·PR А Т А Р
COLLEGE
SRI
ཀྱི་འདི་ནི
LIBRARY
Class A
891.247
Bouk No.
JGIS. V.3.
Accession
NO
4138

·No text on this page.

·No text on this page.

·SANSKRIT SIKSHAMA NJARIBE
PART III
OR
SBVI
16
SANSKRIT THIRD BOO
SUITED TO BEGINNERS
BY
PANDIT-KULAPATI
SHRI JIBANANDA VIDYASAGARA. B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College, Calcutta.
Third Edition.
Calcutta.
PRINTED BY SIDDHESWAR PAN
AT THE SIDDHESWAR PRESS.
38. Shibnarayan Dass's Lane.
1901.
All Rights Reserved.
To be had from
Pandit-kulapati Shri Jibánanda Vidyasagara, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College,
No, 2, Rama'-natha Majumda'r's Street, Calcutta,

·No text on this page.

·संस्कृतशिक्षामञ्जय
तृतीयभागः।
पण्डितकुलपतिना
वि, ए, उपाधि-धारिणा
श्रीजीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्येण
सङ्कलितः।
हितीय संस्करणम् ।
कलिकातानगांम
सिद्धेश्वरयन्त्रे
मुद्रित:।
१९०१ ।

·প্রকাশক এজীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ,
২নং রমানাথ মজুমদারের স্ত্রী
কলিকাতা।
প্রিন্ট-সিদ্ধেশ্বর পান
৩৮ নং শিবনারায়ণ দাসের লেন
কলিকাতা।

·संस्कृतशिक्षामञ्जाः तृतीयो भागः । प्रथमोच्छासः । प्रखम्य परमात्मानं ग्रीजीवानन्द शर्मणा। बालानां ज्ञानाथ शिक्षामञ्जरी रच्यते । अस्ति मगधो नाम महान् जनपदः। तत्रासौत् पुष्य- पुरी नाम नगसे। राजहंसो नाम महाप्रतापस्तस्यां राना बभूव । तस्य वसमतोनात्री महादेवी परमविधेया धर्म- पालपद्मोद्भवसितवर्मनामधेयास्त्रयोऽमात्यायासन् । तेषाच धर्मपालस्य समन्व सुमित्रकामपाला:, पद्मोद्भवस्य सुश्रुतरनो- भवी, सितवर्मण: सुमतिसत्यवर्माणो इति सूनवः समभवद् । तेषु धर्मशीलः सत्यवर्मा संसारस्य प्रमारतां बुडा तीर्थयावार्थ देशान्तरमगमत् । कामपाल: वारनारौपये दुर्विनौतः पितुरग्रजस्य च शासनम.तिक्रम्य भुवं वनाम। रनोद्भवः बाणिज्यार्थ समुदपारगमनमका त। अपरे सुमन्त्र सुमित्र- सुश्रुतसमतयः पिटषु झुरलोकमिवेषु यथापूर्वमन्वतिष्ठन् । एकदा मगधाधिप्रति: मालमेन्द्रं मानसारं जियोषुर्महता बलसमुदायेन संग्रामभूमिमवानरत्। सोऽपि चतुरङ्ग बलो- दिलः सविग्रहो दर्प व तमभिजगाम। तयोच शस्त्रा. शस्त्रि हस्ताहस्ति परस्पराभिहतसैन्यं महत् जन्यमजनि।

·२ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभाग मास। जितय मालवनाथो मगधनाथेन । अथ कृपाक्रान्तचेता मगधेवरो मालवेन्द्र प्रक्षीणसकलसैन्य पुनः खराज्ये स्थापया- ततः स राजा राजहंसो विजयप्रफुल्लमना: स्वराज. धानों प्रत्येत्य अनन्यशासनां धरां शासदपि केवलमनपत्यतया जातदैन्यः सकललोकैकशरणं नारायणमजसमाराधयामास । अथ तदनमहिषी वसमतो प्रत्यूषसि देवानुग्रहेण यत- मनोरथपुष्पभूतं गर्भमाधत्त। राजापि तहिदित्वा सानेन्दः समाहूतनिखिलबन्धुवर्ग: निजोत्साइसम्यदनुरूपं सीमन्तो- नयनादिकं महोत्सवमन्वतिष्ठत् । कदाचित् सभासोनी नृपः सन्यासिनमेकमागतमभाषत "ननु तापस ! देशं सापदेशं भ्रमन् किमपि क्वचिदवगतञ्चेत् कथयतु भवान्” इति । तेन कृताञ्जलिना अभाषि “देव ! देवस्याज्ञां शिरसि धृत्वा अनेन अनाशङ्कनीयेन वेशेन महीं चरन् मालवदेशमनुप्रविश्य तत्र सुगूढं तिष्ठन् तस्य राज्ञ: समस्तमुदन्तमुपलभ्य प्रत्या- गमम्। मानी मानसारः संग्रामे भवतः पराजयमवाप्य नितरामवमानितः सुदीनमना महाकालनिवासिनं महा- कालमाराध्य तपःसन्तुष्टात् तस्मात् एकवीरारातिघातिनी महागदां प्राप्य कृतार्थम्मन्यः साम्प्रतं भवन्तमभियोक्तुमुद्य- च्छतोति श्रुत्वा देव: प्रमाणम्" इति । तदाकण्य अमात्या ऊचुः “देव ! यदयमरातिरप्रतिविधेयेन दैवबलेन योडु- मायाति तदस्माकमनेन योडुमसाम्प्रतम्"। एवं बहु विज्ञा- पितोऽपि तैः नरपति: महता गर्वण परीतः तेषां वचन- मनादृत्य प्रतियोडुमना आसीत् । आसीत् । महेश्वरदत्तबलो मान- मार: समस्तसाधनसमेतो मगधदेशं प्राविशत् । अत्रान्तरे मन्त्रिणो राजानं राजहंसं कथघिदनुनीय तदीयावरोधान् रिपुदुर्गमे विध्याटवीमध्ये मूलबलरक्षितान् न्यवेशयन् ।

·प्रथमोच्छासः। ३ णोत्। अथ राजा महाबलसामग्रीसमेतः संग्रामभूमिमवातरत्, अवारुणच महान्तमरातिं मालवराजम्। महति संप्रहारे चलति मालवराजो महतीं तां गदां मगधेखराय प्राहि- सा तु निशितशरशतेन शकलोकतापि अन्तरा देव- शरप्रतिविधेयतया सूतं निहत्य राजानं राजहंसं रथस्थमेव मूर्छितमकरोत्। ततो वोतप्रग्रहा अक्षतविग्रहाव वाहा देवगत्या रयमादाय अन्त:पुरशरख महारण्य प्राविशन् । तत्र अमात्याः कथञ्चिदक्षतशरीरा: समागत्य राजानमनवलोक्य देन्यपरीता देवोमवापुः । सा च तेभ्यो निखिलसैन्यक्षति राज्ञोऽदृश्यत्वञ्चाकण्वं शोकार्णवनिमग्ना राजानं गतजीवितं मन्यमाना तदनुमरणे मतिमकरोत् । अथामात्यपुरोहिता: समेत्य तां, “कल्याणि ! देवस्य निधनमनिश्चितम्, अन्यच दैवन्नेन कथितं भवत्या उदरे सार्वभौम: कुमारो वसतीति तदिदानीं तव मरणाय समुद्योगो न युक्तः” इति प्रबोध्य कथञ्चित् समसान्वयन् । अथ अईरावे निसुप्तनिखिलपरिजने सा महिषी शोका- णवमपारमुत्तर्तुमशनवती सेनानिवेशं शनैरतिक्रम्य यस्मिन् रथस्य संसततया तदानयनपलायनपरिशान्ता गन्तुमक्षमा: क्षमापतिरथ्याः समाकुला: समतिष्ठन् तस्य निकटे वटतक- शाखायाम् उत्तरीयान बन्धनं विरय मतकामा सायुकण्ठा व्यलपत् । तदाकण्यं तवस्थो मगधपतिरवशेन्द्रियः कथञ्चि- दनुत्क्रान्तजीवित: लब्धचैतन्यः तत् विलपितं देवीवाक्यमेव निशिन्वानः शनकैस्तामाद्वयत । सा तु तद्दचनं स्वरेण भर्तृवाक्यमेव मन्यमाना ससम्भममागत्य प्रफुल्लवदना तं नेवाभ्यां पिबन्तीव विकस्वरेण स्वरेण पुरोहितामात्यादिक समाइय तेभ्यस्तमदर्शयत् ते ऊचुः “देव ! वाहा: सार-

·४
संस्कृतशिक्षामश्वर्याः वतीयभाग
ध्यपगमे रथं रभसादरण्खमनयम्रिति दृष्टमस्माभिः । ती
राजा अब्रवीत् “तव निहतसैनिकग्राम संग्रामे मालवराजेन
प्रहितया मदया ताड़ितोऽहं मूर्छामेत्य प्रत वने वाईरानीतो
निशीथपवनेन लब्धसंशोऽस्मि" इति। ततो मन्तिपुरोहिता-
दयः तं शिविरमानीय अपनीताशेषशल्य विरोपितव्रणमकार्षः ।
प्रियभाषिखा राजा वसुमत्या असौ सुदीनान्तरात्मा मही-
पतिविविधप्रबोधवचनैः समारशासि
मथ कियता कालेन समावस्तचित्तो राजा सकलसैन्य.
सामन्तसमवेतः महातापर्स वामदेवं समाजगाम ।
कतातिथ्यो राजा तदाश्रमे कियन्तं कालमुषित्वा सं समा-
राधयन् समवोचत "भगवन् ! मानसारः प्रवलेन दैक्स हायेना
मां निर्जित्य मद्राज्य भुनक्ति। अहमयि उग्रं तपो विरचय्य
नदबलेन तमरातिमुन्मलयितुमिच्छन् भवन्तं शरणं गतः
इति । ततो मुनिरभाषत “राजन् ! तपसा अतिक्लेशकारिणा
अलम्। तवाग्रमहिषोगर्भस्थितो राजकुमार
मनोरथं सम्पादयिष्यति । कसन कालमपेक्षस्व" इति।
नदानील मगनचारिण्टा वाच तदेवानुमोदितम्। सजा
तदेव वचनमनुसरन् तत्र कालं प्रतीक्षाञ्चके ।
अथ कालेन प्राप्तप्रसवकाला वसुमती शुभे मुइत्तें सर्व
लक्षणलक्षितं सुतमसूत। कत्यवित् राजा महानन्दपरोतः
तेन मुनिना जातसंस्वारं कुमार राजवाहननामानमकरोत् ।
एतस्मिवेव काले समतिसुमन्त्रसुमित्र सुश्रुतानां मन्त्रिणा
प्रमतिमित्रगुप्तमन्त्रगुप्तविश्रुताख्याश्चात्वारः सूनवः समजायन्त ।
राजवाहनस्तैमन्त्रिपुत्त्रात्मविम्बैरिव बालकेलिमनु-
भवववईत।
एक
तक

·प्रथमोच्छासः। उपहारवर्मोत्पत्तिकथा । कदाचित् कयित्तापसः कमपि सुलक्षणं कुमारं राजे राजहंसाय समये अवोचत् "नृपते । कुशसमिदाहरणार्थिना मया वनमध्ये काचिदनाथा रुदती नारी अवलोकिता । निर्जनेऽस्मिबरण्य किमिति रुद्यत इति पृष्टा सा अभूणि प्रमृज्य सगद्दमवादीत् "भगवन् ! मिथिलेखरे प्रहार- वर्मणि निजसुहृदो मगधनाथस्य सोमन्तिनीसौमन्तम- होत्सवाय सपुत्चदारे पुष्पपुरोमेत्य कञ्चन कालमधिवसति मालवाधौखरो मानसारो मानसारो मगधमाचक्राम । तत्र महति सम्पराये सुहृदो राजहंसस्य साहाय्याय रणभूमिमवतीणों मिथिलेखरो रिपुणा मालवराजेन मिर्जित्य कारुण्येन विसृष्टो हतावशिष्टेन सैन्येन सह स्वपुरं गच्छन् वनभूमौ अधिकबलेन शवरसैन्येन रभसादाक्रम्यमाणो मूलबल- रक्षितान्तःपुरः पलायिष्ट । यमजयोस्तदीयामकयोर्धात्री- भावेन परिकल्पिताहं मदुहिता च। द्रुतगतिं नृपतिमनु- गन्तुमक्षमे अभूव। तत्र व्यात्ताननः कोऽपि व्याघ्रः शीघ्र मामन्वधावत्। भयस्खलिताहं पाषाणोपरि पर्यपतम् । मत्पाणिस्थितः शिश: प्रनष्टः कस्यापि गोशवस्य क्रीड़- मभ्यलोयत। तच्छवमाकर्षतस्तस्य शार्दूलस्य शार्दूलस्य प्राणान् कोऽपि शवरः शरेणापाहरत् । स च बाल: शवरैः कापि अनौयत। अपरं राजकुमारमुहहन्ती मम सुता व गतेति न जानामि। साहं मोहं गता केनापि कपालुना गोपालेन स्वकुटीरं नीत्वा विरोपितव्रणाभवम्। तत: स्वस्थीभूय भूयः क्ष्माभत्र्तरन्तिकमुपजिगमिषुरसहायतया दुहितुरनभिज्ञतया च व्याकुलीभवामि" इत्वभिदधाना एकाकिन्यपि स्वामिनं ·संस्मतशिचामत्राः वतीयमागे गमिष्यामीति कृतसतिरगात्। अहमपि भवम्भिवस्य मिथि- लेखरस्य दुरवस्थामनुस्मरन् तदीयं कुमारमन्विष्णन् एकं चण्डिकामन्दिरमगच्छम् । सव गत्वा एनं कुमारं शवरैः अनेकधा हन्यमानमालोक्य जातदयम्तानभ्यधाम् “ननु मद्राः ! अस्मिन् घोरे कान्तारे भ्रष्ट पयः स्थविरोऽहं ब्राह्मणः, मम पुत्रक क्वचित् तरुच्छायायां रक्षित्वा मार्गान्वेषणाय कञ्चि- दत्तरमगमम् । प्रत्यागत्य स कुत्र गतः केन वा ग्टहीतः इति नावधारयन् युष्मदन्तिकमायातोऽस्यि यदि युष्माकं दर्शनपथ गतोऽसौ” इति । एवमुक्ते ते, ब्रह्मन् ! अयमेकः शिशरस्माभि- रधिगतः यदि सत्यमेव तवात्मजो भवेत् तदा स्टहाण इत्यु का मधमदुः । अथाहं तेभ्यो दत्ताशीर्वालकमेनमादाय शिशि- रोपचारादिना समावास्य नि.शङ्ख भवदन्तिकमानौतवानम्मि । भवानिदानोमस्थ पिट स्थानीयः परिपालयतु तावदायुष्म- न्तम्”। राजा सुहृदापनिमित्त शोकं तदीय कुमारमुखाव- लोकनसुखेन किच्चित् सङ्कोच्य तमुपहारवर्मनाम्ना प्राहय वपुत्रनिविशेषमपुषत् । अपहारवत्पित्तिः । एकदा सजा तोर्षनानाय गच्छन् किरातपल्लोमार्गेण कया- चित् उपलालितमेकं सुकुमारं कुमारमवलोक्य तामवादीत् "भद्रे! कोऽयं बालः, कस्य वा नयनानन्दः ? केन वा निमित्तेन दीन दूव लत्यते । तया सप्रणाममभिहितम् "महात्मन् ! अस्मिन् मार्ग मच्छतः शक्रतेजसो मिथिले- वरस्य सवस्वमपहरति शवरसेन्चे मत्पतिना अपहृत्य बालोऽयं महामर्पितः। मया च सयन लाल्यते" राजा तदाकण्ये ·प्रथमोच्छासः । सनिकथितं हितोयं राजकुमारमेनं निथित्य साम्दानाभ्यां तां शवरी सन्तोष्य अपहारवर्मनामकं कृत्वा देव्यै समर्पयामास । घुष्पोद्भवोत्यत्तिः । कदाचित् वामदेवान्तेवासो सोमदेवशर्मा नाम कमधि बालं राज्ञः पुरतो नौत्वाब्रवोत् “देव! रामतीर्थे सास्वा समागच्छता मया वनभूमौ कयापि वनितया लाल्यमानमेनं समुज्ज्वलरूपं कुमारमवलोक्य सा अभाणि "भद्रे! का त्वम् ? को वाऽसौ शिशुस्त्वया पायासेन लाल्यते" इति। सा अब्रवीत् "भगवन् ! कालयवनहोपे कालगुप्तो नाम कथिन्महाधनो वैश्यवरोऽस्ति। एतस्माद हीपाद गतो मगधराजमन्त्रिसुती रनोवो नाम तदीयां कन्यां सुबत्तां नामोपयम्य खशुरेण समादृतस्तवैव तस्थौ। कालेन सा सुवृत्ता गर्भिणी जाता। तत: सहोदरदर्शनार्थी रत्नोद्भवः श्वशुरमननीय अनया भार्य या सुवृत्तया सह प्रवहणमारुह्य पुष्पपुराभिमुख: प्रतस्थे । दुर्दैव- गत्या तत्वहणं समुद्राम्भसि न्यमज्जत् । अहन्तु अस्या धावी- भावेन परिकल्पिता तस्मिन्नेव प्रवहणे स्थिता कराभ्यां तो सत्तामुहहन्ती फलकमेकमवलम्बा कथमपि तीरभूमिमासा- दयम्। रनोद्भवस्य गतिन मया विदिता। लशस्य परा काष्ठां गता सुवृत्ता अस्मिन् अटवीमध्ये सुतमसूत। माग- मन्वेष्टुकामाहं प्रसववेदनया विवशायास्त स्या: समीपे बालक निक्षिप्य गन्तुमयुक्तमिति तं शिशुमनयम्” इति। अत्रान्तरे कश्चिद् वन्यो वारण: प्रत्यदृश्यत। तमालोक्य सा भीता तं बालकं निपात्य प्राद्रवत् अहमपि सत्रिहितलतागुल्ममासाद्य परीक्षमाणः खितः । प्रथ निपतितं बालकं पल्लवकवल- ·संस्कृतशिक्षामन्चUः ढतीयभागे मिवाददति गजराजे कश्चित् सिंहः समभ्यधावत्। तदवलोक्य भयाकुलेन गजेन झटिति वियति समुत्पात्यमानो बालको भ्यपतत् । दोर्घायुष्यतया असौ केनचिद् वानरेण पक्कफलबुया परिग्टहीतः पुनः फलेतरदृष्ट्या वितततरुस्कन्धमूले निक्षिप्तो- ऽभूत्। स च केशरी गजपतिं निहत्य प्रतस्थे । वानरोऽपि कापि गत:। अहन्तु तस्मात् लतागुत्वाभ्यन्तरात् निर्गत्य बालकमेनमवनिरुहस्कन्धादवताय वनान्तरे तां वनिताम- प्राप्य गुरवे निवेद्य तदादेशेन भवदन्ति कमनयम्”। राजा तु तदाकण्यं रत्नोद्भवः कथमभवदिति चिन्तयन् तन्नन्दनं पुष्पोद्भवनामानं कृत्वा तहत्तान्तं सुश्रुताय व्याख्याय विषाद- सन्तोषी अनुभावयन् तदनुजतनयं समर्पितवान् । अर्थपालोत्पत्तिः। एकदा कमपि बालकमुत्सङ्गे धृतं वसुमत्या दृष्ट्वा राजा अब्रवीत् "देवि! कुतोऽसौ कथ लब्धः" इति । सा प्रोवाच "नाय ! अतीतायां रजन्यां काचन दिव्याङ्गना मत्पुरतः कुमारमेनं समय निद्रितां मां विबोध सविनयमब्रवीत् "देवि! त्वमन्त्रि गो धर्मपालनन्दनस्य कामपालस्य वल्लभाई यनकन्या तारावली नाम नन्दिनी माणभट्रस्य । धनपते. रादेशेन मदात्मजमेनं तव तनयस्य भाविचक्रवर्तिनः राज- वाहनस्य परिचया करणार्यमानीतवत्यसि। त्वमेनं संवईय" मया च विस्मितया सत्कता असौ यक्षी तदैवान्त- हितासीत्” इति। राजा तदाकर्ण्य सविस्मयं सुमित्रं मन्त्रिण- माय तदीयवाटपुत्रमर्यपालं नाम कृत्वा सर्व वृत्तान्तं तस्मै समाख्याय प्रादात्। इति ।

·प्रथमीच्छासः। 2 सोमदत्तोत्पत्तिः। पन्याः वामदेवशिष्यः कमपि शिशमानौय राजानम- ब्रवीत् “देव ! तीर्थयावाप्रसङ्गेन कावेरीतीरं गतोऽहं बालक- मिनमुत्सने कृत्वा रुती कामपि स्थविरामालोक्य अवोचम् 'स्थविरे! का त्वं, कथं वा रोदिषि? बालकश कस्य नेवा- मन्दकरः' इति । सा करयुगेन वाष्प प्रभृज्याब्रवीत् ब्रह्मन् ! राजहंसामात्यस्य सितकर्मणः कनीयान् सुतः सत्यवर्मा तीर्थ- यावाप्रसङ्गेन देशमिममागतः । स कुत्रचित् ग्रामे काली नाम कामषि विप्रतनयामुफ्यम्य तस्या अनपत्यत्या तत्- कनीयसीं भगिनीं गौरी नाम परिणय तस्यामनं तनयम- लभत। काली तु सासूयं धावा मया सह बालक केनचित् मिषेणानीय अस्यामेव तटिन्यामक्षिपत्। श्रहन्तु करेणैकेन बालकमुहत्व अपरेण अम्भसि पवमाना नदौवेगागतस्य कस्यचित् तरोः शाखामालम्बा तव शिशु निधाय नदो- वेमेन उद्यमाना तत्तरस्थितेन कालसर्पण दष्टास्मि । मद- अयभूतोऽयं तरुर्देवगत्या अस्मिन् देशे तोरमलगत्। विषस्य सुतीक्ष्णतया मयि मृतायाम् अरण्ये कशन शरयो नास्तीति मया रुद्यते' इति। ततो विषमविषञ्चालया सा क्राको धरणोतले ग्यपतत् । सनातदयोऽहं मन्त्रवलेन विषज्वालामपनेतुमच. मतया सविहितकानने औषधिविशेषमन्यिष्य प्रत्यागच्छन् मृतां ताम् पालोकयम्। तदनु अम्निसंस्कारं विधाय व्याकुल- चेता बालमेनममतिमादाय भवदमात्वनन्दनस्य भवानव रक्षितेति भवदन्ति कमानीतवानस्मि । नदाका राजा सत्यवचिन्तया खिनमनाः सुमतये ·संस्कृतशिक्षामनाः तीयभाग मन्त्रिणे सोमदत्तं नाम तदनुजतनयं समर्पितवान्। सोऽपि सोदरमिव तं मन्यमानो विशेषेणापुषत् । ततः इत्थ मिलितेन कुमारवर्गेण सह बालकेलिमनुभवन् राजवाहनः क्रमेण चड़ोपनयनादिक संस्कारमवाप । सकललिपिषु सकलदेशभाषासु षडङ्गसहितवेदेषु काव्य. नाटकाख्यानादिषु धर्मशास्त्र ज्योतिषतक मीमांसादिषु शस्त्र- विद्यासु नौतिशास्त्रेषु कलासु मणिमन्त्रौषधादिप्रयोगेषु हस्ति- तुरगादिविद्यासु अन्येषु च विविधेषु वैषयिकव्यापारेषु तत्त- दाचार्येभ्यः सम्यक् वैचक्षण्य समासाद्य यौवनेन विलसन्तम् अनलमं कुमारनिचयं वीक्ष्य राजा साम्प्रतं शत्रुदुर्धर्षोऽहं जात इति मन्यमानः परमानन्दमविन्दत । इति प्रथमोच्छासः । अथ द्वितीयोच्छ्रासः । 00- एकदा वामदेव: राजानं कुमारनिचयञ्च प्रणतशिरसं गाढमालिङ्ग्य विहिताशीमधुरया वाचा प्रावोचत् “राजन् ! राजपुवो राजवाहन: साम्प्रतं समृडलावण्य तारुण्यमनु- भवति ससहचरस्यास्य दिग्विजयाय अयं कालः । तदस्य विजयप्रस्थानमङ्गलमाचरतु भवान्” इति । तहाक्यमभिननन्दुः । ततः राजा तत्साचिव्यमितरेषां विधाय समुचितमुपदिश्य शुभ मुहर्ते सपरिजनं कुमार विसमजे। राजवाहनः पित्रा कृताशीः शुभशुकुनं विलोक- यन् कांथित् देशानतिक्रम्य बिन्ध्याटवीमविशत्। अपश्यत् च कुमाराच सर्वे स ·हितीयोच्छासः। ११ इति । तत्र हेतिहतिकिणाकालायसकर्कशकायं यज्ञोपवीतमावा. नुमितविप्रभावं प्रकटितकिरातप्रभावं दुर्दर्श कमपि पुरुषम् । तेन च कतातिथ्यः स राजतनयः समभ्यधात् “ननु निर्जने घोरेऽस्मिन् कान्तारे किमिति एकाको भवान् निवसति ? भवत्कण्ठस्थितमेतत् यज्ञोपवीतं विप्रभावमगमयति, हेति- इतिभिश्च किरातभावम् । तत् कथय को भवान्, कथमिदम्" स पुमान् राजवाहनं महानुभावप्रकृतिं महापुरुष मन्यमानः तदयस्येभ्यस्तबामजनने च विदित्वा सविनयमवा- दीत् "राजकुमार ! अवाटव्यां केचित् वाचारं हित्वा पुलिन्दानुचरास्तदवभोजिनो बहवो ब्राह्मण ब्रुवा: प्रतिवसन्ति । तेषां कस्यापि पुत्रो टुरितमात्र परः मातङ्गो नामास्मि । स च किरातबलेन विचरन् ग्राम नगरञ्च प्रविश्य तव त्यान् धनिनः सदारपुत्रान् बधबन्धनादिना निर्जित्य तेषां सर्व- खानि अपहरन् निर्दयं व्यचरम् । कदाचित् क्वचित् विपिने मत्सहचरगणैजिघांस्यमानं कञ्चित् दिजमालोक्य सहसा सजातदयोऽहमब्रवम् 'ननु पापा: ! न हन्तव्यो ब्राह्मणः' इति। ते मां सक्रोधा निर- भत्स यन् । अहं तेषां निर्भम नमसहमानस्तस्य ब्राह्मणस्य रक्षणार्थ चिरं प्रयुध्य तैनिहतोऽभवम् । ततय यमपुरोमेत्य सभामण्डप रत्नसिंहासनस्थ प्रेतपतिं दृष्ट्वा प्राणमम् । सोऽपि मामवेक्ष्य चित्रगुप्तमब्रवीत् “मन्विन् ! पश्य अयमस्य न मृत्यु- अयञ्च निन्दितचरित्रोऽपि हिजरक्षार्थ मृत: इत: परमस्य निष्यापस्य पुण्याजने मतिरुदेष्यति। तदयं पाप्रिभिः अनुभूयमानां यातनां विलोक्य पुनः पूर्वशरीरं लभतामिति” । चित्रगुप्तोऽपि तव तव निरयवासिनां दुर्गतीदर्शयित्वा सुबुद्धि- मुपदिश्य मासमुञ्चत् । ततस्तदेव पूर्वशरीरमवाप्य तेनैव समयः ।

·१२ संस्कृतशिक्षामन्चयाः हतीयभाग विप्रेण परिरक्ष्यमाण: क्षणमतिष्ठम् । अथासौ हिनः कृतः मह्यं विविधविद्यां शिक्षयित्वा सदाचारमुपदिश्य शिवपूजायां मां निवेश्य प्रायात्। तत: प्रभृति किरातसम्बन्धमुत्सृब्ध देवं शङ्करं मनसि स्मरन् अत्रैव निबसामि । राजपुत्र ! भवते किञ्चित् विज्ञायनीयं रहस्यमस्ति सदा- गम्यतामित्युक्ता स मातङ्गः वयस्यगणांदपेतं तं रहसि सम- नाषत नृपनन्दन ! अतीते निशान्ते गौरीपतिः स्वप्नमत्रि- हित: निद्रालौढ़लोचनं मां विबोध्याब्रवीत्। “मातङ्ग ! दण्डकारण्य मध्यवर्तिन्यास्तटिन्यास्तौरदेशे सिइसाध्याराध्यस्य स्फटिकलिङ्गस्य पश्चात् पावतोपदपक्तिचिह्नितस्य अश्मनः सविध विधेराननमिव किमपि विलं वर्तते । तत् प्रविश्य नव निक्षिप्तं ताम्रशासनं शासनमिव विधातुः समादाय तदुपदिष्टं विधि विधाय त्वया पातालाधीश्वरेण भाव्यम् । भवत्साहाय्य करो सजकुमारः अद्य नो वा समागमिथ- तौति"। तदादेशानुगुणमेव भवदागसनं तत् साहाय्यार्थिनी मम कुरु साहाय्य मिति । अव राजवाहनस्तधेति प्रतिज्ञाय तान् सहचरान् प्रसुप्तान् निशीथे विहाय तेन मातङ्गेन चचाल । ते च कुमारा: प्रात: समुत्थाय राजपुत्रमनवलोकयन्तः विषसचेतसः अन्विष्यन्तः समन्तात् यदा व प्रापुस्तदा निथिन पुनःसङ्गममताः परस्पर वियुज्य ययुः। मातङ्गोऽपि तेन लोकवोरेण वक्ष्यमाणः महे- वरनिर्दिष्टं विलं निर्भयं प्रविश्य ग्टहीतताम्रशासन: रसातलं गत्वा शासनविधिना होमं विरय तस्मिन्नेव ज्वलदम्बौ समन्वं खदेहमाहुतीक्वत्य दिव्यां तनुमवाप । अथ काचन सर्वावयवसम्पन्ना सर्वालङ्कारालङ्कता कन्यका मागल्य मणिमेकं समुज्ज्वलसुपायनीकृत्य उदनलिस्वम ·हितीयोछास:। १३ भाषत विप्रवर्य ! अहमसुरराजनन्दिनी कालिन्दी नाम मम पिता अस्स लोकस्य शासिता भगवता विष्णुना समरे निहतः। मान्तु पिटशोकसागरपतितामालोक्य कथित् सिद्धतापस: सदयमवादीत् वसे ! कश्चिन्मानवो दिव्यदेहधारी तव वल्लभो भूत्वा पातालं पालयिष्यतीति पातालं पालयिष्यतीति। तदादेशात् चातकीव धनागमनं तवागमनं प्रतीक्षमाणा अतिष्ठम्। अद्य मम सुप्रभातं येन त्वं मयाद्य प्राप्तः तदिदानी मां परिग्टद्य रमातललक्ष्मीमनुभवेति। मातङ्गोऽपि राजपुवानुमत्या तां तरुणों परिणीय रसातलसिंहासनमध्यास्य परमानन्दमलभत । राजपुवस्तु वयस्य गणान् प्रति समुत्सुक: कालिन्दीदत्तं चुत्पिपासादिल शहरं मणिं साहाय्यकरणतोषितात् मातङ्गात् समवाप्य कचन पन्यानम् अनुवर्तमानं तं विसृज्य तेनैव विलपथेन निर्ययो। तत्र च मित्रगणमप्राप्य भुवं क्रमेण भ्रमन् कस्यचित् महतो ग्रामस्थ उपशल्ये भाकोड़मेकमासाद्य विश्वामाय तत्र प्रविश्य श्रान्दोलिकारुढं रमणोसहितम् प्राप्त जनपरिवृतं कमपि पुरुषमपश्यत्। सोऽपि राजपुत्रं दृष्ट्वा अानन्द विह्वल: ममैष: स्वामी सोमकुलावतंसो राजवाहनः महाभाग्यतया सहमा मे दर्शनपधं गत इत्यभिधाय आन्दोलि- कावा अवतीर्य सत्वरमुपेत्य प्रनाम। राजवाहनथ प्रत्यभि- जाय कथं स एष मे वयम्य: मोमदत्त इति व्याहरन् गाढ़- मालिलिङ्ग। ततः कस्यचित् पुवागतरोः प्रच्छायशीतले तले समुपविश्य सप्रगायमभाषत कालमेतावन्तं कथं तिष्ठसि ? तरुणी चेयं का ? कथायं परिजन इति । सोऽपि अानन्दमुकुलितान: सविनयं स्वत्तान्तमाख्यातुसुपचक्रमे । इति द्वितीयोच्छामः । मखे ! २ ·संस्कृतशिक्षामचUः तीयभागे अथ ढतीयोच्छासः । 00 सोमदत्तचरितम् । देव ! भवच्चरणदर्शनार्थी अहं मन् कस्यामपि वन भुमो पिपासाकुल: लतावेष्टितं शीतलं नदसलिलं पिबन् समुज्ज्वलं रत्वमेकमासादयम् । आदाय च तत् कियन्तम- जानं गत्वा प्रखरसूर्यकिरणासहिष्णुतया गन्तुमक्षमः किमपि देवतायतनं प्राविशम् । अपश्यञ्च तत्र बहुतनयसमेतं हडं भूसुरमेकम् । स तु दैन्य कारणं पृष्टो मया साग्रहमवोचत् महाभाग ! सुतान् एतान् माटहोनान् अनेकै: उपाय रक्षन् इह कथञ्चित् भैत्यम् आचर्य अस्मिन् शिवमन्दिरे वसामौति । ब्रह्मन् ! एतत् कटकाधिपति: कस्य देशस्य राजा, किं नामधेयः, कथं वा अत्र आगमनमस्येति कक्षित् विदितमस्तौति पुन: पृष्टोऽब्रवीत्। “सौम्य ! मत्तकालो नाम लाटेवरो देशस्य अस्य पालयितुऊरकेतोस्तनयां वामलोचनां नाम तरुणीललामभूतां श्रावं थावम् अवधूततत्प्राथनस्य पाटली नाम नगरोमरोसोत् वोरकेतुस्तु भोतो महदुपायनमिव तां कन्यां तो प्रादात् । स च तरुणीलाभसन्तुष्टः परिणया निजपुरे एवेति निशित्य गच्छन् निजदशं मृगयादरेण वने- ऽस्मिन् शिविरमकप्रयत्। कन्यापसारणाथं नियुक्तो मान- पालो नाम वीरकेतुमन्त्री चतुरङ्गबलसमन्वितः स्वप्रभोरव- मानखिनमानसोऽन्यत्र रचितशिविरस्तमन्तर्विभेद" इति । तदाकण्यं विप्रोऽसौ बहुतनयः विहान् दरिद्रः स्थविरथ दानवोग्य इति तस्मै सकरुणं तत् रत्नं दत्त्वा प्रध्वश्रमात् तत्र एकदेश निद्राम् अलभे। ब्राह्मणशासौ कुत्रचित् जगाम ।

·तीयोच्छासः। १५ क्षणेन च पक्षात् निगडितबाहुयुगलः सं विप्रे: कशोहतगाव: बहुनिस्विंशधारिपुरुषैरनुगम्यमानोऽभ्येत्य मां दस्युः इति अद- शयत्। ते च तं परित्यज्य मदुक्त रत्नावाप्तिप्रकारमनाकण्य मां गाढ़ नियम्य रज्जभि: प्रानीय कारावासम् एते तव सखायः इति निगड़ितान् कांचित् निर्दिशन्तो मामपि निगड़ितचरण- मकार्षः। तान् कारावासिनः उद्दिश्य मयोता "ननु पुरुषा: वीर्यवन्त: ! कथं निविंशय कारावासदुःखम् ? यूयं वयस्या इति निर्दिष्ट तैः किम् ?” इति । ते च मामवेक्ष्य चौरवीराः अवोचन् “महाभाग ! वीरकेतुमन्त्रिणो मानपालस्य किङ्करा वयं तदाज्ञया लाटेखरनिधनाय रात्री सरङ्गहारण तदागारं प्रविश्य तत्र राजाभावेन विषसा: बहुधनमपहृत्य महाटवीं प्राविशामः। अपराश्च अन्वेषिणो राजानुचरा बहवोऽभ्येत्य तधनचयान् अस्मान् परित: परिहत्य दृढ़ बडा निकटमानीय समस्तवस्तुप्रत्यपणेऽपि एकस्य अमूल्यरत्नस्थाभावेन अस्मद- बधाय इत्थमशृङ्लयन्” इति । अथ अहं रत्नलाभत्तान्तं ब्राह्मणाय तद्दानं तेन च पात्मनो दुरवस्थां नाम धाम भ्रमणकारणञ्च सर्व तेभ्यः संभाष्य तै: मैचीमकार्षम् । ततोऽईराने तेषां मम च शृङलबन्धनं निर्भिद्य सेः अनुगम्यमानो निद्रितस्य हा:स्थगणस्य अस्त्रजालमादाय पुररक्षकान् पुरतोऽभिमुखागतान् पराक्रमेणाभिद्राव्य मान- पालशिविरं प्राविशम् । मानपालो निजकिकरेभ्य: मम वृत्तान्तं तात्कालिकविक्रमच निशम्य मामाचयत्। अन्येयु: मत्तकालेन प्रेषिता: कतिपये मानपालमुपेत्य अवोचन् मन्त्रिन् ! मदीयराजमन्दिरे सुरङ्गया बहुधनमपहृत्य चौरा भवत्कटकं प्राविशन् । तान् पर्पय नो चेत् महान् अनर्थः सम्भविष्यतीति । तदाकण्य कोपारुणनयनो मान- - ·संस्कृतशिक्षामनाः तीयमागे पालो लाटपतिः कः? इति तान् निरभस यन्। तदनु ते प्रत्येत्य मत्तकालाय सर्वमकथयन् । स च कुपितो भुजवीर्य- दर्पण अल्पसैन्य समेत एव योढुमभ्यगात् । पूर्वमेव कृतरण- निययो मानी मानपाल: सब्रहयोधी निःश निरगात् । अहमपि सबहुमानं मन्त्रिदत्तातिबहुलतुरङ्गमोपतं चतुर- सारथिं रथं दृढ़तरं कवचम् अनुरूपं सापं विविधवा पूर्ण तूणहयम् अन्यानि च विविधानि आयुधानि ग्टहीत्वा युद्ध सत्रहो मन्त्रिणमन्वगाम् । इत्थं प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते अरातोन् अवलीलया प्रहरन् मत्त्वालमभ्येत्य निशितशरेण तत् शित कर्तनमकार्षम् । तस्मिंय निपतिते पलायितेषु शेषसैनिकेषु मन्त्री मम अनेकर्मविधां सम्भावनासकार्षीत् । प्रथ मानपालप्रेषितात् तदनुचरात् सर्वमुदन्तजातमाक एवं राजा परमप्रीतमनाः समभ्यागतो मत्पराक्रमेण विम्यमानः समहोत्सवम् अमात्वबान्धवानुमत्या शुभेऽहनि निजतनयां महमदात्। ततो यौवराज्याभिषितोऽहमदनं राजान- मनुरनयन् भवहिरहवेदनाकुलमानसः सिद्धाटे शेन सुद्धज्जना वलोकनफल प्रदेश महाकालनिवासिनः शङ्करस्व आराधनत्य अद्य कान्तासमेत: समागतोऽस्मि । भक्तवत्सलरय अस्य देवस्य प्रसादेन भवसरणारविन्दसन्दर्शन सुखमद्य लब्धम्" इति । सदाकण्य अभिनम्दिततत्पराक्रमः राजकाहनस्तस्य निरप- राधक्त प्रदं दैवमुपालभ्य तस्मै क्रमेण प्रात्मवृत्तान्त मकथयत् । अस्मिन्नेव अवमरे सहसा परत: समुपस्थितं पुष्पोद्भवं क्लिोव्य तं कृताञ्जलिं गादमालिन्य सोमदत्त ! अयं स मे पुष्योद्भव इति मानन्द तं दर्शयामास । तौ च चिरविरहदुःखं विहाय अन्योन्यालिङ्गनमुखमन्वभूताम्। ततस्तस्यैव तरोश्छायाया- मुपदिय राजपुवोऽब्रवीत् वयस्य ! भूसरकायं चिकौ घुरह ·चतुर्योच्छासः। G. मित्रगणी विदितार्थः सर्वथा अन्तरायं करिष्यति इति निद्रितान् भवतः परित्यज्य निरगाम् । तदनु प्रतुद्दो वयस्यवर्ग: किमिति निधित्य मदन्वेषणाय कुत्र गतवान् ? भवांश्च एकाको क गत इति। सोऽपि कृताञ्जलि: सविनयमवादीत् । इति हतीयोच्छासः । अथ चतुर्थीच्छासः । ०० सहसा पुष्योद्भवचरितम् । देव! देवेन गन्तव्यं देशं निर्णतुमशक्क वाने मित्रगणे देवान्वेषणाय इतस्तत: प्रद्रुते अहमपि तदेक कर्मा महोमटन कदाचित् प्रखरसोरकिरणोत्तापितशिरा: कस्यचित् गिरितट- रहस्य तरोः प्रच्छायशीतले तले क्षणम् उपाविशम् । मध्याह्नसमये मत्पुरत: मानुषच्छायां निरौक्ष्य उन्मुख: पतन्तं कमपि पुरुषमम्बरतलात् अन्तराल एव सञ्जातदयोऽवलम्बा शनै: अवनौतले स्थापयित्वा दूरापातवीतसंज्ञं तं शिशिरोप- चारेण विबोध्य शोकावगविगलहाष्प कारणमपृच्छम् । सोऽपि कराभ्याम शूणि प्रमृज्य अभापत “मौम्य ! मगधेश्वरामात्यस्य पद्मोद्भवस्य पात्मजो रत्नोद्भवो नामाहं वाणिज्येन कालयवन- होपमुपेत्य तत्र कामपि वणिकतनयां परिणीय तया सह प्रत्यागच्छन् अबुधी तोरस्य अनतिदूर एव प्रवहण स्य मग्न- तया सर्वेषु निमग्नेषु कथमपि देवानुकूवेन तीरमवाप्य कान्ताविरहदुःखावे प्लवमान: कस्यापि सिइतापसस्यादेशात् षोड़शवत्सरान् कञ्चित् नीत्वा दुरवस्थापारमनवेक्षमाणो गिरिपतनमकाषम्" इति ।

·१८ संस्कृतशिक्षामनाः हतीयभागे सन्ति । "पुत्र ! प्रस्मिन्नेव अवसरे किमपि नारीकूजितमथावि । “न खल समुचितमिदं यत् सिडादिष्टे पतितनयमिलने विरहा. सहिष्णुतया अग्निप्रवेशः” इति। तदाकण्यं मनोविदित. जन कभावं तमवादिषं तात! भवते विज्ञापनोयानि बइनि भवतु पथात् तत् सम्भवति, अधुना नारीकूजित- सलक्षणीयं तत् क्षणमातमत्र भवता स्थीयतामिति। तदनु जोरदं त्वरया किञ्चित् अन्तरं गत्वा पुरतो ज्वलदग्निप्रवेशो- यतां कामपि वनितामवलोक्य ससम्ममम अनलात् अपनीय कुन त्या हृदया सह मत्पितुरन्तिकममिगमय्य स्थविराम- नवं वृडे ! भवत्यो कुतस्त्ये ? कयमव कान्तारै केन निमित्तेन दरवखा अनभूयते इति । सा सगगदम् अवादौत् । कालयवनहीप कालगुप्तनाम्नो वणिज: कन्यैषा सुबत्ता नाम र भवन निजकान्तेन प्रागच्छन्ती जलधी मग्ने प्रवहणे निज- काया मया सह फल कमेकमवलम्बा दैवयोगेन कूलमूत्तीर्ण सामन्त्र प्रसववेदना कस्याञ्चिदटयां सुतमसूत । मम तु मन्द. भारयतया बाले वनमातङ्गन ग्रहाते मदेकाश्रया परिवमन्त जाड वर्षानन्तरं भर्तपत्रमङ्गमो भविता इति सिद्धवाक्य प्रत्ययात् काम्मिन् पुण्या श्रम तावन्त ममयं नौत्वा शोकमपारं सोढुम- द सा साम्प्रतं समज्ज्वलिते हुताशने शरीरमाहुतीकर्तुमुद्यता" इति। तदाकण्य स्वां जननों ज्ञात्वा दण्डवत् प्रणम्य तस्यै तान्तमखिलमाग्याय धादोभाषणफुल्लवदनं विस्मयविक सिताक्षं जन कम दर्शवम् । पितरौ तु साभिज्ञानम् अन्योन्यं विदित्वा मुदितान्तरात्मानौ विनोतं माम् आनन्दवाष्प ण अभिष्य गाढ़माश्लिष्य शिरसि उपाघ्राय कस्याञ्चित् महोरुह न चारामुपाविशताम् । कयं वर्तते महोपतिः राजहंस इति । पृष्टोऽहं तस्य राज्यच्यतिं त्वदीयजननं सकलकुमारा- ·चतुर्थीच्छासः । १८ वाप्तिं तव दिग्विजयारम्भ मातङ्गानुसरणम् अम्माकं युष्पदन्वे. षणकारणं सर्वमानुपूर्येण अभ्यधाम् । ततस्तो कस्यचित् मुने- राश्रमे संरक्ष्य देवान्वेषणपरः वित्तमेव अखिलकानिमित्त निश्चित्य कस्यचित् सिद्धस्य अनुकम्पया लग्धसिद्धाञ्जन: बिन्ध्या. टवीमध्ये पुरातन पत्तनस्थानानि उपेत्य विविधनिधिसूचकानां महौरहाणाम् अधोनिक्षिप्तान् बहुसुवर्णान् कलशान् ज्ञात्वा खनित्रैरुत्खाय दोनारान् असंख्यान् संगृह्य तत्कालागतं अनतिदूरस्थितं वणिक्कटकं गत्वा ततो बलिनो बलोवान् गोणीश्च क्रौत्वा ट्यान्तरमिषेण सर्व वसु तहोणोसंस्थितं कृत्वा तैव बलौवरुद्यमानं कृत्वा तत्कटकाधिकारिणमगच्छम् । क्रमेण च तेन चन्द्र पालनाम्ना बणिक्तनयेन सञ्जातसौहदः साकम् अमुनैव उज्जयिनोमगाम्। पितरौ तदनु तां पुरी नीत्वा सकलगुणनिलयेन बन्धुपालनाम्ना चन्द्रपालपित्रा नीयमानो मालवनाथदर्शनं विधाय तदनुमत्या गूढ़वसतिम काषम् । ततः काननेषु भवदन्वेषणोक्तं मां परममित्रं बन्धुपालो निशम्य अवदत् “मित्र ! अखिला धरित्रीमन्वेष्टसक्षमो भवान् साम्प्रतं निरुहगेन अव तिष्ठतु भवत्प्रभोरवलोकनाय शुभशकुनं निरीक्ष्य पचात् कथयिष्यामि” इति । अहश्च तहचनमनुसरन् तदन्तिक एव अतिष्ठम् । कदाचित् बालचन्द्रिकां नाम कामपि बणि ककन्यां नयन- चन्द्रिका निरीक्ष्य तल्लावण्यमुग्धचित्त: तल्लावण्यमुग्धचित्त: मदनशरशरव्यता- मयासिषम् । सापि माम् अवलोक्य मदवस्थामव नीता मकर- केतनेन । अहन्तु तस्याः सुखसङ्गमोपायं चिन्तयन् परेद्यु- बन्धुपालेन शकुनैः भवतिं प्रेक्षिष्यमाणेन सह पुरःप्रान्त- विहारवनमुपेत्य शकुनवचनानि शृण्वन् स्थितः। तत्र च तामेव मत्प्रप्राणेखरी दीनवदनां बालचन्द्रिकामागतां वीक्ष्य ·२० संस्कृतशिक्षामना: तीयभागे तदीयमुखारविन्दे विषादं मदनावेशजनितं विभाव्य तदन्तिक- मेत्य अवादिषम् । सुग्दरि! कथं ते मुखारविन्दे दैन्यलक्ष- णम् ?। सा रहसि सनातविम्भतया विहाय लज्जाभये शनै: अवादौत्। "महाभाग ! मानसारो मालवाधीशो वाईक्यात् निज- नन्दनं दपसारम् उज्जयिन्याम् अभ्यषिञ्चत् । स च सप्तसागर परिखां महीं पालयिष्यन् निजपैतृष्वस्रेयौ चण्डवर्मदारुवाणी राज्यरक्षणे नियुज्य तपश्चरितु कैलासगिरिमगमत्। राज्यं सर्वमसपत्नं शासति चण्डवाण दारुवर्मा मातुलाग्रजन्मनो: शासनमतिक्रम्य दुतपरो मन्मथसशस्य भवतो लावण्यायत्त- चित्तां माम् एकदा विलोक्य बलात्कम् उदयच्छति तच्चि- न्तया मे दैन्यम्" इति। अहन्तु तस्या मयि आसक्ति तदन्त- रायञ्च तं निशम्य ताम् अशुमुखीम् पाखास्य प्रावोचम् । "प्रिये ! भवदभिलाषिणं दुरात्मानम् एनं निहन्तु मृदुरयम् उपायचिन्त्यते । राया यक्षः कश्चिदधिष्ठाय बालचन्द्रिका निवसति । यः कथित् साहसिकः सम्बन्धयोग्यः तं यक्षं रति- मन्दिर निर्जित्य तया एकसखोसमेतया मृगाच्या संलापमुखम् अनुभूय कुशलो निगच्छेत् तेन मा विवाह्या इति सिडेन एकेन उक्त मिति युष्मदवान्धवैः पुरजनस्य पुरत: पुनः पुनः कथनीयम। तदनु दारुवर्मा तं प्रवादम् अाकर्ण्य यदि मिया निवर्तते तदा भद्रं यदि च भुजवीर्यदपेगा तथा अङ्गीकरि- ष्यति तदा युष्म त्परिजनैः इत्य वाच्यं महाभाग ! दर्पसार- नृपामात्यस्य तव अस्मिन् क्षुद्रे निवासे साहसकरणमनुचितम् । पौरजनसमक्षं स्वमन्दिरं नोतया अनया सह क्रोडन् यदि कुगली स्या: तदा परिणीय एनां मनोरथान् निविश इति । स' यदि तथा अङ्गीकुर्यात् तदा त्वं सखोवेशधारिणा मया ·चतुर्थोच्छामः। ३१ सह तस्य मन्दिरं गच्छ, ततो मया निर्जने तस्मिन् निकेतने मुष्टिजानुपादाघातैः ते तरसा निहत्य पुनरपि तेनैव वेशेन भवती नि:शङ्ख स्वग्रहं नेष्यामि । त्वच विगतमयला मातापिटसहोदराणां पुरतः आवयोः प्रेमातिशयम् प्राख्याय सर्वथा मत्परिणयाय तान अनुनयेः तेऽपि कुलसम्पल्लावण्य- शालिने यूने मद्य त्वाम् अवश्यं दास्यन्ति। तदा एवं तेषाम् आख्याय दारुवर्मणो मरणोपायं तेषामुत्तर मधेम् प्रावेद- मोयम्” इति। सा च किञ्चिदत्फुल्लवटना “सुभग ! त्वयोक्त सर्वमाचरि- प्यामि” इति कथयित्वा मामसक्कत् वित्तवदना विलोकयन्ती मन्दमन्दम् अगारम् अंगात्। अहमपि बन्धुपालशकुनज्ञात विंशदिनानन्तरमेव भवत्सङ्गः सम्भविता इति अशुणवम्। अत्रा. न्तरे दारुवर्मणा रिग्सुना रतिमन्दिरै ममाइता बालचन्द्रिका तं गमिष्यतीति दूतिकां मत्समीपम् अभिप्रेषितवती। अहमपि सखीवेशम् श्रास्थाय तया वल्लभया सह तटागारम् अगच्छम् । नगरप्रचारितां यक्षकथा परीक्षमाणो नागरजनोऽपि दास. वर्मण: प्रतीहारभूमिम् अगमत्। विवेकशून्यमतिरमौ रागाति रैकेण रक्पर्य तरुणों नौका तस्वै मास मनोरमस्त्रोवेशाय सकर्पूरताम्ब लादिकं दत्त्वा मुहर्तयं हास्य कौतुकैः संलपन अतिष्ठत् । ततो यदा रागान्धः सुमुख्या प्रालिङ्गने मतिम अकरोत् तदा अहं रोषारुणाक्ष: पय कुतलात निःश दु: नं निपाव मुष्टिजानुपादप्रहारैः स्य हनम्। ततो भवकम्पितों कान्तां समाश्वास्य मन्दिराङ्गणमुपेत: माध्वसकम्पित इव "हा ! बालचन्ट्रिकाधिष्ठितेन घोरंग योग दरुवर्मा सहसा निहन्यते, समागत्व पश्यत” इति तदाकण्ये मिलिता जना हा ! किमेतत् बालचन्द्रिकामधिष्ठितं यक्ष उच्चैः अकूजम्।

·संस्कृतशिक्षामच्चयाः तीयभागे जानबपि दारुवर्मा रागान्धः कथं तामकामयत तदसौ खेनैव कर्मणा निहतः, किं तस्य अनुशोचनेन इति वदन्त: प्राविशन् । तस्मिंथ तुमुले कोलाहले तया सह नैपुण्य न सहसा निर्गतो निजावासमगाम्। ततो गतेषु कतिपयेषु दिवसेषु पौरजन- ममक्षं तां विवाह्य यथाभिलषितं सुखमन्वभवम् । अभूवञ्च बन्धुपालशकुननिर्दिष्टे दिवसेऽस्मिन् पुराहहिर्वर्तमानो भव- चरणारविन्ददर्शनसुखभाजनम्" । एवं मित्र वृत्तान्तं निशम्य प्रफुल्लवदनो राजसूनुः स्वस्य मोमदत्तस्य च वृत्तमस्मै समाख्याय सोमदत्तं महाकालेखरा- राधनानन्तरं भवहल्लभां खं निकेतनं प्रापय्य आगच्छ इति समादिश्य पुष्पोद्भवेन सह अवन्तिपुरम् अविशत्। तत्र अयं मम स्वामिकुमार इति बन्धुपालप्रमुखाय बन्धुजनाय कथ- यित्वा तेन सादरं बहुविधां सपयां कारयन् सकलकलाकुशलो हिजवर एष इति प्रख्यापयन् पुष्पोद्भवः स्वमन्दिरे एनं पर्यचरत् । इति चतुर्थोच्छासः । अथ पञ्चमोच्छासः । राजवाहनचरितम् । एकदा वसन्तोदाररमणीये काले अवन्तिसुन्दरी नाम यानमारनन्दिनी वयस्यया बालचन्द्रिकया सह नगरोपान्ते रद्याने पौरविलासिनौजनपरिता मनोभवम् अर्चयितु- मगात्। तत्र रतिमिव अवन्तिसुन्दरी दिक्षुः काम इव वसन्तसहाय: पुष्योद्भवानुचरो राजवाहनः समाजगाम । सा तु ·पञ्चमोच्छासः। AR अवन्तिसुन्दरौ तं क्रमेण अन्तिकम् आयान्तं खेनैव आराध्यमानं वान्छितप्रदानार्थम् पाविर्भूतं मूर्तिमन्तम् अनङ्गमिव समालोक्य मन्दमारुतान्दोलिता लतेव मदनावेशवतौ चकम्ये। तस्थौ च तत्समक्षं लज्जमाना सखोजनान्तरिता अपाङ्गवीक्षणेन तमवलोकयन्ती। बालचन्द्रिका तु तयोः अन्योन्यरागत्तिम् अनुभवन्तो कान्तासमाजसन्निधौ राजनन्दनोदन्तं सम्यक पाख्यातुमयुक्तमिति लोकसाधारणैर्वचनैः प्रभाषत “भर्तृ- दारिके ! अयं सकलकलानिगुणो देवतासानिध्य करण पाहव- निपुणो हिजकुमारो मणिमन्त्रोषधचतुरः परिचरणोयो भवत्या" इति । तदाकर्ण्य सा अभिनन्दिततहचना जितमारं समुचितासनासीनं कृत्वा सखोहस्तेन गन्धमाल्यादिना समु पाचरत् । राजवाहनोऽचिन्तयत् ननमेषा पूर्वजन्मनि मे जाया यज्ञ वती, नोचेत् कथमेतस्याम् एवविधोऽनुरागो मे वर्ततं । शापा- वसानसमये तपोनिधिदत्तं जातिस्मरत्वम् आवयोः समानं, तद यावत् विशपसूचकर्वाक्यः अस्या: स्मरणमुत्पादयामि । तस्मिन्नेव समये कोऽपि राजहंसः केलिविधित्सया तटुपकण्ठ- मगमत् । समुत्सकया राजनन्दिन्या मरालग्रहणे नियुक्त बालचन्द्रिकामालोक्य समुचितो वचनावसर एष दात राज वाहनः सविलासमालपत् “सखि ! पुरा शाम्बो नाम कश्चित् नृपतिः कान्तया सह विहारार्थ सरोवरमत्य तत्र निद्राधीनं राजहंसं शनेगुहोत्वा विसगुणेन तस्य चरणयुगलं निगड़यित्वा कान्तामुखं विलोकयन् मन्दस्मितमवादीत् 'प्रिये ! मया बडो मरालः शान्तो मुनिरिव वर्त्तते। तत् स्वेच्छया अनेन गम्यताम्' इति। तथोक्ते स राजहंस: शाम्बम् अशपत् 'राजन् ! यदस्मिन् पद्म अनुष्ठानपरायणतया परमानन्देन तिष्ठन्तं नैष्ठिकं माम- ·संस्कृतशिक्षामन्त्राः हतीयभान कारणं राजगवेग्ण अवमानितवानमि, तदेतेन यातकेन रमणी. विरहसन्तापममुभव' इति । शाम्बस्तु घोरमशनिपातमिव जावितेखरीविरहमसहिष्णुर्भूतलनिहितशिरास्तं सविनयम् असाषत 'भगवन् ! अज्ञानतया मया कृतमेतत् क्षमख' इति । म तु करुणाट्रचेता: प्रावोचत् 'राजन् ! जन्मनि अस्मिन् मा ते शापफलभोगोऽस्तु महचनस्य अमोघतया भाविनि जनने देहान्तरं गताया अम्या रसेन रमणो भूत्वा मुइतवयं मच्चरस्म- युगलबन्धनेन मामयं शृङ्खलनिगड़ितचरणो रमणीवियोग- विषादम् अनुभूय तदनु दीर्घकालं कान्तयानया सह राज्य- मुखमवाप्पामि' इति । ततय स भृशमनुनौतस्तयोर्जाति- स्मरत्वमपि अन्व ग्टह्णात् । तस्मात् मरालबन्धनं त्वया न कर- मगोयम्' इति । मापि राजवाला तहचनाकर्यनाभिज्ञातवपुरातनजनन- वृत्तान्ता ननमयं मत्प्राणनाथ इति मनसा जानती रागफुल्ल- मानसा समन्दहासमभाषत "सौम्य ! पुरा शाम्बो यज्ञवती- सन्देशपरिपालनाय तथाविधं हसं बबन्ध । तथाहि लोके विडांसोऽपि दाक्षिण्यं न अकायं कुर्वन्ति" इति । कन्याकुमारी इत्थम् अन्योऽन्य पुरातनजनजनामधेये पर- स्परन्नानाय सामिज्ञानमुक्का मनोजरागाविष्टचेतसो भृशमा- नन्दमन्न भूताम्। तसिावेवावसरे मालवेन्द्र महिषी सपरिजना दुहितुः केलिदिदृक्षया तमुद्देशमाजगाम । बालचन्द्रिका तामवलोक्य रहस्यनिर्भेभिया हस्तसंजया पुष्योगवसेव्यमानं राजवाहने तक्षवाटिकान्तरितमकार्षीत्। सा तु राजमहिषी क्षगां दुहितुः क्रीड़ाकौतुकमालोक्य निजागारगमनाय समुद्यता अभवत्। राजकुमारी कथमपि मातरमनुगच्छन्तौ "राज- इंसकुन्त रिलक ! केलिवाछया मदन्तिकमायातं भवन्तम.

·पञ्चमोच्छासः । २५ काण्ड एव समुत्सृज्य नोचितमपि जमन्यनुगमनं क्रियते, तदनेन भवन्मनो मा अन्यथा भूत्" इति मगलमिव कुमारम् उद्दिश्य समुचितमालपन्ती पुन: पुनः परिवृत्तानना दोन. नयना खमन्दिरमयासीत् । तत्र हृदयवल्लभकथाप्रसङ्गे बाल- चन्द्रिकया कथिततदन्वयनामधेया मन्मयशरविडमानसा विरहवेदनया दिने दिने बहुलपक्षशशिकला इव क्षामक्षामा आहारादिसर्वव्यापारवर्जिता रहस्य मन्दिरे मलयजरसक्षालित- पल्लवकुसुमकल्पिततल्पमात्रायत्तदेहा तस्थौ। वयस्यागणस्तां तदवस्थाम् अालोक्य नितान्तविषम: कासनकल शसञ्चितानि हरिचन्दनोशीरघनसारमिलितानि सलिलानि विसतन्तुमयानि वामांसि नलिनीदलतालवन्तानि च सन्तापहराणि सर्वाणि समाहृत्य ताम् अवत। तच शोतलोपचरणं सलिलमिव तप्त- हैले तदङ्गे दहनमिव समन्तात् प्राविधकार। किंकर्तव्यता- विमूढ़ां विवशां बालचन्द्रिकाम् ईषन्मिलितेन कटात्तवीक्षितेन वाष्पाकुलेन विलोक्य नताझ्या मगह दमभाषि “सखि ! पञ्च- शरः कुसुमायुध इत्यलोकमुयते, अहन्तु अनेन अयोमयः अमङ्व्यः इषुभिहन्ये । चन्द्रमसं वड़वानलादधिकसन्तापकरं मन्ये, यदस्मिन् चन्द्रममि अन्तः प्रविगति शुष्यति समुद: सति निगते एव वईते, नास्य दुष्कायं किमपि, यदनेन सहोदरायाः पद्मालयाया: पाययभूतमपि कमलं ताद्यते । विरहानाल- सन्तप्तहदयस्पर्शन ननमणोकतः स्वल्पायते मलयपवनः। नवपनवकल्पितं तल्पमिदम् अनाग्निशिखापटलमिव मन्तापं तनोति तनोः हरिचन्दनमपि पुरा निजयष्टिसंश्लेषव. टुरगरदनलिप्तोल्वणगरल सङ्कलितमिव तापयति प्ररीरम् । तदलमायासेन वः, अव तावत् राजकुमार एव भिषक्, सोऽपि अलभ्य एव, किं करोमि" इति । बालचन्द्रिका तायी ३ ·२६ संस्कृतशिक्षामन्त्राः ढतीयभागे पुष्यत- तामवलोक्य समचिन्तयत् अत्र तावत् कुमारः सत्वरमानेतब्यो मया, नोचेत् एनां स्मरणीयां गतिं नेष्यति मदनः । कुमारयोथ तस्मिन् उद्याने अन्योन्यावलोकनवेलायामसमसायकः समं मुक्तसायक एव, तस्मात् कुमारानयनं सुकरमेव । इत्यवधार्य सा सखीगणं राजबालाया रक्षणे नियुज्य राजसूनोरन्तिकमगमत् । सोऽपि प्राणवल्लभामुद्दिश्य पुष्यो. ड्वेन सह तत्सङ्गमोपायं तकेयन् आगतां तां सखीमा- लोक्य सन्तुष्टमना: इतो निषौद इति निर्दिष्टासनोपवेशिताम् अवन्तिसुन्दरौप्रेषितं सकपरं ताम्बूलादिकं विनयेन ददती कान्तोदन्तमपृच्छत् । सा सविनयमवादीत् “देव ! विहा- रोद्याने भवदवलोकनादारभ्य मन्मथमथ्यमाना मा ल्पादिष्वपि सन्तापशमनमलब्धवती वार.नेव उव्रततरुफलवत् अलभ्य त्वदुरःस्थलालिङ्गन सुखं लिप्स : स्वयमेव पत्रिकामालिख्य वल्लभाय एनाम् अपय इति मां विमृष्टवतो, तदत्र देवः प्रमा- राज कुमारः पत्रिका पपाठ। 'सुभग ! कुमुमसुकुमारं जगदनवयं निरौक्ष्य ते रूपम् । मम मानसमभिलषति त्वं चित्तं कुरु तथा मृदुलम् ॥' इति पठित्वा सादरमवादीत् “सखि ! छायावन्मामनु: वर्तमानस्य पुष्योद्भवस्य वल्लभा त्वमेव, तस्या वहिश्चराः प्राणा इव वर्तसे, त्वचातुर्य्यमस्यां क्रियायां लताया- मालवालमिव वर्तते । यत् तवामोटं, येन मनोरथः सेत्स्यति, तत् सर्व करिष्यामि। मन्मनस: काठिन्यमाख्यातं परन्तु यदा अहं तद्दर्शन यथं गतः तदैव सा अपहृतमन्मानसा स्वं मन्दिरमगात्, तत् कस्य चेतसः काठिन्यं कस्य वा माधुर्य तत् स्वयमेव सा वेत्ति। दुष्करः कन्यान्तःपुरप्रवेश:, तदनुरूप- मुपायगुद्भाव्य श्वः परखो वा प्रियां सङ्गमिष्यामि" इति। एव- णम्” इति। मृगाच्या तया ·पंचमोच्छासः। से मुक्ता सा दूती यथा शिरीषमृगाः शरीरबाधा न जायेत तथा अविलम्बम् उपायमाचरेति पुनः पुनरभिधाय प्रोता कन्यापुरमयासीत्। राजपुत्रीऽपि पुष्योद्भवेन सह यत्र हृदयवल्लभावलोकनं जातं तत्रैव विरहवेदनाविनोदनाय प्रतस्थे। तत्र समन्तात् विचरन् कंचिदपि अवस्थातुमशन वन् कमपि चतुरवेषं मुण्डितशिरसं हिजम्वालोकयत्। अपृच्छच्च आशिषा संव- ईयन्तं "को भवान्, कस्यां विद्यायां निपुणः” इति । विद्येखरनामाहम् ऐन्द्रजालिक विद्याकोविदो नानादेशेषु राज- न्यान् तोषयन् उज्जयिनीमद्यागत इत्यभिधाय राजपुत्र सम्यगालोक्य अस्मिन् लोलोद्याने किमिति भवत: पाण्डुरता- निमित्तम् इति पप्रच्छ। पुष्योद्भवस्तस्य चातुर्य स्वकार्यो- पयोगि तर्कयन् सादरं तमुवाच “ननु ब्रह्मन् ! सख्यस्याभा- षणेपूर्वतया भवानस्माकं वयस्यो जातः, वयस्य सविधौ न खलु किमपि अवाच्यम्। अस्मिन् केलीवने वसन्तमहोत्सवागताया मालवेन्द्रनन्दिन्या अस्य राजपुत्रस्य च आकस्मिकदर्शनेन अन्योन्यानुरागातिशय: सञ्जातः तस्याश्च सङ्गमोपायविरहेण सौ ईदृशोमवस्थामनुभवति" इति । विोखरी लज्जावनतवदनं राजवाहनमालोक्य सस्मितम प्रभाषत "राजनन्दन ! अनुचरे मयि विद्यमाने भवत: किम असाध्यमस्ति ? अहम् इन्द्रजालविद्यया मालवेन्द्रं मोहयन् पौरजनसमक्षमेव तत् तनयापरिणयं सम्पाद्य कन्यान्तःपुरं प्रवेशयिष्यामि, वृत्तान्तवैष: राजबालायै सखोमुखेन पूर्वमेव सन्देष्टव्यः" इति । राजपुत्र: प्रीतात्मा तमकृत्रिममित्रं विदोखरं सबहुमान विसृज्य फलितमिव प्रात्मनो मनोरथं मन्यमानः खमन्दिरं सख्या सह उपत्य बालचन्द्रिकामुखेन ·२८ संस्कृतशिक्षामनाः ढतीयभाग एघाव प्रियायै विद्येश्वरकरिष्यमाणं सङ्गमोपायं वेदयित्वा कौतुका- कृष्टचेता: कथश्चिदपि क्षपां क्षयितवान् । परेयुः प्रभाते विद्येवरो गीतिनौतिचतुरः महता परि. जनेन सह राजभवनहारमुपेत्व दौवारिकेण स्ववृत्तान्तं निवेद्य तद्दशनकुतूहलाविष्टेन सावरोधेन मालवनाधेन समा. हतः कक्षान्तरं प्रविश्य सविनयम् अाशिषं प्रयुज्य राजानु- म या परिजनवाद्यमानेषु वादित्रेषु गायिकासु सुवरं गायन्तोषु पिच्छिका भ्रामयन् मुकुलितनयन: क्षणमस्थात् । अनन्तरं विषमं विषमुहमन्त: फणावन्त: शिरोरत्नराजिभिस्त मुद्दे शम् उद्भासयन्तो विचरन्ति स्म । बहवः तुण्डेस्तान् क्षणेन अहीन्ट्रान् आदाय अन्तरीक्षमलचक्रः । ततो विजवर: नरसिंहस्य हिरण्यकशिपोविदारण मभिनीय राजानं मह- दाथर्यान्वितं कृत्वा अभाषत “राजन् ! उपसंहार भवता किञ्चित् शुभशकुनं द्रष्टव्यं, तत् कल्याणावाप्तये भवदात्मजा- कृते: कस्या अपि तरुण्याः सर्वगुणाल सतेन केनचित् राज- कुमारण परिणय: मम्पादनीयः, तद् यदि अभ्यनुज्ञा स्यात् तदा दर्शयामि” इति। अथ तयेति अनुमोदितः सः मक जनमोहनमञ्जनं चक्षुषोनिक्षिप्य समन्तात् सर्वेषु तदैन्द्रजालिकमेव पश्यत्सु साद्भुतं रागकुल हदयेन राजवाहनेन पूर्वमङ्केतसमागतामनकभूषणभूषिताङ्गीमन्ति- मुन्दरों वैवाहिकमन्वतन्त्र नैपुण्य नाग्निं प्रज्वाल्य साक्षी कत्य च समयोजयत् । तदनु “सर्वे ऐन्द्रजालिका: खस्थानं व्रजन्तु" इति दिजेनाभिहिते सर्वे ते मायापुरुषा यथायथमन्तहिताः । राजवाहनच यथासुखं कन्यान्तःपुरमविशत्। मालवपतिस्तु तदइतं मन्यमानस्तमौ हिजन्मने प्रभृतं धनं दत्त्वा विसृज्व स्व मन्दिरमाविवेश । एवं देवमानुषबलेन मनोरथसाफख्यम् व्यलोकयन् ·प्रथमा उपेतो रहसि कान्तया सुरतसुखमुपभुजन् दिने दिने चतु- दशभुवनवृत्तान्तवर्णनेन प्रियां रज्जयामास । इति पञ्चमोच्छासः। उत्तरखण्डे तस्य अथ प्रथमोच्छ्रासः । कदाचित् सुरतखेद सुप्तयोस्तयोः स्वप्ने विसगुणनिगड़ित- पादो हंस: कधिददृश्यत अवुध्येताचीभौ। अथ राजपुत्रस्य रजतशृङ्गलानिगड़ितं चरणयुगलमालोक्य किमेत- दिति परित्रासाकुला राजबाला उच्चैयक्रन्द, येन तत् सकल- मेव कन्यान्तःपुरमग्निपरीतमिव पिशाचोपहतमिव वेपमानं किंकर्तव्यविमूढ़म् अगण्यमानरहस्यरक्षासमयमवनितलाहन्य- मानगात्रम् अाक्रन्दविदीय॑माणकण्ठम श्रुप्लुतकपोलमाकुलो बभूव । तुमुले च अस्मिन् समये अबाधितप्रवेशा: किं किमिति सहसा उपमृत्य विविशुः अन्तःपुरचारिणः पुरुषाः । तदवस्थं राजकुमारम् । तत्प्रभावनिरुद्धनिग्रहसामर्थ्यास्तु ते सद्य एव तमथं चण्डवर्मणे निवेदयामासुः। सोऽपि कोपादागत्य निर्दहन्निव दहनगर्भया दृशा निशम्य जातप्रत्यभिज्ञ: कयं स एवैषः मदनुजमरणनिमित्तभूताया: पापाया बालचन्द्रि- कायाः पत्युर्धनगवितस्य वैदेशिकबणिक्पुत्रस्य पुष्योद्भवस्य मित रूपाभिमानी कलाकोविदः न एकविधविप्रलम्भीपाय- पाटवावर्जितमूढ़पौरजनाध्यारोपितवितथदेवतानुभव: कपट- धार्मिक: निगूढ़पापशीलयपलो ब्राह्मणब्रुवः । दहशुश कथमिव एनम् ·Mr संस्कृतशिक्षामञ्जयाढतीयभागे सुन्दरी। अनुरता मादृशेष्वपि पुरुषसिंहेषु सावमाना पापयमवन्ति- पश्यतु पतिमद्यैव शूलाधिरूढ़मनार्यशीला कुल- पांसनीति निर्भत्स यन् भोषणच कुटिदूषितललाट: काल इव काललोहदण्ड कर्कशेन वाहुदण्डेन अवलम्बा हस्ताम्बुजे रेखाम्बुजरथाङ्गलाञ्छने राजपुत्रं सरभसमाचकर्ष। स तु स्वभावधौरः सहिष्णुतैकप्रतिक्रियां देवीमक ताम् श्रापद- मवधार्य समर तस्या हंसगामिनि ! हंसकथायाः, सहस्त्र वासु ! मासयम् इति प्राणत्यागरागिणी प्राणसमां समाखास्य रिपुवश्यतामगात्। अथ विदितवार्तावातौ महादेवीमालवेन्द्री जामातरमा- कारपक्षपातिनी प्राणत्यागोपन्यासेन शत्रुणा जिघांस्यमानं ररक्षतुः। न तु शेकतुः तमप्रभुत्वादुत्तारयितुमापदः। स किल चण्डशीलचण्ड्वर्मा सर्वमुदन्तजातं राजराजगिरौ तप- स्यते दपसाराय सन्दिश्य सर्वमेव पुष्पोद्भवपरिजनं सर्वस्व- हरण पूर्वकं सद्य एव बन्धने निक्षिप्य कृत्वा च राजपुत्र मृग- राजशावकमिव दारुपन्जरनिबद्ध अवधूतदुहिल प्रार्थनस्य अङ्ग- राजस्य उन्मूलनाय अङ्गानभियास्यन् अनन्य विखासान्निनाय रुरोध च बलभरदत्तकम्पथपाम्। चम्पेश्वरोऽपि सिंहवर्मा सिंह व अमद्यविक्रम: प्राकार भित्त्वा महता बलसमुदायेन निर्गत्य स्वाहत दूतगणाहतानां साहाय्यदानाय अतिसत्वर- मापततां राजामचिरभाविन्यपि सविधी अदत्तापेक्ष: साक्षा- दिवावलेपो वपुमान् प्रतिबलमाचक्राम। जरहे च महति सम्प्रहारे अतिमानुषप्राणवलेन चण्डवर्मणा। स च तद्- टुहितरि अम्बालिकायामतिमावाभिलाष: प्राणैरेनं न व्ययूयुजत् परमनोनयत् बन्धन ग्रहम् । अजीगण गणकैः अदवि निगान्ते राजबाला विवाग्रा इति ।

·प्रथमोच्छासः। ३१ इत्थं गते च तस्मिन् कुवेराचलात् प्रतिनित्य एणजको नाम कथिद दूतः प्रभोदर्पसारस्य प्रतिसन्देशमावेदयत् “रे मूढ़ ! किमस्ति कन्यान्तःपुरदूषकेऽपि कथित् रुपावतरः ? स्थविरः स राजा जराविमूढचित्तो दुहिपक्षपाती यदेव किञ्चित् प्रलपति, त्वयापि किं तदनुमत्या स्थातव्यम् ? अविलम्बितमेव तस्य तस्य कामोन्मत्तस्य चित्र बधवार्ताप्रेषणेन अस्माकं श्रोत्रोत्सवो विधेयः, सा च दुष्टकन्या सहानुजेन कीर्तिसारण निगड़ितचरणा कारायां निरोडव्या” इति । तदाकण्य प्रातरेव राजभवनहारे तं कुमारीपुरदूषकम् अहं कतविवाहय समुत्थाय चण्डपोतेन मातङ्गपतिना विनाश्य तदधिरूढ़ एव शत्रुसाहाय्याय प्रत्यासीदतो राजन्यान् प्रति- ग्रहीष्यामि इति समादिदेश पाखंचरान्। अथ प्रत्यूष एव राजद्दारानीतस्य राजवाहनस्य अछि युगलममुचत रजतशृङलया। सा च काचित् अप्सरोरुपिणी भूत्वा प्राञ्जलिव्यजिज्ञपत् “देव ! कुरु झापां मयि, अहमस्मि सोमरश्मिसम्भवा सुरतमञ्जरी नाम सुरसुन्दरी। मे नभसि नलिनलुब्धमुग्धकलहंसानुबद्दवतायाः तन्निवारण - क्षोमविच्छिन्नविगलिता हारयष्टिमवते सरसि मन्दोदको मम्नोन्मम्नस्य महर्षाकण्डेयस्य मस्तके समपतत् । पातितश्च कोऽपि तेन कोपितेन मयि शापः, 'पापे! भजस्व लोह- नातिमजातचैतन्या सती' इति । स पुन: प्रसाद्यमानस्तत्- पादपादयस्य मासयमावं सन्दानतामेत्य निस्तरणोयामि- माम् आपदमपरिक्षीणशक्तित्वच इन्द्रियाणामकल्पयत् । तघा. भूताच मां कदाचित् ऐवाकस्य राज्ञो वेगवत: पौत्र: पुत्रो मानसवेगस्य वीरशेखरो नाम विद्याधरः शङ्करगिरी समध्य- गमत्। अथासौ पिढप्रयुक्त वैरे वर्तमाने विद्याधरचक्र: एवाटा ·२२ संस्कृतशिक्षामजय्याःटतायभागे ददर्श । वर्तिनि नरवाहनदत्त निराश: तदपकारक्षमोऽयमिति तप- स्य ता दर्पसारेण समसृज्यत। प्रतिश्रुतञ्च तेन अस्मै स्वसुः अवन्तिसुन्दया दानम्। एकदा मनोरथप्रियाम् अवन्तिसुन्दरी दिदृक्षुरसौ काम- परवश: तत्कुमारीपुरमुपेत्य अन्तरितस्तिरस्करिण्या विद्यया तां त्वदकोपाथयां सुरतखेदखिन्नगात्री स तु कुपितोऽपि त्वदनुभावप्रतिबद्धनिग्रहाध्यवसाय: पाण्डुलोह- शृङ्गलमय्या मया तव पादपद्मयुगलं निगड़यित्वा सकोपमपा. सरत्। अवसितश्च ममाद्य शापः, प्रसीद, किमिदानीं तव करणीयमिति प्रणिपतन्तीं तां स राजपुत्रः वार्त या अनया मत्प्राणसमा समाश्वासय इति व्यादिश्य व्यसर्जयत् । अस्मिन्नेव क्षणे हतो इतथण्डवर्मा केनचित् दुष्करकम- कारिणा तस्करण एकनखरप्रहारेण राजमन्दिरोद्देशञ्च शव. शतमयमापादयन् अचकितगतिः असौ विहरतीति वाचः समु. दचरन् । तदाकण्य राजवाहनस्तमेव मत्तहस्तिनमधिरुध सवेगं राजभवनमुपेत्य गम्भीरेण स्वरेण समभ्यधात् । स महापुरुषः येनैतत् मानुषमात्रदुष्कर महत् कर्म अनु- ष्ठितम्। प्रागच्छतु स मया सह इमं मतहस्तिनमारोहतु। अभयमेव मदुपकण्ठवतिनो देवदानवैरपि विग्यमाणस्य" निशम्य एतत् सजातहर्ष तं पुमांसं कृताञ्जलिमारो- हन्तं कुञ्जराधिपं, निवण्य हर्षोत्फुल्ल दृष्टि: अहो! प्रिय- वयस्यो में अपहारवर्मति पश्चात् निषौदतोऽस्य बाहुदण्ड- युगलमुभयभुजमूल प्रवेशितमग्रेऽवलम्बा स्वमङ्गमालिङ्गयामास पर्यवेष्टयन स्वयं पृष्ठतो चालिताभ्यां बाहुभ्याम् । अनन्तरञ्च अपहारवर्मा विविधप्रहरणजातमुपयुञान: प्रतिबलवीरान् बहुप्रकारयोधिन: क्षिती विचिक्षेप ददर्श च "क: इति ।

·प्रथमोच्छासः । ३ २ अन्त- क्षणेन तदपि सैन्यमन्येन समन्ततोऽभिमुखमभिधावता सैन्य- निचयेन परिक्षिप्तम्। ततय कश्चित् परमसौम्याकति: इषु वर्षेण रिपुकुलमभिवर्षन् प्रजविना गजेन सनिवष्य पूर्व- परिचयदानप्रत्ययादयमेव स देवो राजवाहन इति प्रणम्य अपहारवर्मणि निविष्टदृष्टिः प्राचष्ट वयस्य ! त्वदादिष्टेन मार्गेण उपस्थापितमेतत् अङ्गराजसाहाय्यदानाय उपस्थितं राजन्यकम्, अरिवलञ्च विहतविध्वस्तं स्त्रीबालहायशस्त्र वर्त्तते, किमन्यत् करणीयम् इति । इष्टस्तु व्याजहार अपहारवर्मा देव ! दृष्टिदानेन अनुग्रह्यतामयमाज्ञाकरः । सोऽयमपि महमेवामुना रूपेण धनमिवाख्यया च रितो मन्तव्यः । स एव अद्य निर्गमय्य बन्धनात् अङ्ग- राजम् अस्मत्पक्षोयेण अमुना च राजन्य केन सह एकान्त सुखोपविष्टं देवमुपतिष्ठतु यदि न दोष इति । देवोऽपि यथा ते रोचते इति तथा प्रामाष्य कचित् गङ्गा तरङ्गपवन- शीतले महोरुहतले हिरदादयतौर्य प्रथमसमवतीर्णन अपहारवमणा स्वहस्तसत्वरसमौलते भागीरथोलिनदेश सुखं निषसाद। तथा निषसच तम् उपहारवर्माथपाल प्रमतिमित्रगुप्तमन्त्रगुप्तविश्रुतैः मैथिलेन च प्रहारवर्मणा काशीभर्चा च कामपालेन चम्पेश्वरेण सिंहवर्मणा सह समुपेत्य धन मित्र: प्रणिपपात । धनमित्र: प्रणिपपात । सोऽपि सहर्षमभ्य स्थितः कथं समस्त एवेषः मित्रगण: समागत: को नाम अयमभ्युदय इति कृतयथोचितोपचारान् गाढ़ परिरमे काशी- पतिमैथिलाङ्गराजांश्च सुहृनिवेदितान् पिटवत् अपश्यत् । तेश्च हर्षकम्पितपलितं सवेगमुपगूढ़ः परमस्यनन्दत् । प्रवृत्तासु प्रीतिसंकथाम प्रियवयस्य गणानुयुक्तः स्वस्य सोम- दत्तपुष्षोद्भवयोश्च चरितमनुवस्य सुदां वृत्तान्त क्रमे गा ततः

·३४
संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे
श्रोतु कृतप्रसङ्गः तान् क्रमेण अपृच्छत्। तेषु प्रथममाह में
किल अपहारवर्मा।
इति उत्तरखण्डे प्रथमोच्छासः ।
अथ द्वितीयोच्छ्रासः ।
bo
अपहारवर्मचरितम् ।
देव! त्वयि पातालमवतीर्णे त्वदन्वेषणार्थ सुहृत्से
इतस्ततः प्रस्थितेषु अहमपि प्रस्थितः कदाचित् अङ्गेषु वहि:
सम्पायाः कश्चित् महामुनिरस्तौति लोकवादादवगम्य तस्मात्
भवदुद्दे शं जिज्ञासुः तत्ससमीपमगमम् । अदर्शञ्च कमपि
मलिनकान्तिं तापसम्। प्रप्राक्षञ्च तं वासो महर्षिरिति ।
असो नि:खस्य अवादीत् भद्र! आसौदव महाप्रभावो
मुनिः । एकदा काममञ्जरो नाम अवत्या काचिद् वारा-
ङ्गना सनिर्वेदमुपेत्य चरणयोस्तस्य अपतत्। क्षणे च तस्मिन्
तस्या माटप्रभृतय प्राप्तवर्गाः समुपस्थिताः। स तु मुनिस्तां
समाश्वास्य कारणमपृच्छत् । सा सलज्जविषादगौरवम् अन.
वोत् भगवन् ! अहं श्रेयःसाधनाय भवत्पादमूलं प्रपन्ना इति ।
तस्यास्तु जननी कृताञ्जलिरभाषत भगवन् ! वयं जात्या
वेश्याः अस्याच वेश्याया मातुर्मे वेश्योचिताचरणानुशासनम्
एनां प्रतीपयति अयञ्चेहगाचार: आजन्मपरिमितेन धातु-
साम्य कता वणरूपमेधाजननेन आहारण प्रतिपालनं पञ्चमात्
वर्षादारभ्य क्रमेण कामशास्त्रशिक्षणं नृत्यगोतवाद्यनाट्यादि-
नानाविधासु
विलासकलासु उपदेश: निखिलव्यापारेषु

·हितीयोच्छासः । २ सामान्यज्ञानं द्यूतादिकोड़ासु नैपुण्य विधानं विश्वस्त जनात् प्रथमसुरताभ्यासः उत्सवादिषु सुसज्जितायाः प्रेषणं सुलक्षण- ख्यापनं नागरिक पुरुषेषु रूपशीलचातुर्यादिप्रस्तावनं कर्मण तरुणजनलक्ष्योभूतायाः समधिक शुल्क न अवस्थापनं भाव- विलासदर्शनेन मत्तात् जनात् छलेन बह्वर्थग्रहणं नि:स्वीक- तानां वहिष्करणम् अर्थदानाक्षमात् धर्माधिकरणे अभियोगेन अर्थादानम् इत्य बहुधा युवजनवञ्चनम्। अस्याश्च युवजनानां विविधेन वाह्यव्यापारण मनस्तोषणं न तु सङ्गेन, सत्यामपि प्रीती मातुःशासनेन तथाचरणमिति । एवं स्थित एषा हतभाग्या स्वधर्ममुजवध क्वचित् आग- न्तुके रूपमात्रधने विप्रकुमारे स्वेनैव धनेन समासता मास- मतिवाहितवतो अर्थवन्त कमपि न आइतवती अम्माभिः अर्थाममविरहण अवसद्यते एषा कुमतिर्न कल्याणौति निवा. रयन्त्यां मयि वनवासाय कोपात् प्रस्थिता इयं यदि न प्रत्यानीयते तदा सर्व एव स्व कुटुम्बवर्गः अनशनेन अत्रैव संस्थास्यत इत्यरोदोत् । अथ तां वाराङ्गनां मुनिरब्रवीत् “भद्रे ! वनवासोऽति- दुःखाकरः फलमस्य मोक्ष: स्वर्गो वा आद्यस्तु प्रकृष्टज्ञानेन साध्यत्वात् प्रायेण दु:सम्पादनीयः द्वितीयस्तु सर्वस्यैव स्वध- मानुष्ठायिनः सुलभः। तदश क्यादारम्भात् विरम्य स्वधर्ममनु- सर इति । यदि भगवता मे प्रसादो न क्रियते तदा अहमग्नि प्रवक्ष्यामि इति वादिनीं तां दृष्ट्वा तन्मातरमवदत् सस्पति गच्छ ग्टई प्रतीक्षस्व कानिचित् दिनानि इयं सुकुमाराङ्गो अव स्थिता तपःलेशमशक्नु वती सोढुम, अचिरेण एव पुन- सहाय यथा प्रतिगमिष्यति तथा प्रबोधप्रदानादिना करि- प्यामि" इति ।

·૨૬ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे ततस्तथेति तस्याः प्रतियाते वजने सा युवति: तमृषि- मलघुभक्ति त्यात शरीरसंस्कारा तरुपोत कालबालपूरण: देवाचन कुसुमावचयनैः स्थानसम्मार्जनादिभिश्च शिवपूजार्थ गन्धमा ल्यधूपदीपनृत्य गोतादिभिः एकान्ते धर्मार्थकामसम्ब. धिभि: पालापरल्पेनैव कालेन तमृषिमन्चरञ्जयत् । एकदा तं मुनिं रत विलोक्य सा सस्मितम् अवादीत मूढोऽयं लोकः यः मह धर्मण अथकामौ गणयतीति । मुनिः अवोचत् वत्स ! कथय के नांशेन अर्थकामातिशायी धर्मस्तव विदित इति। मा सलज्जम् अभाषत ब्रह्मन् ! अस्मात् किल जनात् भगवतस्त्रि वगवल लावलज्ञानं नैव मम्भवति अथवा एषः अनुग्रहप्रकारो दास्याः तत् श्रूयतां धर्मो हि अर्थकामयोः प्रभवः, स तु तदन पेक्ष एव, अर्थ: कामथ धर्मेण बाध्यते, स तु तत्त्व दशनोपहित: कथञ्चित् सेवितास्यामाभ्यां न बाध्यते, बाधितोऽपि अल्पायासेनेव प्रतिसमाधीयते। तथाहि भवानी- पतेः मनिपनीमहम्रदूषणेन, पितामहस्य तिलोत्तमाभिलाषेण, विणो: जागनाविहारण, प्रजापते: खटुहितरि प्रणयेन, देवराजस्य गुरुदाराभिगमनेन, चन्द्रमसो गुरुपत्नीहरणन, सूर्यस्य वड़वालानेन, अनिलस्य अञ्जनागमनेन, वृहस्पते- यंठभायाभिसरणेन, पराशरस्य योजनगन्धागमनेन, व्यासस्य माटदारसङ्गत्या, अतः मृगोसमागमेन च समुत्पत्र धम- पाड़नमचिरेणव अग्निपतितम् इन्धनमिव दह्यते। देवा. नात्रु तेषु तेषु काव्येषु असुरविप्रलम्भनानि ज्ञानप्रभावात् न धम पौड़यन्ति तत् मन्चे धर्मो न अथकामयोः समान: प्रत्युत तदतिशायोति । श्रुत्वैत दृषिः उद्दीप्तरागोऽब्रवीत् अयि विलासिनि ! साधु उक्तं त्वया तत्त्वदर्शिषु अधर्मो न स्थानमाप्नोतीति, परम् आज- ·हितीयोच्छासः । ३७ न्मन: अर्थकामयोः पनभिज्ञा वयं तदाचक्ष्व किं स्वरूपावेतो किं फलौ किं परिवारो कथं वा यो इति सा अवोचत् ब्रह्मन् ! अर्थ: तावत् अर्जनवईनरक्षणात्मकः कषिपाशुपाल्य- बाणिज्य मन्धिविग्रहादिपरिवार: तीर्थप्रतिपादनफलश्च । कामथ विषयातिसक्तचेतसोः स्त्रीपुंसयोनिरतिशयसुखस्पर्शविशेष: परि- वारस्त्वस्य यावदिह रम्यमुज्वलन, फलं पुनः परमाबादनं परस्परविमर्दजन्म । एतदर्थमेव जनाः कष्टानि तपांसि महान्ति दानानि युहानि समुद्रलङ्घनादौनि समाचरन्ति इति । निशम्यैतत् स मुनिः स्वनियममनादृत्य तस्यां प्रासजत् । सा तु अतिप्रमत्तं तं प्रवहणेन आरोप्य राजमार्गेण स्वभवन. मनैषोत्। अघोषयच्च ख: कामोत्सव इति। परेाथ तं मुनिं कामिजनवत् सुसज्जितं नितान्तरक्त उत्सवसमाज नीत्वा युवतिशतकृतस्य राज: पुरतः समुपतस्थे। तेन च हसता भगवता मह निषीद इति समादिष्टा सविभ्रमलत- प्रणामा निषसाद। तव काचित् युवतिरुत्याय कृताञ्जलि- रभाषत “देव! जिताहमनया, अद्य प्रभृति पस्या दासी संवृत्ताम्मि” इति राजानं प्रणनाम। अभूल सविस्मयं महान् कोलाहल:। ततय दृष्टेन राज्ञा सत्ता सा वाराङ्गनाभिः पौरैश्च प्रशस्यमाना तमृषिमभाषत। “भगवन् ! अयमचलि: चिरमनुग्रहौतोऽयं दासजन:, स्वार्थ इदानीमनुष्ठेयः" इति । स तु नितरामनुरतोऽशनिहत इव उदमाम्य अब्रवीत् “प्रिये ! किमेतत् ? कुतस्ते एतादृगौदासोन्यं व गतस्ते मय्यनुराग इति। मा मस्मितम् अवोचत् । ब्रह्मन् ! यया अद्य राजसमीपे मत्तः पराजयोऽभ्युपेतः, तस्या मम च क्वचित् मङ्घर्षे "मरीचिमावर्जित- वतोव नाघसे' इति तया माधिक्षेपमुक्तास्मि, दास्यपणबन्धनेन अम्मिन् अर्थे प्रावतिषि, मिहार्या च अस्मि भवत्प्रसादातः” इति । ४ ·संस्कृतशिक्षामच्चयाः हतीयभागे अप्राक्षच इत्यमवधूतः तया स मुनिः कृतानुशयः शून्यवत् न्यवत्तिष्ट। यस्तयैवं कृतः, तमेव मां मन्यस्ख, तद् यावत् अचिरादेव त्वदर्य- साधनक्षमो भवितु यते, अस्यामेव पुयां तावद् वस इति । अस्मिन्नेवान्तरे रविः अस्तमगात् । तसन्ध्योपासनय तं मुनिमनुमान्य तत्रैव कथञ्चित् नीतरात्रिः प्रभाते नगराय प्रातिष्ठे। अपश्यञ्च नगरसविधे रताशोकतरुतले निषसम् अतिविरूपं विषादपूर्ण कमपि क्षपणकम् । तमन्तिकोपविष्टः तस्य प्राधिकारणम्। सोऽब्रवीत् “सौम्य ! अहमस्यां चम्पायां निधिपालितनामकस्य श्रेष्ठिनो ज्येष्ठसूनुः वसुपालितो नाम वैरूप्यात् तु “विरूपकः” इति प्रसिद्धः । अन्यश्च अत्र सुन्दरक इति यथार्थनामा कलागुणे: समृद्धो वसुना जातिपुष्टोऽभूत्। रूपधनाभ्यां निसित्तास्यां तस्य मम च वरं धूतैरुदपाद्यत। ते निरधारयन् रूपं धनं वा न पुंस्त्व- ब्लम् अपि तु परमसुन्दरी नारी यं कामयते स एव पुमान् प्रतोयुवतिललामभूतया काममञ्जय्या य: प्राथ्यते स एव सुभग- यताका लमतामिति । आवाञ्च तथा इति तस्यै दूतं प्राहिणुव, मागतायाश्च सारोन्मादहेतुरहमेवासम् । सुभगेन च मया सा स्वधनजोवनयोरोखरीकता, तया च अहं कृतः कोपोनशेषः। ततच लोकोपहास्यतामेत्य इह जैनायतने के नचित् जैनेन समुपदिष्टमोक्षवा सुकर एप वेशो वेश- विनिगतानामिति जातवैराग्य: तदपि कोपोन्मत्वजम् । एतत् निन्द्यवेशं निरयफलं विप्रलम्भप्रायमधर्मवम धर्मवत् ममा चरणीयमिति प्रत्याकल यन् विविजामतदासाद्य टुःखेन रोटिमि इति । शुत्वा चैतत् तिष्ठ कञ्चित् कालं यथा असौ वेश्या त्वां निज- 'वनन योजयिष्यति तथा यतिष्ये इति तमाभाष्य प्रस्थितोऽह तस्याः मम ·हितीयोच्छासः। मया नगरमाविशवेव लोकवादात् धूर्तसमृहपूर्ण पुरमिति विदित्वा अर्थानां नखरत्वं प्रदर्श्य प्रकृतिस्थान् अमून् विधास्थन् तस्कर वृत्तौ मतिमाधाय द्यूतसमाजमगमम् । तेच सङ्गत्य तेषां द्यूतक्रीड़ास नानाविधं कौशलं विदित्वा क्वचित् अनभिज्ञे कितवे प्राहसम् । प्रतिकितवस्तु सकोपं रक्तचतुर्मामभि- वोक्ष्य “शिक्षयसि रे ! द्यूतकमै हास्यव्याजेन, आस्तामयम- शिक्षितो वराकस्त्वयैव तावत् विचक्षणेन देविष्यामि" इति अभिधाय द्यताध्यक्षानुमत्या मया सह देवितुमासजत् । च षोड़शसहस्राणि दीनाराणां तस्मात् जित्वा अई द्यूता- ध्यक्षाय सभ्येभ्यश्च दत्त्वा उदतिष्ठम्। सर्वे च तत्रत्या: सहर्ष मां प्रशशंसुः। द्यूताध्यक्षानुरोधात् च तदहः तदगारे विविध- मभ्यवहरन् स्थितोऽस्मि। यन्मूलव यन्मूलश्च मे द्यूतावतारः, स में विमर्दको नाम विखास्यतरं द्वितीयं हृदयमासीत् । तन्मुखेन च सर्वमेव नगरवृत्तान्तमवगम्य तमिस्रायां निर्गत्य तस्करो- चितविविधोपकरणयुक्तः कस्यचित् लुब्धे खरस्य गेहे सन्धिं छित्त्वा प्रभूतं धनमादाय निर्गच्छन् घोरान्धकारसमातायां राजवीथ्यां झटिति शतइदासम्पातमिव क्षणमालोकमल- क्षयम्। अथासौ नगरदेवता व नगरमोषरोषिता नि:स- म्वाधवेलायां निःसृता काचिद युवति: सर्वालङ्कारभूषिता सविकष्टा आसीत् । क्कासि वासु ! क यासौति मया सदयमुक्ता सवासगहदमगदत् आर्य ! पुर्य्यस्यां कुवेरदत्तो नाम वसति वैश्यरेष्ठः। तस्य अहं कन्या। मां जातमावां धनमित्रनाम्न अवत्याय कस्मैचित् धनिकपुवाय भायात्वेन प्रतिज्ञातवान् मे पिता। स तु धनमिव: पिचोरन्ते अत्युदारतया स्वधनैः क्रीत्वैवार्थिवर्गात् दारिद्रय दरिद्रति सति उदारक इति प्रोतलोकाधिरोपितापरलाघ्यनामनि च मां मां तरुणीभूता ·४० संस्कृतशिक्षामना: हतीयभागे पालुः एनं वरयति एव अधन इति अदत्त्वा अर्थपतिनाम्ने अपरम्भ यथार्थनाम्न सार्थवाहाय पुनर्दित्सति पिता । तदमङ्गलस्व अद्य, प्रभाते भावित्वात् प्रागेव प्रियतमदत्तसन्ता वञ्चित- स्वजना निर्गत्य बाल्याभ्यस्तेन वत्मना तदग्गृहमभिसराम, तन्मां मुश्च, ग्रहाण एतदलङ्कारजातमिति उन्मुच्य मह्यम् अर्पितवती सदयमब्रवं ताम् एहि साध्वि ! नवेयं त्वां त्वत्- प्रियतमावासमिति त्रिचतुराणि पदानि अगच्छम् । अत्रान्तरे सहसा नागरिकबलं दीपिकालोकध्वस्ततिमिर- मनल्पं यष्टिकपाणपाणि समापतत् । कम्पमानां कन्यका- मवदं भदे ! मा भैषौ: अस्ति अयम् असिद्वितीयो बाहुः । परं त्वदर्थे मृदुरवमुपाय उद्भावितः, अहं सर्पदष्ट इव शये, त्वया अमी वाच्या: भद्राः। निशि वयमिमां पुरों प्रविष्टाः, ममैष पतिर्भुजङ्गदष्टः, यदि वः कश्चित् मन्त्र वित् कृपालुः जोवयेत् तदाहमनाथा जीवामीति । सापि यान्तरमपश्यन्ती रुदती तथैवान्वतिष्ठत् । तेषु कथित विषवैद्याभिमानी मां निवर्ण्य मुद्रातन्त्रादिभिरुपायैः उपक्रम्य अकृतार्थः, गत एवायं कालदष्टः, शुचा अलं वासु ! खोऽग्निसात् करिष्यते कोऽतिवतते देवमिति सहतरैः प्रायात्। अहम्नु उस्थित: उदारकाय तां नीत्वा प्रवोचं भद्र ! अह- मस्मि कश्चित् तस्कर: त्वहतेन मनसा त्वामभिसरन्तौमेना. मन्तरे प्राप्य त्वत्समीपमुपानैषम् इदञ्चास्या अलङ्कारजात- सर्वमर्पितवान् स च तदादाय लज्जाहर्षसम्भम- समन्वित: प्राब्रवीत् आर्य ! नात्र किमपि वक्तुं जानामि ६.द्य त्वया कृतं तस्य निष्क्रयो नास्ति, न एतादृशं केनापि रुतपूर्व नापि क्रियते न च करिष्यते, तदिदानीम् एताव- बाला उपा- मिति तत् ·द्वितीयांच्छासः। ४१ १ भाति । देव वाच्यं यदद्य प्रभति भर्त्तव्योऽयं दासजन इति मम पादयोः अपतत् । अहञ्चोत्थाप्य तं गाढ़मालिष्य अब्रवं भद्र ! काद्य ते प्रति- पत्तिरिति । सोऽभ्यधत्त "सौम्य ! न शक्नोमि चैनामत्र नगरे पित्रोः अनुजया विना उपयम्य जीवितुम् अतोऽस्यामेव रजन्यां, देशमिमं त्यजामि अथवा कोवा अहं यथा तुभ्यं रोचते इति मयोक्त स्वदेशी विदेशो वेति नेयं गणना विदग्धस्य, किन्तु बाला अनल्पसौकुमाया इयं कष्टा: विघ्नबहुलाच कान्तारपथा:, ईदृशेन देशत्यागेन अनर्थकरेण प्रजासत्त्वयोः शैथिल्यमिव प्रति- तत् सहैव अनया अत्र नगरे सुखं वस्तव्यम्। नयानां स्वमावासमिति तेन च अविचार्येव अनुमोदमानेन सद्य एव तां स्वग्रहं नौत्वा तयैव अपसर्पभूतया तपिटगृहे सर्व द्रव्यजातं तदनन्तरमर्थपतिभवनं गत्वा तत्रत्य सर्वस्वं चोरयित्वा स्वग्रहं गत्वा शयनमाथितश्च । ततश्च उदिते भगवति गभस्तिमालिनि मिहिरे उत्थाय भावां धौतवक्त्रो प्रातःलत्यमनुष्ठाय अस्मत्कर्मतुमुलं नगर मनुविचरन्तौ वरवधूग्रहेषु कोलाहलमशृणवम् । अथ अथः कुवेरदत्तमाखास्य तत् कन्याविवाहं मासावधिकमकल्पयत् । अत्रान्तरे धनमित्रमहमशिक्षयं सखे ! चर्मरत्नमस्त्रिकां कल्प- यित्वा एकान्ते राजानम् अङ्गराजमाचच जानात्येव देवो महाधनस्य वसुमित्रस्य पुत्रं धनमित्रं मां मय्यर्थनाशात् द्ररिदे मदर्थमेव संवहितां कुलपालिकां नाम कन्यां तत्पिता कुवेरदत्तः अर्थपतये दिसतीति ज्ञात्वा वैराग्यात् प्राणान् विहातु जरहनं गत्वा कण्ठन्यस्तशस्त्र: केनापि कृपालुना जटाधरेण निवार्य एवमुक्तः किमिति अकार्य क्रियते इति मयोक्तं लोकावमानसोदयात् दारिद्रयात्। स पुनरब्रवीत् ·४२ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे मिति। राजा मूढ़ोऽसि, नान्यत् पापतमम् अात्मघातात् श्रात्मानमात्मनैव अनवसाद्योइरन्ति सन्तः सन्ति उपाया बहवो धनार्जनस्य न एकोऽपि छिनकण्ठप्रतिसन्धानस्य । मया मन्त्रवलेन एका चर्मरत्नभस्त्रिका लक्षग्राहिणी अधिगता, तामिमां दयमान- स्तुभ्यं ददामि, प्रतिग्रहाण, मदन्यत्र चेयं बणिग्भ्यो वारा- ड्रनाभ्यश दुग्धे । किन्तु यत्सकाशात् अन्यायापहृतं तत् तम्मे प्रत्यर्पणोयं न्यायार्जितन्तु देवव्राह्मणेभ्यो देयम् । ततश्चेयं देवता इव शुचौ देशे निवेश्य अद्यमाना प्रात: प्रात:- सुवर्णपूर्णेव दृश्यते इति अस्था: कल्प इत्यभिधाय कृताञ्जलये मह्यम् एनां दत्त्वा अत्तर्दधे। इयञ्च रनभूता चमभस्त्रिका देवाय अनिवेद्य नापजाच्या इति श्रानौता, तदव देव: प्रमाण- नियतमेवं वक्ष्यति भद्र ! प्रोतोऽस्मि, गच्छ यथेच्छ मेनासु पभुइक्ष्वेति । भूय व ब्रूहि यथा न कश्थि- देनां न मुष्णाति तथानुगृह्यतामिति । सोऽवश्यं तदपि अभ्युपैष्यति। ततः स्वग्टहमेत्य ययोक्तमर्थत्यागं कृत्वा दिने दिने पून्यमानांस्तेयलञ्च रचनतमापूर्य एनां प्रात: लोकाय दशयिष्यसि, ततः कुवेरदत्तस्टणाय मत्वा अर्थपतिं कन्यकां स्वयमेव तुम्य प्रदास्यति। यदि कुपितोऽर्थपतिः अर्यगर्वात् अभियोक्ष्यते तमपि विवेः उपायः कौपीनावशेष करि- स्वकच चोयसनेनेव प्रच्छन्नं भविष्यतीति । पनमित्रस्तथैव प्रष्टश्चान्वतिष्ठत्। तदहरेव मदादेशात् विमर्दकोऽर्थपतिसेवानियुक्त: तस्य उदारके वैरमवई यत् । अर्थलुब्धव कुवेरदत्तः धन मित्राय एव तनयां प्रादित्सत् प्रत्य बध्नात् च अर्थपतिः। अत्रान्तरे काममजाः कनौयसी वसा रागमञ्जरी मां कथमपि चकमे । अहञ्च तद्गुणाकष्ट: नितरां तदनुरक्तः प्यावः ।

·द्वितीयोच्छासः । ४३ मिति । सज्जातः। सा च गुणानुरागिणी नाकाइिण्येव मयि अनुरागमकरोत् परं तदभगिनी काममञ्जरी माता च माधवसेना विना शुल्क मत्प्रवेशं न्यवारयत् । प्रहन्तु काम- मञ्जया दासी धर्मरक्षितां नाम अर्थेनावळ तन्म खेन तया बन्धक्या पणबन्धमकरवं यथा चर्मरत्नं धनमित्रात् मुषित्वा मया तुभ्य देयमिति ततस्तस्यां तथेति प्रतिपत्रायां तथा तमर्थ सम्पाद्य रागमञ्जरोमग्रहोषम्। यस्याञ्च निशि चम. रत्नस्तेयवादः, तस्याः प्रारम्भे मत्प्रणिधिविमर्दकोऽर्थपतिगृह्यो नाम भूत्वा धनमित्रं बहु अतर्जयत्। धनमित्रेणोक्तं भद्र ! कस्तवार्थः यत् परस्यार्थे माम् आक्रोशसि किन्ते मयापकृत- स भूयोऽपि तर्जयन्निव अब्रवीत् स एष धनगो नाम यत् परस्य भार्यां शुल्कक्रोतां पुनस्तत्पितरौ द्रव्येण विलोभ्य स्वीकत्तुमिच्छसि ब्रवौषि च कस्तव अपकारो मत्- कृत इति। ननु प्रतोतमेव एतत् विमर्दकोऽर्थपतेर्वहिवरा: प्राणा इति अहं तदर्थ प्राणान् अपि न गणयामि ब्रह्महत्यामपि न गणयामि मम एकरात्र जागरप्रतीकारः तव एष चर्मरत्नाह- शारदाहचर इति तथा ब्रुवाणय पौरैः सामर्ष निवार्य ताडितो गतोऽभूत् । धनमित्रेण च पातेन इव इयं वार्ता पार्थिवाय, प्रागव निवेदिता। स च अयपतिमाइय एकान्तेऽपृच्छत् अङ्ग ! अस्ति कथिद विमर्दको नाम तव ?। तेन च मूढ़ात्मना अस्ति देव ! परं मित्रमिति । अघ राज्ञोक्त तेन किञ्चित् प्रयोजनमस्ति तमाहय, अथ स स्वग्रह मेत्य नानास्थानेषु तमन्वेष्टुमारब्धः, न च कुवापि प्राप । कथं न लभ्यते स खलु तदहरेव मदादेशात् त्वदन्वेषणार्थम् उज्जयिनीं गतः । अर्थपतिस्तु तमदृष्ट्वा तत्कतमपराध स्वमेव मत्वा मोहाद्भयात् ·४४ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे वा प्रत्याख्याय पुनर्धनमित्रविभावितेन राज्ञा निराध निगड़- बन्धनमनीयत । तेषु च दिवसेषु कल्योतेन विधिना चर्मरत्नं दोग्ध कामा काममनरी पूर्वदुग्ध क्षपणकीभूतं विरूपकं रहसि गत्वा ततोऽपहृतं सर्वमध तस्मै प्रत्यर्पयामास। सोऽपि कथञ्चित् क्षपणकग्रहमोचितात्मा मया उपदिष्टोऽतिप्रीतः स्वधर्ममेव प्रत्यपद्यत । काममन्जर्यपि अजिनरत्नदोहेच्छया स्वमभ्युदयं निःशेषम् अकरोत् । अथ मदादिष्टो धनमित्रः पार्थिवं मिथो व्यजिन्नपत् देव ! वारमुख्या काममञ्जरी नितरां धनलुब्धा अद्य सर्वस्वं निर- पेक्षं वितरति, तन्मन्ये मदीयचर्मरत्नलाभोऽस्य हेतुः, अस्याय तादृश एव कल्प इति पूर्वमुक्त सदमुष्यामस्ति मे शङ्का इति । राजा तु सद्य एव तां तज्जननी च समाजुहाव । अहन्तु सविषादमिव रहसि तामकथयं आये ! ननं सर्वस्व त्यागात् अतिप्रकाशात् आशङ्कनीयचर्मरत्नलाभासि, तहा प्रश्नाय राज्ञा समाहूयसे पुन: पुनश्च आग्रहेण पृष्टया त्वया नियतमेव तदागतित्वेनाहमपदेश्यः ततश्च भावी मम चित्रबधः मृते च मयि न जोविष्यति एव ते भगिनी, त्वञ्च निःस्वोभूता, चर्मरत्नच्च धनमित्रमेव भजिष्यति । तदिय. मापम् समन्ततोऽनर्थानुबन्धिनी, तदत्र उपायश्चिन्त्यताम् तया तन्मावा च अत्र णि विमुच्य उक्तम् अस्मदबालि. श्यात् निर्मिन्नं रहस्यं परमर्थपतौ तदयशो रूढ़ तेन च अस्माभिः सङ्गतेन तदस्मभ्य दत्तमिति अपदिश्य अलमात्मानं शोधयितुमिति माम् उक्ता राजान्तिकमगमताम् । राजा निबन्धेन पृष्टे च पुनः पुनः कर्णनासाच्छेदभौषिते तमेवार्थपतिं तदागतित्वेन प्रकटितवत्यौ। कुपितं राजानं इति ।

·द्वितीयोच्छासः। ४५ तस्य प्राणेषु दण्ड्यन्तं धनमित्रः प्राप्नलिनिषिध्य अब्रवीत् देव ! मौर्यदत्त एष वरः बणिजां ईदृशेषु अपराधेिषु नास्त्य- सुभिरभियोगः, वरं कृतसर्वखो निर्वासनीय एष इति । तेन च राजा सन्तुतोष धनमिवञ्च लोका: प्राशंसन् । अर्थपतिश्च कोपोनावशेषः सर्वजनसमक्षं निरवास्यत । तट्व्याणाञ्च केनचिदंशेन निःस्वा काममञ्जरी धनमिवानुरुडेन राज्ञा सानुकम्पमनुग्टहोता। धनमिवय शुभे दिने कुलपालिका परिणीतवान् । एवं सिद्धकामेन मया लुब्धसमृहवर्गस्तथा मुषितः यथा कपालपाणि: स्वेरेव धनैमहत्तः समृद्धीकृतस्यार्थिवर्गस्य गृह भिक्षार्थमधमत् । न हि अतिनिपुणोऽपि जनो नियतिमतिक्रमितुं शक्नोति । एकदा अहं सुरापानमत्त: रागमनरोग्टहात् शृगालिकया नाम तहास्या अनुगम्यमानो रजन्यां राजबोथ्यामटन् नाग- रिकवले: तस्कर इति अभिहन्यमानः पाणिस्थितेन निस्त्रिंशेन दिवान् निहत्य अवघणमाण ताम्र दृष्टिरपतम् । ममाभ्यासं शृगालिका विसृजन्ती। तु मत्ततापहारिण्वा सद्य एव बोधितो व्यचिन्तयम् अहो ! प्रसूततरञ्च सस्य मया सह धनमित्रस्य, मत्परिग्रहत्वञ्च रागमञ्जाः, मत्यापेन च तो खो निग्राहयि येते तदव तादृक् उपायः कर्त्तव्यः यथा तौ न आपदमागृतः, अहचानर्थात् मोक्ष्ये इति विविच्य शृगालिकामब्रवम् अपेहि या तामर्थ लुधां दग्धगणिकां रागमञ्जरीम् अजिनरत्नमत्तेन शत्रुणा मे मित्रच्छ मना धनमित्रेण सङ्गमित- वती, सा हतासि, तस्य पापस्य चर्मरत्नमोषात् दुहितय ते साराभरणापहारात् अहमद्य एभिई तो जि हासामि प्राणा- प्रागमच आत्तरवान् आपदा मोहोऽयं मम, जरतिके!

·४६ संस्कृतशिक्षामच्चाः हतीयभाग निति सा तु परमधूर्ता साश्रुगहदं तान् रक्षिकपुरुषान् मम पुरत: सविनयमब्रवीत् भद्राः प्रतीक्षन्तां कञ्चित् कालं यावत् अस्मात् अस्मदीयं सर्व मुषितमवगच्छेयमिति तथेति तैः प्रति पने मामासाद्य अवादोत् सौम्य ! क्षमस्व अस्य दासीजनस्य एकमपराधम् अस्तु स त्वत्कल वाभिमी वैरास्यदं धनमित्रः, स्मरंस्तु चिरकतां परिचर्यामनुग्रहीतुमर्हसि दासी राग- मञ्जरीम्। तद् ब्रूहि व निहितमस्या भूषणजातमिति ततोऽहं दयमान इवाबवं भवतु मृत्युहस्तपतितस्य किं ममा- मुष्थां वैरानुबन्धेनेति कर्ण एव एनाम् अशिक्षयम् एवमेवं प्रति- पत्तव्यमिति। सा तु प्रतिपत्रार्था जीव वत्स ! चिरमिति अभिधाय क्षणात् प्रासरत् । रक्षिभिचाहमनौये बन्धनग्रहम् । उत्तरेयुः आगत्य दृप्ततरः सुभगमानी सुन्दरम्मन्यः युवा कान्तको नाम काराध्यक्ष: किञ्चित् इव भस यित्वा मामभ्य- धात् चेद्दन मित्रस्य अजिनरत्न रागमञ्जरीभूषणजातञ्च प्रयच्छसि, ट्रक्ष्यसि पारमष्टादशानां कारणानाम् अन्ते च मृत्युमुखमिति । मया तु ईषत् हसता अभिहितं यद्यपि दद्यामाजन्मनो मुषितमर्थजातं, न तु अर्थपतिदारापहारिण: शवोमें मित्रमुख स्य धन मित्रस्य चर्मरत्नप्रत्याशां पूरयेयमिति मे द्रढीयसी सन्धेति । अथ कदाचित् दिनावसाने मृगालिका समेत्य सहर्ष माम् अब्रवीत् सौम्य ! फलिता ते सुनीतिः । यथा त्वयादिष्टशस्मि, तथा धनमित्रमेत्याब्रवम् पार्य एवमापत्रः सुहत् इत्यवाच अहमद्य पानदोषात् बहः, त्वया तु निःशङ्कम् अद्यैव राजा विज्ञापनीयः, देव! देवप्रसादात् एव पुनरपि तत् अजिनरत्नमर्थपतिमुषितम् प्रासादितम्, अथ तु भर्त्ता राग मन्नय्याः कथिदक्षधूतः कथञ्चित् मया कथञ्चित् मया सख्यमबन्धात् तव ·हितीयोच्छासः । तत्सम्बन्धात् वस्त्राभरणादिना सन्तोष्य तद्भाया रहसि मया प्रतिदिनमन्ववत्ते, तदसौ अशष्टि, कुपितय मम तत् अजिन- रन तस्याय पाभरणजातममुष्णात् । साम्प्रतं भूयस्तेयाय भ्रमन्त्रमयत नागरिकबलैः। प्रापन्नेन च तेन रुदत्यै राग- मञ्जरीपरिचारिकायै पूर्वप्रणयानुवतिंना तमूषणनिधानो- हेशः कथितः, ममापि चर्मरत यथा प्रयच्छेत् तथा देवपादै- रनुग्रहः कार्य इति तथा निवेदितच राजा मामसुभिरवि- योज्य सान्त्वनेनैव खं ते दापयितु यतिष्यते तन्नः पथ्यमिति । शुत्वेव त्वदनुभावप्रत्ययादवस्तेन तेन तेन तत्तथैव सम्यादितम् । अथाहं रागमञ्जा: सकाशात् यथेसितानि वस्तूनि प्रादाय त्वदादिष्टेन मार्गेण राजदुहितुरम्बालिकाया धात्री माङ्ग- लिकीमनुरज्जयन्ती तामेव संक्रमोक्तत्य रागमनाशाम्बालि- कायाश्च सख्यमवईयम्। क्रमेण तत्समीपगतागतेन अहं तस्याः परं प्रसादपात्रमासम् । एकदा च तस्याः स्थानस्थित- मपि कणकुवलयं सस्तमिति प्रतिसमादधती प्रमत्तेव चश- यित्वा पुनरुक्षिप्य भूमेः तेन, केनापि कारणेन कन्यकान्त:- पुरं प्रविष्टस्य कान्तकस्य उपरि पारावतवासनापदेशात् प्रह- सन्ती प्रकृतवती। सोऽपि किञ्चिटुन्मुखः पयमानो मत्कर्म- प्रहासिताया: राजदुहितुर्विलासप्रामाकारमात्माभिलाषमूल- मिव यथा तर्कवेत् तथा मयापि संजयैव किमपि चतुर- स तु कामपरवश इव कयं कथमपि कन्यका- गारादपासरत् । अथाहं सायं राजकन्याङ्गरीयकमुदितां वासताम्बूलादि. गभां पेटिकां रागमञ्जय्ये प्रेषितां नीत्वा कान्तकागारमगाम् । स च अगाधे प्रेमसागरे मग्नो नावमिव मामासाद्य परम- इयत् । अवखान्तराणि राजकन्याया: सुदारुणानि माचेष्टितम् ।

·४८ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे वगायन्त्या रक्तातरश्च मया स दुर्मतिः सुदूरम् उदमाद्यत इत्यच्च सन्धुः क्षितकामाग्निरकान्ते स मयोक्तः आर्य ! आर्य ! मम प्रतिवेशी कथित् सामुद्रिकः तव सुलक्षणानि दृष्ट्वा मामेकान्तेऽवदत् यथा राज्यमिद कान्तकस्य हस्ते पतिथतीति तदनुरूपच्च राजकन्या त्वां कामयते तदेकापत्यव राजा तया सङ्गतञ्च त्वामुपलभ्य कुपितोऽपि नोच्छेत्स्यति प्रत्युत ग्राहयिष्यत्येव तुभ्य राज्य तदेवमर्थोऽर्थान्तरानुबन्धी कथं न अनुष्ठीयते, यदि कुमारीपुरप्रवेशाभ्युपायं नाववुध्यसे, ननु काराभित्ते: व्यामत्रयमन्तरालमारामप्राकारस्य केनचित् निपुणेन तस्करेण तावतों सुरङ्गां कारयित्वा प्रविष्टस्य उपवनं तवोपरि अम्म. दायत्तैव रक्षा। तस्याः परिजनो परिजनो रहस्यं न भेत्स्यतीति । मोऽब्रवीत् भद्रे! माधूनम् अस्ति कश्चित् तस्करः खनन- कर्मणि सुनिपुणः, स चेत् लब्ध: क्षणेन एतत् कम साधयिष्य- तौति, कोऽमी कथं न लभ्यते इति मयोत स येन तइनमित्रस्य चमरत मुषितं भ इति त्वामेव निरदिक्षत्। यदि एवम् एहि त्वया अस्मिन् कमणि साधिते चित्रैरुपायैस्त्वामहं मोच. यिष्यामौनि शपथम् कृत्वा तेन सह सन्धाय सिडेऽर्थे भूयोऽपि निगड़यित्वा चौरोऽयं सर्वथा उपक्रान्तोऽपि न तत् अजिनरत दशयिष्यति, इति राजे विज्ञाप्य चित्रमेनं घातयिष्यमि, तथा मति अथः सिहाति रहस्य थ न भेत्स्यतौति मया उक्त सोऽति- हट: तथा इति प्रतिपद्य मामेव त्वत्प्रलोभने नियुज्य वहिरव- स्थितः, किमत:परं विधेयं चिन्त्यतामिति । प्रौतेन मया उक्त मदुक्त मल्पं तवय एव अव महान् श्रानय नमिति। अथानीतोऽयं मन्योचनाय शपथं कृतवान् अहव रहस्यानिर्मदाय । ततोऽहं छित्रबन्धनः काराभित्तिकोणा.

·हितीयोच्छासः । ४८ दारभ्य उरगास्येन सुरणां कृत्वा अचिन्तयं जिघांसुना एव अमुना मन्मोचनाय शपथः कृतः, तदमु हत्वापि न दोषेण लिप्ये इति निष्पतत एव मे निमड़नाय प्रसार्यमाणपाणेस्तस्य पादेन उरसि प्रहत्य , पतितस्य तस्यैव छुरिकया शिरो न्यवन्तम् । ततम शृगालिकामुखेन कन्यान्त:पुरसनिवेशं ज्ञात्वा अमुतः किञ्चित् चोरयित्वा निवर्त्तथे इति मनसि कृत्वा तदुप- दर्शितक्रमेण प्रविश्य कन्यान्तःपरं टुग्धफेननिभे पर्यशतले 'विश्वग्धप्रसुप्तां शरदम्भोधरोत्सङ्गशायिनीमिव सौदामिनी राज- कन्याम् अपश्यम् । दृष्ट्व कामवशयोरयितव्यनिष्यहः तया एव तावत् चौर्य- माणहृदयः किंकर्तव्यविमूढः क्षणं स्थित्वा व्यचिन्तयं चेदिमां नाप्रयां न मृष्यति मां मदनः, तदव प्राप्तरूपमिति विविच्य तवत्व फलकमेकमादाय मणिसमुहकात् वर्णवर्तिकामुत्य तवा शयानां तस्याश चरणलग्नम् श्राबहाञ्जलिं मामालिख- मायामाम्। त्वामयमावहालि दासजनस्तमिममर्थमर्थयते स्वपिहि मया सह सुरतव्यतिकरखिबेव, मा मैवम् । तसय अङ्गुलीयकविनिमयं कृत्वा कथं कथमपि तस्मात् निगत्य सुरङ्गया पुनर्बन्धनागारमेत्य च तव बहस्य नागरिक- वरस्थ सिंहघोषनाम्नः तेषु तेषु दिनेषु मित्रत्वेनोपचरितस्य एवं मया हत: कान्सक इति रहस्यं निर्मिद्य लब्धव्यो मोच इत्युपदिश्य शृगालिकया सह निरगाम् । रामपधे च नाग- रिकपुरुषान् वञ्चयित्वा रागमनराग्रहत्य चिरवियोगखिन्ना सामाम्बा नीत्वा च तां निशां प्रभासे पुनरुदारकण सह समामई अथ भमवन्तं मरोचिं पुनःप्राप्तप्रभावमुपगम्य सत्सकाशात् ५ ·५. संस्कृतशिक्षामनया: हतीयभाग त्वट् गतिमुपलेभे। सिंहघोषय कान्तकापचारं निर्भिद्य तत्- पदे प्रसवेन राजा प्रतिष्ठापितः तेतैव सुरङ्गापर्धन कन्यान्तःपुरं मां पुनरनयत् । समगंसि चाहं शृगालिकामुखविवृतवार्ता- नुरक्त या राजदुहिवा। अत्रान्तरे चण्डवर्मा सिंहवर्मणावधू- तहिट प्रार्थनः कुपित: चम्पामवारुणत् । अजयच्च सिंहव. माणं बलेन। अम्बालिकाञ्च बलात् स्वशिविरं नीत्वा क्षपान्ते विवाह इति कौतुकमबध्नाच्च । अहञ्च धमिवमवाचं सखे! समापतितमङ्गनाथसहायं राजन्यबलं सुगूढ़ सम्भूय पौरवृद्धः तटुपावर्त्तय ततय कृत्तशिरसमेव शत्रु द्रक्ष्यसीति तथाच तेनाभ्युपगते अहमस्य भवनमलक्ष्यशस्व: प्रविश्य अम्बालिका- पाणिम् अग्नी साक्षिणि आदित् समानस्य बाहुदण्डमाकथ दुरिकया उरसि प्रहत्य अन्यांब कतिपयान् तसहायान् निहत्य हतविधस्तं तदस्ट हमनुविचरन् वेपमानमधुरगात्री प्रिया- मावास्य तदालिङ्गनसुखमनुबुभुषुस्तामादाय गर्भग्रहमविशम् समवञ्च तव नवाम्बुवाहगम्भीरवरण अनुग्टहीत इति । युत्वा विरत्वा च राजपुत्रः कथं काश्येन कर्णी सुत- मपि पतिमात्त इत्यभिधाय उपहारवर्माणं प्रति तदवृत्तान्त- जाने समादिदेश । इति हितीयोच्छामः।

·हतीयोछासः। अथ तृतीयोच्छासः । 00- कदा- उपहारवर्मचरितम् । स प्रणम्य अभ्यधत्त देव! अहमेकदा पर्यटन विदेहेषु क्वचिन्मठिकायां विश्वमितुमेत्य कामपि सुद्धतापसीमपश्यम् । तान्तु महर्शनेनाश्रुमुखीमालोक्य किमेतदिति मया उक्ता सक- रुणमब्रवीत् आयुष्मन् । मिथिलाधिपतिः प्रहारवर्मा नाम मगधराजस्य राजहंसस्य परं मित्रमासीत् तयोच महादेव्यो वसुमती प्रियंवदे परस्परमप्रतिमं सख्यमादधाताम् । चित् प्रथमगर्भाभिनन्दितां प्रियसखीं दिक्षुः प्रियंवदा वसु- मती सह भर्चा पुष्यपुरमगमत् । तस्मिन्नेव समये मालवेन मगधराजस्य महाजन्ये प्रवृत्ते मगधराजं दुर्लक्ष्यां गतिमापनमवगम्य मैथिलः कथञ्चित प्राषितः स्वविषयं गच्छन् पथि ज्येष्ठस्य पुत्रैविकटवर्मप्रभृतिभि- राक्रान्तं राज्यमुपलभ्य स्वस्रीयात् सुह्मपतेबलमादित्सुः अट- वीपथमवगाहमाण: लुब्धकलुप्तसर्वस्त्रोऽभूत्। अहव कनीयमा तत्सुतेन हस्तवर्तिना वनचरशरपतनवस्ता केनचित् शाटू लेन अाक्रान्ता निपतिता। मत्पाणिनष्टय म बालः कस्यापि गोशवस्य कोड़मभ्य लोयत। सहसा तस्मिन व्याने शवरशरण निहते स शवरदारकैरपकृतः । अहच मोहविहल: केनचित् पशुपालन स्वकुटीरं नीत्वा सुस्थीतता स्वभत्र्तरन्तिकगमनाय यावत् यते तावत् मद्- दुहिता केनापि यूना सह तमुद्दे शमागता सा रुदती स्वहस्तगतस्य राजपुत्रस्य किरातहस्तगमनम प्रात्मनस केनापि पारोग्यविधानं स्वस्थायाच पुनस्तेन उपयन्तु- वनमवगाह्य बालकः ·५२ संस्कृतशिचामनाः तीयभागे मिष्टाया निकृष्टजातिसंसर्गवैलव्यात् प्रत्याख्यानं तदक्षमेण च अमुना निर्जने वने स्वशिरःकर्तनोद्यमं तेन यूना सहसा उप- नौतेन तस्य टुरात्मनो हननम् श्रात्मनच उपयमनम् अकथयत्। स च पृष्टः मिथिलेन्ट्रस्यैव कोऽपि सेवकः कारणविलम्बी तन्मार्गानुसारी विदितः । ततस्तेन सह प्रावां भरिन्तिकमुपेत्य पुत्त्रयोवृत्तान्तेन तं राजानं प्रियंवदाञ्च नितरां व्यथयामासिवः । स च राजा टुर्दैवात् ज्येष्ठवाटपुत्वैथिरं विगृह्य बह: देवी च बन्धनं नीता। हतभाग्या अहं जीवितमपारयन्तो हातु प्रव्रज्यामाश्रयम्। दुहिता तु मम अगत्या विकटवर्ममहिषी कल्प सुन्दरोमशिश्रियत् । तो चेत् राजसुतौ निर्वाधमजीवेताम् इयता कालेन तव मां वयोऽवस्थामाप्स्यताम् । तयोश्च सतो- यादा नरेन्द्र स्य न ईदृशीं दशां घटयेयुः इत्युक्ला प्रहह- वाष्पम् अरोदीत । तदा कण्ये अहमपि वाष्पमुत्सृजन् अभ्यधां मात: ! समा- श्वसिहि, यस्ते हस्तात् प्रच्युतो कालः, स केनचित् मुनिना लब्धः संवड़ितथ वार्तंचं महतो, किमनया सोऽहम् । मया च असौ विकटवर्मा कथमपि निहन्तुं शक्यः । माम इहत्यः कश्चिदपि ईक्तया नो जानाति, पितरौ अपि न संविदाते, किमुत अन्य तदेनमयमुपायेन साधयिष्यामि इति । सा तु हा मरुदितं परिष्वज्य प्रसुतस्तनी सगदमगदत् वत्स ! चिरं जीव, अद्य सुप्रसन्नो विधि: अद्यैव प्रहारवर्मणि अधि विदेहा जाताः । अहो! महत् भाग्य देव्याः प्रियं. वदायाः इति अभिधाय सहर्ष स्रानभोजनादिना मामुपा- चरत् । रावी कटशय्यामधिश्रितो विना उपधिम् अयमर्थो न माध्यः स्त्रियशोपधीनां महत् देवम् । असोऽन्तःपुरहत्तान्त- मस्या अवगम्य तहारण किञ्चिदाचरयिष्यामि इति चिन्तयत:

·वतीयोच्छामः। ५२ मातः! एवं मे मा त्रियामा व्ययासीत् उदगाच भगवान् सहस्र दीधितिः। उत्थाय च मयि अवसितदिनमुखविधी तां तापसी विकटवर्मणः कञ्चिदन्तःपुरततान्तमवगच्छसि ? इति वदति एव काचिदङ्गना प्रत्यदृश्यत । ताम् पालोक्य सहर्षास्र पुवि! पुष्करिके ! पश्य भर्तृदारकम् अयमसी अक्लपया मया वने परित्यक्त: पुनरपि एवमधिगत इति वदन्ती तां मे धावी मा हर्षनिर्भरनिपौड़िता चिरं प्ररुद्य विलप्य सान्त्विता मया राजान्तःपुरवृत्तान्तमाचख्यौ। कुमार ! काम- रूपेखरस्य कलिन्दवर्मण: कन्या कल्पसुन्दरी नाम कलासु रूपे च अप्सरसोऽपि अतिक्रान्सा पतिमभिभूय वर्तते, पतिस्तु बहूवरोधोऽपि तदेकवल्लभ इति । तदाकण्य अहं तया एव अपसर्पभूतया राजमहिप्या भर्तरि हेषं क्रमेण कौशलेन सम्याद्य पात्मन: प्रति कतिमभि- लिख्य मन्मात्रा तस्यै मत्तकाशिन्यै प्रहितवान्। सा तु चित्रीयमाणा तदवलीक्य ईदृशं सौन्दर्य देवेऽपि कुसुम- सायके न सन्निधत्ते केन इदमालिखितमिति समाहतवती दृष्ट्वा सा मम धात्री सस्मितम् अवादीत् “देवि! सदृशमाज्ञा- पयसि, भगवान् मकरकेतुः एव सुन्दर इति न शक्यते वक्त तद् यदि ईदृशः पुमान् स्यात् स किं लगाते" इति । तयोक्तम “अम्ब ! किमुच्यते शरीरं जीवितं हृदयमिति सर्वमेतदनल्पम् अनव ततो न किञ्चित् लसाते, न चेत् अयं विप्रलम्भः तदमुष्य दर्शनानुग्रहेण चक्षुथरितार्थं स्यात् तथा कार्यम्" इति। अन्यच्चातिगोप्यं कथयामि मम तातस्य राज्ञा प्रहार. वर्मणा परं सख्यमासीत् मातथ मे मानवत्या देवा प्रियंवदा सखी पासीत् ताभ्यां पुनरजातापत्याभ्यां समयः कृतः, ·५४ संस्कृतशिक्षामञ्जाः ढतीयभागे श्रावयोः पुवाय दुहिटमत्वा दुहिता देया इति तातस्तु मां जातां प्रनष्ट पुत्रा प्रियंवदा इति विकटवर्मणे दत्तवान्। अयन्तु निठुरः कामोपचारेषु अविचक्षणः मृषावादी न रोचते मे भर्ता। परलोकभयच्च ऐहिकेन अन्तरितम् अतोऽमुना यूना मामय खो वा समागमय इति । तटाकण्यं मा मदन्तिक- मेत्य तत्सवं निषेद्य अत.परं भत दारकः प्रमाणमित्यु त्वा विरराम। ततोऽहं तन्मवात् राजमन्दिरसंविभागं सम्यग्ज्ञात्वा तां पुष्करिकां कृतसङ्केतां गजमहिष्याः सन्निधौ संप्रेथ निशायां शयनगतो व्यचिन्तयं सिद्ध प्राव एवायमर्थः, किन्तु परदार- परामर्शात् धर्मव्यतिक्रमः स्यात् स च अर्थकामवोहयोरधि- गमे नौतिं न बाधते, प्रत्युत पित्रो: उदारसम्पादनेन महान्तं धर्ममावहति, छतटाकण्व देवो राजवाहनः सुहृदो वा किं वच्यन्तीति चिन्तापर एव निद्रामभजे, दृष्टश्च स्वप्ने भगवान् भगः प्राह “सौम्य उपहारवर्मन् ! मा अत्र संशयः कार्य:, त्वं मदंशः, असौ च मत्तकाशिनी सुरसरित, अमू कदाचित गणपति: जलक्रीड़ा कुवन् अवातरत् । सा तु सपत्नी- तनयविहिता विन्नोडनामसहसाना तमाशपत् । एहि मत्त्य- त्वमिति सोऽपि अहेतु कशापप्रदानात् कुपित: तां शशाप यघा एह बहुभोग्या तथा प्राप्यापि मानुष्य कमनेकसाधारणी सव इति। इत्थं प्रतिशप्ता मा सुदःखिता मामेत्य सगहदमग- टत नाथ ! भवचरणनिरताई गजाननेन इत्य शप्ता, तदा- कण्य सकपण मया उक्त प्रिये ! न अस्य शापोऽन्यथा भवेत, परमहं त्वदनु ग्रहार्थ विधा भृत्वा विकटवर्मोपहारवमरूपाभ्यां सत्य लोकेऽवतरिष्यामि । त्वं कासरूपेश्वरस्य कन्या कल्प- सुन्दरा नाम भूत्वा ज्यायमा मदंशेन विकटवर्मगा किञ्चित्- ·तीयोच्छास:। ५५ ततच प्रिये ! काल सङ्गता ततस्तस्मिन् स्वमूत्तौ एव लयमुपगते उपहारे- वर्मणा मत्कनिष्ठेन अंशेन साकं चिरं विविधसुखमनुभविष्यसि, तदयमों भव्यो मा अत्र शङ्का काया" इति । अहञ्च तत्क्षणं प्रतिबुद्धः कथञ्चित् तदहगेमयित्वा समा. गतायां निशायां सञ्चरत्सु तिमिरेषु नौलनिवसनः खङ्गपाणिः माटनिर्दिष्टान्तःपुरसन्निवेशस्मरणेन सोरसाहं पूर्वसङ्केतितं माधवीलतामण्डपं प्रविश्य कान्तया सह समगंसि । कृतालि- ङ्गनय तां विशाललोचनाम् अनर्गलकलप्रलापिनी यथाकामम अरोरमम्। मां निर्यान्तमालोक्व सा दीनानना सवाष्पमाचष्ट नाथ! यदि प्रयासि, प्रयातं मे जीवितं गणय, नय मामपि यया ते रोचते, इति कृताञ्जलिं तामवादिषं कः पुमान् ईदृशों कामिनी न कामयते, यदि माय अनुरागस्ते निश्चलः, तदाचर अविचारं मदुपदिष्टम्। दर्शय राने मचित्रपटम् अाचक्ष्व च किमियमाकतिः सौन्दर्य स्य परां कोटिमारूढ़ा न वा इति । वाढमिति स नियतं वक्ष्यति पुनथ ब्रूहि यदि एवम् अस्ति कापि तापसी नानाटेश भवमणेन लब्धवेदग्धधा मन्माटभूता, तया इदमालेख्य रूपं प्रदश्य अहमुक्ता “पुत्रि! अस्ति तादृमन्त्रो येन त्वमुपोषिता पर्वणि विविक्तायां भूमौ पुरोहितहतमुक्त हुताशने नक्तम एकाकिनी शतं चन्दनममिधः शतमगुरु काष्ठानि, कर्पूरमुष्टो: पहवस्त्राणि च हुत्वा भविष्यसि एवमाक्ततिः। ततः चालयिष्यमि घण्टां घण्टारवाइतय भर्ती तुभ्य सर्व रहस्यमाख्याय निमो- लिताक्षो यदि त्वामालिङ्गेत् इयमा कतिस्तमुपसंक्रामेत त्वन्तु यथापुराततिरेव भविष्यसि यदि भवत्य राजे एवं रोचेत तदा अविचारमिदमनुष्ठीयतां न अत्र विसंवाद- शङ्का काया" इति। अतो वपुथेदिदं तवाभिमतं सह सुहृद्भि- ·५६ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे मन्त्रिभिः पौरवगैच संमन्वा तदनुमतेन कर्मणि असिन् अभियुज्यताम् इति । स नियतमभ्युपैष्यति । ततश्च त्वं कृतकनमस्मिता विक- टवमाणं कर्णे एवम् अालपिथसि धूत्त! त्वमकृतज्ञः, मदनुग्रह- लब्धेनापि रूपेण लोकलोचनोत्सवायमानेन मत्सपत्नीः अभि- रमयिष्यसि, न अहमात्मविनाशाय वेतालोस्थापनमाचरेयम् इति श्रुत्वा इदं त्वचः स यद वदिष्यति तन्मयं ज्ञापयिष्यसि, साम्प्रतं मत्पदचिह्नानि च उपवने पुष्करिकया प्रमाय इति । सा तथा इति शास्त्रोपदेशमिव मदुक्तमादृत्य अलप्तरतरागैव कथमप्यन्तःपुरमगात्। अहमपि यथापूर्व निर्गत्य स्वमावास प्रत्ययासिषम् । अथ सा तथैव तमर्थमन्वतिष्ठत् । अतिष्ठच्च स टुमैति- स्तन्मते। अभ्रमञ्च पौरजानपदेषु इयमद्भुतायमाना वार्ता । बहस्पतिप्रतिमवुद्दिभिरपि मन्त्रभिः अनुमोदितं यदि एवं नान्य- दत: परमस्ति किमपि अद्भुतम् अचिन्यो मणिमन्वौषधीनां प्रभाव इति प्रसृततरषु लोकवादेषु प्राप्ते पर्वदिवसे प्रगाढ़ायां तिमिरनिपोड़ितायां प्रदोषवेलायाम् अन्त:पुरोद्यानात् उद- गमत् महान् धूमसञ्चयः। क्षीराज्यदधितिलगोरसर्षपवसामांस- रुधिराहुतीनां परिमल: पवनानुसारौ दिशि दिशि। अथ प्रशान्ते च तस्मिन् धूमोहमे एहोद्यानमहमगमम् आगमच्च सा गजगामिनी। आलिय मां सस्मितमभाषत धूर्त ! सिहं ते ममोहितम् अवसितच पशुरसौ। अमुष्य उपप्रलोभनाय त्वदादिष्टया दिशा मया उक्त कितव ! न साधयामि सौन्दर्य त्वमेवं सुन्दरो भूत्वा अप्सरसामपि स्पृहणीयो भविष्यसि किमुत मानुषीणां मधुकर व निसर्गचापलात् यत्र क्वचिदा सज्जति भवादृशो जन इति तेन तु मे पादयोनिपत्य अभिहितं ·बतीयोछासः। प्रिय ! क्षमख मत्तानि दुष्कृतानि मनसा अपि न प्रतःपरं चिन्तयेयम् अपरनारीः। त्वरख प्रकृते कर्मणि इति । एवमालपन्तीं तां समालिन्य पुन:पुनथुम्बिस्वा इहैव कुरुवक- गुल्मगर्भे तिष्ठ यावदहं साधयेयं कार्य मिति विसज्य उपमृत्य च होमप्रदेशं घण्टामचालयम् । अकूजच्च सा तं जनं कृता- न्तदूतोव प्राह्वयन्ती, पायासीच राजा तं देशम्। अगुरुचन्द- नानि जुतं मां दृष्टा शहापत्रमिव तं सविस्मय विचार्य तिष्ठन्तमब्रवं ब्रूहि सत्वं भूयोऽपि भगवन्तं चित्रभानु साक्षी- कृत्य न चेदनेन रूपेण मसपलो: अभिमयिष्यसि, ततस्त्वयि इदं रूपं संक्रामयेयमिति । स तदैव देव्या इव इयं नोपधि: इति सनातप्रत्ययः शपधाय प्रावर्तत, तत: स्मित्वा पुनमयोक्तं कथय कानि ते रहस्यानि, तत्कथनान्ते च त्वत्स्वरूपभ्रंश इति । सोऽब्रवीत् अस्ति बहो मपितुः कनीयान् भ्राता प्रहार- वर्मा, तं विषावेन व्यापाद्य अजीर्णदोषं स्यापयेयमिति मन्विभिः सह अध्यवसितम् अनुजाय विशालवम्शे दण्डचक्र पुण्डाभियोगाय दित्सितं पौरखड: पास्चालिकः परित्रातय सार्थवाहः खलतिनाम्रो यवनात् वधमकं वसुन्धरामूल्यं लघो- यसा मूल्येन लभ्यमिति ममैकान्तेऽमन्वयेताम्। ग्रहपतिव मम अन्तरङ्गभूतो जनपदमहत्तर: शतहलि: अलोकवादशील- मवलेपवन्तं दुष्टग्रामण्यमनन्तसोरं जनपदकोपेन घातयेयम् इति दण्डधरानुडारकर्मणि मत्प्रयोगात् नियोक्नुमभ्युपागमत् । इस्थमिदमचिरं प्रवृत्तं रहस्यम् । त्याकाये तमहम् इयत् तवायुः उपपद्यख स्वकर्मोचितां गतिम् इति छुरिकया विधा- कृत्य कृत्तमात्र तस्मिन्नेव सप्ताचिषि अजुहवम् प्रभूचासो भस्मसात्। अथ स्त्रीस्वभावविह्वलां प्रायवल्लभां समावस्य हस्त- ·५८ संस्कृतशिक्षामन्त्राः हतीयभागे किसलये एहीत्वा गत्वा च तद्ग्रहम् आइय च तदनुमत्या सर्वाणि अन्तःपुराणि सद्य एव सेवां दत्तवान् । ततो विस्मितान् तान् सर्वान् विसृज्य शय्यारहे तया कान्तया सह प्रविश्य तामभिरमयन् क्षणमिव तां निशामनैषम्। अध्यगमच तन्मुखात् राजकुलस्य शीलम् । अय उपसि सात्वा कृतमङ्गलो मन्त्रिभि: समागत: तान- वादिषम् आर्याः ! रूपेणैव परित्तो मम स्वभावः, य एष विषाबेन हन्तुमिष्ट: पिता मे, स मुक्का खमेव राज्य भूयोऽपि ग्राहयितव्यः । पिवदमुमिन् शुश्रूषया एव वर्तामहे न हि अस्ति पिटवधात् पातकमिति मातरं विशालवर्माणमाइय उक्तं वत्स ! न सुभिक्षा: साम्प्रतं पुण्ड्राः, ते उपद्रुता राष्ट्र नः सु भिक्षमभिद्र वेयुः अतो न अद्य यात्रा काया इति नगरहो अवादिषम् अल्पोयसा मूल्येन महाहं वस्तु न केतव्यम्, अनु- रूपेणैव मूल्येन क्रोयतामिति शतहलिं च उक्तवान् योऽमौ अनन्तसौरः प्रहारवर्मणः पक्ष इति निनाशयिषितः, सोऽपि पितरि मे प्रकृतिस्थ किमिति नाश्येत तत् त्वयापि न अव संरम्भ: कार्य इति । ते च सर्वे सर्वमेतदाभिज्ञानिकमुपलभ्य स एवायमिति निश्चिन्वाना विस्मयमाना मां महादेवौच्च प्रशंसन्तो मन्चबलानि च उद्घोषयन्तः बन्धनात् पितरो मोचयित्वा स्वं राज्यं प्रत्यपा- दयन् । अहच सर्वमिदं तया मे धावया पाचेष्टितं पितरो अवगमय्य प्रहर्षकाष्ठाधिगतयोस्तयो: पादमूल मभजे। अभज्ये च यौवराज्य लक्ष्ममा तदनुज्ञातया। इत्यं सिद्दकामो देवपा- दविरहदु:खदुर्भगान् भोगान् उपभुनानः मूयोऽस्य सिंह- वमण: लेख्यात् चण्डवर्मण: चम्पामियोगमवगमय्य शत्रुबधी मित्ररक्षा च उभयमपि करणीयमिति अलघुना सैन्यचक्रेण ·चतुर्थोच्छासः। ५८ अभ्यसरम्। अमवञ्च भूमिस्तत्पादपद्मसाक्षात्कारानन्दराशेः इति । श्रुत्वैतद्देवो राजवाहन: सस्मितमवादीत् पश्यत पार दारिकमुपधियुक्तमपि गुरुजनबन्धमोक्ष हेतुतया दुष्टामित्र वधसाधनतया राज्यलाभमूलतया च पुष्कली अर्थधर्मी प्रसा. धयत्। किं हि बुडिमद्भिः प्रयुक्त न अभ्युपैति शोभामिति अर्थपालमुखे दृष्टि निधाय ब्रवीतु भवान् आत्मीयं चरित. मित्यादिदेश । इति हतीयोच्छासः । अथ चतुर्थोच्छासः । ०० अर्थपालचरितम् । सोऽब्रवीत् “देव ! अहमपि भवदन्वेषणककर्मा पर्यटन कदाचित् काशीपुरीमत्य मणिकर्णिकायामुपस्पृश्य भगवन्त- मन्धकमथनमभिप्रणम्य प्रदक्षिणं कुर्वन् कमपि पुरुषमाया- मवम्तमाबध्यमानपरिकरं रुदितोच्छुनतामष्टिमपश्यम् अत. कयच कर्कशोऽयं पुरुषः कापण्यमिव वर्षति म्लानतारण चक्षुषा। प्रारम्भर माहसमनुवति ननमसी पाणनिष्य हः किमपि घोरव्य नमूलं कच्छ प्रपित्सी इति अपृच्छमेनं भद्र ! मबाहोऽयं साहसमवगमयति न चेद् गोप्यं श्रोतुमिच्छामि। म मां सबहुमानं निवण्यं को दोष: श्रूयतामिति क्वचित करवीरतले मया मह कथामकार्षीत्। सौम्य ! महमस्मि पूर्व कामचारी पूर्णभद्रो नाम । पिना ·६ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे अथ प्रयत्नसंवदितोऽपि देवगत्या चौर्यवृत्तिः प्रासम् । अस्यां काशीपुयां वैश्यश्रेष्ठस्य कस्यचित् गेहे चीरयित्वा अपहृतवस्तुना अभिग्राहि तो बडः। बडे च मयि मृत्यु - विजयो नाम हिंसाविहारी मत्तगजः पश्यत: कामपालनाम्नः प्रधानामात्यस्य शासनात् मां प्रति महावेगेन समापतत् मया च निभयेण निर्भसितः भीतवत् न्यवर्तत । तदवलोक्य मन्त्री मामाह्य श्रवादीत् भद्र ! मृत्यु रेव अयं हिंसाविहारी गजेन्ट्र: त्वया एवं निराकृतः, तत्प्रोतोऽस्मि ते, विरम अस्मात् अप- कर्मणः अद्यप्रभृति आयवृत्त्या मामनुवत व इति । यथा अाज्ञापयसि इति मयोत: मित्रमिव मामनुग्रछा जातवियम्भेस मया एकदा पृष्टः स्वररितमाचष्ट । आसोत् कुसुमपुराधिपतेर्मन्त्रो धर्मपालो नाम, तस्व पुत्रः सुमित्रो नाम पिवैव सम: प्रमागुणेषु तस्यास्मि वैमाय: कनोयान् वाताहम् । भेशवे दुईत्तोऽहं तेनोपदिष्टोऽपि यदृच्छया दितु धमन् अस्यां वाराणस्यां समेत्य प्रस्था: पते: चण्डसिंहस्य कन्या कान्तिमती कथच्चन चकमे सनम्म च। गूढ़ विहरता मया सा सनातगर्भा पुवमेकमसूत अत्यातील मतजात इति। परिननश्व अस्याः तं काड़ाशेलं शवरो च काचित् श्मशानं मिनाय। रक्षिक. पुरुषभीतया तवा अगत्या रहस्यनिमेंदे कसे राजाया अहं श्मशानमुपनीय मातङ्गोद्यतन खन प्राजिहीर्थे । देवबलात् लूनबन्धनोऽहं तमसिम् प्राच्छिद्य तं मातङ्गम अन्याथ कांश्चित् प्रत्य पलायमानो निराश्रयय भमन् कयापि दिव्ययापिता उपस्थायिषि । सा मया हातातलिना का त्वं काथं मामनुशासि इति सादरमभिाहता प्रमवीव थाय! अहमस्मि तारावलो नाम यक्षकन्या, अहमकदा ·चतुर्थोच्छासः । ६१ वाराणस्याः प्रेतावासे कमपि रुदन्तं बालकं दृष्ट्वा प्रादाय मेहेन पित्रोः सकाशमनैषम् । अनैषीच्च तातो देवस्यालके- खरस्य प्रास्थानीम्। तेन टेवेन अहमाझ्य अभिहिता वत्स ! बालेऽस्मिन् कीदृश: ते भाव इति। औरस इव अस्मिन् वत्सलता इति मयोते स सत्यमाह वराकोति तम्म लां महती कथामकरोत्। तव एतत् मया अवगतं त्वं मम जन्मान्तरीण: पतिः, तस्मिंश्च जन्मान्तरे शिशरयं मदगर्भजः, मम च विनयवती नाम या सपत्नी आसीत् तया असौ बाल: खेहेनावहात। ततश्च तस्यां कान्तिमत्ववस्थायामद्य स बाल: समुदभूत् । एवं मृत्युमुखपरिभ्रष्टं देवान्मया उपलब्ध तं तस्यैव देवस्य पादेशात् वने तपस्यतो राजहंसस्य देव्यै वसुमत्यै तत्सुतस्य भाविचक्रवर्त्तिनो राजवाहनस्य परिचयार्थ समय गुरुभिरनुज्ञाता साम्प्रतं कृतान्तबलात् कृतान्तमुखपरिभ्रष्टस्य भवत: पाद पद्मसुश्रूषार्थमागता अस्मि इति । श्रुत्वा तां जननान्तरप्रियाममतदाग्निष्थ सहर्ष तत्प्रभा- वरचिते महति मन्दिरे अहर्निशं भूमिदुर्लभान् भोगान् भुजान: कदाचित् तामवादिषं प्रिये ! प्रत्यपकारेण मत्प्राण- द्रोहिणवण्डसिंहस्य वैरनिर्यातनसुखमनुवुभूषामि तया सस्मितया उक्तम् एहि कान्त ! कान्तिमतीदर्शनाय इति निशोथेऽहं राज्ञो वासमृहमनीये। अहन्तु तशिरोभाग- वर्तिनीमसियष्टिमादाय तं नृपं प्रबोध्याब्रवम् अहमस्मि तव जामाता त्वदनुमतिमन्तरेण त्वत्कन्याभिमर्षी, तमपराध- मनुवृत्त्या प्रमा?मागत इति । मोऽतिभीतो बहानलिरवदत् अहमेव मूढ़ोऽपराधी यस्तव दुहिटसंसर्गानुपाहिणो ग्रहग्रस्त इवोत्कान्तसीमा बधमादिशम्। पास्तां तावत् कान्तिमती, राज्यमिदं जीवि. इति । ६ ·६२ संस्कृतशिक्षामजाः हतीयभागे तञ्च सम अद्यप्रभृति त्वदायत्तमिति । पराश्च प्रकृतिमण्डल- माइय यथाविधि कन्यां मह्यमदात् । ताराबली च कान्ति. मत्यै तनयवार्तामथावयत् । इत्यमहं मन्त्रि पदापदेशं योवरा- ज्यमनुभवन् सुखं विहरामि। एवं गते स महाभाग: कालेन क्षयरोगेण स्वर्गते खरे ज्यायसि च श्याले चण्डवोषनाम्नि स्त्रीषु अतिप्रसङ्गात् प्रागेव क्षयं गते पञ्चवर्षदेशौयं सिंहघोषाख्यं कुमारमभ्यषेच यत् । अवईयच्च यथाविधि तं स साधुः । अब असो योवनोन्मत्तः कतिपयैर्दुमन्त्रिमिरित्यमग्राध्यत यथा तब अनेन वसा प्रसह्य बलात्कृता लम्पटेन, ततश्च प्रसुप्ते राजनि प्रहत्तमुद्यतासि- रासीत् । तत्रु देवज्येष्ठं विषेण हत्वा वालोऽयमसमर्थ इति त्वमद्यापि प्रततिविशम्मेण उपेक्षितः। तत् शीघ्रमेवामुमन्त- कपुरं नेतुमहति देव इति । स एवं दूषितोऽपि यक्षिणीप्र. भावात् नामुमिन् पापमाचरितुमश कत्। अथ केनापि कारण न यक्षिण्या विरहमुपलभ्य निर्मयो. ऽमो यथापूर्व राजकार्याणि कुर्वन्तं तं पूर्वसङ्केतितः पुरु- रभिग्राह्य अवन्धयत् प्रादिशञ्च तस्य मरणफलं नेत्रोत्या- टनमिति । अतोऽहमकान्ते यथेष्टमशु मुक्ता तस्य साधोः पुरः प्राणान् मुमुक्षुबध्नामि परिकरमिति । मया अपि तपिशमनमाकण्य साश्रु अभिहितं सौम्य किं गोपनेन यक्षकन्यया वसुमतीहस्ते यः समर्पित: पोत:, सोऽहमम्मि, तदत्व किं प्रतिपत्तव्यमिति वदति एव मयि, महमा आशीविष: प्रत्यदृश्यत, तमहं मन्तवलेन संग्रह्य पूर्ण- भट्मवादिपं भद्र ! सिद्ध नः समोहितम् अलेन पितरं नेवी- त्यालायमानीतं यदृच्छया पातितेन दंशयित्वा तथा विषं ५. यं यथा मृत इत्युदाप्येत। ततश्च पूर्णभद्रमुखेन मातरं ·चतुर्थोच्छासः। कल्पः। दत्तमार्गः प्राद्रवत् । प्रबोध्य तया यद् यत् करणीयं, तत्तदुपदिश्य च घोषणास्थाने तिन्तिडोक्षमारुध गूढ़तनुरतिष्ठम्। तावन्मे पितरं तस्कर- मिव पच्चादबद्दभुजमनेकजनानुयातमानीय मदभ्यास एव स्थाप- यित्वा मातङ्गः त्रिवारम अघोषयत् । एष मन्त्री कामपाल: भर्तारं चण्डसिंहं युवराज चण्ड घोषञ्च निहत्य पुनर्देवेऽपि सिंहघोषे पापमाचरिष्यन् विश्वासात् रहस्यभूमौ अमात्यं शिवनागादिकमाइय राजबधायोपजप्य स्वामिभक्त्या तदिहत- गुह्यः राज्यकामुक स्यास्य ब्राह्मणस्यान्धतमःप्रवेशो न्याय्य इति विचारपतिवाक्यादयुद्धरणार्थ नीयत इति । श्रुत्वैतहइकलकले जनसमूहे पितुरङ्के तमाशीविषं न्यक्षि- पम् । अस्तम्भयञ्च क्षणेन विषम् । अपतच्च अपतच स भूमौ मृत- स च दर्वीकरस्तमपि चण्डालं दट्वा वासद्रुतलोक- अथ मे माता प्राक् पूर्णभद्रप्रबोधिता तादृशेऽपि व्यसने नातिविह्वला पदभ्यामेव श्रागत्य मत्पितु- रुत्तमाङ्गमुत्सङ्गेन दधती राजानं समादिशत् एष मम पति- स्तवापकर्त्ता न वा इति दैवमेव जानाति, न मेऽनया चिन्त- यास्ति फलम् अस्य तु गतिमननुप्रपद्यमाना भवत्कुलं कलङ्क ये- यम् अतोऽनुमन्तुमईसि भर्चा सह चितामधिरोदुमिति तदा- कण्यं प्रोत: स राजा समादिशत् क्रियतां कुलोचितमनुष्ठानम् अनुभूयताञ्च मे भगिनीपतिना उत्सवोत्तर: पश्चिमो विधि- अथानीत: पिता मे विविक्तायां भूमौ स्थापितश्च । अथ मदम्बा सहमरणमण्डनमनुष्ठाय रुदती पितुरन्तिकं मे प्राविक्षित्। तव च पूर्वमेव पूर्णभद्रोपस्थापितेन मया मन्त्र- बलेन निर्विषोक्तं पितरमैक्षत । ततथ हृष्टतमा पितुम पादयोरथुमुखी पतन्ती मां मुहुर्मुहुः परिष्वज्य सहर्षमङ्मा- रोपयन्ती तस्मिन् क्षणे किमपि अन्यादृशीवाजनिष्ट । पितापि रिति ।

·६४ संस्कृतशिक्षामनाः हतीयभागे मे पूर्णभद्रमुखेन सविस्तरमावेदितमवृत्तान्त: भगवतो मघ- वतोऽपि भाग्यवन्तमात्मानमजोगणत् अथाहं पित्रोरकथयम् अाज्ञापयतं किमिदानीं करणीयमिति। पिता अब्रवीत् वत्स ! ग्रहमतदस्मदीयमतिविशालं सन्ति पत्र बइनि अक्षय्याणि आयुधानि अलइया च गुप्तिः, उपकृताच मया अतिबहवः सन्ति सामन्ताः, प्रकृतयश्च बहवो न मे व्यसनमनुमोदन्ते सुभटा- नाञ्च अनेकसहस्रमस्ति। अतोऽत्रैव स्थित्वा कथमपि दुर्दान्त- मेनमुच्छेस्याम इति अनुमोदितञ्च मया तातस्य तदभि- प्रेतम् । इत्यमवस्थितेषु अस्मासु राजा विज्ञातोदन्त: अस्मदुच्छे. दाय बइन उपायान् प्रायुक्त ते च अस्माभिरहन्यन्त । एतस्मिन्नवसरे पूर्णभद्रमुखात् राज्ञः शयनस्थानमवगम्य स्वग्रहकोणात् सुरङ्गामकार्षम्। गता च सा भूमिस्वर्गकल्प- मनल्पकन्यकाजनं कमपि उद्देशम् । तव च मां दृष्ट्वा प्रव्य- थितेषु नारीजनेषु काचित् इन्टुकला इव स्खलावण्य न रसा- तलान्धकारं निडवाना राजलक्ष्मोरिवानेक कुनृपपरिहाराय महौविवरं प्रविष्टा निष्टप्तकनकपुत्रिका इवावदातकान्तिः कन्यका चन्दनलता इव मलयमारुतेन मदर्शनेन उदकम्पत । काचिच्च तन्मध्यात् स्थविरा पादयोर्मे निपत्य सत्रासम् अन. वीत् दीयतामभयदानमौ अनन्यशरणाय स्त्रीजनाय, किमसि देवकुमारो दनुजयुडहष्णया रसातलं विविक्षुः, आज्ञापय कोऽसि, किमर्थमागतोऽसौति। मया उक्त माम्म भवत्यः ! मैषः, अहमस्मि कामपालात् विप्रमुख्यात् देव्यां कान्तिमत्यामुत्पत्रोऽथैपालो नाम, सत्यर्थे निजगृहात् नृप ग्रहं प्रविशन् युष्माभिदृष्टः, कथयत काः स्थ यूयं कथं वा पत्र निवसघ इति।

·चतुर्थोच्छासः । सा कृताञ्जलिरभ्यधात् भर्तृदारक ! भाग्यवत्यो वयं यास्त्वामद्य एभिरेव चक्षुर्भिरद्राक्ष्म। श्रूयतां तव माता- महेन चण्डसिंहेन चण्डघोष: कान्तिमतीत्यपत्ययमुदपादि । चण्डघोषस्तु युवराजः स्त्रीषु अतिप्रसङ्गात् प्रागेव क्षयमगात् भायायामाचारवत्यामन्तर्वनाम् । असौ च इमां मणि. कणिकां नाम कन्यां प्रसूय तत्प्रसववेदनया त्यक्तप्राणा पत्यु- रन्तिकमगात्। ततश्च देव: चण्डसिंहो मां रहसि समा. ज्ञापयत् ऋहिमतिके! कन्याम् इमां सुलक्षणां वईयित्वा मालवेन्द्रनन्दनाय दपसाराय दित्सामि विभमि च कान्ति- मतोवृत्तान्तेन कन्यकानां प्रकाशावस्थापनात्। अतोऽत्रैव महति भूमिरहे प्रभुतपरिवहया भवत्या संवधतामियम् । अस्ति अत्र भोग्य वस्तु वषेशतेनाप्यक्षय्यमित्यभिधाय निजवास- ग्टहस्याङ्गनभित्तावईपादं किष्कुविष्कम्भमुद्धृत्य तेनैव हारेण स्थानमिदमस्मानवौविशत् । इह वसन्तीनां नो दादश समा: समत्य युः । इयञ्च वत्सा तरुणीभूता, न च अद्यापि स्परति राजा काममियं पितामहन दपसाराय दित्सिता, परं त्वद- म्बया कान्तिमत्या च इयं गर्भस्थैव द्यूतजिता स्वमात्रा तब एव जायात्वेन सङ्कल्पिता, तदत्र प्राप्तरूपं चिन्त्यतां कुमार- अहन्तु अद्यव राजगहे किमपि कार्य साधयित्वा प्रतिनिवृत्तो यथाहं प्रतिपत्स्ये इति तामुत्बा तेनैव दीपदर्शित विलपधेन अराव एव वासटहं प्रविश्य विश्रब्धसुप्तं सिंहघोषं जौवग्राहमग्रहीषम् आकृष्य च तमहिमिव अहिशत्रुः स्फुरन्त- ममुनैव भित्तिरन्ध्रण स्त्रैण सन्निधिं तत: स्वभवनञ्च नौत्वा पायसनिनड़सन्दानितचरणयुगलम् अवनसितमलिनवदनम् पशुबहलरक्तचक्षुषं पित्रोममादर्शयमकथयञ्च विलकथाम् । अथ पितरौ तं निकष्टाशयं सिंहघोपं बसने नियम्य योति।

·संस्कृतशिक्षामन्नाः तीयभाग यथाविधि तस्या दारिकायाः मां पाणिमग्राहयेताम् । अराज- कञ्च तदाज्यमस्मदायत्तमेव जातं प्रकृतिकोपभयात् त मम्मावा मुमुक्षितोऽपि न मुक्त एव सिंहघोषः। तथा स्थिता वयं महसा सिंहवर्मण: देवपादभक्तस्य अमिवाभियोगम् आकये अभिसरन्त: देवचरणदर्शनसुखमलभेमहि। इति अभिधाय कृताञ्जलिं तिष्ठन्तं तं देवी राजवाहनः सस्मितं प्राह स्म बहु पराक्रान्तं बुद्धिश्च समुपयोगिनो साम्प्रतं मुक्तबन्धस्ते श्वशुरः एश्यतु माम् इत्यभिधाय प्रौतिपूर्णः त्वमपि स्वचरितमाख्या- होति प्रमतिमन्वयुङ्क्त । इति चतुर्थीच्छासः। अथ पञ्चमोच्छासः । ०० अथ प्रमतिचरितम् । सोऽब्रवीत् देव ! भवदन्वेषणाय भ्रमबह विध्याट्रिपाल- रूढ़स्य कस्यचित्तरोरध: सन्ध्यायां समुपास्य सन्ध्यां भूतले किसलयशय्यामधिशयानः कृताञ्जलि: या अस्मिन् वनस्पती वसति देवता सा एव मेऽत्र शरणमस्तु इति उपधाय वामभुजं निद्रामगच्छम्। क्षणेन च अवनिदुर्लभेन स्पर्शन किमपि सुखायितगावः परिस्फुरितदक्षिणभुजः किमेतदिति मन्दं मन्द मुम्मिषन् वामत: सौधोपरि चित्रास्तरणोपेतशय्यायां प्रसुप्तमङ्गनाजनं दक्षिणतच परमसुन्दरी कामपि तरुणीं निद्रितामालोकयम्। अतर्कयच्च क्व गतासौ महाटवी, कुत एतत अवरुषं सौधमागतं कथासी सुराङ्गनाजन इव स्वैरसुप्तः ·पञ्चमोच्छासः। ६७ सुन्दरीजनः का च इयं देवीव परविन्दवासिनी शयनतल- मधिशेते। अस्ति च अनतिक्रान्तशिष्टमयादचेतसो मम अस्यामासक्तिः, तदत्र यद्भवतु तद्भवतु भाग्यमत्र परीक्षिष्थे इति तां स्पृष्टास्पृष्टमेव किमपि सनातरागसाध्वसं लक्षसप्तः स्थितोऽस्मि। सापि मत्स्पर्शन किमपि सुखायमानेन मन्द- मन्दमुन्मिषन्ती वासविस्मयहर्षरागशङ्काविलासविचमव्यव- हितानि वीड़ान्तराणि कानि कानि कामनावस्थान्तराणि कार्यमाणा कथमपि भावविशेषान् निगृह्य सस्पृहण मधुर- सङ्कुचितत्रिभागेन मन्दमन्दप्रचारितेन चक्षुषा मां निर्वण्य तस्मिन्नेव शयनतले सचकितमशयिष्ट । सचकितमशयिष्ट । प्रहच कथमपि निद्रामभजे। सहसा प्रबुद्धशालक्षयं सा एव महाटवी, तदेव तरुतलं स एव पर्णशयनं विभावरी च अत्यगात्। किमिद- मिति विस्मितस्तत्त्वत एतदविदित्वा न त्यक्ष्यामि भूमिशयनं यावदायुरनत्यायै देवतायै प्रतिशयिष्यामि इति कृतमति- रतिष्ठम्। अथ आविर्भूय कापि वराङ्गना विरहिणी इव लक्ष्यमाणा प्रणिपतन्तं मामुत्थाय पुत्रवत् परिष्वज्य स्रेहगढ़दमगादीत् वत्स ! श्रुतमस्त्येतदायुष्मत: मगधराजमहिषीमुखात् यथा बालमर्थपालं मम हस्ते निक्षिप्य मणिभट्रस्य यक्षस्य कन्या तारावली अन्तहितेति, साहमस्मि, धर्मपालसूनो: काम पालस्य गृहिणी, कथमपि भर्तृपादमूलात् निष्कारणकलु- षिता प्रोष्य जातानुशया स्वप्ने केनापि रक्षसा शप्तास्मि । चण्डिकायां त्वयि वर्षमात्रं वसामि प्रवासदुःखायेति। इति ब्रुवता एवाहमाविष्टा प्रावुध्ये । गतञ्च तहर्ष वर्षसहस्र- दोघम्। प्रतौतायान्तु यामिन्यां श्रावस्त्यां देवदेवस्य उत्सव- समाजमवलोक्य पतिपादमूलं गमिष्यामि इति प्रस्थितायामेव ·संस्कृतशिक्षामनाः तीयभाग मयि त्वमवागत्य प्रतिपनोऽसि शरणमिहत्यां देवतामिति प्रसुप्तोऽसि तदा तु न तत्त्वतः परिच्छिन्नो भवान् परं शरणा- गतमस्यां महाटव्यां परित्यज्य गन्तुमयुक्तमिति त्वां राज्ञः श्रावस्तीखरस्य धर्मवईनस्य प्रासादे विश्वब्धप्रसुप्तायास्तदुहितु- नवमालिकायाः पार्वे शाययित्वा तमुद्दे शमगमम् । तत्र च गत्वा उत्सवमनुभूय भगवती गौरीमभिवाद्य सद्य एव प्रत्वा- पन्नमहिमा प्रतिनिवृत्त्य त्वां यथावदभ्यजानं कथं मत्सुत एवायं वत्सस्याघपालस्य सखा प्रमतिरिति, दृश्यते च अयमस्या- मासक्तभाव: कन्याचेनं कामयते युवानम् उभौ चेमो लक्षसुप्तो त्रपया साध्वसेन च न किञ्चित् विखाते । गन्तव्यच्च मया, साम्प्रतं नयामि तावत् यथास्थानं कुमारम् । परत कथ- मपि उपायैरथमिमं साधयिष्यतीति भवन्तम् एतदेव पत्रशयन- मनेष साम्प्रतं गच्छामि भर्तृपादमूलमिति प्राञ्जलिं मामभि- धाय प्रायात्। अहञ्च कामवश: श्रावस्त्री गच्छन् पथि ताम्रचूड़युद्ध- नैपुण्य प्रदर्शनेन कमपि वृद्धविटं मित्रत्वेनाभिग्राह्य तेनातितरां समादृतः स्मर्तव्योऽस्मि सत्यर्थे इति तेन विसर्जित: श्रावस्त्या. मध्व थान्तो वाह्योद्यानलतामण्डपे शयितोऽस्मि। हंसरवप्रबो. धितथोत्थाय मदन्ति कमायान्तों कामपि तरुणोमपश्यम्। सा तु हस्तवत्तिनि चित्रपटे लिखितं कमपि पुरुषं माञ्च पर्या- येणावलोकयन्ती सस्मितं मामवादोत् सौम्य ! देशातिथिरसि, दृश्यन्ते च ते अध्वश्रान्ताणि व गात्राणि, तदद्य मदहे अागत्य अतिथिसत्कारोऽनुभूयतामिति । अहच तथेति तट यहगतो राजाहेंगा स्नानभोजनादिना परिचरितः सुखं निपगस्तया रहसि परिपृष्टः महाभाग ! किञ्चिदद्भुतमुप- लब्ध भवता कुतोऽपोति। अहन्तु लब्धावसर: भट्रे ! देहि ·पञ्चमोच्छासः। प्रत्याग- चित्रपटमित्युक्तया तया दत्ते चित्रपटे चित्रितयुवकस्य पार्वे तामपि तथैव व्याजसुप्तां बल्लभामभिलिख्य काचिदेवंरूपा युवतिरोदृशस्य पुंस: पाखें अरण्यान्यां शयानेन मयोपलब्धा किलैष स्वप्न इत्यालपम् । कृष्टतया तया सविस्तरं पृष्टः सर्व वृत्तान्तमकथयम् । सा तु सख्या मनिमित्तानि दशान्त- राणि प्रवर्णयत्। अहन्तु तदाकर्ण्य यदि तव सख्या मय्य- नुग्रहः, तदा कानिचित् दिनानि गमय, कमपि उपायं शीघ्रमाचरिष्यामोति तां विसज्य तेन मित्रेण वृहविटेन समगंसि। तेनापि पूर्ववत् समादृतः किमर्थमचिरात् प्रत्या- गत इति पृष्टस्तमवादिषं मित्र ! श्रावस्तीवरस्य दुहिता प्रत्यादेश इव श्रियः नवमालिका नाम मया कथमपि दृष्ट्वा कामनाराचपङ्क्तिमिव कटाक्षपङ्क्तिं मां प्रति व्यकिरत् । तच्छख्योहरणक्षमश्च त्वदृते नेतरोऽस्ति वैद्य इति तोऽस्मि तदव कमप्युपायं कर्नु, प्रसौद। मां स्त्रीवेशधा- रिणीं निजकन्यां कृत्वा त्वं धर्मासनगतं धर्मवईनं समेत्य वक्ष्यसि, ममेयमकैव कन्या, जातमावायामस्यां जननौ अस्याः संस्थिता, कथमप्येनामवईयम् । एतदर्थमेव विद्यामयं शल्क मर्जयितुमवन्तीं गतोऽस्मवैवाहिकतनयः। तस्मै दिसिता चेयं तरुणीभूता, स च विलम्बितः, तत्तमानीय पाणिमस्या ग्राहयित्वा सत्र्यसिष्ये दुरभिरक्षतया च दुहितॄणां विशेषतो मुक्त शैशवानाममाटकाणां इह देवं पिटमास्थानीयमाग- तोऽस्मि। सैषा भवभुजतरुच्छायायामखण्ड चारित्रा ताव- दास्तां यावदस्याः पाणिग्राहकमानयेयमिति । स एवमुतो नियतमङ्गीकरिष्यति, वासयिष्यति च स्खदुहिमबिधी माम् । ततवाहं कियन्तं कालं तया रहसि विहृत्य पुनः कथमपि त्वत्सकाशमागमिष्यामि । ततस नृपात्मजां मामितस्ततो- ·संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे ऽन्विष्य अनासादयन्ती तया विना न भोक्ष्ये इति रदतौ- मालोक्य परिजनेषु व्याकुलेषु महति कोलाहले किं कर्तव्यता- मूढ़े च राजनि त्वौं मां जामातरं कृत्वा राजसभां गत्वा वक्ष्यसि देव ! स एष मे जामाता समागतः, अधौतौ चतुर्यु पाना- येषु विविधविद्याविचक्षण: चतुःषष्टिकलानिपुण: गजतुरग- रयतन्त्र वित् धनुर्वेदविशारद: महागुणशाली, तदर्थे दुहितरं समप्य अन्त्यमाश्रममाश्रयेयमिति । स राजा इदमाकण्य विवर्णवदन: सामात्यः त्वामनुनेतुमतिमात्रं यत्नं करिष्यति । त्वत्तु तेषु अदत्तकणशिरं रुदित्वा राजमन्दिरहारे चिताधिरो- हणाय उपक्रमिष्यसे, तदैव स त्वत्पादयोनिपत्य यथाभिलषि- तरथैः त्वां परितोष्य दुहितरं मह्यं दत्वा मद्योग्यतासमा. राधित: समस्तमव राज्यभार मयि समपयिष्यति सोऽयमु- पायोऽनुष्ठीयतामिति । सोऽपि विटाग्रणी: असक्दभ्यस्तकपटप्रपञ्चः पाञ्चालशर्मा यघोक्तमभ्यधिकञ्च अन्वतिष्ठत् । प्रासौच मम इष्टसिद्धिः । अन्वभवच मधुकर इव नवमालिकामाद्रसुमनसम्। ततश्च अस्य राज्ञः सिंह वर्मण: साहाय्यदानं सुहृत्सङ्केतभूमिगमनञ्चा- पक्ष्य सबबलसमूहेन चम्पामभिगतो दैवात् देवदर्शनसुख- मनुभवामि इति । श्रुत्वतत् देवो राजवाहन: सस्मितं विलासप्रायमूर्जितं मृदुप्रायं चेष्टितम् इष्ट एष मार्ग: प्रज्ञावतामिति प्रमतिमभि. नन्दन् मित्र गुप्तं प्रति वक्तुमादिदेश । इति पञ्चमोच्छासः ।

·षष्ठोच्छासः। १ अथ षष्ठीच्छ्रासः । 00 अथ मित्रगुप्तचरितम् । सोऽब्रवीत् देव ! सोऽहं भवदन्वेषणपरः कदाचित् दामलिप्ताख्यस्य नगरस्य वहिरुद्याने महति उत्सवे वत. माने कमपि विजने वोणया अात्मानं विनोदयन्तं कोश- दासनामानं युवानमपश्यम् । अपृच्छच्च भद्र! को नामाय- सुत्सवः किमयं वा समारब्धः, कथं वा भवान् उत्सवमना- दृत्य एकान्ते विषम इव तिष्ठति इति। सोऽभ्यधात् सौम्य ! सुह्मपतिस्तुङ्गधन्वा नाम अनपत्य: अमुष्मिन् पायतने स्थितां विन्ध्यवासिनीम् पाराधयन् अपत्य हयं प्राधयामास, अनया किल स्वप्ने समादिष्ट उत्पत्स्यते तव एकः पुत्रः, कन्या च एका, स तु तस्याः पाणिग्राहकमनुजीविष्यति, सा तु सप्तमाद् वर्षादारभ्य आपरिणयं प्रतिमासं कृत्तिकासु कन्दुकनृत्येन गुणवत्त लाभाय मामाराधयत, यञ्चाभि- लषेत् सा अमुष्मै टेया, स च उत्सवः कन्दुकोत्सवनाम अस्तु इति। ततोऽल्पेनैव कालेन राजमहिषो मेदिनी नाम एकं पुत्रमसूत कन्याञ्चैकाम् । सा अद्य अद्य कन्दुकवतो नाम अद्य कन्दुकनृत्येन देवीम् आराधयिष्यति तबिमित्तो- ऽयमुत्सवः, तस्थास्तु सखी चन्द्रसेना नाम मम प्रिया आसौत् सा साम्प्रतं राजपुत्रेण भीमधन्वना बलवदाक्रान्ता। तदह- मुत्कण्ठितो मन्मथ शरविडचेताः कलेन वीणारवेण आत्मानं किञ्चिदाखासयन् विविक्तमध्यासे इति । अस्मिन्नेव क्षणे काचिदङ्गना तमुद्देशमागमत्। दृष्ट्वैव स ताम् उत्फुल्लदृष्टि- रम्यधात् सा इयं मे प्राणसमा, यहिरहो दहन इव दहति ·७२ संस्कृतशिक्षामन्त्रया: हतीयभागे सा तु माम् । एनामपहरति राजसूनुः, न च शस्यामि तस्य किमपि प्रतिविधातुम् । अतोऽद्य अनया आत्मानं सुदृष्टं कारयित्वा परित्यक्ष्यामि निरुपायान् प्राणान् इति । रुदतो कयमपि प्रियमाखास्य अब्रवीत् नाथ ! नय मामभी. प्सितं देशम् देशम्। सोऽवदत् मां भद्र ! भवदृष्टेषु राष्ट्रेषु कतमत् सुरम्य सुसमृहच्च। तमहमोषद विहस्याव्रवं भद्र ! विस्तीर्णयमणवनेमिः, न पर्यन्तोऽस्ति, स्थाने स्थाने रम्याणां जनपदानाम् न चेदिह युवयोः सुखनिवासोपायं कत्तुं शक्नुयां ततोऽहमेव भवेयमध्वदर्शी। तावतैव किमपि नूपुरकणित. माविरभूत्। ततञ्च प्रसौ जातसम्भमा प्राप्तैव भर्तृदारिका, अनिमिषदशना च इयमस्मिन् कन्टुकोत्सवे, कन्टुकोत्सवे, सफलमस्तु युष्पचक्षुः आगच्छतं द्रष्टुम् अहमस्या: पार्खवर्ति नो भवेय- मित्व यासोत्। तामन्वयाव च आवाम्। अहन्तु तां कन्दुकेन क्रीड़न्तीं साक्षात् लक्ष्मौमिव मनोभुवः समवलोक्य नितान्त. विह्वलतामवासिषम्। सापि मामवलोक्य किमपि अव- स्थान्तरमापद्यमाना कथञ्चित् कन्दुकेन यथायथं विहत्य चन्द्रसेनादिभिः सखीभिः सह, भगवती विन्ध्यवासिनी प्रणि पत्य मनसा मे सानुरागणेव परिजनन अनुगम्यमाना कुवलयशरमिव कुसुमशरस्य मयि अपाङ्गं विक्षिपन्ती साप- देशमस कदावत्य मानवदनचन्द्रमण्डलतया स्वहृदयमिव मत् समोपे प्रेषितं प्रतिनिवृत्त न वा इत्यालोकयन्ती कुमारीपुर- मगात्। अहञ्च कामवश: कोशदासेन स्खं गेहं नीत्वा सानभोजना- दिकं कारितोऽस्मि, सायञ्च चन्द्रसेना समुपेत्य रहसि मां प्रणम्य कोशदासेन सानन्दं परिष्वक्ता समुपविश्य अभाषत नाथ ! मा व्यथिष्ठाः, सि नः समोहितम् अद्य खलु कन्दुकोसवे ·षष्ठोच्छासः। युवानमेनमवहसितमनोभवाकारमभिलषन्ती रोषादिव हर- हिषा अतिमात्रमायास्यते राजपुत्री। सोऽयमों मया राज. महिष्यै, तया च राजे निवेदयिष्यते। विदितार्थस्तु नृपः स्वां दुहितरमस्मै प्रदास्यति, ततथ राजपुवैण अस्य महा- भागस्य अनुजोविना भाव्यम् एष देवतादिष्टो विधिः । एतदा- यत्ते च राज्ये नालमेव भोमधन्वा मामेवं रोडम्। तत् सहतां विचतुराणि दिनानि इत्यभिधाय प्रियमालिझ्य प्रायासीत्। तदाकर्ण्य मम कोशदासस्य च बहुविकल्पयतो: कथञ्चिदक्षीयत क्षपा। अन्ये द्यु मधन्वा कथञ्चिद विदितमत्तान्त: केनचित् अपटेशेन मां स्वावासं नौत्वा राजवटुपचरितं पर्योपरि- सुख सुप्तं पूर्वसङ्केतितैः पुरुषैर्वन्धयित्वा आयसनिगड़े न सागरा- म्भसि न्यक्षेपयत्। अहन्तु निरवलम्बन: भुजाभ्यामितस्तत: प्लवमान: किमपि देवदत्तं काष्ठमेंकमुपश्लिष्य तावदप्नोषि यावदपासरद वासरः शर्वरी च । । प्रातर्थकमदृश्यत वहि- वम्। तत्र स्थिता यवना मामुहत्य रामेषुनाम्ने नाविक- नायकाय समर्पयन् । क्षण चास्मिन् नैकनौपरिवतं कमपि नोदस्युमभिधावन्तं दृष्ट्वा भयमापुर्यवनाः। प्रतिनावथातिवे- गेन खान इव वराहमस्मत्पोतं पयरुन्धन्। प्रावर्तत सम्प्र- हारः, पराजिता यवनाः। तानहमगतोन् ममावास्यावा. दिषम् अपनयत मे निगड़बन्धनम् अवसादयामि व: सप- वान् इति । शितबन्धनय तैरहं तान् सर्वान् प्रतिभटान् भल्लवर्षिणा धनुषा लवलवीकृतागानकार्यम्। अभिपत्य च हतविध्वस्त तत्योतम् अमुत्र स्थितं नाविकनायकं जीवग्रा- हमग्रहोषम् । असो च स एव भीमधन्वा । तच्चाई जात- ब्रोड़मभाषे तात! दृष्टानि कृतान्तविलसितानि ? ते तु ·७४ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे सांयाविका मदीयेनैव निगड़ेन तमतिगाढ़ बड्डा हर्षरव- मकुर्वन् मां च अपूजयन् । दुर्वारा तु सा नौरननुकूलवातनुब्रा कमपि होपमाश्लिष्टवती तत्रासोन्महाशैल:, अहन्तु तस्य रम्यतामवलोकयितुमवतीर्णः इतस्तती विचरन् परमकमनी- यमेकं सर: समध्यगाम्। सातश्च तत्र कांश्चिदमृतस्वादून विसभङ्गानाखादयन् तौरवर्तिना केनापि भीमरूपेण ब्रह्म- राक्षसेन अभिपत्य कोऽसि कुतस्त्यो वा इति निर्भस यताऽभि- हितोऽहं निर्भयः समस्यधां सौम्य । अहमस्मि दिजन्मा शत्रुः हस्तादर्णवम् अर्णवाद यवननावं यवननावचित्रमेनं पर्वतं प्राप्तो यदृच्छया अस्मिन् सरसि विश्रमामीति । सोऽब्रूत न चेद ब्रवीषि, प्रश्नाननामि त्वामिति । मया उक्तं पृच्छ तावत् । अथावयोरेकया प्रार्यया आसीत् संलाप: । किं क्रूरं ? स्त्री हृदयं, किं टहिण: ? प्रियहिताय दारगुणा: । कः काम: ? सङ्कल्पः, किं टुष्करसाधनं ? प्रज्ञा । तत्र धूमिनी गोमिनो निम्बवतो नितम्बवत्यः प्रमाणमि- त्यु तो मया सोऽब्रूत कथय कौदृश्यस्ता इति ततो मया उक्तम् । विगर्ताख्य जनपदे महति दुर्मिक्षे वतमाने त्रयो वातरः धनकधान्य कधन्यकाख्याः क्रमेण सर्वाणि धनानि अपत्यानि ज्येष्ठमध्यमभायें अपि भक्षयित्वा कनिष्ठभाया धृमिनी खो भक्षणीया इति समकल्प यन्। कनिष्ठस्तु प्रियां स्वामत्त मक्षमस्तस्यामिव यामिन्यां पलाय्य मार्गकान्तां कान्तां स्वमांसासृगपनीतक्षुत्पिपासामुहहन् वनं प्रविष्टः कमपि विकलेन्द्रियमवनी लुठन्तमद्राक्षोत् जातदयश्च तमपि स्कन्धेनोहहन् कन्दमूलमृगबहुले वनोद्देशे यत्नरचितपर्ण- गालो वसन् तमपि विकलमिङ्गुदीतैलादिभि: विरोपित. ब्रणमामिषादिना स्वनिर्विशेषमपुषत् । एकदा मृगयार्थ ·षष्ठोच्छासः। ७५ अथ कथ- माचष्ट। गते पत्यो सा धूमिनी अनिच्छतापि तेन विकलेन बलात् कारमरोरमत्। न्यक्षिपञ्च पतिमागतं जलार्थिनं कूपे । अथ तं विकलं स्कन्धे ग्टहीत्वा देशान्तरं गता पतिव्रता अस्मि इति तत्तद्देशीयजनेभ्यः प्रशंसाः पूजाच लेमे। चित् कूपात कैथित् कपालुभिरुद्धृतम् प्रन्तिके चरन्तं पति धन्यकमालोक्य सा पापा येन मे पतिर्विकलोकतः स दुरात्मा अयमिति तस्य साधोश्चित्रबधम् अन्जन राज्ञा समा- देशयाञ्चकार। स तु वराक: सशेषत्वादायुषः यदि असो विकल: ममापराध वदेत् तदा मे युक्तो दण्ड इत्यदोन- तथा क्वते स विकल: पर्यश्रुः पादपतितस्तस्य साधोस्तत्सुकतमसत्याश्च तस्यास्तथाभूतं टुचरितमाचचक्षे । तत: कुपितो राजा तां पापां विरूपितमुखी कृत्वा धन्यक प्रसादयामास । तद् ब्रवीमि क्रूरं स्त्रीहृदयमिति। अस्ति द्रविड़देशेषु काञ्ची नाम नगरी। तस्यां शक्ति- कुमारो नाम कचिन्माहाधनो वणिकस्तो गुणवतीं भायां परिणेतुमितस्ततो ज्योतिषिकच्छद्मना परिभ्रमन् कामपि कन्यका परीक्ष्य सुलक्षणा इति निचित्य तण्डुलप्रस्थमेकं तस्यै दत्त्वाब्रवीत् भदे ! शक्नोषि किमनेन शालिप्रस्थेन गुणवद- बमस्मानभ्यवहारयितुमिति। सा तु सलज्जस्मितं वृहदासी. हस्तेन तं शालिप्रस्थमादाय तं तं वणिक पुत्रम् उपावेश्य विविधकौशलेन सुचारु अन्न पत्ता यथोचितं मानाहारा- दिप्रदानेन पयतोषयत् । परितुष्टश्च स तां विधिवदुपयम्य गृहमनेषोत्। नौत्वा एतदनपेक्ष: कामपि गणिकामवरोधम- करोत् । तामयि असौ प्रियसखोमिव उपाचरत् । पतिञ्च दैव- तमिव अनलसा पर्यचरत् अन्वतिष्ठच्च ग्रहकार्याणि यथायथम् । अकरोच्च परिजन दाक्षिण्येन स्ववशम्। ततय ·संस्कृतशिक्षामनया: हतीयभागे तहणवशीकतो भर्ता सर्वमेव कुटम्ब तदायत्तमेव कृत्वा तदेकाधीनजीवितः त्रिवर्ग निर्विवेश। तद ब्रवीमि किं ग्रहिण: प्रियहिताय दारगुणा इति । अस्ति सौराष्ट्रषु बलभी नाम नगरी। तस्यां राहगुप्त- नाम्न: महाविमवशालिनः कस्यचित्राविकपतेः कन्यां रत्न- वतीं नाम मधुमतौनिवासो बलभद्रो नाम कश्चित् सार्थ- वाहसुतः परिणिनाय। सा तु बालभावसुलभलज्जा पत्युर- भिलषितसाधनपरान,खो भर्तृहेष्यतामयासीत्। तदारस्य भर्ता तां कथमपि द्रष्टुं न इयेष । ततश्च सर्वे तां दुभंगां नेयं रत्नवती निम्बवतीति समाख्याय आजुहुवुः । गते च कस्मिंश्चित् काले सा तु नितरां तप्यमाना गत्यन्तरमपश्यन्ती कामपि प्रवाजिकां शरणमापना रुदतो सकरुणं प्राह मात: ! किञ्चिदस्मि वक्तुकामा, मत्तो दुर्भगा कापि नास्ति भूतले। दौर्भाग्य हि जीवन्मरण- मङ्गनानां विशेषत: कुलवधूनां मारप्रमुखो बन्धुवर्गोऽपि मां सावज पश्यति, तद् यथाई पत्युरनुग्राह्या भवेयं तथा उपायः क्रियतां भवत्या, नोचेत् त्यक्षामि निष्पयोजनान् प्राणानिति सा तु सकरुणा तामुवाच वत्स ! मा साहसम् अवलम्बस्व यदि कश्चिदुपायस्त मनसि वर्तते तद् ब्रूहि, अहं तदनुसारेण यते, बुद्धिमती असीति । अथासौ किञ्चिद ध्यात्वा अब्रवीत् भगवति! अस्त्य मात्प्रतिवेशिनः कस्यचित् धनिनो कनकवती नाम कन्या मत्समानरूपावयवा मम प्रियसखी, तया मह तदीयहऱ्यातले ततोऽपि हिगुण- मण्डिता विहरिष्यामि, त्वया तु तन्माटप्रार्थन' सकरुण- मभिधाय पतिरतदग्गृहं कथञ्चन प्रानयः, पानौतञ्च तं प्रति अहं तथा अभिलाषं दर्शयिष्यामि यथा असौ कनकवतीमेष

·समकाचो मायाको साविक
a
अमीन तलाबाई होली का सामना करना
FULL
Init
I
HA
Piliunt
PIH.HI
ITSm
ITH
ब

·टतायमा गत्वा च नम्रता, पाण्डुरा मुखच्छवि: न चैषा प्रोषितभर्तका, प्रवासचिङ्गस्य वेण्यादेरदर्शनात् । तदियं वृद्धस्य कस्यचिद नातिपुस्त्वस्य यथासम्भोगालाभपौड़िता रहिणी भवितुमर्ह- तौति । चित्रपटधारी प्राह सत्यमुपलक्षितम् एषा अवन्ति- पुर्यामनन्तकीर्तिनाम्नः सार्थवाहस्य वनिता यथार्थनानी नितम्बवती नाम सौन्दर्यविस्मितेन मया आलिखिता इति । स तु कलहकण्टको नाम तदाकर्ण्य एव जगामोज- यिनीम्। तत्र दैवज्ञो नाम भूत्वा भिक्षामिषेण तद्ग्रह तामवलोक्य नितरां मन्मथवशंवदः पौरमुख्येभ्यः तत्रत्यश्मशानरक्षामयाचत अलभत च । क्रमेण च कामपि श्रमणिकां वशीकत्य वशीकृत्य दूतिकां कृत्वा नितम्बवतीसकाशं शिक्षयित्वा प्राहिणोत्। सा तु धूर्त्ता पुत्रवती भव इति तामाशिषा संवई विविधालापमकरोत् । ततथान्येद्यु: पुनरागत्य प्राब्रवीत् वत्स ! भर्ता तव पाण्डुरोगग्रस्त: श्रूयते भोगे चासमर्थः, मम चाशीर्वादोऽवितथः, न च शक्यं तस्य विघ्नमप्रतिकृत्य अपत्यमम्मालब्ध म्। तत् प्रसीद निशि मदुपनीतस्य कस्यचिन्मन्त्रवादिनः करे चरणमर्पयित्वा तदभिमन्त्रितेन चरणेन प्रणयकुपिता नाम भूत्वा भर्तारम- रसि प्रहर्तुमर्हसि, ततोऽसो भर्ता नोरोगोऽपत्योत्पादन क्षमो भविता मात्र शङ्का काया इति। सा तु सरला तह- चसि विखस्ता निशायां तया उपनीतस्य तस्य कलहकण्ट. कस्य हस्ते यावत् स्वचरणं न्यस्यति, तावदेव स धूर्तस्त- दूरुमूले छुरिकया किमपि आलिख्य नूपुरमेकं चरणादाक्षिप्य द्रुतमपासरत् । सा तु सत्रासा स्वमेव दुनयं गहमाणा तब्रणं पटबन्धने- नाच्छाद्य अामयापदेशेन त्रिचतुराणि दिनानि शयनपरा ·षष्ठीच्छासः। ७2 अतिष्ठत् । स तु धूर्तः विक्रेष्य इति तेन नपुरेण तम- नन्तकीर्तिमाससाद। स दृष्ट्वैव मद्रहिण्या एष नपुरः कथं त्वया उपलब्ध इति तमपृच्छत् । स तु निर्बन्धपृच्छयापि यदा न किञ्चित् ब्रवीति तदासौ बणिक् वनूपुरयुगलं प्रेषय इति ग्रहिणी सन्दिदेश। सा तु सलज्जं सत्रासच अद्य रात्रौ क्वापि सवलित: अन्विष्टोऽपि नाधिगत एकः, अयं पुन- रपर इति हितोयं प्राहिणोत्। अथ समवेतेषु बणिक्वर्गेषु स धूर्तः पुन: पुनरनुयुक्त: सविनयमवादीत् विदितमेव भवतां यथाहं श्मशानरक्षणे नियुक्त: तदुपजीवी तिष्ठामि, धर्ताश्च कदाचिन्मदर्शनभौरव: निशि दहेयुरपि शवानिति निशास्वपि श्मशानमधिशये। पूर्वद्युनिशि कामपि दग्धादग्ध शवमा- कर्षन्तों चिताया नारोमालोकयम् । अर्थलोभात् माहस- मवलम्बा सा मया ग्टहीत्वा शस्त्रिकया चोरुमूले किञ्चिदा- लिख्य नपुरमेकं पदादाक्षिप्य च मुक्ता पलायिष्ट । दस्यागमः परं भवन्त: प्रमाणमिति । ततो विमर्षेण तस्या: शाकिनीत्व पौरैर्निश्चितम् । भी च सा परित्यक्ता तस्मिन्ब्रेव श्मशाने बहु विलप्य मत्त कामा तेन धर्तन नक्तं पादयोनिपत्य अनुनीता अगत्या तत्प्राण वल्लभा आसीत्। तदुक्तं दुष्करसाधनं प्रज्ञा इति । एतदाकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो मामपूजयत्। तस्मिन्नेव क्षणे सहसा अम्बरतलात् मुक्ताफलस्थूला: सलिलविन्दवोऽपतन् । अहं तु किमिदमिति उच्चक्षुरालोकयं कमपि राक्षसं काम- प्यगनामाकर्षन्तम् । कथमयमकामामनाचारो हरति इति गगनगमनमन्दशक्ती अशस्त्रे च मयि तप्यमाने स स तु ब्रह्मराक्षस: तिष्ठ पाप! क्वापहरसीति भम यन् उत्पत्य तेन राक्षसेन संसृज्यत । तान्तु रोषाट्नपक्षापांबद्धामन्त- एष ताव.

·८० संस्कृतशिक्षामनय्याःटतोयभागे रीक्षादापतन्तीमहमुन्म खः प्रसारितोभयकरः अग्रहीषम् । गृहीत्वा च वेपमानां सम्मिलिताक्षी मदङ्गस्पर्शन उद्भिव- रोमाचां तामनवतारयन्नेव निर्वयं मत्प्राणवल्लभां राज- कन्यां कन्दुकवतीमेवालक्षयम्। तावत्तावपि राक्षसब्रह्म राक्षसौ परस्परं सम्प्रहारेणाक्षपयेताम्।, प्रचन्तु तां पुलिने समवरोप्य समाखास्य अपृच्छं किमिदमिति सा तु तिर्यनाम- भिवोक्ष्य सकरुणमरोदीत् अब्रवीच नाथ ! त्वदर्शनाटुपोढ़- रागा अहं चन्दसेनया त्वत्कथाभिरेव समाखासिता अस्मि । अत्रान्तरे पापेन मझात्रा त्वां समुद्र मज्जितं श्रुत्वा सखोजनं परिजनञ्च ववयित्वा जीवितं त्यक्तकामा एकाकिनी क्रीड़ावन- मुपागमं तत्र मामसी पाप: निग्राह्य मां स्फुरन्तीं ग्रहोत्वा गगनमुदपतत् अभवञ्च साम्प्रतमवसितः । अहञ्च दैवात् तवैव जीवितेशस्य हस्ते पतिता इति । एतदाकण्य तया सह नावमध्यारोहम्। मुक्ता च नौः प्रतिवातं नौयमाना तामेव दामलिप्तां प्रत्युपातिष्ठत। अव- तीर्णाश्व वयमश्रमण । तनयस्य तनयायाव नाशात् तुङ्ग- धन्वा सकलन एव गङ्गारोधसि अनशनेन उपरन्तु प्रतिष्ठते सह तेन मर्तुमिच्छति अनुरक्तः पौरजन इत्य श्रुमुखीनां प्रजानामाकन्दं शृण्वन् अहं सत्वरं समेत्य अस्मै रान्ने यथा- वृत्तमाख्याय तत् अपत्य हयं समर्पयम् । प्रीतेन तेन जामाता कृतोऽम्मि, तत्पुत्रश्च मदनुजीवी जातः, चन्द्रसेना च निधि कोशदासमभजत्। ततश्च सिंहवर्मसाहाय्यार्थमागत्य भत्तुस्ते दर्शनसुखमनुभवामि इति । पुत्वा राजवाहन: चित्रेयं दैवगति: पुष्कल: पुरुषकार इति तमभिनन्द्य मन्त्रगुप्ते हर्षोत्फुल्लं चक्षुः पातयामास । इति षष्ठोच्छासः ।

·सप्तमीच्छासः। ८१ अथ सप्तमोच्छासः । .०० मन्त्रगुप्तचरितम् । सोऽब्रवीत् देव! नगरन्धगतस्य ते गतिं जास्यन् कदा. चिदहं गतः कलिङ्गनगरम् । तव श्मशानसनिकृष्टस्य कस्यचित् तरोः किसलयसंभृते तले स्थित्वा निद्रामभजे। निशीधे शीत- वातस्पर्शात् गतनिद्रः कथं खलेन अनेन दग्धसिहेन रिसंसा. काले निदेशं दिसता जन एष रागाविष्ट इत्थ विरक्तीकृतः, अपि क्रियेत केनचित् शक्तिमता अस्य सिहेरन्तराय इति किडरस्य कातरं विलपितमाकण्य क एष सिदः का च सिहिः किश्च किकरण करिष्यते इति दिदृक्षुः तहतया दिशा किञ्चित् सविधवर्ती नरास्थिशकलरचितालङ्कारं भस्म कृताङ्गरागं जटिलं हिरण्यरेतसि तिलसिहार्यादीन् विकिरन्तं कञ्चिददर्शम्। तस्याग्रे कोऽपि किङ्करः तिष्ठति, सोऽनेन निक्लष्टाशयेन प्रादिष्टः गच्छ कलिङ्गराजस्य कर्दनस्य कन्यां कनकलेखां नाम कन्याग्रहात् इह आनय इति । तेन च तत्- क्षणादानीतां वासकम्पितकलेवरी हा तात ! हा मातः ! इति क्रन्दन्ती केशेषु ग्टहीत्वा असिना कतितुमचेष्टत। अहन्तु झटिति तस्य हस्तात् तमसिमाच्छिद्य तेन तस्य शिरश्छित्वा कस्यचित् सालतरो: स्कन्धे न्यधिषि । तदवलोक्य स किहर: प्रहष्टः प्रोवाच आर्य ! अनार्यस्य अस्य पारतन्त्रात् अद्य मोचितोऽसि कल्याणिना, साधु कृतम्। दयानिधेभवतः काचिदाज्ञां चिकीर्षति अयं जनः, आदिशतु भवानिति प्राणंसीत्। आदिशश्च तं सखे ! इयमकेशाही राजनन्दिनी ·८२ संस्कृतशिक्षामच्चाः दृतीयभागे अनेन दुराचारेण प्रत्यर्थ न शिता, तत्रय एनां खनिलयामान्य- दितः किञ्चिन्मे प्रियमस्ति इति । तदाकण्यं सा चञ्चलतारकां दृशं तिर्यक् सञ्चारयन्ती रागलज्जान्तरवर्तिनी किमपि मन्दमधुरम् अभाषत आर्य ! किमर्थमिमं जनं कालहस्तादाच्छिद्य रणरणिकावाहिनि अनङ्गरागसागरे निक्षिपसि, यद्यस्ति दया अस्मिन् जने, तदा त्वया अनन्यसाधारण: क्रियतामयं जनधरणसेवायाम् । यदि च कन्यापुरे रहस्यमेदादनर्थ आशयत, तदपि नास्ति रक्ततरा हि नः सख्यः यथा न कश्चिदेतत् ज्ञास्यति तथा यतिष्यन्ते इति। अहञ्च तद्दर्शनेन नितरां रागपूर्णस्तं किङ्कर- मगादिषम् इयं चार्वङ्गी यथा कथयति तथा चेत् न आचरेयं नयेत मदनः क्षणेन मामन्त्यां दशां तत् सहानया हरिणाच्या जनमिमं कन्यकागारं नय । नीतशाहं तेन किकरण राक्ष- सेन कन्यकापुरम् । तत्र एकदेशे प्रियानिदेशात् क्षणमति- ठम् । सा च सर्वाः सखी निद्रिताः हस्तपरामर्शन प्रबोध्य सर्व वृत्तान्तं ताभ्यः कथयित्वा ताभिः प्रणताभिरतिगौरवात् पूज्यमानं मां निजनिकेतनमनैषोत् । ततश्च अहं सखोजनेन अतिदक्षिणेन दृढ़तरोकतने हनिगड़: तया सङ्गत्य सुखेन कालमगमयम् । कदाचित् मधुमासे कलिङ्गनाथ: सहाङ्गनाजनेन तनयया सकलेन च पौरजनेन त्रयोदश दिनानि सागरतीरकानने कोड़ारसेन कालं नयन् अन्धनाथन जयसिंहेन रन्धान्वेषिणा अनेकबलसमेतेन द्राक् प्रागत्य अद्यत सकलवः । सा च प्रिया मे सह सखोजनेन प्रानौयत तं देशम् । तं देशम् । प्रहन्तु तां प्रियां चिन्तयन् किंकर्तव्यविमूढ़ोऽतर्कयम् गता सा कलिङ्गराज- कन्या पिटभ्यां सहारिहस्त निरस्तधैर्यः स राजा नियतं तां ·सप्तमोष्कासः। ८१ न सन्निक्षेत् तदसहा च सा सतौ विषोहन्धनादिना सद्यः सन्तिष्ठेत, तस्याल मृतायाम् अयं जनो हन्येत कामेन, कात्र गतिः इति । अवान्तरे अन्धदेशात् कश्चित् अग्रजन्मा समायातः । तन्म खात् श्रुतं जयसिंहेन जिघांसित: स कर्दन: कनकलेखादर्शन- जेन रागणैव अरक्ष्यत । सा च राजदारिका यक्षेण केनचित् आविष्टा न तिष्ठति कस्यापि अग्रे नरस्य । जयसिंहव तत् निराकरणार्थ नानाचिकित्सकादिसंग्रहेण आयस्यति । चास्ति सिद्धिः इति । अहन्तु तदाकर्ण्य सनातप्रत्याश: जटाचीरकन्याधरः सन्यासो भूत्वा कांचित् शिष्यानग्रहीषम् अकार्षञ्च तान् नानाशयक्रियाविप्रलब्धाज्जनादाहृतान्नवस्वादिदानन अत्यन्ता- नुरक्तान्। अयासिषञ्च अन्धनगरम् । तव कस्यचित् महा- सरसस्तौरकानने कताश्रम: शिष्यवगैरिस्थमको] दिशि दिशि य एष: यति: सरस्तोरे स्थण्डिलगायो तिष्ठति तस्य सर्वाणि सरहस्यानि सषड़ङ्गानि छन्दांसि रसनाग्रवर्तीनि अन्यानि च शास्त्राणि, यस्य यत् ज्ञातुमिच्छा स्यात् स तत्- सकाशात् तस्य निर्णयं करोतु, अस्य न अलोकं किञ्चिदपि, मूर्तिमान् दयाराशिरवम् अस्य चरणरजसा शिरसि स्पृष्ट स्य चिकित्सकैरप्रतिकार्यस्य व्याधरुपशम: स्यात् न तस्य शत: शक्य मियत्ताज्ञानम् इति । इयच वार्ता कणपरम्परया तस्य राजो जयसिंहस्य श्रुति- पथमगात्। स च अहरहरागत्य आदरातिशयेन शिष्यान् सन्तोष्य तन्म खेन काहितार्थसाधनाय मामयाचत । अहन्तु ध्यानधारः महेलं निरीक्ष्य एनमकथयं तात! स्थाने एष हि यत्रः तस्य कन्यारत्नस्य सर्वलक्षणसमेतस्य अधिगतिः ससागरायाः ·८४ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे पृथिव्याः प्रासादनाय साधनं न च स यक्षस्तदधिष्ठायी केन- चित् नरेन्द्रेण प्रतिकत शक्यः । तदत्र सहस्त्र वीणि अहानि यैरहं यतिथेऽस्य अर्थस्य साधनाय इति तथा आदिष्टे च दृष्टे नृपे गते निशि निशि तमिस्रायां निशीथे तदेकतः सरस्तट तीर्थसनिकष्टं खनित्रेण छिद्रौलतान्तरालमकार्षम् । कत्वा च घनशिलाच्छवच्छिद्राननं तत्तीरदेशं ननैरशकुनीयं प्रात: स्वनिकेतनं न्यशिश्रयम् । गते च दिनत्रये स राजा समागत्य कृतानतिः कृता- अलिश मत्पुरोवर्ती मया आदिष्टः अनुदयोगिनं कदाचित् श्रियः न संश्रयन्ते, साधीयसा ते सच्चरितेन पावष्टचेतसा मया सरस्तथा संस्कृतं यथा तेऽद्य सिहि: स्यात् । तदद्य निशीथे गाहयित्वा एतत् सरः सलिलतले सञ्चारिण: वायून् सबि- गृह्य शयानेन जलसङ्घातस्य प्रारटितं क्षणात् जनिष्यमानं श्रोतव्यम् । ततः शान्ते तद्रटिते क्लिनगावः किञ्चिदारत- नयनः येनाकारण नियास्यसि, तमवलोक्य सर्वजनानन्द- जननं स यक्ष: स शक्ष्क्ष्यति अग्रत: स्थातु कन्यकायाश तस्या हृदयं सद्य एव त्वयि प्रतिसतं स्यात् करतलगतच भूमण्डलं नात्र संशयः । इच्छसि चेदिमं विधिं नानाशास्त्रवेदिभि- रधिकतैरन्यैश हितैराकलय्य नालिकशतमानाय्य यथेष्ट- दृष्टान्तरालं सरः क्रियेत, सैनिकैश्च यथास्थानस्थितैः रक्षा कस्तत् जानाति यत् छिट्रेणारयसिकोर्षन्तीति । तत् तस्य हृदयहारि जातं तदधिकतैय तदनुमोदितम् । स पुनर्मया उक्त: राजन् ! अव तवाधिकार चिरं स्थितं न चैकव न: चिरस्थानं युक्तं तत् कृतकृत्यः पुनमां न द्रक्ष्यसि, तव राष्ट्रे यत् अनादि प्रासादितं तस्य किञ्चित् अनुपक्वत्य न गन्तव्य तच्चाद्य सिई गच्छेदानी ग्टहान्, यथासमयमागत्या- विधेया।

·सप्तमोच्छासः ।
८५
थसिद्धये यतेथा इति । स किल यातज्ञतां दर्शयन् भाविनि
मदविरहे कातर इव ग्रहानयासीत् । अहञ्च निर्जने निशीधे
सरस्तोररन्धनिलीन: ईषच्छिद्रदत्तकर्णोऽतिष्ठम् । स च
राजा कृतयथादिष्टक्रिय: स्थानेषु कृतरक्षाविधान: नि:शङ्क
सरःसलिलमगाहत। यथादेशं शयानच तत्र सलिलतले तं
कन्धरायां दृढ़ निराध करचरगौस्तथा प्राहरं यथा स सा:
प्राणानजहात्। प्राक्कथ च तच्छरौरं तौरच्छिद निधाय
नौरान्निरगच्छम् । सद्यः सङ्गतानाञ्च सैनिकानां सदत्यचि-
बीयत आकारान्तरग्रहणम् ।
अथ गजस्कन्धगत: राजभवनं प्रविश्य कथमपि निशां
नौत्वा प्रातः कतनित्यक्रियः सिंहासनासोन: पावतिं नोऽमा-
त्यादीन् प्रावोचं दृश्यतां शक्तिरार्षो, अद्य नास्तिकानां जायेत
लज्जानतं शिरः। ते च हर्षविस्मयाक्रान्तचेतसः जय प्रभो !
स्वतेजसातिशय्य दशदिश इत्याशास्य यथाधिकारमन्वतिष्ठन् ।
अहञ्च प्रियाया: सखीं शशाइसेनां रहसि समागतामब्रवं
कचिदयं दृष्टस्त्वया जन इति । सा मां निरीक्ष्य हर्षकाष्ठां
गता बहानलिनितरां दृष्टः यदि न स्यादैन्द्रजालिकस्य जालं
तत् कथयतु देव: किमेतदिति सनिबन्धमकथयत् ।
वास्ये मवं यथावदास्याय तन्मुखेन प्रियां प्रोणयित्वा तया एव
दयितया निरगलोकतातिसत्कतकलिङ्गनाथन्यायदत्तया
सङ्गत्व अन्धकलिङ्गराज्य कलिङ्गनाथे न्यस्य अरिणा लिला-
यितस्याङ्गराजस्य साहाय्यार्थ बहुभिः साधने: ममागतः सखि-
जनसमेतस्य देवस्य यादृच्छिकदर्शन सुखमनुभवामीति ।
तदाकण्य देवी राजवाहन: चित्रमिदं महामुने वृत्तमिति
स्मितविकमितानन: तमभिनन्द्य विश्रुते दृष्टि चिक्षेप ।
इति सप्तमीच्छासः ।
८

·८६ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे अथ अष्टमोच्छासः । अथ विश्रुतचरितम् । सोऽब्रवीत् देव ! मयापि पर्यटता विन्ध्याटव्यां कोऽपि कुमारोऽष्टवर्षीयः क्वचित् कूपाभ्यासे क्लिश्यन् दृष्टः त्रासगदगद- मगदत् महाभाग ! लिष्टस्य मे क्रियतां किञ्चित् साहाय्य मम प्राणापहारिणीं पिपासां प्रतिकर्तुमुदकमुत्तोलयविह कूपे कोऽपि स्थविरः ममैकशरणभूतः पतितः, तं नाहमुहतु मलमिति। अहं तदाकर्ण्य व्रतत्या कयापि वृद्धमुत्तार्य तञ्च बालं कथमपि उद्धृताभिरद्भिः फलैश्च पञ्चषैर्वृक्षात् पाषाण- पातितः प्रत्यानीतप्राणवृत्तिमापाद्य तरुतलनिषस्मस्तं वृइमभाषे तात ! क एष बाल:, कथ भवान् कथमिमं देशमापद्य आपदि पतित इति सोऽश्रुगदमवादोत् महाभाग ! आसीत् विद- आँधिपति: परमधार्मिकः राजनीति कुशल: पुण्यवर्मा नाम । तस्मिंथ कालेनोपरते तत्सुतोऽनन्तवर्मा नाम तसिंहासन- मध्यतिष्ठत् स तु सर्वगुण समृद्दोऽपि दण्डनीत्यां नातिकुशल आसीत्। एकदा रहसि वसुरक्षितो नाम महामन्त्री तं दण्डनीत्यनुशीलने सविशेषमनुरुरोध दर्शयामास च तदनु- शोलनस्य फलमननुशीलनस्य च दोषम् । स तु तदाकण्य स्थान एव गुरुभिरुपदिश्यते तथा क्रियते प्रत्युक्वान्तःपुरगतः तवार्ता प्रमदानां सन्निधौ समाचष्ट । तव स्थितस्तस्य नसचिवचित्तानुवत्तिकुशल: सङ्गीतव्यापार- निपुणः परमर्मान्वेषण परः सकलदुर्णयोपाध्याय: कामतन्त्र- कणधारः कुमारसेवको विहारभद्रो नाम सस्मितमभाषत देव! देवानुग्रहेण यदि कश्चिद् भाजनं भवति विभूतेः, तं ·अष्टमोच्छासः। काल:, विविधकौशलैः प्रतार्य स्वार्थ साधयन्ति धूर्ताः। सम्यक् नीतिशास्त्रपरिशीलनं केवलं केशाय, नाव अखपि सुखमुप- कारो वा, यावता च मयेन विना न लोकयात्रा, स लोकत एव सिहः न अत्र शास्त्रेणार्थः, स्तमन्धयोऽपि विना उपदेशं जनन्याः स्तन्यं पिबति, तदपास्य असियन्त्रणाम् अनुभूयता- मिन्द्रियसुखानि। येऽप्युपदिशन्ति इन्द्रियाणि जेतव्यानि, अरिषड्वर्गस्त्याज्यः, सामादिरुपायवर्गः स्खेषु परेषु च अजस्रं प्रयोज्यः, सन्धिविग्रहादिचिन्तयैव नेयः स्वल्पोऽपि सुखावकाशो न देय इति तैरपि धूर्तयुमत्तशोर्यार्जितं धनं दासौग्रहेषु भुज्यते, ये च नीतिशास्त्र कारा: शुक्राङ्गिरसपरा- शरप्रभृतयः, तैः किमरिषड्वर्गो जितः ? कृतं वा तैः शास्त्रानु- ठानम् ?। तैरपि प्रारब्ध षु कार्येषु दृष्टे सिद्यसिद्दी। देवस्य किमनुपपत्रम् ? सर्वलोकाराध्या जातिः, नवं वयः, दर्शनीयं वपुः, अपरिमिता विभूतिः, एतत् सर्व सर्वभोगवर्जित: मा कथा वृथा, सन्ति ते दन्तिनां दशसहस्राणि, हयानां लक्ष- वयम् अनन्तञ्च पादातं पूर्णान्येव हेमरत्नैः कोशग्रहाणि । सर्व एव जीवलोकः युगसहस्रं भुनानः न क्षयं नेष्यति । जीवितं हि नाम क्षणिकं तत्रापि भोगयोग्य वयः अत्यल्पम् अपण्डिताः पुनरर्जयन्त एव ध्वंसन्ते नार्जितस्य लवमपि नास्वा- दयितुमीहन्ते। किं बहुना राज्यभारम् अन्तरङ्गेषु समय अप्सरस:प्रतिरूपाभिरन्तःपुरिकाभि: रममाणो गीतपानगोष्ठीश्च यथा अनुभवन् यथार्थ कुरु शरीरलाममिति । तदाकर्ण्य अन्त:पुरिकागण: प्राहसोत् जननाथय सम्प्र- दृष्टः समुत्तिष्ठन् तं प्रणत मुत्थाप्य ननु हितोपदेशाद गुरवो भवन्तः किं गुरुत्वविपरीतमनुष्ठितमिति वदन् क्रीड़ानिर्भर- मतिष्ठत् ।

·संस्कृतशिक्षामन्त्रया: हतीयभागे अलमत अथ वृहमन्त्रिणोपदिष्टं वचसा अनुमोदते स्म परं काय्यत: न अनुतिष्ठति स्म, क्रमेण नयने तस्मिन् विषमेव अदर्शयत् अभवच्च कामप्रवृत्तो भोगसुखेषु नितरामासक्तः। एवं गते चन्द्रपालितो नामाश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोर्मन्त्रिपुत्र: पिट- निर्वासितो नाम भूत्वा बहुभिधारणेबह्वीभिरनल्पकौशलाभिः शिल्पकारिणीभिरनेकैश प्रच्छबकिकरैणूढ़पुरुषैश्च परितो- ऽभ्येत्य विविधकौशलेः विहारभट्रमात्मसादकरोत् । च अमुनैव हारेण राजन्यास्पदम्। स च लधरन्धः राजानं व्यसनेषु व्यसनानां मुगव्याख्यानेन नितरां प्रोग्णयन् तदेका- सक्तमकार्षीत्। असावपि राजा गुरूपटेशमिव तम्मतमन्व- वर्तत। प्रकृतयश्च तच्छोलानुवर्त्तिन्यः विशृडलमसेवन्त व्यसनानि । सर्वश समानदोषतया न कस्यापि दोषान्वेषणे अयतिष्ट । समानभ प्रातयय राष्ट्राध्यक्षा: स्वानि स्वानि राजस्वादीनि स्वयमभक्षयन् । क्रामेण प्रायद्वाराणि व्यशो- यन्त व्ययाव विभोविटविधेयतया प्रतिदिनमवन्त । सामन्त- पौरजानपदास समानशीलतया उघारूढ़विशम्भेण राजा पानगोष्ठीप्वभ्यन्तरीकता: वं क्रामन् । तदङ्गनाम च राजा ते च राजान्त:पुरिकासु निभयं विहरन्ति सम। सर्वश्च कुलाङ्गनाजनः भग्नचारिवबन्धन- स्तृणाय अपि न गणयित्वा भर्तृ न् जारेषु अरमन्त । तन्मलाश्च विवादा: सक्रोधानामुदभवन् अहन्यन्त च दुर्बला: प्रबलै: अपहृतानि धनक्तां धनानि तस्करादिभिः इतबान्धवा हृतवित्ता बधवन्धातुराश मुक्त कण्ठमाक्रोशन् अथुकण्ठाः दण्डव अयथाप्रयुक्तो भयक्रोधावजनयत् । कुटुम्बेषु लोभ: पदमाधत्त विमानिताच तेजस्विनो मानेन सजानयः खमाचारमत्य. प्रजा: । कृश- थदान्त।

·अष्टमोच्छासः । ८८ अस्थि समये अश्मकेन्द्रप्रयुक्ता: तीक्ष्णरसदायिनो गूढ़- पुरुषाः नानाविधकौशलैः प्रक्षपितप्रवीरमनन्तवर्मनकटक जर्जरमकुर्वन्। अथ वसन्तभानुर्भानुवर्माणं नाम वनचरा- धिपं प्रोत्साद्य प्रमन्तवर्मणा व्यग्राहयत् । अनन्तवर्मा च तदा- क्रान्तराष्ट्रपर्यन्तस्तमभियोक्नु बलसमुत्थानमकरोत् । अश्म- केन्द्रख वसन्तमानुः सर्वेभ्यः सामन्तेभ्यः प्राक् आगत्य अस्य प्रियतरोऽभूत्। अपरे च सामन्ता: प्रभुसाहाय्यार्थं समागताः नर्मदारोधसि शिविरं संन्यविशन् अस्मिंश्च अवसरे राजा अनन्तवमा महासामन्तस्य कुन्तलपतेरवन्तिदेवस्य नर्तकी क्ष्मातलोर्वशी नामाइय चन्द्रपालितादिभि त्यमद्राक्षीत् । अतिरक्तच भुक्तवानिमां मधुमत्ताम् । ततोऽश्मकपति: कुन्तले- खरमेकान्तेऽवदत् प्रमत्त एष राजा, कलत्राणि न: परा- मृशति, कियत्यवज्ञा सोढव्या, मम शतमस्ति दम्तिनां पञ्च शतानि ते तदावां सन्भूय मुरलेशं वोरसेनमृचीकेशमेकवीर कोकणपतिं कुमारगुप्तं सासिक्यनाथं नागपालञ्च उपजपाव ते च अवश्यमस्याविनयमसहमाना अस्मन्मतेनैव उपवर्तेरन् । अयञ्च वनेचराधिप: भानुवमा प्रियं मे मित्रम्। अमुना एनं दुविनीतमग्रत: अभियुक्त पृष्ठतः प्राहरेम। कोशवाहनच विभज्य ग्टहीम इति दृष्टेन च अमुना तथा अस्तु इति स्वीकृते तानपि सामन्तानसौ वसन्तभानुः स्वमतावस्थापयत्। परेयश्च सर्व मिलित्वा अनन्तवमाणं व्यनाशयन् । वसन्तभानुद्य तत् कोशवाहनं शाठ्येन सर्वान् सामन्तान् भ्रंशयित्वा प्रात्मसात् कृत्वा भानुवमाणं कियतांशेन सन्तोप्य अनन्तवराज्य- मग्रहीत्। अस्मिंश्च अवसरे मन्त्रिद्धो वसुरक्षित: कैचित्मौलै ·संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे तात सम्भूय बालमेनं भास्करवमाणम् अस्य एव ज्यायसी भगिनी वयोदशवर्षीयां मञ्जुवादिनीमनयोथ मातरं महादेवी वसु- न्धरामादाय अपसर्पन् अस्या आपदो भावितया दाहज्वरेण देहमजहात्। किंकर्त्तव्यमूव अस्माभिः नीत्वा माहिष्मती मत है मातुराय मात्रे मित्रवर्मण सापत्या देवो दर्शिता ताच भार्यामसौ अन्यथा अभ्यमन्यत । निर्भसितश्च तया सुतमिममखण्डचारित्रा राजानं चिकीर्षति इति नेण्यात् बालमिममजिघांसोत् । इदन्तु ज्ञात्वा देव्या अहमाजप्त: नालीज ! जीवता अनेनाभकेण यत्र क्वचिटवधाय जीव, जीवेयञ्चेदहमपि एनमनुसरिष्यामि, ज्ञापय च मां क्षेमवार्तामिति । अहन्तु सङ्गुले राजकुले कथञ्चिदपसार्य एनं विन्ध्याटवीं व्यगाहिषि । पादचारल्लान्तमेनं क्वचिद घोष कानिचिदहानि विश्रमय्य तत्रापि राजपुरुषसम्पात- भीतो दूरमपासरम् । तत्र अस्य अस्य दारुणपिपासापीड़ितस्य पयो दातुकाम: कूपेऽस्मिन् पतितस्त्वया एवमनुग्रहोतः त्वमेव अस्य शरण मेधि विशरणस्य राजसूनोरित्यनलिम- बनात्। का जातिरस्य मातुरिति पृष्टे मया तेनीतं पाटलि. पुत्रस्य बणिजो वैश्रवणस्य दुहितरि सागरदत्तायां कोशलेन्द्रात् कुसुमधन्वनोऽस्य माता जातति। यदि एवमेतन्मातुर्मपितु- सेको मातामह इति सनेहं तमहं सस्वजे। वृद्धेन सिन्धुदत्त- पुत्राणां कतमस्ते पितेति अनुयुक्त सुश्रुत इत्युक्तवन्तं माससो ग्रुत्वा भृशमनन्दत् । अहन्तु तं नयावलिप्तम् अश्मकं नये- नवोन्मूल्य बालमन पित्रेय पदे प्रतिष्ठापयेयमिति प्रतिज्ञाय साथमस्य क्षुधं क्षपयेयमिति यावदचिन्तयं तावत् आपतितो कस्यापि व्याधस्य त्रीनिषूनतीत्य हौ मृगौ, स च व्याधः । अन्तु तस्य हस्तादिषुद्दयं कोदण्डञ्च आक्षिप्य मृगाववधिषं ·अष्टमोछासः । ८१ तत्र चण्डव- तवैक: सपनाकत: अपरो निष्पवाकत: पपात । एकच मृग मृगयवे दत्त्वा अन्येन तयोरात्मनश हसिमकार्षम्। तस्मिंच कर्मणि तुष्टं किरातमपृच्छम् अपि जानासि माहिमतीवृत्ता- न्तमिति । असौ प्राचष्ट व्याघ्रत्वचो विक्रीय अद्य एवागतोऽहं किं न जानामि, प्रचण्ड वर्मा नाम र्मानुजो मित्रवर्मदुहितरं मनु वादिनी लिस्युरभ्येति तेन एवोत्सवोत्तरा पुरोति । तदाकण्य कर्णे वृहमब्रवं धर्तो मिववर्मा दुहितरि सम्यक् प्रतिपत्त्या मातरं विखास्य तन्मुखेन बालकमाकृष्य जिघां- सति, तत्प्रतिगत्य कुशलमस्य मदवार्ताञ्च देव्यै रहो निवेद्य कुमार: शार्दूलभक्षित इति प्रकाशमाकोश: कार्य:, स दुर्मतिरन्त:प्रीतो वहिदुःखं दर्शयन् देवीमनुनेष्यति । पुनस्तया त्वन्मुखेन स वाच्यः, यदपेक्षया त्वन्मतमतिक्रमितवती सोऽपि बालः पापेन मे परलोकमगात् अद्य तु त्वदादेशवत्तिनी एवाहमिति स तथोक्त: परां प्रोतिमापत्स्यते। अथ विषयुक्त या मालया असौ धयितुमागतः पाप: स एवायमसिप्रहारस्ते पापोयसो भवतु यदि अस्मि पतिव्रता इति तथा प्रहर्तव्यः, यथा सद्य एव प्राणान् त्यजेत्। ततय सा माला गूढमम्भसि क्षालिता वटुहिने देया, मृते तस्मिन् तस्याश्च निर्विकारायां सत्यां सती इत्येवैनां प्रकतयोऽनुवतिष्यन्ते । प्रचण्ड वर्मणे च सन्देष्टव्यम् अनाथ कमिदं राज्यमनेनैव सह बालिका इयं स्वीकार्या इति । प्रावाञ्च कापालिकवेषच्छनौ देव्या एव दीयमानभिक्षी पुराद वहिरुपश्मशानं वस्यावः । पुनरार्य- प्रायान् पौरबहान् मन्त्रिवहांय एकान्ते देवी स्वप्रेऽद्य मे देव्या विन्ध्यवासिन्या कृतः प्रसादः, चतुर्थेऽहनि प्रचण्ड वर्मा मरिष्यति, पञ्चमेऽहनि रेवातटवर्तिनि मदभवने परीय जनेषु ·८२ संस्कृतशिचामचUः बतौयमागे निगतेषु कपाटमुराव्य त्वत्सुतेन सह कोऽपि हिनकुमारी निर्यास्यति। स राज्यमिदमनुपाल्य बालं ते पितो पदे प्रतिष्ठापयिष्यति, स खलु बालो मया व्याघ्रीरूपया तिरस्कृत्य रक्षितः, सा च इयं वत्सा मनुवादिनी तस्य दिनसुतस्य दारत्वेन कल्पितेति। तदेतदतिरहस्यं युष्मासु सुगुप्तं तिष्ठतु यावदेतदुपपत्स्यते इति। स च स्थविरोऽतिहष्टः प्रयातः सर्वमर्थ यथादिष्टमसम्पाद- यत्। प्रतिदिशञ्च लोकवादः प्रासर्पत् अहो माहात्मा पति- व्रतायाः, असिप्रहार एव असौ मालाप्रहारस्तस्मिन् जातः, न शक्यमुपधियुक्तमेतद् वक्तुं यतस्तदेव दत्तं दाम दुहित्र स्तनमण्डनमेव जातं नास्या मृत्युः योऽस्याः पतिव्रताया: शासनमतिवर्तते स भस्मैव भवेदिति। अथ महाव्रतिवेशं मां पुत्रञ्च भिक्षार्थ प्रविष्टं दृष्ट्वा सा देवी प्रम तस्तनी सहर्षमब्रवीत् । भगवन् ! अनुग्धतामयं जनः मम एक: स्वप्नो दृष्टः, स किं सत्यः ? मयोक्तं फलम. स्याद्य एव द्रक्ष्यसि इति । अथ महर्शनरागबहसाध्वसां मञ्जु- वादिनी प्रणमय्य भूयोऽवदत् तच्चेन्मिथ्या, सोऽयं युष्मदीयो बालकपालो खो मया निरोडव्य इति । अहन्तु तथा इत्युत्ता पृष्ठत आयान्त नालीजङ्घमपृच्छम् । क्क असौ प्रचण्डवमा ? सोऽवदत् राज्यमिदं मम इति कृतमतिरास्थानमण्डप एव तिष्ठति। यदि एवमुद्याने तिष्ठ इति तं हमादिश्य तत्प्रा. कारैकपाखें परिच्छदान् अङ्गादपनीय तद्रक्षणे राजपुत्र नियुज्य कतकुशीलववेषः प्रचण्डवमाणमेत्य रनयन् प्रमत्तमेनं सहसा कुरिकया वक्षसि प्रहत्य अन्यांस तदनुचरान् निपात्य प्राकारमत्यलयम् । आगत्य च पुनर्नालीजङ्घसविधे प्रतिमुक्त- पूत्वेष, सह कुमारेण मत्कममतुमुलराजवम ना श्मशानोद्देश- ·अष्टमोच्छासः। ८३ मभ्यगाम । पूर्वमेव तस्मिन् दुर्गाग्रहे प्रतिमाधिष्ठान एव मया कृतं स्थ लप्रस्तरस्थगितवाघहारं विलम् । निशीथे च नाली- जबोपनीतमहारत्नभूषणपनिवसनौ तं विलमावां प्रविश्य तूष्णीमतिष्ठाव। देवी तु पूर्वेयुः प्रचण्डवर्मणे अग्निसंस्कारं दत्त्वा चण्ड- वर्मणे तामवस्थामश्मकेन्द्रोपधिकतामेव सन्दिश्य उत्तरेयु: प्रत्यूषसि पौरामात्य परिष्कृता अभ्य त्य भगवतीमर्चयित्वा सर्व- जनसमक्षं तदभवन परोक्ष्य सङ्ग्रेतानुरूपं महान्तं पटहनादम- कारयत् । तेन च नादेनाहं दत्तसंज्ञ: शिरसा एव उत्क्षिप्य सप्रतिम लोहपादपोठम एकतो निवेश्य निरगमं निरगमयच्च कुमारम्। अथ यथापूर्वमचयित्वा देवीम् उद्घाटितकवाट: प्रत्यक्षीभूय विस्मिता: सर्वाः प्रकृतौरस्यधां देवी विन्ध्यवासिनी मन्मुखेन एवं व: समाज्ञापयति मया सक्कपया शार्दूलरू- पेण तिरस्कृत्य रक्षितोऽयं बालोऽद्य दत्त: प्राप्रभृति मत्पुवतया अयं परिग्टह्यताम्। मां च अस्य रक्षितार मन्यध्व रक्षणवेतनच अस्य स्वमा मन वादिनी इति । श्रुत्वैतत् अहो! भाग्यवान् भोजवंशः यस्य त्व देवीदत्तो नाथ इति परां प्रीतिमन्वभवन् प्रकृतयः । सा तु मे खथूस्तदहरेव परमप्रीता यथाविधि दुहितरं मह्यमदात् । पागतायाञ्च यामिन्यां सम्यगेव तहिलमपूरयम्। सर्वे च मां देवांशं राजपुत्रञ्च देवोपुत्र मन्यमाना मदाज्ञां नात्य वर्तन्त । कुमारचविधिवटुपनाय्य पाठयन् नीतिशास्त्र रानकार्य- मन्वतिष्ठम् । अथ क्रमेण मित्रवर्ममन्त्रि गमायकेतु नाम कोशल. त्वात् कुमारमाटपक्षं मन्त्रिगुणोपेतं नालोजन परोक्ष्य सहायं छत्वा सत्यशौचयुक्लान् अमात्यान् विविधव्यञ्जनांस ·२४ संस्कृतशिक्षामना: हतीयभागे राज्य. प्रयञ्च गूढ़ पुरुषान् नियोजयन् स्वपरराष्ट्रेषु विविधन कौशलेन उपायान् प्रयुजन् अतिष्ठम् । व्यचिन्तयच्च सर्वोऽपि अतिशूरः सेवकवर्गो मयि तथानु रक्तो यथा आजया जीवितमपि तणाय मन्यते । हितयसैन्यसामग्रमा च न अहमश्मकेन्द्राद् वसन्तभानो→नो नीत्याविष्टश्च । अतस्तं पराजित्य विदर्भपतेरनन्तवमीण- स्तनयं भास्करवमाणं पित्रेय पदे स्थापयितुमलमस्मि । राजसूनुभवान्याः पुत्रः अहव तत्साहाय्ये नियुक्त इति सर्वत्र किंवदन्ती। इदच मत्कपटं न केनापि विदितम्। अव- स्थाच अस्मिन् भास्करवमणि अयमस्मत्स्वामिनोऽनन्त- वर्मण: पुत्रो भवान्या: प्रसादादेतद्राज्यमवासातौति वद्याशा वर्तन्ते। अश्म केन्द्रबलञ्च राजपुत्रस्य भवानीपुत्रत्वं विदित्वा देवशत: पुरो न बलवती मानवी शक्तिरिति अस्माभिर्विग्रहे चलचित्तमिवोपलक्ष्यते। मौला: प्रक्कतयस स्वत एव राज- सुताभ्युदयकाविण्य:, मया पुन नमानादिना विश्वासिता विशेषण राजपुत्वमेवाभिकामयन्ते । अश्मकेन्ट्रान्तरङ्गाथ भृत्याः मदीयैः पुरुषैः प्रभूतां प्रीतिमुत्पाद्य मदाजया रहसि इस्थमुपजप्ता: यूयमस्मन्मित्राणि, मित्राणाञ्च शुभोदकं वचो वाच्यमेव । ये भवनीवरपुत्रं त्यक्ता वसन्तभानोः पक्षीया योत्स्यन्ति तेषां नियतमन्तकभवनगमनम् । तद् यदि सपरि- जन: सपुत्रकलव: सुखेन स्थातुमिच्छथ तदा अनन्तवतनयं भास्करवर्माणमनुसरथ । इति आकर्ण्य वहवीऽश्मकेन्ट्रभृत्या मदवशे एवावर्तन्त । अथाश्म केन्द्रोऽपि अचिन्तयत् राजसूनोमौला: प्रजाः सर्वा एव पनमेव प्रभुमभिलषन्ति, मदीयच आभ्यन्तरो भृत्य वर्ग: भिन्त्रमना व लक्ष्यते । यदि अहमुपेक्षमाणस्तिष्ठामि ·अष्टमीक्छासः। १५ तमभ्या- तत उत्पनोपजापं स्वराज्यमपि नालं रक्षितुम् । अतोऽवि. लम्बमेव पभित्रमनोभिः कतिपयैबलैः समेतः विग्रहं रचयामि इति कृतमति: मृत्युमुखमिवास्मत्सैन्यमभ्ययात् । यान्तमालोक्य राजपुत्रेण साई तुरगाधिरूढ़ोऽभ्यसरम् । तावत् सर्वा एव तत्सेना यदयमेतावतोऽपरिमितस्य अस्मत्- सैन्यस्य उपरि एक एव अभ्यागच्छति तत्र भवानीवर एव असाधारणो हेतुरिति निश्चित्य आलेख्यलिखिता इव अवस्थिताः। ततो मयाभिगम्य सङ्गराय समाइतो वसन्तभानु: समेत्य मामसिप्रहारेण दृढ़मभ्यहन् । प्रहच शिक्षाबलेन विफ- लिततत्प्रहारः प्रतिप्रहारेण तं विनाश्य तच्छिरोऽवनौ विनि- पात्य सैनिकान् सर्वान् अवदम् अत:परमपि ये युयुत्सवः, ते समेत्य मया सह युध्यन्ताम्। नो चेत् राजतनयचरणशरणा भवन्तु। महचनमाकये सर्वेऽपि अश्मकेन्द्रसेवका: वाहनेभ्यः समवतीर्य राजसूनुमाम्य तदवशवर्तिनोऽभवन् । ततोऽहमश्मकराज्यं राजसूनुसाद विधाय तद्रक्षणार्थ मोलान् खानधिकारिणो नियुज्य श्रात्मीयभूतेन तत्सैन्येन साकं विद- र्भान् अभ्येत्य राजधान्यां पित्रेध पदे न्यवेशयम् । अथ एकदा मात्रा सहावस्थितं तं राजानं व्यजिज्ञपम् मम एकस्य कार्यस्य प्रारम्भयिकीर्षितः, स यावन्न सिध्यति तावन्मया न कुवापि अवस्थातु युक्तम् अत इयं मदभाया त्वद्भगिनी मनुवादिनी कियन्त्यहानि त्वदन्तिकमेव तिष्ठतु । अहं यावदिष्टजनोपलमभं भुवं विश्धन्य तमासाद्य पुनरत्र समे- प्यामि। इत्याकणं मावानुमतेन राजा अभिहितम् आर्य ! अस्माकमेतद्राज्योपलम्भस्य असाधारणो हेतुभवान्। भवन्तं विना क्षणमपि मया राज्यधूरियं न निर्वाधा। तत् किमेवं स्वस्व- ·संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे ब्रवीति भवान् इति । मया उक्त त्वया न अव किमपि चिन्तनीयं योऽयं ते सचिवरत्नमार्यकेतुरस्ति, स ईदृशानां बहूनां राज्यानां धुरं वोढुमलम् अतस्तमत्र नियुन्य गमि- ष्यामि। इत्येवमाखासितोऽपि समाटकोऽसौ विविधैराग्रहै: कियन्तं कालं मां प्रयानोपकमात् न्यवर्त्तयत् । प्रादाच्च उत्कलाधिपते: प्रचण्ड वर्मणो राज्यं मह्यम् । अहञ्च तद्राज्य स्वायत्त कत्वा राजानमामन्त्रा यावद भवदन्वेषणार्थ व्रजामि तावत् अङ्गनाथेन सिंहवर्मणा स्वसाहाय्याय आका. रितोऽव समागत: पूर्वपुण्य परिपाकात् स्वामिना समगंसि । इत्याकण्व सम्पदृष्टाः सर्वे कुमाराः पाटलिपुत्रे यौव- राज्यमुपभुनानं पूर्वसङ्केतितं सभायं सोमदत्तमानाय्य यावत् परस्परमानन्दमनुभवन्ति, तावत् पुष्यपुरादाज: पचमादाय राजहंसस्य समागता राजपुरुषा: प्रणम्य राजवाहनं व्यजिज. पन् कुमार। देवस्य पितुस्ते आज्ञापत्र रह्यताम् । इत्याकण्य मादरं तद ग्रहोत्वा राजवाहनः सर्वेषां शृण्वतां तदवाचयत् । "स्वस्ति श्रीराजहसभूपति: पुष्पपुरात् चम्पामधिवसतो राज- वाहन प्रमुखानाशास्य निगदति यथा यूयमितो मामामन्त्रा प्रस्थिता: पवि कस्मिंश्विदवनोद्दथे उपशिवालयं स्कन्धावारं निधाय स्थिता:। तव राजवाइनं निशि शिवालये शिव- पूजार्थ स्थितं प्रातरनुपलभ्य अवशिष्टा: सर्वेऽपि कुमारा: सह एव राजवाइनेन राजहंसं प्रणं स्यामो न चेत् प्राणांख्यक्ष्याम इति प्रतिज्ञाय सैन्य परावय राजवाहन गन्चेष्टु पृथक प्रस्थिताः । एवं सवदत्तान्तमाकव मनिकेभ्यः, असह्य- शोकसागरे निमग्नोऽहं शानदवाय गत्वा तहिदितं कृत्वैतं वृत्तान्तं प्राणांत्यक्ष्यामि इति निश्शिल्य तदाश्रमगतस्त मुनि प्रणम्य यात्तिष्ठामि, तावदसौ विकालवेदी विदितास्पदभि- ·अष्टमोच्छासः । २७ प्रायः सादरमवादीत् राजन् ! विदितं ते समोहितम्, एते हि त्वत्कुमारा: राजवाहननिमित्तं कियन्तं कालमापद- मासाद्य भाग्योदयात् असाधारणविक्रमकौशलाभ्यां विहित- दिगविजयाः प्रभूतानि राज्यानि उपाय॑ तव पादाभिवन्द- नामचिरेणागमिष्यन्ति तदत्र मा साहसं कार्षीरिति तदा- कर्ण्य तत्प्रत्ययाद धैर्यमालम्बा स्थितं मामद्य असौ मुनि- राज्ञापयत् राजन् ! राजवाहनप्रमुखाः सर्वे कुमारा: साम्प्रतं समोहितसिडिलाभशोभिनथम्पायां समेताः, तत् प्रेष्यतामाज्ञापवं सेवकैरिति अहमाजापत्रमिदं भवतां प्रैष- यम् अत:परञ्चेत् क्षणमपि विलम्ब विधास्यथ ततो मां जन- नौञ्च वसुमती कथावशेषावेव थोष्यथ इति ।" एवं पितुराज्ञापवं श्रुत्वैव सराजवाहना: कुमाराः वशीकृतराज्यरक्षणसमर्थान् प्राप्तान् पुरुषान् स्थाने स्थाने नियुन्य कियता सैन्येन मार्गरक्षां विधाय पूर्ववैरिणं मालवेन्द्रं मानसारं पराजित्य तट्राज्यं वशीकृत्य चण्ड- वर्मणा मन्त्रिणा पूर्व काराग्रहे निक्षिप्त पुष्योद्भवं कुमारं मोचयित्वा स्वस्वभायासहिताः पुष्पपुरं गत्वा राजवाहनम् अन्तिसुन्दया समेतं पुरस्कृत्य तस्य राज- इंसस्य मातुर्वसुमत्याच चरणान् ववन्दिरे। तौ च पुत्र- समागमैन परमानन्दमनुभवन्तौ वामदेव: समीक्ष्य सर्वान् कुमारानाज्ञापयत् भवन्त: सर्वेऽपि साम्प्रतं स्वानि स्वानि राज्यानि गत्वा न्यायेन परिपालयन्तु, यदा च पुनर्भवति तदा पितोश्चरणाभिवन्दनाय आगन्तव्यम् । ततस्ते सर्वेऽपि कुमारास्तन्मुनिवचनं शिरसि प्रादाय तं प्रणम्य पितरौ च दिग्विजयं पुनर्विधाय सुनिसविधी खितं पितरं राजहंसमुपागमन् । सभार्य इच्छा

·संस्कृतशिक्षामनाः ढतीयभागे
अथ राजा कुमाराणां खखचरितानि आकर्ण्य परम.
प्रोतो मुनिं सविनयं व्यजिजपत् भगवन् ! तव प्रसादा-
दस्माभिर्मनुजमनोरथाधिकं सुखमधिगतम् अतःपरं मम
भववरणसविधौ स्थित्वा पात्मसाधनमेव विधातुमुचितं
तत् पुष्पपुरराज्ये मालवराज्ये राजवाहनमभिषिच्य
अवशिष्टानि राज्यानि नवभ्यः कुमारेभ्यो यथायथं सम्प्र.
दाय ते च कुमारा राजवाहनवशवत्तिनस्तदेकमत्या समग्रां
भुवमकण्टकां यथा उपभुनन्ति तथा विधेयं स्वामिनति ।
मुनिरवदत् कुमारा: ! श्रयं वो जनकः वयःसमुचिते पथि
अस्य मदाश्रये स्थित्वा वानप्रस्थाश्रमाश्रयणं
सर्वथा भवद्भिन
निवारणीयम्
पिटसन्निधौ
न सुखमवाप्सान्ति इति अभिधाय राज्यानि कुमारभ्यो
यथायथं विभज्य प्रादात्
प्रादात्। ते च मुनेः पितुश्च आज्ञां
शिरसा प्राधाय
प्राधाय राजवाहनं पुष्पपुरेऽवस्थाप्य तदनुजया
स्वानि स्वानि राज्यानि गत्वा न्यायेन प्रतिपालयन्त:
स्वेच्छया पित्रो: सकाशे गतागतमकुर्वन् एवमवस्थिता-
स्ते कुमारा: सर्वमपि भूमण्डलं परस्परम् ऐकमत्वेन परि-
पालयन्तः परमसुखेन कालमत्ववाहयन् ।
वत्त मानः,
भवन्तव
इति अष्टमोऽच्छासः ।

·मुद्राराक्षसनाटकस्य पूर्वपीठिका । मिति । प्रस्ति मगधेषु कुसुमपुरं नाम नगरम्। तवासीत् महाप्रतापो राजा नन्दो नाम, तस्य महिषी रत्नावली नाम। तस्य आसन् नव सूनवः । कदाचित् नन्दसमृद्धि- लोलुपानां युडार्थिनां राज्ञां मन्त्रिणो व्यजिज्ञपन् भूपालाः ! परमसमृद्धिमान् विचक्षणामात्यो नन्दो निग्रहीत न शक्यः अतोऽस्य अमात्य बलमविचार्य देवै:तदारम्भणीयं कार्य- ततस्ते नृपतयोऽब्रुवन् भवर्धीिमद्भिरेकमत्या परविमितं समं नणं नितान्तरम्य देवदारुखण्ड मेकं रहसि सुवर्णपट्टिकायां संस्थाप्य मुद्रामुद्रितं विधाय किमस्य मूलं का वास्य शिखेति विचायायेण अस्माकं लेखनीयमिति लेख्यं कतिपयतुरगवसनमणिमुक्तासमेतं महाराजय नन्दाय प्रेषणीयमिति से च तथैवान्वतिष्ठन् कदाचित् राजा प्रमदवनं प्राविशत् । प्रविश्य चामरग्राहिण्या सुमङ्गलाख्यया कयापि किङ्का सह चलदलतरोरधस्तादतिष्ठत् । तव च तत्फलकणिका वदनेन प्रादाय दूततरं गच्छन्तीं पिपीलिकापङ क्तिमा- लोक्य सविस्मयः स्मितमकरोत् । सुमङ्गलापि राज्ञ: स्मित- मवलोक्य स्मितमकरोत्। ततो ततो राजा कथं त्वया स्मितं कतमित्यभिहिता सा न किश्चित् कारणं मम स्मितस्य परं महाराजस्य स्मितदर्शनेन मम स्मितं जातमिति अव- दत्। ततय राजा मस्मितहेतुमविज्ञाय त्वया न स्मितं कृतं मया ज्ञायते, तत् मस्मितहेतुरवश्यं त्वया वक्तव्यः नोचेत् बधिष्यामि त्वामिति तर्जयामास । उक्तच, नन्दः तव ·संस्कृतशिक्षामञ्जा: तीयभागे श्यत् वृथा स्मितं वृथालापं न कुर्याद बुद्धिमान् नरः । कुर्वन् वै लघुतामेति शक्रतुल्योऽपि भूतले ॥ इत्थं तजिता सा गत्यन्तरमपश्यन्ती ब्राह्मण मेकमप- अवन्दत च तं पादयोः प्रणिपत्य। स च अग्रजन्मा तां नितरां कातरां मृतामिवोपलक्ष्यमाणामालोक्य कारण- मपृच्छत् । सा राज्ञा उक्तं सर्वं न्यवेदयत्। स तु तां सर्व- मतदहमभिधास्ये मा भैषोरिति समाखास्य प्रभाषत वत्से ! अपि क राजा स्थितः, किं तत्र अभूत, सर्व निवेदयेति सा अवोचत् ब्रह्मन् ! अश्वस्थतरुतले पिपीलिकापङ निमान- मासीत् तत्र कियन्त कालं राजा असौ स्थित इति । अथ ब्राह्मणेनोक्त विदितं राजस्मितस्य कारणं शृणु अश्वत्थवीजसतिक्षुद्र क्षुद्राभिः पिपीलिकाभिवंदनेनापहियते परमेतदेव वीजं कदाचित् गजादिभिरपि करकवलनायोग्यमह- त्तरतरुरूपतया परिणमति, तदविचिवा विधातुः सृष्टिरिति स्मितमकरोत् राजा । सा तु एवमभिहिता हिजेन, राजा- न्तिकमुपेत्य कृताञ्जलिरभाषत देव ! चलदलवीजवदनां पिपीलिकालीमवलोक्य एतदेव वीजं कालवशात् महत्तररूपं भविष्यति इति विस्मितो विधातुरतितरां सृष्टिनैपुण्यमिति मिातमकरोत् महाराज इति । ततश्च अतिप्रीतो नृपतिस्तस्यै सुमङ्गलायै महाहरनहारं प्रसादमकरोत् । अर्थकदा सभासीनं नृपं वेत्रपाणिर्दोवारिक: समेत्य प्रणम्य च कृताञ्जलि: सकलसामन्तसम्मत्या आगतदूतदत्तसुवर्णपेटिका. समताने कतुरगादिवस्तुजातमादाय प्रदय राज्ञानुमत: पेटिका- महाय्य तदाचिकं सर्वमभिधाय परावर्तत। वक नासादिभिरमात्यैः सह किमस्य मूलं का वास्य शिखेति विचार यन्नपि न किञ्चिदवधारितवान्। ततव तदन्जान ततश्च राजा ·मुद्राराक्षस पूर्वपीठिका। १०१ यच जनितामुत्सुकतामाश्रित्यैव ततत्काष्ठः स्वान्तःपुरमेव प्रावि- शत् । तत्र च सुमङ्गलाया एव अस्ति अस्य निगूढार्थबोध. सामर्थ्य मित्यवधार्य तामवादीत् सुमङ्गले! ब्रूहि तावत् किमस्य काष्ठस्य मूलं का वास्स शिखेति । सा तु शिरसा प्रणम्य बहान्नलिः, देव ! क प्रमदानामतादृशं वुद्धिपाटवम् ? मया स्मितनिमित्तमभिहितं तन्न मया खधिया, परं केनचित् महात्मना मन्मरणोद्यमदर्शनसञ्जातकरुणेन अभिहितम् । मया देवपादमूले निवेदितमित्यभाषत । अथ राजा तदैव तं महापुरुषमन्विष्य मन्त्रागारमानीय यथाहमर्चयित्वा प्रब्रवीत् ब्रह्मन् ! कं देशमलङ्करोति भवान् किमाख्यश्च । हिज़ः प्राह राजन् ! भवनगरनिवासिनो मणि- कारवेष्ठिनचन्दनदासस्य सविधे कृतवसतिरमि सुवुद्धिशर्मा नामेति । राजा अब्रवीत् दिजवर ! किमस्य काष्ठस्य मूलं का वा शिखेति भवता विचार्य अभिधीयतां ब्राह्मणेनोत नृपते! किमत्र विचारणीयं सकर एतस्य अवबोधः, अस्मिन् जले प्रक्षिप्त योऽस्यांशो जले निमज्जति स एव अस्य मूलं यतः काष्ठस्य मूले एव गुरुतास्ति गुरुत्वञ्च निमज्जनकारणमिति सतय राजा तदीयबुद्रिसौष्ठवमवगत्य अतिप्रीतस्तस्मै प्रधाना- मात्यपदवी दत्त्वा स्वामात्यकत्ये न्ययोजयत्। श्रथ कालेन सुबुद्धिशर्मण: राक्षस इति अपरा श्राख्या सजाता। पत्रान्तरे शकटारो नाम कश्चित् सुबुद्धिशर्माणं प्रधाना- मात्यपदवीमारूढ़ निशम्य सनातर्थः पर्वतेश्वरदेशसंस्था- पितकटकाधिपत्यमपास्य छायेव राजानं सेवितुमुपच क्रमे । दैवाच राजा ममार। तस्मिन्नेव समये विन्ध्यारण्य मविधि- वासी कथित् सुविद्यो नाम जटिल: नेपालदेशान्नीलकण्ट. नामोपाध्यायप्रसादासादितपरशरीरप्राणप्रवेशविद्यः सुशील- ·१०२ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभाग सेव। प बहुश्रुताभिधाभ्यां सतीर्थाभ्यां सह गुरुदक्षिणायै कल्पित- लक्षसुवर्णार्जनाय राजानं नन्दमेव तहानसमर्थ मन्चमान: कुसुमपुरमुपागमत् । अत्रौषोच्च अागत्य एव जान्वीतीरे कतासनपरिग्रहो राजमरणम्। सोऽचिन्तयत् कथमिदानीं गुरुदक्षिणामाहरामि, अस्याश बहुत्वाद् बहुधनिसविधे याचि- तव्यं तथात्वेऽपि सम्यक् सिद्धिर्भवति न वा, याचनं जीवन्मरण- उक्ताच, धनान्धसविधे दीनं देहि देहोति यो वदेत् । क्षपन्नात्मनः कालं जीवन्नेव न जीवति । वरं वृक्षत्वभिर्वसनरचनं शैलशयन वरं जीर्णारण्ये गलितफलमूलाशनरुचिः वरं मृत्युलॊके न तु धनमदान्धस्य सविध सवलहर्ण लज्जानतमिह मुखं याचन विधौ ॥ अतो याचनमनुचितं तदिदानीं निजविद्याबलेन राज- शरीरमनुप्रविश्य सुशीलं याचकं विधाय स्वकार्य साधयामि इति निश्चित्य अब्रवीत् भ्रात: सुशील ! त्वमद्य सन्ध्यासमये राजशरीरप्रविष्टस्य मम सकाशं गत्वा गुरुदक्षिणार्थ लक्षसुव- र्णानि याचस्व, भ्रात: बहुश्रुत ! त्वं मच्छरौरमिदं यत्न तो रक्षेत्याख्याय स्वसिहविद्याप्रभावेण प्राणानाकृष्य राजशरीर- मन्व विशत्। राजा च सद्यः सुप्तोस्थित इव व्यबुध्यत । मन्त्रिराक्षसेन सकलनगरमहोत्सवाय प्रासादसिंहासने राजान. मुपवेश्य महम्मङ्गलमकारि। तस्मिंश काले सुशोलमागतं दृष्ट्वा राजा तं बहु सम्मान्य गुरुदक्षिणाथं तेन प्रार्थितः तस्मै लक्ष सुवर्णानि प्रादात्। एतदालोक्य मन्त्रिराक्षसेन चिन्तितं राज्ञो गतजीवितस्य सहसा पुनर्जीवनं जीवितमात्रेण च बहुसुवर्णदानं किमपि अद्भुतमिव प्रतिभाति, मन्ये केनापि ·मुद्राराक्षस पूर्वपीठिका। १०३ स परशरीरप्रवेशविद्याविचक्षणेन स्वेष्टलाभाय आपातत इद- मनुष्ठितं परतच अनेन पुन: स्वशरीरपरिग्रहोऽवश्यं करिष्यते, तदा च वयं राजरहिता भवामः, अतो राजशरीरप्रविष्टस्य शरीर कुत्रापि स्थितं विनाशनीयं येन भनेन पुनस्तत् न प्रति- पद्यते इति विचिन्त्य तत्कालमेव तुरङ्गमारूढ़ः इतस्ततोऽन्वे- षणाय भागीरथोपरिसरेण गच्छन् कदा सुविद्य: स्वशरीरमा- श्रयेदिति चिन्ताव्याकुलं सुशीलं बहुश्रुतच्च दृष्ट्वा अये ! एवायं जनः, य: सुवर्णलक्षाणि परिग्टहीतवान् दृश्यते च सुवर्ण- लक्षप्राप्तावपि व्यग्र इव। अतोऽत्र एव किमपि पालोक- नीयमिति विविय अखादवततार ददर्श च जटिलशरीर- मेकम्। कथमेतत् शरीरमव पतितं तिष्ठति इति पृच्छया यदा सम्यगुत्तरं न अधिगतं तदा एतच्छरोराधिष्ठिता एव राजशरीरमनुप्रविष्ट इति निचित्य तच्छरीर काष्ठादिमि- रदाहि मन्त्रिराक्षसेन तौ च जटिलसहचरौ कदाचिदेताभ्यां कोऽप्य पाय: करिष्यते इति शिलानिबद्दहृदयौ गङ्गाम्भसि निक्षिप्तौ। अथ राजशरीरप्रविष्टो जटिलः स्वविद्याप्रभावेण शरीर मेऽनेन मन्त्रिराक्षसेन भस्मसात् कृतमिति विदित्वा शरीर वत्सलतया मनःक्षोभमगात्। ततय कियता कालेन मन्त्रि- राक्षसेन चिन्तितम्। मयि प्रवृत्ते किमपि प्रवक्तुं चित्त समासज्जति कौतुकेषु । मयि स्थिते संसदि वक्रनासं सम्बोध्य सम्भाषणमातनोति ॥ इति विरक्त व लच्यते राजा प्रायेणायं स्वशरीरविनाश- ननितरोष इति मन्ये अतोऽवेदानीमस्मदवस्थिति।चिता। यतः, अन्तकः कुपितो यस्मिन् तदन्तं कुरुते हि सः।

·१०४ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे एव अमा- राजा तु कुपित: सर्व कुलस्यान्तं तनोत्यलम् ॥ इति विचिन्त्य सायं नगरप्रान्तस्थितदेवायतनमहोत्सव. दर्शनव्याजेन सकुटुम्बः कुसुमपुरमजहात् । ततम भागीरथी- मुत्तीर्य सब्रिहितदेशाधिपतिः पर्वतेखर एव गुणज्ञो मामनु. ग्रहीष्यति इत्यवधार्य तमभ्यगात्। अथ नौतिरीतिविज्ञानविज्ञाता शकटार त्यवयः राजप्रियतामगात् । एकदा राजानं मृगयारतिमालक्ष्य शकटारोऽपि तमनुसरन् मृगयाविहारण भृशमरञ्जयत् । मृगानुसरण क्रमेण राजानमतिनिविड़ारण्यप्रविष्टमखमारूढ़ मेक: शकटार एव अनुवव्राज तुरङ्गमाधिरूढ़ः। अपराणि सैन्यानि तमनुसत्तुं न अशक्नुवन्। ततश्च अमात्यः शकटारो राजनं भृशमालान्तं क्षुत्पिपासातुरमालोक्य अखादवतौणं स्वोत्तरोयवसनास्तृते कान्तारैकदेशे समुपवेश्य तस्य पिपासाप- नयनाथं पानोयमानेतुमगात्। प्रापञ्च इतस्ततोऽन्विष्य जला- शयमेकम् । ततस्तव अवगाह्य विसिनौदलनिर्मितपुटेन पानीयमुत्य पिबन् यावत् समन्तादवोकयति स्म तावत् कामपि एकां कतिपयवर्णावलोविराजमानां शिलां जलमध्ये अपश्यत्। तत्र लिखितमस्ति एतत् अत्युच्छिते मन्त्रिणि पाथिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोईयोरेकतरं जहाति । तुल्यायं तुल्यसामर्थ्य मर्मजं व्यवसायिनम्। अईराज्यहरं भृत्य यो न हन्यात् स हन्यते ॥ ततच असौ व्यचिन्तयत् केन किमर्थमिदं व्यलेखि, अथवा मदर्थमेव अत्रालेखि विधावा यतोऽहमेवैतादृशोऽस्मि । यदि कदाचिद दुर्दैववशात् मे शिलामिमां राजा स्वयं पश्येत् तबून सम प्राणसंशय एव भवेत् तन्त्र युक्तमिमां शिलामोशीमेव ·मुद्राराक्षस पूर्वपीठिका। १०५ परित्यक्तुम् अन्यत्र वा नेतु राजनि अत्र स्थिते। तदव एनां विपरीतां कृत्वा स्थापयामि, कदाचित् असौ राजा अति- पिपासाकुलतया अवैव प्रागमिष्यति इति तथा पद्मिनौदल- पुटेन जलं गृहीत्वा राजान्तिकमाजगाम । राजा तु तज्जलं पौत्वा अपि पिपासाशान्तिमलभमानः तामेव वापीमवा- तरत्। तत्र च शीतलसोपानप्रान्तशिलातले निहितचरण: निर्मलं पयः समन्तादवलोकयन् एकतस्तु कलुशितं नौर- मालक्ष्य कथमिदमेवं रूपमिति तर्कितमतिस्तदन्तर्जले करं प्रसारयामास। पस्पर्श च शिलामेकां सकर्दमाम् । उत्थाप्य तां जलेन क्षालयन् यादवलोकयति तावत् तत्र लिखितं तदेव श्लोकदयमालोक्य अवाचयत् । अवान्तर मन्त्रिणा कथमद्यापि राजा चिरयति, मन्ये सा शिला अनेनाधिगता इति तर्कयता तदन्वेषणव्याजेन आगत्य च स मन्त्री तव तं राजानम् आकृष्टशिलालिखित श्लोकदत्तदृष्टिं तदर्थालोचनव्यग्रमनसमव. लोक्य मम एवायमनर्थ आपतित इति समचिन्तयत् । स्वयं गते जगज्जालं गतमेव न संशयः । स्वयं जीवति तत्सवें जोवतीत्येव निथयः ॥ धर्मनाथकाममोक्षाणां कारणं स्वस्त्र जौवनम् । तस्य सत्त्वे त्वधर्मोऽपि परिहत्त लघुभवेत् ॥ अखमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । अात्मवाणतुलां यान्ति नैव विज्ञानकोटयः ॥ एवं विचिन्त्य तामेव महाशिलां राजशिरसि पातया- मास। दृष्ट्वा च राजानं गतजीवितं तदवाजिनं कस्मि थित् कान्तारे विमुच्य तस्मादतिदूरमभिगच्छन् राजान्वे- षणमिव कुर्वन् विचचार । ततय सैनिकेषु समागतेषु तान् तत्रैव आगतम्।

·संस्कृतशिक्षमताः ढतीयभागे ततः सर्वे राजवृत्तान्त पप्रच्छ। तैश्च राजा न प्राप्त इति निगदितो दुःखितः इव तैः सह समन्तात् काननानि परिधमन् दुःखाभिभूत इव नगरं प्रत्यागमत् । श्रागत्य च तव राजानमदृष्ट्या सबासु दिक्षु तदन्वेषणाय लोकान् प्रास्था- पयत्। पुनश्च स्वयं सैनिकः परितो राजान्वेषणार्थं कान- नानि पर्यटन तमेवाखं लेभे न तु राजानम् । प्रत्याहत्य सुदुःखिताः नगरमेव शोकाम्बुधौ न्यमज्जयन् । शकटारस्तु हा राजन् । क्कासि देहि मे प्रतिवचनमिति नितरां शोकाकुल व उच्चैव क्रन्द सर्वेथ तदनुजीविभिः प्रतिबोधितोऽपि प्राण त्यागाय नाम मतिमकरोत् । अथ रोदिति सावरोधे कुसुमपुरजने वक्रमासादयो मन्त्रिणो मिलित्वा तं शकटारं प्रबोध्य नव नन्दकुमारान् सान्त्वयित्वा मृतस्य राजः औईदेहिकमकारयन्। शुमे च दिने ज्येष्ठं राजसुतं राज्ये अभ्यषेचयन् । अपरे च राज- नन्दनास्त ज्येष्ठं पितरमिव उपचेरुः । एकदा असौ नवो नृपतिः सवयोभिरुपवने विहरन् कस्यचित्तरोस्तले उपविष्टः पिटनिधनजनितचिन्तया व्याकुलित: शकटारे अनुपस्थिते वक्रनासादौन् मन्त्रिणोऽपृच्छत् आर्य्याः पिता प्रस्माकं क्व गतः किं वा तस्य वृत्तं भवन्त: सविशेषं मम निवेदयन्तु इति। ततस्तै रुतं राजन् ! एकदा देवस्य पिता अमात्य- शकटारेण सह मृगयाथं महावनमगात्। तत्र इतस्ततः परिभ्रमन्ती तौ पाखेचरसैनिकन्दपरिभ्रष्टौ बहुदूर. मीयतुः। ततः किञ्चित् कालानन्तरम् अमात्यः शकटारी न क्वापि राजा प्राप्त इति समागत्य नगरे प्रख्याप्य पुन- रन्वेषणार्थ गतस्तुरङ्गममेव ानीतवान् । एतावन्तमेव वयं वृत्तान्तं जानीम इति । राजा एकदाकर्ण्य नानावित- ·उत्थाय ततय राजा मुद्राराक्षस पूर्वपीठिका। र्काकुलतया क्षणं तूणीमासीत् । तूणीमासीत् । ततश्च रहसि विचारचतुरान् विश्वम्भभाजनचारजनान् पाइय क्व गतस्तात: किच अस्य सनातमेतद् रहस्यमन्विष्यन्तु भवन्तः, अन्वेषणे सम्पने भवत: सम्यक् परितोषयिष्यामि इति समाजाप्य स्वय- मन्तःपुरमगात् । ते तु किशिदितस्ततो मृगयमाणा: अल- ब्धराजवृत्तान्ताः समागत्य प्रोचुः देव ! किञ्चिदपि न अस्मा- भिनातं राजवृत्तान्तमिति । कुपितस्तान् भवद्भिर्येन केनापि उपायेन एतन्निगूढ़वृत्तमानतव्यं नो चेत् युमाकं प्राणदण्डं बिधास्यामि इति भयमदर्शयत् । अथ तेऽतिभौता: स्थलेषु जलेषु च विविधोपायेन अन्वेषणम- कुर्वन् । तेषु कश्चित् स्थविर: नगरोपान्तवर्तिनः सरस- स्तोरे समासीनं कमपि तापसवेशं कमपि तापसवेशं पथिकमद्राक्षीत् । तापसय तमुहिम्नरूपं दृष्ट्वा वृत्तान्तमपृच्छत् । वडेनोक्तं वयं राजाज्ञया मृगयागतस्य तत्पितुरन्वेषणाथं नानाविधान उपायान् चक्कम परमततार्था एव । समागतानसौ प्राणदण्डेन योजयिष्यति इति । तदाकर्ण्य स तापसस्तं स्थविरमब्रवीत् तात! सिहि गच्छ सत्वरं राजानं निवेदय, अस्ति कश्चित्तापस एतद्- वृत्तान्तप्रणिधाननिपुण इति तदाकर्ण्य तेन वृहेन हर्षोत्फुल्ल- चित्तेन सत्वरं राजसदनमभ्येत्य राजाभिदधे देव ! अद्य दिवसावसानसमये मया कश्चित् तापसो दृष्टः । स तु माम- लब्धराजवृत्तान्तं विषादपूर्णमालोक्य कृपया श्रुतसर्ववृत्तान्तः नय मां राजसविधिम् अहमैतवृत्तान्तवर्णने शक्त इत्याचष्ट । तच्छ त्वा प्रहं सत्वरमेव देवपादमूलमागतः, परं देव: प्रमाण- मिति ततश्च राज्ञा शीघ्रमानय तं तापसमित्युक्तो तेन अविल- म्बितमेव पानीत: स तापसः राजसमीपमगच्छत् । तमागत. अक्तायांच अमान् समाख.

·१०८ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे मभिप्रणम्य समुचितासने समुपवेश्य भगवन् ! तातहत्तान्त- नितान्तचिन्ताकुलतया अनया प्रभूतया राज्यश्रिया अपि निमेषमात्रमपि न विथान्तिसुखं प्राप्नोमि, कं शरणं यामि इदानौमिति चिन्तयन्नेव चिन्तामणिमिव भवन्तं समासादित. वानस्मि इत्यवसितवचने एव. नरपतौ स तापसः स्वसमोहितं सिद्धमेव अवेहि परख: सर्वमावेदयिष्यामि इत्यभिधाय सर- स्तटमगात् राजा च अन्तःपुरम् । अथ तापस: केनापि उपायेन अयमथः शीघ्रं निर्णय इति चिन्तयन् वीरसाधनं सस्मार । बद्धपरिकरथ प्रातरुत्थाय तं स्थविरं तदुपयोगिद्रव्यासादने न्ययोजयत्। स्वयच्च श्मशान शूलारोपितं पुरुषमेकं संग्राह्य सायं गङ्गाजलेन संम्राप्य चिता- मेकामासिच्य तत्र कृताननं विहितसिन्दूरतिलकं रक्तचन्दन- चचितं रक्तकरवोरदामनिवडप्रत्यङ्गं सताम्बूलवदनम् उत्थानं संस्थाप्य चरणयोहस्तयोः शिखायाच्च तत्तन्मन्त्रः पञ्चभिः कोलकै: कोलयित्वा मत्स्यमांसाधने कबलिपूजोपकरणान्यासाद्य विस्र सितचिकुरभारो वामकरकलितनरकपालमाल: सिन्दूरतिलक: रक्तचन्दनकतानुलेपनो रक्तपुष्पमालाविराजित- कण्ठनाल: करतलकलितललितकरवालस्ताम्बूलवदन: माजन- नयनो विश्वासास्तच्छ्यहृदयबहवीरासनो दिगबन्धात्मरक्षा- दिकं विधाय विगतभार्दिक्षु विदिक्षु च क्षेत्रपालादिभ्यो बलोन् विकीर्य तिरस्करिणीं नमस्कृत्य महाकाली ध्यात्वा निशीथे मन्त्रमजपत् । ततथ पानेकसिविविध्वंसि घोरनाना- रूपभूतप्रेतपिशाचादौन् तत्तट्वलिभिस्तत्तदविद्यापमावेश निराकुर्वन् मन्त्रवर्णावलोपाठपर: सहसा यामिनीचरमयामे प्रचण्डमार्तण्डमण्डलमिव प्रवलवहलकालानलमिव तेजो- ततख देवीपादपद्मनिबदचेतस्तया अवि. कृत. राशिमपश्यत् ।

·वाप्या मुद्राराक्षसपूर्वपीठिका। १.८ चलितमतिः क्षणेन धमदनमरमन्दारदामनिबह कुटिलकुन्तख: बहुलरबराजिविराजिताने करविसम्भारभासुरकुण्डलां ग्रहीत. दिव्यताम्ब लरागप्रतिफलनद्विगुणितरक्तिमारमितगण्ड-मण्डलां बालातपविड़म्बिसिन्दूरसारललिततिलकां सस्मितवदनचन्द्रां देवीं भदकालीं ददर्श। दृष्ट्वा दण्डवत् प्रणम्य च तेन संस्तुता सा वत्स ! परितुष्टाऽस्मि वरं वृणीष्व इति तमवादीत्। ततस्तेन मातर्भूपतेनेन्दस्य किं वृत्तम् श्राचक्ष्व इति वरं प्रार्थिता महादेवी समभाषत भद् ! अस्ति पत्र नगरोपान्तवर्ती पातालकन्दरो नाम महीधरः। तस्य दरीपरिसरे वटविटपिसविधवतिन्या जलान्तर्निहितशिलातलोलिखित श्लोक हयाभिप्रायदत्त- चित्तो महीपतिरमात्यशकटारेण महाशिलानिपातनेन व्यापा. दितस्तव अद्यापि तदीयसर्वाङ्गीणाभरणानि अस्थौनि मन्ति इत्यभिधाय सद्यस्तिरोदधे । अथ स तपस्वी तेन हेन सह सद्य एव राजसदनमयामोत् अनवोच्च तं राजानं देव ! विदितं सर्व देव्याः कृपया, परं न शक्नोमि निवेदयितु यतः स्वायत्तसिहयः परावत्तसिहयः उभयायत्तसिहयय राजानो भवन्ति तेषु भवान् परायत्तसिहि रेवासि अयञ्च वृत्तान्त: सर्वो- ऽपि तं परमेव अनुधावतोति ततथ राज्ञा स्वायत्तसिडिरव अस्मि इति नि:सन्देहावगच्छ इत्यभिाहत: स तापसः सर्व देव्युक्लं न्यवेदयत् । तदाकण्य राजा अति चमत्कतः स्वाभरणानि रत्नानि च बइनि तप पुरस्कृत्य तं तापसं हडमहितं शिला- माभरणादिकञ्च प्राने त प्राहिणोत् ती च परेद्यर्देव्युक्त वमना गत्वा तत्सर्वमादाय राने समय स्वावाम गछताम् । ततो नृपतिस्तान्यव पाभरणानि इति कञ्चुकिवदनादिजाय शिलात- लोजिखितश्लोकहयायमवधार्य पितुयोभयायत्तसिडित्व प्रवगम्य अमात्यशकटारेगव इद मनुष्ठितनिति जानन् शिलामाच्छाय १० ·११० संस्कृतशिक्षामञ्जा: ढतीयभाग वक्रनासादीनाइय सर्व तवृत्तान्तमाख्याय शकटारं हन्तुमादि- शत् । ततोऽमात्यशकटारमाय तस्मै सर्व तत्कृतमाख्याय कालकायनामानं भृत्यमाय आज्ञापयत् कालकाय! अतिगहन- मेकं भूरहं विधाय सपुत्रकलत्रमेनं दुरात्मानं तस्मिन् निक्षिप्य अष्टाङ्गुलमितेन, तहारेण पलपञ्चकमितान् पुराणचणकान् तन्मि- तञ्च जलं प्रत्यहं दातव्यं यथा च तत्र न कोऽपि गच्छेत् तथा विधातव्यञ्च इति। कालकायश्च तथैव तत् सर्वमन्वतिष्ठत् । अथ राजा वक्रनासादिभिरेव राजकार्याणि अपश्यत् । श कटारस्तु तथाविधबन्धनागारनिक्षिप्तः नितरां दुःखितः सङ्कटवर्मनिकटवर्मसुमतिमित्रगुप्तप्रकटारविकटाराख्यान् षट्- पुत्रानभाषत पुवाः, समुत्पन्ने ईदृशे व्यसने स्फुरति कथिटुपायो येन प्रतिविधानं कत्तुं शक्यते ? ततस्तेषु कतिपयनिमेष- वासवतामम्माकं न स्फुरति कोऽपि उपायलेश:, किञ्च तथा- विधकतातिपातकानां युक्तैव एतादृशी गतिरिति वदत्सु विकटारः समुत्पन्नमतिः सक्रोधश्च अब्रवीत् भ्रातरः ! ताणपरायणेन तातन तादृशमकायमपि कृतं परं तत्तनयो राज्य प्रदानपरिपोषणादिना वद्धित इति कथं पातकिनो वयं किञ्च कृतघ्न न अमुना निरपराधा वयमपि नीयन्तेऽन्तकसदनं तद व स्वस्व बुद्धिविमवेन प्रतिविधानं भावनौयमेव इति । शकटारो विकटारमेव प्रतिविधानक्षम विज्ञाय तान् चणकान् तज्जलञ्च तज्जीवनाय एव प्रकल्पा स्वयं स्वपुवकलवः क्रमेण प्राणान् जहो। विकटारस्तु राजापकारचिन्तनावगणितशोकः कञ्चित तावन्मावत्तिः कालमत्यवाहयत् । एकदा राजा का गतिरिदानों शकटारस्य इति काल- कायमपृच्छत् । तेन च कालकायेन देव ! तावन्मात्रावण- कास्तन्जलञ्च मया तेन रन्धे ण दीयते इति एतावन्मान जायते आत्म- ततः ·मुद्राराक्षसपूर्वपीठिका। १११ नान्यदिति निवेदितम्। ततो नृपतिर्भू ग्रहहारसुद्धाव्य कोऽव जोवतीत्यवधार्यतामिति समादिष्टः कालकाय: सर्वाणि मृत- कास्थीनि इतस्ततो दृष्ट्वा अस्थिचर्मावशेष विकटारच देव ! सर्व एव मृताः परमेकोऽस्थिचर्मशेषो हृतनिमेषः निश्वासोप- लग्धजीवनो बालस्तिष्ठतौति न्यवेदयत्। तदाकण्यं राजा सञ्जातक्लपस्तं बालकमानाय्य बन्धनात्, जीवनमात्रमनं तदर्थ- माज्ञापयत्। स च तेनैव अब्रेन स्वग्रह स्थितः काल निनाय । पत्रान्तरे मन्त्रिराक्षसी व्यचिन्तयत्- किं देशान्तरलम्धवैभवचयैः सर्वाधिकैः सर्वदा यत्रात्यन्तिकबाल्पमित्रसुहृदां दृष्टिन सजायते । किं वाऽनन महत्तरेण महसा तत्राधिकारण वा यत्र हेषिजनस्य कापि निकति: कत्तुं न वा शक्यते । भिक्षाटनादिक्त शविशेषतशतरदेहदाहजनितबहवैर: सकल- मम्पत्तिभोगयोग्यराजशरीरसंवाससंस्थापनारूपोपकारामभिज्ञो राजा तन्मतवर्ती शकटारय निधनमगात् तत्तनयश्व उदग्रधन्वा मन्दः सर्वामपि महीं स्ववशां कत्तुकामः सदृशरूपममात्यं मृग- यते। तदस्मान् निष्क्रम्य सकलसुहहरशिरोमणिचन्द नदास. शकटदासाद्यधिष्ठितं कुसुमपुरमेव समाश्रयणीयमिति विविच्य पर्वतेखरमनुमान्य कुसुमपुरमगात् कुसुमपुरमगात्। ततश्च नन्देन अमात्य- राक्षसमागतं विज्ञाय पैटकोऽयममात्यवय्य इति तं प्रधाना. मात्यपदवीमध्यारोहयत्। स च यथोचितं सर्व राजकार्यमक- रोत्। विकटारस्तु तादृशं महाप्रभावशालिनं मन्त्रिराक्षसमेव भृशमुपचचार। सदुपचारेण अतिप्रीतो राक्षसस्तम्मै पारि- तोषिकं किञ्चित् दातुमैच्छत्। स च अमात्य ! नाहं पारि- तोषिकार्थी, राजसंसारे सर्वमेव त्वदधीनं तदहमे कमधिकार ·११२ संस्कृतशिक्षामन्त्रया: हतीयभागे लम्धुमिच्छामि इति व्यज्ञापयत्। अमात्यराक्षसश्च तस्मै एक- मधिकारं दास्ये इति प्रतिशुश्राव । एकदा राज्ञः पिटाहदिनमागतं दृष्ट्वा मन्त्रि राक्षसस्त शाइभोक्त ब्राह्मणनिमन्त्रणार्थ न्ययोजयत् । विकटारस्तु तथेति मन्त्रिण प्रादेशं शिरसा प्रादाय समयोऽयमस्मत्प्रति- हिंसाया इत्य वधार्य तुरगाधिरूढ़: समन्तात् तादृशं विप्र- मन्विथन् प्रान्तरदेशे दीर्घदद्रुनिइततेजसम् अशोतिवर्षटेशीयं करालकुटिलविरलदशनं कुटिकेशनिषेवितपिङ्गलनयनं प्रवृह- श्म शुविकटवदनं पिङ्गलोई केशं कुत्सितवेशमतिकुत्सितरूपं कुशोन्मूलनाय तम्मूलेषु माक्षिक प्रक्षेपणव्यग्रकरं कमपि तापस- मद्राक्षोत्। दृष्ट्वा च तं प्रायेणायं महोत्तरोद्योगभागिक लक्ष्यते इत्यवधार्य तुरङ्गादवरुह्य प्रणम्य कताञ्जलिरभाषत भगवन् ! के यूयं किमभिधानं श्रीमतां, कथञ्च एतस्मिन् कान्तारदेशे तीक्षा सन्तापवति मध्याह्नसमये किमिदमनु- होयते, यदि न रहस्य श्रोतुमिच्छामि। तदाकण्य स तापसः किमनेन कार्य प्रतिबन्धिना आलापनेति वदन् अपि पुन:पुनः तेनोपरुध्यमानः करण कुशोन्मूलनं कुर्वन् एव अब्रवीत ब्राह्मणोऽहं विष्णुगुप्तो नाम शिवगुप्ततनयः, एकदा मे तात: मातु भागीरथोतीरं गच्छन् कुशाङ्गुरविहचरण स्तन्ननित- क्षतवेदनया एव परलोकमगात्। अत इमे कुशा मच्छवव एवेति एतान् उन्मूलयितु एतन्म लेषु माक्षिक प्रक्षिपामि येन तदाकष्टाभि: पिपीलिकाभिरेतन्म लपर्यन्तध्वंस: कत्तव्यः इत्थं क्रमेणाखिलां महीं निष्कुशां करिष्यामि इति सङ्कल्प- वशादेतदनुष्ठीयत इति । विकटारस्तदाकण्ये यदि अनेन सह कथमपि राजो विरोध: स्यात् तदा अनेन राजा समूल- मुन्मूलनीय एव, सम्भाव्यते च एतादृशेन कुरूपेण दृष्ट न ·मुद्राराक्षसपूर्वपीठिका। अथ तापसः एव राज्ञः कोपः। कुपितयेनं यथोचितमवमस्यते तर्हि मम इष्टसिबिरवश्यम्भाविनी इति निश्चित्य तमवोचत् ब्रह्मन् ! भविता किल ख: कुसुमपुराधिराजस्य नन्दस्य पैटकं कृत्यं तद् भवन्तमहं निमन्त्रयामि तव भोक्नुम् । तादृशनिमन्त्रण प्रत्याख्यानमनुचितं मन्वानः किमिदमस्मद कार्यविघ्नमुत्पादयसि इति विरक्त इव भवतु थाइसमय एव अहं गमिष्यामि, न पूर्व न वा गमनात् परं क्षणविलम्बमपि सहिष्थे इत्याख्याय विरराम। विकटारस्तु तथेति तं प्रणम्य प्रजविततरग: कुसुमपुरमगात्। न्यवेदयच मन्त्रिराक्षसाय ब्राह्मणो निमन्त्रित इति । ततश्च निहारिते दिवसे मध्याह्नसमये सुसज्जितश्राद्ध- वेलायां समागतं विष्णुगुप्तं योग्यासने समुपवेश्य विकटारः परावर्तत। राजा तु अन्तःपुरात् कृतनित्यक्रिय: समागत्या शाहमण्डपं सहसा तथाविधं विकटाकारं ब्राह्मणं श्राइभोक्नु. रासने समुपविष्टमालोक्य सञ्जातरोषः नास्ति किं क्षितितले कथित् ब्राह्मणः, येन ईदृशोऽत्रानीतः, अपसार्यतामेषः विरूप: नाहमेनं श्राइभोक्तारं कर्तुमिच्छामि इति उच्चैरभाषत । सदाकर्ण्य विष्णुगुप्त: प्रलयकाल इब क्रोधप्रज्वलितः सहसा पासनादुत्थाय भूमौ पादमाहत्य धिमूर्ख राजापसद ! जानासि माम् अनुभव इदानीमविनयस्य फलम् । शृण्वन्तु सर्वे। मध्येऽस्मिबिलये हि सर्वविदुषां मूडाभिषिक्त स्य मे यवासीदवमानना तदधुना स्तोमं कुशानामिव । यावचन्दकुलं कलङ्कमलिनं नोन्मूलये मूलत- स्तावच्छ्रीशिवगुप्तलालिततनुबध्नामि नाहं शिखाम् ॥ इत्यभिधाय अस्ति कथिदत्र य एतत्प्राज्यराज्यकाम: स- मायातु मया सहेति वदन् राजसदनादुपावर्तत । तस्प्रिंक ·११४ संस्कृतशिक्षामन्त्राः तीयभागे समये चन्द्रगुप्तो नाम अस्य राजः पितुर्दासीपुत्रः मनसि व्यचिन्तयत् सति नन्दान्वये न कथमपि मम राज्यलाभसम्भवः, कदाचिद यदि दैवादस्य महातेजसो ब्राह्मणस्य प्रसादादासाद्यते राज्यं तम्महत् प्रयोजनं सेत्स्यति, असिद्धार्थश्चेत् अन्यवापि स्थित्वा कथमपि कालं क्षपयिष्यामि, तदनेन सहैव गमन- मुचितं मे इति विचार्य तं ब्राह्मणमन्वगात्। भद्रभटपुरुष. दत्तहिङ्गरातबलगुप्तराजसेनभागुरायणरोहिताक्षविजयवाणश तदनुचरास्तमन्वगच्छन् । विष्णुगुप्तस्तैरनुगम्यमानो गङ्गा- मुत्तीर्य व्यचिन्तयत् । उचितमनुचितं वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिरवधाया यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकतानां कर्माणामासमाप्त- भवति हृदयदाहो शस्त्रतुल्यो विपाकः ॥ कथमेतत् कार्य सेत्स्यति अथवा अलमनया चिन्तया। यत:, हस्ती स्यूलतर: स चाङ्गवश: किं हस्तितुल्योऽङ्गुश: ? दीप प्रज्वलिते विनश्यति तमः किं दीपमात्रं तम: ? । वच णाभिहताः पतन्ति गिरयः किं वचतुल्यो गिरिः ? बुद्धिर्यस्य गरीयसो स बलवान् स्थूलेषु कः प्रत्यय: ? ॥ कोऽहं को देशकालौ समविषमगुणा: केऽरय: के स्वपक्षा: सम्पत्ती कोऽथ बन्धुः प्रतिहतवचनस्योत्तरं किं नु मे स्यात् । इत्येवं कार्यसिद्धाववहितमनसो नावहास्या भवन्ति ॥ किञ्च सहायबलेनैव सुबुद्धिरपि रामो दशाननं जित्वा सदनुजाय सेवासन्तुष्टो लङ्काराज्यमदादिति सहायान्वेषणं प्रागेव कर्त्तव्यम् । तदिदानी तदिदानी मन्त्रिराक्षसेन परित्यक्त पर्वतेश्वरमेव मत्प्रणीतनीतिशास्त्र प्रदर्शनेन स्वायत्तं करोमि, स च राज्याई लाभप्रोत्साहितो मया अवश्यमेव साहाय्यं ·ततश्श मुद्राराक्षसपूर्वपीठिका। ११५ करिष्यति इति विचार्य पर्वतेखरसकाशमगच्छत् । अम्मिन् एव क्षण निजसुहृदं विष्णुशर्माणं जीवसिहिनामकं क्षयणकवेशं विधाय ज्योतिर्विद्याबलेन अमात्यराक्षसेन सह कतमैत्री कुसुमपुर एव समौहितसिइये प्राहिणोत् न्ययोजयच्च सिद्धार्थक नाम पुरुषं शकटदासेन । कताकत्रिममैवा तदन्तिक एव स्थातुम् । स्वयञ्च पर्वतेखरं राज्याई दास्यामि इति प्रलोभ्य तदीयवसुसमुदायपरिहतः कुसुमपुरमुपरोडुमुदचलत् । तस्मिंश्च अवसरे मागुरायणो विष्णु गुप्तेन मन्त्रितो मलयकेतुना पर्वतेखरपुत्रेण मैत्रीमकरोत् । भद्रमटादयश्व मलयकेती: कुमारसेवकेन शिखरसेनेन कतमैत्रीका आसन् । चाणक्यमतिपरिग्रहीतशकयवनकिरातकाम्बो- जपारसोकप्रभृतिप्रबलतरसैन्य समन्वित पर्वतेखर-सैन्य-परिवृत. चन्द्रगुप्तेन सहसोपरुडं कुसुमपुरमवलोक्य राजा समयोऽ- यमस्मत् करकलितकरबालस्य इति विचिन्त्य पिटव्यपुत्रं सर्वार्थ- मिडि मन्त्रिराक्षसञ्च दुगरक्षणाय नियुन्य वाटगणैः सैनिकेश्व परिहतः शत्रुसैन्यं विवेश महति च तस्मिन् सम्पराये प्रवर्त्त- माने राजा सानुजः क्रमेण शस्त्रनिहत: क्षितितलशायौ श्रम- वत्। चन्द्रगुप्तथ जयध्वनिसम्प्रहृष्टः कुसुमपुरमतितरां रुरोध । तत सर्वार्थसिहिस्तादृशोपरोधेन पौरजनदुःखातिरेकं मोट- मशन वन् स्वकुलक्षयञ्च चिन्तयन् निर्विरण हृदयः केनापि मार्गण निशोथ तपोवनाय पलायाचक्र । मन्त्रिराक्षसस्तु चन्द्रगुप्त दे पात् स्वामिवंशनाशाच्च नितरा व्यथितः सहदि चन्दनदासे पुनकल- वादिकं न्यासातत्य सुरङ्गया कथञ्चित् नगरानिःसृत्य सर्वराज्य- प्रदान प्रतिज्ञया पर्वतेश्वरण सन्धाय चन्द्रगुप्तविनाशार्थ विषकन्यका निर्माय जीवसिदिक्ष पपाक हस्तेन चन्द्रगुप्तसकाशं प्राहिणोत् । ततवाणक्यः क्षपणकात् विषकन्यामादाय अनया कन्यया ·११६ संस्कृतशिक्षामनाः तीयभागे विलासी पर्वतेखर एव प्रथमं तोषणीय इति चन्द्रगुप्तमाभाष्य तां तस्मै प्रादात् । तत्सम्भोगेन च गतप्राणं पर्वतेश्वरं दृष्ट्वा प्रति- भुताईराज्यदानभीत्या चाणक्येन ते पिता घातित त्वामपि तमये को वेद किं करिष्यति इति रहसि त्रासयित्वा भागुरायण- तापवाहितो मलयकेतुः पर्वतेश्वर पुत्रः। ततश्च बहुभिरुपायैश्चन्द्र- गुप्ताय राज्यं दत्त्वा तत् स्थिरीकरणाय मन्त्रि राक्षसमुपसंग्रहीत तथा घटनां कतु मुपक्रान्तवान् चाणक्यः इति । अस्य अन्यविधा च आख्यायिका । अासन् नन्दा नाम केचिद् भूमिपतयः । तेषु ज्येष्ठ उग्र. धन्वाख्यो नन्दो महोमशासत् । वक्रनासादयः कुलामात्या- स्तस्यासन् तेषु राक्षसो नाम भूसरो विख्यातपौरुषो दण्ड- नोतिप्रवीण: षाड्गुण्य प्रविभागवित् शुचिः शूरवरो नन्दान्यो राज्यधुरामावहत् । राज: ज्येष्ठा महिषो सुनन्दा नामासीत् । मुरानाम्नो वृषलो तु शोललावण्य सम्पदा प्रिया अभवत् । एकदा नृपतिस्तपोधनमेकं ग्रहमागतं सभार्य: समुपाचरत् भक्तिनमः । नृपतिस्तस्य पूजितस्य अतिये: तापसस्य पादोदकविन्दुभिः पत्नी उक्षाम्बभूव । तेषान्च पादोदकविन्टूनां नव ज्येष्ठाया महिष्याः शिरसि अपतत् कनिष्ठायास्तु मुरावा: शिरसि एकः । सा च तं विन्दु सादरं भक्तिप्रवणा अग्रहोत् तस्याश तादृशी भक्तिमवलोक्य तापमो- तितरां प्रससाद। तत् प्रमादात् च सा मोयाख्यं गुणवत्तरं सुतममूत । सुनन्दा तु बहु गर्भयुक्तां मामयी प्रसूतवतो। प्रस्याञ्ज स्थि तान् नवसंख्य कान गान् राक्षसस्तैलद्रोणीषु निक्षिप्य यत्न न अपुषत् । ततस्ते क्रमम परिवईमाना नव वीरा अभवन् पिना च सेनेव नाम्ना नन्दा इति व्यपदिष्टाय ।

·नासहन्त मुद्राराक्षसपूर्वपीठिका। ११७ ब्रहो महोपतिस्तेषु नवसु राज्य समासज्य महामतिं मौर्यच सेनापत्ये नियुज्य देवत्वमगात्। मौर्यस्य तु चन्द्रगुप्तप्रमुखा: शतं सुता आसन्। ते च नन्दा दुरात्मानः सेास्तं सपुत्रम् अन्तर्भूमिग्रहमवासयन् । एकदा सिंहलेखर: पजरबई मधूच्छिष्टमयं सिंहमेक जीवन्तमिव विधाय यो ट्रावयेदिमं क्रूरं सत्त्वं पञ्जरस्थमेव अपि तादृशः कोऽपि समतियुष्माकमस्ति इति सन्दिष्य नन्देभ्यः प्राहिणोत्। तेषु च किंकर्तव्यविमूढेषु स्थितेषु भेधावी चन्द्रगुप्त एव प्रतप्तायःशलाकया तं पञ्जरस्थमेव व्यलापयत् । ततच सर्वे तस्य तादृशं बुद्धिकौशलं प्रेक्ष्य विस्मितास्तं जिघां- सितमपि नन्दा अन्तर्भूमिमहात् उत्तारयामासुः । तमाजानुलम्बिबाहु राजलक्षणयुतम् औदार्यशौर्यगाम्भीय्ये- वन्तं विनीतं चन्द्रगुप्तम्। न्ययोजयन्त च देवपटके कर्मणि स तु कथमपि कालं प्रतीक्षमाणः तेषामपचिकीर्षया कञ्चि- दतिकोपनं कुशोन्म लनार्थ कृतोद्यम विष्णुगुप्तनामानं च ण क- नन्दनं दण्डनीतिविशारदं विप्र शरणमयासीत्। अभवच्च गुणातिशयादस्य अतिप्रियः । स तु एकदा नन्दानां पैलके कात्ये निमन्त्रित: कुरूपतया तैरवमानितोऽग्रासनाचघावितश्च क्रोधात् पाणिना शिखामुन्मुच्य नन्दवंशदिधक्षया तीव्रान् एतान् दर्पान्धान् नन्दान् अनुन्म ल्य नाहं शिखां बध्नामि इति प्रतिज्ञामारुह्य शरणागतं चन्द्रगुप्त तुभ्यमहं राज्यमतहास्यामि इति समाखास्य पुरानिययो । चन्द्रगुप्तथ स्वनिग्रहमयाकुल: सद्य एव नगराविगत्य तं कौटिल्यमुपाययत् । गुप्तमादाय विष्णुशर्माणं स्वमित्र क्षपणकवेशं विधाय तेनैवो- पायेन राक्षसादीनमात्यान् वञ्चयन् नन्दराज्याई प्रदानपणेन महाबलं म्लेच्छराजसहितं पर्वतेखरं समुत्थाप्य कुसुमपुरमवष्टः स च चन्द्र.

·रुपत्। ११६ संस्कृतशिक्षमन्नाः तीयभार्ग नन्दाः सर्वे राक्षसमतिपरिग्टहीताः युद्धायैव सुसं- रब्धाः क्रमेण घोरे सम्प्रहारे चन्द्रगुप्तबलेनिहताः। राक्षसस्तु तथाविधस्वामिवंशविनाशजनितरोषच्छद्मना चन्द्रगुप्त हन्तु विविधानुपायानकरोत् । सर्वायसिद्धिर्नाम नन्दानां पिटव्य- तनयस्तादृशं पौराणामुपरि वत्तमानमवरोधदुःखमसहमानः शवयां सुरङ्गया अपमृत्य वनमभ्यगात् । अथ मन्त्रिराक्षस: स्वपुत्रकलत्र मुहत्तमे चन्दनदासे न्यस्य सुरगया अपमृत्य चन्द्रगुप्तनिधनाय क्षपण कद्वारेण विषकन्या प्राहिणोत् । चाणक्यस्तु कूटमतिः तयैव विषकन्यया अईराज्य- हर्तारं पवतेखरं विनाश्य स्वानुचरैर्भागुरायणादिभिर्भीषयित्वा पुरात् पर्वतेश्वरपुत्र निरकाशयत् । राक्षसस्तु पुनरराजकं नन्दानुरक्तपौराढ्य कुसुमपुरं प्रविशन्तं चन्द्रगुप्तं हन्तु रहसि सुहृदो दारुवर्मादीन् कूटयन्त्रादियोजनाय व्यवस्थापयत् । कौटिल्यस्तु स्ववुड्या सर्व तत् रिपुकल्पितमवबुध्य तत्तत् कूट- यन्त्रादिभि: राक्षसपक्षीयान् एव तान् पर्वतेखर भ्रातरञ्च वैरो. धकं पर्वतेश्वरबधोत्पन्नस्यायशसः क्षालनार्थम् अर्द्धराज्यदान- प्रलोभितं घातयामास । सर्वार्थसिविञ्च तपोवनस्थितं चारेण निहत्य चन्द्रगुप्तं नन्दराज्ये अभ्यषेचयत् । तती राक्षस: किंकर्तव्यविमूढः शोचन् मलयकेतु पर्वतकपुत्रम् अभ्येत्य प्रोत्साहयन्नववीत् राजपुत्र ! अहम् आरूढ़मूलं मौय्यं द्राक् निपात्य स्वामिनां स्वर्गवासिनामानृन्यं गमिष्यामि, सर्वे पौरा अस्मत्यक्षीया जाग्रति तत् सर्वप्रयत्नेन तव हितार्थ यतिष्थे, सकौटिल्यं चन्द्रगुप्तं हत्वा तुभ्य राज्य दास्यामि एव । मौर्यराज्याईहारी ते पिता चाणक्येन विषकन्चया घातितः तस्मात् सर्वथा नृशंसमेनं येन केनापि प्रकारेण जहि, त्वयि सर्व राज्य समासज्य स्वामिकुलानामानृन्य लप्स्ये । इत्थं मलयकेतु प्रोत्साह्य सोऽमात्यवर्य: विविधानुपायान् शत्रुजयाय प्रकल्प यत् परं दैवप्रातिकूल्यात् सर्व एव तत्प्रयासो विफली जातः परिशेषे तु स्वयमेव शत्रुवश्योऽभवत् । इति समाप्ता।

·No text on this page.