·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·NYAYARATHNAVALI-4.
BEADHA GRANDHA
Br
Gadadhara Bhattacharya,
With
MANI AND DIDHITHI
OF
Gangesopadhyaya and Raghurudha Juo
EDITED BY
P. B. ANANTHACHARIAR
SANSKRIT PANDIT.
Printed and Published
By the Proprietor Sri Sudarsana Press.
CONJEEVERANI,
By
By
न्यायरत्रावळी-४
बाधग्रन्थः।
महामहोपाध्याय श्रीगदाधरभट्टाचार्य विरचितः,
श्रीगंगेशोपाध्याय रघुनाथशिरोमणि विरचिताभ्यां
मणिदीधितिभ्यांसह,
श्रीकांची प्रतिवादिभयंकरानन्ताचार्येण
परिशोधितः,
कांच्या श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरशालायाममुद्रयत ।
1904
( Copy Right Registered )
Price Rs 0-12-0

·No text on this page.

·श्रीरस्तु। ॥ न्यायरत्लावळी ॥ श्रीहयग्रीवायनमः । ॥ तत्वचिन्तामणौ बाधग्रन्थः ॥ बाधो न साध्याभाववत्पक्षकत्वं, पक्षवृत्त्यभावप्रतियोगिसाध्य कत्वंवा पक्षे साध्याभावज्ञानमात्रस्य प्रमात्वज्ञानं विना अधिक बलत्याज्ञानेन वाधाभावादिति वक्ष्यते । अत एव साध्याभाववत्पक्ष वृत्तित्वमपि न, असिद्धिसंकीर्णबाधाव्याप्तेश्च । किन्तु - साध्याभाववत्व प्रभाविषयपक्षकत्वम् , प्रमितसाध्याभाववत्पक्षकत्वम् , गदाधरीयम् । N मुले- ( अधिकबलत्वाज्ञानइति) अधिकवलत्वस्या ज्ञानं यस्मा दिति व्युत्पत्त्याऽधिक बलवाभावइत्यर्थः । अधिकवलत्वंच प्रतिबन्धी पयिकनिश्चितप्रामाण्यकत्वरूपविशेषणावच्छिन्नत्वं । “ बाधाभावाद " बाधकत्वाभावात् , प्रतिवन्धकत्वाभावादितियावत् । तथाच निरुक्त बाधविषयकत्वस्या प्रतिबन्धकज्ञानसाधारणतया न तस्य दोषत्वमिति भावः । ( साध्याभाववत्पक्षवृत्तित्वमिति ) साध्याभाववत्पक्षकरवं साध्याभाववत्पक्षविषयक ज्ञानविषयत्वं, नतु तादृशपक्षवृत्तित्वं, अत स्ततोस्य भेदः ( साध्याभाव[वत्त्व]प्रमेति) एतादृशबाधज्ञानस्य प्रमात्व विषयकतानियमेन प्रतिवन्धकताघ्रौव्यादितिभावः । प्रमारवंच साध्याभाववद्विशेष्यकत्वं, पर्वतोहदश्च न वद्विमानित्यादिज्ञानविषयसाध्या भावमादाय पर्वतादिपक्षके बाधप्रसंगात । किन्तु साध्यबदविशेष्यकत्वं । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नांशसाध्यांभाषवत्त्वानवगाहनेविरोध्यविषयकवेन प्रतिवन्धकत्वे विवादात् तदंशे साध्याभाववत्त्वघटितं लक्षणमाह (प्रमि तेति) प्रमितत्वं-स्वविशेष्यक प्रमाप्रकारत्वं । स्वं पक्षः । प्रमात्वं पूर्ववत् । ।

·गदाधरीये म पक्षनिष्ठप्रमाविषयत्व प्रकाराभाव प्रतियोगिसाध्यकत्वंवेति विवक्षित दीधितिः। अतिरिक्तविषयतावादिमतेनाह (पक्षेति) पक्षः • साध्याभाव वानिति ज्ञाने पक्षनिष्ठविषयत्वस्य प्रकारः साध्याभाव इति लक्षणसमन्वयः । ( विवक्षितेति ) - सिद्धान्तिमते विषयताया नछनफारस्वं, अपितु ज्ञानस्यैव, अतः पक्षनिष्ठम्माविषत्वमकारत्वस्या भावविशेषणतया निवेशनं विरु छम् नच विशेष्यतारूपविषयसापां प्रकारतानिरूपकत्वसत्त्वा द्विषयतानिरूपितप्रकारतरूपस्व विषयत्वप्रकारत्वस्या भाववृत्तित्वा [व] विरोधइतिवाच्यं, - कार्यत्वकारणत्वयोरिव विशेष्यविशेषणविषयत्व यो निरूप्यनिरुपकभावसम्बन्धसत्त्वेपि कार्यतायाः कारणमित्याद्य व्यवहारेण ताशनिरूप्यनिरूपकभावस्य षष्ठ्यर्थताविरक्षात् , षष्ठीत पुरुष व्युत्पन्न विषयताप्रकारशब्दे नोक्तार्थाप्रतिपादनात् , पविषयक ज्ञानादौ विषयवाया यादृश सम्बन्ध स्तादृशस्यैव षष्ठयर्थत्या प्रकारता या स्तादृशसम्बन्धस्यच विषयतायां सविषयकत्वव्यवहारविरहेणासत्त्वा तथा विवक्षितु मशक्यत्वात् । अत 'स्तप्रकारकत्वं विषयताया एव, नतु ज्ञानस्य, प्रकारताया विषयतानात्मकप्रतियोगित्वादिनिरूपितावच्छे दकतातुल्यावच्छेदकता विशेषरूपत्त्वा, 'दित्यतिरिक्तविषयतावाचे कदेशिमताभिप्रायक तया विषयताप्रकारत्व ,पर्यन्तनिवेशं संगमयति दीधितौ ( अतिरिक्तेति ) पक्षे साध्याभावः पक्षनिष्ठाभावप्रति योगि साध्यमित्यादिप्रमायां साध्याभावप्रकारकविषयतायाः पक्षेऽस स्वात् यादृशज्ञानमादायलक्षणसंगमनं तादृशज्ञानं दर्शयति ( पक्ष इति ) ( ज्ञानेपक्षनिष्ठ विषयत्वस्य प्रकारइति ) तादृशज्ञानी स्या या पक्षनिष्ठविषयता निरूपितरकारताश्रय इत्यर्थः ।

·बाधग्रन्थः । मि विवेकेन साध्याभावप्रमैव दोषः । साच प्रमात्वेन झाता,न स्वरूषसती, हेत्वाभासत्वात् । प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाभावेना दोषत्वात् । अप्रमायामपि प्रमात्वज्ञान 5 नुमिति प्रतिबन्धाच्च । अथ साध्याभाववति पक्षे हेतोः सत्वज्ञाने व्यभिचारः , तद सा- [ दी । हेत्वादिविषयत्वेना प्रतिबन्धकत्वा दिति भावः । ध्याभाषप्रमात्वनहे पक्षे साध्याभाववत्वग्रहस्य! वक्ष्यकत्वाभिप्रायेण एसेन पक्षनिष्ठत्वादिकं गाभावादे विशेषणं, किन्तु विषय- स्वादेः प्रकारस्याभाव इति न षष्ठीतत्पुरुषः, किन्तु कर्मधारय इत्यादिकमपि स्फुटीकृतम् । " साध्याभावप्रमेये " त्येवकारस्य पक्षादे पिघटकात्वव्यवच्छे- दपरता न सम्भवति, पक्षादिविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकत्वोपयोगित्वात् । अतो हेततत्सम्बन्धमात्रव्यवच्छेदार्थकता माविष्कर्तुं तद्विषयकत्वस्व प्रतिवन्धकस्यानुपयोगित्वं तद्व्यवच्छेद हेतु माह (हेत्वादीति ) एवंच साध्याभावप्रमापदं साध्याभावप्रमाविषयपक्षकत्वादिरूपदर्शितपक्षांशे साध्याभावप्रमाविषयत्वादिरूपविशेषणविशिष्टपर मित्यवधेयम् । मूले ( खाध्याभाववति पक्ष इति ) साध्याभाववत्वेन ज्ञाय- माने पक्ष इत्यर्थः । ननु साध्याभावप्रमाविषयपक्षकत्वादिरूपदर्शित वाधे पक्षांश प्रमाविषयत्वमेव निविष्टं, नतु साध्याभाववत्व मिति , उक्त ज्ञान दशायां हेतुसाध्याभावयो स्सामानाधिकरण्यरूपव्यभिचारधियो ऽनावश्यकतेति कथ मय माक्षेप इत्याशंका निराकरोति दीधितो (साध्याभावति) ( साध्यःभाववत्त्वग्रहम्या वश्यकत्वाभिप्रायेणेति ) तद्धति तत्कारकत्वरूपस्य तत्पमात्वस्य धर्मिणि तदत्त्वघटितरवा ·40 गदाधरीये [म] ज्ञानेऽसिद्धिः, संशययोग्यत्वाभावेन पक्षत्वाभावा दाश्रयासिद्धिश्च । नच पक्षभिन्ने व्यभिचारो दोषः , व्यर्थविशेषणत्वात् ; सर्वोप संहारप्रवृत्तव्यातेः साध्याभाववति साधनमित्यवगमादेव भंगात् । नचैवं सन्दिग्ध साध्यकदृष्टान्ते सन्दिग्धा नैकान्तिकत्र [ दी ] साध्याभावस्य बाधत्वादिमतेन वा शंकते । ( अथेति) " - दिति भावः । ननु - प्रमावघटकतया साध्याभाववत्त्वेन धर्मिणो भानेपि न व्यभिचारवुद्ध रावश्यकता, येन रूपेण हेतुमत्ताज्ञानं तन प्रकारेण हेतुमत्त्वप्रकारण वा धर्मिणि साध्याभावज्ञानस्यैव व्यभि चारज्ञानत्वात् ; दर्शितसाध्यव दविशेष्यकत्वरूप प्रमावप्रवेशे व खाध्याभावबुझे रेई नावश्यकत्व मित्यनुशया दाह दीधितौ ( साध्या भावस्येति ) पक्षनिष्ठस्येत्यादिः । असिद्धिः " पक्षधर्मताज्ञानरूपकारणविरहः । तथाच बाधबुद्धिदशाया मनुमितिविरोधिनो व्यभिचारज्ञानस्य पक्ष धर्मताज्ञानरूपकारणविरहस्य वावश्यं सत्त्वात् तत एवानुमित्यनु. त्पाद कृतं बाधस्य हेस्वाभासत्वेनेति भावः संशययोग्यता- खाधकबाधकमानाभावः। सदभावेन - तद्विघटकवाधकमानसत्त्वेन । एतेन संशययोग्यताविरहपक्षताविरहयो रभेदा हेतुहेतुमद्भावेनाभि- धान मसंगत मिति निरस्तम् । 'आश्रयासिद्धिः " . पक्षधर्मता ज्ञानविषयधर्मिविशेषणतया 5 दुमितिप्रयोजकस्या सत्त्वम् । सिद्ध्य भावस्य पक्षतात्वमते एतद्दोषस्या किंचित्करतया पूर्वदोषस्यैवोद्धारमाशं- क्यनिराकरोति (नचेति ) ( सर्वोपसंहारप्रवृत्तव्याप्ते रिति ) खकलहेतुमदन्तभीवन साध्यसत्त्वनिर्वाह्यव्याप्तेरित्यर्थः ( नचैवमिति) " दृष्टान्ते " - पक्षभिन्ने । “ सन्दिन्धा नैकान्तिकवत " - व्यभिचार खशयवत । साध्याभावाशि संशयरूपत्वपि प्रतिबन्धकादिति शेषः । - - ·बाघग्रन्थः । [ म ] पक्षे व्यभिचारसंशया दनुमानमात्रोच्छेदइति पक्षे साध्यसंशयो ऽनुमानांगमिति व्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञाना- [दी ] ( पक्ष इति ) व्याप्ती निश्चितायां पशतत्समयोः साध्याभाव संशयो न दोषायेत्यर्थः । - एतेन साध्याभावांशे निश्चयरूपमेव व्यभिचारज्ञानं प्रतिबन्धकमिति पक्षभिन्नत्वानन्तर्भावपि नानुमान मात्रोच्छेदहति शंकानिराकृता। "पक्षे"- पक्षान्तर्भावेण । सर्वत्र व्यभिचारसंशयात्"-व्यभिचारसंशयकरप्रतिबन्ध कसत्वात् । “अनुमानमात्रोच्छेदः”-सन्दिग्धताध्यकपक्षे ऽनुमिते रनुपर- तिः कथंचिदनुमितिसम्भवेपि दुष्टहेतु जन्यत्वसंशयात् तत्रा प्रामाण्यसंशयात्तत्कार्यानुपपत्तिः । एत , च्छंकायां पक्षे ” इत्यादि यथा तमूलेनोद्धारो न संगच्छते , पक्षे साध्यलन्देहस्यानुमानांगतयापेक्षायां व्यभिचार ज्ञानसत्त्वेना नुपपत्ति तादवस्थ्यात् । परामर्शतत्त्वे व्यभिचारज्ञानस्य साक्षादनुमित्यविरोधितया किञ्चित्करत्वेपि तत्सत्त्वे बाधनिश्चय दशाया मनुमिते वारणाय बाधस्य हेत्वाभाखताया आवश्यकत्वात् । अत स्तव्याचष्टे दीधितो (पक्ष इतीति) व्याप्तो निश्चिताया" शित पुरणम् ! पक्षे साध्यसन्देहस्या दोषत्वे पक्षभिन्नपि तस्या दोषत्वं स्यादिति प्रतिवन्धद्धाराय इत्यत्र पक्षसम मप्यन्तर्भावयति ( पक्षतत्समयोरिति ) तथाच पक्षे तत्समेच व्यभिचार संशयस्य यदि दोषत्वं तदापि व्याप्तेरनिश्चय एवेतिभावः । अविरोधिमावार्थक स्यांगपदस्य व्याख्यानं 'नदोषाये' ति । एवंच पक्षे व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिनिश्चय विघटनेनैव अनुमिति विरो धिता, पूर्व व्याप्तिनिश्चयेच व्यभिचारसंशयेपि व्याप्तिस्मृत्या विशिष्टपराम “ पक्ष ·गदाधरीय [म ] दनुमित्युत्पादन सशयनिवृत्तेः । अन्यथा विशेषदर्शनस्य संशयविरोधिता भज्येत । नच पक्षे साध्याभावं प्रतीत्य व्यभिचारज्ञान मित्युपजीव्यत्वा [दी ] “ अनुमित्युत्पादेनेति " फलतोपि विरोधित्वप्रदर्शनाय । अत एव ज्यायः स्वरूपतो विरोधित्वं युक्त्या दृढयति ( अन्यथेति ) शसंभवादनुमिति निष्प्रत्यू हैव, व्यभिचारनिश्चयस्यच साक्षादनुमिति विरो- धितया साध्याभाववत्तया निश्चीयमाने पक्ष हेतुमत्ता निश्चये व्यभिचारनिश्च यादेव नानुमितिरितिं न बाधस्य हेत्वाभासतेति मूलकाराशयः । अनुमित्यु त्पादेन संशयनिवृत्ति कथनंच शंकिताया अप्रामाण्यशंकाया निरासाय । अन्येतु - पक्षे साध्यसंशयो नुमानांग, अनुमितिपूर्वकाले विशेषा दर्शनसाहित्येन प्रात्यक्षिक सिद्धिविघटकतयानमित्युपयोगि, नतु कारणम् तथाच पक्षे साध्याभाव संशयरूप व्यभिचार ज्ञानस्यानु मितिविरोधिस्वेपि ताशसंशये विनष्ट एव परामर्शा दनुमिति भविष्यतीति नानुमानमात्रोच्छेद इत्यपि मूल व्याचक्षते । व्याप्यवत्तापरामर्शस्या प्युत्तरकाले संशय निवर्तकत्वसम्भवा दनुमित्युत्पादस्य संशयनिवर्तकस्वाभिधाना संगति माशंक्याह (फ. लतापीति) तथा च फलद्धारापि संशयनिवर्तकस्व मस्तीति तत्प्र- दर्शितम् । अपिकारपूरणेन स्वतोपि निवर्तकत्वं लभ्यतइतिभाव' । अत एव स्वतो विरोधित्वस्यापि तात्पर्य विषयत्वादेव । ज्यायः फलद्वारा विरोधित्व मपेक्ष्यज्यायः । स्वरूपतो विरोधित्वं' • परामर्शस्य विशेषदर्शनविधया स्वतस्संशयविरोधित्वम् । ( युनयादृढ़यत्यन्ययेतीति ) एवचान्यथेति मूलस्य परामर्शस्य स्वतस्ताभ्य संशयानिवर्तकत्व इत्यर्थः । साध्याभावव मिवृत्तित्वरूप व्यभिचारज्ञाने धर्मिणि साध्याभाष अहो विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया पूर्वमपेक्ष्यत इत्यभिप्रायेण शंकते मले (पक्षे साध्याभाव म्प्रतीत्यति ) ज्ञानदयरूपे साध्या " - " ·बाघग्रन्थः । [.म ] द्वाधः, पृथक्पक्षे साध्याभावप्रतीति रेव हि साध्याभावहेत्वोः सम्बन्धोल्लेखिनी त्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वं । अन्यथा बाघ दशायां पक्षे हेतो रज्ञाना दसिद्धिरेव । नचोद्भावितव्यभिचारनिर्वाहायबाधोद्भावनमावश्यकमित्युपजीव्यत्वम्, व्यभिचारोद्भावने परं कथन्ता नावश्यकत्वात् । तत्त्वेवा तनिर्वाह्यमेव दूषणं, क्लप्तत्वात् । वह्नि रुष्णः कृतक इत्युद्भावना द्वह्नि रुष्ण इत्युद्भावने लाघव मिति बाधः । पृथगिति कश्चित, तन्न, पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानुमाने यदि न दोषः तदा परं प्रत्यपि न स्या दविशेषादिति तदुद्भावनस्य दूरनिरस्तत्वात् । अथोपनीतकांचनमयत्वविशिष्टवत्तानुमितेः सलिंगजन्याया आभा सत्वं हेत्राभासाधीनं, नचानुमितेः पूर्व तत्र व्यभिचारज्ञानं, [दी] (हेत्वाभासाधीनमिति नच हेत्वाभासस्यानुमित्याभासताप्रयोजक-वे साध्यवति पक्षे लिंगाभासजन्याया अनुमिते रभासत्वापत्तिः, लिंगोपधाने " अनुमित्या भावधान्पक्षः पक्षोहेतुमा नित्याकारकझानरूपे च व्यभिचारग्रहे साध्याभावग्रहस्य न पूर्वमपेक्षेत्याशयेन “ पक्ष " इत्यादिनोद्धारः । (साध्याभावहेत्वो सम्बन्धोल्लेखिनीति) हेतु सम्बन्धितया ज्ञायमाने साध्या भावविषयिणीत्यर्थः । एतेन क्वचिद्धाधग्रह परामर्शयो भैदेपि न क्षतिः ! दीधितो " हेत्वाभासस्य" दुष्टहेतुजन्यत्वस्य । भासता अनुमिति भ्रमस्वम् । मूळे (तत्र व्यभिचारज्ञानमिति ) धूमादिरूपहेटौ कांचनमयत्वा वच्छिन्न वड्य भाववद्वृत्तित्व ज्ञानमित्यर्थः । एतादृश ज्ञान निराकरणंच अनुमित्यौपयिकव्यापकतानवच्छेद केना प्युनीततद्रूपेण साध्यानुमितौ तद्रूपावच्छिन्न माध्याभावववृत्ति - ·गदाधरी म विशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तदभावस्या ज्ञानात ; अत एव पक्षासिद्धि रपि न; अतः कांचनमयवयभावरूपा द्वाधा दनुमानाभासत्वं, व्यधिकरण प्रकारावच्छिन्न प्रतियोगिकं श्वाभाव इति चेन्न; - वस्तुतो व्यभिचार स्यापि तत्र सत्त्वात् । ज्ञानं च तस्य बाधस्येवानुमित्यनन्तर मेव । दी तथात्वस्यष्टत्वात् । “पक्षासिद्धि"रित्यस्य बाधकमाननिबन्धनेत्यादिः। त्वमा साक्षाद्विरोधितया दोष इत्यभ्युपेत्यानुमितेः पूर्व तदज्ञाने न तस्य तस्य हेत्वाभासते त्यभिमानेन । अनुमितिपूर्वमज्ञानं बाध बुद्धि साधारणतया किंचित्करमि त्यभिसन्धाया भिमान निराकृत्य एतन्मूलं दूषयिष्यति (विशिष्टस्या प्रसिद्धयेति ) अनुमिता वेव यत्र कांचनमयत्वेन वह्निभानं तत्र कांचनमयत्व विशिष्टवढेः पूर्वमज्ञाने प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्ट प्रतियोगिज्ञानाभावेन व्यभि- चारघटकाभावस्य प्राक् ज्ञानासम्भवाद भ्रमात्मक प्रतियोगिता वच्छेदक विशिष्टप्रतियोगिज्ञानादेव व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावबुद्धिः, सच भ्रमो विशेष दर्शन माहार्य एवेत्याशयः । “अतएव"-तादृशाभावस्य पूर्वमज्ञानादेव । न पक्षा सिद्धिः ) पक्षता विरहोने त्यर्थः । सिद्धयभावरूप पक्षताविरहस्या प्रसक्ते स्वाध्याभावज्ञानस्य तादृश पक्षता नुपपादकत्वाच्च साधकबाधकमानाभावरूप पक्षता विरह प्रसंजकं पूरयति दीधितो ( पक्षासिद्धि रित्यस्येति) विशिष्टप्रतियोग्यप्रसिद्धावपि नाभावाप्रसिद्धिरित्याशयेनाह मूले ( व्यधिकरणेति) व्यभिचारस्य कांचनमयत्वावच्छिन्न वड्यभावव बृत्तित्वरूपस्य कदाचि दप्यज्ञाने व्यभिचारस्य न वास्तवत्वमत आह (ज्ञानं च तस्येति ) अनुमितेः पूर्व मज्ञानेन यदि न हेत्वाभासता तदा [तादृश]वाधस्यापि सा न स्या दिति प्रतिवन्दिसूचनायाह (बा. धस्यवेति ) कांचनमयत्वावच्छिन्न बढ्यभावरूप भवन्मतसिद्धभ्रमत्व ·बाघग्रन्थः । [.म ] द्वाधः, पृथक्पक्षे साध्याभावप्रतीति रेव हि साध्याभावहेत्वोः सम्बन्धोल्लेखिनी त्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वं । अन्यथा बाघ दशायां पक्षे हेतो रज्ञाना दसिद्धिरेव । नचोद्भावितव्यभिचारनिर्वाहायबाधोद्भावनमावश्यकमित्युपजीव्यत्वम्, व्यभिचारोद्भावने परं कथन्ता नावश्यकत्वात् । तत्त्वेवा तनिर्वाह्यमेव दूषणं, क्लप्तत्वात् । वह्नि रुष्णः कृतक इत्युद्भावना द्वह्नि रुष्ण इत्युद्भावने लाघव मिति बाधः । पृथगिति कश्चित, तन्न, पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानुमाने यदि न दोषः तदा परं प्रत्यपि न स्या दविशेषादिति तदुद्भावनस्य दूरनिरस्तत्वात् । अथोपनीतकांचनमयत्वविशिष्टवत्तानुमितेः सलिंगजन्याया आभा सत्वं हेत्राभासाधीनं, नचानुमितेः पूर्व तत्र व्यभिचारज्ञानं, [दी] (हेत्वाभासाधीनमिति नच हेत्वाभासस्यानुमित्याभासताप्रयोजक-वे साध्यवति पक्षे लिंगाभासजन्याया अनुमिते रभासत्वापत्तिः, लिंगोपधाने " अनुमित्या भावधान्पक्षः पक्षोहेतुमा नित्याकारकझानरूपे च व्यभिचारग्रहे साध्याभावग्रहस्य न पूर्वमपेक्षेत्याशयेन “ पक्ष " इत्यादिनोद्धारः । (साध्याभावहेत्वो सम्बन्धोल्लेखिनीति) हेतु सम्बन्धितया ज्ञायमाने साध्या भावविषयिणीत्यर्थः । एतेन क्वचिद्धाधग्रह परामर्शयो भैदेपि न क्षतिः ! दीधितो " हेत्वाभासस्य" दुष्टहेतुजन्यत्वस्य । भासता अनुमिति भ्रमस्वम् । मूळे (तत्र व्यभिचारज्ञानमिति ) धूमादिरूपहेटौ कांचनमयत्वा वच्छिन्न वड्य भाववद्वृत्तित्व ज्ञानमित्यर्थः । एतादृश ज्ञान निराकरणंच अनुमित्यौपयिकव्यापकतानवच्छेद केना प्युनीततद्रूपेण साध्यानुमितौ तद्रूपावच्छिन्न माध्याभावववृत्ति - ·गदाधरीये [ म ] नचानुमिते विषयाभावाधीन मप्रमात्वं? किन्तु हेत्वाभासाधीनं; यस्य हि ज्ञान मनुमितिप्रतिबन्धकं स हेत्वाभासः, नच साध्याभावा ज्ञात: प्रतिबन्धक इति न स हेत्वाभासः । [ दी ] ( नच साध्याभाव इति ) अनुमितेः पूर्वं विशिष्टस्या प्रसिद्ध्या तदभावस्या ज्ञाना दिति भवतेत्रोक्तत्वा दिति भावः । 1 उक्तस्थले पक्षनिष्ठस्य कांचनमयत्वावच्छिन्न वड्यभावस्या नुमित्या भासताप्रयोजकत्वे प्यनुमित्याभासताया हेत्वाभासाधीनत्वनियमो न सिद्धयतीति नोक्तयुक्त्या वाधस्य हेत्वाभासतासिद्धि रित्याह मले ( नचेति ) अप्रमात्वं भवतोच्यत इति शेषः साध्याभाव " इत्यनन्तरं प्रकृद इति पुरणीयम् । " प्रतिवन्ध " इत्यनन्तरं भवितु महतीति । भत्र कुत इत्याकांक्षाया माह दीधितो (भनुमितेः पूर्वमिति) यद्यप्यनुमितेः पूर्व साध्यज्ञानासम्भवेप्यन्यदा विशिष्टसाध्यज्ञानेनाभाव ज्ञानसम्भवात्तस्या नुमितिविरोधितया दर्शितबाधस्य हेत्वाभासत्वसम्भ धः ; तथाप्यनुमितेः पूर्व व्यभिचारज्ञानासम्भवन प्रकृते व्यभिचारस्य हेत्वाभासत्वासम्भवइति बाधस्य हेत्वाभासत्वं व्यवस्थापयता 'भधे' त्यादिनाभिहितं, अतस्तदनुसारेणैव तदभिहितम् । अतएवोक्तं भव सेवोक्तत्वा । दिति । वस्तुतो यदा बाधग्रह स्तदा हेतुमत्ताज्ञान सत्त्वे व्यभिचारज्ञानस्यावश्यकतया बाधबुद्धेः प्रथप्रतिवन्धकत्व नास्ती स्यनुमिते राभासत्वं हेत्वाभासाधीनमिति नियमदळेनापि बाधस्य हेत्वा भाउन दुरुपपादमित्येव मूलकाराशयः । अनुमित्यात्मकविशिष्ट साध्यज्ञानोत्तरं तदभावज्ञानसम्भवेपि तज्ज्ञान पूर्वोत्पन्नायामनुमितो भमतिबन्धकरवा दनुमित्यन्तरानुत्पादस्यच पक्षे हेतुमत्ताज्ञानसत्त्वे तदा त्मकव्यभिचारज्ञानादेव निर्वाहा नतदभावस्य हेत्वाभासतेति भावः ।

·बाघग्रन्थः । [म ] वस्तुतस्तु उपनीतस्यानुमितौ भाने मानाभावः । प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीतिबलेनैव तत्कल्पनम् । अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलपदार्थभाने यथार्थानुमित्युच्छेदः । अपि चैवं परार्थानुमाने प्युपनीतभाने बाधितो ऽर्थ उपनीतोयं मम भात इत्युद्भावना देव विजयेत वादी । उद्देश्यानुमिते रप्रतिबन्धान तत्र बाधो दोष इति चेत् ? तुल्यं स्वार्थानुमाने ऽपि । एतेनानुत्पन्नाया मेवानुमितो विशिष्टसाध्यविषयक मानसादिज्ञान सम्भवेन विशिष्टसाध्याभावज्ञानोत्पत्ताधपि नक्षतिः । व्यभिचारी सत्त्वा देवानमित्यनुत्पादनिर्वाहं बाधस्य विरोधित्वान्तरकल्पनाया अनावश्यकत्वादितिभावः । तपावच्छिन्न व्यभिचारस्य तद्रूपावच्छिन्न व्यापकता ग्रहाधीनानुमिताधव विरोधितया उपनीतधर्म विशिष्टसाध्यानु मिती काञ्चनमयावाच्छिन्नाभाववद्धत्तित्वरूप व्यभिचारो ऽकिश्चि रकरइति कथञ्चि द्विशिष्टसाध्यज्ञानाधीनबाधग्रहदशाया मुक्तानुमि ते रिणाय बाधस्य हेत्वाभासत्वमावश्यकमिति अनुशयादनुमिता वुपनीतस्यैव भानं दूषयति मूळे ( वस्तुत्तस्त्विति ) अनुमिती उपनीतभाने बाधकमप्याह ( अन्यथेति ) ( यथार्थानुमित्युच्छेद इति ) भ्रमभिन्नानुमित्युच्छेदइत्यर्थः । ननूपनीतस्य सकलपदार्थस्य भाने तत्तत्पदार्थ बाधनिश्चयाभावस्य सहकारितया तादृशसहकारिसत्त्वे भ्रमत्वमिष्टमेव, तदसत्त्वेताशकारणविरहादेव नभ्रमत्वमित्यताह(अपि चेति ) ( इत्युद्भावनादिति ) मध्यस्थस्येत्यादिः अन्यया वादिप्रतिवादिनोः परोपन्यस्तसाध्यानुमित्यजनना दसंगतेः ( नतत्र बाधोदोषदति ) यत्र यसिद्धिरनुद्देश्या तत्र तद्भानविरोधी प्रकृते नदोषइति तदुद्भावना प्रचादिविजय इत्यर्थः । (तुल्यं स्वार्थानुमानेपीति ·गदाधरीये [म] अत एव यत्र सामान्यतो दृष्टानुमान मेवेतरबावसहायं विशेषानु मापकं, तत्र बाधकाना माभासत्वे तप्रत्युक्तं सामान्यतो दृष्टस्या प्याभासत्व मिति बाघस्यासांकर्यात् । नच सामान्यस्य १ यदि विशेषविप्रतिपतौ प्रतिज्ञा तदा अर्थान्तरं; सामान्यविप्रतिपत्तीतु नेतरत्र बाधकापेक्षेति वाच्यं;- स्वार्थानुमान एवैवं बाधासकरस्याक्तत्वात् । इत्यपास्तं, अनुमित्य प्रति- बन्धेन तत्र बाधस्या दोषत्वात् । ननु पक्षे साध्याभावग्रहवत्साध्यामात्र , " भप्रमा प्रकृतहेवधीनं यत्र यदवगाहित्वं तत्र तदवगाहना विरोधिनः कांचनमय स्वादिना वयाद्यभावस्य न प्रकृतहेतुदोषत्वमिति प्रकृत हेतो रदुष्टतयानु मिते रप्रमात्वानुपपत्तिर्भवतामपीत्यर्थः । “ इतरबाधसहायं "- इतरबाध ग्रहसहित । विशेषानुमापक अगृहीतवाधस्य विशेषस्या नुमापकं । “बाधकानां"-इतरवाधग्राहकानां । “आभाखत्वे"-अप्रमाणवे, यस्यबाधो गृहीतस्तस्य वस्तु तोबाधितत्वइतियावत् । (तत्प्रयुक्तमिति) परिशिष्यमाणविशेषवाधप्रयुक्तमित्यर्थः । आभासत्वं जनकत्वं । ( अनुमित्यप्रतिबन्धेनेति ) स्वरूपसतोबाधस्याप्रति बन्धकत्वात् ज्ञानेच विशेषानुमापकताया एवानुपपत्तेरितिभावः । "- विशेषवाधस्य ( अदोषत्वादिति ) तथाच न दत सामान्यतो दृष्टानुमानस्या प्रमाजनकत्वनिर्वाहइति भावः यद्यपि तादृशवाधावतारस्य कदाचिद्विशेषानुमित्यनुत्पादप्रयो तस्य हेतुदोषत्वं यत्र तदनवतार स्तत्रत्याया विशपान मिते राभासतापयोजकत्वं चानपवादमेव, तथापि कदाचिदनु नित्यनु त्पादप्रयोजकज्ञानविषयत्वसम्भवे ततएव स्वतन्त्रत्वाभासतानिर्वाहे अनुमित्याभासता प्रयोजकत्वाभिधान मनुपपन्न विशेषानुमिति विरोधितया व्यभिचारायलकीर्णहे वाभासता पक्षधर्मता बाधस्य जकतया ·बाधग्रन्थः । 14 [म] व्याप्यग्रहोऽपि दषको निरोधित्वा विशेषात् । तथा च साच्या भावसम्बन्धो व्यभिचारः । साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्य वाधः । साब्याभाव व्याप्यच वह्नित्वादिक मेवेति चेन; - पक्षेहि साध्या भावे ज्ञाायमाने ज्ञातेवा यदि साध्याभारव्याप्यसामानाधिकरण्य बुद्धि स्तदा व्यभिचार एव | अथ पक्षे साव्याभावबुद्धिं विनैव स', हि हेतुसाध्याभावव्याप्ययो रगृह्यमाणविशेषयोः सत्प्रतिपक्षत्र । अथ तुल्यवलेन सत्प्रतिपक्षो ऽ धिक बलेन बाधइति चेन्न;- कतापयिकरूपसाकल्य हि बलं, तच्च द्वयोर्जात मिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्व ? गमकताबहिर्भूतच न बलम् । त गम ? स्यर्थः । बलेने " त्यादिना सिद्वान्तयिष्यत एवेति तात्पर्यम् । दृषकः भनुमितिप्रतिबन्धकः ( विरोधित्वाविशेषा दिति) सायाभावस्येव त- याप्यस्यापि साध्याबरोधित्वा दित्यर्थ. ( सायाभावलम्बन्ध इति) देतो रित्यादि. । हेतुमतया ज्ञायमाने पक्षे साध्याभाववत्त्व मि- " व्यभिचार... - व्यभिचारग्रहविधया दूषणं । भवस्विति शेषः (साध्याभावव्या'यसामानाधिकरण्य मिति ) तस्येत्यादिः । हेतुमत्तया ज्ञायमानपि पक्षे साध्याभावव्याप्यवत्त्व मित्यर्थः । “वाधः" - बाधविधयैव दूषणं । तस्य व्यभिचारानात्मकत्वा दिति भावः ( वदि. स्वादिक मेवेति ) वदि रनुष्ण इत्यादी बाधस्थल इति शेषः । " व्यभिचार एव" व्यभिचारग्रह एव । भनुमितिविरोधीवि शेषः (तुल्यबलेनेति ) उभयत्र बलपदं वरज्ञानपरम् । यत्रो ष्णत्वादिसाधकवाद्वित्वादे रधिक बलत्वज्ञानं तत्र सत्प्रतिपक्षता विरहेण बाधस्या साकर्य मिति भावः । " तच्च " . व्याप्तिपक्षधर्म तामं गमकतापषिकरूपं च (दयो तिमिति ) साध्याभावसा- धकवहित्वादे रिच प्रकृतहेतो रपि ज्ञातम् । अन्यथा कारणविरहा देव भनमित्यनुत्पादनिर्वाहे वाधस्ग हेत्वाभासत्वासिद्ध रित्यर्थः । " ममकतारहिर्भूतम्" - गमकतानोपथिकम् ।

·१४ गदाधरीये [B] अथ साध्याभावव्याप्यबुद्धे रनन्यथासिद्धन्वं बलं ! तदा ततः साधनवति पक्षे साध्याभावानुमिता वनैकान्तिकत्वमेव | पक्षे साध्यामा वग्रहवदिति यदुक्तं, तदप्यसिद्धं, तस्यदोषत्वानभ्युपममाम् । अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापत्तेः, प्रमात्व बाधक्ष भनन्य. साध्यव्याप्यवत्ताबुद्धेः प्रमात्वं गमकतानोपयिक मपि सत्प्रति पक्षविघटकं बलं, विरोधिव्याप्यवत्तायुद्धौ तद्वयाप्यवत्ताबुद्धिप्रमात्व निश्चयस्योत्तेजकत्वोपगमा, दिति • साध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञान निश्चयदशायां सत्प्रतिपक्षताविरहेण बाधस्यैव दोषत्वम् । प्रमितखाध्याभावव्याप्यवरपक्षकत्वम् । नचोभयत्र प्रामाण्याग्रहदशायर्या यदनुमिसिप्रतिबन्धकं तत तादृशबाधग्रहदशामा मनुमित्य नुत्पादनिर्वाहेण तादृशवाधबद्धेः प्रतिबन्धकरवान्तर मप्रामाणिक मिति वाच्यम् ; ताशप्रतिवन्धके प्रकृतपरामशंप्रमात्वग्रहस्योत्तेज कतयो भयत्र प्रामाण्यग्रहदशाया. मनुमिते रिणाय प्रतिबन्धकत्वा न्तरकल्पनाया भावश्यकत्वादिति शंकते ( अति.) था सिद्धत्वम् । प्रमात्वम् । सतः " - साध्याभावबुद्धितः (सा. ध्याभावानुमिताविति ) वाधकविरहेणेति शेषः । " अनेकान्तिकत्व मेव" - व्यभिचारज्ञान मेव । भनुमिति विरुध्यादिति शेषः । इद मापततः , तादृशसाध्याभावानमित्युत्पादकाळे साध्यानुमिते यभिचारज्ञानेनावारणाव; किन्तु एकत्र प्रामाण्यग्रहस्थले भन्यत्राप्रामाण्य महोत्पत्यैव अनुमित्यभ्युपगमेनो क्तप्रामाण्योत्तेजकताया. अनुपगमात , उभयत्र प्रामाण्यग्रहतदयहस्थलयो रप्राण्यज्ञानानास्कन्दित विरोधि व्याप्यवत्ताज्ञान प्रतिवन्धकतयैवापपत्तेः प्रतिबन्धकत्वान्तरं नियुक्तिकमित्येवदूषणम् । (इति यदुक्तमिति ) इत्यनेन दृष्टान्त वि. धया यस्खाध्याभावज्ञानस्य स्वातन्त्रयेण दूषकत्व मुक्तमित्यर्थः । (हेवाभाखान्तरतापत्तरिति ) पक्षनिष्ठसाध्याभाव [ज्ञान]मात्रस्य व्य- ·बाधग्रन्धः । .. [ म ] अथ हेतुतः साध्यसिद्धिसम्भावनायां व्यभिचारासिद्धिः, बाधेन हेतो रसाधकवे सिद्धे व्यभिचारसिद्धि रित्युपजीव्यत्वाद्वाधः पृथक् ; अन्यथा हेतो रसाधको सिद्ध साध्यसिद्धिसम्भावनाविरहा द्वयभिचारसिद्धिः, तम्यां च सत्यां हेतो रसाधकत्वीरित्यन्योन्याश्रय इति चेन्न ; - साध्यसिद्ध्यन्मुखहेतुज्ञानस्य प्रमितसाध्याभाव सह चरित हेतुविषयत्वेन व्यभिचारज्ञानतया दूषकत्वात् । तथापि व्यभिचारे साध्याभावप्रमातन्त्रं, तां विना तदभावा, दिति- सैव दोषइति चेत् ! सत्यं, किन्तु साध्याभावप्रमा व्यभिचारज्ञानत्वेन दृषिका, क्लतत्वात् ; न स्वतन्त्रा । अत एव पक्षे साध्याभावज्ञानत्वेन प्रति बन्धकत्वं, नतु साध्याभावसमानाधिकरणसाधनज्ञानत्वेनेति प्रत्युक्तं; तस्य लघुत्वे प्यक्लप्तत्वात् । अप्रत्यक्षादौ प्रमामात्रं प्रति स्वातन्त्र्येण बाधो दोषत्वेन क्लुप्त इत्यनुमितावपि स एव दोषइति चेन; - अन्यत्र तथा दूषकत्वाकल्पनात् । . भिचारानात्मकतया वाधस्वस्यापि सत्रानुपगमेन क्लतेऽनन्तर्भावादिति भावः ( हेतुतस्साध्यसिद्धि सम्भावनायामिति ) हेतोस्साध्यसाधक प्रमाविषयत्व सम्भावनायामित्यर्थः ( व्यभिचारासिद्धिरिति) वाश प्रमाविषयत्वस्या व्यभिवारनियतत्वा दितिभावः । ज्याभिचारा देवासाधकत्वसिद्धयभ्युपगमे दोषमाह ( अन्यथेति ) वाधसिद्धिरेष ज्यभिचारासिद्धिरित नोपजीव्योरजीवकभावइति दूषयति (नति) (सैवदोषइति) सा तत्वेनैव त्प्रतिबन्धिका, नतु व्यभिचारज्ञानतया, व्यभिचरम्य गुरुशरीरत्वादित्यर्थः । पक्षा तिरिक्ते हेतुसाध्याभाववत्त्वग्रहदशाया मनुमितिवारणाय व्यभिचार धियः प्रतिवन्धकताया आवश्यकत्वा गौरवमकिश्चित्कर, साध्याभाव प्रमायाः प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पन एव च गौरवमिति दूषयति (सत्यमिति ) साध्याभाव प्रमा प्रतिबन्धिकेत्यादिः । (भन्यत्र तथा दूषकत्वाकल्पनादिति ) प्रत्यक्षादौ साध्याभाववत्पक्षकत्वपर्यन्तज्ञानस्य लाघवा ·गदाधरीये [म उच्यते, पक्षे साध्याभावनिश्चयः साध्याभावज्ञान प्रमात्वनिश्चयात् , ज्ञानमात्रा दर्थनिश्चये प्रामाण्यग्रहवैयर्थ्य; भ्रान्वेन ज्ञाता दर्थनिश्चय प्रमंगाच । तथा चोपजीव्यत्वेना विक बलत्वेनवा पक्षे साध्याभावज्ञान स्य प्रमावनिश्चये सव्यभिचारो [दी] (तथा चेत्यादि) "अधिकबलत्वेन"-अधिकबलरूपत्वेन, अपेक्षणीयः " व्यभिचार: " व्यभिचारनिश्चयः, प्रामाण्य प्रतिवन्धकत्वाकल्पना दित्यर्थः । तथाचानुमिती तज्ज्ञानप्रतिबन्ध- कताया मुक्तयुनयनवकाशा वेतु वृत्तित्वेपि तस्य हेत्वाभासत्व नास्तीति भावः (पक्षे साध्याभावनिश्चय इति) साध्याभावज्ञाने प्रामाण्यसंश- योत्तरं सत्र प्रामाण्यनिश्चयंपिना न साध्याभावनिश्चयः, तत्संशयसा- मग्रयनिवृत्तेगिन स प्रमात्वनिश्चयाधीनः एव म्प्रमात्वनिश्चयंविना भप्रामाण्यसंशय योग्यतया कथंचि दुत्पन्नोपि निश्चयो न निश्चयकार्य कारी, अत स्तस्य निश्चय कार्यकारित्वमपि प्रमात्वानश्चयाधीन मित्यर्थः (ज्ञानमात्रा दर्थनिश्कर इति) प्रमात्वानश्चय निरपेक्षा ज्ञानहेतोः प्रामाण्य संशयस्थले प्यर्थनिभये ताशज्ञानाच्च निश्चयकार्येभ्युपगते । ग्रह वैयर्थ्य,"-तदुपायविचारवैयर्थ्य । “अर्थनिश्चयमसंगः"-तत्कार्यनिष्क म्पप्रवृत्त्यादिप्रसंगः। द्वितीयाभ्युपगमे दूषणमिदं ( उपजीव्यत्वेनेति ) कचि साध्याभावनिश्चयात्मकन्यभिचारज्ञानस्वरूपे उपजीव्यत्वेने त्यर्थः । "अधिकवळत्वेने" त्यत्र बहुव्रीहिभ्रमं निराकर्तुं दीधितिकृयाचष्टे (अधिकचळरूपत्वेनेति)अनुमितिप्रतिबन्धरूप निश्चयकार्यकारिता प्रयोज कत्वनेत्यर्थः । एतदुभयस्य प्रमात्वनिश्चयापेक्षायामेव हेतुतया तल्लाभाय प्रमावनिश्चय विशेषणं पूरयति ( अपेक्षणांय इति ) निश्चयकार्यार्थ मवश्यं स्वीकरणीय इत्यर्थः । प्रमानिश्चयस्य स्वरूपसद्ध्यभिचारा निया हकतया व्यभिचारपदं तनिश्चयपरतया ब्याचष्टे ( व्यभिचार इति) व्यभिचारनिश्चयः " - साध्याभावांशे निश्चयकार्यकारिताप्रयोजक ·बाधग्रन्थः । [म] नान्यथा। उभयथापि साध्याभावनिश्चयाधीन व्यभिचारज्ञानात् , पूर्व शातं साध्याभावज्ञान प्रमात्वमेव दोषः, उपजीव्यत्वात् । यदि च पक्ष साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वनिश्चयो नानुमिति विरोधी, तदाव्याप्तिपक्ष धर्म तया हेतु ज्ञानं विशेषदर्शनत्वेन पक्षे साध्याभावज्ञानं परिभूय साध्यं [दी] ( साध्यामावनिश्चयेति ) साध्याभावो निश्चीयते येन प्रामाण्य निश्चयेन तदधीनेत्यर्थः । [ग] रूपविशिष्टन्यभिचारज्ञाननिर्वाहः। तच्च रूपं निश्चयावमिव नि- श्चितप्रामाण्यकत्व मपीवि पक्षयसंगतिः । व्यभिचारज्ञानस्य खाध्या भावनिश्चयात्मकतया तदधीनत्वकथनाखंगतेः साध्याभावनिश्चयपद करणव्युत्पत्त्या वत्प्रमात्वनिश्चयपरतया वर्णयति (खाध्याभाव इति) व्यधिकरणबहुव्रीयसहिष्णुतया साध्याभावस्य निश्चयो यस्मानित नव्याख्यातम् । तदधीनत्वं च तनिर्वाह्यनिश्चयकार्यकारितामयोजकमा बत्त्वम् । एतवेदानी ज्ञानयोः क्रमिकत्वे हेतृत्वेनाभिमतम् । पूर्व ज्ञात” मिति व मूळ तज्ज्ञानभिनाज्ञानविषयीभूत मित्त्य र्थकम् (उपनीव्यत्या दिवि ) स्वरूपे प्रतिबन्धकत्येचेत्यादिः । एत बेदानी दोषत्वहेतुतयोपात्तम् । ननु वह्नि रतुष्ण इत्यादौ साध्याभाववत्ताज्ञाना देवानुमित्यनु स्पादनिर्वाहात् वत्पमात्वधिय स्स्वरूपतो ऽविरोधित्येन तत्ममावस्य हेत्वाभासता नोपपद्यत इत्याशंक्य प्रमात्वज्ञानस्या नुमिती स्वतः प्रतिबन्धकत्वं व्यवस्थापयति ( यदि चेति ) साध्याभाववत्ताबुद्धे रनुमितिलाधारण वद्विशिष्टधीप्रतिबन्धकतया तस्याः परामर्शन वि. शेषदर्शनात्मकेनापि न परिभवसम्भवः, तत्प्रतिबन्धकसत्त्वे कस्यापि ३ ·কাজী [म] साधयेदेवा, पर्वते धूनइन बहिं । नच साध्याभावबुद्धिरेवा गृह्यमाणवि शेषा सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिबन्धिकेति वाच्यं, रजतेनेदं रजतामिति ज्ञानेपि विशेषदर्शनेन रजतत्वस्य, शंखपीतत्वज्ञानेपि शुक्लत्वस्य चानुमानात् । बादिवाक्येन पक्षे साध्याभावज्ञाना दनुमानोच्छेद प्रसंगाच्च । अथ पक्षे साध्याभावप्रमैव साध्याभाव हेतुविधया व्यभिचारज्ञानत्वेन दो- पः, नतु तस्याः प्रमात्य ज्ञानमपीति चेत् ? तर्हि प्रमायाः अप्रमात्वज्ञाने भ्रान्तानुमितिनस्यात, नस्याच पक्षे साध्याभावज्ञान प्रमात्वभ्रमा दनु मिति प्रतिबन्धः । ननूपजीव्यत्वे । प्यत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानं न स्वतोदूषकं, क्लुप्तत्वात् पक्षे साध्याभावनिश्चयं कुर्वत् व्यभि [ग] हेतोः कार्योत्पादकत्वायोगा दित्याशंका निराकरोति "न" स्यादिना । " भगृहमाणविशेषा, " भगृहीता प्रामाण्या ( रजतेनेई रजत मितीति ) भप्रामाण्यज्ञानं विनवेत्यादिः (विशेषदर्शनेनेवि ) परामर्शरूपेणेत्यादिः (भनुमानादिति ) तथा च विशेषादर्शनवि. शिष्टत्वेनैव ग्राह्याभावबुद्धेः प्रतिबन्धकत्व मुपगन्तव्य मित्यनुमिति मात्र एवं प्रमात्वेना निश्चितखाध्याभावधियो ऽविरोधित्व मिति भावः । प्रमात्मकग्राह्याभावज्ञान मेवाः नुमितिप्रतिबन्धकम् , भवो म पीवत्वादिभ्रमदशाया मपीतत्वानुमित्यनुपपत्तिः तत्प्रतिबन्धकताषि ज्यभिचारज्ञानविषयैच, न स्वातन्त्रवेणेति न तदिषयस्य बाघहेत्वा भासवेति शंकवे (अथेति)(तहति) वस्तुगत्या प्रमाया एव प्रतिबन्धकत्व इत्यर्थः । माभू स्वाभ्याभावज्ञान मनुमितो स्वतः प्रतिबन्धकं, तथापि यत्प्रमाव बुद्धेः प्रतिबन्धकत्व मफलं, बहिर- तुष्ण इत्यादी बढ्यादौ उष्णत्वादिनिश्चयासत्त्वे तत्पमात्वनिश्चयेप्यतु मित्युपगमा सनिश्चयदशायां व्यभिचारज्ञानादेवानुमित्यनुत्पादनिर्वाहा । शःखः पीत इत्यादौ चापीतत्वाधनुमितेः व्यभिचारधीसत्त्वेपि नानुपपतिः साध्याभावांश भगृहीताप्रामाण्यकत्वस्य व्यभिचारधीप्रतिवन्ध बतायां निवेश्यत्वा दिति शंकते ( नन्विति ) (साध्याभावनिश्च यं कुर्वदिति ) अनुमितिप्रतिबन्धरूप निश्चयकार्यकारितामयोजक ७ ·[भ] चार ज्ञानद्वारेति चेन्न;- अत्र साध्याभावप्रमेति झाना नियमतः साध्यज्ञानानुदयात् , तस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् । शब्दादौ तथा दर्शनात् । साध्याभावप्रमाविषयवृत्तित्वस्य हेतुकृत्तित्वादसाधकत्वेन साध्याभावप्रमाया हेत्वाभासत्यम् । साधारण्येऽपि लायमानंसतू यदनु मिति प्रतिबन्नाति तस्यैव हेत्वाभासत्वम् । नच साध्याभावप्रमोति निश्चयदशायां पक्षेसाध्यामावहेतु बानाद्वयाभिचारइति वाच्यं, प्रमात्व ज्ञानस्य साध्याभावनिश्चय हेतुत्वेन तइशायां तदभावात् । पक्षधर्म ताबळेन प्रसिद्ध बाधाब्रसिद्धयतीति बाधः पृथक्, प्रसिद्धाभाववति [ग] विशेषणशिष्टयं निर्वाहय दित्यर्थः । खाध्याभावज्ञाना खत्त्वेषि बदिषयप्रमात्वनिश्चयकाळे नसाध्यज्ञानमित्यनुभव मालंब्य समाधत्ते (नेति) (तस्यैवेति) तस्यापीत्यर्थः (प्रतिबन्धकत्वादिति) वाश बानकाळे व्यभिचारज्ञानानियमोऽग्रे दर्शनीयः । शान्दादि साधारण बुद्धौ ग्राह्याभावज्ञान प्रमात्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वेपि बाधस्या बा- धारण हेतु दोषत्व मुपपादयति ( हेतुवृत्तित्वा दसाधकत्वेनेति ) हेतुवृत्तितया विरोधित्वस्यानुमितिमात्रनिरूपितस्वनेत्यर्थः । हेतुनिष्ठ खान्याभाव प्रमाविषयवृत्तित्व पर्यन्तस्य न दोषतेत्यभिसन्धायाह (खा- धारण्येपाति) पक्षे साध्याभावप्रमेति ज्ञाने प्रमाविघटकतया पक्ष साभ्याभाववत्त्वज्ञाने तदपिज्ञानं व्यभिचारज्ञानरूपमेवेति दोषान्तरक्षा. नात्मकं यज्ज्ञानमनुमिति प्रतिबन्धकं च एव दोषइति नियमान साध्याभाव प्रमाज्ञानस्य शान्दादिखाधारण विशिष्टज्ञान प्रतिबन्धक स्वेपि तद्विषयस्य न हेत्वाभासतेति शंकते (नच साध्याभावप्रमेखि) हेतुमत्त्व ग्रहविषयतावच्छेदक पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने खाध्याभाववत्त्व मनवगाहापि पक्षनिष्ठविषयतायां साध्याभाववत्तित्वावगाहिनः पने साध्याभावप्रमेति निश्चयस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टे আমাৰানন্দ योपजीव्यम्य सम्भवा नोक्तबाधज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानरूपतेति समा. पत्ते (प्रमात्वेति) पक्षनिह पायाभावस्य बाधत्वमभ्युपेत्यापि बाध. स्व पार्थक्यं व्यवस्थापयति पक्षधर्मशाबळेने" त्यादिना ।

·महाधरीये- [ दी] अत्रेदं तत्त्वं साध्याभाववान् रिक्षा [ग] खाध्याभावबुद्धःप्रमात्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकता निराकृत्य वत्न. मात्वस्य दोषताया 'अ स्वयं दूषणीयतया दीधितो वस्तुतो बाथ स्वरूपाण्याह “अबेद" मित्यादिना (साध्याभावयानिति ) भत्र साध्याभाववा मनवच्छिनंग्राह्यम् , अतोन कपिसंयोगा भावववृक्षादा पतिप्रसंगः । नच ৪টিয়া মহিলা জনাব্যাথা ন্যানিং মহাত্মা বৰাখী মনি सया निपच्छिन्नत्वाविशेोषित साध्याभावधत्त्वस्यापि दोषत्वं दुर्वारमिवि. স্বাৱলু ; সাৱনা অন্যাই লিখাৰীৰিকাহী - ग्धघटकतया नवच्छिन्नत्वभानोपगमात् । अन्यथा व्याप्यवृत्तिाव ज्ञान- জালালংথ নিৰাশাযাক স্কুলামালিহিঙন সনিক- स्योपगन्तव्यतया गौरवात । तदपेक्षया ऽनवच्छिन्नत्वावगाहितया वयात्वे बाधवाव । पूर्वोत्पन्ना व्याप्यवृत्तित्व ज्ञानवशा दनवच्छिन्नवृत्तिकस्वा নন্দিীমালায়া ত্যাজ্জ্বলি চালনায় মানুষ मिष्टमेव । देशकालरूपधर्मितावच्छेदकावच्छेदेन तदभाववत्ताज्ञानस्य सदवच्छेदेन तद्वत्ताज्ञानेप्रतिवन्धकत्वान्तरकल्पनं अव्याप्यवृत्तित्व ज्ञानोत्तेजकतापक्षे प्यावश्यकं, अव्याप्यवृत्तित्वेन ज्ञातयोरपि भावा भावयोरेकावच्छेदेनेकदा निश्चयात् । नच - अनवच्छिन्नवृत्तिकत्वा वगाहित्वेनाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे अयं संयोगवान् वदभा वांश्चति समुच्चयस्यायं संयोगवात्रवति संशयाविरोधिताप्रसंगः, तस्य व्याप्यवृत्तित्वानवगाहित्त्वादितिवाच्या समुच्चयस्य कोटिद्धयसामानाधि करण्य विषयकतया विरोधमाननिवर्तकवयैव संशयविरोधित्वात् । भव तुवा अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावविशिष्टस्य ब्याप्यवृत्तित्वानवगाहिनोपि ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं; तथापि वृक्षनिष्ठसंयोगाभावादी नातिप्रसंगः, तद्विषयकनिश्चयत्वस्यामितिप्रतिबन्धकता शून्याव्याप्यवृत्तित्वज्ञानकाली ·बाथग्रन्थः। न ज्ञानसाधारणत्वेन वदतिरिक्तवृत्तित्वात् । अध्याप्यवृत्तिखाध्यकस्थ के पक्षानिधानवच्छिन्नखाध्याभाव वत्त्वमेववाधः। सद्विषयकस्वश्च प्रसि बन्धकज्ञान नियतमेव । खाध्याभावधर्मिका व्याप्यवृत्तित्व भ्रमालमान জালনিলিমায় মায়ানমন্বিছৰিবৰাথ লিং शुभविशेषणतया साध्याभाववत्पक्षस्यैव बाधत्वमुपपादनीयं । गुणे योगाभावो ऽव्याप्यवृतिरिति भ्रमसमानकालीनस्यैव खंयोगाभाववद्गुण निधयस्य विरोधिताशून्यत्वेन तादृशविशेषणविशोषित विशिष्टविषया शाशा नानतिरिक्तवृत्तित्वहानिरिति संयोगाभावषद्गुणसाधारणत्वमच्या हतमेवेतिकेचिद् । अनवच्छिन्नसाध्याभाववदेशकालरूप पक्षतावच्छेदकाबच्छेदेन का ध्याभाववत्वं वदवच्छेदेन खाध्यसाधनेवाधः । एवं पक्षतावच्छेदकधर्म नतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वभानं यत्रोद्देश्यं वत्र पक्षतावच्छेदक खानानाधिकरण्येन साध्याभाववत्वं, यत्रच तादृशधर्मखामानाधिकरण्य জানা ৰাৰিংখা বন বা খলীনা ভাষায় बाधइति विशेषोबोध्यः । पक्षेसाध्यस्य यादृशसम्बन्धोनुमितिविषयः तत्सम्बन्धपर्याप्तप्रति योगितावच्छेदकताकोभावो विवक्षणीयः । अत्रच यत्र संयोगादिना साभ्यानुमितिरुद्देश्या वत्र संयुक्तसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्या विरोधितया बाधानात्मकत्वा पर्याप्तिनिवेशः । यत्र संयुक्तसंयोगा दिरूप परम्परासम्बन्धोनुमितिविषयः तत्र शुद्धसंयोदिसम्बन्धावच्छि प्राभावोनबाधः, पक्षाविषयतानिरूपित संयोगादिविषताया स्वाक्षाला भ्यविषयत्वानिरूपिततया पक्षे संयोगादे स्साध्यसम्बन्धताविरहात् । धर्मितावच्छेदक व्यापकताविशिष्टसंयोगादिना साक्षासम्बन्धनानुमा नब वाहशाभावो बाधएव । उक्तारीति रग्रेप्यनुसतम्या ।

·गदाथरीये- [ दी ] साध्यवदम्योवा पक्षः, पक्षावृत्तिसाध्यं, पक्षे साध्याभावः, [ग] ( खाध्यवदन्योवेति ) तदत्ताबुद्धौ तदत्यन्ताभावस्येव सद देदस्थापि धियो विरोधित्वादिति भावः वृत्त्यनि यामकसम्बन्धेनानुमिति स्वीकारे तत्सम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छे. इकत्वेच तत्र साध्यवद्भेदस्यैव बाधत्वंबोध्यम् । वाकारस्वाभ्याभाव खाण्यवद्भेदयोः पृथक्पृथक्पक्षे विशेषणता, नतु मिळितयोरिति छा- भाय । “ पक्षः" पक्षतावच्छेदकविशिष्टः ( पक्षावृत्तिसाध्यमिति) पक्षावृत्तित्वविशिष्ट साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थः । यद्यपि पक्षस्लाव्यवानित्यनुमितो पक्षे साध्यस्याधिकरणस्वमेव खंखर्गतयाभासते, नतु खाध्यपक्षवृत्तित्वं, तथासति पक्ष साध्यस्येव बाध्यपि पक्षस्य प्रकारतापत्तरिति तादृशानुमितो साध्यं पक्षावृत्तीति ज्ञानस्य ग्राह्याभावज्ञानविधया न विरोधित्वं, तथापि पक्षस्खाभ्यवान् पखाध्यमितिज्ञानयो स्तमशीलयो रेकस्य यत्प्रतिबध्यत्वमपरस्यापि तस्पतिवष्यत्व मनुभवसिद्धमित्याशयेनेदुक्तिः । पक्षतावच्छेदकावच्छे- देनानुमितो पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्व विशिष्टसाध्यस्यापि तुल्य युक्त्या बाधताबोध्या। অনন্য মানসন্মানুভাইজ। वस्तु तस्तु- तदीय तसंसर्गावगाहिबुद्धौ तत्सम्बन्धावच्छिन्ना सदभावबुद्धेः प्रतिबन्धकरवमिति खंसर्गविधया यद्भालते तसंसर्गस्य विशिष्टबुद्धयविषयतयाऽधाराधेयभावसंखर्गकबुद्धो माधाराधेयभावाभाव ज्ञान प्रतिबन्धकताया अप्रामाणिकत्वा पक्षवृत्तित्वा अभावघटितस्य नदोषता। भत एवाग्ने यथामतमित्यभिधास्यते । एतन्मते अबू- तित्वविशिष्ट खाध्यस्यासिद्धि विशेषात्मकस्यापि वाधरूपताबोध्या , वक्ष्यमाण लक्षणाक्रान्तत्वात् । विशेष्यविशेषणभावयो वैपरीत्येपि प्रतिबन्धकत्वमक्षत मित्या- शयेनाह ( पोखाध्याभावइति ) भाधेयतया पक्षण पक्षवृत्तिवेन बा ·बाधग्रन्थः पक्षा [ दी । पक्षनिष्ठसाध्याभाववत्वादिकं, साध्यादेः वृत्तित्वादिकं, साध्यबत्सामान्यादेः पक्षान्यत्वादिकं, विशिष्टसाध्ये पक्षादे विशेष्याभाववत्त्वादिक- यथामतं पक्षे साध्यवत्ताज्ञानस्य साक्षा द्विरोधि । प्रत्येक मेव बाधः। तनिश्चय श्च विरोधिनिश्चयत्वेन दोष [ग] विशिष्टस्साध्याभाव इत्यर्थः। ताशसाध्यवद्भेदोपि बोध्यः । (पक्षनिङ्क साध्याभाववत्त्वादिकमिति ) खाध्याभावाधिकरणत्वं खाम्यवद्भेदाधि- करणत्ववेत्यर्थः । भधिकरणवावृया पूर्वस्माद्भेदो बोध्यः । एक दपि प्राचीनमतेन । “वाध्यादे" रित्यादिना खाव्यसम्बन्धपरिग्रहः । पक्षावृत्तित्वादिक" मित्यादिना अवृत्तिवपरिग्रहः । आदिपदाभ्यां साभ्यतावच्छेदकस्य पक्षनिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वादि परिग्रहोवा । एतदपि सर्व प्राचीनमतेन । भेदप्रतियोगित्व भेदानु. योगित्वयो स्खमशीलतया एकतरज्ञानं यत्रविरोधि अपरज्ञानमपि उन तथेत्याशयेनाह (साभ्यवदिति) खाध्यवत्त्व व्यापकानुयोगिताकत्वादि विशिष्टपक्षभेदादिकमित्यर्थः । आदिपदाभ्यां पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्य साध्यवसामान्यनिष्ठभेद प्रतियोगित्वपरिग्रहावक्ष्यमाणलक्षणे विशिष्टपक्षे विशिष्टखाध्यवैशिष्टर ग्रहत्वे स्वरूपसम्बन्धरूपस्य प्रतिबंध्यतावच्छेदक स्वस्या निवेशात विशिष्टपक्षसाध्यग्रहा विरोधित्वादि विशेषणसार्थक्य मिति सूचयितुमाह( विशिष्टेति )आदिन्दाभ्यां विशेष्यस्य पक्षावृत्तित्वादि परिग्रहः । विशिष्टस्य पक्षत्वे विशेष्यता वच्छेदकावच्छेदेन साध्याभाव वत्त्वादिकमपि बोभ्यं । मूलकृतायाह्याभाव बुद्धः प्रमावग्रहस्य प्रति अन्धकत्व मन्यत्र क्लप्तमिति "शान्दादौ तथा दर्शनादि " त्यनेनाभिहितं, अवउक्त बाधज्ञान प्रतिबन्धकत्वस्यैव तथात्वमित्याह (तनिश्चयइति) विरोधिनिश्चयत्वेनेति ) धर्मिणि प्राधाभाष विषयक स्वनेत्यर्थः । तथास्वेखति विरोधिताया स्सर्वानुभव सिद्धवादिभाषः। ( ·गदावरीये- [ दी । विशेषाद्यजन्यज्ञानमात्र एव विरोधि । मत एवानन्वयनिश्चय विरहो योग्यते त्याचार्याः । विभाजकन्तु प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोद्ध्यनुन्नायकले प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्यग्रहा विरोधित्वेच प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्य वैशि- ष्टय प्रहविरोधित्वम् । [ग] (मात्रएवेति) मात्रपदं कृत्स्नार्थकं । ग्राह्याभावनिश्चयस्य शान्दबोधषि रोधित्वे भाचार्यसंमतिमाह (भतएवेति ) मणिकृता एकपदार्थसंसर्ग अपरपदार्थ निष्ठाभावप्रतियोगित्व प्रमाविषयत्व ज्ञानस्य शान्दधीवि रोधित्व मित्याशयेन तत्र तादृश प्रमाविषयत्वा भावरूपयोग्यताया झालो पयोगिता शब्दपरिच्छेदे स्वीकरिष्यते । (प्रकृतपक्षेति) सत्प्रतिपक्षवारणाय प्रथमखस्यन्तं । पक्षाप्रति द्विसाध्याप्रखियो वारणाय द्वितीय । उदासीनवारणाय विशेष्यं । यद्यपि साध्यामा विशिष्टपक्षादि रूपवाधे विरोध्युनायक खाध्या भावव्याप्य विशिष्टपक्षामन्यत्वं, विशिष्टपक्षादिग्रह विरोधिपक्षतावच्छे दकाभावविशिष्टपक्षाद्यन्यत्वंचा प्रसिद्धम् । तथापि या विशिष्टनिक पित विषयिता विरोध्यनुमिति जनकतानवच्छेदकत्वेखति विशिष्टपक्षमा स्वस्य विशिष्टसाध्यग्रहत्वस्य च न्यूनवृत्तिर्याविशिष्टपक्षे विशिष्टलाय वैशिष्टयग्रहत्वा न्यूनवृत्तिः प्रतिवध्यता तन्निरूपित प्रतिबन्धकता के दिका तादृशत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । शेषं पूर्वोक्तदिशायखेयर . अथाव लक्षणे वह्निभान् दोघहिमानित्यादौ वह्नयभावधादि रूपबाधेऽव्याप्तिः, तद्विषकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्य ताया विशिष्टपक्षमहत्वव्यापकत्वात ; नच-पक्षतावच्छेदकादिभेदेन बाधलक्षणस्य भिन्नतया यत्र साध्यमेव पक्षतावच्छेदकं तत्र विशिष्ट पक्षबहाविरोधित्वस्या निवेशनीयतया नाश्रयासिद्ध्यात्मकबाधासंग्रहाति ·बाधग्रन्थः पाच्य; वद्विमान् कांचनमयदो वहिमानित्यादौ काश्चनमयस्वाभाव विशिष्ट हृदादिरूपाश्रया सिद्धयादा वतिव्याप्तिवारणाय तादृशपक्षक जाधलक्षणे अविरोधित्वस्यावश्यं निवेशनीयतया तत्रत्याश्रया सि- यादिरूपबाधे 5 व्याप्ते दुरित्वादिति चेन्न; - आश्रयासिद्ध्या स्मकस्य तस्यालक्ष्यत्वात । लक्ष्यत्वेतूद्देश्यतावच्छेदकताविधेयताव च्छेदकतातिरिक्त विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यवोधीयविषयतान्तः पातिप्रकारत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकतावच्छेदक विपरिताकत्वस्या विरोधित्वान्तसहितविरोधित्वान्तेन विवक्षणीयत्वाद। कांचनमयदो बद्विमानित्यादौ आश्रयासिद्ध्यादिज्ञानस्य प्रतिवध्य बावच्छेदिका नोक्लोद्देश्यतावच्छेदकताभिन्ना विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य बोधीयविषयतान्तःपातिनी प्रकारतेति तद्वयुदासः । उक्तपक्षाप्रसिद्धि रूपवाधबुद्धे श्च तादृशप्रकारताभित्रा या विधेयमुद्रयोक्तविशिष्टवैशि ध्यविषयतान्तःपातिनी साध्यप्रकारता तस्या अपि दत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपित वयादिप्रकारतात्वेन प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वात् न तादृशबाधासंग्रहः । प्रकारताया मुक्तविशिष्टवैशिष्टयविषयताशा- लिज्ञानवृत्तित्त्व मुपेक्ष्य तादृशविषयतान्तःपातित्वनिवेशाच्च न कांच नमयदो वहिमान् ह्रदश्च कांचनमय इत्येतादृशज्ञानीया याविधेयमुद्रया प्रकारता तस्याः हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित कांचनमयत्वादि प्रकारतात्वे नाश्रयाखिद्धयादिज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वे प्यतिप्रसंगः। ननु - तथापि पर्वतो वहिव्याप्याभाव वयभाव उभयवानित्यादी वद्विव्याप्यवत्पर्वतरूपबाधे 5 व्याप्तिः, तस्य वहिमपर्वतरूपविरोध्यु नायकत्वादिति चेन:- विरोधित्वान्तघटकप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां विरोध्युन्नायकतानवच्छेदकत्व मनिवेश्य प्रतिबन्धकतायां स्वनिरूपित प्रतिवध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित विरोधितावच्छेदक विषयत्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपित जनकतावच्छेदकविष यित्वानवच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयवाद । प्रकृते च वद्विव्याप्याभाव बत्ताज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतां स्वपदेनोपा ·गाधरीये- [ दी ] पक्षादेः साध्यासमानाधिकरण धर्मवत्त्वादिकमपि बाधएव । साध्याभाववत्पक्षादिज्ञानप्रमात्वन्त न बाधः, तज्ज्ञानस्य पक्षादौ साध्याभावादे रनवगाहिये विरोधिविषयत्वाभावात् ; न दायोक्तबाधे लक्षणसमन्वयवम्भवात् । तथाहि-ताशप्रतिबन्धक तानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदक वव्यभाववत्पर्वतज्ञानत्वम् , किन्तु वहिव्याप्याभावशालत्व मेव , मत स्तादृशनिश्चय प्रतिवन्धकताया वड्यभावपर्वतज्ञानविरोधिवाहिमपर्वतोनायकताव च्छेदकवहिव्यायवत्पर्वतविषयित्वावच्छिन्नत्वेपि वहिव्याप्याभाववत्प तज्ञानविरोधि घनिन्यायव तोनायकतावच्छेदक वहिव्याप्यव्या प्यवत्पर्वतविषयकत्वानांछनार मक्षत भव । तथा चोद्देश्यताव च्छेदकताविवेचतामा निरिक्त विशिष्टपक्षसाध्यवैशिष्टयबोधीय विषयतान्तति प्रकारकावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिता सती स्वनि रूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रति बन्धकतावच्छेदकाविषयित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठ जन्यतानिरूपितजन कतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्ना या प्रतिवन्धकता तवच्छेदकस्व निरूपितविषयिताकत्वमिति निष्कर्षः । नतु-पक्षादौ साध्यासमानाधिकरणधर्मवत्ताज्ञानस्यानुमितिविरोधि ৰা ৰাঘমালামান মাৰি কৰ ৰামাণ্য नवगाहित्वेन खाध्याभावाननुमापकतया च तद्विषयेति व्याप्ति रित्याशंका मिष्टापत्यापरिहरति (पक्षादेरिति ) मूलोक्तसिद्धान्तं दूषयति (खाध्याभाववदिति) (पक्षादाविति) पक्षतावच्छेदकाधव. च्छिन्न इत्यर्थः । (अनवगाहित्वहति) तत्र तमनवगाह्यापि भ्रमभिन्न स्वस्य तद्धतितत्प्रकारकत्वस्य चावगाहनसम्भवादिति भावः । ननु- साध्याभाववति पखाध्याभावप्रकारकमिद मित्याकारकस्य विरोधि विषयक प्रमात्वज्ञानस्य मतिबन्धकताया निर्विवादतया वदिषयस्य ·बाघग्रन्थः । २५ [ दी ] अवगाहित्वेतु तद्विषयकत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् ; प्रमात्व निश्चय स्यान्यत्र प्रतिबन्धकत्वा कल्पनाच । सर्वत्र निश्चयस्य हेतुत्वे प्रतिबन्धकत्वे च भ्रमत्वाग्रहः संशय साधारण ज्ञान खाध्याभाववत्पक्षघटितप्रमावस्य हेत्वाभालता निष्प्रत्यूहवेत्यत आह (अवगाहित्वेविति) ( तद्विषयकावेनैवेति) पक्षतावच्छेदकविशिष्टे पक्षे साध्याभावावगाहित्वेनैवेत्यर्थः । एषकारेण प्रतिबन्धकतावच्छेदके प्रमात्वचटके बरांशविषयतानिवेशव्यवच्छेदः, तनिवेशेगौरवात तदविषयकज्ञानस्यापि विरोधिताप्रयोजक विरोधिविषयताश्रयत्वेन प्रतिबन्धकतया सदसंग्रहाञ्चेतिभावः । साध्याभाववपक्षघटित प्रमात्व विषयकत्वे अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्व खत्त्वेपि मेयत्ववि- शिष्टव्यभिचारादेरिव तादृशविशिष्टान्तरघटितत्वेन न दोषतासम्भव इति बोध्यम् । ननु- विरोध्यविषयकस्यापि धर्मिणिग्राह्याभाव प्रमा विषयकज्ञानस्य शान्दादौविरोधितादर्शनात अनुमितावपि तत्मति बन्धकत्वमव्याहतमेव, तदुक्तं मूलकृता “शा दोनधादर्शनादि"ति, भत आह ( प्रमावनिश्चयस्येति ) ( प्रतिबन्धकायाकल्पनादिति ) शाब्दबोधादावपि तत्प्रतिबन्धकत्वानुभवस्य तुल्यन्यायमासिद्धत्वादि. तिभावः । ननु - खाध्याभावज्ञानसत्त्वेपि तप्रामाण्यग्रहेनुमित्युत्पत्ते रनुमिती साध्याभावज्ञानं न प्रतिबन्धकं, अपितु तत्प्रमात्वग्रहएवेत्यत आह- (सर्वत्रेति) "भ्रमत्वाग्रहः" -संश्वसाधारण भ्रमत्वज्ञानत्वांव- च्छिन्नाभावः । प्रयोजकइत्यन्वयः । प्रयोजकाचावच्छेदकत्वम् । अत्र हेतुत्वोपादानं दृष्टान्तत्वेनं ! अब ज्ञानसामान्यमानुपादाय निश्चयरूपवि- शेषोपादान व्यवच्छेचं स्पष्टयति (संशयसाधारणेति) ननु साध्या- भावनिश्चयस्य तर्मिक भ्रमत्वमहामावविशिष्टस्य विरोधित्वापेक्षया बाध्याभावज्ञान प्रमावग्रहस्यैव प्रतिबन्धकत्व मुचितमित्याशंका ·२८ गदाधरीये- [दी] मात्रस्य तथात्वे तु भ्रमत्वानिश्चयः प्रयोजकः । अन्यथाकांक्षाकृति साध्यत्वादिनिश्चय हेतुप्रतिहेतुपरामर्शादीनां प्रमात्वनिश्चयो योग्यता व्यभिचारज्ञानादीनां च प्रमात्वज्ञानं प्रयोजक म्भवेत् । शंखादौ शुक्लवाभावभ्रमे च शुक्लत्वाद्यनुमिति न विना तदप्रामाण्यग्रहम् । नहि स्वरूपसत्यपि बाधनिश्चये शाब्दमानसादिज्ञान मुत्पद्यते । निराकर्तुं प्रतिबन्दीमाह (अन्यथेति ) (प्रयोजकम्भवेदिति) यथोपयोगं कार्यजनने कार्य प्रतिबन्धेचंतिपूरणीयं । तथा च यथाकांक्षाज्ञानाद्यसत्त्वे तत्प्रमावग्रहेपि न शान्दवाधोत्पत्त्यादि रित्यगृहीताप्रामाण्यकस्यैवा काक्षादिज्ञानस्य कारणत्वादिकं , तथा खाध्याभावनिश्चयासत्त्वे त प्रमावग्रहेपि न साध्यज्ञान प्रतिबन्ध इति अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टस्य साध्यानावनिश्चयस्यैव तज्ज्ञान प्रतिबन्धकत्वमितिभावः। ननु शंखादौश्वैत्या भावादिभ्रमे अप्रमात्वज्ञानं विनापि श्वैत्यानुमिते न साध्याभाव ज्ञानस्य साध्यग्रह विरोधितेत्यत आह ( शंखादाविति ) (विनातद प्रामाण्यग्रहमिति) फलानुरोधेन तत्र भ्रमत्वज्ञानस्यैव कल्पनादिति भावः । प्रमात्वेना निश्चीयमानापि अप्रमात्वेना गृह्यमाणा ग्राह्याभा- वधीः शाब्दबोधादि धीप्रतिबन्धिकेति भवता मप्यनुमतं, विशेषदर्शन स्वेन लिंगपरामर्शस्यैव साध्याभावज्ञान परिभावकवाया भवदभिन- तत्वाव, तथाच शाब्दबोधादौ तत्प्रतिबन्धकता ध्रौव्ये अनुमिति साधारणानुगतरूपस्यैव तत्प्रतिबद्ध्यता वच्छेदकत्वा तत्र विपरीत ज्ञाने भ्रमत्वज्ञान कल्पनया अनुमित्युपपादन मेवोचितम् । अन्यथा शाब्दवोधादि साधारण विपरीतज्ञान प्रतिबध्यतावच्छेदकगर्भे नु. मित्यन्यत्वस्य निवेशनीयतया नुमिती साध्याभावज्ञान प्रमात्व बुद्धेः प्रति ब वान्तरस्य कल्पनीयतया गौरवात् ,अनुमित्यन्यत्वस्य विपरीतज्ञान प्रतिवध्यता वच्छेदकत्वे आश्रयासिद्धि ज्ञानकाले अनुमित्यापत्तेः पक्षतावच्छेदकादि व्याप्यवत्ता ज्ञानस्यानुमित्य जनकतया तद्धि- परीतज्ञानदशायां तच्छान्दबुद्धयादेरिव तदवच्छिन्न पक्षादि विषयकानुमितेः भवतोप्य निष्टवादित्याह नहीति १ ·बाधग्रन्धः । २९ दी अथ लाघवेन संशयसाधारणं संसृष्टत्वज्ञानमेव शाब्दानुमित्योः पपत्तेः । साध्यस्य अथ शाब्दबोधे विपरीत निश्चयाभावी न हेतुः, योग्यताज्ञानहेतुतयेवो. एवंचानुमितावपि नतस्यहेतुता, शान्दानुमिति साधारण परोक्षानुभवत्वस्य जातिविशेषस्यवा विशेष्ये विशेषणवत्त्व. रूपयोग्यताज्ञान जन्यतावच्छेदकत्वोपगमाव , तादृश कारणविरहेणेव बाधितार्था नुमित्यनुदयादिति बाधस्य साक्षादनुमिति विरोधितया हेत्वाभासताभिधान मसंगतमित्याशंकते ( अथेति ) ( लाघवेनेति) तदभाव ग्रहाभावत्वापेक्षया तदत्ताज्ञानस्वरूप जनकतावच्छेदक लाघवन, तद्भद सदभाव व्याप्यादि निश्चयाभावानामपि हेतुत्वा कल्प नया लाघवनचेत्यर्थः । वाक्यार्थस्य पक्ष च निश्चयः शान्दनुमित्योः पूर्व नियमतो न सस्भवतीत्यत उक्तं " संशय साधा- रण"मिति । एव कारण विपरीत निश्चयाभावव्यवच्छेदः । प्रत्यक्ष स्थले अलौकिक प्रत्यक्षत्वमेव बाधादिधी प्रतिवध्यता बच्छेदक मितिभावः । नच- प्रत्यक्षस्थले अलौकिक ज्ञानत्वस्य विपरीत ज्ञान प्रतिवध्यतावच्छेदकतयेवोपपत्तेः संसृष्टत्व ज्ञानहेतुतान्तर कल्पनायामेव गौरवमिति वाच्यम् ; इच्छाया उत्तेजकत्वं प्रत्य- क्षस्थळे नतुपरोक्षस्थल इति पृथक्प्रतिवन्धकताया भवतो प्याव. श्यकाका, बाधाभावस्य शाब्दबोधादि हेतुतामते शान्दादि सामग्रयाः प्रत्यक्षादि प्रतिबन्धकतायां योग्यता ज्ञानापेक्षया गुरो बोधाभावस्य तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानाद्यभावस्य निवेशनीय तया गौरवाच्च । - शाब्दबोधादौ बाधादिधियो ऽ विरोधित्वे तदत्तासंशयद्वितीयक्षणे स्मरणादिरूपतदभावनिश्चये तदनन्तरं शाब्द बोधामापत्तिरिति वाच्यम् , यत्र विषये संशयद्वितीयक्षणे कथंचि द्विपरीतनिश्चयः शान्दादिज्ञानकारणान्तरसमवधानं च শুনানি वारणाय बाधादिनिश्चयप्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वेपि विषयविशेष कायवेन योग्यताज्ञानहेतुताया निष्प्रत्यूहवेत्याशयात् । नन्वेवं बाध ·गदाधरीये- [दी] कारणं, आस्तांच तस्यैव विरोधितया प्रकरणसमोबाधश्च हेत्वा भासः, असिद्धिरिव परामर्शस्य, विलीयतांचाप्रसिद्धसाध्यकमनुमानमिति प्रकरणसमयो हेत्वाभासतैव न स्या दित्यत आह (आस्तां चेति ) "तस्यैव"- कारणीभूतसंसृष्टत्वज्ञानस्यैव । “असिद्धिरिव"- स्वरूपाखि- यादिरिव । “परामर्शस्य" - अनुमितिजनकस्य । विरोधितया हेत्वा भाख इत्यनुषं गेणान्वयः । नन्वेव मप्रसिद्ध साध्यकानुमिति वि लीयेत, कोट्यप्रसिद्धया साध्य संशयाभावादित्यत्र इष्टापत्तिमाह ( विलीयतांचेति) तादृशानुमित रेक देशिनामेवा नुमतत्वादितिभावः । अभावखाध्यक अथ पक्षसाध्ययोः संसर्गज्ञानस्यानुमिविहेतुत्वे प्यप्रसिद्ध साध्य विशेष्यकानुमितो नतस्य हेतुत्वमावश्यकम् ; नवाबाधज्ञानस्य खा- क्षादनुमिति प्रतिवन्धकावं, साध्यविशेष्यकानुमितो साध्यप्रसिद्धः प्रतिबन्धकतयैव पक्षेबाधग्रहदशायां सादृशानुमित्यापत्तेरनवकाशादिति कथ मप्रसिद्धसाध्यकानुमानानुपपत्तिरिति चेन्न । साध्यप्रतिद्धिमनपेक्ष्यानुमित्युत्पत्त्या तत्रप्रतियोगिमत्ता ज्ञानरूपराधग्रहस्य खाध्य प्रसिद्धिविनापिसम्भवात साध्यप्रसिद्धिप्रति बन्धकतया तादृशबाधग्रहकाले अनुमित्यापत्तेर्वारयितुमशक्यत्वात् , ता दृशानुमितिस्वीकारे अनुमितो बाधग्रहस्य साक्षात्प्रतिबन्धकत्वस्या वश्यकत्वात् । एव मन्नं पृथिवीतरभेदइत्यादि शाब्दबोधे पृथिवीतर कधार्मि खाध्यकानुमितौ च साक्षादाधज्ञानस्य विरोधित्वमकल्प- यित्वा बाधज्ञानकाळे तादृशशाब्दबोध तादृशानुमित्योरिणाय धर्मिणि पृथिवीतरभेदसंसर्गज्ञानस्य तदुभयसंसर्गावगाहि परोक्षजानकारणताया आवश्यकत्वात् इतरभेदादिरूपा प्रसिद्धलाध्यकानुमिते रुपगमासंभवः। अथ पृथिव्यां पृथिवीतरभेदइत्यादि साध्यविशेष्यकानुमितो पक्षखाध्य संसर्गज्ञानस्य हेतुत्वाखम्भवपि न बाधज्ञानस्य पृथिवीतरप्रकारकज्ञानरू- पस्य साक्षात्मतिबंधकताप्रसाक्तिः, पृथिवीत्वावच्छिन्नेतादाम्यसंबंधन पृथि ·बाधग्रन्धः। वीतरप्रकारकज्ञानस्या नाहार्यस्याप्रसिद्धरिति तादृशखाध्यविशेष्यकानुमि ति रव्या हतैवानच शुद्धभेदत्वावच्छिन्ने अनाहार्यपृथिव्यत्तित्वज्ञानरूप बाध ज्ञानसम्भवाव तदानीं पृथिव्या मितरभेद इत्यानुमित्यादिवारणाय पृथिवीतरभेदसंसर्गज्ञानस्य तादृशपरोक्षज्ञानहेतुत्व मावश्यकं, अन्यथा तादृशबाधादिबुद्धे रनुमित्यादौ साक्षात्प्रतिबन्ध कत्वकल्पने गौरवप्रसंगाव, तथाच कथं खाध्य विशेष्यकानुमितिरिति वाच्यम् ; तादृशबाधादि प्रहदशायामुक्तानुमिते रणाय भेदत्वावच्छिन्न पृथिवीसंवर्ग ज्ञानत्वेनैव तादृश परोक्षज्ञान हेतुत्वोपगमाव, पृथिवीतर भेदत्वरूप साध्यता वच्छेदकावच्छिन्ना प्रसिद्धि दशायामपि केवलभेदत्वरूपेण पृथिवीसं सर्गज्ञानाद वादृशानुमिते स्तम्भवात् । नच - एतन्मते साध्यसं- देहादनुमिते रुपगन्तव्यतया संशयस्यैव पक्षतात्वमिति साध्या प्रसिद्धि दशायां पक्षताविरहेणानुमित्य सम्भवहति वाच्यम् , संशयं विनापि साध्यनिश्चयकाले सिसाधयिषाबलेनानुमित्युत्पत्तेस्तिसाधयिषा विरहविशिष्टसिद्ध्यभावस्यैव पक्षतात्वस्योपेयत्वात् । साध्यविशेष्यका. नुमितो साध्यप्रसिद्ध विरोधितयैव साध्यसिद्धिदशाया मनुमितेर्वा- रणसंम्भवाद् तादृशानुमितो खंशयादिरूप पक्षताहेतुत्वस्य नियु क्विकत्वाच्चेतिचेन्न:- यत्रप्रतिबन्धकवाधादिबुद्धे रसम्भव स्तत्र साध्य विशेष्यकानुभितौ संसृष्टत्वज्ञानहेतुताया नियुक्तिकत्वेना स्वीकारोपि पृथीव्यांजळभेदः हृदे धूमाभावइत्यादिज्ञाने संसृष्टत्वज्ञानहेतुताया अव. जनीयशया तादृशानुमितेरसम्भवेन तदभिप्रायेणैव "विलीयतांचे"त्यादि अन्धसंगतः। नच- पृथिव्यांजलभेद इत्यायनुमितेः प्रामाणिकत्वे पृथिव्यांजळभेद इत्यादिशाब्दबुद्धौ संसृष्टत्वरूप योग्यताज्ञानस्य हेतुत्वे शान्दत्वमेव जन्यतावच्छेदकंवाच्यं, तादृशानुमिती चा गत्या बाधादिबुद्धरेष साक्षात्प्रतिबन्धकत्वमुपेयं, विषयभेदेनकार्यकारणभाष भेदस्यावश्यकत्वादिति कयन्तादृशानुमिति विलयइति - वाच्यम् । वाभ्यविशेष्यकानुमिते स्विद्धान्तिभिरनभ्युपगमात् वदनुरोधनानुमिति ·३२ गदाधरीये - विशेषेसंसृष्टत्वज्ञानहेतुता मनभ्युपगम्य बाधबुद्धे स्साक्षादिरोधित्व कल्पनाया अयुक्तत्व मित्याशयनैतादृशानुमितिविलयस्योक्तत्वात् । साध्यविशेष्यकानुमिते रनभ्युपगमे पृथिव्यां जलादिभेदसाध्य कानुमानभ्य पक्षकदशे साध्यप्रसिद्ध्यासम्भवेपि एकव्यक्तिपक्षक सदितरभेदादिसाध्यकानुमानस्या गतिरिति साध्यविशेष्यकानुमिति स्वीकार आवश्यक इति कथं तदनभ्युपगम इति- वाच्यम् , ताह शानुमित्यनभ्युपगमेपि साध्याविषयकन्यतिरेकव्याप्तयवगाहिपरामाद विशेषदर्शनरूपात तादृशलौकिकप्रत्यक्षस्यैव प्रथमं स्वीकरणीयतया तदात्मकविशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञाना तदनन्तरक्षणे खाध्यवि. शषणकानुमितिसम्भवन सामंजस्याद , विशिष्टसाध्याप्रसिद्धावपि अभाव स्वादिखामान्यलक्षणया तेन रूपेण साध्यज्ञानस्य पूर्व सम्भवेन सा ध्योपनायकज्ञाननिर्वाहात प्रथम साध्यविशेषणकालौकिक प्रत्यक्ष इदन्तु बोध्यं - उक्तरीत्या साध्यविशेष्यकानुमित्यनभ्युपगमेपि निर्वाहे तादृशानुमितिसामग्रयन्तरा कल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन तद नभ्युपगम उचितः, किं तत्र संसृष्टत्वज्ञान हेतुत्वोपरोधेन । नच- साध्यविशेष्यकानुमित्यभ्युपगमेपि तदुत्तरकालीनखाध्यविशेषणकानुमि- त्यनुरोधेन क्लप्तहेतुताकादयतिरेकपरामर्शादेव कारणतानिर्वाह कारणताधिक्यविरहा न गौरवमिति वाच्यम् । सदभ्युपगमे तत्र साध्यप्रसिद्धेः प्रतिवन्धकताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । एवं -भेदा दिधर्मिकेतरादिरूपप्रतियोगिसंशयात्मक पक्षधर्मिकसाध्यसंसर्गसन्देहा खंसृष्टत्वज्ञानहेतुतामतेपि साध्यविशेष्यकानुमिति निर्वाहः, विशेषण तावच्छेदकप्रकारकनिश्चय विरहेण साध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टय प्रकारकानुमित्यसम्भवात । एतेन संसृष्टत्वज्ञानस्यानुमितिहेतुतामते महानसीयेतरवड्यभा. बवान् पर्वत इत्येताहशेतरबाधवला शुद्धवहिरवादिना व्यापकता ·बाधग्रन्थः । [दी] चेन्न:- संशयासत्त्वसमये परामर्शोत्पादे सिद्धिसिषाधयिषेविना अनुमि त्यनुत्पादप्रसंगात् , सति विशेषदर्शने संशयायोगादिति । १ तथा ग्रहाद महानसीयवाहमान् पर्वत इत्याकारिकाया विशेष्येविशेषणमिति रीत्या जायमानाया अनुमिते रनुपपत्तिः,तत्र महानसीयत्वविशिष्टवड्यादेः प्रागसिद्ध्या तत्संसर्गज्ञानासम्भवात् । नच-वबौमहानसीयत्वस्य पर्वतेच बढे स्संशयात्मकसंसर्गज्ञाना दनुमितिभविष्यतीतिवाच्यं तथासति विशिष्टविशेषणकानुमितौ विशिष्टसंसर्गज्ञानस्याहेतुत्वे महानसीय वहिर्नास्तीति बाधग्रहदशायां विशिष्ट वढ्यादि विशेषणका नुमितिवारणाय बाधग्रहस्य साक्षात्प्रतिबन्धकत्व स्वीका रापत्तिरितिपरास्तं ;- महानतीयवद्विमान् पर्वतइतिवाक्या दिशेष्यविशे पणमितिरीत्या जायमान शाब्दबोधो यथावान्तरवाक्यार्थभूतमहानसीय वहयादिबोधविनापि वह्नयंशे महानसीयत्वसंशयात्मका पर्वतेमहानसीय स्वविशेष्यतापन्न वतिकोटिकसंशयरूपयोग्यताज्ञाना निर्वहति बाहशसशयादेवोक्तस्थले महानसीय वहिमान् पर्वतइत्याकारकानुमिति निर्वाहात् । महानसीयत्वविशिष्टवाहिनिर्णयं विना प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्टप्रतियोगि निश्चयरूपकारणाभावा न्महानसीय वह्नयभावमा नासम्भवेन नोक्तस्थले संशयस्सम्भवतीतिचे? एषोनुयोगशाब्दबोध स्थलेपि तुल्य स्स्यात् । (संशयति ) साध्यसंशयद्वितीयक्षणे यत्र परामर्शोत्पादः तत्र द्वितीयक्षणे विनश्यदवस्थसंशयादनुमिते रेतन्मतेपि निर्वाहात (संशया सत्त्वसमयइति) सिद्धयात्मक परामर्श द्वितीयक्षणे यत्रानुमित्सा तत्र सिद्धयात्मक संसृष्टत्वनिश्चयादनुमिते रेतन्मतेपि निर्वाहात् (सिद्धि खिसाधयिषे विनेति ) सिद्धिरूपसंसृष्टत्वज्ञानं खिसाधयिषा विरहसह कृतं प्रतिबन्धकमिति तदुपगमनिर्वाहाय सिसाधयिषोपादानं । परामर्शा नन्तरोत्पन्न संशयादेव तत्रैतन्मते अनुमितिभविष्यतीति शंकानिराकरो वि (सतीति) ·गदाधरीये- [दी] एतेन लाघवान प्रमात्वेन निर्णीयमानं बाधज्ञान विरोधीतिपरा स्तम् । विपरीतमेवलाघवम् । स्फुटतरंच तद्भावसाध्यके । तत्रहि गोत्वा द्यप्रकारकं गोत्वाभावादिप्रकारकं ज्ञानं बाधनिश्चयः । तथाच गोत्वादि मद्विशेष्यक गोत्वाद्यभावप्रकारकत्वज्ञानाभावो भ्रमत्वग्रहविरहः । बाधग्रहश्च भ्रमत्वाग्रहविशिष्टबाधनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वापेक्षया प्रमात्वनिश्चयविशिष्टबाधज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वमेव युक्तं, तदभाववति तत्प्रकारकत्वरूपभ्रमत्वाग्रहापेक्षया सदति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्वग्रहस्य लघुरवावः भस्मन्मते प्रमात्वज्ञाने निश्चयत्वस्येव भवन्मते बाधज्ञाने निश्च यत्वस्य निवेशनीयतया साम्याव; अभावांशे प्रमात्वेन निश्चीयमानबाट संशयोपि बाधनिश्चयकार्यकारी, एवञ्च वाधग्रहासत्त्वे तत्पमात्वनि श्चयसत्त्वेपि अनुभूयमानानुमिति रप्युपपद्यते, बाधधी प्रमावस्य हेत्वा भासताचापि, विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहात्प्रमावनिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वात् , यदि बाधज्ञानाविशिष्ट तत्प्रमात्वग्रहे अनुमित्यप्रति बन्धके तत्प्रमात्वविषयकत्व सत्त्वेन अतिप्रसक्ततया तस्य नदोषता पक्षनिष्ठसाध्याभावविषयकत्वस्यापि भप्रामाण्यज्ञानास्क्रन्दित ज्ञानसाधारण्येन प्रतिबन्धकतातिप्रसक्ततया दोषत्वासम्भवः, तत्सं- भवस्तु प्रमितसाध्याभाववस्पक्षादेरेवेति शंकानिराकरोति “एतेने"त्या दिना। "एतेन"-प्रमात्वेनाज्ञायमानेपि बाधग्रहे शाब्दमानसादि ज्ञानानु पादानुभवेन । उक्तलाघव मपि नास्ती त्याह ( विपरीत मेवति ) बदभावनिश्चयत्व तदप्रकारत्वापेक्षया प्रमात्वनिश्चयत्वघटकस्य तद्धति तत्प्रकारकत्वाभावा प्रकारक स्वस्याति गुरुतया भ्रमत्वज्ञानाभावस्यावच्छेदकतामते भभावद्धयनिवे शाधिक्यस्या किंचित्करत्वादितिभावः । भावखाध्यकस्थले वाधग्रह भ्रमस्वघटक साध्याभावाभावस्य साध्यात्मकस्य ताद्रूप्येणेव निवेशात्ता दृशस्य भ्रमत्वस्य साध्याभाववति साध्याभाव प्रकारकत्वरूप प्रमात्वा पेक्षया लघुत्वेना तिस्फुटतरं लाघवमित्याह ( स्फुटतरंचेति ) (गो वाघमकारकमिात) एतेन वक्ष्यमाणप्रमात्वज्ञानीय निश्चयत्वापेक्षया घटक ·वाधग्रन्थः । दी] पक्षे गोत्वाद्यप्रकारकं ज्ञानम् । तस्य च गोत्वादिमद्विशेष्यकगोवा यभावप्रकारकत्वाद्यप्रकारकं गोवाद्यभावव द्विशेष्यकगोत्वाद्यभावप्रका रकत्वप्रकारकज्ञानं प्रमात्वनिश्चय इति । उक्तप्रायं च तत्तत्कार्य प्रति प्रतिबन्धकानां कारणानां च कारक बाधग्रहनिश्चयत्वस्य विशेषोपिदर्शितः । नच-प्रमेयत्वादिना गोत्वम निश्चयसंग्रहाय गोत्वत्वावच्छिन्नाप्रकारकत्वं निवेश्यं, तथा च गोत्वाभाववान् गोत्वाभावाभाववान् वेति হাথ स्य धर्मिणिगोत्वाभावाभावत्वेनैव गोत्वप्रकारकस्या व्यावृत्तिरितिवाच्य ताशसंशये धर्मिणि गोत्वत्वेन गोत्वस्यापि नियमतो भानोपगमात् । तेन रूपेण तदुपस्थिति खत्वे तेन रूपेण तद्वत्त्वभाने बाधकामा वाद । “ गोत्वादिमद्विशेष्यक गोवायभावप्रकारकत्वाद्यप्रकारक मित्यादिपदात् गोत्वाद्यभाववद्विशेष्यक गोत्वाद्यभावप्रकारकत्वरूप प्रमात्वाभावपरि ग्रहः । भ्रमत्वा प्रकारकत्वाभिधानं तु भावद्रय कोटिक संशयाभ्युपगन्तु मतावलम्बनेन । ननु-भावरूप साध्याभाष ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायां बदभाववति तत्प्रकारकत्वरूप भ्रमत्व वदति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्वाभावयो स्लमशरीरतया विनि गमनाविरहेण द्वयोरेवा अहौ निवेशनीयाँ, तदपेक्षया च भ्रमत्वाभाव रूपप्रामाण्यतो लघुशरीर तद्धतितत्प्रकारकत्वरूप प्रमात्वग्रहस्याव च्छेदकरवे लाघवं । भावद्धयकोटिकवंशयानभ्युपगमात् वनिश्चयत्वशरीरे प्रमात्वाभावाप्रकारकत्वमेव निवेश्यते, नतु भ्रमत्वा प्रकारकत्वमिति न तदुभयनिवेशननिबन्धनगौरवमिति शंकायां प्रति बन्दी माह ( उक्तप्रायं चेति) "उक्तप्रायं"- उक्तकल्पं । पूर्वमाकांक्षा ज्ञानहेतुप्रतिहेतुपरामर्शादिधर्मिक प्रमात्वनिश्चरस्य कारणत्वप्रतिबन्ध कत्वे आपादिते, नतु प्रमात्वनिश्चयविशिष्टानां तेषामिति प्रायपदं । “प्रति बन्धकानां" प्रतिहेतुपरामर्शादीनां । "कारणान"- आकांक्षाज्ञानपरामर्शा ·३६ गाधरीये- - (दी] प्रमात्वेन निश्चीयमानतया तथात्वापत्ति रिति । नच सति विशेषदर्शने विपरीतनिश्चयो किंचित्करः, तत्सत्त्वेपि विशेष दर्शनेन प्रत्यक्षोत्पादादिति वाच्यं; विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तर मेव दीनां (तथास्वापत्तिरिति ) यथायोगं कार्यप्रतिबन्धकत्वस्य कार्यजनक त्वस्य चापत्तिरित्यर्थः । तुल्ययुन्या प्रामाण्यनिश्चयेपि निश्चित प्रामाण्यकत्वस्य तत्रापि च तथात्वापेक्षाया मनवच्छिन्नप्रामाण्यग्रह धारायाः कार्यग्रहविरोधित्वादा वपेक्षिततया स एव न स्यात, प्रति बन्धकविशेषणपरम्पराया अनवस्थिति श्चेति तत्र तत्र प्रामाण्यनिश्चयो यदि नापेक्ष्यते तदा तुल्यं प्रकृतेपीति भावः । अगृहीताप्रामाण्य कत्वेन प्रतिबन्धकतामतेषि तद्घटकाप्रामाण्यग्रहे अनिश्चिताप्रामाण्य कत्वविशेषणं, तत्र चागृहीताप्रामाण्यकत्वविशेषण मित्येवं क्रमेण अनवस्थिति रिति तु नाशंकनीयम् । प्रतिवन्धकीभूत निश्चयविशेषणा गृहीताप्रामाण्यकत्वघटकाप्रामाण्यग्रहे निश्चिताप्रामाण्यकत्वानिवेशात् । प्रामाण्यनिश्चयदशायां कार्यवारणाय तदप्रामाण्यनिश्चय विशिष्टविपरीतनिश्चयादीना मगृहीताप्रामाण्यकत्वानवच्छिन्नानां प्रतिबन्धकत्वान्तरस्यैव कल्पनीयत्वात् । तादृशाप्रामाण्यनिश्चये चा निश्चिताप्रामाण्यकत्वाविशेषिता प्रामाण्यग्रहाभावस्य विशेषणत्वोप गमाव । तद्वैशिष्टयनिवेशफलस्य प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनयोपपादनात् । दूरस्थेधार्मणि अयं स्थाणु रित्यादिनिश्चयानन्तरं करादिरूपविशेष दर्शने सति नायं स्थाणु रित्यादिप्रत्यक्षोत्पत्त्या विशेषादर्शनविशि- ष्टस्यैव विपरीतनिश्चयस्य प्रतिबन्धकता वाच्या तथाच परामर्श सत्त्वे विपरीतनिश्चयेनानुमित्यप्रतिबन्धा त्तदसत्त्वे च कारणाभावा देवानमित्यनुत्पत्त्या बाधस्य न हेत्वाभासतेति शंका निरस्यति ( नचेत्यादिना ) (विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तर मेवेति ) विपरीत ·बाधग्रन्धः । ar दी प्रत्यक्षोदयात् । परैरपि कचि प्रत्यक्षविशेष एव विपरीतनिश्चयविशे- षस्यैव तथात्वोपगमा च । नहि शाब्दादिबोधेपि विशेषादर्शनविशिष्ट वेन स विरोधी, गौरवात, मानाभावा छ । नवा चाक्षुषादिप्रत्यक्ष निश्चयानन्तरोत्पन्नविशेषदर्शनाधीन विपरीतनिश्चयनाशे सत्यवत्यर्थः । क्षणमात्रस्यातिसूक्ष्मकालतया तदिळम्बेन फलोपगमे ऽनुभवविरोध विरहात् । दरत्वादिदोषजन्यभ्रमस्य विशेषदर्शनात्पत्तिकाले तदनन्तरं चासम्भवेन दोषविशेषाधीनशुक्लत्वाद्यभावभ्रमस्थलवनात्र विशेषदर्शना धीनभ्रमत्वग्रहकल्पनापेक्षा, तत्कल्पनेपि क्षणविळम्बस्यावश्यकतया क्षणविळम्वे सति पूर्वभ्रमनाशस्या वश्यकतया तत एवोपपत्तेरिति नात्र भ्रमत्वग्रह स्स्वीकृतः । ये पूर्वक्षणे भ्रमसत्वेपि विशेषदर्शन बला प्रत्यक्ष मंगीकुर्वन्ति तेषामपि परोक्षज्ञान प्रतिबन्धकतायां विशे- पादर्शनवैशिष्ट्यनिवेशो नानुमतः, विपरीतनिश्चयसत्वे सति विशेषदर्शने शाब्दादिबोधानुपगमादिति बाधस्यानुमिति विरोधित्वं ध्रुव मित्याह (परै रिति) “प्रत्यक्षविशेष एव"- तदिन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष एव । "विपरीतनिश्चय विशेषस्यैव" तदिन्द्रियजन्यदोषविशेषाजन्यविपरीतनिश्चयस्यैवा"नथास्वो पगमात्"-विशेषादर्शनविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वोपगमाव। विशेषोपादान प्रयोजन माह (नवेति) दोषविशेषजन्यविपरीतज्ञानसत्त्वे तदनिवर्तकत्वेन विशेषदर्शनस्या किंचित्करतया तत्सत्त्वेपि समानेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षानु पपत्त्या विशेषादर्शन मपुरस्कृत्येव तस्य विरोधित्वमिति दोषविशे- वाजन्यत्वं विशेषपदार्थेन्तर्भावितं । उक्तस्थले प्ययं स्थाणु रिति भ्रमो त्पत्तिकाले अयं न स्थाणु रिति प्रत्यक्षवारणाय विशेषादर्शनविशिष्ट दोषप्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वेन द्विशिष्टविपरीतज्ञानप्रतिवन्धव.त्व मफलमिति बोध्यम् । ननु यत्र विपरीतनिश्चयानन्तरं तनिवर्तकं विशेषदर्शनं, तत्र विशेषदर्शनस्यो स्पन्नविपरीतज्ञाननाशकतया विपरीतज्ञानान्तरोत्पाद विरोधितया च प्रत्यक्षनिश्चयोपयोगित्वेपि यत्र शंखस्वादिदर्शनकाळे ·-- गदाधरीये- (दी मानसादिविपरीतनिश्चयो विरोधी । उपयुज्यते च क्वचिद्विशेषदर्शन मप्रामाण्यग्राहकत्वेन बाधबुद्धेः। नचैवं बाधावतारदशायां पक्षे हेतो रग्रहे ऽज्ञानलक्षणासिद्धिः, ग्रहे च व्यभिचारधी रेवेति वाच्यं; बाधग्रह परामर्शयो र्भेदात् । अभेदेपि पक्षस्साध्यव्याप्यहेतुमान् साध्याभाववांश्चेति दोषविशेषजन्यः पीतत्वादिभ्रमः तत्राप्यनुभवसिद्धमानसादा वपीतत्वादि निश्चये शंखत्वादिदर्शनस्योपयोगित्वं विशेषदर्शनस्योत्तेजकत्वं विना न निर्वहतीत्याह ( उपयुज्यते चेति) ( अप्रामाण्यग्राहकत्वेनेति ) विशेषदर्शनकालीन विपरीतज्ञानानुव्यवसाये तव्याप्यवति तद्विपरी तावगाहित्वभानात् तेन हेतुना तत्राप्रामाण्यानुमितिसम्भवादिति भावः। यद्यपि यत्रोक्तक्रमेणाप्रामाण्यानुमिति ' स्तत्र तस्यानुव्यवसायादिना विनष्टत्वादेव विरोधिता न सम्भवति तथापि तत्समामविषयक ज्ञानान्तरस्याविरोधित्वाया प्रामाण्यग्रहोपयोग इत्यवधेयम् । साध्या भावविशिष्टपक्षादे धित्व “अथ साध्याभाववति पक्ष" इत्यादिपूर्वपक्ष ग्रन्थन दर्शितानुपपत्ति माशंक्य निराकरोति ( नचैव मित्यादिना) "अज्ञानलक्षणा" जनकज्ञानाभावरूपा (ग्रहे चेति ) पक्षे हेतो रित्यनु बज्यते (व्यभिचारधीरे वेति ) उभयथाप्यनुमित्यनुत्पादे बाधो किंचित्कर इविशेषः (बाधग्रहपरामर्शयोर्भेदादिति) तथाच पक्षे हेतोबहेपि तस्य साध्याभाववत्ता ज्ञानभिन्नतया नव्यभिचारावगाहिता, साध्याभावव द्धृत्तित्वस्य विशिष्टस्य व्यभिचारत्वात; साध्यभावाविषयकज्ञानस्य विशि ष्टाविषयकत्वाद, एवं साध्याभावज्ञानस्यापि हेतौ तदधिकरणवृत्तित्वा नवगाहितया न तद्घटितव्यभिचारा वगाहिता; खण्डशो दोषघटक पदार्थावागाहिनो ज्ञानस्य च नविरोधितेति बाधादेव तत्रा नुमित्य नुत्पाद इतिभावः । यत्र परामर्शपि लौकिकसत्रिकर्षात दोषविशेषादा पक्षेसाण्याभाववत्त्वभानं तत्रापि नव्यभिचारग्रहइत्याह ( अभेदेपीति ) 5 ·वाधग्रन्थः । [दी] ग्रहस्य परस्परोपरागानवगाहिनो व्यभिचाराविषयकत्वात् । एकत्र व्यभिचाराव्यभिचारयो रेकनिश्चयागोचरत्वात् । पूर्णे च करणे साक्षा दनुमित्यविरोधिनो व्यभिचारज्ञानादे रकिंचित्करत्वात्। उक्तश्च साध्यादेः तयेोरित्यादिः (इतिग्रहस्येवि )इत्याकारकस्यैव तत्रत्यबाधग्रहस्येत्यर्थः । (परस्परोपरागा नवगाहिन इति) हेतौ साध्याभावविशिष्ट धमिवृत्ति स्वस्य साध्याभावविशिष्टे धर्मिणि हेतुमत्त्वस्यचानवगाहिन इत्यर्थः । एवच्च व्यभिचाराविषयकत्वे हेतुगर्भ विशेषणम् । विशिष्टव्याभिचा राभाने च खण्डश स्तद्धटकनानापदार्थावगाहि नानाज्ञानस्येव विशिष्टा विषयकविशकलितसमूहालंवनस्याप्यनुमिस्पविरोधितया बाधएवानु मितिविरोधीतिभावः । ननु- तत्र विशिष्टव्यभिचारभाने किं बाधक मित्यवाह ( एकत्रेति ) (एकनिश्चया गोचरत्वादिति) तदुभयभानेनिश्चय स्वस्यैवानिर्वाहात्, सदनिर्वाहे च व्याप्तिनिश्चयाभावेनैवा मुमित्यनुत्पादा दिति भावः । ननु- विशिष्टस्य साध्याभाववद्धृत्तित्वादेरिव तद्धर्मिणि साध्याभाव वत्त्वादिनासहितं तद्धर्मिणो हेतुमत्त्वादिकमपि व्यभिचारः, विशक लिततदुभयज्ञानादपि अनुमितिप्रतिबंधस्या नुभाविकत्वा दित्युक्त स्थलेपि व्यभिचारनिबंधन एवानुमित्यनुत्पाद इत्याशंक्याह (पूर्णेचेति) तृतीयलिंगपरामर्शसमवधाने सति परामर्शविघटकतयैवा नुमितिविरो धिनो व्यभिचारस्वरूपासिद्धयादिग्रहस्था नुमित्यनुत्पादानिर्वाहकरवा दित्यर्थः। तथाच तृतीयलिंगपरामर्शसमवधानेसति पक्षे साध्याभावग्रहे तादृशवोधादेवानुमितिप्रतिबंध इति तस्य हेत्वाभासतेतिभावः । यादृश बाधग्रहकाले व्यभिचारज्ञानं ननियतं, तज्ज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानासं कीर्णतयापि बाधस्य सार्थक्यं निष्प्रत्यूहमेवेत्याह ( उक्तश्चेति ) ·गदाधरीये- [दी] पक्षाद्यवृत्तित्वादिक मपि बाधः ।नच तद्ग्रहेपि व्यभिचारबुद्धि रावश्यको ! यत्त्वनिश्चितप्रामाण्यस्य ज्ञानस्यार्थनिश्चयरूपत्वे प्रामाण्यनिश्चय वैयर्थ्य, अतिप्रसंग श्च, तथा च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य निश्चयत्व सम्पत्तये पेक्षणीय स्तत्प्रमात्वनिश्चय एव प्रतिबन्धकः, प्राथमिकत्वा दुपजीव्यत्वा च ; नतु चरमभावि तदधीनं व्यभिचारज्ञानं; इति । तत्तुच्छं, तस्य प्रतिबन्धकत्वेनाक्लप्तत्वात् ; अगृहीताप्रामाण्यकत्वेनैवः निश्चयस्य स्वकार्यकारित्वात् , अन्यथानवस्थानात् अप्रामाण्यशंका निवर्तकत्वेन च कचित्प्रामाण्यग्रहोपयोगात् , संशयसाधारणस्य व्यभि चारज्ञानस्य विरोधित्वाच्चेति । , व्यव "नच"- नहि “ तद्ग्रहपि". तादृशबाधादिग्रहकालेपि ( व्यभिचारबुद्धि रावश्यकीति) धर्मिणिसाध्याभाववत्त्वस्येव साध्ये धर्म्यवृत्तित्वस्य व्यभि चाराघटकत्वादिति भावः । साध्याभावबुद्धेः प्रमात्वस्य व्यभिचारज्ञानोप जीन्यज्ञानविषयतया हेत्वाभासत्वमिति यन्मलोक्तं तहषयितुमुपन्यस्यति (यत्त्विति) “निश्चयरूपत्वे". ताकार्यकारिधे । “ अतिप्रसंगः" गृहीता प्रामाण्यकज्ञानस्य तथात्वप्रसंगः (तत्प्रमात्वनिश्चय एवेति) विरोध्यविषय कोपीति शेषः ( प्रतिबन्धक इति ) अनुमिता वित्यादिः । प्राथमिकत्वं क्वाधिक मित्यत ( उपजीव्यत्वादिति ) " नरिव " स्यादिना व्यभिचारज्ञानस्य साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकरव मेव च्छिन्नं, व्याप्तिज्ञानविरोधिताया मविवादात्, अन्यथा व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपत्तेः । “तस्य" • पक्षे साध्याभावबुद्धिप्रमात्वनिश्चयस्य । (अक्लप्तत्वादिति ) व्यभिचारज्ञानस्यच पक्षातिरिक्ते साध्याभावहेतु मत्तावगाहिज्ञानात् यत्रानुमित्यनुत्पाद स्तत्र प्रतिबन्धकता क्लुप्तेतिभावः। उपजीव्यत्वमपि दूषयति ( अगृहीतति ) "अन्यथा" - निश्चितप्रामाण्यक- त्वेन तथात्वे । प्रामाण्यग्रहवैयर्थ्य मुद्धरति (अप्रामाण्यशंकेति ) (कचिदिति) यत्र कोट्युपस्थित्यादिरूपकारणसमवधानं तत्रेत्यर्थः । "क्वचिदित्यनेनेडशोपयोगितायामनवस्था नास्तीति सूचितम् । व्यभिचार ज्ञानस्य साध्याभावांशे निश्चयत्वापेक्षायां प्रमात्वनिश्चयापेक्षा, सैव नास्ती स्यतोपि न प्रमात्वनिश्चयोपजीव्यतत्याह ( संशयेति ) मूलोकतानि ·बाधग्रन्थः । दी] यत्तु · उपनीत कांचनमयत्वविशिष्ट वयनुमिति विरोधी व्यधि करण कांचनमयत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताको वह यमायो बाधः । नच विशिष्टसाध्याप्रसिध्या कथं तद्विष्टानुमितिः, विशेष्ये विशेषणमिति [ग] कतिपयदूषणान्युद्धत्य सौन्दळमतं परिष्कृत्योपन्यात ( यत्त्विति) (वाध इति) अलंकी इत्यादिः । “किचे" त्यादिमूलोक्तदृषण मुद्धर्गत (नचेत्यादिना ) "विशिष्टसाध्याप्रसिद्धया"- अनुमितः पूर्व कांचनमयत्व रूपविशेषणतावच्छेदक विशिष्टवहिरूपविशेषगाज्ञानेन । "कथं तद्धि शिष्टानुमितिः कथं ताशविशिष्टसाध्यविशेषणकानुमितेः प्रसक्तिः । तथा च कारणवाधादेव तत्र विशिष्टानुमित्यनुत्पादसम्भवात् बाधो किंचित्कर इति भावः (विशेष्ये विशेषणमितीति) अयं भावः- विशिष्टविशेषणकज्ञानं द्विविधं तदुपलक्षितप्रतियोगि- क वैशिष्ट्यावगाहि तद्विशिष्टप्रतियोगिक वैशिष्ट्यावगाहि च । आधे विशेषणज्ञानासंसर्गाग्रहयो रेवापेक्षा, नतु विशेषणतावच्छेदकप्रकारक धियोपिः अत एव अवन्तरवाक्यार्थज्ञानं विनैव महावाक्यार्थज्ञान मंगीकुर्वन्तीति । नचैवमपि पूर्व विशिष्टाप्रसिद्धयैव विशिष्टप्रतियोगि ज्ञानाभावात बाधग्रहो न सम्भवतीति स्वरूपसतो बाघस्याकिंचि करतेति वाच्यम् , प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानस्य विशिष्टविशेषणज्ञानविधयैव विशिष्टप्रतियोगिविशेषिताभावबुद्धौ हेतु स्वात् । कांचनमयत्वन बद्रि नास्तीत्याकारिकायां स्वातन्त्रयेण प्रति योगितावच्छेदकल्या कांचनमयत्वाद्यवाहिन्या मभावबुद्धौ तदपेक्षाविर हात् । प्रतियोगिविशेषणवापन्नस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानमिति नियमस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिनो ऽननुमतत्वात् । पूर्व कथंचिद्विशिष्टसाध्यज्ञानेनापि बाधग्रहो विशिष्टवैशिष्ट्यविषयकानुमिति कारणान्तरसमवधानं च सम्भवतीत्यपि बोध्यम् । ६ ·४२ गदाधरीये- दी] न्यायेन तत्सम्भवात् । शुद्धसाध्यव्याप्तिग्रहादेव चोपनयसहकारे णा प्रसिद्धविशिष्टसाध्यानमितिसम्भवात् तदभावो बाधोस्तु । तेन रूपेण व्याप्ते रनुपादानाच्च तथा व्यभिचारो नदोषाय । [ग] ननु · विशिष्टज्ञानानपेक्षया कथंचिद्विशिष्टज्ञानसम्पत्त्यावा वाध प्रहसम्भवे व्यभिचारोपि गृहीत इति तत एवानुमिति भविष्यतीति किं बाधेनेति दूषण मुद्धर्तु तत्र कांचनमयत्वा वच्छिन्न बहयभावरूप बाध तादृशाभाववद्धृत्तित्वरूप व्यभिचारग्रहयोः कांचनमयत्व विशिष्ट वड्यनुमिति विरोधित्वा विरोधित्वे दर्शयति (शुद्धसाध्योति ) ( अप्रसिद्ध विशिष्ट खाध्यानुमितीति)पूर्वाज्ञात कांचनमयत्वादि विशेषित वह्नयादे रनु मितिसम्भवादित्यर्थः। तदभावः” कांचनमयत्वाचवच्छिन्नवद्याद्यभावः । "बाधोस्तु”. विशिष्टसाध्ये साधनीये बाधरूपप्रकृतहेतु दोषोस्तु । विशिष्ट साध्यव्याप्ति ग्रहविषयतयेव उपनयादि शुद्धसाध्य व्याप्तिग्रहविषयतयापि प्रकृतहेतो विशिष्ट साध्यभानप्रयोजकतया बाधद शायां तस्य तदनुत्पादकताया बाधप्रयुक्तत्वात् , तादृश बाधग्रहस्थ शुद्ध खाध्यानुमित्यविरोधित्वेपि शुद्धखाध्येसाधनीये तस्य दोषत्वानुपगमे क्षति विरहादितिभावः। " तेनरूपेण "-कांचनमयत्वादिसहित वद्वित्वादिना। "तथाव्यभिचारः”-काश्चनमयत्वाधवच्छिन्न वड्यभाववद्धत्तित्व(नदोषाये ति) हेत्वधिकरण पक्षातिरिक्तमात्रे काञ्चनमयत्वाद्य वच्छिन्नवह्नयाघभाव वत्ताग्रहेपि पक्षे काश्चनमयत्वाचवच्छिन्न वड्यनुमित्यनुपगमेनानुमितौ साक्षायभिचारज्ञानस्य विरोधिस्वेति काञ्चनमयत्वादिसहित पहित्वाद्य वच्छिन्नविधेयताकानुमितावेव तथाव्यभिचाराधियो विरोधित्वाद काञ्चनमयत्वायवच्छिन्ननिरूपित व्याप्तिज्ञानाजन्यानुमितो कांचन मयत्वायंशे विधेयतावच्छेदकताख्यविलक्षणविषयता विरहेणोक्त व्यभिचारधियो ऽविरोधित्वादितिभावः । व्यधिकरणकांचनमयत्वाद्यवच्छिन्नवद्यभावप्रतीतो की चनमयत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकत या भासते, भाखते, समानाधिकरण अथ फया ·बाधग्रन्थः । DianRMRIDHARTHANNUAR उभय (दी) उपनीतसकल मानेचाग्रामण्यं प्रत्यक्षेपि नल्यम् । ग] वहिस्वादिकन्तु प्रतियोगिन्युपलक्षाणतयैव, तस्य प्रतियोगितानवच्छे दकत्वात ; एवंच कांचनमयवह्निमानित्यनुमिती कांचनमयत्ववाहित्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकत्व पर्याप्त्यवगाहिवाधग्रहस्यैव प्रतिवन्धकतया नोक्त बाधज्ञानस्य विरोधितेतिकथं संहत्वाभासः ? नच धर्मप्रकारेणखाध्यानुमितो एकधर्माशेऽवच्छेदकत्वमवगाह्यान्यत्र च प्रति योगितायास्सामानाधिकरण्यावगाहित्वनैव प्रतिबंधकतेति - वाच्यम् तथासति कांचनमयत्वन महानसीयवह्निनास्तीतिधियोपिकांचनमय वहिमानित्यनुमितिविरोधितापत्तेः; अधिकंत्वितिन्यायेन इतरसामाना धिकरण्याभावस्य प्रतिबन्धकतायामतन्त्रत्वाद; एकांशेस्व रूपसंबंधरूपस्यापरांशेनतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्या वच्छेदकत्वस्यावगाहनं प्रतिबन्धकवेतन्त्रम् ईदृशप्रतिबन्धकत्वस्यकायक्लप्तत्वात तावतापि कांचनमयत्वेन वहिघटोभयसामान्यं नास्तीतिज्ञानस्य कांच नमयवद्विमानित्यनुमितिविरोधिताया दुर्वारत्वाच्च :- मैवं प्रतियो गिविशेषणतया भासमानधर्मस्यापि समानाधिकरणतया व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभाव प्रतियोगियोगितावच्छेदकत्वोपगमेन काञ्चनमयय द्विर्नास्तीति भ्रमइव कांचनमयत्वेन वहिर्नास्तीत्यादिबुद्धावपि कांच नमयत्ववद्वित्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकता पर्याप्तिभानांगीकारान् । नच - मिळित्वाऽभासमानयोः प्रतियोगिविशेषणतया स्वातंत्रयेणच भासमानयोरुभयो मिळितयोः प्रतियोगितावच्छेदकता पर्याप्तिभानं कांचनमयोनास्ति वहिर्नास्तीत्यादाविवदुर्घटमितिवाच्यम् , एकस्यां प्रति योगिविषयताया अवच्छेदकतया भासमानयोरेश यदुभयधर्मावच्छिन्न प्रतियोगित्वविषयतयां रभावनिष्ठेकविषयतानिरूपितत्वं तयोमिळितयोः प्रतियोगितावच्छेदकताः पर्याप्तिभानोपगमात् । इत्यलविस्तरेण । अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलभान" इत्यादिमूलोक्त मनुमित्युपनी तभान रूपदूषणमुद्धरति ( उपनीतसकलभानेचेति) ( प्रत्यक्षोप तुल्यमिति) तथाच प्रत्यक्षमात्रस्येवानमितिमात्रस्थापि किंचिदशे ऽ. - ·- गदाधरीये- दी अनदेश्यांसे चानुमिते रप्रामाण्यं नवादिविजय प्रयोजकमिति । तन्न, प्रत्यक्षेहि विना सन्निकर्ष मभाना दुपनीतभानस्य प्रत्यभि ज्ञादावानुभाविकल्या दुपनयोपि सन्निकर्षःकल्प्यते । अनुमिती च फला सिद्ध्या नसामग्रयन्तरकल्पना । camkatondam [ग] मात्वमिष्टमेवेभिभावः। तावताचवादिनोननिग्रह इत्याह ( अनुद्दश्यां शाइति) वादिनो यद्धिमयसिद्धि रनुद्देश्या तदंशइत्यर्थः ( अनुमितेरमा भाण्यमित्ति) वादिलंपादितानुमितेः नमत्वमित्यर्थः (नवादिविजय प्रयोजकमिति ) नवादिकर्मक प्रतिवादिविजय प्रयोजकमित्यर्थः । यरिसद्धि दिन उद्देश्या तत्साधनपरिपन्थिहेत्वाभासस्यैव निग्रहस्थानत्वा बुद्देयांश अनुमितेरप्रामाण्य एव तादृशदोषसंभवादितिभावः । समाधानमपि मूलोक्तशंकाक्रमेणाभिहितमित्यवधेयम् । मूळस्थाया अनुमितापनीतभानस्या प्रामाणिकत्वोक्तेः विवरणेन बाधकान्तरप्रद गनेन च मतमेतन्निराकरोति "तने त्यादिना । प्रत्यक्षेपिज्ञानं यदि विशेषणज्ञानमुद्रया स्वविषयभासकं तदानुमितावपि तस्य तथात्वं दुरिमेव, विशिष्टानुभवत्वावच्छिन्नं प्रत्येव विशेषणज्ञानादे हेतुतयानुभव सामान्य एव तस्य विषयभासकतासंभवाव , अतस्तत्र ज्ञानस्य सनिक पविधयातयात्वं व्यवस्थापयति (प्रत्यक्षेहीति) अनुमित्यादौ यदि नोपनीतस्यभानं तदाप्रत्यक्षेपिमास्तु, अविशेषादिति किं ज्ञानस्य सत्रिकर्षवनेति प्रतिबंधद्धारायाह (उपनीतभानस्येति) उपनीतत सादिविषयकत्वस्वेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञादा" वित्यादिना घटोनास्ति इह सुरभिचन्दनमित्यादि प्रत्यक्षपरिग्रहः(उपनयोपीति)ज्ञानमपीत्यर्थः । “सन्नि कर्ष.”-स्वविषयमनसस्सन्निकर्षः। “ कल्प्यत " इत्यस्य विषयभासकत्वे नेपादिः । तदलाञ्चनोपनीतस्यानुमितौभानं, प्रत्यक्षत्वस्यसनिकर्षज न्यतावच्छेदकत्वादितिभावः । ननु- अस्तूपनायकज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं कार्यतावच्छेदकम् , तथापि विशेषणज्ञान बाधाद्यभावबला दनुमितावुप नीतं भासतामियत आह ( अनुमिताविति ) (नसामग्रयन्तरकल्पनेति) " ·बाघग्रन्थः । [दी] न खलु वहिव्याप्यधूमपरामर्शा दुपनीत रासभानुमिति रानुभ विकी कस्यापि । अन्यथा पर्वते वह्निसन्देहवतो निश्चितवहिव्यभि [ग] अयम्भावः, विशेष्यभासकसामग्रीनिरपेक्ष केवलवाधावभावस हितं विशेषणज्ञानविधया हेतुभूतं ज्ञानं न स्वविषयभासक, अतिप्रसंगाव; विशेष्यभाखकसामग्रीच प्रत्यक्षानुमित्योरननुगतेति प्रत्यक्षलामग्रीसम वहितमेव तत्तथा, नत्वनुमिति सामग्रीसमवहितं, तादृशस्यतथावे कल्पकाभावात् । कांचनमयत्व व्याप्यवान् वह्निः कांचनमय वति व्याप्यवान् पर्वतइत्यादि परामर्शघटित वयादिभासकानुमिति साम श्रीतोपि बयादौ कांचनभयत्वादि विशिष्टवुद्धि रुत्पद्यतइति विशेष्य भासकानुमिति सामग्रीसमवहितमपि कांचनमयरवादि रूपविशेषण ज्ञानादिकं स्वविषयभासकमिति चेत् ? भवतु तादृश मपितत्तादशेषणज्ञा. नादिकं तथा, वह्नि वाप्यवान्पर्वत इत्यादि कांचनमयत्वादि विषयक स्वावछिन्ना जनकपरामर्शादिसहित कांचनमयत्वादिज्ञानस्य विषय भासवं तावतापि न सिद्धयति । सर्वसाधारणं वयादिभातकसा- मग्रीत्वं तद्धासकानुमितिसामग्रीरदंचैकं दुर्व, सुवचत्वपितेन रूपेण न हेतुतेति तेनरूपेण न सहकारितासंभवइति । फलासिद्धिमेवविवृणोति (नखल्विति) ननु - कांचनमयवति मान् पर्वत इत्यादिमानसे तत्तद्विषयोपस्थिति बाधविशेषाभावादिघ टिता या सामग्री विशिष्टविषयकत्वप्रयोजिका साकांचनमयत्वाद्यप स्थिति ঘাষাঘামাৰাৰাৱনা নঃঘাত্মিলালিহামল वधानकाले प्यक्षक, तादृशज्ञानेमानसत्वप्रयोजिकायामेवसामग्रयामनु मिति सामग्रीरूपप्रतिबंधकामाव निवेशाव, तत्तद्विशिष्टविषयावगाहिता प्रयोजकशरीरे प्रयोजनविरहेण तदनन्तर्भावाद ; नच - सामग्री प्रविशिष्टविशेष्यज्ञानस्य मानसानुमित्योनैकरूपेण हेतुतेति कथं तादृश सामग्रया अनुगतरूपेणाभयत्र विशिष्ट विषयकत्वेप्रयोजक ·गदाधराये- दी] चारकेण अभिधेयत्वादिना पर्वतादौ प्रमेयत्वादिकमनु मिमतोपि वयर्थिनो वह्निमत्त्व निश्चया निष्कम्प प्रवृत्त्यापत्तरिति । [ग] ततिवाच्यम्, प्रत्यक्षनिष्ठोपनायक ज्ञानजन्यतायामपि अनुमितिला धारणालौकिकज्ञानत्वस्यैवा वच्छेदकत्वोपगमेन मानसानुमित्योरेक रूपेणविशिष्टज्ञानहेतुत्वानपायात् । नच - प्रत्यक्षत्वापेक्षयाऽलघोान स्वस्य उपनायकज्ञानजन्यतावच्छेदत्वं नियुक्तिकम्, तुल्यशरीरत्वेपि विनिगमनाविरहेण उभयोस्तथात्वस्या प्रत्यूहत्वात ;- इत्याशंक्यानुमि तापनीतभाने बाधकमाह (अभिधेयत्वादिनेति) । इदमापाततः - प्रमेयत्वाद्यनुमितिपूर्व वह्नयाापस्थितिसत्त्वेनमि त्यनुव्यवसायदशायां पर्वतादौ मानसवयपनीतभानस्य सर्वमत रख दुर्धारतयावयाद्यर्थिप्रवृत्तेः क्षणकविळंबेनावश्यकत्वात् । यदाचत दभावस्याप्युपस्थितिः तदातस्यापि प्रत्यक्षेतत्तद्धर्मिगततया भानसंभ बेन यथानतनिश्चयरूप प्रत्यक्षं तथानुमितावपि तदभावस्य तथा भाने नसन्निश्चयरूपानुमितिरिति प्रवृत्तिप्रसंगेसमाधानंतुल्यम् । व्याप्यवत्ताज्ञानाजन्य उपस्थितिबाधाभावमात्राीने तनिश्चयेऽप्रामाण्य शंकासंभवेन न तदर्थप्रवृत्तिरित्यपि समाधानं सममेव अखत्यपिबाधाधवतारे उपस्थितानां सर्वेषां धर्माणां न सकलोपस्थित वर्मिषुभानमिति यदा यचज्ज्ञान व्यक्तितो यत्रयवधर्मिणि याद्धर्मस्य उपनीतभानं प्रामाणिकं तत्तज्ज्ञानव्यक्ते रननुगतरूपेण तनदुपनायकता स्वीकार्या, तथाच, फलाभावात्रकस्यापि ज्ञानस्यानुमितौ साध्याचशे स्वविषयधर्मान्तरभासकत्व मुपेयत,इत्यनुमित्युपनीतभानखण्डनम् । तदाप नसत्, एवंसत्युपनीतभानप्रत्यक्षे बाधादिबुद्धेः प्रतिबंधकताविलय प्रसंगाद बाधज्ञानकालीनस्य उपनायकत्वाकल्पनेनैव तदानीमु অনন্যাশনা ; দুহৰিদ্বাৰাবাৰ বিৰিমানন रूपेण उपनायकज्ञानहेतुतासंभवाञ्चेति । -- - 68 १ ·बाघग्रन्थः । दी (पक्षधर्मताबलेनेत्यादि)ननु विशेषतो व्याप्तयग्रहान्न तथा सिद्धि सम्भावना, सामान्यतः सिद्धौ न विशेषतोबाधो विरोधी, भिन्न प्रकार त्वात् । नच समानविषयकत्वमेव विरोधिवेतन्त्रं, पृथिव्यादिरूपबाध ब [ग] इदंन्तुबोध्यम्-अनुमितापनीतभानस्वीकारे वयाद्यवृत्तिकांच न मयत्वादिनव तवृत्तिमहानसीय वह्नित्वादिनापि पर्वतादौ वड्या धनुमितेः शुद्धवनिव्याप्यवत्तापरामर्शतस्संभवेन तद्विरोधितया समानाधिकरण महानतीय वह्नित्वावच्छिन्नाभावरूपबाधस्यापि असं कीर्णदोषतादुर्वरेति वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतइत्यादि परामर्शा न्महानसीयवढ्यादि धादेव नपर्वतादौ भासतइति बाधस्य पृथग्दोष स्वमिति । "पक्षधर्मतावळेने" त्यादि मूलोपदर्शितसिद्धांत उपाध्यायोक्तदूषण माशंकते (नन्विति) “विशेषतः” • महानसीयवनित्वादिना । तथासिद्धिः". तादृशविशेषधर्मप्रकारिका सिद्धिः। “ सामान्यतः " व्यापकतावच्छेदकवनिवादिना ।“विशेषतोबाधः महानसीयव नित्वाद्यवच्छिन्नाभावग्रहः । “भित्रप्रकारकत्वात्" - अभावप्रति योगितावच्छेदकतया ग्राह्यतावच्छेदकरूप प्रकारानवगाहित्वात् । समानप्रकारकत्वस्यैव प्रतिबंधकतायां तन्त्रत्वादिभाव: (समान विषयकत्वमेवेति) अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ग्राह्यवृत्तिधर्माव गाहित्वमेवेत्यर्थः । नत्वभावप्रतियोगितया ग्राह्यविषयकत्वमेवेत्यर्थः, वनिर्नास्तीति सामान्याभावबुद्धौ महानतीयवढ्यादेः प्रतियोगित याऽभाने महानखीयवड्यादिज्ञानविरोधितानुपपत्तेः । नच-सामान्यप्रत्या सत्तितः सामान्याभावबुद्धौ सकलप्रतियोगिभानंनियतं, सामान्यज्ञान सत्त्वेपितत्प्रकारकलौकिक प्रत्यक्षसामग्रयसत्त्वे सकलसामान्याश्रयभाना संभवाद; अनुपस्थितव्यक्तीनां विशेषणज्ञानरूपकारणविरहेणाभावांशे प्रतियागितयाप्रकारवायोगाच्च एवकारण समानप्रकारकरव ·गदाधरीये- [दी प्रहेपि वायूरूपयानवेति संशयात् । रूपवानित्यनुमितेश्च । नचारूप मेव रूपत्वेन शंकितमारोपितं वा तद्विषयः, तादृशशंकाविरहेपि तयोरानभाविकत्वात् । दोषवशान्नेह श्वेतं द्रव्यमिति भ्रमपि इह पीत: शंखइति प्रत्ययात्; [ग]तंत्रताव्यवच्छदः । अनुमितावेवचेसमानविषयकत्वेन विरोधितोच्यते, तबाह (रूपवानित्यमितश्चेति) अरूपं”-रूपभिन्न (शंकितमारोपितंवेति) वाकारानाथायां । रूपत्वांशे निधीमतावच्छेदककतदवच्छिन्नविशेषणता कबुद्धौ रूपत्वप्रकारकज्ञानत्वेन तन्निश्चय तत्संशययोद्धयोरेव हेतुत्वात । "तयोः"-संशयानमित्योः (आनुभावकत्वादिति) तथाचतवानायत्यारूप विषयकत्वस्य स्वीकरणायतया समानविषयकत्वेन विरोधितायां तदनुप पत्तिारातिभावः । ननु - पूर्व रूपत्वनारूपज्ञानविरहाप ताशसंशयादी विशेष्यविशषणामतिरीत्या धमिविशेषणतया भासमान रूपे रूपत्व भानं सम्भवतीत्याशक्य बाधकान्तरमाह ( दोषवशादिति ) (श्वतं द्रव्यमिति ) द्रव्यपदं श्वेतपदस्य धर्मिपरतालाभाय ( इहपीतइति ) यद्यपि ग्राह्यशंखवृत्ति शुक्लत्वावच्छिन्नाभावग्रहे इहशंखइति पीतत्वाविषय कज्ञानस्यानुपपत्तिः, तथापि भ्रमस्थ साक्षात्कारित्वज्ञानविरोधिताप्रयो जकपित्तादिदोषजन्यतया श्वैत्यप्रकारेण शंखग्रहस्य तवानुत्पत्त्याशंखन हे श्वेत्याविषयकत्वस्थलाभाय पीत इति " ( प्रत्ययादिति ) सा क्षात्कारिप्रत्ययादित्यर्थः । अत्रशंखत्वेनासनिकृष्टस्य उपनीतशंखस्यन भानोपगमसम्भवः, शंखसाक्षात्कारोमीत्यनुभवात् ;नापि लौकिकसन्नि कर्णाश्रयस्य कस्यचिदशंखस्य, तदानीं तत्राशंखत्व साक्षात्कार सामग्री सत्त्वेनशंखत्वग्रहासम्भवात् ; अतस्तत्र शंखत्वेन शंखस्यैव भानमं गीकार्य, तञ्चशुक्लत्वावच्छिन्नाभाव ग्रहदशायां भवन्मते न संभव तीतिभावः । ननु -तत्रपित्तादिना प्रतिबन्धात् शंखादौ श्वैत्याद्यग्र हेणैव इहश्वेतश्शंखइति साक्षात्कारविरहोपपत्तेः, दोषनाशेच सति ·राधग्रन्थः । [ दो ] घटपटौ नस्तः दण्डीचैत्रोनास्तीति प्रहेपि घटोस्ति चेत्रोस्तीलवगमात् । [ল] নামৰৰবিৰাজাকাৰীসমৰমৰা স্থবিদ্যালয় स्य लौकिकप्रत्यक्षप्रतिबन्धकावं सविवादमित्याशंक्य बाधकान्तरमाह (घटेति) ग्राह्यपर्याप्तधर्मावच्छिन्नाभावग्रहस्थ प्रतिबंधकत्वोषगमे छौ नस्तइत्यत्र परंपरासंबंधेन हित्वाभावस्य विषयत्वोपगंमतेच घटपटो नस्त इत्यादिग्रहे पोस्तीत्यादिज्ञानस्थ नानुपपत्तिरियतो विशिष्टा भावग्रहदशायां विशेष्यप्रतीतिपर्वतानुपपत्तिप्रदर्शनम् । पचापि विशेष्यवति विशिष्टाभावप्रवचस्व विशेषणाभावावगाहि स्ववादिनां प्राचांमते नेयमनुपपतिः; वस्तुतस्तु समानप्रकारकत्वेन विरोधितामतेपि दण्डविशिएचैत्रोनास्तीति ग्रहदशायां दण्डोपलक्षि तचैत्रवत्ताप्रापयस्य समानप्रकारकस्यानुपपत्ति रित्युपलक्षणीभवतद्धर्म प्रकारक प्रतियोगिमतामहे तद्धर्मविशिष्टाभावीय प्रतियोगिताबिल क्षणतर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताविषयकाभावग्रहस्य सहिशिष्टप्रसियो गिमतामहे च विलक्षणप्रतियोगिमतावगाहि विशिष्टाभावग्रहस्य प्रतिषं न्धकतावाच्या; तथाच समानविषयकत्वेन विरोषितामतेपि तदत्ताग्रह सामान्यविरोधितायां विशिष्टाभावीय प्रतियोगिताविलक्षण सवृत्ति धर्मावच्छिन्न प्रतियोगितावगाहित्वं विशिष्टवैशिष्टय प्रत्ययविरोधि सायाश्च विशिष्टाभावीयविलक्षण प्रतियोगितावगाहित्वं तन्त्रमित्युक्ती नोक्तदोषावसरः; तथापि तन्मते तद्वत्ताज्ञानं प्रति वास्तवतद्वृत्तिधर्माव च्छिन्नप्रतियोगितावगाहित्वेन प्रतिबंधकत्वेन पीतोनास्तीतिग्रहे पीतश्शंखो स्तीत्याचानुमानिक प्रतीत्यापत्तिः, पीतत्त्वस्यवस्तुतरशंखावृत्तित्वात शुक्ल स्वस्थ शंखावृत्तित्व भ्रमदशायां शुक्लोनास्तीतिभ्रम तादृश प्रती स्पनुपपत्तिश्चेति तद्वृत्तित्वस्थाने तद्वृत्तितयागृह्यमाणत्वं विशेषणं देवं, .

·गदाधरीये- [ दी ] सलिंगपरामर्शा द्वाधितविशेष भानप्रसंगश्च विशेषबाधा वतारानवतारयोः समानः, समानसमाधानश्च । [ग] तथाच कालान्तरीयपुरुषान्तरीय ज्ञानव्यावर्तनाय तत्तत्कालपुरुष निवेशन महागौरवं दूषणं बोध्यम् । नच- समानप्रकारकत्वेन विरोधितामते घटत्वपटरवादिरूपप्रकारा न्तर्भावेण विरोधिताना माधिक्यमिति गौरवमितिवाच्यम् , समानविषय कत्वेन विरोधितामते प्युक्तक्रमेण ज्ञानव्यक्तिभेदेन प्रतिबंधकताभेदादति गौरवात् । वायोरूपविशेषाभावकूटग्रहदशायां वायौ रूपान्यत्किमपिना स्तीति भ्रमसत्त्वे वायूरूपवानवति संशयादे रनुपपत्तिरपि तन्मतेद्रष्टव्या। ननु - समानप्रकारकत्वेन विरोधित्वे पर्वतेमहानीयव निर्मा स्तीत्यादि विशेषबाधावतारदशायां सल्लिंगपरामर्शा नित्यादि सामान्यधर्मप्रकारेण पर्वतादौ महानसीयवड्यादिविषयक भ्रमानुमिति प्रसंगः, समानविषयकत्वेन विरोधित्वच तद्धासकेतरवाधादिखावेपि विशेषबाधादेव नतत्र तद्भानप्रसंगइत्यतभाह (सदिति) (विशेषवा धावतारानवतारयोः समानइति) समानप्रकारकत्वेन विरोधितामते यथा विशेषवाधावतारदशायां तत्प्रसंगः तथा समानविषयकत्वेन विरोधितामते विशेषभासकेतरवाधाद्यसत्त्वेपि विशेषबाधानवतारदशायां तत्प्रसंगोस्ती त्यर्थः ( समानसमाधानहाते ) यथासमानविषयकत्वेन विरोधिता मते बाधितेतरबाधाद्यसत्त्वे विशेषवाधानवतारे तादृशेतर बाधादि रूपदोषविरहादेव तादृशभ्रमानुमितिविरह इतिसामधानं तथा समा नप्रकारकत्वेन विरोधितामतेरि तदेव समाधानमित्यर्थः । समानप्रकारकत्वेन विरोधितामतेपीतरबाधादितः विशेषरूपेणैव पक्षे बाधितविशेषभानमभ्युपगम्य बाधासंकरस्य तन्मते उक्तरीत्या नातिप्रसंगवारणसंभवः, तादृशबाधादिरूप दोषस्य व्यवस्थाप्यतया ·बाधग्रन्थः । ५१ [दी] अत्र वदन्ति - व्यापकतानवच्छेदकमपि रूपं लाघवज्ञानादि सहकारिवशा दनुमितौ प्रकारीभवति । यथा जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वादित्यत्र जीवनप्रतियोगित्वम् । [ग] सामान्यरूपेण बाधितविषयकानुमिता वहेतुम्नया वादृशदोपविरहस्य तादृशभ्रमानुमिति विरहाप्रयोजकत्वात् ; तथापि तन्मते सामान्यरूपम पक्षबाधितविशषानुमित्यप्रसिद्ध्या तत्सामग्रयकल्पनेन न तत्प्रसंगः । प्रत्यक्षेप्रसिद्धस्य सामान्यरूपेण बाधितविशेषभानस्यानुमितावभावस्तु तादृशप्रत्यक्षसामग्रोविरहप्रयोज्य एवेति । यद्यपिसाध्यतावच्छेद कप्रकारेणा प्रसिद्धामव प्रसिद्धमपि साध्यं धूमगोत्वादिकं साधये दिति मूळेलेखनात्साध्यतावच्छेदकवनित्वादिप्रकारक बाधितविशेष सिद्धिविरोधितया बाधस्यहेत्वाभाखत्वं मूलकाराभिप्रेतं, तथापि स मानविषयकत्वेन विरोधिताया विचारासहत्वात् तामुपेक्ष्य सहकारि विशेषवशा व्यापकतानवच्छेदकप्रकारेणापि साध्यस्यानुमितो भान मभ्युपगम्य .समाधत्ते (अबवदन्तीत्यादि) “ लाघवज्ञाना ” दीत्यादिना एकविशेषबाधपरिग्रहः ( प्रकारीभवतीति ) साध्यांशइत्यादिः । अत्रापसिद्धान्तशंकामपनिनीषु मणिकारसंमति मादर्शयितुं यत्रतस्यापि व्यापकतानवच्छेदकप्रकारकत्वमनुमतं वथाविधदृष्टान्तद्वयमाह"यथे"त्या दिना (इत्यत्रेति ) व्यतिरेकिग्रंथे मणिकारोपदर्शित बहिस्सत्त्वसाधक लिंगविशेषणासिद्धिपरिहारफलकानुमानइविशेषः । “जीवनप्रतियोगित्व" मितिभावप्रधानं । व्यापकतानवच्छेदकमपि साध्यांशे लाघवज्ञानबलादन्य तर प्रतियोगित्वांशे प्रकारीभवतीत्यनुषंगादिनान्वयः । ननु प्रतियोगितात्वरूपव्यापकतावच्छेदकप्रकारेणैव लाघवज्ञानवळाद्विशेषस्य जीवनप्रतियोगित्वस्यसिद्धिः, नतुताद्रूप्येण नचैवं • लाघवज्ञानस्यानुप योगः-परामर्शस्यैव सामान्यरूपेणा बाधितविशेषानुमापकत्व संभवादिति त्वाच्यम्, अपरविशेषभाननिवृत्ती लाघवज्ञानस्योपयोगात् ; यदिचवा . तत्रान्यवर ।

·गदाधरीये- [ दी ] अन्यथा जीवित्वेसति गृहासत्त्वस्य हेतोरसिया बहि स्सत्तानुमानायोगात् । एवं क्षित्यादिकर्तु रेकत्वमपि । अन्यथा एको नेको वा क्षित्यादिकर्तेति सन्देहप्रसंगात् । [ग] धितविशेषभासक लाघवज्ञानरूपदोषविरहादेवा बाधितविशेषधार्मिक लाघवज्ञानदशायां तादृशविशेषभानासंभवाद भवाधितविषयक लाघव ज्ञानस्योपयोगितान घटते, तदाभवतु तदनुपयोग्येव, बाधितर्मिक लाय वज्ञानमेव तद्भाननियामकतया अबाधितभानप्रतिबंधकतया चोपयुज्यता मित्यतआह (अन्यथेति).(बहिस्सत्वानुमानायोगादिति)यत्रज्योतिश्शास्त्राव धारितनियमा समयविशेषजन्यत्वादिरूपलिगा देवदत्तस्य शतवर्षजीवि ताप्रथममवधारिता, अनन्तरंच भूयोभयोगृह एवं दृष्टा शतवर्षजीवीगृह एवेतिनियमो वधारितः, ततःकदाचियोग्यानुपळभ्या गृहेतदभावं निधि स्य प्रतिसंधत्ते देवदत्तस्य शतवर्षजीविश्वेतदुपपादकं पहिम्खत्वमावस्यक मिति गृहएवेति नियमो नसंभवति, ताशनियमत्वच मरणस्यावश्यक तया तादृशजीवित्वनिश्चायक नियमोनखंभवतीति हाशनियमग्रहोऽप्रमा किंवा एतादृशनियमग्रहएवेति देवदत्तोजीवति मृतोवेति, तर मरणापेक्षया जीविवे लाघवग्रहेति जीवित्वोपपादक बहिस्सत्त्वसिद्धरनुमानतो निर्वा हादित्यर्थः। तथासति संशयकरणकार्यापत्ते निराकरणं नोपपद्यतइति भावः । ननु -तत्र सामान्यरूपेण जीवित्वसिद्ध्यैव विशेषवंशय निवृत्तो मानसीहतुसिद्धिरित्यपि मणिकाराभिप्राय स्संभवतीति समानविषय कत्व प्रयुक्तविरोधित्वाभिप्रायकतयापि सन्मूलव्याख्याखंभवात् अनुमिते यापकतानवच्छेदकमकारकत्वस्य मणिकारानुमतत्वनलभ्यत इत्यनुशये न दृष्टान्तान्तरमनुसरति(एवमिति ) (क्षित्यादिकर्तुरेकत्वमपीतिइश्वरानु मानइत्यादिः। प्रकारीभवतीत्यनुषंगादिनान्वयः। सकावस्या प्रकारचे श्वर एकत्वानेकत्वयो नित्यसंशयइति पूर्वपक्षयित्वा छापवस्य प्रमाणसह कारितया सिद्धान्तं प्रणयतो मणिकृतोनुमतो युक्तिमाह (अन्यषेति) ·[ दी ] अनुमितेश्च ताप्येण लवाविषयकत्वे तथाविधानुव्यव सायविरहात् सतिलाधवप्रतिसन्धाने लघ्वर्थपरिच्छेदकत्वमनुमानस्येत्यपि नसिद्ध्येत । इत्थञ्च विशेषतोजायमानानुमिति विरुणद्धि बाध इतिबाधः - [ग] क्षितिकर्तुरेकत्वञ्च नक्षितिकर्तृनिष्ट भेदाप्रतियोगित्वं, भन्यत्र तदप्रसिद्धः, क्षितिकर्तरिचलाघवज्ञानं विनातदप्रसिद्धेः अनुपस्थिते तबलाघवज्ञानासंभवाद । यणुकादि करि अंकुरादि कर्बभेदएव क्षित्यादिकर्तुरेकत्वम्, अंकुरादिकर्बभेदश्चां कुरादिक तरिसिद्ध तत्रैवप्रसिद्धयतीत्युपस्थिते. सत्रैव लाघवज्ञानसंभवेन तत्व हकृतद्वयणुकादिपक्षक सकर्तृकत्वानुमानात् दयणुककादो अंकु रादिकत्रभेदरूपं ककत्वं सिद्ध्यतीति - वाच्यम् , कार्यत्वादिलि गेनांकुरादौ विशिष्यसकर्तृकावस्य प्रथमतः सिद्धावपि प्रत्येक मंकुरादा वुभयकर्तकस्वसंशयसंभवेन तत्कनिष्ठभेदाप्रतियोगित्व लियसंभ वात् । किन्तु आत्मानात्मोभयावृत्ति दुःखव दवृत्ति द्विवशून्यत्वं तत् । ताशद्धिवं आत्मेतरद्रव्यद्धये प्रसिद्धं तच्छून्यत्वंच गुणादाविति । ननु-बापवारसामान्यरूपेणैव लध्वर्थविषयिणी अनुमितिरस्तु, नत व्यापकतानवच्छेदकधर्मण, लध्वर्थविपरीतसंशयच लघवधारेव निवर्त विष्यतीत्याशंक्य युक्तयन्तरमाह ( अनुमितेश्चेति ).( सादृष्येणेति ) लावधीविषयतावच्छेदकमहानखीय बहित्वादिरूपेणेत्यर्थः । विधानुव्यवसायविरहात "- महानसीयंवद्विमनुमिनोमीत्यनुव्यवसाया सम्भवात् ( नसिद्धरदिति ) तथाच बहिमनुमिनोमीत्यादिमतीत: वद्धिविषयकवादिमात्रसाधकतया विशेषतो महानतीय बयादिविषयक स्वसाधकप्रतीतिविरहादितिभावः । भवतु छायवज्ञानादिवशात व्याप कतानवच्छेदकप्रकारेण साध्यानुमितिः, तावता किमायातमित्याको क्षायामाह ( इत्थंति ) महानसीयवयादी लाघवामिायादि लायव ज्ञानबहकृता दहिव्याप्यवान् पर्वतइतिपरामर्शात् महानसीयवहयादि ·गदाधरीये- [ दी ] पृथक् । सलिंगपरामर्शात् कथं भ्रान्तानुमिति र्जायतां; नजाये तवा कथ यथार्थेतिचेत् ? बाधानवतारे बाधितार्थ लाघवज्ञानादोषादेक, [ग] बाधाग्रहदशायामिव तद्ब्रहदशायामपि पर्वतो महानसीयवाहिमानित्यनु मितिस्स्या द्यदिनासौ प्रतिवन्धकोभवेदितिवाधः पृथग्दोषइत्यर्थः । शंकते ( सल्लिंगपरामर्शादिति ) ( कथं भ्रान्तानुमितिरिति ) दोषविरहा दितिभावः (नजायतवा कथं यथार्थति ) अनुमितिरित्यनुषज्यते । गुण रूपकारणसत्त्वादितिभावः । उभयत्रैक मुत्तरमाह ( बाधानवतारइति) असल्लिंगपरामर्शाभावपि बाधानवतारसहकृता द्वास्तववाधितार्थविषयक लाधवज्ञानरूपाद दोषाद्धेतोरेव भ्रान्तानुमितिः बाधग्रहरूपोत्तेजकाभा वविशिष्टतादृशदोषरूपप्रतिबन्धकसत्त्वात प्रमानुमित्यनुत्पाद श्चोपपद्यत इत्यर्थः । यद्यपि भ्रमरूपपरामर्शविरहेपि ग्राह्याभाववद्विशेष्यकव्याप्यवत्ता ज्ञानरूपा सल्लिंगकपरामर्शः तत्राक्षतएव, तथापि नतन्मात्रात्पर्वतादौ महानसीय वढ्यादिभानमिति लाघवज्ञानस्यदोषताया आवश्यकत्वे तस्य तथात्व मप्रामाणिकं । नच-लाघवज्ञानं विनापि महानसीय वहिव्याप्यवान् पर्वतइत्यादि परामर्शा ड्रमानुमित्युत्पत्त्या तादृशपरामर्शस्यापि दोषत्व मावश्यकमितिवाच्यम् , सर्वसाधारणपरामर्शत्वस्यैकस्याभावात् , पर्वत विशेष्यक महानसीय वह्नयनुमितो तद्विशेष्यकमहानखीय वहित्वाव च्छिन्ननिरूपित व्याप्तिविशिष्टहेतुमत्तापरामर्शस्यहेतुस्वेपि महानसीयवड्य भाववद्भिशेष्यक शुद्धवहिव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वाकल्पनाद । परा मर्शलाघवज्ञानयो र्जन्यतावच्छेदककोटा वव्यवहितोत्तरत्वनिवेशा ल्लाघ वज्ञानजन्यानुमिती महानतीय वहिव्याप्यवत्ता परामर्शस्य तजन्यानु मिती च लाघवज्ञानस्यनव्यभिचारः। केचित्त- लाघवज्ञानोपनीत महानसीयवादी नविधेयतावच्छेदक तारूपविलक्षणविषयता स्वीक्रियते, अपितु प्रकारतामात्र, पर्वतोवाति ·बाधग्रन्थः । मानित्यादि सिद्धिदशायां तादृशानुमिति नजायतएव, महानसीयव द्विव्याप्यवत्तापरामर्शजन्यानुमितो च महानसीयत्वसहितं वद्वित्वमेव विधेयतावच्छेदकमिति कार्यवैचित्र्यानपरस्परं व्यभिचारइत्याहुः । तन्न, लाघवज्ञानादधिकविषयकानुमितेः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारक सिद्धिप्रतिवध्यत्वे देवदत्तजीवनमरणा न्यतरप्रतियोगित्व सामान्यनिश्च यदशायां लाघवज्ञानाजीवित्वस्य विशेषतो सिद्धया बहिस्सत्त्वानुमा नानुपपत्तेः । एवंच तादृशसिद्ध्यभावा घटितलाघवज्ञानसहकृतसामा न्यधर्मावच्छिन्न व्याप्यवत्ताघटितसामग्रयाः भिन्नविषयक प्रत्यक्षादी प्रतिबन्धकताधिक्यं प्रामाणिकत्वानदोषायेतिसंक्षेपः । वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतइतिपरामर्शाद महानसीयवह्रौ लाघ वमिति लाघवज्ञानदशायां महानसीयवविभिन्न वड्यभाववानित्या दीतरचाधग्रहदशायां च पर्वतादौ बाधितमहानसीय वयाधनुमिति र्वाधानवतारदशायां जायते, नतु तदवतारदशायामिति विशेषबाधो संकीर्णतयाहेत्वाभासः, सामान्यधर्मावच्छिन्न साध्यकानुमितो विशेष व्यभिचारस्या दोषत्वादितिमणिकृतः । अत्रोपाध्यायाः - लाघवज्ञानादिवत्वेपि व्यापकतावच्छेदकतया गृहीतेनैव रूपेणानुमितिरिति महानसीय वनित्यादिना न महानसीय वढ्यनुमितिर्जायते । अपितु शुद्धवनित्वादिनैव । तत्रमहानसीय वढ्यभावधीनं विरोधिनी, द्वित्वावच्छिन्नाभाव निश्चयदशायामपि प्रत्येकं संशयादेरनुभवसिद्धतया ग्राह्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभाव निश्चय स्यैव विशिष्टधीविरोधित्वात् । अतोनविशेषबाधसंभवः । नच-बाधबद्धेः प्रतिबंधकतायां समानप्रकारकत्वस्य तंत्रत्वे लाघवज्ञानादि जन्यम हानसीय वन्यायनमिति यदि शुद्धवनिवादिनैव तमवगाहते तदात दनन्तरं महानसीयवनिमान्नवेति संशयस्स्यादिति ध्वर्थभासकमपि लाघवज्ञानमनुपयुक्तस्यादिति समानविषयकत्वेन बाधबुद्धविरोधित्व मनुमितो विशेषरूपेण लध्वर्थविषयकत्वं वावश्यकमित्युभयधैव विशे ·गदाधराये- पबाधाहेत्वाभासोभषेहितिवाच्यम्, लाघवज्ञानस्यैव सदृशवंशयविरो ঘিনা; মালালামাৰ জালম্বিৰ কাঘালনাঙ্কন न्तरमपिक्षणं संशयोपगमे क्षतिविरहादिति । अबनव्याः - शत, लाधवज्ञाननाशे लापवज्ञानजन्यानुमितिसत्वेपि यद्यतसंशयास्वीक्रियते तदालाघवज्ञानस्य लवर्थभावकत्वमेवोच्छि तजन्यानुमिती लवर्थविषयतायाव्यर्थत्वात तस्याः फलान्तरासत्त्वेपि लघ्वर्थविषयकत्वेनानुमिते रनुव्यवसाया लध्वर्थविषयकत्वं दुरपह्नवमितिवाच्यम् , यतोषनिमानित्यनुमि तेरनुष्यवसायस्थ बहानमनुमिनोमीत्याकारकतैव नतु महानसीयवहनिम नुमिनोमीस्थाकारकतेति तस्य तदवगाहिताया एवासिद्धेः । एवं महानसीयवह्नौ लाघवज्ञानसत्त्वे तदसत्वदशायामिव सल्लिंगकपरा मर्शात्ममानुमिस्स्यादिति लाघवज्ञानस्य प्रमानुमितिप्रतिबंधकस्य मुभ यमतएवावश्यकम् । तत्रोपाध्यायमते बनौमहानसीय वह्नौ च लाघ धमिति लाघवज्ञानदशायां पर्वतेपर्वतीय वन्यनुमितिनिहाय बाधिता আৰক্ষ কাঘালমবিশ্বনাম কামিবাখ ফাঘানান जकतावाच्या। तथाच पर्वतचत्वरादिविशेष्यक पर्वतीयचत्वरीयवन्यादि विषयकानुमितिवेन प्रतिवध्यत्वं पर्वतीय चत्वरीय वन्यादिधर्मिक लाय वज्ञानविरहविशिष्टमहानसीय वयादिधर्मिक लाघवज्ञानत्वेन प्रति बन्धकत्व मुपेयामित्येकैकस्य लाघवज्ञानस्य पक्षभेदेनानन्त्यं । नव्यमते चवाहित्य पर्याप्त विधेयतावच्छेदकताकानुमितित्वं बाधितवयादिधर्मिक लाघवज्ञानस्य प्रतिबध्यतावच्छेदक, पर्वतीयवहोलाघवमितिलाघवज्ञानाद पर्वतादौ पर्वतीयवाद्वित्वेनैवानुमित्युत्पादाद , तस्याश्च शुद्धवद्वित्वावच्छि नाविषयकतया लाघवज्ञानस्योत्तेजकत्वमन्तरेणैव निर्वाहइति न पक्षाभेदन प्रतिबन्धकताभदः । वहिवादी विधेयतावच्छेदकता पर्याप्तिनिवेशश्ोपा ध्यायमतेप्यावश्यकः, अन्यथा पर्वतीय वहिण्याप्यवानयं पर्वतइत्यादि ·बाधग्रन्थः । परामर्शान्महानसीयवह्नौ काघवज्ञानदशायां पर्वतादौ पर्वतीय बहिरवादिना पर्वतीयवह्नयनुमितेरनिर्वाहात् । अथ पर्वतादौ महा नसीयवद्यादे औंधग्रहदशायां तद्धर्मिकलाघवज्ञानसत्त्वेपि तत्र पर्व तीयवयादे रेवानुमिति नेब्यमतइति तादृशबाधग्रहस्य लाघवज्ञानप्र तिबन्धकताया मुत्तेजकत्वमावश्यकं, तथाच पर्वतादौ महानसीयवढे धिग्रहे प्युक्तलाघवज्ञानस्यसत्त्वे चत्वरादौ चत्वरीय बयनुमित्यनु दयात् तत्तर्मिकवयाद्यनुमितो तत्तर्मिकमहानसीय वहिवाधग्रहमु तेजकीकृत्यपक्षभेदेन लाघवज्ञानस्यापि भिन्न प्रतिबन्धकताकल्पनं नव्या नामप्यावश्यकमितिचेद ? सत्यं । एवमपि पर्वतादिविशेष्यक शुद्धव द्वित्वावच्छिन्न वहिविधेयताकानुमितित्वं बाधितवहिधर्मिकलाघवज्ञान प्रतिवध्यतावच्छेदकं नव्यमते, उपाध्यायमतेच पर्वतादिधर्मिक शुद्धवति स्वावच्छिन्न पर्वतीयवहयाद्यनुमितिस्वं, अन्यथा पर्वतादौ महानसीय बद्याद्यनुमितेरपि तद्धर्मिकलाघवज्ञानादनुपपत्तिरिति प्रतिवध्यतावच्छे दकलाघवान्नव्यमतमेवसाधीयः । नच - महानसीयवयादिधर्मिकला घवज्ञान प्रतिवन्धकतायां तद्वत्ताज्ञानप्रतिबन्धकबाध सदभावव्याप्यवत्ता ज्ञान तदभावावच्छेदकधर्मदर्शनाना मनेकेषां नव्यमते उत्तेजकतयागौ रवं, उपाध्यायमतेच पर्वतीयवयादिधर्मिकलाघवज्ञानमात्रस्योत्तेजक त्वात् तादृशवाधादिग्रहदशायामपि पर्वतादौ महानसीयवह्नयादे रेव वद्वित्वादिना भानसम्भवेन पर्वतीयवद्यादे स्तवमानानुपगमेन तादृशबा धादिबुद्धेरनुत्तेजकत्वमिति लाघवमिति वाच्यम् ; बाधादिबुद्धीनां महान सीयवहयादिमत्ताग्रह विरोधित्वेनानुगमय्य उत्तेजकत्वसंभवा नव्यमपि तस्य पृथगुत्तेजकत्वविरहाद । उपाध्यायमते पर्वतीयवयादिधर्मिक लाघवज्ञानादे यत्रोत्तेजकता तत्रपर्वतीयान्य वह्नयभाववानिति बाधादिबुद्धे रपि तद्दशायां पर्वतीयवयादिभान निर्वाहायोत्तेजकताया वाच्यतयागौर वाच्च । लाघवज्ञानप्रतिबंधकतायां बाधविशेषस्योत्तेजकत्वानुपगमे लध्वर्थ बाधग्रहदशायां लाघवज्ञानसत्त्वे अनुमितिरेवनस्यात् , प्रमायाभ्रमस्य च प्रतिबंधकसत्त्वादिति बाधग्रहाभाववैशिष्टयं प्रतिबन्धकेनिवेशितम्। बाध ·गदाधरीये- [दी] तथा सामान्यतो दृष्टात्तदितरप्रसिद्धाशेषविशेषबाधसहकृतात शिष्य माणप्रसिद्धप्रकारिकानुमिति र्जायते । यथा भोजनसाध्यकपीनत्वा दिवा सन्ध्याभोजनबाधे रात्रिभोजनप्रकारिका । एवं द्रव्यवृत्तित्वसा ध्यक गुणत्वादि च्छायां दिगंत द्रव्यवृत्तित्वबाधे, प्रसिद्धमनोवृत्ति . [ग] ग्रहश्चविरोधिग्रहमात्रोपलक्षणम् । तेषांच महानसीयवदयादिमत्ताग्रह विरोधित्वेनैकाभावः प्रातिस्विकरूपेणाभावकूटोवा निविशतामित्यन्यदे तत् । प्रतिबध्यतावच्छेदकंच न यथार्थवव्य नुमितित्वं, यथार्थत्वस्य तद्धति तत्प्रकारकत्वस्य तत्तदहिव्यक्तिभेदेनभिन्नत्वात । नापिवढ्यन्तरानु मितित्वम्, वहिद्धयलाघवज्ञानसत्त्वे परस्परप्रतिबंधेनानुमित्युच्छेदन संगात् , एकलायवज्ञाने अपरलाघवज्ञानानुत्तेजकत्वेगौरवात् । किन्तु शुद्धवद्वित्वावच्छिन्न विधेयताकानुमितित्वमेव । अवोमहान सीयत्वादिभानसिद्धिरितिदिक् । इतरबाधस्य सामान्यतोदृष्टस्यापि व्यापकतानवच्छेदक प्रका रकानुमितिजनकताया मुत्तेजकत्वात तज्जन्यविशेषधर्म प्रकार कानुमिति विरोधितयापि बाधस्य हेत्वाभासत्वं व्यवस्थापयति (तथेति) सामान्यतोदृष्टात् सामान्यधर्मावच्छिन्न व्याप्यव ताज्ञानात ( तदितर प्रसिद्धाशेषविशेष बाधसहकृतादिति यद्यद्विशेषरूपावच्छिन्न सामान्यं नप्रसिद्धं तदेकतर रूपभिन्नापर रूपावच्छिन्नस्य बाधसहकृतादित्यर्थः ( शिष्यमाणप्रति द्धप्रकारिकेति) यद्विशेषरू गवच्छिन्नस्य बाधोनगृहीतः तद्धर्मावच्छिन्न प्रसिद्धप्रकारिकेत्यर्थः । वदानीमप्रतीतस्यात्मवृत्तित्वस्य बाधाग्रहेपि दिगन्तद्रव्यवृनित्वस्य बाधग्रहेपि विशेषतो मनोवृत्तित्वानु मित्युत्पत्त्यासहकारिशरीरे प्रसिद्धिनिवेशः । संध्याभोजनप्रसिद्धिदशायां दिवाभोजनमात्रबाधग्रहात् विशेषतोरात्रिभोजनस्य पीनत्वेनान्यधा सिद्धयासाकल्यनिवेशः । अज्ञातसुरभिगंधस्य सुरभिविजातीय गंधवाध ·वाधग्रन्थः । प्रहात् पृथिवीत्वेन सुरभिगन्धत्वावच्छिन्न प्रकारकानुमित्यनुत्पत्त्याप्रसिद्ध स्सहकारितालाभाय शिष्यमाणेप्रसिद्धिविशेषणमुपात्तम् । अत्रेदंबोध्यम् । यादृशसामग्रीवलाद आत्मवृत्तित्वाप्रसिद्धिस्थले तद्धा धाग्रहेपि मनोवृत्तित्वानुमिति स्तादृशी खामग्रयगृहीतबाधस्यात्मवृत्तित्वस्य प्रसिद्धिदशायामपि, तत्कथं तदानीं न मनोवृत्तित्वानुमितिः? नहि मनोवृत्तित्वानुमितावात्मवृत्तित्वप्रसिद्धेः प्रतिबन्धकत्वं सम्भवति, येनतत्स वात्सामग्रीविरहः; तथासति तद्भाधग्रहेपि मनोवृत्तित्वानुमित्यनुपपत्तेः । नच-तत्तद्विशेषवाधग्रहाभावविशिष्ट तत्तद्विशेषपसिद्धेः प्रतिबन्धकत्वा नायं दोषइतिवाच्यम् , तथाखतीतरवाधग्रहहेतुताया नियुक्तिकत्वापत्तेः, उत्तेजकतथैव तदुपयोगोपपत्तेः । यत्र विशेषान्तरमात्रस्यैव नप्रसिद्धिः तत्रोपस्थितविशेषप्रकारकानुमिते रणाय विशेषान्तरप्रसिद्धरेव हेतु लायाः कल्पनौचित्यात् । तस्मात्तद्धर्मविशेषितः सामान्यधर्मावच्छिन्न विषयकानुमितो तद्विपरीतधर्मसहित सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावग्रहएव हेतुः । नतु विशेषधर्मान्तरसहित सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावग्रहः । तद्विपरीतधर्मश्च तदल्यन्ताभावः, तदन्यत्वश्च । अत्यन्तान्योन्याभावयो श्च विपरीती प्रतियोगिप्रतियोगितावच्छेदको । अभावग्रहे. प्रतियोगि लावच्छेदक सामान्यघटितविशेष धर्मप्रकारेण भासमाने प्रतियोगिनि निरुक्तयद्धर्मविपरीतधर्मस्य यादृशं विशेषणत्वं तादृशमेवचानुमितौ त धर्मस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेषणत्वं । महानखीय वहिभिन्नवद्य भाववानित्यत्र बाधग्रहे महानसीयत्व विपरीतस्य महानखीयान्यत्वस्य प्रतियोगिनि साक्षाद्विशेषणतेति साक्षान्महानसीयत्व विशेषितस्य व द्वित्वावच्छिन्नस्य महानसीयवहिमानित्यनुमितो भानं । विशेष्याभावा न्य विशिष्टाभावववृत्तित्वादि बाधग्रहे विशेष्याभावान्यत्वादेः वृत्त्यादि विशेषणकोटिप्रविष्टे अभावादी विशेषणत्वमिति वदधीनविशिष्टव्यभि चाराद्यनुमितावपि तादृशाभावादी विशेष्याभावत्वादि सामान्यधर्मस्य विशेणतयाभाना दिशेष्यव्यभिचारादिसिद्धिः । तथाच - नायं रात्रिभि ·. गदाधरीये- অষ্কাশালী, তানমনীশিল্পখৰবি ৰামায়ামৰাৰাধি লাখ ग्रहदशायामेव पीनत्वगुणत्वादिना रात्रिभोजनमनोरूपद्रव्यवृत्तित्वादि प्रकारिकानुमितिः । दिवानभुते न सन्ध्यायां भुडू - नपृथिवीवृत्तिः न जलवृत्तिरित्यादि विशेषाभाव कूटग्रहश्च सामान्याभाव ग्राहकतयैवोप युज्यत इति । यद्यप्येकविशेषाभावग्रहस्थले तद्विशिष्टसामान्यसाधकहेतुतएव विशेषान्तरप्रकारिकासिद्धिरापिसम्भवति, तथापि यत्र तद्विशिष्टसामान्य साधकदेतौ विशेषान्तरव्याप्तिग्रहो प्रामाणिकस्तत्र तस्सिद्धयर्थमीदृश सामग्रयन्तरकथनम् । नच - तत्रापि फलानुरोधात् तादृशग्रहकल्प नमेवोचितमितिवाच्यम् , यत्रपूर्व हेत्वाद्यनुपस्थिरया व्याप्तिग्रहोबाधित स्तत्र तत्कल्पनस्यासम्भवात् । नच -विशेषणविशेष्ययो रुपस्थिती मानसविशिष्टोपस्थितिसंभवात् कालविळम्बेनव्याप्त्यादिग्रहः अनुमि तिश्च शक्यते कल्पयितुं, यत्रचव्याप्त्याद्यग्रहः प्रमाणान्तरसिद्धस्तर फळमेवापलपनीयमितिवाच्यं, यवधूमत्वादिकमनुपस्थितं अथचशद्धादि ना वद्विव्याप्यमहानसीयान्य वयभावाभयत्वादिना महानसीयवयादि व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षधर्मताग्रहः तत्रसर्वमतसिद्धमहानसीय वढ्या अनुमित्यर्थ ताशव्याप्यादिज्ञानस्य तादृशानुमितिसामग्रीत्व मक रुपयित्वा महानखीयान्य वयभावादिग्रह सहकृतवयादि व्याप्य वत्ताज्ञानस्यैव तादृशानुमितिसामग्रीत्व कल्पनादेवोपपत्तेः लापाद रन्याय्यत्वादिति । यथाविशेषान्तरबाधग्रहसहकृता सामान्यज्ञानसाग्री नवच्छेदकविशेषधर्मप्रकारेण व्यापकानुति जनयति तथासामान्य ज्ञानसहकृता विशेषान्तरबाधग्रहसामग्रयपि विशेषधर्मप्रकारेणा व्या पकमप्यनुमापयति, स्थलद्धयपि विशेषधर्मप्रकारक संशयानु त्पाद स्यानु भाविकत्वात् । तथाविधसामग्रयाः तादृशानुमिति जनकत्वोपगमे वहिमहानसीयान्य वहभावव्याप्योभयलिंगक महानतीय वहिरवावच्छिन्न फळाप व्यापकता ·बाधग्रन्थः । ६१ (दी त्वानुमिति र्जायमाना मनोवृत्तित्वाभावप्रमयाबाध्यतइति विशेषबाधो दोषः । 'किन्तु साध्ये' त्यादिकमापाततः । वस्तुतस्त प्रतियोग्यसमाना धिकरण संबन्धविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताक साध्याभाववद्गामित्वं व्यभिचारः । स्वप्रागभावेनेत्या दिकं स्पष्टत्वेनोक्तम् । तत्रतदानी [ग] साध्यकपरामर्शस्य महानसीयवद्वित्वावच्छिन्न विधेयताकानुमितो हेतु स्वान्तराकल्पनाच्चेति मतमवलंब्यमणिकृता पुरोवर्तिविशेश्यक वद्वित्व प्रकारकज्ञानत्त्वावच्छिन्ने बनिस्वाभाववतिवाहित्व प्रकारकत्वाभावानु मानात् पहित्यवति वाहित्वप्रकारकत्व रूपप्रामाण्यसिद्धि रंगीकृते त्यवधेयम् । ज्यभिचारशरीरेत्यन्ताभावत्वेना भाषानिवेशेष्यावश्यक प्रतियोगिवे यधिकरण्यादि विशेषणेन ध्वंसप्रागभाववारणात किन्तुलाध्यात्य न्ताभाववद्गामित्व " मिति मूलमसंगतमित्यभिसंधायाह (किन्तुसाध्ये त्यादिकमापाततइति ) प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यविशेषणेनेव साध्य तावच्छेदक ঘাষান্তৰিহালনা ध्वंसप्रागभावादि श्यावृत्तिस्संभवति, ध्वंसप्रागभावयो रत्यन्ताभाव विरोधित्वमतेपि तयो धर्मविशेषसंबंधविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वे मानाभावादिति दर्शयितुं साध्याभावे प्रतियोग्यसामानाधिकस्यमिव संबंन्धविशेषा वच्छिन्न धर्मविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमपि विशेषणंदर्शितम् । स्वध्वंस प्रागभावावच्छिन्नस्य स्वाश्रयस्य च साम च सामयिक स्वात्यन्ता भावावंच्छिन्नत्वसवाव अत्यन्ताभावं परित्यज्य ध्वंसप्रागभावोपादान मयुक्तमित्याशंक्याह (स्वप्रागभावत्यादिकमिति) (स्पष्टत्वेनेति) तयोः प्रतियोग्यधिकरण वृत्तितायोः सर्वमतसिद्धत्वादितिभाकः त्यादिकाले घटादौ गन्धात्यन्ताभावासत्त्वे तद्धत्वादिना साध्यतायां प्रागभावादिकमादाय बाधसमर्थनेपि रूपत्वगन्धवादिना सामान्यधा मपुरस्कारेण साध्यतायां नवाधनिर्वाहइति प्रागभावादिमत्यत्पन्ताभाव उत्प ·गदाधरीये- [म प्रसिद्धाभाववति पक्षेव्यभिचारान्न तत्सिद्धिरितिचेत् ? तीसत्य सिद्धाभाववति सपक्षेव्यभिचारात् तमपि नसाधयेत् । तदज्ञाना त्तत्सा धनेनुमितिरप्रमास्यात् । अथ पक्षवृत्तेरन्यएव धूमादिः सपक्षे, तर्हि गोत्वपृथिवीत्वद्रव्यत्वादे र प्रसिद्ध सास्नानुमानं नस्यात् , सास्नादिप्रत्येक व्यभिचारात् । यदि च साध्यतावच्छेदक सास्नात्वादि सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववति न गोत्वादिकमिति न व्यभिचारः, तार्ह धूमप्येवं व्यभिचाराभावात साध्यतावच्छेदकेन प्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्धमपिसा ध्यं धूमगोत्वादिकं साधयेत् यदि बाधो नदोषइति क्यम् । साध्याभावव न्मात्र सहचारो न व्यभिचारः, साध्यप्रागभावध्वंसवदृत्तित्वेन व्यभिचा रितया पृथिवीत्वादिना गन्धादेव्यत्वादिना गुणस्थानुमानभंग प्रसंगात् । किन्तु साध्यात्यन्ताभाववद्गामित्वम् । एवं च स प्रागभाव प्रध्वंसावच्छिन्न तदाश्रये तत्प्रतियोगिसाधने पक्षेव्यामचारोनेति बाधो , [दी] तदत्यंताभावस्यापि व्युत्पादितत्वात । अतएवोत्पत्तिकालावच्छिन्ने घटे पृथिवीत्वादिना रूपादिसाधने बाधो निराबाधं पद मादधाति । - स्वीकारआवश्यकइत्याह (अतएवेति) अतएक ध्वंसप्रागभा. वसमयेत्यन्ताभावसत्त्वादेव । अन्यथारूपादि सामान्याभावज्ञानस्व स्वतो रूपत्वावच्छिन्नज्ञानविरोधितया ध्वंस. प्रागभावयोः बाधत्वासंभवेन उक्तस्थलेबाधानवकाशाद उपष्टभासंगतिः । नहिसाध्य प्रतियोगिकाभाव मात्रज्ञानमेव साक्षात्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यधीप्रतिबंधक तत्तत्साध्यव्यकत्यभावज्ञानस्यापि हाध्यसामान्यधीप्रतिबंधकतापत्तेः । किन्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावज्ञानमेव । नहिध्वंस, प्रागभावयोः सामान्यधर्मावच्छिन्न साध्यकस्थलेतथारब, सामान्यधर्मस्य तत्प्रति योगितानवच्छेदकत्वदिति ।

·बाधग्रन्थः । म) दूषणं । अथावच्छेद्ये सिद्धसाधनं, अवच्छेदके हेत्वसिद्धिः, विशिष्टंच नान्यदिति चेत् ? तर्हि प्रागभाव प्रध्वंसप्रतियोगिनो रेकवृत्तित्वे नैकसमयतापिस्यात् । अथ यत्समयावच्छेदेन तत्र प्रागभावः प्रचं सोवा नतत्समयावच्छेदेन प्रतियोगीतिचेत् ? तर्हि तदवच्छेदेन प्रतियोगि साधने न सिद्धसाधनं, किन्तु बाधएव । . [ग] मूळे (अवच्छद्यसिद्धसाधनमिति) विशिष्टघटके शिष्येघटादी साध्यसाधने, सिद्धस्याबाधितस्यैव, साधनं, प्रमारूपवानुमितिरिति यावत् । तथाचतत्रवाधीनदोषइतिभावः । " अवच्छेदके"-ध्वंस प्रागभावादि रूपविशिष्टघटकविशेषण । "हत्वसिद्धिः" - प्रथिवी स्वादिरूपहेतोरसिद्धिः । ननु ननु - विशेष्यविशेषणपक्षके असंकीर्ण बाधासंभवेपि विशिष्टपक्षकेतस्य निष्प्रत्यूहतेत्यताह (विशिष्टंचेति) (नान्यादित) विशषणविशेष्याभ्यामितिशेषः । गंधादौ गंधप्राग भावाद्यपलक्षित घटादिवृत्तित्वसत्त्वेपि न तद्विशिष्टघटादिवृत्तित्वम् । नहितद्वद्धृत्तितयैवैकसमयावच्छिन्न तद्वदृत्तित्वरूपं तद्विशिष्टवृत्तित्वं निर्वहति, तथासति प्रतियोगिनो ध्वंसप्रागभावादिमवृत्तितया एकस मयावच्छिन्न तत्तामानाधिकरण्यमपि स्यादिति विरोधोभज्येव । यदि ध्वंसप्रागभावयोः प्रतियोगिनश्चैकाधिकरणवृत्तौ एकस्लमयोनावच्छेदक इत्येकसमयावच्छेदेनैकत्रावर्तमान स्वरूप विरोध स्तदापक्षतावच्छेदकध्वं सादिसमयावच्छिन्न तद्वृत्तित्वरूप तद्विशिष्टवृत्तित्वं प्रतियोगिन्यवगा हमानानुमिति र्बाधितविषयैवेति बादृशानुमिति विरोधी तदवच्छेदेन प्रतियोगिनोबाधो संकीर्णः तत्रदोषएव, पृथिवीत्वादिहेतौ तदिशिष्टवृत्ति त्वेसिद्धिविरहादितिसमाधत्ते ( तीत्यादिना ) आधिकरणैक्ये ·गदाधरीये- [म] अन्यथाभावात्यन्ताभावयो रप्यव्याप्यवृत्तित्वभंगः, एकवृत्तित्वात्। अवच्छेदकभेदेन वृत्तिरिहापि । तत्र देशभेदोवच्छेदको वतु समयभेदइति । इति श्रीगंगेशोपाध्याय विरचिते तत्वचिन्तामणावनुमानखण्डे बाधग्रन्थः। [दी] एवं साध्यवत्वानवच्छेदकदेशावच्छिन्नस्य पक्षत्वेपि बाघोबोध्यः । अथ पक्षताबच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धौ तदवच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानं प्रयोजकम् , अन्यथागृहीत भागासिद्धे र्घटत्वादेराप पृथिवीत्वा द्यवच्छेदेन रूपादिसिद्धि प्रसंगात; नच शिखरायवच्छेदेन धूमा [ग] नावच्छेदकैक्ये वाधकान्तरमाह (अन्यथेति ) ( अवच्छेदकंभेदेन तिरिति ) एकस्मिन्नधिकरणे विभिन्नावच्छेदेन वृत्तिरित्यर्थः । दीधितौ ( साध्यवत्त्वानवच्छेदकेत्यादि ) वह्निमत्तानवच्छेदक शिखरावच्छेदेन पर्वते धूमादिनावह्वयादिसाधनेपीत्यर्थः । तत्र पक्षताव च्छेदकशिखराधवच्छिन्ने धूमादिमत्त्वस्य तदवच्छेदेन वयाद्यनुमिति जनकज्ञानविषयस्यासत्त्वा इत्वसिद्धिरिति कुतोबाधस्यासंकीर्णता , पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेण हेतुमत्ताज्ञानस्यावच्छेदकावच्छे देनानुमिति जनकत्वे भागासिद्धे रदोषता प्रसंगादितिशंकते ( अथे स्यादिना) घटत्वादरितिपश्चमी ( पृथिवीत्वावच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रसंगा दिति ) पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यमात्रेण पटादौ घटत्वाद्यभावरूप भागासिद्धिग्रहेपि तसामानाधिकरण्यमात्रेण तद्वत्ताग्रहसम्भवादिति भावः । भागासिद्धर्दोषत्वानुरोधेन पक्षतावच्छेदक पृथिवीत्वाचंशे खाध्यस्यानतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्वावगाहनुमितो तत्रतोस्ता दृशावच्छेदकत्वावगाहिपरामर्शत्वेन हेतुस्वमास्तां, पक्षतावच्छेदकदेश ·बाधग्रन्थः । दौ] दिमत्त्वमितिचेन्न;-अवच्छेदकत्वयो वस्तुनोर्भेदात् । शाब्दसामा न्यस्या किञ्चित्करत्वात् । अवच्छिन्ना वृत्तेरपि च हेतोस्तत्त्वेन गृही ताज्जायमानानुमिति विरुणद्धिबाधप्रमा । संकरेपि वस्तुनो ज्ञानासंक रात् । सुखाद्यनवच्छेदक शरीराद्यवन्छिन्नात्मादौ सुखादिसाध्यक [ग] काळयो स्स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकावावगाहिन्यामनुमितौर नताह शावच्छेदकत्वावगाहि परामशत्वेन, तदवच्छेदेनवाधबुद्धयादि रूपम तिबंधकाभावसहित सामानाधिकरण्य मात्रविषयकानुमितिसामग्रीतः तादृशानुमितिस्वीकारे क्षतिविरहात् । अवच्छेदकत्वपदार्थयों देनैकस्य बाधाभावमात्राव भानेप्यन्यस्य भानेधिकापेक्षायां बाधकामावादितिस माधचे (अवच्छेदकत्वयोरिति ) शिखरावच्छेदेनवद्वयनुमितौ तदवच्छे देन हेतुमत्ताज्ञानस्य हेतुत्वमभ्युपेत्यापि तत्रवाधस्यदोषतां व्यवस्था पयति ( अधाच्छन्नावृत्तेरिति ) शिखराद्यवच्छेदेन धूमाद्यसत्त्वेपि तद वच्छिन्नत्वननमविषयीभूतधूमादित स्तदवच्छेदेन वद्यनुमित्युत्पत्ति बाध प्रमेव विरुणद्धीति बाधो दोषइत्यर्थः । बाधबुद्धेः प्रमात्वाभिधानं तद्धि चय दोषप्रसिद्धि सूचयितुम् । तथापि तत्रापि स्वरूपसदासद्धि संक रस्वत्याशंक्य तसंकरस्या किश्चित्करत्वमाह (सकरपीति ) (ज्ञाना संकरादिति) असिद्धयज्ञानदशायां बाधज्ञानस्यैवानमित्यनुत्पाद प्रयो जकत्वादित्यर्थः । वस्त्वसंकरस्थलमायाह (सुखाद्यनवच्छेदकेति) सुखाद्यनवच्छेदकं यन्नारकीयशरीरादिकं शरीरव्यक्तिविशेषादिकं वापक्षतावच्छेदकं तदवच्छेदेवात्मादिरूपपक्षे समवायेन सुखादिरूप साध्यव्याप्यस्य दुःखादिरूपहेतोविद्यमानत्वादित्यर्थः । तथाच तादृश हेतोरसिद्धिविरहात पक्षतावच्छेदकशरीराविशेषाद्यवच्छेदेन साध्यामा वोऽसिद्ध्यायसंकीर्णोबाधइतिभावः । व्याप्यवृत्तेम्सर्वावयवावच्छेदन वृत्तिमत्त्वे मूलावच्छिन्न वृक्षः कपिसंयोगी एतदक्षत्वादित्यादावपि भूला ९ ·६६ गदाधरीये- [दी] दुःखादेर्वर्तमानत्वात् । कपिसंयोगानवच्छेदक मूलाधवच्छिन्नकपि संयोगादि साध्यकवृक्षविशेषत्वादे वर्तमानत्वाच्च । अत्रचैतत्कालावच्छिन्नः पर्वतोवह्निमानिति शब्दादिव एतत्कालावच्छिन्न पर्वतपक्षक धूमादेरप्येत कालावच्छेदेन वह्निमत्ताबुद्धि रनुभवसिद्धा नापह्नवमर्हतीत्यभिप्रायः । इतिदीधितौ बाधविवरणम् । [ग] वच्छिन्नवृत्तिकपिलंयोगाद्यभावादिरूप वाधस्या संकरइत्याह(कपीति) ननु-सर्ववानुमितौ साध्ये पक्षतावच्छदकसामानाधिकरण्यमेवभासते पक्षताधर्नताबला , व्याप्यस्यहेतोः पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यरूप पक्षधर्मतायाव्यापकस्य साध्यस्य पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यंविना नुपपद्यमानत्वात । नतु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमपि, साध्यस्यतद वच्छिन्नत्वं विनापिहेतोः पक्षधर्मत्वोपपत्तेः तदळविरहाद ; 'बाधाभाव बलात्तद्भानेन्यदप्यबाधितं साध्यादौ किन्नभासते; अथव्याप्यस्य पक्ष तावच्छेदक व्यापकत्वरूपं तदवच्छिन्नत्वं साध्यस्य वाहशतदवच्छिन्न- स्वमन्तरेण नोपपद्यतइति तदवगाहिनः परामर्शात्साध्ये पक्षतावच्छेद कव्यापकत्वरूप तदवच्छिन्नत्वावगाहिन्यनुमिति युक्तव, अतएषभागा सिद्ध दोषत्वमपीतिचेत ? भवतु तादृशपरामर्ग तादृशपक्षतावच्छे दकावच्छेदनानुमितिः ; नच तावतासंकीर्णमधलोलभ्यं, हेतोः पक्ष तावच्छेदकधर्मव्यापकत्वेबाधासम्भवात् ; एवं यत्रयदवच्छेदेन हेतु स्तत्र तदवच्छेदेन साध्यमितिव्याप्ती गृहीतायां देशकालरूपपक्षताव च्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानातदवच्छेदेन साध्यानुमितिस्स्यादेव, वा दृशव्याप्तिमतोहेतोः पक्षतावच्छेदकदेशकालावच्छेदेन सत्ताया स्तद वच्छेदेन साध्यवत्त्वमन्तरेणानुपपत्ते स्तद्भासकपक्षधर्मतावळसंपत्तरित्ये तावतापि नवाधासंकरसोलभ्यं, साध्यानवच्छेदक देशकालाधवच्छि त्रवृत्तिविशिष्टहेतौ दर्शिताया अवच्छेदकान्तर्भावेन व्याप्ते रसिद्धरित्यु पाध्यायानुयायिनामाक्षेपमनुभवावलम्बन परिहरति ( अत्रचेति ) "श दादिवे " स्यन्तं दृष्टान्ताभिधानं अनुभवदाढाय ।

·इदन्तुबोध्यम् - यादृशव्याप्तिज्ञाना स्पक्षतावच्छेदक साध्ययोः केवळमेकत्रद्धयमितिरीत्या वैशिष्टयविषयिणी प्रमानुमितिः, तत्पमात एवचेद्वाधविशेषाभाव सहकृता स्पक्षतावच्छेदक काळादिविशिष्टानु योगिकसाध्यवैशिष्टयविषयिणी भ्रमानुमितिर्भवे सदागुणादौ द्रव्यवृत्ति स्वोपलक्षितसतादि वैशिष्ट्यविषयकानुमित्योपयिक जात्यादिलिंगक प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वा विशेषित प्रतियोगिवैयधिकरण्पय टितव्याप्तिप्रमातः असतिबाधावतारे तद्विशिष्ट वैशिष्टय विषयीणी भ्रमानुमितिरपि तुल्ययुक्त्यायुज्यत इति व्यानौ प्रतियोगितावच्छेदकास च्छिन्न प्रतियोगि वैयधिकरण्य मनर्थक स्यादितिदिक् । इति श्रीमहामहोपाध्याय गदाधरभट्टाचार्य विरचिता बाधदीधितिटिप्पणी सम्पूर्णा ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.