·No text on this page.

·मुद्रितग्रन्थाणां सूचिपत्रम् । २ . m - * १ श्रीवीतरागस्तोत्रम्-श्रीहेमचन्द्राचार्यकृतमूलम्, श्री | ५६ ८ श्रीवंदारवृत्त्यपरनाम्नी श्राद्धप्रतिक्रमणसूत्रत्तिः-श्री.-: प्रभानंदरारिकतविवरण-श्रीविशालराजशिष्यात- मदेवेन्द्रसूरिविरचित्ता •०-८-० अवचूरिसमेतम् ... ०-८-०* ९ श्रीदानकल्पद्रुमः अथवा धन्यचरित्र-श्रीसोमसुन्दर- * २ श्रीश्रमणप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिः-पूर्वाचार्यकृता --१-६ शिष्य श्रीजिनकीर्तिरारिकृतः * ३ श्रीस्याद्वाभापा श्रीशुभविजयगणिकृता 0-१-६* १० धीयोगफिलोसोफी-by. मी-नीरचदराघवजी * ४ श्रीपाक्षिकसूत्रम्-श्रीयशोदेवरारिकताविमृत्युपेतम् ०-६-०*. ११ श्रीजल्पकल्पलता-श्रीमद्रत्नमण्डनकता ०-३-० * ५ श्रीअध्यात्ममतमतपरीक्षा-न्यायाचार्यश्रीयशोविज. * १२ श्रीयोगदृष्टिसगुगय.-श्रीमद्हरिभद्रसूरि मृतः स्वोपज्ञ- यप्रणीतस्वोपज्ञटीकायुक्ता वृत्तियुतः * ६ पोडशकप्रकरणम्-श्रीहरिभद्ररारिकतमूलम् टीकाद- १३ धीर्मफीलोसोफी by वीरचद राघवजी गांधी योपेतम् १४ श्रीआनंदकाव्यमहोदधि-मौक्तिक ता साधुकृता रासाः...०-१०-० * ७ श्रीफल्पसूत्रसुबोधिका वृत्तिः-श्रीविनयविजयोपाध्या * १५ श्रीधर्मपरीक्षा-श्रीधर्मराागरोपाध्यायशिष्यपंडीतपद- यकृता ०-१२-० मराागरगणिकृता ०-१०-० * इमे गन्याः सम्प्रति विक्रीता. । PAN ... . - . प ·श्रेष्ठि देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्कः ४४. श्रीमद्भद्रबाहुस्वामिप्रणीता-सभाष्या-श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविवृता- श्रीपिण्डनियुक्तिः॥ प्रसेधिका-शेठ देवचन्द्र लालभाई जैनपुस्तकोद्धारभाण्डागारसंस्था विख्यातिकारक:-शाह.नगीनभाई घेलाभाई जह्वेरी अस्यैक कार्यवाहकः मुंबई ४२६ झवेरीवजार । कित्समागपूरि-भाकाबन्पुनर्मुद्रणाद्याः सर्वेऽधिकारा एतद्भाण्डागारकार्यवाहकाणामायत्ताः स्थापिताः ] मारा सांग भेट ता भगवतीरस्य २४४ विक्रमनृपस्य १९५ इसुसिस्ते. १९१८. -प्रथम संस्करणम् । प्रतयः १००० निर्वेशः साझेरूप्यकः Rs. 1-8-0. M २४४४. - p ·. -O-O * ३५ सम्यक्त्वसप्ततिटीका-रुद्रपल्लीयश्रीसंघतिलकाचार्यकृता१-०-०* ४१ श्रीउत्तराध्ययनानि २३-३६ (तृतीयो विभागः) * ३६ श्रीउत्तराध्ययनानि (द्वितीय विभाग.) शान्त्याचार्य शान्त्याचार्य विहितवृत्तियुक्तानि १-१४-० विहितवृत्तियुक्तानि १-१२-० ४२ श्रीधर्मसङ्घहणी.-(उत्तरार्द्धः) श्रीमद्धरिभद्रसुरिविर- * ३७ श्रीअनुयोगद्वारसूत्रम्-(द्वितीयो विभागः) मलधार- चिता (मुद्रणमन्दिरे) गच्छीयाचार्यश्रीमद्धेमचन्द्राचार्यविरचितवृत्तियुक्तम्१. ४३ काव्यमहोदधिमौक्तिकं पष्ठम्-( मुद्रणमन्दिरे) * ३८ गुणस्थानक्रमारोहः-श्रीरत्नशेखरसूरिकृतः ०-२-० ४४ श्रीपिण्डनियुक्तिः-श्रीमद्भद्रबाहुस्वामिप्रणीता सभाष्या * ३९ श्रीधर्मसद्धहणीः (पूर्वार्द्धः) श्रीमहरिभद्रसूरिविर- श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविवृता चिता आचार्यमलयागिरिप्रणीतया टीकया युता १-८-० * ४० श्रीधर्मकल्पद्रुम.-श्रीउदयधर्मगणिकृतः प्राप्तिस्थानम्-शा.मानचंद वेलचंद- लायब्रेरीयन् शेठ. देवचंद्र कालभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड. ठि. शेठ. देवचंद्र लालभाई धर्मशाला गोपीपुरा, बडेखां चकलो. सुरतसिटी, * इमे ग्रन्था सम्प्रति विक्रीताः ।

·दीपिण्ड- नियुक्तिः कालिको नाग श्रुतस्कन्धः, तत्र च पञ्चममध्ययनं पिण्डेपणानामकं, दशवैकालिकस्य च नियुक्तिचतुर्दशपूर्वविदा भद्रवाहुस्वामिना कृता, तत्र पिण्डैपणाभिधपश्चमाध्ययननियुक्तिरतिमभूतग्रन्थत्वात्पृथक् शासान्तरमिव व्यवस्थापिता, तस्याथ पिण्डनियुक्तिरिति नाम कृतं, पिण्डैपणानियुक्तिः पिण्डनियुक्तिरिति मध्यमपदलोपिसमासाश्रयणाद, अत एव चादावत्र नमस्कारोऽपि न कृतो, दशवकालिकनि- र्युक्त्यन्तर्गतत्वेन तत्र नमस्कारेणैवात्र विघ्नोपशमसम्भवात्, शेपा तु नियुक्तिर्दशकालिकनियुक्तिरिति स्थापिता ॥ अस्याच पिण्डनिर्युक्ते- रादाबियमधिकारसहगाथा- पिंडे उग्गमउप्पायणेसणा [स]जोयणा पमाणं च । इंगाल धूम कारण अढविहा पिंडनिज्जुत्ती ॥ १ ॥ व्याख्या-पिण्ड संघाते ' पिण्डनं पिण्ड:-सङ्घातो बहूनामेका समुदाय इत्यर्थः, समुदायश्च समुदायिभ्यः कथञ्चिदभिन्न इति त एव वहवः पदार्थी एकत्र समुदिताः पिण्डशव्देनोच्यन्ते, रा च पिण्डो यद्यपि नामादिभेदादनेकपकारो वक्ष्यते तथाऽपीह संयमादिरूप- भावपिण्डोपकारको द्रव्यपिण्डो गृहीष्यते, सोऽपि च द्रव्यपिण्डो याप्याहारशय्योपधिभेदात् त्रिप्रकारः, तथाऽप्यत्राहारशुद्धः पक्रान्तत्वादा- हाररूप एवाधिकरिष्यते, ततस्तस्मिन्नाहाररूपे पिण्डे विपयभूते प्रथमत उद्गमो वक्तव्यः, तत्र उद्गमः उत्पत्तिरित्यर्थः, उद्गमशब्देन च इह उद्गमगता दोपा अभिधीयन्ते, तथाविवक्षणात् , ततोऽयं वाक्यार्थः-प्रथमत उद्गमगता आधाकर्मिकादयो दोपा वक्तव्याः, ततः ' उप्पा- यणत्ति उत्पादनमुत्पादना, धात्रीत्वादिभिः प्रकारैः पिण्डस्य सम्पादनमिति भावः, सा वक्तव्या, किमुक्तं भवति ?-उद्गमदोपाभिधानान- न्तरमुत्पादनादोपा धात्रीत्वादयो वक्तव्याः, तत 'एसण 'त्ति एपणमेपणा सा वक्तव्या, एपणा विधा-तद्यथा-गवेपणैषणा ग्रहणै- ·... *१६ श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः-उपाध्यायजी श्रीयशोविजयकृ. यप्रणीतः न्यायाचार्यटिप्पणीयुतः तटीकायुक्तः ... २-०-०*२७ श्रीसंग्रहणीसूत्रं-श्रीचन्द्रसुरिकृतम् , वृत्तिकारः मलघा. * १७ श्रीकर्मप्रकृति वा कम्मपयडि-श्रीमलयगिरिजीकृत- रगच्छियश्रीदेवभद्रसूरिः ... ...7 ०-१२-० टीकायुक्तः श्रीशिवशर्माचार्यविरचिता ०-१४-०* २८ श्रीउपदेशशतकसम्यक्त्वपरीक्षे-विमलगच्छीयश्रीविबु- * १८ कल्पसूत्र मूलमात्रम् कालिकाचार्यकथायुक्तम् धविमलसूरिकृते-औपदेशिकग्रन्थौ ०-२-० * १९ श्रीपंचप्रतिक्रमणसूत्रम् ०-४-० * २९ श्रीललितविस्तराख्या चैत्यवेन्दनासूत्रवृत्तिः-श्रीमुनिच- २० श्री आनंदकाव्यमहोदधिमौक्तिकं द्वितीयं विजयग- न्द्रसूरि विरचितपञ्जिकायुता-श्रीहरिभद्रसूरिकृता .०-८-० ' च्छीयश्रीकेशराजजीकृतो रामरासः '....०-१०-० ३० श्रीआनन्दकाव्यमहोदधि मौक्तिकं चतुर्थ-श्रीजिनहर्ष- * २१ श्रीउपदेशरत्नाकरः-मुनिसुंदरसूरिकृतस्त्रोपज्ञटीकायुक्त.१-४-० वाचककृतः श्रीश→जयतीर्थरासः ०-१२-० २२ श्रीआनंदकाव्यमहोदधि-मौक्तिकं तृतीयं-पृथक् पृथक् * ३१ श्रीअनुयोगद्वारसूत्रम्-(प्रथमो विभागः ) मलधारग- साधुकृता रासा ०-१०-० च्छीयाचार्यश्रीमद्धेमचंद्राचार्यविरचितवृत्तियुक्तम्...०-१०-० * २३ श्रीचतुर्विंशतिजिनानंदस्तुति:-श्रीमेरुविजयजीकृत- ३२ श्रीआनंदकाव्यमहोदधिमौक्तिकं पञ्चमम्-ऋषभदास- स्वोपज्ञ टीकायुक्तः ...०-२-० कविप्रणीतः श्रीहीरसूरिरासः 5. ०-१०-० श्रीपटपुरुपचरित्रम्-श्रीक्षेमकरकृतम् .... ०-२-० * ३३ श्रीउत्तराध्ययनानि ४ (विभागः प्रथम:) शान्त्याचार्य- २५ श्रीस्थूलभद्रचरित्रम्-श्रीजयानंदकृतम् ... ०-२-० विहितवृत्तियुक्तानि :..१-५-० * २६ श्रीधर्मसङ्ग्रहः (पूर्वार्द्धम् ) श्रीमानविजयमहोपाध्या * ३४ मलयसुन्दरीचरित्रम्-श्रीजयतिलकसूरिविरचितम् ... ०-७-१ ·श्रीपिण्ड- ॥ २॥ पिंड निकाय समूहे संपिंडण पिंडणा य समवाए । समुसरण निचय उवचय चए य जुम्मे य रासी य ॥ २ व्याख्या-एते सर्वेऽपि सामान्यतः पिण्डशब्दस्य पर्यायाः, विशेषापेक्षया तु कोऽपि कापि रूढः, तत्र पिण्डशब्दो गुडपिण्डादिरूपे सङ्घाते रूढो, निकायशब्दो भिक्षुकादिसङ्घाते, समूहशब्दो मनुष्यादिसमुदाये, संपिण्डनशब्दः सेवादीनां खण्डपाकादेव परस्परं सम्यक्- संयोगे, पिण्डनाशब्दोऽपि तत्रैव, केवलं मीलनमाने संयोगे, समवायशब्दो वणिगादीनां सङ्घाते, समवसरणशब्दः तीर्थकृतः सदेवमनुजा- सुराणां पर्पदि, निचयशब्दः सूकरादिसवाते, उपचयशब्दः पूर्वावस्थातः प्रचुरीभूते सङ्घातविशेपे, चयशब्द इष्टिकारचनाविशेपे, युग्मशब्दः पदार्थद्वयसवाते, राशिशब्दः पूगफलादिसमुदाये, तदेवमिह ययपि पिण्डादयः शब्दाः लोके प्रतिनियत एव सङ्घातविशेष रूढाः,तथाऽपि सामान्यतो यद् व्युत्पत्तिनिमित्तं सङ्घातत्वमात्रलक्षणं तत्सर्वेपामध्यविशिष्टमितिकृत्वा सामान्यतः सर्वे पिण्डादयः शब्दा एकाथिका उक्ताः, ततो न कश्चिदोपः॥ तदेवं पिण्डशब्दस्य पर्यायानभिधाय सम्पति भेदानाचिख्यासुराह- पिंडस्स उ निक्खेवो चउक्कओ छक्कओ व कायव्यो। निक्खेवं काऊणं परूवणा तरस कायव्वा ॥ ३ ॥ व्याख्या-पिण्डस्य' प्रागुक्तशब्दार्थस्य तुशब्दः पुनरर्थे, स च निक्षेपशब्दानन्तरं योज्यो, 'निक्षेपो' नामादिन्यासरूपः, पुनश्चतुष्ककः पदकको वा कर्तव्यः, तत्र चत्वारः परिमाणमस्येति चतुष्कः, “ सङ्घयाडतेश्वाशत्तिष्टेः कः" इति का प्रत्ययः, ततो भूयः स्वार्थिककमत्ययविधानाचतुष्कका, एवं पटककोऽपि वाच्यः, इह यत्र वस्तुनि निक्षेपो न सम्यग् विस्तरतोऽवगम्यतेऽवगतो वा विस्मृतिपथमुपगतस्तत्राप्यवश्यं नामस्थापनाद्रव्यभावरूपश्चतुष्कको निक्षेपः कर्तव्य इति प्रदर्शनार्थ चतुष्ककग्रहणं, यत्र तु तथाविधगुरुस- ·- - चतुर्णा निक्षेपस्य-चतुष्फरूपस्य निक्षेपस्य नियमेन-अवश्यंतया सम्भवोऽस्ति, ततस्तमेव पदककमिह निक्षिपामि-पटकरूपमेव निक्षेपं भरू- पयामि, तस्मिन् प्ररूपिते तस्यापि चतुष्करूपस्य निक्षेपस्य प्ररूपितत्वभावादिति भावार्थः । प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति- नामं ठवणापिंडो दवे खेत्ते य काल भावे य। एसो खलु पिंडरस उ निक्खेवो छविहो होइ ॥ ५ ॥ व्याख्या-'नाम' ति नामपिण्डः स्थापनापिण्डः ' द्रव्ये द्रव्यविपयः पिण्डो द्रव्यपिण्डः, द्रव्यस्य पिण्ड इत्यर्थः, तथा क्षेत्रे' क्षेत्रस्य पिण्डः, एवं कालपिण्डो भावपिण्डश्च, 'एप:' अनन्तरोक्तः खलु 'पिण्डस्य' पिण्डशब्दस्य निक्षेपो भवति ॥ तत्र नामपिण्डस्य व्याख्यानाय स्थापनापिण्डस्य तु सम्बन्धनायाह- गोणं समयकयं वा जं वावि हवेज तदुभएण कयं । तं बिंति नामपिंडं ठवणापिंडं अओ वोच्छं ॥६॥ व्याख्या-इह यत् पिण्ड इति वर्णावलीरूपं नाम स नामपिण्डः, नाम चासौ पिण्डश्च नामपिण्ड इति व्युत्पत्तेः, नाम च च चतुर्दा, तद्यथा-गौणं समयजं तदुभयजमनुभयजं च, तत्र गुणादागतं गौणम् , अथ कोऽसौ गुणः ? कथं च तत आगतम् ?, उच्यते, इह शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं योऽर्थों यथा ज्वलनस्य दीपनं 'ज्वल दीप्ता' विति वचनात् स गुणः, गुणश्चेह परतत्रो विवक्षितो न पारिभापिको रू- पादिः, तेन यद्यच्छब्दस्य वस्तुनि प्रवर्त्तमानस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं द्रव्यं गुणः क्रिया वा स गुण इत्यभिधीयते, तत्र द्रव्यं व्युत्पत्तिनिमित्तं शृङ्गी दन्ती विपाणीत्यादौ, गुणो जातरूपं सुवर्ण स्वादुरसा श्वेत इत्यादौ, क्रिया तपनः श्रमणो दीपो हिंस्रो ज्वलन इत्यादौ, जातिश्च नाम्नो व्युत्पत्तिनिमित्तं न भवति, किन्तु प्रवृत्तिनिमित्तं यथा गोशब्दस्य गोजातिः, तथाहि-गोशब्दस्य गमनक्रिया व्युत्पत्तिनिमित्तं, न गोत्वं, गच्छतीति गौरिति व्युत्पत्तेः, केवलमेकार्थसमवायवलाद्गमनक्रियया खुरककुदलाङ्गुलसास्लादिमत्त्वं प्रतिनिमित्तमुपलक्ष्यते इति ग-

·suu
wwwporno
porno
श्रेष्ठी देवचंद लालभाई जव्हेरी.
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे
निर्याणम् १९६२ चेक्रमाब्दे
8880-
3888
कार्तिक शुक्लैकादश्याम् , सूर्यपुरे.
पोपकृष्णतृतीयायाम् , मुम्बय्याम्
The Late Sheth Devchand Lalbhai Javeri
Born 1853 AD_Surat
Died 13th January 1906 AD Bombay
.
।
แปป-1
moos
The Bombay Art Printing Works, Fort
--
ब

·अपक पिण्ड प्रादृत्य भिक्षाद्यर्थ विनिर्गतस्य साधोर्मेघदृष्टौ मलिनवस्रकम्बलसम्पर्कतोऽकायविराधना भवति, एते 'वास्ति'ति वर्षाकालपत्यासन्नोऽपि कालो वर्पा इत्युच्यते, तत्सामीप्यात् , भवति च तत्सामीप्यात्तच्छन्दव्यपदेशो, यथा गङ्गायां घोप इत्यत्र, ततो ' वासु' वर्षाप्रत्यासन्ने काले वसादीनामप्रक्षालने दोपाः तस्मादवश्यं वर्पाकालादर्याग् वासांसि प्रक्षालनीयानि । ये च सम्पातिमसत्त्वोपघातादयो दोपाचीवर- प्रक्षालने मागुक्तास्तेऽपि सूत्रोक्तनीत्या यतनया प्रवर्तमानस्य न सम्भवन्तीति वेदितव्यम् । यो हि सूत्राज्ञामनुसृत्य यतनया सम्यक् प्रवर्तते स यद्यपि कथञ्चित्माण्युपमईकारी तथापि नासौ पापभाग् भवति, नापि तीवप्रायश्चित्तभागी, सूत्रबहुमानतो यतनया प्रवर्त- मानत्वात् , वक्ष्यति च सूत्रम्-'अपत्ते चिय वासे सव्वं उवहिं धुवंति जयणाए' इति, ततो न कश्चिद्दोपा, नापि तदा वस्त्रपक्षालने वकुशं चरणं, सूत्राज्ञया प्रवर्त्तमानत्वात् , नाप्यस्थानस्थापनदोपो, लोकानामपि वासु वाससामप्राक्षलने दोपपरिज्ञानभावात् , न चैतेऽनन्तरोक्ता अतिभारादयो दोपा प्रतुवद्धे काले वाससामप्रक्षालने सम्भवन्ति, तस्मान तदा प्रक्षालनं युक्तमिति स्थितम् ॥ सम्पति वर्षाकालादर्चा- गपि यावानुपधिरुत्कर्पतो जघन्यतश्च प्रक्षालनीयो भवति तावत्तमभिधित्सुराह- अप्पत्तेच्चिय वासे सव्वं उवहिं धुवति जयणाए । अस इए उ दवरस य जहन्नओ पाय निज्जोगो ॥२६॥ 'अप्राप्ते एव ' अनायाते एव ' व ' वर्षाकाले, वर्षाकालात् मनागक्तिने काले इत्यर्थः, जलादिसामग्र्यां सत्यां 'उपधिम् उपकरणं यतनया यतयः प्रक्षालयन्ति, ' द्रवस्य ' जलस्य पुनः 'असति' अभावे, जघन्यतोऽपि पात्रनिर्योगोऽवश्यं प्रक्षालनीयः, इह निस्पूर्वो युजिरुपकारे वर्तते, तथा चोक्तं-'पाठो दुखले निज्जोगो उवयारो' इति, ततो नियुज्यते-उपक्रियतेऽनेनेति निर्योग-उपकरणम् १ अप्राप्तायामेव वर्षीया सर्वमुपधि प्रक्षालगन्ति यतनया ।

·No text on this page.

·व्याख्या-प्रत्यवतार्यते पात्रमस्मिन्निति प्रत्यवतार:-उपकरणं पात्रस्य प्रत्यवतार:-पात्रवः पात्रनियोगः पविधः, तथा रजोहर- णस्य सक्ते द्वे निपये, तद्यथा-बाह्या अभ्यन्तरा च, इह सम्प्रति दशिकाभिः सह या दण्डिका क्रियते सा सूत्रनीत्या केवलैव भवति न सदशिका, तस्या निपद्यानयं, तत्र या दण्डिकाया उपरि एकहस्तप्रमाणायामा तिर्यग्वेष्टकत्रयपृथुत्वा कम्बलीखण्डरूपा सा आद्या निपद्या, तस्यायाने दशिकाः सस्वध्यन्ते, तां च सदशिकामग्रे रजोहरणशब्देनाचार्यों ग्रहीष्यति, ततो नासाविह ग्राहा, द्वितीया तु एनामेव निपयां तिर्यग् वहुभिटकैरावेष्टयन्ती किञ्चिदधिकहस्तप्रमाणायामा हस्तप्रमाणमात्रपृथुत्वा वसमयी निपद्या सा अभ्यन्तरा निपद्योच्यते, तृतीया तु तस्या एवाभ्यन्तरनिपद्यायास्तियग्वेष्टकान् कुर्वती चतुरङ्गुलाधिकैकहस्तमाना चतुरस्रा कम्बलमयी भवति, सा चोपवेशनोपकारित्वा- दधुना पादपोञ्छनकमिति रूढा, सा बाह्या निपयेत्यभिधीयते, मिलितं च निपद्यात्रयं दण्डिकाराहितं रजोहरणमुच्यते, ततो रजोहरणस्य सक्ते द्वे निपये इति न विरुध्यते, तथा त्रयः पट्टाः, तद्यथा-संस्तारकपट्ट उत्तरपट्टश्योलपट्टश्च, एते च सुप्रतीताः, तथा 'पोत्तित्ति मुखपोतिका, मुखपिधानाय पोतं-वसं मुखपोतं मुखपोतमेव हवं चतुरङ्गलाधिकवितस्तिमात्रप्रमाणत्वात् मुखपोतिका, मुखवस्तिकेत्यर्थः, 'अतिवर्तन्ते स्वाथ प्रत्ययकाः प्रकृतिलिङ्गवचनानीति वचनाच प्रथमतो नपुंसकत्वेऽपि प्रत्यये समानीते सीत्वं, तथा 'रजोहरणं' ति दण्डिकावेष्टकत्रय- प्रमाणपृथुत्वा एकहस्तायामा हस्तत्रिभागायामदशापरिकलिता प्रथमा या निपद्या प्रागुक्ता सा रजोहरणं, तथा च भाष्यकृतक्ष्यति-'एग- निसेज्जं च रयहरणं,' बाह्याभ्यन्तरनिपद्यारहितमेकनिपद्यं सदशं रजोहरणमिति । एतानुपधिविशेपान् ‘न विश्रमयेत्' नापरिभोग्यान् स्थापयेत्, कस्मादिति चेत् ?, उच्यते, प्रतिवासरमवश्यमेतेषां विनियोगभावात्, ततो यतनया-वस्त्रान्तरितेन हस्तेन ग्रहणरूपया सक्रम णा-पट्पदिकानामप्रक्षालनीयेषु वस्त्रेषु सक्रमणं, ततो धावनं' प्रक्षालनमिति । एनामेव गाथां भाष्यकृद् गाथात्रयेण व्याख्यानयति- ·अहम् . श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धार-ग्रन्थाङ्के-- श्रीमद्भद्रबाहुस्वामिप्रणीता-सभाष्या–श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविवृता, श्रीपिण्डनियुक्तिः। U ॥ॐ नमो वीतरागाय ॥ जयति जिनवर्द्धमानः परहितनिरतो विधूतकर्मरजाः । मुक्तिपथचरणपोपकनिरवद्याहारविधिदेशी ॥१॥ नत्वा गुरुपदकमलं गुरूपदेशेन पिण्डनियुक्तिम् । विटणोमि समासेन स्पष्टं शिष्यावयोधाय ॥२॥ आह-नियुक्तयो न स्वतन्त्रशास्त्ररूपाः किन्तु तत्तत्सूत्रपरतन्त्राः, तथा तद्व्युत्पत्त्याश्रयणात् , तथाहि-सूत्रोपासा अर्थाः स्वरूपेण सम्बद्धा अपि शिष्यान् प्रति नियुज्यन्ते-निश्चितं सम्बद्धा उपदिश्य व्याख्यायन्ते यकाभिस्ता नियुक्तयः, भवताऽपि च प्रत्यज्ञायि-'पिण्ड- नियुक्तिमहं वितृणोमि, ' तदेषा पिण्डनियुक्तिः कस्य सूत्रस्य प्रतिवद्धेति ?, उच्यते, इह दशाध्ययनपरिमाणश्चूलिकायुगलभूपितो दशवै- १ उपदर्य पू० ·Ant... 3D n लगः प्रावियते इत्यर्थः, द्वितीयः क्षोमस्तस्योपरि, तृतीयः कम्बलमयस्तस्याप्युपरि, ततः प्रक्षालनकाले विश्रमणाविधिप्रारम्भे रात्रौ स्वपन् अभ्यन्तरपरिभोगं सदैव शरीरेण सह संलग्नं परिभुज्यमानं क्षौमं कल्पमुपरि शेपकल्पद्वयादहिखीणि दिनानि यावत्मादृणोति येन तत्स्थाः पट्पदिकाः क्षुधा पीड्यमाना आहारार्थम् अथवा शीतादिना पीड्यमानास्तं पहिः मात्रियमाणं कल्पमपहायान्तरे कल्पद्वये शरीरे वा लग- न्ति, एप प्रथमो विश्रमणाविधिः, एवं त्रीणि दिनानि माटत्य ततसीण्येव दिनानि यावद्रात्रौ स्यापकाले नातिदूरे स्थापयति, किमुक्तं भवति ?-स्वापकाले संस्तारकतट एव रथापयति, येन प्रथम विश्रमणविधिना या न निःसृताः पटपदिकास्ता अपि क्षुधा पीडय- माना आहारार्थ ततो विनिर्गत्य संस्तारकादौ लगन्ति, एप द्वितीयो विश्रमणाविविः, तत एकां' निशां' रात्रिं, तुः समुचये, स्वपन् स्वापस्थानस्योपरि लम्बमानमधोमुखं शरीरलगपायपर्यन्तं प्रसारितं कृत्वा संस्थापयेत्, संस्थाप्य च पश्चान्परीक्षेत, दृष्टया प्रावरणेन च पट्पदिका निभालयेत्, तद्यथा-प्रथमं तावदृष्टया निभालयेत्, दृष्टया निभालिता अपि यदि न दृष्टास्ततः सूक्ष्मपद्पदिकारक्षणार्थं भूयः शरीरे प्राणोति, येन ता आहारार्थ शरीरे लगन्ति, एवं परीक्षणे कृते यदि ता न स्युस्तदा प्रक्षालयेत् , अथ स्युस्तहि पुनः पुनर्निर्माल्य यदा न सन्तीति निश्चितं भवति तदा प्रक्षालयेत्, एवं सप्तभिर्दिनैः कल्पशोधना, एतदनुसारेण शेपस्याप्युपधेः शोधना भावनीया । इह विश्रमणा प्रक्षालनीयस्यापरिभोगरूपा उक्ता, ततो यत्तस्य वहि:मावरणादिरूपः परिभोगः स परमार्थतोऽपरिभोग इति न तदा विश्रमणा विरुध्यते ॥ एनामेव गाथां भाष्यकृद् व्याख्यानयति- धोवत्थं तिन्नि दिणे उवार पाउणइ तह य आसन्नं । धारेइ तिन्नि दियहे एगदिणं उवरि लंबतं ॥११॥ (भा०) इयं व्याख्यातार्था । अत्रैव विश्रमणाविधौ मतान्तरमाह- - ·इतराणि त्वातपे, दोपाऽभावात्, तानि च छायायामातपे च शोपार्थ विसारितानि निरन्तरं 'पेहित्ति प्रेक्षेत, येन परास्कन्दिनो नाप- हरन्ति, इह पूर्वोक्तविधिना यतनापुरस्सरमपि धाव्यमानेषु वसेषु कश्चिद्वायुविराधनारूपः पद्पदिकोपमर्दादिरूपो वाऽसं मोऽपि सम्भा- व्यते, ततस्तन्छुद्धयर्थं तस्य साधोगुरुणा कल्याणसंज्ञ प्रायश्चित्तं देयम् ॥तदेवमुक्तः सापञ्चमफायपिण्डः, सम्पति तेजस्कारपिण्डमाह- तिविहो तेउकाओ सचित्तो मीसओ य अच्चित्तो । सच्चित्तो पुण दुविहो निच्छयववहारओ चेव ॥ ३५ ॥ व्याख्या-निविधस्तेजस्कायः, तद्यथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तथ, सचित्तः पुनर्द्विविधा-निश्चयतो व्यवहारतश्च ॥ निश्रयव्यवहा- राभ्यामेव सचित्तस्य द्वैविध्यमाह- इगपागाईणं बहुमझे विज्जुमाइ निच्छ्यओ । इंगालाई इयरोत्ति व्याख्या-इष्टकापाका प्रतीतः, आदिशब्दात् कुम्भकारपाकेक्षुरसकथनतुल्या(चुल्या)दिपरिद्रहः, तेपांच बहुमध्यभोग विद्युदादिश्थ, विद्युदुक्काप्रमुखतेजस्कायो निश्चयतः सचित्ता, शेपस्त्वङ्गारादिका, 'अङ्गारः' ज्यालारहितोऽग्निः, आदिशब्दाद् ज्वालादिपरिग्रहः, व्यव- हारतः सचित्तः ॥ सम्पति मिश्रं तेजस्कायमाह- मुम्मुरमाईउ मिस्सो उ ॥ ३६ ॥ व्याख्या-' मुर्मुरः' कारीपोऽमिः, आदिशब्दाद विध्यातादिपरिग्रहः, इत्थंभूतो मिश्र इति ॥ साम्पतमचित्रं तेज- स्कायपिण्डमाह- ·पणा ग्रासैषणा च, तत्र गवेषणे-अन्वेपणे एषणा-अभिलापो गवेपणैपणा, एवं ग्रहणैपणा ग्रासैपणाऽपि भावनीये, तत्र गवेपणैपणा उद्गमोत्पादनाविषयेति तद्हणेनैव गृहीता द्रष्टव्या, ग्रासैपणा त्वभ्यवहारविपया, ततः संयोजनादिग्रहणेन सा गृहीष्यते, तस्मादिह पारि शेष्यादेषणाशब्देन ग्रहणैपणा गृहीता द्रष्टव्या, ग्रहणैपणाग्रहणेन च ग्रहणैपणागता दोपा वेदितव्याः, तथाविवक्षणात् , ततोऽयं भावार्थ:- उत्पादनादोपाभिधानानन्तरं ग्रहणैषणागता दोपाः शङ्कितम्रक्षितादयोऽभिधातव्याः, ततः संयोजना वक्तव्या, तत्र संयोजनं संयोजना- गृद्ध्या रसोत्कर्षसम्पादनाय सुकुमारिकादीनां खण्डादिभिः सह मीलनं, सा द्रव्यभावभेदाद् द्विधा, वक्ष्यति च–'दव्वे भावे संयोजणा य' इत्यादि, ततः प्रमाणं कवलसख्यालक्षणं वक्तव्यं, चकारः समुच्चये, स च भिन्नकमत्वात्कारणशब्दानन्तरं द्रष्टव्यः, ततः, 'इंगाल धूम' त्ति अङ्गारदोषो धूमदोपश्च यथा भवति तथा वक्तव्यं, तदनन्तरं 'कारण त्ति यैः कारणैराहारो यतिभिरादीयते यैस्तु न तानि कारणानि च वक्तव्यानि, सूत्रे च विभक्तिलोप आपत्वात् , तदेवम् 'अष्टविधा' अष्टप्रकारा अष्टभिराधिकारैः सम्बद्धेति भावार्थः, पिण्डनियुक्तिः- पिण्डैपणानियुक्तिः ॥ स्यादेतद् , एतेऽष्टावप्यर्थाधिकाराः किं कुतश्चित्सम्बन्धविशेषादायाताः उत यथाकथ चिद्वक्तव्याः,? उच्यते, सम्ब- न्धविशेषादायाताः, तथाहि-पिण्डैपणाऽध्ययननियुक्तिर्वक्तुमुपक्रान्ता, पिण्डैपणाऽध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगद्वाराणि, तद्यथा-उपक्रमो निक्षेपोऽनुगमो नयश्व, तत्र नामनिष्पने निक्षेपे पिण्डैपणाऽध्ययनमिति नाम, ततः पिण्ड इति अध्ययनमिति च व्याख्येयं, तत्राध्ययनमिति प्रागेव द्रुमपुष्पिकाऽध्ययने व्याख्यातम्, इह तु पिण्ड इति व्याख्येयं, तत एव एपणा, एपणा च गवेषणैपणा ग्रहणैपणा ग्रासैपणा च, गवेषणैपणादयश्च उद्गमादिविषयास्ततस्ते वक्तव्याइत्यष्टौ पिण्डादयोऽर्थाधिकाराः ॥ तत्र प्रथमतः पिण्ड' इति व्याख्यायते, व्याख्या च तत्त्वभेदपर्यायैः, अतः प्रथमतः पिण्डशब्दस्य पर्यायानभिषित्सुराह- ·- । - सवलय घणतणुवाया अइहिम अइदुदिणे य निच्छयओ। ववहार पाइणाई अकंताई य अच्चित्तो ॥३९॥ व्याख्या-सह वलयैवर्तन्ते इति सवलया ये 'घणतणुवाय 'त्ति वातशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, धनवातास्तनुवाताच, किमुक्तं भवति ?-ये नरकपृथिवीनां पार्वेषु धनवातास्तनुवाता वा वळयाकारेण व्यवस्थिता वलयशब्दवाच्याः, ये च नरकपृथिवीनामेवाधस्ताद् धनवातास्तनुवाताच, तथा ' अइहिम अइदुदिणे अति अतिशयेन हिमे निपतति अतिशयेन च 'दुर्दिने मेघतिमिरे मेधैर्गगनमण्डलस्याऽs- च्छादने ये वायवः, एप सर्वोऽपि वायुकायो निश्चयतः सचित्तः, अतिहिमातिदुर्दिनाभावे तु यः 'प्राचीनादिवातः ' पूर्वादिदिग्वातः स व्यवहारतः सचित्तः, यस्तु 'आक्रान्तदिकः ' आक्रान्तपादिसमुत्थप्रभृतिकः पञ्चप्रकारो वक्ष्यमाणस्वरुपः सोऽचित्त इति ॥ आक्रान्ता- दिस्वरुपमेवाह- अकंतर्धतघाणे देहाणुगए य पीलियाइसु य । अचित्त वाउकाओ भणिओ कम्मट्टमहणेहिं ॥ ४० ॥ व्याख्या-आक्रान्ते-पादेनाकान्ते कर्दमादौ यो वातश्चिदिति शब्दं कुर्वन् समुच्छलति, यश्चाध्माते मुखबातभृते इत्यादौ वर्तते यो वा 'घाणे' तिलपीडनयन्त्रे तिलपीडनवशात्सशब्दं विनिर्गच्छन्नुपलभ्यते, यश्च 'देहानुगतः' शरीराश्रितः, उच्छ्वासनिःश्वासवातनि- सर्गरूपः, 'पीलितं' सजलं निश्चोत्यमानं वस्त्रादि, आदिशब्दात्तालटन्तादिपरिग्रहः, तेषु च यः सम्भवति वातः एप पञ्चप्रकारोऽपि वातः कर्माष्टकमथनैरचित्तः प्रतिपादितः ॥ सम्पति मिश्र वायुकायं प्रतिपिपादयिषुटत्यादिस्थस्याचित्तवातकायस्य जले स्थितस्य क्षेत्रमाश्रित्य स्थलस्थितस्य (च) कालमाश्रित्याचित्तादिविभागमाह- . - प ·मज्झिमनिद्धे दो पोरिसीउ अचित्तु मीसओ तइए । चउत्थीए सचित्तो पवणो दइयाइ मज्झगओ ॥१४॥ पोरिसितिगमचित्तो निहजहन्नंमि मीसग चउत्थी। सच्चित्त पंचमीए एवं लुक्खेऽवि दिण वुड्डी ॥१५॥ (भा०) व्याख्या-इह कालः सामान्यतो द्विविधः, तद्यथा-स्निग्धो रूक्षश्य, तत्र यः सजला सशीतश्च स सिग्धः, उष्णो रूक्षः, स्निग्धो- ऽपि त्रिधा, तयथा-एकान्तस्निग्धो मध्यमोजघन्यश्न, तत्र एकान्तस्निग्धः अतिस्निग्धः, रूक्षोऽपि निधा, तद्यथा-जघन्यो मध्यम उत्कृष्टः, उत्कृष्टो नाम अतिशयेन रूक्षः, तत्रैकान्तस्निग्धकाले बस्तिगतो वायुकायः उपलक्षणमेतत् तेन दृतिस्थोऽपि एकां पौरुपी यावदचेतनो भवति, द्वितीयस्यास्तु पौरुष्याः प्रारम्भेऽपि मिश्रः, स च तावद्यावत्परिपूर्णा द्वितीया पौरुषी, तृतीयस्यां तु पौरुष्यामादित एव सचित्तः, तत ऊर्द्ध सचित्त एव, मध्यमे तु स्निग्धकाले द्वे पौरुष्यौ यावदचित्तस्तृतीयस्यां तु पौरुष्यां मिश्रः चतुर्थी सचेतनः, जघन्ये च स्निग्धका- ले इत्यादिमध्यगतो वायुः पौरुपीनिकं यावदचित्तः, चतुर्थपौरुष्या मिश्रा, पञ्चम्यां तु सचेतनः, एवं रूक्षेऽपि द्रष्टव्यं, केवलं तत्र दिन- द्भिः कर्त्तव्या, सा चैवं-जघन्यरूक्षकाले वस्त्यादिगतः पवनो दिनमेकमचित्तो द्वितीये दिने मिश्रस्तृतीये सचित्तः, मध्यमरूक्षकाले दिनद्वयमचित्तस्तृतीयदिने मिश्रश्चतुर्थदिने सचेतना, उत्कृष्टरुक्षकाले दिननयमचित्तश्चतुर्थदिने मिश्रः पञ्चमदिने सचित्तः ॥ सम्पत्यचित्त- वायुकायप्रयोजनमाह- दइएण वस्थिणा वा पओयणं होज वाउणा मुणिणो । गेलन्नंमि व होज्जा सचित्तमीसे परिहरेज्जा ॥४२॥ व्याख्या---' इतिना' दृतिस्थेन 'वस्तिना' वस्तिस्थेन वेति समुच्चये नद्याद्युत्तारे प्रयोजनं भवेद्वायुना मुनेः, अनेन जलस्थो वायु-

·म्प्रदायतः सविस्तरमाधिगतो भनति नाप्यधिगतो विस्मृतिपथमुपगतस्तत्र सविस्तर निक्षेपो वक्तव्य इति न्यायप्रदर्शनार्थं पदककग्रहणं, तथा
चोक्तं-जत्थ य जं जाणिज्जा निक्खेवं निक्खिवे निरवसेसं । जत्थ वि य न जाणिज्जा चउक्कयं निक्खिये तत्थ"॥१॥ ततश्चैतदत्रोक्तं
भवति-यदि पटुको निक्षेपः सम्यगधिगतो भवति अधिगतोऽपि च न विस्मृतस्तदा पट्करूपो निक्षेपः कर्त्तव्यः, अन्यथा तु नियमतश्चतु-
एकरूप इति । एवं च निक्षेपं कृत्वा तस्य पिण्डस्य प्ररूपणा कर्त्तव्या, येन पिण्डेनेहाधिकारः स पिण्डः प्ररूपणीय इति भावार्थः । इदमेव
च नामादिभेदोपन्यासेन व्याख्यायाः फलं यदुत यावन्तो विवक्षितशब्दवाच्या पदार्था घटन्ते तान् सर्वानपि यथास्वरूपं वैविक्त्येनोपदय-
येन केनचिन्नामाद्यन्यतमेन प्रयोजनं स युक्तिपूर्वमधिक्रियते शेपास्त्वपाक्रियन्ते तथा चोक्तम्-'अप्रस्तुतार्थापाकरणात्मस्तुतार्थव्यायुरणाच नि-
क्षेपः फलवानिति, इह 'चतुष्कः पदको वा निक्षेपः कर्त्तव्य' इत्युक्तं तत्र नानिर्दिष्टस्वरूपं चतुष्कं पदकं वा निक्षेपं शिष्याः स्वयमेवावग-
न्तुमीशास्ततोऽवश्यं तत्स्वरूपं निर्देष्टव्यं, तत्र पट्के निर्दिष्टे तदन्तर्गतत्वाचतुष्कोऽर्थानिर्दिष्टो भवति, ततः स एव पकनिक्षेपोनिर्दिश्यते
इति, एतदृष्टान्तपुरस्सरं प्रतिपिपादयिषुराह-
कुलए उ चउब्भागरस संभवो छकए चउण्हं च । नियमेण संभवो अत्थि छक्कगं निक्खिवे तम्हा ॥ ४ ॥
व्याख्या--यथा 'कुलके' चतुःसेतिकाप्रमाणे चतुर्भागस्य-सेतिकाममाणस्य सम्भवो-विद्यमानताऽवश्यं भाविनी, एवं पट्के निक्षेपे
१ यत्र च यं जानीयात् निक्षेपं निक्षिपेत् निरवशेषम् । यत्रापि च न जानीयात् चतुष्ककं निक्षिपेत्तत्र ॥ १॥

·संसट्टा उद्धड तह अप्पलेवडा चेव । उग्गहिया पग्गहिया उज्झियधम्मा य सत्तमिया ॥१॥' अवग्रहमतिमा वसतिविषयनियमविशेपाः, तथाऽष्टविधः पिण्डोऽष्टौ प्रवचनमातरः, ताश्च पञ्च समितयस्तिस्रो गुप्तयः, तथा नवविधः पिण्डो नव वह्मचर्यगुप्तयः, तासां चेदं स्वरूपं-'वसहि कह निसिजिदिय कुटुंतर पुन्वकीलिय पीए । अइमायाहार विभूसणं च नव बंभगुत्तीओ ॥१॥' 'तथा चेति समुच्चये, दशविधः पिण्डो दशमकारः श्रमणधर्मः, स चायं-'खंती य मदवऽज्जव मुत्ती तव संजमे य बोद्धव्चे । सचं सोयं आकिंचणं च बंभं च जइधम्मो ॥२॥' या, तत्र प्रथमा सामान्येन, इय तु गच्छान्तर्गताना साम्भोगिकाना चोहात विहारिणा यतस्तेऽन्योऽन्याय याचन्ते २ । अन्यार्थमवग्रह याचिप्ये अन्यावगृहीते तु न स्थास्यामीत्येपाऽहालन्दिकाना, यतस्ते सूत्रावशेपमाचार्यादभिकाङ्क्षन्त आचार्यार्थ तं या वन्ते ३ । अहमन्यार्थमवग्रहं न याचिष्ये, अन्यावगृहीते तु वस्यामीति, एपा गच्छ एवोक्तविहारिणा जिनकल्पाद्यर्थ परिकर्म कुर्वता ४ । आत्मकृतेऽवग्रहं याचिष्ये न परार्थम् , एपा जिनक- ल्पिकस्य ५ । यदीयमहमवग्रहं ग्रहीष्यामि तदीयमेव चेत्कटादि संस्तारक ग्रहीष्यामि, अन्यथोत्कुटुक उपविष्टो वा रानि गमयिष्यामीत्येपा जिनकल्पि- कादेः ६ । सप्तमी त्वेपैव पूर्वोक्ता नवर यथासंस्तृतमेव शिलादि ग्रहीष्यामि नान्यदिति ७ । २ व्याख्या-असमृष्टा हस्तमात्राभ्या चिन्त्या, " अस- सट्टे हत्थे असंसढे मत्ते, अखरंटिअत्तिवृत्त भवइ, एवं गृह्णतः प्रथमा, गाथाभङ्गभयाद्विपर्ययनिर्देशः १, संसृष्टापि ताभ्या चिन्त्या, “ ससटे हत्थे ससढे मत्ते, खरटिअत्तिवृत्तं भवइ २, उद्धृता पाकस्थानाद्यत् स्थाल्यादौ स्वयोगेन भोजनजातमुद्भुत तत एव गृह्णत. ३, अल्पलेपाऽल्पशब्दोऽभाववाचक- स्ततो निलेपं पृथुकादि गृह्णतः ४, अवगृहीता भोजनकाले भोक्तुकामस्य शरावादिना यदुपहृतं तत एव गृह्णत. ५, प्रगृहीता भोजनवेलाया भोक्तुका- माय दातुमभ्युद्यतेन भोक्ना वा स्वहस्तादिना यत्प्रगृहीतं तद्गृह्णतः ६, उज्झितधर्मा यत्परित्यागाई भोजनजातमन्ये च द्विपदादयो नावकाङ्क्षन्ति तदर्ह त्यक्तं वा गृह्णत. ७ । पानपणा अप्येवमेव, नवरं चतुर्थ्यामायामसौवीरादि निलेपं ज्ञेय ।

·- - कर्म आत्मन्युपचीयते स प्रशस्तो भावपिण्डः येन त्वशुभं सोऽप्रशरत इति ॥ तदेवमुक्तो भावपिण्डः, तदुक्तौ च व्याख्याताः षडपि ना- मादयः पिण्डाः, सम्पत्यमीपां पिण्डाना मध्ये येनात्राधिकारस्तमभिधित्सुराह- दव्ये अच्चित्तेणं भावमि पसत्थएणिहं पगयं । उच्चारियत्थसरिसा सीसमइविकोवणट्ठाए ॥ ६७ ॥ व्याख्या-'इह' अस्यां पिण्डनियुक्तौ ' द्रव्ये ' द्रव्यपिण्डविषये 'अचित्तेन ' अचित्तद्रव्यपिण्डेन 'भावे' भावपिण्डविषये पुनः 'प्रशस्तेन' प्रशस्तभावपिण्डेन 'प्रकृतं ' प्रयोजनं, यद्येवं तर्हि शेषाः किमर्थमभिहिताः ? अत आह-'उच्चारिए 'त्यादि, शेषा-नामा- दयः पिण्डाः पुनरुचरितार्थसदृशा उच्चरितः-प्रतिपादितः योऽर्थः पिण्डशब्देनान्वर्थयुक्तेन तत्सदृशाः तेन तुल्याः, तेषामपि पिण्डा इत्ये- वमुच्चार्यमाणत्वात, ततः शिष्याणां मतेः विकोपनं--प्रकोपनं झटिति तत्तदर्थव्यापकतया प्रसरीभवनं तदर्थमुक्ताः, इयमत्र भावना-जगति नामादयोऽपि पिण्डा उच्यन्ते, तत्रापि पूर्वोक्तप्रकारेण पिण्डशब्दप्रवृत्तिदर्शनात् , केवलमिह तेषां मध्येऽचित्तद्रव्यपिण्डेन प्रशस्तेन च भाव- पिण्डेनाधिकारः, न शेपैरप्रस्तुतत्वादिति, अस्यार्थस्य वैविक्त्येन प्रतिपादनार्थ शेषनामादिपिण्डोपन्यास इति । आह-मुमुक्षूणां सकल- कर्मशृङ्खलावन्धविमोक्षाय प्रशस्तेन भावपिण्डेन प्रयोजनं भवतु, अचित्तेन तु द्रव्यपिण्डेन किं प्रयोजनम् ?, उच्यते, भावपिण्डोपचयस्य तदुपष्टम्भकत्वाद्, एतदेवाह- आहारउवहिरीज्जा पसत्थपिंडस्सुवग्गहं कुणइ । आहारे अहिगारो अट्ठहिं ठाणेहिं सो सुद्धो ॥ ६८ ॥ १ स (द्रव्यपिण्ड ) उपष्टम्भको यस्य तत्त्वं

·च्छत्यगच्छति वा गोपिण्डे गोशब्दस्य प्रवृत्तिः, एवं सर्वेष्वपि जातिशब्देषु नामसु व्युत्पत्तिनिमित्तवत्सु भावनीयं, ये तु जातिशब्दा व्यु-
त्पत्तिरहिता यथाकथञ्चिजातिमत्सु रूढिमुपागतास्तेषु व्युत्पत्तिनिमित्तमेव नास्तीति कुतस्तत्र जातेयुत्पत्तिनिमित्तत्वमसङ्गः?, तस्माज्जातिः
परतन्त्रापि न शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तमिति न सा गुणग्रहणेन गृह्यते, ये तु गोत्वविशिष्टा गोमानित्यादयो जातिव्युत्पत्तिनिमित्ता न ते
नामरूपा इति न तैर्व्यभिचारः, ततो गुणादागतं गौणं, व्युत्पत्तिनिमित्तं द्रव्यादिरूपं गुणमधिकृत्य यद्वस्तुनि प्रवृत्तं नाम तद्गौणनामेति भा-
वार्थः, एतदेव च नाम लोके यथार्थमित्याख्यायते, तथा समयजं यदन्वर्थरहितं समय एव प्रसिद्धं यथौदनस्य प्राभृतिकेति नाम, उभयचं
यद्गुणनिष्पन्नं समयप्रसिद्धं च, यथा धर्मध्वजस्य रजोहरणमिति नाम, इदं हि समयप्रसिद्धमन्वर्थयुक्तं च, तथाहि-वाह्यमाभ्यन्तरं च रजो
हियते अनेनेति रजोहरणं, तत्र वाह्यरजोऽपहारित्वमस्य सुप्रतीतम् , आन्तररजोऽपहरणसमर्थाश्च परमार्थतः संयमयोगाः, तेपां च कारणमिदं
धर्मलिङ्गमिति कारणे कार्योपचाराद्रजोहरणमित्युच्यते, उक्तं च-"हेरइ रओ जीवाणं वज्झं अभितरं च जं तेणं । रयहरणंति पवुचइ कारण-
कजोक्याराओ ॥ १ ॥ संयमजोगा इत्थं रओहरा तेसि कारणं जेणं । रयहरणं उवयारा भन्नइ तेणं रओ कम्मं ॥२॥" अनुभयजं
यदन्वर्थरहितं समयाप्रसिद्धं च, यथा कस्यापि पुंसः शौर्यक्रौर्यादिगुणासम्भवेनोपचाराभावे सिंह इति नाम, यद्वा देवा एनं देयासुरिति व्युत्प-
तिनिमित्तासम्भवे देवदत्त इति नाम । एवं पिण्ड इति वर्णावलीरूपमपि नाम गौणादिभेदाचतुर्दा, तत्र यदा वहूनां सजातीयानां विजा
तीयानां वा कठिनद्रव्याणामेकत्र पिण्डने पिण्ड इति नाम प्रवर्तते तद्गौणं, व्युत्पत्तिनिमित्तस्य वाच्ये विद्यमानत्वात्, यदा तु समयपरिभा-
१ हरति रजो जीवाना बाह्यमाभ्यन्तरं च यत्तेन । रजोहरणमिति प्रोच्यते कारणे कार्योपचारात् ॥१॥ संयमयोगा अत्र रजोहरकास्तेपां कारणं
येन । रजोहरणमुपचारात् भण्यते तेन रजः कर्म ॥२॥

·, जह कारणमणुनयं कज्जं साहेइ अविकलं नियमा । मोक्खक्खमाणि एवं नाणाईणि उ अविगलाई ॥ ७१ ॥ व्याख्या-यथा बीजादिलक्षणं कारणमनुपहतम्-अग्न्यादिभिरविध्वस्तम् ' अविकलं' परिपूर्णसामग्रीसम्पनं नियमाद कुरादिल- क्षणं कार्य जनयति, 'एवम् ' अनेनैव प्रकारेण ज्ञानादीन्यप्पविकलानि-परिपूर्णानि तुशब्दादनुपहतानि च नियमतः 'मोक्षक्षमाणि ' मो- क्षलक्षणकार्यसाधनानि भवन्ति, तथाहि-संसारापामरूपो मोक्षः, संसारस्य च कारणं मिथ्यात्याज्ञानाविरतयः, तत्पतिपक्षभूतानि च ज्ञा- नादीनि, ततो मिथ्यात्वादिजनितं कर्म नियमतो ज्ञानायासेनायामपगच्छति, यथा हिमप्रपातजनितं शीतमनलासेवायामिति, कारणानि मोक्षस्य ज्ञानादीनि, तानि च परिपूर्णानि तुशब्दादनुपहतानि च, अनुपहतत्वं च चारित्रस्योद्मादिदोपपरिशुद्धाहारग्रहणे सति, नान्यथा, ततोऽष्टभिः स्थानराहारो यतिभिर्यादा इत्येतदत्र वक्तव्यम् , अत आहारपिण्डेनेहाधिकारः ।। तदेवमुक्तः पिण्डः, सम्प्रत्येपणा वक्तव्या, ततः पिण्डस्योपसंहारमेषणायाश्योपक्षेपं चिकीर्षुरिदमाह- संखेवपिडियत्थो एवं पिंडो मए समक्खाओ । फुडवियडपायडत्यं वोच्छामी एसणं एत्तो ॥ ७२ ॥ व्याख्या---एवं' पूर्वोक्तेन प्रकारेण 'सड्पपिण्डितार्थः' सोपेण-समारोन सामान्यरूपतयेत्यर्थः पिण्डित:-~-एकन मीलितः तात्पर्यमात्रव्यवस्थापितोऽर्थ:-अभिधेयं यस्य स तथारूपः पिण्डो मया व्याख्यातः, 'इत:' ऊर्द्धम् ‘एपणाम्' एपणाभिधायिकां गाथा- सन्तति ' स्फुटविकटगकटार्था ' स्फुट:-निर्मल न तात्पर्यानवबोधेन करगलरूपः विकट:--सूक्ष्मातिगम्यतया दुर्भेदः प्रकट:-~-तथा- विधविशिष्टवचनरचनाविशेषतः सुखप्रतिपायो योऽक्षरेप्चव्याख्यातेप्नपि प्रायः स्वयमेव परिस्फुरनिव लक्ष्यते स प्रकट इति भावार्थः अर्थ:-- अभिधेयं यस्याः सा तथा तां वक्ष्ये ॥ ता तत्वभेदपर्यायाख्येति प्रथमतः सुखावनोधार्थमेपणाया एकाधिकान्यभिधित्सुराह- + ·- पया पानीयेऽपि पिण्ड इति नाम प्रयुज्यते तदा समयजं, लोके हि कठिनद्रव्याणामेकत्र संश्लेषे पिण्ड इति प्रतीतं, न तु द्रवद्रव्यसवाते,ततः पिण्डनं पिण्ड इति व्युत्पत्त्याघटनान्न गौणम्, अथ च समये प्रसिद्धं, तथा च आचाराङ्गे द्वितीये श्रुतस्कन्धे प्रथमे पिण्डैपणाभिधाने- ऽव्ययने, सप्तमोदेशकसूत्रे ' से भिक्खू वा भिक्खुणी वा गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपविढे समाणे जं पुण पाणगं पासेज्जा, तंजहा- तिलोदगं वा तुसोदगं वा' इत्यादि, अत्र पानीयमपि पिण्डशब्देनाभिहितं, ततः पानीये पिण्ड इति नाम समयप्रसिद्धं, न चान्वर्थयुक्त- मिति समयजमित्युच्यते, यदा पुनर्भिक्षुर्भिक्षुकी वा भिक्षार्थं प्रविष्टा सती गृहपतिकुले गुडपिण्डमोदनपिण्डं सक्तुपिण्डं वा लभते तदा पि- ण्डशब्दस्तत्र प्रवर्त्तमान उभयजः, समयप्रसिद्धत्वादन्वर्थयुक्तत्वाच, यदा पुनः कस्यापि मनुष्यस्य पिण्ड इति नाम क्रियते न च शरीरा- चयवसवातविवक्षा तदा तदनुभयजं ॥ सम्पति गाथाक्षराणि वित्रियन्ते-यत्पिण्ड इति नाम गौणं, यद्वा समयकृतं-समयप्रसिद्धं, यद्वा भवे- तदुभयकृतम् , उभयं-गुणः समयश्च तच तदुभयं च तदुभयं तेन कृतं तदुभयकृतं, समयमसिद्धमन्वर्थयुक्तं चेत्यर्थः, अपिशब्दायद्वाऽनुभय- जमन्वर्थविकलं समयाप्रसिद्धं च तन्नामपिण्डं ब्रुवते तीर्थकरगणधराः, अत ऊर्ष स्थापनापिण्डमहं वक्ष्ये ॥एनामेव गाथां भाष्यकृत्सप्रपञ्चं व्याचिख्यासुः प्रथमं गौणं नाम व्याख्यानयनाह गुणनिप्फन्नं गोणं तं चेव जहत्थमत्थवी बेति । तं पुण खवणो जलनो तवणो पवनो पईवो य ॥ १ ॥ (भा०) व्याख्या-गुणेन परतन्त्रेण व्युत्पत्तिनिमित्तेन द्रव्यादिना यनिप्पनं नाम तद्गौणं, यच (स्य) गुणैर्निष्पन्नं तद्गुणात्तस्मिन् वस्तु न्या गतमिति " तत आगत " इत्यनेनाणप्रत्ययः, तदेव च गौणं नाम ' अर्थविदः' शब्दार्थविदो यथार्थ ब्रुवते, गौणं च नाम विधा, तद्यथा-द्रव्यनिमित्तं गुणनिमित्तं क्रियानिमित्तं च, एतच्च प्रागेव भावितं, तत्र पिण्ड इति नाम क्रियानिमित्तं, पिण्ड नमिति व्युत्पत्तेः, तत - ·यदपमित्य गृह्यते तदप्युपचारादपमित्यमित्युक्तं ९, तथा परिवर्तितं-यत्साधुनिमित्तं कृतपरावर्त्त १०, तथा अभिहृतं-यत्साधुदानाय स्वग्रामात्परग्रामाद्वा समानीतम्, अभि-साध्वभिमुखं हृतं-स्थानान्तरादानीतम् अभिहतमिति व्युत्पत्तेः, ११, तथा उद्भेदनम् उद्भिन्न- साधुभ्यो घृतादिदाननिमित्तं कुतुपादेर्मुखस्य गोमयादिस्थगितस्योद्घाटनं तद्योगादेयमपि घृतादि उद्भिन्नं १२, तथा मालात्-मञ्चादेर- पहृतं-साध्वर्थमानीतं यद्भक्तादि तन्मालापहृतं १३, तथा आच्छिद्यते-अनिच्छतोऽपि भृतकपुत्रादेः सकाशात्साधुदानाय परिगृह्यते यत् तदाच्छेद्यं १४, तथा न निसृष्टं सर्वैः स्वामिभिः साधुदानार्थमनुज्ञातं यत् तदनिसृष्टं १५, तथा अधि-आधिक्येन अवपूरणं स्वार्थदत्ता- द्रहणादेः सा वागमनमवगम्य तद्योग्यभक्तसिद्धयर्थं प्राचुर्येण भरणम् अध्यवपूरः, स एव स्वार्थिककप्रत्ययविधानादध्यवपूरकः तद्यो- गाद्भक्ताद्यप्यध्यवपूरकः, षोडश उद्गमदोपाः ॥ तदेवमुक्तान्युद्गमदोपनामानि, सम्पति ' यथोदेशं निर्देश' इति न्यायात्पथमत आधा- कर्मदोपं व्याचिख्यासुस्तत्प्रतिवद्धद्वारगाथामाह- स्वाभावेनाव्ययसम्बन्धित्वायुक्त स्यादेर्लुप् , अत्युच्चैस पुरुपस्येत्यादौ तु न स्यादे प् , अतिक्रान्तादिसम्बन्धित्वेनाव्ययसम्बन्धित्वाभावात्, नन्वेव- मुच्चै पुरुपरयेत्यादावपि स्यादेज़न प्राप्नोति, अनापि पुरुपलक्षणान्यपदार्थसम्बन्धिस्यादिभावात्, नैवम् , अत्रापि स्यादेरुचैराद्यव्ययसम्बन्धित्वात्, य एवोचै शब्देन विशेषणतया पुरुषलक्षणोऽन्योऽर्थ उच्यते तस्यैव हि सम्बन्ध्यत्र स्यादि , एवमपमित्यमित्यादावपि नाव्ययसम्बन्वित्वाभावात्स्यादे- लुप्, अपमित्येत्यनेन प्राकालविशिष्ट भूयोऽपि तव दास्यामीत्येवमभिवानमात्रं यदि प्रोच्यते तथा हि स्यादव्ययसम्बन्धित्वं स्यादे., न त्वेवमत्र, अपमित्येत्यस्य भूयोऽपि तव दास्यामीत्येवमभिधाय यत्साधुनिमित्तमुच्छिन्न गृह्यते तस्यान्नादेरभिधानात्, तेनात्र अपमित्यदोषसम्बन्धी स्यादिर्न तु प्राकालविशिष्टभूयोऽपि तव दास्यामीत्यर्थाभिधायिनोऽपमित्येति त्त्वान्तस्य, यथा 'प्रसज्यस्तु निषेधदि 'त्यत्र प्रसङ्गङ्गत्वेत्यर्थस्य प्रसज्येत्यस्य सम्ब- न्धित्वाभावात्स्यादेर्न लुप्, प्रसज्यप्रतिषेधेतिसमाससम्वन्धित्वात्स्यादेः ।

·उदाहरणान्यपि क्रियानिमित्तान्येव दर्शयति-'तं पुण' इत्यादि, तत्पुनर्गौणं नाम क्षपण इत्यादि, तत्र क्षपयति कोणीति क्षपण:-क्षपक- पिः, इह क्षपकर्षेः क्षपणलक्षणां क्रियामधिकृत्य क्षपण इति नाम प्रवृत्तमतो गौणम्, एवं शेषेष्वप्युदाहरणेषु भावना कार्या, तथा ज्वलतीति ज्वलनो-वैश्वानरः, तपतीति तपनो-रविः, पवते पुनातीति वा पवनो-वायुः, प्रदीप्यते इति प्रदीपादीपकलिका, चकारोऽन्येपामप्येवंजाती- यानामुदाहरणानां समुच्चयार्थः ॥ तदेवं सामान्यतो गौणं नाम व्याख्यातं, सम्पति पिण्ड इति नाम गौणं समयकृतं च व्याचिख्यासुराह- पिंडण बहुव्वाणं पडिवक्खेणावि जत्थ पिंडक्खा । सो समयकओ पिंडो जह सुत्तं पिंडपडियाई ॥२॥ (भा०) व्याख्या-बहूनां सजातीयानां विजातीयानां वा कठिनद्रव्याणां यत् पिण्डनम्-एकत्र संश्लेषस्तत्र पिण्ड इति नाम प्रवर्त्तमानं गौणमिति शेपो, व्युत्पत्तिनिमित्तस्य तत्र विद्यमानत्वात् , तथा प्रतिपक्षणाप्यत्र प्रकरणात्प्रतिपक्षशब्दः कठिनद्रव्यसंश्लेषाभाववाची, ततो- ऽयमर्थः-यत्र प्रतिपक्षेणापि-बहूनां द्रव्याणां मीलनमन्तरेण तावत्पिण्ड इति नाम प्रवर्तत एव, न काचित्तत्र व्याहतिरित्यपिशब्दार्थः, सम- यप्रसिद्धया 'पिण्डाख्या ' पिण्ड' इति नाम, स पिडाख्यावानामपिण्डः समयकृत इत्युच्यते, तत्र नामनामव तोरभेदोपचारादेवं निर्देशः, उपचाराभावे त्वयमर्थः-तत्र वस्तुनि तत्पिण्ड इति.नाम समयकृतमिति, एतदेव दर्शयति-'जह मुत्तं पिंडपडियाई यथेत्युपदर्शने पिण्डेति पिण्डपातग्रहणं, तत एवं गाथायां निर्देशो द्रष्टव्यः-' पिंडवायपडियाए ' इत्यादि, आदिशब्दात् 'पविढे समाणे ' इत्यादिसूत्रपरिग्रहः, तच्च प्रागेव दर्शितम् , इयमत्र भावना-अत्र सूत्रे प्रभूतकठिनद्रव्यपरस्परसंश्लेषाभावेऽपि पानीय पिण्ड इति नामान्वर्थरहितं समयप्रसिद्धया प्रयुज्यते, अत इदं समयजमभिधीयते इति ॥ सम्प्रत्युभयजं पिण्ड इति नाम दर्शयति- जस्स पुण पिंडवायट्ठया पविठ्ठस्स होइ संपत्ती । गुडओयणपिंडेहिं तं तदुभयपिंडमाइंसु ॥ ३ ॥ (भा०) ·निर्विभागैर्भागैर्द्रितीये संयमस्थाने निविभागा भागा अधिकाः प्राप्यन्ते, द्वितीयस्य संयमस्थानस्य ये निर्विभागा भागास्तेपां सर्वजीवसङ्ख्या- प्रमाणेन राशिना भागे हृते सति यावन्तो लभ्यन्ते तावत्पमाणैनिर्विभागै गैरधिकास्तृतीये संयमस्थाने निविभागा भागाः प्राप्यन्ते, एवं यद्यत् संयमस्थानमनन्तभागटद्धमुपलभ्यते तत्तापाचात्यस्य पाश्चात्यस्य संयमस्थानस्य सर्वजीवसङ्ख्याप्रमाणेन राशिना भागे हृते सति यद्यल्लभ्यते तावत्ममाणेन तावत्प्रमाणेनानन्ततमेन भागेनाधिकमवगन्तव्यम्, असङ्खयेयभागाधिकानि पुनरेवं-पाश्चात्यस्य पाश्चात्यस्य सयमस्थानस्य सत्कानां निर्विभागभागानामसङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणेन राशिना भागे हृते सति यवल्लभ्यते स सोऽसड़येयतमो भागः, ततस्तेन तेनासङ्घयेयतमेन भागेनाधिकानि असङ्खयेयभागाधिकानि वेदितव्यानि, सद्धयेयभागाधिकानि चैव-पाश्चात्यस्य पाथा- त्यस्य संयमस्थानस्योत्कृप्टेन सङ्घयेयेन भागे हते सति यवल्लभ्यते स स सङ्घयतमो भागः, ततस्तेन तेन सङ्घयेयतमेन भागेनाधिकानि सङ्खयेयभागाधिकानि सयमस्थानानि वेदितव्यानि, सस येयगुणटद्धानि पुनरेवं-पाश्चात्यस्य पाश्चात्यस्य संयमस्थानस्य ये ये निविभागा भागास्ते ते उत्कृप्टेन सङ्घयेयकप्रमाणेन राशिना गुण्यन्ते, गुणिो च सति यावन्तो यावन्तो भवन्ति तावत्ममाणानि तावत्पमाणानि स- वयेयगुणाधिकानि संयमस्थानानि द्रष्टव्यानि, एवमसङ्ग येयगुणटद्धानि अनन्तगुणद्धानि च भावनीयानि, नवरमसख्येयगुणदौ पाश्चा- त्यस्य संयमस्थानस्य निर्विभागा भागा असख्येयलोकाकाशपदेशममाणेनासङ्ख्येयेन गुण्यन्ते, अनन्तगुणदौ तु सर्वजीवममाणेनानन्तेन, इत्थं च भागहारगुणकारकल्पनं मा स्वमनीपिकाशिल्पकल्पितं मंस्थाः, यत उक्तं कर्मप्रकृतिसङ्गहण्यां पट्स्थानकगतभागहारगुणकार- विचाराधिकारे-सव्वजियाणपसखेजलोग संखिजगस्स जिहस्स । भागो तिसु गुणणातिसु” इति, प्रथमाच पदस्थानकादू मुक्तक्रमेणैव द्वितीयं पदस्थानकमुत्तिष्ठति, एवमेव च तृतीयम् , एवं पट् स्थानकान्यपि तावद्वाच्यानि यादसहयेयलोकाकाशपदेशप्रमाणानि भवन्ति, ·व्याख्या-यस्य पुनः कस्यचित्पिण्डपातार्थतया-पिण्डपात:-गाहारलाभस्तदर्थतया साधोहपतिगृहं प्रविष्टस्य सतो भवति मा स- म्माप्तिः, 'गुडगोषणपिडेहि ति 'व्यत्ययोऽप्यासा' मिति प्राकृतलक्षणवशात्पष्टयर्थे तृतीया, ततोऽयमों-गुऔदनपिण्डमओ डपिण्डरयौदन पिण्डस्य चेत्यर्थः, गुडौदनग्रहणमुपलक्षणं, तेन सक्तपिण्डादेश या राम्माप्तिस्तं गुटपिण्डादिकं तदुभयपिण्डं गुणनिष्पनरामयप्रसिद्धपिण्ड- शब्दवाच्यमुक्तवन्तस्तीर्थकरगणधराः, इहापि नामनामवतोरभेदोपचारादेवं गाथायां निर्देशः, उपचाराभावे त्वयं भावार्थ:-तद्विपयं पिण्ड इति नाग उभयजम् , अन्वर्थयुक्तत्वात्समयासिद्धत्वाचेति ॥ सम्मत्युभयातिरिक्तं सामान्यतो नाम प्रतिपादयति- उभयाइरित्तमहवा अन्नं पि हु अस्थि लोइयं नाम । अत्ताभिप्पायकयं जह सहिगदेवदत्ताई ॥ ४ ॥ (भा०) व्याख्या-'अथवेति नामप्रकारान्तरतायोतकः, 'उभयातिरिक्तं' गौणसमयजविभिन्नम्, अन्यदप्यस्ति 'लौकिक' लोके मसिद्धमा- त्माभिमायकृतं नाम, अनुभयजमिति भावार्थः, तदेवोदाहरणेन समर्थयमान आह-यथा सिंहकदेवदत्तादि, आदिशब्दायशदत्तादिपरिग्रहः, इदं हि सिंहदेवदतादिकं नाम शौर्यक्रौर्यादिगुणनिवन्धनोपचाराभावे देवा एनं देवासुरिति व्युत्पत्त्यर्थासम्भवेच यस्य कस्यचिदात्माऽभिगा- यतः पित्रादिभिर्जीयमानं न गौणमन्वर्थविकलत्वानापि समयासिद्धमत उभयातिरिक्तमिति, एवं पिण्ड इत्यपि नाम उभयातिरिक्तं भावनीयं ॥ ननु पिण्ड इति नाम नियुक्तिगाथायामुभयातिरिक्तं नोपन्यस्तं, तत्कथं भाष्यकृता व्याख्यायते ?, तदयुक्तं, नोपन्यस्तमित्यसिद्धेः, अपिश- ब्देन तन सूचितत्वात्, तथा चाह भाष्यकृत्- गोण्णसमयाइरित्तं इणमन्नं वाऽविसूइयं नाम । जह पिंडउत्ति कीरइ करसइ नामं मणूसरस ॥ ५॥ (भा०) ·। - व्याख्या-आधाकर्मग्राही विशुद्धेभ्यः संयमादिस्थानेभ्योऽवतीर्य 'अधः' अधोऽधोवर्तिषु हीनेषु हीनतरेषु भावेषु वर्तमानोऽधो- भवस्य रत्नप्रभादिनारकरूपस्य भवस्य सम्बन्धि आयुः 'करोति वनाति, शेपाण्यपि कर्माणि गत्यादिनामादीनि 'अधोमुखानि' अधोगत्य- भिमुखानि अधोगतिनयनशीलानि इत्यर्थः, 'प्रकरोति' प्रकण दुस्सहकटकतीवानुभावयुक्ततया करोति-वनाति, वद्धानां च सतामाधाकर्म- विषयपरिभोगलाम्पट्यद्धितो निरन्तरमुपजायमानेन 'तीवेण' तीव्रतरेण 'भावेन' परिणामेन घनकरणं यथायोगं निधेत्तिरूपतया निकाच- नारूपतया वा व्यवस्थापन, तथा प्रतिक्षणमन्यान्यपुद्गलग्रहणेन चय उपचयश्व, तत्र स्तोकतरा दृद्धिश्चयः, प्रभूततरा वृद्धिरुपचयः, एतेन च व्याख्याप्रज्ञप्तिसूत्रमाचार्येणानुवर्तितं, तथा च व्याख्यामज्ञप्तावालापकः-"आहाकम गंभुंजमाणे समणे निग्गंथे अठकम्मपगडीओ वंधइ अहे पकरेइ अहे चिणइ अहे उवचिणइ” इत्यादि ॥ तत एवं सति- तेसिं गुरूणमुदएण अप्पगं दुग्गईऍ पवडतं । न चएइ विधारेउं अहरगति निति कम्माइं ॥ १०२ ॥ व्याख्या-तेपाम् ' अधोभवायुरादीनां कर्मणां 'गुरूणां' अधोगतिनयनस्वभावतया गुरूणीव गुरूणि तेपाम् , 'उदयेन' विपाकवेदनानुभवरूपेण, विपाकवेदनानुभवरूपोदयवशादित्यर्थः, दुर्गतौ प्रपतन्तमात्मानं 'विधारयितुं' निवारयितुम् आधाकर्मग्राही न शक्नोति यतोऽतः कर्माणि अधोभवायुरादीनि उदयप्राप्तानि बलाद् 'अधरगति' नरकादिरूपां नयन्ति, न च कर्मणां कोऽपि वलीयान् , १ स्थित्यनुभागयोवृहत्करणमुद्वर्तना, तयोरेव हस्वीकरणमपपर्तना, उद्धत्तनाऽपवर्तनावर्जशेपसहमादिकरणायोग्यत्वेन व्यवस्थापन निधत्तिः, समस्तकरणायोग्यत्वेन व्यवस्थापन निकाचना, [ सदम. प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशानामन्यकर्मरूपतया स्थितानामन्यकर्मस्वरूपेण व्यवस्थापनम् , आदि- शब्देनोदीरणोपशमने गृोते ] । २ आधाकर्म भुजान. श्रमणो निर्मन्योऽष्टौ कर्मप्रकृतीनाति अवः प्रकरोति अधश्चिनोति अध उपचिनोति । .

·- व्याख्या-इदं पिण्ड इति नाम अन्यद्वा ‘गौणसमयातिरिक्तं ' गौणसमयजविभिन्नमपिशब्दसूचितमस्ति, तदेव दर्शयति-यथा कस्यापि मनुष्यस्य पिण्ड इति नाम क्रियते, तद्धि न गौणं प्रभूतद्रव्यसंश्लेपासम्भवाच्छरीरावयवसङ्घातस्य चाविवक्षणात नापि समयकृतम्, अत इदमुभयातिरिक्तमिति । ननु समयकृतोभयातिरिक्तयोर्न कश्चित्परस्परं विशेष उपलभ्यते, उभयत्राप्यन्वर्थविकलत्वादात्माभिमायकृत- त्वाविशेपाच, तत्कथं द्वयोरुपादानं ?, साङ्केतिकमित्येवोच्यताम् , एवं हि द्वयोरपि ग्रहणं भवति, तदयुक्तम् , अभिमायापरिज्ञानाद्, इह हि यल्लौकिकं नाम साङ्केतिकं तत्पृथग्जनाः सामयिकाश्च व्यवहरन्ति, यत्पुनः समय एव साङ्केतिकं तत्सामयिका एव न पृथगजनाः ॥ तथा चाह भाप्यकृत- तुल्लेऽवि अभिप्पाए समयपसिद्धं न गिण्हए लोओ। जं पुण लोयपसिद्धं तं सामइया उवचरन्ति ॥ ६ ॥ (भा०) व्याख्या-इहाभिप्रायशब्देन पदैकदेशे पदसमुदायोपचारादभिप्रायकृतत्वमुच्यते, तत्रायमर्थः-अभिप्रायेण-इच्छामात्रेण कृतं न तु वस्तुवलमत्तमभिप्रायकृतं, तस्य भावोऽभिप्रायकृतत्वं साङ्केतिकत्वमित्यर्थः, तस्मिंस्तुल्येऽपि-समानेऽपि, आस्तामसमाने इत्यपिशब्दार्थः, समयप्रसिद्धं 'लोक' पृथगूजनरूपो न गृह्णाति-न समयप्रसिद्धेन साङ्केतिकेन नाम्ना व्यवहरति, न खलु पृथग्जनो भोजनादिकं समुद्दे- शादिना समयप्रसिद्धेन साङ्केतिकेन नाम्ना व्यवहरति, यत्पुनल्लोकप्रसिद्धं तत्पृथग्जनाः सामयिकाचो पचरन्ति, तत इत्थं समयकृतोभया. तिरिक्तयोः स्वभावभेदाद् तद्वयोरपि पृथगुपादानमर्थवत्, एतेन गौणोभयकृतयोरपिस्वभावभेदसूचनेन पृथगुपादानं सार्थकमुपपादितं द्रष्टव्यं, तथाहि-यद्यपि गौणमुभयकृतं चान्वर्थयुक्तत्वेनाविशिष्ट, तथापि यद्गौणं तत्पृथगजनाः सामयिकाश्च व्यवहरन्ति, यत्पुनः समयप्रसिद्ध गाणं तत्सामयिका एव न पृथग्जनाः, तेषां तेन प्रयोजनाभावात् , समयप्रसिद्धेन हि नाम्ना गौणेनापि यथोक्तसमयपरिपालननिष्पन्नचेतसां गृही- ·. , म्मति ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्ये-द्रव्यविषयमात्मकर्म भवति, आत्मसम्बन्धित्वेन कर्म-करणम् आत्मकम्मति व्युत्पत्त्याश्रय- गात् । भावात्मकर्म च द्विधा, तद्यथा-आगमतो नोआगमतर, तनाऽऽगमत आत्मकर्मशब्दार्थज्ञाता तत्र चोपयुक्तः, नोआगमतः पुनराह- भावे असुहपरिणओ परकम्मं अत्तणो कुणइ ॥ १०६ ॥ व्याख्या-'अशुभपरिणतः' अशुभेन प्रस्तावादाधाकर्मग्रहणरूपेण भावेन परिणतः परस्य-पाचकादेः सम्वन्धि यत् कम्र्म- पचनपाचनादिजनितं ज्ञानावरणीयादि तत् आत्मनः सम्बन्धि करोति, तव परसम्बन्धिनः कर्मणः आत्मीयत्वेन करणं 'भावे' भावतः आत्मकर्म, नोआगमतो भावात्मकर्मेत्यर्थः, भावेन-परिणामविशेषेण परकीयस्यात्मसम्बन्धित्वेन कर्म-करणं भावात्मकम्र्मेति व्युत्पत्तेः ।। एतदेव साईया गाथया भावयति- आहाकम्मपरिणओ फासुयमवि संकिलिपरिणामो । आययमाणो बज्झइ तं जाणसु अत्तकम्मन्ति ॥ १०७ ॥ परकम्म अत्तकम्मीकरेइ तं जो उ गिहिउं भुंजे । व्याख्या-मासुकम्-अचेतनम् उपलक्षणमेतद् एपणीयं च स्वरूपेण भक्तादिकमास्तामाधाकर्मेत्यपिशब्दार्थः, 'सलिष्टप- रिणामः सन् ' आधाकर्मग्रहणपरिणतः सन् 'आददानो' गृह्णन् यथाऽहमतिशयेन व्याख्यानलब्धिमान् मद्गुणाधासाधारणविद्वत्ता- दिरूपाः सूर्यस्य भानव इव कुत्र कुत्र न प्रसरमधिरोहन्ति ?, ततो मद्गुणावर्जित एप सर्वोऽपि लोकः पक्त्वा पाचयित्वा च मामिष्ट- मिदमोदनादिकं प्रयच्छतीत्यादि, रा इत्थमाददानः साक्षादारम्भकत्व ज्ञानावरणीयादिकर्मणा वध्यते, ततस्तद् ज्ञानावरणीयादिकर्म- ·तवतानां प्रयोजनं न गृहस्थानाम्, अतः स्वभावभेदात्तयोरपि पृथगुपन्यासः सार्थक इति ॥ तदेवं नामपिण्डो नियुक्तिकृतोपदर्शितो भा- प्यकृता रामपञ्च व्याख्यातः, साम्प्रतं यत्पूर्व प्रतिज्ञातं नियुक्तिकृता-' उवणापिंडं अतो वोच्छ ' तत्समर्थयमानः स एवाह- अक्खे वराडए वा कढे पुत्थे व चित्तकम्मे वा । सम्भावमसम्भावं ठवणापिंडं वियाणाहि ॥ ७ ॥ व्याख्या-सत इव विद्यमानस्येव भावः सत्ता-सद्भावः किमुक्तं भवति?-स्थाप्यमानस्येन्द्रादेरनुरूपाङ्गोपाङ्गचिह्नवाहनाहरणादि- परिकररूपो य आकारविशेपो यदर्शनात्साक्षाद्विद्यमान इवेन्द्रादिलक्ष्यते स सद्भावः, तदभावोऽसद्भावः, तत्र सद्भावमसद्भावंचाश्रित्य ‘अक्षे चन्दनके कपर्दे वराटके वाशब्दोऽङ्गुलीयकादिसमुच्चयार्थः, उभयत्रापि च जातावेकवचनं, तथा 'काष्ठे' दारुणि 'पुस्ते' ढिउल्लिकादौ, वा- शब्दो लेप्यपापाणसमुच्चये, चित्रकर्मणि वा या पिण्डस्य स्थापना साक्षादिः काष्ठादिष्वाकारविशेपो वा पिण्डत्वेन स्थाप्यमानः स्थापनाः पिण्डः, इयमत्र भावना-यदा काठे लेप्ये उपले चित्रकर्मणि वा प्रभूतद्रव्यसंश्लेपरूपः पिण्डाकारः साक्षाद्विद्यमान इवालिख्यते, यद्वा अक्षा: कपर्दका अङ्गुलीयकादयो वा एकत्र संश्लेष्य पिण्डत्वेन स्थाप्यन्ते यथैप पिण्डः स्थापित इति तदा तत्र पिण्डाकारस्योपलभ्यमानत्वात्सद्भावत पिण्डस्थापना, यदा त्वेकस्मिन्नक्षे वराटकेऽङ्गुलीयके वा पिण्डत्वेन स्थापना एप पिण्डो मया स्थापित इति तदा तत्र पिण्डाकारस्यानुपल- भ्यमानत्वात् , अक्षादिगतपरमाणुसवातस्य चाविवक्षणादसद्भवतः पिण्डस्थापना, चित्रकर्मण्यपि यदा एकविन्द्वालिखनेन पिण्डस्थापना यथैप पिण्ड आलिखित इति विवक्षा तदाप्रभूतद्रव्यसंश्लेपाकारादर्शनादसद्भावपिण्डस्थापना, यदा पुनरेकविन्द्रालिखनेऽपि एप मया गुडपिण्ड ओदनपिण्डः सक्तुपिण्डो वाऽऽलिखित इति विवक्षा तदा सद्भावतः पिण्डस्थापना ॥ अमुमेव सद्भावासद्भावस्थापनाविभागं भाष्यकृदुपदर्शयति- - ·उवओगंमि य लाभं कम्मग्गाहिस्स चित्तरक्खट्ठा । आलोइए सुलई भणइ भणंतरस पडिसुणणा ॥ ११६ ॥ व्याख्या-इह यो गुरुरुपयोगकरणवेलायां कर्मग्राहिण आधाकऽग्रहणाय प्रवृत्तस्य शिष्यस्य 'चित्तरक्षार्थ' मनोऽन्यथाभावनिवार- णार्थ दाक्षिण्यागुपेतो 'लाभं भणति' लाभ इति शब्दमुच्चारयति, तथाऽऽधाकर्मणि गृहस्थगृहादानीय आलोचिते श्राद्धिकयेदं करोटिकया दत्तमित्येवं निवेदिते 'सुलद्धं ' शोभनं जातं यत्त्वयेदं लब्धमिति भणति तस्य गुरोरित्थं भणतः प्रतिश्रवणं नाम दोपः, सूत्रे तु स्त्रीत्व- निर्देशः माकृतत्वात् , प्राकृते हि लिङ्गं व्यभिचारि, यदाह पाणिनिः स्वप्राकृतलक्षणे-" लिई व्यभिचार्यपी"ति, प्रतिश्रवणं च नामाभ्युप- गमः ॥ सम्मति संवासानुमोदनयोः स्वरूपं प्रतिपादयति- संवासो उ पसिहो अणुमोयण कम्मभोयगपसंसा । एएसिमुदाहरणा एए उ कमेण नायव्वा ॥ ११७ ॥ व्याख्या-'संवासः' आधाकर्मभोक्तृभिः सहैकत्र संवसनरूपः प्रसिद्ध एव, अनुमोदना त्वाधाकर्मभोजकप्रशंसा-कृतपुण्याः सुलब्धिका एते ये इत्थं सदैव लभन्ते भुञ्जते वेत्येवंरूपा ॥ तदेवमुक्तं प्रतिषेवणादीनां चतुर्णामपि स्वरूप, सम्प्रत्येतेपामेव प्रतिपेवणा- दीनां क्रमेण 'एतानि' वक्ष्यमाणस्वरूपाणि उदाहरणानि ज्ञातव्यानि, सूत्रे च उदाहरणशब्दस्य पुंल्लिङ्गता प्राकृतलक्षणवशात् ॥ तत्र यान्युदाहरणानि वक्तव्यानि तेषां नामानि क्रमेण प्रतिपादयति- पडिसेवणाएँ तेणा पडिसुणणाए उ रायपुत्तो उ । संवासंमि य पल्ली अणुमोयण रायदुट्ठो य ॥ ११८ ॥ व्याख्या-प्रतिपेवणस्य स्तेना उदाहरणं, प्रतिश्रवणस्य तु राजपुत्रं, राजपुत्रोपलक्षिताः शेषाः पुरुषाः, संवासे 'पल्ली' पल्लीवा- स्तव्या वणिजः, अनुमोदनायां राजदुष्टो, राजदुष्टोपलक्षितास्तत्प्रशंसाकारिणः ॥ तत्र प्रथमतः प्रतिषेवणसम्बधिनं स्तेनदृष्टान्तं भावयति- -

·-
इको उ असब्भावे तिण्हं ठवणा उ होइ सब्भावे । चित्तेसु असब्भावे दारुअलेप्पोवले सियरो ॥ ७ ॥ (भा०)
व्याख्या-एकोऽक्षो वराटकोऽङ्गुलीयकादिर्वा यदा पिण्डत्वेन स्थाप्यते तदा सा पिण्डस्थापना 'असावे' असद्भावविपया, अ.
सद्भांविकीत्यर्थः, तत्र पिण्डाकृतेरनुपलभ्यमानत्वात् , अक्षादिगतपरमाणुसवातस्य चाविवक्षणात् । यदा तु त्रयाणामक्षाणां वराटकानामङ्गुली
यकादीनां वा परस्परमेकत्र संश्लेपकरणेन पिण्डत्वेन स्थापना तदा सा पिण्डस्थापना 'सद्भावे' सद्भाविकी, तत्र पिण्डाकृतेरुपलभ्यमानत्वात् ,
त्रयाणांचेत्युपलक्षणं तेन द्वयोरपि बहूनां चेत्यपि द्रष्टव्यं । तथा 'चित्रेषु' चित्रकर्मसु यदैकविन्द्वालिखनेन पिण्डस्थापना तदा साऽप्यसद्भावे,
यदा तु चित्रकर्मखपि अनेकविन्दुसंश्लेपालिखनेन प्रभूतद्रव्यसङ्घातात्मकपिण्डस्थापना तदा सा सद्भावस्थापना, पिण्डाकृतस्तत्र दर्शनात् ।
तथा दारुकलेप्योपलेषु पिण्डाकृतिसम्पादनेन या पिण्डस्य स्थापना स 'इतरः' सद्भावस्थापनापिण्डः, तत्र पिण्डाकारस्य दर्शनात् ॥ तदे-
वमुक्तः स्थापनापिण्डः,सम्पतिद्रव्यपिण्डस्यावसरः, स च द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्राऽऽगमतः पिण्डशब्दार्थस्य ज्ञाता तत्र चानुपयुक्तः
'अनुपयोगो द्रव्य' मिति वचनात् , नोआगमतस्त्रिधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यपिण्डः भव्यशरीरद्रव्यपिण्डः ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यातरिक्तद्रव्यपि-
ण्डश्च, तत्र पिण्डशब्दार्थज्ञस्य यच्छरीरं सिद्धशिलातलादिगतमपगतजीवितं तद् भूतपिण्डशब्दार्थपरिज्ञानकारणत्वात् ज्ञशरीरद्रव्यपिण्डः, यस्तु
वालको नेदानीमवबुध्यते पिण्डशब्दार्थम् अथ चावश्यमायत्यां तेनैव शरीरेण परिवईमानेन भोत्स्यते स भावपिण्डशब्दार्थपरिज्ञानकारण-
त्वाद् भव्यशरीरद्रव्यपिण्डः ॥ ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्यपिण्डं नियुक्तिकदाह-
तिविहो उ दव्वपिंडो सच्चित्तो मीसओ अचित्तो य । एक्केकरस य एत्तो नव नव भेआ उ पत्तेयं ॥ ८॥

·e- रणादनुमोदना, एवं यतिजनेऽप्याधाकर्मणो भोक्तरि 'विभाषितव्याः' योजनीयाः, अत्र यः स्वयमानीयान्यैः सह सुते तत्र प्रथमतो योज्यन्ते, तस्याऽऽधाकर्म गृहस्थगृहादानीय भुञ्जानस्य प्रतिषेवणं, गृहस्थेनाऽऽधाकर्मग्रहणाय निमन्त्रितस्य तद्हणाभ्युपगमः प्रतिश्र- वणं, यस्मै तदाधाकर्म आनीय संविभागेन प्रयच्छति तेन सहकत्र संवसतः संवासः, तत्रैव बहुमानकरणादनुमोदना, यश्चान्येनाऽऽनीत- माधाकर्म निमन्त्रितः सन् भुते तस्य प्रथमतो निमन्त्रणाऽनन्तरमभ्युपगच्छतः प्रतिश्रवणं, ततो सुजानस्य प्रतिषेवणं, निमन्त्रकेण सहै- कत्र संवसतः संवासः, तत्र वहुमानकरणादनुमोदना, तदेवं यत्र प्रतिषेवणं तत्र नियमतश्चत्वारोऽपि दोषाः, प्रतिश्रणे च केवले त्रयः, संवासे द्वौ, अनुमोदनायां त्वनुमोदनैव केवला, अत एवादिपदं गुरु शेषाणि तु पदानि लघुलघुलघुकानीति ॥ सम्पति संबासे पल्ली- दृष्टान्तं भावयति- पल्लीवहमि नट्ठा चोरा वणिया वयं न चोरत्ति । न पलाया पावकरत्ति काउं रन्ना उवालद्धा ॥ १२५ ॥ व्याख्या-वसन्तपुरं नाम नगरं, तत्रारिमर्दनो नाम राजा, तस्य प्रियदर्शना देवी, तस्य वसन्तपुरस्य प्रत्यासन्ना भीगाभि- धाना पल्ली, तस्यां च बहवो भिल्लरूपा दस्यवः परिवसन्ति वणिजश्व, तेच दस्यवः सदैव स्वपल्ल्या विनिर्गत्य सकलमप्यरिमईनराजमण्डलमु- पद्रवन्ति, न स कश्चिदस्ति राज्ञः सामन्तो माण्डलिको वा यस्ता साधयति, ततोऽन्यदा तत्कृतं सकलमण्डलोपद्रवमाकये महाकोपावेश- पूरितमानसो राजा स्वयं महती सामग्री विधाय भिल्लान् प्रति जगाम, भिल्लाश्च पल्लिं मुक्त्वा सम्मुखीभूय सङ्ग्रामं दातुमुद्यताः, राजा प्रवलसेनापरिकलिततया तान् सर्वानप्यवगणय्य सोत्साहो हन्तुमारब्धवान्, ते चैवं हन्यमानाः केऽपि तत्रैव परासवो बभूवुः, केऽपि पुनः पलायितवन्तः, राजा च सामर्षः पल्ली गृहीतवान्, वणिजश्च तत्रत्या न वयं चौरास्ततः किमस्माकं राजा कारष्यति ? इति बुद्धया नाने- ·. व्याख्या-ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तो द्रव्यपिण्डसिधा, तपथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तश्च, तत्र मिश्रः सचित्ताचित्तरूपः, इह पृथिवी- कायादिकः पिण्डत्वेनाभिधास्यते, स च पूर्व सचित्तो भवति, ततः स्कायशसादिभिः मासुकीक्रियमाणः कियन्तं कालं मिश्री भवति, तत ऊर्ध्वमचित्तः, तत एतदर्थख्यापनार्थ राचित्तमिश्राचित्ताः क्रमेणोक्ताः । 'इतो' भेदत्रयाभिधानादनन्तरम् 'एफैकस्य' सचित्तादेर्भेदस्य प्रत्येक नव नव भेदा वाच्या भवन्ति ॥ तानेव नव नव भेदानाह- पुढवी आउक्कामो तेऊ वाऊ वणरसई चेव । बेइंदिय तेइंदिय चउरो पंचेंदिया चेव ॥ ९ ॥ व्याख्या---इह पिण्डशब्दः पूर्वगाथातोऽनुवर्तमानः प्रत्येकं सम्बध्यते, तद्यथा-पृथिवीकायपिण्डोऽप्कायपिण्डस्तेजस्कायपिण्डो वा- युकायपिण्डो वनस्पतिकायपिण्डो द्वीन्द्रियपिण्डसीन्द्रियपिण्डश्चतुरिन्द्रियपिण्ड पञ्चेन्द्रियपिण्डश्च ।। सम्पत्यमीपामेव नवानां भेदानां सचित्तत्वा- दिकं विभावयिषुः प्रथमतः पृथिवीकाये भावयति- पुढवीकाओ तिविहो सञ्चित्तो भीसओ य अचित्तो । सचित्तो पुण दुविहो निच्छयववहारओ चेव ॥ १० ॥ व्याख्या-पृथिवीकायस्त्रिविधः, तद्यथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तश्च, राचित्तः पुनर्द्विधा, तद्यथा-निश्चयतो व्यवहारतश्च ॥ एतदेव निश्चयव्यवहाराभ्यां सचित्तस्य द्वैविध्यं प्रतिपादयति-- निच्छयओ सच्चित्तो पुढविमहापव्वयाण बहुमज्झे । अचित्तमीसवज्जो सेसो ववहारसच्चित्तो ॥ ११ ॥ व्याख्या-निश्चयतः सचित्तः पृथिवीकायो धर्मादीनां पृथिवीनां मेर्वादीनां महापर्वतानामुपलक्षणमेतत् तेन टङ्कादीनां च, बहुम- M -

·इत्येवमादीनि नामानि, तथा 'अशनादयः' अशनपानखादिमखादिमरूपाः चत्वार 'आधाकान्तरिता' आधाकर्मशब्देन व्यव-
हिता यथाऽशनमाधाकर्म पानमाधाकर्मेत्येवमादि, 'तृतीयभङ्गः तृतीयभङ्गविषयाः, अत्राप्ययं भावार्थः-यदाऽशनादयः प्रत्येकमाधाकर्म
आधाकर्मेति देशभेदेन बहुभिः पुरुपैरेककालमेकेन वा पुरुपेण कालभेदेनोच्यन्ते तदा तानि आधाकर्म आधाकर्मेति नामानि
नानार्थान्येकव्यञ्जनानीति तृतीये भङ्गेऽवतरन्ति, आधाकर्मरूपं नामाश्रित्य पुनश्चरमो भङ्गो नानार्थानि नानाव्यञ्जनानीत्येवंरूपो निय-
माच्छून्य आधाकर्म आधाकर्मेत्येवमादिनाम्नां सर्वेषामपि समानव्यञ्जनत्वात् , उपलक्षणमेतत् , तेन सर्वाण्यपि नामानि प्रत्येकं चर-
मभङ्गे न वर्तन्ते, यदा तु कोऽप्यशनविषये आधाकम्र्मेति नाम प्रयुक्ते पानविषये त्वधाकम्र्मेति खादिमविषये त्वात्मन्नमिति खादिम-
विषये त्वात्मकम्र्मेति तदाऽमूनि नामानि नानार्थानि नानाव्यजनानि चेति चरमोऽपि भङ्गः प्राप्यते, इह विवक्षिताशनादिरूपैकविषये
प्रवर्त्तमानानि आधाकाधाकर्मप्रभृतीनि नामानि द्वितीयभङ्ग उक्तस्ततस्तदेव भावयति-
इंदत्थं जह सद्दा पुरंदराई उ नाइवत्तंते । अहकम्म आयहम्मा तह आहे नाइवत्तंते ॥ १३५ ॥
व्याख्या-यथा 'इन्द्रार्थम् ' इन्द्रशब्दवाच्यं देवराजरूपं 'पुरन्दरादयः' पुरन्दरशक्र इत्येवमादयः शब्दा नातिवर्तन्ते-नातिक्र-
मन्ति, तथा अधःकर्मआत्मनशब्दौ उपलक्षणमेतत् आत्मकर्मशब्दश्च 'आहान्ति सूचनात्सूत्रमिति न्यायादाधाकमार्थ-आधाकर्मशब्द-
वाच्यं नातिवर्तन्ते, यदेव येन दोषेण दुष्टमाधाकर्मशब्दवाच्यमोदनादि तदेव तेनैव दोषेण दुष्टमधाकादयोऽपि शब्दा ब्रुवते इति
भावः । एतदेव भावयति-
आहाकम्मेण अहेकरेति जं हणइ पाण भूयाई । जं तं आययमाणो परकम्मं अत्तणो कुणइ ॥ १३६ ॥

·- ध्यभागे वेदितव्यः, तत्राचित्तताया मिश्रतायाश्च हेतूना शीतादीनामसम्भवात्, शेषः पुनः अचित्तमिश्रवों वक्ष्यमाणस्थानसम्भविमिश्राचि- त्तव्यतिरिक्तो निरावाधारण्यभूम्यादिषु व्यवस्थितो व्यवहारतः सचित्तो वेदितव्यः॥ उक्तः सचित्तपृथिवीकायः, सम्पति तमेव मिश्रमाह- खीरदुमहे? पंथे कट्ठोले इंधणे य मीसो उ । पोरिसि एग दुग तिगं बहुइंधणमज्झथोवे य ॥ १२ ॥ व्याख्या---' खीरदुमहे? ' त्ति क्षीरद्रुमा' वटाश्वत्थादयस्तेपामधस्तात्-तले यः पृथिवीकायः स मिश्रः, तत्र हि क्षीरद्रुमाणां माधु- र्येण शस्त्रत्वाभावात् कियान्सचित्तः शीतादिशस्त्रसम्पर्कसम्भवाच कियानचित्त इति मिश्रता, तथा पाथ ग्रामानगराद्वा वहिर्यः पृथिवकिायो वर्तते सोऽपि मिश्रो, यतस्तत्र गन्त्रीचक्रादिभिर्य उत्खातः पृथिवीकायः स कियान्सचित्तः कियांश्च शीतवातादिभिरचित्तीकृत इति मिश्रा, 'कहोले' त्ति कृष्टो हलविदारितः सोऽपि प्रथमतो हलेन विदार्यमाणः सचित्तः ततः शीतवातादिभिः कियानचित्तीक्रियते इतिमिश्रा, तथाऽऽों जलमिश्रितः, तथाहि-मेघस्यापि जलं सचित्तपृथिवीकायस्योपरि निपतत् कियन्तं पृथिवीकार्य विराधयति ततो जलापृथिवीकायो मिश्र उ- पपद्यते, सोऽप्यन्तर्मुहूर्तादनन्तरमचित्तीभवति, परस्परशस्त्रत्वेन द्वयोरपि पृथिव्यप्काययोरचित्तीभवनसम्भवात्, यदा त्वतिप्रभूतं मेघजलं निपततितदा तज्जलं यावन्नाद्यापि स्थिति वनाति तावत् मिश्रः पृथिवीकायः, स्थितिवन्धे तु कृते सति सचित्तोऽपि सम्भाव्यते, तथा 'इ- न्धने' गोमयादौ मिश्रा, तथाहि-गोमयादिकमिन्धनं सचित्तपृथिवीकायस्य शस्त्रं, शस्त्रेण च परिपीड्यमानो यावन्नाद्यापि सर्वथापरिणमति तावन्मिश्रः । अत्रैवेन्धनविषये कालमानमाह-'पोरिसी' त्यादि, बहिन्धनमध्यगत एकां पौरुषी यावन्मिश्री मध्यमेन्धनसम्पृक्तस्तु पा- रुपीद्विकम् अल्पेन्धनसम्पृक्तस्तु पौरुषीत्रिकं तत ऊर्द्धमचित्त इति ॥ तदेवमुक्तो मिश्रः पृथिवीकायः, साम्प्रतमचित्तमाह- ·. . नाम ठवणा दविए खेत्ते काले अ पक्यणे लिंगे । दसण नाण चरित्ते अभिग्गहे भावणाओ य ॥ १३८ ॥ व्याख्या-नाम ति नाम्नि साधम्मिकः, स्थापनासाधर्मिकः, 'द्रव्ये ' द्रव्यविषयः साधर्मिकः, एवं क्षेत्रसाधमिका, कालसाध- र्मिकः, प्रवचनसाधर्मिकः, लिङ्गसाधर्मिकः, दर्शनसाधर्मिकः, ज्ञानसाधर्मिकः, चारित्रसाधर्मिकः, अभिग्रहसाधर्मिकः, 'भावणाओ यत्ति भावनातश्च साधर्मिको भवति, तदेवं द्वादशधा साधर्मिकाः ॥ एनामेव गाथां गाथात्रयेण व्याख्यानयति- नामंमि सरिसनामो ठवणाए कठ्ठकम्ममाईया । दव्वंमि जो उ भविओ साहमि सरीरगं चेव ॥ १३९ ॥ खेत्ते समाणदेसी कालंमि समाणकालसंभूओ। पवयणि संघेगयरो लिंगे रयहरणमुहपोत्ती ॥ १४० ॥ दसण नाणे चरणे तिग पण पण तिविह होइ उ चरित्ते । व्वाइओ अभिग्गह अह भावणमो अणिच्चाई ॥१४॥ व्याख्या-'नान्नि' नामविषयः साधर्मिकः सदृशनामा, किमुक्तं भवति ?-विवक्षितस्य साधोर्यन्नाम तदेव यदा इतरस्यापि तदानीं स इतरस्तस्य साधो मसाधर्मिको भवति, यथा देवदत्तनाम्नः साधोदेवदत्तनामा कश्चित्, तथा स्थापनायां' स्थापना- विषये साधर्मिकः 'काष्ठकादिका' दारुमयप्रतिमाप्रभृतिका, इह स्नेहवशात् कश्चिन्निजपुत्रादेः साधोर्जीवतो मृतस्य वा काष्ठमयीं प्रतिमां कारयति सा प्रतिमा अन्येषां जीवतां संयतानां स्थापनासाधर्मिकः, आदिशब्दात्पाषाणादिकप्रतिमापरिग्रहः, अनेन सद्भाव- स्थापनासाधर्मिक उक्तो, यदा त्वक्षादौ साधुस्थापना तदा सोऽसद्भावस्थापनासाधर्मिका, तथा द्रव्ये भावप्रधानोऽयं निर्देशः 'द्रव्यत्वे द्रव्यत्वविषयः साधर्मिको यो भव्यो योग्यः साधर्मिकत्वस्य, किमुक्तं भवति ?-यस्तेनैव शरीरसमुच्छ्रयेण प्रवर्द्धमानेन साधोः साध- ·, सीउण्हखारखत्ते अग्गीलोणूसअंबिलेनेहे । वुकंतजोणिएणं पयोयणं तेणिमं होइ ॥ १३ ॥ व्याख्या-इह सर्वत्र सप्तमी तृतीयाऽर्थे प्राकृतलक्षणवशात् , तथा चाह पाणिनिः प्राकृतलक्षणे-'व्यत्ययोऽप्यासा' मित्यत्र सूत्रे सप्तमी तृतीयार्थे, यथा 'तिसु तेसु अलंकिया पुहवी ' इति, ततोऽयमर्थः-शीतोष्णक्षारक्षत्रेण, तत्र शीतं-प्रतीतम् उष्णः-सूर्यादिपरितापः क्षारः-यवक्षारादिः क्षत्रं-करीपविशेषः, एतैः, तथा ' अगिलोणूसअंविलेनेहे ' इति, अग्निः-वैश्वानरः लवणं-प्रतीतम् ऊपर-ऊपरादिक्षे- त्रोद्भवो लवणिमसम्मिश्री रजोविशेषः, आम्लं-काजिकं स्नेहः-तैलादिः एतैश्वाचितः पृथिवीकायो भवति, इह शीतान्यम्लक्षारक्षत्रस्नेहाः परकायशखाणि, ऊपः स्वकायशसम् , उष्णथेह सूर्यपरितापरूपः स्वभावोष्णः तथाविधपृथिवीकायपरितापरूपो वा गृह्यते, नाग्निपरिताप- रूपस्तस्याग्निग्रहणेनैव गृहीतत्वात्। ततः सोऽपि, स्वकायशस्त्रोपादानेन परकायशस्त्रोपादानेन चान्यान्यानि स्वकायपरकायशस्त्राण्युपल- क्ष्यन्ते, यथा कडकरसो मधुररसस्य स्वकायशसमित्यादि, एतेन पृथिवीकायस्याचित्ततया भवनं चतुर्दा प्रतिपादितं द्रष्टव्यं, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र स्वकायेन परकायेण वा यदचित्तीकरणं तद्रव्यतः यदा तु क्षारादिक्षेत्रोत्पनस्य मधुरादिगोत्पन्नस्य च तुल्य- वर्णस्य भूम्यादेः पृथिवीकायस्य परस्परं सम्पर्केणाचित्तताभवनं तदा तत् क्षेत्रतः, क्षेत्रस्य प्राधान्येन विवक्षणात्, यद्वा मा भूदपरक्षेत्रोद्भ- वेन पृथिवीकायान्तरेण सह मीलनं, किन्त्वन्यत्र क्षेत्रे योजनशतात्परतो यदा नीयते तदा सर्वोऽपि पृथिवीकायः सर्वस्मादपि क्षेत्रायोजन शतादूर्द्धमानीतो भिन्नाहारत्वेन शीतादिसम्पतिथावश्यमचित्तीभवति, इत्थं च क्षेत्रादिक्रमेणाचित्तीभवनमकायादीनामपि भावनीय, या- निभिस्तैरलकृता पृथ्वी।

·मिकाः क्षेत्राभिग्रहसाधर्मिका इत्यादि, तत्र द्रव्याभिग्रहस्यापरो द्रव्याभिग्रहो द्रव्याभिग्रहसाधर्मिक इत्यादि, भावना द्वादशधा, तद्यथा- अनित्यत्वभावना (१) अशरणत्वभावना (२) एकत्वभावना (३) अन्यत्वभावना (४) अशुचित्वभावना (५) संसारभावना (६) कर्माश्रवभावना (७) संवरभावना (८) निर्जरणभावना (९) लोकविस्तारभावना (१०) जिनप्रणीतधर्मभावना (११) बोधिदुर्लभत्वभावना (१२), भावनाद्वारेण साधर्मिका अपि द्वादशधा, तद्यथा-अनित्यत्वभावनासाधर्मिकोऽशरणत्वभावना- साधर्मिक इत्यादि, तत्रानित्यत्वभावनासहितस्यापरोऽनित्यत्वभावनासहितोऽनित्यत्वभावनासाधर्मिक इत्यादि, तदेवं व्याख्याताः सर्वेऽपि साधर्मिकाः । सम्प्रत्येतानेवाधिकृत्य कल्प्याकल्प्यविधिर्वक्तव्यः, तत्र नामसाधर्मिकमधिकृत्य प्रथमतः कल्प्याकल्प्यविधि गाथाद्वयेन प्रतिपादयत्ति- जावंत देवदत्ता गिहीव अगिहीव तेसि दाहामि । नो कप्पई गिहीणं दाहंति विसेसियें कप्पे ॥ १४२ ॥ पासंडीसुवि एवं मीसामीसेसु होइ हु विभासा । समणेसु संजयाण उ विसरिसनामाणवि न कप्पे ॥ १४३ ॥ व्याख्या-इह कोऽपि पितरि मृते जीवति वा तन्नामानुरागतस्तन्नामयुक्तेभ्यो दानं दित्सुरेवं सङ्कल्पयति, यथा यावन्तो गृहस्था अगृहस्था वा देवदत्तास्तेभ्यो मया भक्तादिकमुपस्कृत्य दातव्यं, तत्रैवं सङ्कल्पे कृते देवदत्ताख्यस्य साधोने कल्पते, देवदत्तशब्देन तस्यापि सङ्कल्पविषयीकृतत्वात् , यदा पुनरेवं सङ्कल्पयति, यथा यावन्तो गृहस्था देवदत्तास्तेभ्यो दातव्यमिति, तदा एवं 'विशेषिते' निद्धारित सति तयोग्यमुपस्कृतं देवदत्ताख्यस्य साधोः कल्पते, तस्य विवक्षितसङ्कल्पविषयीकरणाभावात् , तथा पाखण्डिष्वपि मिश्रा- मिश्रेष्वेवं पूर्वोक्तप्रकारेण विभाषा कर्तव्या, इह सामान्यसङ्कल्पविषया मिश्रा उच्यन्ते, यथा यावन्तः पाखण्डिनो देवदत्ता इति, पति-

·वनस्पतिकायिकानां, तथा च हरीतक्यादयो योजनशतादूईमानीताऽचित्तीभूतत्वादौपधाद्यर्थं साधुभिः प्रतिगृह्यन्ते इति । कालतस्त्वचि-
तता स्वभावतः स्वायुःक्षयेण, साच परमार्थतोऽतिशयज्ञानेनैव सम्यक्परिज्ञायते न छामस्थिकज्ञानेनेति न व्यवहारपथमवतरति, अत एव च
तृषाऽतिपीडितानामपि साधूनां स्वभावतः स्वायुःक्षयेणाचित्तीभूतमपि तडागोदकं पानाय वर्द्धमानस्वामी भगवान् नानुज्ञातवान्, इत्थंभूतस्या-
चित्तीभवनस्य छद्मस्थानां दुर्लक्षत्वेन मा भूत् सर्वत्रापि तडागोदके सचित्तेऽपि पाश्चात्यसाधूनां प्रवृत्तिप्रसङ्ग इतिकृत्वा, भावतोऽचित्तीभवनं
पूर्ववर्णादिपरित्यागतोऽपरवर्णादितया भवनं । तदेवमुक्तोऽचित्तोऽपि पृथिवीकायः। एतेन चाचित्तेन साधूनां प्रयोजनं, तथा चाह-'बुकंत'
इत्यादि, व्युत्क्रान्ताः-अपगता योनिः-उत्पत्तिस्थानं यत्र तेन विध्वस्तयोनिना-प्रासुकेन 'इदं वक्ष्यमाणस्वरूपं प्रयोजनं साधूनां भवति ॥
तदेवोपदर्शयति--
अवरद्विगविसबंधे लवणेन व सुरभिउवलएणं वा । अच्चित्तस्स उ गहणं पओयणं तेणिमं वऽन्नं ॥ १४ ॥
व्याख्या-अपराधनम् अपराद्धं-पीडाजनकता तदस्यास्तीति अपराद्धिको-लूतास्फोटः सादिदंशो वा विपं-प्रतीतं तच दद्रू-
प्रभृतिषु चारितं सम्भवति तयोरुपशमनाय बन्ध इव बन्धः-प्रलेपस्तस्मिन् कर्त्तव्येऽचित्तपृथिवीकायस्य गौरमृत्तिकाकेदारतरिकादिरूपस्य
ग्रहणं प्रयोजनं, यद्वा लवणेन प्रतीतेन ' अचित्तस्स' त्ति विभक्तिपरिणामेनेह तृतीयान्तं सम्बध्यते, अचित्तेनालवणभक्तभोजनादौ प्रयो-
जनम् , अथवा सुरभ्युपलेन-गन्धपापाणेन गन्धरोहकाख्येन प्रयोजन, तेन हि पामामसूतवातघातादिः क्रियते, वाशब्दो विकल्पाः, अथवा
तेन पृथिवीकायेनेदमन्यत्प्रयोजनम् ॥ तदेवाह-
ठाणनिसियणतुयट्टण उच्चाराईण चेव उस्सग्गो । घुट्टगडगलगलेवो एमाइ पओयणं बहुहा ॥ १५ ॥

·- व्याख्या-इह कोऽपि गृही गृहीतमवज्यस्य मृतस्य जीवतो वा पित्रादेः स्नेहवशात् प्रतिकृति कारयित्वा तत्पुरतो ढौकनाय बलि निष्पादयति, तन्निप्पादनं च द्विधा, तद्यथा-निश्रया अनिश्रया च, तत्र ये रजोहरणादिवेषधारिणो मत्पिततुल्यास्तेभ्यो दास्यामीति सङ्कल्प्य निष्पादयति तदा तद्वलिनिष्पादनं निश्राकृतमुच्यते, यदा त्वेवंविधः सङ्कल्पो न भवति, किन्त्वेवमेव ढौकनाय बलिं निष्पादयति तदा तद्वलिनिष्पादनमनिश्राकृतमुच्यते, तथा चाह-'नीसमनीसा व कडं' इह प्रथमा तृतीयार्थे वेदितव्या, ततोऽयमर्थः-निश्रयाऽनिश्रया वा यत्कृतं-निष्पादितं भक्तादिस्थापनासाधर्मिकविषये तत्र विभाषा कर्त्तव्या, यदि निश्राकृतं तदपि च दौकितमढौकितं वा तर्हि न कल्पते, अनिश्राकृतं तु ढौकितमढौकितं वा कल्पते, परं तत्रापि प्रत्तिदोषप्रसङ्ग इति पूर्वसूरयो निषेधमाचक्षते तथा 'द्रव्ये ' द्रव्यसा- धर्मिकविषये यन्मृततनुभक्तं-तत्कालं मृतस्य साधोर्या तनुस्तस्याः पुरतो ढौकनाय यदशनादि तत्पुत्रादिना कृतं तन्मृततनुभक्तं, तदपि द्विधा-निश्राकृतमनिश्राकृतं च, तत्र साधुभ्यो दास्यामीति सङ्कल्प्य कृतं निश्राकृतमितरत्तु स्वपित्रादिभक्तिमात्रकृतमनिश्राकृतं, तत्र यन्नि- श्राकृतं तन्निपेधयति-नैव कल्पते, इतरत्त्वनिश्राकृतं कल्पते, किन्तु तद्हणे लोके जुगुप्सा-निन्दा प्रवर्तते, यथा अहो ! अमी भिक्षवो नि:- शूका मृततनुभक्तमपि न परिहरन्तीति ततो विवर्जयन्ति तत्साधवः ॥ सम्पति क्षेत्रकालसाधर्मिकावधिकृत्यांतिदेशेन कल्प्याकल्प्यविधिमाह- पासंडियसमणाणं गिहिनिग्गंथाण चेव उ विभासा । जह नामंमि तहेव य खेत्ते काले य नायव्वं ॥१४५॥ व्याख्या-यथा 'नान्नि' नामसाधर्मिकविषये पापण्डिनां श्रमणानां ' गिहित्ति' सूचनात्सूत्रामति न्यायाद गृह्यगृहिणां निर्ग- - १ अन्यत्र प्रसिद्धस्यान्यन कथनमतिदेशः ।

·व्याख्या-इह साधुभिः सचित्तमिश्रपरिहारद्वारेणाचित्ते भूतलप्रदेशे यत् स्थानं-कायोत्सर्गो विधीयते, यच्च निपीदनम्-उपवेशनं यच त्वग्वर्त्तनं-स्वापः, यश्च उच्चारादीनां पुरीपप्रस्रवणश्लेष्मनिष्ठयूतानामुत्सर्गः, तथा यो घुट्टको-लेपितपात्रमहणताकारकः पापाणो ये च डगलकाः-पुरीपोत्सर्गानन्तरमपानमोञ्छनकपापाणादिखण्डरूपा यश्च लेपो-भोगपुरपापाणादिनिष्पन्नस्तोम्बकपात्राभ्यन्तरे दीयते, एवमादि बहुधा ' बहुमकारम् अचित्तेन पृथिवीकायेन प्रयोजनम् ॥ उक्त सचित्तादिभेदभिन्नः पृथिवीकायपिण्डः, सम्पत्यप्कायपिण्डं सचित्ता- दिभेदभिन्नमाह- आउक्काओ तिविहो सच्चित्तो मीसओ य अच्चित्तो । सच्चित्तो पुण दुविहो निच्छयववहारओ चेव ॥ १६ ॥ व्याख्या-अप्कायस्त्रिविधः, तद्यथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तश्च, तत्र सचित्तो द्विधा-निश्चयतो व्यवहारतश्च ॥ एतदेव सचित्तस्य नि- चयव्यवहाराभ्यां द्वैविध्यमुपदर्शयति- घणउदही घणवलया करगसमुददहाण बहुमज्झे । अह निच्छयसञ्चित्तो ववहारनयस्स अगडाई ॥ १७ ॥ व्याख्या-'धनोदधया नरकपृथ्वीनामाधारभूताः कठिनतोयाः समुद्राः, 'घनवलयाः' तासामेव नरकपृथिवीनां पार्थवर्सिटत्ताकार- तोयाः ये च ' करकाः ' धनोपलाः तथा 'समुद्रहदानां' लवणादिसमुद्रपद्मादिह्रदानां च बहुमध्यभागे येऽप्कायाः 'अह' त्ति एप सर्वो- ऽप्यप्कायो ‘निश्चयसचित्तः । एकान्तसचित्तः, शेपस्तु 'अवटादिः' अवटवापीतडागादिस्थः, इहावटादिस्थोऽवटादिशब्देनोक्ता, तात्स्थ्येन तद्व्यपदेशप्रवृत्तेः, यथा मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादौ, तत्रावटः कूपस्तदादिगतोऽप्कायो 'व्यवहारनयस्य' व्यवहारनयमतेन सचित्तः ॥ उक्तः सचित्तोऽप्कायः, सम्पति मिश्रमाह- - ·चरणयोरपि भङ्गाः, ततस्तान् मुक्त्वा लिङ्गदर्शनलिङ्गाभिग्रहादिसत्कान् भङ्गानुदाहरिष्यामीति, तत्र लिङ्गदर्शनयोरियं चतुर्भङ्गिका, लिङ्गतः साधर्मिका न दर्शनतः, दर्शनतः साधर्मिका न लिङ्गतः, लिङ्गतोऽपि साधर्मिका दर्शनतश्च, न लिङ्गतो नापि दर्शनतः, तत्राद्यं भङ्गद्वयमुदाहरति- लिङ्गेण उ साहम्मी न दंसणे वीसुदसि जइ निण्हा । पत्तेयबुद्ध तित्थंकरा य बीयंमि भंगंमि ॥ १५१ ॥ व्याख्या-लिङ्गेन साधर्मिका 'न दंसणे' इत्यत्र तृतीयार्थे सप्तमी न दर्शनेन, 'विष्वग्दर्शना' विभिन्नदर्शना यतयो निह्न- वाश्च, उपलक्षणमेतत्, विभिन्नदर्शना एकादशमतिमाप्रतिपन्नाः श्रावकाच, तत्र निहवा मिथ्यादृष्टित्वान्न दर्शनतः साधर्मिकाः, अत्र च निहवानां श्रावकाणां चाय कृतं कल्पते न यतीनां, द्वितीये भङ्गे दर्शनतः साधर्मिका न लिङ्गत इत्येवंरूपे प्रत्येकबुद्धास्तीर्थकृत एका- दशपतिमापतिपन्नवर्जाः श्रावकाश्च समानदर्शना ज्ञेयाः, तेपामर्थाय कृतं कल्पते, शेपं भङ्गद्वयं वयमुदाहरामः, लिङ्गतः साधर्मिका दर्शनतश्च समानदर्शना साधव एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नाः श्रावकाच, अत्रापि श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनां, न लिङ्गतो नापि दर्शनतो विसदृशदर्शनाः प्रत्येकबुद्धतीर्थकरा एकादशप्रतिमाप्रतिपन्नवर्जाः श्रावकाच, तेपामर्थाय कृतं कल्पते, लिङ्गज्ञानचतुर्भङ्गिका त्वेवं, लिङ्गतः साधर्मिका न ज्ञानतः, ज्ञानतः साधर्मिका न लिङ्गतः, लिङ्गतः साधर्मिका ज्ञानतश्च, न लिङ्गतो नापि ज्ञानतः, अस्याश्चतुर्भशिकाया आ- यभङ्गद्वयोदाहरणानि पायो लिङ्गदर्शनचतुर्भशिकायद्वयसदृशानीतिकृत्वा नियुक्तिकृनोदाहरति, ततो वयमेवोदाहरामः-लिङ्गतः साध- मिका न ज्ञानतः, विभिन्नज्ञाना यतय एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नाः श्रावका निवाश्च, अत्रापि श्रावकाणां निह्नवानां चार्थाय कृतं कल्पते न यतीनां, ज्ञानतः साधर्मिका न लिङ्गतः समानज्ञानास्तीर्थकरमत्येकबुद्धा एकादशप्रतिमावर्जाः श्रावकाच, तेषामर्थाय कृतं कल्पते, लिङ्गतः ·- -- उसिणोदगमणुबत्ते दंडे वासे य पडियमित्तंमि । मोत्तूणादेसतिगं चाउलउदगेऽबहुपसन्नं ॥ १८ ॥ व्याख्या-अनुवृत्ते दण्डे, अत्र जातावेकवचनं, ततोऽयमर्थः-अनुवृत्तेषु त्रिषु दण्डेषु-उत्कालेषु यदुष्णोदकं तन्मिश्रमिति प्रस्तावा- गम्यते, तथाहि-प्रथमे दण्डे जायमाने कश्चित्परिणमति कश्चिन्नेति मिश्रः, द्वितीयेप्रभूतः परिणमति स्तोकोऽवतिष्ठते, तृतीये तु सर्वोऽप्यचित्तो भवति, ततोऽनुवृत्तेषु त्रिषु दण्डेपूष्णोदकं (मिश्र) सम्भवति, तथा वर्षे-वृष्टौ पतितमात्रे यज्जलं ग्रामनगरादिषु प्रभूततिर्यग्मनुष्यप्रचारसम्भ- विषु भूमौ वर्तते तद्यावन्नावाप्यचित्तीभवति तावन्मिश्रमवगन्तव्यं, ग्रामनगरादिभ्योऽपि वहिस्ताद्यदि स्तोकं मेघजलं निपतति तदानीं तदपि पतितमात्रं मिश्रमवसेयं, पृथिवीकायसम्पर्कतस्तस्य परिणममानत्वात् , यदाऽप्यतिप्रभूतं जलं मेघो वर्पति तदापि प्रथमतो निपतत् पृथिवी- कायसम्पर्कतः परिणममानं मिश्र, शेपं तु पश्चान्निपतत् सचित्तमिति, तथा 'मुक्त्वा' परिहत्य ' आदेशत्रिकं' मतत्रिकं, तदुक्ता मिश्रता न ग्राह्येति भावार्थः, ' चाउलोदकं ' तण्डुलोदकम् ' अवहुप्रसन्नं ' नातिस्वच्छीभूतं, मिश्रमिति गाथार्थः । अवहुप्रसन्नमित्यत्रादावकारलोप आपत्वात् ॥ आदेशत्रिकमेव दर्शयति- भंडगपासवलग्गा उत्तेडा बुब्बुया न संमंति । जा ताव मीसगं तंदुला य रज्झंति जावऽन्ने ॥ १९ ॥ व्याख्या-तण्डुलोदके तण्डुलप्रक्षालनभाण्डादन्यस्मिन् भाण्डे प्रक्षिप्यमाणे ये त्रुटित्वा भाण्डकस्य पार्थेषु 'उत्तेडा' बिन्दवो लग्नाः ते यावन्न ' शाम्यन्ति ' विध्वंसमुपगच्छन्ति तावत्तत्तण्डलोदकं मिश्रमित्येके १, अपरे पुनराहुः-तण्डुलोदके तण्डुलमक्षालनभाण्डकादपर- स्मिन् भाण्डके प्रक्षिप्यमाणे ये तण्डुलोदकस्योपरि समुद्भूता बुद्धदास्ते यावदद्यापि ' न शाम्यन्ति' न विनाशमियूति तावत्तत्तण्डुलोदकं - ·" - - दर्शनतः साधर्मिका अभिग्रहतश, न दर्शगतो नाप्यभिप्रहतः, तायं भजदगमुदानिहोरिदमाह-' सण' इत्यादि, दर्शनेऽभिग्रहे चायभ- अद्वयमधिकृत्योदाहरणं वक्ष्ये । प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति- सावग जइ वीसऽभिग्गह पढमो बीओ य व्याख्या-समानदर्शनाः 'विष्वगभिग्रहाः । विभिन्नाभिग्रहाः श्रावका यतयश्च दर्शनतः साधर्मिका नाभिग्रहत एवंरूपः प्रथमो भाः, अत्रापि श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनां, द्वितीयोऽपि भङ्गोऽभिग्रहतः साधर्मिका न दर्शनत इत्येवंलक्षणः श्रावकयतिरूप एन, केवलं ते यतयः श्रावकाश विसदृशदर्शनाः समानाभिग्रहा वेदितव्याः, उपलक्षणमेतत् , तेन निहवाश्च समानाभिग्रहाः ज्ञातव्याः, अत्र श्रावकनिहवानामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनां, दर्शनतः साधर्मिका अभिग्रहतश्च समानदर्शनाभिग्रहाः साधुश्रावकाः, अत्रापि श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधना, न दर्शनतो नाप्यभिग्रहतो विसदृशदर्शनाभिग्रहाः साधुश्रावकनिहवाः, अन कल्प्याकल्प्य- विधिद्वितीयभगवत् । दर्शनभावनयोरियं चतुर्भजिका-दर्शनतः साधर्मिका न भावनातो, भावनातः साधर्मिका न दर्शनतः, दर्शनतोऽपि सानिका भावनातश, न दर्शनतो नापि भावनातः । अस्या आयभड्दयोदाहरणातिदेशार्थमाह- भावणा चेवं। व्याख्या-यथा दर्शनेन अभिग्रह उदाहृत एवं भावनाऽप्युदाहर्त्तव्या, सा चै-दर्श नतः साधर्भिका न.भावनातः, विसदृशभाव- नाकाः समानदर्शनाः श्रावका यतया, भावनातः साधर्मिका न दर्शनतो पिसःश दर्शनस पानभावनाकाः साध्या श्रावका निहवाश्थ, दर्श- ·मिश्रमिति २, अन्ये पुनरेवमाहुः-तण्डुलमक्षालनानन्तरं तण्डुला राद्धमारब्धास्ततस्ते यावन राध्यन्ति, यावन्नाद्यापि सिध्यन्तीति भावः, तावत्तत्तण्डलोदकं मिश्रमिति ३ }} एमां त्रयाणामप्यादेशानां दूपणान्याह--- एए उ अणाएसा तिन्निवि कालनियमस्सऽसंभवओ । लुक्खेयरभंडगपवणसंभवासंभवाईहिं ॥ २० ॥ व्याख्या-एते त्रयोऽप्यादेशा अनादेशा एव, तुशब्द एवकारार्थो भिन्नक्रमश, कुतोऽनादेशाः ? इत्याह-कालनियमस्यासम्भवात, न खलु विन्द्वपगमे बुद्बुदापगमे तण्टुलपाकनिष्पत्तौ वा सदा सर्वत्र प्रतिनियत एव कालः, येन प्रतिनियतकालसम्भविनो मित्रत्वादूर्द्धम चित्तत्वस्याभिधीयमानरय न व्यभिचारसम्भवः, कथं प्रतिनियतः कालो न घटते ? इति कालनियमासम्भवमाह-'लुक्खेयरे' त्यादि, रूक्षेत- रभाण्डपवनसंभवासम्भवादिभिः, अनादिशब्दाचिरकालसलिलभिन्नत्वाभिन्नत्वादिपरिग्रहः, इयमत्र भावना-इह यदापाकतः प्रथममानीतं चिरानीतं वा स्नेहजलादिना न भिनं भाण्ड तद्रूक्षमुच्यते, स्नेहादिना तु भिन्नं स्निग्धं, ता रूक्षे भाण्डे तण्डुलोदके मक्षिप्यमाणे ये विन्दवः पार्थेषु लमारते भाण्डस्य रूक्षतया शटित्येव शोपमुपयान्ति, स्निग्ये तु भाण्डे भाण्डस्य स्निग्धतया चिरकालं, ततः प्रथमादेशवादिनां मते रूक्षे भाण्डे विन्दूनामपगमे परमार्थतो मिश्रस्याप्यचित्तत्चसम्भावनया ग्रहणप्रसङ्गः, स्निग्धे तु भाण्डे परमार्थतोऽचित्तस्यापि विन्दूनामन- पगमे मिश्रत्येन सम्भावनया न ग्रहणगिति । तथा बुख़ुदा अपि प्रचुरखरपयनसम्पर्कतो झटिति विनाशमुपगच्छन्ति, प्रचुरखरपवनस- म्पका भावे चिरमप्यवतिष्ठन्ते, ततो द्वितीयादेशवादिनामपि मते यदा खराचुरपवनसम्पर्कतो शटिति विनाशमैयरुर्बुद्भुदास्तदा परमार्थतो मि- श्रस्यापि तण्डुलोदकस्याचित्तत्त्वेन सम्भावनया ग्रहणप्रसङ्गः, यदा तु खरपचुरपयनसम्पर्काभाये चिरकालमध्यवतिष्ठन्ते बुदुदाः तदा परमार्थ- तोऽचिचस्यापि तण्डुलोदकस्य बुद्धददर्शनतो मित्रत्वशङ्कायां न ग्रहणमिति । येऽपि तृतीयादेशवादिनस्तेऽपि न परमार्थ पोलोचितवन्तः, ·MAAN न ज्ञानतो नाप्यभिग्रहतो विसदृशज्ञानाभिग्रहाः साधुश्रावका विसदृशाभिग्रहा निहवाश्च, अत्र द्वितीयभङ्गे इव कल्प्याकल्प्यभावना ४, ज्ञानभावनयोरियं चतुर्भङ्गिका-ज्ञानतः सामिका न भावनातः, भावनातः माधर्मिका न ज्ञानतः, ज्ञानतोऽपि साधर्मिका भावनातच, न ज्ञानतो नापि भावनातः । तत्र ज्ञानतः साधर्मिका न भावनातः समानज्ञाना विसदृशभावनाकाः साधुश्रावकाः १, भावनातः साध- मिका न ज्ञानतो विसदृशज्ञानाः समानभावनाकाः साधुश्रावकाः समानभावना निहवाश्च २, ज्ञानतः साधमिका भावनातश्च समान- ज्ञानभावनाकाः साधुश्रावकाः ३, न ज्ञानतो नापि भावनातो विसदृशभावनाः साधुश्रावका विसदृशभावना निह्नवाश्च ४, अत्र चतुर्वपि भङ्गाकेषु कल्प्याकल्प्यभावना मागिव । तदेवं ज्ञानविषया अपि तिस्रश्चतुर्भङ्गिका उक्ताः, सम्मति चरणेन सह यचतुर्भड्किाद्वयं तदुदाहतमाह- एत्तो चरणेण वोच्छामि ॥ १५५ ॥ व्याख्या-इत ऊर्द्ध चरणेन सह ये द्वे चतुङ्गिके तदुदाहरणानि वक्ष्ये तत्र चरणाभिग्रहयोरियं चतुर्भङ्गिका-चरणतः सामिका नाभिग्रहतः, अभिग्रहतः सामिका न चरणतः, चरणतोऽपि साधर्मिका अभिग्रहतश्च, न चरणतो नाप्यभिग्रहतः। तत्रायं भगद्वयमुदा- जिहीर्घराह- जइणो वीसाभिग्गह पढमो बिय निण्हसावगजइणो उ (ईणो)। व्याख्या-चरणतः सार्धामका नाभिग्रहत इत्येवंरूपः प्रथमो भङ्गः, समानचरणा 'विष्वगभिग्रहाः' विभिन्नाभिग्रहा यतयः, अत्र न कल्पते, अभिग्रहतः साधर्मिका न चरणतः इत्येवंरूपो द्वितीयो भगः समानाभिग्रहा निवाः श्रावका विभिन्नचरणा यतयश्च, अत्र ·तण्डुलानां चिरकालपानीयभिन्नाभिन्नत्वेन पाकस्यानियतकालत्वात् , तथाहि-ये चिरकालसलिलभिन्नास्तण्डुला न च नवीना इन्धनादि सामग्री च परिपूर्णा ते सत्वरमेव निष्पद्यन्ते, शेषास्तु मन्दं, ततस्तेषामपि मतेन कदाचिन्मिश्रस्याप्यचित्तत्वसम्भावनया ग्रहणप्रसङ्गः, कदा- चित्पुनरचित्तीभूतस्यापि मिश्रत्वशङ्कासम्भवादग्रहणमिति त्रयोऽप्यनादेशाः ॥ सम्पति यः प्रवचनाविरोधी आदेशः प्रागुपदिष्टस्तं विभायिषुराह- जाव न बहुप्पसन्नं ता मीसं एस इत्थ आएसो । होइ पमाणमचित्तं बहुप्पसन्नं तु नायब्वं ॥ २१ ॥ व्याख्या-यावत्तण्डुलोदकं 'न वहुप्रसन्न' नातिस्वच्छीभूतं तावन्मिश्रमवगन्तव्यम्, एपः 'अत्र' मिश्रविचारप्रक्रमे भवत्यादेशः प्रमाणं, न शेषः, यत्तु 'वहुमसन्नम्' अतिस्वच्छीभूतं तदचित्तं ज्ञातव्यं, ततोऽचित्तत्वेन तस्य ग्रहणे न कश्चिदोपः ॥ उक्तो मिश्रोऽप्कायः, अधुना तमेवाचित्तमाह- सीउण्हखारखत्ते अग्गीलोणूसअंबिलेनेहे । वुकंतजोणिएणं पओयणं तेणिमं होइ ॥ २२ ॥ व्याख्या-इयं गाथा प्रागिव व्याख्येया, नवरं पृथिवीकायस्थानेऽकायाभिलापः कर्तव्यः । इह या स्वकायपरकायशस्त्रयोजना द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षया वाऽचित्तत्वभावना साऽपि मागिव यथायोगमप्कायेऽपि भावनीया । तथा यदा दधितैलादिसत्केषु घटेषु क्षिप्तस्य शुद्धजलादेरुपरि दध्यायवयवसत्का तरी जायते तदा सा यदि परिस्थूरा तर्खेकया पौरुष्या तत्परिणमति, मध्यमभावा चेत्तर्हिद्वाभ्यां पौरुपी- भ्यां, स्तोका चेत्तर्हि तिसृभिः पौरुषीभिरिति ॥ इह तेन व्युक्रान्तयोनिकेनाप्कायेनेदं प्रयोजनमित्युक्तम् , अतस्तदेव दर्शयति- .

·जइणो सावग निण्हव पढमे बिइए य हुंति भंगे य । व्याख्या-अभिग्रहतः साधर्मिका न भावनात इत्येवंरूपे प्रथमे भङ्गे भावनातः साधर्मिका नाभिग्रहत इत्येवंरूपे द्वितीये च भङ्गे गतयः श्रावका निकनाश्च भवन्ति, केवलं प्रथमभङ्गे समानाभिग्रहा विसदृशभावना वेदितव्याः, द्वितीये भङ्गे पुनः समानभावना विसदृशा- भिग्रहाः, अभिग्रहतः साधर्मिका भावनातच समानभावनाभिग्रहाः साधुश्रावकनिनवाः, नाभिग्रहतो नापि भावनातो विसदृशभावना- भिग्रहाः साधुश्रावकनिह्नवाः । अत्र चतुर्वपि भङ्गेषु श्रावकनिहवानामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनामिति । तदेवमुक्ता एकविंशतिरपि चतुर्भगिकाः, सम्प्रति सामान्यकेवलिनं तीर्थकरं चाधिकृत्य कल्प्याकल्प्यविधि कथयति- केवलनाणे तित्थंकरस्स नो कप्पइ कयं तु ॥ १५७ ॥ व्याख्या-'केवलज्ञाने' केवलज्ञानिनः सामान्यसाधोः, उपलक्षणमेतत् , तेन तीर्थकरप्रत्येकबुद्धवर्जानां शेषसाधूनामित्यर्थः, तीर्थकरस्य, तीर्थकरग्रहणमुपलक्षणं तेन प्रत्येकबुद्धस्य चार्थाय कृतं यथाक्रमं न कल्पते, तुशब्दस्यानुक्तार्थसमुच्चायकत्वात् कल्पते च, इयमत्र भावना-तीर्थकरप्रत्येकबुद्धवर्जशेपसाधूनामर्थाय कृतं न कल्पते, तीर्थकरप्रत्येकबुद्धानां त्वाय कृतं कल्पते, तथाहि-तीर्थकर- निमित्तं सुरैः कृतेऽपि समवसरणे तत्र साधूनां देशनाश्रवणार्थमुपवेशनादि कल्पते, एवं भक्कायपि, एवं प्रत्येकबुद्धस्यापि । सम्मति याना- श्रित्य पूर्वोक्ता भङ्गाः सम्भवन्ति स्म तान् प्रतिपादयति- पत्तेयबुद्ध निण्हव उवासए केवलीवि आसज्ज । खइयाइए य भावे पडुच्च भंगे उ जोएज्जा ॥ १५८ ॥ व्याख्या–प्रत्येकबुद्धान् निह्नवान् ' उपासकान्' श्रावकान् 'केनलिनः' तीर्थकरान् अपिशब्दाच्छेपसाधूधाश्रित्य तथा 'क्षायि- - ·- परिरोयपियणहत्याइभोवणं चीरधोवणं नेव । आयमण भाणधुवणं एमाइ पओयणं बहुहा ॥ २३ ॥ व्याख्या---परिपेको-दुरवणादेशस्थितस्योपरि पानीयेन परिपेचनं, पानं तडपनोदाय जलस्याभ्यवहरणं, 'हस्तादिधाचनं रणप्रगतिशरीरावयवानां कारणमुदिश प्रक्षालनं, ' चीरधावनं ' वरपक्षालनम् , अस्य भिजनिगक्तिनिर्देशो न सदैव साधुनोपधिमक्षा- लनं कर्तव्यमिति गदर्शनार्थः, 'आचमन' पुरीपोत्रार्गानन्तरं शौच करणं 'भाणावणति पालकादिभाजनपक्षालनम्, एवमादिकम्, आदि- शब्दात् ग्लानकार्यादिपरिग्रहः, गचिरोनाप्कागेन प्रयोजनं, 'नहुधा' वहुणकारं मएव्यम् ।। इह चीवरधावनमित्युक्तं, तत संयतानां वर्गा- कालादाक् कल्पते न शेषकालं, शेषकाले त्वने दोपसम्भवात, तानेन दोपान दर्शगति- उउबद्ध धुवण बाउस बंभविणाराो अठाणठवणं च । संपाइमवाउवहो पावण भूओवघाओ य ॥ २४ ॥ व्याख्या-वाकालरय प्रत्यारानं कालमपहाय शेगे बस्तुवढे काले चीचरस्य धावने चरणं वकुशं भवति, उपकरणाकुशत्वात् , तथा 'नामविनाशः गैशुनप्रत्याख्यानमा, पक्षालितगाराःपरिधानभूषितशरीरो हि विरूपोऽपि रमणीयतेन प्रतिभासमानो रगणीनां रगणयोग्यो- ऽयमिति प्रार्थनीयो भवति, किं पुनः शरीरावयवरामणीयकोपशोभितः?, ततः समस्तकामिनीनां गार्थयगानानां सललितदर्शिततिर्यग्वालिताक्ष- निरीक्षणागोटनव्याजोपदर्शित कक्षामूलसद्वृत्ततारमणीयपीनकठिनपयोधरितारगम्भीरनाभीपदेशपरिभावनतोऽवश्यं ब्रह्मचर्यादपभ्रंशग- धिश्रयते, तथा अस्थानस्थापनम् , इगमन भावना-गदि नाम कथाश्चित्तत्त्वोदितया संयगविषयनिष्णकम्पधृत्यनष्टम्भतो न नामचर्गादपभ्र- गति, तथाऽपि लोकेन सोऽस्थाने स्थाप्यते, यथा नूनमयं कामी, कथमन्यथाऽऽत्मानमित्थं भूपगति ?, न खल्वकामी मण्डनप्रियो भवतीति, तथा ·नयु- ति १२॥ पामर्थाय कृतं कल्पते, ये तु चौरादिमुपितरजोहरणादिलिगाः साधवस्तेपागाय कृतं न कल्पते, द्रव्यलिङ्गापेक्षया साधर्मिकत्वाभावेऽपि भानतधरणसाधर्मिकत्वात् , लिङ्गतः साधर्मिका न प्रवचनतो निश्वाः ते यदि लोके निवत्वेन ख्यातास्ततस्तेपामर्थाय कृतं कल्पते, अन्यथा न, न प्रवचनतो न लिङ्गतः तीर्थकरमत्येकबुद्धास्तेपागाय कृतं कल्पते, तदेवं प्रथगचतुर्भजिल्कामधिकृत्य करप्याकल्प्यविधिरुक्तः, एतदनुसारेण च शेपारवपि चतुर्भमिकासु विज्ञेयः, स च मागेव प्रत्येकं दर्शितः । रानाप्ययं तात्पर्यार्थोऽवधारणीयः-यदि तीर्थकराः प्रत्येकबुद्धा निरुवाः श्रावका वा तहि तेपामर्थाय कृतं कल्पते साधूनामर्थाय कृतं न कल्पते । तदेवमुक्तः कल्प्याकल्प्यनिधिः, तदुक्तौ च 'आहाकम्मियनामे 'त्यादिगूलद्वारगाथायां 'कस्स वावी 'ति व्याख्यातं, राम्मति 'किं वावी 'ति व्याचिख्यासुराह- कि तं आहाकम्मति पुच्छिए तस्सरूवकहणत्थं । रांभवपदरिराणथं च तस्रा असणाइयं भणइ ॥ १६ ॥ व्याख्या-किं तदाधाकर्म इति शिष्येण पृष्टे ' तत्स्वरूपकथनार्थम् ' आधाकर्मस्वरूपकथनार्थ तस्य ' आधाकर्माणः सम्भवा- दर्शनार्थं च 'अशनादिकम् ' अशनपानखादिमस्वादिमं गुरुर्भणति, इयमन भावना-अशनादिस्वरूपमाधाकर्म-अशनादावेव चाधाकर्म- णः सम्भवः, ततो गुरुः किमाधाकम्भ इति पृष्टः राजशनादिकमेव वक्ति, तथा च शव्यम्भवसूरिराधाकर्म दर्शयन् पिण्डैपणाध्ययने- ऽशनादिकमभिधत्ते, तद्यथा-" असणं पाणगं चेव, खाइमं साइमं तहा । जं जाणिज सुणिज्जा वा, समणहा पगडं इमं ॥ १ ॥ तं भने भत्तपाणं तु, संजयाण अकप्पियं । देतियं पडियाइखे, न मे कप्पइ तारिसं ॥ २ ॥” इति । सम्प्रत्यशनादिकमेव व्याचष्टे- १ अशनं पानकमेव सायं गाय तथा । यजानीमान्छृणुगादा अमणार्थ प्रकृतमिदम् ॥ १ ॥ तडवे वक्तपानं तु संयतानामकल्पिकम् । ददती प्रत्याचशीत न मे कल्पते तादृशम् ॥ २ ॥ - ·. -- संपातिमाना मक्षिकादीनां प्रक्षालनजलादिषु निपततां वायोश्च वधः' विनाशो भवति, तथा 'प्लावनेन' प्रक्षालनजलपरिष्ठापने पृथिव्या रेलणेन ' भूतोपघातः' पृथिव्याश्रितकीटिकादिसत्त्वोपमो भवति, नस्मान्न ऋतुबद्धे काले वस्त्रं प्रक्षालनीयम् ।। नन्वेते दोपा बर्षाकालादा- गपि धावने सम्भवन्ति ततस्तदानीमपि न चीवराणि प्रक्षालनीयानि, तन्न, तदानी चीवराप्रक्षालनेऽनेकदोपसम्भवात् तानेवाह-- अइभार चुडण पणए सीयलपाउरणऽजीरगेलण्णे । ओहावणकायवहो वासासु अ धोवणे दोसा ॥ २५ ॥ व्याख्या-इह वर्षाकालादागपि यदि वासांसि न प्रक्षाल्यन्ते तदानीम् ' अतिभारः' गुरुत्वं वस्त्राणां भवति, तथाहि-वासांसि मलविद्धानि यदा जलकणानुपक्तसमीरणमात्रेणापि स्पृष्टानि भवन्ति तदाऽपि स मलः क्लिनीभूय-दृढतरं वस्त्रेषु सम्बन्धमापयते, किं पुनर्वासु सर्वतः सलिलमयीषु ?, ततो वर्षासु किन्नमलसम्पर्कतो वासांसि गुरुतरभाराणि भवन्ति, तथा 'चुडणन्ति वाससां वर्पा- कालादागप्यधावने वर्षासु जीर्णता भवति शाटो भवतीत्यर्थः, किमुक्तं भवति ?-यदि नाम वर्षाकालाद_गपि वस्त्राणि न प्रक्ष्याल्यन्ते ततो वासु तेपां मलक्लिन्नतया जीर्णताभवनेन शाटो भवति, न च वर्पास्वभिनववस्त्रग्रहणं, न चाधिकः परिग्रहः, ततो ये वस्त्राभावे दोपाः समये प्रसिद्धास्ते सर्वेऽपि यथायोगमुपढौकन्ते इति, तथा मलकिन्नेषु वस्त्रेषु शीतलजलकणसंस्पर्शतो मलस्याद्रीभावतः 'पनकः' वनस्पति- विशेषः प्राचुर्येणोपजायते, तथा च सति प्राणिव्यापादनासक्तिः, तथा निरन्तरं सर्वतः प्रसरेण निपतति वर्षे शीतले च मारुते वाति मलस्याद्रीभावतः शीतलीभूतानां वाससां प्रावरणे भुक्ताऽऽहारस्याजीर्णतायाम्-अपरिणतो 'ग्लानता' शरीरमान्यमुज्जृम्भते, तथा च सति प्रवचनस्यापभ्राजना, यथा-अहो वठरशिरोमणयोऽमी तपस्विनो न परमार्थतस्तत्त्ववेदिनो ये नाम वास्वप्रक्षालितानां वाससां परिभोगे मान्द्यमुपजायते इत्येतदपि नावबुध्यन्ते ते पृथग्जनापरिच्छेयं स्वर्गापवर्गमार्गमवगच्छन्तीति दुःश्रद्धेयं, तथा वर्षास्वप्रक्षालितानि वस्त्राणि - .

·मारब्धत्वानिष्ठितत्वाच, तृतीये तु भने यद्यपि पूर्ण न साधुनिमित्तं पाकादिक्रियाऽऽरम्भस्तथापि सा साधुनिमित्तं निष्ठां नीता, निष्ठा च प्रधानेति न कल्पते । तदेवमाधाकर्मस्वरूपमुक्तं, साम्गतमशनादिरूपस्याधाकर्मणः सम्भवं प्रतिपिपादयिषुः कथानकं रूपकपट्केनाह- कोदवरालगगामे वसही रमणिज्ज भिक्खसज्झाए । खेत्तपडिलेहसंजय सावयपुच्छज्जुए कहणा ॥ १६२ ॥ जुज्जइ गणरस खेत्तं नवार गुरूणं तु नस्थि पाउग्गं । सालित्ति कए रुंपण परिभायण निययगेहेसु ॥ १६३ ॥ बोलिता ते व अन्ने वा, अडता तत्थ गोयरं । सुगंति एसणाजुत्ता, बालादिजणसंकहा ॥ १६४ ॥ एए ते जेसिमो रद्धो, सालिकूरो घरे घरे । दिन्नो वा से सयं देमि, देहि वा बिति वा इमं ॥ १६५ ॥ थके थकावडियं, अभत्तए सालिभत्तयं जायं । मज्झ य पइस्स मरणं, दियरस्स य से मया भज्जा ॥ १६६ ॥ चाउलोदगंपि से देहि, सालीआयामकंजियं । किमेयंति कयं नाउं, वज्जंतऽन्नं वयंति वा ॥ १६७ ॥ व्याख्या-इह सङ्कलो नाम ग्रामः, तत्र जिनदत्तनामा श्रावकः, तस्य भार्या जिनमतिः,ता च ग्रामे कोवा राल काश्च प्राचुर्ये णोत्पद्यन्ते इति तेपामेन कूरं गृहे २ भिक्षार्थगटन्तः साधो लभनो, वसतिरपि सीपशुपण्ड कविवर्जिता समभूतलादिगुणैरतिरमणीया कल्प- नीया च प्राप्यते,स्वाध्यायोऽपि तत्र वसतामविघ्नमभिपड़ते, केवलं शाल्पोदनो न प्राप्यते इति न केचनावि सूरयो भोण तनावतिष्ठन्ते । अन्यदा च सङ्घलग्रामप्रत्यासने भद्रिलाभिधाने ग्रामे केचित्सूरयः समाजग्मुः, तैव सङ्कलमामे क्षेपित्युपेक्षणाय साधयः प्रेष्यन्ते, साध. वोऽपि तत्रागत्य यथागमं जिनदत्तस्य पार्षे वसतिमयाधिपत, जिनदत्तेनापि च साधुदर्शनसमुच्छलिनामोदभरसमुदिन्नरोमाञ्चकन्चु-

·AM
है।
शाल्योदनं देहीति, अन्यस्त्वीपदरिद्रः सहर्प भापते-अहो! थके थकावडियमस्माकं सम्पन्नं, इह यद् अवसरेऽवसरानुरूपमाप-
तति तत् थकेयकावडियमित्युच्यते, ततः स एवमाह-येनाभक्ते भक्ताभावेऽस्माकं शालिभक्तमुदपादि । अत्रैनार्थं स लौकिक
दृष्टान्तमुदाहरति, सूरग्रामे यशोधराभिधाना काचिदाभीरी तस्या योगराजो नाम भत्ता, वत्सराजो नाम देवरः, तस्य भार्या
योधनी, अन्यदा च मरणपर्यवसानो जीवलोको मरणं चानियतहेतुकमनियतकालमिति योधनीयोगराजौ समकालं मरणमुपागतो, ततो
यशोधरा देवरं वत्सराजमयाचत-तव भार्याऽहं भवामीति, देवरोऽपि च ममापि भार्या न विद्यते इति विचिन्त्य प्रतिपन्ननान् ,
ततः सा चिन्तयामास-अहो ! अवसरेऽवसरापतितमस्माकमजायत, यस्मिन्नेवावसरे मम पतिः पञ्चत्वमुपागमत् तस्मिन्नेवावसरे मम
देवरस्यापि भार्या मृत्युमगच्छत् , ततोऽहं देवरेण भार्यात्वेन प्रतिपन्ना, अन्यथा न प्रतिपद्येत । तथा कापि वालको जननीमाचष्टे-
मातः ! शालितण्डुलोदकमपि साधुभ्यो देहि, अन्यस्त्वाह-शालिकाजिकं, तत एवमादीनि बालादिजनजाल्पितानि श्रुत्वा किमेतदिति
पृच्छन्ति, पृष्टे च सति ये जवस्ते यथावत्कथितवन्तो यथा युष्माकमायेदं कृतमिति, ये तु मायाविनः श्रावकेण वा तथा प्रज्ञापितास्ते
न कथयन्ति, केवलं परस्परं निरीक्षन्ते, तत एवं नूनमिदमाधाकर्मेति परिज्ञाय तानि सर्वाण्यपि गृहाणि परिहत्यान्येषु भिक्षार्थमटन्ति स्म,
ये च तत्र न निर्वहन्ति स्म ते तत्रानिर्वहन्तः प्रत्यासन्ने ग्रामे भिक्षार्थमगच्छन् , एवमन्यत्राप्याधाकर्म सम्भवति, तच वालादिजल्पितवि-
शेपैरवगत्य कथानकोक्तसाधुभिरिव नियमतो निष्कलङ्क संयममिच्छना परिहर्तव्यं, सूत्रं तु सकलमपि सुगम, नवरं 'रुपण 'त्ति रोपणं
'परिभायणति गृहे परिभाजनं ' से ' इति एतेभ्यः 'अन्नं ति अन्यं ग्रामम् । तदेवमुक्तोऽशनस्याधाकर्मणः सम्भवः, सम्पति पानस्याह-
लोणागडोदए एवं, खाणित्तु महुरोदगं । ढक्किएणऽच्छते ताव, जाव साहुत्ति आगया ॥ १६८ ॥

·अकर्तरीत्यनेन पञ् प्रत्ययः, पात्रस्य नियोगः पात्रनिर्योगः-पात्रोपकरणं पात्रकवन्धादिः, उक्तं च-" पेत्तं पत्ताबंधो पायठवणं च पायके- सरिया । पडलाई रयत्ताणं च गोच्छओ पायनिज्जोगो ॥” इति । आह-किं सम्पामेव वस्त्राणि वर्षाकालादागेव मक्ष्याल्यन्ते ? कि वाऽस्ति केपाश्चिद्विशेपः ?, अस्तीति ब्रूमः ॥ केपामिति चेदत आह- आयरिय गिलाणाण य मइला मइला पुणोऽवि धावति । मा हु गुरूण अवण्णो लोगंभि अजीरणं इयरे ॥ २७ ॥ व्याख्या-इह ये कृतपूर्विणो भगवत्मणीतप्रवचनानुगताचारादिशास्त्रोपधानानि अधीतिनः स्वसमयशाखेषु ज्ञातिनः सकलस्वपररा- मयशास्त्रार्थेषु कृतिनः कारितिनश्च पञ्चविधेष्वाचारेषु प्रवचनार्थव्याख्याधिकारिणः सद्धर्मदेशनाऽभियुक्ताः सूरयस्ते आचार्याः, आचार्य- ग्रहणमुपलक्षणं तेनोपाध्यायादीनां प्रभूणां परिग्रहः, तेपां, तथा 'ग्लानाः' मन्दाः तेषां च, पुनः पुनः मलिनानि वस्राणि ' धान्यन्ते प्रक्षाल्यन्ते, मलिनानीत्यत्र नपुंसकत्वे प्राप्तेऽपि सूत्रे पुरत्वनिर्देशः प्राकृतलक्षणवशात् , तथा चाह-पाणिनिः स्वमाकृतलक्षणे-"लिङ्गं व्य- भिचार्यपी"ति, प्रस्तुतेऽर्थे कारणमाह-'मा हु' इत्यादि, मा भवतु, 'हुः' निश्चितं, गुरूणां मलिनवलपरिधाने लोके ' अवर्णः । अ- श्लाघा, यथा-निराकृतयोऽमी मलदुरभिगन्धोपदिग्धदेहास्ततः किमेतेपामुपकण्ठं गतरस्माभिरिति, तथा ' इतरस्मिन् ' ग्लाने मा भवत्वजी- मिति भूयो भूयो मलिनानि तेपां प्रक्षाल्यन्ते ॥ सम्प्रति ये उपधिविशेषा न विश्रस्यन्ते तन्नामग्राहं गृहीत्वा तेषां धावने विधिमाह- पायरस पडोयारो दुनिसिज्ज तिपट्ट पोत्ति रयहरणं । एए उ न वीसामे जयणा संकामणा धुवणं ॥ २८ ॥ १ पान पात्रवन्ध. पानस्थापनं च पानकेशरिका । पटला रजलाण च गोच्छकः पानानियोगः ॥ १ ॥ ३ ·: - नामौपधाद्यर्थममूनि कल्पन्ते इति तेषां रोपणादि कुर्यादिति भावः । सम्पति यदुक्तं प्राक् 'तस्स कडनिद्वियम्मी ' त्यादि, तत्र कृतनि. ष्ठितशब्दयोरर्थमाह- असणाईण चउण्हवि आमं जं साहुगहणपाउग्गं । तं निट्ठियं वियाणसु उवक्खडं तू कडं होइ ॥ १७० ॥ व्याख्या-अशनादीनां चतुर्णामपि मध्ये यत् 'आमम्' अपरिणतं सत् साधुग्रहणप्रायोग्यं कृतं, प्रासुकीकृतमित्यर्थः, तं निष्ठितं विजानीत, उपस्कृतं तु अत्रापि बुद्धावादिकर्मविवक्षायां क्तप्रत्ययः ततोऽयमर्थः-उपस्कर्तुमारयमिति भावः, कृतं भवति ज्ञातव्यम् । एतदेव विशेषतो भावयति- कंडिय तिगुणकंडा उ निट्ठिया नेगदुगुणउकंडा । निट्ठियकडो उ कूरो आहाकम्मं दुगुणमाहु ॥ १७१ ॥ व्याख्या-इह ये तण्डुलाः प्रथमतः साध्वर्थमुप्ताः ततः क्रमेण करट्यो जातास्ततः कण्डिताः, कथंभूताः कण्डिताः ? इत्याह- 'त्रिगुणोत्कण्डाः ' त्रिगुणं-त्रीन् वारान् यावत् उत्-प्राबल्येन कण्डनं-छटनं येषां ते त्रिगुणोत्कण्डाः, त्रीन् वारान् कण्डिता इत्यर्थः, ते निष्ठिता उच्यन्ते, ये पुनर्वपनादारभ्य यावदेकगुणोत्कण्डा द्विगुणोत्कण्डा वा कृता वर्तन्ते ते कृताः, अथवा मा भूवन् साध्वर्थमुप्ताः केवलं ये करटयः सन्तः साध्वर्थं त्रिगुणोत्कण्डकण्डितास्ते निष्ठिता उच्यन्ते, ये त्वेकगुणोत्कण्डं द्विगुणोत्कडं वा कण्डितास्ते कृताः, अत्र वृद्धस- म्प्रदाया-इह यद्येकं वारं द्वौ वा वारौ साध्वर्थ कण्डितास्तृतीयं तु वारमात्मनिमित्तं कण्डिता राद्धाच ते साधूनां कल्पन्ते, यदि.पुनरेक द्वौ वा वारौ साध्वर्थ कण्डितास्तृतीयं वारं स्वनिमित्तमेव काण्डिता राद्धास्तु आत्मनिमित्तं ते केपाश्चिदादेशेनैकेनान्यस्मै दत्तास्तेनाप्यन्य- ·क -- स साधुस्तं शाल्यादनगपहाय वणिजं विपणौ गत्वा पृष्टवान्, वणिजाऽप्युक्तं-मगधजनपदप्रत्यन्तवर्तिनो गोवरग्रामादागतः शालिरेष इति, ततः स तत्र गन्तुं प्रावर्तत, तत्रापि साधुनिमित्तं केनापि श्रावकेणायं पन्थाः कृतो भविष्यतीत्याधाकर्मशङ्कया पन्थानं विमुच्यो- त्पथेन व्रजति, उत्पथेन च व्रजन्नहिकण्टकश्वापदादिभिरभिद्रूयते, नापि काञ्चन दिशं जानाति, तथा आधाकर्मशङ्काया वृक्षच्छायामपि परिहरन् मूर्ध्नि सूर्यकरनिकरमपातेन तप्यमानो मूर्छामगमत् , क्लेशं च महान्तं प्रापेति । इय अविहीपरिहरणा नाणाईणं न होइ आभागी। दव्वकुलदेसभावे विहिपरिहरणा इमा तत्थ ॥ २०१ ॥ व्याख्या---इति एवमुक्तेन प्रकारेणाविधिना परिहरणात ज्ञानादीनामाभागी न भवति, तस्माद्विधिना परिहरणं कर्तव्यं, तच विधिपरिहरणम् 'इदं वक्ष्यमाणं द्रव्यकुलदेशभावानाश्रित्य 'तत्र' आधाकर्मणि विपये द्रष्टव्यम् । तत्र प्रथमतो द्रव्यादीन्येव गाथाद्वयेनाह- ओयणसमिइमसत्तुगकुम्मासाई उ होति व्वाइं । बहुजणमप्पजणं वा कुलं तु देसो सुरहाई ॥ २०२ । आयरऽणायर भावे सयं व अन्नेण वाऽवि दावणया। एएसिं तु पयाणं चउपयतिपया व भयणा उ॥ २०३ ॥ व्याख्या-'ओदनः' झाल्यादिकूरः 'समितिमाः' माण्डादिकाः सक्तवः कुल्मापाश्च प्रतीताः, आदिशब्दान्मुद्गादिपरिग्रहः, अमूनि भवन्ति द्रव्याणि, कुलमल्पजन बहुजन था, 'देशः' सौराष्ट्रादिकः, भावे आदरोऽनादरो वा, एतावेव स्वरूपतो व्याख्यानयति- स्वयं वाऽन्येन वा-कर्मकरादिना यद् दापनं तौ यथासङ्खचमादरानादरौ, एतेषां च पदानां 'भजना' विकल्पनी चतुष्पदा त्रिपदा वा स्यात्, किमुक्तं भवति ?-कदाचिचत्वार्यपि पदानि सम्भवन्ति कदाचित् त्रीणि, तत्र यदा चत्वार्यपि द्रव्यादीनि प्राप्यन्ते तदा चतु- - " ·n - r पायस्स पडोयारो पत्तगवज्जो य पायनिज्जोगो । दोन्नि निसिज्जाओ पुण अभितर बाहिरा चेव ॥ ८॥ संथारुत्तरचोलग पट्टा तिन्नि उ वंति नायव्वा । मुहपोत्तियत्ति पोत्ती एगनिसेज्जं च रयहरणं ॥९॥ एए उ न वीसामे पइदिणमुवओगओ य जयणाए । संकामिऊण धोवंति छप्पइया तत्थ विहिणा उ ॥१०॥(भाष्यम्) व्याख्या-एतास्तिस्रोऽपि व्याख्यातार्थाः, नवरं 'संकामिऊण' इत्यादि, तत्र विश्रामाभावे सति यतनया पट्पदिका अन्यत्र सक्रमय्य विधिना 'धावयंति' प्रक्षालयन्ति ॥ तदेवमविश्रमणीय उपधिरुक्तः, तद्भणनाच्च शेपो विश्रमणीयोपधिर्गम्यते, ततस्तस्य विश्र- मणविधि विभणिषुरिदमाह- जो पुण वीसामिज्जइ तं एवं वीयरायआणाए । पत्ते धोवणकाले उवहिं वीसामए साहू ॥ २९ ॥ व्याख्या-यः पुनरुपधिः प्राप्तेः धावनकाले-प्रक्षालनकाले, अनेन अकालपक्षालने भगवदाज्ञाभङ्गलक्षणं दोषमुपदर्शयति, 'विश्र- म्यते ' निःशेषपट्पदिकाविशोधनार्थमपरिभुक्तो प्रियते, तमुपधि 'वीतरागाऽऽज्ञयाः सर्वज्ञोपदेशेन, सर्वज्ञोक्तमवधायेति भावः, ' एवं' वक्ष्यमाणेन प्रकारेण, साधुर्विश्रमयेत् ॥ विश्रमणामकारमेवाह- अभितरपरिभोगं उवरि पाउणइ नाइदूरे य। तिन्नि य तिन्नि य एगं निर्सि तु काउं परिच्छिज्जा ॥ ३० ॥ व्याख्या-यह साधूनां द्वौ कल्पौ क्षौमौ एकः कम्बलमयः, तत्र यदा ते प्रात्रियन्ते तदा एकः क्षौमोऽभ्यन्तरं प्रावियते, शरीर- ·तः व्याख्या-सानिमित्तं कुतोऽपि स्थानाद् भिक्षामाददती कयाचिन्निपिन्यते-मैतदेहि, किन्विदं विवक्षितभाजनस्थं देहि, तत एवं कृते निपेविते साधुः पृच्छति-किमेतन्निषिध्यते ?, किंवा इदं दाप्यते? इति, ततः सा पाह-इदमेव दानाय कल्पितं, नेदमिति । एवं "शिष्टे' कथिते साधवस्तत्परिहरन्ति, यदि पुनर्यदत्तं तदत्तं मा शेपं सम्पति दद्यादिति निषिध्यात्मार्थीकृतमौदेशिकं भवति तत्कल्पते इतिकृत्वा गृहन्ति, तदेवमुक्तमुद्दिष्टौदेशिकं । सम्प्रति कृतौदेशिकस्य सम्भवहेतून् स्वरूपं च प्रतिपादयति- रसभायणहेउं वा मा कुच्छिहिई सुहं व दाहामि । दहिमाई आयत्तं करेइ कूरं कडं एयं ॥ २३८ ॥ मा काहंति अवण्णं परिकट्टलियं व दिज्जइ सुहं तु । वियडेण फाणिएण व निद्धेण समं तु वति ॥२३९॥ व्याख्या-'रसेन ' दध्यादिना रुद्धमिदं भाजनं तस्मादेतेन दध्यादिना यदुद्धरितं शाल्योदनादि तत् करस्त्रीकृत्य रिक्तमिदं भाजनं करोमि येनान्यत्प्रयोजनमनेन क्रियते इति रसभाजनहेतोः, यद्वा-इदं दध्यादिनाऽमिश्रितं कोथिष्यति, न च कुथितं पाखण्डया- दिभ्यो दातुं शक्यते, यदा-द-यादिसम्मिश्रमेकेनैव प्रयासेन सुखं दीयते, इत्यादिना कारणजातेन 'दध्याद्यायत्तं' दध्यादिसम्मिश्र करोति 'कूरम् ' ओदनम् , एतत् कृतं ज्ञातव्यं, तथा यदि भिन्न भिन्नमोदकाशोकवादिचूणीर्दास्यामि ततो मे पाखण्डयादयः 'अवर्णम्' अश्लाघां करिष्यन्ति, यद्वा-'परिकलिनम् ' एकत्र पिण्डीको सुखेन दीयते, अन्यथा क्रमेण मोदकाशोकवादिचूगीः स्वस्वस्थाना- दानीयानीय दाने भूयान् गमनागमनप्रयासो भवति, अपान्तराले वा सा चूर्णिहस्तात् क्षरित्वा पति, ततो 'विकटेन' मद्येन देशविशेषापे- क्षमेतत् , यदा-'फाणितेन ' ककवादिना यद्वा 'स्निग्धेन ' घृतादिना मोदकबूण्यादि समं 'वर्त्तयन्ति ' पिण्डतया वनन्ति । अत्र द्वयोरपि गाथयोः पूर्वाभ्यां सम्भवहेतब उक्ताः, उत्तराभ्यां तु स्वरूपम् । सम्पति कौदेशिकस्य सम्भवहेतून स्वरूपं चातिदेशेनाह- -

·क
व्याख्या-~-यत् सामान्यतो द्रव्यं यद्वा-यथा क्षेत्रनिर्धारणेन वा भूयोऽपि कृतं दास्यामीत्युक्ते तथैव कृतं ददाति न कल्पते,
तथाऽकृतं तु भूयोऽपि पाकादारतः कल्पते, यत्तु निर्धारितक्षेत्रकालव्यतिरेकेण पच्यते तन्न दातुं सङ्कल्पितमिति कल्पते, यत्तु क्षेत्रका
लनिर्धारणमविवक्षित्त्वैव सामान्यतो भूयोऽपि पक्त्वा दास्यामीति सङ्कल्पितं तदन्तर्वहिर्वा श्वस्तने परतरदिने वा न कल्पते । अथ
कम्मौदेशिकं कृतपाकमात्मार्थीकृतमपि यावदर्थिकं मुक्त्वा शेपमनिष्टं-नानुज्ञातं तीर्थकरगणधरैः, यावदार्थकं त्वात्मार्थीकृतं कल्पते । अ.
थाऽऽधाकमिककोदेशिकयोः कः परस्परं प्रतिविशेषः?, उच्यते, यत् प्रथमत एव साध्वथ निष्पादितं तदाधाकर्म, यत् प्रथमतः सद्
भूयोऽपि पाककरणेन संस्क्रियते तत्कम्मौदेशिकमिति । उक्तमौदेशिकद्वारं, सम्पति पूतिद्वारं वक्तव्यं-पूतिश्चतुर्दा, तयथा-नामपूतिः
स्थापनापूतिर्देव्यपूतिर्भावपूतिश्च, तत्र नामस्थापने सुज्ञानत्वादनादृत्य द्रव्यभावपूती प्रतिपादयति-
पूईकम्मं दुविहं वे भावे य होइ नायव्वं । वंमि छगणधम्मिय भावमि य बायरं सुहुमं ॥ २४३॥
व्याख्या-'पूतिकर्म' पूतीकरणं द्विधा, तद्यथा-'द्रव्ये' द्रव्यविषयं 'भावे' भावविषय, तत्र द्रव्ये 'छगणधार्मिकः' गोमयो-
पलक्षितो धार्मिको दृष्टान्तः । भावविपयं पुनर्दिधा-वादरं सूक्ष्मं च, इह यद् द्रव्यस्य पूतिकरणं तद् द्रव्यपूतिः, येन पुनद्रव्येण भावस्य
पूतिकरणं तद् द्रव्यमप्युपचाराद् भावपूतिः, ततो वक्ष्यमाणमुपकरणादि भावपूतित्वेनाभिधीयमानं न विरुध्यते । तत्र प्रथमतो द्रव्यपूति-
लक्षणमाह
गंधाइगुणसमिद्धं जं दव्वं असुइगंधदव्वजयं । पूइत्ति परिहरिज्जइ तं जाणसु दवपूइत्ति ॥ २४४ ॥

·केई एकेकनिास संवासेउं तिहा परिच्छंति । पाउणइ जइ न लग्गति छप्पइया ताहि धोवंति ॥ ३१ ॥ व्याख्या-केचिद् एके मुरय एवमाहुरेकैकां 'निशां' रात्रि 'मिया' त्रिभिः प्रकारैः पूर्वोक्तः संवास्य तद्यथा-एकां निशां शोध. नीयं कल्प वहिः प्राणोति, द्वितीयां निशां संस्तारकतटे स्थापयति, तृतीयां तु निशां स्वपन स्वापस्थानस्योपरि लम्बमानमधोमुखं प्रसा- रितं शरीरलग्नपायपर्यन्तं स्थापयति, एवं त्रिधा संवास्य 'परीक्षन्ते ' दृष्टया निभालयन्ति, निभालितान दृष्टास्ततः सूक्ष्मपदपदिकाविशो- धनार्थ शरीरे मातृण्वन्ति, प्रायते च यदि ' न लगंति' न लग्नाः प्रतिभासन्ते पदपदिकास्ततः प्रक्षालयन्ति, लगन्ति चेत्तर्हि भूयो भूयस्ता- बदृष्टया शरीरमावरणेन च परीक्षन्ते यावन सन्तीति निश्चितं भवति, ततः प्रक्षालयन्तीति, एपोऽपि विधिरदूपणात्समीचीन इवाऽऽचार्यस्य प्रतिभासत इति मन्यामहे ॥ वसमक्षालनं च जलेन भवति, अतो जलग्रहणे विधिविशेपमाह- निब्बोदगरस गहणं केई भाणेसु असुइ पडिसेहो । गिहिभायणेसु गणं ठिय वासे मीसग छारो ॥ ३२ ॥ व्याख्या-वर्षासु गृहच्छादनप्रान्तगलितं जलं नीबोदकं तस्य, इह यदि वकालादाक् सोऽप्युपधिः कथञ्चित्सामग्र्यभावतो न प्रक्षालितस्तहि प्राप्ते वर्षे सति साधुभिनींबोदकस्य-गृहपटलान्तोत्तीर्णस्य जलस्य वसमक्षालनार्थ 'ग्रहणम्' आदानं कर्तव्यं, तद्धि रजोगु- ण्डितधूमधूम्रीकृतदिनकरातपसम्पर्कसोप्मतीव्रसंस्पर्शतः परिणतलादचित्तम् , अतस्तद्रणे न काचिद्विराधना, नीबोदकस्य ग्रहणे केचिदा- हुः-भाजनेषु' स्वपात्रेषु नीबोदकस्य ग्रहणं कर्त्तव्यमिति, अत्राऽऽचार्य आह-'असुइ पडिसेहो' 'अमुई ति भावप्रधानोऽयं निर्देशः,ततोs- यमर्थः-'अशुचित्वाद् ' अपवित्रत्वात्परोक्तविधिना नीबोदकग्राणस्य प्रतिषेधः, नीबोदकं हि मलिनं मालिनत्वाचाशुचि ततः कथं येषु पात्रेषु भोजनं विधीयते तेषु तस्य ग्रहण पपन्नं भवति ?, मा भूत् लोके प्रवचनगीं यथाऽमी अशुचय इति, ततः 'गृहिभाजनेषु' गृहिसकेषु कु-

·ततो जज्ञे यदुपलेपनमध्ये पुरीषमवतिष्ठते इति, ततः सर्वं भोजनमशुचीतिकृत्वा परित्यक्तम्, उपलेपनं च समूलमुत्खातम्, अन्येन च गोम-
येन सभोपलेपिता, भोजनादिकं चान्यत् पक्त्वा भुक्तमिति । सूत्रं सुगम, नवरं 'धर्मा' धार्मिकः, 'समिय'त्ति मण्डकाः 'सञ्ज्ञा' पुरीपम् ,
अत्र यदुपलेपनं यच्च तत्र न्यस्तं भोजनादिकं तत्सर्वं द्रव्यपूतिः ॥ उक्ता द्रव्यपूतिः, अथ भावपूतिमाह-
उग्गमकोडिअवयवमित्तेणवि मीसियं सुसुद्धपि । सुद्धपि कुणइ चरणं पूई तं भावओ पूई ॥ २४७ ॥
व्याख्या-'उद्गमस्य' उद्गमदोषजालस्य या कोटयोऽस्रयः विभागा आधाकादिरूपा भेदा इत्यर्थः, ताश्च द्विधा-विशोधयोऽवि-
शोधयश्च, तत्रेहाविशोधयो ग्राह्याः, तासामविशोधिरूपाणामुद्गमकोटीनामवयवमात्रेणापि मिश्रितमशनादिकं स्वरूपतः सुशुद्धमपि उद्गमादि-
दोपरहितमपि सत् यद् भुज्यमानं चरणं 'शुद्धमपि । निरतिचारमपि पूर्ति करोति, तदशनादिकं भावपूतिः । 'उगमकोडी' इत्युक्तं,
ततस्ता एवोद्गमकोटीरभिधित्सुराह-
आहाकम्मुद्देसिय मीसं तह बायरा य पाहुडिया । पूई अज्झोयरओ उग्गमकोडी भवे एसा ॥ २४८ ॥
व्याख्या-आधाकर्म सकलं तथा औदेशिकं यावदर्थिक मुक्त्वा शेष कौदेशिकं 'मिथ' पाखण्डिसाधुमिश्रजातं वादरा च प्राभृ-
तिका 'पूतिः' भावपूतिः अध्यवपूरकश्चोत्तरभेदद्वयात्मकः, एषा भवति उद्गमकोटिरविशोधिकोटिरूपा, तदेवं भावपूर्ति स्वरूपत उपदर्य
सम्प्रति भेदत आह-
बायर सुहुमं भावे उ पूइयं सुहुममुवरि वोच्छामि । उवगरण भत्तपाणे दुविहं पुण बायरं पूई ॥ २४९ ॥

·, ण्डिकादिषु भग्नेषु तस्य नीबोदकस्य ग्रहणं, तच्च नीबोदकग्रहणं 'स्थिते' निवृत्ते 'वर्षे ' वृष्टी, अन्तर्मुहूर्तादूर्द्धमिति गम्यते, अन्तर्मुहूर्तेन सर्वात्मना परिणमनसम्भवात् , नास्थिते, किमित्याह-'मीसगति मिश्रक, निपतति वर्षे नीबोदकं मिश्रं भवति, तथाहि-पूर्व निपतित- मचित्तीभूतं तत्कालं तु निपतत्सचित्तमिति मिश्र, ततः स्थिते वर्षे तत्प्रतिग्राह्य, तस्मिंश्च प्रतिगृहीते तन्मध्ये 'छारो'त्ति क्षारः प्रक्षेपणीयो येन भूयः सचित्तं न भवति, जलं हि केवलं मासुकीभूतमपि भूयः प्रहरत्रयादूर्ख सचित्तीभवति, ततस्तन्मध्ये क्षारः प्रक्षिप्यते, अपि च- क्षारप्रक्षेपे समलमपि जलं प्रसन्नतामाभजति, प्रसन्नेन च जलेन प्रक्षाल्यमानान्याचार्यादिवासांसि सुतेजांसि जायन्ते, तत एतदर्थमपि क्षार- प्रक्षेपो न्याय्यः ॥ सम्प्रति धावनगतमेव क्रमविशेपमाह- गुरुपचक्खाणिगिलाणसेहमाईण धोवणं पुव्वं । तो अप्पणो पुब्बमहाकडे य इयरे दुवे पच्छा ॥ ३३ ॥ व्याख्या-गुरुपत्याख्यानिग्लानशैक्षादीनां ' पूर्व' प्रथमं धावनं कुर्यात् 'ततः' पश्चादात्मनः, इयमत्र भावना-इह साधुभिः परमहितमात्मनः समीक्षमाणैरवश्यं गुर्वादिषु विनयः प्रयोक्तव्यः, विनयवलादेव सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रवृद्धिसम्भवाद, अन्यथा दुर्विनी- तस्य सतो गच्छवासस्यैवासम्भवतः सकलमूलहानिप्रसक्तेः, ततो धावनप्रवृत्तेन साधुना प्रथमतो गुरूणाम्-आचार्याणां वासांसि प्रक्षालनी- यानि, ततः प्रत्याख्यानिनां-क्षपकप्रभृतीनां तदनन्तरं ग्लानानां ततोऽप्यनन्तरं शैक्षकादीनां, तत्र शैक्षा-अभिनवप्रव्रजिता आदिशब्दाद्वा- लादिपरिग्रहः, सूत्रे च 'सेहमाईण' इत्यत्र मकारोऽलाक्षणिकः, 'ततः ' तदनन्तरमात्मनः, इह सर्वेषामपि गुर्वादीनां यथायोगं त्रिविधा- न्यपि प्रक्षालनीयवस्त्राणि सम्भवन्ति, तद्यथा-यथाकृतान्यल्पपरिकम्माणि बहुपरिकर्माणि च, तत्र यानि परिकर्मरहितान्येव तथारूपाणि लब्धानि तानि यथाकृतानि, यानि चैकं वारं खण्डित्वा सीवितानि तान्यल्पपरिकर्माणि, यानि च बहुधाखण्डित्वासीवितानि तानिवहुपरि- ·- , आहाकम्मियभायणपरफोडण काय अकयए कप्पे । गहियं तु सुहुमपूई धोवणमाईहिं परिहरणा ॥ २६३ ॥ व्याख्या-यत्र भाजने गृहीतमाधाकर्म तस्मिन् भाजने आधाकर्मपरित्यागानन्तरं 'प्रस्फोटनं कृत्वा' हस्तेनास्फालनादिना सर्वानयाधाकरर्मावयवानपसार्य अकृते 'कल्पे' कल्पनये यद् गृहीतं तत्सूक्ष्मपूतिर्भवति, कतिपयोद्धरितसूक्ष्माधाकावयवमिश्रणसम्भ- वात् , तस्य च सूक्ष्मपूतः परिहरणं धावनादिभिः, किमुक्तं भवति ?-पात्रस्याधाकर्मिकपरित्यागानन्तरं कल्पवयधावनेन प्रक्षालनं क्रियते तर्हि सूक्ष्मपूतिर्न भवति, तत एवं सूक्ष्मपूतः परिहरणमपि घटते, तस्मादिदमेव सूक्ष्मपूतिस्वरूपमुच्यतामिति भावः, तदेतदयुक्तं, यत इयं वादरपूतिरेव, तथाहि-गृहीतोऽस्ति तस्याधाकर्मणः सत्कैः स्थूलैः सिक्थायवयवैः । तन्मिथ सत्कथं स सूक्ष्मपूतिः ? । किञ्च- धोयंपि निरावयवं न होइ आहच कम्मगहणमि । न य अहव्वा उ गुणा भन्नई सुद्धी कओ एवं ? ॥ २६४ ॥ व्याख्या-कदाचित् ' कर्मग्रहणे' आधार्मिकग्रहणे सति तत्परित्यागानन्तरं पश्चात् 'धौतमपि ' प्रक्षालितमपि पानं सर्वथा न निरवयवं भवति, पश्चादपि गन्धस्योपलभ्यमानत्वात्, अथ गन्ध एव केवल उपलभ्यते न तु तदवयवः कश्चिदस्तीति ब्रूपे, तत आह-न च 'अद्रव्याः' द्रव्यरहिताः 'गुणाः' गन्धादयः सम्भवन्ति, ततो गन्धोपलम्भादवश्यं तन धौतेऽपि केचन सूक्ष्मा अवयवा द्रष्टव्याः, ततो भण्यते--'एवमपि' अपिरत्र सामर्थ्यागम्यते भवत्परिकल्पितमकारेणापि कुतः सूक्ष्मपूते: 'शुद्धिः परिहारो ?, नैव कथञ्चन इति भावः, तस्मात्पूर्वोक्त एच सूक्ष्मपूतिः, तस्य च प्रज्ञापनामात्रं, न तु परिहरणं कर्तुं शायमिति स्थितं । ननु यदि स परमार्थतः सूक्ष्मपूतिस्त- तस्तस्यापरिहारे नियमादशुद्धिः पामोति, सोऽपि च सूक्ष्मपूतिः सकललोकव्यापीष्यते, गन्धादिपुद्गलानां क्रमेण सकललोकव्यापनसम्भ- - , ·कर्माणि, ततस्तत्रापि धावनक्रममाह-'पुव्वमहागडे यत्ति, 'पूर्व प्रथमं सवपामपि यथाकृतानि वासांसिधावयेत्, पश्चात्क्रमेण इतरे द्वे, किमर्थमि- ति चेत् ? उच्यते-विशुद्धाध्यवसायस्फातिनिमित्तं, तथाहि-यान्यल्पपरिकम्माणि तानि बहुकम्मापेक्षया स्तोकसंयमव्याघातकारीणि भवन्तीति तदपेक्षया शुद्धानि, तेभ्योऽपि यथाकृतान्यतिशुद्धानि, मनागपि पलिमन्यदोपकारित्वाभावात् , ततो यथा यथा पूर्व पर्व शुद्धानि प्रक्षाल्यन्ते तथा तथा संयमबहुमानद्धिभावतो विशुद्धाव्यवसायस्फातिरिति पूर्व यथाकृतानीत्यादिक्रमः।। सम्प्रति प्रक्षालनक्रियाविविमुपदर्शयति- अच्छोडपिट्टणासु य न धुवे धोए पयावणं न करे । परिभोग अपरिभोगे छायायव पेह कल्लाणं ॥ ३४ ॥ व्याख्या---इह वस्त्राणि धावन् आच्छोटनपिट्टनाभ्यां न धावेत् , तत्र आच्छोटनं-रजकैरिव शिलायामास्फालनं पिट्टनं-धनही- नरण्डारमणीभिरिख पुनः पुनः पानीयप्रक्षेपपुरस्सरमुद्यापिट्टनेन कुट्टनं, सूत्रे च सप्तमी तृतीयाऽर्थे, यथा 'तिसु तेसु अलविया पुहवी इत्यादौ, तुशब्दोऽजुक्तसमुच्चयार्थः, स च पाणिपादन प्रमृज्य प्रमृज्य यतनया प्रक्षालयेदिति समुचिनोति, ततो 'धौते' प्रक्षालिते, धावन- जलस्पर्शजनितशीतापनोदायात्मनो वसस्य वा शोपणायाग्नेः प्रतापनं न कुर्यात्, मा भूत धावनजलाद्रीभूतहस्तादितो वस्त्रतो वा कथञ्चि- द्विन्दुनिपातेनाग्निकायविराधना, यद्येवं तर्हि कथं वस्त्रस्य शोपगं कर्त्तव्यमिति शोपणविधिमाह-परिभोग्यानि अपरिभोग्यानि च यथा- क्रमं छायाऽऽतपयोः शोपयेत् , सूत्रे च विभक्तिलोप आपत्वात् , परिभोग्येषु हि वस्त्रेषु तथा पूर्व शोषितेष्वपि कथञ्चित् पट्पदिकाः सम्भ- वन्ति, सा च प्रक्षालनकाले तथोषमर्दिताऽपि कथश्चिजीविता सती दिनकराऽऽतपसम्पर्के म्रियन्ते, ततस्तद्रक्षणार्थं तानि छायायां शोपयेत् । १ त्रिभिस्तैरलडकृता पृथ्वी ।।

·,
विधिमाह-येन भाजनेन तम्मिश्रं गृहीतं तस्मिन् भाजने मिश्रपरित्यागानन्तरं 'कल्पे' प्रक्षालने निगुणे कोऽन्यत् शुद्ध ग्रहीतुं कल्पते,
नान्यथा । एनामेव गाथां भाष्यकृयाचिख्यासुः प्रथमतो मिश्रजातस्य सम्भवमाह-
दुग्गासे तं समइच्छिउं व अडाणसीराए जचा । सड्ढी बहुभिक्खयरे मीसज्जायं करे कोई ॥ ३३ ॥ ( भा०)
व्याख्या-दुःखेन ग्रासो यत्र तद् दुसिं-दुर्भिक्ष तस्मिन् भिक्षाचरसत्त्वानुकम्पया, यद्वा तद् दुर्भिक्षं समतिक्रान्तः कश्चिद् बुभुक्षा-
कष्टं महत्परिज्ञाय यदिवा 'अध्वशीर्षके : कान्तारादिनिर्गमरूपे प्रवेशरूपे खिन्नभिक्षाचरानुकम्पया यद्वा यात्रायां' तीर्थयात्रादिरूपे
उत्सवविशेपे दानश्रद्धया कोऽपि 'श्रद्धी' श्रद्धावान् वहून भिक्षाचरानुपलभ्य 'मिश्रजातं ' पूर्वोक्तशब्दार्थ करोति । सम्पति यावदर्थि-
कस्य मिश्रजातस्य परिज्ञानोपायमाह--
जावंतहा सिद्धं नेयं तं देह कामियं जइणं । बहुसु व अपहुप्पते भणाइ अन्नपि रंधेह ॥ २७२ ॥
व्याख्या-काचित् किमपिं साधवे ददती कयाचित्पतिपिध्यते नेदं दीयमानं यावदर्थ सिद्ध-यावन्तः केचनापि भिक्षाचराः समा-
गमिष्यन्ति तेपागीय सिद्धं, किन्तु विवक्षितं, तस्मात्तदेहि यतिभ्यः कामितं यावद्गृहन्ति तावत्यमाणं, यद्वा प्रचुरेषु भिक्षाचरेषु समाग-
च्छत्यु अग्रेतनप्रमाणे राध्यमाने 'अप्रगवति ' अपूर्यमाणे गृहनायको भणति-नैतावता रादेन सरिष्यति ततोऽन्यदष्यधिकं प्रक्षिप्य
राध्नुहि, एवं श्रुते यावदर्थिकं मिश्र परिज्ञायते, ज्ञात्वा च परिहर्त्तव्यमिति । सम्मति पाखण्डिमिश्रसाधुमिश्रे प्रतिपादयति-
अत्तहा रंधते पासंडीणंपि बिइयओ भणइ । निग्गंथट्ठा तइओ अत्तट्ठाएऽवि रंधते ॥ २७३ ॥

·रा गुल्यादिपर्यायापादनपुरस्सरं त्रियमाणानां स्थापना परम्परास्थापना, एक्मन्यत्रापि द्रव्यान्तरे यत्रैवं परम्परया स्थापना घटते तत्र पर- म्परास्थापना द्रष्टव्या । यावच स्थापितस्य नाधाकर्मसम्भवस्तायदात्मार्थीकृतं कल्पते, कृतपाकारम्भं तु न कल्पते । सम्पति 'हत्थगय घर- तरं जाव' इति व्याचिख्यासुराह- भिक्खागाही एगत्थ कुणइ बिइओ उ दोसु उवओगं । तेण परं उक्खित्ता पाहुडिया होइ ठवणा उ ॥ २८४ ॥ व्याख्या-भिक्षाग्राही एकत्रोपयोगं करोति, द्वितीयस्तु द्वयोगृहयोः, तत्र त्रिषु गृहेषूपयोगसम्भवे स्थापनादोषो न भवति, गृह- त्रयात्परं साध्वर्थमुत्पाटिता भिक्षा प्राभृतिका स्थापना भवति ॥ उक्तं स्थापनाद्वारं, सम्पति माभृतिकाद्वारमभिधित्सुराह- पाहुडियावि हु दुविहा बायर सुहुमा य होइ नायव्वा । ओस्सकणमुस्सकण कब्बठ्ठीए समोसरणे ॥२८५॥ व्याख्या-द्विविधा प्राभृतिका, तद्यथा-बादरा सूक्ष्मा च, एकैकापि द्विधा, तद्यथा-अवष्वष्कणेनोत्वष्कणेन च, सूत्रे चात्र विभक्तिलोप आर्पत्वात् , तत्र 'अवष्वष्फणं' वयोगप्रवृत्तनियतकालावधेराकरणम् 'उत्वष्कणं' परतः करणं, तत्र वादरमाभृतिका- विपयमाह-कवठ्ठीए समोसरणे' इह समयपरिभाषया कवट्ठी लध्वी दारिका भण्यते तस्याः सत्कस्य, उपलक्षणमेतत्, पुत्रादेश्व सत्कस्य वीवाहस्यावष्वष्कणमुत्वष्फणं वा 'समवसरणे' साधुसमुदायविपयें, इयमत्र भावना-साधुसमुदायं यथाविहारक्रममायातं दृष्ट्वा कोऽपि श्रावकश्चिन्तयति, यथा-ज्योतिर्विदोपदिष्टे विवाहदिने यदि विवाहः क्रियते ततोऽागेव सुविहितजनो विहारक्रमेण गमि- प्यति ततो न किमपि मदीयं विवाहसम्भवं मोदकादिकं तण्डुलधावनादि वोपकरिष्यते, तत एवं चिन्तयित्वाऽाग विवाहं करोति, यदि- वा भूयान् सुविहितजनो यथाविहारक्रममागच्छन् श्रूयते वीवाश्च तदागमनादाक् ततो न किमपि तेपां मदीयमुपकरिष्यतीति, तत ·- ओयणवंजणपाणगआयामुसिणोदगं च कुम्मासा । डगलगसरक्खसूई पिप्पलमाई उ उवओगो ॥ ३७ ॥ व्याख्या-ओदन:-शाल्यादि भक्तं व्यञ्जनं-पत्रशाकतीमनादि पानक-काजिकं, तत्र हावश्रावणं प्रक्षिप्यते, ततस्तदपेक्षया काजि- कस्याग्निकायता आयामम्-अवश्रावणम् उष्णोदकम्-उवृत्तत्रिदण्डम्, एतेषां च पदानां समाहारद्वन्दा, चकारो मण्डकादिसमुच्चयार्थः, 'कु- ल्मापाः' पक्वा मापाः, एते चौदनादयोऽग्निनिष्पन्नत्वेनाग्निकार्यत्वादग्नयो व्यपदिश्यन्ते, भवति च तत्कार्यत्वात्तच्छब्देन व्यपदेशो यथा द्रम्मो भक्षितोऽनेनेत्यादौ, ओदनादयश्चाचित्तास्तत एतेपामचित्तासिकायत्वेनाभिधानं न विरुध्यते, तथा ' डगलकाः ' पकेटकानां खण्डा- नि 'सरजस्का' भस्म ' सूची ' लोहमयी वस्त्रसीवनिका, अथवा सरक्खसूइत्ति रक्षा-भस्म सह रक्षया वर्तते इति सरक्षा सूची, किमुक्तं भवति ?-रक्षा सूची चेति, 'पिप्पलकः' किञ्चिदकः क्षुरविशेपः, आदिशब्दान्नखरदनिकादिपरिग्रहः, एतानि च डगलकादीनि पूर्वमग्नि- रूपतया परिणतान्यासीरन् , ततो भूतपूर्वगत्या सम्पत्यष्यनिकायत्वेन व्यपदिश्यन्तेऽचित्तानि च, न चैतेपामचित्तानिकायत्वाभिधाने वि. रोधः ॥ समात्यचित्तानिकायस्य प्रयोजनमाह-'उवओगो' एतेपामोदनादीनां य उपयोगो-भोजनादावुपयुज्यमानता तदचित्तागि- कायेन साधनां प्रयोजनं, द्रव्यादिभेदाच चतुर्विधत्वमचित्ताग्निकायस्य गागिव यथायोगं भावनीयम् ।। उक्तस्तेजस्कायपिण्डः, सम्पति वायुकायपिण्डमाह- वाउक्काओ तिविहो सच्चित्तो मीसओ य अच्चित्तो। सच्चित्तो पुण दुविहो निच्छयववहारओ चे ॥ ३८ ॥ व्याख्या-वायुकायसिविधः, तद्यथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तश्च, सचित्तः पुनधिा-निश्चयतो व्यवहारतश्च॥ एतदेव निश्चयव्यवहा- राभ्यां सचित्तस्य द्वैविध्यमचित्तं चाह- ·मा ताव झंख पुत्तय! परिवाडीए इहेहि सो साहू । एयस्स उठ्ठिया ते दाहं सोउं विवज्जेइ ॥ २८६॥ अहवा-अंगुलियाए घेत्तुं कड्डइ कप्पट्ठओ घरं जत्तो। किंति कहिए न गच्छइ पाहुडिया एस सुहुमा उ॥ २८७ ॥ व्याख्या-इह काचिद्गृहस्था भोजनं याचमानं पुत्रं प्रतिपादयति-हे पुत्रक! मा तावज्झष-वारं वारं जल्प, इह परिपाट्या साधुरा- गमिष्यति ततस्तस्यार्थमुत्थिता सती 'ते. तुभ्यं दास्यामि, अत्रान्तरे च साधुरागत इदं वचः श्रुत्वा विवर्जयति, मा भूदुत्सर्पणरूपसूक्ष्म- प्राभृतिकादोषः, अत्रााग विषक्षितस्य भोजनदानस्य साधुभिक्षादानेन समं परतः करणमुत्सप्पणम् , अथवा प्राक्तने जनन्योक्ते बालकेन श्रुते सति स 'कप्पडओ' वालकस्तं साधुमङ्गुल्या गृहीत्वा यतो निजगृहं ततः समाकर्षति, ततः साधुस्तं बालकं पृच्छति-यथा कि मामाक- पंसि ?, ततः स यथावस्थितं कथयति, वालकत्वेन ऋजुत्वात् , ततः कथिते तत्र न गच्छति, मा भूदुत्सर्पणरूपसूक्ष्मप्राभृतिकादोषस- म्पर्कः, एषा सर्वाऽप्यनन्तरोक्ता सूक्ष्मप्राभृतिका । सम्पति 'कव्वट्ठीए समोसरणे' इत्यवयवं व्याचिख्यासुः प्रथमतोऽवष्वष्कणरूपां वादरमाभृतिकामाह- पुत्तस्स विवाहदिणं ओसरणे अइच्छिए मुणिय सड्ढी । ओसकंतोसरणे संखडिपाहेणगदवट्ठा ॥ २८८ ॥ व्याख्या-पुत्रस्य, उपलक्षणमेतत् पुत्रिकादेश्व, विवाहदिनं ज्योतिर्विदा 'अवसरणे' साधुसमुदाये यथाविहारक्रममतिक्रान्ते- ऽन्यत्र गते सत्युपदिश्यमानं श्रुत्वा श्रद्धी विवाहमवण्वष्कते, अर्वाग्दिनं दृष्ट्वा विवाहं करोति, किमर्थम् ?, इत्याह-समवसरणे' पष्ठी- सप्तम्योरथै प्रत्यभेदात्समवसरणस्य-साधुसमुदायस्य विवाहरूपायां सङ्खड्यां प्रहेणक-मोदकादि द्रव-तण्डुलधावनादि तदर्थ-तदानार्थ, भावना च प्रथमगाथायामेव कृता ॥ उत्सर्पणरूपां वादरमाभृतिकामाह- - ·कुड्डुरस कुणइ छिड्डे दारं वड्ढेइ कुणइ अन्नं वा । अवणेइ छायणं वा ठावइ रयणं व दिप्पंतं ॥ ३०३ ॥ जोइ पइवे कुणइ व तहेव कहणं तु पट्ट दुढे वा । अत्तढ़िए उ गहणं जोइ पइवे उ वज्जित्ता ॥ ३०४ ॥ व्याख्या-प्रकाशकरणार्थं कुड्यस्य छिद्रं करोति, यद्वा द्वारं लघु सद् 'वर्द्धयति ' बृहत्तरं करोति, यदिवाऽन्यद्वितीयं द्वारं करोति, अथवा गृहस्योपरितनं छादनं स्फेटयति, यदिवा दीप्यमानं रत्नं स्थापयति, यद्वा-ज्योतिः प्रदीपं वा करोति, तथैवानन्तरोक्तेन प्रका- रेण स्वयमेव यदिवा पृष्टे सति प्रादुष्करणे कथिते यद्भक्तादि प्रादुष्करणदोषदुष्टं तत् साधूनां न कल्पते । यदि पुनः प्राक्तनेन प्रकारेणा- स्मार्थीकरोति तदा ग्रहणं कल्पते इति भावः । ज्योतिःप्रदीपाभ्यां प्रकाशमात्मार्थीकृतमपि न कल्पते, तेजस्कायसंस्पर्शात् । सम्पति 'अपरिभुत्तं कप्पइ कप्पं अकाऊणं' इति व्याचिख्यासुराह- पागडपयासकरणे कयंमि सहसा व अहवऽणाभोगा । गहियं विगिचिऊणं गेण्हइ अन्नं अकयकप्पे ।। ३०५ ॥ व्याख्या-प्रकटकरणे प्रकाशकरणे वा कृते सति यत् सहसाऽनाभोगतो वा गृहीतं तद् ‘विगिचिऊणं' परिष्ठाप्य तस्मिन् पात्रे उज्झिते लेशमात्रखरण्टितेऽपि ' अकृतकल्पे' जलप्रक्षालनरूपकल्पदानाभावेऽप्यन्यत् शुद्धं गृहाति, नास्ति कश्चिदोपो, विशोधिकोटित्वात् ॥ उक्तं पादुष्करणद्वारम् , अथ क्रीतद्वारमाह- कीयगडंपि य दुविहं दब्बे भावे य दुविहमेकेकं । आयकियं च परकियं परदव्वं तिविह चित्ताई ॥ ३०६ ॥ व्याख्या-क्रयणं क्रीतं तेन कृतं-निष्पादितं क्रीतकृतं, क्रीतमित्यर्थः, तदपि आस्तां प्रादुष्करणमित्यपिशब्दार्थः, 'द्विविघं ' द्विप-

·हत्यसयमेग गंता दइओ अच्चित्तु बीयए मीसो । तइयंमि उ सच्चित्तो वत्थी पुण पोरिसिदिणेसु ॥४१॥
व्याख्या-इहोर्द्धमपाटितेनापनीतमस्तकेन निकर्षितचान्तर्वतिसर्वास्थ्यादिकचवरेणापरचर्ममयस्थिग्गलकस्थगितापानच्छिद्रेण
सङ्कीर्णमुखीकृतग्रीवान्तविवरेणाजापश्चोरन्पतरस्य शरीरेण निष्पन्नश्चर्ममयः प्रसेवकः कोत्थलकापरपर्यायो इतिः, स चाचित्तमुखवातभृतः
सन् दवरकेण गाढवद्धमुखो नयादिजले प्लाव्यमानः क्षेत्रतो हस्तशतमेकं यावदन्ता तावत्सः 'दृतिः' इतिस्थो वातकायोऽचित्तः, प्रथमे
च हस्तयतेऽतिक्रान्ते सति द्वितीये प्रविशन् मिश्रो भवति, स च मिश्रस्तावद्भवति यावद् द्वितीयहस्तशतपर्यन्तः, ततो द्वितीये हस्तशतेऽति-
क्रान्ते तृतीये प्रविशन् सचित्तो भवति, तत ऊर्द्ध सचित्त एव, अथवैकस्मिन्नेव हस्तशते गमनेन आगमनेन पुनर्गमनेन च क्रमेणाचित्तत्वादि-
कमवगन्तव्यं, यदिवा-हस्तशतगमनकालं परिभाव्यैकस्मिन्नपि स्थाने जलमध्यस्थितस्योक्तक्रमेणाचित्तत्वादिकं परिभावनीयं, दृतिग्रहणं चो-
पलक्षणं तेन वस्तावप्येवं द्रष्टव्य, वस्तिश्च दृतिवत्स्वरूपतो भावनीयः, नवरमपरचर्ममयस्थिग्गलकस्थगितग्रीवान्तर्विवरोऽतिविटतमुखीकृत-
पाश्चात्यप्रदेशः स विज्ञेयः, तथा ' वत्थी पुण पोरसिदिणेसु'त्ति स्थले स्निग्धं रुक्षं च कालमाश्रित्य ' वस्तिः ' वस्तिस्थो वातः, उपलक्ष-
णमेतत् , तेन दृतिस्थोऽपि वातः स्थलस्थः स्निग्वं रूक्षं च कालमधिकृत्य यथाक्रमं पौरुषीषु दिनेषु चाचित्तादिरुपो वेदितव्यः । एनमेव
गाथाऽवयवं भाष्यकृद् गाथाचतुष्टयेन व्याख्यानयति-
निद्धेयरो य कालो एगंतसिणि हमझिमजहन्नो । लुक्खोवि होइ तिविहो जहन्न मझो य उक्कोसो ॥१२॥
एगंतसिणिडंमी पोरिसिमेगं अचेअणो होइ । विड्याए संमीसो तझ्याइ सचेयणो वत्थी ॥ १३ ॥

·व्याख्या-धर्मकथादिषु भावक्रीतं भवति, इयमत्र भावना-यत् परचित्तावर्जनार्थ धर्मका वादं 'क्षपणं' पष्टाष्टमादिरूपं तपो निमित्तमातापनां वा करोति, यद्वा-श्रुतस्थानमाचार्योऽहमित्यादिकं कथयति, यदिवा जाति कुलं गणं शिल्पं कर्म वा परेभ्यः प्रकटयति, इत्थं च परमावणं यत्ततो भक्तादि गृह्णाति तदात्मभावक्रीतं, यदा तु दु:खक्षयार्थ कर्मक्षयार्थं च धर्मकथादिकं यथायोगं करोति तदा स प्रवचनप्रभावकतया महानिर्जराभाग भवति, उक्तं च-" पावयणी धम्मकही वाई नेमित्तिओ तवस्ती य । विजा सिद्धो य कई अहेव पभावगा भणिया ॥१॥" सम्प्रति धर्मकथारूपं प्रथमं द्वारं प्रपञ्चयितुमाह- धम्मकहाअक्खित्ते धम्मकहाउट्ठियाण वा गिण्हे । कडुति साहवो चिय तुमं व कहि पुच्छिए तुसिणी ॥ ३१३ ॥ व्याख्या-आहाराद्यर्थ धर्मकथां कथयता यदा ते श्रोतारो धर्मकथया सम्यगालिप्ता भवन्ति तदा तेषां पार्थे ययाचते, ते हि तदा प्रहर्षमागताः सन्तोऽभ्यर्थिता न तिष्ठन्ति, यद्वा--धर्मकथात उत्थितानां सतां तेपां पार्वं यद्गृह्णाति तदात्मभावक्रीतम् , आत्मना-स्वयमेव भावेन-धर्मकथनरूपेण क्रीतमात्मभावकृतमिति, यद्वा-धर्मकथाकथकः कोऽपि प्रसिद्धो वत्तते, तदनुरूपाकारश्च विवक्षितः साधुः,ततस्तं श्रावकाः पृच्छन्ति-यः 'कथी' धर्मकथाकथक:श्रूयते, स किं त्वम् ? इति, ततः स भक्तादिलोभादेवं वक्ति-यथा साधव एव प्रायो धर्मकथा कथयन्ति, नान्यः, यदिवा तूष्णीं-मौनेनावतिष्ठते, ततस्ते श्रावका जानन्ते-यथा स एवायं, केवलं गम्भीरत्वादात्मानं न साक्षाद्वचसा प्रकाशयतीति, ततः प्रभूततरं तस्मै प्रयच्छन्ति, तच्च तेभ्यः प्रभूततरं लभ्यमानमात्मभावकृतम्, आत्मना-स्वयमेव भावेन-स्वय- मसोऽपि कथकः सोऽहं कथक इति ज्ञापनलक्षणेन क्रीतमितिकृत्वा । अथवा- १ प्रवचनी धमकथी वादी नैमित्तिक. तपस्वी च । विद्यावान् सिद्वन्ध कविरष्टावेव प्रभावका भणिता. ।। १ ।।

·व्याख्या - - परियट्टियपि दुविहं लोइय लोगुत्तरं समासेणं । एकेकंपि अ दुविहं तहव्वे अन्नदव्वे य ॥ ३२३ ॥ परिवर्तितमपि ' उक्तशब्दार्थ 'समासेन' सङ्केपेण द्विविध, तद्यथा-लौकिकं लोकोत्तरं च, एकैकमपि द्विविध, तद्यथा-'तद्रव्ये ' तद्रव्यविषयम् 'अन्यद्रव्ये ' अन्यद्रव्यविषयं च, तत्र तद्रव्यविपयं यथा कुथितं घृतं दत्त्वा साधुनिमित्तं सुगन्धि घृतं गृह्णातीत्यादि, अन्यद्रव्यविषयं यथा कोद्रवरं समर्पयित्वा साधुनिमित्त शाल्योदनं गृहातीत्यादि, इदं च लौकिकम् , एवं लोकोत्तरमपि भावनीयं । सम्पति लौकिकस्योदाहरणं गाथात्रयेणाह- अवरोप्परसज्झिलगा संजुत्ता दोवि अन्नमन्त्रेणं । पोग्गलिय संजयहा परियट्टण संखडे बोही ॥ ३२४ ॥ अणुकंप भगिणिगेहे दरिद परियट्टणा य कूरस्स । पुच्छा कोदवकूरे मच्छर णाइक्ख पंतावे ॥ ३२५ ॥ इयरोऽविय पंतावे निसि ओसवियाण तेसि दिक्खा य । तम्हा उ न घेत्तव्वं कइ वा जे ओसमेहिति ॥ ३२६ ॥ व्याख्या-वसन्तपुरे नगरे निलयो नाम श्रेष्ठी, तस्य सुदर्शना नाम भार्या, तस्या द्वौ पुत्रौ, तद्यथा-क्षेमकरो देवदत्तश्च, लक्ष्मीनामा च दुहिता, तत्रैव वसन्तपुरे तिलको नाम श्रेष्ठी, सुन्दरी नाम तस्य महेला, तस्या धनदत्तः पुत्रो बन्धुमती दुहिता, तत्र क्षेमङ्करः समितसूरीणामुपकण्ठे दीक्षां गृहीतवान्, देवदत्तेन च वन्धुमती धनदत्तेन च लक्ष्मीः परिणीता, अन्यदा च कर्मवशतो धनदत्तस्य दारिद्रयमुपतस्थे, ततः स प्रायः कोद्रवरं भुले देवदत्तथेश्वरः, ततः स सर्वदैव शाल्योदनं भुले, अन्यदा च स क्षेमङ्करः साधुर्यथाविहारक्रमं तत्राजगाम, स च चिन्तयामास-यदि देवदत्तस्य भ्रातुहे गमिष्यामि ततो मे भगिनी दारिद्रयेणाहमभिभूता ततो ·- गुह्यते, अथवा 'ग्लानत्वे' मन्दत्वे सति वायुना प्रयोजनं भवति, क्यापि हि रोगे इत्यादिना संगृह्य वातोऽपानादौ प्रक्षिप्यते, अनेन स्थल- स्थो गृहीतः, सचित्तमिश्री तु यत्नतः परिहरेत् , जलमध्ये त्वशक्ये परिहारे प्रायश्चित्तं पश्चादभिग्रहीयात् ॥ तदेवमुक्तो वायुकायपिण्ड:- सम्प्रति वनस्पतिकायपिण्डमाह- वणस्सइकाओ तिविहो सच्चित्तो मीसओ य अच्चित्तो । सच्चित्तो पुण दुविहो निच्छयववहारओ चेव ॥४३॥ व्याख्या-वनस्पतिकायस्त्रिविधः, तद्यथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तथ, सचित्तः पुनर्द्विधा, तद्यथा-निश्चयतो व्यवहारतश्च ॥ इदमेव निश्चयव्यवहाराभ्यां सचित्तस्य द्वैविध्यं मिश्रं च प्रतिपादयति- सव्वोऽवऽणंतकाओ सच्चित्तो होइ निच्छयनयस्स । ववहाररस य सेसो मीसो पव्वायरोट्टाई ॥ ४४ ॥ व्याख्या-निश्चयनयस्य मतेन सर्वोऽपि 'अनन्तकायः' वनस्पतिकायः सचित्तो भवति, शेपः पुनः 'प्रत्येकः ' निम्बाम्रादिकः 'व्यवहाररय' व्यवहारनयस्य मतेन सचित्तः, मिश्रो म्लानलोहादिः, तत्र म्लानः सर्वोऽपि वनस्पतिकायोऽर्द्धशुष्को ज्ञेयः, तत्र हि-योऽश: शुष्कः सोऽचित्तः शेपस्तु सचित्त इति मिश्रा, 'लोहः' घरट्टादिचूर्णः, तत्र काश्चिन्नखिकाः सम्भवन्ति ताश्च सचित्ताः शेपस्त्वचित्त इति मिश्रः, आदिशब्दात्तत्कालदलितकणिकादिपरिग्रहः, तत्रापि कियन्तोऽवयवा अद्याप्यपरिणता इति सचित्ताः कियन्तस्त्वचित्ता इति मिश्रता ।। साम्प्रतमचित्तं वनस्पतिकायमाह- पुप्फाणं पत्ताणं सरडुफलाणं तहेव हरियाणं । वंटमि मिलाणंमी नायव्वं जीवविप्पजढं ॥ ४५ ॥ .

·एव गाथाया विवरणभूतमुत्तरं गाथाद्वयं, तदपि च सुगम, नवरं 'मच्छर 'त्ति विभक्तिलोपात् मत्सरेण 'नाइक्ख 'त्ति परिवर्तनेऽकथिते 'पंतावे' अताडयत्, 'उपसमियाण'त्ति उपशमितानां, ननु परिवर्तनमपीदं पत्रज्यायाः कारणं वभूव ततो विशेषतः साधुभिरिदमाचरणी- यमत आह-' कइ व 'त्ति कति वा कियन्तो वा क्षेमकरसाधुसदृशा भविष्यन्ति ये इत्थं परिवर्तनसमुत्थं कलहमपनीय प्रवज्यां ग्राह- यिष्यन्ति, तस्मान्नैवेदमाचरणीयम् । उक्तं लौकिकं परिवर्तनम्, अथ लोकोत्तरं तद्वक्तव्यं, तत्र यत् साधुः साधुना सह वस्त्रादिपरि- वर्त्तनं करोति तल्लोकोत्तरं परिवर्तनं, तत्र दोपानुपदर्शयति- ऊणहिय दुब्बलं वा खर गुरु छिन्न मइलं असीयसहं । दुव्वन्नं वा नाउं विपरिणमे अन्नभणिओ वा ॥ ३२७ ॥ व्याख्या-वस्त्रपरिवर्तने कृते सतीदं न्यूनं यत्तु मदीयं वस्त्रं वभूव तन्मानयुक्तं-प्रमाणोपपन्नं, यद्वा इदमधिकं मदीयं पुनर्मान- युक्तमेवं सर्वत्र भावना, नवरं 'दुर्बलं' जीर्णप्रायं 'खरं' कर्कशस्पर्श 'गुरु' स्थूलसूत्रनिष्पन्नतया भारयुक्तं 'छिन्नं' निपुष्पकं 'मलिनं, मलाविलम् 'अशीतसह शीतरक्षणाक्षम' ' 'दुर्वर्ण ' विरूपच्छायम्, इत्थंभूतं स्वयमेव ज्ञात्वा 'विपरिणमेत् ' घृष्टोऽहमिति विचिन्तयेत् , यद्वा-अन्येन साधुना खग्गूडेन भणित उत्पासितो विपरिणमेत् । अत्रैवापवादमाह- एगरस माणजुत्तं न उ बिइए एबमाइ कज्जेसु । गुरुपामूले ठवणं सो दलयइ अन्नहा कलहो ॥ ३२८ ॥ व्याख्या-एकस्य साधार्यरय सत्कं तन्न भवति तस्य ' मानयुक्तं ' प्रमाणोपपन्नं वखादि, न द्वितीये-द्वितीयस्य साधोर्यस्य सत्कं तस्य मानयुक्त, किन्तु ?-न्यूनमधिकं वा, तत एवमादिषु कार्येषु समुत्पनेषु परिवर्तनस्प सम्भवो भवति, तत्र परिवर्तनस्य सम्भवे - ·व्याख्या-पुप्पाणां पाणा 'शलादुफलानां' कोमलफलानां, तथा 'हरिताना' व्रीहि कादीनां 'ते' प्रसामन्यने ' म्लाने' शुकमाये ज्ञातव्यं स्वरूपं जीवरिप्रमुक्तम् ॥ सम्प्रत्यचित्तवनस्पतिकायरय प्रयोजनमाह- संथारपायदंडगखोभिय कप्पा य पीढफलगाई। ओराहभेसज्जाणि य एमाइ पओयणं बहुहा ॥ ४६ ॥ व्याख्या-येऽमी 'संस्तारकादयः' शय्यापादयः यतिभिरभिसइट यन्ते, यानि च पात्राणि ये च 'दण्डका' दण्डविदण्डादयः, यौ च सौमौ कल्पो यच पीठफलकादिकम् , अत्रादिशब्दात्कपलिकादिपरिग्रहः, यानि औपचानि भेपनानि चेत्येवमादिकं बहुधा' बहु- प्रकारं प्रयोजनमचित्तवनस्पतिकायस्य, इह 'औपधानि' केवलहरीतक्यादीनि 'भेषजानि' तु तेपामेव द्वयादीनामेकत्र मीलित्वा चूर्णानि, यद्वाऽन्तरुपयोगीन्यौपधानि वहिरुपयोगीनि प्रलेपादीनि भेपजानि ॥ उक्तो वनस्पतिकायपिण्डः, सम्पति द्वीन्द्रियादिपिण्डचतुष्टयं प्रतिषि- पादयिषुस्तत्प्रयोजनं चोपचिक्षिप्सुरिदमाह- बियतियचउरो पंचिंदिया य तिप्पभिइ जत्थ उ समेति । सट्ठाणे सट्ठाणे सो पिंडो तेण कज्जमिणं ॥ ४७ ॥ व्याख्या-यत्र मेलके स्वस्थाने स्वस्थाने स्वेपाम्-आत्मीयानां स्थानम्-अवस्थानं यत्र तत्र, सजातीयवर्गरूपे इत्यर्थः, द्वित्रिचतु- प्पञ्चेन्द्रियास्त्रिप्रभृतयः संयन्ति-एकत्र संश्लिष्टा भवन्ति, तद्यथा-त्रयः त्रयः चत्वा: चत्वार इत्यादि, त्रिप्रभृतिग्रहणं चोपलक्षणं, तेन द्वौ द्वावपि यत्र संश्लिष्यतः स पिण्डः, स्वस्थाने स्वस्थाने इति भूयोऽपि सम्बध्यते, ततोऽयमर्थः-तेपां द्वीन्द्रियादीनां स्वजातौ स्वजातौ स पिण्डो वेदि- १ दडो बाहुपमाणो विदडओ कस्खमित्तो उ (दण्डो बाहुप्रमाणो विदण्डकः कक्षामात्रस्तु) ·- , ताऽऽसीत् , ततो न साधो मिक्षा दत्ता इति, एतैः कारणैः काचित् श्राद्धिका सहाद्गृहीत्वा साधोरुपाश्रयमानयेत्, तचानयनस्य कारण तदा शून्यं गृहमासीदित्यादिरूपं 'दीपयति ' प्रकाशयति, तत एवं नोनिशीथस्वग्रामाभ्याहृतसम्भवः । तदेवमुक्तं स्वग्रामपरग्रामभेदमिन नोनिशीथाभ्याहृतम् , अथ स्वग्रामपरग्रामभेदभिन्नमेव निशीथाभ्याहृतमतिदेशेनाह- एमेव कमो नियमा निसीहऽभिहडेऽवि होइ नायव्यो । अविइअदायगभावं निसीहिअं तं तु नायव्वं ॥ ३३६ ॥ व्याख्या-य एवं क्रमः स्वग्रामपरग्रामादिको नोनिशीथाभ्याहत उक्तः स एव निशीथाभ्याहृतेऽपि नियमात् ज्ञातव्यः । सम्पति निशीथाभ्याहतस्वरूपं कथयति- अविश्य ' इत्यादि, अविदितो-यतिना न विज्ञातो दायकस्याभ्याहृतदानपरिणामो यत्र तदविदितदाय- कभावं निशीथाभ्याहृतमवगन्तव्यं, किमुक्तं भवति ?-सर्वथा साधुनाऽभ्याहृतत्वेन यदपरिज्ञातं तन्निशीथा मानमिति ॥ परग्रामाभ्याहतस्य निशीथस्य सम्भवं गाथाचतुष्टयेनाह- अइदूरजलंतरिया कम्मासंकाएँ मा न घेच्छति । आणति संखडीओ सडो सड्डी व पच्छन्नं ॥ ३३७ ॥ निग्गम देउल दाणं दियाइ सन्नाइ निग्गए दाणं । सिट्ठमि सेसगमणं दितऽन्ने वारयंतऽन्ने ॥ ३३८ ॥ मुंजण अजीरपुरिमडगाइ अच्छंति भुत्तसेसं वा । आगमनिसीहिगाई न भुजई सावगासंका ॥ ३३९ ॥ उक्खित्तं निक्खिप्पइ आसगयं मल्लगंमि पासगए । खामित्त गया सड़ा तेऽवि य मु(स)हा असढभावा ॥३४०॥ व्याख्या-कचिदागे धनावप्रमुखा बहवः श्रावकाः धनवतीप्रभृतयश्च श्राविकाः, एते च सर्वेऽप्येककुटुम्यवर्तिनः । अन्यदा ·तव्यः, शोऽपि च त्रिधा, तद्यथा-सचित्तो मिश्रोऽचित्तथ, तत्र सचित्तस्त्रिप्रभृतीनां अक्षादीनां जीवतामेकत्र संश्लेपेण मिलनं, मिश्रस्तेषामेव केपाञ्चिज्जीवतां केपाश्चिन्मृतानामेकत्र संश्लेपः, अचित्तो जीवविप्रमुक्तानां तेषामेवाक्षादीनामेकत्र मिलनं, तेन च पिण्डेन अत्र जातावेकवचनं 'तैः' दीन्द्रियादिपिण्डैः कार्य प्रयोजनम् 'इदं ' वक्ष्यमाणम् ।। तत्र द्वित्रिचतुष्पिण्डप्रयोजनं सार्द्धगाथयाऽभिधित्सुराह- बेइंदियपरिभोगो अक्खाण ससिप्पसंखमाईणं । तेइंदियाण उद्देहिगादि जं वा वए वेज्जो ॥ १८ ॥ चरिंदियाण मच्छियपरिहारो आसमच्छिया चेव ॥ व्याख्या-इह साधोद्दीन्द्रियादीनां यथासम्भवं प्रयोजनं द्विधा, तद्यथा-शब्देन शरीरेण च, तत्र शब्देन प्रयोजनं शकुनादिपरि- भावने, तथाहि-शाखशब्दमाकर्ण्यमानं प्रशस्तं महाशकुनमामनन्ति शाकुनिकाः, शरीरेण प्रयोजनं त्रिधा, तद्यथा-सम्पूर्णेन शरीरेण तदेकदेशेन शरीरसम्पर्कसमुद्भूतेन चान्येन वस्तुना, तत्रामीपां चतुर्णामपि प्रयोजनानां मध्ये किमपि केपाञ्चित्साधूनामुपयोगवद्भवति, केपाश्चित्तु चत्वार्यपि, तत्र द्वीन्द्रियाणां सम्पूर्णशरीरेण प्रयोजनं साक्षादभिधत्ते-दीन्द्रियाणां 'परिभोगः ' उपयोगोऽक्षाणां 'सशुक्ति- शङ्खादीनां ' शुक्तिशङ्खादिसहितानां, तत्र 'अक्षाः' चन्दनकाः 'शुक्तयः' सुप्रतीताः यत्र स्वातिनक्षत्रसम्भविजलसम्पर्कतो मौक्तिकानि जायन्ते, 'शङ्खाः शम्बूकाः, आदिशब्दात्कपर्दादिपरिग्रहा, तत्राक्षाणां कपर्दकादीनां चोपयोगः रामवसरणस्थापनादौ शङ्खशुक्तिकानां चक्षुःपुष्पकाद्यपनोदादौ, त्रीन्द्रियाणां परिभोगमाह—त्रीन्द्रियाणां परिभोग उद्देहिकादि, इह उदेहिकाशब्देन उदेहिकाकृतवल्मीकमृत्तिका परिगृह्यते, आदिशब्दादन्यस्याप्येवंविधस्य त्रीन्द्रियमृत्तिकादेः परिग्रहः, स परिभोगः परिभोगविषयत्वात् , यद्वाऽत्र कर्मसाधनः परि- ..

·-
एतेन चोधिोमालापहतव्याख्यानेन तिर्यगपि मालापहृतं व्याख्यातं द्रष्टव्यं, तत्राप्ययं कल्प्याकल्प्यविधिः-~-यत्पादस्याधो मन्चिकादि
दत्त्वा गवाक्षादौ स्थितं दानाय बाई प्रसार्य महता कप्टेन समाकर्पति तन्न कल्पते, यच भूमौ स्वभावस्था गवाक्षादौ स्थितमयत्नेन
किश्चिद्राहुं प्रसार्य साधोर्दानाय गृह्णाति तन्मालापहृतं न भवति, अतस्तत्कल्पते । तदेवमुक्तं मालापहृतम्, अथाऽऽच्छेद्यद्वारमाह-
अच्छिज्जपि य तिविहं पभू य सामी य तेणए चेव । अच्छिज्जं पडिकुटुं समणाण न कप्पए घेत्तुं ॥ ३६६ ॥
व्याख्या-आच्छेद्यमपि मागुक्तशब्दार्थ 'त्रिविधं ' त्रिपकारं, तद्यथा-'प्रभौ' प्रभुविषयं प्रभुरूपकाश्रितमित्यर्थः, एवं
'स्वामिनि' स्वामिविपयं , स्तेनकविपयं च । एतच्च त्रिविधमप्याच्छेद्यं तीर्थकरगणधरैः 'प्रतिकुष्टं ' निराकृतम्, अतः श्रमणानां
तद्रहीतुं न कल्पते । तत्र प्रथमतः प्रभुविपयं भावयति-
गोवालए य भयएऽखरए पुत्ते य धूय सुहाए । अचियत्त संखडाई केइ पओसं जहा गोवो ॥ ३६७ ॥
व्याख्या-प्रभुक कमाच्छेद्यं 'गोपालके ' गोपालविषयं, तथा 'भृतकः' कर्मकरस्तद्विपयम् , अक्षरको-यक्षरकाभिधानो दास
इत्यर्थः, तद्विपयं, पुत्रविपयं दुहितविपयं स्नुपाविषयम् , उपलक्षणमेतत्, भार्यादिविपयं च । अत्रैव दोपमाह-अचियत्त' इत्यादि,
'अचियत्तम् ' अप्रीतिः 'सङ्खडं' कलहः, आदिशब्दादात्मघातादिपरिग्रहः, केचित्पुनः प्रद्वेषमपि साधौ गच्छन्ति,, यथा 'गोपः ' गोपा-
लकः । एनमेव दृष्टान्तं गाथाद्वयेन भावयति-
गोवपओ अच्छेत्तुं दिन्नं तु जइस्स भइदिणे पहुणा । पयभाणूणं दुहुँ खिसइ भोई रुवे चेडा ॥ ३६८ ॥

·भोगशब्दो विवक्षणीयः, परिभुज्यते इति परिभोगः-परिभुज्यमानता (स)च उद्देहिकामृत्तिकादेः सर्पदंशादौ दाहोपशमनाय वेदितव्यः, यद्वा- किमपि वैद्यसीन्द्रियविशेपशरीरादिकं वासालेपादिनिमित्तं वदेत् तद्वा परिभोगसीन्द्रियाणां तथा चतुरिन्द्रियाणां मध्ये मक्षिकाणां परि- हारः-पुरीपं परिभोगः, तद्धि वमननिषेधादौ प्रत्यलमुपवयेते, यद्वा-अश्वगाक्षिका उपयुज्यते अक्षिभ्योऽक्षरसमुद्धरणाय चैवेति एवंप्राय- चतुरिन्द्रियपरिभोगसमुच्चयार्थः ॥ पञ्चेन्द्रियपिण्डविपये सामान्यत उपयोगमाह- पंचेंदियपिंडंमि उ अव्ववहारी उ नेरइया ॥ ४९ ॥ व्याख्या-पञ्चेन्द्रियपिण्डे उपयोगविपयतया परिभाव्यमाने सर्वोऽपि तिर्यगादिपिण्डो यथायोगमुपयोगं समायाति, नैरयिकाः पुनः 'अव्यवहारिणः' अनुपयोगिनः ॥ तत्र पञ्चेन्द्रियतिर्यगुपयोगमाह- चम्मद्विदंतनहरोमसिंगअविलाइछगणगोमुत्ते । खीरदधिमाझ्याण य पंचिंदियतिरियपरिभोगो ॥ ५० ॥ व्याख्या-पञ्चेन्द्रियतिरथा परिभोगश्चर्मास्थिदन्तनखरोमशृङ्गाविलादिच्छगणगोमूत्रे क्षीरदध्यादीनां च, तत्र चर्मणः परिभोगः क्षुरादिधरणार्थं कोशकादिकरणे, अस्थ्नो गृद्भनखिकादेः, तद्धि शरीरस्फोटापनोदायर्थ वातादौ वध्यते, दन्तस्य शूकरदंष्ट्रायाः, सा हि दृष्टिषु पुष्पिकापनोदाय घर्पित्वा लिप्यते, नखानां जीवविशेपसत्कानां, ते हि कापि धूपे पतन्ति गन्धश्च तेषां कस्यापि रोगस्यापनोदाय प्रभवति, रोम्लामविमेपी(वी)लासत्कानां, तनिष्पन्नो हि कम्बलः साधूनामुपयोगवान्, शृङ्गस्य महिण्यादिसत्कस्य, तद्धि मार्गे गच्छात्परि- ·All - चाकालहीनं शीघ्रं परित्यजति स 'भावे ' भावतो विवेकः । इह निर्वाहे सति विशोधिकोटिदोपसम्मिश्रं सकलमपि परित्यक्तव्यम् , अनिर्वाहे तु तावन्मात्र, तत्र विधिमुपदर्शयितुकामः प्रथमतश्चतुर्भगिकामाह- सुक्कोल्लसरिसपाए असरिसपाए य एत्थ चउभंगो। तुल्छे तुल्लनिवाए तत्थ दुवे दोन्नऽतुल्ला उ॥ ३९७ ॥ व्याख्या-अत्र शुष्कस्याऽऽर्द्रस्य च ' सदृशे' समानेऽन्यस्मिन् वस्तुनि मध्ये पतिते सति तथा ' असदृशे' असमानेऽन्यस्मिन् वस्तुनि मध्ये पतिते सति चतुर्भङ्गी भवति, सूत्रे च पुंस्त्वनिर्देश आपत्वात्, चत्वारो भङ्गा भवन्तीत्यर्थः, ते चेमे-शुष्के शुष्कं पतितं, शुष्के आर्द्रम्, आर्दै शुष्कम्, आर्दै आईमिति, तत्र येन येन पदेन यौ यौ भङ्गो लब्धौ तौ तौ तथा दर्शयति-' तत्थ 'त्ति तत्र 'तुल्ये समाने सति अन्यस्मिन् वस्तुनि मध्ये तुल्यनिपातेऽधिकरणसदृशस्य वस्तुनः प्रक्षेपे 'द्वौ' प्रथमचतुर्थरूपौ भङ्गो लब्धौ, तौ च ' सुक्कोल्ल- सरिसपाए' इत्यनेन पदेन सूचितौ, तथा द्वौ भङ्गौ द्वितीयतृतीयरूपौ 'अतुल्यात् ' विसदृशात् प्रक्षिप्यमाणात् लब्धौ, तौ च 'असरिस- पाए या इत्यनेन पदेनोक्तौ । तदेवं चतुर्भगिकामभिधाय सम्प्रत्यत्रैवोद्धरणविधिमाह- सुके सुकं पडियं विगिचिउं होइ तं सुहं पढमो । बीयंमि दुवं छोड़े गालंति दवं करं दाउं ॥ ३९८ ॥ तइयंमि कर छोढुं उल्लिंचइ ओयणाइ जं तरइ । दुल्लहदव्वं चरिमे तत्तियमित्तं विगिचंति ॥ ४९९ ॥ व्याख्या-'शुष्के' वल्लचनकादौ मध्ये यत् ' शुष्कं' वल्लचनकादि पतितं तत्सुख-जलपक्षेपादिकष्टमन्तरेण 'विगिंचिउँ होइ परित्यक्तुं भवति, परित्याज्यं भवतीत्यर्थः, एप प्रथमो भङ्गः, तथा द्वितीये भने 'शुष्के' वल्लचनकादौ मध्ये कथमप्याई तीमनादि विशो- ·भ्रष्टानां साधूनां मीलनाय वाद्यते, तथाविलादिछगणस्य गड्डरिकाया गडरकस्य वा, आदिशब्दादन्येषां च पुरीपस्य, गोमूत्रस्य पामा- ग्रुपमईने, क्षीरादीनां भोजने । सम्पति मनुष्यस्य सचित्तादिभेदात् त्रिविधस्याप्युपयोगमाह- सच्चित्ते पव्वावण पंथुवएसे य भिक्खदाणाई । सीसट्ठिग अन्चित्ते मीसहिसरक्खपहपुच्छा ॥ ५१ ॥ व्याख्या-सचित्ते इति पष्ठीसप्तम्योरथ प्रत्यभेदात् सचित्तस्य मनुष्यस्य प्रयोजनं पथि पृष्टे ' उपदेशः' कथनं, तथा भिक्षा- दानम् , आदिशब्दाद्वसत्यादिदानं चोपयोगः, शिरसोऽस्थि, तद्धि लिङ्गे व्याधिविशेपापनोदाय घर्पित्वा दीयते, यद्वा कदाचित्कश्चित्परि- रुटो राजादिः साधूनां विनाशाय कृतोयमो भवेत् ततस्ते साधवः शिरोऽस्थिकमादाय कापालिकवेपेण नंष्ट्वा देशान्तरं व्रजितुमिच्छन्तीति तेन प्रयोजनं, तथा मिश्रस्य मनुष्यस्योपयोगः, 'अद्विसरक्खि त्ति ' अस्थिभिः ' आभरणकल्पैः भूपितस्य सरजस्कस्य सरक्षाकस्य वा भस्मावगुण्ठितवपुष्कस्येत्यर्थः, कापालिकस्य पार्थे यत्पथि विपये प्रच्छनम् । सम्पति देवताविषयमुपयोगमाह- खमगाइ कालकज्जाइएसु पुच्छिज्ज देवयं कचि । पंथे सुभासुभे वा पुच्छेज्जह दिव्य उवओगो ॥ ५२ ॥ व्याख्या-क्षपकादिः, आदिशब्दादत्राऽऽचार्यादिपरिग्रहः, क्षपकस्य हि तपोविशेपाकृष्टत्वेन प्रायः समासना एव देवता भवन्ति तत इह साक्षात्लपकग्रहणं कृतं, 'कालकार्यम् ' मरणरूपं प्रयोजनं, तदादिकेषु प्रयोजनेवूपस्थितेषु काश्चिदेवतां पृच्छेत् , तथा पथिविपयेषु शुभाशुभे' सापायत्वे निरपायत्वे वा देवतां काञ्चन पृच्छेत्, एप 'दिव्य उपयोगः ' देवताविषय उपयोगः ॥ तदेवं सचित्तादिभेदभि- नस्त्रिप्रकारोऽपि द्रव्यपिण्डः प्रत्येकं पृथिवीकायादिभेदान्नवविध उक्तः, सम्प्रत्येतेपामेव नवानां पृथिवीकायादीनां यादिमिश्रणतो मिश्र द्रव्यपिण्डमभिधित्सुराह- ·, -- - अहिगरण भद्दपंता कम्मुदय गिलाणए य उड्डाहो । चडुकारी य अवन्नो नियगो अन्नं च णं संके ॥ ४१४ ॥ व्याख्या-यदि वालकजननी भद्रा-धर्माभिमुखी भवति तर्हि प्राक्तनैः साधुवचनैरावर्जिता सती अधिकरणम्-आधाकर्मादि करोति, अथ प्रान्ता-धर्मानभिमुखी तर्हि प्रद्वेपं यातीति शेपः, तथा यदि स्वकर्मोदयात्कथमपि स वालो ग्लानो भवति तर्हि · उड्डाहः प्रवचनमालिन्यं, यथा साधुना तदानीमालपितः क्षीरं वा पायितोऽन्यत्र वा नीत्वा कस्या अपि स्तन्यं पायितस्तेन ग्लानो जाता, तथा- ऽतीव चाटुकारीति लोके 'अवर्णः । अश्लाघा, तथा 'निजकः' भी 'अन्यद्वा ' मैथुनादिकं ' णम्' इति वाक्यालङ्कारे तथारूपसा- धुवचनश्रवणतः 'शङ्कत्ते' सम्भावयति । अथवा प्रकारान्तरेण धात्रीकरणे यो दोपस्तं दर्शयति- अयमवरो उ विकप्पो भिक्खायरि सड्डि अदिई पुच्छा । दुक्खसहाय विभासा हियं मे धाइत्तणं अज्ज ॥ ४१५ ॥ वयगंडथल्लतणुयत्तणेहिं तं पुच्छिउं अयाणंतो । तत्थ गओ तस्समक्खं भणाइ तं पासिउं बालं ॥ ४१६ ॥ व्याख्या-अयमपरो विकल्पो धात्रीकरणे, तमेवाह-भिक्षाचर्यामविष्टेन साधुना काचित् श्राद्धिका ' अधृतिः' धृतिरहिता दृष्टा, ततः पृष्टा यथा-किमय त्वं सशोका दृश्यसे ?, तत एवमुक्ता सती सा माह-यो दुःखसहायो भवति तस्मै दुःखं निवेधते, दुःखसहायश्च स उच्यते यो दुःखमतीकारसमर्थः, ततः सावुराह-अहं दुःखसहायस्तस्मान्निवेद्यतां मे दुःखं, ततः सा माह-अय मे-मम धात्रीत्वममुकष्मि- नीश्वरगृहे 'हृतं' स्फेटितं ततोऽहं विपण्णा, ततः साधुराह-मा त्वं विपादं कापीः अहमवश्यं त्वां तत्राचिरेण धात्री स्थापयामीति प्रतिज्ञा विधाय तस्याः पार्थेऽभिनवस्थापिताया धान्या वयःप्रभृतिकमजानानः पृच्छति, यथा किं तस्या वयः-तारुण्यं परिणतं वा?, गण्डावपि- ·अह मीसओ य पिंडो एएसि चिय नवण्ह पिंडाणं । दुगसंजोगाईओ नायव्यो जाव चरमोति ॥ ५३ ॥ व्याख्या-अथेत्यानन्तर्यद्योतने, केवलपृथिवीकायादिपिण्डाभिधानानन्तरं मिश्रकपिण्डो व्याख्यायते इति द्योतयति, 'मिश्रका' सजातीयविजातीयद्रव्यमिश्रणात्मकः पिण्डः एतेषामेव नवानां पिण्डानां द्वयादिसंयोगात्मको ज्ञातव्यः, तद्यथा-पृथिवीकायोऽप्कायश्चेति द्विकसंयोगे प्रथमो भङ्गः, पृथिवीकायस्तेजस्काय इति द्वितीयः, एवं द्विकसंयोगे पत्रिंशद्भङ्गा भावनीयाः, तथा त्रिकसंयोगे पृथिवीकायो- sकायस्तेजस्काय इति प्रथमो भङ्गः पृथिवीकायोऽप्कायो वायुकाय इति द्वितीयः एवं त्रिकसंयोगे चतुरशीतिर्भशाः, तथा चतुष्कसंयोगे पृथिवीकायोऽप्कायस्तेजस्कायो वायुकाय इति प्रथमो भगः, पृथिवीकायोऽप्कायस्तेजस्कायो वनस्पतिकाय इति द्वितीयः, एवं चतुष्कसं- योगे पड़िशं शतं भङ्गानां भावनीयं, पञ्चकसंयोगेऽपि पड़िशं शतं, पङ्कसंयोगे चतुरशीतिः, सप्तकसंयोगे पत्रिंशत् , अष्टकसंयोगे नव, नवकसंयोगे एकः, सर्वराड यया भङ्गानां पञ्च शतानि ट्याधिकानि, एतेषां च भङ्गानामानयनार्थमियं करणगाथा, “ उभयमुहं रासिदुर्ग हिडिल्लाणंतरेण भय पढमं । लद्धह रासिविभत्ते तस्सुवरि गुणित्तु संजोगा ॥१॥ अस्याक्षरगमनिका-इह नवानां पदानां यादि- संयोगभङ्गा आनेतुमभिप्रेतास्ततस्तावत्प्रमाणौ द्वौ राशी उभयमुखौ स्थाप्येते, स्थापना चेयं ९३७पाउ अत्रैकस्योपरि नवकः, तत एक- कसंयोगे नव भङ्गा द्रष्टव्याः, न च तत्र करणगाथाया व्यापारः, द्वयादिसंयोगभङ्गानयनायैव तस्याः प्रवृत्तत्वात् , ततोऽधस्तने राशौ पर्यन्तव- तिन एककस्यानन्तरेण द्विकलक्षणेनोपरितनराशौ प्रथममइँ नवकरूपं भजेत्-तस्य भागहारं कुर्यात्, ततो लब्धाः सार्दाश्चत्वारः, तेन च सार्द्ध- चतुष्केणाधोराशिनोपरितने प्रथमेऽ विभक्ते लब्धेन तस्य विकलक्षणस्याङ्कस्योपरितनमकमटकलक्षणं गुणयेत्-ताडयत्, जाता पत्रिंशत, इत्थं च गुणयित्वा 'संयोगाः' संयोगभङ्गा वाच्याः, यथा द्विकसंयोगे भङ्गाः पत्रिंशदिति, ततो भूयोऽपि त्रिकसंयोगभङ्गानयनाय प्रथमपा- ·जामाइपुत्तपइमारणं च केण कहियंति जणवाओ । जामाइपुत्तपइमारएण खतेण मे सिद्धं ॥ ४३४ ॥ व्याख्या--विस्तीर्णो नाम ग्रामः, तस्योपकण्ठे गोकुलाभिधो ग्रामः, विस्तीर्णग्रामे च धनदत्तो नाम कुटुम्बी, तस्य भार्या प्रिय- मतिः, तस्या दुहिता देवकी, सा च तस्मिन्नेव ग्रामे सुंदरेण परिणीता, तस्याः पुत्रो बलिष्ठो, दुहिता रेवतिः, सा च गोकुलग्रामे सङ्गमेन परिणिन्ये, प्रियमतिश्चायुःक्षयात् पञ्चत्वमुपगता, धनदत्तोऽपि संसारभयभीतः प्रव्रज्यामग्रहीद्, गुरुभिश्च सार्द्ध विहरति । ततः कालान्तरे पुनरपि यथाविहारक्रमं तत्रैव ग्रामे समागतो निजदुहितुर्देवक्या वसतावस्थात्, तदानीं च तयोर्द्वयोरपि ग्रामयोः परस्परं वैरं वर्तते, विस्तीर्णग्रामवासिना च लोकेन गोकुलग्रामस्योपरि घाटी सूत्रिता, धनदत्तश्च साधुर्गोकुलग्रामे भिक्षायै चलितवान्, ततो देवक्या दुहित्रा शय्याता भणितो-यथा हे पितः ! त्वं गोकुलग्रामे यास्यसि, ततो निजदौहिच्या रेवत्याः कथय यथा तव जनन्या सन्दिष्टम्-अयं ग्रामस्तव ग्रामस्योपरि छन्नधाटया समागमिष्यति ततः सकलमपि स्वकीयमेकान्ते स्थापयरिति, ततः साधुना तथैव तस्याः कथितं, तया च निजभर्तुः, तेन च सकलग्रामस्य, ततः सर्वोऽपि ग्रामः सन्नद्धवद्धकवचोऽभवत् , आगतश्च द्वितीयदिने धाट्या विस्तीर्णग्रामो, जातं परस्परं महाद्धं, तत्र सुन्दरो बलिष्ठश्च धाटया सह गतौ, सङ्गमश्च गोकुलग्रामे वसति, तत्र त्रयोऽपि च युद्धे पञ्चत्वमुपजग्मुः, देवकी च पतिपुत्रजामात्मरणमाकर्ण्य विलपितुं प्रावर्तत, लोकश्च तन्निवारणाय समागतोऽवादीत-यदि गोकुलग्रामो धाटीमागच्छन्ती नाज्ञास्यत् ततोऽसन्नद्धो नायोत्स्यत, तथा च न तव पत्यादयो म्रियेरन्, ततः केन दुरात्मना गोकुलग्रामो ज्ञापितः?, एतच कोकस्य वचः श्रुत्वा सजातकोपा सैवमवादीत्-मयाऽजानत्या पित्रा दुहितुः सन्दिष्टं, ततस्तेन साधुवेषविडम्बकेन मत्पतिपुत्रजामातृमारकेण पित्रा ज्ञापितः, ततः स लोके स्थाने स्थाने धिक्कारं लभते । प्रवचनस्य च मालिन्यमुदपादि । सूत्रं सुगमम् , उक्तं दूतीद्वारम् । अथ निमित्तद्वारमाह- ·दरहिता करणगाथा व्यापार्यते, अधस्तने राशौ स्थितेन द्विकादनन्तरेण त्रिकेणोपरितनराशिव्यवस्थितं त्रिकोपरितनसप्तकरूपाङ्कापेक्षया आयं पत्रिंशद्रूपमङ्कं भजेत, ततो लब्या द्वादश तैश्चाधोराशिनोपरितनेऽङ्के विभक्ते लब्धैखिकलक्षणस्याङ्कस्योपरितनं सप्तकंलक्षणमङ्घ गुण- येत, गुणिते च सति जाताश्चतुरशीतिः, एतावन्तसिकसंयोगेष्वपि भङ्गा आनेतव्याः, यावनवकसंयोगे एको भङ्गः, तथा चाह-'जाव चरिमो'त्ति तावविकसंयोगादिको मिश्रपिण्डो ज्ञातव्यो यावचरमो नवकनिष्पन्न एकसङ्घयो मिश्रपिण्डः, स च लेपमधिकृत्योपदश्यते, इहाक्षस्य धुरि म्रक्षितायां रजोरूपः पृथिवीकायो लगति, नदीमुत्तरतोऽप्कायः, लोहमयावपनघपणे तेजस्कायः, यत्र तेजस्तत्र वायुरिति वायुकायोऽपि, वनस्पतिकायो धूरेव, द्वित्रिचतुरिन्द्रियाः सम्पातिमाः सम्भवन्ति, महिष्यादिचर्ममयनाडिकादेश्व घृष्यमाणस्यावयवरूपः पञ्चेन्द्रियपिण्डः, इत्थंभूतेन चाक्षस्य खञ्जनेन लेपः क्रियते इत्यसावुपयोगी, इतिशब्दो मिश्रपिण्डसमाप्त्यर्थः, एतावानेव द्रव्यपिण्डो मिश्रः सम्भवतीति ।। सम्पत्यस्यैव मिश्रपिण्डस्य कानिचिदुदाहरणान्युपदर्शयति- सोवीरा गोरसासव वेसण भेसज्ज नेह साग फले । पोगल लोण गुलोयण णेगा पिंण्डा उ संजोगे ॥ ५४ ॥ व्याख्या-'सौवीर' काञ्जिकं, तचाफायतेजस्कायवनस्पतिकायादिपिण्डरूपं, तथाहि-तत्राप्कायस्तण्डुलधावनं तेजस्कायोऽवश्रा- वणं वनस्पविकायस्तण्डुलावयवा यत्सम्पर्केतस्तण्डुलोदकं गडुलमुपजायते, लवणावयवाश्च केचन तत्र लवणसम्मिश्रतण्डुलोद कादिभिः सह पतन्ति ततस्तत्र पृथिवीकायोऽपि सम्भवतीति, एवमन्यत्रापि भावना वधिया कर्त्तव्या, तथा 'गोरसं' तक्रादि, तचाप्कायत्रसकायसम्मिश्र भवति, तथा 'आसवः' मयं, तचाफायतेजस्कायवनस्पतिकायादिपिण्डरूपं, 'वसन' जीरकलवणादि, तच वनस्पतिपृथिवीकायादिपिण्ड- रूपं, 'भेपज' यवागूप्रभृति, तचाप्कायतेजस्कायवनस्पतिकायपिण्डरूपं, 'स्नेहः' घृतवशादि, तच तेजस्वायत्रसकायादिपिण्डरूपं, 'शा- । , ·उत्प प्रातरेवोत्थाय कृताञ्जलिप्रग्रहो वदति-दयिते ! किं करोमि ?, सा च वदति-तडागादुदकमानय, ततो यत्प्रिया समादिशतीत्युदित्वा तडागादुदकमानयति, पुनरपि भणति-किं करोमि प्राणेश्वरि !, सा वदति-कुसूलादाकृष्य तण्डुलान् कण्डय, एवं यावद्भोजनादूर्ध्वं मम पादान् प्रक्षाल्य घृतेन फाणयेति, स च सर्व तथैव करोति, तत एवं लोकेन ज्ञात्वा तस्य किङ्कर इति नाम निवेशितं, एष किङ्करः। तथा कचिद्रामे कोऽपि पुरुषो भार्याऽऽदेशवत्ती, स चान्यदा निजभार्यामवादीत्-माणेचरि ! सातुमहमिच्छामि, तयोक्तं यद्येवं ता- मलकान् शिलायां वर्त्तय परिधेहि स्नानपोतिका अभ्यगय तैलेनात्मानं गृहाण च घटं ततस्तडागे स्नात्वा घटं च जलेन भृत्वा समाग- च्छेति, स च देवताशेपामिव भार्याऽऽदेशं शिरसि निधाय तथैव करोति, एवं च सर्वदैव, ततो लोकेनास्यार्थस्य प्रकटनाथ हासेनास्य स्नायक इति नाम कृतं, एष स्नायकः । तथा कचिद्रामे कोऽपि पुरुषो भार्याऽऽदेशविधायी, अन्यदा च सा रसवत्यामासने समुपविष्टा वर्तते, सा च तेन भोजनमयाचि, तयोक्तं-मम समीपे स्थालमादाय समागच्छेः, सोऽपि यत्प्रियतमा समादिशति तन्मे प्रमाणमिति ब्रुवंस्तस्याः समीपे गतः, तया परिवेपितं भोजनं, तत उक्तं-भोजनस्थाने गत्वा सुक्ष्व, ततः स भोजनस्थानं गत्वा भोक्तुं प्रवृत्तः, ततः पुनरपि तेन तीमनं याचितं, सा च प्रत्युवाच-स्थालमादाय मम समीपे समागच्छेः, ततः स गृध्र इच उत्कटिको रिडन स्थालेन गृही- तेन याति, एवं तक्रादिकमपि गृह्णाति, तत एतल्लोकेन ज्ञात्वा हासेन गृध्रइवरितीति नाम कृतं, एप गृध्रइवरिती । तथा कचिद्रामे भार्यामुखप्रलोकनसुखलम्पटस्तदादेशकारी कोऽपि पुरुषः, तस्यान्यदा स्वभार्यया सह विषयसुखमनुभवतः पुत्रो वभूव, स च पालनक एव स्थितोऽतिवालत्वात् पुरीपमुत्सृजति, तेन च पुरीपेण पालनकं वालवस्त्राणि च खरण्ट्यन्ते, ततः सा भणति-बालस्य पुते प्रक्षालय पालनकं वालवस्त्राणि च, ततो यत्मिया समादिशति तत्करोमीति वस्तथैव करोति, एवं सर्वदैव, ततो लोकेनैतद् ज्ञात्वा हदनं प्रक्षाल- ·कः' वत्शुलभर्जिकादिरूपः, रा च वनस्पतिकायपृथिवीकायत्रसकायादिपिण्डरूपः, 'फलम् ' आमलकादि, तचेह पकं ग्राग, ततस्तदपी- त्यमेव भावनीय, पोग्गलं' मांसं, तदपीह पकं गृयते, ततस्तदपि शाकवद्भावनीयं, ' लवणं' प्रतीतं, तचाकायपृथिवीकायरूपं, 'गुडौ- दनौ' प्रतीतौ, तावपि फलबद्भावनीयौ, एवमन्येऽप्यनेके यथासम्भवं संयोगे पिण्डा भावनीयाः, केवलं तं तं सयोगं परिभाव्य यो यत्र द्विकसंयोगादावन्तर्भवति स तत्र स्वयमेवान्तर्भावनीयः ॥ तदेवमुक्तः समपञ्चं द्रव्यापिण्डः, सम्पति क्षेत्रकालपिण्डावभिधित्युराह- तिन्नि उ पएससमया ठाणविइउ दविए तयाएसा । चउपंचमपिंडाणं जत्थ जया तप्परूवणया ॥ ५५ ॥ व्याख्या-इह क्षेत्रकालपिण्डौ 'नागं ठवणापिंडे दव्ये खेत्ते य काल भावे य' इति गाथानिर्देशक्रमापेक्षया चतुर्थपञ्चमपिण्डौ, क्षेत्रम्-आकाशं कालः-समयविवर्तरूपः, तत्र त्रयः प्रदेशाः क्षेत्रप्रस्तावादाकाशमदेशाः तथा त्रयः समयाः कालस्य निर्विभागा भागाः, तुशब्दो विशेषणार्थः, स च परस्परमनुगता इति विशेपयति, 'चतुष्पश्चापिण्डयोः क्षेपकालपिण्डयोः स्वरूपम् , इयमत्र भावना-त्रयः पर- स्परमनुगता आकाशप्रदेशातयः परस्परमनुगताः समया यथाक्रमं क्षेत्रपिण्ड: कालपिण्ड इति वेदितव्याः, त्रिग्रहणं चोपलक्षणं, तेन द्विचतुरादयोऽपि द्रष्टव्याः, तदेवं क्षेत्रकालपिण्डौ निरुपचरितौ प्रतिपाद्य सम्पति तावेव सोपचारावभिधत्ते-'ठाणठिइउ दविए तयाएराा' 'दविएत्ति' द्रव्ये-पुद्गलस्कन्धरुपे स्थानम्-अवगाहः स्थिति:-कालतोऽवस्थानं स्थानं च स्थितिश्च स्थानस्थिती ताभ्यां स्थानस्थितितः अत्र पञ्चमी 'यपः कांधारे' इत्यनेन सूत्रेण, ततोऽयमर्थः-स्थानं स्थिति चाश्रित्य यस्तदाऽऽदेशः-क्षेत्रकालादेशः क्षेत्रकालपाधा- न्यविवक्षया क्षेत्रेण कालेन च व्यपदेशस्तस्माचतुष्पञ्चमपिण्डयोः प्ररूपणा कार्या, किमुक्तं भवति ?-स्कन्धरूपे पुद्गलद्रव्येऽवगाहचिन्तामा- श्रित्य क्षेत्रप्राधान्यविवक्षया यदा क्षेत्रेण व्यपदेशो यथा एकपादेशिकोऽयं द्विपादेशिकोऽयं त्रिप्रादेशिक इत्यादि स इत्थं क्षेत्रतो व्यपदिश्यमानः

·-
विचिन्त्य कुष्ठिरूपं कृत्वा चतुर्थवेलायां प्रविष्टः, लब्धश्चतुर्थों मोदकः, एतानि च रूपाणि कुर्वन् मालोपरिस्थितेन विश्वकर्मणा नटेन ददृशे,
चिन्तितं चानेन-सम्यगेपोऽस्माकं मध्ये नटो भवति, परं केनोपायेन सङ्गहीतव्य इति, एनं च चिन्तयतः समुत्पन्ना तस्य शेमुपी-
दुहितभ्यां क्षोभयित्वा ग्रहीतव्य इति, ततो मालादुत्तीर्य सादरमाकार्याऽऽपाढभूति: पात्रभरणप्रमाणैर्मोदकैः प्रतिलाभितः, भणितश्च सादूरं-
भगवन् ! प्रतिदिवसमस्माकं भक्तपानग्रहणेनानुग्रहोऽनुविधातव्यः, ततो गतः स्वोपाश्रयमापाढभूतिः, अचकथञ्चान्यान्यरूपपरावर्तन-
वृत्तान्तं विश्वकर्मा निजकुदम्पस्य, भणिते च दुहितरौ यथा सादरं दानस्नेहदर्शनादिना तथा कर्तव्यो यथा युष्माकमायत्तो भवति
प्रतिदिनसमायाति च भिक्षार्थमापाढभूतिः, दुहितरौ च तं तथैवोपचरतः, ततोऽत्यन्तमनुरक्तमवगम्य रहसि भणितो-यथा वयमत्यन्तं
तवानुरक्ताः ततोऽस्मान् परिणीग त्वं परिभुक्ष्वेति, अनान्तरे च तस्योदयमियाय चारित्रावरणं कर्म गलितो गुरूपदेशः प्राणेशद्विवेको
दूरीभूतः कुलजात्यभिमानः, ततस्तेनोक्तम्-एवं भवतु, परमहं गुरुपादान्तिके लिङ्गं विमुच्य समागच्छामि, गतो गुरुसमीपं प्रणतस्तेपी
पादयुगलं प्रकटितो निजाभिप्रायः, ततो गुरुभिरवाचि-वत्स ! नेदं युष्मादृशां विवेकरत्नाकराणामवगाहितसकलशासार्थानामुभयलोकजुगु-
प्सनीयं समाचरितुमुचितं, तथा “दीहरसीलं परिवालिऊण विसएसु वन्छ ! मा रमसु । को गोपयंमि बुडइ उयहि तरिऊण वाहाहि ?
॥ १॥" इत्यादि, तत उवाचापाढभूतिः-भगवन् ! यथा यूयमादिशथ तथैव केवलं प्रतिकूलकर्मोदयतः प्रतिपक्षभावनारूपकवचदुर्व-
लतया मदनशवरेण निरन्तरं समुत्रस्तमृगनयनरमणीकटाक्षविशिखोपनिपातमादधता शतशो मे जर्जरीकृतं हृदयं, एवं चोक्त्या गुरुपादान
प्रणम्य तदन्तिके रजोहरणं मुक्तवान्, ततः कथमहमगीपामनुपकृतोपकारिणामपारसंसारोदधिनिमयजन्तुसमुद्धरणाचेतसां सकलजग-
१ दीर्घ शील परिपाल्य विषयेपु वरा । मारंसीः । को गोप्पदे निमजति उदधिं वाहुभ्या तरित्या ? ॥ १ ॥

·- - . क्षेत्रपिण्ड इत्युच्यते, क्षेत्रतो व्यपदिष्टः पिण्डः क्षेत्रपिण्ड इति व्युत्पत्तेः, यदातु कालतोऽवस्थानमधिकृत्य कालपाधान्यविवक्षया कालेन व्यपदेशो यथा-एकसामयिको द्विसामयिक इत्यादि तदा स कालपिण्डोऽपि भण्यते, कालतो व्यपदिष्टः पिण्डः कालपिण्ड इति समासाऽऽश्रयणात्, अथवा त्रिप्रदेशायात्मकक्षेत्रपिण्डे यादिवा त्रिसमयाद्यात्मक कालपिण्डे यदवस्थितं पुद्गलद्रव्यं तत्तदादेशात् क्षेत्रकालव्यपदेशात्-क्षेत्रकालोपचा- रादित्यर्थः, यथाक्रमं क्षेत्रपिण्डः कालपिण्डः । प्रकारान्तरेण सोपचारौ क्षेत्रकालपिण्डावाह-'जत्थ जया तप्परूवणया यत्र 'वसत्यादों यदा प्रथमपौरुष्यादौ 'तत्मरूपणा' पिण्डप्ररूपणा क्रियते स पिण्डः मरूप्यमाणो नामादिपिण्डो वसत्यादिक्षेत्रमविकृत्य क्षेत्रपिण्ड उच्यते, यथाऽमुकवसतिरूपक्षेत्रपिण्ड इति, प्रथमपौरुष्यादिकं तु कालमधिकृत्य कालपिण्डो यथाऽमुकप्रथमपहरादिरूपः कालपिण्ड इति ॥ इह तिन्नि उपएससमया' इत्यत्र पर आक्षेपमाह-ननु मूर्तेषु द्रव्येषु परस्परमनुवेधतः सङ्घयावाहुल्यतश्च पिण्ड इति व्यपदेशो घटते, क्षेत्रकालयोस्तु न परस्परमनुवेधो नापि काले सङ्घयावाहुल्यं, तथाहि-क्षेत्रमाकाशमुच्यते 'खेत्तं खलु आगास ' मिति वचनात्, तच नित्यमकृत्रिमत्त्वात, ततः सदैव विविक्तप्रदेशात्मकतया व्यवस्थितमिति कथमाकाशप्रदेशानामनुवेधः ?, एकत्र मिश्रणाभावात् , कालोऽपि पूर्वापरसमयविविक्तो वार्तमानिकसमयरूप एव पारमार्थिकः, पूर्वापरसमययोर्विनष्टानुत्पन्नत्वेन परमार्थतोऽसत्त्वात् , सतां च परस्परमनुवेधः सङ्ख्यावाहुल्यं वा नासतां सदसतां वा, ततः कालद्वयमपि नोपपद्यते इति कथं तत्र पिण्ड इति व्यपदेशः ?, अत्र प्रतिविधानमभिधित्सुराह--- मुत्तदविएस जुज्जइ जइ अन्नोऽन्नाणुवेहओ पिंडो । मुत्तिविमुत्तेसुवि सो जुज्जइ नणु संखबाहुल्ला ॥ ५६ ॥ व्याख्या--ननु यदि मूर्तेषु द्रव्येषु 'अन्योऽन्यानवेधतः परस्परानुवेधतः, 'संखबाहुल्ला' इत्यप्यत्र सम्बध्यते, “सङ्ख्यावाहु- ल्यतश्च' द्वयादिसङ्ख्यासम्भवतश्च पिण्ड इति व्यपदेशो 'युज्यते' योगमुपैति घटते इत्यर्थः, तर्हि स पिण्ड इति व्यपदेशः ' मूर्तिविमु- , ·पम्-ईपदश्रुविमोचनं करोति, ततः 'पुच्छ ति सा सी पृच्छति, कि समस्तो दृश्यसे ? इति, ततः साधोः कथनं-मम 'ईदृशी' त्वत्स- दशी जनन्यभूदिति । अत्र दोपानाह-ततस्तया मातृत्वपकटनाथ साधुमुखे स्तनप्रक्षेपः क्रियते, परस्परं च सम्बन्धः स्नेहबुद्धिरूपो जायते, तथा विधवास्नुपादिदानं च करोति-गृतपुत्रस्य स्थानेऽयं मे पुत्र इति बुद्धया स्वस्नुपादानं कुर्यात् , आदिशब्दात् स्नेहवशतो दास्यादिदानं च, उक्तं पूर्वसम्मन्धिसंस्तवोदाहरणं, एवं पश्चात्सम्बन्धिसंस्तवोदाहरणमपि भावनीयं । सम्पति पुनः पश्चात्सम्बन्धिसंस्तवे दोपानाह- पच्छासंथवदोसा सासू विहवादिधूयदाणं च । भज्जा ममेरिसिचिय सज्जो घाउ वयभंगो वा ॥ ४८८ ॥ व्याख्या-पश्चात्सम्बन्धिसंस्तवयिमे दोपा:-श्वरीदशी ममाऽऽसीदित्युक्ते सा विधनाया आदिशब्दात्कुरण्डादिरूपायाः सुताया दानं करोति, तथा भार्या ममेदृश्यभवदित्युक्ते यदीालुस्तद्भर्ती रामीपे च वर्तते तदा मम भार्याऽनेन सभार्या कल्पितेति विचिन्त्य साधो- पतिं कुर्यात् , अालुस्तद्भर्त्ता न भवति समीपे वा न वर्तते तदा भार्याऽहमनेन कल्पितेत्युन्मत्ता भार्येव समाचरंती चित्तक्षोभमापा- दयेत्, ततो व्रतभङ्गः । एवं तावत्पूर्वसम्बन्धिसंस्तवस्प पश्चात्सम्बन्धिसंस्तवस्य च प्रत्येकमसाधारणान् दोपानभिधाय सम्पत्युभयोरपि साधारणानभिधित्सुराह- मायावी चडुयारी अम्ह ओहावणं कुणइ एसो । निच्छुभगाई पंतो करिज्ज भदेसु पडिबंधो ॥ ४८९ ॥ व्याख्या-अधृतिदृष्टिमस्त्रवादि कुर्वन्मायावी एपोऽस्माकमावर्जनानिमित्तं चाटूनि करोतीति निन्दा, तथाऽस्माकं स्वस्य कार्पटि- कप्रायस्य जनन्यादिकल्पनेनापभ्राजनं विधत्ते, ततः एवं विचिन्त्य प्रान्तः स्वगृहनिष्काशनादि करोति, अथ ते गृहिणो भद्रा भवेयुस्तहि ·- तेष्वपि ' मूर्तिरहितेष्वपि अंमूर्तेष्वित्यर्थः, क्षेत्रप्रदेशकालरामयेषु युज्यते, तत्रापि पिण्डशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य परस्परानुवेधस्य सङ्घया- बाहुल्यस्य च सम्भवात, तथाहि-सर्वेऽपि क्षेत्रप्रदेशाः परस्परं नैरन्तर्यलक्षणेन सम्बन्धेन सम्बद्धा आतिष्ठन्ते, ततो यथा वादरनिष्पादिते चतुरस्त्रादिघने परस्परनैरन्तर्यरूपानुवेधतः सङ्ख्यावाहुल्यतश्च पिण्ड इति व्यपदेशः प्रवर्तते तथा क्षेत्रप्रदेशेष्वपि पिण्डशब्दः प्रवर्तमानो न विरुध्यते, तत्रापि परस्परनैरन्तर्यरूपस्यानुवेभस्य सङ्ख्यावाहुल्यस्य च सम्भवात्, तथा कालोऽपि परमार्थतः सन् द्रव्यं च, ततः सोऽपि परिणामी, सतः सर्वस्य परिणामित्वाभ्युपगमाद्, अन्यथा सत्त्वायोगात्, एतच्चान्यत्र धर्मराङ्गहणिटीकादौ विभावितमिति नेह भूयो विभा- व्यते, ग्रन्थगौरवमयात्, परिणामी चान्वयी तेन तेन रूपेण परिणममान उच्यते, ततोऽस्ति वार्त्तमानिकस्यापि समयस्य पूर्वापरसमया- भ्यामनुवेधः, केवलं तौ पूर्वापरसमयावसन्तावपि बुद्धया सन्ताविव विवक्षितौ, ततः रावयाबाहुल्यमपि तनास्तीति पिण्डशब्दप्रत्यविरो- धः ॥ सम्पति क्षेत्रे पिण्डशब्दप्रत्त्यविरोधं दृष्टान्तद्वारेण समर्थयते- जह तिपएसो खंधो तिसुवि पएसेसु जो समोगाढो । अविभागिण संबद्धो कहं तु नेवं तदाधारो ? ॥ ५७ ॥ व्याख्या-यथा कश्चिदनिर्दिष्ट व्यक्तिकः 'त्रिप्रदेशिकः ' त्रिपरमाण्वात्मकः स्कन्धस्त्रिप्वप्याकाशप्रदेशेष्ववगाढो न त्वेकस्मिन् द्वयो- त्यपिशव्दार्थः, 'अविभागेन सम्बधो' विभागो-नैरन्तर्याभावस्तदभावोऽविभागो नैरन्तर्यमित्यर्थः तेन सम्बध्यो नैरन्तर्यसम्बन्धसम्बद्ध इति भावः, पिण्ड इति व्यपदिश्यते, नैरन्तर्येणावस्थानभावात् सङ्ख्यावाहुल्यतश्च, एवं-त्रिप्रदेशावगाढत्रिपरमाणुस्कन्ध इव तदाधारः-त्रिपरमा- गुरकन्धाधारः प्रदेशत्रयसमुदायः कथं तु न पिण्ड इति व्यपदिश्यते ?, तोऽपि पिण्ड इतिगपदिश्यताम् , उभयत्राप्युक्तनीत्या विशेषाभा- ~ ·अपि कृष्णानद्याः कूले एकत्र मिलिते, जातो विस्मयो लोकस्य सपरिवारस्य च कुलपतेः, ततो गृहीता सपरिवारेण कुलपतिना दीक्षा, सा ब्रह्मशाखा वभूव । सूत्रं सुगमं । तदेवं 'पायलेपणे जोगे' इति व्याख्यातं, तद्वयाख्यानाच योगद्वारं समर्थितं । सम्पति ' मूल 'त्ति व्याचिख्यासुराद- अधिई पुच्छा आसन्न विवाहे भिन्नकन्नसाहणया । आयमणपियणओसह अक्खय जज्जीवअहिगरणं ॥ ५०६ ॥ जंघापरिजिय सड़ी अदिइ आणिज्जए मम सवत्ती । जोगो जोणुग्घाडण पडिसेह पओस उड्डाहो ॥ ५०७ ॥ व्याख्या-कचित्पुरे धननाम्नः श्रेष्ठिनो भार्या धनमिया, तस्य दुहिता सुन्दरी, सा च भिन्नयोनिका, परमेनमर्थ माता जानाति न पिता, सा च पित्रा तत्रैव पुरे कस्यापीश्वरपुत्रस्य परिणयनाय दत्ता, समागतः प्रत्यासनो विवाहो, मातुश्चिन्ता वभून एपा परिणीता सती यदि भर्ता भिन्नयोनिका ज्ञास्यते ततस्तेनोज्झिता वराकी दुःखमनुभविष्यति, अत्रान्तरे च समागतः कोऽपि संयतो भिक्षार्थ, तेन सा पृष्टा, तया कथितः सर्वोऽपि वृत्तान्तः, ततः साधुनोक्तं-मा भैपीरहमभिन्नयोनिकां करिष्यामि, तत आचमनौपधं पानौपधं च तस्यै प्रदत्तं, जाता अभिन्नयोनिका । तथा चन्द्राननायां पुरि धनदत्तः सार्थवाहस्तस्य भार्या चन्द्रमुखा, तयोश्चान्यदा परस्परं कलहः प्रवृत्तः, ततोऽभि- निवेशेन तन्नगरवास्तव्यस्यैव कस्यापीश्वरस्य दुहिता धनदत्तेन परिणयनार्थ वृता, ज्ञातभायं वृत्तान्तश्चन्द्रमुखया, ततो बभूव महती तस्या अधुतिः, अत्रान्तरे च जड्वापरिजितनामा साधुरागतो भिक्षार्थ, दृष्टा तेनाधति कुर्वती चन्द्रमुखा, ततः पृष्टा-किं भद्रे ! त्वमधृतिमती दृश्यसे ?, ततः कथितस्तया सपत्नीव्यतिकरः, ततः साधुना समर्पितं तस्या औपर्व, भणिता च सा-कथमपि तस्या भक्तस्य पानस्य मध्ये देयं येन सा भिन्नयोनिका भवति, ततः स्वभौं निवेदयः, येन सा न परिणीयते, तथैव कृतं, न परिणीता सा भर्नेति । सूनं सुगमं । नवर ·, चात् ॥ सम्प्रति 'जत्थ जया तप्परूवणया' इत्येतद्वयाचिरूपासुनर्नामस्थापनापमागविणानां गोगविभागसम्म मात्र पारमानि l क्षेत्रकालयोस्तु योगविभागासम्भवत औपचारिक प्रतिपादयनाह- अहवा चउण्ह नियमा जोगविभागेण जुज्जए पिण्डो । दोसु जहियं तु पिण्डो वणिज्जद कीरए वानि ॥१८॥ व्याख्या-अथवेति प्रकारान्तरद्योतने, पूर्व हि क्षेत्रकालयोपेथासङ्गानं प्रदेशरागयानां परस्परानुनतः राजपागाइल्गार गारमा- र्थिक पिण्डत्वमुक्तं, यद्वा तन्त्र युज्यत एव, योगविभागासम्भवात्, तथाहि-लोके या गोगे राति निमागः कर्तुं शागो निभागे मा राति योगः तत्र पिण्ड इति व्यपदेशः, न च क्षेत्रप्रदेशेषु योगे सत्यपि विभागः कर्तुं शक्यः, नित्यत्वेन तेगा तथा जारिगतानागनाथा गाती- मशक्यत्वात् , ततो न तत्र पारमार्थिक पिण्डत्वं, तश समयो वर्तगान एन सन् नातीतोऽनागतो वा, तगोपिनाानुपगत्वेनानियगाना, ततोऽत्र विभाग एव न तु कदाचनापि योग इति पारमार्थिकपिण्डत्वाभावः, ततोऽन्यथा शेकालपिण्णरूपणा कर्तलि गकारान्तारता, चतुर्णी ' नामस्थापनाद्रव्यभावपिण्डानां ' योगविभागेन' योगविभागराम्भवेन नियगापिण्ड इति उपपदेशो गुज्यते, तथाहिबार:- पिण्डो नामनामवतोरभेदोपचारात् यद्वा नान्ना पिण्डो नागपिण्ड इति व्युत्पतेः पुरुषादिकमेन गणले, तस्य च हरतपादादिमिरमय- क्तस्थापि खड्गादिभिर्विभागः कर्तुं शक्यते इत्यस्ति योगे सति विभागः, यद्वा पूर्व गर्ने गरािशीस्वारग रातो हरतादिगिरतगनियोगः पश्चात्क्रमेण तैः सह संयोग इति विभागे सति योगः ततः पिण्डरूपता, तथा स्थापनापिण्डेऽक्षनिकादिको पूर्व विधागे राति रांगोगः रांगोगे वा सति विभाग इति पिण्डरूपता, द्रव्यपिण्डेऽपि गुडौदनादिके विभागपूर्णकः संयोगः संयोगपूर्वको वा विभागः सुपतीत इति पारगाणा- पिण्डरूपता, भावपिण्डेऽपि भावभावचतोः कथञ्चिदभेदात्सामादिरेव मूत्रों विग्रवान् गृमो, वा रांपोगविनागौ नागविषय इव वालिका- .

·. - यत्साध्यय कर्म हस्तमातादेर्जलपक्षालनादि क्रियते तत्पुरःकर्म । यत्पुनर्भक्तादेर्दानात्पश्चास्क्रियते तत्पश्चात्कर्म । सस्निग्धम् ईपलक्ष्य- माणजलखरण्टितं हस्तादि, उदका स्पष्टोपलभ्यमानसंसर्ग । सम्मति वनस्पतिकायम्रक्षितं प्रपञ्चयति- उकिट्ठरसालित्तं परित्तऽणतं महिरुहेसु ॥ ५३४ ॥ व्याख्या-' उत्कृष्टरसानि' प्रचुररसोपेतानि यानि 'परित्तानां ' प्रत्येकवनस्पतीनां चूतफलादीनाम् , अनन्तानाम्-अनन्तका- यिकानां च पनसफलादीनां सघाकृतानि श्लक्ष्णखण्डानि इति सामर्थ्यागम्यते, तैः 'आलिप्तं ' खरण्टितं यदस्तादि, तन्महीरहेषु, अत्र च तृतीयार्थे सप्तमी, महीरुहैम्रक्षितमवसेयं, 'परित्तणतं ' इत्यत्र प्राकृतत्वाद्विभक्तिवचनव्यत्यय इति पष्ठीवहुवचनं व्याख्यातं । सेसेहिं काएहिं तीहिवि तेऊसमीरणतसेहिं । सचित्तं मीसं वा न मक्खितं अस्थि उल्लं वा ॥ ५३५॥ व्याख्या-शेपैस्तेजःसमीरणसरुपैसिभिरपि सचित्तरुप मिश्ररूपमार्द्रतारूपं या प्रक्षितं न भवति, सचित्तादितेजस्कायादिसंस- र्गेऽपि लोके प्रक्षितशब्दप्रत्यदर्शनात, अचित्तैस्तु तैर्भस्मादिरूपैः पृथिवीकायेनेव म्रक्षितत्वसम्भव इति न तस्य प्रतिषेधः, वातकायेन त्वचित्तेनापि न म्रक्षितत्वं घटते, तथा लोके प्रतीत्यभावात् । सम्प्रति सचित्तपृथिवीकायादिम्रक्षिते हस्तमात्रे आश्रित्य भङ्गान् कल्प्या- कल्प्यविधि च प्रतिपादयति- सच्चित्तमक्खियंमी हत्थे मत्ते य होइ चउभंगो । आइतिए पडिसेहो चरिमे भंगे अणुन्नाओ ॥ ५३६ ॥ व्याख्या-'सचित्तैः' पृथिवीकायादिभिर्मक्षिते हस्ते मात्रे च 'चतुर्भङ्गी' चत्वारो भङ्गाः, सूत्रे च पुंस्त्वनिर्देश आर्पत्वात्, ·पिण भा विति पारमार्थिकी पिण्डरूपता, क्षेत्रकालयोरतूकतनीत्या न संयोगविभागाविति न तत्र पिण्डशब्दप्रतिः, तस्मान्नामादिपिण्ड एव तत्तत् क्षेत्र- निवासादिकं पर्यायमुभूतरूपं विवक्षित्वा क्षेत्रपिण्डकालपिण्डशब्दाभ्यां व्यपदिश्यते, तथा चाह-'दोसु जहियं तु' इत्यादि ' द्वयोः ' क्षेत्र- कालयोः 'यत्र ' वसत्यादौ यदा वा प्रथमपौरुष्यादौ यः पिण्डो नामादिरूपो व्यावयेते यद्वा यत्र गृहे महानसादौ वा पिण्डो गुडपिण्डा- दिर्मोदकादिपिण्डो वा क्रियते यदा वा प्रथममहरादौ निष्पाद्यते रा व्यावjगानो नामादिपिण्डः क्रियमाणो वा गुडौदनादिपिण्डस्तक्षे- त्रकालापेक्षया क्षेत्रपिण्डः कालपिण्डश व्यपदिश्यते, यथाऽमुकवसत्यादिक्षेत्रपिण्डः प्रथमपौरुपीपिण्ड' इत्यादि । उक्तौ क्षेत्रकालपिण्डौ, स- गति भावपिण्डमभिधित्सुराह- दुविहो उ भावगिण्डो परात्थओ चेव अप्पसत्थो य । एएसि दोण्हंपि य पत्तेय परूवणं वोच्छं ॥ ५९॥ द्विविधः । द्विप्रकारः भावपिण्डः, तद्यथा-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्थ, तत एतयोयोरपि प्रत्येकं प्ररूपणां-प्ररुप्येते द्वावपि भावपिण्डौ यया गाथापद्धत्या सा प्ररुपणा तां वक्ष्ये ॥ प्रतिज्ञातमेव गाथाचतुष्टयेन निर्वाहयति- एगविहाइ दसविहो पसत्थओ चेव अप्पसत्थो य । संजमै विज्जाचरणे नाणादितिगं च तिविहो ॥६॥ नाणं दसण तव संजमो ये वय पंचे छच्च जाणेज्जा । पिंडेसण पाणेसण उग्गहपडिमा य पिंडम्मि ॥ ६१ ॥ पवयणमार्यां नव बंभगुत्तिओं तह य समणधम्मो यं । एस पसत्थो पिंडो भणिओ कम्मट्ठमहणेहिं ॥ ६२ ॥ अपसत्थो य असंजम अन्नाणे अविरई य मिच्छत्तं । कोहायोसवेकायाँ कम्मगुत्ती अहम्मो य ॥ ६३ ॥ व्याख्या- ·हरियाइअणंतरिया परंपरं पिढरगाइसु वर्णमि । पूपाइ पिट्ठणंतर भरए कुउबाइसू इयरा ॥ ५५७ ॥ व्याख्या-'वने' वनस्पतिविषये 'अनन्तरनिक्षिप्तं ' हरितादिषु सचित्तव्रीहिकाप्रभृतिषु अनन्तरिता निक्षिप्ता अपूपादय इति शेपः, हरितादीनामेवोपरि स्थितेषु पिठरादिषु निक्षिप्ता अपूपादयः परम्परनिक्षिप्तं, तथा वलीवादीनां पृष्ठेऽनन्तरनिक्षिप्ता अपूपादयस्वसे- ध्वनन्तरनिक्षिप्तं, बलीपर्दादिपृष्ठ एव भरके कुतुपादिषु वा भाजनेषु निक्षिप्ता मोदकादयः परम्परनिक्षिप्तम् । इह सर्वत्रानन्तरनिक्षिप्तं न ग्राह्य, सचित्तसङ्घद्दनादिदोपसम्भवात्, परम्परनिक्षिप्तं तु सचित्तसङ्घटनादिपरिहारेण यतनया ग्राह्यमिति सम्पदायः । उक्तं निक्षिप्तद्वा- रम्, अथ पिहितद्वारमाह- सच्चित्ते अच्चित्ते मीसग पिहियमि होइ चउभंगो । आइतिगे पडिसेहो चरिमे भंगंमि भयणा उ ॥ ५५८ ॥ व्याख्या-इह 'सचित्ते' इत्यादौ सप्तमी तृतीयार्थे, ततोऽयमर्थः-सचित्तेनाचित्तेन मिश्रेण वा पिहिते चतुर्भङ्गी भवति, अत्र जातावेकवचनं, तेन तिस्रश्चतुर्भङ्गयो भवन्तीति द्रष्टव्यं, तत्रैका सचित्तमिश्रपदाभ्यां, द्वितीया सचित्ताचित्तपदाभ्यां, तृतीया मिश्राचित्तप- दाभ्यां, तत्र सचित्तेन सचित्तं पिहितं, मिश्रेण सचित्तं, सचित्तेन मिश्र, मिश्रेण मिश्रमिति प्रथमा चतुर्भङ्गी, तथा सचित्तेन सचित्तं पिहितम्, अचित्तेन सचित्तं, सचित्तेनाचिचम्, अचित्तेनाचित्तामति द्वितीया चतुर्भङ्गी, तथा मिश्रेण मिश्र पिहितं, मिश्रेणाचित्तम् , अचित्तेन मिश्रम्, अचित्तेनाचित्तमिति तृतीया । तत्र गाथापर्यन्ततुशब्दवचनात प्रथमचतुर्भङ्गयां सर्वेष्वपि भङ्गेषु न कल्पते, द्वितीयत्ती- यचतुर्भनिन्कयोस्तु प्रत्येकमादिमेषु २ त्रिषु भङ्गेषु न कल्पते इत्यर्थः, चरमे तु भङ्गे भजना, सा च 'गुरुगुरुणे इत्यादिना स्वयमेव वक्ष्यति । सम्मति चतुर्भङ्गीत्रयविषयावान्तरभङ्गकथनेऽतिदेशमाह- ·व्याख्या-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च भावपिण्ड: प्रत्येकं 'दशविधः ' दशमकारः, किंरुपः ? इत्याह-' एकविधादिकः । एकविधो द्विवि- धस्त्रिविधश्चतुर्विधो यावदशविध इति, तत्र प्रथमत उदेशक्रमप्रामाण्यानुसरणाप्रशस्तं भावपिण्डं दशविधमप्यभिदधाति-'सञ्जमे'त्यादि, तत्रै. कविधः प्रशस्तो भावपिण्डः संयमः, इह संयमो ज्ञानदर्शने विना न भवति, 'पूर्वद्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः' इति वचन- प्रामाण्यात् , ततो ज्ञानदर्शने संयम एवान्तर्भूते विवक्षिते इति संयम एवैकः प्रशस्तभावपिण्डत्वेन प्रतिपाद्यमानो न विरुध्यते, द्विविधः पिण्डो 'विद्याचरणे' विद्या-ज्ञानं चरणं-क्रिया, अत्र सम्यग्दर्शनं ज्ञान एवान्तर्भूतं विवक्षितमिति न पृथग्गणितं, विवक्षा हि वनधीना, वक्ता च कदाचित्संक्षेपेणाभिधित्सुस्तां तां प्रत्यासत्तिमधिकृत्य तत्तदन्तर्भावेनाभिधत्ते कदाचित्पुनर्विशेषपरिज्ञानोत्पादनाय विस्तरेणाभिधित्सुः सर्व वैविक्त्येन पृथक् प्रतिपादयति, ततः कदाचित् ज्ञानादित्रिकं संयम इति प्रतिपाद्यते कदाचित् ज्ञानक्रिये इति कदाचित्पुनः परिपूर्णमपि सा- क्षाद्यथा ज्ञानादित्रिकमिति न कश्चिदोषः, त्रिविधः पिण्डः पुनः 'ज्ञानादित्रिकं ' ज्ञानदर्शनचारित्राणि, चतुर्विधः पिण्डो ज्ञानदर्शनतपःसंय- माः, पञ्चविधः पञ्च व्रतानि-प्राणातिपातमृषावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहनिवृत्तिलक्षणानि, अत्रापि ज्ञानदर्शने अन्तर्भूते विवक्षिते इति न पृथ- गणिते, रात्रिभोजनविरमणमप्येतेषु पञ्चसु यथायोगमन्तर्भूतं विवक्षितं ततो न पञ्चविधत्वव्याघातः, एवमुत्तरत्नापि यथायोगमन्तर्भावभावना भावनीया, पड्डिधो भावपिण्डः-पड् व्रतानि, तत्र पञ्च व्रतानि पूर्वोक्तान्येव प्राणातिपातविरमणादीनि षष्ठं तु रात्रिभोजनविरमणलक्षणं, तथा सप्तविधे पिण्डे-सप्त पिण्डैपणाः सप्त पानैषणाः सप्त अवंग्रहप्रतिमाः, तत्र पिण्डैपणाः पानपणाश्च सप्त संसृष्टादयः, ताश्येमाः- संसहम- १ अवग्रहप्रतिमाः सप्त, अवगृह्यते इत्यवग्रहस्तस्य प्रतिमा अभिग्रहाः, तत्र पूर्वमेवैवंभूतः प्रतिश्रयो मया ग्राह्यो नान्यथाभूत इति विचिन्त्य तमेव याचित्वा गृहतः प्रथमा १ । तथा यस्यैवभूतोऽभिग्रहो भवति-अहं खल्वन्येपा कृतेऽवग्रहं ग्रहीष्यामि, अन्यैश्च गृहीतेऽवग्रहे वत्स्यामीति द्विती- V - ·पीडा भवति, तथा लुब्धोऽयं न परपीडां गणयतीति निन्दा, तथा तद्भाजनं कदाचिदुष्णभक्तादिभृतं स्यात्ततस्तस्योत्पाटने कथमपि तस्य 'वधे' विनाशे दाव्याः साधोळ दाहः स्यात् , तथा मुण्डस्य भिक्षादानायोत्पाटितमिदं भग्नमित्येवं खेदवशतः कदाचिदमीतिरुपजायते, ततस्तद्रव्यान्यद्रव्यव्यवच्छेदः, तथा महति भाजने भन्ने तन्मध्यस्थिते भक्तादौ सर्वतो विसर्पति भूम्यादिस्थितपृथितीकायादिजन्तुविनाशः । यत एवमेते दोषाः ततः स्तोके बहुकं बहुके बहुकमिति द्वौ भनौ सर्वत्रापि न कल्पेते । एतदेवाह- थोवे थोवं छूढं सुक्के उल्लं तु तं तु आइन्नं । बहुयं तु अणाइन्नं कडदोसो सोत्ति काऊणं ॥ ५७१ ॥ व्याख्या-स्तोके स्तोकम् , उपलक्षणमेतत् , बहुके वा स्तोकं यनिक्षिप्तं तदपि शुष्के शुष्कं कल्पत एव, ततः शुष्के आई, तु. शब्दादार्दै शुष्कमार्दै आई च तद्भवति आचीर्ण कल्पते इति भावः, यत्तु वहुकं स्तोके बहुके बहुकं वा संहियते तदनाचीर्ण, कुतः ? इत्याह-स बहुकसंहारः कृतदोषा-अनन्तरगाथायामुक्तदोष इतिकृत्वा । उक्तं संहृतद्वारम्, अथ दायकद्वारं गायापट्केनाह- बाले वेडे मैत्ते उम्मत्ते थेविरे" य जरिएं य । अघिल्लए [य] पगरिए आरूढे पाउयाहिं च ॥ ५७२ ॥ हत्थिदुनियबद्धे विवज्जिए चेव हत्थपाएहिं । तेरीसि गुब्धिणी बोलवच्छ मुंजति घुसुलिती ॥ ५७३ ॥ भजती य दलंती २कंडंती चेव तह य पीसंती । पीजंती२२ रुंचती कत्तंति पमद्दमाणी य ॥ ५७४ ॥ छक्कायवग्गहत्था समणा निक्खिवित्तु ते चेव । ते चेवोगाहंती संघटुंतारभंती य ॥ ५७५ ॥ 'ह २१ ·- लोणं दग अगणि वत्थी फलाइ मच्छाइ सजिय हत्थंमि । पाएणोगाहणया संघट्टण सेसकाएणं ॥ ५८९ ॥ खणमाणी आरभए मज्जइ धोयइ व सिंचए किंचि । छेयविसारणमाई छिंदइ छट्टे फुरुफुरुते ॥ ५९० ॥ व्याख्या-इह सा पद्कायव्यग्रहस्ता उच्यते यस्या हस्ते सजीवं लवणमुदकमग्निर्वायुपूरितो वा बस्तिर्फलादिकं वीजपूरादिक मत्स्यादयो वा विद्यन्ते, ततः सा यद्येतेषां सनीवलवणादीनामन्यतमदपि श्रमणभिक्षादानार्थ भूम्यादौ निक्षिपति तहि न कल्पते तथाऽवगाहना नाम यदेतेपां पण्णां जीवनिकायानां पादेन सङ्घटनं, शेपकायेन हस्तादिना सम्मर्दनं सङ्घनम्, आरभमाणा कुश्या- दिना भूम्यादि खनन्ती, अनेन पृथिवीकायारम्भ उक्तः, यद्वा 'मज्जती' शुद्धेन जलेन स्नान्ती, अथवा 'धावंती' शुद्धेनोदकेन वस्त्राणि प्रक्षालयन्ती, यदिवा किञ्चिद् वृक्षवल्यादि सिञ्चन्ती, एतेनाप्कायारम्भो दर्शितः, उपलक्षणमेतत्, ज्वलयन्ती वा फूत्कारेण वैश्वानरं बस्त्यादिकं वा सचित्तवायुभृतमितस्ततः प्रक्षिपन्ती, एतेनाग्निवायुसमारम्भ उक्तः, तथा शाकादेश्छेदविशारणे कुर्वती, तत्र छेदः-पुष्प- फलादेः खण्डनं विशारण-तेपामेव खण्डानां शोपणायातपे मोचनम् , आदिशब्दात्तण्डुलमुगादीनां शोधनादिपरिग्रहा, तथा छिन्दती पष्ठान् त्रसकायान् मत्स्यादीन् 'फुरुफुरुते' इति पोस्फूर्यमाणान् पीडयोदेल्लत इत्यर्थः, अनेन त्रसकायारम्भ उक्तः । इत्थं पड्जीव- निकायानारभमाणाया हस्तान्न कल्पते । सम्पति पदकायव्यग्रहस्तेति पदस्य व्याख्याने मतान्तरमुपदर्शयति- छक्कायवग्गहत्था केई कोलाइकन्नलइयाई । सिद्वत्थगपुप्फाणि य सिरंमि दिन्नाई वज्जति ॥ ५९१ ॥ व्याख्या केचिदाचार्याः पटकायव्यग्रहस्तेतिवचनतः 'कोलादीनि' बदरादीनि, आदिशब्दात्करीरादिपरिग्रहः, 'कनलइयाईति ·. प्रशस्तभावपिण्डस्योपसंहारमाह-एसो' इत्यादि, 'एष'दशमकारोऽपि भावपिण्डः काष्टकमथनैः-तीर्थकृद्भिर्भणितः, अनेन स्वमनीपिका- व्युदासमाह ॥ सम्पति अप्रशस्तं भावपिण्डं दशविधमपि क्रमेणाह-'अपसत्थो य' इत्यादि, अप्रशस्तः पुनर्भावपिण्ड एकविधोऽसंयमो- विरत्यभावः, अत्राज्ञानमिथ्यात्वादीनि सर्वाण्यप्यन्तर्भूतानि विवक्ष्यन्ते ततो न कश्चिदोषः, द्विविधोऽज्ञानाविरती, चशब्दो मिथ्यात्वशब्दा- नन्तरं योजनीयः, अत्र मिथ्यात्वकषायादयः सर्वेऽप्यत्रैवान्तर्भूता विवक्षितास्ततो न द्विविधत्वव्याघातः, एवमुत्तरत्राप्यन्तर्भावभावना भाव- नीया, त्रिविधो मिथ्यात्वं चशब्दादज्ञानाविरती च, चतुर्विधः चत्वारः क्रोधादयः क्रोधमानमायालोभाः, पञ्चविधः पञ्चाश्रवद्वाराणि प्राणा- तिपातमृषावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहरूपाणि, पड्डिधः 'काय'त्ति कायवधाः-पृथिवीकायिकादिविनाशाः, सप्तविधः कर्मणि-कर्मविषयो द्रष्ट- च्या, इह कर्मशब्देन कर्मवन्धनिवन्धनभूता अध्यवसाया गृह्यन्ते, भावपिण्डाधिकारात्, तत आयुर्वर्जशेपसप्तकर्मवन्धनिवन्धनभूताः कापायिका अकापायिका वा परिणामविशेषा जातिभेदापेक्षया सप्तभेदाः सप्तविधोऽप्रशस्तो भावपिण्डः, अष्टविधोऽपि भावपिण्डः कर्मविषयः, तत्रापीयं भावना-कोष्टकवन्धनिबन्धनभूताः कापायिकाः परिणामविशेषा जातिभेदापेक्षयाऽष्टभेदा अष्टविधोऽप्रशस्तो भावपिण्डः, 'अगुत्तीओ'त्ति नवब्रह्मचर्यगुप्तिप्रतिपक्षभूता नवाब्रह्मचर्यगुप्तयः, तथा अधर्मों-दशविधधर्मप्रतिपक्षभूतो दशविधोऽप्रशस्तो भावपिण्डः । सम्मति प्रशस्ता- प्रशस्तयोर्भावपिण्डयोलक्षणमाह- बज्झइ य जेण कम्मं सो सब्यो होइ अप्पसत्थो उ । मुच्चइ य जेण सो उण पसत्थओ नवरि विन्नेओ॥६४॥ व्याख्या-इह येन भावपिण्डेनैकविधादिकेन प्रवर्त्तमानेन 'कर्म' ज्ञानावरणीयादि वध्यते, चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, स च दीर्घ- स्थितिकदीर्घसंसारानुवन्धि विपाककटुकं च येन बध्यते इति समुचिनोति, स सर्वोऽप्यप्रशस्तो भावपिण्डो ज्ञातव्यः, येन पुनरेकविधादिना ·M रात्वव्याघाता, अपि च तथाभूतस्य महत उत्पाटने दाव्याः पीडाऽपि भवति, तस्मान तदुत्पाटनेऽपि भिक्षा कल्पते । सम्मति साधारणं चोरितकं वा ददत्या दोपानाह- साधारणं बहूणं तत्थ उ दोसा जहेव अणिसिद्धे । चोरियए गहणाई भयए सुण्हाइ वा दंते॥ ५९४ ॥ व्याख्या-बहूनां साधारणं यदि ददाति तहि तन यथा भागनिष्टे दोपा उक्तास्तथैव द्रष्टव्याः। तथा चौर्येण भूतके कर्मकरे स्नुपादौ वा ददति 'ग्रहणादयः ' ग्रहणवन्धनताउनादयो दोपा द्रष्टव्याः, तस्माचतोऽपि न कल्पते । सम्पति माभूतिकास्थापनादिद्वार- जयदोपानाह-- पाहुडि ठवियगदोराा तिरिउड्ढमहे तिहा अवायाओ। धम्मियमाई ठवियं पररस परसंतियं वावि ॥ ५९५ ॥ व्याख्या-भाभृतिकां वल्यादिनिमित्र संस्थाप्य या ददाति भिक्षां तन दोपाः गवर्तनादयः । सम्मति ' अपाये 'ति द्वारेऽपाया- सिविधाः, तयथा-तिर्यमूर्द्धगधा, तत्र तिर्यग्गवादिभ्य ऊर्द्धमुत्तरङ्गकाष्ठादेरधः सर्पकण्टकादेः, इत्थं च विविधानामप्यपायानामन्य- तममपायं बुद्धया सम्भावयत्र ततो भिक्षां गृहीयात्, 'परं चोदिश्ये 'ति यदुक्तं, तनाह धार्मिकायर्थम् ' अपरसाधुकार्पटिकप्रभृति- निमित्तं यत् स्थापितं तत्परस्य परमार्थतः सम्बन्धीति न गृह्णीयात्, तद्रहणेऽदत्तादानदोपसम्भवात् , यद्वा 'परसंतियं च 'चि परस्य- ग्लानादेः सत्कं यददाति तदपि खयमादातुं न कल्पते, अदत्तादानदोपात , किन्तु यसौ ग्लानाय दापितं तस्मै नीत्वा दातव्यं, स चेन गृह्णाति तहिं भूयोऽपि दाव्याः समानीय समर्पणीयं, यदि पुनरेवं दानी वदति-यदि ठलानादिको न गृह्णाति तर्हि स्वयं ग्रासमिति, तर्हि ग्लानायग्रहणे तस्य कल्पत इति । सम्पत्याभोगानाभोगदायकस्वरूपमाह- - ·पार्तमानेन कर्मणः सकाशात् शनैः शनैः सर्वात्मना वा मुच्यते स प्रशस्तो भावपिण्डो विज्ञेयः, आह-पिण्डो नाम बहूनामेत्र मीलनमु- न्यते, पिण्डनं पिण्ड इति व्युत्पत्तेः, भावाच संयमादयो यदा प्रवर्त्तन्ते तदैकसङ्ख्या एव, एकस्मिन् समये एकस्यैवाध्यासायस्य भावात् , ततः कथं पिण्डत्वम् ? इति, अनोत्तरमाह- दसणनाणचरित्ताण पज्जवा जे उ जत्तिया वावि । सो सो होइ तयक्खो पज्जवपेयालणा पिंडो॥ ६५ ॥ व्याख्या-इह चारित्रग्रहणेन तपःप्रभृत्यपि गृह्यते, तस्यापि विरतिपरिणामरूपतया चारित्रभेदत्वात् , ततो दर्शनज्ञानचारित्राणां प्रत्येकं ये ये ‘पर्यवाः ' पर्यायाः अविभागपरिच्छेदरूपा यदा यदा ' यावन्तो ' यत्परिमाणा वर्तन्ते स स तदा तदा तत्तदाख्यो-दर्श- नाख्यो ज्ञानाख्यश्चारित्राख्यः 'पर्यवपेयालना पिण्डः' पर्यायप्रमाणकरणेन पिण्डः पर्यायसंहतिविपक्षया पिण्डो भवतीत्यर्थः, इयमत्र भावना- इह यदा संयम एव केवलः प्राधान्येन विवक्ष्यते न तु सती अपि ज्ञानदर्शने संयमस्य तदविनाभावित्वेन तयोस्तत्रैवान्तर्भावविवक्षणात् , तदा ये तस्य संयमस्याविभागपरिच्छेदाख्याः पर्यायास्ते समुदायेनैकत्र पिण्डीभूय व्यवतिष्ठन्ते, परस्परं तादात्म्यसम्बन्धेन सम्बद्धत्वात् , ततः संयमपर्यायसंहत्यपेक्षया पिण्ड इति संयम एकविधभावपिण्डत्वेनोच्यमानो न विरुध्यते, यदा तु तस्मिन्नेव संयमरूपेऽव्यवसाये पृथा ज्ञानविवक्षा क्रियाविवक्षा च भवति, यथा-वस्तुयाथात्म्यपरिच्छेदरूपोऽशो ज्ञानं प्राणातिपातादिविरतिरूपः परिणामविशेषस्तु क्रियेति तदा ये ज्ञानस्याविभागपरिच्छेदरूपाः पर्यायास्ते परस्परं तादात्म्यसम्बन्धेनावस्थिता इति ज्ञानपिण्डः, ये तु क्रियाया अविभागपरिच्छेद- रूपाः पायास्ते क्रियापिण्डः, ततो द्विविधो भावपिण्डो ज्ञानक्रियाख्यः प्रतिपाद्यमानो न विरुध्यते, यदा तु तस्मिन्नेव संयमरूपेऽध्यवसाये पृथग् ज्ञानविवक्षा दर्शनविवक्षा चारित्रविवक्षा च, यथा वस्तुयाथात्म्यपरिच्छेदरूपोऽशो ज्ञानं तस्मिन्नेव वस्तुनि परिच्छिद्यमाने जिनैरिस्थ- ·सुइभांग दित्ताई ढग्गहे वेविए जरंमि सिवे । अन्नधरियं तु सड्ढो देयंधोऽन्नेण वा धरिए ॥ ५९९ ॥ व्याख्या-उन्मत्तो-दृप्तादिप्तग्रहगृहीतादिः स चेत् शुचिर्भद्रकश्च भवति तदा तद्धस्तात्कल्पते, नान्यथा, वेपितोऽपि यदि दृढ- हस्तो भवति-न हस्तेन गृहीतं किमपि तस्य पतति तदा तस्मादपि कल्पते, ज्वरितादपि ग्राह्य ज्वरे शिवे सति, अन्धोऽपि यदि देयं वस्त्वन्येन पुत्रादिना धृतं ददाति स्वरूपेण श्राद्धश्च, यदिवा स एवान्धोऽन्येन विधृतः सन् देयं ददाति तहिं ततो ग्राह्य, नान्यथा, पूर्वोक्तदोपप्रसङ्गात् । त्वग्दोपादिपञ्चकविषयां भजनामाह- मंडलपसूतिकुट्ठीऽसागरिए पाउयागए अयले । कमबद्धे सवियारे इयरे विढे असागरिए॥ ६०० ॥ व्याख्या-' मण्डलानि' वृत्ताकारदद्रुविशेषरूपाणि 'प्रसूतिः' नखादिविदारणेऽपि चेतनाया असंवित्तिस्तद्रूपो यः 'कुष्ठः" रोगविशेषः सोऽस्यास्तीति मण्डलमसूतिकुष्ठी स चेद् ' असागारिके' सागारिकाभावे ददाति तर्हि ततः कल्पते, न शेषकुष्ठिनः सागा. रिके वा पश्यति, पादुकारूढोऽपि यदि भवत्यचलस्थानस्थितस्तदा कारणे सति कल्पते, तथा 'क्रमयोः पादयोर्वद्धो यदि सविचार- इतश्वेतश्च पीडामन्तरेण गन्तुं शक्तस्ततो वद्धादपि तस्मात्कल्पते, इतरस्तु य इतश्वेतश्च गन्तुमशक्तः स चेदुपविष्टः सन् ददाति न च कोऽपि तत्र सागारिको विद्यते तहिं ततोऽपि कल्पते, हस्तवद्धस्तु भिक्षां दातुमपि न शक्नोति, तत्र प्रतिपेय एव, न भजना, उपलक्षणमे- तत् , तेन छिन्नकरोऽपि यदि सागारिकाभावे ददाति तर्हि कल्पते, छिन्नपादो यापविष्टः सन् सागारिकाऽसम्पाते प्रयच्छति ततस्ततोऽपि कल्पते । नपुंसकादिसप्तकविषयां भजनामाह- ·मुक्तम् अत इदं तथेतिप्रतिपत्तिनिवन्धनं रुचिरूपः परिणामविशेपो दर्शनं, प्राणातिपातादिविरतरूपस्तु परिणामविशेषश्चारित्रमिति, तदा ये ज्ञानस्याविभागपरिच्छेदरूपाः पर्यायास्ते समुदिता ज्ञानपिण्डो ये तु दर्शनस्य ते दर्शनपिण्डः ये तु चारित्रस्य ते चारित्रपिण्ड इति त्रिवि- घो ज्ञानदर्शनचारित्राख्यो भावपिण्ड उपपयते, यदा तु तपोरूपोऽपि परिणामो भवति भिन्नश्च चारित्राद्विवक्ष्यते तदा त्रयः पिण्डाः पूर्वो- ताश्चतुर्थस्तु तपापिण्ड इति चतुर्विधो भावपिण्डः, यदा तु पञ्च महाव्रतान्येव केवलानि विवक्ष्यन्ते ज्ञानदर्शनतपांसि पुनस्तत्रैवान्तर्भूतानि तदा ये प्राणातिपातविरतिपरिणामस्याविभागपरिच्छेदरूपाः पर्यायास्ते परस्पर समुदितत्वात् प्राणातिपातविरतिपिण्डः ये तु मृपावादविर- तिपरिणामस्य ते मृषावादविरतिपिण्डः एवं यावद्ये परिग्रहविरतिपरिणामस्य ते परिग्रहविरतिपिण्ड इति पञ्चविधो भावपिण्ड उपपद्यते, एवं शेपेष्वपि पिण्डेषु पिण्डत्वभावना भावनीया। एवमप्रशस्तेष्वपि भावपिण्डेषु ॥ तदेवं पिण्डनं पिण्ड इति भावविषयां व्युत्पत्तिमधिकृत्य संय- मादेः पिण्डत्वमुक्तम् , अथवा भावपिण्डविचारे पिण्डशब्दः कर्तृसाधनो विवक्ष्यते, यथा पिण्डयति-कर्मणा सहात्मानं मिश्रयतीति पिण्डो भावश्चासौ पिण्डश्च भावपिण्डः, एतदेवाह- कम्माण जेण भावेण अप्पगे चिणइ चिक्कणं पिंडं । सो होइ भावपिंडो पिंडयए पिंडणं जम्हा ॥ ६६ ॥ व्याख्या-येन 'भावेन ' परिणामविशेपेण कर्मणां पिण्डं 'चिक्कणन्ति ' अन्योऽन्यानुवेधेन गाढसंश्लेषरूपमात्मनि चिनोति स भावो भवति भावपिण्डः, अत्र हेतुमाह-यस्मात्पिण्डनमिति पिण्डयते आत्मा स्वेन सह येन तत्पिण्डनं-कर्म ज्ञानावरणीयादि तत्पिण्ड- यति-आत्मना सह सम्बद्धं करोति स भावस्तस्मात्कारणात्स भावपिण्ड इत्युच्यते, अत्र चेत्थं प्रशस्ताप्रशस्तत्वभावना-येन भावेन शुभं ·उव्वणिऽसंसत्तेण वावि अट्ठील्लए न घट्टेइ । पिंजणपमहणेसु य पच्छाकम्मं जहा नत्थि ॥ ६०३ ॥ व्याख्या-पिंपन्ती 'निष्पिष्टे ' पेषणपरिसमाप्ती, प्रासुकं वा पिंपन्ती यदि ददाति तर्हि तस्या हस्तात्कल्पते, तथा 'घुमुलणे' खिचूर्णायससक्तं दध्यादि मथनत्याः कल्पते, तथा कर्त्तने या अशङ्खचूर्ण-अखरण्टितहस्तं कृन्तति, इह काचित्सूत्रस्यातिशयेन श्वेततापादनाय शङ्खचूर्णेन हस्तौ जड्वा च खरण्टयित्वा कृन्तति, तत उच्यते 'अशङ्खचूर्ण' मिति । अथवा चूर्णमपि-शङ्खचूर्णमपि गृहीत्वा कृन्तन्ती या 'अचोक्खलिणी' अनुक्षाशीला न जलेन हस्तौ प्रक्षालयतीति भावः, तस्या हस्तात्कल्पते । तथा ' उद्वर्त्तने' कार्पासलोउने 'असंसतेण वावि 'त्ति असंसक्तेनागृहीतकार्पासेन हस्तेनोपलक्षिता सती यात्तिष्ठन्ती ' अहिल्लए' अस्थिकान् कापासिकानित्यर्थः न घट्टयति तदा तद्धस्तात्कल्पते । पिञ्जनप्रमर्दनयोरपि पश्चात्कर्म न भवति तथा ग्राह्यमिति । सेसेसु य पडिवक्खो न संभवइ कायगहणमाईसु । पडिवक्खस्स अभावे नियमा उ भवे तयग्गहणं ॥६०४॥ व्याख्या-शेषेषु द्वारेषु ' कायगहणमाईसु' पट्कायव्यग्रहस्तादिषु प्रतिपक्षः उत्सर्गापेक्षयाऽपवादरूपो न विद्यते-न सम्भवति, ततः प्रतिपक्षस्याभावे नियमाद्भवति तेष्वग्रहणमिति । उक्तं दायकद्वारम् , अथोन्मिश्रद्वारमाह- सचित्ते अच्चित्ते मीसग उम्मीसगंसि चउभंगो । आइतिए पडिसेहो चरिमे भंगंमि भयणा उ ॥ ६०५ ॥ व्याख्या-इह यद्यत्रोन्मियते ते द्वे अपि वस्तुनी त्रिधा, तद्यथा-सचित्तेऽचित्ते मिश्रे च, तत उन्मिश्रके-मिश्रणे चतुर्भङ्गी, अत्र नातावेकवचनं, ततस्तिस्रश्चतुर्भङ्गयो भवन्तीति वेदितव्यं, तत्र प्रथमा सचित्तमिश्रपदाभ्यां, द्वितीया सचिचाचिचपदाभ्यां तृतीया मिश्रा- ·. चयति जालं तावद्येनैव पथा प्रविष्टस्तेनैव ततो जालाद्विनिर्गतः, जालेनेति तृतीया पञ्चम्यर्थे द्रष्टव्या, तथा सकृद्-एकवारं मात्स्यिकेन इदजलमन्यत्र सञ्चार्य तस्मिन् हदे छिन्नोदके बहुभिर्मत्स्यैः सहाहं गृहीतः, स च सर्वानपि तान् मत्स्यानेकत्र पिण्डीकृत्य तीक्ष्णायः- शलाकायां मोतयति, ततोऽहं दक्षतया यथा स मात्स्यिको न पश्यति तथा स्वयमेव तामयःशलाकां वदनेन लगित्वा स्थितः, सच मात्स्यिकस्तान मत्स्यान् कर्दमलिप्तान् प्रक्षालयितुं सरसि जगास, तेषु च प्रक्षाल्यमानेष्वन्तरमवज्ञाय झटित्येव जलमध्ये निमगवान् । एयारिसं ममं सत्तं, सढं घट्टियघट्टणं । इच्छसि गलेण घेत्तं, अहो ते अहिरीयया ॥ ६३३ ॥ व्याख्या-एतादृशं पूर्वोक्तस्वरूपं मम सत्त्वं 'शठं' कुटिलं घट्टितस्य-धीवरादिकृतस्योपायस्य घट्टनं-चालक, ततस्त्वमिच्छसि मां गलेन ग्रहीतुमित्यहो ! ते तव 'अहीकता' निर्लजतेति । तदेवमुक्तो द्रव्यग्रासैपणाया दृष्टान्तः, सम्प्रति भावग्रासैपणायामुपनयः क्रियते-मत्स्यस्थानीयः साधुमासस्थानीयं भक्तपानीयं मात्स्यिकस्थानीयो रागादिदोषगणः, यथा न छलितो मत्स्य उपायशतेन तथा साधुरपि भक्तादिकमभ्यवहरमात्मानमनुशास्तिमदानेन रक्षयेत् । तामेवानुशास्ति प्रदर्शयति- बायालीसेसणसंकडंमि गहणमि जीव ! न छलिओ। इहि जह न छलिज्जसि भुंजंतो रागदोसेहिं ॥६३४॥ व्याख्या-इहैपणाग्रहणेन एपणागता दोपा अभिधीयन्ते, ततोऽयमर्थ:-द्विचत्वारिंशत्सङ्घया ये एपणादोपा गवेषणाग्रहणैपणा- दोपास्तैः 'सङ्कटे' विषमे 'ग्रहणे । भक्तपानादीनामादाने हे जीव ! त्वं नैव छलितः, तत इदानी सम्पति भुञ्जानो रागद्वेषाभ्यां यथा न छल्यसे तथा कर्त्तव्यं । सम्प्रति तामेव भावग्रासपणां प्रतिपादयति- C9 ·, -- व्याख्या-इहाचित्तद्रव्यपिण्डस्त्रिधा, तद्यथा-आहाररूप उपधिरूपः शय्यारूपश्च, एप च त्रिविधोऽपि प्रशस्तस्य-ज्ञानसंयमादि- रूपस्य भावपिण्डस्य 'उपग्रहम् उपष्टम्भं करोति, ततस्त्रिविधेनाप्यतेन यतीनां प्रयोजनं, केवलमिह ग्रन्थे 'अधिकार प्रयोजनम्, 'आहारे' आहारपिण्डे, स चाष्टभिः स्थानः-उद्गमादिभिः परिशुद्धो यथा यतीनां गवेषणीयो भवति तथाऽभिधास्यते ॥ किं कारणमत्र विशेषत आ- हारपिण्डेन प्रयोजनम् ?, अत आह- निव्वाणं खलु कजं नाणाइतिगं च कारणं तस्स । निव्वाणकारणाणं च कारणं होइ आहारो ॥ ६९ ॥ व्याख्या-इह मुमुक्षूणां 'कार्य' कर्त्तव्यं निर्वाणमेव न शेष, खलुशब्दोऽवधारणार्थः, शेषस्य सर्वस्यापि तुच्छत्वात् , 'तस्य' निर्वा- णस्य कारणं 'ज्ञानादित्रिकं ' ज्ञानदर्शनचारित्ररूपं 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः' इति (तत्त्वा०अ०१सू०१) वचनप्रामाण्यात्, ततस्तदवश्यमुपादेयम्, उपायसेवामन्तरेणोपेयप्रात्यसम्भवात् , तेषां ज्ञानादीनां निर्वाणकारणानां कारणमष्टभिः स्थानैः परिशुद्ध आहारः, आहारमन्तरेणू धर्मकायस्थितेरसम्भवात् , उद्मादिदोषदुष्टस्य च चारित्रभ्रंशकारित्वात् ॥ एतदेवाहारस्य निर्वाणकारणज्ञानादिकारणत्वं दृष्टान्तेन समर्थयते- जह कारणं तु तंतू पडस्स तेसिं च होति पम्हाई । नाणाइतिगरसेवं आहारो मोक्खनेमस्स ॥७०॥ व्याख्या-यथा पटस्य तन्तवः कारणं तेषामपि तन्तूनां कारणानि पक्ष्माणि भवन्ति, 'एवम् ' अनेन प्रकारेण ज्ञानादित्रिकस्य 'मोक्खनेमस्स त्ति नेमशब्दो देश्यः कार्याभिधाने रूढः, ततो मोक्षो नेमः-कार्य यस्य तस्य कारणं भवत्याहारः । इह कश्चित् ज्ञाना- दीनां मोक्षकारणतामेव न प्रतिपद्यते, विचित्रत्वात्सत्वचित्तत्तेः, ततस्तं प्रति ज्ञानादीनां मोक्षकारणतां दृष्टान्तेन भावयति- ·व्याख्या-पुरुषस्य कुक्षिपूरक आहारो मध्यप्रमाणो द्वात्रिंशत्कवलाः 'किले 'त्याहारस्य मध्यप्रमाणतासंसूचकः, महेलायाः कुक्षिपूरक आहारो मध्यमप्रमाणोऽष्टाविंशतिः कवलाः, नपुंसकस्य चतुर्विशतिः, स चात्र न गृहीतो, नपुंसकस्य प्रायः प्रव्रज्यानह- त्वात् , कवलानां प्रमाणं कुक्कुट्यण्डं, कुक्कुटी च द्विधा-द्रव्यकुक्कुटी भावकुक्कुटी च, द्रव्यकुक्कुट्यपि द्विधा-उदरकुक्कुटी गल. कुक्कुटी च, तत्र साधोरुदरं यावन्मात्रेणाहारेण न न्यूनं नाप्याध्मातं भवति स आहार उदरकुक्कुटी, उदरपूरक आहारः कुक्कुटीव वा उदरकुक्कुटीति मध्यपदलोपिसमासाश्रयणात्, तस्य द्वात्रिंशत्तमो भागोऽण्डकं, तत्पमाणं कवलस्य, तथा गला कुक्कुटीव गलकुक्कुटी, गल एव कुक्कुटीत्यर्थः, तस्यान्तरालमण्डकं, किमुक्तं भवति ?-अविकृतास्यस्य पुंसो गलान्तराले यः कवलोऽविलग्नः प्रविशति ताव- त्यमाणं [ कवलस्य, ] कवलमश्नीयात अथवा शरीरमेव कुक्कुटी तन्मुखमण्डक, तबाक्षिकपोलभुयां विकृतिमनापाय यः कवलो मुखे प्रविशति तत्ममाणम् । अथवा कुक्कुटी-पक्षिमी तस्या अण्डकं प्रमाणं कवलस्य, भावकुक्कुटी येनाहारेण भुक्तेन न न्यूनं नाप्यत्याध्मात- सुदरं भवति धृतिं च समुदहति ज्ञानदर्शनचारित्राणां च द्धिरुपजायते तावत्प्रमाण आहारो भावकुक्कुटी, अत्र भावस्य प्राधान्य- विवक्षणादेप प्राक् द्रव्यकुक्कुट्यप्युक्त इह भावकुक्कुटयुक्तः, तस्य द्वात्रिंशत्तमो भागोऽण्डक, तत्पमाणं कालस्य । एत्तो किणाइ हीणं अहं अहद्धगं च आहारं । साहुरस बिति धीरा जायामायं च ओमं च ॥ ६४३ ॥ व्याख्या-'एतस्मात्' द्वात्रिंशत्कवलप्रमाणाहारात् 'किणाइ' इति किञ्चिन्मात्रया एकेन द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वा कवलैः साधोहीन हीनतरं यावदर्द्धम् अर्द्धस्याप्यर्द्धमाहारं यात्रामात्राहारं धीराः-नीर्थकृदादयो ब्रुवते, न्यूनं च । एप यात्रामात्राहार एप एव चावमाहार इति भावः । तदेवमुक्तमाहारप्रमाणं, सम्प्रति प्रमाणदोपानाह- .

·व्याख्यानमाह-भुक्ते यद्वाऽतृप्यन् एष 'अइप्पमाण' इत्यस्य शब्दस्यार्थः, 'अइप्पमाणे' इत्यत्र च नमत्ययस्ताच्छील्यविवक्षायां यद्वा प्राकृतलक्षणवशादिति । सम्पति प्रमाणयुक्तहीनहीनतरादिभोजने गुणमाह- हियाहारा मियाहारा, अप्पाहारा य जे नरा । न ते विज्जा तिगिच्छंति, अप्पाणं ते तिगिच्छगा ॥ ६४८ ॥ व्याख्या-हितं द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतोऽविरुद्धानि द्रव्याणि, भावत एपणीयं, तदाहारयन्ति ये ते हिताहाराः, 'मित' प्रमाणोपेतमाहारयन्तीति मिताहाराः, द्वात्रिंशत्कवलप्रमाणादप्यल्पमल्पतरं वाऽऽहारयन्तीत्यल्पाहाराः, सर्वत्र वा बहुव्रीहिः, हित आहारो येषां ते हिताहारा इत्यादि, एवंविधा ये नरास्तान् वैद्या न चिकित्सन्ति, हितमितादिभोजनेन तेषां रोगस्यैवासम्भवात् , किन्त्वेवं मूलत एव रोगोत्थानप्रतिषेधकरणेनात्मनैवात्मनस्ते चिकित्सिकाः । साम्पतमहितहितस्वरूपमाह- तेल्लदहिसमाओगा अहिओ खीरदहिकंजियाणं च । पत्थं पुण रोगहरं न य हेऊ होइ रोगस्स ॥ ६४९ ॥ व्याख्या-दधितैलयोस्तथा क्षीरदधिकाजिकानां च यः समायोगः सोऽहितः, विरुद्ध इत्यर्थः, तथा चोक्तम्- फलपिण्याककपित्थलवणैः सह । करीरदधिमन्स्यैश्च, प्रायः क्षीरं विरुध्यते ॥ १॥" इत्यादि, अविरुद्धद्रव्यमीलनं पुनः पथ्यं, तच 'रोगहरं ' प्रादुर्भूतरोगविनाशकरं, न च भाविनो रोगस्य ' हेतुः' कारणम्, उक्तं च-“अहिताशनसम्पर्कात्, सर्वरोगोद्भवो यतः । तस्मात्तदहितं त्याज्यं, न्याय्यं पथ्यनिषेवणम् ॥ १॥" साम्प्रतं मितं व्याचिख्यासुराह--- अद्धमसणस्स सध्व्वंजणरस कुज्जा दवस्स दो भागे । वाऊपवियारणहा उन्भायं ऊणयं कुज्जा ॥६५०॥ शाकाम्ल- - ·- . एसण गवेसणा मग्गणा य उग्गोवणा य बोद्धव्वा । एए उ एसणाए नामा एगठिया होति ॥ ७३ ॥ व्याख्या-एपणा गवेषणा मार्गणोद्गोपना एतानि चशब्दादन्वेपणाप्रभृतीनि चैपणाया एकाथिकानि नामानि भवन्ति, तत्र ' इषु इच्छायां' एपणम् एषणा इच्छा, गवेपणा-अन्वेपणा गवेपणं गवेपणा, मार्गणं मार्गणा, उद्गोपनम् उद्गोपना ॥ एवं नामान्यभिधाय सम्पति भेदानभिधित्सुराह- नामं ठवणा दविए भावमि य एसणा मुणेयव्वा । दव्वे भावे एकेकया उ तिविहा मुणेयव्या ॥ ७४ ॥ व्याख्या-एपणा चतुर्विधा ज्ञातव्या, तद्यथा-नामैपणा स्थापनैपणा तथा 'द्रव्ये ' द्रव्यविपयैपणा 'भावे भावविपया च, तत्र नामैपणा एपणा इति नाम यदा-जीवस्याजीवस्य वैपणाशब्दान्वर्थरहितस्य एपणा इति नाम क्रियते स नामनामवतोरभेदोपचारात्, यद्वा- नाम्ना एपणा नामैपणा इति व्युत्पत्ते मैपणेत्यभिधीयते, स्थापनैपणा एपणावतः साध्वादेः स्थापना, इहैषणा साध्वादेभिन्ना तत उपचा- रात्साध्वादिरेव एषणेत्यभिधीयते, ततः स स्थाप्यमानः स्थापनैपणा, स्थाप्यते इति स्थापना स्थापना चासौ एपणा च स्थापनैपणा, द्रव्यै- पणा द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्राऽऽगमत एपणाशब्दार्थस्य ज्ञाता तत्र चानुपयुक्तः, 'अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात, नोआग- मतखिधा, तद्यथा-शरीरद्रव्यैपणा भव्यशरीरद्रव्यपणा ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यपणा च, तत्रैपणाशब्दार्थज्ञस्य यच्छरीरमपगतजी- वितं सिद्धशिलातलादिगतं तद्भूतभावतया ज्ञशरीरद्रव्यैपणा, यस्तु बालको नेदानीमेपणाशब्दार्थमवबुध्यते अथ चायत्यां तेनैव शरीरसमु- च्छ्रयेण परिवर्द्धमानेन भोत्स्यते स भाविभावकारणत्वाद्भव्यशरीरद्रव्यैपणा, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता तु द्रव्यैपणा सचित्तादिद्रव्यविप- ·व्याख्या-एको द्रवस्य भागोऽवस्थितो द्वौ भागौ भोजनस्य, शेपौ तौ द्वौ द्वौ भागौ एकैकस्मिन्, भक्ते पाने चेत्यर्थः, वर्द्रते वा हीयेते वा, वृद्धिं वा व्रजतो हानि वा व्रजत इत्यर्थः, तथाहि-अतिशीतकाले द्वौ भागौ भोजनस्य वढेते अत्युष्णकाले च पानीयस्य अत्युष्णकाले च द्वौ भागौ भोजनस्य हीयेते अतिशीतकाले च पानीयस्य । एतदेव स्पष्टं भावयति- एत्थ उ तइयचउत्था दोणि य अणवठिया भवे भागा । पंचमछट्ठो पढमो बिइओऽवि अवठिया भागा ॥६५४॥ व्याख्या-आहारविषयौ तृतीयचतुर्थी भागावनवस्थितौ, तो ह्यातिशीतकाले भवतोऽप्युष्णकाले च न भवतः, तथा यः पान- विषयः पञ्चमो भागो यश्च वायुप्रविचारणार्थ पष्ठो भागः यौ च प्रथमद्वितीयावाहारविषयौ एते सर्वेऽपि भागा अवस्थिताः, न कदाचिदपि न भवन्तीति भावः । तदेवमुक्तं प्रमाणद्वारम्, अथ साङ्गारसधूमद्वारमाह- तं होइ सइंगालं जं आहारेइ मुच्छिओ संतो। तं पुण होइ सधूमं जं आहारेइ निदंतो ॥ ६५५ ॥ व्याख्या-तद्भवति भोजनं साझारं यत्तद्गतविशिष्टगन्धरसास्वादवशतो जाततद्विषयमूर्छः सन्नहो ! मिष्टं अहो ! सुसम्भृतं अहो ! स्निग्धं सुपकं सुरसमित्येवं प्रशंसन्नाहारयति, तत्पुनर्भवति भोजनं सधूमं यत्तद्तविरूपरसगन्धास्वादतो जाततद्विपयव्यलीक- चित्तः सन् अहो ! विरूपं कथितमपकमसंस्कृतमलवणं चेति निन्दन्नाहारयति, अयं चात्र भावार्थ:-इह द्विविधा अङ्गाराः, तद्यथा- द्रव्यतो भावतच, तत्र द्रव्यतः कृशानुदग्धाः खदिरादिवनस्प वनस्पतिविशेषाः, भावतो रागामिना निर्दग्धं चरणेन्धनं । धूमोऽपि द्विधा, तद्यथा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतो योऽर्द्धदग्धानां काष्ठानां सम्बन्धी, भावतो उपामिना दयमानस्य चरणेन्धनस्य सम्बन्धी कलुपभावो निन्दात्मकः, ततः सहाशारेण यद्वर्तते तत्सागारं, धूमेन सह वर्तते यत्तत्सधूमं । सम्पत्यङ्गारधूमयोलक्षणमाह- ·या, भावैपणाऽपि द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमत एपणाशब्दार्थस्य परिज्ञाता तत्र चोपयुक्तः, 'उपयोगो भावनिक्षेप' इति वचनात्, नोआगमतो गवेषणाएपणादिभेदात् त्रिधा, तत्र नामैपणां स्थापनैपणां द्रव्यैषणां आगमतो नोआगमतश्च ज्ञशरीरभव्यशरीररूपां भावैपणां त्वागमतः सुज्ञानत्वादनादृत्य शेपा द्रव्यैपणां भावैपणां च व्याचिख्यासुरिदमाह-'दव्वे' इत्यादि, द्रव्ये-द्रव्यविषया 'भावे च' भावविपया, एकैका 'त्रिविधा त्रिप्रकारा ज्ञातव्या, तत्र द्रव्यविपया त्रिविधा सचित्तादिभेदात् , तद्यथा-सचित्तद्रव्यविषया अचित्तद्र- व्यविपया मिश्रद्रव्यविपया च, भावविषयापि त्रिधा गवेपणादिभेदात्, तद्यथा-गवेपणैपणा ग्रहणेपणा ग्रासैपणा च ॥ तत्र द्रव्यैपणापि सचित्तद्रव्यविषया त्रिधा, तद्यथा-द्विपदविषया चतुष्पदविपया अपदविषया च, तत्र प्रथमतो द्विपदद्रव्यविषयामेपणामाह- जम्मं एसइ एगो सुयरस अन्नो तमेसए नढें । सत्तुं एसइ अन्नो पएण अन्नो य से मच्चु ॥ ७५ ॥ व्याख्या-इह यद्यपि एपणादीनि चत्वारि नामानि प्रागेकार्थिकान्युक्तानि, तथाऽपि तेषां कथञ्चिदर्थभेदोऽप्यस्ति, तथाहि-एपणा इच्छामात्रमभिधीयते, तच्च गवेपणादावपि विद्यते, अत एव गवेपणादय एपणायाः पर्याया उक्ताः, गवेषणादीनां तु परस्परं नियतोऽप्यर्थ- भेदोऽस्ति, तथाहि-गवेपणमनुपलभ्यमानस्य पदार्थस्य सर्वतः परिभावनं, मार्गणं-निपुणबुद्धयाऽन्वेषणम् , उढ़ोपनं-विवक्षितस्य पदार्थस्य जनप्रकाशचिकीर्पा, तत एतेपा क्रमेणोदाहरणान्याह-एकः कोऽप्यनिर्दिष्टनामा देवदत्तादिकः सन्तत्यादिनिमित्तं सुतस्य ' जन्म ' उत्पत्ति 'एपते' इच्छति, इदमेपणाया उदाहरणम् , अन्यः पुनः कोऽपि यज्ञदत्तादिकः सुतं कापि नष्टम् 'एपते ' गवेपयते, इदं गवेपणाया उदा- हरणम् - अन्यः कोऽपि विष्णुमित्रादिकः 'पदेन' पदानुसारेण धूलीवहलभूमिसमुत्थचरणप्रतिविम्बानुसारेणेत्यर्थः, शत्रुम् 'एषते' मृगयते, इदं मागंणाया उदाहरणम्, अन्यः पुनः ' से ' तस्य शत्रोः 'मृत्यु ' मरणम् 'एपते ' उद्गोपयति, सर्वजनप्रकाशं मृत्युमभिधातुमभिल- ·'अप्पक्खमति संलेखनाकरणेनात्मानं क्षपयित्वा यावज्जीवानशनप्रत्याख्यानकरणस्य 'क्षम' योग्यमात्मानं कृत्वा भोजनं परिहरेत् , नान्यथा । एतेन शिष्यनिष्पादनायभावे प्रथमे द्वितीये वा वयसि संलेखनामन्तरेण वा शरीरपरित्यागार्थमनश्नन् (तः) तत्पत्याख्यानकरणे जिनाज्ञाभङ्गमुपदर्शयति । सम्प्रत्यभोजनकारणानि निर्दिशति- आयके उवसग्गे, तितिक्खयों बंभचेरगुत्तीसें। पाणिदयाँ तवहेउं', सरीरवोच्छेयणटाएँ ॥ ६६६ ॥ व्याख्या-'आतङ्के' ज्वरादावुत्पन्ने सति न भुञ्जीत १, तथा ' उपसर्गे' राजस्वजनादिकृते देवमनुष्यतिर्यकृते वा सजाते सति 'तितिक्षार्थम् ' उपसर्गसहनार्थ २, तथा ब्रह्मचर्यगुप्तिष्विति, अत्र पष्ठ्यर्थे सप्तमी, ततोऽयमर्थः-ब्रह्मचर्यगुप्तीनां परिपालनाय ३, तथा प्राणिदयार्थ ४, तथा ' तपोहेतोः ' तपःकारणनिमित्तं ५, तथा चरमकाले शरीरव्यवच्छेदार्थ ६, सर्वत्र न भुञ्जीतेति क्रियासम्बन्धः ॥ एनामेव गाथां विकृण्वन्नाह- आयको जरमाई रायासन्नायगाइ उबसग्गो । बंभवयपालणट्ठा पाणिदया वासमयिाई ॥ ६६७ ॥ व्याख्या--आतङ्को-ज्वरादिस्तस्मिन्नुत्पन्ने सति न भुजीत, यत उक्तम्-" वलावरोधि निर्दिष्टे, ज्वरादौ लड्चनं हितम् । अहतेऽनिलश्रमक्रोधशोककामक्षतज्वरान् ॥ १॥" राजस्वजनादिकृते उपसर्गे यद्वा देवमनुष्यतिर्यकृने उपसर्गे जाते सति तदुपशमनार्थं नाश्नीयात्, तथा मोहोदये सति ब्रह्मव्रतपालनार्थं न भुञ्जीत, भोजने निपिद्धे हि पायो मोहोदयो विनिवर्तते, तथा चोक्तम्-"वि- पया विनिवर्तन्ते, निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्येवं, परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १॥" तथा वर्षे वर्पति महिकायां वा निपतन्त्यां पाणिदयार्थ नाश्नीयात्, आदिशब्दात सूक्ष्ममण्डकादिसंसक्तायां भूमौ प्राणिदयार्थमटनं परिहरन्न भुञ्जीत ।

·पतीत्यर्थः, इदमुद्गोपनाया उदाहरणम् ॥ तदेवमुक्ता सचित्तद्विपदद्रव्यविषया एपणा, सम्पति सचित्तचतुष्पदापदविपयां मिश्रविषयामचि-
चविषयां च प्रतिपादयति-
एमेव सेसएसुवि चउप्पयापयअचित्तमीसेसु । जा जत्थ जुज्जए एसणा उ तं तत्थ जोएज्जा ॥ ७६ ॥
व्याख्या-' एवमेव ' द्विपदेष्विव 'शेपेष्वपि ' द्विपदेभ्यो व्यतिरिक्तेष्वपि चतुष्पदापदाचित्तमिश्रेषु गवादिवीजपूरकादिद्रम्मादि-
कटककेयूरायाभरणविभूपितमुतादिरूपेषु द्रव्येषु विषयेषु या यत्रैपणा-इच्छागवेपणामार्गणादिरूपा 'युज्यते' घटते तां तत्र पूर्वोक्तगा-
थानुसारेण योजयेत्, यथा कोऽपि दुग्धाभ्यवहाराय गामिच्छति, कोऽपि पुनस्तामेव कापि नष्टां गवेषयते, अन्यः पुनस्तामेव गां परास्क-
न्दिभिरपहियमाणां गवादिपदप्रतिविम्वानुसारेण मृगयते, कोऽपि पुनः स्वशौर्यप्रकटनाय जनप्रकाशं व्याघ्रमपगतासु चिकीर्षति, एवमपदा-
दिष्वपि भावना कार्या ॥ उक्ता द्रव्यैषणा, साम्प्रतं भावैपणां त्रिप्रकारामभिधित्सुराह-
भावेसणा उ तिविहा गवेसगहणेसणा उ बोद्धव्वा । गासेसणा उ कमसो पन्नत्ता वीयरागेहि ॥ ७७ ॥
व्याख्या-'भावः' ज्ञानादिरूपः परिणामविशेषः तद्विपया एपणा भावैषणा, यथा ज्ञानदर्शनचारित्राणामेकदेशतः समूलघातं वा
घातो न भवति तथा पिण्डादेरेषणमिति भावः, साऽपि 'त्रिधा' त्रिप्रकारा 'क्रमशः' क्रमेण प्रज्ञप्ता वीतरागैः, केन क्रमेण ? इत्यत आह-
'गवेसे 'त्यादि, पूर्व गवेषणेपणा ततो ग्रहणेपणा ततो ग्रासैपणा । कस्मात्पुनरित्थं गवेषणादीनां क्रम ? इत्याह-
अगविठ्ठस्स उ गहणं न होइ न य अगहियस्स परिभोगो । एसणतिगस्स एसा नायव्वा आणुपुव्वी उ ॥ ७८ ॥

·समणत्तणस्स सारो भिक्खायरिया जिणेहिं पनत्ता । एत्थ परितप्पमाणं तं जाणसु मंदसंवेगं ॥२॥ नाणचरणस्स मूलं भिक्खाय- रिया जिणोहि पन्नत्ता। एत्थ उ उज्जममाणं तं जाणयु तिव्वसंवेगं ॥ ३ ॥ पिंडं असोहयंतो अचरित्ती एत्थ संसओ नत्थि । चारित्तमि असंते निरस्थिया होइ दिक्खा उ ॥ ४॥ चारित्तमि असंतमि, निव्वाणं न उ गच्छइ । निव्वाणमि असंतमि, सव्वा दिक्खा निरत्थगा ॥५॥ तस्मादुद्गमादिदोपपरिशुद्धः पिण्ड एषयितव्य इति । एसो आहारविही जह भणिओ सव्वभावदंसीहि । धम्मावरसगजोगा जेण न हायति तं कुज्जा ॥ ६७० ॥ व्याख्या---एषः 'आहारविधिः' पिण्डविधिः 'यथा' येन प्रकारेण भणितस्तीर्थकरादिभिस्तथा कालानुरूपस्वमतिविभवेन मया व्याख्यात इति वाक्यशेपः । पश्चार्द्धनापवादमाह-'धर्मेत्यादि । धर्मावश्यकयोगाः । श्रुतधर्मचारित्रधर्मप्रतिक्रमणादिव्यापारा येन 'न हीयन्ते ' न हानि व्रजन्ति तत्कुर्यात् , तथा तथाऽपवादं सेवेतेति भावः । साधुना हि यथायथमुत्सर्गापवादस्थितेन भवितव्यं । या चापवादमासेवमानस्याशठस्य विराधना साऽपि निर्जराफला, तथा चाह- जा जयमाणरस भवे विराहणा सुत्तबिहिसमग्गरस । सा होइ निज्जरफला अज्झत्थविसोहिजुत्तस्स ॥ ६७१ ॥ व्याख्या-यतमानस्य ' सूत्रोक्तविधिसमग्रस्य ' सूत्रोक्तविधिपरिपालनपूर्णस्य अध्यात्मविशोधियुक्तस्य, रागद्वेषाभ्यां रहितस्येति भावः, या भवेत् 'विराधना ' अपवादमत्यया सा भवति निजरा फला, इयमत्र भावना-कृतयोगिनो गीतार्थस्य कारणवशेन यतनयाऽप- वादमासेवमानस्य या विराधना सा सिद्धिफला भवतीति । तदेवं निक्षिप्तं पिण्डपदमेपणापदं च, तन्निक्षेपकरणाचाभिहितो नामनिक्षेपः, तदभिधानाचाभवत्परिपूणों पिण्डनियुक्तिरिति । - ·~ - व्याख्या-इह न 'अगवेपितस्य' अपरिभावितस्य पिण्डादेग्रहणं, नाप्यगृहीतस्य परिभोगः, तत एपणात्रिकस्य 'एपा ' पूर्वोक्ता आनुपुर्वी ' क्रमो ज्ञातव्यः ॥ सम्पति गवेपणाया नामादीन् भेदानाह- नामं ठवणा दविए भावंमि गवेसणा मुणेयव्वा । दव्बंमि कुरंगगया उग्गमउप्पायणा भावे ॥ ७९ ॥ व्याख्या-'नाम 'ति नामगवेपणा स्थापनागवेपणा एते च एपणे इव सप्रपन्चं स्वयमेव भावनीये, 'द्रव्ये' द्रव्यविपया 'भावे' भावविपया, तत्र द्रव्यविपया आगमनोआगमभेदाविधा, तत्राऽऽगमतो गवेपणाशब्दार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्तः, ' अनुपयोगो द्रव्य 'मिति वचनात् , नोआगमतसिधा ज्ञशरीरभव्यशरीरतद्वयतिरिक्तभेदात्, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीररूपे द्रव्यगवेपणे एपणे इव भावनीये, ज्ञशरीरभव्य- शरीरव्यतिरिक्तगवेषणा सचित्तादिद्रव्यविपया, तत्र कुरङ्गगजा उदाहरणं, तथा चाह-'दबंमि कुरंगगया' द्रव्ये-द्रव्यविपयायां गवे- पणायां कुरङ्गाः-मृगाः गजाः-हस्तिनो दृष्टान्ताः, 'भावे ' भावविपया गवेपणा 'उग्गमउप्पायणात्ति सूचनात्सूत्रमिति न्यायादुद्गमोत्पाद- नादोपविमुक्ताहारविषया ।। यदुक्तं-'दव्वमि कुरंगगया' इति, तत्र कुरङ्गादृष्टान्तं गाथाद्विकेनाभिधित्सुराह- जियसत्तु देवि चित्तसभ पविसणं कणगपिट्ठपासणया । दोहल दुबल पुच्छा कणं आणा य पुरिसाण।।८०॥ सीवन्निसरिसमोयगकरणं सीवन्निरुक्खहेतुस । आगमण कुरंगाणं पसत्थ अपसत्थ उवमा उ ॥ ८१ ॥ व्याख्या-सुगम, नवरं भावार्थः कथानकादवसेयः, तचेदं-क्षितिप्रतिष्ठितं नाम नगरं, तत्र राजा जितशत्रुस्तस्य भार्या पट्टमहा- देवी नाम्ना सुदर्शना, तस्याः कदाचिदापनसत्त्वाया राज्ञा सह चित्रसभायां प्रविष्टायाचित्रलिखितान् कनकपृष्ठान्मृगानवलोक्य तन्मांसभ- ·श्रीमालकुलालकृतिरासीदणहिल्लपत्तने वासी । व्याहारिवरः सादाभिधान इद्धप्रधानगुणः ॥ १॥ जाया मायारहिता मटकूरिति विश्रुताऽस्य दयिताऽभूत् । पुत्राः सुत्रामसमाः श्रियाऽनयोः कुलमलड्चनुः ॥ २॥ वरसिंहो जोगाको गोलाकश्चेति विदितनामानः । स्वमानयशोमण्डलधवलीकृतसकलादिग्वलयाः॥३॥ प्रतिपन्नवॉस्तपस्यां वरसिहः सिंहत्तितः शस्यां । श्रीसोमसुन्दरगुरोः पार्थेऽवसरे विशुद्धमनाः ॥ ४॥ दयिताया वरसिंहव्यवहारिवरस्य तेषु कर्पूर्याः । श्रुतभक्त्या वाऽऽस्नाती नाम्ना पर्वत इति तनूजः ॥५॥ वरणूदयितापुत्रो मूलूर्माणिकिरमुष्य दयिता च । स्वसुते हेमतिदेमतिनाम्न्याविति परिकरेण वृतः॥६॥ श्रीसवाम्बुधिचन्द्रश्रीमज्जयचन्द्रसूरिराजानाम् । सुकृतोपदेशमनिशं निशम्य सम्यक् सुधादेश्यम् ॥ ७ ॥ श्रीपत्तनवास्तव्यो लक्षमितग्रन्थलेखनप्रवणः । नत्रान्तरिक्षतिथिमितवर्षे १५०२ हर्पण लेखितवान् ॥ ८॥ पिण्डनियुक्तिष्टत्ति बृहतीमनवयवचनसन्दर्भाम् । सुमनस्सन्ततिसेव्पा गङ्गावदियं च जयतु चिरम् ॥९॥ इति श्रीपिण्डनियुक्तिवृत्तिः समाप्तेति भद्रं भवतु ।। इति श्रेष्ठि देवचन्द लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्कः ४४ ·क्षणे दौहृदमजायत, दोहदे चासम्पद्यमाने तस्याः खेदवशतः शरीरस्य दौर्बल्यमभवत्, तच दृष्ट्वा नृपतिः सखेदं तां पृष्टवान् , यथा-हा प्रिये ! किमतीव शरीरे तव दौर्वल्यमजायत ?, ततः सा दौहृदमचकथत् , ततो राजा सत्वरं कनकपृष्ठकुरङ्गानयनाय पुरुपान् प्रेपितवान् , तेऽपि च पुरुषाः वचेतसि चिन्तयामासुः-इह यस्य यदल्लभं स तत्रासक्तः सन् प्रमादभावं भजमानः सुखेनैव वध्यते, कनकपृष्ठानां च कुरगाणामिष्टानि श्रीपीफलानि, तानि च सम्प्रति न विद्यन्ते, ततस्तत्सदृशान्मोदकान् कृत्वा श्रीपर्णीटक्षतलेषु सर्वतः पुञ्जकपुजका- कारेण क्षिप्त्वा तेपां समीपे पाशान स्थापयाम इति तथैव कृतं, ते च कनकपृष्ठा रुरवो निजेन यूथाधिपतिना सह स्वेच्छया परिभ्रमन्त- स्तत्रागताः, यूथाधिपतिश्च श्रीपर्णीफलाकारान् पुञ्जकपुजकस्थितान्मोदकानवलोक्य मृगानुक्तवान् , यथा-भो रुवो ! युष्माकं बन्धनार्थ- मिदं केनापि धूर्तेन कृतं कूटं वर्तते, यतो न सम्पति श्रीपर्णीफलानि सम्भवन्ति, न च सम्भवन्त्यपि पुञ्जकपुञ्जकाकारेण घटन्ते, अथ मन्येयास्तथाविधपरिभ्रमद्वातसम्पर्कतः पुजकपुञ्जकाकारेण घटन्ते, तदप्ययुक्तं, ननु पुरापि वाता चान्ति स्म, न तु कदाचनाप्येवं पुजकपु- अकाकारेण भवन्ति स्म, तथा चैतदेव नियुक्तिकारः पठति- विइअमेयं कुरंगाणं, जया सीवन्नि सीयइ । पुरावि वाया वायंता, न उणं पुंजकपुंजका ॥ ८२ ॥ व्याख्या-'विदित' प्रतीतम् , एतत्कुरड्डाणां यदा श्रीपर्णी 'सीदति' धातूनामनेकार्थत्वात्कलति, तस्मान्नेदानी फलानि सम्भवन्ति, राम्भवन्तु वा तथाऽपि कथं पुञ्जकपुञ्जकाकारेण स्थितानि ?, वातवशाचेन्ननु पुरापि वाता वान्ति स्म, न पुनरेवं पुञ्जकपुञ्जकाः फलानामभवन् , तस्मात्कूटमिदमस्माकं बन्धनाय कृतं वर्तते इति मा यूयमेतेषामुपकण्ठं गमत, एवमुक्ते यैस्तद्वचः प्रतिपनं ते दीर्घजी- विनो वनेषु स्वेच्छाविहारसुखभागिनश्चाजायन्त, यस्त्वाहारलम्पटनया तदुचो न प्रतिपनं ते पाशबन्धनादिदुःखभागिनोऽभवन् । इह यद्यू- ·थाधिपतेः श्रीपर्णीफलसदृशमोदकद्रव्यसदोषत्वनिर्दोपत्वपर्यालोचनं सा द्रव्यगवेपणा । इह नियुक्तिकारेण 'पसत्थअपसत्थ उवमा उ' इति प्रतिपादयता दान्तिकोऽप्यर्थः सूचितो द्रष्टव्यः, स चायं-यूथाधिपतिस्थानीया आचार्याः मृगयूथस्थानीयाश्च साधवः, तत्र ये गुरुनियोगत आधाकर्मादिदोषदुष्टाहारपरिहारिणस्ते प्रशस्तकुरझोपमा द्रष्टव्याः, ये त्वाहारलाम्पट्यतो गुर्वाज्ञामपाकृत्याधाकादिपरिभोगिणो बभूवुः ते अप्रशस्तकुरजसदृशा वेदितव्याः, अत्रार्थे च कथानकमिदं-हरन्तो नाम सन्निवेशः, तत्र यथाऽऽगम विहरन्तः समिता नाम सूरयः समाययुः, तत्र च जिनदत्तो नाम श्रावक आसीत्। स च जिनवचनसाधुभक्तिपरीतचेता दानशौण्डः कदाचित्साधुनिमित्तं भक्त- माधाकर्म कारितवान्, सूरयश्च सर्वमपि तं वृत्तान्तं कथञ्चित्परिज्ञातवन्तः, ततस्तैः साधवस्तत्र प्रविशन्तो निवारिताः, यथा-भोः साधवस्तत्र साधुनिमित्त आहारः कृतो वर्त्तते इति मा तत्र यूयं गमत, एवमुक्ते यैस्तद्वचः प्रतिपन्नं ते आधाकर्मपरिभोगजनितपापक- र्मणा न बद्धा गुर्वाज्ञा च परिपालिता, ततः शुद्धशुद्धतरसंयमप्रवृत्तिभावतो मुक्तिसुखभागिनोऽभवन् , यैस्त्वाहारलाम्पट्यतो भाविनं दोपमवगणय्याधाकर्मणि झपा इव वडिशनिवेशिते मांसे प्रवृत्ताः ते कुगतिहेत्वाधाकर्मपरिभोगतो गुर्वाज्ञाभङ्गतश्च दीर्घतरसंसारमागिनो जाताः॥ साम्प्रतं गजदृष्टान्तमाह- हत्थिग्गहणं गिम्हे अरहट्टेहिं भरणं च सरसीणं । अच्चुदएण नलवण आरूढा गयकुलागमणं ॥ ८३ ॥ व्याख्या-हस्तिग्रहणं मया कार्यमित्येवं राज्ञश्चिन्ता, ततस्तद्रहणाय ग्रीष्मकालेऽपि पुरुषप्रेषणा तैध सरसीनामरघट्टकैर्भरणं कृतं, ततोऽत्युदकेन नलवनान्यतिशयेन प्ररूढानि, ततो गजकुलस्यागमनमिति गाथाक्षरार्थः ॥ भावार्थस्तु कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-आनन्दं नाम पुरं, तत्र रिपुमईनो नाम राजा, तस्य भार्या धारिणी, तस्य च पुरस्य प्रत्यासन्नं गजकुलशतसहस्रसंकुलं ·विन्ध्यमरण्यं, ततो राजा कदाचिद् गजवलं महावलमित्यवश्यं मया गजा ग्रहीतव्या इति परिभाव्य गजग्रहणाय सत्वरं पुरुपान् प्रेरयामास, ते च पुरुषाश्चिन्तितवन्तो यथा-गजानां नलचारिरभीष्टा, सा च सम्पति ग्रीष्मकाले न सम्भवति, किन्तु वासु, तत इदानीपरघटैः सरसीविभृमो येन नलवनान्यतिपरूढानि भवन्तीति, तथैव कृतं, नलवनप्रत्यासन्नाश्च सर्वतः पाशा मण्डिताः, इतश्च परिभ्रमन्तो यूथा- धिपतिसहिता हस्तिनः समाजग्मुः, यूथाधिपतिश्च तानि नलवनानि परिभाव्य गजान् प्रति उवाच-भोः स्तम्बरमा ! नामूनि नलवनानि स्वाभाविकानि, किन्त्वस्माकं वन्धनाय केनापि धूर्तेन कृतानि कूटानि, यत एवं नलवनान्यतिप्ररूढानि सरस्यो वाऽतीव जलसम्भृता वासु सम्भवन्ति नेदानीं ग्रीष्मकाले, अथ ब्रवीरन् प्रत्यासन्नविन्ध्यपर्वतनिझरणप्रवाहत एवं सरस्यो भृता नलवनानि चातिप्ररूढानि ततो नामूनि कूटानि, तदयुक्तम् , अन्यदाऽपि हि खलु निझरणान्यासीरन्, न चैवं कदाचनाप्यतिजलभृताः सरस्योऽभूवन् , तथा चैत- दर्थसमाहिकामेव नियुक्तिकारो गाथां पठति- विश्यमेयं गजकुलाणं, जया रोहंति नलवणा । अन्नयावि झरंति ह्रदा, न य एवं बहुओदगा ॥ ८४ ॥ व्याख्या-विदितमेतद् गजकुलानां यदा ' रोहन्ति ' अतिशयेन प्ररूढानि भवन्ति नलवनानि, तस्मानामूनि स्वाभाविकानि, अथ निर्झरणवशादेवं प्ररूढानि तत आह-अन्यदाऽपि हृदा झरन्ति, न त्वेवं कदाचनापि बहूदकाः सरस्योऽभवन् , तस्माद्भूर्तेन केनाप्यमूनि कृतानि कूटानीति मात्र यूयं यासिष्ट, एवमुक्ते यैस्तद्वचः प्रतिपन्नं ते दीर्घकालं वनस्वेच्छाविहारसुखभागिनो जाताः, यैस्तु न कृतं ते वन्धबुभुक्षादिदुःखभागिनः, इहापि गजयूथाधिपतेर्नलवनसदोपनिदोपरूपतापरिभावनं द्रव्यगवेपणा, दान्तिकयोजना तु पूर्व- ·वत् स्वयमेव भावनयिा, तदेवमुक्ता द्रव्यगवेपणा, साम्प्रतं भावगवेपणा कर्त्तव्या, सा च उद्गमाशुद्धाहारविपया, तत्र प्रथमत उद्गमस्यै- कार्थिकानि नामानि नामादिकांश्च भेदान् प्रतिपादयति- उग्गम उग्गोवण मग्गणा य एगट्ठियाणि एयाणि । नाम ठवणा दविए भावंमि य उग्गमो होई ॥८५॥ व्याख्या-उद्गम उद्गोपना मार्गणा च एकाथिकान्येतानि नामानि, स चोद्गमश्चतुर्धा भवति, तद्यथा-' नामति नामोद्गमः-यदु- गम इति नाम, अथवा जीवस्याजीवस्य वा यद् उद्गम इति नाम स नामनामवतोरभेदोपचारात्, यद्वा नाम्ना उद्गमो नामोद्गम इति व्युत्पत्तेर्नामोद्गमः, स्थापनोद्गमः उद्गमः स्थाप्यमानः, 'द्रव्ये ' द्रव्यविषयः, 'भावे' भावविषयः ॥ तत्र द्रव्योद्गमो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, नोआगमतोऽपि विधा-ज्ञशरीरभव्यशरीतद्वयतिरिक्तभेदात् , तत्राऽऽगमतो नोआगमतश्च ज्ञशरीरभव्यशरीररूपौ द्रव्यगवेषणा- वद् भावनीयौ, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्योगमं तथा नोआगमतो भावोद्गमं च प्रतिपादयति- दव्वंमि लड्डुगाई भावे तिविहोग्गमो मुणेयव्यो । दसणनाणचरित्ते चरित्तुग्गमेणेत्थ अहिगारो ॥ ८६ ॥ व्याख्या-'द्रव्ये' द्रव्यविषये उद्गमः 'लड्डुकादौ' लड्डुकादिविषयो लड्डुकादेः सम्बन्धी वेदितव्यः, अत्राऽऽदिशब्दाद् ज्योतिरादिपरिग्रहः, तथा ' भावे' भावविषयः 'त्रिविधः' त्रिपकारः ज्ञातव्यः, तद्यथा-'दर्शने ' दर्शनविषयः 'ज्ञाने' ज्ञानविषयः, 'चारित्रे' चारित्रविषयः, अब तु चारित्रोद्गमेनाधिकारः-प्रयोजन, चारित्रस्य प्रधानमोक्षाङ्गत्वात् , तथाहि-ज्ञानदर्शने सती अपि न चारित्रान्तरेण कर्ममलापगमाय प्रभवतः, श्रेणिकादौ तथाऽनुपलम्भात्, चारित्रं पुनरवश्यं ज्ञानदर्शनाविनाभावि स्वरूपेणाप चाभि- -

·~
नवकम्मोपादाननिषेधपूर्वोपार्जितकापगमकरणस्वरूपं, ततस्तत्मधानं मोक्षस्याहं, प्रधानानुयायियश्च मेक्षावतां प्रात्तपः, ततोऽत्र
चारित्रोद्गमेन प्रयोजनम् ।। लड्डुकादेरित्यत्रादिशब्देन लब्धं ज्योतिरुद्रमादिरूपं द्रव्योद्गमं विवरीतुमाह-
जोइसतणोसहीणं मेहरिणकराणमुग्गमो दवे । सो पुण जत्तो य जया जहा य दबुग्गमो वच्चो ॥ ८७ ॥
व्याख्या-ज्योतिपां-चन्द्रसूर्यादीनां तृणानां-दर्भादीनां औषधीना-शाल्यादीनां मेघानां-जीमूतानां ऋणस्य-उत्तमय
दातव्यस्य कराणां-राजदेयभागानां, उपलक्षणमेतत् अन्येपामपि द्रव्याणां, य उद्गमः स 'द्रव्ये ' द्रव्यविषयो द्रव्यस्य सम्बन्धी चेदितव्यः,
स पुनद्रव्योद्गमः ' यतः' यस्मात्सकाशात् 'यदा' यस्मिन् काले 'यथा' येन प्रकारेण भवति तथा वाच्यः, तत्र ज्योतिपां मेघानां च
आकाशदेशात तृणानामौपधीनां च भूमेः ऋणस्य व्यवहारादेः कराणां नृपतिनियुक्तपुरुपादेः, तथा यदेति ज्योतिषां मध्ये सूर्यस्य
प्रभाते शेपाणां तु कस्यापि कस्याञ्चिद्वेलायां तृणादीनां प्रायः श्रावणादौ, तथा यथेति ज्योतिपां मेघानां चाऽऽकाशे प्रसरणेन तृणा-
नामौषधीनां च भूमी स्फोटयित्वा ऊर्दू निस्सरणेन ऋणस्य पञ्चकशतादिवर्द्धनरूपेण कराणां प्रतिवर्ष गृहस्य गृहस्य द्रम्मद्वयादि ग्राह्य-
मित्येवंरूपेण, एवं शेषाणामपि द्रव्याणां यतो यदा यथा च यथासम्भवमुद्गमो भावनीयः ॥ इह प्राग् ‘दव्वंमि लड्डुगाई ' इत्युक्तं, तेन
च लड्डुकभियकुमारकथानकं सूचितम्, अतस्तदेवेदानीं गाथात्रयेणोपदर्शयति-
वासहरा अणुजत्ता अत्थाणी जोग किड्डकाले य । घडगसरावेसु कया उ मोयगा लड्डुपियस्स ॥ ८८ ॥
जोग्गा अजिण्ण मारुय निसग्ग तिसमुत्थ तो सुइसमुत्थो । आहारुग्गमचिंता असुइति दुहा मलप्पगवो ॥ ८९ ॥

·Vine . तरसेवं वेरग्गुग्गमेण सम्मत्तनाणचरणाणं । जुगवं कमुग्गमो वा केवलनाणुग्गमो जाओ ॥ ९० ॥ व्याख्या-'वासगृहात्' वासभवनात् अनुयात्रा-निर्गमः, तत आस्थान्यां योग्यक्रीडा सा व्यधीयत, ततः ‘काले' भोजन- वेलायां तस्य 'लड्डुकप्रियस्य' मोदकप्रियस्य कुमारस्य योग्या घटेषु शरावेषु च कृत्वा मोदका जनन्या प्रेपिताः, ते च परि- जनेन सह स्वेच्छं तेन भुक्ताः, ततो भूयोऽपि योग्यक्रीडा निरीक्षणासक्तचित्ततया तस्य रात्रौ जागरणभावतस्ते मोदका न जीर्णाः, ततोऽजीर्णदोपप्रभावतोऽतीव पूतिगन्धो मारुतनिसर्गोऽभवत् , तत आहारोगमचिन्ता जाता, यथा 'त्रिसमुत्था' घृतगुडक- णिकासमुद्भवा एते मोदकाः, ततः शुचिसमुत्थाः, सूत्रे च जातावेकवचनं, केवलं द्विधा मलप्रभवोऽयं देहः, ततस्तत्सम्पर्कतोऽशुचयो जाता इत्येवं तस्य वैराग्योरमेन ज्ञानदर्शनचारित्राणां युगपत्क्रमेण वा उद्गमो जातः, ततः केवलज्ञानोद्गम इति गाथाक्षरार्थः ॥ भावार्थस्तु कथानकादवसेयः, तचेदम्-श्रीस्थलकं नाम नगरं, तत्र राजा भानुः, तस्य भार्या रुक्मिणी, तया सुरूपनामा तनयः, स च यथा- सुखं पञ्चभिर्धात्रीभिः परिपाल्यमानः प्रथमसुरकुमार इवानेकस्वजनहृदयाभिनन्दनं कुमारभावमधिरुरोह, ततः शुक्लपक्षचन्द्रविम्वमिव प्रतिदिवसं कलाभिरभिवर्द्धमानः क्रमेण कमनीयकामिनीजनमनःप्रह्लादकारिणी यौननिकामधिजगाम, तस्मै च स्वभावत एव रोचन्ते मोदकाः ततो लोके तस्य मोदकप्रिय इति नाम प्रसिद्धिमगमत्, स च कुमारोऽन्यदा वसन्तसमये वासभवनात् प्रातरुत्थाय आस्थानमण्डपि- कायामाजगाम, तत्र च निजशरीरलवणिमापाकृतसुरसुन्दरीरूपाहङ्कारमनोहरविलासिनीजनगीतनृत्तादिकं परिभावयितुं मावर्त्तत, तत्र च स्थितस्य भोजनवेलायामागतायां भोजननिमित्तं जननी प्रधानशरावसम्पुटेषु शेपपरिजननिमित्तं च घटेषु कृत्वा मोदकान् प्रेषितवती, ततस्तेन परिजनेन सह मोदका यथेच्छं बुभुजिरे, ते च रात्रावपि गीतनृत्तादिव्याक्षिप्तचित्ततया जागरणभावतो न जीर्णाः, ततोऽजीर्ण- ·दोपप्रभावतोऽधोवातोऽतीव पूतिगन्धिनिर्जगाम, तद्गन्धपुद्गलाश्च सर्वतः परिभ्रमन्तस्तन्नासिका प्रविविशुः, ततस्तं तथारूपं पूतिगन्धमाघ्रया चिन्तयामास, यथाऽमी मोदका धृतगुडकणिकादिनिष्पन्नास्ततः शुचिद्रव्यसमुत्था एवैते केवलमयं यो देहो जननीशोणितजनकशुक्ररूपद्वि- धामलप्रभवत्वादशुचिरूपः, तत्सम्पर्कवशतोऽशुचिरूपा जाताः, दृश्यन्ते च कर्पूरादयोऽपि पदार्थाः स्वरूपतः सुरभिगन्धयोऽपि देहसम्प- केतः क्षणमात्रेण दुरभिगन्धयो जायमानाः, क्षणान्तरे शरीरगन्धस्यैव पूत्यात्मकस्योपलम्भात्, तत इत्थमशुचिरूपस्यानेकापायशत- सइकुलस्य शरीरस्यापि कृते ये गृहमासाद्य नरकादिकुगतिविनिपातकारीणि पापकर्माणि सेवन्ते ते सचेतना अपि मोहमयनिद्रोपहत- विवेकचेतनत्वादचेतना एव परमार्थतो वेदितव्याः, यदपि च तेपां शाखादिपरिज्ञानं तदपि परमार्थतः शरीरायासफलं, यद्वा तदपि पापानुवन्धिकम्मोदयतस्तथाविधक्षयोपशमनिवन्धनत्वादशुभकर्मकार्येवेति तत्ववेदिनामुपेक्षास्पदं, विद्वत्ता हि सा तत्त्ववेदिनां प्रशंसाहाँ या यथाऽवस्थितं वस्तु विविच्य हेयोपादेयहानोपादानप्रवृत्तिफला, या तु सकलजन्माभ्यासमवृत्त्या कथमपि परिपाकमागताऽपि सती सदैव तथाविधपापकर्मोदयवशत एकान्ताशुचिरूपेष्वपि युवतिजनवदनजघनवक्षोरुहादिशरीरावयवेषु रामणीयकव्यावर्णनफला सा इहलोकेऽपि शरीरायासफला परलोके च कुगतिविनिपातहेतुरित्युपेक्षणीया, ये पुनः परमर्पयः सर्वदैव सर्वज्ञमतानुसारितांगमशास्त्राभ्यासतो विदितय- थाऽवस्थितहेयोपादेयवस्तव इत्थं शरीरस्याशुचिरूपतां परिभाव्य युवतिकलेवरेषु नाभिरज्यन्ते नापि कर्माणि स्वशरीरकृते पापानि समा- चरन्ति किन्तु शरीरादिनिस्पृहतया निरन्तरं - सम्यक्शास्त्राभ्यासतो ज्ञानामृताम्भोधिनिमग्नाः सममित्रशत्रवः परिपहादिभिरजिताः सक- लकम्मेनिम्मूलनाय यतन्ते ते धन्यास्ते तत्त्ववेदिनस्तानहं नमस्करोमि तदनुष्ठितं च मार्गमिदानीमनुतिष्ठामि, इत्येवं तस्य मोदकमियस्य कुमारस्य वैराग्योद्गमेन सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणामुद्गमो वभूव, ततः केवलज्ञानोद्गम इति ॥ तदेवमुक्तं मोदकप्रियकुमारकथानकं, सम्पति

·-
॥
यदुक्तं-' चारित्रोद्गमेनाधिकार' इति, तत्र चारित्रस्योद्गमेनाधिकारः शुद्धस्य द्रष्टव्यो, नासुद्धस्य, अशुद्धस्य मोक्षलक्षणकार्यसम्पादकत्ला-
योगात्, न खलु वीजमुपहतमकुरं जनयति,सर्वत्राप्यनुपहतस्यैव कारणस्य कार्यजनकत्वात् , चारित्रस्य च शुद्धेः कारणं द्विधा, तद्यथा
आन्तरं वाह्यं च, ते द्वे अपि प्रतिपादयति-
दसणनाणप्पभवं चरणं सुहेसु तेसु तरसुद्धी । चरणेण कम्मसुद्धी उग्गमसुद्धा चरणसुद्धी ॥ ९१ ॥
व्याख्या-इह यतो ज्ञानदर्शनप्रभवं चारित्रं, ततस्तयोः शुद्धयोस्तस्य चारित्रस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा, तस्मोदवश्यं चारित्र-
शुद्धिनिमित्तं चारित्रिणा सम्यग्ज्ञाने सम्यग्दर्शने च यतितव्यं, यत्नश्च निरन्तरं सद्गुरुचरणकमलपर्युपासनापुरस्मरं सर्वज्ञमतानुसारिता-
गमशास्त्राभ्यासकरणम्, एतेन चारित्रशुद्धेरान्तरं कारणमुक्तम्, अथ चारित्रशुद्धयाऽपि किं प्रयोजनं येनेत्थं तच्छुद्धिरन्वेष्यते ?, अत
आह-चरणेन कर्मशुद्धिः, चरणेन विशुद्धेन कर्मणो-ज्ञानावरणीयादिकस्य शुद्धिः-अपगमो भवति, तदपगमे चात्मनो यथाऽवस्थितस्वरूप-
लाभात्मको मोक्षः, ततो मोक्षार्थिना चरणशुद्धिरपेक्ष्यते, तथा न केवलयोरेव ज्ञानदर्शनयोः शुद्धौ चारित्रशुद्धिः किन्तुद्मशुद्धौ चारित्र-
शुद्धिः । एतेन वाह्यं कारणमुक्तं, ततश्चरणशुद्धिनिमित्तं सम्यग्दर्शनज्ञानवतापि नियमत उद्गमदोपपरिशुद्ध आहारो ग्राह्यः ॥ ते चोद्गम-
दोपाः पोडश, तानेव नामतो निर्दिशति-
आहाकम्मदेसिय पूईकम्मे य मीसजाएँ य । ठवर्णी पाहुडियाएं पाओ कीर्यं पामिच्चे ॥ ९२ ॥
परियट्टिएँ अभिडे उन्भिन्ने मालोहडे” इय । अच्छिज्जे" अणिसँढे अज्झोयर य सोलसमे ॥ ९३ ॥

·V व्याख्या-'आशाकम्मति' आधान-आधा 'उपाशत' इत्याइ प्रत्ययः, सावनिमितं नाराः पणि पान, गमा कम मागो कारणेन गया भक्तादि पननीयमिति, आधया कर्म-पाकादिलिया आशाता तगोगाद् भक्तापपाशा, ३, सोपानिधाना कपऽपि गोपातो- ऽभिधानं तदोपदोपतोरभेदविक्षया द्राव्यं, यदा-भाधाग-सा चेतसि पणिवाग गस्कियो भकादि मार्म, गोदराविवाद यलोपः १, तथा उदेशनम् उदेशः-गादपिकादिमणिधानं तेन नितमौगिक तया उदाहोपरहिलाया खतः पE गनो भक्तादेरन्यस्यानिशुदकोटिकभक्तादेखगोन सा सम्पतिः पुते:-पनीभनस्य कर्म-करणं गतिकर्म तोगारका पणि पानाम्म ३, नया मिश्रेण-कुटुम्ममणिधानसाधुमणिशानमीलनरूपेण भावेन जातं गद भक्तादि तन्निधनानं ४, तथा स्थानो-सानानिगिन गिन कालं गावनिधीयते इति स्थापना, यदा-स्थापनं सातुभ्यो देगमितिगुन्दगा देगास्तुनः गिन्न कारं व्यस्थापन स्थापना, तमोगारेगमगि स्था. पना ५, तथा कस्मैनिदिष्टाय पूज्याय गा बहुमानपुरस्सरी कारेण यदीष्टं वस्तु दीगने तलाभनमुन्गो, गतः माभूतमिा माभगं गाभ्यो भिलादि देयं वस्तु, प्राभूतमेव माभूतिका, 'अतिपर्गन्ने सायें प्रलयकाः प्रतिक्षिाननानी नि निनान् पी नपुंसकरोऽपि का- त्यये समानीते सति सीलं, यदा-म इति कर्पण आ इति माधुदानलक्षणपर्यादया मना निर्गतिना यका भिक्षा मा पाभता. ततः स्वाधिककमत्यगविधानात् माभतिका ६, तथा साधुनिमितं मण्णादिस्थापनेने भिना पनपनेन ना पाद:-पटोन देगस्य उम्नः करणं प्रादुष्करणं तमोगाइक्तागपि प्रादुःकरणं, गहा प्रादः-प्ररुदं करणं यस्य तत् प्राइकरणं ७, नया फीतं गत्सा मूल्गेन परिगृहीतं ८, तथा ' पामिरे' इति अपमित्य-भूयोऽपि तब दास्यामीत्येमभिधाय गत् सानिमित्तमदिन याने तदपमित्यम् , इ. १ 'अव्ययस्ये 'त्यागराग गनिनो हि म्याईए, तेन पण गे माही भागानोन कोगे भान : गामिपन्धि- ·- आहाकम्मिय नामा एगहा करस वावि किं वावि । परपक्खे य सपक्खे चउरो गहणे य आणाइ ॥९४॥ व्याख्या-इह पथगत आधाकम्मिकस्य नामान्येकाथिकानि वक्तव्यानि, ततस्तदनन्तरं कस्यार्थाय कृतमाधाकर्म भवतीति विचारणीय, तदनन्तरं न किस्वरूपमाधाजति विचार्य, तथा 'परपक्षः ' गृहस्थवर्गः ' स्वपक्षः' साध्वादिवर्गः, तत्र परपक्षनिमित्तं कृत- माधाकर्म न भवति, स्वपक्षानिमितं तु कृतं भवतीति वक्तव्यं, तथा आधाकर्मग्रहणविपये चत्वारोऽतिक्रमादयः प्रकारा भवन्तीति वक्तव्यं, तथा 'महणे' गाधाकर्मणो भक्तादेरादाने माज्ञादयः 'सूचनात्सूत्र मिति न्यायादाज्ञाभङ्गादयो दोपा वक्तव्याः ॥ तत्रैकाथिका- भिधानलक्षणं प्रथमं द्वारं विवक्षुराह- आहा अहे य कम्मे आयाहम्मे य अत्तकम्मे य । पडिसेवण पडिसुणणा संवासऽणुमोयणा चेव ॥ ९५ ॥ व्याख्या-आहा आहे य कम्गे 'त्ति अत्र कर्मशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, चकारश्च कम्मेत्यनन्तरं समुच्चयार्थो द्रष्टव्यः, तत एवं निर्देशो ज्ञातव्यः-आधाकर्म अधःकर्म न, तत्राऽऽधाकम्मति प्रायुक्तशब्दार्थम्, अधःकर्मेति अधोगतिनिबन्धनं कर्म अधाकर्म, तथाहि-भवति साभूनागाधाकर्म भुजानानामयोगतिः, तन्निवन्धनमाणातिपाताद्यासवेषु प्रवृत्तेः, तथा आत्मानं दुर्गतिमपातकारणतया हन्ति- निनाशयतीत्यात्मन, तथा यत् पानकादिसम्बन्धि कर्म-पाकादिलक्षणं ज्ञानावरणीयादिलक्षणं वा तदात्मनः सम्बन्धि क्रियते अनेनेति आत्मकर्म । एतानि च नामान्याधाकर्मणो मुख्यानि सम्पति पुनः प्रतिपेवणादिभिः प्रकारैस्तदाधाकर्म भवति तान्यप्यभेदविवक्षया नामलेन प्रतिपादयति-पडिसेरणेत्यादि प्रतिसेव्यते इति प्रतिपेवणं, तथा आधाकर्मनिमन्त्रणानन्तरं प्रतिश्रूयते-अभ्युपगम्यते यत् - ·. आधाकर्म तत् प्रतिश्रवणं तथा आधाकम्मभोक्तृभिः राह संवसन-संवासः तदशात् शुद्धाहारभोज्यपि आधाकर्मभोजी द्रष्टव्यः, या हि तैः सह संवासमनुमन्यते स तेपामाधाकर्मभोक्तृत्वमप्यनुमन्यते, अन्यथा तैः सह संघसनमेव नेच्छेत् , अन्यच संवारानशतः कदाचिदा, धाकर्मगतमनोज्ञगन्धाघ्राणादिना विभिन्नचित्तः सन् स्वयमप्याधाकर्मभोजने प्रवर्तेत, ततः संवास आधाकर्मदोपहेतुत्वादाधाकर्म उक्तः तथा ‘अनुमोदनम् ' अनुमोदना-आधाकर्मभोक्तप्रशंसा, साऽपि आधाकर्मसमुत्यपापनिवन्धनवादाधाकर्मप्रतिकारणत्याच आधा- कर्मेति उक्तं, अमीपां च प्रतिपेवणादीनामाधाकर्मत्वमात्मकर्मरूपं नाम प्रतीत्य वेदितव्यं, तथा च वक्ष्यति-' अत्तीकरेइ कंपमित्यादि इह आधाकर्मेति शब्दार्थविचारे आधया कर्म आधाकर्मेत्युक्तं, साऽपि चाधा नामादिभेदाचतुर्दा, तद्यथा-नामाधा स्थापनाधा द्रव्याधा भावनाधा च, तत्र नामाधा स्थापनाधा द्रव्याधाऽपि च आगमतो नोआगमतश्च ज्ञशरीररूपा भव्यशरीररूपा चैपणेव भावनीया, ज्ञशरी- रभव्यशरीरव्यतिरिक्तां तु द्रव्याधामभिधित्सुराह- धणजयकायभराणं कुडंबरज्जधुरमाइयाणं च । खंधाई हिययं चिय व्वाहा अंतए धणुणो ॥ ९६ ॥ व्याख्या-इह द्रव्याधायां विचार्यमाणायामाधाशब्दोऽधिकरणप्रधानो विवक्ष्यते आधीयतेऽस्यामित्याधा, आश्रय आधार इत्यनर्था- न्तरं तत्र 'धणु 'त्ति धनुः चापं तदाधा-आश्रयः प्रत्यञ्चाया इतिसामर्थ्यागम्यते, 'यूपः' प्रतीतः, 'काय' कापोती यया पुरुषाः स्कन्धा- रूढया पानीयं वहन्ति 'भरा' यवसादिसमूहः, तथा 'कुटुम्वं' पुत्रकलत्रादिसमुदायः, 'राज्यं' प्रतीतं, तयोः धूः -चिन्ता आदि- शब्दान्महाजनधूःप्रभृतिपरिग्रहः, तेषां च यथासङ्घयं द्रव्याधा-द्रव्यरूप आधारः स्कन्धादि हृदयं च, ता स्कन्धो बलीवादिस्कन्धो नरादिस्कन्धश्च परिगृह्यते, आदिशब्दाद्गन्यादिपरिग्रहः, तत्र यूपस्य द्रव्याधा द्रव्यरूप आश्रयो सृपभादिस्कन्धः, स हि यूपस्तत्रा- ·ऽऽरोप्यते, कापोत्या आश्रयो नरस्कन्धः, नरो हि पानीयानयनाय कापोती स्कन्धेन वहति, भरस्याश्रयो' गव्यादिः, महाप्रेमाणो हि भरो गन्व्यादिनैवानेतुं शक्यते नान्येन, तथा कुटुम्बचिन्ताया राज्यचिन्तायाश्चाश्रयः 'हृदयं ' मना, हृदयमन्तरेण चिन्ताया अयोगात् , धनुर्विषये भावनामाह-'अन्तके' करहसझे धनुपः सम्बन्धिनि प्रत्यञ्चाऽऽरोप्यते ततो धनुः प्रत्यञ्चाया आश्रयः, एवं शेषाणामपि यूपा- दीनां प्रत्याश्रयत्वं भावनीयं, तच भावितमेव ॥ उक्ता द्रव्याधा, सम्प्रति भावाधा वक्तव्या, सा च द्विधा--आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमत आधाशब्दार्थपरिज्ञानकुशलः तत्र चोपयुक्तः, " उपयोगो भावनिक्षेप ' इति वचनात् , नोआगमतस्तु भावाधा यत्र तत्र वा मन:- प्रणिधानं, तथाहि-भावो नाम मानसिकः परिणामः तस्य चाधानं-निप्पादनं भवति मनसस्तदनुगुणतया तेन तेन रूपेण परिणमने सति नान्यथा, ततो मनःप्रणिधानं भावाधा, सा चेह प्रस्तावात्साधुदानार्थमोदनपचनपाचनादिविषया द्रष्टव्या तया यत्कृतं कर्म-ओदन- पाकादि तदाधाकर्म, तथा चाह नियुक्तिकृत्- ओरालसरीराणं उद्दवण तिवायणं च जस्सट्टा । मणमाहित्ता कीरइ आहाकम्मं तयं बेति ॥ ९७ ॥ व्याख्या-औदारिकं शरीरं येषां ते औदारिकशरीराः-तिर्यश्चो मनुष्याच, तत्र तिर्यश्चः-एकेन्द्रियादयः पञ्चेन्द्रियपर्यन्ता द्रष्टव्याः, एकेन्द्रिया अपि सूक्ष्मा वादराश्च, नन्विह येऽपद्रावणयोग्यास्तिर्यञ्चस्ते ग्राह्याः, न च सूक्ष्माणां मनुष्यादिकृतपपद्रावणं सम्भवति, सूक्ष्मत्वा- देव, ततः कथं ते इह गृह्यन्ते?, उच्यते, इह यो यस्मादविरतः स तदकुर्वन्नपि परमार्थतः कुर्वन्नेव अवसेयो यथा रात्रिभोजनादनिटत्तो रात्रिभोजनं, गृहस्थश्च सूक्ष्मैकेन्द्रियापद्रावणादनिटत्तः, ततः साध्वर्थं समारम्भं कुर्वन् स तदपि कुर्वनवगन्तव्य इति सूक्ष्मग्रहणं, यद्वा- एकेन्द्रिया वादरा एव ग्राह्या न सूक्ष्माः, तथा च वक्ष्यति भाष्यकृत्-" ओरालग्गहणेणं तिरिक्खमणुयाऽहवा सुहुमवज्जा" तेषामौ- ७ ·दारिकशरीराणां यदपद्रावणम्-अतिपातविवर्जिता पीडा, किमुक्तं भवति ?-साध्वर्थमुपस्क्रियमाणेष्वोदनादिषु यावदद्यापि शाल्यादिव- नस्पतिकायादीनामतिपात:-प्राणव्युपरमलक्षणो न भवति तावदागवर्तिनी सर्वाऽपि पीडा अपद्रावणं, यथा साध्वर्थ शाल्योदनकृते, शालिकरटेर्यावद्वारद्वयं कण्डनं, तृतीयं तु कण्डनमतिपातः, तस्मिन् कृते शालिजीवानामवश्यमतिपातभावात् , ततस्तृतीयं कण्डनमतिपात- ग्रहणेन गृप्यते, वक्ष्यति च भाष्यकृत्-" उद्दवणं पुण जाणम् अइवायविवज्जियं पीडं" ति, उद्दवणशब्दात्परतो विभक्तिलोप आपत्वात् , तथा 'तिपायणं । ति त्रीणि कायवाग्मनांसि, यद्वा त्रीणि देहायुरिन्द्रियलक्षणानि पातनं चातिपातो विनाश इत्यर्थः, तत्र च विधा समासविवक्षा, तद्यथा-पष्ठीतत्पुरुपः पञ्चमीतत्पुरुपस्तृतीयातत्पुरुपश्च, तत्र पठीतत्पुरुपोऽयं-त्रयाणां कायवाङ्मनसां पातनं-वि- नाशनं त्रिषातनम् , एतच्च परिपूर्णगर्भजपञ्चेन्द्रियविर्यम्मनुष्याणामवसेयम्, एफेन्द्रियाणां तु कायस्यैव केवलस्य विकलेन्द्रियसम्मूच्छिमतिर्य- ग्मनुष्याणां तु कायवचसोरेवेति, यद्वा-त्रयाणां देहायुरिन्द्रियरूपाणां पातनं–विनाशनं त्रिपातनम्, इदं च सर्वेपामपि तियेग्मनुष्याणां परिपूर्ण घटते, केवलं यथा येषां सम्भवति तथा तेषां वक्तव्यं यथैकेन्द्रियाणां देहस्य-औदारिकस्य आयुपः-तिर्यगायूरूपस्य इन्द्रिय- स्य-स्पर्शनेन्द्रियस्य, द्वीन्द्रियाणां देहस्यौदारिकरूपस्य आयुपस्तिर्यगायुप इन्द्रिययोश्च स्पर्शनरसनलक्षणयोरित्यादि, पञ्चमीतत्पुरुप- स्त्वयं-त्रिभ्यः-कायवाङ्मनोभ्यो देहायुरिन्द्रियेभ्यो वा पातनं-च्यावनमिति त्रिपातनम् , अत्रापि त्रिभ्यः परिपूर्णेभ्यः कायवाड्म- नोभ्यः पातनं गर्भजपञ्चेन्द्रियतिर्यड्मनुष्याणाम् एकेन्द्रियाणां तु कायादेव केवलाद् विकलेन्द्रियसंमूर्छिमतिर्यङ्मनुष्याणां तु कायवा- उभ्यामिति, देहायुरिन्द्रियरूपेभ्यस्तु त्रिभ्यः पातनं सर्वेपामपि परिपूर्ण सम्भवति, केवलं यथा येषां सम्भवति तथा तेषां प्रागिव वक्तव्यं, तृतीयातत्पुरुपः पुनरयं-त्रिभिः कायवाानोभिर्विनाशकेन स्वसम्बन्धिभिः पातनं-विनाशनं त्रिपातनं, चशब्दः समुच्चये, भिन्नवि-

·.
भक्तिनिर्देशश्चशब्दोपादानं च यस्य साध्वर्थमपद्रावणं कृत्वा गृही स्वार्थमतिपातं करोति तत्कल्प्यं, यस्य तु गृही त्रिपातनमपि साध्वर्थ
विधत्ते तन्न कल्प्यमिति ख्यापनार्थम् , इत्थंभूतमौदारिकशरीराणामपद्रावणं त्रिपातनं च यस्य साधोरेकस्यानेकस्य वार्थाय-निमित्त
मन आधाय' चित्तं प्रवर्त्य कियते तदाधाकर्म ब्रुवते तीर्थकरगणधराः ॥ इमामेव गाथां भाष्यकृद् गाथात्रयेण व्याख्यानयति-
ओरालग्गणेणं तिरिक्खमणुयाऽहवा सुहुमवज्जा । उद्दवणं पुण जाणसु अइवायविवज्जियं पीडं ॥ २५ ॥
कायवइमणो तिन्नि उ अहवा देहाउइंदियप्पाणा । सामित्तावायाणे होइ तिवाओ य करणेसु ॥ २६ ॥
हिययंमि समाहेउं एगमणेगं च गाहगं जो उ । वहणं करेइ दाया कायेण तमाह कम्मंति॥ २७ ॥ (भा०)
व्याख्या-मुगमाः, नवरं 'देहाउइंदियप्पाणे 'ति देहायुरिन्द्रियरूपात्रयः प्राणाः, 'सामित्यादि, स्वामित्वे-स्वामित्वविपये
सम्बन्धविवक्षयेति भावार्थः, एवमपादाने-अपादानविवक्षया करणेषु विपये-करणविवक्षया अतिपातो भवति, यथा त्रयाणां पातनं त्रिपा-
तनं, यद्वा-त्रिभ्यः पातनं त्रिपातनं, त्रिभिर्वा करणभूतैः पातनं त्रिपातनं, भावार्यस्तु प्रागेवोपदर्शितः ॥ तदेवमुक्तमाधाकर्मनाम, सम्म-
त्यधःकर्मनाम वक्तव्यं, तदपि चाधाकर्म चतुर्दा, तद्यथा-नामाधाकर्म स्थापनाधाकर्म द्रव्याधःकर्म भावाधाकर्म च, एतचाधा-
कर्मवत्तावद्वक्तव्यं यावन्नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यशरीररूपं द्रव्याधाकर्म, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्याधःकर्म नियुक्तिकृदाह-
जं व्वं उदगाइसु छूढमहे वयइ जं च भारेणं । सीईए रज्जुएण व ओयरणं व्वहेकम्मं ॥ ९ ॥

·n व्याख्या यत्किमपि 'द्रव्यम् ' उपलादिकम् ' उदकादिषु' उदकदुग्धादिषुः मध्ये क्षिप्तं सत् 'भारेण ' स्वस्य • गुरुतया अधो व्रजति, तथा 'जं चेति' यच 'सीईए त्ति निश्रेण्या रज्ज्वा वा अवतरणं पुरुषादेः कूपादौ मालादेर्वा भुवि ततः अंधोऽधो वजनम- वतरणं वा द्रव्याधाकर्म, द्रव्यस्य-उपलादेरध:-अधस्ताद्गमनरूपमवतरणरूपं वा कर्म द्रव्याधाकर्मेति व्युत्पत्तेः । सम्प्रति भावाध:कर्म- णोऽवसरः, तच द्विधा-आगमतो नोआगमतच, तत्र आगमतोऽधाकर्मशब्दार्थज्ञाता तत्र चोपयुक्तः, नोआगमत आह- संजमठाणाणं कंडगाण लेसाठिईविसेसाणं । भावं अहे करेई तम्हा तं भावहेकम्मं ॥ ९९ ॥ व्याख्या-संयमस्थानानां वक्ष्यमाणानां ' कण्डकानां । सङ्घयातीतसंयमस्थानसमुदायरूपाणाम्, उपलक्षणमेतत् पट्स्थानकानां संयमश्रेणेश्व, तथा लेश्यानां तथा सातवेदनीयादिरूपशुभप्रकृतीनां सम्बन्धिनां स्थितिविशेषाणां च सम्बन्धिषु विशुद्धेषु विशुद्धतरेषु स्थानेषु वर्तमान सन्तं निजं 'भावम् ' अध्यवसायं यस्मादाधाकर्म भुञ्जानः साधुरधः करोति-हीनेषु हीनतरेषु स्थानेषु विधत्ते तस्मा- तदाधाकर्म भावाधाकर्म, भावस्य–परिणामस्य संयमादिसम्बन्धिषु शुभेषु शुभतरेषु स्थानेषु वर्तमानस्य अधः-अधस्तनेषु हीनेषु हीनतरेषु स्थानेषु कर्म-क्रिया यस्मात्तद्भावाधःकर्मेति व्युत्पत्तेः॥ एनामेव गाथां भाष्यकृद् गाथात्रयेण व्याख्यानयति- तत्थाणंता उ चरित्तपज्जवा होति संजमट्ठाणं । संखाईयाणि उ ताणि कंडगं होइ नायव्वं ॥ २८ ॥ संखाईयाणि उ कंडगाणि छठ्ठाणगं विणिदिलु । छहाणा उ असंखा संजमसेढी मुणेयव्वा ॥ २९ ॥ किण्हाइया उ लेसा उक्कोसविसुद्धिठिइविसेसाओ। एएसि विसुद्धाणं अप्पं तग्गाहगो कुणइ ॥ ३० ॥ (भा०) , ·व्याख्या-इह सर्वोत्कृष्टादपि देशविरतिविशुद्धिस्थानाजघन्यमपि सर्वविरतिविशुद्धिस्थानमनन्तगुणम् , अनन्तगुणता च सर्व- त्रापि पट्स्थानकचिन्तायां सर्वजीवानन्तकप्रमाणेन गुणकारेण द्रष्टव्या, इयं चात्र भावना-जघन्यमपि सर्वविरतिविशुद्धिस्थानं केव- लिप्रज्ञाच्छेदकेन छिद्यते, छित्त्वा छित्त्वा च निर्विभागा भागाः पृथक् क्रियन्ते, ते च निर्विभागा भागाः सर्वसङ्कल्पनया परिभाज्यमानाः सर्वोत्कृष्टभेदेन देशविरतिविशुद्धिस्थानगता निर्विभागा भागाः सर्वजीवानन्तकरूपेण गुणकारेण गुण्यमाना यावन्तो जायन्ते तावत्म- माणाः प्राप्यन्ते, अत्राप्ययं भावार्थः-इह किलासत्कल्पनया सर्वोत्कृष्टस्य देशविरतिविशुद्धिस्थानस्य निर्विभागा भागा दश सहस्राणि १००००, सर्वजीवानन्तकप्रमाणश्च राशिः शतं, ततस्तेन शतसङ्ख्येन सर्वजीवानन्तकप्रमाणेन राशिना दशसहस्रसङ्ख्याः सर्वोत्कृष्ट- देशविरतिविशुद्धिस्थानगता निर्विभागा भागा गुण्यन्ते, जातानि दश लक्षाणि १००००००, एतावन्तः किल राबनवन्यात्यापि सर्व- विरतिविशुद्धिस्थानस्य निर्विभागा भागा भवन्ति । सम्पति सूत्रमनुस्रियते-'तत्र' तेषु संयमरथानादिषु वक्तव्येषु प्रथमतः संयमस्थान- मुच्यते इति शेपः, 'अनन्ता' अनन्तसख्याः पाथात्यासत्कल्पनया दशलक्षप्रमाणा ये चारित्रपर्यायाः-सर्वजघन्यचारित्रसत्काविशुद्धिस्थान- गता निर्विभागा भागाः ते समुदिताः संयमस्थानम्, अर्थात्सर्वजघन्यं भवति, तस्मादनन्तरं यद्वितीयं संयमस्थानं तत्पूर्वस्मादनन्त. भागद्धं, किमुक्तं भवति?-प्रथमसंयमस्थानगतनिर्विभागभागापेक्षया द्वितीयसंयमस्थाने निर्विभागा भागा अनन्ततमेन भागेनाधिका भवन्तीति, तस्मादपि यदनन्तरं तृतीयं तत्ततोऽनन्तभागटद्धम्, एवं पूर्वस्मादुत्तरोत्तरायनन्ततमेन भागेन वृद्धानि निरन्तरं संयमस्थानानि तावद्वक्तव्यानि यावदङ्गुलमात्रक्षेत्रासख्येयभागगतपदेशराशिममाणानि भवन्ति, एतावन्ति च समुदितानि स्थानानि कण्डकमित्युच्यते, तथा चाह–'सङ्ख्यातीतानि' असख्येयानि तुः पुनरर्थे 'तानि' संयमस्थानानि कण्डकं भवति ज्ञातव्यं, कण्डकं नाम समयपरिभाषया- . -- ·-- इलमाक्षेत्रासरख्येयभागगतपदेशराशिप्रमाणा सङ्ख्याऽभिधीयते, तथा चोक्तं " कैण्डति इत्थ भण्णइ अंगुलभागो असंखेजो। अगाल कण्डकात्परतो यदन्यदनन्तरं संयमस्थानं भवति तत्पूर्वस्मादसङ्ख्येयभागाधिकम् , एतदुक्तं भवति-पाश्चात्यकण्डकसत्क- चरमरांगमस्थानगतनिर्विभागभागापेक्षया कण्डकादनन्तरे संयमस्थाने निर्विभागा भागा असङ्ख्येयतमेन भागेनाधिकाः प्राप्यन्ते, ततः पराणि पुनरपि कण्डकमात्राणि संयमस्थानानि यथोत्तरमनन्तभागद्धानि भवन्ति, ततः पुनरेकमसङ्खयेयभागाधिकं संयमस्थानं, ततो भूयोऽपि ततः पराणि कण्डकमात्राणि संयमस्थानानि यथोत्तरमनन्तभागटद्धानि भवन्ति, ततः पुनरप्येकमसख्येयभागाधिकं संय- मस्थानम्, एवमनन्तभागाधिकैः कण्डकप्रमाणैः संयमस्थानैर्व्यवहितानि असङ्ख्येयभागाधिकानि संयमस्थानानि तावद्वक्तव्यानि याव- चान्यपि कण्डकमात्राणि भवन्ति, ततश्चरमादसख्येयभागाधिकात् संयमस्थानात्पराणि यथोत्तरमनन्तभागटद्धानि कण्डकमात्राणि संयम- स्थानानि भवन्ति, ततः परमेकं सख्येयभागाधिकं सयमस्थानं, ततो मूलादारभ्य यावन्ति संयमस्थानानि प्रागतिक्रान्तानि तावन्ति भूयोऽपि तेनैव क्रमेणाभिधाय पुनरप्येकं सख्येयभागाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यम् , इदं द्वितीयं सख्येयभागाधिकं संयमस्थानं, ततोऽनेनैव क्रमेण तृतीयं वक्तव्यम्, अमूनि चैवं सङ्खयेभागाधिकानि संयमस्थानानि तावद्वक्तव्यानि यावत्कण्डकमात्राणि भवन्ति, तत उक्तक्रमेण भूयोऽपि सङ्गयेयभागाधिकसंयमस्थानप्रसङ्गे सङ्घोयगुणाधिकमेकं संयमस्थानं वक्तव्यं, ततः पुनरपि मूलादारभ्य यावन्ति संयमस्थानानि माग- तिक्रान्तानि तावन्ति भूयोऽपि तथैव वक्तव्यानि, ततः पुनरप्येकं सङ्घयेयगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यं, ततो भूयोऽपि मूलादारभ्य तावन्ति संयमस्थानानि तथैव वक्तव्यानि, ततः पुनरप्येकं सवयेयगुणाधिकं संयमस्थानम्, अमून्यप्येवं सङ्घयेयगुणाधिकानि संयमस्था- १ कण्डकमिति अत्र भण्यते अगुलभागोऽसंख्येय. ।

·नानि तावद्वक्तव्यानि यावत्कण्डकमात्राणि भवन्ति, तत उक्तक्रमण पुनरपि सङ्खधेयगुणाधिकसंयमस्थानप्रसङ्गेऽसङ्खथेयगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यं, ततः पुनरपि मूलादारभ्य यावन्ति संयमस्थानानि मागतिक्रान्तानि तावन्ति तेनैव क्रमेण भूयोऽपि वक्तव्यानि, ततः पुनरप्ये- कमसङ्खयेयगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यम्, ततो भूयोऽपि मूलादारभ्य तावन्ति संयमस्थानानि तथैव वक्तव्यानि, ततः पुनरपि एकमसं- ख्येयगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यम्, अमूनि चैवमसङ्खयेयगुणाधिकानि संयमस्थानानि तावद्वक्तव्यानि यावत्कण्डकमात्राणि भवन्ति, ततः पूर्वपरिपाट्या पुनरप्यसङ्खथेयगुणाधिकसंयमस्थानप्रसङ्गेऽनन्तगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यं, ततः पुनरपि मूलादारभ्य यावन्ति संयमस्था- नानि मागतिक्रान्तानि तावन्ति तथैव क्रमेण भूयोऽपि वक्तव्यानि, ततः पुनरप्येकमनन्तगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यं, ततो भूयोऽपि मूला- दारभ्य तावन्ति संयमस्थानानि तथैव वक्तव्यानि, ततः पुनरप्येकमनन्तगुणाधिकं संयमस्थानं वक्तव्यम् , एवमनन्तगुणाधिकानि संयमस्था- नानि तावद्वक्तव्यानि यावत्कण्डकमात्राणि भवन्ति, ततो भूयोऽपि तेपामुपरि पञ्चद्धथात्मकानि संयमस्थानानि मूलादारभ्य तथैव वक्तव्यानि, यत्पुनरनन्तगुणद्धिस्थानं तन्न प्राप्यते पट्स्थानकस्य परिसमाप्तत्वात् , इत्थंभूतान्यसङ्खयेयानि कण्डकानि समुदितानि पद्- स्थानकं भवति, तथा चाह भाष्यकृत्-'संखाईयाणि उ कंडगाणि छटाणगं विणिदिलं' सुगम, अस्मिश्च पदस्थानके पोढा वृद्धिरुक्ता तयथा-अनन्तभागतिरसङ्ख्थेयभागवृद्धिः सञ्जयभागढद्धिः सञ्जयगुणद्धिरसङ्घयेयगुणद्धिरनन्तगुणद्धिश्च, तत्र यादृशोऽनन्ततमो भागोऽसङ्खयेयतमः सङ्खयेयतमो वा गृह्यते यादृशस्तु सङ्घयेयोऽसख्येयोऽनन्तो वा गुणकारः स निरूप्यते-तत्र यदपेक्षयाऽनन्तभागट- द्धता तस्य सर्वजीवसङ्ख्याप्रमाणेन राशिना भागो ह्रियते हृते च भागे यल्लब्धं सोऽनन्ततमोभागः, तेनाधिकमुत्तरं संयमस्थानं, किमुक्तं भवति ?-प्रथमस्य संयमस्थानस्य ये निर्विभागा भागास्तेषां सर्वजीवसङ्ख्याप्रमाणेन राशिना भागे हृते सति ये लभ्यन्ते तावत्ममाणे-

·उक्तं च-" छटाणगणवसाणे अन्नं छहाणयं पुणो अन्नं । एवमसङ्खा लोगा छट्ठाणाणं मुणेयव्वा ॥१॥” इत्थंभूतानि चासङ्खये-
यलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि पट् स्थानकानि संयमणिरुच्यते, तथा चाह-'छठाणा उ असंखा संजमसेढी मुणेयव्या' । तथा 'लेसाउत्ति
कृष्णादयो लेश्याः, स्थितिविशेषा उत्कृष्टानां-सर्वोत्कृष्टानां सातावेदनीयप्रभृतीनां विशुद्धप्रकृतीनां सम्बन्धिनो विशुद्धाः स्थितिविशेपा
वेदितव्याः, तत एतेषां संयमस्थानादीनां सम्बन्धिषु शुभेषु स्थानेषु वर्तमानस्तद्ाहका-आधाकर्मग्राहक आत्मानमेतेपां-संयमस्थानादीनां
विशुद्धानामधोऽधस्तात्करोति ॥ यदि नाम संयमस्थानादीनामधस्तादात्मानमाधाकर्मग्राही करोति ततः किं दूपणं तस्यापतितमत आह-
भावावयारमाहेउमप्पगे किंचिनूणचरणग्गो । आहाकम्मग्गाही अहो अहो नेइ अप्पाणं ॥ १० ॥
भावानां-संययस्थानादिरूपाणां विशुद्धानामधस्तात् हीनेषु हीनतरेषु अध्यवसायेषु ' अवतारम् ' अवतरणमात्मनि 'आधाय'
कृत्वा 'किश्चिनूनचरणग्गो' इति इह चरणेनाग्रः-प्रधानश्चरणाग्रः, स च निश्चयनयमतापेक्षया क्षीणकषायादिरकपायचारित्रः परिगृह्यते,
न च तस्य प्रमादसम्भवो नापि लौल्यम् , एकान्तेन लोलादिमोहनीयस्य विनाशात्, ततो न तस्याधाकर्मग्रहणसम्भव इति किञ्चिन्यूनग्रहणं,
किञ्चिन्यूनेन चरणेनाग्रः-प्रधानः किश्चिन्यूनचरणानः, स च परमार्थत उपाशान्तमोह उच्यते, अतिशयख्यापनार्थ चैतदुक्तं, ततोऽयमर्थ:-
किञ्चिन्यूनचरणाग्रोऽपि यावदास्तां प्रमत्तसंयतादिरिति, आधाकर्मग्राही अधोऽयो-रत्नप्रभादिनरकादौ नयत्यात्मानम् , एतद्रूपणमाधाकर्म-
ग्राहिणः ॥ एतदेव भावयति-
बंधइ अहेभवाऊ पकरेइ अहोमहाई कम्माइं । घणकरणं तिव्वेण उ भावेण चओ उवचओ य ॥ १०१ ॥

·अन्यथा न कोऽपि नरकं यायात्, न वा कोऽपि दुःखमनुभवेत् , तस्मादाधाकर्म अधोगतिनिवन्धनमित्यधाकम्र्मेत्युच्यते ॥ तदेवमुक्तमध:- कमेति नाम, सम्मत्यात्मन्ननान्नोऽवसरः, तदपि चात्मन्नं चतुद्धो, तद्यथा-नामात्मन्नं स्थापनात्मन्नं द्रव्यात्मन्नं भावात्मन्नं च, इदमप्यधा- कर्मवत्तावद्भावनीयं यावन्नोआगमतो ज्ञशरीरद्रव्यात्मन्नं भव्यशरीरद्रव्यात्मन्नं, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्यात्मन्नं नियुक्तिकृदाह- अट्ठाए अणट्ठाए छक्कायपमद्दणं तु जो कुणइ । अनियाए य नियाए आयाहम्मं तयं बैंति ॥ १०३ ॥ व्याख्या-यो गृही 'अर्थाय खस्य परस्य वा निमित्तम् 'अनर्थाय' प्रयोजनमन्तरेण एवमेव पापकरणशीलतया 'अणियाए य नियाएत्ति निदानं निदा-पाणिहिंसा नरकादिदुःखहेतुरिति जानताऽपि यद्वा साधूनामाधाकर्म न कल्पते इति परिज्ञानवताऽपि यज्जी- वानां प्राणव्यपरोपणं सा निदा, तनिषेधादनिदा, पूर्वोक्तपरिज्ञानविकलेन सता यत्परप्राणनिवर्हणं सा अनिदेति भावार्थः, अथवा स्वार्थ परार्थ चेति विभागेनोद्दिश्य यत् प्राणव्यपरोपणं सा निदा, तनिषेधादनिदा यत् स्वं पुत्रादिकमन्यं वा निभागेनाविविच्य सामान्येन विधीयते, अथवा व्यापाद्यस्य सत्त्वस्य हा ! धिक् सम्प्रत्येप मां मारयिष्यतीति परिजानतो यत् प्राणव्यपरोपणं सा निदा, तद्विपरीता अनिदा, यदजानतो व्यापायस्य सत्त्वस्य व्यापादनमिति ॥ तथा चाह भाष्यकृत्- जाणंतु अजाणतो तहेव उदिसिय ओहओ वावि । जाणग अजाणगं वा वहेइ अनिया निया एसा ॥३॥ (भा०) व्याख्याताा, ततो निदयाऽनिदया वा यः पटकायममदनं करोति-पण्णां पृथिव्यादीनां कायानां प्राणव्यपरोपणं विदधाति, तत् पकायप्रमईनं आत्मन्नं नोआगमतो द्रव्यात्मन्नं अवन्ति तीर्थकरगणधराः । अथ पट्कायपमर्दनं कथं नोआगमतो द्रव्यात्मन्नं ?, यावता भावात्मन्नं कस्मान्न भवति ?, अत आह- ·%3D दबाया खलु काया । व्याख्या-'कायाः ' पृथिव्यादयः 'खो' निथयेन 'द्रव्यात्मानो' द्रव्यरूपा आत्मानः, जीवानां गुगपर्यायवत्तया द्रव्यत्वात् , उक्तं च-" अजीवकायाः धमाधमाकाशपुद्गलाः, द्रव्याणि जीवाश्थे" ( तत्वा० अ० ५-सू. १-२)ति । ततस्तेषां यदुपमईनं तद् द्रव्यात्मन्नं भवति। उक्तं द्रव्यात्मनं, राम्प्रति भावात्मन्नं वक्तव्यं-तच द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमत आत्मनशब्दार्थज्ञाता तत्र चोपयुक्तः, नोआगमतो भावात्मन्नमाह- भावाया तिन्नि नाणमाईणि । परपाणपाडणरओ चरणायं अप्पणो हणइ ॥ १०४ ॥ व्याख्या-'भावात्मानो' भावरूपा आत्मानः 'त्रीणि ज्ञानादीनि ' ज्ञानदर्शनचारित्राणि, आत्मनो हि पारमार्थिक स्वस्वरूपं ज्ञानदर्शनचरणात्मकं, ततस्तान्येव परमार्थत आत्मानो न शेपं द्रव्यमानं, स्वस्वरूपाभावात्, ततो यथारित्री सन् परेपां पृथिव्यादीनां ये प्राणाः-इन्द्रियादयः तेषां यत् पातनं--विनाशनं तस्मिन् रतः-आसक्तः स आत्मनश्चरणरूपं भावात्मानं हन्ति, चरणात्मनि च हते ज्ञानदर्शनरूपावप्यात्मानौ परमार्थतो हतावेव द्रष्टव्यो, यत आह- निच्छयनयरस चरणायविघाए नाणदसणवहोऽवि । ववहारस्स उ चरणे हयंमि भयणा उ सेसाणं ॥१०५॥ व्याख्या-निश्चयनयस्य मतेन चरणात्मविघाते सति ज्ञानदर्शनयोरपि वधो-विधातो द्रष्टव्यः, ज्ञानदर्शनयोहि फलं चरणप्रतिपत्ति- रूपा सन्मार्गप्रतिः, सा चेन्नास्ति तर्हि ते अपि ज्ञानदर्शने परमार्थतोऽसती एव, सकार्याकरणात् , उक्तं च पूलटीकायां-' चरणा- ·त्मविघाते ज्ञानदर्शनवधोऽपि, तयोश्चरणफलत्वात्, फलाभावे च हेतोनिरर्थकत्वादिति, अपिच-यश्वरणं प्रतिपद्याऽऽहारलाम्मयादिना ततो न विनिवर्त्तते स नियमाद्भगवदाज्ञाविलोपादिदोषभागी, भगवदाज्ञाविलोपादौ च वर्तमानो न सम्पाज्ञानी नापि सम्पग्दर्शनी, उक्तं च-"आणाए चिय चरणं तभंगे जाण किं न भग्गंति । आणं च अइकंतो कस्साएसा कुणइ सेसं ? ॥ १ ॥" तथा " जो हवायं न कुणइ मिच्छदिट्टी तओ हु को अन्नो ? । वड्ढेइ य मिच्छत्तं परस्स संकं जणेमाणो ॥ २॥" ततश्वरणविधाते नियमतो ज्ञानदर्शनवि- घातः, 'व्यवहारस्य' व्यवहारनयस्य पुनर्मतेन हते चरणे 'शेपयो ज्ञानदर्शनयोः 'भनना' कचिद्भवतः कचिन, य एकान्तेन भगवतो विप्रतिपन्नस्तस्य न भवतो यस्तु देशविरतिं भगवति श्रद्धानमात्रं वा कुरुते तस्य व्यवहारनयमतेन सम्पष्टित्वाद्भवत इति, ततो निश्चय- नयमतापेक्षया चरणात्मनि हते ज्ञानदर्शनरूपावप्यात्मानौ हतावेवेति परमाणव्यपरोपणरतः समूलघातमात्मन्न इति परप्राणव्यपरोपणमात्मन्नं, तच साधोराधाकर्म भुञ्जानस्यानुमोदनादिद्वारेण नियमतः सम्भवतीत्युपचारत आधाकर्म आत्मन्नमित्युच्यते ॥ तदेवमुक्तमात्मन्ननाम, सम्पत्यात्मकर्मनान्नोऽवसरः, तदपि चात्मकर्म चतुर्दा, तद्यथा-नामात्मकर्म स्थापनात्मकर्म द्रव्यात्मकर्म भावात्मकर्म च, इदं चाधाकर्मेव तावद्भावनीयं यावन्नोआगमतो भव्यशरीरद्रव्यात्मकर्म, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्यात्मकर्म प्रतिपादयति- दव्वमि अत्तकम्मं जं जो उ ममायए तयं दव्यं । व्याख्या-य: पुरुषो यद् द्रम्मादिकं द्रव्यं 'ममायते' ममेति प्रतिपद्यते तत्-ममेति प्रतिपादनं तस्य पुरुषस्य ‘दव्वंमि अत्तक- १ आज्ञयैव चरणं तद्ने जानीहि कि न भग्नमिति । आना चातिक्रान्त. कस्यादेशात् करोति पम् ? ॥ १॥ २ यो यथावादं न करोति मिथ्यादृष्टिस्ततः क एवान्यः । वर्धयति च मिथ्यात्वं परस्य शङ्का जनयन् ॥ २ ॥ द ·- - पन्धनमात्मकर्म जानीहि, इयमत्र भावना-आधाकर्म यद्वा स्वरूपेणानाधाकापि भक्तिवशतो मदर्थमेतन्निष्पादितमित्याधाकम्भग्रहण- परिणतो यदा गृह्णाति तदा स साक्षादारम्भकत्व स्वपरिणामविशेपतो ज्ञानावरणीयादिकर्मणा वध्यते, यदि पुनर्न गृह्णीयात्तहि न वध्यते, तत आधाकर्मग्राहिणा यत्परस्य पाचकादेः कर्म तदात्मनोऽपि क्रियते इति परकर्म आत्मकर्म करोतीत्युच्यते, एतदेव स्पष्टं व्यनक्ति-परकम्मे 'त्यादि, तत आधाकर्म यदा साधुर्गृहीत्वा भुते स परस्य पाचकादेर्यत्कर्म तदात्मकम्मीकरोति, आत्मनोऽपि सम्बन्धि करोतीति भावार्थः ॥ अमुं च भावार्थमस्य वाक्यस्याजानानः परो जातसंशयः प्रश्नयति- तत्थ भवे परकिरिया कहं नु अन्नत्थ संकमइ ? ॥ १०८ ॥ व्याख्या-तत्र 'परकर्म आत्मकर्मीकरोतीत्यत्र वाक्ये भवेत् परस्य वक्तव्यं यथा-कथं 'परक्रिया' परस्य सत्कं ज्ञाना- वरणीयादिकर्म अन्यत्र आधाकर्मभोजके साधौ संक्रामति ?, नैवं सङ्क्रामतीति भावः, न खलु जातुचिदपि परकृतं कर्म अन्यत्र सङ्- क्रामति, यदि पुनरन्यत्रापि सङ्क्रामेत् तर्हि क्षपकश्रेणिमधिरूढः कृपापरीतचेताः सकलजगज्जन्तुकर्मनिर्मूलनापादनसमर्थः सर्वेषामपि जन्तूनां कर्म ज्ञानावरणीयाद्यात्मनि सक्रमय्य क्षपयेत् , तथा च सति सर्वेपामेककालं मुक्तिरुपजायेत, न च जायते, तस्मान्नैव पर- कृतकर्मणामन्यत्र सङ्क्रमः, उक्तं च-"क्षपकश्रेणिपरिगतः स समर्थः सर्वकम्मिणां कर्म । क्षपयितुमको यदि कर्मसक्रमः स्यात्पर- कृतस्य ॥ १॥ परकृतकर्मणि यस्मान्न कामति सक्रमो विभागो वा । तस्मात्सत्त्वानां कर्म यस्य यत्तेन तद्वद्यम् ॥ २॥" ततः कथमुच्यते-परकर्म आत्मकर्मीकरोतीति ? । इदं च वाक्यं पूर्वान्तर्गतमन्यथाऽपि केचित्परमार्थमजानाना व्याख्यानयन्ति, ततस्त- न्मतमपाकर्त्तमुपन्यस्यन्नाह- ·कूडउवमाइ केइ परप्पउत्तेऽवि बेंति बंधोत्ति । व्याख्या-'केचित् । स्वयूथ्या एव प्रवचनरहस्यमजानानाः 'कूटोपमया' कूटदृष्टान्तेन ब्रुवते 'परप्रयुक्तेऽपि ' परेण पाचका- दिना निष्पादितेऽप्योदनादौ साधोस्तद्राहकस्य भवति वन्धः, एतदुक्तं भवति-~-यथा व्याधेन कूटे स्थापिते मृगस्यैव वन्यो न व्याधस्य, तथा गृहस्थेन पाकादौ कृते तद्राहकस्य साधोर्वन्धो न पाककर्तुः, ततः परस्य यत्कर्म ज्ञानावरणीयादि सम्भवति तदाधाकर्मग्राही स्वस्यैव सम्बन्धि करोतीति परकर्म आत्मकमीकरोतीत्युच्यते, तदेतदसदुत्तरं, जिनवचनविरुद्धत्वात् , तथाहि-परस्यापि साक्षा- दारम्भकर्तृत्वेन नियमतः कर्मवन्धसम्भनः, ततः कथमुच्यते तद्भाहकस्य साधोर्वन्धो न पाककर्तुः ?, न च मृगस्यापि परप्रयुक्तिमात्राद् वन्धः, किन्तु स्वस्मादेव प्रमादादिदोपात्, एवं साधोरपि ॥ तथा चैतदेव नियुक्तिकृदाह- भणइ य गुरू पमत्तो बज्झइ कूडे अदक्खो य ॥ १०९ ॥ एमेव भावकूडे बज्झइ जो असुभभावपरिणामो । तम्हा उ असुभभावो वज्जेयवो पयत्तेणं ॥ ११० ॥ व्याख्या-भगति ' प्रतिपादयति, 'चः' पुनस्य, पुनरर्थश्वायम्-एके केचन सम्यग्गुरुचरणपर्युपासनाविकलनया यथाऽवस्थितं तत्त्वमवेदितारोऽनन्तरोक्तं अवते, गुरुः पुनर्भगवान् श्रीयशोभद्रसूरिरेवमाह, एतेनैतदावेदयति-जिनवचनमवितथं जिज्ञासुना नियमतः प्रज्ञावताऽपि सम्यग्गुरुचरणकमलपर्युपासनमास्थेयम्, अन्यथा प्रज्ञाया अवैतथ्यानुपपत्तेः, उक्तं च-" तत्तदुत्प्रेक्षमाणानां, पुराणैरागमै- विना ! अनुपासितद्धानां, प्रज्ञा नानिप्रसीदति ॥ १॥" गुरुवचनमेव दर्शयति-मृगोऽपि खा कूटैः स वध्यते या प्रमत्तोऽदशश्च भवति, यस्त्वप्रमत्तो दक्षश्च स कदाचनापि न वध्यते, तथाहि-अप्रमत्तो मृगः प्रथमत एव कूरदेशं परिहरति, अथ कथमपि प्रमावशात् कूटदेश- - - ·मपि प्राप्तो भवति तथापि यावन्नाद्यापि वन्धः पतति तावदक्षतया झगिति तद्विषयादपसर्पति, यस्तु प्रमत्तो दक्षतारहितश्च स वध्यते एव, तस्मान्मृगोऽपि वध्यते परमार्थनः स्वप्रमादक्रियावशतो न परप्रयुक्तिमात्रात् , 'एवमेव ' अनेनैव मुगदृष्टान्तोक्तमकारेण 'भावकूटे' संयम- रूपभाववन्धनाय कूटमिव कूटम्-आधाकर्म तत्र स 'वध्यते' ज्ञानावरणीयादिकर्मणा युज्यते, योऽशुभभावपरिणामः-आहारलाम्पट्यत आधाकर्मग्रहणात्मकाशुभभावपरिणामो न शेषः, न खल्वाधाकम्मणि कृतेऽपि यो न तद्गृह्णाति नापि भुल्ले स ज्ञानावरणीयादिना पापेन वध्यते, न हि कूटे स्थापितेऽपि यो मृगस्तदेश एव नाऽऽयाति आयातोऽपि यत्नतस्तदेश परिहरति स कूटेन बन्धमाप्नोति, तन्न परप्रयु- क्तिमात्राद्वन्धो येन परोक्तनीत्या परकृतकर्मण आत्मकीकरणमुपपद्यते, किन्त्वशुभाध्यवसायभावतः, तस्मादशुभो भाव आधाकर्म- ग्रहणरूपः साधुना प्रयत्नेन वर्जयितव्यः, परकर्मा आत्मकर्म करोतीत्यत्र च वाक्ये भावार्थः प्रागेव दर्शितः, यथा परस्य पाचकादेर्य- कर्म तदात्मकम्मीकरोति, किमुक्तं भवति?-तदात्मन्यपि कर्म करोतीति, ततो न कश्चिद्दोपः, परकर्मणश्चात्मकमीकरणमाधाकर्मणा ग्रहणे भोजने वा सति भवति, नान्यथा, तत उपचारादाधाकर्म आत्मकर्मेत्युच्यते ॥ ननु तदाधाकर्म यदा स्वयं करोत्यन्यैर्वा कारयति कृतं वाऽनुमोदते तदा भवतु दोपी, यदा तु स्वयं न करोति नापि कारयति नाप्यनुमोदते तदा कस्तस्य ग्रहणे दोप इति ?, अत्राह- कामं सयं न कुव्वइ जाणतो पुण तहावि तग्गाही । वड्ढेइ तप्पसंगं अगिण्हमाणो उ वारेइ ॥ १११॥ व्याख्या-'काम' सम्मतमेतद्, यद्यपि खयं न करोत्याधाकर्म उपलक्षणमेतन्न कारयति, तथाऽपि मदर्थमेतन्निष्पादितमिति जानानो यद्याधाकर्म गृह्णाति तहिं तदाही 'तत्मसङ्गम् ' आधाकर्मग्रहणप्रसङ्गं वर्द्धयति, तथाहि-यदा स साधुराधाकम्में जानानो गृह्णाति तदाऽन्येपां साधूनां दायकानां चैवं बुद्धिरुपजायते-नाऽऽधाकर्मभोजने कश्चनापि दोपः, कथमन्यथा स सावुर्जानानोऽपि गृही- , .

·तवानिति, तत एवं तेपां बुद्धयुत्पादे सन्तत्या साधूनामाधाकर्मभोजने दीर्घकालं पड्जीवनिकायविधातः स परमार्थतस्तेन प्रवर्त्यते, यस्तु न गृह्णाति स इत्थंभूतपसद्धिं निवारयति, प्रत्तेरेवाभावात् , तथा चाह 'अगिण्हमाणो उ वारेइ' ततोऽतिप्रमङ्गदोपभयात्कृतकारि- तदोपरहितमपि नाधाकर्म भुञ्जीत, अन्यच्च तदाधाकर्म जानानोऽपि भुजानो नियमतोऽनुमोदते, अनुमोदना हि नाम अप्रतिपेधनम् , 'अप्रतिपिद्धमनुमत मिति विद्वत्पवादात् , तत आधाकर्मभोजने नियमतोऽनुमोदनादोषोऽनिवारितप्रसरः, अपि च-एवमाधाकर्मभोजने कदाचिन्मनोज्ञाहारभोजनभिन्नदंष्ट्रतया स्वयमपि पचैत्पाचयेद्वा, तस्मान्न सर्वथाऽऽधाकर्म भोक्तव्यमिति स्थितम् ॥ तदेवमुक्तमात्मकम्र्मेति नाम, सम्प्रति प्रतिपेवणादीनि नामानि वक्तव्यानि, तानि चात्मकम्मॆति नामाङ्गत्वेन प्रवृत्तानि, ततस्तेषामात्मकर्मेति नामाङ्गत्वं परस्परं गुरुलघुचिन्तां च चिकीर्षुरिदमाह- अत्तीकरेइ कम्मं पडिसेवाईहिं तं पुण इमेहिं । तत्थ गुरू आइपयं लहु लहु लहुगा कमेणियरे ॥ ११२ ॥ व्याख्या-तत्पुनर्ज्ञानावरणीयादिकं परकर्म 'आत्मीकरोति' आत्मसात्करोति 'एभिः' वक्ष्यमाणस्वरूपैः प्रतिपेवणादिभिः, ततः प्रतिपेवणादिविषयमाधाकापि प्रतिषेवणादिनाम, तत्र तेषां प्रतिपेवणादीनां चतुर्णा मध्ये 'आदिपदं' प्रतिषेवणालक्षणं 'गुरु महादोषं, शेपाणि तु पदानि प्रतिषेवणादीनि लघुलघुलघुकानि द्रष्टव्यानि, प्रतिषेवणाऽपेक्षया प्रतिश्रवणं लघु प्रतिश्रवणादपि संवासनं लघु संवासनादप्यनुमोदनमिति ॥ सम्प्रत्येतेषामेव प्रतिषेवणादीनां स्वरूपं दृष्टान्तांश्च प्रतिपिपादयिषुस्तद्विषयां प्रतिज्ञामाह- पडिसेवणमाईणं दाराणऽणुमोयणावसाणाणं । जहसंभवं सरूवं सोदाहरणं पवक्खामि ॥ ११३ ॥ व्याख्या-प्रतिषेवणादीनां द्वाराणामनुमोदनापर्यवसानानां यथासम्भवं यद्यस्य सम्भवति तस्य तत्स्वरूपं 'सोदाहरणं' सह-

·प्यान्तं प्रवक्ष्यामि, तत्र प्रथमतः प्रतिपेवणास्वरूपं वक्तव्यं, तत्रापि य आधाकर्म स्वयमानीय भुते स आधाकर्मप्रतिसेवी प्रतीत
एव ॥ केवलमिह ये परेणोपनीतमाधाकर्म भुञ्जानस्य न कश्चिदोप इति मन्यन्ते तन्मतविकुट्टनार्थ परेणोपनीतस्याऽऽधाकर्मणो भोजने
प्रतिपेवणादोपमाह-
अन्नेणाहाकम्मं उवणीयं असइ चोइओ भणइ । परहत्थेणंगारे कतो जह न डज्झइ हु ॥ ११४ ॥
एवं खु अहं सुद्धो दोसो देतरस कूडउवमाए । समयत्थमजाणतो मूढो पडिसेवणं कुणइ ॥ ११५ ॥
व्याख्या-'अन्येन' साधुना भक्तादिकमाधाकर्म ' उपनीतं' गृहस्थगृहादानीय समर्पितं तयोऽश्नाति स प्रतिपेवणां करोतीति
सम्बन्धः, स चाधाकर्म भुजानः केनाप्यपरेण साधुना घिग्गर्हामहे यच तत्र भवान्विद्वानपि संयतोऽप्याधाकर्म भुञ्जीतेति चोदितः
विक्षिप्तः सन् प्रत्युत्तरं भणति-यथा न मे कश्चिदोपः, स्वयंग्रहणस्याभावात्, यो हि नाम स्वयमाधाकर्म गृहीत्वा मुळे तस्य दोपो,
यस्तु परेणोपनीतं भुखे तस्य न कश्चित, तथा चात्र दृष्टान्तो यथा-परहस्तेनाङ्गारान् कयन्न दह्यते, एवमहमप्याधाकर्मभोजी 'खु'
निश्चितं शुद्ध एव, दोपः पुनर्ददतो यथा परस्य स्वहस्तेनाङ्गारानाकर्पतः, एवं 'कूटया उपमया' अलीकेन दृष्टान्तेन 'समयार्थ' भग-
वत्मवचनोपनिषदं " जस्सहा आरंभो पाणिवहो होइ तस्स नियमेणं । पाणिवहे वयभंगो वयभंगे दोग्गई चेव ॥१॥" इत्यादि-
रूपम् अजानानः, अत एव मूढः प्रतिषेवणं कुरुते ॥ तदेवमुक्तं प्रतिपेवणस्य स्वरूपं, सम्प्रति प्रतिश्रवणस्य स्वरूपमाह-
१ यरयार्थमारम्भः प्राणिवधो भवति तस्य नियमेन । प्राणिवधे व्रतभङ्गो व्रतभङ्गे दुर्गतिरेव ॥ १॥

·गोणीहरण सभूमी नेऊणं गोणिओ पहे भक्खे । निविसया परिवेसण ठियावि ते कूविया पत्थे ॥ ११९ ॥ व्याख्या-इह गाथाक्षरयोजना सुगमत्वात्स्वयमेव कर्त्तव्या केवलं 'निर्विशका' उपभोक्तारो, निष्पूर्वस्य विशेरुपभोगे वर्तमान- त्वात् , तथा चोक्तम्-" निवेश उपभोगः स्यात् ', 'कूजकाः' व्याहारकारिणः, गवां व्यावतका इत्यर्थः, 'पत्थे' इति गृहीताः, कथानक- मुच्यते-इह कचिद्रामे वहवो दस्यवः, ते चान्यदा कुतश्चित्सन्निवेशाद्गा अपहृत्य निजग्रामाभिमुखं प्रचलिताः, गच्छतां च तेपामपान्त- राले केऽप्यन्ये दस्यवः पथिका मिलितवन्तः, ततस्तेऽपि तैः साई ब्रजन्ति, वजन्तश्च स्वदेशं प्राप्ताः, ततः प्राप्तः स्वदेश इति निर्भया भोजनवेलायां कतिपया गा विनाश्य भोजनाय तन्मांसं पक्तुमारव्यवन्तः, अस्मिंश्च प्रस्ताव केऽप्यन्येऽपि पथिकाः समाययुः, ततस्तेऽपि तैर्दस्युभिर्भोजनाय निमन्त्रिताः, ततो गोमांसे पके केऽपि चौराः पथिकाश्च भोक्तुं प्रवृत्ताः, केऽपि गोमांसभक्षणं बहुपापभिति परि- भाव्य न भोजनाय प्रवृत्ताः, केवलमन्येभ्यः परिवेपणं विदधति, अत्रान्तरे च निष्मत्याकारनिशितकरवालभीषणमूर्तयः समाययुः कूजकाः, ततस्तैः सर्वेऽपि भोक्तारः परिवेपकाश्च परिगृहीताः, तत्र ये पथिका अपान्तराले मिलितास्ते पथिका वयमिति ब्रुवाणा अपि चौरोपनीत- गोमांसभक्षणपरिवेपणप्रवृत्ततया चौरवदुष्टा इति गृहीता विनाशिताश्च ॥ अमुमेवार्थ दान्तिके योजयति- जेऽविय परिवेसंती, भायणाणि धरंति य । तेऽवि बझंति तिब्वेण, कम्मणा किमु भोइणो ? ॥ १२० ॥ व्याख्या-इह चौराणां येऽपान्तराले भोजनवेलायां वा ये मिलिताः पथिकास्तत्रापि ये परिवेपमानं भाजनधारणमा वा कृतव. न्तस्तेऽपि कूजकैरागत्य बद्धा विनाशिताश्च, एवमिहापि ये साधवोऽन्येभ्यः साधुभ्यः आधाकर्म परिवेपयन्ति वा धरन्ति तेऽपि तीवेण दुस्सहविपाकेन नरकादिगतिहेतुना कर्मणा चध्यन्ते, किं पुनराधाकर्मभोजिनः । तत एतदोपभयात्परिवेपणादिपात्रमप्याधाकर्मणः .

·प्रतिपेवणं यतिभिर्न कर्त्तव्यम् , इह चौरस्थानीया आधाकर्मनिमन्निणः राधवो गोमांसभक्षकचौरपथिकस्थानीयाः स्वयंगृहीतनिमन्त्रिताधाकर्म- भोजिनो गोमांसपरिवेपकादिस्थानीया आधाकर्मपरिवेपकादयः गोमांसस्थानीयमाधाकर्म पथस्थानीयं मानुपं जन्म कूजकरथानीयानि कर्माणि मरणस्थानीयं नरकादिमपातः ॥ राम्प्रति प्रतिश्रवणस्य पूर्वोक्तं राजसुतदृष्टान्तं भावयति- राामत्थण रायराए पिइवहण सहाय तह य तुहिका । तिण्हपि हु पडिसुणणा रण्णा सिलुमि सा नन्थि ॥ १२१ ॥ व्याख्या-गुणसमृद्धं नाम नगरं, तत्र महावलो राजा तस्य शीला नाम देवी, तयोविजितसमरो नाम ज्येष्ठः कुमारः, स च राज्यं जिघृचः पितरि दुष्टाशयश्चिन्तयामारा-यथा ममैप पिता स्थनिरोऽपि न म्रियते नूनं दीर्घजीवी सम्भाव्यते ततो निजभटान् सहा- यीकृत्यैनं गारयामीति, एवं च चिन्तयित्वा निजभटैः समं मन्त्रयितुं मावर्चत, तन कैबिदुक्तं-वयं ते साहायककारिणोऽपरैरुक्तम्-एवं कुरु, केचित्पुनस्तूष्णी प्रतिपेदिरे, अपरे पुनशेतस्यातिपयमानाः सकलमपि तदृत्तान्तं राशे निवेदयामासुः, ततो राजा ये साहायक प्रतिपन्ना ये चैवं कुर्वित्युक्तवन्तो येऽपि च तूष्णीं तस्थुः तान् रार्वानपि ज्येष्ठं च कुमारं वैवस्वतमुखे प्रतिचिक्षेप, यैस्त्वागत्य निवेदितं ते पूजिताः, गाथाक्षरयोजना त्वियं-' सामत्थणं ' स्वभटैः सह पर्यालोचनं, ' राजसुए त्ति तृतीगार्थे सप्तमी, ततोऽयमर्थः-राजसुतेन कर्तुमारब्धामिति शेपः, तब कैचिदुक्तं-पितृहनने कर्चव्ये तव सहाया वयमिति तथा' इति समुचये चशब्दोऽनुक्तसमुचयार्थः स च केचिदेवं कुर्विति भापितवन्त इति समुचिनोति, केचित्पुगस्तूष्णीका जाता:-मानेनावस्थिताः, एतेषां च त्रयाणामपि प्रतिश्रवणदोपः, यैस्तु राजे शिष्टं तेपा 'सा' तत् मतिश्रवणं नास्ति ॥ अमुमेवार्थ दार्शन्तिके योजयति- भुज न भुजे मुंजस तइओ तुसिणीए भुंजए पढमो । तिण्हंपि हु पडिसुणणा पडिसेहंतस्स सा नत्थि ॥ १२२ ॥ -- ·व्याख्या-इह किल केनापि साधुना चत्वारः साधव आधाकर्मणे निमन्त्रिता यथा भुग्ध्वं यूयमेनमाहारमिति, तत्रैवं निमन्त्रणे कृते प्रथमो मुझे, द्वितीयः माह-नाहं भुजे भुक्ष्य त्वमिति, तृतीयो मौनमाश्रितः, चतुर्थः पुनः प्रतिपिद्धवान् यथा-न कल्पते साधूनामाधाकर्म तस्मादहं न भुझे इति, तर त्रयाणामाघानां प्रतिश्रवणदोपः, चतुर्थस्य प्रतिषेधतः 'सा' तत्प्रतिश्रवणं नास्ति, अवाह-नन्नावस्याधाकर्म भुखानस्य प्रतिवणलक्षण एवं दोपः, कथं प्रतिश्रवणदोष उक्तः ?, उच्यते, इह यदाऽऽधाकर्मनिमन्त्रितः संस्तदोजनमभ्युपगच्छति तदा नायापि प्रतिपेवणमिति प्रतिश्रवणदोपः, तत ऊ तु प्रतिपेवणं, ततो न कश्चिदोपः ॥ अथामीपामेव भोजकादीनां कस्तः कागिकादिको दोपः स्याद् ?, अत आह- आपांत जगा कम्मुणा उ बीयरस वाइओ दोसो । तइयरस य माणसिओ तीहिं विसुद्धो चउत्थो उ॥१२३॥ व्याख्या-इह य आषाकर्मणः स्वयमानेता यश्चानीतस्य निमन्त्रितः सन् भोक्ता तौ द्वावपि कर्मणा-आनयनभोजनरूपया कायक्रियया तुशब्दान्मनसा वाचा च दोपवन्तो, द्वितीयस्य तु सुइक्ष्व त्वं नाहं मुझे इति ब्रुवाणस्य वाचिको दोपः, उपलक्षणमेतन्मान- सिकश, तृतीयस्य तु तूष्णी स्थितस्य मानसिको, यस्तु चतुर्थः सू त्रिभिरूपि दोपैर्विशुद्धा, तस्माचतुर्थकल्पेन सर्वदेव साधुना भवितव्यम् ॥ सम्पति दृष्टान्तोक्तस्य कुमारस्य ये दोषाः संप्रभवन्ति तानुपदाधाकर्मणो भोक्तरि योजयति- पडिसेवण पडिसुणणा संवासऽणुमोयणा उ चउरोवि । पियमारग रायसुए विभासियव्वा जइजणेऽवि ॥ १२४ ॥ व्याख्या-पितमारके राजसुते प्रतिवणमतिश्रवणसंवासानुमोदनारूपाश्चत्वारोऽपि दोपा घटन्ते, तथाहि-तस्य स्वयं पितृमारणाय परागत्यालगतिगेवणं, वयं तव सहाया इति निजभटवचनं प्रतिपयमानस्य प्रतिश्रवणं, तैरेव सार्द्धमेकत्र निवसनेन संवासः, तेषु बहुमानक- ·शन्, राज्ञा च तेऽपि ग्राहिताः, ततस्तैर्विज्ञपयांचने यथा-देव ! वयं वणिजो न चौरा इति, ततो राजावादीत-यूयं चौरेभ्योऽप्यतीवाप- राधकारिणो येऽस्माकमपराधकारिभिश्चौरैः सह संवसथेति, ततो निगृहीताः । गाथाक्षरयोजना तु सुगमत्वात्स्वयं कार्या । दान्तिके योजनां करोति- आहाकडभोईहिं सहवासो तह य तब्विवज्जपि । दंसणगंधपरिकहा भाविति सुलूहवित्तिपि ॥ १२६ ॥ भावना-यथा वणिजां चौरैः सहैकत्र संवासो दोपाय वभूव तथा साधूनामप्याधाकर्मभोक्तृभिः सहैकत्र संवासो दोपाय वेदि- तव्यः, यतः 'तद्विवर्जमपि ' आधाकर्मपरिहारमपि तथा 'मुरूक्षटत्तिमपि सुष्टु-अतिशयेन रूक्षा द्रव्यतो विकृत्यपरिभोगेण भावतोऽभि- प्वड्गाभावेन निःस्नेहा वृत्तिः-वर्त्तनं यस्य स तथा तमपि आधाकर्मसम्बन्धिन्यो दर्शनगन्धपरिकथा 'भावयन्ति' आधाकर्मपरिभोग- वाञ्छापादनेन वासयन्ति, तथाहि-दर्शनम् ' अवलोकनं, तच मनोज्ञमनोज्ञतराधाकाहारविषयं नियमाद्वासयति, यतः कस्य नाम शङ्खकुन्दावदातो रसपाकनिधाननिष्णातमहासूपकारसुसंस्कृतः शाल्याचोदनो न मनःक्षोभमुत्पादयति, गन्धोऽपि सबस्तापितघृतादिस- म्बन्धी नासिकेन्द्रियाप्यायनशीलो वलादपि तद्भोजने श्रद्धामुपजनयति, परिकथाऽपि विशिष्टविशिष्टतरद्रव्यनिष्पादितमोदकादिविषया विधीयमाना तदास्वादसम्पत्याशंसाविधौ चेत उत्साहयितुमीश्वरा, तथादर्शनात्, ततोऽवश्यमाधाकर्मभोक्तृभिः सह संवासो यतीनां दोपायेति ॥ अनुमोदनायां राजदुष्टदृष्टान्तं भावयति- रायारोहऽवराहे विभूसिओ घाइओ नयरमझे। धन्नाधन्नत्ति कहा वहावहो कप्पडिय खोला ॥ १२७ ॥ व्याख्या-श्रीनिलयं नाम नगरं तत्र गुणचन्द्रो नाम राजा, तस्य गुणवतीप्रमुखमन्तःपुरं, तत्रैव च पुरे सुरूपो नाम वणिक्, स ·च निजशरीरसौन्दर्यविनिर्जितनकरध्वजलपणिमा कमनीयकामिनीनामतीव कामास्पदं स्वभावतश्च परदाराभिषङ्गालालप्तः, ततः सोऽन्यदा राजाऽन्तःपुरसन्निवेशसमीपं गच्छन्नन्तःपुरिकाभिः सस्नेहमवलोकितः, तेनापि च ताः साभिलापमवेक्षिताः, वतो जातः परस्परमनुरागः, दूतीनिवेदितप्रयोगवशेन च ताः प्रतिदिनं तेन सेवितुमारब्धाः, राज्ञा च कथमप्ययं वृत्तान्बो जज्ञे, ततो यदा सोऽन्तःपुरं प्राविशत्तदा निज- पुरुषैाहितो ग्राहयित्वाच यैरेवाभरणैरलड्कृतोऽन्तःपुरं प्रविवेश तैरेवाभरणैर्विभूपितो नगरमध्ये चतुष्पथे सकलजनसमक्षं विचित्रकदर्थना- पुरस्सरं विनिपातितो । राजा चान्तःपुरविध्वंसेनातीय दूनमनास्तस्मिन् विनाशितेऽपि न कोपाऽऽवेशं मुञ्चति, ततो हेरिकान् प्रेपयामास, यथा रे ! दुरात्मानं तं ये प्रशंसन्ति ये वा निन्दन्ति तान् द्वयानपि मह्यं निवेदय ? इति, एवं च ते प्रेपिताः कार्पटिकवेपधारिणः सर्व- त्रापि नगरे परिभ्रमन्ति, लोकांश्च तं विनाशितं दृष्ट्वा केचन दुवते, यथा अहो ! जातेन मनुजन्मनाऽवश्यं तावन्मर्त्तव्यं परं या अस्मादृशा- मधन्यानां दृष्टिपथमपि कदाचनापि नायान्ति ता अप्येप यथासुखं चिरकालं भुक्त्वा मृतस्तस्माद्धन्य एप इति, अपरे ब्रुवते--अधन्य एप उभयलोकविरुद्धकारी, स्वामिनोऽन्तःपुरिका हि जननीतुल्याः, ततस्तास्वप्येप सञ्चरन् कथं प्रशंसामर्हति शिष्टेभ्यः ? इति, ततस्ते द्वयेऽपि हेरिकैनिवेदिता राज्ञो, राज्ञा च ये तस्य निन्दाकारिणस्ते सबुद्धय इतिकृत्वा पूजिताः, इतरे तु कृतान्तमुखे प्राक्षिप्यन्त, गाथाक्षरयो- जना त्वेवं-राज्ञोऽवरोधं-अन्तःपुरं तद्विपयेऽपराधे यैरेवाऽऽभरणैर्विभूपितोऽन्तःपुरे प्रविष्टस्तैरेव विभूपितो नगरमध्ये घातितः, ततः कार्पटिकवेपधारिणः 'खोलाः' हेरिका राज्ञा नियुक्ताः, लोकानां च तद्विपया धन्याधन्यकथा, ततो धन्यकथाकारिणां विनाशः इतरेपां त्वविनाश इति, दार्शन्तिकयोजना त्वेवम्-एके साधवस्तावदाधाकर्म भुञ्जते, तत्रापरे जल्पन्ति-धन्या एते सुखं जीवन्ति, अन्ये ब्रुवते- धिगेतान् ! ये भगवत्मवचनप्रतिपिद्धमाहारमश्नन्ति, तत्र ये प्रशंसिनस्ते कर्मणा वध्यन्ते इतरे तु न, इहान्तःपुरस्थानीयमाधाकर्म, अन्त:- ·- , , पुरद्रोहकारिस्थानीया आधाकर्मभोजिनः साधवः, नृपस्थानीयं ज्ञानावरणादिकं कर्म, मरणस्थानीयः संसारः, तत्र ये आधाकर्मभो- क्तपशंसकास्ते कर्मराज्ञो निग्राह्याः, शेपास्त्वनिग्राह्याः ॥ सम्प्रत्यनुमोदनाप्रकारमेव दर्शयति- साउं पज्जतं आयरेण काले रिउक्खमं निहुँ । तगुणविकत्थणाए अभुंजमाणेऽवि अणुमन्ना ॥ १२८ ॥ व्याख्या-आधाकर्मभोजिन उद्दिश्य केचिदेवं त्रुवते-वयं तावन्न कदाचनापि मनोज्ञमाहारं कभामहे, एते पुनः सदैव स्वादु लभ- न्ते, तदपि च 'पर्याप्तं ' परिपूर्ण, तत्रापि 'आदरेण' बहुमानपुरस्सरं तत्रापि 'काले प्रस्तुतभोजनवेलायां तदपि 'ऋतुक्षमं । शिशिरादि- ऋतूपयोगि तथा 'स्निग्ध घृतपूरादि, तस्माद्धन्या अमी सुखं जीवन्ति, एवं 'तद्गुणविकत्थनया' तद्गुणप्रशंसया 'अभुञ्जानेऽपि' अनभ्यवहर- त्यपि 'अनुमन्या' अनुमोदना, इह अनुमन्याजनितो दोपोऽपि कार्य कारणोपचारादनुमन्येत्युक्तः, ततोऽयमर्थः-अभुजानेऽपि अनुमो- दनाद्वारेणाधाकर्मभोजिन इव दोपो भवतीति, अन्ये तु तद्गुणविकत्थनामेवं योजयन्ति-आधाकर्मभोजिनं कोऽपि कन्दर्पणानाभो- गेन वा पृच्छति-साधु लब्धं त्वया भोजनं, तथा पर्याप्तं, तथा आदरेण भक्त्या इत्यादिः, तत्राप्यविरोधः॥ तदेवमुक्तान्याधाकर्मणो नामानि, तदुक्तौ च यदुक्तं प्राग मूलद्वारगाथायाम् ' आधाकम्मियनामा' इति तद्व्याख्यातं, सम्प्रति 'एगहा ' इत्यवयवं व्याचिख्यासुरिदमाह- आहा अहें य कम्मे आयाहम्मे य अत्तकम्मे य । जह वंजणनाणत्तं अत्थेणऽवि पुच्छए एवं ॥ १२९ ॥ व्याख्या--अत्र पर एवं पृच्छति, यथा आधाकर्म अधःकर्म आत्मघ्नमात्मकर्म इत्येतेषु चतुर्षु नामसु व्यजनैर्नानात्वं विद्यते, तथा ' अर्थेनापि ' अर्थापेक्षयापि, नानात्वमस्ति किंवा न ? इति, पृच्छतश्चायमभिप्रायः-इह आधाकादीनां नाम्नां सर्वेपामपि व्युत्प- त्तिनिमित्तं पृथक् पृथगुक्तं, तद्यथा-आधया कर्म आधाकर्म, अत्र साधुविषयप्रणिधानपुरस्सरपाकादिक्रियास्वारम्भो व्युत्पत्तिनिमित्तम् , ·अधोऽधःकर्म अधः कर्म, अत्र विशुद्धेभ्यः संयमादिस्थानेभ्योऽयोऽधस्तरामागमनम् , आत्मानं हन्तीत्यात्मनामति, अत्र चरणायात्म- विनाशनं, परकर्म आत्मकर्म क्रियते इत्यात्मकर्म, अत्र परकर्मण आत्मसम्बन्धितया करणं, ततोऽत्र संशयो, यथा व्युत्पत्तिनिमित्तं पृथक् पृथग् भिन्नमेवं प्रत्तिनिमित्तमपि पृथक् पृथग् भिन्नं यथा घटपटशकटादिशब्दानां, किंवा न यथा घटकलशकुम्भादीनामिति, अत्र 'आहा अहे य कम्मे ' इत्यादावक्षरयोजना प्रागिव भावनीया ॥ एवं परेण प्रश्ने कृते सति शिष्यमतिप्रागल्भ्याधानाय सामान्यतो नाम- विषयां चतुर्भगिकामाह- एगट्टा एगवंजण एगट्ठा नाणवंजणा चेव । नाण? एगवंजण नाणट्ठा वंजणानाणा ॥ १३० ॥ व्याख्या-इह नामानि जगति प्रवर्त्तमानानि कानिचिदुपलभ्यन्ते एकार्थानि एकव्यञ्जनानि, कानिचिदेकार्थानि नानाव्यञ्जनानि, कानिचिन्नानार्थानि एकव्यन्जनानि, कानिचित्पुनर्नानार्थानि नानाव्यन्जनानि ॥ अस्या एव चतुर्भगिकायाः क्रमेण लौकिकनिदर्शनानि गाथाद्वयेनोपदर्शयति- दिलु खीरं खीरं एगहुँ एगवंजणं लोए । एगहुँ बहुनामं दुद्ध पओ पीलु खीरं च ॥ १३१ ॥ गोमहिसिअयाखीरं नाणहूँ एगवंजणं नेयं । घडपडकडसगडरहा होइ पिहत्थं पिहनामं ॥ १३२ ॥ व्याख्या-इह सर्वत्रापि जातावेकवचनं, ततोऽयमर्थः-एकार्थानि एकव्यञ्जनानि नामानि लोके प्रवर्त्तमानानि दृष्टानि, यथा क्षीरं क्षीरमिति, इयमत्र भावना-एकत्र कचिद्गृहे गोदुग्धादिविपये क्षीरमिति नाम प्रसत्तमुपलब्धं, तथाऽन्यत्रापि गोदुग्धादावेव विपये ·क्षीरमिति नाम प्रवर्त्तमानमुपलभ्यते, एवं ततोऽप्यन्यत्र गृहान्तरे, ततोऽमूनि सर्वाण्यपि क्षीरं क्षीरमित्येवंरूपाणि नामानि एकार्थानि एक- व्यन्जनानि, तथा एकार्थानि बहुव्यजनरूपाणि नामानि यथा दुग्धं पयः पीलु क्षीरमिति, अमूनि हि नामानि सर्वाण्यपि विवक्षितगो- दुग्धादिलक्षणैकार्थाभिधायितया नानापुरुपैरेककालं क्रमेणैकपुरुपेण वा प्रयुज्यमानानि एकार्थानि नानाव्यञ्जनानि च ततो द्वितीये भङ्गे निपतन्ति, नानाथर्थान्येकव्यञ्जनानि, यथा-गोमहिष्यजासम्बन्धिषु क्षीरं क्षीरमिति नामानि प्रवत्र्तमानानि, एतानि हि नामानि सर्वाण्यपि समानव्यञ्जनानि भिन्न भिन्नगोदुग्धमहिषीदुग्धादिरूपार्थवाचकतया भिन्नार्थानि च तत उच्यन्ते-नानार्थान्येकव्यञ्जनानि, नानार्थानि नानाव्यञ्जनानि यथा घटपटशकटरथादीनि नामानि ॥ तदेवमुक्तानि चतुर्भनिकाया निदर्शनानि, साम्प्रतमिमामेव चतुर्भङ्गिकामाधाकर्म- णि यथासम्भवं गाथाद्वयेन योजयति- आहाकम्माईणं होइ दुरुत्ताइ पढमभंगो उ । आहाहेकम्मति य बिइओ सकिंद इव भंगो ॥ १३३ ॥ आहाकम्मतरिया असणाई उ चउरो तइयभंगो । आहाकम्म पडुच्चा नियमा सुन्नो चरिमभंगो ॥ १३४ ॥ व्याख्या-आधाकादीनां नान्नां युगपदभिः पुरुपरेकेन वा कालभेदेनैकस्मिन्नेव अशनादिरूपे वस्तुनि यद् 'द्विरुक्तादि द्विरुच्चारणादि, आदिशब्दात् त्रिरुचारणादिपरिग्रहः, स भवति प्रथमो भगः, किमुक्तं भवति ?–एकत्र वसतावशनविपये केनाप्याधाक- म्मति नाम प्रयुक्तं, तथाऽन्यत्रापि वसत्यन्तरेऽशनविपये एवाधाकम्र्मेति नाम प्रयुज्यते, तथा ततोऽन्यत्रापि वसत्यन्तरे, तान्यमूनि सर्वा- ण्यप्याधाकमेति नामानि एकार्थानि एकव्यञ्जनानि इति प्रथमे भङ्गेऽवतरन्ति, आधाकर्म अधःकम्मत्यादीनि तु नामानि विवक्षिताश- नादिरूपैकविषये प्रवर्त्तमानानि द्वितीयो भङ्गः, एकार्थानि नानाव्यञ्जनानीत्येवंरूपद्वितीयभङ्गविपयाणि 'सकिंद इवे 'ति यथा इन्द्रः शक्र .

·- , - . व्याख्या-आधाकर्मणा भुज्यमानेन कृत्वा यस्माद्विशुद्धेभ्यो विशुद्धतरेभ्यः संयमादिस्थानेभ्योऽवतीर्याधस्तादात्मानं करोति तेन कारणेन तदेवाधाकर्म अधःकर्मेत्युच्यते, तथा यस्मादाधाकर्मणा भुज्यमानेन कृत्वा स एव भोक्ता परमार्थतः 'प्राणान् ' द्वीन्द्रियादीन् 'भूतान् ' वनस्पत्तिकायान् उपलक्षणमेतत् जीवान् सत्वांश्च इन्ति-विनाशयति, 'जैस्सहा आरंभो पाणिवहो होइ तस्स नियमेण' इति वचनमामाण्यात्, प्राणादीच नन् नियमतः चरणादिरूपमात्मानं हन्ति, 'पाणिवहे वयभंगो' इत्यादिवचनात्तत आधाकर्म आत्मघ्नमि- त्युच्यते, तथा ' यत् ' यस्मात्कारणात् 'तत् ' आधाकर्म आददानः परस्य-पाचकादेः सम्बन्धि यत्कर्म-आरम्भजनितं ज्ञानावरणी- यादिकमुत्पन्नमासीत् तदात्मनोऽपि करोति, ततस्तदाधाकम्मै आत्मकम्मत्युच्यते, तस्मादधाकादीनि नामानि सर्वाण्यपि नाधाकर्म- शब्दार्थमतिवर्तन्ते इति द्वितीये भङ्गेऽवतरन्ति । तदेवं मूलद्वारगाथायां 'एगहा' इत्यपि व्याख्यातं, सम्पति 'कस्स वावि' इत्यवयवं व्याचिख्यासुराह- करसत्ति पुच्छियमी नियमा साहम्मियरस सं होइ । साहम्मियस्स तम्हा कायव्व परूवणा विहिणा ॥ १३७ ॥ व्याख्या-कस्य' पुरुपविशेषस्य अर्थाय कृतमाधाकर्म भवतीति परेण पृष्टे उत्तरमभिधीयते, नियमात्साधर्मिकस्यार्थाय कृतं तत्' आधाकर्म भवति, तस्मात्साधर्मिकस्यागमोक्तेन विधिना प्ररूपणा कर्तव्या ॥ प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति- १ प्राणा द्वित्रिचतु. प्रोक्ता, भूतास्तु तरवः स्मृताः । जीवाः पञ्चेन्द्रियाः प्रोक्ताः, शेपाः सत्त्वा उदीरिताः॥१॥ २ यस्यार्थमारम्भः प्राणिवधः भवति तस्य नियमेन । ३ प्राणिवधात् व्रतभगः ।

·- - मिको भविष्यतीति स भव्य इत्यर्थः, तथा यच्च साधर्मिकशरीरं सिद्धिशिलातलादिगतमपगतजीवितं भव्यशरीररूपोऽतीतसाधर्मिकशरीर- रूपश्च द्रव्यसाधर्मिकः, 'क्षेत्रे' क्षेत्रविषयः साधर्मिकः, 'समानदेशी' समानदेशसम्भूतः, कालसाधर्मिक समानकालसम्भूतः, प्रवचन- साधर्मिकः साध्वादिचतुष्टयरूपसङ्घमध्यादन्यतमः कश्रित, लिङ्गसाधर्मिको रयहरणमुहपोती इति सूचनात् सूत्रमितिन्यायात् रजो- हरणमुखपोतिकाद्युपकरणवान्, 'दर्शनसाधर्मिकः ' समानदर्शनः, दर्शनं च त्रिधा, तद्यथा-क्षायिक क्षायोपशमिकमौपशमिक च, ततो दर्शनद्वारेण यः साधर्मिकः सोऽपि निधा, तद्यथा-क्षायिकदर्शनसाधर्मिकः क्षायोपशमिकदर्शनसाधर्मिक औपशमिकदर्शनसाधर्मिकश्च, तत्र क्षायिकसम्यग्दृष्टेः क्षायिकसम्यग्दृष्टिः क्षायिकदर्शनसाधर्मिक इत्यादि, 'ज्ञानसाधर्मिकः' समानज्ञानः, ज्ञानं च पञ्चधा, तद्यथा- मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्यवज्ञानं केवलज्ञानं च, ततो ज्ञानद्वारेण साधर्मिकोऽपि पञ्चधा, तद्यथा-मतिज्ञानसाधर्मिक इत्यादि, तत्र मतिज्ञानिनो मतिज्ञानी मतिज्ञानसाधर्मिक इत्यादि । चारित्रसाधर्मिकः समानचारित्रः, चारित्रमपि च पञ्चधा, तद्यथा-सामायिक छेदोपस्थापनं परिहारविशुद्धिकं सूक्ष्मसम्परायं यथाख्यातं च, ततश्चारित्रेण साधर्मिकोऽपि पञ्चधा, तद्यथा-सामायिकचारित्रसाध- मिकश्छेदोपस्थापनिकचारित्रसाधर्मिक इत्यादि, तत्र सामायिकचारित्रस्य योऽपरः सामायिकचारित्रः स सामायिकचारित्रसाधर्मिक इत्यादि, 'तिविह होइ उ चरित्ते' मतान्तरेण पुनश्चारित्रे-चारित्रविषयः साधर्मिकस्त्रिविधो भवति, यतश्चारित्रं मतान्तरेण त्रिधाऽत्र विवक्षितं, तद्यथा-क्षायिकं क्षायोपशमिकमौपशमिकं च, ततस्तद्वारेण यः साधर्मिकः सोऽपि त्रिधा, तथथा-सायिकचारित्रसाधर्मिक इत्यादि, तत्र क्षायिकचारित्रस्यापरः क्षायिकचारित्रः क्षायिकचारित्रसाधर्मिक इत्यादि, अभिग्रहा द्रव्यादौ-द्रव्यादिविपयाश्चतुर्विधा- स्तद्यथा-द्रव्याभिग्रहाः क्षेत्राभिग्रहाः कालाभिग्रहाः भावाभिग्रहाच तद्वारेण साधर्मिका अपि चतुर्विधास्तयथा-द्रव्याभिग्रहसाध-

·नियतसङ्कल्पविषयास्त्वमिश्रा यथा यावन्तः सरजस्काः पाखण्डिनो यदिवा सौगता देवदत्ता इत्यादि, तत्र यावन्तो देवदत्ताः पाखण्डिन
इति मिश्रसङ्कल्पे कृते न कल्पते पाखण्डिदेवदत्तशब्दाभ्यां देवदत्ताख्यस्यापि साधोः सङ्कल्पविपयीकृतत्वात् , यदा पुनरमिश्रः सङ्कल्पो
यथा यावन्तः सरजस्काः पाखण्डिनो देवदत्ता यदिवा यावन्तः सौगता देवदत्ता यदा साधुव्यतिरेकेण सर्वेऽपि पाखण्डिनो देवदत्ता-
|स्तेभ्यो दास्यामीति, तदा देवदत्ताख्यस्य साधोः कल्पते, तस्य सङ्कल्पविषयीकरणाभावात् , यथा च पाखण्डिषु मिश्रामिश्रेषु विभाषा
कृता तथा श्रमणेष्वपि मिश्रामिश्रेषु कर्तव्या, श्रमणा हि शाक्यादयोऽपि भण्यन्ते, यतो वक्ष्यति-निग्गंथसकतावसगेरुयआजीव
पञ्चहा समणा' । ततो यदैवं मिश्रः सङ्कल्पो यावन्तः श्रमणा देवदत्ताख्यास्तेभ्यो दास्यामीति तदा देवदत्ताख्यस्य साधोन कल्पते,
तस्य श्रमणदेवदत्तशब्दाभ्यां सङ्कल्पविषयीकृतत्वात् , यदा पुनरेवममिश्रः सङ्कल्पो यावन्तः शाक्याः श्रमणा यदिवा आजीविका
देवदत्ता यद्वा-साधुव्यतिरेकेण सबै श्रमणा देवदत्तास्तेभ्यो दास्यामीति तदा कल्पते, तस्य विवक्षितसङ्कल्पविषयीकरणाभावात्, संय-
तानां तु निम्रन्थानां विसदृशनाम्नामपि सङ्कल्पे कृते देवदत्ताख्यादेः साधोर्न कल्पते, किमुक्तं भवति ?-चैत्रनाम्नोऽपि संयतस्योदेशेन कृतं
देवदत्ताख्यस्य साधोने कल्पते, तथा भगवदाज्ञाविजृभणात्, यदा पुनस्तीर्थकरप्रत्येकबुद्धसङ्कल्पनेन कृतं तदा कल्पते, तीर्थकरमत्येक-
बुद्धानां सङ्घातीतत्वेन सङ्घमध्यवर्तिभिः साधुभिः सह साधर्मिकत्वाभावात् , ' संजयाण उ विसरिसनामाणवि म कप्पे' इति वचना-
चार्थापत्त्या यावन्तो देवदत्ता इत्यादौ विसदृशचैत्रादिनाम्नां साधूनां कल्पत एवेति प्रतिपादितं द्रष्टव्यं । तदेवमुक्तो नामसाधर्मिकमधिकृत्य
कल्प्याकल्प्यविधिः, सम्पति स्थापनाद्रव्यसाधर्मिकावधिकृत्य तमाह-
नीसमनीसा व कडं ठवणासाहम्मियाम्मि उ विभासा । व्वे मयतणुभत्तं न तं तु कुच्छा विवज्जेज्जा ॥१४४॥

·न्थानां च विभापा कृता तथा क्षेत्रे काले च विभाषणं ज्ञातव्यं, तत्र 'क्षेत्रं ' सौराष्ट्रादिकं 'कालो ' दिनपौरुष्यादिकः, तत्र क्षेत्रविषये विभापा एवं-यदि सौराष्ट्रदेशोत्पन्नेभ्यः पापण्डिभ्यो मया दातव्यमिति सङ्कल्पः तदा सौराष्ट्रदेशोत्पन्नस्य साधो कल्पते, सौराष्ट्रदेशोत्प- नत्वेन तस्यापि सङ्कल्पविषयीकरणात् , शेपदेशोत्पन्नानां तु कल्पते, तेपां सङ्कल्पविषयीकरणाभावात्, यदि पुनः सौराष्ट्रदेशोत्पन्नेभ्यः पाप- ण्डिभ्यः सरजस्केभ्यो यदिवा सौगतेभ्यो यद्वा साधुव्यतिरेकेण सर्वपापण्डिभ्यो दास्यामीति सङ्कल्पः तदा सौराष्ट्रदेशोत्पन्नस्यापि साधोः कल्पते, तस्य सङ्कल्पाक्रोडीकरणात् , एवं श्रमणेष्वपि सामान्यतः सङ्कल्पितेषु न कल्पते, साधुव्यतिरेकेण तु सङ्कल्पितेषु कल्पते, तथा गृह्यगृहिषु सामान्यतः सौराष्ट्रदेशोत्पन्नत्वेन सङ्कल्पितेषु न कल्पते, केवलेषु तु गृहिषु कल्पते, निर्गन्धेषु तु सौराष्ट्रदेशोत्पन्नेष्वसौराष्ट्रदेशो- त्पन्नेषु वा संकल्पितेषु सौराष्ट्रदेशोत्पन्नानामन्यदेशोत्पन्नानां वा सर्वथा न कल्पते, तदेवं क्षेत्रसाधर्मिके विभाषा भाविता, एवं कालसाधर्मि- केऽपि भावनीया, यथा विवक्षितदिनजातेभ्यः पापण्डिभ्यो मया दातव्यमिति सङ्कल्पिते तस्यापि तदिनजातस्य साधोने कल्पते, तस्यापि तदिनजातत्वेन सङ्कल्पविषयीकरणात, शेपदिनजातानां तु कल्पते, सङ्कल्पविपयीकरणाभावात्, इत्यादि सबै पूर्वोक्तानुसारेण भावनीयं, प्रवचनादिपदसप्तके पुनरेवं पूर्वाचार्यव्याख्या-प्रवचनलिङ्गदर्शनज्ञानचारित्राभिग्रहभावनारूपेषु सप्तसु पदेषु द्विसंयोगभङ्गा एकविंशतिः, तद्यथा-प्रवचनस्य लिङ्गेन सहेको, दर्शनेन सह द्वितीयो, ज्ञानेन सह तृतीयः, एवं यावद्भावनया सह पाठ इति पड् भङ्गाः, एवं लिङ्गस्य दर्श- नादिभिः सह पञ्च, दर्शनस्य ज्ञानादिभिः सह चत्वारः, ज्ञानस्य चारित्रादिभिः सह त्रयः, चारित्रस्याभिग्रहभावनाभ्यां द्वौ, अभिग्रहस्य भावनया सहक इत्येकविंशतिः, एतेषु चैनविंशतिसङ्खयेषु भङ्गेषु प्रत्येकमेकैका चतुर्भगिका, तद्यथा-प्रवचनतः साधर्मिको न लिङ्गतः, लिङ्गतः साधर्मिको न प्रवचनतः, प्रवचनतः साधर्मिको लिङ्गतश्च, न प्रवचनतो न लिगतश्च, शेपेषु भङ्गेषु यथास्थानं चतुर्भङ्गिका दर्श- यिष्यते ॥ तत्र प्रथमचतुर्भङ्गिकाया आधभङ्गयोदाहरणमुपदर्शयति- ·दस ससिहागा सावग पवयण साहम्मिया न लिङ्गेण । लिङ्गेण उ साहम्मी नो पवयण निहगा सव्वे ॥१४६॥ व्याख्या-प्रवचनतः साधर्मिका न लिड्ड्रेन अविरतसम्यग्दृष्टेरारभ्य यावदशमी श्रावकातिमा प्रतिपन्ना ये श्रावकारतेऽत्र द्रष्टव्याः, कुत इत्याह-'दस ससिहागा' इत्यत्र ‘निमित्तकारणहेतुषु सर्वासां विभक्तीनां प्रायो दर्शन मिति न्यायादेतौ प्रथमा, ततोऽयमर्थः- यतस्ते दशमी श्रावकप्रतिमा प्रतिपन्नाः 'सशिखाकाः' शिखासहिताः केशसहिता एवेत्यर्थः, ततस्ते प्रवचनत एव साधर्मिका भवन्ति न लिङ्गतो, ये त्वेकादशी श्रावकप्रतिमां प्रतिपन्नास्ते निष्केशा इत्यादिना लिङ्गतोऽपि सापमिका भवन्तीति तद्विवर्जनम्, एतेषां चाय य- त्कृतं तत्साधूनां कल्पते, तथा लिङ्गतः साधर्मिका न प्रवचनतो निह्नवाः, तेषां प्रवचनवहिर्भूतत्वेन प्रवचनतः साधर्मिकत्वाभावात् , लिङ्गं तु-तेषामपि रजोहरणादिकं विद्यते इति लिङ्गतः साधर्मिकाः, तेषामप्यर्थाय कृतं माधूनां कल्पते, निवाश्च द्विधा-लोके निह्नवत्वेन ज्ञाता अज्ञाताच, तत्र ये ज्ञातास्ते इह ग्राह्याः, अज्ञातानां लोके साधुत्वेन व्यवहरणभावतः प्रवचनान्तर्वर्तित्वात, इहाद्यभङ्गद्वयेन उदाहते शेषमुत्तरं भगव्यं स्वयमेव श्रोतारोऽवभोत्स्यन्ते इति बुद्धया नियुक्तिकृन्नोदाहृतवान् , अनेनैव च कारणेन शेषाणामपि चतुर्भङ्गिकाणामाद्यमेव भड्ग- यमुदाहरिष्यति नोत्तरं भङ्गाद्वयं, वयं तु सुखावयोधायोदाहरिष्यामः, तत्रास्यामेव प्रथमचतुर्भनिकायां प्रवचनतः साधर्मिका लिङ्गतश्चेति तृतीयभङ्गे उदाहरणं साधवः एकादशी प्रतिमां प्रतिपन्नाः श्रावका वा, तत्र साधूनामर्थाय कृतं न कल्पते श्रावकाणा त्वाय कृतं कल्पते, न प्रवचनतः साधर्मिका नापि लिङ्गतस्तीर्थकरप्रत्येकबुद्धाः, तेषां प्रवचनलिङ्गातीतत्वात् , तेषामर्थाय कृतं कल्पते, द्वितीया चतु- भङ्गिका प्रवचनतः साधर्मिका न दर्शनतो, दर्शनतः साधर्मिका न प्रवचनतः, प्रवचनतः साधर्मिका दर्शनतश्च, न प्रवचनतो न दर्शनतः, तत्राबभनद्वयोदाहरणमाइ- ·विसरिसदसणजुत्ता पवयणसाहम्मिया न दंसणओ। तित्थगरा पत्तेया नो पवयणदंससाहम्मी ॥ १४७ ॥ व्याख्या-प्रवचनतः साधमिका न दर्शनतः, 'विसदृशदर्शनयुक्ताः' विभिन्नसायिकादिसम्यक्त्वयुक्ताः साधवः श्रावका वा, किमुक्तं भवति ?-एकेषां सावूनां श्रावकाणां वा क्षायोपशमिकं दर्शनमपरेपां त्वौपशमिक क्षायिकं वा ते परस्परं प्रवचनतः साधर्मिका न दर्शनतः, तत्र साधूनामर्थाय कृतं साधूनां न कल्पते श्रावकाणां त्वर्थाय कृतं कल्पते तथा दर्शनतः साधर्मिका न प्रवचनतः, तीर्थकराः प्रत्येकबुद्धा वा समानदर्शना वेदितव्याः, तेषामर्थाय कृतं साधूनां कल्पते, प्रवचनतः साधर्मिका दर्शनतश्च, साधवः श्रावका वा समान- दर्शनाः, अत्रापि साधूनामर्थाय कृतं न कल्पते श्रावकाणां त्वर्थाय कृतं कल्पते, न प्रवचनतो नापि दर्शनतस्तीर्थकरमत्येकवुद्धनिहवाः, तत्र तीर्थकराः प्रत्येकबुद्धाच विभिन्नदर्शना वेदितव्याः, निहवाश्च मिथ्यादृष्टयः प्रतीता एव, एतेषां च सर्वेपामर्थाय कृतं कल्पते । तृतीया चतुर्भगिका प्रवचनतः साघमिका न ज्ञानतः, ज्ञानतः साधर्मिका न प्रवचनतः, प्रवचनतोऽपि साधर्मिका ज्ञानतश्च, न प्रवचनतो नापि ज्ञानतः, एवं चतुर्थ्यपि चतुर्भगिका प्रवचनस्य चारित्रेण सह वेदितव्या, एतयोईयोरपि चतुर्भङ्गिकयोरायमायं भङ्ग- यमतिदेशेनोदाहरति- नाणचरित्ता एवं नायब्वा होति पवयणेणं तु । व्याख्या-यथा प्रवचनेन सह दर्शनमुक्तम् , एवं ज्ञानचारित्रे अपि प्रवचनेन सह ज्ञातव्ये, तद्यथा-प्रवचनतः साधर्मिका न ज्ञानतः, विसदृशज्ञानसहिताः साधवः श्रावका वा, अत्रापि यदि साधवस्तर्हि न कल्पते, अथ श्रावकास्तहिं कल्पते, ज्ञानतः साधर्मिका न प्रवच- ·यु- ग- नतः, तीर्थकराः प्रत्येकबुद्धा वा समानज्ञानाः, तेपामर्थाय कृतं कल्पते, प्रवचनतः साधर्मिका ज्ञानतश्च, साधनः श्रावका वा समानज्ञानाः, अत्रापि साध्वर्थ कृतं न कल्पते, श्रावकाणां त्वाय कृतं कल्पते, न प्रवचनतो नापि ज्ञानतस्तीर्थकरप्रत्येकबुद्धनिहवाः, तत्र तीर्थकराः प्रत्येकबुद्धाश्च विभिन्नज्ञाना वेदितव्याः, निहवास्तु मिथ्यादृष्टित्वादज्ञानिनः प्रतीता एव, एतेपां सर्वेपामप्यर्थाय कृतं कल्पते, तथा प्रवच- नतः साधर्मिका न चारित्रतः साधवः श्रावकाच, तत्र साधवो विसदृशचारित्रसहिता वेदितव्याः, श्रावकाणां त्वविरतसम्यग्दृष्टीनां सर्वथा विरत्यभावेन देशविरतानां तु देशचारित्रतया चारित्रतः साधर्मिकत्वाभावः सुप्रतीतः, साध्वर्थं चेत्कृतं न कल्पते श्रावकार्थ चेत्तर्हि कल्पते, चारित्रतः साधर्मिका न प्रवचनतः, तीर्थकरप्रत्येकबुद्धाः समानचारित्राः, तेपामर्थाय कृतं कल्पते, प्रवचनतः साधर्मिकाचारित्र- तश्च साधवः समानचारित्राः, तेपामर्थाय कृतं न कल्पते, न प्रवचनतो नापि चारित्रतस्तीर्थकरप्रत्येकबुद्धनिह्नवाः, तत्र तीर्थकरप्रत्येकबुद्धा विसदृशचारित्रा वेदितव्याः, निहवास्त्वचारित्रिण एव, एतेषां च सर्वेपामप्यर्थाय कृतं कल्पते ॥ पञ्चमी चतुर्भङ्गिका प्रवचनतः साधर्मिका नाभिग्रहतः, अभिग्रहतः साधर्मिका न प्रवचनतः, प्रवचनतोऽपि साधर्मिका अभिग्रहतश्च, न प्रवचनतोऽपि नाप्यभिग्रहतश्च, एवं षष्ठयपि चतुर्भगिका प्रवचनस्य भावनया सह वेदितव्या, एतयोर्द्वयोरपि चतुर्भड्कियोः प्रत्येकमायं भङ्गाद्वयमुदाहरति- पवयणओ साहम्मी नाभिग्गह सावगा जइणो ॥ १४८ ॥ साहम्मऽभिग्गहेणं नोपवयण निण्ह तित्थ पत्तेया । एवं पवयणभावण एत्तो सेसाण वोच्छामि ॥ १४९ ॥ व्याख्या-प्रवचनतः साधर्मिका नाभिग्रहतः श्रावका यतयश्च विसदृशाभिग्रहसहिताः, तत्र श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधू- ·नाम् , अभिग्रहेण साधमिका न प्रवचनेन, निहवतीर्थकरमत्येकबुद्धाः, एतेषां चाय कृतं कल्पते, प्रवचनतः साधर्मिका अभिग्रहतश्च साधवः श्रावकाच समानाभिग्रहाः, अत्रापि श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनां, न प्रवचनतो नाप्यभिग्रहतः, तीर्थकरमत्येकबुद्ध- निवा विसदृशाभिग्रहकलिता निरभिग्रहा वा, तेपामर्थाय कृतं कल्पते, 'एवं पवयणभावण 'त्ति एवं-पूर्वोक्तेन प्रकारेण प्रवचनभावनेति- प्रवचनभावनाचतुर्भगिका भावनीया, तद्यथा-प्रवचनतः साधर्मिका न भावनातः, साधवः श्रावका वा विसदृशभावनाकाः, अत्रापि श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनां, भावनातः साधर्मिका न प्रवचनतः, निहवतीर्थकरमत्येकबुद्धास्तेपागीय कृतं कल्पते, प्रवचनतः साधर्मिका भावनातच, साधवः श्रावकाच समानभावनाकाः, तत्र श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनां, न प्रवचनतो नापि भावनातः तीर्थकरप्रत्येकबुद्धनिहवा विसदृशभावनाकाः, एतेपामर्थाय कृतं कल्पते, तदेवमुक्तानि प्रवचनाश्रितानां पण्णां चतुर्भङ्गिकानामुदाहरणानि, एत्तो सेसाण वोच्छामिति इत ऊर्व शेपाणां चतुर्भङ्गिकाणामुदाहरणानि वक्ष्ये । प्रतिज्ञातमेवातिदेशेन निर्वाहयति- लिंगाईहिवि एवं एकेकेणं तु उवरिमा नेया । जेऽनन्ने उवरिल्ला ते मोत्तुं सेसए एवं ॥ १५० ॥ व्याख्या--'लिङ्गाईहिवि' इत्यत्र सप्तम्यर्थे तृतीया ततोऽयमर्थः-एवं-पूर्वोक्तेन प्रकारेण लिङ्गादिष्वपि-लिङ्गदर्शनप्रभृतिष्वपि पदेषु एकैकेन लिङ्गादिना पदेन ' उपरितनानि' दर्शनज्ञानप्रभृतीनि पदानि नयेत् , किमुक्तं भवति ?-लिङ्गदर्शनप्रभृतिषु पदेषु दर्शन- ज्ञानादिभिः पदैः सह याश्चतुर्भङ्गिकास्ताः पूर्वोक्तानुसारेणोदाहरेत्, अतीवेदं सक्षिप्ततरमुक्तम्, अतो न्यक्षेण विवचरिदमाह- 'जेऽनन्ने' इत्यादि, ये अनन्ये-उदाहरणापेक्षया अन्यादृशा न भवन्ति भङ्गाः तान्मुक्त्वा शेपकान् भड़कान् एवं-यक्ष्यमाणप्रकारेण जानीत, इयमत्र भानना-इह लिङ्गदर्शनयोथै चत्वारो भङ्गाः सोदाहरणा वक्ष्यन्ते-ताशा एव प्राय उदाहरणापेक्षया लिङ्गज्ञानलिङ्ग- - ·साधर्मिका ज्ञानतच समानज्ञानाः साधर एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नाः श्रावकाश, अनापि श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनां, न लिइन्तो नापि शानतो, विभिन्नशानाः प्रत्येकयुदतीर्थकरा एकादशपतिमापतिपन्ना ः श्रावकाश, एतेपामर्थाय कृतं कल्पते, लिङ्गचरणयो- रियं चतुर्भजिका, लिङ्गतः सामिका न चरणतः, चरणतः साधर्मिका न लिजतो, लिङ्गतः साधर्मिकावरणतश्च, न लिङ्गतो नापि चरणतः, अस्या अपि चतुर्भझिकाया उदाहरणानि प्रायः पूर्नसशानीतिकृता नियुक्तिनोदाहतवान् ततोऽहमेवोदाहरामि, लिङ्गतः साधर्मिका न चरणतो विभिन्नचारित्रा यतयः, एकादशी प्रतिमां प्रतिपन्नाः श्रावका निहाय, अन श्रावकाणां निस्वानां चार्थाय कृतं कल्पते न यती- नां, चरणतः साधर्मिका न लिङ्गतः, प्रत्येकबुद्धास्तीर्थकता समानचारिताः, तेपामर्थाय कृतं साधूनां कल्पते, लिङ्गतः साधर्मितावरणतन समानचारित्रा यतयः, तेपामीय कृतं न कल्पते, न लिङ्गतो नापि चरणतो विसटशचरणाः प्रत्येकवुद्धतीर्थकरा एकादशमतिमावर्जाः श्रावकाश, तेपामर्थाय कृतं कल्पते ॥ लिगाभिग्रहयोधतुर्भलिका इयं-लिङ्गतः सार्मिका नाभिगहतः, अभिग्रहतः साधर्मिता न लिजतो, लिङ्गतः साधर्मिका अभिग्रहतच, न लिङ्गतो नाप्यभिग्रहतः, तनायं भजदयमुदाहरति- लिंगेण उ नाभिग्गह अणभिग्गह वीसुऽभिग्गही चेव । जइ सावग बीयभंगे पत्तेयबुहा य तित्थयरा ॥ १९२॥ व्याख्या-लिङ्गेन साधर्मिका नाभिमहतोऽनभिग्रहाः, यद्वा 'विषाभिपहिणो' विभिन्नाभिग्रहकलिता यतय एकादशी प्रतिमा प्रति- पन्नाः श्रावकाश वेदितव्याः, उपलक्षणमेतन्निरवाश, अनापि निरुपानां श्रावकाणां चाय कृतं कल्पते न यतीनाम् १, अभिग्रहतः साध- मिका न लिङ्गत इत्येवंरूपे द्वितीये भङ्गे प्रत्येकयुद्धास्तीर्थ करायशब्दादेकादशमतिमायोः श्रावकाच रामानाभिग्रहा द्रष्टव्याः, एतेपा- मर्थाय कृतं कल्पते २, लिङ्गतः साधर्मिका अभिग्रहतच समानाभिग्रहाः साधा एकादशी प्रतिमां प्रतिपन्नाः श्रानका निहवाश्च, अनापि

·श्रावकनिहवानामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनां ३, न लिजातो नाप्यभिग्रहता विसदृशाभिग्रहास्तीर्थकरमत्येकबुदैकादशपतिमावर्जश्रावकाः,
एतेपामर्थाय कृतं कल्पते ॥ लिजभावनयोरियं चतुर्भशिका-लिङ्गतः राार्मिका न भावनातः भावनातः साधर्मिता न लिहतो लिङ्गतः
साधर्मिका भावनातश न लिङ्गतो नापि भावनातः, तत्रारया उदाहरणान्यतिदेशेनाह-
एवं लिङ्गेण भावण ।
व्याख्या-यथा लिङ्गे अभिग्रहेण भङ्गेपूदाहतमेवं भावनयाऽऽप्युदाहर्तव्यं । तथैवम्-लिङ्गतः साधर्मिका न माननातः, भावनार-
हिता विष्वग्भावना वा यतय एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नाः श्रावका निहवाश्च, अत्र श्रावकनिहवानामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनामर्थाय १,
भावनातः साधर्मिका न लिङ्गतः, प्रत्येकबुद्धास्तीर्थकृत एकादशी मतिमा प्रतिपन्नाः श्रावकाच समानभावनाकाः, एतेपागाय कृतं कल्पते २,
लिजतः साधमिका भावनातच समानभावनाकाः साधव एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नाः श्रावका निहवाश्थ, अनापि श्रावकनिहवानामर्थाय
कृतं कल्पते न यतीनां ३, न लिहतो नापि भावनातो विसराभावनाकास्तीर्थकरमत्येकबुदैकादशमतिमावर्जश्रावकाः, एतेपामर्थाय कृतं
कल्पते ॥ तदेवं लिङ्गविपया पञ्च चतुर्भलिका उक्ताः, सम्पति दर्शनस्य ज्ञानादिभिः सह वक्तव्याः, तत्र दर्शनज्ञानयोरियं चतुर्भशिका-
दर्शनतः सामिका न ज्ञानतः ज्ञानतः साधर्मिका न दर्शनतः दर्शनतोऽपि साधमिका ज्ञानतश्च न दर्शनतो नापि ज्ञानतः, तत्राद्यं
भन्दयमुदाहरति-
दसणनाणे य पढम भंगो उ । जइ सावग वीसुनाणी एवं चिय बिइयभंगोऽवि ॥ १५३ ॥

·- . व्याख्या-'दर्शनज्ञाने' दर्शनज्ञानविपयायां 'चः' समुच्चये, प्रथमो भगो दर्शनतः साधर्मिका न ज्ञानत इत्येवंरूपः 'विष्वग्- ज्ञानिनः' विभिन्नज्ञानाः समानदर्शना यतयः श्रावकाच वेदितव्याः, तत्र श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनामर्थाय कृतम् । एवमेव ज्ञानतः साधर्मिका न दर्शनत इत्येवंरूपो द्वितीयो भङ्गोऽपि ज्ञातव्यः, तत्रापि यतयः श्रावकाच वेदितव्या इत्यर्थः, केवलं विभिन्नदर्शनाः समानज्ञानाः, अत्रापि कल्प्याकल्प्यविधिः प्रागिव, ज्ञानतः साधर्मिका दर्शनतश्च समानज्ञानाः समानदर्शना यतयः श्रावकाच, अत्रापि कल्प्याकल्प्यविधिः प्राग्वत्, न ज्ञानतो नापि दर्शनतो विसदृशज्ञानदर्शनाः साधवः श्रावका निहवाश्च, अत्र श्रावकनिहवानामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनां ॥ दर्शनचरणयोश्चतुर्भङ्गिका त्वियं-दर्शनतः साधर्मिका न चरणतः चरणतः सामिका न दर्शनतः दर्शनतोऽपि साधर्मि- काश्चरणतश्च न दर्शनतो नापि चरणतः, तत्राद्यं भगद्वयमुदाहरति- दसणचरणे पढमो सावग जइणो य बीयभंगो उ । जइणो विसरिसदंसी दंसे य अभिग्गहे वोच्छं॥ १५ ॥ व्याख्या-दर्शनचरणे' दर्शनचरणचतुर्भडिकायां प्रथमो भङ्गो दर्शनतः साधर्मिका न चरणत इत्येवंरूपः समानदर्शनाः श्रावका विसदृशचरणा यतयश्च, अत्र श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनामर्थाय कृतं १, द्वितीयो भगः पुनश्चरणतः साधर्मिका न दर्श- नत इत्येवंरूपो विसदृशदर्शनाः समानचारित्रा यतयः, एतेपामर्थाय कृतं न कल्पते २, दर्शनतः साधर्मिकाश्चरणतश्च समानदर्शनचरणा यतयः, अत्रापि न कल्पते ३, न दर्शनतो नापि चरणतो निहवा विसदृशदर्शनाः श्रावका विसदृशदर्शनचरणा यतयश्व, तत्र निवश्राव- काणामर्थाय कृतं कल्पते न यतीना, दर्शनाभिग्रहयोरियं चतुर्भगिका-दर्शनतः साधर्मिका नाभिग्रहतः, अभिग्रहतः साधर्मिका न दर्शनतः, n - ·नतः साधर्मिका भावनातश्च समानदर्शनभावनाकाः साधुश्रावकाः, न दर्शनतो नापि भावनातो विसदृशदर्शनभावनाकाः साधुश्रावक- निवाः, अत्र चतुर्वपि भङ्गेषु कल्प्याकल्प्यविधिः प्रागिव । तदेवं दर्शनविषया अपि चतस्रचतुर्भगिका उक्ताः, सम्पति ज्ञानस्य चारि- त्रादिभिः सह वक्तव्याः, ताश्चातिदेशेनाह- नाणेणऽवि नेज्जेवं व्याख्या-यथा दर्शनेन सह चतस्रश्चतुर्भगिका उक्ताः एवं ज्ञानेनापि सह चारित्रादीनि पदान्यधिकृत्य तिस्रश्चतुर्भङ्गिका भाव- नीयाः । अतीवेदं सजिप्तमुक्तमतः स्पष्टं वित्रियते-ज्ञानचरणयोरियं चतुर्भड्किा, ज्ञानतः साधर्मिका न चरणतः, चरणतः साधर्मिका न ज्ञानतः, ज्ञानतोऽपि साधर्मिकावरणतश्च, न ज्ञानतोऽपि नापि चरणतः । तत्र ज्ञानतः साधर्मिका न चरणतः, समानज्ञानाः श्रावका विसदृशचरणसमानज्ञाना यतयश्च, अत्र श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनां १, चरणतः साधर्मिका न ज्ञानतो विसदृशज्ञानाः समान- चरणा यतयः, अत्र न कल्पते २, ज्ञानतः साधमि काश्चरणतश्च समानज्ञानचरणा यतयः, अत्रापि न कल्पते ३, न ज्ञानतो नापि चरणतो विसदृशज्ञानचरणा यतयो विसशज्ञानाः श्रावका निवाश्च, अत्र श्रावकनिह्नवानामर्थाय कृतं कल्पते न यतीनां ४, ज्ञानाभिग्रहयोरियं चतुर्भङ्गिका-ज्ञानतः साधर्मिका नाभिग्रहतः, अभिग्रहतः साधर्मिका न ज्ञानतः, ज्ञानतोऽपि साधर्मिका अभिग्रहतश्च, न ज्ञानतो नाप्यभिग्र- हतः । तत्र ज्ञाननः साधर्मिका नाभिग्रहतः समानज्ञाना विसदृशाभिग्रहाः साधुश्रावकाः, अत्र श्रावकाणामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनाम् १, अभिग्रहतः साधर्मिका न ज्ञानतो विसशज्ञानाः समानाभिग्रहाः साधुश्रावकाः समानाभिग्रहा निहवाश्च, अत्रापि श्रावकनिहवानामर्थाय कृतं कल्पते न साधूनां २, ज्ञानतः साधमिका अभिग्रहतच समानज्ञानाभिग्रहाः साधुश्रावकाः, अत्र कल्प्याकल्प्यविधिः प्रथमभङ्ग इव ३, ·श्रावकाणां निह्नवानां चार्थाय कृतं कल्पते न यतीनां २, चरणतः सामिका अभिग्रहतश्च समानधरणाभिग्रहा यतयः, अत्र न कल्पते ३, न चरणतो नाप्यभिग्रहतः विसदृशाभिग्रहचरणाः साधवो विसदृशाभिग्रहाः श्रावकनिहवाश्च, अत्र कल्प्याकल्प्यभावना द्वितीयभङ्ग इव ४, चरणभावनयोरियं चतुर्भङ्गिका-चरणतः सामिका न भावनातः भावनातः साधर्मिका न चरणतः चरणतः साधर्मिका भावनातश्च न चरणतो नापि भावनातः, अस्या उदाहरणान्यतिदेशत आह- एवं तु भावणासुऽवि व्याख्या-यथा चरणेन सहाभिग्रहे उदाहृतम् एवं भावनास्वप्युदाहर्त्तव्यं, तचैवं-चरणतः साधर्मिका न भावनातः समानचरण- विभिन्नभावना यतयः १, भावनातः साधर्मिका न चरणतः समानभावना निह्नवाः श्रावका विभिन्नचरणा यतयश्च २, चरणतः साधर्मिका भावनातश्च समानचरणभावना यतयः ३, न चरणतो नापि भावनातो विसदृशचरणभावनाः साधवो विसदृशभावनाः श्रावका निह्नवाश्च ४, अत्र चतुर्वपि भङ्गकेषु कल्प्याकल्प्यविधिः प्रागिव । तदेवं चरणविपयेऽपि द्वे चतुर्भङ्गिके उक्ते, सम्प्रत्यभिग्रहभावनयो- चतुर्भङ्गिका वक्तुकाम आह- वोच्छं दोण्हतिमाणित्तो ॥ १५६ ॥ व्याख्या-इत ऊर्ध्वं द्वयोरन्तिमयोः-अभिग्रहभावनालक्षणयोः पदयोश्चतुर्भङ्गिकामुदाहरणतो वक्ष्ये । तत्र तयोरियं चतुर्भड्किा- अभिग्रहतः साधर्मिका न भावनातः, भावनातः साधर्मिका नाभिग्रहतः, भावनातः साधर्मिका अभिग्रहतश्च, नाभिग्रहतो नापि भावनातः । तत्रायं भङ्गद्वयमुदाजिहीराह- ·कादीन् भावान् । क्षायिकक्षायोपशमिकौपशमिकानि दर्शनानि, चशब्दादिचित्राणि सानानि चरणानि अनिग्रहान् भावना प्रतीत्य भझान् योजयेत्, ते च तथैव योजिताः । तन मथपचतुर्भगिक पाननलिविषयामधिकृत्य विशेषतः कल्प्याफलप्परिधिमाह- जत्थ उ तइओ भंगो तत्थ न कप्पं तु सेसए भयणा । तित्थंकरकेवलिणो जहकप्पं नो य सेसाणं ॥ १५९ ॥ व्याख्या-यत्र साधर्मिके तृतीयो भाः प्रवचनतः साधर्मिका लिइतरेत्येतंम्पस्तत्र न कल्पते, यतः प्रवचनतो लिङ्गता समि- काः प्रत्येकबुद्धतीर्थकरवा यतयः ततस्तेपामाग कृतं न कल्पते, तुशब्दोऽनुक्तसमुनगार्थः, स च श्रावस्गकादशी प्रतिगां प्रतिपन्नस्य तृतीयभाभाविनोऽप्यर्थाय कृतं कल्पते इति रामुगिनोति, केचिदातुः-एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नः साधुकल्प इति तरयाप्पीय जुनं न कल्पते, तदयुक्तं, मूलटीकायामस्वार्थस्याराम्मतत्तात्, भूलटीकायां हि लिगाभिहचतुर्भजिकाविपये कलप्पा फलप्यविपिरेवमुक्ता-" लिये नो अभिग्गहे जइ साहू न कप्पइ गिहत्यनिण्हवे कप्पइ "ति इह लिजगुता गृहस्था एकादशी प्रतिमां प्रतिपन्नाः श्रारका एवं लभ्यन्ते, ततस्तेपामर्थाय कृतं कल्प्यमुक्तं, ' रोसए भयण ति शेपके भजकत्रये 'भजना' विकल्पना कचित् कथन्नित्कल्पते कचिन, भजचतुष्टयम- प्यधिकृत्य सामान्यत उदाहरति-'तित्यंकरे 'त्यादि, यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः तीर्थकरकेलिनोऽर्थाय कृतं कल्पते, इह तीर्थकर उत्पनफे- वलज्ञान एवं प्रायः सर्वत्रापि भूमण्डले प्रतीतो भवति, प्रतीतस्य च तीर्थकरस्यार्थाय कृतं कल्पते नापतीतस्य ततः केवलिग्रहणं, यदा पुनश्छास्थावस्थायामपि तीर्थकरलेन प्रतीतो भाति तदा तस्यामप्यवस्थायां तन्निमित्तं कृतं कल्पते, तीर्थकरग्रहणं च प्रत्येकबुद्धानामुप- लक्षणं, तेन तेपामप्यर्थाय कृतं कल्पते, 'नो य सेरााणं 'ति शेषरााधूनामर्थाय कृतं न कल्पने, इदं च सामान्यत उक्तं, ततोऽमुगेवार्थ- मुपजीव्य तृतीयवर्जे शेपे भङ्गत्रये भजना स्पष्टगुपदश्यते-प्रवचनतः साधर्मिका न लिङ्गतः, एकादशमतिमापतिपनपन ः शेरवानफास्ते. - Satara ·सालीमाइ अवडे फलाइ सुंठाइ साइमं होइ । व्याख्या-शाल्यादिकमशनम् , अवट इति वापिकूपतडागाद्युपलक्षणं, ततः कूपवापीतडागादौ यजलं तत्पानं, तथा 'फलादि' फलं-नालिकेरादि, आदिशब्दाचिञ्चिणिकापुष्पादिपरिग्रहस्तत् खादिम, शुण्ठयादिकं स्वादिम, तत्र शुण्ठी प्रतीता, आदिशब्दात हरी- तक्यादिपरिग्रहः । तदेवं व्याख्यातान्यशनादीनि, सम्प्रत्येतेष्वेवाधाकर्मरूपेषु प्रत्येकं भङ्गचतुष्टयमाह- तस्स कडनिट्ठियमी सुद्धमसुद्धे य चत्तारि ॥ १६१ ॥ व्याख्या-तस्येति प्रस्तावात् साधोराय ' कृतमि 'त्यत्र बुद्धावादिकमविवक्षायां क्तमत्ययः, ततोऽयमर्थः-कर्तुं प्रारब्धं, तथा तस्य साधोराय 'निष्ठितं' सर्वथा मासुकीकृतमिति, अत्र विपये 'चत्वारि' इति चत्वारो भङ्गा भवन्ति, तत्र प्रथम एप एव भङ्गः-तस्य कृतं तस्य निष्ठितं, द्वितीयस्तस्य कृतमन्यस्य निष्ठितं, तृतीयोऽन्यस्य कृतं तस्य निष्ठितं, चतुर्थोऽन्यस्य कृतमन्यस्य निष्ठितं । तत्र प्रथमो व्याख्यातो द्वितीयादीनां तु भङ्गानामयमर्थः-पूर्व तावत्तस्य साधोराय कर्तुमारब्धं ततो दातुः साधुविषयदानपरिणामाभावतोज्यस्य-आत्मनः स्वपु- त्रादेाऽर्थाय निष्ठां नीतं, तथा प्रथमतोऽन्यस्य-पुत्रादेरात्मनो वाऽर्थाय कर्तुमारब्धं ततः साधुविषयदानपरिणामभावतः साधोराय निष्ठां नीतं, तथा प्रथमत एवान्यस्य निमित्तं कर्तुमारब्धमन्यस्यैव च निमित्तं निष्ठां नीतम् , एवमशने पाने खादिमे स्वादिमे च प्रत्येकं चत्वार- श्चत्वारो भङ्गा भवन्ति, तत्र 'सुद्धमसुद्धे यत्ति आपत्वात् शुद्धावशुद्धौ चेति द्रष्टव्यं, तत्र शुद्धौ-साधोरासेवनायोग्यौ, तौ च द्वितीयचतु- थैभनौ, तथाहि-क्रियाया निष्ठा प्रधाना, ततो यद्यपि प्रथमतः साधुनिमित्तं क्रिया प्रारब्धा तथापि निष्ठामन्यनिमित्तं नीतेति द्वितीयो भङ्गः साधोः कल्पते, चतुर्थस्तु भङ्गः शुद्ध एव, न तत्र विवादः, अशुद्धौ-अकल्पनीयौ, तौ च प्रथमतृतीयौ, तत्र प्रथम एकान्तेनाशुद्ध एव साध्वर्थ ·कितगात्रेण तेभ्यो वसतिः कल्पनीया उपादेशि, सावध तत्र स्थिताः, यथागर्म भिक्षापवेशनेन वहिभूमौ स्थण्डिलनिरीक्षणेन च सकल- मपि ग्रामं प्रत्युपेक्षितवन्तः, जिनदत्तोऽपि च श्रावको वसतावागत्य यथाविधि साधून् वन्दित्वा महत्तरं साधुमपृच्छत्-भगवन् ! रुचित- मिदं युष्मभ्यं क्षेत्रं !, सूरयोऽत्र निजसमागमेनास्माकं प्रसादमाधास्यन्ति ?, ततः स ज्येष्ठः साबुरवादीत्-वर्तमानयोगेन, ततो ज्ञातं जिनदत्तेन-यथा न रुचितमिदमेतेभ्यः क्षेत्रमिति, चिन्तयति च–अन्येऽपि साधयोऽत्र समागच्छन्ति परं न केचिदवतिष्ठन्ते, तन जानामि किमत्र कारणमिति, ततः कारणपरिज्ञानाय तेषां साधूनामन्यतमं कमपि साधुमृनुं ज्ञात्वा पप्रच्छ, स च यथावस्थितमुक्तवान् , यथाऽत्र सर्वेऽपि गुणा विद्यन्ते, गच्छस्यापि च योग्यमिदं क्षेत्रं, केवलमत्राचार्यस्य प्रायोग्यः शाल्योदनो न लभ्यते इति नावस्थीयते । तत एवं कारणं परिज्ञाय तेन जिनदत्तश्रावकेणापरस्माद्रामात् शालीवीजमानीय निजग्रामक्षेत्रभूमिषु वापितं, ततः सम्पनो भूयान् शालि।, अन्यदा च यथाविहारक्रमं ते वाऽन्ये वा साधवः समायासिषुः, श्रावकश्च चिन्तयामास-यथैतेभ्यो मया शाल्योदनो दातव्यो येन सूरीणामिदं योग्य क्षेत्रमिति परिभाव्य साधवोऽमी सूरीनानयन्ति, तत्र यदि निजगृह एव दास्यामि ततोऽन्ये गृहेबु कोद्रवरालककूरं लभमानानामेतेपामा- धाकर्मशङ्कोत्पत्स्यते तस्मात्सर्वेष्वपि स्वजनगृहेषु शालिं प्रेषयामीति,तथैव च कृतं,स्वजनांचोक्तवान् यथा स्वयमप्यतुं शालिं पक्त्वा सुजत, साधुभ्योऽपि च ददत, एप च वृत्तान्तः सर्वोऽपि वालादिभिरवजग्मे, साधवश्च भिक्षार्थमटन्तो यथाऽऽगममेषणासमितिसमिता वालादीना- मुक्तानि शृण्वन्ति, तत्र कोऽपि वालको वक्ति-एते ते साधवो येषामर्थाय गृहे शाल्योदनो निरपादि, अन्यो भाषते-साधुसम्बन्धी शाल्यो- दनो मह्यं जनन्या ददे, दात्री वा कचिदेवं भाषते-दत्तः परकीयः शाल्योदनः सम्प्रत्यात्मीयं किमपि ददामि, गृहनायकोऽपि कापि ब्रूते- दत्तः शाल्योदनः परकीयः सम्प्रत्यात्मीयं किमपि देहि, वालकोऽपि कापि कोऽप्यनभिज्ञो जननी ब्रूते-गम साधुसम्बन्धिन ·व्याख्या-यथाऽशनस्याधाकर्मणः कथानकसूचनेन सम्भव उक्तस्तथा पानस्याप्याधाकर्मणो वेदितव्यः, कथानकमपि तथैव, केवलमयं विशेषः-कचिद्रामे सर्वेऽपि कूपाः क्षारोदका आसीरन् , क्षारोदका नामामलकोदका विज्ञेयाः, न त्वत्यन्तक्षारजलाः, तथा सति ग्रामस्याप्यवस्थानानुपपत्तेः, ततस्तस्मिन् लवणावटे क्षेत्रे क्षेत्रप्रत्युपेक्षणाय साधवः समागच्छन् , परिभावयन्ति स्म च यथाऽऽगमं सकलमपि क्षेत्रं, ततस्तन्निवासिना श्रावकेण सादरमुपरुध्यमाना अपि साधवो नावतिष्ठन्ते, ततस्तन्मध्यवर्ती कोऽपि ऋजुकोऽनवस्थानझारणं पृष्टः, स च यथावस्थितं तस्मै कथयामास-यथा विद्यन्ते सर्वेऽप्यत्र गुणाः, केवलं क्षारं जलमिति नावतिष्ठन्ते, ततो गतेषु तेषु साधुषु स मधुरोदकं कूपं खानितवान्, तं खानयित्वा लोकप्रवृत्तिजनितपापभयाद् फलकादिना स्थगितमुखं कृत्वा तावदास्ते यावत्ते वाऽन्ये वा साधवः समा- ययुः, समागतेषु च साधुषु मा मम गृहे केवले आधाकर्मिकशङ्का भूदिति प्रतिगृहं तन्मधुरमुदकं भाजितवान्, ततः पूर्वोक्तकथानकप्रकारेण साधवो वालादीनामुल्लापानाकर्ष्याधाकम्मेति च परिज्ञाय तं ग्राम परिहतवन्तः, एवमन्यत्राप्याधाकर्मपानीयसम्भवो द्रष्टव्यः, तेऽपि च बालाघुल्लापविशेषैः परिकलय्य कथानकोक्तसाधव इव परिहरेयुरिति । सूत्रं सुगमम् । सम्मति खादिमखादिमयोराधाकर्मणोः सम्भवमाह- कक्कडिय अंबगा वा दाडिम दक्खा य बीयपूराई । खाइमऽहिगरणकरणंति साइमं तिगडुगाईयं ॥ १६९ ॥ व्याख्या-'कर्कटिका ' चिटिका 'आम्रकाणि' चूतफलानि, दाडिमानि द्राक्षाश्च प्रतीताः, वीजपूरकादिकम् , आदिशब्दा- कपित्थादिपरिग्रहः, एतानाश्रित्य खादिमविपये 'अधिकरणकरणं भवेत् ' पापकरणं भवेत् , एतानि साधनां शालनकादिकार्येषु प्रयुज्यन्ते इति तेषां वपनादि कुर्यादिति भावः । तथा 'त्रिकटुकादिकं ' सुण्ठीपिप्पलीमरिचकादिकमाश्रित्य स्वादिमे अधिकरणकरणं भवेत, साधू- - ·स्मायित्येवं यावत्सहस्रसङ्घचे स्थाने गताः, ततः परं गताः कपन्ते नार्वाक्, अपरेप वादेशेन न कदाचिदपि, यदि पुनरकं द्वौ वा वारौ साधुनिमित्तमात्मनिमित्तं वा कण्डितास्तृतीयं तु वारमात्मनिमित्तं राद्धाः पुनः साध्वर्थं ते न कल्पन्ते, यदि पुनरेकं द्वौ वा वारौ- साधु- निमित्तमात्मनिमित्तं वा कण्डितास्तृतीयं तु वारं साध्वयमेव, तैरेव च तण्डुलैः साधुनिमित्तं निष्पादितः कूरः स निष्ठितकृत उच्यते, निष्ठितैराधाकर्मतंडुलैः कृतो-निष्पादितो राद्ध इत्यर्थः निष्ठितकृतः, स साधूनां सर्वथा न कल्पते, कुतः ? इत्याह-आहाकम्म' इत्यादि, आधाकर्म प्रतीतं द्विगुणमाहुस्तीर्थकरादयस्तं निष्ठितकृतं करं, तत्रैकमाधाकर्मनिष्ठिततण्डुलरूपं द्वितीयं तु पाकक्रियारूपं, तदे- वमुक्तो निष्ठितकृतशब्दयोरर्थः, सम्मति चतुर्वप्यशनादिषु कृतनिष्ठितता भाव्यते-तत्र वपनादारभ्य यावद्वारद्वयं कण्डनं तावत्कृतत्वं, तृतीयवारं तु कण्डनं निष्ठितत्वम्, एतच्चानन्तरमेवोक्तं पाने कूपादिकं साधुनिमित्तं खनितं, ततो जलमाकृटं, ततो यावत् प्रासुकीक्रियमाणं नाद्यापि सर्वथा प्रामुकीभवति तावत्कृतं, प्रासुकीभूतं च निष्ठितं, खादिमे कर्कटिकादयः साधुनिमित्तमुप्ताः क्रमेण निष्पन्ना यावदात्रादिना खण्डिताः, तानि च खण्डानि यावन्नाद्यापि प्रासुकीभवन्ति तावत्कृतत्वमवसेयं, मासुकीभूतानि च तानि निष्ठितानि । एवं स्वादिमेऽपि विज्ञेयं । सर्वत्रापि च द्वितीयचतुर्थभङ्गौ शुद्धौ, प्रथमतृतीयौ त्वशुद्धाविति । सम्प्रति खादिमस्वादिममाश्रित्य मतान्तरं प्रतिचिक्षिप्सुराह- छायंपि विवज्जंती केई फलहेउगाइवुत्तरस । तं तु न जुज्जइ जम्हा फलंपि कप्पं बिइयभंगे ॥ १७२ ॥ व्याख्या-इह 'फलहेतुकादेः ' फलहेतोः पुष्पहेतोरन्यस्माद्वा हेतोः साध्वर्थमुप्तस्य वृक्षस्य 'केचिद् ' अगीतार्थाश्छायामप्याधाक- मिकक्षसम्बन्धिनीतिकृत्वा 'विवर्जयन्ति' परिहरन्ति, तत्तु छायाविवर्जनं न युज्यते, यस्मात्फलमपि यदर्थं स वृक्ष आरोपितस्तत आधाकर्मिकटासम्बन्विद्वितीये भङ्गे तस्य कृतमन्यार्थ निष्ठितमित्येवंरूपे वर्तमान सत्र कसते, किमुक्तं भवति ?-साध्वर्थमारोपितेऽपि , ·कदल्यादौ रक्षे यदा फलं निष्पयमानं साधुसत्ताया अपनीयात्मसत्ताराम्नन्धि करोति नोटयति च तदा तदपि कल्पते, किं पुनश्छाया ?, सा हि सर्वथा न साधुसत्तासम्बन्धिनी विवक्षिता, न हि सावुन्छायानिमित्तं स दृक्ष आरोपितस्तत्कथं न कल्पते ? ॥ परपञ्चइया छाया न वि सा रुक्खोव्व वट्टिया कत्ता । नढच्छाए उ दुमे कप्पइ एवं भणंतस्स ॥ १७३ ॥ व्याख्या-सा छाया 'परमत्ययिका ' सूर्यहेतुका, न वृक्षमात्रनिमित्ता, तस्मिन् सत्यपि सूर्याभावे अभावात्, तथाहि-छाया- नाम पार्वतः सर्वनातपपरिवेष्टितमतिनियतदेशवत्ती श्यामपुद्गलात्मक आतपाभावः, इत्थंभूता च छाया सूर्यस्यैव अन्वयव्यतिरेका, चतु- धित्वेन दुमस्य, द्रुमस्तु केवलं तस्या निमित्तमात्रं, न चैतावता सा दुष्यति, छायापुद्गलानां द्रुमपुद्गलेभ्यो भिन्नत्वात्, न च 'वृक्ष इव' तरुरिव 'कर्ता' वृक्षारोपण द्धि नीता, तद्विपयतथारूपसङ्कल्पस्यैवाभावात्, ततो नाधाकम्मिकी छाया । किं च-यगाधाकर्मिमकी छायेति न तस्यामवस्थानं कल्पते तत एवं परस्य भणतो यदा घनपटलैराच्छादितं गगनमण्डलं भवति तदा तस्मिन् द्रुमे नष्टच्छाये सति तस्याधः शीतभयादिनाऽवस्थानं कल्पते इति प्राप्त, न चैतद्युक्त, तस्मात्स एव द्रुम आधाकम्मिकस्तत्संस्पृष्टायाधः कतिपयप्रदेशाः पूतिरिति मतिपत्तव्यं, न तु च्छायाऽऽधाकर्मिकीति । पुनरपि परेपां दूपणान्तरमाह- बड्डइ हायइ छाया तत्थिकं पूइयंपि व न कप्पे । न य आहाय सुविहिए निव्वत्तयई रविच्छायं ॥ १७४ ॥ व्याख्या-इह छाया तथातथासूर्यगतिवशावद्धते हीयते च ततो वेरस्तमयसमये प्रातःसमये चातिदाघीयसी विवर्द्धमाना छाया राकलमपि ग्राममभिव्याप्य वर्तते, अतस्ततरपृष्टं सकलमपि ग्रामसम्मन्धि वसत्यादिकं 'पूतिकमिव ' तृतीयोद्गमदोपदुष्टमशनादिकमिव न , ·- कल्पते, न चैतदागमोपदिष्टं, तन्नाधाकम्मिकी वृक्षस्य छाया, अपि च-मागेवैतदुक्तं सूर्यप्रत्यया सा छाया न वृक्षहेतुका, न च सूर्यः सुविहितानाधाय छायां निवर्तपति ततः कथमाधाकर्मिकी ? । यदि पुनराधाकर्मिकी भवेत, तर्हि- अघणघणचारिगगणे छाया नट्ठा दिया पुणो होइ । कप्पइ निरायवे नाम आयवे तं विवज्जेउं ॥ १७५ ॥ व्याख्या-अघना-विरला घना-मेघाः चारिणः-परिभ्रमणशीला यत्र इत्थंभूते गगने, विरलविरलेषु नभसि मेघेघु परिभ्रम- त्सु इत्यर्थः, छाया नष्टापि सती दिवा पुनरपि भवति, ततो मेधैरन्तरिते सूर्ये 'निरातपे' आतपाभावे तस्य वृक्षस्याधस्तनं प्रदेश सेवितुं कल्पते, आतपे तु तं वर्जयितुं, न चायं विपयविभागः सूत्रे पदिश्यते न च पूर्वपुरुपाची) नापि परेपां सम्मतःतस्मादसदेतत्परोक्त- मिति । इह पूर्वं वृक्षसम्वन्धित्वेन छायामाधाकर्मिकीमाशङ्कय 'नट्ठच्छाए उ दुमे कप्पइ ' इत्याद्युक्तम् , इदानीं तु रविकृतत्वेनाधाक- मिकीमाशङ्कय 'कप्पइ निरायवे नाम' इत्याद्युक्तम्, अतो न पुनरुक्तता । सम्पति छायानिर्दोपतानिगमनमगीतार्थधार्मिकाणां परेपां किञ्चिदाश्वासनं च विवक्षुराह- तम्हा न एस दोसो संभवई कम्मलक्खणविहूणो । तंपि य हु अइघिणिल्ला वज्जेमाणा अदोसिल्ला ॥ १७६ ॥ व्याख्या-यस्मात्फलमपि द्वितीये भने कल्पते तथा रविहेतुका छाया इत्यादि चोक्तं तस्मादाधाकर्मिमकी छायेति यो दोप उच्यते स एप दोपो न सम्भवति, कुतः ? इत्याह 'कर्मलक्षणविहीन' इति, अत्र हेतौ प्रथमा, कम्र्मेति च आधाकम्मति द्रष्टव्यं, ततोऽयमर्थः-यत आधाकर्मलक्षणविहीन एप दोपः, न हि तरुरिव छायापि का द्धिं नीता इत्यादि, तस्मान्नैप दोपः सम्भवति, अथवा 'तामपि ' आधाकम्मिकक्षच्छायां 'हुः । निश्चितम् 'अतिघृणावन्तः । अतिशयेन दयालवो विवजयन्तः परेऽदोपवन्तः । तदे- १२

·वमुक्तमानुपङ्गिक, तदुक्तौ च 'आहाकम्पियनाम' इत्यादिमूलद्वारगाथायां 'किं वावि ?' इति व्याख्यातं, सम्पति 'परपक्खो य सपक्खो'
इति द्वारद्वयं व्याख्यानयन् प्रसङ्गतो निष्ठितकृतयोः स्वरूपं ताभ्यामुत्पन्नं भङ्गचतुष्टयं चाह-
परपक्खो उ गिहत्था समणो समणीउ होइ उ सपक्खो । फासुकडं रद्धं वा निहियमियरं कडं सव्यं ॥ १७७ ॥
तस्स कडनिट्ठियंमी अन्नस्स कडंमि निट्ठिए तस्स । चउभंगो इत्थ भवे चरमदुगे होइ कप्पं तु ॥ १७८ ॥
व्याख्या-इह परपक्षः ' गृहस्थाः' श्रावकादयः, तेपामर्थाय कृतं साधूनामाधाकर्म न भवति, स्वपक्षः 'श्रमणाः' साधवः
'समणीउ 'त्ति श्रमण्यो वतिन्यः, तेपामर्थाय कृतं साधूनामाधाकर्म वेदितव्यं, तथा प्रासुकं कृतं करट्यादिकं सचेतनं सत् साध्वर्थ
निश्चेतनीकृतं यच स्वयमचेतनमपि तण्डुलादिकं कूरत्वेन निष्पादितं तन्निष्ठितमित्युच्यते, इतरत्पुनरेकगुणद्विगुणकण्डिततण्डुलादिकं सर्वे कृत-
मिति । अत्र च कृतनिष्ठितविपये तस्य साधोराय कृते निष्ठिते च तथा अन्यस्याप्यर्थाय कृते तस्य साधोराय निष्ठिते भक्तादौ चतुर्भ-
शिका भवति, तत्र प्रथमतृतीयभङ्गौ साक्षादर्शितौ द्वितीयचतुर्थौ तु गम्यौ, तौ चैवं-तस्य कृतमन्यस्य निष्ठितमन्यस्य कृतमन्यस्य निष्ठितं,
तत्रोपात्तयोयोभङ्गयोः चरमौ-अनुक्तौ पाश्चात्यो द्वौ भनौ, द्वितीय) चतुर्थावित्यर्थः, प्रथमस्य हि द्वितीयः पाश्चात्यस्तृतीयस्य तु चतुर्थः,
तत उपात्तप्रथमतृतीयभङ्गापेक्षया चरमौ द्वितीयचतुर्थों लभ्येते, तस्मिंश्वरमद्विके भवति कल्प्यमशनादि, एतच यद्यपि प्रागेवोक्तं तथापि
विस्मरणशीलानां स्मरणाय भूयोऽप्युक्तमिति न कश्चिद्दोपः । उक्तं परपक्षस्वपक्षरूपं द्वारद्वयं, सम्प्रति ' चउरो' इति व्याचिख्यासुराह-
चउरो अइकमवइक्कमा य अइयार तह अणायारो । निदरिसणं चउण्हवि आहाकम्मे निमंतणया ॥ १७९ ॥

·व्याख्या-आधाकर्मणि विषये केनाप्यभिनवेन श्राद्धेन निमन्त्रणे कृते चत्वारो दोपाः सम्भवन्ति, तद्यथा--अतिक्रमो व्यति- क्रमोऽतीचारोऽनाचारच, एते चत्वारोऽपि स्वयमेव सूत्रकृता व्याख्यास्यन्ते, एतेपां च चतुर्णामपि ' निदर्शनं ' दृष्टान्तो भावनीयः, तमपि च वक्ष्यति । तत्र प्रथमत आधाकम्मनिमन्त्रणं भावयति- सालीघयगुलगोरस नवेसु वल्लीफलेसु जाएसुं। दाणे अहिगमसड्ढे आहायकए निमंतेइ ॥ १८० ॥ व्याख्या- शालिषु' शाल्योदनेषु तथा घृतगुडगोरसेषु साधूनाधाय पट्कायोपमईनेन निप्पादितेषु नवेषु च वल्लीफलेषु जातेषु साधुनिमित्तमचित्तीकृतेषु 'दाने दानविपये कोऽप्यभिनवश्राद्धं:-अव्युत्पन्नश्रावको निमन्त्रयते, यथा भगवन् ! प्रतिगृह्णीत यूयमस्मद्गृहे शाल्योदनादिकमिति । ततश्च आहाकम्मरगहणे अइकमाई वट्टए चउसु । नेउरहारिगहत्थी चउतिगदुगएगचलणेणं ॥ १८१ ॥ व्याख्या-आधाकर्मग्रहणे अतिक्रमादिषु चतुर्पु दोपेषु वर्तते, स च यथा यथा उत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् दोपे वर्तते तथा तथा तदोपजनितात्पापादात्मानं महता कष्टेन व्यावर्तयितुमीशः, अत्र दृष्टान्तमाह-'नेउरे' त्यादि इह नूपुरपण्डितायाः कथानकमतिप्रसिद्ध- त्वाद् बृहत्त्वाच न लिख्यते, किन्तु धर्मोपदेशमालाविवरणादेरवगन्तव्यं, तत्र नूपुरं-मञ्जीरं तस्य हारो-हरणं श्वशुरकृतं तेन या प्रसिद्धा सा नूपुरहारिका, आगमे चान्यत्र नूपुरपण्डितेति प्रसिद्धा, तस्याः कथानके यो हस्ती राजपत्नी सञ्चारयन् प्रसिद्धः स नूपुरहारिकाहस्ती स यथा 'चउतिगद्गएगचलणेणं 'ति पश्चानुपूर्व्या योजना, एकेन द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिश्चरणैराकाशस्थैर्महता महत्तरेण कष्टेनात्मानं व्यावत्तेयितुमीशः तथाऽऽधाकम्मंग्राह्यपि, इयमत्र भावना-नूपुरहारिकाकथानके राज्ञा हस्ती खपत्नीमिण्ठाभ्यां सह छिन्नटङ्के समारो- ·पितः, ततोऽपि मिण्ठेन छिन्नटपर्वताग्रभागे व्यवस्थाप्यागेतनमेकं कंचिच्चरणमाकाशे कारितः, स च तथाकारितः सन् स्तोकेनैव केशेन तं चरणं व्यावह्यं तचैव पर्वते आत्मानं स्थापयितुं शक्नोति, एवं च साधुरपि कश्चिदतिक्रमाख्यं दोपं प्राप्तः सन् स्तोकेनैव शुभाध्यवसायेन तं दोपं विशोध्यात्मानं संयमे स्थापयितुमीशः, यथा च स हस्ती चरणद्वयमग्रेतनमाकाशस्थं केशेन व्यावर्तयितुं शक्नोति, एवं च साधुरपि व्यतिक्रमाख्यं दोपं विशिष्टेन शुभेनाध्यवसायेन विशोधयितुमीप्टे, यथा च स हस्ती चरणत्रयमाकाशस्थमेकेन केनापि पाश्चात्येन चरणेन स्थितो गुरुतरेण कप्टेन व्यावर्तयितुं क्षमः, तथा साधुरप्यतीचारदोपं विशिष्टतरेण शुभेनाध्यवसायेन विशोधयितुं प्रभुः, यथा च स हस्ती चरणेचतुष्टयमाकाशस्थितं सर्वथा न व्यावर्तयितुमीशः, किन्तु नियमतो भूमौ निपत्य विनाशमाविशति, एवं साधुरप्यनाचारे वर्तमानो नियमतः संयमात्मानं विनाशयति । इह दृष्टान्ते चरणचतुष्टयं हस्तिना नोत्पाटितं, किन्तु दार्शन्तिके योजनानुरोधात् सम्भावनामङ्गीकृत्य प्रतिपादितम् । सम्प्रत्यतिक्रमादीनां स्वरूपमाह- आहाकम्मनिमंतण पडिसुणमाणे अइकमो होइ । पयभेयाइ वइकम गहिए तइएयरो गिलिए ॥ १८२ ॥ व्याख्या-आधाकर्मनिमन्त्रणे सति तत् आधाकर्म 'प्रतिशृण्वति' अभ्युपगच्छति अतिक्रमो भवति, स च पात्रोद्रहणादारभ्य तावत् यावनाधाप्युपयोगकरणानन्तरं ग्रहणाय प्रचलति, 'पदभेदादौ ' च पदस्य-चरणस्य भेदः-उत्पाटनं तदादौ, आदिशब्दाद्मने गृहप्रवेशने करोटिकोत्पाटने ग्रहणाय पात्रप्रसारणे च व्यतिक्रमो दोपः, गृहीते त्वाधाकर्मणि तृतीयोऽतीचारलक्षणो दोपः स च ताव- यावद्वसतावागत्य गुरुसमक्षमालोच्य स्वाध्यायं कृत्वा गले तदाधाकर्म नायापि प्रक्षिपति, गिलिते त्वाधाकर्मणि ' इतरः' चतुर्थो दोपः-अनाचारलक्षणः । तदेव 'चउरो' इति व्याख्यातं, सम्प्रति 'गहणे य आणाई' इति व्याख्यानयन्नाह- ·आणाइणो य दोसा गहणे जं भणियमह इमे ते उ । आणाभंगऽणवत्था मिच्छत्त विराहणा चेव ॥ १८३ ॥ व्याख्या-यदुक्तम् 'आधाकम्मियनामे ' त्यादिमूलद्वारगाथायामाधाकम्भग्रहणे 'आज्ञाद्यः' आज्ञाभङ्गादयो दोपाः ते इमे, तद्यथा-आज्ञाभङ्गोऽनवस्था मिथ्यात्वं विराधना च ॥ तत्र प्रथमत आज्ञाभगदोपं भावयति- आणं सवजिणाणं गिण्हतो तं अइकमइ लुडो । आणं च अइकमंतो कस्साएसा कुणइ सेसं १ ॥ १८४ ॥ व्याख्या-तद्' आधाकमिकमशनादिकं लुब्धः सन् गृह्णानः सर्वेषामपि जिनानामाज्ञामतिकामति, जिना हि सर्वेऽप्येतदेव ब्रुवन्ति स्म-यदुत मा गृहीत मुमुक्षवो ! भिक्षय आधाकर्मिमकां भिक्षामिति, ततस्तदाददानो जिनाज्ञामतिकामति, तां चातिक्रामन् कस्य नाम ! आदेशाद्-आज्ञायाः ‘शेष' केशुश्मश्रुलुश्चनभूशयनमलिनवासोधारणप्रत्युपेक्षणायनुष्ठानं करोति ?, न कस्यापीति भावः, सर्वस्यापि सर्वज्ञाऽऽज्ञाभंडाकारिणोऽनुष्ठानस्य नैष्फल्यात् ।। अनवस्थादोपं भावयति- एक्केण कयमकज्जं करेइ तप्पच्चया पुणो अन्नो । सायाबहुलपरंपर वोच्छेओ संजमतवाणं ॥ १८५॥ व्याख्या-इह प्रायः सर्वेऽपि प्राणिनः कर्मगुरुतया दृष्टमानसुखाभिलापिणो न दीर्घसुखदर्शिनः तत एकेनापि साधुना यदाऽऽधा- कर्मपरिभोगादिलक्षणमकार्यमासेव्यते तदा तत्प्रत्ययात् तेनापि साधुना तत्त्वं विदुपाऽपि सेवितमाधाकर्म ततो वयमपि किं न सेवि- ज्यामहे ? इत्येवं तमालम्बनीकृत्यान्योऽप्यासेवते तमप्यालम्ब्यान्यः सेवते, इत्येवं सातवहुलानां प्राणिनां परम्परया सर्वथा व्यवच्छेदः पामोति संयमतपसा, तयवच्छेदे च तीर्थव्यवच्छेदो, यश्च भगवतीर्थविलोपकारी स महाऽऽशातनाभागित्यनवस्थादोपभयान कदाचना- प्याधाकर्म सेवनीयं ।। मिथ्यात्वदोपं भावयति- ·जो जहवायं न कुणइ मिच्छट्टिी तओ हु को अन्नो? । वड्ढेइ य मिच्छत्तं परस्स संकं जणेमाणो ॥१८६॥ व्याख्या-इह यत् देशकालसंहननानुरूपं यथाशक्ति यथावदनुष्ठानं तत्राम्यक्त्वं, यत उक्तमाचारसूत्रे-"ज माणीत पासहा तं राम्मति पासहा, जं राम्मति पासहा तम्मोणति पासहा" इति, ततो यो देशकालसंहननानुरूपं शात्यनिगृहनेन यथागमेऽभिहितं तथा न करोति ततः सफाशात्कोऽन्यो मिथ्यादृष्टिः?, नैव कश्चित्, किन्तु स एव मिथ्यादृष्टीनां धुरि युज्यते, महामियादृष्टित्वात् , कथं तस्य मिथ्याह- टिता? इत्यत आह-वड्ढेइ' इत्यादि, चशब्दो हेतौ यस्मात्स यथावादमकुर्वन् परस्य शङ्कामुत्पादयति, यथा (तथाहि) यदि यत्प्रव- चनेऽभिधीयते तत्तत्वं ताहि किमयं तत्त्वं जानानोऽपि तथा न करोति ?, तस्माद्वितथमेतत्मवचनोक्तमिति, एवं च परस्य शङ्कां जनयन् मिथ्यात्वं सन्तानेन वर्द्धयति, तथा च प्रवचनस्य व्यवच्छेदः, शेपास्तु मिथ्यादृष्टयो नैवं प्रवचनस्य मालिन्यमापाय परम्परया व्यवच्छेद. माधातुमीशाः, ततः शेपमिथ्यादृष्टयपेक्षयाऽसौ यथावादमकुर्वन् महामिथ्याप्टिरिति ॥ अन्यच- वड्ढेई तप्पसंगं गेही अ परस्स अप्पणो चेव । सजियंपि भिन्नदाढो न मुयइ निबंधसो पच्छा ।। १८७ ॥ व्याख्या—साधुराधाकर्म गृह्णानः परस्य 'एक्केण कयमकज्ज' इत्यादिरूपया पूर्वोक्तनीत्या 'तत्मसङ्गम् ' आधाकम्मग्रहण- प्रसङ्गं वर्द्धयति आत्मनोऽपि, तथाहि-सकृदपि चेदाधाकर्म गृह्णाति तहिं तद्गतमनोज्ञरसास्वादलाम्पट्यतो भूयोऽपि तद्गणे प्रवर्तते, तत एवमेकदाऽप्याधाकर्म गृह्णन् परस्यात्मनश्च तत्मसङ्गं वर्द्धयति, तत्प्रसङ्गद्धौ च कालेन गच्छता परस्यात्मनश्च गृद्धिः-अत्यन्तमासक्तिः १ यन्मौनमिति पश्यत तत्सम्यात्वमिति पश्यत, यत्सम्यावमिति पश्यत तन्मौनमिति पश्यत ।

·उपजायते, ततो विशिष्टविशिष्टतरमनोज्ञरसास्वादनेन मिनदंष्ट्राको 'निदन्यतः' अरगतसर्वथादयावासनाको भूत्वा पश्चात्स्वयं परो वा 'सजीवमपि ' सचेतनमपि चूतफलादिकं न मुञ्चति, तदमोचने च दूर दूरतरमपसपनपगतसर्वथाजिनवचनपरिणामो मिथ्यात्वमपि गच्छतीति । सम्पति विराधनादोपं भावयति- खद्धे निद्धे य सया सुत्ते हाणी तिगिच्छणे काया । पडियरगाणवि हाणी कुणइ किलेसं किलिस्संतो ॥ १८८ ॥ व्याख्या-आधाकर्म प्रायः प्राघूर्णकस्यैव गौरवेण क्रियते, ततस्तस्वादु स्निग्धं च भवति, तस्मिंश्च ‘खद्धे । प्रचुरे 'स्निग्धे' वहुस्नेहे भक्षिते 'रुजा' रोगो ज्वरविसूचिकादिरूपः प्रादुर्भवति, इयमात्मविराधना, ततो रुजापीडितस्य ' सूत्रे' सूत्रग्रहणमुपलक्षणं अर्थस्य च हानिः, तथा यदि चिकित्सां न कारयति तर्हि चिरकालसंयमपरिपालनभ्रंशः, अथ कारयति तर्हि चिकित्सने क्रियमाणे 'कायाः। तेजस्कायादयो विनाशमाविशन्ति, तथा च सति संयमविराधना, तथा 'प्रतिचारकाणामपि । परिपालकानामनि साधूनां तद्वैयाघ्त्यव्याप्ततया सूत्रार्थहानिः, पद्कायोपपईकारणानुमोदनाभ्यां च संयमस्यापि हानिः, तथा प्रतिचारकास्तदुक्तं यावन्न प्रपारयन्ति तावत्सः 'क्लिश्यमानः' पीडां सोढुमशक्नुवन् तेभ्यः कुप्यति, कुप्यंश्च तेपामपि मनसि लेशमुत्पादयति, अथवा लिश्यमानो-दीर्घकालं लेशमनुभवन् प्रतिचारकाणामपि जागरणतः लेशं-रोगमुत्पादयति, ततस्तेपामपि चिकित्सावित्रौ पद्कायविराधना । तदेवं व्याख्याता सकलाऽपि 'आहाकम्मियनाम' इत्यादिका मूलद्वारगाथा, सम्मत्याधाकर्मण एवाकल्प्यविधि विभणिषुः सम्बन्धमाह- जह कम्मं तु अकप्पं तच्छिकं वाऽवि भायणठियं वा । परिहरणं तस्सेव य गहियमदोसं च तह भणइ ॥ १८९ ॥ व्याख्या-यथा 'कर्म' आधाकर्म अकल्प्यम् , अभोज्यं यथा च तेनापाकमंगा स्पृष्टमकलप्यं यथा च ' भाजनस्थित - - ·यस्मिन् भाजने तदाधाकर्म प्रक्षिप्तं तस्मिन्नाधाकर्मपरित्यागानन्तरमकृतकल्पत्रयप्रक्षालने यत् क्षिप्तं शुद्धमशनादि तदपि यथा न कल्प्यं यथा च तस्याधाकर्मणः परिहारो विध्यविधिरूपो यथा च गृहीतं सद्भक्तमदोपं भवति तथा गुरुर्भणति । अनेन यथैवागमे पिण्डविशु- द्धिरभाणि तथैवाहमपि भणामीत्यावेदितं द्रष्टव्यम् , अनया च गाथया पञ्च द्वाराणि प्रतिपाद्यान्युक्तानि ॥ सम्प्रति तान्येव सविशेष प्रतिपाद्यत्वेनाह- अब्भोज्जे गमणाइ य पुच्छा व्यकुलदेसभावे य । एव जयंते छलणा दिलुता तत्थिमे दोन्नि ॥ १९० ॥ व्याख्या-यथा साधूनामाधाकर्म तत्स्पृष्टं कल्पत्रयाप्रक्षालितभाजनस्थं वा अभोज्यं तथा भणनीयं, तथा अविधिपरिहारे गमना- दिकाः कायक्लेशादिलक्षणा दोपा वक्तव्याः, तथा विधिपरिहारे कर्त्तव्ये यथा द्रव्यकुलदेशभावे पृच्छा कर्तव्या चशब्दाद्यथा च न कर्त्तव्या तथा वक्तव्यम्, एवं यतमाने प्रायश्छलनाया असम्भवो, यदि पुनरेवमपि यतमाने छलना ' अशुद्धभक्तादिग्रहणरूपा भवेत् ततस्तत्र दृष्टान्ताविमौ वक्तव्यौ । इह 'अभोज्ये' इत्यनेन पूर्वगाथाया द्वारत्रयं परामृष्टं 'गमणाइ य पुच्छा दचकुलदेसभावे य' इत्यनेन तु परिहरणस्य विशेपो वक्तव्य उक्तः, उत्तरार्दैन तु 'गहियमदोसं ' चेत्यस्य विशेषः । सम्प्रति प्रथमं द्वारमाधाकर्मणोऽकल्प्यतालक्षणं व्याचिख्यासुराह- जह वंतं तु अभोज्जं भत्तं जइविय सुसक्यं आसि । एवमसंजमवमणे अणेसणिज्ज अभोज्जं तु ॥ १९१ ॥ व्याख्या-इह यद्यपि वमनकालाव्योंग भक्तम् ? ओदनादिकं 'सुसंस्कृत शोभनद्रव्यसम्पकृतोपस्कारमासीत् तथापि यथा तद्वान्तमभोज्यम् , एवमसंयमवमने कृते साधोरप्यनेपणीयमभोज्यमेव, 'तुः' एवकारार्थः, इयमत्र भावना-संयमपतिपत्तौ हि पूर्वमसंयमो , ·वान्तः, असंयमरूपं चाधाकर्म, पदकायोपमर्दनेन तस्य निष्पन्नत्वात , न च वान्तमभ्यवहतमुचितं विवेकिनाम् , अतः साधोरनेपणीयम- भोज्यमिति । पुनरप्याधाकर्मण एवाभोज्यतां दृष्टान्तान्तरेण समर्थयमानो गाथाद्वयमाह- मज्जारखझ्यमंसा मंसासित्थि कुणिमं सुणयवंतं । वन्नाइ अन्नउप्पाइयंपि किं तं भवे भोज्जं ? ॥ १९२ ॥ केई भणंति पहिए उट्ठाणे मंसपेसि वोसिरणं । संभारिय परिवेसण वारेइ सुओ करे घेत्तुं ॥ १९३ ॥ व्याख्या-वक्रपुरं नाम पुरं, तत्र वसत्युग्रतेजाः पदातिः, तस्य भार्या रुक्मिणी, अन्यदा च उग्रतेजसो ज्येष्ठभ्राता सोदासाभि- धानः प्रत्यासन्नपुरात् प्राघूर्णकः समाययौ, उग्रतेजसा च भोजनाय कापि मांसं कृत्वा रुक्मिण्य समामासे, तस्याश्च रुक्मिण्या गृहव्यापा- रख्यातायास्तन्मांस मार्जारोऽवभक्षत् , इतश्च सोदासोग्रतेजसो जनार्थमागमनवेला, ततः सा व्याकुलीवभूव , अत्रान्तरे च कापि कस्यापि मृतस्य कार्पटिकस्य शुना मांसं भक्षयित्वा तद्गृहमागणप्रदेशे तस्याः साक्षात्पश्यन्त्याः पुरतः कथमपि वातसंक्षोभादिवशामितं, ततः साऽचिन्तयत्-यदि नाम कुतोऽपि विपणेरन्यन्मांसं क्रीत्वा समानेष्यामि तर्हि महदुत्सूरं लगिष्यति, प्राप्ता च समीपं पतिज्येष्ठयो जन- वेला, तस्मादेतदेव मांसं जलेन सम्यक् प्रक्षाल्य वेसवारेणोपस्करोमि, तथैव च कृतं, समागतो सोदासोग्रतेजसौ उपविष्टौ च भोजनार्थ, परिवेपितं तयोस्तन्मांसं, ततो गन्धविशेपेणोग्रतेजसा विजज्ञे यथा वान्तमेतदिति, ततस्तेन साक्षेपं भुवमुत्पाट्य रुक्मिणी पप्रच्छे, सा च साटोपभूत्क्षेपदर्शनतो विभ्यती पवनधुतक्षशाखेव कम्पमानवपुर्यथाऽपस्थितं कथितवती, ततः परित्यज्य तन्मांसं साक्षेपं निर्भय॑ भूयो- ऽन्यन्मांसं पाचिता, तद्गुक्तं । प्रथमगाथाक्षरयोजना त्वेवं-मार्जारेण खादितं-भक्षितं मांसं यस्याः सा माजारखादितमांसा मांसाशिन उग्रते- जसः स्त्री-महेला अन्यन्मांसमप्रामुवती श्ववान्तं कुणपं-मांसं गृहीतवती, तच वेसवारोपस्कारेण वर्णादिभिरन्यदिवोत्पादितमपि किं भवति ·भोज्यं ?, नैव भवतीति भावः, एवमाधाकपि संयमिनामभोज्यं । केचित्पुनरत्रैव कथानके एवमाहुः, तस्या रुक्मिण्या गृहे कोऽप्यती- सारेण पीडितो दुष्प्रभनामा कार्पटिकः किश्चिद्विविक्तं स्थानं याचितवान् , रा चातीसारेण मांसखण्डानि व्युत्सृजति, ततः सोदासे प्राधू- के समागते सति भ; च समानीते मासे मार्जारेण च तस्मिन् भक्षिते रुक्मिणी प्रत्यासना समागता भोजनवेलेति भयभीता अन्यन्मां- रामपामुवती तान्येवातीसारन्युत्सृष्टानि मांसखण्डानि गृहीत्वा जलेन प्रक्षाल्प वेसवारेण चोपस्कृत्य भोजनायोपविष्टयोः पतिज्येष्ठयोः परिवे- पितवती, अथ च सा तानि मांसखण्डानि गृह्णन्ती मृतसपत्नीपुत्रेणोग्रतेजसो जातेन गुणमित्रेण ददृशे, न च तदानीं तेन किमपि गयाद्वक्तुं शक्तं, ततो भोजनकाले तो द्वावपि पितृपितृव्यौ तेन करे गृहीत्वा निवारितो, यथा कार्पटिकातीसारसत्कान्यमूनि मांसखण्डानि तन्मा यूयं विभक्षत, तत उग्रतेजसा सा दूरं निर्भत्सयामासे, तत्यजे च तन्मांसं । द्वितीयगाथाक्षरयोजना त्वेवं-केचिद्भणन्ति 'पथिक' पथिकस्य 'उहाणे ? अतीसारोत्थाने मांसपेशीव्युत्सर्जनं, ततस्तन्मांसपेशीरादाय तासां सम्भृत्य ' वेसवारेणोपस्कृत्य परिवेपणे कृते सुतः करेण गृहीत्वा तौ पितृपितृव्यौ भोजनाय वारयति स्म, ततो यथा पुरीपणांसमभोज्यं विवेकिनामेवमाधाकापि साधूनामिति । किंच- अविलाकरहीखीरं ल्हसण पलंडू सुरा य गोमंसं । वेयसमएवि अमयं किंचि अभोज्जं अपिजं च ॥ १९४ ॥ व्याख्या-'अविका ' ऊरणी 'करभी' उष्टी तयोः क्षीरं, तथा लशुनं पलाण्डु सुरा गोमांसं च वेदे यथायोग शेपेषु च 'स- मयेषु ' निर्ममणीतेषु 'अमतम् ' असम्मतं भोजने पाने च, तथा जिनशासनेऽपि किञ्चिदाधाकम्मिकादिरूपमभोज्यमपेयं च वेदितव्यं, इयमत्र भावना-पूर्वमिह संयमप्रतिपत्तावसंघमवमनेनाधाकोपि सावुभिर्वान्तं, पुरीपमियोत्सष्टं वा, न च वान्तं पुरीपं चा भोक्तुमुचित विवेकिनामिति युक्तिवशादभोज्यमुक्तमाधाकर्म, अथवा मा भूत युक्तिः, कालं वचनमामाण्यादभोज्यमासेयं, तथा च मिथ्यादृष्टयोऽपि ·वेदेषु यथायोगमन्येष्वपि समयेषु गोमांसादिकं करभीक्षीरादिकं चाभिधीयमानं वचनमामाग्याभ्भुपगमतस्तथेति प्रतिपयन्ते, तयदि मिथ्या- दृष्टयः स्वसमयप्रामाण्याभ्युपगमतस्तथेति प्रतिपन्नाः ततः साधुभिर्भगवति सर्वज्ञे प्रत्ययदाळमवलम्बमानविशेपतो भगवत्प्रणीते वचस्य- भिधीयमानमाधाकादिकमभोज्यमपेयं च तथेति प्रतिपत्तव्यम् । सम्मति तत्स्पृष्टस्याकल्प्यतामाह- वन्नाइजुयावि बली सपललफलसेहरा असुइनत्था । असुइस्स विप्पुसेणवि जह छिक्काओ अभोज्जाओ ॥ १९५ ॥ व्याख्या-यथा वर्णादियुतोऽपि 'वलिः' उपहारः 'सपललफलशेखरः' इह पललं-तिलक्षोद उच्यते फलं-नालिकेरादि तत्स- हितः शेखरः-शिखा यस्य स तथा, आस्तामनेवैविध इत्यपिशब्दार्थः, एतेनास्य प्राधान्यमुक्तं, स एवंविधोऽपि यदा अशुचौ न्यस्त:-पुरी- पस्योपरि स्थापितः सन् अशुचे 'विमुपाऽपि' लोनापि, आस्तां स्तवकादिनेत्यपिशब्दार्थः, स्पृष्टो भवति तदा अभोज्यो भवति, एवं निर्दोषतया भोज्योऽप्याहार आधाकवियवसंस्पृष्टतया साधूनामभोज्यो वेदितव्यः । भोजनस्थितस्याकल्प्यतां भावयति- एमेव उज्झियंमिवि आहाकम्ममि अकयर कप्पे । होइ अभोज भाणे जत्थ व सुद्धेऽवि तं पडियं ॥ १९६ ॥ व्याख्या-यथा आधाकावयवेन संस्पृष्टमभोज्यम् एवं यस्मिन् भाजने तदाधाकर्म गृहीतं तस्मिन्नाधाकर्मण्युज्झितेऽपि 'अक- ते कल्पे वक्ष्यमाणप्रकारेण कल्पत्रयेणाप्रक्षालिते यद्वा यत्र भाजने पूर्व शुद्धेऽपि भक्ते गृहीते आधाकर्म स्तोकमात्रं पतितं तस्मिन् भाजने पूर्व- गृहीते शुद्ध आधाकम्मणि च सर्वात्मना त्यक्ते पश्चादकृतकल्पे-वक्ष्यमाणप्रकारेणाकृतकल्पत्रये यद् भूयः शुद्धमपि प्रक्षिप्यते तदभोज्य- मवसेयं, न खलु लोकेऽपि यस्मिन् भाजने पुरीपं न्यपतत्तस्मिन्नशुचिपरित्यागानन्तरममक्षालिते यद्वा यस्मिन् भाजने भक्तादिना पूर्णेऽपि तदुपरि पुरीपं निपतितं भवेत् तस्मिन् पूर्वपरिगृहीतभक्तादिपुरीपपरित्यागानन्तरममक्षालिने भूयः प्रक्षिप्तमशनादिकं भोज्यं भवति, पुरी- ·पस्थानीयं च संयमिनामाधाकर्म, ततस्तरिमन् सर्वात्मना परित्यक्तेऽपि पश्चाददत्ते कल्पत्रये भाजने यत्मक्षिप्यते तदभोज्यमवसेयम् ॥ सम्मति परिहरणं प्रतिपिपादयिपुरिदमाह- वंतुचारसरिच्छं कम्मं सोउमवि कोविओ भीओ । परिहरइ सावि य दुहा विहिअविहीए य परिहरणा॥१९७॥ व्याख्या-वान्तसदृशमुच्चारसदृशं च आधाकर्म यतीन् प्रति प्रतिपाद्यमानं श्रुत्वा 'अपिः ' सम्भावने सम्भाव्यते एतनियमतः 'कोविदः संसारविमुखप्रज्ञतया पण्डितः अत एव 'भीतः । आधाकर्मपरिभोगतः संसारो भवतीत्याधाकर्मणस्वस्तस्तदाधाकर्म 'परि- हरति' न गृह्णाति, परिहरणं च द्विधा-विधिनाऽविधिना च, सूत्रे च परिहरणशब्दस्य स्त्रीत्वेन निर्देशः प्राकृतत्वात्, प्राकृते हि लिङ्गं व्यभिचारि । तत्राविधिपरिहरणं विभणिषुः कथानक गाथात्रयेणाह- सालीओअणहत्थं दुहुँ भणई अकोविओ देति । कत्तोचउत्ति साली वणि जाणइ पुच्छ तं गंतु॥ १९८ ॥ गंतूण आवणं सो वाणियगं पुच्छए कओ साली ? । पञ्चंते मगहाए गोब्बरगामो तहिं वयइ ॥ १९९ ॥ कम्मासंकाएँ पहं मोतुं कंटाहिसावया अदिसि । छायंपि [वि]वज्जयंतो डज्झइ उण्हेण मुच्छाई ॥ २० ॥ व्याख्या-शालिग्रामे ग्रामे ग्रामणीनामा वणिक्, तस्य भार्याऽपि ग्रामणीः, अन्यदा च वणिजि विपणि गते भिक्षार्थमटन्नक विदः कोऽपि साधुस्तद्गृहं प्रविवेश, आनीतश्च तद्भार्यया ग्रामण्या शाल्योदनः, साधुना चाधाकर्मदोपाशङ्कापनोदाय सा पपच्छे, यथा- श्राविके ! कुतस्त्य एष शालिः ? इति, सा प्रत्युवाच-नाहं जाने वणिक जानाति, ततो वणिज विपणौ गत्वा पृच्छेति, तत एवमुक्तः सन् ·| आध णि' चित , प्पदा, यदा तु नादरो नाप्यनादरः केवलं मध्यस्थत्तिता तदा भावस्याभावात् त्रिपदेति ॥ सम्पति यादृशेषु द्रव्यादिषु सत्सु पृच्छा कर्तव्या यादृशेषु(च) न कर्त्तव्या तान्याह- अणुचियदेसं दव्वं कुलमप्पं आयरो य तो पुच्छा । बहुएवि नत्थि पुच्छा सदेसदविए अभावेवि ॥ २०४ ॥ व्याख्या-यदा 'अनुचितदेशं ? विवक्षितदेशासम्भवि द्रव्यं लभ्यते तदपि च प्रभूतम् एतच 'आयरो य' इत्यत्र चशब्दा- लभ्यते, एतेन द्रव्यदेशाबुक्तौ, कुलमपि च 'अल्पम् ' अल्पजनम्, अनेन कुलमुक्तं, आदरश्च प्रभूतः, एतेन भाव उक्तः, ततो भवति पृच्छा, आधाकर्मसम्भवात् , 'बहुकेऽपि च स्वदेशद्रव्ये ' प्रभूतेऽपि च तद्देशसम्भविनि लभ्यमाने द्रव्ये यथा मालवके मण्डकादौ नास्ति पृच्छा, यत्र हि देशे यद्रव्यमुत्पद्यते तत्र तत्मायः प्राचुर्येण जनैर्भुज्यत इति नास्ति तत्र बहुकेऽपि लभ्यमाने पृच्छा, आधाका- सम्भवात, परं तत्रापि कुलं महदपेक्षणीयम् , अन्यथाऽल्पजने भवेदाधाकर्मेति शङ्का न निवर्तते, तथा ' अभावेऽपि' अनादरेऽपि नास्ति पृच्छा, यो ह्याधाकर्म कृत्वा दद्यात् स प्राय आदरमपि कुर्यात्, तत आदराकरणेन ज्ञायते यथा नास्ति तत्राधाकर्मेति न पृच्छा ॥ तदेवं यदा पृच्छा कर्त्तव्या यदा च न कर्त्तव्या तत्प्रतिपादितं, सम्पति पृच्छायां यदा तद् ग्राह्यं भवति यदा च न तदेतत्प्रतिपादयति- तुज्झठाए कयमिणमन्नोऽन्नमवेक्खए य सविलक्खं । वज्जति गाढरुट्ठा का भे तत्तित्ति वा गिण्हे ॥ २०५ ॥ व्याख्या--इह या दात्री गज्वी भवति सा पृष्टा सती यथावत्कथयति, यथा भगवन् ! तवार्थाय कृतमिदमशनादिकमिति, यत्तु भवति मायाविकुटुम्वं तन्मुखेनैवमाचष्टे गृहार्थमेतत्कृतं न तवायेति, परं ज्ञाता वयमिति सविलक्षं सर्वाण्यपि मानुपाणि परस्परमवेक्षन्ते, ·- कपोलोदेदमानं च हसन्ति, ततो यदा तवार्थायेदं कृतमिति जल्पति यद्वा 'सविलक्ष' सलज्जमन्योऽन्यमवेक्षन्ते चशब्दात् इसन्ति वा तदा साधवस्तदेयमाधाकम्मति परिज्ञाय वर्जयन्ति, यदा तु कस्यार्थायेदं कृतमिति पृष्टा सती गाढं सत्यवृत्या रुष्टा भवति, यथा का भे'भ- द्वारक! तव तप्तिः ? इति तदा नैवाधाकर्मेति निःशङ्कं गृहीत ।। सम्मति 'गहियमदोसं ' चेत्यवयवं व्याचिख्यासुः परं प्रश्नयति- गूढायारा न करेंति आयरं पुच्छियावि न कहेति । थोवंति व नो पुट्ठा तं च असुद्धं कहं तत्थ ? ॥ २०६ ॥ व्याख्या-इह ये श्रावकाः श्राविकाश्चातीव भक्तिपरवशगा गूढाचाराच ते नादरगतिशयेन कुर्वन्ति, मा भून्न ग्रहीष्यतीति, नापि पृष्टाः सन्तो यथावत्कथयन्ति, यथा तवार्थायेदं कृतमिति, अथवा स्तोकमितिकृत्वा ते साधुना न पृष्टाः, अथ च तद्देयं वस्तु ' अशुद्धम्' आधाकर्मदोपदुष्टम् , अतः कथं तत्र साधोः शुद्धिर्भविष्यति ? इति ॥ एवं परेणोक्ते गुरुराह- आहाकम्मपरिणओ फासुयभोईवि बंधओ होइ । सुद्धं गवेसमाणो आहाकम्मेवि सो सुद्धो ॥ २०७ ॥ व्याख्या-इह मासुकग्रहणेन एपणीयमुच्यते सामर्थ्यात्, तथाहि-साधूनामयं कल्पः-ग्लानादिप्रयोजनेऽपि प्रथमतस्तावदेपणीय- मेपितव्यं, तदभावेऽनेपणीयमपि श्रावकादिना कारयित्वा, श्रावकाभावे स्वयमपि कृत्वा भोक्तव्यं, न तु कदाचनापि प्रासुकाभावेऽमासु- कमिति, ततः कदाचिदप्यमासुकभोजनासम्भवे 'फासुयभोईवि' इति वाक्यमनुपपयमानमात्मासुकशब्दमेपणीये वर्तयति, ततोऽयमर्थः- 'प्रासुकभोज्यपि ' एपणीयभोज्यपि यद्याधाकर्मपरिणतस्तहि सोऽशुभकर्मणां बन्धको भवति, अशुभपरिणामस्यैव वस्तुस्थित्या वन्धका- रणत्वात् , 'शुद्धम् ' उद्गमादिदोपरहितं पुनर्गवेपयन् आधाकर्मण्यपि गृहीते भुक्ते च शुद्धो वेदितव्यः, शुद्धपरिणामयुक्तत्वात् । एत- देव कथानकाभ्यां भावयति- - - ·॥ संघुद्दिठं सोउं एइ दुयं कोइ भाइए पत्तो । दिन्नंति देहि मज्झंतिगाउ साउं तओ लग्गो ॥ २०८ ॥ व्याख्या-शतमुखं नाग पुरं, तत्र गुणचन्द्रः श्रेष्ठी, चन्द्रिका तस्य भार्या, श्रेष्ठी च जिनप्रवचनानुरक्तो हिमगिरिशिखरानु- कारि जिनमन्दिरं कारयित्वा तत्र युगादिजिनप्रतिमां प्रतिष्ठापितवान् , ततः सङ्घभोज्यं दापयितुमारब्धम् । इतश्च प्रत्यासन्ने कस्मिंश्चिद् ग्रामे कोऽपि साबुवेपविडम्बकः साधुर्वर्तते, तेन च जनपरम्परया शुश्रुवे यथा शतमुखपुरे गुणचन्द्रः श्रेष्ठी सङ्घभोज्यमय ददातीति, ततः स तरहणाय सत्वरमाजगाम, सङ्घभक्तं च सर्व दत्तं, तेन च श्रेष्ठी याचितो यथा मह्यं देहि, श्रेष्ठिना च चन्द्रिकाऽभ्यवायि, देहि साधवे- ऽस्मै भक्तमिति, सा प्रत्युवाच-दत्तं सर्च न किमपीदानी वर्तते, ततः श्रेष्ठिना सा पुनरप्यभाणि-देहि निजरसवतीमध्यात्परिपूर्णमस्मा- यिति, ततः सा शाल्योदनमोदकादिपरिपूर्णमदात्, साधुश्च सङ्घभक्तमिति बुद्धया परिगृह्य स्वोपाश्रये भुक्तवान् , ततः स शुद्धमपि भुञ्जान आधाकम्मग्रहणपरिणामवशादाधाकर्मपरिभोगजनितेन कर्मणा वद्धः । एवमन्योऽपि वेदितव्यः, सूत्रं सुगम, नवरं देहि मज्झंतिगाउ'त्ति भार्यया दत्तमित्युक्ते-श्रेष्ठी वभाण-देहि ' मम मध्यात् ' मदीयभोजनमध्यात्, दत्ते च स्वादु मिष्टमिदं सङ्घभक्तमिति भुञ्जानो विचिन्त. यति, ततो 'लग्नः' आधाकर्मपरिभोगजनितकर्मणा वद्धः ॥ तदेवम् — आधाकम्मपरिणओ' इत्यादि कथानकेन भावितं, सम्प्रति ' सुद्धं गवेसमाणो' इत्यादि कथानकेन भावयति- मासियपारणगट्ठा गमणं आसन्नगामगे खमगे। सड़ी पायसकरणं कयाइ अज्जेज्जिही खमओ ॥ २०९॥ खेल्लगमल्लगलेच्छारियाणि डिंभग निभच्छणं च रुंटणया। हंदि समणत्ति पायस घयगुलजुय जावणट्ठाए ॥२१०॥ - ·एगंतमवकमणं जइ साहू इज्ज होज तिन्नोमि । तणुकोटुंमि अमुच्छा भुत्तमि य केवलं नाणं ॥ २११ ॥ व्याख्या-पोतनपुरं नाम नगरं, तत्र पञ्चभिः साधुशतैः परिटता यथागमं विहरन्तो रत्नाकरनामानः सूरयः समाययुः, तस्याश्च साधुपञ्चशत्या मध्ये प्रियङ्करो नाम क्षपकः, स च मासमासपर्यन्ते पारणकं विदधाति, ततो मासक्षपणपर्यन्ते मा कोऽपि मदीयं पारणकम- वबुध्याधाकादिकं कादित्यज्ञात एव प्रत्यासन्ने ग्रामे पारणार्थं व्रजामीति चेतसि विचिन्त्य प्रत्यासन्ने कचिद् ग्रामे जगाम । तत्र च यशोमतिर्नाम श्राविका, तया च तस्य क्षपकस्यमासक्षपणकं पारणकदिनं च जनपरम्परया श्रुतं, ततस्तया तस्मिन् पारणकदिने कदाचि. दद्य स क्षपकोऽत्र पारणककरणाय समागच्छेदितिबुद्धया परमभक्तिवशतो विशिष्टशालितण्डुलैः पायसमपच्यत, घृतगुडादीनि चोपबृंह- कद्रव्याणि प्रत्यासन्नीकृतानि, ततो मा साधुः पायसमुत्तमं द्रव्यमितिकृत्वाऽऽधाकर्मशङ्का कापदिति मातृस्थानतो चटादिपत्रैः कृतेषु शरावाकारेषु भाजनेषु डिम्भयोग्या स्तोका स्तोका क्षरेयी प्रक्षिप्ता, भणिताश्च डिस्मा यथा रे वालकाः ! यदा क्षपकः साधुरीदृशस्तादृशो वा समायाति तदा यूयं भणत-हे अम्ब ! प्रभूताऽस्माकं क्षैरेयी परिवेषिता ततो न शक्नुमो भोक्तुम् , एवं चोक्तेऽहं युष्मानिर्भर्सयिष्यामि, ततो यूयं भणत-किं दिने दिने पायसमुपस्क्रियते ?, एवं च वालकेषु शिक्षितेषु तस्मिन्नेव प्रस्तावे स क्षपको भिक्षामटन् कथमपि तस्या एव गृहे प्रथमतो जगाम, ततः सा यशोमतिरन्तःसमुल्लसत्परमभक्तिर्मा साधोः काऽपि शङ्का भूदिति बहिरादरमकुर्वती यथास्वभाव- भवतिष्ठते, बालकाश्च यथाशिक्षितं भणितुं प्रवृत्ताः, तथैव च तया निर्भत्सिताः, ततः सरुषेवानादरपरया आपकोऽपि तया वभणे, यथाऽमी मत्ता वालकाः पायसमपि नैतेभ्यो रोचते, ततो यदि युष्मभ्यमपि रोचते तहि गृह्णीत क्षौरेयीं नो चेत् व्रजतेति, तत एवमुक्ते स क्षपक- साधुनिःशङ्को भूत्वा पायसं प्रतिग्रहीतुमुद्यतः, सापि परमभक्तिमुद्रहन्ती परिपूर्णभाजनभरणं पायसं घृतगुडादिकं च दत्तवती, साधुश्च

·मनसि निःशङ्को विशुद्धाध्यवसायः पायसं गृहीत्वा भोजनाय रक्षण कस्गनिदधस्ताद गतान , गला न यथाविपिरीयोपशिकादि मतिकम्य
स्वाध्यायं च कियन्तं कृत्वा चिन्तयामास, अहो ! लब्धमुत्कृष्टं गया पायसद्रव्यं घृतगुडादि च, ततो यदि कोऽपि साधुरागत्य रांविभाग-
यति मां तहि भवामि संसारार्णवोत्तीर्णो, यतो निरन्तरं ये स्वाध्यायनिष्पनचेतराः गतिक्षणं परिभावयन्ति सकलमपि यथावस्थितवस्तुजा-
तम्, अत एव च दुःखरूपात् संसाराद्विमुखबुद्धयो मोक्षविधावेकताना यथाशक्ति गुर्वादिषु चैयाटत्योद्यताः ये वा परोपदेशमवणाः स्वयं
सम्यक् संयमानुष्ठानविधायिनश्च तेषां संविभागे कृते तद्वतं ज्ञानाशुपष्टब्धं भवति, ज्ञानाद्युपष्टम्भे च मम महांल्लाभः, शरीरकं पुनरिदम-
सारं पायो निरुपयोगि च, ततो येन तेन वोपष्टब्धं सुखेन वहतीत्येवं भुजानोऽपि शरीरमूर्छारहितः प्रवर्द्धमानविशुद्धाध्यवसायो भोज-
नानन्तरं केवलज्ञानमासादितवान् । सूत्रं सुगमं नवरं 'खल्लगमल्लगलिच्छारियाणि त्ति मल्लक-शरावं तदाकाराणि यानि खल्लकानि-
वटादिपत्रकृतानि भाजनानि दूतानीत्यर्थः, तानि लेच्छारियाणि-डिम्भकयोग्यस्तोकस्तोकपायसमक्षेपणेन खरण्टितानीव खरण्टितानि
कृतानि 'रुण्टणया' इति अवज्ञया 'हन्दी 'त्यामन्त्रणे, भोः श्रमण ! यदि रोचते तहिं गृहाणेति शेपः, ततः शरीरयापनाय घृतगुडयुतं पायसं
गृहीत्वैकान्तेऽपक्रमणं, शेष सुगमम् , एवमन्येपामपि भावतः शुद्धं गवेपयतामाधाकर्मण्यपि गृहीते मुक्ते वा न दोपः, भगवदाज्ञाऽऽराधनात् ।
तथा च भगवदाज्ञाराधनकृतमेवादोपं भगवदाज्ञाखण्डनकृतमेव च दोपं विभावयितुकामः कथानकं रूपकचतुष्केणाह-
चंदोदयं च सूरोदयं च रन्नो उ दोन्नि उज्जाणा । तेसिं विवरियगमणे आणाकोवो तओ दंडो॥ २१२ ॥
सूरोदयं गच्छमहं पभाए, चंदोदयं जंतु तणाइहारा । दुहा रवी पच्चुरसंतिकाउं, रायावि चंदोदयमेव गच्छे॥२१३॥

·धर्माय तथा साधोरप्याधाकर्मभोजिन इत्यर्थः, तत्र सामान्यतो लुञ्चनं विच्छिच्या विशवरं वा लुञ्चनं विलुश्चनम् ॥ सम्पत्याधाकर्मद्वारमु- पसब्जिहीर्षरौदेशिकं च द्वारं व्याचिख्यासुराह- आहाकम्मदारं भणियमियाणिं पुरा समुदिठं । उद्देसियंति वोच्छं समासओ तं दुहा होइ ॥ २१८ ॥ व्याख्या-भणितमाधाकम्मेद्वारम्, इदानीं 'पुरा' पूर्वम् औदेशिकमिति यद्वारं समुदिष्टं तद्वक्ष्ये । तच समासतो द्विधा भवति, द्वैविध्यमाह- ओहेण विभागेण य ओहे ठप्पं तु बारस विभागे । उठ्ठि कडे कम्मे एकेकि चउक्कओ भेओ ॥ २१९ ॥ व्याख्या-द्विविधमौदेशिकं, तद्यथा-ओपेन विभागेन च, तत्र 'ओघः' सामान्य विभागः' पृथक्करणम्, इयं चात्र भावना- नादत्तमिह किमपि लभ्यते ततः कतिपया भिक्षा दश इति बुद्धया कतिपयाधिकतण्डुलादिप्रक्षेपेण यनिर्दृत्तमशनादि तदोघौदेशिकम् , 'ओघेन' सामान्येन स्वपरपृथग्विभागकरणाभावरूपेणौदेशिकमोघौदेशिकमिति व्युत्पत्तेः, तथा चीवाहप्रकरणादिषु यदुद्धरितं तत् पृथ- कृत्वा दानाय कल्पितं सत् विभागौदेशिकं, विभागेन-स्वसत्ताया उत्तार्य पृथकरणेनौदेशिक विभागौदेशिकमिति व्युत्पत्तेः, तत्र यत् 'ओघे' ओघविषयमौदेशिकं तत्स्थाप्यं, नात्र व्याख्येयं किन्त्वने व्याख्यास्यते इति भावः, यत्तु 'विभागे' विभागविषयं तत् ‘बारस पत्ति 'सूच- नात्सूत्र 'मिति न्यायात् द्वादशधा-द्वादशमकारं । द्वादशभकारतामेव सामान्यतः कथयति-' उदिह' इत्यादि, प्रथमतस्त्रिधा विभागौदेशिकं, तद्यथा-उद्दिष्टं कृतं कर्म च, तत्र स्वार्थमेव निप्पन्नमशनादिकं भिक्षाचराणां दानाय यत् पृथकल्पितं तदुद्दिष्टं, यत्पुनरुद्धारितं सत् शाल्यो- -

·|
दानाय
गुडपाकदानादिना
मोदकादि
कृतं
तत्कम्र्मेत्यभिधीयते
।
एकैकस्मिश्च
उद्दिष्टादिके
भेदे
'
चतुष्कको
'
वक्ष्यमाणश्चतुःसडयो
भेदो
दनादिकं भिक्षादानाय करम्वादिरूपतया कृतं तत्कृतमित्युच्यते, यत्पुनर्विवाहप्रकरणादावुद्धरितं मोदकचूादि तद्भयोऽपि भिक्षाचराणां
भवति, त्रयश्चतुर्भिर्गुणिता द्वादश, ततो विभागौदेशिकं द्वादशधा । सम्पत्योघौदेशिकस्य पूर्व स्थाप्यतया सुक्तस्य प्रथमतः सम्भवमाह-
जीवामु कहवि ओमे निययं भिक्खावि कइवई देमो । हंदि हु नत्थि अदिन्नं भुज्जइ अकयं न य फलेई ॥२२०॥
व्याख्या-इंह दुर्भिक्षानन्तरं केचिद्गृहस्था एवं चिन्तयन्ति-' कथमपि ' महता कप्टेन जीविताः 'अवमे' दुर्भिक्षे ततः 'नियतं
प्रतिदिवसं कतिपया भिक्षा दम्रो यतः 'हु' निश्चितं 'हन्दी 'ति स्वसम्बोधने नास्त्येतद् यदुत भवान्तरेऽदत्तमिह जन्मनि भुज्यते,
नापीह भवेऽकृतं शुभं कर्म परलोके फलति, तस्मात्परलोकाय कतिपयभिक्षादानेन शुभं कर्मोपार्जयाम इत्योघौदेशिकसम्भवः । सम्पत्यो-
घौदेशिकस्वरूपं कथयति-
सा उ अविसेसियं चिय मियंमि भत्तंमि तंडुले छुहइ । पासंडीण गिहीण व जो एहिइ तस्स भिक्खट्ठा ॥२२१॥
व्याख्या-सा तु गृहनायिका योपित् प्रतिदिवसं यावत्प्रमाणं भक्तं पच्यते तावत्प्रमाण एव भक्ते पक्तुमारभ्यमाणे पाखण्डिनां गृहिणां
वा मध्ये यः कोऽपि समागमिष्यति तस्य 'भिक्षार्थ' भिक्षादानार्थम् 'अविरोपितमेव ' एतावत्स्वार्थमेतावच भिक्षादानार्थमित्येवं विभागरहि-
तमेव तण्डुलान् अधिकतरान् प्रक्षिपति, एतदोघौदेशिकम् । अत्र परस्य पूर्वपक्षमाशङ्कयोत्तरमाह-
छउमत्थोघुद्देस कहं बियाणाइ चोइए भणइ । उवउत्तो गुरु एवं गिहत्थसहाइचिट्ठाए ॥ २२२ ॥

·व्याख्या-छद्मस्थः । अकेवली कथमोघौदेशिक-पूर्वोक्तस्वरूपं विजानाति ?, न ह्येवं छमस्थेन ज्ञातुं शक्यते, यथा नात्र स्वार्थ- मारभ्यमाणे पाके भिक्षादानाय कतिपयतण्डुलप्रक्षेप आसीदिति, एवं 'चोदिते ' प्रेरणे कृते गुरुर्भणति-' एवं ' वक्ष्यमाणप्रकारेण गृह- स्थशब्दादिचेष्टायामुपयुक्तो-दत्तावधानो जानातीति । एतदेव भावयति- दिन्नाउ ताउ पंचवि रेहाउ करेइ देइ व गणंति । देहि इओ मा य इओ अवणेह य एत्तिया भिक्खा ॥ २२३ ॥ व्याख्या-यदि नाम भिक्षादानसङ्कल्पतः प्रथपत एवाधिकतण्डुलप्रक्षेपः कृतो भवेत् तहि प्राय एवं गृहस्थानां चेष्टाविशेषा भवेयुः, यथा दत्तास्ताः पञ्चापि भिक्षाः, इयमत्र भावना-कापि गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टाय साधये तत्स्वामी निजभार्यया भिक्षां दापयति, सा च साधोः शृण्वत एवेत्थं प्रत्युत्तरं ददाति-यथा ताः प्रतिदिवसं सङ्कल्पिताः पञ्चापि भिक्षा अन्यमिक्षाचरेभ्यो दत्ता इति, यद्वा-भिक्षां ददती दत्तभिक्षापरिगणनाय भित्त्यादिषु रेखाः करोति, अथवा प्रथमेयं भिक्षा द्वितीयेयं भिक्षेत्येवं गणयन्ती ददाति, यदिवा काचित् कस्या अपि सम्मुखमेवं भणति-यथाऽस्मादुदिष्टदत्तिसत्कपिटकादेमध्यादेहि, मा च इत इति, अथवा प्रथमतः साधौ विवक्षिते गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टे काचित्कस्याः सम्मुखमेवमाह- अपनय' पृथकुरु विवक्षितात् स्थानादेतावतीभिक्षा भिक्षाचरेभ्यो दानायेति, तत एवमुल्लापश्रवणे रेखा- कर्पणादिदर्शने च छद्मस्थेनाप्योघौदेशिकं ज्ञातुं शक्यते, ज्ञात्वा च परिहियते, ततो न कश्चिदोपः । अत्र चायं दृद्धसम्प्रदाया-सङ्कल्पि- तासु दत्तिषु दत्तासु पृथगुद्धृतासु वा शेपमशनादिकं कल्प्यमवसेयमिति । इहोपयुक्तः सन् शुद्धमशुद्धं वाऽऽहारं ज्ञातुं शक्नोति, नानुपयुक्तः, ततो गोचरविपयां सामान्यत उपयुक्तता प्रतिपादयति- सदाइएसु साहू मुच्छं न करेज्ज गोयरगओ य । एसणजुत्तो होज्जा गोणीवच्छो गवत्तिव्य ॥ २२४ ॥ - - ·iv व्याख्या-इह साधुः ‘गोचरगतः' भिक्षार्थं प्रविष्टः सन् 'शब्दादिषु' शब्दरूपरसादिषु मूछों न कुर्यात्, किन्त्वेषणायुक्त उद्गमादिदोपगेवषणाभियुक्तो भवेत् , यथा गोवत्सः 'गवत्तिव्व 'त्ति गोभक्त इव ॥ गोवत्सदृष्टान्तमेव गाथाद्वयेन भावयति- ऊसव मंडणवग्गा न पाणियं वच्छए न वा चारि । वणियागम अवरण्हे वच्छगरडणं खरंटणया ॥ २२५ ॥ पंचविहविसयसोक्खक्खणी बहू समहियं गिहं तं तु । न गणेइ गोणिवच्छो मुच्छिय गढिओ गवत्तंमि ॥ २२६ ॥ व्याख्या-गुणालयं नाम नगरं, तत्र सागरदत्तो नाम श्रेष्ठी तस्य भार्या श्रीमती नामा, श्रेष्ठिना च पूर्वतरं जीर्णमन्दिरं भड्क्त्वा प्रधानतरं मन्दिरं कारयामासे, तस्य च चत्वारस्तनयाः, तद्यथा-गुणचन्द्रो गुणसेनो गुणचूडो गुणशेखरश्च, एतेषां च तनयानां क्रमेण चतस्र इमा वध्या, तयथा-प्रियङ्गुलतिका प्रियङ्गुरुचिका प्रियङ्गुसुन्दरी प्रियङ्गुसारिका च, कालेन च गच्छता श्रेष्ठिनो भार्या मर- णमुपजगाम, ततः श्रेष्ठिना प्रियङ्गुलतिकैव सर्वगृहतप्तौ निरोपिता, गृहे च सवत्सा गौर्विद्यते, तत्र गौर्दिवसे बहिर्गत्वा चरति, वत्सस्तु गृह एव बद्धोऽवतिष्ठते, तस्मै च चारि पानीयं च चतस्रोऽपि वध्वो यथायोगं प्रयच्छन्ति । अन्यदा च गुणचन्द्रप्रियङ्गुलतिकापुत्रस्य गुणसा- गरस्य विवाहदिवस उपतस्थे, ततस्ताः सर्वा अपि वध्वस्तस्मिन् दिने सविशेषमाभरणविभूषिताः स्वपरमण्डनादिकरणव्यापृता अभूवन् , ततो वत्सस्तासां विस्मृतिं गतो, न कयाचिदपि तस्मै पानीयादि ढौकितं, ततो मध्याह्ने श्रेष्ठी यत्र प्रदेशे वत्सो वर्तते तत्र कथमपि समा- यातः, वत्सोऽपि च श्रेष्ठिनमायान्तं पश्यन्नारटितुमारब्धवान्, ततो जज्ञे श्रेष्ठिना-यथाऽद्यापि वत्सो बुभुक्षितस्तिष्ठतीति, ततः कुपितेन तेन ताः सर्वा अपि पुत्रवध्वो निर्भर्त्सयामासिरे, ततस्त्वरितं प्रियङ्गुलतिका अन्या च यथायोगं चारि पानीयं च गृहीत्वा वत्साभिमुखं चचाल, ·वत्सश्च ताभिः सुरसुन्दरीभिरिव समलड्कृतमपि तादृशं गृहं नावलोकते, नापि ताः सरागदृष्टया वधूः परिभावयति, किन्तु तामेव केवलां चारि पानीयं वा समानीयमानं सम्यक् परिभावयति । सूत्रं सुगम, नवरं 'पञ्चविह' इत्यादि, पञ्चविधविषयसौख्यस्य खनय इव खनयो या वध्वस्ताभिः 'समधिकम् ' अतिशयेन रमणीयतया अधिकतरं तद्गृहं 'न गणयति' न दृष्टया परिभावयति, नापि ता वधूः, एवं साधु- रपि भिक्षार्थमंटन्न रमणीया रमणीरवलोकयेत् , नापि गीतादिषु चित्तं निवनीयात्, किन्तु भिक्षामात्रानयनदानाद्युपयुक्तो भवेव , तथा च सति ज्ञास्यति शुद्धमशुद्धं वा भिक्षादिकम् । तथा चाह- गमणागमणुक्खेवे भासिय सोयाइइंदियाउत्तो । एसणमणेसणं वा तह जाणइ तम्मणो समणो ॥ २२७ ॥ व्याख्या- गमनं' साधोभिक्षादानार्थं भिक्षानयनाय दाव्या ब्रजनम् 'आगमनं ' भिक्षां गृहीत्वा साधोरभिमुखं चलनम् 'उत्क्षेपः' भाजनादीनामूर्ध्वमुत्पाटनम् , उपलक्षणमेतत् , तेन निक्षेपपरिग्रहः, ततो गमनादिपदानां समाहारो द्वन्दः तस्मिन्, तथा 'भापि- तेषु' जल्पितेषु देहि भिक्षामस्मै साधवे इत्यादिरूपेषु श्रोत्रादिभिरिन्द्रियैरुपयुक्तः, तथा वत्स इव ' तन्मनाः ' स्वयोग्यभक्तपानीयपरिभा- वनमनाः सन् श्रमण एषणामनेपणां वा सम्यग् जानाति, ततो न कश्चिदोषः। उक्तमोघौदेशिकं, सम्पति विभागौदेशिकं विभणिषुः प्रथमतस्तावत्तस्य सम्भवमाह- महईए संखडीए उव्वरियं कूरवंजणाईयं । पउरं दह्ण गिही भणइ इमं देहि पुण्णट्ठा ॥ २२८ ॥ व्याख्या-इह सङ्खडिनाम विवाहादिकं प्रकरणं, सङ्खड्यन्ते-व्यापायन्ते प्राणिनोऽस्यामिति सङ्खडिरिति व्युत्पत्तेः, तस्यां सङ्खड्यां यदुद्धरित कूरच्यञ्जनादिकं ' शाल्योदनदध्यादिकं प्रचुर, तदृष्ट्वा गृही भणति स्वकुटुम्बतप्तिकारक मानुप-यथेदं देहि पुण्याथै भिक्षाच- , - ·रेभ्यः । तत्र यदा यथैवास्ति तथैन ददाति तदा तदुद्दिष्टं, यदा तु तदेयं करम्बादिकं करोति तदा तत्कृत,यदा तु मोदकादिचूर्ग भूयोऽपि गुडपाकदानादिना मोदकादि करोति तदा तत्कर्म, एवं विभागौदेशिकस्य सम्भवः । तथा चाह भाष्यकृत्- तत्थ विभागुबेसियमेवं संभवइ पुब्वमुदिडं । सीसगणहियहाए तं चेव विभागओ भणइ ॥ ३२ ॥ (भा०) व्याख्या-तत्रोद्धरिते प्रचुरकूरादौ ' एवं ' पूर्वोक्तेन प्रकारेण विभागौदेशिकं पूर्वमुदिष्टं सम्भवति । सम्प्रति तदेव विभागौदेशिक विभागतो भेदेन शिष्यगणहितार्थ ग्रन्थकारो भणति- उद्देसियं समुद्देसियं च आएसियं समाएसं । एवं कडे य कम्मे एकेकि चउक्कओ भेओ ॥ २२९ ॥ व्याख्या- उद्दिष्टं' विभागौदेशिकं चतुर्दा, तद्यथा-औदेशिक समुद्देशिफमादेशं समादेशं च, एवं कृते च कर्मणि च एकैक- स्मिन् 'चतुष्कः' चतुःसङ्घयो भेदो दृष्टः, सर्वसङ्घयया द्वादशधा विभागौदेशिकम् ॥ सम्मत्सौदेशिकादिकं व्याचिख्यासुराइ- जावंतियमुद्देसं पासंडीणं भवे समुद्देसं । समणाणं आएसं निगंथाणं समाएसं ॥ २३० ॥ व्याख्या-इह यत् उद्दिष्टं कृतं कर्म वा यावन्तः केऽपि भिक्षाचराः समागमिष्यन्ति पाखण्डिनो गृहस्था वा तेभ्यः सर्वेभ्योऽपि दातव्यमिति सङ्कल्पितं भवति तदा तदौदेशिकमुच्यते, पाखण्डिनां देयत्वेन कल्पितं समुद्देशं, श्रमणानामादेशं, निम्रन्यानां समादेश । सम्मत्यमीपामेव द्वादशानां भेदानामवान्तरभेदानाह- छिन्नमछिन्नं दुविहं वे खेत्ते य काल भावे य । निप्काइयनिप्फन्नं नायव्यं जं जहिं कमइ ॥ २३१ ॥ ,

·व्याख्या-उद्दिष्टमुद्देशादिकं प्रत्येक द्विधा, तयथा-छिन्नमच्छिन्नं च, छिन्नं नियमितम् अच्छिन्नमनियमित, पुनरपि छिन्नमच्छिन्नं
च चतुर्दा, तद्यथा-द्रव्ये क्षेत्रे काले भावे च, एवं यथा उदिष्टमौदेशिकादि प्रत्यकेमष्टधा तथा निष्पादितनिष्पन्नमिति निष्पादितेन-गृहिणा
स्वार्थं कृतेन निप्पन्नं यत् करम्बादि मोदकादि वा तन्निष्पादितनिष्पन्नमित्युच्यते, ततो यन्निष्पादितनिष्पन्नं यत्र कृते कर्मणि वा 'क्रामति'
घटते, यथा यदि करम्बादि तहि कृते अथ मोदकादि तहि कर्मणि, तत्मत्येकमौदेशिकादिभेदभिन्नं छिन्नमच्छिन्नं चेत्यादिना प्रकारेणाप्टधा
ज्ञातव्यम् ।। सम्मत्यमुमेव गाथार्थं व्याचिख्यासुः प्रथमतो द्रव्यायच्छिन्नं व्याख्याति-
भत्तुष्वरियं खलु संखडीएँ तदिवसमन्नदिवसे वा । अंतो बहिं च सव्वं सवदिणं देहि अच्छिन्नं ॥ २३२ ॥
व्याख्या-यत् सङ्खड्यां भक्तमुद्धरितं मायः प्राप्यते इति सङ्खडिग्रहणम् , अन्यथा त्वन्यदाऽपि यथासम्भवं द्रष्टव्यं, तदिवस-
मिति ' व्यत्ययोऽप्यासा 'मिति प्राकृतलक्षणवशात् सप्तम्यर्थे प्रथमा, ततोऽयमर्थः यस्मिन् दिवसे सङ्घडिः तस्मिन्नेव दिवसे, यदा-अन्य-
स्मिन् दिवसे गृहनायको भार्यादिना दापयति, यथा यदन्तहस्य यच वहिः, अनेन क्षेत्राच्छिन्नमुक्तं, तत् सर्व-समस्तम्, अनेन द्रव्या-
च्छिन्नमुक्तं 'सर्वदिन' सकलमपि दिनं यावद् , उपलक्षणमेतत् तेन कर्मरूपं मोदकादि प्रभूतान्पपि दिनानि यावदिति द्रष्टव्यम् , अनेन
कालाच्छिन्नमुक्तम्, अच्छिन्नम्-अनवरतं देहि, भावाच्छिन्नं तु रवयमभ्यूहां, तचैवं-यदि तव रोचते यदिवा न रोचते तथाप्यवश्यं दात-
व्यमिति । सम्प्रति द्रव्यादिच्छिन्नमाह-
देहि इमं मा सेसं अंतो बाहिरगयं व एगयरं । जाव अमुगत्तिवेला अमुगं वेलं च आरम्भ ॥ २३३ ॥

·व्याख्या-इदं शाल्योदनादिकमुद्धरितं देहि मा 'शेपं' कोद्रवकूरादि, अनेन द्रव्यच्छिन्नमुक्तं, तदपि च शाल्योदनादिकमन्तर्व्य- वस्थितं वहिर्व्यवस्थितं वा एकतरं न शेषम् , अनेन क्षेत्रच्छिन्नमुक्तं, तथाऽमुकस्या वेलाया आरभ्य यावदमुका वेला, यथा प्रहरादारभ्य यावत्महरद्वयं तावदेदि, अनेन कालच्छिन्नमुक्तं, भावच्छिन्नं तु स्वयमभ्यूहां, तचैवं-यावत्तव रोचते तावदेहि मा स्वरुचिमतिक्रम्यापि । सम्मत्युदिष्टमधिकृत्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह- दव्वाईछिन्नपि हु जइ भणई आरओऽवि मा देह । नो कप्पइ छिन्नपि हु अच्छिन्नकडं परिहरंति ॥ २३४ ॥ व्याख्या-इह यद् द्रव्यक्षेत्रादिभिः पृथग्निर्धारितं तदतिरिच्य शेपं समस्तमपि कल्पते, तस्य दानार्थं सङ्कल्पितत्वाभावात् , केवलं द्रव्यादिच्छिन्नमपि-द्रव्यक्षेत्रादिभिः पृथग्निर्धारितमपि 'हुः' निश्चितं यदि गृहस्वामी आरत एव-देयस्य वस्तुनो नियतादवधेरागपि भणति, यथा मा इत ऊर्ध्वं कस्मायपि देहीति, यथा प्रहरद्वयं यावत्पूर्व किञ्चिदातुं निरोपितं, ततो दानपरिणामाभावादागेव निपेधति- 'मा इत ऊर्ध्वं दद्या'दिति तदा तच्छिन्नमपि कल्पते, तस्य सम्प्रत्यात्मीयसत्ताकीकृतत्वात्, यत्पुनरच्छिन्नकृतमच्छिन्नम्-अनिर्धारित कृतं वर्तते तत्परिहरन्ति, अकल्प्यत्वात् , इत्थमेव भगवदाज्ञाविजृम्भणात्, यदा लच्छिन्नमपि पश्चादानपरिणामाभावादागेवात्मातिं भवति तदा तत्कल्पते । सम्पति सम्पदानविभागमधिकृत्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह- अमुगाणंति व दिज्जउ अमुकाणं मित्ति एत्थ उ विभासा । जत्थ जईण विसिट्ठो निदेसो तं परिहरंति ॥ २३५ ॥ व्याख्या-अमुकेभ्यो दद्यात् माऽमुकेभ्य इत्येवं सम्प्रदानविशेषविपये सङ्कल्पे कृते विभापा द्रष्टव्या, कदाचित्कल्पते कदाचिन्न,

·तत्र यदा कल्पते यदा च न तदाह-'जत्थे'त्यादि, यत्र देये वस्तुनि यतीनामप्यविशेपेण निर्देशो भवति, यथा ये केचन गृहस्था अगृहस्था
वा भिक्षाचरा यदिवा ये केचित्पाखण्डिनो यद्वा ये केचन श्रमणास्तेभ्यो दातव्यमिति तत्परिहरन्ति, यत्र तु यतीनामेव विशेपेण निर्देशो
यथा यतिभ्यो दातव्यामिति तत्परिहरन्त्येव नात्र कश्चित्सन्देह इति तत्पृथग्विशेपेण नोक्तं, यदि पुनर्गृहस्थेभ्य एव दीयतां, यदिवा
चरकादिभ्य एव पाखण्डिभ्यो न शेपेभ्यस्तदा कल्पते, अपि च-
संदिरसंतं जो सुणइ कप्पए तस्स सेसए ठवणा । संकलिय साहणं वा करेंति असुए इमा मेरा ॥ २३६ ॥
व्याख्या-यन्नाधाप्यौदेशिकं जातं वर्तते केवलं तदानीमेवोद्दिश्यमानं वर्तते, यथा इदं देहि मा शेपमित्यादि, तत्सन्दिश्यमानम्-
अर्थिभ्यो दानाय वचनेन सङ्कल्प्यमानं यः साधुः शृणोति तस्य तत्कल्पते तदैव, दोपाभावात्, तदपि च उदिष्टौदेशिकादि द्रष्टव्यं, न
कृतं कर्म च, यत उक्तं मूलटीकायाम् अत्र चायं विधिः-संदिस्संतं जो सुणइ साहू उदेसुदेसयं पडुच, न य कडकम्माई, तं कप्पए
तदैव दोपाभावा"दिति । यस्तु सन्दिश्यमानं न शृणोति तस्य न कल्पते, कुतः? इत्याह--'ठवत्ति स्थापनादोपात्, स च
निर्गतः सन्नन्यभ्यः साधुभ्यो निवेदयति, तथा चाह-'सङ्कलिए'त्यादि 'अश्रुते' शेपसाधुभिरनाकणिते इयं पूर्वपुरुपाचीणा मर्यादा, यदुत
सङ्कलिकया एकः सङ्घाटकोऽज्यस्मै कथयति सोऽप्यन्यस्मायित्येवंरूपया 'साहणं' कथनं करोति, वाशब्दो यदि साधवो बहुप्रमाणास्त-
दैकस्यावस्थानमिति सूचनार्थः, स सर्वेभ्यो निवेदयति, यथा माऽस्मिन् गृहे ब्राजिपुः, अनेपणा वत्तेत इति । एवमपि यः सङ्घाटकैः
कथमपि न ज्ञातं भवति तेषां परिज्ञानोपायमाह-
मा एयं देहि इमं पुढे सिलुमि तं परिहरति । जं दिन्नं तं दिन्नं मा संपइ देहि गेण्हंति ॥ २३७ ॥

·एमेव य कम्मंमिऽवि उण्हवणे नवरि तत्थ नाणत्तं । तावियविलीणएणं मोयगचुन्नीपुणकरणं ॥ २४० ॥
व्याख्या-यथा कृतस्य सम्भवः स्वरूपं चोक्तम् एवं कर्मण्यपि द्रष्टव्यं, नवरं तत्र कर्मणि 'उष्णापने ' उष्णीकरणे 'नानात्वं
विशेषः, तथाहि-'तापितविलीनेन' तापितेन विलीनेन च गुडादिना मोदकचूर्णाः पुनर्मोदकत्वेन करणं नान्यथा, तथा तुवर्यादि-
भक्तमपि राज्युपितं द्वितीयदिने भूयः संस्कारापादनेन कर्पतया निष्पाद्यमानं नासिमन्तरेण निष्पायते ततोऽवश्यं कर्मण्युषणापने नाना-
त्वम् । सम्प्रत्यत्रैव कल्प्याकल्प्यविधिमाह-
अमुगंति पुणो रद्धं दाहमकप्पं तमारओ कप्पं । खेत्ते अंतो बाहिं काले सुइव्वं परेव्वं वा ॥ २४१ ॥
व्याख्या-भिक्षार्थ प्रविष्ट साधु प्रति यदि गृहस्थो भणति-यथाऽन्यस्मिन् गृहे विहत्य व्यावर्त्तमानेन त्वया भूयोऽपि मगृहे समा-
गन्तव्यं, यतोऽहम् 'अमुकं' मोदकचूर्णादि भूयोऽपि राद्धं गुडपाकादिदानेन मोदकादि कृत्वा दास्यामि, एवमुक्ते तथाकृत्वा चेह-
दाति तर्हि तन्न कल्पते, कम्मदेिशिकत्वात् , 'आरात् ' भूयः पाकारम्भादाक् पुनः कल्प्यं, दोषाभावात् , तथा क्षेत्रेऽन्तर्वाहि काले
श्वस्तनं परतरदिनभवं वाऽकल्प्यमारतः कल्प्यम्, इयमत्र भावना-पद् गृहस्यान्तवहिर्वा मोदकचूर्णादिकं मोदकादितयोपस्करिष्यामि
कालविवक्षायां यदय श्वः परतरे वा दिने भूयोऽपि पक्ष्यामि तत्तुभ्यं दास्यामीत्युक्ते तथैव चेत्कृत्वा ददाति ततो न कसते, भूयोऽपि
पाकाद्, आरतस्त्वसंसक्तं कल्पते । तथा चाह-
जं जह व कयं दाहं तं कप्पइ आरओ तहा अकयं । कयपाकमणिट्ठत्ति ठियपि जावत्तियं मोत्तुं ॥२४२॥

·व्याख्या-इह यत् पूर्व स्वरूपतो 'गन्धादिगुणविशिष्टं' सुरभिगन्धादिगुणविशिष्टमपि, अपिरत्र सामर्थ्याद्गम्यते, पश्चादशुचि- गन्धद्रव्य युक्तं सत् तिरिति परिहियते तद्रव्यं जानीहि द्रव्यपूतिरिति । अत्रार्थे गाथाद्वयेनोदाहरणमाह- गोहिनिउत्तो धम्मी सहाएँ आसन्नगोडिभत्ताए । समियसुरवल्लमीसं अजिन्न सन्ना महिसिपोहो ॥ २४५ ॥ संजायलित्तभत्ते गोडिगगंधोत्ति वल्लवणिआयो । उक्खणिय अन्न छगणेण लिंपणं व्बपूई उ ॥ २४६ ॥ व्याख्या-समिल्लं नाम पुरं, तत्र वहिरुद्याने सभाकलितदेवकुलिकायांमाणिभद्रो नाम यक्षः, अन्यदाचतस्मिन् पुरेशीतलका- भिधमशिवमुपतस्थे, ततः कैश्चित्तस्य यक्षस्यौपयाचितकमिष्टं यद्यस्मादशिवायं निस्तरामस्ततस्तवैकं वर्षमष्टम्यादिपूद्यापनिकां करिष्यामः, ततो निस्तीर्णाः कथमपि तस्मादशिवात् , जातश्च तेषां चेतास चमत्कारो यथा नूनमयं समातिहार्यों यक्ष इति, ततो देवशर्माभिधो भाट- कप्रदानेन पूजाकारको वभणे, यथा वर्षमेकं यावदष्टम्यादिषु प्रातरेव यक्षसभां गोमयेनोपलिम्पेः, येन तत्र पवित्रीभूतायां वयमागत्यो- द्यापनिकां कुमः, तथैव तेन प्रतिपन्न, ततः कदाचिदयोद्यापनिका भविष्यतीतिकृत्वा सभोपलेपनार्थमनुद्गत एव सूर्ये कस्यापि कुटुम्बिनो गोपाटके छगणग्रहणाय प्राविवेश, तत्र च केनापि कर्मकरेण रात्रौ मण्डकवल्लसरायभ्यवहारतो जाताजीर्णेन पश्चिमरात्रीभागे तस्मिन्नेव गोपाटके क्वचित्प्रदेशे दुर्गन्धमजीर्णं पुरीपं व्युदसजि तस्य चोपरि कथमपि महिपी समागत्य छगणपोई मुक्तवती, ततस्तेन स्थगितं तद- जीर्ण पुरीपं देवशर्मणा न ज्ञातमिति देवशर्मा तं छगणपोहं सकलमपि तथैव गृहीत्वा तेन सभामुपलिप्तवान् , उद्यापनिकाकारिणश्च जना नानाविधमोदनादिकं भोजनमानीय यावद् भोजनार्थं तत्रोपविशन्ति तावत्तेपामतीव दुरभिगन्धः समायातः, ततः पृष्टो देवशर्मा, यथा कुतो- ऽयमशुदिगन्धः समायाति? इति, तेनोक्तं न जाने, ततस्तैः सम्यक् परिभावयद्भिरुपलेपनामध्ये वल्लाद्यवयवा ददृशिरे सुरागन्धश्च नितिः, ·- व्याख्या-'भाव' भावविपया पूतिदिधा, तद्यथा-वादरा सूक्ष्मा च, सूत्रे च नपुंसकनिर्देशः प्राकृतत्वात् , तत्र सूक्ष्मां भावपूति- मुपरि वक्ष्ये, वादरा पुनर्द्विधा, तद्यथा 'उपकरणे' उपकरणविपया 'भक्तपाने' भक्तपानविपया , तत्र भक्तपानपूर्ति सामान्यतो व्याचि- ख्यासुराह- चल्लुक्खलिया डोए दब्बीछूढे य मीसगं पूई । डाए लोणे हिंगू संकामण फोडणे धूमे ॥ २५० ॥ व्याख्या-'चुल्ली' प्रतीता, 'उखा' स्थाली 'डोय. बृहदारुहस्तका, महांश्चद्दुक इत्यर्थः, 'दवी' लघीयान् दारुहस्तका, एतानि च सर्वाण्याधाकादिरूपाणि द्रष्टव्यानि, सर्वत्रापि च तृतीयार्थे सप्तमी, ततोऽयमर्थः-एतैः सम्मिश्रं शुद्धमपि यदशनादि तत् पूतिः, तत्र चुल्युखाभ्यां मिश्रिताभ्यां कृत्वा रन्धनेन यद्वा तत्र स्थापनेन, तथा 'डायं' शाकं लवणं हिङ्गु च प्रतीतम्, एतैराधाकर्मिकैः सम्मिनं पूतिः, तथा 'संक्रामणस्फोटनधूमः' इति, तत्र संक्रामणम्-आधाकर्मभक्तादिखरण्टिते स्थाल्यादौ शुद्धस्याशनादेः पचनं मोचनं वा, यद्वा दारुहस्तेनाधाकम्मेणाऽन्यत्र स्थाल्यां सञ्चारणं, स्फोटनम्-आधाकर्मणा राजिकादिना संस्कारकरणं धूमः-हिज्वा- दिसत्को वधारः ॥ एनामेव गाथां व्याचिख्यासुः प्रथमत उपकरणशब्दं व्याख्यानयति- सिझंतरसुवयारं दिजंतस्स व करेइ जं दव्यं । तं उवकरणं चुल्ली उक्खा दवी य डोयाई ॥ २५१ ॥ व्याख्या-यच्चुल्यादिकं सिद्धयतोऽन्नस्य, यद्वा यद्दादिकं दीयमानस्य भक्तस्योपकारं करोति तच्चुळ्यादिकं दादिकं च उपकरणम्' इत्युच्यते, उपक्रियते अनेनेत्युपकरणमितिव्युत्पत्तेः । तत्र चुल्युखयोः स्थितमशनादिकमाश्रित्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह- ·चुप्लुक्खा कम्माई आइमभगेसु तीसुवि अकप्पं । पडिकुठं तत्थत्थं अन्नत्थगयं अणुन्नायं ॥ २५२ ॥ व्याख्या-इह चुल्युखे कदाचिद् द्वे अप्याधाकम्मिके आधाकर्मिककर्दमसम्मिश्रे वाभवेता, कदाचिदेकतरा काचित्, तत्र च भङ्गा- श्चत्वारः, तयथा-चुल्ली आधाकर्मिकी उखा च १ चुल्ली आधाकर्मिकी नोखा २ उखा आधाकर्मिकी न चुल्ली ३ नोखा आधाकर्मिकी नापि चुल्ली ४ । तत्रादिमेषु त्रिप्वपि भड्रेषु रन्धनेनावस्थानमात्रेण वा स्थितमकलप्यं पूतिदोपात् । अकल्प्यस्यापि तस्य विपयविभागेन कल्प्यतामकलप्यतां चाह-'तत्र' चुल्यादौ रन्धनेनान्यतो वाऽऽनीय स्थापनेन स्थितं सत् 'प्रतिऋष्टं निराकृतम् , अन्यत्र गतं पुनस्तदे- वानुज्ञातं तीर्थकरादिभिः, इयमत्र भावना-यदि तत्र राद्धमथवाऽन्यतः समानीय स्थापितं ततो यदि तदेवान्यत्र स्वयोगेन नीतं भवति न साध्वर्थं तार्ह कल्पते । तदेवं चुल्युखास्थितस्य कल्प्याकल्प्यविधिमुपदर्य सम्पति चुल्याशुपकरणानां पूतिभावं दिदर्शयिषुः 'चुल्लुक्ख- लिया डोए' इति पूर्वोक्तगाथावयवं व्याख्यानयति- कम्मियकद्दममिरसा चुल्ली उक्खा य फङगजुया उ । उवगरणपृइमेयं डोए दंडे व एगयरे ॥ २५३ ॥ व्याख्या-आधाकर्मिमकेन कर्दमेन या मिश्रा, किमुक्तं भवति ?-कियता शुद्धेन कियता चाधाकर्मिकेण या निष्पादिता चुल्ली उखा च सा आधाकर्मिककर्दममिश्रा, कथम् ? इति, आह-'फडगजुया उ 'त्ति, अत्र हेतौ प्रथमा ततोऽयमर्थः-यतः फडगेन-आधाक- मिकेन कर्दमसूचकेन युता तत आधाकर्मिककर्दममिश्रा, सा इत्थंभूता उपकरणपूतिः, तथा 'डोए' इति देशे समुदायशब्दोपचारात डोय इत्युक्ते डोयस्याग्रभागो गृह्यते, तस्मिन् यद्वा दण्डे एकतररिमन्नाधाकर्मणि स दारहस्तकः पूतिर्भवति, एवमनया दिशा अन्यस्याप्युपकरand ·. णस्य पूतित्वं भावनीय, तत्र चुल्युखाविपये कल्प्याकल्प्यविधिरनन्तरमेवोक्तो दारुहस्तके चाधाकर्मणि पूतिरूपे वा स्वयोगेन स्थाल्या वहिष्कृते स्थाल्यां स्थितमशनादि कल्पते, न तु तेन सम्मिश्रमिति । सम्प्रति 'दची छूढे य' इति व्याचिख्यासुराह- दवीछूढेत्ति जं वुत्तं, कम्मदव्वीऍ जं दए । कम्मं घट्टिय सुद्धं तु, घट्टए हारपूइयं ॥ २५४ ॥ व्याख्या-'दवी छूढे' इति यत् प्रागुक्तं, तस्यायमर्थः-'कर्मदा' आधार्मिकदा यत् शुद्धमप्यशनादिकं घट्टयित्वा ददाति तद् 'आहारपूतिः' भक्तपूतिः । सा चेदवी स्थाल्याः सकाशानिष्काशिता तर्हि स्थाल्याः सत्कं कल्पते, यद्वा मा भूदाधाक- मिकी दी, केवलं शुद्धयाऽपि दा यदि पूर्वमाधाकर्मिक 'घट्टयित्वा' चालयित्वा पश्चादाधाकर्मावयवखरण्टितया यदपरं शुद्धमपि भक्तादिकं घट्टयति घट्टयित्वा च ददाति तदप्याहारपूतिः । अस्यां च दया स्थाल्या निष्काशितायामपि पाश्चात्यं स्थालीभक्तं न कल्पते, आधाकावयवमिश्रितत्वात् । 'डाए ' इत्याद्युत्तरार्द्ध व्याचिख्यासुराह- अत्तद्रिय आयाणे डायं लोणं च कम्म हिंगुं वा । तं भत्तपाणपूई फोडण अन्नं व जं छुहइ ॥ २५५ ॥ संकामेउं कम्मं सिद्धं जं किंचि तत्थ छूढं वा । अंगारधूमि थाली वेसण हेट्ठा मुणीहि धूमो ॥ २५६ ॥ व्याख्या-आत्मार्थम् 'आदाने' तक्रादिपाकारम्भकरणरूपे सति यदाधाकर्मिकं 'डायं' शाकं यदिवा लवणं यद्वा हिङ्गुः अन्यद्वा स्फोटनं राजिकाजीरकादि तत् तक्रादिकं तेन सम्मिश्रं भक्तपानपूतिः, एतेन 'डाए लोणे हिंगू फोडणं' इति व्याख्यातं । तथा यस्यां स्थाल्यां राद्धमाधाकर्म तदन्यत्र संक्रमय्य-प्रतिक्षिप्य तस्यामेव स्थाल्यामकृतकल्पत्रयायां यदात्मार्थ सिद्धं किञ्चित् यद्वा तत्र प्रक्षिप्तं तदपि भक्तपान-

·-
पूतिः, अनेन 'संकमणं ति व्याख्यातं, तथा ' अङ्गारेषु' निर्दूमाग्निरूपेषु 'वेसने ' वेसनग्रहणमुपलक्षणं तेन वेसनहिगुजीरकादौ प्रक्षिप्ते
सति यो धूम उच्छलति स वेसनाङ्गारधूम इति ज्ञातव्यं, पूर्वगाथायां धूम इत्यस्य पदस्यायमर्थो भावनीय इत्यर्थः । वेसनशब्दस्य च व्यस्तः
सम्बन्ध आपत्वात्, अडारादीनां च मध्ये एकं द्वे त्रीणि वाऽऽधाकर्मिकाणि द्रष्टव्यानि, अनेन च धूमेन या व्याप्ता स्थाली तक्रादिक
वा तदपि पूतिः ॥ उक्ता वादरपूतिः, अथ सूक्ष्मपूतिमाह-
इंधणधूमेगंधेअवयवमाईहिं सुहमपूई उ । सुंदरमेयं पूई चोयग भणिए गुरू भणइ ॥ २५७ ॥
व्याख्या-अत्रैकारद्वयस्य छन्दोऽर्थत्वादादिशब्दस्य व्यत्ययान्मकारस्य चालाक्षणिकत्वादेवं निर्देशो द्रष्टव्यः-'इन्धनधूमगन्धा-
द्यवयवैः' इति, इन्धनग्रहणं चोपलक्षणं, ततोऽङ्गारा अपि गृह्यन्ते, आदिशब्देन च वाष्पपरिग्रहः, ततोऽयमर्थः-इन्धनाङ्गारावयवधूमगन्ध-
वाष्पैराधाकर्मसम्बन्धिभिः सम्मिश्रं यत् शुद्धमशनादिकं तत् सूक्ष्मपूतिः । एपा च किल सूक्ष्मपूतिर्न आगमे निपिध्यते, ततश्चोदक
आह-सुन्दरं' युक्तमेना पूर्ति वर्जयितुं, तकि नागमे निषिध्यते ?, एवं परेणोक्ते गुरुभणति-
इंधनधूमेगंधेअवयवमाई न पूइयं होइ । जेसिं तु एस पूई सोही नवि विज्जए तेसिं ॥ २५८ ॥
व्याख्या-अत्रापि पदयोजना मागिव, ततोऽयमर्थः-इन्धनागारावयवधूमगन्धवाष्पैराधाकर्मसम्बन्धिभिर्भिश्र पूतिर्न भवति, येषां
तु मतेन पूतिर्भवति तेपां मतेन साधोः शुद्धिः सर्वथा न विद्यते । एतदेव भावयति-
इंधनअगणीअवयव धूमो बप्फो य अन्नगंधो य । सव्वं फुसंति लोयं भन्नइ सव्वं तओ पूई ॥ २५९ ॥

·व्याख्या-इन्धनान्यवयवाः सूक्ष्मा ये धूमेन सहादृश्यमाना गच्छन्ति, तथा धूमो वाष्पोऽनगन्धश्च, एते सर्वेऽपि प्रसरन्त: किल सकलमपि लोकं स्पृशन्ति, तत्पुद्गलानां सकलमपि लोकं यावद्गमनसम्भवात् , ततस्तवाभिप्रायेण सर्वमपि पूतिरापद्यते, तथा च सति साधोः कथं शुद्धिः? इति । अत्र परः प्रागुक्तविरोधं दर्शयन् स्वपक्षं समर्थयति- नणु सुहूमपूइयस्सा पुबुदिट्ठस्सऽसंभवो एवं । इंधणधूमाईहिं तम्हा पूइत्ति सिद्धमिणं ॥ २६० ॥ व्याख्या-ननु यदीन्धनाश्यवयवादिभिः पूतिनं भवेत्, एवं सति तर्हि पूर्वोद्दिष्टस्य 'भावमि उ वायरं सुहमं' इत्येवमुक्तस्य सूक्ष्मपूतेरसम्भवः मामोति, अन्यस्य सूक्ष्मपूतेरभावात, तस्मात्सिद्धमिदं यदुत इन्धनधूमादिभिः सम्मिश्र पूतिः सूक्ष्मपूतिरिति । अत्र गुरुराह- चोयग इंधणमाईहिं चउहिवी सुहुमपूइयं होइ । पन्नवणामित्तमियं परिहरणा नत्थि एयरस ॥ २६१ ॥ व्याख्या—'हे चोदक !' प्रेरक ! ' इन्धनादिभिः' इन्धनाग्न्यवयवधूमवाष्पगन्धैश्चतुर्भिरपि स्पृष्टं सूक्ष्मपूतिर्भवति, नात्र कश्चि- द्विवादः, एनामेव च सूक्ष्मपूतिमधिकृत्य प्रागुक्तं 'भावमि उ वायरं सुहुमं' इति, केवलमिदं सूक्ष्मपूतित्वेन भणनं प्रज्ञापनामात्रं, परिहरणं पुनस्तस्याः-सूक्ष्मपूतेनास्ति, अशक्यत्वात् ॥ एतदेव प्रपञ्चयति- सज्झमसझं कज्जं सज्झं साहिज्जए न उ असज्झं । जो उ असझं साहइ किलिस्सइ न तं च साहेई ॥२६२॥ व्याख्या-इह विविध कार्य-साध्यमसाध्यं च शक्यमशक्यं चेत्यर्थः, तत्र साध्यं साध्यते न त्वसाध्य, यस्त्वसाध्यं युष्मादृशः साधयति स नियमात् क्लिश्यते, न च तत्कार्य सोधयति, अविद्यमानोपायत्वात्, एपोऽपि चानन्तरोक्तः सूक्ष्मपूतिरशक्यपरिहारः, ततो न परिहियते । सम्पति परो 'वायरं सुहुमं 'ति समर्थयमानोऽपरं सूक्ष्मपूर्ति तस्य परिहरणं च शक्यं प्रतिपादयति- ·, वात् , ततो यदा तदा वा काप्याधाकर्मसम्भवे सर्वेपामपि साधूनामशुद्धिः प्रामोतीति, नैप दोपो, गन्धादिपुद्गलानां चरणभ्रंशापादनसा- मर्थ्यायोगात, न चैतदनुपपन्न, लोकेऽपि तथा दर्शनात् , तथाहि- लोएवि असुइगंधा विपरिणया दूरओ न दूसंति । नय मारंति परिणया दूरगयाओ(अवि) विसावयवा ॥ २६५ ॥ व्याख्या-लोकेऽपि 'अशुचिगन्धाः' अशुचिसत्का गन्धपुद्गला दूरत आगता विपरिणताः सन्तः स्पृष्टा अपि ' न दुष्यन्ति न स्पृष्टिदोषमशुचिस्पर्शनरूपं लोकप्रसिद्धं जनयन्ति, न च विपावयवा अपि दूरगताः सन्तः 'परिणताः' पर्यायान्तरमापन्ना मारयन्ति, तथेहाप्याधाकर्मणः सम्बन्धिनो गन्धादिपुद्गला दूरतः समागच्छन्तो विपरिणता न चरणप्राणान् विनाशयितुमीशाः, नाप्याधाकर्मसंस्पर्श- लक्षणं दोपं जनयन्तीति । तदेवमिन्धनायवयवापेक्षया यः सूक्ष्मपूतिस्तमपरिहार्य प्रतिपाद्य सम्प्रति शेषद्रव्यपूर्ति परिहार्य प्रतिपादयति- सेसेहि उ दुव्वेहिं जावइयं फुसइ तत्तियं पई । लेवेहिं तिहि उ पूई कप्पइ कप्पे कए तिगुणे ॥ २६६ ॥ व्याख्या-'शेपैः' इन्धनाद्यवयवव्यतिरिक्तैः शाकलवणादिभिर्यावत्स्थाल्यादिपरिमितं द्रव्यं स्पृष्टं भवति तावत्ममाणं पूतिः, तथा त्रिभिलेपैः पूतिः, इयमत्र भावना-स्थाल्यां किलाधाकर्म राद्धं, ततस्तस्या अपनीतम् , अपनीते च तस्मिन् या पाश्चात्या खरण्टिः सा एको लेपः, ततस्तस्यामेव स्थाल्यामकृतकल्पत्रयायां शुद्धं राद्धं पूतिः, एवं वारद्वयमन्यदपि राद्धं पूतिः, चतुर्थे तु वारे राद्धं न पूतिः, अथात्म- योगेन यदि गृहस्थाः तस्याः स्थाल्याः निःशेपावयवापगमाय कल्पत्रयं ददाति तर्हि का वार्ता ?, तत आहे-कल्पते तस्यां स्थाल्यां शुद्ध- मशनादि राद्धं, यदि ' कल्पे' प्रक्षालने 'त्रिगुणे' त्रिसङ्खये कृते सति राध्यति, न शेषकालम् । एतदेव भावयति- - ·इंधणमाइं मोत्तं चउरो सेसाणि होति दुव्वाइं । तेसिं पुण परिमाणं तयप्पमाणाउ आरब्भ ॥ २६७ ॥ व्याख्या-इन्धनावयवादीनि चत्वारि पूर्वोक्तानि मुक्त्वा शेपाणि 'द्रव्याणि ' अशनादीनि पूतिकरणप्रवणानि ज्ञातव्यानि, तेपां च शुद्धाशनादिपूतिकरणविपये परिमाणं त्वक्प्रमाणादारभ्य द्रष्टव्यम् , इयमत्र भावना-तण्डुलादीनामाधाकर्मणां गन्धादिचतुष्टयं परिहत्य शेपं त्वगवयवमात्रमप्यादौ कृत्वा यद्वर्त्तते तेन स्पृष्टं शुद्धमप्यशनादि पूतिर्भवतीति । सम्पति दागृहं साधुपाचं चाश्रित्य पूतिविपयं कल्प्याकल्प्यविधिमाह- पढमदिवसंमि कम्मं तिन्नि उ दिवसाणि पृश्यं होइ । पूईसु तिसु न कप्पइ कप्पइ तइओ जया कप्पो॥ २६८ ॥ व्याख्या-इह यस्मिन् दिने यत्र गृहे कृतमाधाकर्म तत्र तस्मिन् दिने 'कर्म' आधाकर्म व्यक्तमेतत् , शेपाणि तु त्रीणि दिनानि पूतिर्भवति, तद्गृहं पूतिदोपवद्भवतीत्यर्थः, तत्र च ' पूतिषु' पूतिदोपवत्सु त्रिषु दिनेषु आधाकर्मदिने च सर्वसङ्घयया चत्वारि दिनानि यावन्न कल्पते, साधुपाने च पृतिभूते तदा शुद्धमशनादि ग्रहीतुं कल्पते यदा तृतीयः कल्पो दचो भवति, न शेपकालं, पूतिदोपसम्भवात् । सम्पत्याधाकर्म पूर्ति च वैविक्त्येन प्रतिपादयन्नुपसंहरति- समणकडाहाकम्मं समणाणं जं कडेण मीसं तु । आहार उवहि वसही सव्वं तं पूइयं होइ ॥ २६९ ॥ व्याख्या-श्रमणानामर्थाय कृतमाहारोपधिवसत्यादिकं यत् तत्सर्वमाधाकर्म, यत्पुनः श्रमणानामर्थाय कृतेनाधाकर्मणा मिश्रमाहा- रादि तत्सर्वं पूतिर्भवति । सम्प्रति परिज्ञानोपायमाह- .

·- सस्स थेवदिवसेसु संखडी आसि संघभत्तं वा । पुच्छित्तु निउणपुच्छं संलावाओ वऽगारीणं ॥ २७० ॥ व्याख्या-इह प्रथमत आगतेन श्राद्धगृहे तथाविधं किमपि सङ्खड्यादि चिह्नमुपलभ्य पूतिदोपसंशयभावे श्राद्धस्य पार्थे उपलक्ष- णमेतत् श्राविकादेव पार्वे निपुणपृच्छं प्रष्टव्यं, यथा-युष्माकं गृहे ' स्तोकदिवसेषु ' स्तोकदिवसमध्ये, प्रभूतदिवसातिक्रमेण पूतिदोपो न सम्भवतीति स्तोकदिवसग्रहणं, 'सङ्खडिः' वीवाहादिप्रकरणरूपा सङ्घभक्तं वा दत्तमासीत् ?, सङ्खड्यां वा साधुनिमित्तं किमपि कृतं आभवत् ?, ततस्तदिनादाग् दिनत्रयं पूतिरितिकृत्वा परिहत्तव्यं, चतुर्धादिषु तु दिनेषु परिग्राह्यम्, अथवा कापि प्रश्नमन्तरेणाप्यगारिणीनां संलापात् पूतिरपूतिर्वेति ज्ञातव्यं, ता हि अपृष्टा एवान्यमुद्दिश्य कथयन्ति, यथाऽस्माकं श्वः परतरे वा दिने सङ्घभक्तं दत्तमासीत् , यद्रा- सङ्खडिः सङ्खड्यां च कृतं साध्वर्थ प्रभूतमशनादिकमिति, तत एवं तासां संलापानाकर्ण्य पूत्यपूती ज्ञात्वा परिहारग्रहणे कार्ये, उक्तं पूति- द्वारं । सम्प्रति मिश्रजातद्वारमाह- मीसज्जायं जावंतियं च पासंडिसाहुमीसं च । सहसंतरं न कप्पइ कप्पइ कप्पे कए तिगुणे ॥ २७१ ॥ व्याख्या-मिश्रजातं विधा, तद्यथा-यावदर्थिकं पाखण्डिमिश्र साधुमिश्रं च, तत्र यावन्तः केचन गृहस्था अगृहस्था वा भिक्षा- चराः समागमिष्यन्ति तेपामपि भविष्यति कुटुम्बे चेतिबुद्धया सामान्येन भिक्षाचरयोग्यं कुटुम्बयोग्यं चैकत्र मिलितं यत्पच्यते तद्या. वदर्थिक मिश्रजातं । यत्तु केवलपाखण्डियोग्यमात्मयोग्यं चैकत्र पच्यते तत्पाखण्डिमिश्रं । यत्पुनः केवलसाधुयोग्यमात्मयोग्यं चैकत्र पच्यते तत्साधुमिश्र । श्रमणानां पाखण्डिष्वन्तविविवक्षणात् श्रमणमिश्रं पृथग्नोक्तम् । एतच मिश्रजातं ' सहस्रान्तरमपि' सहस्रान्तरे गतमपि- येन तत्कृतं तेनान्यस्मै दत्तं तेनाप्यन्यस्मै यावत्सहस्रतमाय दत्तं, ततोऽपि परं यदि साधवे ददाति तथापि न कल्पते । भाजनशुद्धो ·व्याख्या-'आत्मार्थ कुटुम्बार्थ गृहिण्या 'राध्यमाने ' पच्यमाने गृहनायको यावदर्थिकमिश्रप्रवर्तकगृहनायकापेक्षया द्वितीयो भणति, यथा पाखण्डिनामप्यायाधिक प्रक्षिप । तथाऽऽत्मार्थमेव राध्यमाने तृतीयो गृहनायको ब्रूते, यथा-निर्ग्रन्थानामर्थायाधिक प्रक्षिपेति । तत एवं श्रुते पाखण्डिमिश्रसाधुमिश्रयोरपि परिज्ञानं भवति । सम्मति यदुक्तमेतत् ‘मिश्रजातं पुरुषसहस्रान्तरगतमपि न कल्पते' इति, तदृष्टान्तेन भावयति- विसघाइय पिसियासी मरइ तमन्नोवि खाइउं मरइ । इय पारंपरमरणे अणुमरइ सहस्ससो जाव ॥ २७४ ॥ व्याख्या-इह कोऽपि वेधकेन विषेण घातितः, तस्य पिशितं योऽश्नाति सोऽपि म्रियते, तस्यापि मांसं यो भक्षयति सोऽपि म्रियते, एवं परम्परया मरणे तावद् 'अनु' पाश्चात्यः पाश्चात्यो म्रियते, यावत्ते म्रियमाणाः सङ्ख्यया सहस्रशो भवन्ति । इत्थं सहस्रवेधकस्य विपस्य प्रभावः यत्सहस्रान्तरगतमपि मारयतीति भावः । एवं मीसज्जायं चरणप्पं हणइ साहु सुविसुद्धं । तम्हा तं नो कप्पइ पुरिससहस्संतरगयपि ॥ २७५ ॥ व्याख्या-'एवं' सहस्रवेधकविषमिव यावदर्थिकपाखण्डिसाधुविषयं मिश्रजातमप्येकेनान्यस्मै दत्तं तेनाप्यन्यस्मायित्येवं परम्परया पुरुषसहस्रान्तरगतमपि साधोः सुविशुद्धं चरणात्मानं हन्ति, तस्मान कल्पते साधूनां सहस्रान्तरगतमपि मिश्र। सम्पति साधुविषयं विधिमाह- निच्छोडिए करीसेण वावि उबट्टिए तओ कप्पा । सुक्काविचा गिण्हइ अन्न चउत्थे असुकेऽवि ॥ २७६ ॥ व्याख्या-मिश्रे कथमपि गृहीते पश्चात्तस्मिंस्त्यक्ते सति भाजने 'निच्छोटिते' अङ्गुल्यादिना निरवयवे कृते यदा 'करीपेण' ·A शुप्फगोमयरूपेण उर्तिते पश्चात् त्रयः कल्पा दीयन्ते, तत आतपे तद् भाजनं शोपयित्वा पश्चात्तस्मिन्नव्यते-शुद्धं गृह्णाति, नान्यथा, पूति- दोपसम्भान् , अन्ये तु मुरयः प्राहुः-चतुर्थे कल्पे दत्ते सति अशुष्फेऽपि, गृह्णन्ति, नास्ति कश्चिदोपः, अयं च प्रक्षालनविधिः सर्वत्राप्यशो- धिकोटिग्रहणे वेदितव्यः, उक्तं मिश्रद्वारम् । अथ स्थापनाद्वारमाह सदाणपरटाणे दुविहं ठवियं तु होइ नायव्वं । खीराइ परंपरए हत्यगय घरंतरं जाव ॥ २७७ ॥ व्याख्या-स्थापितं साधुनिमित्तं घृतभक्तादि, तच द्विधा, तद्यथा-स्वस्थाने परस्थाने च, तत्र स्वस्थानं चुल्ल्यवचुल्यादि, पर- स्थानं छञ्चकादि, एकैकं विधा-अनन्तरं परम्परं च, तत्र यस्य साधुनिमित्तं स्थापितस्य सतो विकारान्तरं न भविष्यति यथा घृतादे- स्तदनन्तरस्थापितं । क्षीरादिकं तु परम्परके परम्परास्थापितं , तथाहि-क्षीरं स्थापितं सदधि भवति, तदधि भूत्वा नवनीतं, नवनीतं भूत्वा घृतं, ततो यदैव साधुनिमित्तं क्षीरं धृत्वा घृतीकृत्य ददाति तदा तत् क्षीरं परम्परास्थापितं भवति, एवमन्यदपीचरसादिकं द्रष्टव्यं, तथा पब्लिस्थिते गृहनये उपयोगावकाशसम्भवे सति हस्तगतासु तिसृषु भिक्षास्वेकः साधुरेका भिक्षां सम्यगुपयोगेन परिभावयन् गृह्णाति, द्वितीयस्तु द्वयोहयोर्हस्तगते द्वे भिक्षे परिभावयति, ततो गृहत्रयात्परतो यावद्गृहान्तरं न भवति तावन्न तस्य स्थापनादोपः, गृहान्तरे तु साधुनिमित्तं हस्तगता भिक्षा स्थापना, तत्रोपयोगासम्भवात् । तत्रैनामेव गाथां भाष्यकृयाचिख्यासुः प्रथमतः स्वस्थानमाह- चल्ली अवचुल्लो वा ठाणसठाणं तु भायणं पिढरे । सटाणट्राणमि य भायणठाणे य चउभंगा ॥३४॥ (भा०) व्याख्या-द्विविधं स्थानं, तद्यथा-स्थानस्वस्थानं भाजनस्वस्थानं च, तत्र स्थानरूपं स्वस्थानं चुल्ली अवचुल्लो वा, चुल्ल्या अव-प- श्चादवचुल्लो, राजदन्तादित्वादवशब्दस्य पूर्वनिपातोऽदन्तता च, तत्र 'चुल्ली' प्रतीता, 'अवचुल्ला अवल्हकः, एतयोश्च स्थितं सद् भक्तं पच्यते, ·तत एतौ स्थानरूपं स्वस्थानं, भाजनरूपं तु स्वस्थानं 'पिठरं' स्थाली, तत्र स्थानस्वस्थाने भाजनस्वस्थाने च चत्वारो भङ्गाः, तद्यथा- चुल्यां स्थापितं पिठरे च १, चुल्यां स्थापितं न पिठरे छब्बकादौ स्थापितत्वात् २, न चुल्यां किन्तु पिठरे, तच चुल्यवचुल्लाभ्यामन्यत्र प्रदेशान्तरे स्थापितं द्रष्टव्यं ३, न चुल्यां न पिठरे चुल्यवचुल्लाभ्यामन्यत्र छब्बकादौ स्थापितमित्यर्थः ४ । सम्पति परस्थानमाह- छब्बगवारगमाई होइ परटाणमो वऽणेगविहं । सटाणे पिढरे छब्बगे य एमेव दूरे य ॥ २७८ ॥ व्याख्या-छब्बकवारकादिकमनेकविध भाजनं परस्थानं भवति द्रष्टव्यं, तत्र 'छब्बकं' पटलिकादिरूपं, 'वारका लघुर्घटः, आदि- शब्दात्पाकभाजनवर्जचुल्ट्यवचुल्लवर्जशेपसकलभाजनपरिग्रहः, अत्रापि स्वस्थानपरस्थानापेक्षया चतुर्भङ्गी, तद्यथा-खस्थाने स्वस्थाने, स्वस्थाने परस्थाने, परस्थाने स्वस्थाने, परस्थाने परस्थाने । एनामेव चतुर्भङ्गी दर्शयति-'सहाण' इत्यादि, अत्र ' सहाणे पिढरे छब्बगे य' इत्यनेन भङ्गद्वयं सूचितं, स्वस्थानस्य पिठरछब्बकाभ्यां प्रत्येकमभिसम्बन्धात्, तद्यथा-स्वस्थाने चुल्यादौ पिठरे च, तथा स्वस्थाने चुल्यादौ छब्बके च परस्थाने, 'एमेव दूरे य'त्ति इह दूरं चुल्ल्यवचुल्लाभ्यामन्यत्प्रदेशान्तर, तत्रापि तदपेक्षयाऽपि एवमेव भङ्ग- द्वयं द्रष्टव्यं, तद्यथा-भाजनरूपे स्वस्थाने पिठरे परस्थानेऽन्यत्र प्रदेशान्तरे, तथा परस्थानेऽन्यत्र प्रदेशान्तरे परस्थाने छब्बगादाविति सर्वसङ्ख्यया चत्वारो भङ्गाः । तदेवं मूलगाथायाः सहाणेत्यादिपूर्वार्द्ध व्याख्यातम् । अथ 'खीराइ परंपरए' इति व्याचिख्यासुराह- एकेकं तं दुविहं अणंतरपरंपरे य नायव्वं । अविकारिकयं दबं तं चैव अणंतरं होइ ॥ २७९ ॥ व्याख्या-तत्साधुनिमित्तं स्थापितमेकैकं स्वस्थानगतं परस्थानगतं च द्विविधं ज्ञातव्यं, तद्यथा-'अनन्तरे' अन्तराभावे, विकार- रूपव्यवधानाभावे इत्यर्थः, 'परम्परके' विकारपरम्परायामित्यर्थः, तत्र यत् का स्वयोगेनाविकारि भूयोऽसम्भविविकारं घृतगुडादि कृतं , ·न हि तस्य भूयोऽपि विकारः सम्भवति तत्साधुनिमित्तं स्थापितमनन्तरम्-अनन्तरस्थापित, उपलक्षणमेतत् , तेन क्षीरादिकमपि यस्मिन् दिने साधुनिमित्तं स्थापितं यदि तस्मिन्नेव दिने ददाति तर्हि तदपि दध्यादिरूपं विकारान्तरमनापद्यमानमनन्तरस्थापितं द्रष्टव्यं, तदेव तु क्षीरं साधुनिमित्तं धृतं सद्दध्यादिरूपतया परिकर्म्यमाणं परम्परास्थापितं भवति, एवमिक्षुरसादिकमपि तस्मिन्नेव दिने स्थापितं दीयमान- मनन्तरस्थापित, ककवादिरूपतया तु परिकर्म्यमाणं परम्परास्थापितमिति । सम्पति विकारीतराणि द्रव्याणि प्रतिपादयति- उच्छुक्खीराईयं विगारि अविगारि धयगुलाईयं । परियावज्जणदोसा ओयणदहिमाइयं वावि ॥ २८० ॥ व्याख्या-इक्षुक्षीरादिकं विकारि तस्य ककवादिदध्यादिविकारसम्भवात्, घृतगुडादिकं त्वविकारि तस्य भूयोऽपि विकारा- सम्भवात् , तथा 'ओदनदध्यादिकमपि ' करम्बादिरूपं विकारि, कुत इत्याह-पर्यापादनदोपात्, करम्बादिकं हि ध्रियमाणं निय- मात् पर्यापद्यते-कोथमायातीत्यर्थः, ततस्तदपि विकारि द्रव्यं । तदेवं विकारीतराणि द्रव्याण्यभिहितानि, सम्पति क्षीरादिकं परम्परा- स्थापितं भावयति- उन्भट्ठपरिन्नायं अन्नं लद्धं पओयणे घेत्थी । रिणभीया व अगारी दहित्ति दाहं सुए ठवणा ॥ २८१ ॥ नवणीय मंथुतकं व जाव अत्तटिया व गिण्हति । देसूणा जाव घयं कुसणंपि य जत्तियं कालं ॥ २८२ ॥ व्याख्या--'उभट'त्ति केनापि साधुना कस्याश्चिदगारिण्याः सकाशे क्षीरमभ्यर्थितं, ततस्तया प्रतिज्ञातं-क्षणान्तरे दास्यामि, साधुना चान्यत्रान्यत् क्षीरं लब्धं, ततः पूर्वमभ्यर्थितयाऽगारिण्या दुग्धसम्प्राप्तौ सत्यां साधुं प्रति प्रत्यपादि-गृहाण भगवन्निदं दुग्धमिति, ·साधुना चोक्तं-लब्धमन्यत्र मया दुग्धं, ततो यदि भूयोऽपि प्रयोजनं भविष्यति तर्हि 'घेत्थी'गृहीष्यामि, एवमुक्तें साऽगारिणी ऋणभी- तेव स्वयं नोपबुभुजे, किन्त्वेवं चिन्तयामास-श्व:' कल्ये दधि कृत्वा दास्यामीति, तत एवं चिन्तयित्वा स्थापयति, ततो द्वितीयदिने दधि जातं तदपि साधुना न गृहीतं, ततो नवनीतं तक्रं च जातं, नवनीतमपि घृतं कृतं, इह क्षीरादिकं सकलमपि स्थापनादोपदुष्टत्वात् साधूनां न कल्पते, यद्वा क्षीरादिकं यावन्नवनीतं मस्तु तक्रं वा तावदेतानि सर्वाण्यप्यात्माकृतानि मा गृह्णीयात् साधुः कुटुम्वे भविष्यतीत्ये- वमात्मसत्ताकीकृतानि साधवो गृहन्ति । घृतं त्वात्मार्थीकृतमपि तेजाकायाऽऽरम्भादाधाकर्मेति न कल्पते, घृतं च स्थापितं सत् तावद् घटते यावदेशोना पूर्वकोटी, तथाहि-पूर्वकोट्यायुपा केनापि साधुना वर्षाप्टकप्रमाणेन कस्याश्वित्पूर्वकोट्यायुपोऽगारिण्याः पार्थे घृतं ययाचे, तयोक्तं-क्षणान्तरे दास्यामि, साधुना चान्यत्र घृतं लब्ध, ततः सा ऋणभीतेव तावद् घृतं धृतवती यावत् साधोरायुः, ततो मृते साधौ तदन्यत्रोपयुक्तमिति नास्ति स्थापना, इह वर्षाष्टकस्याधः पूर्वकोटेरुपरि च चारित्रं न भवति, चारित्रिणं चाधिकृत्य स्थापनादोपः, ततो देशोना पूर्वकोटीत्युक्तम् । एवं गुडादेरप्यविनाशिनो द्रव्यस्य यथायोग स्थापनाकालपरिमाणं द्रष्टव्यं । 'कुसुणियपित्ति कुसुणितमपि करम्बादिरूपतया कृतमपि यावन्तं कालमविनाशि तावत्कालं तस्य स्थापना द्रष्टव्या, परतस्तु कुथितत्त्वादुज्झ्यते एवेति भावः ॥ तदेवं क्षीरादिक परम्परास्थापितमुक्तं, साम्मतमिक्षुरसादिकमपि परम्परास्थापितमाह- रस कक्कब पिंडगुला मच्छंडिय खंडसकराणं च । होइ परंपरठवणा अन्नत्थ व जुज्जए जत्थ ॥ २८३ ॥ व्याख्या-इह केनापि साधुना किमपि प्रयोजनमुद्दिश्य कोऽपीक्षुरसं याचितः, स च प्रतिज्ञातवान्-क्षणान्तरे दास्यामि, साधुना चान्यने क्षुरसो लब्धः, पूर्वमभ्यर्थितश्च ऋणभीत इब तमिक्षुरसं ककवं करोति यावत् शकरेति, एपां चेक्षुरसककवादीनामुत्तरोत्तरपिण्ड- ·एवं विचिन्त्य परतो वीवाई करोति, इदं च विवाहस्याववष्कणमुत्प्वष्कणं वा कृत्वा यदुपस्क्रियते भक्तादि सा वादरा प्राभृतिका ॥ सम्पत्यपसर्पणरूपां सूक्ष्मताभृतिका भाष्यकृगाथाद्वयेनाह- कन्तामि ताव पेखें तो ते देहामि पुत्त! मा रोव । तं जइ सुणेइ साहू न गच्छए तत्थ आरंभो ॥३५॥ (भा०) अन्न उठ्ठिया वा तुब्भवि देमित्ति किंपि परिहरति । किह दाणि न उहिहिसी ? साहुपभावेण लब्भामो ॥३६॥ (भा०) व्याख्या-काचित्कर्त्तनं कुर्वती भोजनं याचमानं वालकं प्रति वदति-कृणन्मि तावदिदं 'पेठे' रूतपूणिका, कृणन्मीति 'कृदुप- वेष्टने' इत्यस्य रौधादिकस्य प्रयोगः, ततः पश्चात् 'ते' तुभ्यं दास्यामीति मा रोदी:, अत्रान्तरे च साधुरागतो यदि शृणोति तर्हि तत्र गृहे न गच्छति, न तत्र भिक्षां गृह्णातीत्यर्थः, मा भून्साधुनिमित्त आरम्भो वालकभोजनदानतदनन्तरहस्तधावनादिरूपः, सा हि साध्वर्थ- मुत्थिता सती वालकस्यापि भोजनं ददाति, ततो हस्तधावनादिनाऽप्कायादिकं च विनाशयति, इह रूतपूणिकाकर्त्तनसमाप्त्यनन्तरं दात- व्यतया बालकाय प्रतिज्ञाते भोजने साधुनिमित्तमर्वागुत्थानेन यदागेव वालस्य भोजनदानं तदवसर्पणम्, अथवा गृहस्था कत्तेनं कुर्वती भोजनं याचमानं पुत्रं प्रति वदति-'अन्याथम्' अन्येन प्रयोजनेनोत्थिता सती 'तवापि ' तुभ्यमपि किमपि खादिमादि दास्यामि, अत्रा- न्तरे च साधुरागत एवं श्रुते परिहरति, अथवा तथाभूतटहस्थावचनानाकर्णनेऽपि साधौ समागते वालको जननीं वदति-कथमिदानी नोत्थास्यसि ?, समागतो ननु साधुस्ततोऽवश्यमुत्थातव्यं त्वया, तथा च सति साधुप्रभावेण वयमपि लप्स्यामहे, तत एवं बालकवचनं श्रुत्वा तया दीयमानं परिहरति, मा भूदवसप्र्पणरूपसूक्ष्मप्राभृतिकादोपः । सम्प्रत्युत्सर्पणरूपां सूक्ष्मप्राभृतिका गाथाद्वयेनाह- ·अप्पत्तंमि य ठवियं ओसरणे होहिइत्ति उस्सकणं । व्याख्या-स्थापितं विवाहदिनं किलामाप्ते-यथाविहारक्रममनागते 'अवसरणे' साधुसमुदायरूपे भविष्यति, ततो न किमपि मदीयं विवाहसत्कं साधूनामुपकरिष्यतीतिकृत्वा विवाहस्योत्सप्पणं करोति, साधुसमागमकाल एव करोतीत्यर्थः । उक्ता बादरा माभू- तिका । सम्पति द्विविधाया अप्यवसर्पणोत्सर्पणरूपायाः कारं प्रतिपादयति- तं पागडमियरं वा करेइ उज्जू अणुज्जू वा ॥ २८९ ॥ व्याख्या-'ताम्' अवष्वष्कणोत्ष्वष्कणरूपां द्विविधामपि जुः प्रकटं करोति, सकलजननिवेदनेन करोति, अन्जुरितरत्-प्रच्छन्नं, यथा न कोऽपि जानातीति भावः, तत्र यदि प्रकटं करोति तहिं तां जनपरम्परात एव ज्ञात्वा परिहरन्ति, अथामकटं तर्हि निपुणं शोध- यित्वा वर्जयन्ति, निपुणशोधनेऽपि यदि कथमपि न परिज्ञानं भवति तदा न कश्चिदोषः, परिणामस्य शुद्धत्त्वात् ॥ अथ किमर्थं वादरम- वष्वकणादिकं करोति ?, तदाह- मंगलहेउं पुन्नट्ठया व ओसक्कियं दुहा पगयं । उस्सक्कियंपि किंति य पुढे सिद्धे विवज्जति ॥ २९० ॥ व्याख्या-'प्रकृतं' विवाहादिकं 'द्विधा' द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामवष्वष्कितं भवति, तथथा-'मङ्गलहेतोः' वीवाहे गृहस्य साधुचरणैः स्पर्शनं तेभ्यो दानं च मङ्गलायेतिकृत्वा, यद्वा-पुण्यार्थम् , एवमुत्वष्कितमपि द्विधा, ततो निपुगपृच्छं किमिदम् । इति पृष्टे गृहस्थेन च यथावस्थिते कथिते तद्वीवाहसत्कं परिहरन्ति, मा भूद्रादरमाभृतिकादोपानुपङ्ग इति । ये तु न परिहरन्ति तेपां दोपमाह- ·पाहुडिभत्तं भुंजइ न पडिक्कमए अ तस्स ठाणस्स । एमेव अडइ बोडो लुक्कविलुको जह कवोडो ॥ २९१ ॥ व्याख्या-यः प्राभृतिकाभक्तं भुङ्क्ते न च तस्मात् प्राभृतिकापरिभोगरूपात् स्थानात्मतिक्रामति स 'वोड: ' मुण्ड एवमेव-निष्फ- लमटति यथा लुञ्चितविलुञ्चितकपोतः । उक्तं प्राभृतिकाद्वारम् , अथ प्रादुष्करणद्वारं विभणिषुः प्रथमतस्तत्सम्भवं गाथाषट्रेनाह- लोयविरलुत्तमंगं तवोकिसं जलखउरियसरीरं । जुगमेत्तंतरदिलुि अतुरियचवलं सगिहमितं ॥ २९२ ॥ दहूण य अणगारं सड्ढी संवेगमागया काइ । विपुलन्नपाण घेत्तूण निग्गया निग्गओ सोऽवि ॥ २९३ ॥ नीयदुवारंमि वरे न सुज्झई एसणत्तिकाऊणं । नीहमिए अगारी अच्छइ विलिया व गहिएणं ॥ २९४ ॥ चरणकरणालसंमि य अन्नंमि य आगए गहिय पुच्छा । इहलोग परलोग कहेइ चइउं इमं लोगं ॥ २९५ ॥ नीयदुवारंमि घरे भिक्खं निच्छंति एसणासमिया । जं पुच्छसि मज्झ कहं कप्पइ लिंगोवजीवीऽहं ॥ २९६ ॥ साहुगुणेसणकहणं आउट्टा तंमि तिप्पइ तहेव । कुकुडि चरंति एए वयं तु चिन्नव्वया बीओ ॥ २९७ ॥ व्याख्या-काचित् श्राविका ' अनगारं' साधुमेकाकिविहारिणं लोचविरलोत्तमागम्, अत्रोत्तमाङ्गशब्देनोत्तमाङ्गस्थाः केशा उच्यन्ते, ततोऽयमर्थः-लोचेन विरलोत्तमाङ्गकेशं तपाकृशं मलकलुषितशरीरं युगमात्रान्तरन्यस्तदृष्टिम् अत्वरितमचपलं स्वगृहमागच्छन्तं दृष्ट्वा संवेगमागता, ततो गृहमव्ये विपुलं भक्तं पानं च गृहीत्वा गृहमध्याद्विनिर्गता, सोऽपि च सावुनींचद्वारेऽस्मिन् गृहे न शुध्यति ममै-

·पणेतिकृत्वा ततः स्थानाद्विनिर्जगाम, निगते च तस्मिन् गृहीतेन भक्तपानेन सजातविमियेवावतिष्ठते, आन्तरे चरणकरणालसोऽन्यस्त-
स्मिन् गृहे साधुभिक्षार्थमागतः, ततस्तस्मै सा भिक्षा तया दत्ता, गृहीतायां च भिक्षायां स साधुः पृष्टः-यथा भगवन् ! इदानीमेव
साधुरीदृशस्तादृशो वाऽत्र समागतः, परं तेन भिक्षा न गृहीता, त्वया गृहीबा, तत्र किं कारणं?, ततः स ऐहलौकिकं भिक्षालाभमात्रा-
दिकं पारलौकिकं धर्म यथाक्रममल्पगुणं बहुगुणं च विचिन्त्येमं लोक-लोकात् लभ्यं भिक्षामात्रादिकं परित्यज्योक्तवान्-यथा नीच-
द्वारे गृहे साधव एपणासमितिसमिता भिक्षां नेच्छन्ति, तत्रान्धकारंभावत एपणाशुद्धयभावात् , सोऽपि च भगवान् साधुरेपणासमितस्ततो
न गृहीतवानिति, यद्यप्युक्तं-किं कारणं त्वया गृहीता ? इति, तत्राहं लिङ्गमात्रोपजीवी, न साधुगुणयुक्तः, ततः साधूनां गुणानेपणां च
यथाऽऽगमं कथितवान्, ततः सा स्वचेतसि चिन्तयामास-अहो ! जगति निजदोपप्रकटनं परगुणोत्कीर्तनं चातिदुष्कर, तदप्येतेन कृत-
मिति तस्मिन्नतिशयेन भक्तिं कृतवती, विपुलं च भक्तपानं ' तिप्पइ ' इति तेपते क्षरति ददाति स्मेति भावार्थः, गते च तस्मिन्नन्यः
कोऽप्यगणितदीर्घसंसारपरिभ्रमणभयो निर्द्धर्मा साधुराजगाम, सोऽपि भिक्षां दत्त्वा तथैव पृष्टः, ततः स पापीयानुक्तवान् एते इत्य-
भूताः 'कुक्कट्या ? मायया चरन्ति, ततस्त्वदीयचित्तावर्जनार्थ तेन मावस्थानतो न भिक्षा गृहीता, यावता न तत्र कश्चिदोपः, ईदृशानि च
मातृस्थानबहुलानि व्रतान्यस्माभिरपि पूर्व चीर्णानि, परमिदानी चिन्तितं-किं मातृस्थानकरणेनेति न मायां कुर्म: ?, ततः सा चिन्ति-
तवती-अहो ! अयं निर्द्धा महापापीयान् यस्तादृशमपि साधुं निन्दतीति विसर्जितः ॥ इत्थंभूता च भक्तिपरवशगा साधुदानाय
प्रादुष्करणमपि कुर्यादिति प्रादुष्करणसम्भवः । सम्प्रति तदेव प्रादुष्करणं गाथाद्वयेनाह-
पाओकरणं दुविहं पागडकरणं पगासकरणं च । पागड संकामण कुड्डदारपाए य छिन्ने व ॥ २९८ ॥

·रयणपईवे जोई न कप्पइ पगासणा सुविहियाणं । अत्तहि अपरिभुत्तं कप्पइ कप्पं अकाऊणं ॥ २९९ ॥ व्याख्या-प्रादुष्करणं द्विधा, तद्यथा-प्रकटकरणं प्रकाशकरणं च, तत्र 'प्रकटकरणम् ' अन्धकारादपसार्य बहिः प्रकाशे स्थापन, 'प्रकाशकरणं' स्थानस्थितस्यैव भित्तिरन्ध्रकरणादिना प्रकटीकरणम् , एतदेवाह-तत्र प्रकटकरणमन्धकारादन्यत्र सङ्क्रामणेन प्रकाश- करणं, 'कुड्डदारपाए' इत्यादि, अत्र सर्वत्रापि तृतीयार्थे सप्तमी, कुड्यस्य द्वारपातेन-रन्ध्रकरणेन, यदिवा कुड्येन मूलत एव छिन्नेन येन कुड्येन कुड्यैकदेशेन वाऽन्धकारमासीत् तेन मूलत एवापनीतेनेत्यर्थः, चशब्दादन्यस्य द्वारस्य करणेन चेत्यादिपरिग्रहः, तथा 'रत्नेन' पद्मरागादिना प्रदीपेन' प्रतीतेन 'ज्योतिपा' ज्वलता वैश्वानरेण तत्रैवं प्रकाशना सुविहितानां न कल्पते, किमुक्तं भवति ?-प्रकाशक- रणेन प्रकटकरणेन च यदीयते भक्तादि तत्संयतानां न कल्पते, तत्रैवापवादमाह-'अत्तहि 'त्ति आत्मार्थीकृतं तदपि कल्पते, नवरं ज्योतिःमदीपौ वर्जयेत् , ताभ्यां प्रकाशितमात्मार्थीकृतमपि न कल्पते, तेजस्कायदीप्तिसंस्पर्शनात् , साधुपात्रमाश्रित्य विधिमाह-इह सहसाकारादिना प्रादुष्करणदोपाघ्रातं कथमपि भक्तं पानं वा गृहीतं ततस्तद् अपरिभुक्तम् उपलक्षणमेतद् अर्द्धभुक्तमपि परिस्थाप्यो- द्धरितसिक्थुलेपादिना खरण्टितेऽपि तस्मिन् पात्रे 'कल्पं ' जलप्रक्षालनरूपमकृत्वाप्यन्यत् शुद्धं ग्रहीतुं कल्पते । एतदेव गाथाद्वयं विवरीषुः प्रथमतश्चुल्लीसक्रमणमाश्रित्य प्रकटकरणं स्पष्टयति- संचारिमा य चुल्ली बहिं व चुल्ली पुरा कया तेर्सि । तहि रंधति कयाई उवही पूई य पाओ य ॥ ३०० ॥ व्याख्या-इह त्रिधा चुल्ली, तद्यथा-एका सञ्चारिमा या गृहाभ्यन्तरवर्तिन्यपि वहिरानेतुं शक्यते, चशब्दात्साऽप्याधाकर्मिकी ·, द्रष्टव्या, द्वितीया बहिरेव तेपां साधूनां निमित्तं चुल्ली पुरा कृता आसीत्, चशब्दात्तदानी वा साधुनिमित्तं वहिश्चुल्ली कृता वेदितव्या, सा च तृतीया । ततो यदि कदाचित्तत्र तिसृणां चुल्लीनामन्यतमस्यां गृहस्था राध्यन्ति ततो द्वौ दोपौ, तद्यथा-उपकरणपूतिः प्रादु- करणं च, यदा च चुल्याः पृथकृतं तदेयं वस्तु तदा प्रादुष्करणरूप एवैकः केवलो दोपः, पूतिदोपस्तूत्तीर्णः, यदा चुट्योऽपि शुद्धास्त- दापि प्रादुप्करणरूप एवैको दोपः । यदर्थं प्रादुष्करणं गृहस्था कृतवती तं भिक्षायै गृहमागच्छन्तं दृष्ट्वा यजुत्वेन भापते तदाह- नेच्छह तमिसंमि तओ बाहिरचुल्लीएँ साहु सिद्धण्णे । इय सोउं परिहरए पुढे सिटुंमिवि तहेव ॥ ३०१ ॥ व्याख्या हे साधो ! त्वं 'तमिस्र' अन्धकारे भिक्षां नेच्छसि ततो बहिश्चुल्यां सिद्धं पकम् 'अन्न 'मिति अस्माभिर्भक्तमिति श्रुत्वा तया दीयमानं परिहरति, प्रादुष्करणदोषदुष्टत्वात् , तथा प्रादुष्करणशङ्कायां किमर्थमयमाहारोऽद्य गृहस्य वहिस्तात्पकः ?, इत्येवं पृष्टे तया ऋजुतया यथावस्थिते कथिते तथैव परिहरति, एतेनायगाथायां 'संकामण' इत्यवयवो व्याख्यातः । नन्वयं ,सङ्क्रामणकृत आहारः केनापि प्रकारेण कल्पते? किं वा न ? इति, उच्यते, आत्मार्थीकृतः कल्पते, कथमस्यात्मार्थीकरणसम्भव ? इति चेदत आह- मच्छियधम्मा अंतो बाहि पवायं पगासमासन्नं । इय अत्तट्ठियगहणं पागडकरणे विभासेयं ॥ ३०२॥ व्याख्या-साध्वर्थ पूर्व बहिश्चुल्यादि कृत्वा काचिदेवं चिन्तयति-गृहस्यान्तर्मक्षिका धर्मश्च, उपलक्षणमेतत् , तेनान्धकार दूरं च पाकस्थानाद्भोजनस्थानमित्यादिपरिग्रहः, वहिश्च प्रवातं तेन मक्षिकादयो न भवन्ति, तथा प्रकाशमासन्नं च पाकस्थानाद्भोजनस्थानं, ततो वयमत्रैवात्मनिमित्तमपि सदैव पक्ष्याम इत्येवमात्मार्थीकृते ग्रहणं, कल्पते इति भावः। इयं प्रकटकरणे कल्प्याकल्प्यविषया विभापा, सम्प्रति प्रकाशकरणं स्पष्टयन् 'कुड्डदारपाए' इत्यादि व्याचिख्यासुराह- , ,

·कारं, तद्यथा-'दव्वे भावे य' अत्र तृतीयाथै सप्तमी, ततोऽयमर्थः-द्रव्येण क्रीतं भावेन च क्रीतमित्यर्थः, पुनरप्य द्रव्यनीतं भाव-
क्रीतं च प्रत्येकं द्विधा, तद्यथा-आत्मक्रीतं परक्रीतं च, आत्मद्रव्यक्रीतमात्मभावक्रीतं च परद्रव्यकीतं परभावक्रीतं चेत्यर्थः, तत्रात्मना-
स्वयमेव द्रव्येणोज्जयन्तभगवत्मतिमाशेपादिरूपेण प्रदानतः परमावर्ण्य यद्भक्तादि गृह्यते तदात्मद्रव्यक्रीतं, यत्पुनरात्मना स्वयमेव भक्ताद्यर्थ
धर्मकथादिना परमावऱ्या भक्तादि ततो गृह्यते तदात्मभावक्रीतं, तथा यत् परेण साधुनिमित्तं द्रव्येण कीतं तत्परद्रव्यक्रीतं, यत्पुनः परेण
साध्वर्थ निजविज्ञानमदर्शनेनापरमावळ ततो गृहीतं तत्परभावक्रीतं, तत्र 'विचित्रा सूत्रगति' रिति प्रथमतः परद्रव्यक्रीतस्य स्वरूपमाह-
परद्रव्यं-गृहस्थसत्कं द्रव्यं त्रिविधं, तद्यथा-'चित्तादि' सचित्तमचित्तं मित्रं च, तेन परेण साधर्थ यत्क्रीतं तत्परद्रव्य कीतम् ॥ उक्त
परद्रव्यक्रीतं, सम्पति शेपं भेदत्रयं सामान्यतः कथयति-
आयकियं पुण दुविहं दवे भावे य दव्व चुन्नाई। भावंमि परस्सहा अहवावी अप्पणा चेव ॥ ३०७ ॥
व्याख्या-आत्मक्रीतं पुनद्विविधं, तयथा-'दव्वे भावे यत्ति अत्रापि तृतीयार्थे सप्तमी, ततोऽयमर्थः-आत्मनाऽपि क्रीतं द्विधा,
तद्यथा-द्रव्येण भावेन च, तत्र द्रव्येण-चूर्णादिना वक्ष्यमाणेन, भावेन पुनः परस्य-साधोराय यन्निनविज्ञानमदर्शनादिनोपाज्यते तद्भा-
वक्रीतं, परभावक्रीतमित्यर्थः, अथवा भावेन यदात्मना स्वयमेवाहारार्थ धर्मकथादिना परमावर्त्य ततो गृयते तद्भावक्रीतम्, आत्मभाव •
क्रीतमित्यर्थः । तदेवं सामान्यतस्त्रयोऽपि भेदा उक्ताः, सम्प्रत्यात्मद्रव्यक्रीतं समपञ्चं विवरीषुरिदमाह-
निम्मल्लगंधगुलिया. वन्नय पोत्ताइ आयकय दवे । गेलन्ने उड्डाहो पउणे चङगारि अहिगरणं ॥ ३०८ ॥

·- , व्याख्या-'निर्माल्यं ' तीर्थादिगतसप्रभावप्रतिमाशेपा 'गन्धाः' पटवासादयः 'गुलिका' मुखे प्रक्षेपकस्य स्वरूपपरावर्त्तादि कारिका गुटिका 'वर्णकः' चन्दनं 'पोतानि' लघुवालकयोग्यानि वस्रखण्डानि, आदिशब्दात्कण्डकादिपरिग्रहः, एतानि कार्य कारणो- पचारादात्मद्रव्यक्रीतानि, किमुक्तं भवति ?-निर्माल्यादिप्रदानेन परमावर्ण्य यत्ततो भक्तादि गृह्यते तदात्मद्रव्यत्रीतमिति । अत्र दोपा- नाह-' गेलने' इत्यादि, निर्माल्यप्रदानानन्तरं यदि कथमपि दैवयोगतो ग्लानता भवति तहि 'प्रवचनस्योडाहः' साधुनाऽहं ग्लानी- कृत इत्यादि प्रजल्पनतः शासनस्य मालिन्योत्पत्तेः, अथ कथमपि 'प्रगुणः' नीरोगो भवति तर्हि स सर्वदा सर्वजनसमक्षं चढकारी भवति, यथाऽहं साधुना प्रगुणीकृतोऽतिशयी चासौ साधुः सकलज्ञातव्यकुशलः परहितनिरत इत्यादि समक्ष परोक्षं वा सदैव प्रशंसां करोति, तथा च सत्यधिकरणं-भूयस्तस्याधिकरणप्रत्तिः, तादृशी हि तस्य प्रशंसामाकान्योऽन्यः समागत्य तं साधु निर्माल्यगन्धादि याचते, तत. स्तत्मार्थनापरवशाः अधिकरणमपि समारभते । सम्प्रति परभावक्रीतं विटण्पन्नाह- वइयाइ मंखमाई परभावकयं तु संजयट्ठाए । उप्पायणा निमंतण कीडगडं अभिहडे ठविए ॥ ३०९ ॥ व्याख्या-वजिका' लघुगोकुलम् , उपलक्षणमेतत् , तेन पत्तनादिपरिग्रहः, तत्र व्रजिकादौ 'मवादिः' मङ्खः-कैदारको यः पटमुपदर्य लोकमायर्जयति, आदिशब्दात्तथाविधान्यपरिग्रहः, भक्तिवशात् संयतार्थं यद् घृतदुग्धादेरुत्पादनं करोति कृत्वा च निमन्त्रयति तत्परभावक्रीतं, परेण-मवादिना संयतार्थ भावेन-स्वपटप्रदर्शनादिरूपेण क्रीतं परभावक्रीतम् , इत्थंभूते च परभावक्रीते त्रयो दोपाः, एकं तावत्क्रीत, द्वितीयमन्यस्मादन्यस्मागृहादानीतमित्यभ्याहृतम्, आनीयानीय चैकत्र माधुनिमित्तं स्थाप्यत इति स्थापितं, तस्मात्ताह- शमपि साधूनां न कल्पते । एतदेव गाथाद्वयेन स्पष्टयन्नाह-

·सागारि मंख छंदण पडिसेहो पुच्छ बहु गए वासे । कयरिं दिसिं गमिरसह ? अमुई तहिं संथवं कुणइ ॥ ३१० ॥
दिज्जते पडिसेहो कज्जे घेत्थं निमंतणं जइणं । पुबगय आगएसुं संछुहई एगगेहमि ॥ ३११ ॥
व्याख्या-शालिग्रामो नाम ग्रामः, तत्र देवशर्माभिधानो महः, तस्य च गृहैकदेशे कदाचित् केचित् साधवो वकालमवस्थिताः,
स च मङ्खस्तेपां साधूनामनुष्ठानमरक्तद्विष्टतां चोपलभ्यातीव भक्तिपरीतो बभूव, प्रतिदिवसं च भक्तादिना निमन्त्रयति, साधवश्व शय्या-
तरपिण्डोऽयमिति मतिपेधन्ति, ततः स चिन्तयामास-यथैते मम गृहे भक्तादि न गृह्णन्ति यदि पुनरन्यत्र दापयिप्यामि तथापि न ग्रही-
प्यन्ति, तस्माद्वर्षाकालानन्तरं यत्रामी गमिष्यन्ति तत्राग्रे गत्वा कथमप्येतेभ्यो ददामीति, ततः स्तोकशेपे वर्षाकाले साधवस्तेन पच्छिरे-
यथा भगवन् ! वर्षाकालानन्तरं कस्यां दिशि गन्तव्यं ?, ते च यथाभावं कथयामासुः-यथाऽमुकस्यां दिशि, ततः स तस्यामेव दिशि
कचिद्गोकुले निजपटमुपदर्य वचनकौशलेन लोकमावर्जितवान्, लोकश्च तस्मै घृतदुग्धादिकं दातुं प्रावतिष्ट, ततः स वभाण-यदा या-
चिष्ये (याचे) तदा दातव्यमिति, साधनच वर्षाकालानन्तरं यथाविहारक्रमं तत्राजग्मुः, तेन चात्मानमज्ञापयता पूर्वप्रतिपिद्धघृतदुग्मादिक
प्रतिगृहं याचित्वैकत्र च गृहे संमील्य मुक्तं, ततः साधवो निमन्त्रिताः, तैश्च यथाशक्ति छद्मस्थदृष्टया परिभावितं, परं न लक्षितं, ततः शुद्ध-
मितिकृत्वा गृहीतं, न च तेपां तथा गृह्णतां कश्चिदोपः, यथाशक्ति परिभावनेन भगवदाज्ञाया आराधितत्वात् , यदि पुनरित्थंभूतं कथमपि
ज्ञायते तहि नियमतः पूरिहत्तेव्य, क्रीताभ्यवहृतस्थापनारूपदोपत्रयसद्भावादिति । सूर्य सुगम, नवरं 'सागारिक' शय्यातरः 'संस्तवः
परिचयः, निजपटमदर्शनेन लोकावर्जनमिति तात्पर्यार्थः । तदेवमुक्तं परभावक्रीतं, सम्पत्यात्मभावक्रीतं स्पष्टयन्नाह-
धम्मकह वाय खमणं निमित्त आयावणे सुयट्ठाणे । जाई कुल गण कम्मे सिप्पम्मि य भावकीयं तु ॥ ३१२ ॥

·किं वा कहिज्ज छारा दगसोयरिआ व अहवऽगारत्था । किं छगलगगलवलया मुंडकुडुंबीव किं कहए?॥ ३१४ ॥ व्याख्या-यो जगति निपुणो धर्मकथाकथकः श्रूयते स किं त्वम् ? इति पृष्ट एवमुत्तरमाह-किं 'क्षाराः' क्षारावगुण्डितवपुपः कथयेयुः?, नैव ते कथयन्ति, किं वा दकशौकरिका? दक-जलं तस्य निरन्तरं विनाशकतया शौकरिका इव पापदिकारिण इव वा दकशौक- रिका:-साख्याः, किं वा 'अगारस्थाः' गृहस्थाः शास्त्राध्ययनाध्यापनविकलाः ?, यद्वा किं छालकस्य-पशोर्गलं-ग्रीवां वलयन्ति-मोटयन्ति ये ते छगलकगलवलकाः, यदिवा किं मुण्डाः सन्तो ये कुटुम्बिनः शौद्धोदनीयास्ते कथयेयुः ?, नैव ते कथयन्ति, किन्तु यतय एव, तत एवमुक्ते श्रावकाश्चिन्तयन्ति-नूनं स एवायं धर्मकथाकथक इत्यादि तदेव शेपं द्रष्टव्यं । तदेवं धर्मकथाद्वारं व्याख्याय शेपाण्यतिदेशेन व्याख्याति- एमेव वाइ खमए निमित्तमायावगम्मि य विभासा । सुयठाणं गणिमाई अहवा वाणायरियमाई ॥ ३१५ ॥ व्याख्या-यथा धर्मकथाकथके विभापा-भावना कृता ' एवमेव ' अनेनैव प्रकारेण 'वादिनि क्षपके निमित्त आतापके च विभाषा कर्त्तव्या, यथा वादेनाक्षिप्तं याचते, यद्वा-ये वादिनः श्रूयन्ते ते किं यूयम् ? इति प्रश्ने प्रायो यतय एव वादिनो भवन्तीति ब्रूते, यद्वा-मौनेनावतिष्ठते, यद्वा-किं भस्मावगुण्ठितवपुपः, किं वा दकशौकरिका यदिवा घिग्जातीया यद्वा शौद्धोदनीया वादमेवं दयुः, नैव ते ददति किन्तु यतयः, एवमुक्ते ते एवं परिजानते-यथा त एवामी, ततो विशिष्टमाहारादिकं तस्मै वितरन्ति, तच तथा प्रभूतं लभ्य- मानमात्मभावक्रीतमवसेयं । तथा श्रुतस्थान-गण्यादि, तत्र 'गणित्वम् ' आचार्यत्वम् आदिशब्दात् उपाध्यायत्वादिपरिग्रहः, यद्वा वाचना- - ·चार्यत्वं, आदिशब्दात् प्रवर्तकत्वादिपरिग्रहः, तत्र भक्ताद्यर्थमाचार्या वयमुपाध्याया वयमित्यादि जनेभ्यः प्रकाशयति येन जना आचार्य- त्वादिकमवगम्य प्रभूततरं वितरन्ति, यद्वा-ये आचार्या महाविद्वांसः श्रूयन्ते ते किं यूयम् ? इत्यादि तथैव भावनीय, जात्यादिकं त्वेत- दर्थ कथयति येन समानं जात्यादिकमुत्कृष्टं च शिल्पादि ज्ञात्वा प्रभूतं प्रयच्छन्ति, तच तथा प्रभूतं लभ्यमानमात्मभावक्रीतं । तदेवमुक्तं क्रीतद्वारं, सम्प्रति प्रामित्यद्वारमाह- पामिपि य दुविहं लोइय लोगुत्तरं समासेण । लोइय सज्झिलगाई लोगुत्तर वत्थमाईसु ॥ ३१६ ॥ व्याख्या-पामित्यमपि समासेन 'द्विविधं ' द्विपकारं, तद्यथा-लौकिकं लोकोत्तरं च, तत्र लोके भवं लौकिक, तच्च साधुविषयं 'सज्झिलगाई' सझिलगा-भगिनी, आदिशब्दादात्रादिपरिग्रहः तस्मिन्, किमुक्तं भवति ?-भगिन्यादिभिः क्रियमाणं द्रव्यमिति, अत्र च भगिनीशब्देन कथानकं सूचितं, तदने स्वयमेव वक्ष्यति, लोकोत्तरं प्रामित्यं वस्त्रादिषु ' वस्त्रादिविपयं साधूनामेव परस्परमवसेयम् इह 'लौकिकं भगिन्यादा' वित्युक्तं, तत्र भगिन्युदाहरणमेव गाथात्रयेण प्रकटयति- सुयअभिगमनाय विही बहि पुच्छा एग जीवइ ससा ते । पविसण पाग निवारण उच्छिदण तेल्ल जइदाणं ॥३१७॥ अपरिमिय नेहवड्डी दासत्तं सो य आगओ पुच्छा । दासत्तकहण मा रुय अचिरा मोएमि एत्ताहे ॥ ३१८॥ भिक्खदगसमारंभे कहणाउट्टो कहिंति वसहित्ति । संवेया आहरणं विसज्जु कहणा कइवया उ॥ ३१९ ॥ व्याख्या-कोशलाविपये कोऽपि ग्रामस्तत्र देवराजो नाम कुटुम्वी, सारिकाभिधा तस्य भार्या, तस्याश्च सम्मतप्रमुखा बहवः - ·सुताः, सम्मतिप्रभृतयश्च प्रभूता दारिकाः, तच सकलमपि कुटुम्ब परमश्रावकंतथा तस्मिन्नेव ग्रामे शिवदेवो नाम श्रेष्ठी, तस्य भाय शिवा, अन्यदा च समुद्रघोषाभिधाः सूरयः समागच्छन् , तेषां समीपे जिनप्रणीतं धर्ममाकये जातसंवेगः सम्मतो दीक्षां गृहीतवान्, कालक्रमेण च गुरुचरणप्रसादतोऽताव गीतार्थः समजनि । स चान्यदा चिन्तयामास-यदि मदीयः कोऽपि प्रवज्यां गृह्णाति ततः शोभनं भवति, इदमेव हि तात्त्विकमुपकारकरणं यत्संसाराणवादुत्तारणमिति, तत एवं चिन्तयित्वा गुरूनापृच्छय निजबन्धुग्रामे समागमत, तत्र च वहिः प्रदेशे कमपि परिणतवयसं पृष्टवान् पुरुषं--यथाऽन देवराजाभिधस्य कुटुस्विनः सत्कः कोऽपि विद्यते ? इति, स प्राह-मृतं सर्व- मपि तस्य कुटुम्ब केवलमेका सम्मत्यभिधा विधवा पुत्रिका जीवतीति, ततः स तस्या गृहे जगाम, सा च भ्रातरमायान्तं दृष्ट्वा मनसि वहु- मानमुद्रहन्ती वन्दित्वा कञ्चित्कालं पर्युपास्य च तन्निमित्तमाहारं पक्तुमुपतस्थे, साधुश्च तां निवारितवान् यथा न कल्पतेऽस्माकमस्म- निमित्तं किमपि कृतमिति, ततो भिक्षावेलायां सा दुर्गतत्वेनान्यत्र कचिदपि तैलमात्रमप्यलभमाना कथमपि शिवदेवाभिधस्य वणिजो विप- णेस्तैलपलिकाद्वयं दिने दिने द्विगुणद्धिरूपेण कलान्तरेण समानीय भ्राने दत्तवती, भात्रा च तं वृत्तान्तमजानता शुद्धमिति ज्ञात्वा प्रति. जगृहे, सा च तदिनं भ्रातुः सकाशे धर्म श्रुतवती, तेन न पानीयानयनादिना तत्तैलपलिकाद्वयं प्रवेशयितुं प्रपारितवती, द्वितीये च दिने भ्राता (यथा) विहारक्रमं गतः, ततस्तस्मिन्नपि दिने तद्वियोगशोकाकीर्णमानसतया न तचैलपलिकाद्वयं द्विगुणीभूतं भवेशयितुं शक्तवती, तृतीये च दिने कर्पद्वयमृणे जातं तचातिप्रभूतत्वान्न प्रवेशयितुं शक्तम् , अपिच भोजनमपि पानीयानयनादिना कर्त्तव्यं, ततो भोजनायैव यत्नविधौ सकलमपि दिनं जगामेति न ऋणं प्रवेशयितुं शक्नोति, ततो दिने दिने द्विगुणवृद्धया प्रवर्द्धमानमृणमपरिमितघटप्रमाणं जातं, ततः श्रेष्ठिना सा वभणे-यथा मम तैलं देहि यद्वा मे दासी भव, ततः सा तैलं दातुमशक्नुवती दासत्वं प्रतिपेदे, कियत्सु च वर्षेष्वतिक्रान्तेषु भूयो-

·ऽपि सम्मताभिधः साधुस्तस्मिनेव ग्रामे यथाविहारक्रममागमत् , सा च भगिनी स्वगृहे न दृष्टा, तत आगता सती पप्रच्छे, तया च प्राचीनः
सर्वोऽपि व्यतिकरस्तस्मै न्यवेदि यावदासत्वं शिवदेवगृहे जातमिति, निवेद्य च स्वदुःखं रोदितुं प्रवृत्ता, ततः साधुरवोचत्-मा रोदी-
रचिरादहं त्वां मोचयिष्यामि, ततस्तस्या मोचनोपायं चिन्तयन् प्रथमतः शिवदेवस्यैव गृहे प्रविवेश, शिवा च तस्य भिक्षादानार्थ जलेन हस्तौ
प्रक्षालयितुं लगा, तां च साधुर्निवारयामास, यथैवमस्माकं न कल्पते भिक्षेति, ततः समीपदेशवत्ती श्रेष्ठी प्रोवाच-कोऽत्र दोपः ?, ततः साधुः
कायविराधनादीन् दोपान् यथागमं सविस्तरमचीकथत् ततः स आहतो भणति यथा भगवन् ! कुत्र युष्माकं वसतिर्येन तत्रागता वयं धर्म
शृणुमः ततः साधुरवादीत्-नास्ति मेऽद्यापि मतिश्रयः, ततस्तेन निजगृहैकदेशे वसतिरदायि, प्रतिदिनं च धर्म शृणोति, सम्यक्त्वमणुव्रतानिच
प्रतिपन्नाानि, साधुश्च कदाचनापि वासुदेवादिपूर्वपुरुपाचीर्णाननेकानभिग्रहान् व्यावर्णयामास, यथा वासुदेवेनायमभिग्रहो जगृहे-यदि मदीयः
पुत्रोऽपि प्रव्रज्यां जिघृक्षति ततोऽहं न निवारयामीत्यादि, एवं च श्रुत्वा शिवदेवोऽप्यभिग्रहं गृहीतवान्-यदि भगवन् ! मदीयोऽपि
कोऽपि प्रव्रज्यां प्रतिपद्यते ततोऽहं न निवारयामीति, अत्रान्तरे च शिवदेवस्य तनयो ज्येष्ठः सा च साधुभगिनी सम्मतिः प्रवज्यां ग्रही-
तुमुपतस्थे, श्रेष्ठिना च तौ द्वावपि विसर्जितो, ततः प्रवज्यां प्रतिपन्नाविति । सूत्रं सुगमं, केवलं 'श्रुताधिगमज्ञातविधिः' श्रुताधिगमात्
ज्ञातो विधिः-क्रियाविचिर्येन स तथा, अत्राह-नन्वेतत्मामित्यं साधुना विशेपतो ग्रहीतव्यं, परम्परया प्रव्रज्याकारणत्वात् , अत आह-
'कइवया उ' एवंविधा गीतार्थी विशिष्टश्रुतविदो देशनाविधिनिपुणाः कतिपया एव भवन्ति, न भूयासः, कतिपयानामेव च प्रव्रज्यापरि-
णामः, ततः प्रामित्यं दोपायैव । तदेवं तैलविपये प्रामित्ये दोप उक्तः, सम्प्रत्यतिदेशेन वस्त्रादिविपये दोपानभिधित्सुराह-
एए चेव य दोसा सविसेसयरा उ वत्थपाएसुं । लोइयपामिन्चेसुं लोगुत्तरिया इमे अन्ने ॥ ३२० ॥

·- व्याख्या- एते एव' दासत्वादयो दोपा वस्त्रपानविपयेषु लौकिकेषु प्रामित्येषु सविशेपतरा निगडादिनियन्त्रणपुरस्सरा द्रष्टव्याः, 'लोकोतरिकाः' लोकोत्तरप्रामित्यविपयाः पुनरिमेऽन्ये दोपाः, तानेवाह- मइलिय फालिय खोसिय हियनढे वावि अन्न मग्गंते । अवि सुंदरेवि दिण्णे दुक्कररोई कलहमाई ॥ ३२१ ॥ व्याख्या-इह द्विधा लोकोत्तरं प्रामित्यं-कोऽपि कस्यापि सत्कमेवं वस्त्रादि गृह्णाति यथा कियदिनानि परिभुज्य पुनरपि ते समर्पयिष्यामि, कोऽपि पुनरेवम्-एतावदिनानामुपरि तवैतत्सदृशमपरं वस्त्रादि दास्यामि, तत्र प्रथम प्रकारे 'मलिनिते' शरीरादिमलेन लेदिते यदिवा पाटितेऽथवा 'खोसिते' जीर्णप्राये कृते यदि वा चौरादिना हते यद्वा-कापि मार्गपतिते कलहादयो दोपाः। द्वितीये च प्रकारेऽन्यद्वस्त्रादिकं याचमानो याचमानस्य 'अपिः' सम्भावनायां 'सुन्दरेऽपि ' पूर्वभुक्ताद्वस्त्रादेविशिष्टतरेऽपि दत्ते कोऽपि दुष्कररुचिर्भ- वति, महता कप्टेन तस्य रुचिरापादयितुं शक्यते, ततस्तमधिकृत्य कलहादयो दोपाः सम्भवन्ति, तस्माल्लोकोत्तरमपि प्रामित्यं न कर्त्तव्यम् । अत्रैवापवादमाह- उच्चत्ताए दाणं दुल्लभ खग्गूड अलस पामिच्चे । तंपि य गुरुस्स पासे ठवेइ सो देइ मा कलहो ॥ ३२२ ॥ व्याख्या-इह दुर्लभे वस्त्रादौ सीदतः साधोर्यदि वस्त्रादिकमपरेण साधुना दातुमिष्यते तर्हि तस्य 'उच्चतया' मुधिकतया दानं कर्त्तव्यं, न प्रामित्यकरणेन, तथा यः 'खग्गूडः' कुटिलो वैयाघ्त्यादौ न सम्यग् वर्तते योऽपि चालसः तौ दुर्लभवस्त्रादिदानमलोभने- नापि वैयावृत्यं कार्येते, ततस्तद्विपयं प्रामित्यं सम्भवति, तत्रापि तदीयमानं वस्त्रादिकं दायको गुरोः पार्थे स्थापयेत् , न स्वयं दद्यात, ततः स गुरुर्ददाति, मा भूदन्यथा तयोः परस्परं कलह इतिकृत्वा ।। उक्त प्रामित्यद्वारम्, अधुना परावर्तितद्वारमभिषित्सुराह- ·न मम गृहे साधुरपि भ्राता समुत्तीर्ण इति परिभवं मस्यते इति, ततोऽनुकम्पया तस्या एव गृहे प्रविवेश, भिक्षावेलायां च तया लक्ष्म्या विन्तितं-यथैकं तावदयं भ्राता द्वितीयं साधुः तृतीयं प्राघूर्णकः, मम च गृहे कोद्रवकूरः, ततः कथमसावस्मै दीयते?, शाल्योदनश्च मम गृहे न विद्यते, ततो भ्रातृजायाया वन्धुमत्याः सकाशात् कोद्रवौदनपरावर्त्तनेन शाल्योदनमानीय ददामीति तथैव कृतम्, अनान्तरे च देवदत्तो भोजनार्थं स्वगृहमागतः, वन्धुमत्या च पप्रच्छे यथाऽय कोद्रवौदनो जेमितव्यः, तेन चाविज्ञातपरिवर्तनवृत्तान्तेन चिन्तितं- यथाऽनया कृपणतया कोद्रवौदनो राद्धो न शाल्योदनः, ततस्तां ताडयितुमारेभे, सा च ताड्यमाना पाह-किं मां ताडयसि ?, तवैन भगिनी कोद्रवौदनं मुक्त्वा शाल्योदनं नीतवती, धनदत्तस्यापि च भोजनार्थमुपविष्टस्य यः शाल्योदनः क्षेमङ्करस्य दीयमान उद्धरितः स गौरवेण लक्ष्म्या परिवेपितः, ततस्तेन सा पृष्टा-कुतोऽयं शाल्योदनः ?, ततः कथितः सर्वोऽपि तया वृत्तान्तः, श्रुत्वा च तं वृत्तान्तं चुकोप धनदत्तो-यथा हा ! पापे ! किमिति त्वया मानमेकं शाले; पक्त्वा साधये शाल्योदनो न दत्तो यत्परगृहादानयनेन मम मालि- न्यमापादितं, ततस्तेनापि सा ताडिता, साधुना चायं वृत्तान्तो गृहद्वयवर्ती सर्वोऽपि जनपरम्परातः शुश्रुवे, ततो निशि सर्वाण्यपि तानि प्रतिवोधितानि, यथेत्थमस्माकं न कल्पते परमजानता मया गृहीतम्, अत एव च कलहादिदोपसम्भवाद्भगवता प्रतिपिद्धं, ततो जिन- प्रणीतं धर्म सविस्तरं कथितवान् , जातः सर्वेषामपि संवेगो, दत्ता च दीक्षा तेपां सर्वेपामिति । सूत्रं सुगम, नवरम् ' अवरुप्परसज्झि- लगा' इति लक्ष्मीदेवदत्तौ वन्धुमतीधनदत्तौ परस्परं 'सज्झिलगौ' भ्रातरौ, ते च 'द्वे अपि , लक्ष्मीवन्धुमत्यौ ' अन्नमन्नेणं 'ति अन्योऽन्यमपि सम्बद्धे देवदत्तस्य भगिनी लक्ष्मीर्धनदत्तेन धनदत्तस्यापि भगिनी वन्धुमती देवदत्तेन परिणीता इत्यर्थः, 'पोग्गलिय 'त्ति पौगलिकस्य शाल्योदनस्य ' संयतार्थ । क्षेमकरसाधुनिमित्तं परिवर्तनं कृतं, ततः 'संखडं' कलहस्ततः 'बोधिः' प्रव्रज्या, अस्या -- ·, यस्य सत्तं तद्वस्त्रादि तेन गुरुपादमूले तस्य वस्त्रादेः स्थापनं कर्त्तव्यं, गुरुपादमूले मोक्तव्यमित्यर्थः, ततो वृत्तान्तः कथनीयः, वृत्तान्ते च कथिते सति स गुरुर्ददाति 'अन्यथा' गुरुपादमूलस्थापनायभावे ' कलहः ' परस्परं राटिः सम्भवतीति । उक्तं परिवर्तितद्वारम् , अथा- भ्याहृतद्वारमाह- आइन्नमणाइन्नं निसीहऽभिहडं च नोनिसीहं च । निसिहाभिहडं ठप्पं वोच्छामी नोनिसीहं तु ॥ ३२९ ॥ व्याख्या-अभ्याहृतं द्विधा, तद्यथा-आचीर्णमनाचीण च, तत्रानाचीण द्विधा, तद्यथा-निशीथाभ्याहृतं नोनिशीथाभ्याहृतं च, तत्र निशीथम्-अर्द्धरात्रं तत्रानीतं किल प्रच्छन्नं भवति, एवं साधूनामपि यदविदितमभ्याहृतं तनिशीथाभ्याहृतमिव निशीथाभ्याहृतं, तद्वि- परीतं नोनिशीथाभ्याहृतं यत्साधूनामभ्याहृतमिति विदितं भवति, ता निशीथाभ्याहृतं स्थाप्यम्, अग्ने वक्ष्यते इति भावः, सम्मति पुन- वक्ष्यामि नोनिशीथाभ्याहृतं ॥ प्रतिज्ञातमेव निवोहयति- सग्गाम परग्गामे सदेस परदेसमेव बोद्धव्वं । दुविहं तु परग्गामे जलथल नावोडु जंघाए ॥ ३३० ॥ व्याख्या-नोनिशीथाभ्याहृतं द्विविधं, तद्यथा-'स्वग्रामे' खग्रामविपयं 'परग्रामे' परग्रामविपर्य, तत्र यस्मिन् ग्रामे साधुर्निवसति स किल स्वग्रामः, शेपस्तु परग्रामः, तत्र 'परग्रामे' परग्रामविषयमभ्याहृतं द्विविधं, तद्यथा-स्वदेशं परदेशं च, स्वदेशपरग्रामाभ्याहृतं परदेशपर- ग्रामाभ्याहृतं चेत्यर्थः । तत्र स्वदेशो यत्र देशे मण्डले साधुर्वर्तते, शेपस्तु परदेशः । एतद्विविधमपि प्रत्येकं द्विधा, तद्यथा- जलथले 'त्ति सूचनात्सूत्र 'मितिकृत्वा जलपथेनाभ्याहृतं स्थूलपणेनाभ्याहृतं च, तत्र जलपयेनाप्यभ्याहृतं द्विधा-नावा उडुपेन च, उपलक्षणमेतत् , तेन स्तोकजलसम्भावनायां जड्वाभ्यामपि, तत्र नौ:- तरिका उडुपः-तरणकाष्ठं तुम्मकादि चोडुपग्रहणेन गृहीतं द्रष्टव्यं, स्थलपथेनाप्यभ्या- ·हृतं द्विधा, तद्यथा-जधाभ्यां-पद्धयाम् , उपलक्षणमेतत् , तेन गन्व्यादिना च ॥ तत्रामूनेच जलस्थलाभ्याहृतभेदान सप्रपञ्च विभावयन् दोपान् मदर्शयति- जंघा बाह तरीइ.व जले थले खंध आरखुरनिबढा । संजमआयविराहण तहियं पुण संजमे काया ॥ ३३१ ॥ अस्थाहगाहपंकामगरोहारा जले अवाया उ। कंटाहितेणसावय थलंमि एए भवे दोसा ॥ ३३२ ॥ व्याख्या-तत्र जलमार्गे स्तोकजलसम्भावनायां जड्याभ्याम् अस्ताघसम्भावनायां वाहुभ्यां यदिवा तरिकया, उपलक्षणमेतत्, उडुपेन चाभ्याहृतं सम्भवति, स्थलमार्गे तु स्कन्धेन यद्वा 'आरखुरनिवद्ध त्ति अत्र तृतीयार्थे प्रथमा, ततोऽयमर्थः-आरकनिवद्धा गन्त्री तया खुरनिवद्धा रासभवलीवादयस्तैः, अत्र च दोपाः संयमविराधनाऽऽत्मविराधना च, 'तत्र' संयमाऽऽत्मविराधनामध्ये संयम- विपया विराधना जलमार्गे स्थलमार्गे च 'काया' अपकायादयो विराध्यमाना द्रष्टव्याः । जलमार्गे आत्मविराधनामाह-'अथाह इत्यादि, अत्र प्राकृतत्वात् कचिद्विभक्तिलोपः कचिद्विभक्तिपरिणामश्च, ततोऽयमर्थः-अस्ताघे पदादिभिरलभ्यमानेऽधोभूभागेऽधो- निमज्जनलक्षणोऽपायो भवति, तथा 'ग्राहेभ्यः' जलचरविशेपेभ्यः यद्वा 'पङ्कतः ' कलरूपात् अथवा मकरेभ्यः, यदिवा 'ओहारे'त्ति कच्छपेभ्यः, उपलक्षणमेतत्, अन्येभ्यश्च पादवन्धकतन्त्वादिभ्यः अपाया' विनाशादयो दोपाः सम्भवन्ति । स्थलमार्गे आत्मवि- राधनामाह- कैटे'त्यादि कण्टकेभ्यो यदिवाऽहिभ्यो यद्वा स्तेनेभ्योऽथवा श्वापदेभ्यः, उपलक्षणमेतत् , ज्वराद्युत्पादकपरिश्रमादिभ्यश्च 'स्थले ' स्थलमार्गे एत एवापायरूपा दोपाः प्रतिपत्तव्याः ।। उक्तमनाचीण परग्रामाभ्याहृतं नोनिशीथं, सम्प्रति तदेव स्वग्रामाभ्याहृतं नोनिशीथं गाथाद्वयेनाह- , - ·सग्गामेऽवि य दुविहं घरंतरं नोघरंतरं चेव । तिघरंतरा परेणं घरंतरं तं तु नायव्वं ॥ ३३३ ॥ नोघरंतरऽणेगविहं वाडगसाहीनिवेसणगिहेसु । काये खंधे मिम्मय कंसेण व तं तु आणेज्जा ॥ ३३४ ॥ व्याख्या-'स्वग्रामेऽपि ' स्वग्रामविषयमप्यभ्याहृतं द्विविधं, तयथा-गृहान्तरं नोगृहान्तरं च, ता त्रिगृहान्तरात परेण-त्रीणि गृहा- ण्यन्तरं कृत्वा परतो यदानीतं तद्गृहान्तरं, एवं च सति किमुक्तं भवति?-यगृनयमध्यादानीयते उपयोगथ त(य)व सम्भवति तदाचीर्ण- मवसेयं, नोटहान्तरमनेकविधं, तच वाटकादिविषयं, तत्र 'वाटकः' परिच्छन्नः प्रतिनियतः सन्निवेशः 'साही वर्तनी सैवैकाऽपान्तराले विद्यते न तु गृहांन्तरमित्यर्थः 'निवेशनम्' एकनिष्क्रमणप्रवेशानि द्वयादिगृहाणि 'गृहं ' केवलं मन्दिरम् , एतच सकलापि वाटका- दिविषयमनाचीर्णमनुपयोगसम्भवे वेदितव्यं, तदपि च गृहान्तराख्यं नोगृहान्तराख्यं च नोनिशीथं स्वग्रामाभ्याहृतं प्रतिलाभयितुमीप्सि- तस्य साधोरुपाश्रयमानयेत् कापोत्या यदिवा स्कन्धेन, उपलक्षणमेतत्, तेन करादिना च, यदिवा मृन्मयेन भाजनेन यद्वा कांस्येन ॥ सम्पत्यस्यैव स्वग्रामविपयनोनिशीथाभ्याहृतस्य सम्भवमाह- सुन्नं व असइ कालो पगयं व पहेणगं व पासुत्ता । इय एइ काइ घेत्तुं दीवेइ य कारणं तं तु ॥ ३३५ ॥ व्याख्या-इह साधुभिक्षामटन् कापि गृहे भविष्टः, परं तत्तदानीं 'शून्यं ' बहिनिगेतमानुपमासीत्, यद्वाऽयापि तत्र राध्यते इति 'असन्' अविद्यमानो भिक्षाकालः, यदिवा तत्र प्रकृतं-गौरवाहस्वजनभोजनादिकं वर्त्तते, न ततो तदानीं साधये भिक्षा दातुं प्रपारिता, यदि- वा विहृत्य साधोर्गतस्य पश्चात् 'प्रहेणकं ? लाहनतमागतं, तचोत्कृष्टत्वात् किल साधये दातव्यम् , अथवा तदा श्राविका 'प्रसुप्ता' शयि- - ·तेपामावसथे वीवाहः समजान, वृत्ते च तस्मिन् प्रचुरं मोदकायुद्धरितं, ततस्तैरचिन्ति-यथैतत्साधुभ्यो दीयतां येन महत्पुण्यमस्मा- कमुपजायते, अथ च केचित्साधवो दूरेऽवतिष्ठन्ते, केचित्पुनः प्रत्यासन्नाः, परमन्तराले नदी विद्यते, ततस्तेऽप्यफायविराधनाभयतो नागमिष्यन्ति, आगता अपि च प्रचुर मोदकादिकमवलोक्य कथ्यमानमपि शुद्धमाधाकर्मशङ्कन्या न ग्रहीप्यन्ति ततो यत्र ग्रामे साधवो निवसन्ति तत्रैव प्रच्छन्नं गृहीत्वा व्रजाम इति, तथैव च कृतं, ततो भूयोऽपि चिन्तयन्ति-यदि साधूनाहूय दास्यामस्ततोऽशुद्ध- माशङ्कय ते न ग्रहीष्यन्ति तस्मात् द्विजादिभ्योऽपि किमपि दद्मः, तच तथा दीयमानमपि यदि साधवो न सिष्यन्ते ततस्तदवस्थैव तेपा- मशुद्धाशङ्का भविष्यति ततो यत्रोचारादिकार्यार्थ निर्गताः सन्तः साधवः प्रेक्षन्ते तत्र दम इति, एवं च चिन्तयित्वा विवक्षिते कस्मि- चित्मदेशे कस्यचिदेवकुलस्य वहिर्भागे द्विजादिभ्यः स्तोकं स्तोकं दातुमारब्धं, तत उचारादिकार्यार्थ विनिर्गताः केचन साधवो दृष्टाः, ततस्ते निमन्त्रिता यथा भोः ! साधवः ! अस्माकमुद्धरितं मोदकादि प्रचुरमवतिष्ठते ततो यदि युष्माकं किमप्युपकरोति तहि तत्पति- गृह्यतामिति, साधवोऽपि शुद्धमित्यवगम्य प्रत्यगृह्णन्, तैश्च साधुभिः शेषाणामपि साधूनामुपादेशि-यथाऽमुकस्मिन् प्रदेशे प्रचुरमेपणी- यमशनादि लभ्यते, ततस्तेऽपि तद्रहणाय समाजग्मुः, तत्र चैके श्रावकाः प्रचुर मोदकादिकं प्रयच्छन्ति, अन्ये च मातृस्थानतो निवार- यन्ति, यथैताबद्दीयतां माऽधिकं, शेपमस्माकं भोजनाय भविष्यति, अन्ये पुनस्तानेव निवारयतः प्रतिपेधयन्ति-यथा न कोऽप्यस्माकं भोक्ष्यते, सर्वेऽपि प्रायो भुक्ताः, ततः स्तोकमात्रेण किञ्चिदुद्धरितेन प्रयोजनं, तस्माद्यथेच्छं साधुभ्यो दीयतामिति । साधवश्व ये नम- स्कारसहितप्रत्याख्यानास्ते भुक्ताः, ये च पौरुषीप्रत्याख्यानास्ते भुजाना वर्त्तन्ते, ये चाजीर्णवन्तः पूर्वार्दादि प्रतीक्षमाणा वर्तन्ते ते नाद्यापि भुजते, श्रावकाच चिन्तयामासुः- यथेदानीं साधवो भुक्ता भविष्यन्ति, ततो वन्दित्वा निजस्थानं व्रजाम इति, एवं चिन्तयित्वा ·समधिकमहरवेलाया साधुवसतावागत्य नैपेधिक्यादिकां सकलामपि श्रावकक्रियां कृतवन्तः, ततो ज्ञातं यथाऽमी श्रावकाः परमविवे- किनो, ज्ञाताश्च परम्परया विवक्षितग्रामवास्तव्याः, ततः सम्यग्विमर्शतो निश्चितं-नूनमस्मन्निमित्तमेतत् स्वग्रामादभ्याहृतमिति, ततो यैर्युक्तं तैर्युक्तमेव, ये त्वद्यापि पूर्वार्द्धादि प्रतीक्षमाणा न भुञ्जते तैन मुक्तं, येऽपि च भुजाना अवतिष्ठन्ते, तैरपि यः कवल उक्षिप्तः स भाजनेऽमुच्यत, यत्तु मुखे प्रक्षिप्तं नाद्यापि गिलितं तन्मुखाद्विनिःसार्य समीपस्थापिते मल्लके प्रचिक्षिपे, शेपं तु भाजनगतं सर्वमपि परि- ठापित, श्रावकाः श्राविकावर्गश्च सर्वोऽपि क्षमयित्वा स्वस्थानं जगाम, तत्र ये भुक्ता ये चाईमुक्तास्ते ऽपि] सर्वेऽप्यशठभावा इति शुद्धाः। सूत्र सुगम, केवलम् 'अइदूरजलंतरिय 'चि केचिदतिदूरे केचिन्मयाऽन्तरिताः। उक्तं परग्रामाभ्याहृतनिशीथम् , अथ स्वग्रामाभ्याहृतं तदेव गाथाद्वयेनाह- लद्धं पहेणगं मे अमुगत्थगयाएँ संखडीए वा । वंदणगठ्ठपविठ्ठा देइ तयं पट्ठिय नियत्ता ॥ ३४१ ॥ नीय पहेणगं मे नियगाणं निच्छियं व तं तेहिं । सागारि सयज्झियं वा पडिकुटा संखडे रुट्ठा ॥ ३४२॥ व्याख्या-इह काचिद याहताशङ्कानिवृत्त्यर्थं किमपि गृहं प्रति प्रस्थिता, ततो निहत्ता सति साधोः पतिलाभनायोपाश्रयं प्रविश्य साधुसम्मुखमेवमाह-भगवन् ! प्रहेणकमिदगमुकस्मिन् गृहे गतया लब्धं, यद्वा कापि सङ्खड्यां, सम्पति वन्दनार्थमत्र प्रविष्टा, ततो यदि युप्माकमिदमुपकरोति तर्हि प्रतिगृह्यतामिति तकदानीतं ददाति, यद्वा एवमाह-'निजकानां' स्वजनानामर्थाय प्रहेणकं मया स्वगृहात् नीतं, परं तैर्नेप्सितं, ततः स्वजनगृहात् प्रतिनिटत्ता वन्दनार्थमत्रागतेति, ततस्तददाति । यदिवा मायया काचिदभ्याहृतमानीय सागारिका- शय्यातरौं यद्वा ' सइज्झितं ' वसतीप्रवेशनी पूर्वगृहीतसङ्केतां यथा साधवः शृण्वन्ति तथा प्रवक्ति-गृहाणेदं प्रहेणकमिति, तया च मात- ·* . स्थानतः प्रतिपिद्धा यथा त्वयाऽप्यमुकस्मिन् दिने मदीयं प्रहेण न जग्रहे ततोऽहमपि त्वदीयं न ग्रहीष्यामीत्येवं निपिद्धा, ततः साऽपि मातृस्थानतः किञ्चित्परुपं प्रत्युक्तवती, द्वितीययाऽपि तथैव भापितं, तत एवं परस्परं । संखडे' कलहे सति सा प्रहेणकनेत्री 'रुटा ' रो- पवती वन्दनार्थ वसतौ प्रविशति, ततोऽनन्तरदृत्तं वृत्तान्तं कथयित्वा तदानीं ददाति । उक्तं स्वग्रामाभ्याहृतमपि निशीथं, सम्प्रत्यनाचीर्ण निगमयन्नाचीर्णस्य भेदानाह- एयं तु अणाइन्नं दुविहंपि य आहडं समक्खायं । आइन्नपि य दुविहं देसे तह देसदेसे अ ॥ ३४३ ॥ व्याख्या--'एतत् ' पूर्वोक्तमभ्याहृतं निशीथनोनिशीथभेदाद् यद्वा स्वग्रामपरग्रामभेदाद्विविधमप्याख्यातमनाचीर्ण-अकल्प- नीय, सम्पत्याचीर्ण वक्ष्ये, तदपि द्विविधं, तद्यथा-देशे देशदेशे च । सम्प्रति देशस्य देशदेशस्य च स्वरूपमाह- हत्थसयं खलु देसो आरेणं होइ देसदेसो य । आइन्नमि(उ)तिगिहा ते चिय उवओगपुवागा॥ ३४४ ॥ व्याख्या-'हस्तशतं' हस्तशतप्रमितं क्षेत्रं देशः, हस्तशतादाराद्धस्तशतमध्ये इत्यर्थः, देशदेशः, तत्र हस्तशतप्रमाणे आचीर्णे यदि गृहाणि त्रीणि भवन्ति नाधिकानि ततः कल्पते, तान्यपि चेद्गृहाण्युपयोगपूर्वकाणि भवन्ति, उपयोगस्तत्र दातुं शक्यत इत्यर्थः, ततः कल्पते नान्यथेति । सम्मति गृहत्रयव्यतिरेकेण हस्तशतादिसम्भवं तद्विपयं कल्प्याकल्प्यविधि चाह- परिवेसणपतीए दूरपवेसो य घंघसालगिहे । हत्थसया आइन्नं गहणं परओ उ पडिकुटुं ॥ ३४५ ॥ व्याख्या-परिवेष्यते-भोजनं दीयते येभ्यस्ते परिवेपणाः-भुञ्जानाः पुरुपास्तेषां पति:-श्रेणिस्तस्यां, तत्र ो कस्मिन् पर्यन्ते ·साधुसङ्घाटको वर्तते द्वितीये तु देयं तिष्ठति, तत्र च स्पृष्टास्पृष्टभयादिना गन्तुं न शक्यते, एवमुत्तरयोरपि पदयोर्भावनीय, ततः परिवे- पणपतयां, यद्वा 'दूरमवेशे' प्रलम्बगमनमार्गे चिण्डिकादौ, यदिवा घड्वशालाग्रहे हस्तशतादानीतस्य ग्रहणमाचीण, कल्पत इत्यर्थः, परतस्त्वानीतस्य ग्रहणं 'प्रतिकुष्टं निराकृतं तीर्थकरादिभिः ॥ सम्मत्यस्यैवाचीर्णस्य भेदान् प्रदर्शयति- उकोस मज्झिम जहन्नगं तु तिविहं तु होइ आइन्न । करपरियत्त जहन्न सयमुक्कोसं मज्झिमं सेसं ॥ ३४६ ॥ व्याख्या-निविधमाचीर्णमभ्याहृतं, तद्यथा-उत्कृष्टं मध्यमं जघन्यं च, तत्र यदा ऊपिविष्टा वा कथमपि स्वयोगेन मुष्टिगृही- तेन गण्डकादिना, यदिवा स्वापत्यादिपरिवेपणार्थमोदनभृतया करोटिकयोत्पाटितया व्यवतिष्ठते, अत्रान्तरे च कथमपि साधुरागच्छति भिक्षार्थ, तस्मै च यदि करस्थं ददाति तदा करपरिवर्तनमानं जयन्यमभ्याहृतमाचीर्ण, हस्तशतादभ्याहृतमुत्कृष्टं, शेष तु हस्तशतमध्य- वर्ति मन्यमं । तदेवमुक्तमभ्याहृतद्वारम् , अथोद्भिनद्वारमाह- पिहिउन्भिन्नकवाडे फासुय अप्फासुए य बोद्धब्बे । अप्फासु पुढविमाई फासुय छगणाइददरए ॥ ३४७ ॥ व्याख्या-उद्भिन्नं द्विधा, तद्यथा-पिहितोद्भिनं कपाटोदिन्नं च, तत्र यत् कुतुपादेः स्थगितं मुखं साधूनां तैलघृतादिदानार्थ- मुद्भिय तैलादि साधुभ्यो दीयते तद्दीयमानं तैलादि पिहितोदिनं, पिहितमुदिन्नं यत्र तत् पिहितोद्भिनमिति व्युत्पत्तेः, तथा यत् पिहितं कपाटमुद्भिद्य-उद्घाट्य साधुभ्यो दीयते तत् कपाटोनिन, व्युत्पत्तिः प्रागिव, तत्र पिहितोद्भिने यत्पिधानं तद्विया, तद्यथा-प्रासुकम- प्रासुकं च, सचेतनमचेतनं चेत्यर्थः, तत्र 'अप्रासुक' सचित्तपृथिव्यादिमयं, 'प्रासुकं' छगणादिदर्दरके, तत्र छगणं-गोमयः, आदि- शब्दाद्भस्मादिपरिग्रहः, दर्दरकः--मुखबन्धनं वसखण्डम् । अत्र पिहितोद्भिने कपाटोनिने च दोपानभिनित्सुराह- ·उन्भिन्ने छक्काया दाणे कयविक्कए य अहिगरणं । ते चेव कवाडंमिवि सविसेसा जंतमाईसु ॥ ३४८ ॥ व्याख्या-उद्भिन्ने-पिहितोद्भिन्ने पट कायाः-उद्भेदकाले पट कायाः पृथिवीकायादयो विराध्यन्ते, ततः प्रथमतः साधुनिमित्तं कुतुपादिमुखे उद्भिन्ने सति पुत्रादिभ्यस्तैलादिप्रदाने, तथा क्रयविक्रये-क्रये विक्रये चाधिकरणं-पापप्रतिरुपजायते, तथा एत एव पट्कायविराधनादयो दोपाः 'कपाटेऽपि ' कपाटोद्भिन्नेऽपि सविशेपास्तु ‘यन्त्रादिषु ' यन्त्ररूपकपाटादिषु द्रष्टव्याः, तत्र यान्यतीव सम्पुटमागतानि कुश्चिकया चोद्घाट्यन्ते यानि च दईरकोपरि पिट्टणिकाया एकदेशवत्तिनि मालप्रवेशरूपद्वारे तानि यन्त्ररूपकपाटानि आदिशब्दात्परिघादिग्रहः । सम्प्रत्येनामेव गाथां व्याचिख्यासुः प्रथमतः 'उन्भिन्ने छक्काया' इत्यवयवं व्याख्यानयन् गाथाद्वयमाह- सच्चित्तपुढविलित्तं लेलु सिलं वाऽवि दाउमोलित्तं । सच्चित्तपुढविलेवो चिरंपि उदगं अचिरलिते ॥ ३४९ ॥ एवं तु पुब्वलित्ते काया उल्लिंपणेऽवि ते चेव । तिम्मेउं उवलिंपइ जउमुदं वावि तावेउं ॥ ३५० ॥ व्याख्या-इह कुतुपादिमुखं दर्दरकोपरि कदाचित् 'लेटु' लेष्टुं शिलां वा-चापाणखण्डं प्रसिप्प जलाद्रीकृतसचित्त- पृथिवीकायलिप्तं भवति, तत्र सचित्तपृथिवीलेपः सचित्तः सन् चिरकालमध्यवतिष्ठते, उदकं तु 'अचिरलिप्ते' अचिरकाललिप्ते सम्भ- वति, किमुक्तं भवति ?-यदि चिरकालसचित्तपृथिवीकायलिप्तमुद्भिद्यते तर्हि सचित्तवृथिवीकायविनाशोऽचिरलिसे तूद्भियमानेऽप्कायस्या- पि विनाशः, अचिरलिप्तमप्यत्रान्तर्मुहूर्त्तकालस्य मध्यवर्ति द्रष्टव्यम्, अन्तर्मुहूर्तानन्तरं पृथिवीकायशवसम्पर्कत उद्कमचितीभवति, ततो तद्विराधनादोपः, उपलक्षणमेतत् , तेन त्रसादेरपि तदाश्रितस्य विनाश सम्भवो द्रष्टव्यः । एवम्-अनेन प्रकारेण पूर्वलिो साध्वर्थ मुद्भिय- ·गाने दोपा उक्ताः, एत एव पृथिवीकायादिविराधनादोपा उपलिप्यमानेऽपि कुतुपादिमुखातैलघृतादिकं साधये दत्वा शेपस्य रक्षणार्थ भूयोऽपि कुतुपादिमुखे स्थग्यमाने द्रष्टव्याः, तथाहि-भूयोऽपि कुतुपादिमुखं सचित्तपृथिवीकायेन जलाकृतेनोपलिम्पति, ततः पृथिवी- कायविराधनाऽप्कायविराधना च, पृथिवीकायमध्ये च मुद्गादयः कीटिकादयश सम्भवन्ति ततस्तेपामपि विराधना । तथा कोऽप्यभिज्ञाना जतु तापयित्वा कुतुपादिमुखस्योपरि जतुमुद्रां ददाति, तदा तेजःकायविराधनाऽपि, यनानिस्तत्र वायुरिति वायुकायनिराधना च, ततः पिहितोदिने पट्कायविराधना । अमुमेवार्थ स्पष्टं भावयति- जह चेव पुवलित्ते काया दाउं पुणोऽवि तह चेव । उवलिप्पंते काया मुइअंगाई नवरि छठे ॥ ३५१ ॥ व्याख्या-यथा चैव पूर्वलिप्ते 'कायाः' पृथिवीकायादयो विराध्यन्ते तथा साधुभ्यस्तैलादिकं दत्त्वा भूयोपि कुतुपादिमुखे उपलिप्यमाने काया विराध्यन्ते, नवरं पठे काये तत्पकायरूपे विराध्यमाना जन्तवः पृथिव्याश्रिताः 'मुइंगादयः' पिपीलिकाकुन्थ्वादयो द्रष्टव्या: । राम्मति 'दाणे कयविधाए य' इत्यवयवं व्याचिख्यासुराह- परस्स तं देइ स एव गेहे, तेल्लं व लोणं व घयं गुलं वा । उग्घाडिए तंमि करे अवरां, सविक्कयंतेण किणाइ अन्न॥३५२॥ व्याख्या-तस्मिन् कुतुपादिमुखे साध्वर्थमुद्घाटिते सति 'परसौ' याचकग्राहकादिकाय यद्वा-खकीय एव गृहे पुत्रादिभ्यस्तैलं लवणं घृतं गुडं वा ददाति, यदिवा स करोत्यवश्यं विक्रय, तेन च मूल्येनान्यत् क्रीणाति, एतच सर्व साध्वर्थमुद्घाटिते सति प्रवर्तते इति साधोः प्रवृत्तिदोपः । तथा [चैतदे]र 'अगिरणम्' इत्यवयवं व्याविख्यासुराइ- , ·, दाणे कयविक्कए वा होई अहिंगरणमजयभावरस । निवयंति जे य तहियं जीवा मुइयंगमूसाई ॥ ३५३ ॥ व्याख्या-दाने क्रय विक्रये चाऽनन्तरोक्तस्वरूपे प्रवर्त्तमाने साधोः ' अयतभावस्य' अयतोऽशुदाहारापरिहारकत्वेन जीवरक्षण- रहितः भावः-अध्यवसायो यस्य स तथा तस्य ' अधिकरणं' पापप्रतिरुपजायते, तथा तस्मिन् कुतुपादिमुखे उद्घाटिते ये जीवा मुइ- गमूपकादयो निपतन्ति निपत्य च विनाशमाविशन्ति तदप्यधिकरणं साधोरेव । सम्प्रति 'ते चेव कवाडमि' इत्यवयवं व्याचिख्यासुराह- जहेब कुंभाइसु पुवलित्ते, उभिज्जमाणेय हवंति काया। ओलिंपमाणेवि तहा तहेव, काया कवाडंमि विभासियव्वा ३५४ व्याख्या-यथैव 'कुम्भादौ ' घटादौ, आदिशब्दात्कुतुपादिपरिग्रहः, पूर्वलिप्ते उद्भियमाने 'कायाः पृथिवीकायादयो विराध्य- माना भवन्ति, उपलक्षणमेतत् , तेन दानक्रयविक्रयाधिकरणपत्तिश्च भवति, तथा कपाटेsपि पूर्वदत्ते साध्वर्थमुद्घाटयमाने वेदितव्याः, तथाहि-यदा कपाटात् प्राकथमपि पृथिवीकायो जलभृतः करको वा वीजपूरादिकं वा मुक्तं भवति तदा तस्मिन्नुद्घाट्यमाने कपाटे तद्वि- राधना भवति, जलभृते करकादौ तु भिद्यमाने [वा] पानीयं प्रसर्पत् प्रत्यासन्नचुल्यादावपि प्रविशेत, तेथा च सत्यग्निविराधना, यत्र चाग्नि- स्तत्र वायुरिति वायुविराधना च, मूइकादिविवरमविष्टकीटिकागृहगोधिकादिसत्त्वविनाशे त्रसकायविराधना चेति, दानक्रयविक्रयाधिकरण- प्रवृत्तिभावना च पूर्ववत्कर्तव्या। 'सम्पति सविसेसा' इत्यवयवं व्याचिख्यासुराह- घरकोइलसंचारा आवत्तण पीढगाइ हेटुवरि । नितेवि एयअंतो डिभाईपेल्लणे दोसा ॥ ३५५ ॥ व्याख्या-कपाटस्य ' सञ्चारात्' सञ्चलनाट्टहगोधिका, उपलक्षणमेतत् कीटिकोन्दुरादयश्च विराध्यन्ते, तथा प्रासादस्याधो भूमि- छ ·: रूपा पीठिकैव पीठिका-चयिका तबाध उपरितले च कपाटैकदेशस्यावर्त्तने तदाश्रिताः कुन्थुपिपीलिकादयो विनाशमश्नुवते, तथोद्घाट्य कपाटे पश्चान्मुखं नीयमानेऽन्तःस्थिते(रिति) अन्तःस्थितरय डिम्भादेः प्रेरणे दोपा:-शिरःस्फोटनादयो भवन्ति । सम्प्रत्यपवादमाह- घेप्पइ अकुंचियागंमि कवाडे पइदिणे परिवहंते । अजऊमुद्दिय गंठी परिभुज्जइ दद्दरो जो य॥ ३५६ ॥ व्याख्या-'अकुञ्चिकाके' कुञ्चिकारहिते, कुञ्चिकाविवररहिते इत्यर्थः, तत्र हि किल पृष्ठभागे उल्लालको न भवति तेन न घर्प- णद्वारेण सत्त्वविराधना, यद्वा-' अकूइयागेत्ति पाठः, तत्र 'अकूजिकाके' कूजिकारहिते अक्रेङ्कारारावे, किमुक्तं भवति ?-यदुद्घाट्यमानं कपाटं क्रेङ्काररवं न करोति, तद्धि पश्चास्क्रियमाणमूर्ध्वमस्तिर्यग् घर्पत प्रभूतरात्त्वव्यापादनं करोति तेन तद्वर्जनं, तस्मिन्नपि किंविशिष्टे ?- इत्याह-प्रतिदिन प्रतिदिवसं-निरन्तरं 'प्रतिवहति ' उद्घाट्यमाने दीयमाने चेत्यर्थः, तस्मिन् प्रायो न गृहगोधिकादिसत्त्वाश्रयस- म्भवः, चिरकालमवस्थानाभावात् । इत्थंभूते कपाटे साध्वर्थमप्युद्घाटिते यद्ददाति गृहस्थः तद्गृह्यते; स्थविरकल्पिकानामाचीर्णमेतत्, तथा यश्च दर्दरकः ' कुतुपादीनां मुखबन्धरूपः प्रतिदिचसं परिभुज्यते-वध्यते छोड्यते चेत्यर्थः, तत्र यदि जनुमुद्राव्यतिरेकेण केवलवस्त्रमात्रग्र- न्थिीयेत नापि च सचित्तपृथिवीकायादिलेपः तहि तस्मिन् साध्वर्थमुद्भिन्नेऽपि यदीयते तत्साधुभिद्यते इति उक्तमुद्भिनद्वारम् , अथ मालापहृतद्वारमाह- मालोहडंपि दुविहं जहन्नमुक्कोसगं च बोद्धव्वं । अग्गतलेहि जहन्नं तधिवरीयं तु उकोसं ॥ ३५७ ॥ व्याख्या-मालापहृतं द्विविध, तयथा-जघन्यमुत्कृष्टं च, तत्र यद्न्यस्ताभ्यां पादयोरग्रभागाभ्यां फलकसञ्ज्ञाभ्यां पाणिभ्यां ·, चोत्पाटिताभ्यामूर्ध्वविलगितोचसिककादिस्थितं दाच्या दृप्टेरगोचरं यदीयते तज्जघन्यं मालापहृतं, ' तद्रिपरीतं' जवन्यविपरीतं वृहन्निःश्रे- ण्यादिकमारुह्य प्रासादोपरितलादानीय दीयते तदुत्कृष्टं मालापहृतं । सम्पत्यनयोरेव दृष्टान्तौ सदोपौ वक्तुकाम आह- भिक्खू जहन्नगंमी गेख्य उक्कोसगंमि दिलुतो । अहिडसणमालपडणे य एवमाई भवे दोस्सा ॥ ३५८ ॥ व्याख्या-जघन्ये मालापहृते भिक्षुर्वन्दको दृष्टान्तः, उत्कृष्टे 'गेरुकः' कापिलः, तत्र जयन्ये मालापहृते 'अहिदशनं ' सर्पदश- नम् , उत्कृष्टे मालात्पतनमित्येवमादयो दोपा अभूवन् ॥ तत्र भिक्षुदृष्टान्त गाथाद्वयेनाह- मालाभिमुहं दृटुण अगारिं निग्गओ तओ साहू । तच्चन्निय आगमणं पुच्छा य अदिन्नदाणन्ति ॥ ३५९ ॥ मालंमि कुडे मोयग सुगंध अहि पविसणं करे डक्का । अन्नदिण साहु आगम निद्दय कहणा य संबोही ॥३६०॥ व्याख्या-जयन्तपुरं नाम नगरं, तत्र यक्षदिन्नो नाम गृहपतिः, तस्य भार्या वसुमती, अन्यदा च तदृहे धर्मरुचिर्नाम संयतो भिक्षार्थ मविवेश, तं च नियमितेन्द्रियमरक्तद्विष्टमेपणासमितमवलोक्य समुत्पन्नविशिष्टदानपरिणामेन यक्षदिन्नेन वसुमती सादरं वभणे, यथा देहि साधवेऽस्मै अमुकान् मोदकानिति, तेच मोदका ऊर्ध्वं विलगितोचसिक कमध्ये व्यवस्थिते घटेऽवतिष्ठन्ते, ततः सा तद्रहणार्थमुत्थिता, सा- धुश्च तां मालापहृतां भिक्षामवबुध्यमानस्तद्गृहानिर्जगाम । ततस्तत्कालं तस्मिन्नेव गृहे भिक्षायै भिक्षुरागमत् , पप्रच्छ च तं यक्षदिनो यथा कि भोः?[समं] तेन सिक्कादानीय!दीयमाना भिक्षा नजगृहे, ? ततः स प्रवचनमात्सर्यादेवमुवाच-अदत्तदानाअमी खलु वराकास्ततो न लभन्ते पूर्वकर्मविनियोगतो युष्मादृशामीश्वराणां गृहेषु स्निग्धमधुरादिकं भोजनं भोक्तं, किन्तु तैर्दुगतगृहेष्वन्तप्रान्तादिकं लम्बा भोक्तव्यमिति, ततो ·यक्षदिन्नेन तस्मायपि तानेव मोदकान् वसुमती दापिता, सा तस्मिन्नेव सिककविलगिते घटे मोदकानादातुमचालीत् , घटे च महोत्तमद्रव्य- निष्पन्नमो दकगन्धाघ्राणवशतः कथमपि भुजङ्गमः समागतोऽवतिष्ठते, वसुमती चोत्पाट्य पाणी पादाग्रतलभरेण यावन्मोदकघटे कड्- केल्लिपल्लवोपमं कर प्रक्षिपति ताकद्धजड्गमः कामुक इव सादरं तं प्रत्यगृह्णात् , ततो हा ! दष्टा दप्टेति पूत्कारं कुर्वती भूमौ निपपात, ददृशे च यक्षदिन्नेन फूत्कारं कुर्वन् दन्दशूकः, ततस्तत्क्षणादेव समाहूताः परममन्त्रवादिनः, समानीतानि च नानाविधानि भेपजानि, ततोऽया- प्यायुरत्रुटितमिति मन्त्रौपधप्रभावतः सा नीरुग्वभूव, समाजगाम च भूयोऽप्यपरस्मिन् दिने स एव धर्मरुचिः संयतो भिक्षायै, उपालेभे च यक्षदिन्नेन यथा दयामधानो धर्मस्तत्कि भोः साधो ! सुविहित तव तदानीं सर्प पश्यतोऽप्युपेक्षा प्रावतिष्ट ?, स पाह-नाहमद्राक्षं तदानीं दन्दशूकं, केवलमयमस्माकं सार्वज्ञ उपदेशो यथा मा ग्राहिषुः साधवो ! मालापहृतं भिक्षामिति, ततोऽहं प्रतिनिवृत्तः, एवं चोक्ते यक्षदिन्नः स्वचेतसि चिन्तयामास-अहो ! निरपायो भगवता निरुपादेशि भिक्षूणां धर्मः, य एव चेत्थं निरपायं धर्ममुपदिशति स्म स एव सर्वज्ञो न खलु सुधाभ्यवहारमन्तरेण सुधोद्गार उज्जृम्भते, एवं न यावत्ज्ञेयव्यापिज्ञानमन्तरेणेत्थं सकलकालमनपायिनो धर्मस्यो- पदेशप्रवृत्तिः, बुद्धिप्रागल्भ्ये हि वचसि प्रागल्भ्यमुपालम्भि तरमात्स एव सर्वज्ञ इति, इत्यं च विचिन्त्य भक्तिवशोच्छलितपुलकजालो- पशोभिततनुः सादरं धर्मरुचिश्रमणमवन्दत, वन्दित्वा च जिनप्रणीतं धर्म पप्रच्छ, स च कथयामास सक्षेपतः, ततो जिनप्रणीतवाक्यामृतर- सास्वादतस्तेपामवजगाम सकलमपि मायासनवीयादिसम्पादितकुवासनामयं गरलं, पश्यति च यथावस्थितानि हेयोपादेयानि वस्तूनि, प्रमोदते च जात्यन्ध इव चक्षुर्लाभे सविशेपतरं, ततो मध्या विशेपतो गुरुसमीपे समागत्य धर्म श्रुत्वा जातसंवेगौ दम्पती अपि प्रव्रज्यां प्रपेदाते । सूत्रं सुगमं । सम्पत्यस्मिन्नेव जघन्ये मालापहृतेऽन्यानपि दोपानभिधित्सुराह- ·- आसंदिपीढमंचकजंतोडूखल पडत उभयवहे । वोच्छेय पओसाई उड्डाहमनाणिवाओ य ॥ ३६१ ॥ व्याख्या-आसंदी' मञ्चिका 'पीठ' गोमयादिमयमासनं ' मञ्चकः ' प्रतीतः ' यन्त्रं ' नीहादिदलनोपकरणम्, 'उडूखल: मतीतः। एतेष्वारुणा, उपलक्षणमेतत, पाणी चोत्पाट्य ऊध्र्वविलगितसिकाकादिस्थितमोदकादिग्रहणे कथमपि यदि मञ्चकादिहसनतो दात्री निपतति तर्हि 'उभयवधः' दाव्याः पृथिव्यादिकायादीनां च विनाशः। तत्र दाच्या हस्तादिभगतो यदिवा विसंस्थुलपतनतः कथमप्य- स्थानाभिघातसम्भवात्माणव्यपरोपणमपि, तया च निपतन्त्या भूम्याद्याश्रितानां पृथिवीकायादीनामपि विनाशः, यथैतस्मै भिक्षामहं ददती प्रागपि महत्यनर्थे पतितेति न कोऽप्यस्मै दास्यतीति तद्गृहे तद्रव्यान्यद्रव्यन्यवच्छेदः, तथा मुण्डेनानेन परमार्थतः पातितेति कस्यापि गृह- स्वामिनः साधुविषयः मद्वेपोऽपि भवति, आदिशब्दाचाडनादिपरिग्रहः, प्रद्वेषदग्धो हि कोऽपि कोपान्धतया ताडनमपि कुर्यात् , कोऽपि निर्भ- सनं, कोऽपि वधमपि, तथा च प्रवचनस्योड्डाहः-खिसा यथा-साध्वर्थमेपा भिक्षामाहरन्ती परासुरभूत्, तस्मान्नामी साधवः कल्याणका- रिणः, लोके चाज्ञानवादः-एवंविधमपि दाव्या अनर्थमेते न जानन्तीत्येवं मूर्खतापवादः, तस्माजघन्यमपि मालापहतमवश्यं परिहर्त्तव्यं ॥ तदेवमुक्तो जघन्यस्य मालापहृतस्य सदोपो दृष्टान्तोऽन्येऽपि च दोपाः, सम्प्रत्युत्कृष्टस्य तानाह- एमेव य उकोसे वारणनिरसेणि गुन्विणीपडणं । गम्भित्थिकुच्छिफोडण पुरओ मरणं कहण बोही ॥ ३६२ ॥ व्याख्या-जयन्तीनाम पुरी, तत्र सुरदत्तो नाम गृहपतिः, तस्य भार्या वसुन्धरा, अन्यदा च तद्गृहे गुणचन्द्राभिधः साधुर्भि- साथै प्राविशत, तं च प्रशान्तमनसमिहपरलोकनिःस्पृहं मूर्त धर्ममिव समागच्छन्तमवेक्ष्य सुरदत्तो वसुन्धरामभिहितवान-यथा देहि साधवे १ १९ ·मालादानीय मोदकानिति, सा च तदानीमन्तर्वत्नी, परं पत्युरादेशं देवताशेपामिव प्रतीच्छन्ती मोदकानयनाय मालाभिमुखां निश्रेणिमारो- दुमयतिष्ट, साधुश्च न कल्पते मालापहृता भिक्षा संयतानामिति तां विनिवार्य तगृहानिःससार, तनस्तत्क्षण एव कोऽपि कापिलो भिक्षार्थ तस्मिन्नेव गृहे प्राविशत्, सुरदत्तेन च स पृष्टो-यथा भोः! किं संयतेन मालादानीयमाना भिक्षा न प्रतिजगृहे ?, ततः स मात्सर्यवशाद- सम्बद्धं किमप्यभाषिष्ट, ततस्तस्मायपि सुरदत्तो वसुन्धरया मोदकान् दापितवान् , वसुन्धरा च मोदकानयनार्थ निःश्रेणिमारोहन्ती कथ- मपि पादहसनतो विसंस्थुलाङ्गी न्यपतत्, अधश्च व्रीहिदलनयन्त्रकमासीत् , ततस्तत्कीलकस्तस्या निपतन्त्याः कुक्षि द्विधा पाटयामास निर्गतश्च परिस्फुरस्ततो गर्भः, कीलकविदारिततया महापीडाऽतिशयभावतः पश्यतामेव सकललोकानां सदुःखं स्पन्दमानः पञ्चत्वमगमत, तथा वसुन्धरा च, तत उच्छलितः पापीयसः कापिलस्यावर्णवादः, अन्यदा च भूयोऽपि तस्मिन्नेव गृहे स एव साधुर्भि- क्षार्थमाजगाम, सुरदत्तश्च तमप्राक्षीत्-भगवन् ! यथा यूयं ज्ञानचक्षुपा दाच्या विनाशमवेक्षमाणा भिक्षा परिहृतवन्तः तथाऽस्माकमपि किं नाचीकथत?, येन तदानीं सा मालं नारोहेत्, ततः साधुरवोचत्-नाहं किमपि जाने, केवलमयमस्माकं सार्वज्ञ उपदेशः-यथा न कल्पते साधूनां मालापहृता भिक्षेति, ततः स पूर्ववदचिन्तयद्धर्ममश्रौषीत प्रव्रज्यां चाग्रहीदिति, सूत्रं सुगम, नवरम् , एवमेव जघन्यमालापहृते इवोत्कृष्टेऽपि मालापहते ‘पडन्त उभयवहो' इत्यादयो दोपा वक्तव्याः। तत्र दाच्या वधे उदाहरणं 'वारणनिस्सेणि' इत्यादि । सम्प- ति मालापहृतमेव भङ्गयन्तरेणाह- उड्डमहे तिरियपि य अहवा मालोहडं भवे तिविहं । उड्डे य महोयरणं भणियं कुंभाइसू उभयं ॥ ३६३ ॥ व्याख्या-अथवा मालापहृतं त्रिविधं, तद्यथा-ऊर्ध्वमस्तिर्यक् च, तत्र ऊर्ध्वमेतदनन्तरोक्तमूर्ध्वविलगितसिककादिगतम् , अधो - ·- भूमिगृहादाववतरणं-प्रवेशः, तत्राधोऽवतरणेन यदीयते तदप्युपचारादधोऽवतरणं, तथा 'कुंभादिषु' कुम्भोष्ट्रिकाप्रभृतिषु यद्वत्तेते देयं तदु- भयम्-ऊर्जाऽधोमालापहतस्वभावं भणितं तीर्थकरादिभिः, तथाहि-बृहत्तरोचैस्तरकुम्भादिमध्यव्यवस्थितस्य देयस्य ग्रहणाय येन दात्री पायुत्पाटनादि करोति तेनोर्ध्वमालापहृतं, येन त्वधोमुखं वाहुमतिप्रभूतं व्यापारयति तेनाधोमालापहृतं, दोषा अत्रापि पूर्ववद्भावनीयाः। अत्रैवापवादमाह- ददर सिल सोवाणे पुव्वारूढे अणुच्चमुक्खित्ते । मालोहडं न होई सेसं मालोहडं होइ ॥ ३६४ ॥ व्याख्या-'दईरः' निरन्तरकाष्ठफलकमयो निःश्रेणिविशेषः 'शिला' प्रतीता 'सोपानानि' इष्टकामयान्यवतरणानि, एतान्या- रुह्य यद्ददाति तन्मालापहृतं न भवति, केवलं साधुरप्येषणाशुद्धिनिमित्तं प्रासादस्योपरि दर्दरादिना चटति, अपवादेन भूस्थोऽप्यानीतं गृह्णाति, तथा पूर्वारूढः साध्वागमनादग्रतः स्वयोगेन निःश्रेण्यादिना प्रासादोपरि चटितो दाता यद्ददाति साधुपात्रके, कथंभूते ? इत्याह- अनुचोत्क्षिप्ते, किमुक्तं भवति ?-भूमिस्थः संयतो दृष्टेरधः पात्रं धारयन् यावत्प्रमाणे उचैःस्थाने स्थितो दाता पात्रे हस्तं प्रक्षिप्य ददाति तावत्प्रमाणे पूर्वारूढो यददाति तन्मालापहृतं न भवति, शेषतु सर्वमप्यनन्तरोक्तं मालापहृतमवसेयम् । इहानुचोरिक्षप्तोचोत्क्षिप्तयोः स्वरूपमाह- तिरियायय उज्जुगएण गिण्हई जं करेण पासंतो । एयमणुच्चुक्खित्तं उच्चुक्खित्तं भवे सेसं ॥ ३६५ ॥ व्याख्या-तिर्यग् आयतेन-दीर्पण 'ऋजुकेन ' सरलेन 'करण' हस्तेन पात्रं दृष्ट्या निमालयन् यद्गृह्णाति तदित्थंभूतं पात्रमनु- चोत्क्षिप्तमुच्यते, शेष पुनरुचोसिस, इयमत्र भावना-यदृष्टरुपरि वाहुं प्रसार्य देयवस्तुग्रहणाय पात्रं प्रियते तत्तथा नियमाणमुचोत्क्षिप्तमिति, ·पडियरणपओसेणं भावं नाउं जइस्स आलावो। तन्निब्बंधा गहियं हंदि स मुक्कोसि मा बीयं ॥ ३६९ ॥ व्याख्या-वसन्तपुरं नाम नगरं, तत्र जिनदासो नाम श्रावकः, तस्य भार्या रुक्मिणी, जिनदासस्य गृहे वत्सराजो नाम गोपालः, स चाष्टमे अष्टमे दिने सर्वासामपि गोमहिषीणां दुग्धमादत्ते, तथैव तस्य प्रथमतो धृतत्वात्, अन्यदा च साधुसङ्घाटको भिक्षायै तत्रागमत्, इतश्च तस्मिन् दिने गोपालस्य सर्वदुग्धादानवारकः, ततस्तेन सर्वा अपि गोमहिण्यो दुग्धा महती पारिदुग्धस्यापूर्णा, जिनदासथ जिनवचनभावितान्तःकरणतया साधुसङ्घनटकं परमपात्रभूतमायातमवलोक्य भक्तितो यथेच्छ भक्तपानादिकं तस्मै दत्तवान्, ततो 'दुग्धा- न्तानि भोजनानीति परिभाव्य भक्तितरलितमनस्कतया गोपालस्य दुग्धं वलादाच्छिद्य कतिपयं ददौ, ततः स गोपालो मनसि साधो- रुपरि मनाक् प्रद्वेषं ययौ, परं प्रभुभयान्न किमपि वक्तुमीशितः, ततस्तत्पयोभाजनं कतिपयन्यूनं स्वगृहे नीतवान्, तच तथाभूतं न्यून- मवलोक्य भार्या सरोपं पृष्टवती, किमिति न्यूनमिदं पयोभाजनम् ? इति, ततो गोपेन यथावस्थिते कथिते साऽपि साधुमाक्रोष्टुं प्रावर्तत, चेटरूपाणि च दुग्धं स्तोकमवलोक्य किमस्माकं भविष्यतीति रोदितुं प्रवृत्तानि, तत इत्थं सकलमपि स्वकुटुम्बमाकुलमवेत्य स गोपः सज्जातसाधुविषयमहाकोपः साधु व्यापादयितुं चलितवान् , दृष्टश्च भिक्षार्थ परिभ्रमन् कापि प्रदेशे साधुः, ततः प्रधावितो लकुटमुत्पाद्य साधोः पृष्ठतः, साधुनापि कथमपि पश्चादवलोकने तं गोपं तथाभूतं कोपारुणनयनमालोक्य परिभाषयामासे, नूनमेतस्य दुग्धं वलादा- च्छिद्य जिनदासेन मह्यं ददे तेन मम मारणार्थमिव कुपित एष समागच्छन्नुपलक्ष्यते, ततः साधुर्विशेषतः प्रसन्नवदनो भूत्वा तस्यैव सम्मुखं प्रत्यागन्तुं प्रावर्त्तत, वभाण च यथा--भो भोः क्षीरगृहनियुक्तक ! तव प्रभुनिर्वन्धेन मया तदानीं दुग्धमात्तं सम्पति तु गृहाण त्वमात्मीयं दुग्धमिति, एवं चोक्ते सत्युपशान्तकोपः साधू प्रति स्वस्वभावं प्रकटितवान्, यथा भोः साधो ! सुविहित! तव मारणार्थमह- ·. . मिदानीमागतः, परं सम्प्रति त्वद्वचनामृतपरिसेकत उपशशाम मे सर्वः कोपानला, ततो गृहाण त्वमेवेदं दुग्धं, मुक्तश्चाक्षतप्राणो मया, परं भूयो ऽप्येवमाच्छेद्य न ग्रहीतव्यमिति निवृत्तो गोपः, स्वस्थानं च गतः साधुरिति । सूत्रं सुगमं, नवरं 'पयभाणूणं 'ति विभक्तिलोपात्पयो- भाजनमूनं दृष्ट्वा : भोई ' इति भोग्या-भार्या इत्यर्थः, 'रोवे 'त्ति रुन्ति, 'हंदी 'ति आमन्त्रणे, तन्निबन्धात् त्वदीयजिनदासा- ख्यप्रभुनिवन्धागृहीतं, ततः स माह-मुक्तोऽसि सम्पति मा द्वितीयं वारमेवं गृहीथाः । सम्प्रति गोपालविषय एव ' अचियत्तसंखडाई इत्येतद्वयाचिख्यासुराह- नानिविलु लब्भइ दासीवि न भुज्जए रिते भत्ता । दोन्नेगयरपओसं जं काही अंतरायं च ॥३७०॥ व्याख्या-प्रभुणा वलादाच्छिद्यमाने दुग्धे कोऽपि गोपो रुष्टः प्रभोः सम्मुखमेवमपि त्रुवाणः सम्भाव्यते, यथा किमिति मदीयं दुग्धं वलादागृह्णासि ?, न खलु 'अनिर्दृष्टम् ' अनुपार्जितमिह किमपि लभ्यते, ततो मया स्वशरीरायासवलेनेदं दुग्धमुपार्जितम् , अतः कथमत्र प्रभवसि ?, न हि दास्यप्यास्तामुत्तमवेश्यादिकमित्यपिशब्दार्थः, 'भक्ताहते ' भक्तपानमृते, भरणपोषणमृते इत्यर्थः, 'भुज्यते भोक्तुं लभ्यते, ततो मदीयं भोजनमिदम् , अतो न तेऽत्र प्रभुत्वावकाशः, एवं चोक्ते सति कदाचिट्ठयोरपि प्रभुगोपालकयोः परस्पर- मेकतरस्य वा द्वितीयस्योपरि प्रद्वेपो वर्द्धते, प्रद्वेषे च वर्द्धमाने यत् करिष्यति धनहरणमारणादिकं तत्स्वयमेवाऽऽच्छेद्यादाने दोपत्वेन विज्ञेयं । तथा यचान्तरायं गोपालकस्य तत्कुटुम्बस्य च तदपि दोषत्वेन विज्ञेयमिति । तदेवं 'गोवालपइ' इति व्याख्यातम् । एतदनुसा- रेण च भृतकादावपि यथायोगमप्रीत्यादिकं सम्भावनीयमिति । सम्प्रति स्वामिविषयमाच्छेद्यं विभावयिषुराह- सामी चारभडा वा संजय दट्टण तेसि अट्ठाए । कलुणाणं अच्छेज्ज साहूण न कप्पए घेत्तुं ॥ ३७१ ॥ , ·. व्याख्या-इह स्वगृहमात्रनायकः प्रभुः ग्रामादिनायकः स्वामी चारभटा वा-स्वामिभटा वा, तेऽपि स्वामिग्रहणेन गृह्यन्ते । संयतान् दृष्ट्वा तेषां संयतानामर्थाय 'करुणानां कृपास्थानानां दरिद्रकौडम्बिकादीनां सम्बन्ध्याऽऽच्छिद्य यददाति तत्साधूनां न कल्पते एतदेव व्यक्तं भावयति- आहारोवहिमाई जइअट्ठाए उ कोइ अच्छिदे । संखडि असंखडीए तं गिण्हते इमे दोसा ॥ ३७२ ॥ व्याख्या-यदि कोऽपि स्वामी भटो वा यतीनामर्थाय केपाश्चित्सम्बन्ध्याहारोपध्यादिकं ' सङ्घड्या' कलहकरणेन 'असङ्खड्या' कलहाभावेन, कोऽपि हि तत्सम्बन्धिनि बलादाच्छिद्यमाने कलहं करोति, कोऽपि स्वामिभयादिना न किमपि वक्ति, तत उक्त सङ्खड्या- ऽसङ्खड्या वेति, वलादाच्छिय यतिभ्यो ददाति तयतीनां न कल्पते । यतस्तद्गृह्नति यताविमे दोपाः ॥ तानेवाह- अचियत्तमंतरायं तेनाहड एगऽणेगवोच्छेओ। निच्छुभणाइदोसा तस्स अलंभे य जं पावे ॥ ३७३ ॥ व्याख्या-येषां सत्कमाच्छिय वलात् स्वामिना दीयते तेषाम् ' अचियत्तम् ' अप्रीतिरुपजायते, तथा तेषाम् ' अन्तरायं ' दीय- मानवस्तुपरिभोगहानिः कृता भवति, तथेत्थं साधूनामाददानानां स्तेनाहृतं भवति-अदत्तादानदोपो भवति, दीयमानवस्तुनायकेना- ननुज्ञातत्वात्, तथा येषां सम्बन्धि स्वामिना बलादाच्छिद्य दीयते ते कदाचित्प्रद्विष्टाः सन्तोऽन्यदापि तस्यैकस्य साधोभक्तपानव्यव- च्छेदं कुर्वन्ति, तथाऽनेन सम्प्रति वलादस्माकं भक्तादि गृहीतं ततः कालान्तरेऽप्यस्मै न किमपि दातव्यमस्माभिरिति, अथवा सामा- न्यतः प्रद्वेषमुपयान्ति, यथाऽनेन संयतेन वलादस्माकं भक्तादि गृह्यते तस्मात्कालान्तरेण न कस्मायपि संयताय दातव्यमित्यनेकसाधूनां - .

·भक्तादिव्यवच्छेदः, तथा ते रुष्टाः सन्तो यः पूर्वमुपाश्रयो दत्तः तस्मानिष्काशयन्ति, आदिशब्दात्खरपरुषाणि भाषन्ते इति परिगृह्यते । तथा तस्य उपाश्रयस्यालाभे यत् किमपि कष्टं प्राप्नुवन्ति तदप्याच्छेद्यादाननिमित्तमिति दोपः । सम्पति स्तेनाच्छेचं भावयति- तेणो व संजयहा कलुणाणं अप्पणो व अट्ठाए । वोच्छेय पओसं वा न कप्पई कप्पणुन्नायं ॥ ३४ ॥ व्याख्या-इह स्तेना अपि केचित् संयतान् प्रति भद्रका भवन्ति, संयता अपि कापि दरिद्रसार्थेन सह व्रजन्ति, ततस्तान भिक्षा- वेलायां भिक्षामप्राप्नुवतो दृष्ट्वा संयतानामर्थाय यद्वा स्वस्याऽऽत्मनोऽर्थाय तेषां 'करुणानां ' कृपास्थानानां दरिद्रसार्थमानुषाणां सका- शादाच्छिद्य यद्ददाति स्तेनः तत् स्तेनाच्छेद्यं द्रष्टव्यं, तच्च साधूनां न कल्पते, यतस्तस्मिन् गृह्यमाणे येषां सम्बन्धि तद्रव्यं ते पूर्वोक्त- प्रकारेणैकानेकसाधूनां भक्तादिव्यवच्छेदं कुर्वन्ति, यद्वा-'प्रद्वेष ' रोषमुपयान्ति, तथा च सति सार्थानिष्काशनं कालान्तरेऽपि तेषां पार्चे उपाश्रयापतिलम्भ इत्यादयो दोषाः, यदि पुनस्तेऽपि सार्थिका वक्ष्यमाणप्रकारेणानुजानन्ते तहि कल्पते । एतदेव गाथाद्वयेन स्पष्टं भावयति- संजयभद्दा तेणा आयंती वा असंथरे जइणं । जइ देति न घेत्तब्वं निच्छुभवोच्छेउ मा होज्जा ॥ ३७५ ॥ घयसत्तुयदिढतो समणुन्नाया व घेत्तुणं पच्छा । देति तयं तेसिं चिय समणुन्नाया व भ॑जति ॥ ३७६ ॥ व्याख्या-इह स्तेना अपि केचित् संयतभद्रका भवन्ति, साधवश्च कदाचिदरिद्रसार्थेन सह कापि व्रजन्ति, ततस्तेषां साधूनां भिक्षावेलायाम् 'असंस्तरे' अनिवाहे ते स्तेनाः स्वग्रामाभिमुखं प्रत्यागच्छन्तो वाशब्दात् स्वग्रामादन्यत्र गच्छन्तो वा यदि तेषां दरिद्रः ·सार्थमानुपाणां वलादाच्छिय भक्तादि प्रयच्छन्ति तर्हि न ग्राह्य, यतो मा भूत 'निच्छोभः' सान्निष्काशनं एकानेकसाधूनां तेभ्यो भक्तादिव्यवच्छेदो वा, यदि पुनस्तेऽपि सार्थिका स्तेनैवलादाप्यमाना एवं ब्रुवते, यचास्माकमहो घृतसक्तदृष्टान्त उपातिष्ठत, घृतं हि सक्तुमध्ये प्रक्षिप्तं विशिष्टसंयोगाय जायते, एवमस्माकमप्यवश्यं चौरैर्ग्रहीतव्यं, ततो यदि चौरा अपि युष्मभ्यं दापयन्ति ततो महानस्माकं समाधिरिति, तत एवं साथिकैरनुज्ञाताः साधवो दीयमानं गृह्णन्ति, पश्चाचौरेष्वपगतेषु भूयोऽपि तद्रव्यं गृहीतं तेभ्यः समर्पयन्ति, यथा तदानीं चौरपतिभयादस्माभिहीतं, सम्पति ते गतास्तत एतदात्मीयं द्रव्यं यूयं गृह्णीथेति, एवं चोक्ते सति यदि तेऽपि समनुजानते यथा-युष्मभ्यमेतदस्माभिर्दत्तमिति तहि भुजते, कल्पनीयत्वादिति । अनेन 'कप्पणुनायं' इत्यवयवो व्याख्यातः । तदेवमुक्तमाच्छेद्य- द्वारम् , इदानीमनिसृष्टद्वारमाह- अणिसिहँ पडिकुटुं अणुनायं कप्पए सुविहियाणं । लड्डुग चोल्लग जंते संखडि खीरावणाईसु ॥ ३७७ ॥ व्याख्या-निसृष्टम् - अनुज्ञातं तद्विपरीतमनिसृष्टमननुज्ञातमित्यर्थः, तत् 'प्रतिकृष्टं ' निराकृतं तीर्थकरगणधरैः, अनुज्ञातं पुनः कल्पते सुविहितानां, तच्चानिसृष्टमनेकधा, तद्यथा-'लड्डकविषयं ' मोदकविषयं, तथा 'चोल्लकविषयं' भोजनविषयं, ' यन्त्रे' इति कोल्हकादिघाणकविषय, तथा 'संखडिविषयं' विवाहादिविषय, तथा 'क्षीरविपर्य' दुग्धविषय, तथा आपणादिविषयम्, आदिशब्दा- हादिविषयमवसेयम् , इयमत्र भावना-इह सामान्यतोऽनिसृष्टं द्विधा, तद्यथा-साधारणानिसृष्टं भोजनानिसृष्टं च, तत्र भोजनानिसृष्टं चोल्लकशब्देनोक्तं, साधारणानिसृष्टं तु शेषभेदैरिति । तत्र मोदकविषयसाधारणानिसृष्टोदाहरणं गाथाचतुष्टयेनाह- बत्तीसा सामन्ने ते कहिं हाउं गयत्ति इअ वुत्ते । परसंतिएण पुन्नं न तरसि काउंति पच्चाह ॥ ३७८ ॥ - ३ ·अविय हु बत्तीसाए दिन्नेहिं तवेगमोयगो न भवे । अप्पवयं बहुआयं जइ जाणसि देहि तो मज्झं ॥ ३७९ ॥ लाभिय नेतो पट्टो किं लद्धं नत्थि पेच्छिमो दाए । इयरोऽवि आह नाहं देमित्ति सहोढ चोरत्ति ॥ ३८० ॥ गिण्हण कड्ण ववहार पच्छकडुड्डाह पुच्छ निब्बिसए । अपहुंमि भवे दोसा पहुंमि दिन्ने तओ गहणं ॥३८१॥ व्याख्या-रत्नपुरे पुरे माणिभद्रप्रमुखा द्वात्रिंशद्वयस्याः, ते कदाचिदुद्यापनानिमित्तं साधारणान् मोदकान् कारितवन्तः, कार- यित्वा च समुदायेनोद्यापनिकायां गताः, तत्र चैको मोदकरक्षको मुक्तः, शेपास्त्वेकत्रिंशन्नद्यां स्नातुं गताः, अत्रान्तरे च कोऽपि लोलुपः साधुर्भिक्षार्थमुपातिष्ठत, दृष्टाश्च तेन मोदकाः, ततो जातलाम्पट्यो धर्मलाभयित्वा तं पुरुषं मोदकान् याचितवान् , स माह-भगवन् ! न ममैकाकिनोऽधीना एते मोदकाः, किन्त्वन्येपामप्येकत्रिंशजनानां, ततः कथमहं प्रयच्छामि ?, एवमुक्ते साधुराह-ते 'कहिं 'ति कुत्र गताः? स पाह-नयां स्नातुमिति, तत एवमुक्ते भूयोऽपि साधुस्तं प्रत्याह-परसत्केन मोदकसमूहेन त्वं पुण्यं कर्तुं न शक्नोपि? यदेतं याचितो. ऽपि न ददासि, महानुभाव ! मूढस्त्वं, यः परसत्कानपि मोदकान् मह्यं दत्त्वा पुण्यं नोपार्जयसि, अपि च द्वात्रिंशतमपि मोदकान् यदि मे प्रयच्छसि तथापि तव भागे एक एव मोदको याति, तत एवमल्पव्ययं वद्वायं दानं यदि जानासि सम्यग्रहृदयेन तर्हि ततो देहि मे सर्वा- नपि मोदकानिति, तत एवमुक्ते दत्तास्तेन सर्वेऽपि मोदकाः, भृतं साधुभाजनं, ततः सजातहर्पः साधुस्तस्मात्स्थानाद्विनिर्गन्तुं प्रवृत्तः, अत्रा- न्तरे च सम्मुखमागच्छन्ति माणिभद्रादयः, पृष्टश्च तैः साधुः -भगवन् ! किमत्र त्वया लब्धं?, ततः साधुना चिन्तितं, यथैते ते मोदक- स्वामिनस्ततो यदि मोदका लब्धा इति वक्ष्ये तर्हि भूयोऽपि ग्रहीष्यन्ति, तस्मान्न किमपि लब्धमिति वच्मीति, तथैवोक्तवान्, ततस्तैर्मा-

·णिभद्रप्रमुखै राक्रान्तं साधुमवलोक्य सजातशबैरभाणि-दर्शय निजभाजनं साधो ! येन प्रेक्षामहे, साधुश्च न दर्शयति, ततो वलात्म-
लोकितं, दृष्टा मोदकाः, ततः कोपारुणलोचनैः साधिक्षेपं रक्षकपुरुषः पृष्टः-यथा कि भोः ! त्वयाऽस्मै सर्वेऽपि मोदका दत्ताः?, स भयेन
कम्पमानोऽवोचत्-न मया दत्ताः, एवं चोक्ते माणिभद्रादिभिः साधुरूचे-चौरस्त्वं पाप साधुवेषबिडम्बकः 'सहोढ' इति सलोपत्र
इदानीं प्राप्तोऽसि ? कुतस्ते मोक्ष इति गृहीतो वस्त्राञ्चले?, कर्षितो बहुना, ततः पश्चात्कृत इति गृहीत्वा सकलमपि पात्ररजोहरणादिकमु-
पकरणं गृहस्थीकृतः, ततः 'उड्डाह ' इति नीतो राजकुलं, कथितो धर्माधिकरणिकानां, पृष्टश्च तैः साधुश्च न किमपि लज्जया वक्तुं शक्त-
वान्, ततस्तैः परिभावितं-नूनमेप चोर इति, परं साधुवेपधारीतिकृत्वा प्राणैर्मुक्तो निर्विषयश्चाऽऽज्ञापितः, एवमत्र भावना-अनायके दातरि
एतेऽनन्तरोक्ता ग्रहणकर्षणादयो दोपा भवन्ति, 'पहुंमि 'त्ति तृतीयार्थे सप्तमी, यथा 'तिसु तेसु अलंकिया पुहवी' इत्यत्र, ततोऽयमर्थः-
तस्मात् 'प्रभुणा' नायकेन दत्ते सति साधुना ग्रहणं भक्तादेः कर्त्तव्यं, तत्राप्याच्छेद्यादिकं सम्यक् परिहर्तव्यमिति । उक्तं सोदाहरणं
मोदकद्वारम् , अधुना शेपाण्यपि द्वाराण्यतिदेशेन व्याख्यानयति-
एमेव य जंतंमिवि संखडि खीरे य आवणाईसुं । सामन्नं पडिकुटुं कप्पइ घेत्तुं अणुन्नायं ॥ ३८२ ॥
व्याख्या-'एवमेव ' मोदकोदाहरणप्रकारेण यन्त्रेऽपि सङ्घड्यामपि क्षीरे चाऽऽपणादिषु च यत् 'सामान्य' साधारणं तत्
स्वामिभिः सर्वैरप्यनिसृष्टं सत् प्रतिक्रुष्टं तीर्थकरगणधरैः, अनुज्ञातं पुनः सर्वैरपि स्वामिभिः कल्पते ग्रहीतुं, तत्र दोषाभावात् । सम्पति
चुल्लकद्वारस्य प्रस्तावनां चुल्लकस्य भेदं च प्रतिपादयति-
चुल्लत्ति दारमहुणा बहुवत्तव्वति तं कयं पच्छा । वन्नेइ गुरु सो पुण सामिय हत्थीण विन्नेओ ॥ ३८३ ॥

·- व्याख्या-अधुना चुल्लकद्वारं व्याख्येयम्, अथोच्येत-मूलगाथाया द्वितीय स्थाने निर्दिष्टमपि कस्माद्व्याख्यावेलाया पश्चात्कृतं ?, तत आह-बहुवक्तव्यमिदं द्वारमतो व्याख्यावेलायां पश्चात्कृतं, तत्र 'गुरु' तीर्थकरादिः 'वर्णयति' प्ररूपयति यथा स चुल्लको द्विधा, तद्यथा-स्वामिनो हस्तिनश्च । तत्र प्रथमतः स्वाम्यनिर्दिष्टं चुल्लकमाह- छिन्नमछिन्नो दुविहो होइ अछिन्नो निसिहअणिसिहो । छिन्नमि चुल्लगंमी कप्पइ घेत्तुं निसिलुमि ॥ ३८४ ॥ व्याख्या-इह द्विधा चुल्लकः, तद्यथा-छिन्नोऽच्छिन्नश्च, इयमत्र भावना-इह कोऽपि कौडम्बिकः क्षेत्रगतहालिकानां कस्यापि पार्चे कृत्वा भोजनं प्रस्थापयति, स यदैकैकहालिकयोग्यं पृथक् पृथग भाजने कृत्वा प्रस्थापयति तदा स चुल्लकश्छिन्नः, यदा तु सर्वेषा- मपि हालिकानां योग्यमेकस्यामेव स्थाल्यां कृत्वा प्रेषयति तदा सोऽच्छिन्नः, एवमन्यत्राप्युद्यापनिकादौ छिन्नाच्छिन्नत्वं चुल्लकस्य भावनी- यम् । अच्छिन्नोऽपि द्विधा, तद्यथा-निसृष्टोऽनिसृष्टश्च, तत्र निसृष्टः कौटुम्बिकेन येषां च हालिकानां योग्यः स चुल्लकः तैश्च साधुभ्यो दानाय मुत्कलितः, इतरस्त्वमुत्कलितोऽनिसृष्टः । तत्र यस्य निमित्तं छिन्नः स एव चेत्तस्यात्मीयस्य छिन्नस्य दाता तर्हि तस्मिंश्छिन्ने ऽपि चुल्लके तत्स्वामिना दीयमाने साधूनां ग्रहीतुं कल्पते, दोपाभावात, तथाऽच्छिन्नेऽपि सर्वैरपि तत्स्वामिभिनिसृष्टे अनुज्ञाते तं ग्रहीतुं कल्पते, तत्रापि दोपाभावात् । एनमेवार्थ सविशेपतरमाह- छिन्नो दिट्टमदिट्ठो जो य निसिहो भवे अछिन्नो य । सो कप्पइ इयरो उण अदिदिट्ठो वऽणुन्नाओ ॥ ३८५ ॥ व्याख्या-यश्चुल्लको यस्य निमित्तं छिन्नः स तने दीयमानो मूलस्वामिना कौडम्बिकेनादृष्टो दृष्टो वा कल्पते, तथा यश्वाच्छिन्नो ·योऽपि च यस्य निमित्तं छिन्नः स स्वस्वस्वामिभिरनुज्ञातोऽन्येन दीयमानः स्वस्वस्वामिभिरदृष्टो दृष्टो वा कल्पते, 'इयरो उ ण 'त्ति इतर एतद्वयतिरिक्तः तुः-पुनरर्थे छिन्नोऽछिन्नो वा स्वस्वस्वामिभिरननुज्ञातोऽदृष्टो दृष्टो वा न कल्पते, प्रागुक्तग्रहणादिदोषसम्भवात, अयं च विधिः साधारणानिसृष्टेऽपि वेदितव्यः । तथा चैतदेव गाथान प्रतिपादयति- अणिसिट्ठमणुन्नायं कप्पइ घेत्तुं तहेव अदिलं । व्याख्या-अनिसृष्टं-साधारणानिसृष्टं पूर्व स्वस्वामिभिः सर्वैरननुज्ञातमपि यदि पश्चादनुज्ञातं भवति तर्हि कल्पते तद्रहीतुं । तथा- ऽनुज्ञातं सत् सर्वैः स्वामिभिरन्यत्रगतत्वादिना कारणेनादृष्टमपि ग्रहीतुं कल्पते, दोषाभावात् । सम्पति हस्तिनश्चुल्लकानिसृष्टं, गाथो- त्तरार्दैन भावयति- जड्डस्स य अनिसिटुं न कप्पई कप्पइ अदिळं ॥ ३८६ ॥ व्याख्या-हस्तिनो भक्तं मिण्ठेनानुज्ञातमपि राज्ञा गजेन चानिसृष्टम्-अननुज्ञातं न कल्पते, वक्ष्यमाणग्रहणादिदोषप्रसङ्गात् , तथा मिण्ठेन स्वलभ्यं भक्तं दीयमानं गजेनादृष्टं कल्पते, गजदृष्टग्रहणे तु वक्ष्यमाणोपाश्रयभङ्गादिदोषप्रसङ्गः। अस्यैव विघेरन्यथाकरणे दोषानाह- निवपिंडो गयभत्तं गहणाई अंतराइयमदिन्नं । डुंबस्स संतिएवि हु अभिक्ख वसही' फेडणया ॥ ३८७ ॥ २० ·व्याख्या-इह यद्गजस्य भक्तं तद्राज्ञः पिण्डो-राज्ञो भक्तं, ततो राज्ञाऽननुज्ञातस्य ग्रहणे ग्रहणादयो-ग्रहणाकर्षणवेपोदालना- दयो दोषा भवेयुः, तथा 'आन्तरायिकम् ' अन्तरायानिमित्तं पापं साधोः प्रसज्यते, राजा हि मदीयाज्ञामन्तरेणैष साधवे पिण्डं ददातीति रुष्टः सन् कदाचिद् मिठं स्वाधिकाराद्धंशयति, ततो मिण्ठस्य वृत्तिच्छेदः साधुनिमित्त इति साधोरन्तरायिकं पापं, तथा ' अदिन्नं ति अदत्तादानदोपो, राज्ञाऽननुज्ञातत्वात् , तथा 'डुम्बस्य' मिण्ठस्य सत्के पिण्डे मिण्ठेन स्वयं दीयमाने 'अभीक्ष्णं' प्रतिदिवसं यदि साधुस्तं पिण्डं गजस्य पश्यतो गृह्णाति तदा मदीयकवलमध्यादनेन मुण्डेन पिण्डो गृह्यते इत्येवं कदाचिद्रुष्टः सन् यथायोगं मार्गे परिभ्रमन्नु- पाश्रेय तं साधुं दृष्ट्वा तमुपाश्रयं स्फोटयेत् , साईं च कथमपि प्राप्य मारयेत् , तस्मान गजस्य पश्यतो मिण्ठस्यापि सत्कं गृह्णीयात् । तदे- वमुक्तमनिसृष्टद्वारम् , अधुनाऽध्यवपूरकद्वारमाह- अज्झोयरओ तिविहो जावंतिय सघरमीसपासंडे । मूलंमि य पुवकये ओयरई तिण्ह अट्ठाए ॥ ३८८ ॥ व्याख्या-अध्यवपूरक: 'त्रिविधः' त्रिप्रकारः, तद्यथा-'जावंतिय' इति स्वगृहमिश्रशब्दयोरत्रापि सम्बन्धनात् स्वगृहयावद- र्थिकमिश्रः 'सघरमीसे 'त्ति अत्र साधुशब्दोऽध्याहियते, स्वगृहसाधुमिश्रा, ‘पासंडे' इति अत्रापि यथायोगं स्वगृहमिश्रशब्दसम्बन्धः, स्वगृहपापण्डिमिश्रः, स्वगृहश्रमणमिश्रः स्वगृहपापण्डिमिश्रेऽन्तर्भावित इति पृथग्नोक्तः । त्रिविधस्यापि सामान्यतो लक्षणमाह-'मूलं. मी 'त्यादि, मूले-आरम्भेऽग्निसन्धुक्षणस्थालीजलप्रक्षेपादिरूपे पूर्व-यावदर्थिकाद्यागमनात् प्रथममेव स्वार्थ निष्पादिते पश्चाद्यथासम्भवं 'त्रयाणां' यावदर्थिकादीनामर्थाय ' अवतारयति' अधिकतरांस्तण्डुलादीन् प्रक्षिपति, एपोऽध्यवपूरकः, अत एव चास्थ मिश्रजाताझेदा, यतो मिश्रजातं तदुच्यते यत्प्रथमत एव यावदर्थिकाद्यर्थमात्मार्थं च मिश्रं निष्पाद्यते, यत्पुनः प्रथमत आरभ्यते स्वार्थ पश्चात्मभूतान- ~ ·. र्थिनः पापण्डिनः साधून वा समागतानवगम्य तेषामर्थायाधिकतरं जलतण्डुलादि प्रक्षिप्यते सोऽध्यवपूरक इति मिश्रजातादस्य भेदः । अमुमेव भेदं दर्शयति- तंडुलजलआयाणे पुष्फफले सागवेसणे लोणे । परिमाणे नाणत्तं अज्झोयरमीसजाए य ॥ ३८९ ॥ व्याख्या-इह 'व्यत्ययोऽप्यासा 'मिति वचनात्सप्तमी यथायोगं षष्ठ्यर्थे तृतीयार्थे च वेदितव्या, ततोऽयमर्थ:-अध्यवपूरकस्य मिश्रजातस्य च परस्परं नानात्वं तण्डुलजलपुष्पफलशाकवेसनलवणानाम् 'आदाने' आदानकाले यत् विचित्रं परिमाणं तेन द्रष्टव्यं, तथाहि मिश्रजाते प्रथमत एव स्थाल्यां प्रभूतं जलमारोप्यते, अधिकतराश्च तण्डुलाः कण्डनादिभिरुपक्रम्यन्ते, फलादिकमपि च प्रथमत एव प्रभूततरं संरभ्यते, अध्यवपूरके तु प्रथमतः स्वार्थ स्तोकतरं तण्डुलादि गृह्यते, पश्चाद्यावदर्थिकादिनिमित्तमधिकतरं तण्डुलादि प्रक्षिप्यते, तस्मात्तण्डुलादीनामादानकाले यद्विचित्रं परिमाणं तेन मिश्राध्यवपूरकयो नात्वमवसेयं । सम्पत्यध्यवपूरकस्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह- जावंतिए विसोही सघरपासंडि मीसए पूई । छिन्ने विसोही दिन्नंमि कप्पइ न कप्पई सेसं ॥ ३९० ॥ व्याख्या—' यावदर्थिके' यावदर्थिकमिश्रेऽध्यवपूरके शुद्धभक्तमध्यपतिते यदि तावन्मात्रमपनीयते ततो विशोधिर्भवति, अत एव च स्वगृहयावदर्थिकमिश्रोऽध्यवपूरको विशोधिकोटिर्वक्ष्यते, स्वगृहपापण्डिमिश्रे उपलक्षणमेतत् स्वगृहसाधुमिश्रे च शुद्धभक्तमध्यपतिते पूतिर्भ- वति, सकलमपि तद्भक्तं पूतिदोषदुष्टं भवतीत्यर्थः, तथा विशोधिकोटिरूपे यावदर्थिकाध्यवपूरके छिन्ने यावन्तः कणाः कार्पटिकाद्यर्थ पश्चा- क्षिप्ताः तावन्मात्रे स्थाल्याः पृथक्कृते सति यद्वा तावन्मात्रे कार्पटिकादिभ्यो दत्ते सति शेषमुद्धरितं यद्भक्तं तत्साधूनां कल्पते, शेषं पुनः ·6 भवति तदाह स्वगृहपापण्डिमिश्रस्वगृहसाधुमिश्राध्यवपूरकरूपं न कल्पते, किमुक्तं भवति ? यदि तत्तावन्मात्रं स्थाल्याः पृथकृतं दत्तं वा पापण्ड्यादि- भ्यस्तथापि यच्छेषं तन्न कल्पते इति । 'जावंतिए विसोही' इत्यवयवं विशेषतो व्याख्यानयति- छिन्नंमि तओ उक्कड़ियंमि कप्पइ पिहीकए सेसं । आहावणाए दिन्नं च तत्तियं कप्पए सेसं ॥ ३९१ ॥ व्याख्या-विशोधिकोटिरूपे यावदर्थिकेऽध्यवपूरके यावदधिकं पश्चात् प्रक्षिप्तं तावन्मात्रे 'छिन्ने' पृथकृते तत्र छेदो रेखयापि 'तओ उकड्डियमि' ततः स्वस्थानादुत्कर्षिते-उत्पाटिते, इहोत्कर्षितं स्वस्थानादुत्पाट्य शेषभक्तस्योपरि निक्षिप्तमपि भण्यते ततो विशेषणान्तरमाह-पृथकृते स्थाल्या वहिनिष्काशिते शेषं यद्भक्तं तत्साधूनां कल्पते । अथवा 'आभावनया' उद्देशेन न तु सिक्थादिपरिगणनेन यदि तावन्मात्र कार्पटिकादिभ्यो द स्यात् ततः शेष कल्पते । तदेवमभिहितमध्यवपूरकरारं, तदभिधानाचाभिहिताः षोडशाप्युद्गमदोषाः । सम्प्रत्येतेषामेव विभागमाह- एसो सोलसभेओ, दुहा कीरइ उग्गमो । एगो विसोहिकोडी, अविसोही उ चावरा ॥ ३९२ ॥ व्याख्या-एष षोडशभेद उद्गमः सामान्येन द्विधा, तद्यथा-'एको विशोधिकोटिः' एको भेदो विशोधिकोटिरूप: अपरा च 'अविशोधिः । 'अविशोधिकोटि:' अविशोधिकोटिरूपो द्वितीयो भेद इत्यर्थः । तत्र यदोषस्पृष्टभक्ते. तावन्मात्रेऽपनीते सति शेष कल्पते स दोषो विशोधिकोटिः, शेषस्त्वविशोधिकोटिः । तत्र प्रथमतोऽविशोधिकोटिमाह- आहाकम्मुद्देसिय चरमतिगं पूइ मीसजाए य । बायरपाहुडियावि य अझोयरए य चरिमदुगं ॥ ३९३ ॥ - ·. व्याख्या-आधाकर्म समभेदम्, १ 'औदेशिकस्य' विभागौदेशिकस्यान्त्यभेदत्रयं २ तथा 'पूतिः' भक्तपानरूपा ३ 'मिश्र- जातं' पापण्डिगृहमिश्रसाधुगृहमिश्ररूपं ४ बादरा प्राभृतिका ५ अध्यवपूरकस्य च 'चरमद्रिकं ' स्वगृहपापण्डिमिश्रस्वगृहसाधुमिश्ररूपम् ६, एते उद्गमदोषा अविशोधिकोटिः । अनया चाविशोधिकोट्या अवयवेन स्पृष्टं शुद्ध भक्तं यद्दोपदुष्टं भवति तं दोपमाह- उग्गमकोडी अवयव लेवालेवे य अकयए कप्पे । कंजियआयामगचाउलोयसंसहपूईओ ॥ ३९४ ॥ व्याख्या-'उद्गमकोट्याः' उद्गमदोषरूपाया अविशोधिकोट्या 'अवयवेन' शुष्कसिक्थादिना तथा 'लेपेन' तक्रादिना 'अलेपेन' वल्लचणकादिना संस्पृष्टं यद्भक्तं तस्मिन्नुज्झितेऽपि यत् अकृते कल्पे-अकृतकल्पत्रये इत्यर्थः पात्रे यत्पश्चात्परिगृह्यते तत्पूतिरवगन्तव्यम् । इह कश्चिन्मतिदौर्बल्यादित्यं विकल्पेत-यथा यदेव साधूनाधाय निवर्तितं तदेवैकमोदनमाधाकर्म भवति, न शेषमवश्रावणकालिकादि, ततस्तत्संस्पृष्टं पूतिर्न भवतीति ततस्तदभिप्रायनिराकरणार्थमाह-'जि' इत्यादि, इह साध्वर्थमोदनेऽभिनिर्वय॑माने यत्तत्सत्कं काजि- कादि तदप्याधाकर्मैव, तदवयवरूपत्वात्, ततः काजिकेनाऽऽयामेन-अवश्रावणेन चाउलोदकेन च यत्संस्पृष्टं तदपि पूतिर्भवति । एतदेव रूपकत्रयेण भाष्यकृयाख्यानयति- सुकेणऽवि जं छिकं तु असुइणा धोवए जहा लोए। इह सुक्केणऽवि छिकं धोवइ कंमेण भाणं तु ? ॥ (भा० ३७) लेवालेवत्ति जं वुत्तं, जंपि दव्यमलेवडं । तंपि घेत्तुं ण कप्पंति, तक्काइ किमु लेवडं ? ॥ (भा० ३८) ·W आहाय जं कीरइ तं तु कम्म, वज्जेहिही ओयणमेगमेव । सोवीर आयामग चाउलो वा, कम्मति तो तग्गहणं करेंति ॥ (भा० ३९) व्याख्या-सुगमं नवरमाद्यरूपकेण 'अवयव ' इति पदं व्याख्यातं, द्वितीयरूपकेण 'लेबालेव' इति, तत्रायं भावार्थ:- वल्लचनकादिद्रव्यमलेपकृत् यदि प्रथममनाभोगादिकारणतः पात्रे गृहीत्वा पश्चात्कथमपि परिज्ञाते परित्यज्य पात्रं कल्पयन्ति-कल्पत्रयेण प्रक्षालयन्ति, किं पुनस्तकादिकं लेपगृहीत्वा, तत्र सुतरां कल्पत्रयेण प्रक्षालनं कर्त्तव्यम् इति परिज्ञापनार्थ लेपालेप इत्युक्तं, तथा यदेव मुख्यवृत्त्या साधूनाधाय क्रियते तदेवाधाकर्म नान्यदिति बुद्धया शिष्या वर्जयिष्यन्ति ओदनमेकं केवलं न शेषं तण्डुलोदकादिकं ततो गुरवो-भद्रबाहुस्वामिनः सौवीरावश्रावणतण्डुलोदकान्यप्याधाकर्मेति परिज्ञापनार्थं तद्रहण-सौवीरादिग्रहणं विशेपतः कुर्वन्ति । तदेव- मविशोधिकोटिरुक्ता, सम्प्रति विशोधिकोटिमाह- सेसा विसोहिकोडी भत्तं पाणं विगिंच जहसत्तिं । अणलक्खिय मीसदवे सव्वविवेगेऽवयव सुद्धो ॥ ३९५ ॥ व्याख्या-शेपौघौदेशिकं नवविधमपि च विभागौदेशिकम्-उपकरणपूतिमिश्रस्यायो भेदः स्थापना सूक्ष्मप्राभृतिका प्रादुष्करणं क्रीतं पामित्यकं परिवर्तितमभ्याहृतमुद्भिन्नं मालापहृतमाच्छेद्यमनिसृष्टमध्यवपूरकस्यायो भेदश्चेत्येवंरूपा विशोधिकोटिः, विशुध्यति शेष शुद्धं भक्तं यस्मिन्नुद्धृते यद्वा विशुद्धयति पात्रमकृतकल्पत्रयमपि यस्मिन्नुज्झिते सा विशोधिः, सा चासौ कोटिश्च-भेदश्च विशोधि- कोटिः , उक्तं च-"उद्देसियंमि नवगं उवगरणे जं च पूइयं होई । जावंतियमीसगयं च अज्झोयरए य पढमपयं ॥१॥ परियट्टिए ·, अभिहडे उन्भिन्ने मालोहडे इय । अच्छिज्जे अणिसिढे पाओयर कीय पामिचे ॥२॥ सुहुमा पाहुडियावि य ठवियगपिंडो य जो भवे दुविहो । सम्वोवि एस रासी विसोहिकोडी मुणेयव्वो ॥३॥" अत्र विधिमाह-'विगिंच जहसत्तिं ' अनया विशोधिकोट्या यत् संस्पृष्टं भक्तं पानं वा तद्यथाशक्ति विगिञ्च' परित्यज, इयमत्र भावना-भिक्षामटता पूर्व पात्रे शुद्धं भक्तं गृहीतं, ततस्तत्रैवानाभोगादिकारण- वशतो विशोधिकोटिदोपदुष्टं गृहीतं, पश्चाच कथमपि ज्ञातं-यथैतद्विवक्षितं विशोधिकोटिदोपदुष्टं मया गृहीतमिति, ततो यदि तेन विनापि निर्वहति तर्हि सकलमपि तद्विधिना परिष्ठापयति , अथ न निर्वहति तदा यदेव विशोधिकोटिदोपदुष्टं तदेव तावन्मात्रं सम्यक् परिज्ञाय परित्यजति, यदि पुनरलक्षितेन सदृशवर्णगन्धादितया पृथक् परिज्ञातुमशक्येन मिश्रितं भवति यद्वा 'द्रवेण' तक्रादिना तदा सर्वस्यापि तस्य विवेकः, कृते च सर्वात्मना विवेके यद्यपि केचित्सूक्ष्मा अवयवा लगिता भवन्ति तथापि तत्र पात्रेऽकृतकल्पेऽप्यन्यतः परिगृह्णन् शुद्धो यतिः, त्यक्तभक्तादेविंशोधिकोटित्वाद्, विवेकश्चतुर्दा भवति, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतच, तथा चाह- दब्वाइओ विवेगो दब्वे जं दव्व जं जहिं खेत्ते । काले अकालहीणं असढो जं परसई भावे ॥ ३९६ ॥ व्याख्या-'द्रव्यादिकः' द्रव्यक्षेत्रकालभावविषयो विवेकः, तत्र यद्व्यं परित्यजति स द्रव्यविवेकः, तथा परित्याज्यं यत्र क्षेत्रे परित्यज्यते स क्षेत्रविवेकः, क्षेत्रे विवेकः क्षेत्रविवेक इति व्युत्पत्तेः, तथा यद्विशोधिकोटिदोषदुष्टमकालहीनं-शीघ्रं परित्यज्यते एष कालतो विवेका, इह यदव दोपदुष्टं भक्तादिपरिज्ञातं तदैव तत्कालविलम्बाभावेन परित्यक्तव्यं, परित्यागबुद्धया वा पृथग्-भिन्ने स्थाने कर्त्तव्यम- न्यथा. भावतस्तत्परिग्रहात्संयमहानिप्रसक्तेः, तत उक्तमकालहीनमिति , तथा यत् ' अशठः ' अरक्तद्विष्टः सन् दोषदुष्टं पश्यति दृष्ट्वा - ·धिकोटिदोपवत् पतितमित्येवंरूपे 'द्रवं? काञ्जिकादि तत्र मध्ये प्रभूतं प्रक्षिप्य पश्चात्पात्रमवनम्य पात्रकर्णैकदेशे च शुद्धभक्तपानरक्षणार्थ करं च दत्त्वा सर्व द्रवं गालयन्ति । तथा तृतीये शुद्ध आर्दै तीमनादौ मध्यपतितं शुष्कं कूरवल्लचनकादिरूपमोदनमित्येवंरूपे तत्र तीमनादौ मध्ये 'करं' हस्तं प्रक्षिप्यौदनादि यद्यावन्मानं शक्नोति तावन्मात्रमशठः सन् ‘उल्लिंचति' आकर्पति, ततः शेषं तीमनादि कल्पते, तथा 'चरमे ' आर्दै आर्द्र पतितमित्येवंरूपे यदि तद्रव्यं 'दुर्लभम् ' अन्यत्र न प्राप्यते तत्रोदेशतस्तावन्मानं परित्यजन्ति, शेपं कल्पते, एपा चतुर्भङ्गिका साधूनामसंस्तरणे वेदितव्या, संस्तरणे च सकलमपि परित्यजन्ति । तथा चाह- संथरे सव्वमुझंति, चउभंगो असंथरे । असढो सुज्झई जेसुं, मायावी जेसु बज्झई ॥ ४०० ॥ व्याख्या-'संस्तरे' निर्वाहे सति सर्वमपि पात्रस्थितं विंशोधिकोटिसंसृष्टमुज्झन्ति, ' असंस्तरे' अनिवाहे पुनः 'चतुर्भडी चत्वारोऽनन्तरोक्ता भङ्गाः, सूत्रे च पुंस्त्वनिर्देश आपत्वात् , कथंभूतास्ते भङ्गाः ? इत्याह-येषु भङ्गेषु 'अशठः' अरक्तद्विष्टः सन् वर्चमानः शुध्यति-शुद्धिमापद्यते, मायावी च येषु वध्यते । तदेवं विशोध्यविशोधिरूपं कोटियं समपञ्चमुक्तम्, इदानीं तदेवोपसंहार- व्याजेन सझेपत आह- कोडीकरणं दुविहं उग्गमकोडी विसोहिकोडी य । उग्गमकोडी छकं विसोहिकोडी अणेगविहा ॥ ४०१ ॥ व्याख्या-कोटीकरणं 'द्विविधं द्विपकारं, द्विधा कोटिरित्यर्थः। तद्यथा-उद्गमकोटिविंशोधिकोटिच, तत्रोद्गमकोटिः 'पट्कम् । आधार्मिकौदेशिकान्त्यभेदत्रिकादिषड्भेदाः, विशोधिकोटिः पुनरनेकविधा-ओघौदेशिकादिरूपा । सम्पत्यन्यथा कोटीः प्रतिपादयति- - ·cht नव चेव अढारसगं सत्तावीसा तहेव चउ पन्ना । नउइ दो चेव सया उ सत्तरी होइ कोडीणं ॥ ४०२ ॥ व्याख्या-प्रथमतः कोटयो नव भवन्ति, तद्यथा-स्वयं हननमन्येन घातनमपरेण हन्यमानस्यानुमोदनं, तथा स्वयं पचनमन्येन पाचनमपरेण पच्यमानस्यानुमोदनं, तथा स्वयं क्रयणमन्येन क्रायणमपरेण क्रीयमाणस्यानुमोदनम् , इहाद्याः षडविशोधिकोटयोऽन्तिमास्तु तिस्रो विशोधिकोटयः, एता अपि नवकोटीः कोऽपि रागेण सेवते कोऽपि द्वेषेण, ततो द्विकेन गुणिता अष्टादश भवन्ति, अथवैवं ता:- कोऽपि मिथ्यादृष्टिः कुशास्त्रसम्पर्कसमुत्थवासनावशतो निःशङ्घ सेवते, कोऽपि सम्यग्दृष्टिः सन् विरतोऽप्यनाभोगादिकारणतोऽपरिज्ञानतः, कोऽपि पुनः सम्यग्दृष्टिरपि सन्नविरतत्वेन गार्हस्थ्यमवलम्बमानः, ततो मिथ्यात्वाज्ञानाविरतिरूपेण त्रिकेण नव गुणिताः सप्तविंशतिर्भ- वति, रागद्वेषौ त्वत्र पृथग्न विवक्ष्येते, यदा तु पृथग् विवक्ष्येते तदा ताभ्यां सप्तविंशतिर्गुणिता चतुष्पञ्चाशद्भवति, तथा ता एव नव कोटयः कदाचित पुष्टमालम्बनमधिकृत्य दशविधक्षान्त्यादिधर्मपरिपालनार्थ सेव्यन्ते, यथा दुर्भिक्षे कान्तारे चान्येन फलादिनाऽभ्यवहृतेनाहं देहं धृत्वा शान्ति मार्दवमार्जवं यावद्ब्रह्म पालयिष्यामीति हन्ति, एवमन्येन घातनाद्यपि भावनीयं, ततो नव दशभिर्गुणिता जाता नवतिः, इयं च सामान्यतश्चारित्रनिमित्ता, काचित् पुनश्चारित्रनिमित्ता विशिष्टज्ञानलाभसम्भवानिमित्ता च, यथाऽस्मिन् कान्तारादावनेन फलादि- नाऽभ्यवहृतेन देहमहं धृत्वा क्षान्त्यादिकं पालयिष्यामि प्रभूतानि च शास्त्राण्यध्येष्ये इति इन्तीत्यादि, एपा च ज्ञानस्य प्राधान्यविवक्षणात् ज्ञाननिमित्ता भण्यते, काचित्पुनश्चारित्रनिमित्ता दर्शनस्थिरीकरणहेतुशासार्थपरिज्ञाननिमित्ता च, यथाऽस्मिन् कान्तारादावनेन फलादि- नाऽभ्यवहृतेन देहं परिपाल्य क्षान्त्यादिकं पालयिष्यामि दर्शनं च निर्मलं विधास्ये इति हन्तीत्यादि, एपा च दर्शनस्य प्राधान्यविवक्षणा- दर्शननिमित्ताऽभिधीयते, तत एवं त्रिप्रकारा नवतिरिति त्रिभिर्नवतिर्गुण्यते, ततो वे शते सप्तत्यधिके कोटीनां भवतः , उक्तं च-" रागाई ·मिच्छोई रागोई समणधर्मे नागोंई । नवे नवै सत्तावीसौ नर्वे नईऐं उ गुणकारा ॥१॥" या तु दर्शनस्थिरीकरणार्थ प्रभूतशेषशा- स्वावगाहनार्थ चारित्राधै च सेव्यते सा सामान्यतश्चारित्रनिमित्तायामन्तर्भाव्यते, ततो न सूत्रोक्तभेदसंख्यानियमव्याघातः । सम्पत्युद्गमद्वा- रदोषाणां वक्ष्यमाणोत्पादनाद्वारदोषाणां च यतः सम्भवस्तांस्तदुत्थितान् वैविक्त्येनाह- सोलस उग्गमदोसे गिहिणो उ समुट्ठिए वियाणाहि । उप्पायणाएँ दोसे साहूउ समुट्ठिए जाण ॥ ४०३ ॥ व्याख्या-एताननन्तरोक्तान् पोडशसङ्ख्चानुद्गमदोपान् गृहिणः सकाशादुत्थितान् विजानीहि, तथाहि-आधाकर्मादिदोपदुष्ट भक्तादि गृहस्थैरेव क्रियते, ये तूत्पादनाया दोषा वक्ष्यमाणास्तान् 'साधुतः' साधोः सकाशादुत्थितान् जानीहि, धात्रीत्वादीनां साधु- भिरेव क्रियमाणत्वात् । तदेवमुक्तमुद्गमद्वार, सम्प्रत्युत्पादनाद्वारं वक्तव्यं, तत्र प्रथमत उत्पादनामाह- णामं ठवणादविए भावे उप्पायणा मुणेयव्वा । दव्वंमि होइ तिविहा भावंमि उ सोलसपया उ ॥ ४०४ ॥ व्याख्या-उत्पादना चतुर्दा, तद्यथा-'णामं 'ति नामोत्पादना स्थापनोत्पादना 'द्रव्ये ' द्रव्यस्योत्पादना 'भावे' भावस्योत्पा- दना च, तत्र नामस्थापने द्रव्यस्योत्पादना च यावन्नोआगमतो भव्यशरीरद्रव्योत्पादना प्रागुक्तगवेपणादिरिव भावनीया, ज्ञशरीरभव्यशरी- रव्यतिरिक्ता तु द्रव्योत्पादना विधा-सचित्तद्रव्योत्पादनाऽचित्तद्रव्योत्पादना मिश्रद्रव्योत्पादना च । भावोत्पादना द्विधा, तयथा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमत उत्पादनाशब्दार्थज्ञस्तत्र चोपयुक्तः, नोआगमतो भावोत्पादना तु द्विधा, तद्यथा-प्रशस्ताऽप्रशस्ता च, तत्र प्रशस्ता ज्ञानाद्युत्पादना, अप्रशस्ता 'षोडशपदा' वक्ष्यमाणधात्रीदूत्यादिपोडशभेदा । तत्र प्रथमतः सचित्तद्रव्योत्पादनां विभावयिषुराह- - - - ·-- आसूयमाइएहिं वालचियतुरंगबीयमाईहिं । सुयआसदुमाईणं उप्पायणया उ सच्चित्ता ॥ ४०५ ॥ व्याख्या-सुताश्चद्रुमादीनां द्विपदचतुष्पदापदरूपाणाम् , अत्रादिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, सुतादीनामश्चादीनां द्रुमादीनां च यथासङ्घयमास्यादिभिः, 'आसूयम् ' औपयाचितकम् , आदिशब्दादाटकजलादिपरिग्रहः । तथा वालचिततुरङ्गमीजादिभिश्च तत्र वालै:- केशरोमादिभेदभिनश्चितो-व्याप्तो वालचितः-पुरुषो ' लोमशः पुरुप ' इति वचनात् , तुरङ्गवीजे च सुप्रसिद्ध, आदिशब्दादन्यहेतुपरि- ग्रहः, या उत्पादना, तथाहि-केनचिनिजभार्यायाः कथमपि पुत्रासम्भवे देवताया औपयाचितकेन प्रहतुकाळे स्वसंप्रयोगेण च सुतः पुत्रिका बोत्पाद्यते, तथा निजघोटिकायाः परस्य भाटकमदानेन परघोटकमारोप्य तुरङ्ग उत्पाद्यते, एवं यथायोगं चलीवादिरपि, तथा जलसेकेन बीजारोपणेन द्रुमवल्यादिा, तत इत्थं सुतादीनामुत्पादना सा सचित्तद्रव्योत्पादना। सम्मत्यचित्तद्रव्योत्पादनां मिश्रद्रव्योत्पादनां च प्रतिपादयति- कणगरययाइयाणं जहेढधाउविहिया उ अचित्ता । मीसा उ सभंडाणं दुपयाइकया उ उत्पत्ती ॥ ४०६ ॥ व्याख्या-'कनकरजतादीनां ' सुवर्णरूप्यताम्रादीनां 'यथेष्टधातुविहिता ' यथेष्टो यो यस्येष्टोऽनुकूलो धातुस्तस्माद्विहिता-कृता उत्पत्तिः सा 'अचित्ता' अचित्तद्रव्योत्पादना, तथा या 'द्विपदादीनां' दासादीनां 'सभाण्डानां' सालङ्कारादीनां वेतनप्रदानेन या कृता आत्मीयत्वेनोत्पत्तिः सा 'मिश्रा' मिश्रद्रव्योत्पादना । तदेवमुक्ता द्रव्योत्पादना, सम्मति भावोत्पादनामाह- भावे पसत्थ इयरो कोहाउप्पायणा उ अपसत्था । कोहाइजुया धायाइणं च नाणाइ उ पसत्था ॥ ४०७ ॥ .

·- व्याख्या-'भावे ' भावविषया उत्पादना द्विधा, तद्यथा-प्रशस्ता 'इतरा' अपशस्ता, तत्र या क्रोधादीनां क्रोधादियुता धात्रीत्वादीनां वोत्पादना साऽप्रशस्ता । या तु 'ज्ञानादेः' ज्ञानदर्शनचारित्राणामुत्पादना सा प्रशस्ता । इह चाप्रशस्तया भावोत्पादन- याऽधिकारः, पिण्डदोपाणां वक्तुमुपक्रान्तत्वात् ॥ सा च पोडशभेदा, ततस्तानेव षोडश भेदान् गाथाद्वयेनाह- धाई दूइ निमित्ते आजीव वणीमगे तिगिच्छा य । कोहे माणे माया लोभे य हवंति दस एए ॥ ४०८ ॥ पुचि पच्छा संथव विज्जा मंते य चुन्न जोगे य । उप्पायणाइ दोसा सोलसमे मूलकम्मे य ॥ ४०९ ॥ व्याख्या-'धात्री' वालकपरिपालिका, इह धात्रीत्वस्य यत्करणं कारणं वा तद्धात्रीशब्देनोक्तं द्रष्टव्यं, तथा विवक्षणात् , एवं दूत्यपि भावनीया, नवरं 'दूती' परसन्दिष्टार्थकथिका 'निमित्तम् । अतीतायथंपरिज्ञानहेतुः शुभाशुभचेष्टादि, तथा चामुमेव निमित्तश- ब्दवाच्यमर्थमङ्गीकृत्य पूर्वसूरयो निमित्तशब्दस्य नरुक्ति-शब्दव्युत्पत्तिमेवमाचक्षते, नियतमिन्द्रियेभ्यः इन्द्रियार्थेभ्यः समावानं चात्मनः समाश्रित्य यस्मादुत्पद्यते शुभाशुभातीताद्यर्थपरिज्ञानं तस्मात्तदिन्द्रियार्थादि निमित्तमिति, उक्तं चाङ्गविद्यायाम्-"इदिएहिंदियत्थेहि, समा- हाणं च अप्पणो । नाणं पवत्तए जम्हा, निमित्तं तेण आहियं ॥१॥” तचाङ्गादिभेदादष्टधा, तदुक्तम्-अंग सैरो लक्खणं (च), वणं सुविणो तहा । छिन्नं भोमंतलिखी य, एमए (एए) अट्ट वियाहिया॥१॥एए महानिमित्ता उ, अह संपरिकित्तिया। एएहि भावा नजंती, १ अई-शरीरावयवप्रमाणस्यन्दनादिविकारफलोद्भावकं निमित्तशास्त्रं, २ स्वरः-जीवाजीवाप्रितस्वरस्वरूपफलाभिधायकं, ३ लक्षणं-लाञ्छ- नाद्यनेकविधलक्षणव्युत्पादक, ४ व्यञ्जन-मषादिव्यजनफलोपदर्शकं, ५ स्वप्नं-स्वप्नफलाविर्भावकं, ६ छेदनं-छिन्नं वस्त्रादीना, तद्विपयं शुभाशुभनि- रूपकं शास्त्रं यथा ' देवेसु उत्तमो लाभो' इत्यादि, ७ भौम-भूमिविकारफलाभिधानप्रधानं निमित्तशास्त्रं, ८ अन्तरिक्षम्-आकाशप्रभवग्रहयुद्ध- भेदादिभावफलनिवेदकं, कचिच्छिन्नस्थाने उत्पातं वदन्ति, तत्रोत्पातं सहजरुधिरवृष्ट्यादिलक्षणोत्पातनिरूपकं निमित्तशास्त्र,

·तीतानागयसंपया ॥२॥" निमित्तहेतुकं च यद् ज्ञानं तदप्युपचारानिमित्तं तदेवेहाधिकृतं, तथा चाङ्गादिनिमित्तहेतुकं ज्ञानमेव प्रयु-
जानो यतिर्दोषवानग्रे वक्ष्यते, 'आजीवः' आजीविका 'वनीपकः' भिक्षाचरस्तस्येव यत्समाचरणं तदपि वनीपकः, शब्दव्युत्पत्तिं च
स्वयमेवाग्रे वक्ष्यति, 'चिकित्सा' रोगप्रतिकारः, क्रोधमानमायालोभाः प्रतीताः, 'पूर्वसंस्तवः' मात्रादिकल्पनया परिचयकरणं, 'पश्चा-
संस्तवः' श्वश्र्वादिकल्पनया परिचयकरणं, 'विद्या' स्त्रीरूपदेवताधिष्ठिता ससाधना वाऽक्षरविशेषपद्धतिः, सैव पुरुपदेवताधिष्ठिता
असाधना वा मन्त्रः, 'चूर्णः । सौभाग्यादिजनको द्रव्यशोदः, 'योगः' आकाशगमनादिफलो द्रव्यसङ्घनतः, एतेऽनन्तरोक्ता उत्पादनाया
दोपाः, पोडशो दोपो 'मूलकमै ' वशीकरणम्.। इह धाच्या पिण्ड:-धात्रीपिण्डः, किमुक्तं भवति ?-धात्रीत्वस्य करणेन कारणेन च य
उत्पाद्यते पिण्डः स धात्रीपिण्डः, यस्तु दूतीत्वस्य करणेनोत्पाद्यते स दूतीपिण्डः, एवं निमित्तादिष्वपि भावनीयं । तत्र प्रथमतो धात्री-
पिण्डं व्याचिख्यासुर्धात्रीभेदानाह-
खीरे य मज्जणे मंडणे य कीलावणंकधाई य । एकेकावि य दुविहा करणे कारावणे चेव ॥ ४१० ॥
व्याख्या-क्षीरे' क्षीरविपये एका धात्री या स्तन्यं पाययति, द्वितीया मज्जनविपया, तृतीया मण्डनविपया, चतुर्थी क्रीडन-
धात्री, पञ्चम्यङ्गधात्री । एकैकाऽपि च द्विधा, तद्यथा-स्वयं करणे कारणे च, तथाहि-या स्वयं स्तन्यं पाययति वालकं सा स्वयंकरणे
क्षीरधात्री, या त्वन्यया पाययति सा कारणे, एवं मज्जनादिधाच्योऽपि भावनीयाः । सम्प्रति धात्रीशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह-
धारेइ धीयए वा धयंति वा तमिति तेण धाई उ । जहविहवं आसि पुरा खीराई पंच धाईओ ॥ ४११ ॥

·- - व्याख्या-धारयति वालकमिति धात्री, यद्वा धीयते भाटकप्रदानेन 'ध्रि(धी)यते ' पोष्यते इति धात्री, अथवा 'धयन्ति' पिबन्ति वालकास्तामिति धात्री, 'धात्री 'ति निपातनसूत्राद्रूपनिष्पत्तिः, ताश्च धान्यः 'पुरा' पूर्वस्मिन् काले 'यथाविभवं' विभवानुसारेण क्षीरा- दिविपया वालकयोग्याः पञ्च आसन् , सम्पति तथारूपविभवाभावेन ता न दृश्यन्ते । तत्र यथा स्तन्यदापनधात्रीत्वं साधुः करोति तथा दर्शयति- खीराहारो रोवइ मज्झ कयासाय देहि णं पिज्जे । पच्छा व मज्झ दाही अलं व भुज्जो व एहामि ॥ ४१२ ॥ व्याख्या-पूर्वपरिचिते गृहे साधुर्भिक्षार्थ प्रविष्टः सन् रुदन्तं वालकं दृष्ट्वा तज्जननीमेवमाह-एप वालोऽद्यापि क्षीराहारस्ततः क्षीरमन्तरेणावसीदन् 'रोदिति' आरटति, तस्मान्मह्यं कृताशाय-विहितभिक्षालाभमनोरथाय झटित्येव भिक्षां देहि, पश्चात् 'णम् ' एनं बालकं 'पेजे' पायय स्तन्यं, यद्वा प्रथमत एनं स्तन्यं पायय पश्चान्मह्यं भिक्षां देहि, यदिवाऽलं मे सम्प्रति भिक्षया पायय स्तन्यं वालकमहं पुनर्भूयोऽपि भिक्षार्थमेष्यामि । तद्यथा- मइमं अरोगि दीहाउओ य होइ अविमाणिओ बालो । दुल्लभयं खु सुयमुहं पिज्जाहि अहं व से देमि॥४१३ ॥ व्याख्या-'अविमानितः' अनपमानितो वालो मतिमानरोगी दीर्घायुश्च भवति, विमानितः पुनर्विपरीतः । तथा दुर्लभं खलु लोके 'सुतमुखं' पुत्रमुखदर्शनं, तस्मात्सर्वाण्यप्यन्यानि कर्माणि मुक्त्वा त्वमेनं वालकं स्तन्यं पायय, यदि त्वं न पाययसि तहिं वा दाम्यस्मै क्षीरं वालकाय, अन्यया वा स्तन्यं पाययामि । अत्र 'अहं वा से देमि' इत्यनेन स्वयंकरण(णेन)धात्रीत्वं साधोदर्शितं, शेपपादैः कारणेन । अत्र दोपमाह- ·स्तनापरपर्यायौ कि कूपराकारबद्दी! यद्वाऽतिशयेन स्थूलौ ?, शरीरेऽपि तस्याः किं स्थूलत्वं किं वा कुशलं ?, तत एवं पृष्ट्वा तत्रेश्वरगृहे गतः सन् 'तत्समक्षं ' गृहस्वाम्यादिसमक्षं तं वालकं दृष्ट्वा भणति । किं तद्भणति ? इत्यत आह- अहुणुट्ठियं व अणविक्खियं व इणमं कुलं तु मन्नामि । पुन्नेहिं जहिताए(जदिच्छाए) तरई बालेण सूएमो॥४१७॥ व्याख्या-अहमिदं मन्ये-' इदं ' युष्मदीयं कुलमधुनोत्थितं-सम्मत्येवेश्वरीभूतं, यदि पुनः परम्परागतलक्ष्मीकमिदमभविष्यत् तर्हि कथं न परम्परया धात्रीलक्षणे कुशलमपि अभविष्यत् ? इति भावः, यद्वा 'अनवेक्षितम् ' अपरिभावितं महत्तरपुरुषैः, तत एक, या वा सा वा धात्री ध्रियते, एतच वालेनासङ्गतधात्रीस्तनपानविच्छायेन 'सूचयामः' लक्षयामः, तत एवंभूतधात्रीयुक्तमपीदं कुलं 'तरति' क्षेमेण वर्तते तत् मन्ये पुण्यैः प्राक्तनजन्मकृतैः यदिवा यदृच्छया-एवमेव ॥ तत एवमुक्ते सति ससम्भ्रमं वालकस्य जननी जनको वा साधुं प्रत्याह-भगवन् ! के धाच्या दोपाः ?, ततः साधुर्धात्रीदोपान् कथयति- थेरी दुब्बलखीरा चिमिढो पेल्लियमहो अइथणीए । तणुई उ मंदखीरा कुप्परथणियाएँ सूइमुहो ॥ ४१८ ॥ व्याख्या-या किल धात्री स्थविरा सा ' अवलक्षीरा' अवलस्तन्या इति, ततो वालो न वलं गृहाति, या त्वतिस्तनी तस्याः स्तन्यं पिवन स्तनेन ' प्रेरितमुखः ' चम्पितमुखावयवोष्ठनासिकश्चिपिटनासिको भवति, या तु शरीरेण कृशा सा ' मन्दक्षीरा ' अल्प- क्षीरा, ततः परिपूर्ण तस्याः स्तन्यं वालो न प्रामोति, तदभावाच सीदति , तथा या कूपरस्तनी तस्याः स्तन्यं पिवन वालः सूचीमुखो भवति, स हि मुखं दीर्घतया प्रसार्य तस्याः स्तन्यं पिवति, ततस्तथारूपाभ्यासतस्तस्य मुखं सूच्याकारं भवति, उक्तं च-"निस्थामा स्थ- .

·" विरां धात्री, सूच्यास्यः परस्तनीम् । चिपिटः स्थूलवक्षोजां, धयंस्तन्वी कृशो भवेत् ॥ १ ॥ जाड्यं भवति स्थूरायास्तनुक्यास्त्ववलं- करम् । तस्मान्मध्यवलस्थायाः, स्तन्यं पुष्टिकरं स्मृतम् ॥ २॥ अतिस्तनी तु चिपिट, खरपीना तु दन्तुरम् । मध्यस्तनी महाच्छिद्रा, धात्री सौम्यसुखङ्करी ॥ ३ ॥” इत्यादि । एपा चाभिनवस्थापिता धात्री उक्तदोपदुष्टा तस्मान युक्ता, किन्तु चिरंतन्येवेति भावः । तथा- जा जेण होइ बन्नेण उकडा गरहए य तं तेणं । गरहइ समाण तिव्वं पसत्थमियरं च दुव्वन्नं ॥ ४१९ ॥ व्याख्या-या अभिनवस्थापिता धात्री येन 'वर्णेन' कृष्णादिनोत्कटा भवति तां तेन वर्णन ' गते । निन्दति, यथा- कृष्णा भ्रंशयते वर्ण, गौरी तु बलवर्जिता । तस्माच्छयामा भवेद्धात्री, बलवर्णैः प्रशंसिता ॥१॥" इत्यादि । तथा यामभिनवस्था- पितां गहेते तस्याः ' समाना' समानवर्णा चेचिरन्तनी स्थाप्यमाना भवति तर्हि तां तीवम् ' अतिशयेन 'प्रशस्तां' प्रशस्तवर्णी श्लाघते, इतरां त्वभिनवस्थापितां दुर्वर्णाम् । एवं चोक्ते सति गृहस्वामी साध्वभिमेतां धात्री धारयति इतरां तु परित्यजति, तथा च सति यो दोपस्तमाह- उब्वट्टिया पओसं छोभग उभामओ य से जं तु । होज्जा मज्झवि विग्यो विसाइ इयरीवि एमेव ॥ ४२० ॥ व्याख्या-या अभिनवरथापिता धात्री उद्वर्तिता-धात्रीत्वात् च्याविता सा साधोरुपरि प्रद्वेष कुर्यात, तथा सति छोभगं दद्याद- यथा-अयम् ' उद्धामकः' जारोऽनया धाग्या सह तिष्ठतीति, तथा 'से' तस्य साधार्यत्पद्वेषवशात्कर्त्तव्यं वधादि यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात्त- दपि कुर्यात्, याऽपि चिरन्तनी सम्मति स्थापिता साऽपि कदाचिदेवं चिन्तयति-ययैतस्या धात्रीत्वात् च्यावनं कृतम् , एवमेव कदा- - ·, - चिदुष्टमनसा ममापि 'विनो' धात्रीत्वात् च्यावनरूपोऽन्तरायः करिष्यते, तत एवं विचिन्त्य मारणाय 'विपादि' गरमत्ति प्रयुञ्जीत । उक्ता क्षीरधात्री, साम्पतं शेषधात्रीराश्रित्य दोषानतिदेशेनाह- एमेव सेसियासुवि सुयमाइसु करणकारणं सगिहे । इडीसुं धाईसु य तहेव उबट्टियाण गमो ॥ ४२१ ॥ व्याख्या-अत्र पष्ठ्यर्थे सप्तमी, ततोऽयमर्थः-एवमेव यथा क्षीरधाच्यास्तथा 'शेपिकास्वपि ' शेपाणामपि मज्जनादिधात्रीणां सुतमातृषु' सुतमातृकल्पानां यत् स्वयं करणं मज्जनादेयंचान्यया कारणं तत् ' स्वगृहे ' वालकमातृगृहे गतः सन् साधुर्यथा करोति तथा वाच्यं , तथा च सति ' अहिंगरण भद्द पंता' इत्यादिगाथोक्ता दोपा वक्तव्याः, तथा तथैव-क्षीरधात्रीगतेनैव प्रकारेण । 'ऋद्धिपु ऋद्धिमत्सु ईश्वरगृहेषु अभिनवस्थापितानां मज्जनादिधात्रीणां 'धाईसु यत्ति भावप्रधानोऽयं निर्देशः पञ्चम्यर्थे च सप्तमी, ततोऽय- मर्थः-धात्रीत्वेभ्य उद्वतितानां च्यावितानां (गमो-) योगः 'उव्वट्टिया पओसं' इत्यादिरूपः स सकलोऽपि तथैव वक्तव्यः । अतिसक्षिप्त- मिदमुक्तम्, अतो विशेषत एतद्विभावयिषुः प्रथमतो मज्जनधात्रीत्वस्य करणं कारणं च तथाऽभिनवधाच्या दोपप्रकटनं च यथा साधुः कुरुते तथा भावयति- लोलइ महीऍ धूली' गुंडिओ ण्हाणि अहव णं मजे । जलभीरु अबलनयणो अइअप्पिलणे अ रत्तच्छो॥४२२॥ व्याख्या-एप वालो मयां लोलयति' लोटते ततो धूल्यां गुण्डितो वर्त्तते तस्मात्रलापय, एतत् मज्जनधात्रीत्वस्य कारणम् , अथवा यदि पुनस्त्वं न पारयसि ताहं ' मज्जामि' स्नपयामि, एतत्स्वयं मज्जनधात्रीत्वस्य करणम्, अथवाऽन्यथा मज्जनधात्रीत्वस्य - ·- कारणं, क्यापीश्वरगृहे काऽपि मज्जनधात्री धात्रीत्वात् स्फेटिता, साधुश्च तस्या गृहं भिक्षार्थ प्रविष्टः, तां च धात्रीत्वात्परिभ्रंशेन विषण्णां दृष्ट्वा पूर्वप्रकारेण च पृष्ट्वा कृत्वा च प्रतिज्ञामीश्वरगृहे च गत्वाऽभिनवमज्जनधात्रीदोपप्रकटनायाह-'जलभीरु' इत्यादि, अतिशये- नोत्प्लावने प्रभूतजलप्लावनेन गुप्यमानो वालो गुरुरपि जातो नद्यादौ जलप्रवेशे जलभीरुभवति, तथा निरन्तरजलेनोत्प्लाव्यमानः अव लनयनः' अवलदृष्टिर्जायते रक्ताक्षश्थ, यदि पुनः सर्वथाऽपि न मज्ज्यते न शरीरं वलमादत्ते नापि कान्तिभाग् दृष्टया चावलो जायते, एपा च धात्री वालमतिजलोत्प्लावनेन मज्जयति ततो जलभीरतादयो दोपा वालस्य भविष्यन्ति, तस्मान्नैपा मजनधात्री युक्ता, एवमुक्ते सति तामभिनवस्थापितां मजनधात्री गृहस्वामी स्फेटयति, चिरन्तनीमेन कुरुते, तथा च सति त एवं प्राक्तना उव्यट्टिया पओसं। इत्यादिरूपा दोपा वाच्याः, एवमुत्तस्त्रापि प्रतिगाथं भावना भावनीया । अथ मजनधात्री कथंभूतं वालं कृत्वा मण्डनधान्याः सम- पैयति ?, तत आह अभंगिय संवाहिय उब्वट्टिय मज्जियं च तो बालं। उवणेइ मज्जधाई मंडणधाईएँ सुइदेहं ॥ ४२३ ॥ व्याख्या-स्नानधात्री प्रथमतः स्नेहेनाभ्यजितं ततो हस्ताभ्यां सम्बाधितं तदनन्तरं पिष्टिकादिनोद्वर्तितं ततो मजित-शुचीभूत- देहं वालं कृत्वा मण्डनधान्याः समर्पयति ॥ उक्ता मजनधात्री, सम्प्रति मण्डनधात्रीत्वस्य कारणं करणं च तथाऽभिनवस्थापिताया धाच्या दोपपकटनं च यथा साधुः कुरुते तथा दर्शयति- उसुआइएहिं मंडेहि ताव णं अहव णं विभूसेमि । हत्थिच्चगा व पाए कया गलिच्चा व पाए वा ॥ ४२४ ॥ व्याख्या-' इषुकः' इषुकाकारमाभरणम् अन्ये तिलकमित्याहुः, आदिशब्दात् क्षुरिकाकारायाभरणपरिग्रहः, इह भिक्षार्थ प्रविष्टः ·- , सन् श्राद्धिकाचित्तावर्जनाथ वालकमनाभरणमवलोक्य तज्जननीमेवमाह-इषुकादिभिः आभरणविशेपैस्तावदेनं वालक ' मण्डय' विभूपय, एतत् मण्डनधात्रीत्वस्य कारणम् । अथवा यदि पुनस्त्वं न प्रपारयास तीहं विभूपयामि, एतत् स्वयं मण्डनधात्रीत्वस्य करणं । पूर्वधात्री- स्थानीयाभिनवस्थापिताया मण्डनधाच्या दोषानाह-'हत्थिचगा' हस्तयोग्यान्याभरणानि पादे कृतानि, अथवा 'गलिचा' गलसत्कानि आभरणानि पादे कृतानि तस्मान्नेयं मण्डनधात्री मण्डनेऽभिज्ञा, ततस्तस्या मण्डनधात्रीत्वाच्यावनमित्यादि पूर्ववद्भावनीयम् । उक्ता मण्ड- नधात्री, सम्प्रत्यभिनवस्थापितायाः क्रीडनधाच्या दोपप्रकटनं क्रीडनधात्रीत्वस्य करणं कारणं च यथा विदधाति साधुस्तथाऽऽह- ढङ्करसर छन्नमुहो मउयगिरो मउयमम्मणुल्लावो । उल्लावणगाईहि व करेइ कारेइ वा किडं ॥ ४२५ ॥ व्याख्या-एपाऽभिनवस्थापिता क्रीडनधात्री ढङ्करस्वरा, ततस्तस्याः स्वरमाकर्णयन् वालो 'छन्नमुखः' क्लीवमुखो भवति, अथवा मृदुगीरेपा ततोऽनया रम्यमाणो वालो मृदुगीर्भवति, यदिवा 'मृदुमन्मनोल्लापः' अव्यक्तवाक्, तस्मान्नैपा शोभना, किन्तु चिरन्तन्येवे- त्यादि प्रागिव, तथा भिक्षार्थ प्रविष्टः श्राद्धिकाचित्तावर्जनार्थ वालमुल्लापनादिभिः स्वयं क्रीडां कारयति । उक्ता क्रीडनधात्री, सम्प्रत्यङ्का- धाच्या अभिनवस्थापितायाः स्फेटनाय सामान्यतो दोपप्रकटनं यथा साधुः करोति तथा दर्शयति- थुल्लीए वियडपाओ भग्गकडीसुकडाए दुक्खं च । निम्मंसकक्खडकरहिं भीरुओ होइ घेप्पते ॥ ४२६ ॥ व्याख्या-इह 'स्थूलया' मांसलया धाच्या कव्यां ध्रियमाणो वाल: 'विकटपादः' परस्परवदन्तरालपादो भवति, भग्नकटया शुष्ककटया वा कटयां ध्रियमाणो दुःखं तिष्ठति, निर्मासकर्कशकराभ्यां च ध्रियमाणो वालो भीरुभवति, एपा चाभिनवस्थापिता धात्री ·अन्यतमदोपदुष्टा तस्मान युक्ता किन्तु प्राक्तन्येवेत्यादि प्रागिव । अङ्कधात्रीत्वस्य कारणं स्वयं करणं च स्वयमेव भावनीयं, तचैवं- कोऽपि साधुर्भिक्षार्थ भविष्टो वालक रुदन्तमवलोक्य तज्जननीमेवमाह-अङ्के गृहाणेदं वालकं येन न रोदिति, यदि पुनस्त्वं न प्रपारयाम तह वा गृङ्गामि । सम्पति कीडनधात्रीत्वस्य करणे दोष दृष्टान्तेन भावयति- कोल्लइरे वत्थव्वो दत्तो आहिंडओ भवे सीसो । अवहरइ धाइपिंडं अंगुलिजलणे य सादिव्वं ॥ ४२७ ॥ व्याख्या-कोल्लकिरे नगरे वार्द्धके वर्तमानाः परिक्षीणजवावलाः सङ्गमस्थविरा नाम सूरयः, तैश्चान्यदा दुर्भिक्षे जाते सति सिंहाभिधानः स्वशिष्य आचार्यपदे स्थापयित्वा गच्छं च सकलं तस्य समान्यत्र सुभिक्षे देशे विहारक्रमेण प्रेपितः, स्वयं चैकाकी तत्रैव तस्थौ, ततः क्षेत्रं नवभिर्भागैर्विभज्य तत्रैव यतनया मासकल्पान् वरात्रं च कृतवान् , यतना च चतुर्विधा, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतः पीठफलफादिषु क्षेत्रतो वसतिपाटकेषु कालत एकत्र पाटके मासं स्थित्वा द्वितीयमासेऽन्यत्र वसतिगवेपणं भावतः सर्वत्र निर्ममत्वं, ततश्च किश्चिदूने वर्षेऽतिक्रान्ते सिंहाचार्यस्तेपां प्रतिनिमित्तं दत्तनामानं शिष्यं प्रेषितवान्, स चागतो, यस्मिन्नेव क्षेत्रविभागे पूर्व मुक्ताः सूरयस्तस्मिन्नेव स्थिता दृष्टाः, ततः स स्वचेतसि चिन्तयामास-अहो ! भावतोऽप्यमी मासकल्पं न व्यदधुः, तस्मान्न शिथिलैः - सहकत्र वस्तव्यमिति परिभाव्य वसतेर्वहिर्मण्डपिकायामुत्तीर्णः, ततो नन्दिताः सूरयः, पृष्टाः कुशलपा , कथितं सिंहाचार्यसन्दिएं, ततो भिक्षावेलायामाचार्यैः सह भिक्षार्थ प्रविवेश, अन्तमान्तेषु च गृहेषु ग्राहितो भिक्षा जातो विच्छायमुखः, ततः सूरयस्तस्य भावमवगम्य कचिदीश्वरगृहे भविष्टः, तत्र व्यन्तयुधिष्ठितः सदैव वालको रोदिति, ततः सूरयस्तं दृष्ट्वा चप्पुटिकापुर- स्सरमालापयामासुः, यथा-वत्स! मा त्वं रोदीरिति, तत एवमालापिते सूरिमभावतः राा पूतना व्यन्तरी प्राणेशत्, स्थितो रोदितुं (तात्) ·वालकः, जातः प्रहृष्टो गृहनायकः, ततो दापितास्तेन भूयांसो मोदकाः, तॉश्च ग्राहितो दत्तः सूरिभिः, अजायत प्रहृष्टः, ततो मुत्कलितो वसतो, ततः सूरयः स्वशरीरनिःस्पृहा यथाऽऽगमविधि प्रान्तकुलेवटित्वा वसतावुपाजग्मुः, प्रतिक्रमणवेलायां च दत्तो भणितो-वत्स ! धात्रीपिण्डं चिकित्सापिण्डं चालोचय, स प्राह-युष्माभिरेव सहाहं विहृतः, ततः कथं मे धात्रीपिण्डादिपरिभोगः ?, सूरयोऽवोचन्- लघुवालककीडनेन क्रीडनधात्रीपिण्डः, चप्पुटिकाकरणतः पूतनातो मोचितत्वाचिकित्सापिण्डः, ततः स प्रदुष्टः स्वचेतसि चिन्तयति- स्वयं भावतोऽपि मासकल्पं न विदधाति एतादृशं च पिण्ड दिने दिने गृह्णाति मां पुनरेकदिनगृहीतमप्यालोचयति, तत एवं विचिन्त्य प्रद्वेपतो वसतेर्वहिः स्थितः, ततस्तस्य सूरिविषयमद्वेषदर्शनतः कुपितया सूरिगुणावर्जितया देवतया तस्य शिक्षार्थ वसतावन्धकार सवातं च वर्ष विकुर्वितं, ततः स भयभीतः सूरीनाह-भगवन् ! कुत्राहं व्रजामि ?, ततस्तैः क्षीरोदजलवदतिनिर्मलहृदयैरभाणि-वत्स ! एहि वसतौ प्रविशेति, दत्त आह-भगवन् ! न पश्याम्यन्धकारेण द्वारमिति, ततोऽनुकम्पया श्लेष्मणा सूरिभिर्निजाङ्गुलिरुद्धृत्योद्धी- कृता, सा च दीपशिखेव ज्वलितुं प्रवृत्ता, ततः स दुरात्मा दत्तोऽचिन्तयत्-अहो ! एतस्य परिग्रहे वह्निरप्यस्ति, एवं च चिन्तयन् देव- तया निभर्तिसतो हा ! दुष्टशिष्याधम ! एतादृशानपि सर्वगुणरत्नाकरान् सूरीनन्यथा चिन्तयसि, ततो मोदकलाभादिको वृत्तान्तः सर्वोऽपि यथावस्थितो देवतया कथयामासे, जाता तस्य भावतः प्रत्यात्तिः, क्षामिताः सूरयः, आलोचितं सम्यक् । सूत्रं सुगम, नवरं 'सादिव्वं' देवतामातिहार्यम् । एतदेव गाथाद्वयेन भाष्यकृविटणोति- ओमे संगमथेरा गच्छ विसज्जति जंघबलहीणा । नवभाग खेत्त वसही दत्तस्स य आगमो ताहे ॥ (भा० ४०) उबसयबाहिं ठाणं अन्नाउंछेण संकिलेसो य । पूयणचेडे मा रुय पडिलाभण वियडणा सम्म ॥ (भा०४१) ·व्याख्या, सुगम, नवरं 'पूयणचेडे'त्ति पूतना-दुष्टव्यन्तरी तया गृहीते 'चेटे, वालके रोदिति, 'विकटना आलोचनम् । उक्त धात्रीद्वारम् , अथ दूतीद्वारमाह- सग्गाम परग्गामे दुविहीं दूई उ होइ नायव्वा । सा वा सो वा भणई भणइ व तं छन्नवयणेणं ॥ ४२८ ॥ व्याख्या--इह दूती द्विवो, तद्यथा-स्वग्रामे परग्रामे च, तत्र यस्मिन् ग्रामे साधुर्वसति , तस्मिन्नेव ग्रामे यदि सन्देशककाथिका तहि सा स्वग्रामदूती, या तु परग्रामे गत्वा सन्देशं कथयति सा परग्रामदूती, एकैकाऽपि च द्विधा, तद्यथा-प्रकटा छन्ना च, तत्र सा तव माता स वा तव पिता एवं भणति-सन्देशं कथयति, सा प्रकटा, या तु तं सन्देशं छन्नवचनेन कथयति सा छन्ना । एनमेवार्थ सविशेष व्यक्तीकरोति-- एकेकावि य दुविहा पागड छन्ना य छन्न दुविहा उ । लोगुत्तरि तत्थेगा बीया पुण उभयपक्खेऽवि ॥ ४२९ ॥ व्याख्या-इह दूतीत्वसमाचरणमपि दूती, साऽपि चैकैका स्वग्रामविपया परग्रामविपया च द्विधा, तद्यथा-प्रकटा छन्ना च, तत्र छन्ना पुनरपि द्विधा, तथथा-एका ' लोकोत्तरे' लोकोत्तर एव, द्वितीयसवादकसाधोरपि गुप्ता, इत्यर्थः । द्वितीया पुनरुभयपक्षेऽपि , लोके लोकोत्तरे च, पार्श्ववर्तिनो जनस्य सङ्घाटकसत्कद्वितीयसाधोरपि च गुप्तेति भावः । स्वग्रामपरग्रामविषयां प्रकटां दूतीमाह- भिक्खाई वच्चंते अप्पाहणि नेइ खंतियाईणं । सा ते अमुगं माया सो व पिया ते इमं भणइ ॥ ४३० ॥ व्याख्या-'भिक्षादौ ' भिक्षादिनिमित्तं चेत्यर्थः, व्रजस्तस्यैव ग्रामस्य सके पाटकान्तरे परग्रामे वा 'खंतियाईणं' जनन्यादी.

·, - नाम् ' अप्पाहणि ' सन्देशं कथयति, यथा सा ते माताऽमुकं भगति, स वा ते पिता इदं भगति । सम्मति स्वामरयामा लोको- चरे छना दूतीमाह- दूइत्तं खु गरहियं अप्पाहिउ बिझ्यपच्चया भणति । अविकोविया सुया ते जा आह इमं भणसु खंतिं ॥ ४३१ ॥ व्याख्या-कोऽपि साधुः कस्याचित् पुत्रिकया ' अप्पाहितः सन्दिष्टः सन् एवं विचिन्तयति दूतीत्वं खलु गर्हितं, सापद्यत्वात् , तत एवं विचिन्त्य द्वितीयपत्ययाव-द्वितीयसङ्घाटकसाधुर्मा मां दूतीदोपदुष्टं ज्ञासीदित्वमर्थ भङ्गयन्तरेणेई भणति-यथा 'अवि- कोविदा' अकुशला जिनशासने सा तव सुता या आह-इदं भण मदीयां 'खन्ति' जननीमिति, साऽप्यवगतार्थसन्देशिका द्वितीय- सङ्घाटकसाधुचित्तरक्षणार्थमेवं भणति-नारयिष्यामि तां निजसुतां येन पुनरेवं न सन्दिशतीति । सम्मति स्वग्रामविपयामुभयपक्षपच्छन्नां दूतीमाह- उभयेऽवि य पच्छन्ना खंत ! कहिज्जाहि खंतियाएँ तुमं । तं तह संजायंति य तहेव अह तं करेज्जासि॥४३२॥ व्याख्या-'उभयस्मिन्नपि च ' लोकलोकोत्तररूपे पक्षे प्रच्छन्ना दूतीयं, यथा 'खंत 'त्ति विभक्तिलोपात् खन्तस्य-पितुरथवा 'खन्तिकायाः' जनन्यास्त्वं कथय, यथा तद् विदितं विवक्षितं कार्य तथैव सजातम् , अथवा तद्विवक्षितं तथैव कुर्याः । सम्मति प्रकटं परग्रामदूतीत्वमाश्रित्य दोपान् दृष्टान्तेनोपदर्शयति- गामाण दोण्ह वेरै सेज्जायरि धूय तत्थ खंतरस । वहपरिणय खंतऽज्झत्थ(पाहणं व णाए कए जुई ॥४३३॥ - ·नियमा तिकालविसएऽवि निमित्ते छविहे भवे दोसा । सज्जं तु वट्टमाणे आउभए तत्थिमं नायं ॥ ४३५ ॥ व्याख्या-'त्रिकालविषयेऽपि ' अतीतविषये वर्तमानविषये भविष्यद्विपये च प्रत्येकं 'पविधे' लाभालाभसुखदुःखजीवितमरण- रूपे निमित्ते नियमादोपा भवन्ति, ते च दोपा 'आउभए 'त्ति केचिदात्मविघातिनस्तस्य साधोारणादिहेतव इत्यर्थः, केचिदुभयवि- घातिनः ये साधोः शेपस्य च जीवस्य घातहेतवः, उपलक्षणमेतत्, केचित्केवलपरविघातिनश्च, तत्र 'वर्तमाने' वर्तमानकालविपये नि- मित्ते प्रयुज्यमाने 'सद्यः । तत्क्षणं परविघातकारिणीद-वक्ष्यमाणं ज्ञातमुदाहरणं । तदेवाह- आकंपिया निमित्तेण भोइणी भोइए चिरगयमि । पुव्वभणिए कहं ते आगउ ? रुट्ठो य वडवाए ॥ ४३६ ॥ व्याख्या-कोऽपि ग्रामनायको निजभायाँ पश्चान्मुक्त्वा दिग्यानां गतः, सा च तद्भार्या केनापि साधुना निमित्तेनावर्जिता, ग्रामनायकेन च दूरगतेन चिन्तितं, यथाऽहमेकाकी प्रच्छन्नो गत्वा निजभार्यायाचेष्टितमवेक्षिष्ये, सा किं दुःशीला सुशीला ? इति । अथ च तद्भार्यया साधोः सकाशात्तदागमनमवगत्य परिजनः सर्वोऽपि तत्सम्मुखं प्रेपितः, पृष्टश्च भोजकेन परिजनो-यथा भोः ! कथं गदागमनमज्ञायि ? इति, स माह-भोगिन्या कथितमिति, साधुश्च तदानी भोजकगृहे समागतो वर्तते, भोगिन्याश्च प्रत्ययपुरस्सरं नायकेन सह यज्जल्पितं यचेष्टितं यो वाऽनया स्वप्नो दृष्टो यद्वा शरीरे मपतिलकादि तत्सर्वं कथयन्नास्ते, अत्रान्तरे च समागतो भोजकः, कृतश्च तया यथोचित उपचारः, पृष्टा च तेन-कथं त्वया ममागमनमवजग्मे ? इति, साऽवादीत-साधुनिमित्तात्, ततस्तेन भणितम् , अस्ति कोऽप्यन्योऽपि प्रत्ययः ?, सा ततोऽवादीत्-युष्माभिः सह पूर्व जल्पितं चेष्टितं च यो वा मया स्वमो दृष्टः यश्च मम गुहाप्रदेशे ?

·तिलकस्तत्सर्वमनेनावितथं कथयामासे, ततः स ईर्ष्यावशविस्फुरितकोपहुतवहः साधुमपृच्छत्-कथय साधो ! किमस्या वडवाया गर्भेऽस्ति ? इति, साधुः माह-पञ्चपुण्डूः किशोरः, ततः सोऽचिन्तयत्-यदीदं सत्यं भविष्यति तर्हि मद्भार्यामपतिलकादिकथनमपि सत्यम् , इतरथा अव- श्यमेप विरुद्धकर्मसमाचारीति विनिपात्या, तत एवं विचिन्त्य वडवाया गर्भः पाटितः, पातितः परिस्फुरन् पञ्चपुण्डूः किशोरः, ततस्तं दृष्ट्वा सजातकोपोपशमः साधुप्रवादीत्-यदीदं न भवेत्तर्हि त्वमपि न भवेरिति । सूत्रं सुगमम् । एतदेव गाथाद्वयेन भाष्यकृविटणोति- दूरा भोयण एगागि आगओ परिणयस्स पचोणी । पुच्छा समणे कहणं साइयंकार सुमिणाई ॥ (भा०४२) कोवो वडवागन्भं च पुच्छिओ पंचपुंडमाइंसु । फालणदिढे जइ नेव तो तुहं अवितहं कइ वा ॥ ( भा०४३) व्याख्या-सुगमं । नवरं 'पञ्चोणी ' सन्मुखागमनं, 'साइयंकार'त्ति सप्रत्ययं स्वमादि, अपि च-अत्र साधुना समत्ययकथ- नेनात्मनो वधः पारदारिकत्वं च दूपणं परिहतं, कति पुनरेवंविधाः ‘अवितथं ' निमित्तं कथयिष्यन्ति ?, तस्मात्सर्वथा साधुना निमित्तं न प्रयोक्तव्यमिति । उक्तं निमित्तद्वारं, साम्प्रतमाजीवद्वारमाह- जाई कुल गण कम्मे सिप्पे आजीवणा उ पंचविहा । सूयाएँ असूयाएँ व अप्पाण कहेहि एकेके ॥ ४३७ ॥ व्याख्या-आजीवना पञ्चविधा, तद्यथा-'जातिविपया' जातिमाजीवनीकरोतीत्यर्थः, एवं कुलविपना गणविपया कर्मविपया शिल्पविपया च, सा चाऽऽजीवनैकैकस्मिन् भेदे द्विधा, तद्यथा-सूचयाऽऽत्मानं कथयति, असूचया च, ता 'सूचा' वचनभङ्गिविशेषेण कथनं ' असूचा' स्फुटवचनेन । तत्र जात्यादीनां लक्षणमाह- ·. - जाईकुले विभासा गणो उ मल्लाइ कम्म किसिमाई । तुलाइ सिप्पऽणावज्जगं च कंमेयराऽऽवजं ॥ ४३८ ॥ व्याख्या-जातिकुले 'विभापा' विविध भापणं कार्य, तचैवं-जाति:-ब्राह्मणादिका कुलम्-उग्रादि , अथवा मातुः समुत्था जातिः पितृसमुत्थं कुलं । गणः ' मल्लादिन्दं, कर्म-कृप्यादि, 'शिल्प ' तूर्णादि-तूर्णनसीवनमभृति, अथवा 'अनावर्जेकम् ' अमीत्यु- त्पादकं कर्म इतरत्तु 'आवर्जकं ' प्रीत्युत्पादकं शिल्पम् , अन्ये त्याहुः-अनाचार्योपदिष्टं कर्म आचार्योपदिष्टं तु शिल्पमिति । तत्र यथा साधुः सूचया स्वजातिमकटनाजातिमुपजीवति तथा दर्शयति- होमायवितहकरणे नज्जइ जह सोत्तियस्स पुत्तोत्ति । बसिओ वेस गुरुकुले आयरियगुणे व सूएइ ॥ ४३९ ॥ व्याख्या-साधुर्भिक्षार्थमटन् ब्राह्मणगृहे प्रविष्टः संस्तस्य पुत्रं होमादिक्रियाः कुवोणं दृष्ट्वा तदभिमुखं प्रति स्वजातिप्रकटनाय जल्पति-होमादिक्रियाणामवितथकरणे एप तव पुत्रो ज्ञायते--यथा श्रोत्रियस्य पुत्र इति, यदिवोपित एप सम्यग्गुरुकुले इति ज्ञायते, अथवा सूचयत्येप तव पुत्र आत्मन आचार्यगुणान्, ततो नियमादेप महानाचार्यो भविष्यतीति । तत एवमुक्ते स ब्राह्मणो वदति- साधो ! त्वमवश्यं ब्राह्मणो येनेत्थं होमादीनामवितथत्वं जानासि, साधुश्च मौनेनावतिष्ठते, एतच्च सूचया स्वजातिप्रकटनम् । अत्र चानेके दोपाः, तथाहि-यदि स ब्राह्मणो भद्रकस्तहि स्वजातिपक्षपाततः प्रभूतमाहारादिकं दापयति, तदपि च जात्युपजीवननिमित्तमिति भग- वता प्रतिपिद्धम्, अथ प्रान्तस्तहि भ्रष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मण्यं परित्यक्तमिति विचिन्त्य स्वगृहनिष्कासनादि करोति, असूचया तु जात्या- जीवनं पृष्टोऽपृष्टो वाऽऽहारार्थ स्वजाति प्रकटयति-यथाऽहं ब्राह्मण इति, तत्राप्यनन्तरोक्ता एव दोपाः, क्षत्रियादिजातिप्यपि, एवं कुला- दिप्वपि भावनीयम् । एतदेव किञ्चिद्वयक्तीकुर्वन्नाह- ·, सम्ममसम्मा किरिया अणेण ऊणाऽहिया व विबरीया । समिहामंताहुइठाणजागकाले य घोसाई ॥ ४४० ॥ व्याख्या-साधुर्भिक्षार्थमटन क्वचिद् ब्राह्मणगृहे प्रविष्टः संस्तस्थ पुत्र होमादिक्रियाः कुर्वाणं दृष्ट्वा पितरं प्रति स्वजातिप्रकटनाय जल्पति-अनेन तव पुत्रेण सम्यगसम्यग्वा होमादिका क्रिया कृता, तत्रासम्यक् विधा, तद्यथा-ऊनाऽधिका विपरीता वा, सम्यक् समि- धादीन् घोपादींश्च यथाऽवस्थितानाश्रित्य, तत्र 'समिधः' अश्वत्थादिक्षाणां प्रतिशाखाखण्डानि ' मन्त्राः' प्रणवप्रभृतिका अक्षरपद्ध- तयः 'आहुतिः' अग्नौ घृतादेः प्रक्षेपः । स्थानम् ' उत्कटादि ' यागः' अश्वमेधादिः 'काल' प्रभातादि 'घोपा' उदात्तादयः, आदिश- ब्दाभस्वदीर्घादिवर्णपरिग्रहः, एवं चोक्ते स साधु ब्राह्मणं जानाति, तथा च सति भद्रे प्रान्ते वा पूर्ववदोपा वक्तव्याः । उक्तं जातेरुपजी- वनम्, अथ कुलाापजीवनमाह- उग्गाइकुलेसुबि एमेव गणे मंडलप्पवेसाई । देउलदरिसणभासाउवणयणे दंडमाईया ॥ ४४१ ॥ व्याख्या--'एवमेव' जाताविव कुलादिष्वपि उग्रादिघूपजीवनं अवगन्तव्यं, यथा कोऽपि साधुरुग्रकुले भिक्षार्थ प्रविष्टः, तत्र च तत्पुत्रं पदातीन् यथावदारक्षककर्मम नियुजानं दृष्ट्वा तत्पितरमाह-ज्ञायते तव पुनोऽभवेदितोऽपि यथायोग पदातीनां नियोजनेनोग्रकुल- सम्भूत इति, ततः स जानाति-एपोऽपि साधुरुपकुलसमुत्पन्न इति, इदं तु सूचया स्वकुलप्रकाशन, यदा तु स्फुटवाचैव स्वकुलमावेदयति यथाऽहं उग्रकुला भोगकुल इत्यादि तदाऽसूचया भकटनं, तेषां भद्रमान्तत्वे पूर्वोक्तानुसारेण दोपा वक्तव्याः । तथा 'गणे' गणविषये मण्डलप्रवेशादि, इहाकरवल(क्रवाट)के प्रविष्टस्यैकस्य मल्लस्य यल्लभ्यं भूखण्डं तन्मण्डलं, तत्र वर्तमानस्य प्रतिद्वन्द्विनो मल्लस्य विधाताय

·-
?
यः प्रवेशस्तदादि, आदिशब्दादीवाग्रहादिपरिग्रहः, तथा 'देवकुलदर्शन' युद्धप्रवेशे चामुण्डाप्रतिमामणमनं, 'भापोपनयनं' प्रतिमल्ला-
हानाय तथा तथा वचनढोकनं ' दण्डादिका' धरणिपातच्छुप्ताङ्कयुद्धप्रभृतयः, एतान् गणटहे प्रविष्टः सन् तत्पुत्रस्य प्रशंसति, तथा च
सति तेन ज्ञायते-यथैपोऽपि साधुमल्ल इत्यादि प्राग्वत् । कर्मशिल्पयोराजीवनमाह-
कत्तरि पओअणावेक्खवत्थु बहुवित्थरेसु एमेव । कम्मेसु य सिप्पेसु य सम्ममसम्मेसु सूईयरा ॥ ४४२ ॥
व्याख्या-कर्मसु शिल्पेषु चैवमेव-कुलादाविवोपजीवनं वक्तव्यं, कथम् ? इत्याह- कर्तरि ' कर्मणां शिल्पानां च विधायके, उप-
लक्षणमेतत् विधापके च वणिजादौ, सप्तमी चात्र पष्ठयर्थे, ततोऽयमर्थः-कर्तुः कारापकस्य च 'प्रयोजनापेक्षेषु ' भूमिविलिखनादिषु
प्रयोजननिमित्तं धियमाणेषु हलादिषु वस्तुषु, सूत्रे चात्र विभक्तिलोप आपत्वात् , 'बहुविस्तरेषु' प्रभूतेषु नानाविधेषु च, सम्यगसम्यगिति वा
प्रोच्यमानेषु-शोभनान्यशोभनानीति वा कथ्यमानेषु यदात्मनि कमणि शिल्पे वा कौशलज्ञापनं तत्तयोरुपजीवनम् , इयमत्र भावना-
प्रविष्टः सन् साधुः कृष्यादेः कतुः कारापकस्य वा तत्प्रयोजनापेक्षणीयानि नानारूपाणि हलादीनि वहूनि वस्तूनि तानि दृष्ट्वाऽऽत्मनः
कर्मणि शिल्पे वा कौशलज्ञापनाय शोभनान्यशोभनानीति वा यद्वक्ति तत्कर्मशिल्पयोराजीवनम् । अनेन च प्रकारेण कौशलज्ञापनं सूचा-
स्फुटवचनेन च कौशलकथनमसूचा । उक्तमाजीवद्वारम्, अथ बनीपकद्वारं वक्तव्यं, तत्र प्रथमतो वनीपकस्य भेदान्निरुक्तिं च
शब्दस्याह
समणे माहणि किवणे अतिही साणे य होइ पंचमए । वणि जायणत्ति वणिओ पायप्पाणं वणेइत्ति ॥ ४४३ ॥

·व्याख्या-वनीपकः पञ्चधा, तद्यथा-' श्रमणे' श्रमणविषयः ब्राह्मणे कृपणेऽतिथौ शुनि च पञ्चमो भवति, तत्र वनीपक इति वनिरित्ययं धातुर्याचने, 'वनु याचने ' इति वचनात्, तनो वनुते-पायो दायकसम्मतेषु श्रमणादिष्वात्मानं भक्तं दर्शयित्वा पिण्डं याचते इति 'वणिउत्तिः वनीपकः, औणादिक ईपकप्रत्ययः । सम्पति प्रकारान्तरेण वनीपकशब्दनिरुक्ति प्रतिपादयति- मयमाइवच्छगंपिव वणेइ आहारमाइलोभेणं । समणेसु माहणेसु य किविणाऽतिहिसाणभत्तेसु ॥ ४४४ ॥ व्याख्या-'मृता' पञ्चत्वमुपगता माता यस्य वत्सकस्य-तर्णकस्य तमिव गोपालकोऽन्यस्यां गीतिशेपः, 'आहारादिलोभेन । भक्तपात्रवस्तुलुब्धतया श्रमणेषु ब्राह्मणेषु कृपणातिथिश्वभक्तेषु वनति-भक्तमात्मानं दर्शयतीति वनीपका, पूर्ववदौणादिक ईपकप्रत्ययः । सम्पति यावन्तः श्रमणशब्दवाच्यास्तावतो दर्शयित्वा तेषु वनीपकत्वं यथा भवति तथा दर्शयति- निग्गंथ सक तावस गेरुय आजीव पंचहा समणा । तेसि परिवेसणाए लोभेण वणिज्ज को अप्पं ? ॥ ४४५ ॥ व्याख्या-'निग्रन्थाः 'निर्ग्रन्थाः । साधवः 'शाक्याः' मायासूनवीयाः, 'तापसाः ' वनवासिनः पाखण्डिनः 'गैरुकाः । गेरुकरञ्जित- वाससः परिव्राजकाः 'आजीवकाः' गोशालकशिष्या इति 'पञ्चधा' पञ्चप्रकाराः श्रमणा भवन्ति, एतेषां च यथायोग गृहिगृहेषु समा- गतानां 'परिवेषणे' भोजनप्रदाने क्रियमाणे सति कोऽप्याहारलम्पटः साधुः 'लोभेन' आहारादिलुब्धतया वनति-शाक्यादिभक्तमा- त्मानं दर्शयति, तद्भक्तगृहिणः पुरत इति सामर्थ्यगम्यम् । इह प्रायः शाक्या गैरुका वा गृहिगृहेषु भुञ्जते ततस्तान् भुजानानधिकृत्य यथा साधुर्वनीपकत्वं कुरुते तथा दर्शयति- ·भुंजंति चित्तकम्मं ठिया व कारुणिय दाणरुइणो वा। अवि कामगद्दहेसुवि न नरसई किं पुण जईसु ?॥ ४४६॥ व्याख्या एवं नाम निश्चला भगवन्तोऽमी शाक्यादयो भुजते यथा चित्रकर्मलिखिता इव भुजाना लक्ष्यन्ते, तथा परमकारुणिका एते दानरुचयश्च, तत एतेभ्योऽवश्यं भोजनं दातव्यम्, अपि च 'कामगर्दभेष्वपि ' मैथुने गर्दभेन्धियातिप्रसतेनु ब्राह्मगेब्धिति गम्यते, दत्तं न नश्यति , किं पुनरमीषु शाक्यादिषु ? , एतेभ्यो दत्तमतिशयेन बहुफलमिति भावः, तस्मादातव्यपेतेभ्यो विशेषतः । अत्र दोपान् दर्शयति- मिच्छत्तथिरीकरणं उग्गमदोसा य तेसु वा गच्छे । चडुकारदिन्नदाणा पचत्यिग मा पुणो इंतु ॥ ४४७ ॥ व्याख्या-एवं हि शाक्यादिमशंसने लोके मिथ्यात्वं स्थिरीकृतं भवति, तथाहि-साधनोऽप्यमून प्रशंसन्ति तस्मादेतेषां धर्मः सत्य इति, तथा यदि भक्ता भद्रका भवेयुः तत इत्थं साधुप्रशंसामुपलभ्य तयोगमाधाकर्मि कादि साचोयुः, तनस्तायुधाया कदा- चित्साधुवेपमपहाय तेषु शाक्यादिषु गच्छेयुः, तथा लोके चटुकारिण एते जन्मान्तरेऽप्यदत्तदाना आहाराय श्वान इयात्मानं दर्शय- न्तीत्यवर्णवादः, यदि पुनः शाक्यादयः शाक्यादिभक्ता वा ' प्रत्यर्थिकाः' प्रत्यनीका भवेयुः ततः प्रद्वेपतः प्रशंसावचनमवज्ञायेत्यं ब्रूयु:- मा पुनरत्र भवन्त आयान्त्विति । ब्राह्मणभक्तानां पुरतो ब्राह्मणप्रशंसारूपं वनीपकत्वं यथा करोति तथा दर्शयति- लोयाणुग्गहकारिसु भूमीदेवेसु बहुफलं दाणं । अवि नाम बंभबंधुसु किं पुण छक्कामनिरएसु ? ॥ ४४८ ॥ व्याख्या-पिण्डप्रदानादिना लोकोपकारिषु भूमिदेवेबु ब्राह्मणेष्वपि नाम ब्रह्मनन्धुण्यपि-जातिमात्रब्राह्मणेष्वपि दानं दीय-

·मानं बहुफलं भवति, किं पुनर्यजनयाजनादिरूपपटकमनिरतेषु ?, तेपु विशेषतो बहुफलं भविष्यतीति भावः । सम्पति कृपणभक्तानां
पुरतः कृपणप्रशंसारूपं वनीपकत्वं यथा समाचरति तथा प्रतिपादयति-
किवणेसु दुम्मणेसु य अबंधवायंकजुगियंगेसं । पूयाहिज्जे लोए दाणपडागं हरइ दितो ॥ ४४९ ॥
व्याख्या-इह लोकः पूजाहार्यः-पूजया हियते-आवय॑ते इति पूजाहार्यः-पूजितपूजको, न कोऽपि कृपणादिभ्यो ददाति,
ततः कृपणेषु तथेष्टवियोगादिना दुर्मनस्तु तथाऽवान्धवेषु तथाऽऽतडो-ज्यरादिस्तयोगादातङ्किनोऽण्यातङ्कास्तेषु तथा 'जुनिताङ्गेषु च
कर्तितहस्तपादायवयवेषु निराकाइतया ददस्मिल्लोके दानपताकां ' हरति ' गृह्णाति । साम्प्रतमतिथिभक्तानां पुरतोऽतिथिप्रशंसारूपं
वनीपकत्वं यथा साधुर्विदधाति तथा दर्शयति-
पाएण देइ लोगो उवगारिसु परिचिएसुऽज्झसिए वा । जो पुण अद्वाखिन्नं अतिहिं पूएइ तं दाणं ॥ ४५ ॥
व्याख्या-इह प्रायेण लोक उपकारिषु यद्वा परिचितेषु यदिवा ' अध्युपिते ' आश्रिते ददाति भक्तादि, यः पुनरध्वखिन्नम-:
तिथिं पूजयति तदेव दान, जगति प्रधानमिति शेषः । अधुना शुनां भक्तानां पुरतः शुनकप्रशंसारूपं वनीपकत्वं कुर्वन् यद्वक्ति तदु-
पदर्शयति-
अवि नाम होज्ज सुलभो गोणाईणं तणाइ आहारो। छिच्छिक्कारहयाणं न हु सुलहो होइ सुणगाणं ॥ ४५१ ॥
केलासभवणा एए, आगया गुज्झगा महिं । चरंति जक्खरूवेणं, पूयाऽपूया हियाऽहिया ॥ ४५२ ॥

·, . -- व्याख्या व्याख्या-अपि नाम गवादीनां तृणादिक आहारो भवेत् सुलभः, छिच्छिकारहतानां त्वमीषां शुनां न तु कदाचनापि भवति सुलभः, तत एतेभ्यो यदीयते तदेव बहुफलमिति भावः, अपि च नैते श्वानः श्वान एव, किन्तु ' गुह्यका' देवविशेषा ‘कैलासभव- नात् ' कैलासपर्वतरूपादाश्रयादागत्य 'महीं' पृथिवीं यक्षरूपेण श्वाकृत्या चरन्ति, तत एतेषां पूजाऽपूजा च यथासङ्घचं हिताहिता चेति । सम्पति ब्राह्मणादिविषयवनीपकत्वे दोपानाह- एएण मज्झ भावो दिट्ठो लोए पणामहेजमि । एकेके पुब्बुत्ता भद्दगपंताइणो दोसा ॥ ४५३ ॥ एतेन' अनेन साधुना ' मज्झ' मदीयः 'भावः' भक्तत्वलक्षणः 'दृष्टः ' अवगतो 'लोके' ब्राह्मणादौ, किंवि- शिष्टे ? इत्याह-' प्रणामहार्ये' प्रणामः-प्रणमनं तेन, उपलक्षणमेतत् दानादिना च, हायें-आवर्जनीये, तत एकैकस्मिन् ब्राह्मणादि- विषये बनीपकत्वे पूर्वोक्ता भद्रकमान्तादयो दोषा भावनीयाः, किमुक्तं भवति?-यदि भद्रकस्तहिं प्रशंसावचनतो वशीकृत आधाकादि कृत्वा प्रयच्छति, अथ प्रान्तस्तहि गृहनिष्कासनादि करोति । इह प्राक् 'साणे पुण होइ पंचमए ' इत्युक्तं, तत्र साणग्रहणं काकादीनामु- पलक्षणं, तेन काकादिष्वपि वनीपकत्वं द्रष्टव्यं , तथा चाह- एमेव कागमाई साणग्गहणेण सूइया होति । जो वा जंमि पसत्तो वणइ तहिं पुढऽपुट्ठो वा ॥.४५४ ॥ व्याख्या-'एवमेव ' वनीपकत्वप्ररूपणाविषयत्वेन श्वग्रहणेन काकादयोऽपि सूचिता भवन्ति, ततस्तत्रापि वनीपकत्वं भावनीयम् । एतदेव व्याप्तिपुरस्सरमाह-यो वा यत्र काकादौ पूजकत्वेन प्रसक्तस्तत्र काकादिस्वरूपं पृष्टोऽपृष्टो वा 'वनति' प्रशंसाद्वारेणाऽऽत्मानं भक्तं दर्शयति । सम्पति बनीपकत्वं कुर्वतः साधोयुक्त्या दोपगरीयस्त्वं प्रकटयति- ·दाणं न होइ अफलं पत्तमपत्तेसु सन्निजुजंतं । इय विभणिएऽवि दोसा पसंसओ किं पुण अपचे ? ॥ ४५५ ॥ व्याख्या-इह पात्रेष्वपात्रेषु वा सन्नियुज्यमानं दानं न भक्त्यफलमित्यपि भणिते दोपः, अपात्रदानस्य पात्रदानसमतया प्रशं- सनेन सम्यक्त्वातिचारसम्भवात्, किं पुनः अपात्राण्येव साक्षात् प्रशंसतः ?, तत्र सुतरां महान् दोषो, मिथ्यात्वस्थिरीकरणादिदोपभा- वादिति। तदेवमुक्तं वनीपकद्वारं, सम्प्रति चिकित्साद्वारमाह- भणइ य नाहं वेज्जो अहवाऽवि कहेइ अप्पणो किरियं । अहवावि विज्जयाए तिविह् तिगिच्छा मुणेयवा॥ ४५६ ॥ व्याख्या-इह 'चिकित्सा' रोगप्रतीकारो रोगप्रतीकारोपदेशो वा विवक्षिता, ततः साधूनविकृत्य 'त्रिविधा त्रिपकारा चिकित्सा ज्ञातव्या, तद्यथा-केनापि रोगिणा रोगप्रतीकारं साधुः पृष्टः सन्नाह-किमहं वैद्यः ?, एतावता च किमुक्तं भवति ?-वैद्यस्य समीपे गत्वा चिकित्सा मष्टव्या इत्यबुधवोधनादेका चिकित्सा, अथवा रोगिणः पृष्टः सन्नेवमाह-ममाप्येवंविधो व्याधिरासीत्। स चामुकेन भेपजेनो- पशान्तिमगमत्, एपा द्वितीया चिकित्सा, अथवा वैद्यतया-वैधीभूय साक्षाचिकित्सां करोति, एपा तृतीया । इहाये द्वे चिकित्से सूक्ष्मे, तृतीया तु वादरा । तत्रायां व्याचिख्यासुराह- भिक्खाइ गओ रोगी किं विज्जोऽहंति पुच्छिओ भणइ । अत्थावती' कया अबहाणं बोहणा एवं ॥ ४५७ ।। व्याख्या-'भिक्षादौ' भिक्षादिनिमित्तं गतः सन् ' रोगी ति अत्र तृतीयार्थे प्रथमा रोगिणा पृष्टः सन्नाह-किमहं वैद्यः ? येन कथयामि, एवं चोक्ते सति ' अर्थापत्त्या' सामर्थ्यादबुधानां-वैद्यस्य पार्षे गत्वा चिकित्सा कार्यते इत्यजानतां बोधना-अनन्तरोक्त- स्यार्थस्य ज्ञापना कृता भवति । द्वितीयां व्याख्यानयति- ·- एरिसयं चिय दुक्खं भेसज्जेण अमुगेण पउणं मे । सहसुप्पन्नं व रुयं वारेमो अमाईहि ॥ ४५८ ॥ व्याख्या-एतादृशमेव 'दुःखं ' दुःखकारणभूतं गवाद्यसुकेन भेपजेन 'प्रगुणं' नष्टवेदनमभूत्, तथा वयं ' सहसोत्पन्नाम् । अकस्मादुत्पन्नां रुजमष्टमादिभिरियामः । 'तत्थोपन रोग अट्टमेण निवारए' इत्पादि परममुनिवचनमापाण्यात् , तस्माद्भवताऽपि तथा कर्तव्यमिति भावः । तृतीयां चिकित्सां विपञ्चयितुमाह- संसोधण संसमणं नियाणपरिवज्जणं च जं तत्थ । आगंतु धाउखोभे य आमए कुणइ किरियं तु ॥ ४५९॥ व्याख्या-आगन्तुके धातुक्षोभे च सूचनात्सूत्र'मितिकृत्वा धातुक्षोभजे चाऽऽमषे-रोगे समुत्पन्ने सति ता यत्तियां करोति, तद्यथा-संशोधनं हरीतक्यादिदानेन पित्तायुपशमनं, तथा 'निदानपरिवर्ननं ' रोगकारणपरिवर्नेनं च, एपा तृतीया चिकित्सा । अत्र दोपानाह- अस्संजमजोगाणं पसंधणं कायघाय अयगोलो । दुबलबग्घाहरणं अच्चुदये गिण्हणुड्डाहे ॥ ४६० ॥ ' असंयमयोगाना' सावधव्यापाराणां 'पसन्धनं ' सातत्येन प्रवर्तनमिदं चिकित्साकरणं यतो गृहस्थस्तमायोगो- लकसमानः ततस्तेन नीरोगीभूतेन ये कायघाता यावज्जीवं प्रवय॑न्ते ते सर्वेऽपि साधुचिकित्साप्रवर्तिता इति चिकित्साकरणं सात- त्येनासंयमयोगानां निवन्धनम् । तथा चात्र दुर्वलव्यानदृष्टान्तो-यथाऽटयामान्ध्येन भक्ष्यममाप्नुवन् दुर्वलो व्याघ्रः केनाप्या पापनय १ तत्रोत्पलं रोगमष्टमेन निवारयेत् । - व्याख्या - ·शानाय चिकित्स्यते, चिकित्सितश्च प्रगुणीभूतः प्रथमतस्तस्यैव वैद्यस्य विघातं करोति, ततः शेपाणां वहूनां जीवानाम् , एचमेपोऽपि गृहस्थः साधुना चिकित्स्यमानः साधोः संयमप्राणान् हन्ति, शेषाँश्च पृथिवीकायादीनिति । यदि पुनः कथमपि चिकित्स्यमानस्यापि तस्यातिश- येन रोगस्योदयः-प्रादुर्भावो भवति, ततोऽहमनेनातिशयेन रोगीकृत इति सज्जातकोपो राजकुलादौ ग्राहयति, तथा च सति उड्डाहः- : प्रवचनस्य मालिन्यमिति । उक्तं चिकित्साद्वारम् , अधुना क्रोधादिद्वारचतुष्टयं विवक्षुः प्रथमतः क्रोधादिपिण्डदृष्टान्तानां नगराणि क्रोधाधु- त्पत्तेः कारणानि च प्रतिपादयति- हत्थकप्प गिरिफुल्लिय रायगिहं खलु तहेव चंपा य । कडघयपुन्ने इट्टग लड्डुग तह सीहकेसरए ॥ ४६१ ॥ व्याख्या-क्रोधपिण्डदृष्टान्तस्य नगरं हस्तकल्पं, मानपिण्डदृष्टान्तस्य गिरिपुष्पितं, मायापिण्डदृष्टान्तस्य राजगृह, लोभपिण्डदृष्टा- न्तस्य चम्पा । तथा कृतान् घृतपूर्णानलभमानरय क्रोधोत्पत्तिः, सेवकिका अलभमानस्य मानस्योत्पत्तिः, मोदकानाश्रित्य मायोत्पत्तिः, सिंहकेसरसज्ञान् मोदकानलभमानस्य लोभोत्पत्तिः । सम्प्रति क्रोधपिण्डस्य सम्भवमाह-- विज्जातवप्पभावं रायकुले वाऽवि वल्लभत्तं से । नाउं ओरस्सबलं जो लब्भइ कोहपिंडो सो ॥ ४६२ ॥ व्याख्या-स साधोः 'विद्याप्रभावम् ' उच्चाटनमारणादिकं तपःप्रभावं ' शापदानादिकं राजकुले वल्लभत्वं वा ज्ञात्वा यदि- वा औरस्यं वलं-सहस्रयोधित्वादिकं ज्ञात्वा यः पिण्डो 'लभ्यते ' गृहस्थेन दीयते स क्रोधपिण्डः । अथवाऽन्यथा क्रोधपिण्डसम्भवः, तमेव दर्शयति- ·अन्नेसि दिज्जमाणे जायंतो वा अलद्धिओ कुप्पे । कोहफलंमिऽवि दिट्टे जो लब्भइ कोहपिंडो सो ॥ ४६३ ॥ व्याख्या-'अन्येभ्यः' ब्राह्मणादिभ्यो दीयमाने याचमानोऽपि साधुर्यदा न लभते तदाऽलब्धिमान् सन् कुप्येत, कुपिते च सति तस्मिन् सावुः कुपितो भव्यो न भवतीति यदीयते स क्रोधपिण्डः । यदिवा तस्मिन्नन्यत्र वा क्रोधफले मरणादिशापे फलवति दृष्टे यो लभ्यते स क्रोधपिण्डः । अत्रैवोदाहरणमाह- करडुय भत्तमलटुं अन्नहिं दाहित्थ एव वच्चंतो । थेरो भोयण तइए आइक्खण खामणा दाणे ॥ ४६४ ॥ व्याख्या-हस्तकल्पे नगरे कचिद्राह्मणगृहे मृतकभक्ते मासिके दीयमाने कोऽपि साधुर्मासक्षपणपर्यवसाने भिक्षार्थ प्रविवेश, दृष्टाश्च तेन घृतपूरा ब्राह्मणेभ्यो दीयमानाः, सोऽपि च साधुः प्रतिपिद्धो दौवारिकेण, ततः कुपितोऽवादीत् , ' अन्नहिं दाहित्य 'त्ति, अस्य चायमर्थः-अस्मिन् मासिके तावन्मया न लब्धं ततोऽन्यस्मिन् मासिके दास्यथेति, एवं चोक्त्वा निर्गतः, दैवयोगेन च तत्रान्यन्मा- नुपं पञ्चपड्दिनमध्ये मृतं, ततस्तस्य मासिके दीयमाने भूयः स एव साधुर्मासक्षपणपारणे गतः, तथैव च प्रतिपिद्धो दौवारिकेण, ततः भूयो- ऽपि कुपितोऽवादीत–'अन्नहिं दाहित्य 'त्ति, ततः पुनरपि दैवयोगेन तत्रान्यन्मानुपमुपगतं, ततस्तस्यापि मासिके स एव साधुमोसक्षपणः पारणे भिक्षार्थमागतः, तथैव च प्रतिपिद्धो दौवारिकेण भणति-'अन्नहिं दाहित्य'त्ति, एतच श्रुत्वा तेन स्थविरेण दौवारिकेण चिन्तितं, पुराऽप्येतेन वारद्वयमित्यं शापो वितीर्णस्ततो द्वे मानुपे उपगते सम्पति तृतीयवेला ततो मा किमपि मानुपं म्रियतामिति जाताऽनुक- म्पेन सर्वोऽपि वृतान्तो गृहनायकाय निवेदितः, तेन च समागत्य सादरं साधु क्षमयित्वा घृतपूरादिकं तस्मै यथेच्छं व्यतारि, स क्रोधपिण्डः । सूत्रं सुगम, नवरं ' करडुकभक्तं ' मृतकभोजनं मासिकादि । तदेवमुक्तः क्रोधपिण्डः । सम्पति मानपिण्डस्य सम्भवमाह- - ·3 . ओच्छाहिओ परेण व लडिपसंसाहिं वा समुत्तइओ। अवमाणिभो परेण य जो एसइ माणपिंडो सो ॥ ४६५ ॥ व्याख्या-'उत्साहितः । त्वमेवास्य कार्यस्य करणे समर्थ इत्येवमुत्कर्पितः परेण' अपरेण सावादिना, 'वा' विकल्पे, तथा लब्धिप्रशंशाभ्यां ' समुत्तइओ' गर्वितो यथाऽहं यत्र कापि व्रजामि तत्र सर्वत्रापि लभे तथैव च जनो मा प्रशंसतीत्येवमभिमानवान्, यद्वा न किमपि त्वया सिद्धयतीत्येवमपमानितोऽपरेणाहकारवशाय एपयति पिण्डं स तस्य मानपिण्डः । अत्र च क्षुल्लकोदाहरणं-गिरिपु- विपते नगरे सिहाभिधानाः सूरयः सपरिवाराः समाययुः, अन्यदा च तत्र सेवकि ताक्षणः समजानि, तस्मिंश्च दिवसे सूनपौरुष्यनन्तरमे- कर तरुणश्रमणाना समवायोऽभवत्, वभूव च परस्परं समुल्लापः, तत्र कोऽप्यवादीत्-को नामैतेषां मध्ये प्रातरेव सेपकिका आनेष्यति ?, तर गुणचन्द्राभिधः क्षुल्लकः प्रत्यवादीद्-अहमानेष्यामि, ततः सोऽभाणीत्-यदि ताः सर्वसाधूनां न परिपूर्णा घृतगुडरहिता वा ततो न ताभिः प्रयोजनं, तस्माययवश्यगानेतव्यास्तहिं परिपूर्णा घृतगुडसम्मिश्राश्चानेतव्याः, क्षुल्लक आह-याशीस्त्वमिच्छसि तादृशीराने- प्यामि, एवं च कृत्या प्रतिज्ञा नान्दीपात्रमादाय भिक्षार्थ निर्जगाम, प्रविष्टश्च कापि कौटुम्बिागृहे, दृष्टाश्च तत्र प्रचुराः सेवक्रिकाः, घृत- गुडादीनि च प्रभूतानि प्रगुणीकृतानि, ततोऽनेकधा वचनभङ्गीभिः सुलोचनाभिधाना कौडम्बिकगृहिणी याचिता, तया च सनथा प्रति- पिद्धो-न किमपि ते ददामीति, ततः सञ्जातामण वभणे क्षुल्लकेन-नियमादिमाः सेवकिकाः रावृतगुडा मया गृहीतव्याः, सुलोचनाऽपि सामर्प शुल्लकवचः श्रुत्वा सञ्जातप्रकोपा प्रत्युवाच-यदि त्वमेतासां सेवकिकानां किमपि लभरो ततो मे नासापुढे त्वया प्रसाणं कृतमिति । रातः क्षुल्लकोऽचिन्तयद्-अवश्यमेतन्मया विधातव्यम् , एवं च विचिन्त्य गृहानिर्ययो, पप्रच्छ च करयापि पार्थे-कस्येदं गृहम् ? इति, सोऽवा- दीत्-विष्णुमित्रस्य, ततः पुनरपि क्षुल्लकः पृच्छति-स इदानी क वर्तते ?, तेनोक्तं-पर्पदि, ततः पदि गवा राहप इन पर्षजनान् ·पृष्टवान्-ओ! युष्माकं मध्ये को विष्णुमित्रः ?, जना आदिषुः- साधो ! तव तेन प्रयोजनं ?, साधुरवोचत्-तं किमपि याचिष्ये, स च तेपां सर्वेषामपि प्रायो भगिनीपतिरिति सहासं तैरवाचि-कृपणोऽसौ न ते किमपि दास्यतीत्यस्मानेव याचस्व, ततो विष्णुमित्रो मा मेऽपभ्राजना भूदिति तेषामग्रतः कृत्वा वभाण-अहं भो ! विष्णुमित्रोऽहं याचस्व मां किमपि, मा केलिवचनममीपां कर्णे कापी, ततोऽवादीत् क्षुल्लका-याचेऽहं यदि त्वं महेलाप्रधानानां पण्णां पुरुपाणामन्यतमो न भवति, ततः पर्पजना अवादिषुः-के ते पट् पुरुषा महेलाप्रधाना ? येपामन्यतमोऽयमाशङ्कयते, ततः क्षुल्लक आह-श्वेताङ्गुलिवकोड्डायकः किङ्करः स्नायकः गृध्रइवरिवी हदज्ञ इति, एतेपां च पण्णामपि कथानकान्यमूनि-कचिदामे कोऽपि पुरुषो निजभायोच्छन्दानुवत्ती, स च प्रातरेव जातबुभुक्षो निजभार्या भोजनं याचते, सा च वदति-नाहमालस्येनोत्थातुमुत्सहे ततस्त्वमेव समाकप चुल्या भस्म प्रक्षिप तत्र प्रातिवेश्मिकगृहादानीय वह्नि प्रज्वालय तमिन्ध- नप्रक्षेपेण समारोपय चुल्याः शिरसि स्थाली, एवं यावत्पक्त्वा कथय, ततोऽहं परिवेपयामीति, स च तथैव प्रतिदिवसं कुरुते, ततो लोकेन प्रातरेवास्य चुल्या भस्मसमाकर्षणेन श्वेतीभूताङ्गुलिदर्शनात्सहासं श्वेताङ्गुलिरिति नाम कृतम्, एष श्वेताङ्गुलिः । तथा कचि- द्रामे कोऽपि पुरुषो निजभार्यामुखदर्शनमुखलम्पटस्तदादेशवती, अन्यदा तया भार्यया वभणे-यथाऽहमालस्येन भुक्ता, ततस्त्वमेवोदकं तडागादानय, स च देवताऽऽदेशमिव भार्याऽऽदेशमभिमन्यमानः प्रतिवदति-यदादिशसि प्रिये ! तदहं करोमि, ततो दिवसे मा लोको मां द्राक्षीदिति रात्रौ पश्चिमयामे समुत्थाय प्रतिदिवसं तडागादुदकमानयति, तस्य च तत्र गमनागमने कुर्वतः पदसञ्चारशब्दश्रवणतो घटभरणबु दशब्दश्रवणतश्च तडागपालीटक्षेषु प्रसुप्ता बका उत्थायोड्डीयन्ते, एप च वृत्तान्तो लोकेन विदितः, ततोऽस्यार्थस्य सूचनार्थ हासेन वकोड्डायक इति नाम कृतं, एष वकोड्डायकः । तथा कचिढ़ापे कोऽपि पुरुषो भार्यास्तनजवनादिस्पर्शलम्पटो भाच्छिन्दानुवर्ती, स च HTTA

·यितुं वालस्य जानातीतिकृत्वा हदज्ञ हति नाम तस्य कृतं, एप हदज्ञः । तत एवमुक्ते क्षुल्लकेन सर्वैरपि पर्पजनैरेककालमट्टहासेन हस-
द्भिरभाणि-क्षुल्लक ! एप पण्णामपि पुरुपाणां गुणानाददाति तन्मैनं महेलाप्रधानं याचिष्ट, विष्णुमित्रोऽवादीत्-नाहं पण्णां पुरुपाणां
समानस्तस्माद्याचस्व मामिति, ततः क्षुल्लकेनोक्तं-देहि मे घृतगुडसंयुक्ताः पात्रभरणप्रमाणाः सेवकिकाः, विष्णुमित्रेणोक्तं-ददामि, ततः
क्षुल्लकं गृहीत्वा निजगृहाभिमुखं चलितवान्, समागतो निजगृहद्वारे, ततः क्षुल्लकेनामाणि-प्रथममपि तव गृहे समागतोऽहमासं परं तव
भार्यया प्रतिज्ञा व्यधायि यथा न किमपि ते दास्यामि, तत इदानीं ययुक्तं तत्समाचर, तत एवमुक्ते विष्णुमित्रोऽवादीत्-यद्येवं तर्हि
क्षणमात्रमेव गृहद्वारेऽवतिष्ठस्व पश्चादाकारयिष्यामि, ततः प्रविष्टो गृहमध्ये मित्रः, पृष्टा च तन निजभायां-यथा राधाः सेवकिकाः प्रगु-
णीकृतानि घृतगुडादीनि ?, तयोक्तं-कृतं सर्व परिपूर्ण, ततो गुडं प्रलोक्य स्तोक एष गुडो नैतावता सरिष्यतीति मालादानय प्रभूतं
गुडं येन द्विजान् भोजयामीति, ततः सा तद्वचनादारूढा मालं अपनीता तेन निःश्रेणिः, तत आकार्य क्षुल्लकं पात्रभरणप्रमाणा ददौ तस्मै
सेवकिकाः घृतगुडादीनि च दातुमारब्धानि, अत्रान्तरे गुडमादाय सुलोचना मालादुत्तरितुं प्रवृत्ता परं न पश्यति निःश्रेणिं, ततो
विस्मितदृष्टया प्रसरं यावदालोकते तावत्पश्यति क्षुल्लकाय घृतगुडसंयुक्ताः सेनकिका दीयमानाः, ततोऽहमनेन क्षुल्लकेनाभिभूतेत्यभिमान-
पूरितहृदया माऽस्मै देहि माऽस्मै देहीति महता शब्देन पूत्कुरुते, क्षुल्लकोऽपि तस्याः सम्मुखमवलोक्य मया तव नासिकापुटे मूत्रितमिति
निजनासापुटेऽङ्गल्यभिनयेन दर्शयति, दर्शयित्वा च भृतघृतगुडसेवकिकापात्रो जगाम निजवसताविति । एतदेव रूपकाप्टकेन दर्शयति-
इट्टगछणमि परिपिडियाण उल्लाव को णु हु पगेव । आणिज्ज इट्टगाओ ? खुड्डो पच्चाह आणेमि ॥ ४६६ ॥
जइवि य ता पज्जत्ता अगुलघयाहिं न ताहिं णे कज्ज । जारिसियाओ इच्छह ता आणेमित्ति निक्खंतो ॥४६७॥

·ओहाशिय पडिसिद्धो भणइ अगारि अवस्सिमा मज्झं । जइ लहसि तो तं गे नासाए कुणसु मोयंति[सा आह]॥४६८॥ करस घर पुच्छिऊणं परिसाए अमुउ कइरो पुच्छित्तु । किं तेणऽम्हे जायशु शो किविणो दाहिइन तुज्झ ॥४६९॥ दाहित्ति तेण भणिए जइ न भवसि छहमसि पुरिसाणं । अन्नयरो तो तेऽहं परिसाम_मि पणयामि ॥४७०॥ रोयंगुलि बगुगावे, किंकरे हायए तहा । गिद्धावरंखि हदन्नए य पुरिसाहमा छाउ ॥ ४७१॥ जायरा न एरिसोऽहं इट्टगा देहि पुरमातुं । माला उत्तारि गुलं भोएमि दिएत्ति आरूढा ॥ ४७२ ॥ सिइअवणण पडिलाभण दिस्सियरी बोलमंगुली नासं । दुण्हेगयरपओसो आयविव ती य उगाहो ॥ ४७३ ॥ व्याख्या-सुगम, नवरं 'इगछणामि । सेवकिकाक्षणे 'पगेनेति प्रभाते एव 'मोयं पति मूनणं 'प्रणयागि' इति याचे, 'सिइ- अवणण 'ति निःश्रेण्यपनयनं, इत्थम्भूतश्च मानपिण्डो न ग्राणः, यतो द्वयोरपि दम्पत्योः प्रवेपो भवति, ततस्तद्रव्यान्यद्रव्यव्यवच्छेदः) कदाचिदेकतररय ततस्तत्रापि स एव दोपः । अपि च-सैवमपमानिता कदाचिदभिमानवशादात्मविपत्ति कुर्यात, तत उहाहा प्रवचनमा- लिन्यं ॥ उक्तो मानपिण्डदृष्टान्तः, सम्पति गायापिण्डदृष्टान्तमाह- रायगिहे धम्मरुई असाडभूई य खुतुओ तस्रा । रायनड नडगेहपविसण संभोइय मोयए लंभो ॥ ४७४ ।। आयरियउवज्झाए रांघाडगकाणखुज्जतहोसी । नडपासणणज्जत्तं निकायण दिणे दिणे दाणं ॥ ४७५ ॥ - .

·धूयदुए संदेसो दाणसिणेह करणं रहेगहणं । लिंगं मुयत्ति गुरुसिङ विवाहे उत्तमा पगई ॥ ४७६ ॥ रायघरे य कयाई निम्महिलं नाडगं तडागत्था । ता य विहरति मत्ता उवरि गिहे दोवि पासुत्ता ॥ ४७७ ॥ वाघाएण नियत्तो दिस्स विचेला विराग संबोही । इंगियनाए पुच्छा पजीवणं रहवालंमि ॥ ४७८ ॥ इक्खागवंस भरहो आयंसघरे य केवलालोओ । हाराइखिवण गहणं उवसग्ग न सो नियत्तोत्ति ॥ ४७९ ॥ तेण समं पव्वइया पंच नरसयत्ति नाडए डहणं । गेलन्न खमग पाहुण थेरा दिवा य बीयं तु ॥ ४८० ॥ व्याख्या-राजगृहं नाम नगर, तत्र सिंहरथोराजा, विश्वकर्मा नाम नटः, तस्य द्वे दुहितरी, ते चढे अप्यतिसुरूपे अतिशयाते वदनकान्त्या दिनकरकरोद्भासितकमलश्रियं नयनयुगलेन सचश्चरीककुवलययुगलं पीनोजतनिरन्तरपयोधरयुगलेन संहतवालफलयुगल- लक्ष्मी वाहुयुगलेन पल्लवलतां त्रिवलिभगुरेण मध्यभागेनेन्द्रायुधमध्यं जघनविस्तरेण जाह्नवीपुलिनदेशं ऊरुयुगलेन गजकलभनासाभोगं जवायुगलेन कुरुविन्दवृत्तसंस्थितं चरणयुगलेन कूर्मदेहाकृति सुकुमारतया शिरीषकुसुमसञ्चयं वचनमधुरतया वसन्तमासोन्मत्तकोकिला- रवं, अन्यदा च तत्र यथाविहारक्रमं समाययुर्धर्मरुचयो नाम सूरयः, तेपामन्तेवासी प्रज्ञानिधिराषाढभूतिः, स भिक्षार्थमटन् कथमपि विश्वकर्मणो नटस्य गृहे प्राविशत्, तत्र च लब्धः प्रधानो मोदकः, द्वारे च विनिर्गत्य तेन चिन्तितम्-एष सूरीणां भविष्यति, तत आत्मार्थ रूपपरावर्त्तमाधायान्यं मोदकं मार्गयामि, ततः काणरूपं कृत्वा पुनः प्रविष्टो, लब्धो द्वितीयो मोदका, ततो भूयोऽपि चिन्तितम्- एप उपाध्यायस्य भविष्यति, ततः कुब्जरूपमभिनिवर्त्य पुनरपि प्रविष्टः, लब्धस्तृतीयो मोदकः, एष द्वितीयसङ्घाटकसाधोभविष्यतीति ·त्परमवन्धुकल्पानां गुरूणां पृष्ठं ददामि इति पश्चात्कृतपादमचारो हा ! कथमहं भूयोऽप्येवंविधगुरूणां चरणकगलं प्राप्स्यामि ? इति विचिन्तयन् वसतेर्विनिर्गत्य विश्वकर्मणो भवनमायातः, परिभावितमस्य सादरमनिमिपदृष्टया नटदुहितभ्यां वपुः, प्रत्यभासत सकल- जगदाश्चर्यमस्य रूपं, ततोऽचिन्तयतामिमे-अहो ! कौमुदीशशाङ्कमण्डलमिवास्य मनोहरकान्तिवदनं कमलदलयुगलमिव नयनयुगलं गरुन्मत इव तुङ्गमायतं नाशानालं कुन्दमुकुलश्रोणिरिव सुस्निग्धा दशनपद्धतिः महापुरकपाटमिव विशालमस्य मांसलं वक्षःस्थलं मृग- रिपोरिव संवर्तितः कटिमदेमूः निगूढजानुपदेशं जलायुगलं सुप्रतिष्ठितकनककूर्मयुगलमिव चरणयुगलं, ततो विश्वकर्माऽवोचत्-महा- भाग ! तवाऽऽयत्ते द्वे अप्यमू कन्यके ततः स्वीक्रियेतामिति, ततः परिणीते ते द्वे अपि तेन कन्यके, भणिते च विश्वकर्मणा-यो नामै- तादृशीमप्यवस्थां गतो गुरुपादान् स्मरति स नियमादुत्तमप्रकृतिः, तत एतचित्तावर्जनार्थ सर्वदैव मद्यपानविरहिताभिर्युष्माभिः स्थातव्यं अन्यथप विरक्तो यास्यति, आपाढभूतिश्च सकलकलाकलापपरिज्ञानकुशलो नानाविधैर्विज्ञानातिशयैः सर्वेपामपि नटानामग्रणीर्वभूव, लभते च सर्वत्र प्रभूतं द्रव्यं वस्त्राभरणानि च, अन्यदा च राज्ञा समादिष्टा नटाः अद्य निर्महेलं नाटकं नर्त्तनीय, ततः सर्वेऽपि नटाः खां वां युवति स्वस्वगृहे विमुच्य राजकुलं गताः, आपाढभूतिभार्याभ्यामपि चिन्तितम्-अद्य राजकुले गतोऽस्माकं भर्ता सकलामपि च रात्रि गमयिष्यतीति, ततः पिबामो यथेच्छमासमिति, तथैव कृतं, मद्वशाचापगतचेतने विगतवस्ने द्वितीयभूमिकाया उपरि सुप्ते तिष्ठतः राजकुलेऽपि परराष्ट्रदूतः समायात इति राज्ञो व्याक्षेपो बभूव, ततोऽनवसर इतिकृत्वा प्रतीहारेण मुत्कलिताः सर्वेऽपि नयाः समागताः स्वं स्वं भवनं, आपाढभूतिश्च निजकावासे समागत्य यावद्वितीयभूमिकामारोहति तावत्ते द्वे अपि निजभार्ये विगतवस्त्रतया वीभत्से पश्यति, ततः स महात्माऽचिन्तयत्-अहो ! मे मूढता अहो ! मे निर्विवेकता अहो ! में दुर्चिलसितं य एतादृशामप्यशुचिकरण्डक- भूतानामधोगतिनिवन्धनानां कृते परमशुचिभूतमिहपरलोककल्याणपरम्पराजनकमक्षेपेण मुक्तिपदनिवन्धनं संयम उज्झांवभूव, ततो- ·ऽयापि न मे किमपि विनष्टम् अपि गच्छामि गुरुपादान्तिकं प्रतिपये चारित्रं प्रशालयामि पापपङ्कमिति विचिन्त्य विनिर्गतो गृहात्, दृष्टः कथमपि विश्वकर्मणा, लक्षित इशितादिना यथा विरक्त एप यातीति, ततः सत्वरं निजदुहितरावुत्थाप्य निर्भसयति-हा ! दुरा- त्मिके ! हीनपुण्यचतुर्दशीके ! युष्मद्विलसितमेतादृशमवलोक्य सकलनिधानभूतो युष्मद्भर्चा विरक्तो यातीति त्यदि निर्वत्तयितुं शक्नुय- स्तर्हि निवर्तयेथां नो चेत् प्रजीवनं याचध्वमिति, ततस्ताः ससम्ब्रमं परिहितनिवसनाः पृष्ठतः प्रधाव्य गच्छतः पादयोलेना, वदन्ति च-हा स्वामिन् ! क्षमस्वैकमपराधं निवर्तस्व माऽस्माननुरक्ताः परिहर , एवमुक्तोऽपि स मनागपि न चेतसि रज्यते, ततस्ताभ्यामवाचि- स्वामिन् ! यद्येवं तर्हि मजीवनं देहि, येन पश्चादपि युष्मत्प्रसादेन जीवामः, तत एवं भवत्विति दाक्षिण्यवशादनुमत्य प्रतिनिवृत्तः, ततः कृतं भरतचक्रवर्तिनश्चरितप्रकाशकं राष्ट्रपालं नाम नाटक, ततो विज्ञप्तो विश्वकर्मणा लिहरथो राजा-देव! आपाढभूतिना राष्ट्रपालं नाम नाटकं विरचितं, तत्सम्प्रति नर्त्यतामिति, परं तत्र राजपुत्रपञ्चशतैराभरणविभूपितः प्रयोजनं, ततो राता दत्तानि राजपुत्राणां पञ्चश- तानां, तानि यथायथमापाढभूतिना शिक्षितानि, ततः प्रारब्ध नाटकं नर्तितुं, तत्राऽऽपाढभूतिरात्मनेक्ष्वाकुवंशसम्भूतो भरतश्चक्रवर्ती स्थितो राजपुत्राश्च यथायोगं कृताः सामन्तादयः, तत्र च नाटके यथा भरतेन भरतं पट्खण्डं प्रसाधितं यथा चतुर्दश रत्नानि नव महानिधयः प्राप्ता यथा चाऽऽदर्शगृहेऽवस्थितस्य केवलालोकप्रादुर्भावो यथा च पञ्चशतपरिवारेण सह प्रवज्यां प्रतिपनस्तत्सर्वगप्यभिनीयते, ततो राज्ञा लोकेन च परितुष्टेन सर्वेणापि यथाशक्ति हारकुण्डलादीन्याभरणानि सुवर्णवस्त्राणि च प्रभूतानि क्षिप्तानि, ततः सर्वजनानां धर्म- लाभं प्रदाय पञ्चशतपरिवार आपाढभूतिर्गन्तुं प्रावर्तत, ततः किमेतत् ? इति राज्ञा निवारितः, तेनोक्तं-कि भरतश्चक्रवर्ती प्रवज्यामा- दाय निवृत्तः ? येनाहं निव” इति गतः सपरिवारो गुरुसमीपं, वस्त्राभरणादिकं च समस्तं निजभार्याभ्यां दत्तवान्, तच मजीवनकं किल ·तयोर्जातं, गृहीता दीक्षा, तदपि च नाटकं विश्वकर्मणा कुसुमपुरे नर्सिनुमार, तनापि पञ्चशतप्तवयाः क्षत्रियाः प्रमज्यां गृहीतवन्तः, ततो लोकेन चिन्तितम्-एवं क्षत्रियाः प्रवजन्तो निःक्षत्रियां पृथिवीं करिष्यन्तीति नाटकपुस्तकमनौ मवेशितं । सून सुगम, नवरं 'रायन- डगेहपवेसणं 'ति राजविदितो यो नटो विश्वकर्मा तस्य गृहे प्रवेशा, 'त्वग्दोपी ' कुष्ठी, उपसर्गःबज्याग्रहणे निवारणं, दहनं नाटक- पुस्तकस्य । अत्रैवापवादमाहू-'गेलने 'त्यादि, ग्लानो-मन्दः, 'क्षप: ' मासक्षपकादिः, 'माघूर्णकः' स्थानान्तरादायातः, 'स्थविरः वृद्धा, आदिशब्दात्सङ्घकार्यादिपरिग्रहः, तेपामर्थाय द्वितीयमपवादपदमिति भावः, सेव्यते-लानायनिर्माहे मायापिण्डोऽपि ग्राह्य इत्यर्थः । उक्तं मायाद्वारम् , अथ लोभद्वारमाह- लभंतंपि न गिण्हइ अन्नं अमुगंति अज्ज घेच्छामि । भदरसंति व काउं गिण्हइ खद्ध सिणिहाई ॥ ४८१ ॥ व्याख्या-अयाहममुकं सिंहकेसरादिकं ग्रहीष्यामीति बुद्धयाऽन्यदल्लचनकादिकं लभ्पमानमपि यन्न गृह्णाति, किन्तु तदेवेप्सितं, स लोभपिण्डः । अथवा पूर्व तथाविधबुद्धयभावेऽपि यथाभावं लभ्यमानं 'खद्वं' प्रचुरं 'स्निग्मादि' लपनश्रीमभृतिक भद्रकरसमितिकृत्या यगृह्णाति स लोभपिण्डः । तत्र प्रथमभेदमाश्रित्योदाहरणं गाथाद्वयेनाह- चंपा छणमि घिच्छामि मोयए तेवि सीहकेसरए । पडिसेह धम्मलाभं काऊगं सीहकेसरए ॥ ४८२ ॥ सडरत्तकेसरभायण भरणं च पुच्छ पुरिमड्डे । उवओग संत चोयण साहुत्ति विगिचणे नाणं ॥ ४८३ ॥ व्याख्या-चम्पा नाम पुरी, तत्र सुव्रतो नाम साधुः, अन्यदा च तत्र मोदकोत्सवः समजनि, तस्मिंश्च दिने सुनतोऽचिन्तयत्- ·अद्य मया मोदका एव ग्रहीतव्याः, तेऽपि सिंहकेसरकाः, तत इत्थं सम्पधार्य भिक्षां प्रविष्टो लोलुपतयाऽन्यत्प्रतिपेधेन सिंहकेसरमोदकांचाल- भमानस्तावत्परिभ्रमति स्म यावत्साई प्रहरद्वयं, ततो न लब्धा मोदका इति प्रनष्टचित्तो बभूव, ततो गृहद्वारे प्रविशन् वक्तव्यस्य धर्मलाभस्य स्थाने सिंहकेसरा इति वदति, एवं च सकलमपि दिनं भ्रान्त्वा रात्रौ तथैव परिभ्रमन् प्रहरद्वयसमये श्रावकस्य गृहे प्रविवेश, धर्मलाभ- भणनस्थाने सिंहकेसरा इत्युवाच, सोऽपि च श्रावकोऽतीव गीतार्थो दक्षश्थ, ततस्तेन परिभावयामासे-नूनमेतेन क्यापि न लब्धाः सिंहकेसरा मोदका इति चित्तमस्य प्रनष्टं, ततस्तस्य चित्तसंस्थापनाय सिंहकेसराणां भृतं भाजनमुपढौकितं, भगवन् ! प्रतिगृहाण सर्वा- नप्येतान् सिंहकेसरमोदकानिति, सुव्रतेन च परिगृहीताः, ततः स्वस्थीभूतं तस्य चित्तं, श्रावकेण चोक्तं-भगवन् ! अब मया पूर्वार्द्धः प्रत्याख्यातः स कि पूर्णों न वा ? इति, ततः सुव्रत उपयोगमूर्ध्वं दत्तवान् , पश्यति गगनमण्डलमनेकतारानिकरपरिकरितमर्द्धरात्रोपल- क्षितं, ततो ज्ञातवानात्मनो भ्रमं, हा ! मूढेन मया विरूपमाचरितं, धिम् मे लोभाभिभूतस्य जीवितं, भोः श्रावक ! सम्यक् कृतं त्वया यदह सिंहकेसरमदानपूर्वं पूर्वार्द्धमत्याख्यानपरिपूर्णताप्रश्नेन संसारे निमज्जन् रक्षितः, सती मे तव चोदना, तत आत्मानं निन्दन विधिना च मोदकान् परिष्ठापयन् तथा कथमपि ध्यानानलं प्रज्यालयितुं प्रवृत्तः यथा क्षणमात्रेण सकलान्यपि घातिकर्माण्युवोप, ततः प्रादुर्भूतं तस्य केवलज्ञानम् । सूत्रं सुगमम् । उक्तं लोभद्वारम् , अथ संस्तवद्वारमाह- दुविहो उ संथवो खलु संबंधीवयणसंथवो चेव । एकेकोवि य दुविहो पुबि पच्छा य नायब्बो ॥ ४८४ ॥ व्याख्या-द्विविधः खलु संस्तवः, तद्यथा-परिचयरूपः श्लाघारूपश्च, तत्र परिचयरूपः सम्बन्धिसंस्तवः श्लाघारूपो वचनसं- ·, स्तवः । तत्र सम्बन्धिनो-मात्रादयः श्वश्र्वादयश्च तद्रूपतया यः संस्तवः स सम्बन्धिसंस्तवः, वचनं-श्लाघा तद्रूपो यः संस्तवः स वचन- संस्तवः, एकैकोऽपि च द्विधा, तद्यथा-'पुचि पच्छा य'त्ति पूर्वसंस्तवः पश्चात्संस्तवश्च । तत्र सम्बन्धिसंस्तवस्य द्विविधस्यापि स्वरूपमाह मायपिइ पुव्वसंथव सासूसुसराइयाण पच्छा उ । गिहि संथवसंबंध करेइ पुव्वं च पच्छा वा ॥ ४८५ ॥ व्याख्या-मातापित्रादिरूपतया यः संस्तवः-परिचयः स पूर्वसंस्तवो, मात्रादीनां पूर्वकालभावित्वात्, यस्तु श्वश्रूवशुरादिरूप- तया संस्तवः स पथात्संस्तवः, श्वश्र्वादीनां पश्चात्कालभावित्वात् , तत्र साधुभिक्षार्थ प्रविष्टः सन् गृहिभिः सह 'संस्तवसम्बन्ध परिचयघटनं 'पूर्व' पूर्वकालभावि मात्रादिरूपतया 'पश्चाद्वा' पश्चात्कालभावि श्वश्र्वादिरूपतया वा करोति । कथम् ? इत्याह- आयवयं च परवयं नाउं संबंधए तयणुरूवं । मम माया एरिसिया ससा व धूया व नत्ताई ॥ ४८६॥ व्याख्या-इह साधुर्भिक्षार्थं गृहे प्रविष्टः सन्नाहारलम्पटतयाऽऽत्मवयः परवयश्च ज्ञात्वा ' तदनुरूपं' वयोऽनुरूपं सम्बनाति, यदि सा वयोटद्धा स्वयं च मध्यमवयाः ततो ममेदृशी माताऽभूदिति ब्रूते, यदि पुनः साऽपि मध्यमवयास्तत ईदृशी मम स्वसाऽभूदिति वदति, अथ वालवयास्ततो दुहिता नप्ता वेत्यादि । सम्पत्यस्यैव पूर्वरूपसम्बन्धिसंस्तवस्योदाहरणमाह- अदिइ दिद्विपण्हव पुच्छा कहणं ममेरिसी जणणी । थणखेवो संबंधो बिवासुण्हाइदाणं च ॥ ४८७ ॥ व्याख्या-कोऽपि साधुभिक्षार्थ प्रविष्टः काञ्चिन्निजमातृसमानां स्त्रियमवेक्ष्याऽऽहारादिलम्पटतया मातस्थानेनाधृत्या दृष्टिप्रस्त- ·- , तेषु भद्रेषु साधोरुपरि प्रतिबन्धो भोत्, प्रतिमन्ये च सत्यापाकादिक कुत्या दयादिति । उक्तो द्विविधोऽपि सम्बन्धिसंस्तवा, अथ वचनसंस्तवस्य पूर्वरूपस्य लक्षणमाह- गुणसंथवेण पुचि संतासंतेण जो थुणिज्जाहि । दायारमदिन्नमी सो पुबिसंथवो हवइ ॥ ४९० ॥ व्याख्या-'गुणाः । औदार्यादयः तेषां य: 'संस्तवः' प्रशंसारूपो वचनसङ्घनतस्तेन सत्यरूपेणासत्यरूपेण वा यः साधुर्दातव्ये भक्तादावदत्ते सति दातारं रतूयात, स एष पूर्वसंस्तवो भवति । अस्यैवोल्लेखं दर्शयति- एसो सो जस्स गुणा वियरंति अवारिया दस दिसासु । इहरा कहासु सुणिमो पञ्चक्खं अज्ज दिट्ठोऽसि ॥४९॥ व्याख्या--सुगम, नवरम् ‘इहरा' इतरथा, इदानी दर्शनात् पूर्वमित्यर्थः । सम्पति पश्चाद्रूपस्य वचनसंस्तवस्य लक्षणमाह- गुणसंथवेण पच्छा संतासंतेण जो थुणिज्जाहि । दायारं दिन्नंमी सो पच्छासंथवो होइ ॥ ४९२ ॥ व्याख्या-दत्ते भक्तादौ सति पश्चादातारं गुणसंस्तवेन सत्यरूपेणासत्यरूपेण वा यः साधुः स्तूयात् एप पश्चात्संस्तवो भवति । सम्पत्यस्यैवोल्लेखं दर्शयति- विमली कयऽम्ह चक्खू जहत्यया वियरिया गुणा तुझं । आसि पुरा मे संका संपय निस्संकियं जायं ॥ ४९३ ॥ व्याख्या-भिक्षार्थ प्रविष्टः साधुर्लब्धे भक्तादौ दातारं वक्ति यथा निजदर्शनेन त्वया विमलीकने नश्चक्षुपी, तथा यथार्थास्तव ·- गुणाः सर्वत्रापि विचरिताः, तथा 'पुरा' पूर्व मे शङ्काऽऽसीत्-याहा गुणः श्रूयते स किं तादृशः एवोतान्यादृश इति ?, सम्पति तु त्वयि दृष्टे निःशङ्कितं मे हृदयं जातम् । उक्तं संस्तवद्वारम् , अथ विद्यामन्त्राख्यं द्वारमाह- विज्जामंतपरूवण विज्जाए भिक्खुवासओ होइ । मंतंमि सीसवेयण तत्थ मुरुंडेण दिलुतो ॥ ४९४ ॥ व्याख्या-विद्यामन्त्रयोः प्ररूपणा कर्त्तव्या, सा चैवं-ससाधना स्त्रीरूपदेवताधिष्ठिता वाऽक्षरपद्धतिर्विद्या, असाधना पुरुषरूप- देवताधिष्ठिता वा मन्त्रः, 'तत्थ 'त्ति तत्र विद्यायां भिक्षूपासको दृष्टान्तः, मन्त्रे शिरोवेदनायां मुरुण्डेन राज्ञोपलक्षितः पादलिप्तसूरिः। तत्र भिक्षूपासकदृष्टान्तं गाथाद्वयेन भावयति- परिपिडियमुल्लावो अइपंतो भिक्खुवासओ दावे । जइ इच्छह अणुजाणह घयगुलवत्थाणि दावेमि ॥ ४९५ ॥ गंतु विज्जामंतण किं देमि ? घयं गुलं च वत्थाई । दिन्ने पडिसाहरणं केण हियं केण मुट्ठोमि ? ॥ ४९६ ॥ व्याख्या-गन्धसमृद्ध नगरे धनदेवो नाम भिक्षूपासकः, स च साधुभ्यो भिक्षार्थ गृहे समागतेभ्यो न किञ्चिदपि ददाति, अन्यदा च तरुणश्रमणानामेकत्र परिपिण्डितानां परस्परमुल्लापः, तत्रैकेनोक्तम्-अतिपान्तोऽयं धनदेवः संयतानां न किमपि ददाति, तदस्ति कोऽपि साधुयें एनं घृतगुडादिकं दापयति, ततस्तेषां मध्ये केनाप्यूचे-यदीच्छथ ततोऽनुजानीवं मां येनाहं दापयामि, तैरनुज्ञातः, ततो गतस्तस्य गृहमभिमन्त्रितो विद्यया, ततो ब्रूते साधून-किं प्रयच्छामि ?, तैरुक्तं-धृतगुडवस्त्रादि, ततो दापितं तेन संयतेभ्यः प्रचुरं धृतगुडादिकं, तदनन्तरं च प्रतिसंहृता क्षुल्लकेन विद्या, जातः स्वभावस्थो भिक्षूपासकः, ततो यावन्निभालयति घृतादिकं तावत्स्तोकं पश्यति, ततः केन ·मे हृतं घृतादि ? केनाहं मुपितोऽस्मि ? इति विलपितुं प्रवृत्तः, ततः परिजनेनाक्तं-युष्माभिरेव दापितं संयतेभ्यः तत्कि यूयमेवं भणथ ?, ततो मौनमवलम्ब्य स्थितः । अत्र दोपानुपदर्शयति- पडिविज्ज थंभणाई सो वा अन्नो व से करिज्जाहि । पावाजीवीमाई कम्मणगारी य गहणाई ॥ ४९७ ॥ व्याख्या-यो विद्ययाऽभिमन्त्रितः स च स्वभावस्थो जातः सन् कदाचित्मद्विष्टोऽन्यो वा तत्पक्षपाती प्रद्विष्टः सन् प्रतिविद्यया 'स्तम्भनादि ' स्तम्भनोचाटनमारणादि कुर्यात्, तथा 'पापाजीविनः ' पापेन-विद्यादिना परद्रोहकरणरूपेण जीवनशीला मायिनः शठा इति लोके जुगुप्सा, तथा कार्मणकारिण इमे इति राजकुले ग्रहणाकर्पणवेपपरित्याजनकदर्थनमारणादि । सम्पति मन्त्रविपये मुरुण्डराजो- पलक्षितपादलितोदाहरणमाह- जह जह पएसिणी जाणुगंमि पालितओ भमाडेइ । तह तह सीसे वियणा पणस्सइ मुरुंडरायरस ॥ ४९८ ॥ व्याख्या-प्रतिष्ठानपुरे मुरुण्डो नाम राजा, पादलिप्सा नाम सूरयः, अन्यदा च मुरुण्डराजस्य बभूवातिशयेन शिरोवेदना, न केनापि विद्यामन्त्रादिभिरुपशमयितुं शक्यते, तत आकारिता राज्ञा पादलिप्ताः सूरयः, कृतास्तेपामागतानां महती प्रतिपत्तिः, कथितं चाकारणकारणं शिरोवेदना, ततो यथा लोको न जानीते तथा मन्त्रं ध्यायद्भिः मावरणमध्ये निजदक्षिणजानुशिरसि पार्श्वतो निजदक्षि- पणहस्तमदेशिनी यथा यथा भ्राम्यते तथा तथा राज्ञः शिरोवेदना अपगच्छति, ततः क्रमेणापगता सकलाऽपि शिरोवेदना, जातोऽतिशयेन सूरीणामुपासकः, ततो विपुलं भक्तपानादिकं तेभ्यो दत्तवान् । अत्र दोपानाह- ·पडिमंतथंभणाई सो वा अन्नो व से करिज्जाहि । पावाजीवियमाई कम्मणगारी भवे बीयं ॥ ४९९ ॥ व्याख्या-इह कथानके न कोऽपि दोषो जातः, पादलिप्तसूरीणां मुरुण्डराज प्रत्युपकारित्वात् , केवलं प्रागुंक्तविद्याकथानक इव मन्त्रेऽपि प्रयुज्यमाने सम्भाव्यन्ते दोषाः ततस्तदुपदर्शनं क्रियते, तत्रेयं गाथा प्रागिव व्याख्येया, नवरं भवे बीयं 'ति पुष्टमालम्बनम- धिकृत्य द्वितीयम्-अपवादपदं भवेत्, सङ्घादिप्रयोजने मन्त्रोऽपि प्रयोक्तव्य इति भावार्थः, एतच विद्यायामपि द्रष्टव्यम् । उक्तं विद्याम- न्त्राख्यं द्वारद्वयम्, अथ चूर्णयोगमूलकाख्यं द्वारत्रयमाह- चुन्ने अंतडाणे चाणके पायलेवणे जोगे । मूल विवाहे दो दंडिणी उ आयाण परिसाडे ॥ ५०० ॥ व्याख्या-चूर्णेऽन्तीने-लोके दृष्टिपथतिरोधानकारके दृष्टान्ते चाणक्यविदितौ द्वौ क्षुल्लको, पादे-पादलेग्नरूपे योगे दृष्टान्ताः समितसूरयः, तथा 'मूले ' मूलकर्मणि अक्षतयोनिक्षतयोनिकरणरूपे युवतिद्वयं दृष्टान्तः, विवाहविषयेऽपि मूलकर्मणि युवतिद्वयमुदाहरणं, तथा गर्भाधानपरिसाटरूपे मूलकर्मणि द्वे ' दण्डिन्यौ ' नृपपन्याबुदाहरणं । तत्र 'चुने अंतद्धाणे चाणके' इत्यवयवं भाष्यकृद्गाथात्रयण व्याख्यानयति- जंघाहीणा ओमे कुसुमपुरे सिरसजोगरहकरणं । खुड्ड दुगंजण सुगणा गमगं देसंतरे सरणं ॥४॥ (भा.) भिक्खे परिहायंते थेराणं तेसि ओमि दिताणं । सहभुज चंदगुत्ते ओमोयरियाए दोबल्लं ॥ ४५ ॥ (भा०) चाणक्क पुच्छ इट्टालचुण्णदारं पिहित्तु धूमे य । दुहुँ कुच्छपसंसा थेरसमीवे उवालंभो ॥ ४६॥ (भा०) .

·व्याख्या-कुसुमपुरे नगरे चन्द्रगुप्तो नाम राजा, तस्य मनी चाणक्यः, तत्र च जड्ढावलारिहीणाः सुस्थिताभिधाः सूरयः, अन्यदा च तत्र दुर्भिक्षमपतत्, ततः सूरिभिश्चिन्तितम्-अमुं समृद्धाभिधानं शिष्यं सूरिपदे संस्थाप्य सकलगच्छसमेत सुभिक्षे कापि प्रे- पयामि, ततस्तस्मै योनिप्राभृतमेकान्ते व्याख्यातुमारब्धं, तत्र च क्षुल्लकद्वयेन कथमप्यदृश्यीकरणनिवन्धनमजनं व्याख्यायमानं शुश्रुवे, यथा अनेनाजनेनाजितचक्षुर्न केनापि दृश्यते इति, योनिमाभृतव्याख्पानसमर्थनानन्तरं च समृद्धाभियोऽन्तेवासी सूरिपद स्थापितः, मु- स्कलितश्च सकलगच्छसमेतो देशान्तरे, स्वयमेकाकिनस्तत्रैवावतस्थिरे सूरयः, कतिपयदिनानन्तरं चाऽऽचार्यस्नेहतस्तत् क्षुल्लकद्वयमाचार्य- समीपे समाजगाम, आचार्या अपि यत्किमपि भिक्षया लभन्ते तत्समं विरिच्य (परिभाव्य ) क्षुल्लकद्वयेन सह भुञ्जते, तत आहाराप- रिपूर्णतया सूरीणां दौर्बल्यमभवत् , ततश्चिन्तितं क्षुलकद्वयेन-अवमोदरता सूरीणां ततो वयं पूर्वश्रुतमजनं कृत्वा चन्द्रगुप्तेन सह भुजावहे इति, तथैव कृतं, ततश्चन्द्रगुप्तस्याहारस्तोकतया बभूव शरीरे कृशता, चाणक्येन पृष्टं-किं ते शरीरदौर्बल्यं ?, समाह-परिपूर्णाहाराऽला- भतः, ततश्चाणक्येन चिन्तितम्-एतावत्याहारे परिवेष्यमाणे कथमाहारस्यापरिपूर्णता?, तन्नूनमञ्जनसिद्धः कोऽपि समागत्य राज्ञा सह भुते ततस्तेनाञ्जनसिद्धग्रहणाय भोजनमण्डपेऽतीव श्लक्ष्ण इष्टकाचूर्णो विकीर्णो, दृष्टानि मनुष्यपदानि, ततो निश्चिये-नूनं द्वौ पुरुषावजन- सिद्धावायातः, ततो द्वारं पिधाय मध्येऽतिवहलो धूमो निष्पादितः, धूमवाधितनयनयोश्च तयोरन्जनं नयनाश्रुभिः सह विगलितं, ततो वभू. वतुः प्रत्यक्षौ क्षुल्लकौ, कृता चन्द्रगुप्तेनात्मनि जुगुप्सा-अहो ! विटालितोऽहमाभ्यामिति, ततश्चाणक्येन तस्प समाधाननिमित्तं प्रवचनमा- लिन्यरक्षार्थं च प्रशंसितो राजा-यथा धन्यस्त्वमसि यो वालब्रह्मचारिभिर्यतिभिः पवित्रीकृत इति, ततो वन्दित्वा मुत्कलिनौ द्वावपि क्षुल्लको, चाणक्येन रजन्यां वसनावागत्य सूरय उपालम्या:-यथैतौ युष्मत्क्षुल्लकाबुड्डाहं कुरुतः?, ततः सूरिभिः स एवोपालव्या-चया ·त्वमेवात्रापराधकारी?, यो द्वयोरपि क्षुल्लकयोर्न निर्वाहं चिन्तयसि ?, स माह-भगवन् ! एवमेतदिति पादयोर्निपत्य सूरयस्तेन क्षामिताः, कृता सकलस्यापि सङ्घस्य तत ऊर्ध्वं यथायोगं चिन्ता । सूत्रं सुगमम् । अत्रातिदेशतः साक्षाच दोपानाह- जे विज्जमंतदोसा ते चिय वसिकरणमाइचुन्नेहिं । एगमणेगपओसं कुज्जा पत्थारओ वावि ॥ ५०१ ॥ व्याख्या-य एव विद्यायां मन्त्रे चोक्ता दोपास्त एव वशीकरणादिचूर्णेष्वपि द्रष्टव्याः, सूत्रे च तृतीया सप्तम्यर्थे, तथा चूर्णे प्रयुज्यमाने एकस्य चूर्णस्य प्रयोक्तुरनेकेपां वा साधूनामुपरि प्रद्वेपं कुर्यात्, ततस्तत्र भिक्षालाभाघसम्भवः, 'पत्थारओ वावि ' नाशो वा भवेत् , अपिः समुच्चये, तदेवं 'चुन्ने अन्तद्धाणे चाणके' इति व्याख्यातं, तद्व्याख्यानाच चूर्ण इति द्वारं समर्थितं । इदानीं 'पायले- वणे जोग' इति व्याख्यानयन्नाह- सूभगदुब्भग्गकरा जोगा आहारिमा य इयरे य । आघसधूववासा पायपलेवाइणो इयरे ॥ ५०२ ॥ व्याख्या-योगाः 'सौभाग्यदौर्भाग्यकराः' जनप्रियत्वाप्रियत्वकराः, ते च द्विधा-आहार्या इतरे च, तत्र 'आहार्या ' ये पानी- यादिना सहाभ्यवहूियन्ते तद्विपरीता इतरे, तत्राद्या ' आधर्पधूपवासा' ये पानीयादिना सह घर्पयित्वा पीयन्ते ते आधाः, धपवासाः- प्रतीताः । अथ चूर्णस्य वासानां च परस्परं कः प्रतिविशेपो ?, द्वयोरपि क्षोदरूपत्वाविशेपात्, उच्यते, सामान्यद्रव्यनिष्पन्नः शुष्क आद्रों वा सोदश्चूर्णः, सुगन्धद्रव्यनिष्पन्नाश्च शुष्कपेपम्पिष्टा वासाः, इतरे चानाहार्या योगाः पादपलेपनादयः । तत्राऽऽहार्यरूपस्य पादपले- पनरूपस्य योगस्य दृष्टान्तं गाथात्रयेण भावयति- .

·नइकण्हबिन्न दीवे पंचसया ताबसाण निवसंति । पव्वदिवसेसु कुलवई पालेवुत्तार सकारे ॥ ५०३ ॥ जण सावगाण खिसण समियक्खण माइठाण लेवेण । सावय पयत्तकरणं अविणय लोए चलणधोए ॥५०४॥ पडिलाभिय वच्चंता निब्बुड नइकूल मिलण समियाओ। विम्हिय पंचसया तावसाण पव्वज्ज साहाय ॥५०५॥ व्याख्या-अचलपुरं नाम नगरं, तत्र प्रत्यासन्ने द्वे नद्यौ, तद्यथा-कृष्णा वेन्ना च, तयोरपान्तराले ब्रह्मनामा द्वीपः, तत्र चैकोनपञ्चशततापसपरितो देवशर्मनामा कुलपतिः परिवसति, स च सक्रान्त्यादिपर्वसु स्वतीर्थप्रभावनानिमित्तं सर्वैरपि तापसैः परितः पादलेपेन कृष्णां नदीमुत्तीर्याचलपुरमागच्छति, लोकश्च तथारूपं तस्यातिशयमवलोक्य विस्मितचेताः सविशेष भोजनादिसत्कारमाचरति, श्रावकजनांश्च कुत्सयते-यथा न युष्मद्गुरूणामेतादृशी शक्तिरस्तीति, ततः श्रावकैः समिताभिधसूरीणामाख्या- यि, तैश्च स्वचेतसि परिभाव्योक्त-मातृस्थानत एप पादलेपेन नदीमुत्तरति, न तपःशक्तिमभावतः, ततः श्रावकैस्तस्य मातृस्थानप्रकट- नार्थ सपरिवारो भोजनार्थ निमन्त्रितः कुलपतिः, ततः समाजगाम भोजनवेलायां गृहे, प्रारब्धं तस्य श्रावकैः पादप्रक्षालनं कर्तुं स च न ददाति, मा पादलेपः पादयोरपयासीदितिकृत्वा, ततः श्रावकैरुक्तं-माऽस्माकमप्रक्षालितपादान् युष्मान् भोजयतामविनय इति वला- दपि प्रक्षालितौ पादौ, ततो भोजनानन्तरं निजस्थानगमनाय प्रचलितः, श्रावका अपि सकल जनानाहूयानुव्रजनबुद्धया तेन सह चलितुं प्रवृत्ताः, ततः सपरिवारः कुलपतिः कृष्णा नदीमुत्तरितुं प्रावर्तत, पादलेपाभावे च निमन्तुं लग्नः, ततो जाता जने तस्यापभ्राजना, अत्रान्तरे च तस्याववोधाय समितसरयस्तत्राजग्मुः, तैः सकलजनसमक्षं नदी प्रत्युक्तं-हे कृष्णे ! परं पारं वयं गन्तुमिच्छामः, ततो द्वे

·-
n
-
'जज्जीवम् ' इति यावज्जीवमधिकरणं-मैथुनपत्तिः, 'पडिसेहि 'त्ति साऽभिनवा परिणेतुमारब्धा भिन्नयोनिकेति ज्ञात्वा प्रतिपिद्धा । अयं
चेदर्थस्तया ज्ञातो भवेत्, तर्हि तस्याः साधु प्रति महान् प्रद्वेपो भवेत् , प्रवचनस्योहाहः । सम्पति विवाहे ' इति पदं व्याख्यानयनाह-
मा ते फंसेज्ज कुलं अदिज्जमाणा सुया वयं पत्ता । धम्मो य लोहियस्सा जइ बिंदू तत्तिया नरया ॥ ५०८ ॥
किं न ठविज्जइ पुत्तो पत्तो कुलगोत्तकित्तिसंताणो । पच्छावि य तं कज्ज असंगहो मा य नासिज्जा ॥५०९॥
व्याख्या-कचिद्रामे कोऽपि गृहपतिः, तस्य पुत्रिका वयःप्राप्ता, ततः कोऽपि साधुर्भिक्षार्थं प्रविष्टः सन् दृष्ट्वा तन्मातरमेवमभिदधाति-
तव दुहिता वयाप्राप्ता-यौवनं प्राप्ता, तद्यदि सम्पति न परिणी(णाय्यते)यते तर्हि केनापि तरुणेन सहाकार्य समाचर्य कुलमालिन्यमुत्पाद-
यिष्यति, तथा 'धम्मो 'त्ति लोके एवं श्रुतिः-यदि कुमारी ऋतुमती भवेत् तर्हि यावन्तस्तस्या रुधिरविन्दवो निपतन्ति तावतो वारान्
तन्माता नरकं याति । तथा कचिद्रामे कस्यापि कुटुम्बिनः पुत्रं यौवनिकामधिगतमवलोक्य साधुस्तन्मातरमेवं ब्रूते-यथा कुलस्य गोत्रस्य
कीर्तेश्च सन्तानो-निवन्धनगेप तव पुत्रो, यौवनं च प्राप्तः, ततः किं न सम्पति परिणाय्यते?, अपि च-परिणीतः सन् कलत्रस्नेहेन
स्थिरो भवत्यपरिणीतश्च कयाऽपि स्वच्छन्दचारिण्या सहोत्थाय गच्छेत् , पश्चादपि चैप परिणाययितव्यः तत्सम्मत्यपि कस्मान परि-
णाय्यते ? इति । सम्पति 'दो दंडिणीओ आयाणपरिसाडे' इत्यवयवं व्याचिख्यासुराह-
किं अडिइत्ति पुच्छा सवित्तिणी गन्भिणित्ति मे देवी । गम्भाहाणं तुज्झवि करोमि मा अडिई कुणसु ॥५१०॥
जइवि सुओ मे होही तहवि कणिटोत्ति इयरो जुवराया। देइ परिसाडणं से नाए य पओस पत्थारो ॥ ५११ ॥

·व्याख्या-संयुगं नाम नगरं, तत्र सिंधुराजो नाम राजा, तस्य सकलान्तःपुरमधाने द्वे पल्यौ, तद्यथा-शृङ्गारमतिर्जयसुन्दरी
च, तत्रान्यदा बभूव शृङ्गारमतेर्गर्भाधानं, इतरा च जयसुन्दरी नूनमस्याः पुत्रो भविष्यतीति विचिन्त्य मात्सर्यवशादधृतिं कुर्वत्यवति-
ठते, अत्रान्तरे च समागतः कोऽपि साधुः, तेन सा पपृच्छे-किं भद्रे ! त्वमधृतिमती दृश्यसे?, ततः सा तस्मै सपन्या व्यतिकरमचकथत् ,
साधुरप्यब्रवीत-मा कापीरधृति, तवापि गर्भाधानमहं करिष्ये, ततस्तयोक्तं-भगवन् ! यद्यपि युष्मत्मसादेन मे पुत्रो भावी, तथापि स
कनिष्ठत्वेन यौवराज्यं न प्राप्स्यति, किन्तु सपन्या एव सुतः, तस्य ज्येष्ठत्वात् , ततः साधुना तस्या भेषजमेकं गर्भाधानाय दत्तं, अपरं तु
दापितं सपल्या गर्भशातनायेति । सूत्रं सुगमं । नवरमेतन्न कर्त्तव्यं, यतो गर्भशातने साधुकृते ज्ञाते सति प्रद्वेषो भवति, ततः शरीर-
स्यापि 'प्रस्तार' विनाशः । सम्मति सर्वस्मिन्नपि मूलकर्मणि दोपान प्रदर्शयति-
संखडिकरणे काया कामपवित्तिं च कुणइ एगत्थ । एगत्थुड्डाहाई जज्जिय भोगंतरायं च ॥ ५१२ ॥
व्याख्या-'संखडिकरणे मा ते फंसेज कुलं' तथा 'किं न उविज्ज' इत्यादिगाथाद्वयोक्ते वीवाहकरणे 'कायाः' पृथिव्या-
दयो विराध्यन्ते, एकत्र पुनरक्षतयोनिकत्वकरणे गर्भाधाने च कामप्रत्तिं करोति, गर्भाधानाद्धि पुत्रोत्पत्तौ प्राय इष्टा भवति, ततः
काम्या जायते, इति मैथुनसन्ततिः । एकत्र पुनर्गर्भपातने उड्डाहादि-प्रवचनमालिन्यात्मविनाशादि, एकत्र पुनः क्षतयोनिकत्वकरणे
यावज्जीव भोगान्तरायं, चशब्दादुड्डाहादि च, तदेवमभिहितं मूलकर्म तदभिधानाच व्याख्याता उत्पादनादोपाः, तद्व्याख्याने च सम-
थिता गवेषणेषणा । सम्पति ग्रहणैपणायाः सम्बन्धमाह-
एवं तु गविट्ठस्सा उग्गमउप्पायणाविसुद्धस्स । गहणविसोहिविसुद्धरस होइ गहणं तु पिंडस्त ॥ ५१३ ॥

·र व्याख्या-'एवम् । उक्तेन प्रकारेणोद्मोत्पादनाविशुद्धस्य-उद्गमोत्पादनदोपरहितस्य गवेषितस्य पिण्डस्य ग्रहणं भवति 'ग्रहण- विशोधिविशुद्धस्य ग्रहणविषयशङ्कगदिदोपाभावेन विशुद्धस्य, नान्यथा, ततो ग्रहणैपणादौपानहं वक्ष्ये इति भावः । ते च यत उत्पद्यन्ते तत्समुत्थान दर्शयति- उप्पायणाएँ दोसे साहूउ समुटिए वियाणाहि । गहणेसणाइ दोसे आयपरसमुट्ठिए वोच्छं ॥ ५१४ ॥ व्याख्या-उत्पादनाया दोपान साधुतः समुत्थितान् विजानीहि, ग्रहणैपणाया दोपॉस्त्वात्मपरसमुत्थितान् तानहं वक्ष्ये । तत्र ये आत्मसमुत्था ये च परसमुत्थास्तान् विभागतो दर्शयति- दोन्नि उ साहुसमुत्था संकिय तह भावओऽपरिणयं च । सेसा अट्ठवि नियमा गिहिणो य समुट्ठिए जाण ॥५१५॥ व्याख्या-द्वौ दोपौ साधुसमुस्थिती, तयथा-शङ्कितं भावतोऽपरिणतं च, एतच द्वयमपि वक्ष्यमाणस्वरूप, शेपानष्टावपि दोषान् गृहिणः समुत्थितान् जानीहि । सम्पति ग्रहणपणाया निक्षेपमाह- नाम ठवणा दविए भावे गणेसणा मुणेयव्वा । दवे वानरजूहं भावमि य दसपया हुंति ॥ ५१६ ॥ व्याख्या-चतुद्धों ग्रहणैपणा, तद्यथा-नामग्रहणेपणा स्थापनाग्रहणषणा द्रव्यग्रहणैपणा भावग्रहणैषणा च, तत्र नामस्थापने द्रव्यग्रहणैपणाऽपि यावद्भव्यशरीररूपा तावद्वेषणावद्वक्तव्या, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तां तु द्रव्यग्रहणैषणामाह-'द्रव्ये ' द्रव्यग्रहणै- पणायामुदाहरणं वानरयूथं, भावग्रहणेपणा द्विधा, तद्यथा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्राऽऽगमतो ज्ञाता तत्र चोपयुक्ता, नोआगमतस्तु ·द्विधा, तद्यथा-प्रशस्ता अप्रशस्ता च, तत्र प्रशस्ता-सम्यग्ज्ञानादिविपया, अप्रशस्ता-शङ्कितादिदोपदुष्टभक्तपानादिविपया, सा च 'दश- पदा' वक्ष्यमाणशङ्कितादिभेदैर्दशप्रकारा । तत्र वानरयूथोदाहरणं रूपकत्रयेण भावयति- पडिसडियपंडुपत्तं वणसंडं दढ अन्नहिं पेसे । जूहबई पडियरए जूहेण समं तहिं गच्छे ॥ ५१७ ॥ सयमेवालोएउं जूहवई तं वणं समंतेण । वियरइ तेसि पयारं चरिऊण य तो दहं गच्छे ॥ ५१८ ॥ ओयरंतं पयं दटुं, नीहरंतं न दीसई । नालेण पियह पाणीयं, नेस निकारणो दहो ॥ ५१९ ॥ व्याख्या-विशालशृङ्गो नाम पर्वतः, तत्रैकस्मिन् वनखण्डे वानरयूथमभिरमते, अथ च तत्रैव पर्वते द्वितीयमपि वनखण्डं सर्व- पुष्पफलसमृद्धं समस्ति, परं तन्मध्यभागवर्तिनि हूदे शिशुमारोऽवतिष्ठते, स यत्किमपि मृगादिकं पानीयाय प्रविशति तत्सर्वमाकृष्य भक्ष- यति, अन्यदा च तद्वनखण्डं परिशटितपाण्डुपत्रमपगतपुष्पफलमवलोक्य यूथाधिपतिरन्यस्य वनखण्डस्य निर्वाहसमर्थस्य गवेषणाय वानर- युगलं पितवान्, गवेषयित्वा च तेन यूथाधिपतेनिवेदितम्-अस्ति वनखण्डममुकप्रदेशे सर्व पुष्पफलपत्रसमृद्धमस्माकं निर्वाहयोग्य, ततो यूथाधिपतिः सह यूथेन तत्र गतवान्, परिभावयितुं च प्रवृत्तः समन्ततस्तद्वनखण्डं, ततो दृष्टस्तन्मध्ये जलपरिपूर्णो हुदा; परं तत्र प्रविशन्ति श्वापदानां पदानि दृश्यन्ते, न निर्गच्छन्ति, ततो यूथमाहूय यूथाधिपतिरुवाच-माऽत्र यूयं प्रविश्य पिबथ पानीयं, किन्तु तट- स्थिता एव नालेन पिवथ, यतो नैष हृदो निष्कारणो-निरुपद्रवः, तथाहि-मृगादीनामत्र पदानि प्रविशन्ति दृश्यन्ते न निर्गच्छन्तीति, एवं चोक्ते यैस्तद्वचः कृतं ते वानराः स्वेच्छाविहारसुखभाजिनो जाताः, इतरे तु विनष्टाः । उक्ता द्रव्यग्रहणषणा, सम्प्रति भावग्रहणैपणा ·- , वक्तव्या, तया चाधिकारोऽप्रशस्तया, पिण्डदोपाणां वक्तुं प्रक्रान्तत्वात् , सा च शङ्कितादिभेदादशमकारा, ततस्तानेव शङ्कितादीन् भेदान् प्रदर्शयति- संकिय मक्खिय निक्खित्त पिहिय साहरिय दायगुम्मीसे । अपरिणय लित्त छड्डिय एसणदोसा दस हवंति ॥५२०॥ व्याख्या-'शङ्कितं ' सम्भाविताधाकर्मादिदोपं 'प्रक्षिप्तं' सचित्तपृथिव्यादिनाऽवगुण्डितं 'निक्षिप्तं ' सचित्तस्योपरि स्थापित 'पिहितं ' सचित्तेन स्थगितं 'संहृतम् ' अन्यत्र क्षिप्तं 'दायकं ' दायकदोपदुष्टम् “उन्मिश्रितं ' पुष्पादिसम्मिश्रम् 'अपरिणतम् ' अप्रा- सुकीभूतं, लिप्तं, 'छदितं ' भूमावा वेडितं, एते दश एषणादोपा भवन्ति । तत्र शङ्कितपदं व्याचिख्यासुराह- संकाए चउभंगो दोसुवि गहणे य भुंजणे लग्गो । जं संकियमावन्नो पणवीसा चरिमए सुद्धो ॥ ५२१ ॥ व्याख्या-'शङ्कायां' शङ्किते 'चतुर्भङ्गी' चत्वारो भङ्गाः, सूत्रे च पुंस्त्वनिर्देश आपत्वात् , सा चेयं चतुर्भङ्गी-ग्रहणे शशिन्तो भोजने चेति प्रथमो भगः, ग्रहणे शङ्कितो न भोजने इति द्वितीयः, भोजने शङ्कितो न ग्रहणे इति तृतीयः, न ग्रहणे न भोजने इति चतुर्थः, अत्र दोषानाह-' दोसुवी 'त्यादि, द्वयोरपि शङ्कित्तस्य ग्रहणभोजनयोरपि यो वर्तते यश्च 'गहणे यत्ति ग्रहणेऽर्थापत्त्या न भोजने तथा भोजने सामर्थ्यान्न ग्रहणे स सर्वोऽपि 'लग्नो' दोषेण सम्बद्धः, केन दोपेण ?, इत्याह-'जं संकियं ' इत्यादि, षोडशो- दूमदोषनवैपणादोपरूपाणां पञ्चविंशतिदोपाणां मध्ये येन दोपेण शङ्कितं-सम्भावितमापनः-वत्तते तेन दोपेण सम्बद्धा, इदमुक्तं भवति- यदाधाकर्मत्वेन शङ्कितं तद् गृह्णानो भुजानो वाऽऽधाकर्मदोपेण सम्बध्यते, यदि पुनरौदेशिकत्वेन तत औदेशिकेनेत्यादि, चरमे चतुर्थभङ्गे पुनर्वर्तमानः शुद्धो, न केनापि दोपेण सम्बध्यते इत्यर्थः । इह 'पणवीसा' इत्युक्तं, ततस्तानेव पञ्चविंशतिं दोपानाह- ·व्याख्या उग्गमदोसा सोलस आहाकम्माइ एसणादोसा । नव मक्खियाइ एए पणवीसा चरिमए सुद्धो ॥ ५२२ ॥ व्याख्या-आधाकर्मादयः पोडश उद्गमदोपाः, नव च भ्रक्षितादय एषणादोषाः, एते मिलिताः पञ्चविंशतिः, चरमे तु भङ्गे न ग्रहणे न भोजने इत्येवंरूपे वर्तमानो यतिः शुद्धः, यत इहाशुद्धमपि छद्मस्थपरीक्षया निःशङ्कितं गृहीतं शुद्धं भवतीति । एतदेवोप- दर्शयति- छउमत्थो सुयनाणी उवउत्तो उज्जुओ पयत्तेणं । आवन्नो पणवीस सुयनाणपमाणओ सुद्धो ॥ ५२३ ॥ छद्मस्थः श्रुतज्ञानी 'ऋजुकः' मायारहितः 'प्रयत्नेन ' यथाऽऽगममादरेण गवेषयन् पञ्चविंशतेर्दोषाणामन्यतमदोप- मापन्नोऽपि 'श्रुतज्ञानप्रमाणतः। आगमप्रामाण्येन शुद्धः । एनमेवार्थ स्पष्टयति- ओहो सुओवउत्तो सुयनाणी जइवि गिण्हइ असुद्धं । तं केवलीवि भुंजइ अपमाण सुयं भवे इहरा ॥ ५२४ ॥ व्याख्या-'ओहो' इत्यत्र प्रथमा तृतीया), तत ओघेन-सामान्येन 'श्रुते' पिण्डनियुक्त्यादिरूपे आगमे उपयुक्तः संस्त- दनुसारेण कल्प्याकल्प्यं परिभावयन् श्रुतज्ञानी यद्यपि कथमप्यशुद्धं गृह्णाति तथापि तत् 'केवल्यपि ' केवलज्ञान्यपि भुङ्क्ते, इतरथा श्रुत- ज्ञानमप्रमाणं भवेत् , तथाहि-छद्मस्थः श्रुतज्ञानवलेन शुद्धं गवेषयितुमीष्टे, न प्रकारान्तरेण, ततो यदि केवली श्रुतज्ञानिना यथाऽऽगमं गो- पितमप्यशुद्धमितिकृत्वा न भुञ्जीत ततः श्रुतेऽनाश्वासः स्यादिति न कोऽपि श्रुतं प्रमाणत्येन प्रतिपद्येत, श्रुतज्ञानस्य चाप्रामाण्ये सर्व- क्रियाविलोपप्रसङ्गः, श्रुतमन्तरेण छमस्थानां क्रियाकाण्डस्य परिज्ञानासम्भवात् । ततः किम् ? इत्याह- ·- . सुत्तस्स अप्पमाणे चरणाभावो तओ य मोक्खस्स । मोक्खस्सऽविय अभावे दिक्खपवित्ती निरत्था उ॥५२५॥ व्याख्या-सूत्रस्याप्रामाण्ये 'चरणस्य' चारित्रस्याभावः, श्रुतमन्तरेण यथावत् सावयेतरविधिप्रतिषेधपरिज्ञानासम्भवात् , चर- णाभावे च मोक्षाभावो, मोक्षाभावे च दीक्षा निरथिका, तस्या अनन्यार्थत्वात् । सम्पत्ति 'ग्रहणे शङ्कितो भोजने चे 'त्यस्य प्रथमभङ्गस्य सम्भवमाह- किंतु(ति)ह खद्धा भिक्खा दिज्जइ न य तरइ पुच्छिउं हिरिमं । इअ संकाए घेत्तुंतंभुंजइ संकिओचेव ॥५२६॥ व्याख्या-कोऽपि साधुः स्वभावतो लज्जावान् भवति, तत्र कापि गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः सन् प्रचुरा भिक्षां लभमानः स्वचेतसि शङ्कत्ते-किमत्र प्रचुरा भिक्षा दीयते ?, न च लज्जया प्रष्टुं शक्नोति, तत एवं शङ्कया गृहीत्वा शङ्कित एव तद्गुले इति प्रथमभङ्गे वर्तते । सम्पति 'ग्रहणे शशिन्तो न भोजने' इति द्वितीयस्य भङ्गस्य सम्भवमाह- हियएण संकिएणं गहिआ अन्नेण सोहिया सा य । पायं पहेणगं वा सोउं निरतंकिओ भुंजे ॥ ५२७ ॥ व्याख्या-इह केनापि साधुना लज्जादिना प्रष्टुमशक्नुवता प्रथमतः शङ्कितेन हृदयेन या गृहीता भिक्षा साऽन्येन सङ्घाटेकन शोधिता-यथा 'प्रकृतं ' प्रकरणं किमपि माघूर्णभोजनादिकं, यदिवा प्रदेणकं कुतविदन्यस्माट्टहादायातामति, ततो द्वितीयतङ्घाटकादे- तच्छ्रुत्वा यो निःशङ्कितो भुङ्क्ते स द्वितीये भङ्गे वर्तते । तृतीयभङ्गस्य सम्भवमाह- जारिसए चिय लद्धा खडा भिक्खा मए अमुयगेहे । अन्नेहिंवि तारिसिया वियडंत निसामए तइए ॥ ५२८ ॥ -

·व्याख्या-इह कोऽपि साधुर्लब्धप्रचुरभिक्षाको विकटयतां-गुरोरग्रतः सम्यगालोचयतामालोचनाश्रवणे सति शङ्कते-यादृश्येव
मया भिक्षा प्रचुरा लब्धा तादृश्येवान्यैरपि सङ्घाटकैः, तन्नूनमेतदाधाकर्मादिदोषदुष्टं भविष्यतीति भुञ्जानो यतिस्तृतीये भने वर्त्तते ।
अत्र पर आह
जइ संका दोसकरी एवं सुद्धपि होइ अविसुद्धं । निस्संकमेसियंति य अणेसणिज्जपि निहोसं ॥ ५२९ ॥
व्याख्या–यदि शङ्का दोषकरी तत एवं सतीदमायातं-शुद्धमपि शङ्कितं सत् तदशुद्धं भवति, शङ्करदोषदुष्टत्वात्, तथा अने-
पणीयमपि निःशङ्कितमन्वेषितं शुद्धं प्रामोति, शङ्कारहितत्वात्, न चैवं युक्तं, स्वभावतः शुद्धस्याशुद्धस्य वा शङ्करभावाभावमात्रेणा-
न्यथा कर्तुमशक्यत्वात् । तत्र आचार्य आह-सत्यमेतत् , तथाहि-
अविसुद्धो परिणामो एगयरे अवडिओ य पक्खंमि । एसिपि कुणइ सि अणेसिमेसि विसुद्धो उ ॥ ५३० ॥
व्याख्या-अविशुद्धः 'परिणामः' अध्यवसायः, किं रूपोऽविशुद्धः ? इत्याह-एकतरस्मिन्नपि शुद्धमेवेदं भक्तादिकं यदिवा-
ऽशुद्धमवेत्यन्यतरस्मिन्नपि पक्षेऽपतन् ‘एसिपि 'त्ति एषणीयमपि- शुद्धमपि करोति अनेषणीयम्-अशुद्धं, विशुद्धस्तु परिणामो यथोक्ता-
ऽऽगमविधिना गवेषयतः शुद्धमेवेदमित्यध्यवसायः अनेषणीयमपि-स्वभावतोऽशुद्धमपि शुद्धं करोति, श्रुतज्ञानस्य प्रामाण्यात् , तस्मान्न
कश्चित् प्रागुक्तो दोषः । तदेवमुक्तं शडिन्तद्वारम्, अधुना म्रक्षितद्वारमाह-
दुविहं च मक्खियं खलु सचित्तं चेव होइ अचित्तं । सचित्तं पुण तिविहं अच्चित्तं होइ दुविहं तु ॥ ५३१ ॥

·- व्याख्या-म्रक्षितं द्विधा, तद्यथा-सचित्तमचित्तं च, सचितम्रक्षितमचित्तम्रक्षितं चेत्यर्थः, तत्र यत्सचित्तेन पृथिव्यादिनाऽवगुण्डितं तत्सचित्तं, यत्पुनरचित्तेन पृथिवीरजःप्रभृतिनाऽवगुण्डितं तदचित्तं, तत्र 'सचित्तं ' सचित्तम्रक्षितं पुनरिधा। एतदेव व्याख्यानयति- पुढवी आउ वणस्सइ तिविहं सच्चित्तमक्खियं होइ । अच्चित्तं पुण दुविहं गरहियमियरे य भयणा उ॥५३२॥ व्याख्या-सचित्तम्रक्षितं विधा, तद्यथा-पृथिवीकायम्रक्षितमप्कायम्रक्षितं वनस्पतिकायम्रक्षितं च, सूत्रे च पदैकदेशे पदसमु- दायोपचारात् पृथिव्यादिमिश्रितं पृथिवीत्यायुक्तम् । अचित्तं-अचित्तम्रक्षितं पुनविविधं, तद्यथा-गर्हितमितरच, तत्र 'गर्हित ' वसादिना लिप्तम्, इतरद् घृतादिना, अत्र च कल्प्याकल्प्यविधौ ‘ भजना' विकल्पना, सा चाग्रे वक्ष्यते । सम्पति सचित्तपृथिवीकायम्रक्षितं प्रपञ्चतो भावयति- सुकेण सरक्खेणं मक्खिय मोल्लेण पुढविकाएण। सव्वंपि मक्खियं तं एत्तो आउंमि वोच्छामि ॥ ५३३ ॥ व्याख्या-इह सचित्तपृथिवीकायो द्विधा, तद्यथा-शुष्क आर्द्रश्व, तत्र शुष्केण सरजस्केनातीव श्लक्ष्णतया भस्मकल्पेन यद्देयं पात्रं हस्तो वा म्रक्षितो यचाट्टैण पृथिवीकायेन सचित्तेन म्रक्षितं तत्सर्वं हस्तादि म्रक्षितं-सचित्तपृथिवीकायम्रक्षितमवगन्तव्यं, अत ऊर्द्धमाकाय- विषये म्रक्षितं वक्ष्यामि- पुरपच्छकम्म ससिणिडुदउल्ले चउरो आउभेयाओ। व्याख्या-अकाये-अप्कायम्रक्षिते चत्वारो भेदाः, तथथा-पुर:कर्म पश्चात्कर्म सस्निग्धमुदकार्दै च, तत्र भक्तादेदानात पूर्व ·ते च चत्वारो भङ्गा अमी, तद्यथा-हस्तो म्रक्षितो मात्रं च, हस्तो म्रक्षितो न मात्रं, मात्रं म्रक्षितं न हस्तः, नापि मा नापि हस्त: तत्राऽऽदिमे भात्रिके प्रतिषेधो, न कल्पते ग्रहीतुमिति भावः, चरमे भझे पुनरनुज्ञातो यतिस्तीर्थकरगणधरैः, तत्र दोपाभावात् । अचि- तम्रक्षितमाश्रित्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह- अच्चित्तमक्खियंमि उ चउसुवि भंगेसु होइ भयणा उ। अगरहिएण उ गहणं पडिसेहो गरहिए होइ ॥५३७॥ व्याख्या-अचित्तम्रक्षितेऽपि हस्तमात्रे अधिकृत्य प्राग्वचत्वारो भङ्गाः, तत्र च चतुर्वपि भङ्गेषु 'भजना' विकल्पना, तामेवाह- 'अगहितेन ' लोकानिन्दितेन घृतादिना प्रक्षिते ग्रहणं, गर्हितेन तु वसादिना म्रक्षिते भवति प्रतिषेधः, तत्रापि चतुर्थो भङ्गः शुद्ध एवेति ग्रहणम् । अगर्हितम्रक्षितमप्यधिकृत्य विशेपमाह- संसज्जिमेहिं वज्ज अगरहिएहिंपि गोरसदवेहिं । महुघयतेल्लगुलेहि य मा मच्छिपिपीलियाघाओ ॥ ५३८ ॥ व्याख्या-संसक्तिमद्भयां तन्मध्यनिपतितजीवयुक्ताभ्यां 'गोरसद्वाभ्यां ' दध्यादिपानकाभ्यामगर्हिताभ्यामपि म्रक्षितं म्रक्षिता- भ्यां हस्तमात्राभ्यां वा दीयमानं 'वयं' परिहार्य, न ग्रहीतव्यमित्यर्थः, तथा मधुघृततैलद्रवगुडैरगर्हितैरपि प्रक्षितं म्रक्षिताभ्यां वा हस्तमात्राभ्यां दीयमानं वय, कुत इत्याह-' मा मच्छिपिपीलियाघाओ' मा मक्षिकापिपीलिकानाम्, उपलक्षणमेतत् , पतङ्गादीनां वातादिवशतो लग्नानां घातो-विनाशो भूदितिकृत्वा, एतच्चोत्कृष्टानुष्ठानं जिनकल्पिकावधिकृत्योक्तमवसेयं, स्थविरकल्पिकास्तु यथाविधि यतनया घृताद्यपि गुडादिम्रक्षितमशोकवाद्यपि च गृह्णन्ति ।। सम्पति गर्हितागर्हितविशेषमाह- ·मंसवससोणियासव लोए वा गरहिएहिवि वज्जेज्जा । उभओऽवि गरहिएहि मुत्तुच्चारहिं छित्तपि ॥ ५३९ ॥ व्याख्या-मांसवसाशोणितासवैः अत्र सूत्रे विभक्तिलोप आपत्वात् , लोके गर्हितैरपि, वाशब्दः पूर्वीपेक्षया समुच्चये, म्रक्षितं वर्जयेत्, तथा 'उभयस्मिन्नपि' लोके लोकोत्तरे च गर्हिताभ्यां मूत्रोचाराभ्यामास्तां म्रक्षितं स्पृष्टमपि वर्जयेत् । उक्त प्रक्षितद्वारम् , अथ निक्षिप्तद्वारमाह- सच्चित्त मीसएसु दुविहं काएसु होइ निक्खित्तं । एकेकं तं दुविहं अणंतर परंपरं चेव ॥ ५४० ॥ व्याख्या-इह कायेषु निक्षिप्तं द्विधा, तद्यथा-' सचित्तेषु ' पृथिव्यादिषु मिश्रेषु च । एकैकमपि द्विधा, तद्यथा-अनन्तरं परम्परं च, तत्र 'अनन्तरम् ' अव्यवधानेन 'परम्परं' व्यवधानेन, यथा सचित्तपृथिवीकायस्योपरि स्थापनिका तस्या उपरि देयं वस्त्विति, इह परिहार्यापरिहार्यविभाग विना सामान्यतो निक्षिप्तं सचित्ताचित्तमिश्ररूपभेदात्त्रिधा, तत्र च त्रय(तिस्र)श्चतुर्भग्यः, तद्यथा-सचित्ते स- चित्तं १ मिश्रे सचित्तं २ सचित्ते मिश्रं ३ मिश्रे मिश्र ४ मित्येका चतुर्भङ्गी, तथा सचित्ते सचित्तम् अचित्ते सचित्तं सचित्तेऽचित्तम् अचित्ते अचित्तमपि द्वितीया चतुर्भङ्गी, तथा मिश्रे मिश्रम् अचित्ते मिश्र मिश्रेऽचित्तम् अचिनेऽचित्तमिति तृतीया चतुर्भङ्गी । सम्पत्यत्रै- वानन्तरपरम्परविभागमाह- पुढवी आउक्काए तेऊवाउवणरसइतसाणं । एकेक दुहाणंतर परंपरगणमि सत्तविहा ॥ ५४१॥ व्याख्या--पृथिव्यतजोवायुवनस्पतित्रसकायानां सचित्तानां प्रत्येकं सचित्तपृथिव्यादिषु निक्षेपः सम्भवति, तत्र पृथिवीकायस्य ·निक्षेपः पोढा, तद्यथा-पृथिवीकायस्य पृथिवीकाये निक्षेप इत्येको भेदः, पृथिवीकायस्याकाये इति द्वितीयः, पृथिवीकायस्य तेजस्काये इति तृतीयः, वातकाये इति चतुर्थः, वनस्पतिकाये इति पञ्चमः, त्रसकाये इति षष्ठः । एवमप्कायादीनामपि निक्षेपः प्रत्येकं पोढा भावनीयः, सर्वसङ्ख्यया षट्त्रिंशद्भङ्गाः, एकैकोऽपि च भेदो द्विधा, तद्यथा-अनन्तरः परम्परया च, अनन्तरपरम्परव्याख्यानं च प्रागेव कृतं, केवलमग्निकाये पृथिव्यादीनां निक्षेपः सप्तधा, एतच स्वयमेव वक्ष्यति ॥ सम्पति पृथिवीकाये निक्षेपस्य यदुक्तं प्राक् पोढात्वं तत्सूत्रकृत्साक्षादर्शयति- सच्चित्त पुढविकाए सच्चित्तो चेव पुढविनिखित्तो । आऊतेउवणरसइसमीरणतसेसु एमेव ॥ ५४२ ॥ व्याख्या-सचित्ते पृथिवीकाये सचित्तः पृथिवीकायो निक्षिप्तः, एवमेव-पृथिवीकाये इवाप्तेजोवनस्पतिसमीरणत्रसेषु सचित्त एव पृथिवीकायो निक्षिप्त इति पृथिवीकायनिक्षेपः पोढा । एवं शेषकायेष्वष्यतिदेशमाह- एमेव सेसयाणवि निक्खेवो होइ जीवकाएसुं । एकेको सहाणे परठाणे पंच पंचेव ॥ ५४३ ॥ व्याख्या-'एवमेव' पृथिवीकायस्येव 'शेषाणाम् ' अप्कायादीनां निक्षेपो भवति 'जीवनिकायेषु' पृथिव्यादिषु, तत्रैकैको भङ्गः स्वस्थाने शेषाः पञ्च पञ्च परस्थाने, तथाहि-पृथिवीकायस्य पृथिवीकाये निक्षेपः स्वस्थाने, अप्कायादिषु शेषेषु पञ्चसु परस्थाने, एवमप्कायादीनामपि भावनीयं, ततः स्वस्थाने एकैको भङ्गः, परस्थाने पञ्च पञ्च, तदेवं प्रथमचतुर्भङ्गिकायाः सचित्ते सचित्तमित्येवं- रूपे प्रथमे भङ्गे षट्त्रिंशद्भेदाः ॥ सम्मति प्रथमचतुर्भङ्गचा एव शेष भनत्रयं द्वितीयतृतीयचतुर्भङ्गयौ चातिदेशतः प्रतिपादयति-

·एमेव मीराएरावि मीसाण सचेयणेसु निक्खेवो । मीसाणं मीरोसु य दोहंपि य होइऽचित्तेसु ॥ ५४४ ॥
व्याख्या-'एवमेव ' सचित्तेपु राचितमिव ' मिश्रेप्पषि' मिश्रपृथिगादिष्यपि सचित्तपृथिव्यादिनिक्षेपः पर्तिशदेदोऽग-
न्तव्यः, एतेन प्रथमचतुर्भजया द्वितीयो भो व्याख्यातः, तथा एवमेव सचेतनेषु सचित्तपृथिव्यादिगु मिश्राणां पृथिव्यादीनां निक्षेपः
पट्त्रिंशभेदः, एतेन गथमचतुर्भजयास्तृतीयो भङ्गो व्याख्यातः, एवमेव मिश्राणां पृथिव्यादीनां मिश्रेषु पृथिव्यादिपु निक्षेपः पति-
शदेदः, अनेन प्रथमचतुर्भजवाचतुर्थों भाणे व्याख्यातः, सर्वसत्यपा प्रथमचतुर्भावां चतुभत्वारिंशं भजशतम्, एवमेव द्वयोरपि सचि-
चमिश्रयोरपिचेषु निक्षिप्यमाणयोर्ये द्वे चतुर्भजायौ गागुक्ते, तत्रापि प्रत्येक चनुशत्वारिंशं भजशतं भवति, रावसङ्गयया भङ्गानां शतानि
चत्वारि द्वात्रिंशदधिकानि भवन्ति, उक्ता निक्षेपस्य भेदाः । सम्पत्यस्यैव निक्षेपस्य पूर्वोक्तं चतुर्भजीत्रयमधिकृत्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह-
जत्थ उ सचित्तमीरो चउभंगो तत्थ चउसुवि अगिज्झं । तं तु अणंतर इयरं परित्तऽणतं च वणकाए ॥ ५४५ ॥
व्याख्या-यत्र निक्षेपे सचित्तमिश्रे आश्रित्य चतुर्भजी भवति, प्रथमा चतुर्भजी भवतीत्यर्थः, तत्र चतुर्वपि भजेषु अपिशव्दा-
द्वितीयतृतीयचतुर्भजथोरप्यायेणु त्रिगु भनेगु वर्जुमानमनन्तरं परम्परं च वनस्पतिविषये प्रत्येकानन्तं वा तत्सर्वमग्राय, सामाद् द्वितीय-
तृतीयचतुर्थभजयोचतुर्थे भने वर्तमानं ग्राणं, तत्र दोपाभावात् । सम्पति सचित्तादिभिसिभिरपि मतान्तरेणैकामेव चतुर्भशी कल्प्याक-
ल्प्यविधि च प्रदर्शयति-
अहव ण सचित्तमीसो उ एगओ एगओ उ अचित्तो । एत्थं चउकभेओ तत्थाइतिए कहा नत्थि ॥ ५४६ ॥

·. - व्याख्या-'अथवे प्रति प्रकारान्तरतायोतकः, णेति वाक्यालङ्कारे, इह चतुर्भङ्गी प्रतिपक्षपदोपन्यासे भवति, तत्रैकस्मिन् पक्षे सचित्तमिश्रे, एकत्र तु पक्षेचित्तः, ततः प्राक्तनक्रमेण चतुर्भङ्गी भवति, तद्यथा-सचिचे सचित्तमिश्रम् , अचित्ते सचित्तमिश्र, सचित्तमिश्रेऽचित्तम् , अचित्तेऽचित्तमिति, अत्रापि मागिवैकैकस्मिन् भङ्गे पृथिव्यप्ते नोवायुवनस्पतित्रसभेदात् पत्रिंशत् पत्रिंशद्देदाः, सर्वसङ्ख्यया चतुश्चत्वारिंशं भङ्गशतं, तत्र ' आदित्रिके' आदिमे भङ्गत्रये 'कथा नास्ति' ग्रहणे वार्ता न विद्यते, सामर्थ्याचतुर्थे भने कल्पते । तदेवं 'पृथिवी 'त्यादिमूलगाथायाः पूर्वार्दै व्याख्यातं, सम्मति एकेकि दुहाणंतरम्' इत्यवयवं व्याचिख्यासुद्धितीयतृतीयचतु- भङ्गयोः सत्कस्य तृतीयस्य तृतीयस्य भङ्गस्य सामान्यतोऽशुद्धस्य विपये विशेष विभणिपुरनन्तरपरम्परमार्गणां करोति- . जं पुण अचित्त दव्वं निक्खिप्पइ चेयणेसु मीसेसु । तहिं मग्गणा उ इणमो अणंतरपरंपरा होइ ॥ ५४७ ॥ व्याख्या यत्किमपि अचित्तं द्रव्यमोदनादि 'चेतनेषु' सचित्तेषु मिश्रेषु वा निक्षिप्यते तत्रेयमनन्तरं परम्परया वा मा मार्गणा रिभावनं भवति । तदेवाह- ओगाहिमायणंतर परंपरं पिढरगाइ पुढवीए । नवणीयाइ अणंतर परंपरं नावमाईसु ॥ ५४८ ॥ व्याख्या-'अवगाहिमादि' पकानमण्डकाभृति पृथिव्यामानन्तयेण स्थापितमनन्तरनिक्षिप्त, पृथिव्या एवोपरि स्थिते पिठरकादो यनिक्षिप्तमवगाहिमादि तत्परम्परनिक्षिप्तं, एष पृथिवीकायमाश्रित्यानन्तरपरम्परया निक्षेप उक्तः । सम्पत्यप्कायमाश्रित्याह-'नवणी'- त्यादि, नवनीतादि-म्रक्षणस्त्यानीभूतघृतादि सचिचादिरूपे उदके निक्षिप्तमनन्तरनिक्षिप्त, तदेव नवनीताद्यवगाहिमादि वा जलमध्यस्थि- - प.

·तेषु नावादिषु स्थितं परम्परनिक्षिप्त । सम्पति तेजाकायमधिकृत्यानन्तरपरम्परे व्याख्यानयन् 'अगणिमि सत्तविहो' इत्यवयवं
व्याख्यानयति-
विज्झायमुम्मुरिंगालमेव अप्पत्तपत्तसमजाले । वोकंते सत्तदुगं जंतोलित्ते य जयणाए ॥ ५४९ ॥
व्याख्या-इह सप्तधा वह्निः, तद्यथा-विध्यातो मुर्मुरोऽङ्गारोऽप्राप्तः प्राप्तः समज्वालो व्युत्क्रान्तश्च। तत्रयः स्पष्टतया प्रथमं नोपल-
भ्यते पश्चात्त्विन्धनप्रक्षेपे प्रवर्द्धमानः स्पष्टमुपलभ्यते स विध्यातः, आपिझाला अर्धविध्याता अग्निकणा मुर्मुरः, ज्वालारहितो वहिरङ्गारः,
यः पुनश्चुल्या उपरि स्थापितं पिठरं ज्वालाभिन प्राप्नोति सोऽप्राप्तः, यः पुनालाभिः पिठरं बुने स्पृशति स प्राप्तः, यः पुनः पिठरस्य
बुध्नादूर्ध्वमपि यावत्कौँ ज्वालाभिः स्पृशति स समज्वाला, यस्य पुनर्जालाः पिठरकर्णाभ्यामूर्ध्वमपि गच्छन्ति स व्युत्क्रान्तः, एते सप्त
भेदास्तेजाकायस्य, तत्रैकैकस्मिन् भेदे द्विक, तद्यथा-अनन्तरनिक्षिप्तं परम्परनिक्षिप्तं च, तत्र यद्विध्यातादिरूपे वह्नौ मण्डकादि निक्षिप्तं
तदनन्तरनिक्षिप्तं, यत्पुनरमेरुपरि स्थापिते पिठरादौ निक्षिप्तं तत्परम्परनिक्षिप्तं तत्र सप्तानां भेदानां मध्ये यमेव तमेव वा भेदमधिकृत्य
'यन्त्रे' इक्षुरसपाकस्थाने कटाहादौ ' अवलिप्ते' मृत्तिकाखरण्टिते यतनया परिशाटिपरिहारेण ग्रहणमिक्षुरसस्य कल्पते । सम्प्रत्येनामेव
गाथां व्याख्यानयन् प्रथमतो विध्यातादीनां स्वरूपं गाथाद्वयेनाह-
विज्झाउत्ति न दीसइ अग्गी दीसेइ इंधणे छुढे । आपिंगल अगणिकणा मुम्मुर निज्जाल इंगाले ॥ ५५० ॥
अप्पत्ता उ चउत्थे जाला पिढरं तु पंचमे पत्ता । छठे पुण कण्णसमा जाला समइच्छिया चरिमे ॥ ५५१ ॥

·व्याख्या--सुगमं । नवरम् ' अप्पत्ता उ चउत्थे जाला' इति चतुर्थेऽप्राप्ताख्ये भेदे पिठरमप्राप्ता ज्वाला द्रष्टव्या, एवमन्यत्राप्यक्ष- रगमनिका कार्या । सम्प्रति 'जंतोलित्ते य जयणाए' इत्यवयवं व्याचिख्यासुराह- पासोलित्त कडाहे परिसाडी नत्थि तंपि य विसालं । सोवि य अचिरच्छूढो उच्छुरसो नाइउसिणो य ॥५५२॥ व्याख्या-इह यदीति सर्वत्राध्याहियते, यदि कटाहा–पिठरविशेषः सर्वतः पार्थेषु मृत्तिकयाऽवलिप्तो भवति दीयमाने चेक्षुरसे यदि परिशाटिनोपजायते तदपि च कटाहरूपं भाजनं यदि 'विशालं' विशालमुखं भवति, सोऽपि चेक्षुरसोऽचिरक्षिप्त इतिकृत्वा यदि नात्युष्णो भवति तदा स दीयमान इक्षुरंसः कल्पते, इह यदि दीयमानस्येक्षुरसस्य कथमपि विन्दुर्वहिः पतति तर्हि स लेप एवावर्त्तते, न तु चुल्लीमध्यस्थिततेजस्कायमध्ये पतति ततः पार्थावलिप्त इति कटाहस्य विशेषणमुक्तं, तथा विशालमुखादाकृष्यमाण उदञ्चनः पिठरस्य कर्णे न लगति ततो न पिठरस्य भङ्ग इति न तेजाकायविराधनेति विशालग्रहणम्, अनत्युष्णग्रहणे तु कारणं स्वयमेव वक्ष्यति । सम्म- त्युदकमधिकृत्य विशेषमाह- उसिणोदगंपि घेप्पइ गुडरसपरिणामियं अणच्चुसिणं । जं च अघट्टियकन्नं घट्टियपडणमि मा अग्गी ॥ ५५३ ॥ व्याख्या-उष्णोदकमपि गुडरसपरिणामितमनत्युष्णं गृह्यते, किमुक्तं भवति ?-यत्र कटाहे गुडः पूर्व कथितो भवति, तस्मिन्नि- क्षिप्तं जलमीपत्तप्तमपि कटाहसंसक्तगुडरसमिश्रणात् सत्वरमचित्तीभवति, ततस्तदनत्युष्णमपि कल्पते, अत्रापि पार्थावलिप्तकटाहस्थितमप- रिशाटिमञ्चेति विशेषणद्वयमनुपात्तमपि द्रष्टव्यं, तथा ' यदघटितकर्ण' न यस्मिन् दीयमाने पिठरस्य कर्णावुदञ्चनेन प्रविशता निर्गच्छता - ·me- जा महोतीगमानं करपते, तत इत्याह-प्राष्टिगपउणमि गा गगी ' उदानेन परिशता निर्गन ना पिहरण कर्णगोहनमानगो- लपस्योदाम्ग ना पानेन गाशिनिराध्यतिमत्ता, एतेन न नगपाणपोडशभजानागायो भने दर्शितः। सम्पति तानेर पोनश भ. जान दर्शयति- पासोलित्तकजाहेऽनच्नुशिणे अपरिगाडऽमटते । सोलरागंगनिगप्पा गढमेऽणुना न रोसेसु ॥ ५५४ ॥ व्यागा-पार्षावलिश कटाहः, गनत्युष्णो दीयमान इधुरसादिः, अपरिशादिः परिशाटगगाना, 'अबईते' इति उदश्शनेन पिठरणांघटने, इत्यानि चत्वारि पदान्यधिकृत्य पोऽश मजा भान्ति । भङ्गानां नानगनार्थमियं गाथा- पयरामद्गअब्भारो माणं भंगाण तेरािमा रयणा । एगंतरिय लहुगुरु दुगुणा दुगुणा य वामे ॥ ५५५ ॥ अस्या व्याख्या-इह गावतां पदानां मजा आनेतुनिष्यन्ते तानन्तो द्विका अधिकमेण स्थाप्यन्ते, ततररोपागभ्यासे राति गदन्तिमे दिके समागच्छति तारजानां 'मान' प्रमाणं, तथाहि-इह चतुर्णा पदानां मजा आनेतुमिष्टास्ततमत्वारो दिका ऊर्धाध:कमेण स्थाप्यन्ते, ततः प्रथमो द्विको द्वितीयेन द्विकेन गुण्यते, जातात्वारः, रौस्तृतीयो द्विको गुण्यते जाता अष्टौ, तैरपि चतुर्थो द्विको गुण्यते, जाताः पोडश, एतावन्तचतुर्णा पदानां भगा भवन्ति, तेषां च पुनर्भानामेगा रचना, प्रथमपल्लावेकान्तरितं लघुगुरु, प्रथम लघु ततो गुरु, पुनर्लघु पुनर्गुर, एवं यावत् पोडशो भाः, ततः प्रज्ञापकापेक्षया 'वामेतु ' वागपार्धे दिगुणद्विगुणा लघुगुरवः, तधया-द्वितीयपसी प्रथमं वो लघू ततो द्वौ गुरू ततो भूयोऽपि द्वौ लघू एवं यावत्पोडशो भारः, तृतीयपसौ प्रथमं चत्वारो लघाः, ततश्चत्वारो गुरवः, .

·- ततः पुनरधश्चत्वारो लघास्ततश्चत्वारो गुरवः, चतुर्थपतयां प्रथममष्टौ लघवस्ततोऽष्टौ गुरवः । स्थापना चेयं-॥ 5 ॥s uss ।। ISIS Ississs s sils sis siss ss sss sss) ssss अत्र प्रजवः अंशाः शुद्धा वक्राश्चाशुद्धाः, इह पोडशानां भड़ानामाद्ये भङ्गेऽनुज्ञा, न शेपेषु पञ्चदशसु भङ्गेषु । सम्मत्पत्युषणग्रहणे दोपानाह- दुविहविराहण उसिणे छड्डण हाणी य भाणभेओ य । व्याख्या-उष्णे' अत्युष्णे इक्षुरसादौ दीयमाने द्विधा विराधना, आत्मविराधना परविराधना च, तथाहि-यस्मिन् भाजने तदत्युष्णं गृह्णाति तेन तप्तं सद्भाजनं हस्तैन साधुह्नन् दह्यते इत्यात्मविराधना । येनापि स्थापितेन स्थानेन सा दात्री ददाति तेनाप्य- त्युष्णेन सा दह्यत इति । तथा 'छड्डणे हाणी य'त्ति अत्युष्णमिक्षुरसादि कष्टेन दात्री दातुं शक्नोति, कष्टेन च दाने कथमपि साधु- सत्कभाजनादहिरुज्झने हानिर्दीयमानस्येचुरसादेः, तथा 'भाणभेओ' इति तस्य भाजनस्य सावुना वसतावानयनायोत्पाटितस्य पतद्भ- हादेर्दाच्या वा दानायोत्पाटितस्योदञ्चनस्य गण्डरहितस्यात्युष्णतया झगिति भूमौ मोचने भगः स्वात् , तथा च पड्जीवनिकायविराध- नेति संयमविराधना । सम्प्रति वातकायमधिकृत्यानन्तरपरम्परे दर्शयति- वाउक्खिताणंतरपरंपरा पप्पडिय वत्थी ॥ ५५६ ॥ व्याख्या-'वातोत्क्षिप्ताः' समीरणोत्पाटिताः 'पर्पटिकाः' शालिपपेटिका अनन्तरनिक्षित, परम्परनिक्षितं 'वत्थि त्ति विभ- क्तिलोपावस्ती, उपलक्षणमेतत् , समीरणापूरितवस्तिदृतिप्रभृतिव्यवस्थितं मण्डकादि । सम्पति वनस्पतित्रसविषयं द्विवियमपि निक्षितमाह- - -- ·जह चेव उ निक्खित्ते संजोगा चेव होंति भंगा य । एमेव य पिहियमिवि नाणत्तमिणं तइयभंगे॥ ५५९ ॥ व्याख्या-यथैव 'निक्षिप्त' इति निक्षिप्तद्वारे सचित्ताचित्तमिश्राणां संयोगाः प्रागुक्ताः यथैव च सचित्तपृथिवीकायः सचित्तपृथिवी- कायस्योपरि निक्षिप्त इत्येवं स्वस्थानपरस्थानापेक्षया चतुर्भङ्गीत्रयभङ्गेष्वेकैकस्मिन् भङ्गे पट्त्रिंशत् षट्त्रिंश दा उक्ताः, सर्वसङ्ख्यया चत्वारि शतानि द्वात्रिंशदधिकानि, तथाऽत्रापि पिहितद्वारे द्रष्टव्याः, तथाहि-मागिवात्रापि चतुर्भशीत्रयम् , एकैकस्मिश्च भने सचित्तः पृथिवीकायः सचित्तपृथिवीकायेन पिहित इत्यादिरूपतया खस्थानपरस्थाने अधिकृत्य पत्रिंशत् पत्रिंशद्देदाः, सर्वसङ्खथया ( शतानि) चत्वारि द्वात्रिंशदधिकानि भङ्गानां । नवरं द्वितीम्यत्तीयचतुर्भङ्गयोः प्रत्येकं तृतीये भङ्गेऽनन्तरपरम्परमार्गणविधौ निक्षिप्तद्वारादिद-वक्ष्यमाणं नानात्वमवसेयं, निक्षिप्तेऽन्येन प्रकारेणानन्तरपरम्परमार्गणा कृता अत्र त्वन्येन प्रकारेण करिष्यते इति भावः । तत्र सचित्तपृथिवीकाये- नावष्टब्धं मण्डकादि सचित्तपृथिवीकायानन्तरपिहितं, सचित्तपृथिवीकायगर्भपिठरादिपिहितं सचित्तपृथिवीकायपरम्परपिहितं, तथा हिमादिना- ऽवष्टब्धं मोदकादि सचित्ताप्कायानन्तरपिहितं हिमादिगर्भपिठरादिना पिहितं सचित्ताप्कायपरम्परपिहितं । सचित्ततेजस्कायादिपिहितमनन्तरं परम्परं च गाथाद्वयेनाह- अंगारधूवियाई अणंतरो संतरो सरावाई । तत्थेव अइर वाऊ परंपरं बत्थिणा पिहिए ॥ ५६० ॥ अइरं फलाइपिहितं वर्णमि इयरं तु छब्बपिठराई । कच्छवसंचाराई अणंतराणतरे छठे ॥ ५६१ ॥ व्याख्या-इह यदा स्थाल्यादौ संस्वेदिमादीनां मध्येऽङ्गारं स्थापयित्वा हिग्वादिना चासो दीयते तदा तेनाङ्गारेण केषाश्चि-

·-
-
त्रांस्वेदिमादीनां संस्पर्शोऽस्तीति ता अनन्तरपिहिताः, आदिशब्दाचनकादिकं मुर्मुरादिलिप्तमनन्तरपिहितमवगन्तव्यम् , अङ्गारभृतेन शरा-
वादिना स्थगितं पिठरादि परम्परपिहितं । तथा ' तत्रैव' अङ्गारधूपितादौ 'अइर 'त्ति अतिरोहितमनन्तरपिहितं वायोर्द्रष्टव्यं, ' यत्रा-
निस्तत्र वायु 'रिति वचनात् , समीरणभृतेन तु वस्तिना, उपलक्षणमेतत्, वस्तितिप्रभृतिना पिहितं परम्परपिहितमवसेयं । तथा 'वने'
वनस्पतिकायविपये फलादिना 'अइर 'त्ति अतिरोहितेन पिहितमनन्तरपिहितं, 'छब्यपिठरादौ' छब्बकस्थाल्यादौ स्थितेन फलादिना
पिहितम् 'इयरं 'ति परम्परपिहितं । तथा 'असे' बसकायविपये कच्छपेन सञ्चारादिना च-कीटिकापशयादिना यत्पिहितं तदनन्तरपि-
हितं, कच्छपसञ्चारादिगर्भपिठरादिना पिहितं परम्परपिहितम् , इहानन्तरपिहितमालप्यं, परम्परपिहितं तु यतनया ग्रायं । यदुक्तं-' चरमे
भंगमि भयणा उ' इति, तद्वाख्यानयन्नाह----
गुरु गुरुणा गुरु लहुणा लहुयं गुरुएण दोऽवि लहुयाई । अचित्तेणवि पिहिए चउभंगो दोसु अग्गेझं ॥ ५६२ ॥
व्याख्या-'अचित्तेनापि ' अचित्ते देये वस्तुनि पिहिते 'चतुर्भझी' चत्वारो भाः, तद्यथा-गुरु गुरुणा पिहितमित्येको भङ्गा,
गुरु लघुनेति द्वितीयः, लघु गुरुणेति तृतीया, 'दोवि लहुयाई 'ति लघु लघुना पिहितमिति चतुर्थः । एतेषु च चतुर्यु भङ्गेषु मध्ये द्वयो:-
प्रथमतृतीययोर्भङ्गयोरग्राह्य, गुरुद्रव्यस्योत्पाटने कथमपि तस्य पाते पादादिभङ्गसम्भवात् , ततः पारिशेष्याद् द्वितीयचतुर्थयोगायमुक्तदोपा-
भावात् , देयवस्त्वाधारस्य पिठरादेर्गुरुत्वेऽपि ततः करोटिकादिना दानसम्भवात् । उक्तं पिहितद्वारम्, अथ संहृतद्वारमाह-
सञ्चित्ते अचित्ते मीसग साहारणे य चउभंगो। आइतिए पडिसेहो चरिमे भगमि भयणा उ ॥ ५६३ ॥

·- व्याख्या-इह येन मात्रकेण कृत्वा भक्तादिकं दातुमिच्छति दात्री तत्रान्यददातव्यं किमपि सचित्तमचित्तं मिश्रं वाऽस्ति ततस्त- दन्यत्र भूम्यादौ क्षिप्त्वा तेनान्यद्ददाति, तच कदाचित्सचित्तेषु पृथिव्यादिषु मध्ये क्षिपति कदाचिदचित्तेषु कदाचिन्मिश्रेषु, क्षेपणं च संहरणमुच्यते, ततः संहरणे सचित्तायधिकृत्य चतुर्भङ्गी, अत्र जातावेकवचनं, तिस्रश्चतुर्भङ्गयो भवन्तीत्यर्थः, तथाहि-एका-चतुर्भङ्गी सचित्तमिश्रपदाभ्यां, द्वितीया सचिचाचित्तपदाभ्यां, मिश्राचित्तपदाभ्यां तृतीयेति, तत्र सचित्ते सचित्तं संहृतं मिश्रे सचित्तं सचित्ते मिश्र मिश्रे मिश्रमिति प्रथमा चतुर्भङ्गी, तथा सचित्ते सचित्तं संहृतम्, अचित्ते सचित्तं, सचित्तेऽचित्तम्, अचित्तेऽचित्तमिति द्वितीया, तथा मित्र मिश्र संहृतम्, अचित्ते मिश्र, मिश्रेऽचित्तम् , अचित्तेऽचित्तमिति तृतीया। अत्र गाथापर्यन्ततुशब्दसामर्थ्यात्प्रथमचतुर्भङ्गीकायाः |सर्वेष्वपि भङ्गेषु प्रतिषेधः, द्वितीयतृतीयचतुर्भङ्गीकयोस्तु 'आदित्रिके' आदिमेषु त्रिषु त्रिषु भङ्गेषु प्रतिषेधः, चरमे भजना । अधुना चतुर्भङ्गीत्रयसत्कावान्तरभङ्गाकथनेऽतिदेशमाह- जह चेव उ निक्खित्ते संजोगा चेव होंति भंगा य । तह चेव उ साहरणे नाणत्तमिणं तइयभंगे॥ ५६४ ॥ व्याख्या-यथैव 'निक्षिप्ते' निक्षिप्तद्वारे सचित्ताचित्तमिश्रपदानां संयोगाः कृताः, यथैव च सचित्तपृथिवीकायः सचित्तपृथिवीका- यस्योपरि निक्षिप्त इत्येवं स्वस्थानपरस्थानापेक्षया चतुर्भगीत्रयभङ्गेष्वेककस्मिन् भङ्गे पत्रिंशत् पत्रिंशद्भगा उक्ताः, सर्वसङ्खचया चत्वारि शतानि द्वात्रिंशदधिकानि भङ्गानां, तथानापि संहृतद्वारे द्रष्टव्या, तथाहि-मागिवात्रापि चतुर्भङ्गीत्रयमेकैकस्मिश्च भझे सचित्तः पृथिवीकायः सचित्तपृथिवीकायमध्ये संहृत इत्यादिरूपतया स्वस्थानपरस्थाने अधिकृत्य पत्रिंशत् पट्त्रिंशद्भङ्गाः, सर्वसङ्ख्यया भङ्गानां चत्वारि शतानि द्वात्रिंशदधिकानि । नवरं द्वितीयतृतीयचतुर्भझिकयोः प्रत्येकं तृतीये तृतीये भङ्गेऽनन्तरपरम्परमार्गणाविधौ निलिसद्वारादिदं वक्ष्यमाणं ,

·नानात्वमवसेयं, निक्षिप्तद्वारेऽन्येन प्रकारेणानन्तरपरम्परमार्गणा कृता अन तु संहतद्वारेऽन्यथा करिष्यते इति भावः । तदेवान्यथात्वं
दर्शयन् संहरणलक्षणमाह-
मत्तेण जेण दाहिइ तत्थ अदिजं तु होज्ज असणाई । छोढ तयन्नहिँ तेणं देई अह होइ साहरणं ॥५६५॥
व्याख्या-येन मात्रकेण दास्यति दात्री तत्रादेयं किमप्यस्ति 'अशनादिकं' भक्तादि सचित्तपृथिवीकायादिकं वा, ततस्तत्
'अदेयम् । अन्यत्र स्थानान्तरे क्षिप्त्वा ददाति 'अह 'त्ति एतत्संहरणं, तत एतल्लक्षणानुसारेणानन्तरपरम्परमार्गणा अनुसरणीया, तद्यथा-
सचित्पृथिवीकायमध्ये यदा संहरति तदाऽनन्तरसचिचपृथिवीकायसंहृतं, यदा तु सचित्तपृथिवीकायस्योपरि स्थिते पिठरादौ सहरति तदा
परम्परया सचित्तपृथिवीकाये सहृतम् । एवमकायादिष्यपि भावनीयम् । अनन्तरसंहृते न ग्राह्यं, परम्परासंहृते सचित्पृथिवीकायाद्यघटने
ग्राह्यमिति । सम्पति द्वितीयतृतीयचतुर्भङ्गीसत्कं तृतीयं तृतीय भङ्गमाश्रित्य येषु वस्तुषु मात्रकस्थितमदेयं वस्तु संहरति तान्युपदर्शयति-
भूमाइएस तं पुण साहरणं होइ छसुवि काएसु । जं तं दुहा अचित्तं साहरणं तत्थ चउभंगो ॥ ५६६ ॥
व्याख्या-तत्पुनर्मात्रकस्थितस्यादेयस्य वस्तुनः संहरणम् 'भूम्यादिकेषु' सचित्तपृथिवीकायादिषु पसु जीवनिकायेषु ' भवति'
जायते, तत्र चानन्तरोक्तमनन्तरपरम्परामार्गणमवधार्यम्, अनन्तरोक्त एव च कल्प्याकल्प्यविधिरवधारणीयः, तथा यत्संहरणं द्विधाऽपि
आधारापेक्षया संहियमाणापेक्षया च अचित्तमचित्ते यत्संहियते इत्यर्थः, तत्र 'चतुर्भङ्गी' चत्वारो भङ्गाः । तानेवाह-
सुक्के सुकं पढमो सुके उल्लं तु बिइयओ भंगो । उल्ले सुकं तइओ उल्ले उल्लं चउत्थो उ ॥ ५६७ ॥

·व्याख्या--शुष्क शुकं संहृतमिति प्रथमो भगः, शुफे आमिति द्वितीयः, आदें शुष्कमिति तृतीयः, आद्रे आमिति चतुर्थः- एकेके चउभंगो सुक्काईएसु चउसु भंगेसु । थोवे थोवं थोवे बहुं च विवरीय दो अन्ने ॥ ५६८ ॥ व्याख्या—(शुष्कादिषु) शुष्फे शुष्क संहृतमित्यादिषु चतुर्षपि भङ्गेमु मध्ये एकैस्मिन् भने चतुर्भझी, तद्यथा-स्तोके शुष्क स्तोकं शुष्क, स्तोके शुष्के वहु शुष्कं, 'विवरीय दो अन्ने 'त्ति एतद्विपरीतौ द्वौ अन्यौ भङ्गौ द्रष्टव्यौ, तद्यथा-शुष्क बहुके स्तोकं शुष्क, बहुके शुष्क बहु शुष्कमिति, एवं शुष्फे आईमित्यादिष्वपि त्रिषु भङ्गेषु स्तोके स्तोकमित्यादिरूपा चतुर्भशी प्रत्येकं भावनीया, सर्वस- रथया पोडश भङ्गाः । अन कल्प्याकल्प्यविधिमाह- जत्थ उ थोवे थोवं सुक्के उल्लं च छुहइ तं भन्भं (गेझं)। जइ तं तु समक्खेउं थोवाभार दलइ अन्नं ॥५६९॥ ज्याख्या-यत्र तु भजे स्तोके तुशब्दादहुके च संहतं भवति तदपि शुष्के शुष्कं कल्पते एव, अथवा शुष्क आर्द्र वाशब्दादाने शुष्कमार्दै आई वा तदा तदाय, न शेर्प, कुतः ? इत्याह-'जई ' इत्यादि, यदि तदादेयं वस्तु 'स्तोकाभारं' बहुभाररहितमन्यत्र समुतक्षिप्यान्यददाति तर्हि तत्कल्पते नान्यथा । बहुकं च संहियमाणं वहुभारं भवति, ततः शुष्के शुष्कमित्यादिषु चतुर्वपि भनेषु प्रत्येक स्तोके स्तोकं वहुके स्तोकमिति प्रथमतृतीयभनौ कल्पेते, न द्वितीयचतुर्थौ । तत्र दोपानाह- उक्खेवे निक्खिवे महल्लभाणमि लुद्ध वह डाहो । अचियत्तं वोच्छेओ छक्कायवहो य गुरुमत्ते ॥ ५७० ॥ व्याख्या--' महति भाजने' प्रभूतादेयवस्तुभारयुक्ते गुरुमात्रकरूपे 'उत्क्षेपे' उत्पाव्यमाने 'निक्षेपे ' निक्षिप्यमाणे दान्याः - ·- ~ - , - तथा , , संसत्तेण य दब्वेण लित्तहत्था य लित्तमत्ती य । उव्वत्तंती साहारणं व दिती य चोरिययं ॥ ५७६ ॥ पाहुडियं च ठेवंती सपच्चवाया परं च उदिसँ । आभोगमणाभोगेण दलंती वज्जणिज्जा ए ॥ ५७७ ॥ व्याख्या-चालादयो वर्जनीया इति क्रियायोगः, तत्र 'वाल' जन्मतो वर्षाष्टकाभ्यन्तरवर्ती, ? ' वृद्धः सप्ततिवर्षाणां मतान्त. रापेक्षया पष्टिवर्षाणां वोपरिवत्ती २ 'मत्तः' पीतमदिरादिः ३ 'उन्मत्तः' दृप्तो ग्रहगृहीतो वा ४ 'वेपमानः' कम्पमानशरीरः ५ 'ज्वरितः । ज्वररोगपीडितः ६ 'अन्धः' चक्षुर्विकलः ७ 'प्रगलितः' गलत्कुष्ठः ८ 'आरूढः' पादुकयोः काष्ठमयोपानहोः 'हस्तान्दुना' करविपयकाष्ठमयवन्धनेन १० 'निगडेन च' पादविपयलोहमयवन्धनेन बद्धः ११ हस्ताभ्यांपादाभ्यां वा विवर्जितश्छिन्न- त्वात् १२ 'त्रैराशिकः' नपुंसकः १३ 'गुर्विणी' आपन्नसत्त्वा १४ ' वालवत्सा' स्तन्योपजीविशिशुका १५ ' भुजाना' भोजनं कुर्वती १६ 'घुमुलिती' दध्यादि मनती १७ ' भर्जमाना' चुल्ल्यां कडिल्लकादौ चनकादीन् स्फोटयन्ती १८ 'दलयन्ती' घरटेन गोधूमादि चूर्णयन्ती १९ 'कण्डयन्ती ' उदूखले तण्डुलादिकं छटयन्ती २० "पिंपन्ती' शिलायां तिलामलकादि प्रमृद्गन्ती २१ 'पिज्ज- यन्ती' पिञ्जनेन रूतादिकं विरलं कुर्वती २२ रुञ्चन्ती' कसं लोठिन्यां लोठयन्ती २३ 'कृतन्ती' कर्त्तनं कुर्वती २४ 'प्रमृद्गती' रूतं कराभ्यां पौनःपुन्येन विरलं कुर्वती २५ ' पट्कायव्यग्रहस्ता' पट्काययुक्तहस्ता २६ तथा श्रमणस्य भिक्षादानाय तानेव पट्का- यान् भूमौ निक्षिप्य ददती २७ तानेव पदकायानवगाहमाना पादाभ्यां चालयन्ती २८ ' सङ्घयन्ती' तानेव पट्कायान् शेषशरीरा- वयवेन स्पृशन्ती २९ 'आरभमाणा' तानेव पट्कायान् विनाशयन्ती ३० "संसक्तेन' दध्यादिना द्रव्येण 'लिप्तहस्ता' खरण्टितहस्ता ३१ तथा तेनैव द्रव्येण दध्यादिना संसक्तेन 'लिप्तमात्रा' खरण्टितमात्रा ३२ 'उद्वर्तयन्ती' महत्पिठरादिकमुर्त्य तन्मध्यादती ३३ साधारणं , - ·बहूनां सत्कं ददती ३४ तथा चौरितं ददति(ति) तथा चोरितं दयन्ति(न्ति) ३५ प्राभृतिका स्थापयन्ती-अग्रकूरादिनिमित्तं मूल- स्थाल्या आकृष्य स्थगनिकादौ मुञ्चन्ती ३६ 'समत्यपाया' सम्भाव्यमानापाया दात्री ३७ तथा विवक्षितसाधुव्यतिरकेण परमन्यं साध्या- दिकमुद्दिश्य यत्स्थापितं तददती, ३८ तथा 'आभोगेन' साधूनामित्थं न कल्पत इति परिज्ञानेऽप्युपेत्याशुद्धं ददती ३९ अथवाऽनाभो- गेनाशुद्धं ददती ४० सर्वसङ्ख्यया चत्वारिंशद्दोपाः । इह प्रक्षितादिद्वारेषु 'संसज्जिमेहिं वजं अगरहिएहिंपि गोरसदवेहिं ' इत्यादिना ग्रन्थेन संसक्तादिदोषाणामभिधानेऽपि यद्योऽप्यत्र ' संसत्तेण य दव्वेण लित्तहत्था यू लित्तमत्ता य' इत्यायभिधानं तदशेषदायकदो- पाणामेकत्रोपदर्शनार्थमित्यदोषः । सम्पत्येतेपामेव दायकानामपवादमधिकृत्य वर्जनावर्जनविभागमाह- एएसि दायगाणं गहणं केसिंचि होइ भइयव्वं । केसिंची अग्गहणं तबिवरीए भवे गहणं ॥ ५७८ ॥ व्याख्या-'एतेपा ' वालादीनां दायकानां मध्ये केपाश्चिन्मूलत आरभ्य पञ्चविंशतिसङ्ख्यानां ग्रहणं भजनीयं, कदाचित्त- थाविधं महत्प्रयोजनमुद्दिश्य कल्पते, शेषकालं नेति, तथा केषाञ्चित् षट्कायव्यग्रहस्तादीनां पञ्चदशानां हस्तादग्रहणं भिक्षायाः, ' तद्विप- रीते तु ' बालादिविपरीते तु दातरि भवेद्रहणं । सम्पति वालादीनां हस्ताद्भिक्षाग्रहणे ये दोपाः सम्भवन्ति ते दर्शनीयाः, तत्र प्रथ- मतो बालमधिकृत्य दोपानाह- कबढिग अप्पाहण दिन्ने अन्नन्न गहण पज्जत्तं । खंतिय मग्गणदिन्ने उड्डाह पओस चारभडा ॥ ५७९ ॥ व्याख्या-काचिदभिनवा श्राद्धिका श्रमणेभ्यो भिक्षा दद्या इति निजपुत्रिकाम् ' अप्पाहिऊणं' ति सन्दिश्य भक्त गृहीत्वा क्षेत्रं जगाम, गतायां तस्यां कोऽपि साधुसवाटको भिक्षार्थमागतः, तया च बालिकया तस्मै तण्डुलौदनो वितीर्णः, सोऽपि च सङ्घन्टकमुख्यः .

·साधुस्तां वालिकां मुग्धतरामवगत्य लाम्पटयतो भूयो भूय उवाच-पुनर्देहि पुनर्देहीति, ततस्तया समस्तोऽप्योदनो दत्तः, तत एव- मेवं मुद्घृततक्रदध्यादिकमपि, अपराह्ने च समागता जननी, उपविष्टा भोजनाय, भणिता च निजपुत्रिका-देहि पुत्रि ! मह्यमोदनमिति, साध्वोचत्-दत्तः समस्तोऽप्योदनः साधवे, साऽब्रवीत्-शोभनं कृतवती, मुगान् मे देहि, सा पाह-मुद्गा अपि साधये सर्वे प्रदत्ताः, एवं च यद्यत् किमपि सा याचते तत्सर्वं साधवे दत्तमिति ब्रवीति, ततः पर्यन्ते काजिकमात्रमयाचत, तदपि वालिका भणति-साधवे दत्तमिति, ततः साऽभिनवश्राद्रिका रुष्टा सती पुत्रिकामेवमपवदति-किमिति त्वया सर्व साधबे प्रदत्तं ?, सा ब्रूते-स साधुभूयो भूयोऽ- याचत ततो मया सर्वमदायि, ततः सा साधोरुपरि कोपावेशमाविशन्ती सूरीणामन्तिकमगमत , अचकथच सकलमपि साधुवृत्तान्तं, यथा भवदीयः साधुरित्थमित्थं मत्पुत्रिकायाः सकाशाद्याचित्वा याचित्वा सर्वमोदनादिकमानीतवानिति, एवं तस्यां महता शब्देन कथयन्त्यां शब्दश्रवणतः प्रातिवेश्मिकजनोऽन्योऽपि च परम्परया भूयान्मिलितो ज्ञातश्च सर्वैरपि साधुवृत्तान्तः, ततो विदधति तेऽपि कोपावेशतः साधूनामवर्णवाद-नूनममी साधुवेषविडम्बिनश्वारभटा इव लुण्टाका न साधुसद्वृत्ता इति, ततः प्रवचनावर्णवादापनोदाय सूरिभिस्तस्याः सर्वजनस्य च समक्षं स साधुनिर्भस्योपकरणं च सकलमागृह्य वसतेनिष्काशितः, तत एवं तस्मिन्निष्काशिते श्राविकायाः कोपः शममगमत् , ततः सरीणां क्षमाश्रमणमादायोक्तवती-भगवन् ! मा मनिमित्तमेप निष्काश्यता, क्षमस्वैकं ममापराधमिति, ततो भूयोऽपि यथावत्साधुः शिक्षित्वा प्रवेशितः । सूत्रं सुगम । नवरम् ‘उड्डाह पओस चारभडा' इति, लोके उड्डाहः ततो लोकस्य प्रद्वेषभावतश्चारभटा इव लुण्टाका अमी न साधव इत्यवर्णवादः। यत एवं वालाद्भिक्षाग्रहणे दोपास्ततो वालान्न ग्राह्यमिति । सम्पति स्थवि- रदायकदोषानाह- .

·थेरो गलंतलालो कंपणहत्थो पडिज्ज वा देतो । अपहुत्ति य अचियत्तं एगयरे वा उभयओ वा ॥ ५८० ॥ व्याख्या-अत्यन्तस्थविरो हि प्रायो गलल्लालो भवति, ततो देयमपि वस्तु लालया खरण्टितं भवतीति तद्रहणे लोके जुगुप्सा, तथा कम्पपानहस्तो भवति, ततो हस्तकम्पनवशाइयं वस्तु भूमौ निपतति, तथा च षड्जीवनिकायविराधना, तथा स्वयं वा स्थविरो ददनिपतेत, तथा च सति तस्य पीडा भूम्याश्रितपड्जीवनिकायविराधना च, अपि च प्रायः स्थविरो गृहस्याप्रभुः-अस्वामी भवति, ततस्तेन दीयमानेन प्रभुरेष इति विचिन्त्य गृहे स्वामित्वेन नियुक्तस्याचियत्तं-प्रद्वेषः स्यात्, स चैकतरस्मिन्-साधौ वृद्धे वा, यद्वा- उभयोरपीति । मत्तोन्मत्तावाश्रित्य दोषानाह- अवयास भाण(घाय)भेओ वमणं असुइत्ति लोगगरिहा य । एए चेव उ मत्ते वमणविवज्जा य उम्मत्ते ॥५८१॥ व्याख्या-'मत्तः' कदाचिन्मत्ततया साधोरालिङ्गनं विदधाति, तथा कोऽपि मत्तः मदवशविह्वल नया रे मुण्ड ! किमत्रा- यातः ? इति ब्रुवन् घातमपि विदधाति, भाजनं वा भिनत्ति, यद्वा कदाचित्पीतमासवं ददानो वमति, वॉश्च सावु साधुपात्रं वा खर- एटयति, ततो लोके जुगुप्सा, धिगमी साधवोऽशुचयो ये मत्तादपीत्थं भिक्षां गृह्णन्तीति, तत एवं यतो मत्तेऽवयासादयो दोपास्तस्मान्न ततो ग्राह्यम्, एत एवालिङ्गनादयो दोपा वमनवर्जा उन्मत्तेऽपि, तस्मात्ततोऽपि न ग्राह्यम् । सम्पति वेपितज्वरितावाश्रित्य दोषानाह- वेविय परिसाडणया पासे व छुभेज्ज भाणभेओ वा । एमेव य जरियमिवि जरसंकमणं च उड्डाहो ॥ ५८२ ॥ व्याख्या-वेपितादातुः सकाशाद्भिक्षाग्रहणे देयवस्तुनः परिशाटनं भवति, यद्वा पार्थे सावुभाजनाबहिः सर्वतोऽपि देयं वस्तु ·- क्षिपेत् , यद्वा येन स्थाल्यादिना भाजनेन कृत्वा भिक्षामानयति तस्य भूमौ निपाते भेदः-स्फोटनं स्यात्, एवमेव ज्वरितेऽपि दोपा भावनीयाः, किं च-ज्वरिताद्रहणे ज्वरसङ्क्रमणमपि साधोभवेत, तथा जने उड्डाहो-यथाऽहो ! अमी आहारलम्पटा यदित्यं ज्वरपी- डितादपि भिक्षां गृह्णन्तीति । अन्धगलत्कुष्ठावाश्रित्य दोपानाह- उड्डाह कायपडणं अंधे भेओ य पास छुहणं च । तदोसी संकमणं गलंतभिसमिन्नदेहे य ॥ ५८३ ॥ व्याख्या-अन्धाद्भिक्षाग्रहणे उड्डाहा, स चायम्-अहो ! अमी औदरिका यदन्धादपि भिक्षां दातुमशक्नुवतो भिक्षां गृह्णन्तीति, तथा 'अन्धः' अपश्यन् पादाभ्यां भूम्याश्रितषड्जीवनिकायघातं विदधाति, तथा लोष्ट्वादौ स्खलितः सन् भूमौ निपतेत् , तथा च सति भिक्षादानायोत्पाटितहस्तगृहीतस्थाल्यादिभाजनभङ्गः, तथा स देयं वस्तु पार्थे-भाजनवहिस्तात् प्रक्षिपेददर्शनात्, तस्मादन्धादपि न ग्राह्यम् । तथा त्वग्दोपिणि, किंविशिष्टे ? इत्याह—'गलपृशभिन्नदेहे' आपत्ताद्वयत्यासेन पदयोजना, सा चैवं-' भृशम् ' अतिशयेन 'गलत्' अर्द्धपक्वं रुधिरं च बहिर्वहन भिन्नश्च-स्फुटितो देहो यस्य स तथा तस्मिन् दातरि ' सङ्क्रमण' कुष्ठव्याधिसङ्क्रान्तिः स्यात्, तस्मात्ततोऽपि न ग्राहाम् । सम्पति पादुकारूढादिचतुष्टयदोपानाह- पाउयदुरूढपडणं बद्धे परियाव असुइखिसा य । करछिन्नासुइ खिसा ते चिय पायेऽवि पडणं च ॥ ५८४ ॥ व्याख्या-पादुकारूढस्य भिक्षादानाय प्रचलतः कदाचिदुःस्थितत्वेन पतनं स्यात्, तथा वद्धे दातरि भिक्षां प्रयच्छति 'परि- तापः ' दुःखं तस्य भवेत् , तथा 'असुइ 'त्ति मूत्राद्युत्सर्गादौ जलेन तस्य शौचकरणासम्भवात्ततो भिक्षाग्रहणे लोके जुगुप्ता, यथा- ·अमी अशुचयो यदेतस्मादप्यशुचिभूताद्भिक्षामाददतीति, एवं छिनकरेऽपि भिक्षा प्रयच्छति लोके जुगुप्सा, तथा हस्ताभावेन शाचकर- णासम्भवात्, एतचोपलक्षणं, तेन हस्ताभावे येन कृत्वा भाजनेन भिक्षां ददाति यद्वा देयं वस्तु तस्य पतनमपि भवति, तथा च सति पड्जीवनिकायव्याघातः, एत एव दोपाः पादेऽपि-छिन्नपादेऽपि दातरि द्रष्टव्याः, केवलं पादाभावेन तस्य भिक्षादानाय चलतः प्रायो नियमतः 'पतनं ' पातो भवेत्, तथा च सति भूम्याश्रितकीटिकादिकसत्त्वव्याघातः । सम्पति नपुंसकमधिकृत्य दोषानाह- आयपरोभयदोसा अभिक्खगहणमि खोभण नपुंसे । लोगद्गुंछा संका एरिसया नूणमेएऽवि ॥ ५८५ ॥ व्याख्या-नपुंसके भिक्षां प्रयच्छति आत्मपरोभयदोपाः, तथाहि-नपुंसकात् अभीक्ष्णं भिक्षाग्रहणेऽतिपरिचयो भवति, अतीव परिचयाच तस्य नपुंसकस्य साधो क्षोभो-वेदोदयरूपः समुपजायते, ततो नपुंसकस्य साधुलिङ्गाद्यासेवनेन द्वयस्यापि मैथुन- सेवया कर्मवन्धः, अभीक्ष्णग्रहणशब्दोपादानाच कदाचिद्भिक्षाग्रहणे दोपाभावमाह परिचयाभावात्, तथा लोके जुगुप्सा यथैते नपुंस- कादपि निकृष्टाद्भिक्षामाददत इति, साधूनामप्युपरि जनस्य शङ्का भवति-यथतेऽपि साधनो नूनमीदृशाः-नपुंसकाः, कथमन्यथा अनेन सह भिक्षाग्रहणव्याजतोऽतिपरिचयं विदधत इति? । सम्पति गुम्विणीवालवत्से आश्रित्य दोपानुपदर्शयति- गुम्विणि गब्भे संघट्टणा उ उटुंतुवेसमाणीए । बालाई मंसुंडग मज्जाराई विराहेज्जा ॥ ५८६ ॥ व्याख्या-गुविण्या भिक्षादानार्थमुत्तिष्ठन्त्या भिक्षां दत्त्वा स्वस्थाने उपविशन्त्याश्च 'गर्भ' गर्भस्य ' सङ्घन' सञ्चलनं भवति, तस्मान्न ततो ग्राह्य, ' वालाई मसुंडग'त्ति, अत्राऽऽपत्वायत्यासेन पदयोजना, 'बाल'मिति शिशुं भूमौ मञ्चिकादौ वा निक्षिप्य यदि भिक्षा ददाति तर्हि तं वालं 'मार्जारादिः' विडालसारमेयादिः 'मांसोदुकादि' मांसखण्डं शशकशिशुरिति वा कृत्वा 'विराधयेत् ' ·- विनाशयेत्, तथाऽऽहारखरण्टितौ शुष्कौ हस्तौ कर्कशौ भवतः, ततो भिक्षा दत्त्वा पुनर्दाच्या हस्ताभ्यां गृह्यमाणस्य वालस्य पीडा भवेत् , ततो बालवत्सातोऽपि न ग्राह्यम् । भुञ्जानां मथ्नतीं चाश्रित्य दोषानाह- भुजंती आयमणे उदगं छोट्टी य लोगगरिहा य । घुसुलंती संतत्ते करंमि लित्ते भवे रसगा॥ ५८७ ॥ व्याख्या-भुञ्जाना दात्री भिक्षादानार्थमाचमनं करोति, आचमने च क्रियमाणे उदकं विराध्यते, अथ न करोत्याचमनं तार्ह लोके छोटिरितिकृत्वा गर्दा स्यात् । तथा 'घुमुलंती' दध्यादि मश्नती यदि तदध्यादि संसक्तं मनाति तहि तेन संसक्तदध्यादिना लिप्ते करे तस्या भिक्षा ददत्यास्तेषां रसजीवानां वधो भवति, ततस्तस्या अपि हस्तान्न कल्पते । सम्पति पेपणादि कुर्वत्या दोपानुपदर्शयति- दगबीए संघट्टण पीसणकंडदल भज्जणे डहणं । पिंजंत रंचणाई दिन्ने लित्ते करे उदगं ॥ ५८८ ॥ व्याख्या-पेपणकण्डनदलनानि कुर्वतीनां हस्ताद्भिक्षाग्रहणे उदकवीजसवटनं स्यात्, तथाहि-पिंपन्ती यदा भिक्षादाना- यात्तिष्ठति तदा पिप्यमाणतिलादिसत्काः काश्चिन्नखिकाः सचित्ता अपि हस्तादौ लगिताः सम्भवन्ति, ततो भिक्षादानाय हस्तादि- प्रस्फोटने भिक्षा वा ददत्या भिक्षासम्पर्कतस्तासां विराधना भवति, भिक्षां च दत्त्वा भिक्षावयवखरण्टितौ हस्तौ जलेन प्रक्षालयेत् , ततः पेपणे उदकवीजसङ्घटनम् , एवं कण्डनदलनयोरपि यथायोगं भावनीयं, तथा 'भजने' भिक्षा ददत्यां वेलालगनेन कडिल्लक्षिप्तगोधू- मादीनां दहनं स्यात, तथा पिञ्जनं रुञ्चनमादिशब्दात्कर्तनप्रमर्दने च कुर्वती भिक्षां दत्त्वा भिक्षावयवखरण्टितौ हस्तौ जलेन प्रक्षाल- येत् , ततस्तत्राप्युदकं विनश्यतीति न ततोऽपि भिक्षा कल्पते । सम्पति पट्कायव्यग्रहस्तादिपञ्चकस्वरूपं गाथाद्वयेनाह- ·कर्णे पिनद्धानि तथा सिद्धार्थकपुष्पाणि शिरसि दत्तानि वर्जयन्ति, हस्तग्रहणं हि किल सूत्रे उपलक्षणं, तेन कर्णे शिरसि वा जीव- निकायसम्भवे तद्धस्तान कल्पते, तन्मतेन पट्कायव्यग्रहस्तेतिपदात् पदकायं सचट्टयन्तीत्यस्य पदस्य विशेषो दुरुपपादः। अन्ने भणंति दससुवि एसणदोसेसु नत्थि तग्गहणं । तेण न वजं भन्नइ नणु गहणं दायगग्गहणा ॥ ५९२ ॥ व्याख्या-अन्ये त्वाचार्यदेशीया भणन्ति-यथा दशस्वपि शङ्कितादिषु एषणादोपेषु मध्ये न तद्रण-पद्कायव्यग्रहस्तेत्यु- पादानमस्ति, तेन कारणेन कोलादियुक्तदाच्या भिक्षाग्रहणं न वय, तदेतत् पापात्पापीयो, यत आह-'भण्यते ' अत्रोत्तरं दीयते ननु दायकग्रहणादेषणादोषमध्ये पद्कायव्यग्रहस्तेल्यस्य ग्रहणं विद्यते, तत्कथमुच्यते-न ग्रहणमिति ? । सम्प्रति संसक्तिमव्यदाच्या- दिदोपानाह- संसज्जिमम्मि देसे संसज्जिमदव्वलित्तकरमचा । संचारो ओयत्तण उक्खिप्पतेऽवि ते चेव ॥ ५९३ ॥ व्याख्या-संसक्तिमद्रव्यवति देशे-मण्डले संसक्तिमता द्रव्येण लिप्तः करो मात्रं वा यस्याः सा तथाविधा दात्री भिक्षा ददती करादिलग्नान् सत्त्वान् हन्ति, तस्मात्सा वय॑ते, तथा महतः पिठरादेरपवर्तने । 'सञ्चारः सूचनात्सूत्र 'मिति सञ्चारिमकीटिकाम- कोटादिसत्त्वव्याघातः, इदमुक्तं भवति-महत्पिठरं यदा तदा वा नोत्पाट्यते नापि यथा तथा वा सञ्चायते, महत्त्वादेव, किन्तु प्रयोजन- विशेषोत्पत्तौ सकृत् , ततस्तदाश्रिताः प्रायः कीटिकादयः सत्त्वाः सम्भवन्ति, ततो यदा तत्पिठरादिकमुद्वर्त्य किश्चिददाति तदा तदा- श्रितजन्तुन्यापादः, एसे च दोषा उत्साव्यमानेऽपि महति पिठरादौ, तत्रापि हि भूयो निक्षेपणे हस्तसंस्पर्शतो वा सञ्चारिमकीटिकादि- ·- अणुकंपा पडिणीयठ्या व ते कुणइ जाणमाणोऽवि । एसणदोसे बिइओ कुणइ उ असढो अयाणतो ॥ ५९६ ॥ व्याख्या-सदैवैते महानुभावा यतयोऽन्तपान्तमशनमश्नन्ति तस्मात्करोम्येनेपा शरीरोपष्टम्भाय घृतपूरादीनीत्येवमनुकम्पया यदिवा मयैतेपामनेपणीयाग्रहणनियमभनो भलव्य इति प्रत्यनीकार्थतया जानानोऽपि तानाधाकर्मादिरूपानेपणादोपान् करोति, द्वितीयस्तु करोति अजानानः अशठभावः । तदेवं व्याख्यातानि चत्वारिंशदपि वालादिद्वाराणि, सम्मति यदुक्तम्-'एएसि दायगाणं गहणं केसिंचि होइ भइयव्वं ' इत्यादि, तद्व्याचिख्यासुः प्रथमतो बालमाश्रित्य भजनामाह- भिक्खामित्ते अवियालणा उ बालेण दिज्जमाणमि । संदिढे वा गहणं अइबहुय वियालणेऽणुन्ना ॥ ५९७ ॥ व्याख्या-मातुः परोक्षे भिक्षामात्रे बालेन दीयमाने यदिवा पावर्तिना मात्रादिना सन्दिष्टे सति तेन बालेन दीयमानेऽविचार- णा-कल्पते इदं न वेति विचारणाया अभावः, किन्तु ग्रहणं भिक्षाया भवति, अतिवहुके तु बालेन दीयमाने किमय त्वं प्रभूतं ददासीति विचारणे सति यद्यनुज्ञा-पावर्तिमात्रादिसत्कमुत्कलना भवति तदा ग्राह्य नान्यथा । सम्पति स्थविरमत्तविषयां भजनामाह- थेर पहु थरथरते धरिए अन्नेण दढसरीरे वा । अव्वत्तमत्तसड्ढे अविभले वा असागरिए ॥ ५९८ ॥ व्याख्या-स्थविरो यदि प्रभुर्भवति, 'थरथरते 'त्ति कम्पमानो यद्यन्येन विधृतो वर्तते स्वरूपेण वा दृढशरीरो भवति ताई ततः कल्पते, तथाऽव्यक्तं मनाक् यो मत्तः सोऽपि यदि श्राद्धोऽविद्वलच-अपरवशश्च भवति ततस्तस्मादेवंविधान्मत्तात् तत्र सागारिको न विद्यते तार्ह कल्पते नान्यथा ॥ उन्मत्तादिचतुष्कविषयां भजनामाह-

·-
पंडग अप्पडिसेवी वेला थणजीवि इयर सबंपि । उक्खित्तमणावाए न किंचि लग्गं ठवंतीए ॥ ६०१॥
व्याख्या-नपुंसकोऽपि यदि 'अमतिसेवी' लिङ्गायनासेवकस्तहिं ततः कल्पते, तथाऽऽमनसचाऽपि यदि 'वेल 'त्ति 'सूच-
नात्सूत्र ' मितिन्यायाद्वेलामासप्राप्ता भवति, नवममासगी यदि भवतीत्यर्थः, तहि स्थविरकल्पिकैः परिहार्या, अर्थात्तद्विपरीताया हस्ता.
स्थविरकल्पिकानामुपकल्पते इति द्रष्टव्यं, तथा याऽपि वालवत्सा स्तन्यमात्रोपजीविशिशुका सा स्थविरकल्पिकानां परिहार्या, न ततः
स्थविरकल्पिकानामपि कल्पते किमपीति भावः, यस्यास्तु वाल आहारेऽपि लगति तस्या हस्तात्कल्पते, स हि प्रायः शरीरेण महान् भवति,
ततो न मार्जारादिविराधनादोपममङ्गः, ये तु भगवन्तो जिनकल्पिकास्ते मूलत एवापन्नसत्त्वां वालवत्सां च सर्वथा परिहरन्ति, एवं
भुञ्जानाभर्जमानादलन्तीष्वपि भजना भावनीया, सा चैवं-भुजाना अनुच्छिष्टा सती यावदद्यापि न कालं मुखे प्रक्षिपति तावत्तद्ध-
स्तात्कल्पते, भर्जमानाऽपि यत्सचित्तं गोधूमादि कडिल्लके क्षिप्तं तद्धृष्ट्वोत्तारितमन्यच नाद्यापि हस्तेन गृहाति, आन्तरे यदि साधुरायातो
भवति सा चेद्ददाति तर्हि कल्पते, तथा दलयन्ती सचित्तमुद्गादिना दल्यमानेन सह घरटं मुक्तवती अत्रान्तरे च साधुरायातो भवति सा
चेतस्ततो यद्युत्तिष्ठति, अचेतनं वा भृष्टं मुगादिकं दलयति तर्हि तद्धस्ताकल्पते, कण्डयन्त्या कण्डनायोत्पाटितं मुशलं, न च तस्मिन्
मुशले किमपि काञ्च्यां वीजं लग्नमस्ति, अत्रान्तरे च समायातः साधुस्ततो यदि साऽनपाये प्रदेशे मुशलं स्थापयित्वा भिक्षां ददाति
तहि कल्पते । पिपत्यादिविपयां भजनामाह-
पीसंती निप्पिटे फासुं वा घतुलणे असंसत्तं । कत्तणि असंखचुन्नं चुन्नं वा जा अचोक्खलिणी ॥ ६०२ ॥

·- - चित्तपदाभ्यामिति । तत्र सचित्तमिश्रपदाभ्यामियं-सचित्ते सचित्तं मिश्रे सचितं सचित्ते मिश्र मिश्रे मिश्रमिति, द्वितीया स्वियं-सचित्ते सचित्तम् अचित्ते सचित्रं सचित्तेऽचित्तम् अचित्तेऽचित्तमिति, तृतीयेयं-मित्रे मिश्रम् अचित्ते मिश्र मिश्रेऽचित्तम् अचिचेऽचित्तमिति, तत्र गाथापर्यन्ततुशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादाथायां चतुर्भशिकायां सकलायामपि प्रतिपेधः, शेपे तु चतुर्भङ्गीद्वये प्रत्येकम् , ' आदित्रिके' आदिमेषु त्रिषु त्रिषु भगषु प्रतिषेधः, चरमे तु भङ्गे भजना वक्ष्यमाणा । अत्रैवातिदेशं कुर्वन्नाह- जह चेव य संजोगा कायाणं हेट्ठओ य साहरणे । तह चेव य उम्मीसे होइ विसेसो इमो तत्थ ॥ ६०६ ॥ व्याख्या-यथा चैवाधः प्राक् संहरणद्वारे 'कायानां' पृथिवीकायादीनां सचित्ताचित्तमिश्रभेदभिन्नानां स्वस्थानपर स्थानाभ्यां संयोगा-भङ्गाः प्रदर्शिता द्वात्रिंशदधिकचतुःशतसङ्ख्याप्रमाणाः, तथैव 'उन्मिश्रितेऽपि ' उन्मिश्रद्वारेऽपि दर्शनीयाः, तद्यथा-सचित्त- थिवीकायः सचित्तपृथिवीकाये उन्मिश्रः, सचित्तपृथिवीकायः सचित्ताप्काय उन्मिश्र इत्येवं स्वस्थानपरस्थानापेक्षया पत्रिंशसंयोगाः, एकैकस्मिंश्च संयोगे सचिचमिश्रपदाभ्यां सचित्ताचित्तपदाभ्यां च प्रत्येकं चतुर्भङ्गीति द्वादशभिगुणिता जातानि चत्वारि शतानि द्वा- त्रिंशदधिकानि, ननु संहृते उन्मित्रे च सचित्तादिवस्तुनिक्षेपान्नास्ति परस्परं विशेषः, अत आह-तत्र' तयोः संहृतोन्मिश्रयोर्भवति परस्परमयं विशेषो-वक्ष्यमाणः । तमेवाह- दायव्वमदायव्वं च दोऽवि दव्वाइं देइ मीसेउं । ओयणकुसुणाईणं साहरण तयन्नहिं छोढं ॥ ६०७ ॥ व्याख्या-' दातव्यं ' साधुदानयोग्यामितरत् अदातव्यं, तच्च सचित्तं मिश्र तुपादिवा, ते द्वे अपि द्रव्ये मिश्रयित्वा यददाति, ·यथौदन कुशनेन-दध्यादिना मिश्रयित्वा तदुन्मिश्रम् , एवंविधमुन्मिश्रलक्षणमित्यर्थः, 'संहरणं ' तु यद्भाजनस्यमदेयं वस्तु तदन्यत्र कापि स्थगनिकादौ संहृत्य ददाति, ततोऽयमनयोः परस्परं विशेषः । द्वितीयतृतीयचतुर्भीसत्कचतुर्भमननामाह- तंपि य सुके सुकं भंगा चत्तारि जह् उ साहरणे । अप्पबहुएऽवि चउरो तहेव आइन्नऽणाइन्ने ॥ ६०८ ॥ व्याख्या-यद्यचित्तेऽचित्तं मिश्रयति । तदपि ' तत्रापि शुष्फे शुष्कं मिश्रितमित्येवं भङ्गाश्चत्वारो यथा संहरणे, तद्यथा-शुष्के शुष्कमुन्मिश्र, शुष्के आर्द्रम्, आर्दै शुष्कम् आर्दै आईमिति । तत एकैकस्मिन् भने संहरणे इवाल्पवहुवे अधिकृत्य 'चत्वारः' चत्वारो भङ्गाः, तद्यथा-स्तोके शुष्के स्तोकं शुष्क, स्तोके शुष्क बहुकं शुष्कं, वहुके शुष्के स्तोकं शुष्क, बहुके शुष्के बहुकं शुष्कमिति । एवं शुष्के आर्द्रमित्यादावपि भङ्गत्रिके प्रत्येकं चतुर्भङ्गी भावनीया, सर्वसङ्घ यया भङ्गाः पोडश, तथा 'तथैव संहरणे इवाऽऽचीर्णानाची- -कल्प्याकल्प्ये उन्मिश्रे ज्ञातव्ये, तद्यथा-शुष्के शुष्कमित्यादीनां चतुर्णा भङ्गानां प्रत्येकं यौ भङ्गौ स्तोके स्तोकमुन्मिश्रं बहुके स्तोकमित्येवंरूपौ तौ कल्प्यो दात्रीपीडादिदोपाभावात् , स्तोके बहुकं वहुके वहुकमित्येवंरूपौ तु यौ द्वौ द्वौ भङ्गौ तावफलप्यौ, तत्र दात्री- पीडादिदोपसम्भवात्, शेपा तु भावना यथासम्भवं संहरण इव द्रष्टव्या । उक्तमुन्मिश्रद्वारम्, इदानीमपरिणतद्वारमाह- अपरिणयंपि य दुविहं दव्वे भावे य दुविहमेकेकं । दव्वमि होइ छक्के भावमि य होइ सज्झिलगा ॥६०९॥ १ दातृग्रहीतृयोगादिति शेपः, तत्र द्रव्ये द्रव्यविषयं भवति पटू सचेतनपृथ्वी कायादिक, द्रव्यरूपत्वात्तस्य, भावे चाध्यवसाये पुन. भवति 'सज्झिलगा' भ्रातरो वक्ष्यमाणाः, भावाधारत्वेनोपचारात्सहोदराः, अलक्षगत्या तौर सम्बन्धिवादीना साचुसम्बन्धिसङ्घाटकी- यसाधोश्च ग्रहः।

·व्याख्या-अपरिणतमपि द्विविध, तद्यथा-'द्रव्ये ' द्रव्यविषयं भावे' भावविषय, द्रवरूपमारियां भावतोऽपरिणतं चेत्यर्थः पुनरप्येकैकं दावग्रहीतसम्बन्धाद्विधा, तद्यथा-द्रव्यापरिणतं दात्मक ग्रहीतसकं च, एवं भावापरिणतमपि । तर द्रव्यापरि- णतस्वरूपमाह- जीवत्तमि अविगए अपरिणयं परिणयं गए जीवे । दिलुतो दुखदही इय अपरिणय परिणयं तं च ॥ ६१० ॥ व्याख्या-'जीवत्वे ' सचेतनत्वे ' अविगते ' अभ्रष्टे पृथिवीकायादिक द्रव्यमपरिणतमुच्यते, गते तु जीवे परिणतम् । अत्र दृष्टान्तो दुग्धदधिनी, यथा हि दुग्धं दुग्मत्वात् परिभ्रष्टं दधिभावमापन्नं परिणतमुच्यते, दुग्मभावे चावस्थितेऽपरिणतम्, एवं पृथिवी- कायादिकमपि स्वरूपेण सजीवं सजीवत्वापरिभ्रष्टमपरिणतमुच्यते, जीवेन विममुक्तं परिणतमिति । तब यहा दातुः सत्तायां वर्चते तदा दातृसत्कं, यदा तु ग्रहीतुः सत्तायां तदा ग्रहीतसत्कमिति । सम्पति दातविषयं भावापरिणतमाह- दुगमाई सामन्ने जइ परिणमई उ तत्थ एगरस । देमित्ति न सेसाणं अपरिणयं भावओ एयं ॥ ६११ ॥ व्याख्या-एवं 'द्विकादिसामान्ये ' भ्रानादिद्विकादिसाधारणे देयवस्तुनि ययेकस्य कस्यचिददामीत्येवं भावः परिणमति, न शेषाणां, एतद् भावतोऽपरिणतं, न भावापेक्षया देयतया परिणतमित्यर्थः । अथ साधारणानिसस्य दातृभावापरिणतस्प च का परस्परं प्रतिविशेषः। , उच्यते, साधारणानिसृष्टं दायकपरोक्षत्वे, दावभावापरिणनं तु दायकसमक्षवे इति । सम्मति ग्रहीतविपर्य भावा- परिणतमाह- ·. . एगेण वावि एसि मणमि परिणामियं न इयरेणं । तंपि हु होइ अगिझं सज्झिलगा सामि साहू वा ॥ ६१२॥ व्याख्या-एकेनापि केनचिदग्रेतनेन पाश्चात्येन वैषणीयमिति मनसि परिणामितं, नेतरेण-द्वितीयेन, तदपि भावतोऽपरिणतमिति- कृत्वा साधूनामग्राां, शङ्कितत्वात्कलहादिदोपसम्भवाच, सम्पति द्विविधस्यापि भावापरिणतस्य विषयमाह-सज्झिलगा' इत्यादि, तत्र दातृविपयं भावापरिणतं भ्रातृविपयं स्वामिविषयं च, ग्रहीतविषयं भावापरिणतं साधुविषयम् । उक्तमपरिणतद्वार, सम्मति लिप्तद्वारं वक्तव्यं, तत्र लिप्तं यत्र दध्यादिद्रव्यलेपो लगति, तच न ग्राहां, यत आह- घेत्तब्वमलेवकडं लेवकडे मा हु पच्छकम्माई । न य रसगेहिपसंगो इअ वुत्ते चोयगो भणइ ॥ ६१३ ॥ व्याख्या-इह साधुना सदैव ग्रहीतव्यमलेपछद्-वल्लचनकादि, माऽभूवन लेपकृति गृह्यमाणे पश्चात्कर्मादयो दध्यादिलिप्तहस्ता- दिप्रक्षालनादिरूपा दोपाः, आदिशब्दालीटिकादिसंसक्तवस्त्रादिना मोच्छनादिपरिग्रहः, अतो लेपन ग्रहीतव्यम् । अलेपकृद्रहणे गुणमाह-न च सदैवालेपकृतो ग्रहणे 'रसद्धिपसङ्गः' रसाभ्यवहारलाम्पट्यसृद्धिः, तस्मात्तदेव साधुभिः सदैवाभ्यवहार्यम् । एवमुक्ते सति, चोदको भणति- जइ पच्छकम्मदोसा हवंति मा चेव भुंजऊ सययं । तवनियमसंजमाणं चोयग! हाणी खमंतरस ॥ ६१४ ॥ व्याख्या-यदि लेपकृद्रहणे पश्चात्कर्मप्रभृतयो दोपा भवन्ति ततस्तन्न गृह्यते तर्हि मा कदाचनापि साधुर्मुलाम्, एवं हि दोपाणां सर्वेषां मूलत एवोत्थानं निषिद्धं भवति, सूरिराह-हे चोदक! सर्वकालं क्षपयतः अनशनतपोरूपं क्षपणं कुर्वतः साधोश्विर- ·कालभावितपोनियमसंयमानां हानिर्भवति, तस्मान्न यावज्जीवं क्षपणं कार्य । पुनरपि परः पाह-यदि सर्वकालं क्षपणं कर्तुमशक्तस्तर्हि पण्मासक्षपणं कृत्वा पारणकमलेपकृता विधत्तां, गुरुराह-यद्येवं कुर्वैस्तपःसंयमयोगान् कर्तुं शक्नोति तर्हि करोतु, न कोऽपि तस्य निपेद्धा, ततो भूयोऽपि चोदको ब्रूते-ययेवं तर्हि पण्मासानुपोष्याचाम्लेन भुतां, न चेच्छनोति तत एकदिनादिहान्या तावत्परिभावयेत् यावचतुर्थमुपोष्याचाम्लेन पारयेत्, एवमप्यसंस्तरणे सदैवालेपकृतं गृह्णीयात् । अमुमेव गाथया निर्दिशति- लित्तंति भाणिऊणं छम्मासा हायए चउत्थं तु । आयंबिलस्स गहणं असंथरे अप्पलेवं तु ॥ ६१५ ॥ व्याख्या-लिप्तं सदोपमिति भणित्वाऽलेपकृद्भोक्तव्यं तीर्थकरगणधरैरनुज्ञातमिति गुरुवचनम् । अत्र चोदक आह-यावज्जीवमेव मा भुतां, नो चेत् यावज्जीवमभोजनेन शक्नोति तर्हि षण्मासानुपोष्य आचाम्लेन भुलां, न चेदेवमपि शक्नोति तत एकदिनादिहान्या तावदा- स्मानं तोलयेत् यावचतुर्थमुपोष्याचाम्लस्य ग्रहणं करोतु, एवमप्यसंस्तरणे-अशक्तावल्पलेपं गृह्णातु । एनामेव गाथां गाथाद्वयेन विटणोति- आयंबिलपारणए छम्मास निरंतरं तु खविऊणं । जइ न तरइ छम्मासे एगदिणूणं तओ कुणउ ॥ ६१६ ॥ एवं एकेक्कदिणं आयंबिलपारणं खवेऊणं । दिवसे दिवसे गिण्हउ आयंबिलमेव निल्लेवं ॥ ६१७ ॥ व्याख्या-यदि सर्वकालं क्षपणं कर्तुमशक्तस्तहि पण्मासानिरन्तरं क्षपयित्वा पारणके आचाम्लं करोतु, यदि पण्मासानुपवस्तुं न शक्नोति तत एकदिनोनान् करोतु, एवं षण्मासावधिरेकैकं दिनं परित्यज्याचाम्लेन पारणकं तावत्करोतु यावचतुर्थ, एवमप्यसामर्थे दिवसे दिवसे गृहात्वाचाम्ल निलेपमिति ॥ गुरुराह- ८ ·जइ से न जोगहाणी संपइ एसे व होइ तो खमओ । खमणंतरेण आयंबिलं तु निययं तवं कुणइ ॥ ६१८ ॥ व्याख्या-यदि 'से' तस्य साधोः 'सम्प्रति ' तदात्वे एण्यति वा काले न योगहानिः-प्रत्युपेक्षणादिरूपसंयमयोगभ्रंशो न भवति तर्हि भवतु क्षपका-पण्मासाद्युपवासकर्ता । तत्र च क्षपणानामेकैकदिनहान्या पूर्वोक्तस्वरूपाणामन्तरान्तरा पारणकमाचाम्लं करोतु, एवमप्यशक्तौ 'नियतं ' सदैवाचाम्लरूपं तपः करोतु, केवलं सम्प्रति सेवार्तसंहननानां नास्ति तादृशी शक्तिरिति न तथोपदेशो विधीयते । पुनरपि पर आह- हेट्ठावणि कोसलगा सोवीरगफूरभोईणो मणुया । जइ तेऽवि जति तहा किं नाम जई न जाविति ? ॥ ६१९ ॥ व्याख्या-'अधोधनयः' महाराष्ट्राः 'कोशलका:' कोशलदेशोद्भवाः सदैव सौवीरककूरमात्रभौजिनः तेऽपि च सेवार्तसंहननाः, ततो यदि तेऽपीत्थं यापयन्ति यावज्जीवं तर्हि तथा-सौवीरककूरमात्रभोजनेन किन यतयो मोक्षगमनैकवद्धकता यापयन्ति ?, तैः सुतरा- मेवं यापनीयं, प्रभूतगुणसम्भवात् । अत्र सूरिराह- तिय सीयं समणाणं तिय उण्ह गिहीण तेणणुन्नायं । तकाईणं गहणं कट्टरमाईसु भइयव्वं ॥ ६२० ॥ व्याख्या-त्रिकं वक्ष्यमाणं शीतं श्रमणानां, तेन प्रतिदिवसमाचाम्लकरणे तक्रायभावत आहारपाकासम्भवेनाजीर्णादयो दोपाः पादुप्पन्ति, तदेव त्रिकमुष्णं गृहिणां तेन सौवीरकूरमात्रभोजनेऽपि तेपामाहारपाकभावतो नाजीर्णादिदोपा जायन्ते, ततस्तेपा तथा यापयतामपि न कश्चिदोपः । साधूनां तूक्तनीत्या दोपः, तेन कारणेन तक्रादिग्रहणं साधूनामनुज्ञातम् । इह प्रायो यतिना विकृतिपरि- , ·N भोगपरित्यागेन सदैवात्मशरीरं यापनीयं, कदाचिदेव च शरीरस्यापाटवे संयमयोगटद्धिनिमित्तं वलाधानाय विकृतिपरिभोगः, तथा चोक्तं सूत्रे-'अभिक्खणं निविगई गया य' इति, विकृतिपरिभोगे च तक्रायेवोपयोगीति तक्रादिग्रहणं, 'कट्टरादिषु' घृतवटिको- मिश्रतीमनादिषु ग्रहणं भाज्यं-विकल्पनीयं, ग्लानत्वादिप्रयोजनोत्पत्ती कार्य, न शेषकालमिति भावः, तेपां बहुलेपत्वात् गृद्धयादि- जनकत्वाच । अथ किं तत्रिकम् ?, इत्यत आह- आहार उवाहि सेज्जा तिण्णिवि उण्हा गिहीण सीएऽवि । तेण उ जीरइ तेसिं दुहओ उसिणेण आहारो ॥ ६२१ ॥ व्याख्या-आहार उपधिः शय्या एतानि त्रीण्यपि गृहिणां शीतेऽपि' शीतकालेऽप्युष्णानि भवन्ति; तेन तेषां तकादिग्रहणमन्तरे णापि 'दुहओ'त्ति उभयतो वाह्यतोऽभ्यन्तरतश्च 'उष्णेन' तापेनाहारो जीयते, तत्राभ्यन्तरो भोजनवशात्, वाह्यः शय्योपधिवशात् ।। एयाई चिय तिन्निवि जईण सीयाई होति गिम्हवि । तेणुवहम्मइ अग्गी तओ य दोसा अजीराई ।। ६२२ ॥ व्याख्या, एतान्येवाहारोपधिशय्यारूपाणि त्रीणि यतीनां 'ग्रीष्मेऽपि ' ग्रीष्मकालेऽपि शीतानि भवन्ति, तत्राहारस्य शीतता भिक्षाचर्यायां प्रविष्टस्य बहुषु गृहेषु स्तोकस्तोकलाभेन बृहद्धेलालगनात, उपधिरेकमेव वारं वर्षमध्ये वर्षाकालादाक् प्रक्षालनेन मलिन- त्वात् शव्यायास्तु प्रत्यासन्नानिकरणाभावेन, तेन • कारणेन ग्रीष्मकालेऽप्याहारादीनां शीतत्वसम्भवरूपेणोपहन्यते 'अग्निः' जाठरो वह्निः, तस्माचारन्युपघाताद्दोपाः 'अजीर्णादयः' अजीर्णबुभुक्षामान्यादयो जायन्ते, ततस्तकादिग्रहणं साधूनामनुज्ञातं, तक्रादिनापि हि जाठरोऽग्निरुद्दीप्यते, तेपामपि तथास्वभावत्वात् । सम्पत्यलेपानि द्रव्याणि प्रदर्शयति- ·व्याख्या- , - ओयण मंडग सत्तुग कुम्मासा रायमास कल वल्ला । तूयरि मसूर मुग्गा मासा य अलेवडा सुक्का ॥ ६२३ ॥ 'ओदनः' तण्डुलादिभक्तं ' मण्डकाः ' कणिकमयाः प्रतीता एव 'सक्तवः' यवक्षोदरूपाः 'कुल्मापाः' उदाः 'राजमापाः' सामान्यतश्चवलाः श्वेतचवालिका वा, 'कला' वृत्तचनकाः, सामान्येन वा चनकाः 'चल्लाः' निष्पावाः, 'तुवरी' आढकी 'मसूरा' द्विदलविशेपा मुद्रा मापाश्च प्रतीताः, चकारादन्येऽप्येवंविधाः धान्यविशेपाः शुष्का अनाद्री-अलेपकृतः । सम्पत्यल्पलेपानि द्रव्याणि प्रदर्शयति- उभिज्ज पिज्ज कंगू तक्कोल्लणसूवर्कजिकढियाई । एए उ अप्पलेवा पच्छाकम्मं तहिं भइयं ॥ ६२४ ॥ व्याख्या--'उद्भेद्या' वस्तुलप्रभृतिशाकभर्जिका पेयाः ' यूवागूः 'कंगू' कोद्रवौदन: 'तकं ' तक्राख्यम् ' उल्लणं ' येनौद- नमाकृत्योपयुज्यते 'सूपः' राद्धमुद्दाल्यादिः 'काजिकं ' सौवीरं 'क्वथितं' तीमनादि, आदिशब्दादन्यस्यैवंविधस्य परिग्रहः, एतानि द्रव्याण्यल्पलेपानि । एतेषु पश्चात्कर्म भाज्यं-कदाचिद्भवति कदाचिन्नेति भावः । सम्पति बहुलेपानि द्रव्याणि दर्शयति- खीर दहि जाउ कट्टर तेल्ल.घयं फाणियं सपिंडरसं । इच्चाई बहुलेवं पच्छाकम्मं तहिं नियमा ॥ ६२५ ॥ व्याख्या-क्षीरं' दुग्ध 'दधि' प्रतीतं 'जाउ' क्षीरपेया 'कट्टरं' प्रागुक्तस्वरूपं तैलं घृतं च प्रतीतं, 'फाणितं ' गुडपानकं 'सपिण्डरसम् । अतीव रसाधिकं खजूरादि इत्यादि द्रव्यजातं बहुलेपं द्रष्टव्यं । तत्र च पश्चात्कर्म नियमतः, अत एव यतयो दोषभीरव- स्तानि न गृह्णन्ति । यदुक्तं-पच्छाकम्मं तर्हि भइयं ति सम्मति तामेव भजनामष्टभगिकया दर्शयति- - ·संसट्टेयर हत्थो मत्तो विय दव सावसेसियरं । एएसु अट्ठ भंगा नियमा गहणं तु ओएसु ॥ ६२६ ॥ व्याख्या-दातुः सम्बन्धी हस्तः संसृष्टोऽसंसृष्टो वा भवति, मात्रकमपि च येन कृत्वा भिक्षां ददाति तदपि मात्रं संसृष्टमसंसृष्टं वा, द्रव्यमपि सावशेषं निरवशेष वा, एतेषां च त्रयाणां पदानां संसृष्टहस्तसंसृष्टमात्रसावशेषद्रव्यरूपाणां सप्रतिपक्षाणां परस्परं संयोगतोऽष्टौ भगा भवन्ति, ते चामी-संसृष्टो हस्तः संसृष्टं मात्रं सावशेषं द्रव्यं १, संसृष्टो हस्तः संसृष्टं मात्रं निरवशेष द्रव्यं २, संसृष्टो हस्तोऽसंसृष्टं मानं सावशेष द्रव्यं ३, संसृष्टो हस्तोऽसंसृष्टं मानं निरवशेष द्रव्यं ४, असंसृष्टो हस्तः संसृष्टं मात्रं सावशेष द्रव्यं ५, असंसृष्टो हस्तः संसृष्टं मात्रं निरवशेष द्रव्यं ६, असंसृष्टो हस्तोऽसंसृष्टं मात्रं सावशेष द्रव्यं ७, असंसृष्टो हस्तोऽसंसृष्टं मात्रं निरवशेष द्रव्यं ८, एतेषु चाष्टसु भङ्गेषु मध्ये 'नियमात् ' निश्चयेन 'ओजस्सु' विपमेषु भङ्गेषु प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमेषु 'ग्रहणम् ' आदानं कर्त्तव्यं, न समेषु-द्वितीय- चतुर्थषष्ठाष्टमरूपेषु, इयं चात्र भावना-इह हस्तो मात्रं वा द्वे वा वयोगेन संसृष्टे वा भवतोऽसंसृष्टे वा न तद्वशेन पश्चात्कर्म सम्भवति, किं तहि ?-द्रव्यवशेन, तथाहि-यत्र द्रव्यं सावशेष तत्रैते साध्वर्थ खरण्टिते अपि न दात्री प्रक्षालयति, भूयोऽपि परिवेषणसम्भवात् , यत्र तु निरवशेष द्रव्यं तत्र साधुदानानन्तरं नियमतस्तद्रव्याधारस्थाली हस्तं मात्रं वा पक्षालयति, ततो द्वितीयादिषु भङ्गेषु द्रव्ये निरवशेषे पश्चात्कर्मसम्भवान्न कल्पते, प्रथमादिषु तु पश्चात्कर्मासम्भवात्कल्पते इति । उक्तं लिप्तद्वारम्, अथ छर्दितद्वारमाह- सचित्ते अच्चित्ते मीसग तह छडणे य चउभंगो । चउभंगे पडिसेहो गहणे आणाइणो दोसा ॥ ६२७ ॥ व्याख्या-छर्दितमुज्झितं त्यक्तमिति पर्यायाः, तच त्रिधा, तद्यथा-सचित्तमचित्तं मित्रं च, तदपि च कदाचिच्छद्यते 'सचित्ते' ·'आद्य- सचित्तमध्ये कदाचिदचित्ते कदाचिन्मिश्रे, तत एवं छर्दने सचित्ताचित्तमिश्रद्रव्याणामाधारभूतानामाधेयभूतानां च संयोगतश्चतुर्भङ्गी भवति, अब जातावेकवचनं, ततोऽयमर्थः-तिस्रचतुर्भङ्गयो भवन्ति, तथथा-सचिचमिश्रपदाभ्यामेका, सचित्ताचित्तपदाभ्यां द्वितीया, मिश्राचित्तपदाभ्यां तृतीया, तत्र सचित्ते सचित्तं छदितं मिश्रे सचित्तं सचित्ते मिश्र मिश्रे मिश्रमिति प्रथमा, सचित्ते साचत्तम् अचित्ते सचित् सचित्तेऽचित्तम् अचित्तेऽचित्तमिति द्वितीया, मिश्रे मिश्रम् अचित्ते मिश्रं मिश्रेऽचित्तम् अचित्तेऽचिचमिति तृतीया, सर्व- सङ्ख्यया द्वादश भङ्गाः, सर्वेषु च भङ्गेषु सचित्तः पृथिवीकायः सचित्तपृथिवीकायमध्ये छर्दित इत्यादिरूपतया स्वस्थानपरस्था- नाभ्यां पत्रिंशत् पत्रिंशद्विकल्पाः, ततः पत्रिंशद्वादशभिर्गुणिता जातानि चत्वारि शतानि द्वात्रिंशदधिकानि । एतेषु च सर्वेषु भङ्गले प्रतिषेधो-भक्तादिग्रहणनिवारणं, यदि पुनर्ग्रहणं कुर्यात्ततः 'आज्ञादयः ' आज्ञाऽनवस्थामिथ्यात्वविराधनारूपा दोपाः । इह न्तग्रहणे मध्यस्यापि ग्रहण 'मिति न्यायादौदेशिकादिदोपदुष्टानामपि भक्तादीनां ग्रहणे आज्ञादयो दोपा द्रष्टव्याः । सम्पति छर्दित- ग्रहणे दोपानाह- उसिणस्स छडुणे देतओ व डज्झेज्झ कायदाहो वा । सीयपडणंमि काया पडिए महुबिंदुआहरणं ॥ ६२८ ॥ व्याख्या-उष्णस्य द्रव्यस्य 'छर्दने' समुज्झने ददमानो वा भिक्षां दाते, भूम्याश्रितानां वा 'कायानां' पृथिव्यादीनां दाहः स्यात्, शीतद्रव्यस्य भूमौ पतने भूम्याश्रिताः 'कायाः' पृथिव्यादयो विराध्यन्ते, तत्र पतिते मधुविन्दुदाहरणं-वारत्तपुरं नाम नगरं, तत्राभयसेनो नाम राजा, तस्यामात्यको वारत्तकः, अन्यदा चात्वरितमचपलमसम्भ्रान्तमेपणासमितिसमेतो धर्मघोषनामा संयतो भिक्षामटॅस्तस्य गृहं प्राविक्षत् , तद्भायर्या च तस्मै भिक्षादानाय घृतखण्डसम्मिश्रपायसभृतं स्थालमुत्पाटितपती, अत्रान्तरे च कथमपि ततः - ·खण्डसम्मिश्री घृतविन्दुर्भूमौ निपतितः, ततो भगवान् धर्मयोपो मुक्तिपदैकनिहितमानसो जलधिरिख गम्भीरो मेरुरिव निष्पकम्पो वसुधेव सर्वसहः शङ्ख इव रागादिभिररजनो महासुभट इव कर्मरिपुविदारणनिबद्ध कक्षो भगादुपदिष्टभिक्षाग्रहणविधिविधानकृतोद्यमो भिक्षेयं छदितदोपदुष्टा तस्मान्न मे कल्पते इति परिभाव्य ततो निर्जगाम, वारत्तकेन चामात्येन मत्तवारणस्थितेन दृष्टो भगवान् निर्ग- च्छन्, चिन्तयति च स्वचेतसि-किमनेन भगवता न गृह्यते स्म मे गृहे भिक्षेति ?, एवं च यावचिन्तयति तावत्तं भूमौ निपतितं खण्ड- युक्तं घृतविन्दु मक्षिकाः समागत्याशिश्रियन्, तासां च भक्षणाय प्रधाविता गृहगोधिका, गृहगोधिकाया अपि वधाय प्रधावितः सरटः, सरटस्यापि च भक्षणाय प्रधावति स्म मार्जारी, तस्या अपि च वधाय प्रधावितः प्राघूर्णकः श्वा, तस्यापि च प्रतिद्वन्द्वी प्रधावितोऽन्यो वास्तव्यः श्वा, ततो द्वयोरपि तयोः शुनोरभूत् परस्परं कलहः, ततः स्वस्वसारमेयपराभवदूनमनस्कतया प्रधावितयोईयोरपि तत्स्वामिनो- रभूत् परस्परमस्यसि युद्धम्, एतच सर्व वारत्तकामात्येन परिभावितं, ततश्चिन्तयति स्वचेतसि-घृतादेविन्दुमात्रेऽपि भूमौ निपतिते यत एवमधिकरणप्रत्तिः अत एवाधिकरणभीरुभंगवान् घृतविन्दु भूमौ निपतितमवलोक्य भिक्षां न गृहीतवान् , अहो ! सुदृष्टो भगवता धर्मः, को हि नाम भगवन्तं सर्वज्ञमन्तरेणेत्थमनपायिनं धर्ममुपदेष्टुमीशः ?, न खल्वंधो रूपविशेपं जानाति, एवमसर्वज्ञोऽपि नेत्थं सकल- कालमनपायं धर्ममुपदेष्टुमलं, तस्माद्भगवानेव सर्वज्ञः, स एव च मे जिनो देवता, तदुक्तमेवानुष्ठानं मयाऽनुष्ठातव्यमित्यादि विचिन्त्य संसारविमुखप्रज्ञो मुक्तिवनिताश्लेपमुखलम्पटः सिंह इव गिरिकन्दराया निजप्रासादाद्विनिर्गत्य धर्मघोषस्य साधोरुपकण्ठं प्रवज्याम- ग्रहीत , स च महात्मा शरीरेऽपि निःस्पृहो यथोक्तभिक्षाग्रहणादिविधिसेवी संयमानुष्ठानपरायणः स्वाध्यायभावितान्तःकरणो दीर्घकालं संयममनुपाल्य जातप्रतनुकर्मा समुच्छलितदुर्निर्यवीर्यप्रसरः क्षपकश्रेणिमारुह्य घातिकर्मचतुष्टयं समूलघातं हत्वा, केवलज्ञानलक्ष्मीमासा- ·दितवान्, ततः कालक्रमेण सिद्ध इति । उक्तमेमणाद्वार, सम्मति संयोजनादीनि द्वाराणि वक्तव्यानि, तानि च ग्रासपणारूपाणीति प्रथमतो ग्रासैपणाया निक्षेपमाह- णामं ठवणा दविए भावे घासेसणा मुणेयव्वा । दव्वे मच्छाहरणं भावंमि य होइ पंचविहा ॥ ६२९॥ व्याख्या-ग्रासैपणा चतुर्दा, तद्यथा-नामग्रासैपणा स्थापनायासैपणा 'द्रव्ये ' द्रव्यविपया ग्रासैपणा 'भावे' भावविषया ग्रासैपणा । तत्र नामग्रासैपणा स्थापनानासैपणा द्रव्यग्रासैपणाऽपि यावद्भव्यशरीररूपा ग्रहणैपणेव भावनीया, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्याति- रिक्तायां तु ग्रासपणायां मत्स्यः 'उदाहरणं' दृष्टान्तः । भावविपया पुनासैपणा द्विधा, तयथा--आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो ज्ञाता तत्र चोपयुक्तः, नोआगमतो द्विधा, तद्यथा-प्रशस्ताऽप्रशस्ता च, तत्र प्रशस्ता संयोजनादिदोपरहिता, अमशस्ता संयोजना- दिरूपा, तामेव निर्दिशति-'भावंमि य ' इत्यादि, भावे-भावविपया पुनः ग्रासैपणा 'पञ्चविधा' संयोजनादिभेदात पञ्चमकारा । तत्र द्रव्यग्रासैपणोदाहरणस्य सम्बन्धमाह-- चरियं व कप्पियं वा आहरणं दुविहमेव नायव्वं । अत्थरस साहणहा इंधणमिव ओयणठाए ॥ ६३० ॥ व्याख्या-इह विवक्षितस्यार्थस्य 'साधनार्थ' प्रतिपादनार्थ द्विविधमुदाहरणं ज्ञातव्यं, तद्यथा---चरितं कल्पितं च, कथमिव विवक्षितस्यार्थस्य प्रसाधनायोदाहरणं भवतीत्यत आइ-'इन्धनमिव ओदनार्थम् ' इन्धनमिवौदनस्येति भावः, तन प्रस्तुतस्यार्थस्य प्रसाधनार्थमिदं कल्पितमुदाहरणं-कोऽप्येको मत्स्यबन्धी मत्स्यग्रहणनिमित्तं सरो गतवान्, गत्वा च तेन तटस्थेनाग्रभागे मांसपेशी.

·च समेतो गलः सरोमध्ये प्रचिक्षिपे, तत्र च सरसि परिणतबुद्धिरेको महादक्षो जीर्णमत्स्यो वर्तते, स गलगतमांसगन्धमाघ्राय तद्भक्षणार्थ गलस्य समीपमुपागत्य यत्नतः पर्यन्ते पर्यन्ते सकलमपि मांस खादित्वा पुच्छेन च गलमाहत्य दूरतोऽपचकाम, मत्स्यबन्धी च गृहीतो गलेन मत्स्य इति विचिन्त्य गलमाकृष्टवान् , पश्यति मत्स्यमांसपेशीरहितं गलं, ततो भूयोऽपि मांसपेशीसहितं गलं प्रचिक्षेप, तथैव स मत्स्यो मांसं खादित्वा पुच्छेन च गलमाहत्य पलायितवान्, एवं त्रीन् वारान् मत्स्यो मांसं खादितवान्, न च गृहीतो मत्स्यवन्धेन । अह मंसंमि पहीणे झायंतं मच्छियं भणइ मच्छो । किं झायसि तं एवं सुण ताव जहा अहिरिओऽसि ॥६३१॥ व्याख्या-अथ मांसे प्रक्षीणे ध्यायन्तं मात्स्यिकं मत्स्यो भणति, यथा किं त्वमेवं 'ध्यायसि' चिन्तयसि ?, शृणु तावद्यथा त्वम् अहीक' निर्लज्जो भवसि । तिबलागमुहम्मुक्को, तिक्खुत्तो वलयामुहे । तिसत्तक्खुत्तो जालेणं, सइ छिन्नोदए दहे ॥ ६३२ ॥ व्याख्या-अहमेकदा त्रीन् वारान् वलाकाया मुखादुन्मुक्तः, तथाहि-कदाचिदहं वलाकया गृहीतः, तथा (त:) तया मुखे प्रक्षेपार्थ- मूर्द्धमुक्षिप्तस्ततो मया चिन्तितं-यद्यहमृजुरेवास्या मुखे निपतिष्यामि तर्हि पतितोऽयं मुखे इति न मे प्राणकुशलं, तस्मात्तिर्यग्निपतामीत्येवं विचिन्त्य दक्षतया तथैव कृतं, परिभ्रष्टस्तस्या मुखात्ततो भूयोऽपि तयो मुक्षिप्तस्तथैव च द्वितीयमपि वारं मुखात्परिभ्रष्टः, तृतीयवेलायां तु जले निपतितस्ततो दूरं पलायितः, तथा 'त्रिकृत्वः' त्रीन् वारान् 'वलयामुखे' वेलामुखे भ्राष्ट्ररूपे निपतितोऽपि दक्षतया शीघ्रं वेल- यैव सह विनिर्गतः, तथा 'त्रिसप्तकृत्वः' एकविंशतिवारान् मात्स्यिकेन प्रक्षिप्ते जाले पतितोऽपि यावन्नाधापि स मत्स्यबन्धी संको- ·- घासेसणा उ भावे होइ पसत्था तहेव अपसत्था । अपसत्था पंचविहा तविवरीया पसत्था उ ॥ ६३५ ॥ व्याख्या-'भावे' भावविपया ग्रासैपणा द्विविधा, तद्यथा-प्रशस्ताऽप्रशस्ता च, तत्रापशस्ता पञ्चविधा संयोजनातिवहुकाङ्गार- धूमनिष्कारणरूपा, तद्विपरीता संयोजनादिदोषरहिता प्रशस्ता । सम्मति संयोजनामेव व्याचिख्यासुः प्रथमतस्तस्या निक्षेपमाह- दव्वे भावे संजोअणा उ दव्वे दुहा उ बहिअंतो । भिक्खं चिय हिंडतो संजोयंतमि बाहिरिया ॥ ६३६ ॥ व्याख्या-संयोजना द्विधा, तद्यथा-'द्रव्ये ' द्रव्यविपया 'भावे' भावविपया, तत्र 'द्रव्ये ' द्रव्यविपया संयोजना द्विविधा, तयथा-वहिरन्तश्च, तत्र यदा भिक्षार्थमेव हिण्डमानः सन् क्षीरादिकं खण्डादिभिः सह रसगृद्धया रसविशेपोत्पादनाय संयोजयति एपा 'वाडा' वहिर्भवा संयोजना । एनामेव स्पष्टं भावयति- खीरदहिसूवकट्टरलंभे गुडसप्पिवडगवालुंके । अंतो उ तिहा पाए लंबण वयणे विभासा उ ॥ ६३७ ॥ व्याख्या-क्षीरदाधिसूपानां' प्रतीतानां कट्टरस्य-तीमनोन्मिघृतवटिकारूपस्य देशविशेषणसिद्धस्य लाभे सति तथा गुडस- टिकवालुकानां च प्राप्तौ सत्यां रसगृद्धया रसविशेपोत्पादनायानुकूलद्रव्यैः सह संयोजनां यत्करोति वहिरेव भिक्षामटन् एपा बाह्या द्रव्यसंयोजना । अभ्यन्तरा पुनर्यद्वसतावागत्य भोजनवेलायां संयोजयति, तथा चाह-' अन्तस्तु' अभ्यन्तरा पुनः संयोजना 'विधा त्रिप्रकारा, तद्यथा-पाने लम्बने वदने च, नवरं लम्बनं ' कवलः, ततोऽस्यास्त्रिविधाया अपि 'विभापा' व्याख्या कर्त्तव्या, सा चैवं- - , - ·- यद्रव्यं यस्य द्रव्यस्य रसविशेषाधायि तत्तेन सह पाने रसद्धया रांयोजयति, यथा सुकुमारिकादिकं खण्डादिना सह, एपा पानेऽभ्य- न्तरा संयोजना, यदा तु हस्तगतमेव कवलतयोत्पाटितचूर्ण सुकुमारिकादि खण्डादिना सह संयोजयति तदा कवलेऽभ्यन्तरा संयो- जना, यदा पुनर्वदने कवलं गक्षिप्य ततः शालनक प्रक्षिपति यद्वा मण्डकादिकं पूर्व प्रक्षिप्य पश्चाद्गुडादिकं प्रक्षिपति एपा वदनेऽभ्य- न्तरा संयोजना । एपा च द्रव्यसंयोजना समस्ताऽप्यप्रशस्ता, यतोऽनयाऽऽत्मानं रागद्वेपाभ्यां संयोजयति ॥ तथा चामुमेव दोपं वक्तुकाम आह- संयोयणाए दोसो जो संजोएइ भत्तपाणं तु । दव्वाई रसहेउं वाघाओ तस्सिमो होइ ॥ ६३८ ॥ व्याख्या-'संयोजनायां' प्रागुक्तस्वरूपायामयं दोप:-' दवाई रसहेउ 'न्ति, अत्रापैत्वादादिशब्दस्य व्यत्यासेन योजना, ततोऽयमर्थः-द्रव्यस्य सुकुमारिकादेः रसहेतोः-रसविशेपोत्पादनाय, आदिशब्दाच्छुभगन्धादिनिमित्तं च, यो भक्तं पानं चानु- कूलद्रव्येण खण्डादिना सह संयोजयति तस्य साधोरयं-वक्ष्यमाणः 'व्याघातः' दीर्घदुःखोपनिपातरूपो भवति ॥ तमेव भावयन् भावसंयोजनामप्याह- संजोयणा उ भावे संजोएऊण ताणि व्याई । संजोयइ कम्मेणं कम्मेण भवं तओ दुक्खं ॥ ६३९ ॥ व्याख्या-तानि हि सुकुमारिकाखण्डादीनि द्रव्याणि रसद्भया संयोजयत्नात्मानमप्रशस्तेन गृदयात्मकेन भावेन संयोजयति, एपा 'भावे' भावविपया संयोजना, ततस्तानि द्रव्याणि तथा संयोज्यात्मनि 'कर्म' ज्ञानावरणीयादिकं 'संयोजयति' सम्बनाति, - ·- कर्मणा च संयोजयति भवं ' दीर्घतरं संसार, तस्माच भवादीर्घतरसंसाररूपात् 'दुःखम् ' असातं संयोजयति, ततो यो द्रव्यसंयोजनां करोति तस्येत्थमनन्तकालसंवेद्यो दुःखनिपात इति । सम्पत्यस्या एव द्रव्यसंयोजनाया अपवादमाह- पत्ते य पउरलंभे भुत्तुव्वरिए य सेसगमणठ्ठा । दिह्रो संजोगो खलु अह कम्मो (कमो) तस्सिमो होइ ॥६४०॥ व्याख्या-'प्रत्येकम् । एकैकं साधुसङ्घाटकं प्रति 'प्रचुरलाभे' विपुलवृतादिप्राप्तौ सत्यां यदि कथमपि भुक्ते सति 'चः' समु- चये शेष-उद्धरितं भवति, ततस्तस्य शेषस्य निर्गमनार्थं दृष्टः-अनुज्ञातस्तीर्थकरादिभिः खलु संयोगः, उद्धरितं हि घृतादि न खण्डा- दिकमन्तरेण मण्डकादिभिरपि सह भोक्तुं शक्यते, प्रायस्तृप्तत्वात्, न च परिष्ठापनं युक्तं, घृतादिपरिष्ठापने स्निग्धत्वात् पश्चादपि कीटिकादिसत्त्वव्याघातसम्भवेन बृहत्तरमायश्चित्तसम्भवात्, तत उद्धरितघृतादिनिर्गमनाथ खण्डादिभिरपि तस्य संयोजनं न दोषाय- एप तावदयमपवादः संयोजनायाः । अथान्योऽपि तस्य संयोगस्यायं-वक्ष्यमाणः क्रमो भवन परिपाटीरूपो भवति ॥ तमेवाह- रसहेउं पडिसिद्धो संयोगो कप्पए गिलाणट्ठा । जरस व अभत्तछंदो सुहोचिओऽभाविओ जो य ॥ ६४१ ॥ व्याख्या-रसहेतोः' गृद्धया रसविशेषोत्पादनाय संयोगः प्रतिषिद्धस्तीर्थकरादिभिः, यावता पुनः स एव संयोगो 'ग्लानार्थ ग्लानसजीकरणा) कल्पते, यद्वा यस्य ' अभक्तच्छन्दः' भक्तारोचक, यश्च सुखोचितो-राजपुत्रादिः यश्चाद्याप्यभावितः-असञ्जात- सम्यक्परिणामः शैक्षकस्तस्य निमित्तं कल्पते । उक्त संयोजनाद्वारम् , अथाहारममाणद्वारमाह-- बत्तीसं किर कवला आहारो कुच्छिपूरओ भणिओ । पुरिसस्स महिलियाए अट्ठावीसं भवे कवला ॥६४२॥ - ·पगामं च निगामं च, पनीयं भत्तपाणमाहरे । अइबहुयं अइबहुसो, पमाणदोसो मुणेयवो ॥ ६४४ ॥ व्याख्या-यः प्रकामं निकामं प्रणीतं वा भक्तपानमाहारयति तथाऽतिबहुकमतिबहुशथ तस्य प्रमाणदोपो ज्ञातव्यः । सम्पति प्रकामादिस्वरूपमाह- बत्तीसाइ परेणं पगाम निच्चं तमेव उ निकामं । जं पुण गलंतनेहं पणीयमिति तं बुहा बॅति ॥ ६४५ ॥ व्याख्या-द्वात्रिंशदादिकवलेभ्यः परेण' परतो भुजानस्य योजनं तत्मकामभोजनं, 'तमेव तु ' प्रमाणातीतमाहारं प्रतिदि- वसमश्नतो निकामभोजनं, यत्पुनर्गलस्नेहं भोजनं तत्प्रणीतं 'बुधाः तीर्थकृदादयो ब्रुवते । तथा- अइबहुयं अइबहुसो अइप्पमाणेण भोयणं भोत्तुं । हाएज्ज व वामिज्ज व मारिज व तं अजीरंतं ॥ ६४६ ॥ व्याख्या-अतिवहुकं-वक्ष्यमाणस्वरूपमतिबहुशः-अनेकशोऽतृप्यता सता भोजनं-भुक्तं सत् ' हादयेत् । अतीसारं कुर्यात्, तथा वामयेत्, यद्वा तदजीयन्मारयेत्, तस्मान्न प्रमाणातिक्रमः कर्त्तव्य इति । सम्मत्यतिवहादिखरूपमाह- बहुयातीयमइबहुं अइबहुसो तिन्नि तिन्नि व परेणं । तं चिय अइप्पमाणं भुंजइ जं वा अतिप्पंतो॥ ६४७ ॥ व्याख्या-बहुकातीतम्-अतिशयेन बहु, अतिशयेन निजप्रमाणाभ्यधिकमित्यर्थः, तथा दिवप्तमध्ये यतीन् वारान् भुते, निभ्यो वा वारेभ्यः परतस्तदोजनमतिबहुशः, तदेव वारत्रयातीतमतिप्रमाणमुच्यते, 'अइप्पमाणे 'त्यवयवो व्याख्यातः, अस्यैव प्रकारान्तरेण ·, व्याख्या-इह किल सर्वमुदरं पड्भिर्भागैर्विभज्यते, तत्र चार्द्ध भागत्रयरूपमशनस्य सव्यञ्जनस्य-तक्रशाकादिसहितस्याधारं कुर्यात् , तथा द्वौ भागौ द्रवस्य पानीयस्य, षष्ठं तु भागं वायुप्रविचारणार्थमूनं कुर्यात् । इह कालापेक्षया तथा तथाऽऽहारस्य प्रमाणं भवति, कालश्च त्रिधा, तथा चाह- सिओ उसिणो साहारणो य कालो तिहा मुणेयव्यो । साहारणंमि काले तत्थाहारे इमा मत्ता ॥ ६५१ ॥ व्याख्या-त्रिधा कालो ज्ञातव्यः, तद्यथा-शीत उष्णः साधारणश्च, तत्र तेषु कालेषु मध्ये साधारणे काले 'आहारे' आहार- विपया ' इयम् ' अनन्तरोक्ता 'मात्रा' प्रमाणं- सीए दवस्स एगो भत्ते चत्तारि अहव दो पाणे । उसिणे वस्स दोन्नि उ तिन्नि व सेसा उ भत्तस्स ॥६५२॥ व्याख्या-'शीते ' अतिशयेन शीतकाले ' द्रवस्य ' पानीयस्यैको भागः कल्पनीयः, चत्वारः 'भक्ते ' भक्तस्य, मध्यमे तु शीत- काले द्वौ भागौ पानीयस्य कल्पनीयौ त्रयस्तु भागा भक्तस्य, वाशब्दो मध्यमशीतकालसंसूचनार्थः, तथा उष्णे ' मध्यमोष्णकाले भागौ ' द्रवस्य' पानीयस्य कल्पनीयौ, शेषास्तु त्रयो भागा भक्तस्य, अत्युष्णे च काले त्रयो भागा द्रवस्य शेषौ द्वौ भागौ भक्तस्य, वाशब्दोऽत्रात्युष्णकालसंसूचनार्थः, सर्वत्र च षष्ठो भागो वायुप्रविचारणाथै मुत्कलो मोक्तव्यः । सम्प्रति भागानां स्थिरचरविभागप्र- दर्शनार्थमाह- एगो दवरस भागो अवद्वितो भोयणरस दो भागा। वइंति व हायंति व दो दो भागा उ एकेके ॥ ६५३ ॥ ढ ·- . अंगारत्तमपत्तं जलमाणं इंधणं सधूमं तु । अंगारत्ति पवुच्चइ तं चिय दड्ढं गए धूमे ॥ ६५६ ॥ व्याख्या-अङ्गारत्वमप्राप्तं ज्वलदिन्धनं सधूममुच्यते, तदेवेन्धनं दग्धं धूमे गते सत्यङ्गार इति, एवमिहापि चरणेन्धनं रागामिना निर्दग्ध सदङ्गार इत्युच्यते , द्वेषाग्निना तु दह्यमानं चरणेन्धनं सधूमं, निन्दात्मककलुपभावरूपधूमसम्मिश्रत्वात् । एतदेव भावयति- रागग्गिसंपलित्तो भुंजंतो फासुर्यपि आहारं । निद्दड्ढंगालनिभं करेइ चरणिधणं खिप्पं ॥ ६५७ ॥ व्याख्या-मासुकमध्याहारं भुजानो रागाग्निसम्प्रदीप्तचरणेन्धनं निर्दग्धाङ्गारनिभं क्षिप्रं करोति । दोसग्गीवि जलंतो अप्पत्तियधूमधूमियं चरणं । अंगारमित्तसरिसं जा न हवइ निद्दही ताव ॥ ६५८ ॥ व्याख्या-द्वेपाग्निरपि ज्वलन् ' अप्रीतिरेव' कलुपभाव एव धूमः अप्रीतिधूमः तेन धूमितं 'चरणं' चरणेन्धनं यावदद्वार- मात्रसदृशं न भवति तावन्निर्दहति । तत इदमागतं- रागेण सइंगालं दोसेण सधूमगं मुणेयव्वं । छायालीसं दोसा बोहव्वा भोयणविहीए ॥ ६५९ ॥ व्याख्या-रागेणाऽऽध्मातस्य योजनं तत्साङ्गारं, चरणेन्धनस्याङ्गारभूतत्वात् , द्वेषेणाऽऽध्मातस्य तु यद्भोजनं तत्सधूम, निन्दा- त्मककलुपभावरूपधूमसम्मिश्रत्वात् । तदेवं भोजनविधौ सर्वसङ्ख्यया पट्चत्वारिंशदोपा बोद्धव्याः, तयया-पञ्चदश उद्गमदोपाः, अध्यवपूरकस्य मिश्रजातेऽन्तर्भावविवक्षणात्, पोडश उत्पादनादोपा दश एपणादोषाः संयोजनादीनां च पञ्चकमिति । कीदृशः पुनरा- हारः साधुना भोक्तव्य इत्याह- ·आहारंति तवरसी विगइंगालं च विगयधूमं च । झाणज्झयणनिमित्तं एसुवएसो पवयणरस ॥ ६६० ॥ व्याख्या-'तपस्विनः' यथोक्ततपोऽनुष्ठाननिरता आहारयन्ति भोजनं विगतागारं रागाकरणात्, विगतधूमं च द्वेषाकरणात् , तदपि न निष्कारणं किन्तु ध्यानाध्ययननिमित्तम् , एष उपदेशः 'प्रवचनस्य ' भगवच्छासनस्य । तदेवमुक्तं सागारं सधूमद्वारम् , अधुना कारणद्वारमाह- छहिं कारणेहिं साधू आहारितोऽवि आयरइ धम्मं । छहिं चेव कारणेहिं णिज्जूहिंतोऽवि आयरइ ॥ ६६१ ॥ व्याख्या-पड्भिः कारणैर्वक्ष्यमाणस्वरूपैः साधुराहारयन्नप्याहारमाचरति धर्म, पभिरेव च कारणैर्वक्ष्यमाणस्वरूपैर्भोजनाकरण- निवन्धनैः 'निज्जूहितोऽवि 'त्ति परित्यजन्नप्याचरति धर्म । तत्र यैः पभिः कारणैराहारमाहारयति तानि निर्दिशति- वेयण वेयावच्चे इरियट्ठाए य संजमहाएँ । तह पाणवत्तियाए छठं पुण धम्मचिंताए ॥ ६६२ ॥ व्याख्या-इह पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् 'वेयण 'त्ति शुद्वेदनोपशमनाय, तथाऽऽचार्यादीनां वैयावृत्त्यकरणाय, तथे- र्यापथसंशोधनार्थ, तथा प्रेक्षादिसंयमनिमित्तं, तथा 'प्राणप्रत्ययाथै ' प्राणसन्धारणाथै, पष्ठं पुनः कारणं ' धर्मचिन्तार्थ ' धर्मचिन्ता- ऽभिद्धयर्थं भुञ्जीतेति क्रियासम्बन्धः । एनामेव गाथां गाथाद्वयेन विकृण्वन्नाह- नत्थि छुहाए सरिसा वियणा भुंजेज्ज तप्पसमणट्ठा । छाओ वेयावच्चं ण तरइ काउं अओ भुंजे ॥ ६६३ ॥ इरिअं नऽवि सोहेई पेहाईअं च संजमं काउं । धामो वा परिहायइ गुणऽणुप्पेहासु अ असत्तो॥ ६६४ ॥ - ·व्याख्या-नास्ति क्षुधा-बुभुक्षया सदृशी वेदना, उक्तं च-" पंथेसमा नस्थि जरा दारिदसमो य परिभो नत्थि । मरणसमं नस्थि भयं छुहासमा वेयणा नत्थि ॥ १॥ तं नत्थि जं न वाहइ तिलतुसमित्तंपि एत्थ कायस्स । सन्निज्मं सव्वदुहाइ देंति आहाररहियस्स ॥२॥" ततः । तत्पशमनार्थ ' क्षुद्वेदनोपशमनार्थ भुञ्जीत, तथा 'छातो' बुभुक्षितः सन् वैयारत्यं न शक्नोति कर्तुं, तथा चोक्तं-" गलैइ वलं उच्छाहो अवेइ सिढिलेइ सयलवावारे । नासइ सत्तं अरई विवड्डए असणरहियस्स ॥१॥" अतो वैयारत्यकरणाय भुञ्जीत । तथा बुभु- क्षितः सन्नीर्यापथं न विशोधयति, अशक्तत्वात् , अतस्तच्छोधननिमित्तं वाऽश्नीयात्, तथा क्षुधातः सन् न प्रेक्षादिकं संयमं विधातुमलमतः संयमाभिदृद्धयर्थं भुञ्जीत, तथा स्थाम वलं पाण इत्येकोऽर्थः, तद्भुक्षितस्य ' परिहीयते' परिहानि याति ततोऽश्नीयात्, तथा गुणनं- ग्रन्थपरावर्तनमनुप्रेक्षा-चिन्ता तयोः, उपलक्षणमेतत्, वाचनादिष्वपि बुभुक्षितः सन् अशक्तः-असमर्थों भवति ततोऽश्नीयात् । इत्थं- भूतैश्च पदभिः कारणैः समग्रैरन्यतमेन वा कारणेनाहारयन्नातिकामति धर्ममिति । सम्पत्यभोजनकारणप्रतिपादनार्थ सम्बन्धमाह- अहव ण कुज्जाहारं, छहिं ठाणेहिं संजए । पच्छा पच्छिमकालंमि, काउं अप्पक्खमं खमं ॥ ६६५ ॥ व्याख्या-अथवा पड्भिः स्थानैः-वक्ष्यमाणस्वरूपैः संयत आहारं न कुर्यात् , तत्र विचित्रा सूत्रगतिरिति पष्ठं शरीरव्यवच्छे- दलक्षणकारणं व्याख्यानयति-पच्छा' इत्यादि, पश्चात्-शिष्यनिष्पादनादिसकलकर्त्तव्यतानन्तरं 'पश्चिमे काले ' पाश्चात्ये वयसि (१) पान्थत्वसमा नास्ति जरा दारिद्यसमश्च पराभवो नास्ति । मरणसम नास्ति भय क्षुत्समा वेदना नास्ति ॥१॥ तन्नास्ति यन्न बाधते तिलतुपमात्रमप्यत्र कायम् । सान्निध्यं सर्वदुःखानि ददति आहाररहितस्य ॥ २॥ (२) गलति बलमुत्साहोऽपैति शिथिलयति सकलव्यापारान् । नश्यति सत्त्वमरतिर्विवर्धतेऽशनरहितस्य ॥२॥ . , ·- तवहेउ चउत्थाई जाव उ छम्मासिओ तवो होइ । छठे सरीरवोच्छेयणट्ठया होअणाहारो ॥ ६६८ ॥ व्याख्या- तपोहेतोः' तपाकरणनिमित्तं न भुञ्जीत, तपश्चतुर्थादिक-चतुर्थादारभ्य तावद्भवति यावत् 'पाण्मासिक' षण्मास- प्रमाणं, परतो भगवद्वमानस्वामितीर्थे तपसः प्रतिपेधात् , पष्ठं पुनः प्रागुक्तविधिना चरमकाले शरीरव्यवच्छेदार्थ भवत्यनाहारः ॥ तदेव- मुक्तं कारणद्वारं, तदुक्तौ चोक्ता ग्रासपणा, तदभिधानाच समाप्ता गवैपणाग्रहणपणाग्रासैपणाभेदात्रिविधाऽप्येपणा । सम्मत्यस्या एवैषणायाः सकलदोपसङ्कलनमाह- सोलस उग्गमदोसा सोलस उप्पायणाए दोसा उ । दस एसणाएँ दोसा संजोयणमाइ पंचेव ॥ ६६९ ।। व्याख्या-सुगमा, सर्वसङ्ख्यया सप्तचत्वारिंशदेपणादोपाः। एतान् विशोधयन् पिण्डं विशोधयति, पिण्डविशुद्धौ च चारित्रशुद्धिः, चारित्रशुद्धौ मुक्तिसम्प्राप्तिः , उक्तं च-" एए विसोहयंतो पिंडं सोहेइ संसओ नत्थि । एए अविसोहिते चरित्तभेयं वियाणाहि ॥१॥ १ एतान् विशोधयन् पिण्ड शोधयति संशयो नास्ति । एतानविशोधयति चरित्रभेदं विजानीहि ॥१॥ श्रमणत्वस्य सारो भिक्षाचर्या जिने. प्रज्ञप्ता ! अन परितप्यन्तं तं जानीहि मन्दमंवेगम् ॥ २॥ ज्ञानचरणस्य मूलं भिक्षाचर्या जिनैः प्रज्ञप्ता । अत्र तूद्यच्छन्तं तं जानीहि तीव्रसंवेगम् ॥३॥ पिण्डमशोधयन् अचारित्री अत्र संशयो नास्ति । चारित्रेऽसति निरर्यिका भवत्येव दीक्षा ।।४॥ चारित्रेऽसति निर्वाणं नैव गच्छति निर्वाणेऽसति सर्वा दीक्षा निरथिका ॥ ५॥ एतत्पटकं निगमयन्नाह----एएहि छहि ठाणेहि, अणाहारो उ जो भवे । धम्मं नाइकमे भिक्खू , धम्मज्झाणरओ भवे ॥ १॥ एपा गाथा श्रीवीराचार्यकृतश्रीपिण्डनियुक्तिवृत्तौ सूत्रे च दृश्यते, श्रीमलयगिरिसूरिप्रणीतवृत्त्यादर्शपु तु बहुपु न दृश्यते ।

·महा येनैपा पिण्डनियुक्तियुक्तिरम्या विनिर्मिता । द्वादशाइविदे तस्मै, नमः श्रीभद्रबाहवे ॥ १॥ व्याख्याता यैरेपा विपमपदार्था- ऽपि सुललितवचोभिः । अनुपकृतपरोपकृतो वितिकृतस्तान्नमस्कुर्वे ॥ २ ॥ इमां च पिण्डनियुक्तिमतिगम्भीरां विवृण्वता कुशलम् । यदवापि मलयगिरिणा सिद्धिं तेनाश्नुतां लोकः ॥ ३ ॥ अर्हन्तः शरणं सिद्धाः, शरणं मम साधवः । शरणं जिननिर्दिष्टो, धर्मः शरणमुत्तमः ॥ ४ ॥ एवं ग्रन्थाग्रसङ्ख्या ७००० पिण्डनियुक्तिः समाप्ता। इति श्रीमन्मलयगिर्याचार्यवर्यविहितविवृतिवृता श्रीमद्भद्रबाहुखामिसङ्कलिता पिण्डनियुक्तिः समाप्ता ।

·[ All Rights Reserved by the Trustees of the Fund. ] Printed by Manilal Ichârim Des u at the "Gujaratı" Printing Press, Sassoon Bulding, No 8, Fort, BOMBAY Published for Slicth Devchand Lalbhai Jun Pustaho'ldhar Fund, at the office of Sheth DL J P Fund, $26, Javerı Bazar, Bombay by Shah Naginbhai Ghelabliai Javeri.

·इति श्रीमद्भद्रबाहुस्वामिप्रणीता सभाध्या श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविवृता श्रीपिण्डनियुक्तिः समाप्ता॥ इति श्रेष्ठि देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्कः ४४.

·No text on this page.