·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·साङ्खासूत्रम्। अनिरुतकृतत्तिसहितम् । महामहोपाध्याय- श्रीप्रमथनाथतर्कभूषणकृतटीकासहितञ्च । पण्डितकुलपति वि, ए, उपाधिधारि- श्रीमज्जीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्य्यात्मजाभ्यां पण्डित श्रीपाशुबोध-विद्याभूषण-पण्डित-श्रौनित्यबोध- বিশ্বাস বন্ধন সামিন, चतुर्घसंस्करणम् । कलिकातामहानगर्याम् वाचस्पत्य यन्त्र मुद्रितम् । इं १४३५। खत्वं संरचितम् । सपादराजतमुद्रार्धम् ।

·पण्डित-श्रोत्राशुबोध-विद्याभूषण पण्डित-श्रीनित्यबोध-विद्यार। प्राक्षिस्थान- । रन०, रमानाथ मजुमदार छोट, पामा ट्रोट पोष्ट-अफिस । कलिकाता। प्रिण्टर-वि, वि, मुखर्जी। १०, रमानाथ मजुमदार ट्रोट, कलिकाता।

·भूमिका। - साजयसूत्राणां महर्षिकपिलाचार्येण विरचितत्वेन प्रसिधानां व्याख्याग्रन्थेषु साम्प्रतं वीण्येव पुस्तकानि समुपलभ्यन्ते ; अनिरुद्ध वृत्तिः, विज्ञानभिक्षुक्कतप्रवचनभार्थ, वेदान्तिमहादेवकतटीका चेति । तत्रानिवृत्तिरेव प्राचीनतमा इति प्रनतत्वविदःप्रायेण मन्यन्ते । ते किल एतस्य मतस्य व्यवस्थापनाय यामि प्रामाणानि प्रदर्शितवन्तः, प्रयत्यते चाधुना मया तेषां स्वरूपप्रदर्शनाया- "दृष्ट्वाऽनिरुवृत्तिं बुद्धा सायोयसिहान्तम् । विरचर्यात वृत्तिसारं वेदान्त्यादिमहादेवः ॥ इति वेदान्तिमहादेवस्य खवचमैवतावत् पनिसमाते: तकृत, टोकाग्रन्थतः प्राचीनतम्त्वं नि:सन्दिग्धं प्रतिपाद्यते पति मावा धिकं वक्तव्यमपेक्षितमस्ति । यदि च प्रवचनभाष्यकारेण विज्ञानभितुला स्वकृती अनि रहस्य नाम मोदलेखि, तथाऽपि तेन स्वरचितभाष्ये "प्रकृति- निबन्धनाचेदिति पाठे"(१।१६१) इति अवसम्बन्धात्साधित्वम् इति पाठे" (८२) इति इतरवियोगवदिति पाठे (५०) इति च तब तब वदता पात्मनोऽनिरुत्तित्रामपरिचयः प्रकटौकत इति अनुमीयते ; यतस्तथाविधानामेव पाठानाम् पनिकहेन वृत्ती व्याख्यान दृश्यते । अन्यच, प्रवचनभाष्ये प्रथमा, यायस्य एकोनविंशस्त्रस्य, हितीयाध्यायस्य षट्चत्वारिंशत्तम- सूत्रस्य, तथा पक्षमाध्यायग्य शततमसूवख च व्याख्यानावसरे 'कचित्' इत्यनेन यस्य मूत्रव्याख्यानतः समुल्लेख: कत: विज्ञान- भिक्षुणा, स खलु पनिरुद्ध एवेति तत्कृततत्तत्स्वव्याख्यान, ·( २ ) प्रवचनभाष्य- कृता पालोचनेन सुस्पष्टमवगम्यते एवेति । अपरञ्च-"न वाह्य- बुद्धिनियम इत्यंशस्य पृथक्-मूत्रत्वेऽपि मूत्रदयमेकीकत्य इस्थमेव व्याख्येयं, सूत्रभेदस्तु दैय॑भयात्” इति पञ्चमाध्यायस्य एक- विंशत्यधिकशततमसूत्रव्याख्यानावसरे वदता अनिरुक्तव्याख्यासूचिततत्स्वयम् एव मनसि पारोपितमित्यपि सुधीभिर्निपुणमूहनीयमिति । अयं चानिरुद्धः तत्त्वकौमुदीकारात् वाचस्पतिमित्रात् सर्व- दर्शनसङ्गहवतः सायणमाधवाचार्याच अर्वाचीन इत्यपि तट्टोकाततत्त्वकौमुदी-सर्वदर्शनसङ्गाहपङ्क्तिविशेषदर्शनेन अनु- मीयते। तथा हि-"दृष्टञ्च अभिव्यक्ति: पोड़नेन तिलेष तैलस्य" इत्यादि सन्दर्भ: तत्त्वकौमुदीस्थः प्रथमाध्यायस्य विंशत्य. धिकशततमसूत्रव्याख्यानावसरे अनिरुडेन समुद्रातः, एवं प्रथमा- ध्यायस्य चतुस्त्रिंशदधिकशततमसूत्रव्याख्यानावसरे तेन "न चायमसिहो हेतुः अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य" इति "तवार्थक्रियाकारित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तम्” इति च माधवीय- सर्वदर्शनसङ्गहस्य बौद्ध दर्शनलेख एव अविकलमुद्धृत इति विस्पष्टमवसीयते। इत्येवं निर्णीयत खलु प्रस्य अर्वाचीनत्वं वाचस्पतिमिश्रात् माधवाचार्याच। तदेवं स्थिते विज्ञानभिक्षु- माधवाचार्ययोरन्तरालकालवी अयम् अनिरुद्धः सम्भाव्यते खोटीयपञ्चदशशताब्दीयांशविशेष स्वजन्मना समलङ्कृतवान् भारतवर्षस्य कमपि प्रदेशमिति प्रत्नतत्त्वविदाम् अनुमानरौतिः सर्वथैव समुपैष्यति विद्वज्जनसम्मतिमिति नात्र बहु वक्तव्य- मस्ति। अनिरुडः परिणामवादं विवर्त्तवादम् प्रारम्भवादं वा प्रव. लम्बा सायदर्शनस्यास्य व्याख्या का प्रवक्ते इति प्रयतमाने- नापि मया न सम्यगवधारयितुम् अपारि । परिणामवादे ·चास्यासीत् श्रद्धाऽतिशय इति तु निरणाय्येव, इति तत्र तत्र प्रारम्भ विवर्त्तवादपक्षपातिनीम् अपि तदुक्तिं वृत्तिव्याख्यानावमरे परिणामवादाविरोधित्वेन सङ्गमयितं तो मया यथामति प्रयास:, तस्य च प्रयासस्य सार्थक्यं वैयथ्यं वेति परेषां दोष- भारावज्ञाशीला गुणलेशग्रहणपक्षपाता: सुधियः सन्त एव विचारयन्तु, क्षाम्यन्तु च ते एतादृशदुरूहग्रन्थव्याख्यानप्रसङ्ग सम्भाव्यमानां ममानेकशः बुटिपरम्परां करुणयेति सविनयं विनिवेदनम् । श्रीप्रमथनाथतकभूषणशर्मयः।

·No text on this page.

·सायसूत्रवृत्तिः।
प्रथमोऽध्यायः ।
विनायकं नमस्क न्य विष्णु सूर्य सरखतीम् ।
लक्ष्मी गङ्गां महेशानं वृत्तिं कन ममारभे ॥
पुरुषः पलु वैराग्यात् मोक्ष शास्त्रे प्रवर्तते । वैराग्यं च इंधा
स्यात्, शोकादिना. जन्मान्तगेयटुरितक्षयात् वा।
श्रुतिः,-"यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत्” इति [जावाल.
तथा च
टीका मलाचराम।
वियोजयितिम्लयनिदानभृतं
सर सकलदुःखविनाश तुम ।
मायामयं विगतमायममायसव्यं
-तव
सममा शिवमशरगां प्रपो।
शिष्टाचारपरम्पराप्राप्तं पारिसितपरिसमातिप्रतिवन्ध कोमृतदुरदृष्ट प्रशमनाय तं
महलं न्यादी निबनाति-विनायकामयादि।
शाम्बाराप्रयोजनं प्रकटीकर्वनास रुष इति।-ख-मिश्धे। मोक्ष.
शास्त्र प्रवर्तते इति।-प्रतिरव तपाठ सदानहाने या। गग्य व
हैविध्य
प्रकटवा. राग्यवधा
हितोय: प्रकार:
उपयुज्य ते. शोकादिनन्यस्य वेगाग्यश्य कालवशन न पुनरुदोयमानभोगामत्यादिना
- प्रायमो मितिदर्शनात। पम टुरिते “जन्मान्तरीय' विशेषणं
सक्षितटुरितपर्गमति जयं. झारख म्य भोगमन्तरिक जयायोगात।
तान
टुरितानि प्रायश्चित्तेन तोनादिना भमबदार धनेन वा
नयन्ति
एसन । पुनरपि हर ग्यं रिचा सिजनौणं, पामपरोति। अपाम्य गग्य.
विश्यं प्रदर्य व प्रवज्या हारेक परवैराग्य है त त्वं प्रकटाय तुमार, तथा सा-
वृतिः,-जापाख श्रुतिः । मोक्षशास्त्र पशि पति वैराग्य व उपयोमित्वम् अनया

·[२] सायसूत्रवृत्तिः । उप. ४ मन्त्रः] । शास्त्र प्रहत्तय परवैराग्यात् मुच्यते ; तथा चार पतञ्जलिः,-"दृष्टानुविकाविषयविष्णस्य वशौकार- संज्ञा वैराग्यम्" [ समा० पा० ११ सूवम् ) "तत्परं पुरुषख्याते- गुणवेषणाम” [ समा० पा. १५ सूत्रम् ) इति। एतदेव पर- वैराग्यं वक्तं परमकारुणिक: महामुनि: जगदुहिधौर्षः अपिलो मोक्षशास्त्रमारभमाणः प्रथमं सूत्रं चकार,- प्रत्यर्थ:. त्या प्रतिपादितं भवतीति यम। शास्त्रे प्रति पति-परवैराग्ये शास्त्रार्थ- मधिगम्य तहमान मन्यासाश्रमप्रविट रति तात्पथ्यम। पुरुष: खल अपरायण प्रथमत: विविघटनात्यानिवृत्ति हेतुभूत शास्त्रं साझायोगात्म कम पणे प्रयतते ; ततः तदथमधिगम्य चित्तराडिमन्तरेख मीचमाक्षातुभताया: विवेकव्या तेः उदया. मम पालोच्य तदर्थ पत्र ज्या प्रममौकरोति। प्रवज्यापमम्य - रागहषात्मिकाया: अशुद्धेः विध्व मनहारा चित्तशुद्धौ उपयोग: सत्य नया रीत्या मोक्षं प्रति परवैराग्य- स्थापि पस्ति उपयाग:, एतदेव च प्रपञ्चित तिता "शास्त्र प्रहात परवैराग्यात् मुच्यते" इति बदता । परवैराग्य स्वरूपं प्रदर्शयितं भगवत: पतनले: लक्षणहयम टारति, हष्टेति ।-दृष्टा:.-रिका: स्वानपानादिरूपा पानु अविका:,-श्रुतिमात्रसमधिगम्या:. खगांदिक्षण: ये विषया:. तेभ्य: वितणास्य बोगग्य भवति तम्स बोकारमत नाम । तस्य तस्य च वैराग्य फरमृतं चित्तपमादमावममधिगम्य परं वैराग्यं सूचयनार, तत्पमिति । तत्परं-मात, बोकारनामनाम: वैराग्यात. परम पनन्त, पुरुषख्याते:.-पुरुषदर्शनान्यामा. दिया. गण-गणेभ्य: यत वेष तौ। फलमतं राग्यमिति विजया गुणपटनाव म ण्व व्यकाव्य माधर्माः तदपाधिकार सत्त्वरणस्न मोमामान: सावा. मवामिडा: गुणा: ग्टह्यते । एतदेव पावैगग्यमिति।-वैराग्य हेतभूतं यरिजानं तय विषया: ये पश्यनादिमडामतानाः तेषां बापट महादेव परवैराग्यस मिवंचन समिति मन्वान: पतिकारिक महामुनिः कपिल: शास्वमिदं प्रपौत- वान पथवा,-पर वैराग्यं यमाडिति बावीस्मानिय पराग्यपद विवेक- ज्ञानमे तात्पर्यायः इति कल्पनीयम; सपाच मित्र शास्त्रे प्राधान्येन व्यताव्या. त्मिकाया: प्रतेरे। खरूपं पांचतम; प्रकतिखकपज्ञानेन तहोषदर्शनपरः पुरुषः नां पति पिरज्यते, बिरता तया: संसार हेतुभूतखाभाविकाविवेकनितिहारण .

·प्रथमोऽध्यायः । [३] अथ विविधदुःखात्यन्तनिष्ठत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः ॥१॥ अथेत्ययं मङ्गलार्थः, न तु कर्मानन्तयाथः, "यदहरेव" इत्यादिश्रुतैरानन्तर्यस्य प्रयोजनत्वात् । कारम्भे च मङ्गल- करणं न्याय्यम ; अथशब्दश्च मङ्गलवाचको दृश्यते,- "प्रोकारवायशब्दश्च हावतो ब्रह्मण: पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मात् माङ्गलिकावुभौ ॥ इति। विविधदुःखेति ।-शारीरमानमिकयोः आध्यात्मिकत्वेन सङ्गहणादेकत्वम्। प्राधिभौतिक-पशुपक्ष्यादिजनितम्। प्राधि- सुष्यः खपमापाते, पनातिधर्म वा साकल्येन विनातिरस्थपती यथाऽवसर इत्यर्थः। .. व्यतीभविष्यति । मूवघटीभूतमधशब्दं व्याकवार, मानार्थ इति ।-मा प्रयोगनक इत्यर्थः । बमानसांथ:-कांनन्तयतिपादक पानन्तयंग्य-कमानाय स्य, अप्रयोजनवान-पनपेक्षितत्वादित्यर्थः, तथा च ौ ज्याग्रहणे वेगग्यमेव हेतु. तया उपदिष्टम ; न चास्यां तो लेशतोऽपि कमानन्तर्यस्य प्रव्रज्या प्रति उप. योगित्वं मूक्तिमिति ; तथा च "मोक्षं प्रति ज्ञानकर्मणोः समुचित्य कारणत्वम" इति. बादिमां मतमनेन पन्थेन निराकरोति तिकार प्रति विजयम। मङ्गलबारस. मिति। -मांदी पारिसितपरिममाप्तिप्रतिबन्धकौतदृष्टक्षयाय मङ्गलकरणं, न्यायं-शिष्टाचारपरम्परासम्पाप्रम। पन्य च "अ" शब्दय चारण नेव विघ्न- ध्वमरूपं तत भवतीति निष्कर्षः । यद्यपि वनिता अपशब्दम्य महालगावकत्वं ब्रह्मकण्ठरदेशोतं. तथाऽपि विघ्नध्वं प्रति अपशब्दोचारपस्यैव प्रयोगात्वेन पयं इनित्यम्मत: वाच्यमानकभावः प्रमते नापधितः इति ट्रष्टव्यम; वाचकपः वा पत्र प्रयोगपरमियवधारणीयम । तसात-ब्रह्म कर देशपिनिगममादित्यर्थ:. भौ-'पोबारा' 'पद्यशदा' येतो, माडखिको-शारणमावेष अशुभपरिवार-शुभोन्पत्तिष्पमालप्रयोजनको इति निकर्षः। भारीरमानसिपयो:,-मारोरं बातपित्तमां वैषम्यानिमित्त मानसिकं बाम. कोषादिननितम्। दुखाना: खतो मानिन्धा: ज्ञानमायत्वास भरते,

·[४]
सायसूवत्तिः ।
दैविक-ग्रहभूतादिजनितम। नन्वेवं तेषां निवृत्तिः स्वत एव
भविष्यति, सुखदुःखानां हिवक्षणावस्थायित्वात् ; अत पाह,
अत्यन्तेति । न दुःखविशेषाणां निवृत्तिरभिमता, किन्तु दुःतु.
जातीयानाम्। भविष्यतामपि हि निवृत्तिरत्यन्त शब्दार्थः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां पुरुषार्थत्वं.
न तु त्रयाणामत्यन्तत्वं,
क्षयित्वात् विषयजसुखत्वाहा । मोक्षस्य तु न तथा, नित्यत्वात्
प्रकाशरूपत्वाच्च। प्रत उलम् “अत्यन्त पुरुषार्थः" इति ॥ १ ॥
-
नन्विति ।-*iइवचपावस्थायित्वा" इत्यa “विक्षणावस्थायित्वात* दृश्य यमेव पाठः
माधोयान ; वेति सम्पातायातम । परिहरति, पत पाहति ।- दु:खनिती
आत्यन्तिकत्व बसमानाधिकरणदुःख पागभावाका कोनत्यम; तर चरमद.खध्वसे
प्रांसहम। यद्यपि साकानये भागमाबादः तत्त्वमध्ये अपरिगानेन धिवर-
लात्मकत्वमेव त केषारित मतं, तथापि तत्त्वपदेन भावत्वाभिमतामामेव
वन नाम पाहाय्यं च निर्दिष्टत्वात, मिहान्ते प्रभावोसाsपि नाति काऽप्यनुप-
पत्निांगत नवोना: बदन्ति। सारमाव: नाडीकियते इति मारपणाय पाय.
बतान्तु नितपटन पतोतापण्णा गावा; तस्याः खलु पतोतापस्थायाः
बाललिकत्वं न खन खसमानाधिकरणदुःखपागमावाकाखीमत्वं, किन्तु मुक्तात्मनि
यावय: दु.ख व्यक्त यः नाता: तामां भासामे यौनां या खन्न नाम तोताया
तशिष्ट्य बंदितम्यांमति। दुख जातीया नामिति-दुःख सामान्य स्वेत्यर्थः । भविष्यता-
मिति ।-
निainqटन पनुत्पत्तिांद्या, तया: स्वत: सिडलेऽपि प्रति.
योगिजातोयस्वरूपोग्य कारकम्य मंस्कापाट: विघटकं या तत्त्वज्ञान व ताशा-
नुत्पत्तिजनकत्वं योगक्षेमसाधारणं कक्षित ग्राह्यग। तथा च भविष्यामित्यय
उत्पत्तियोग्यामामिन्यथः, योग्यता च दुःसत्वरूपमामायधमाधमत्वमिन्यबदेतत् ।
मग मोक्ष परमपुरुषाय त्वं ग्थापगितमा. धाति ।-पुरुषार्थत्वम-ईसत.
त्वम. रत्वमित्ययः। बया-मकामानाम। अन्तत्वं-परम पुरुषार्थत्वम् ।
क्षयित्वादिति धर्मार्थकामेष विष्वान्वेति। विषघणखत्वाहता-पत्र "वा" शब्दः
समुशय शीतकः। न तथा-न यित्वमित्ययः । नित्यत्वात-स्वत: ण्डित्यान।
प्रकामरूपत्वादिति ।-तथा च साशनये दुनिघुपतिपिखभावत्वमेव मोचन
इलिखिताः॥१॥

·प्रथमोऽध्यायः ।
भवतु दुःख निवृत्तिः पुरुषार्थः, तथाऽपि दृष्टादेव सुकरो-
पायात् तमिद्धेः शास्त्र माध्ये दुष्करोपाये अनेकजन्मपरम्परा-
ऽऽयासमम्पाये चित्तनिरोधादी का खस्थात्मा प्रवर्तते ।
तथा च.-
"अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजे।।
एटस्यार्थस्य मंमिहौ को विहान् यत्नमाचरेत् ?" ॥
तथा हि. शारीरटुःखनिवृत्तये औषधादयः मन्ति, मानस-
दुःखनिवृत्तये प्रवर स्त्रीमिष्टान्नादयः मन्ति. प्राधिभौतिक-
दुःखनिवृत्तये च नीतिशास्त्रार्थ वादिभि: प्रोक्ता: नानाप्रकारा:
उपाया: मन्ति, आधिदैविकदुःखनिबत्तये च शान्तिमागा-
मन्त्रादयः मन्तीति। अत्रोत्तरसूत्रम.
न दृष्टात् तत्मिद्धिः, निवृत्तेरप्यनुवृत्तिदर्शनात् ॥२॥
न वयं निवृत्तिमात्रं पुरुषार्थ इति ब्रुमः, किन्तृत्पत्ति-
निवृत्तिः । औषधादिना च नावश्यं दुःखं निवर्तत ; यदि
वा कथञ्चिन्निवर्त्तत, पुनरन्ये न न भवितव्यमिति नास्ति
नियमः ॥ २॥
6
टु खनिज ते: परमपुरुषार्थडेऽपि तट, मोक्षशात्रीयोपायानुष्ठानस्य अनुपयोगित्वं
शहत-भवित। चिनिरोधादौ पति-पादिपदंग परवैराग्या ग्रहणम्।
पूर्व प्रपञ्चय वाह. तथा पति ।
पव झोके केचित "इस्थव "अके” इति पाठं कल्पयित्वा "यह को गो इति
तदर्थमा हु:. वस्तुतस्तु
पाठ: समीचीनः, मीमांसामा प्य भाष्य कता
सबरवामिना तथैव लिखितत्वात।
शामिमा निराकमत्तरमवमवतारयति. प्रवीत्तरसूमिति ।
मितिमात्रं-यथाकचिन मित्तिमित्यर्थः । उत्पत्तिनित्तरिति-पाय.
तिकानागतापखापतिपालाममिति भावः ; प्रतिपालने व पात्यन्ति कवं समातीय
दुःखपतमानावयाऽसमानकाचीनत्वम् ॥ १॥

·सायसूत्र हत्तिः । भवतु दुःखनिवृत्तिस्तथाऽपि न तथा पुरुषार्थः, पुन:पुनस्तथा- विधप्रतीकारकरणादित्यात पाह,- प्रात्यक्षिकक्षत्प्रतीकारवत् तत्पतीकारचेष्टनात् पुरुषार्थत्वम् ॥ ३॥ यथा प्रत्यहं क्षुत्प्रतीकाराय वरात्रभक्षणादिना दप्तस्य पुरुषार्थता, तथा दु:खनिवृत्तये औषधादिना पुनःपुन: प्रती. कारात् पुरुषार्थतेति ॥ ३ ॥ मिहान्तमाह.-- सर्वासम्भवात् सम्भवेऽपि सत्त्वासम्भवावेयः प्रमाणकुशलैः ॥ ४ ॥ न हि सर्वदेशे सर्वकाले वा वैद्यादयः सम्भवन्ति । सम्भवेऽपि वा नात्यन्तत्रिविधदुःखनिवृत्ति: स्यात्। अवश्यं हि देहनिबन्धनात् रागादीनां सम्भवः, देही सुखौति न तथाविधतीकारकरणादिति- सत्मनातीयदुःखान्तरनितो उपायानुष्ठाना- दियः। तथा च - सामोपायानपान व भागिदःख व्यक्तीनामांप निति: ति शास्त्रोयोवायानहानरर्थकयं शत, मारक सत्प्रोकारवांदांत ।-पयन पूर्वपक्ष: पाकिमतानमारण कत: पति जयम। ते हि दृष्टोपायसाध्यायाः दुःखमिव्रत्तरेव परमपुरुषार्थ मन्यन्ते ॥३॥ पत्र मिडास सूचमत्था पति, मिद्धान्तमाहेति । -सांसम्भवान-दृष्टनोपायन सवषां द:खाना नित्तरसम्भवादित्यर्थः । सम्भवेऽपि-सदाचित पायचित भाग्यवशेन सात बारहयं वारत्रयं वा दृष्टोपाय बन सकल गातोयदुःखनिति सम्भवेऽपि प्रत्ययः । मत्त्वामभवान- पात्यन्तिकत्वासम्मवात, नियमन पुनरनुत्पादासम्ममादित्यर्थः । हेयः,-उपेक्ष्यः, दृष्टोपायः इति शेषः । सूवं विमोति, न हौति ।-हि-यत:, तपा च यत: सर्वदेशे सर्वकाले बैद्यादयः , सभवन्ति, पत: पात्यन्तिक दुःखनिहत्तौ न तेषामुपयोगित्वमिति फजिताः। प्रागुक्त सांसमवे सत्त्वासम्भवे. हे विति, पवश्यं विति।- - ·प्रथमोऽध्यायः । [0] दृष्टमिति। तस्मादेष पुरुषार्थ: प्रामाणिकैः हेयः, शास्त्र- गम्योपादेयः ॥ ४॥ युक्तयन्तरमाह,- उत्कर्षादपि, मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः ॥ ५ ॥ अथवा,-दुःखत्रनिवृत्तेरन्योऽन्यमुत्कर्षो दृष्टः, मोक्षय सर्वोत्कृष्टः, नित्यत्वादेकत्वात् सर्वदुःखोच्छेटरूपत्वाच ॥ ५ ॥ ननु नास्त्येव तद्दर्शनं, यत्र मोचो न पुरुषार्थ: ; न चौषधा- दिना दुःखांनवृत्तिमात्रं मोक्षः। तस्मात् यस्तव सिहान्तः मोऽस्माकं भविष्यतीत्यत पाह,- अविशेषश्चोभयोः ॥ ६ ॥ - . सन्ति च तथा च विविध दुःख कारणीभूतदेहात्माभिमान यावत सम्भवः, तावा रागहेवादिवशेग दुःखोत्पत्तेरवश्यम्भावितया दृष्टीपायजन्याया: दु:खनि: श्रान्तिकात्वमसम्भवतिक मिति सावः। फलितमाह, तमादित। एष: पुरुषार्थ:,-दृटोपायनन्य दुःख नितिरूपपुरुषार्थ जति यावत् ॥ ४॥ सिद्धान्तदायांय यत्यतरमवतारयनाइ, युन्य न्तरमिति।-न ब्रमो वयं ही. पाय गन्याया: टुःखान: नास्त्येवोत्कर्ष इति। बावः दृष्टोपाया: येषु उत्कर्षधिया विवकिनोऽपि कचित प्रवर्तन्ते इति दृष्टं, तथापि परम- समुत्कर्षव्य शास्त्रोयोपाय साध्यायां परमपुरुषार्थ भूतायां दुःखनिवृत्तावेव सम्भव प्रति विवकिभिः तदर्थमेव प्रयतगीयमिति निलितार्थः। मोषस्य सर्वोत्कर्षअते. गित ।- न च पुनरावर्तते" [छान्दो. उप. ८ पध्या १५ खण्ड• १ मन्त्रः ] इत्यादिश्रुतेः इत्ययः॥ ५ ॥ दृष्टोपायसाध्याया: दु:खनिजते: परमपुरुषार्थत्वं निरामय माहाशास्त्रवत् न्याय. बेशषिकादिशास्त्रातराणं परमपुरुषार्थ साधन हतपतिपादनहारा पम्न्येव मोक्षं प्रति महानुपयोगः इति तेष्वेव मुमुक्षुषां पत्तिमम्भवेन साहाशास्त्र स्थ पाक्षिकमप्रामाखं पुनरापतितमिति शकते, नन्विति। उभयो:.-सासा-तदितरमतयोरित्ययः। अविशेषः,-मोक्षाचनप्रतिपादकत्वेन प्रामाण्य म्य तुल्यता इत्यर्थः। तथा च सन्तु नाम नायवैशेषिकादिदर्शनानि, साम्प्रतं ·[] सातासूत्रकृत्तिः। - - खपक्षामधा परपक्ष उपलभ्यते, न त्वन्यथा। साक्ष- "यतोभयोः ममो दोषः परिधागेऽपि तादृशः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्ता गर्थविचारणे" ॥।॥ किं स्वभावतो बहस्य मोक्षमाधनोपदेशोऽन्यथा वा? इत्यवाह,- न स्वभावतो बद्धस्य मोक्षसाधनोपदेविधिः ॥७॥ खभावनाशात् स्वरूपनाशप्रमङ्गात् । "वस्तुस्थित्या न बन्धोऽस्ति तदभावान मुक्तता विकल्पघटितावेतावुभावपि न किचन" ॥ . %3 न तेषां प्रामाण्यनिराकरणे बयं प्रयतामह, स्वरक्षमिरनन्तरमेव परपक्षनिरा- करणं कसंध्यांमति तिथिंकाना शेलो; यथाऽस्माभिरधुना पक्षप्थापनमेव न सम्बक तथा तं, तथा न्यायवैशेषिकादिमतानुयाबिाभव प्रकटित: सम्यतया स्वपक्षः; पायन्ति कदानितो सोपायामाध्यत्वन्त प्रमाकमिव तेषामांप सिद्धान्त: इत्यस्त्येव तुल्यता : मा पस्माकमेलिन् विषय ; यथाऽवसरन्त स्वपक्षस्थापना- मन्तरं तन्मतानि निराकरिष्यन्ते इति साम्प्रतमेव तन्मतमिराकरण नास्त्य माकमाया प्रति तासायम ॥ ६ ॥ मोक्षस्वरूपं निकपयितं तत्प्रतियोगिभूतस्य चश्वस्य स्वरूपमियप्रकार मुत्था- पति, किमित्याटि-स्वभावतो बहस -वैशेषिकादिमसिहात्मवत बास्तब- दुखाद्याश्रय अन्यथा वेति-पौपाधिकटु:खाश्रयम्य वेत्यर्थः । सूर्व स्वभावत: पदस्य स्वरूपात: त्यों गाय:, तो सथे व व्यायामात । भोष साथ- नोपदेशविधिरिति।-मोक्षम्य माधनोपदेश: मोचसाधनोपदेशः, तेन धि: अनुष्ठान, प्रअत्तिगिति यावत. तथा च पात्मन: वास्तवबन्धधर्म भयोगिव सनिगाकर गाय मोक्ष- भास्तवपीन मुमुक्षण प्रति: न स्थान ति भावः ; एवध तत्प्रत्यन्य चाऽनुपपत्त्या बन्ध चौपाधिकत्वमेव इति सिद्धान्त: ति सूचितम्। बस्तुण्या-खरूपतः । सदभावात-वासरवन्धाभावात्। न मुमता-न मोक्षस्य अन्यत्वं, खत: सिद्ध वादिति भावः। एतो उसी-बश्वमोचावियर्थः । पिपटिवी-पवि- वैकोपाधिको। म किचन-न वास्तौ च ।।

·प्रथमोऽध्यायः ।
[2]
-
एतदेव द्रढ़यति,-
खभावस्यानपायित्वात् पननुष्ठानलक्षणम-
प्रामाण्यम् ॥८॥
नित्यखभावस्य बन्धस्य अपच्यवात्
तवाशार्थमनुष्ठानम
अशक्यमिति ॥८॥
कविहिप्रलम्भायाशक्यमपि उपदिशेत, यथा "अङ्गस्यग्रे
करियूथशतम्” इति, प्रत पाह,-
नाशश्लोपदेशविधिः, उपदिष्टेऽप्यनुपदेशः ॥६॥
अशक्य कार्याय उपदेशः न सम्भवति। उपदिष्टेऽपि न
उपदेशः, निष्फलीमति प्रत्यर्थः ॥ ८॥
अत्र शङ्कत,-
शुक्ल पटवहीनवच्चेत् ॥ १० ॥
खभावस्यापि नाशो दृश्यते, यथा पटे शकत्वन रागा;
दिभिः, वोजस्य चाङ्गुरजननात् ॥ १० ॥
बश्व स्वत: मिडले भूचितं दो कि गवन् पार भगवान सूबकार:, खभावस्येति।
-पनदायित्दान-शाशतत्वात। पननुहान लक्षणं-मोक्षसाधनोपायशास्त्रा
पननुष्ठानलपमेव तथास्त्र याप्रामाण्यं. प्रमतांमति शेषः ।
पप्रधान --विमाशात। तनासाथ-बश्वनाशाम। अनुष्ठान-मोक्ष-
साधनो भूतज्ञामहंतूनां शमदमादौनाम् इत्यर्थः। अशक्यमिति, इष्टसाधनत्वज्ञाना.
भावान अतिशयः ॥८॥
मोचसाधनोपटंगशास्त्रस्य केनचित् विप्रलम्भकेन प्रपौतत्व माशला सविरारपाव
मूवमुत्यापयांत, शदिति॥९॥
बश्वस्य स्वाभाविकत्वं प्रकारान्तरेण समयितुं सूबकार: शते इति योजना।
पत्र सूवे बोनपटं बीजगतारजननशकिपर तथा बीजे या या. परमनिया
भक्ति. तम्या: प्रहरमननादनन्तरं यथा नाशी दृश्यते, तथा स्वाभाविकखापि पात्मनः
बन्ध तत्त्वज्ञानानन्तरं नामो भविष्यति इति पूर्णपक्षाशयः ॥१०॥

·[१०]
सायसूत्रत्ति:।
सिद्धान्तमाह
-
शक्त्युद्धवानुवाभ्यां नाशक्योपदेशः ॥११॥
सत्कार्यसिहेर्न पटस्य शौक्ला नष्टं, किन्तु रागादिना
अभिभूतं. क्षालनात् पुनरुडूतम् । अङ्गुराजननादपि वीज न
नष्टं, किन्त्वभिभृतं, तस्य च पुनरुद्यो दृश्यते, वस्तुवैचित्रवाद;
अथवा योगिसल्याटिभिः तच्छताविर्भावात् ॥ ११॥
नन्वात्मा स्वभावतो न बहः, किन्तु कालवशाहको भवि.
थतीत्यत पाह-
न काखयोगतः, व्यापिनो नित्यस्य सर्व
सम्बन्धात् ॥ १२॥
भवतु पयं, यदि तस्य कदाऽपि कालयोगः स्यात. म पाता
नित्यस्य व्यापिन: सर्वकाल सम्बन्धोपाधित्वात्। नित्यस्येत्यनेन
सर्वकालसम्बन्ध प्राप्ते "व्यापिन:" रत्युत्तरसूत्रपालोचनया
सम्यगायातम् ॥ १२ ॥
-
मिसान्तसूबमवतारयति, सिंहातमाहति ।-
।-शतयुद्धवानुभवाम्यामिति,-
शराविभागतिरोभावास्यामित्यर्थः । तथा च यावत् पटो कोज का पति ते..तावत्
समता शुलता पहुरजननतिष अवतिष्ठते एक; परन्तु पटे रक्तादिममवधानेन
शलताया: तिरोभावेsia पुन: प्रक्षालनादिना तया: पाविभांव: नासम्भवी। एवं
गोजेऽपि पडुरमनिकाया: शत: तिरोभावे कालरूपोहायक साधन पतीतत्वात
पाविर्भावामभवऽपि या शतिः सा याबहोगम पतिष्ठते एक रथकीकरणीयम् ।
तो पीमिति
तद्गतारमननयतिपरम । अभिभूत-तिरोभूतम्।
बस्तु चधान-मानचिनात् ति; तपा च पडुरनमनशको सहकारी-
भूतस्य गलरूपमाधम बचिवधात साधनान्तर वैकक्षण्यात योगगतायाः पर.
ननिकाया: शो: तिरोभावानन्तरं न पुनराविर्भाव इति भावः । ११॥
कालवणात पात्मनः बनवमति इति पडायां निराकरणस्वमवतारयति,
मनु इति। -तिकारमतेन "न्याविन:* पति पदम उत्तरबस्थाम, बनिन् सूवे
सम्पातायातम्। सुगममन्यत् ॥ १२॥

·प्रथमोऽध्यायः । [११] . देशवशाहहो भविष्यतीत्यत पाह,- न देशयोगतोऽप्यस्मात् ॥ १३ ॥ व्यापिनो नित्यस्य सर्वदेशमम्बन्धादिति ॥ १५॥ प्रथावस्थातो बहो भविथतीत्यत आर.- नावस्थातः, देहधर्मत्वात् तस्याः ॥ १४ ॥ तया:,-अवस्थायाः। देहधर्मवादित्युपलक्षणम, पपरि- वामित्वादिति परमार्थः ॥ १४ ॥ पात्मनोऽप्यवस्था भविष्यतीत्यत पाह- असङ्गोऽयं पुरुष इति ॥ १५ ॥ "प्रमङ्गो द्ययं पुरुषः" [वह. उप. ४ पध्या० ३ ब्रा. १५ मन्त्रः ] इति श्रुतिरस्ति, मा बाधिता स्यात् ॥ १५॥ कर्मवशाहको भविष्यतीत्येतत् दूषयति,- न कर्मणा, अन्यधर्मत्वादतिप्रसक्तेश्च ॥ १६ ॥ देशविशेषयोगात पात्मनः बन्ध इति मत निगक भूवातरमवतारयति, देश. बशादिति ।-पूर्वस्वे "मिय" इति "व्यापिनः" इति च पश्यमास्मिन मूवे समावर्षीयम, एकेन पदेन निर्वासयोगात. ज्यापिनोऽनियले ममानकालिका सर्वदेशमम्बश्वम्भवेऽपि भतभविष्यतो: देशयोः पमन्वन्धात्। नित्यम्य अगुन्न चपास परिच्छितया मदेशसम्बन्धाभावात इत्यत: पदस्यमेव बादशसूवात बयोदशसूत्रे उलयबाद, न्यापिनो नित्यस्यति ॥१३॥ बन्दस्वाभाविक व मतं प्रकारान्तरेण समर्थयमानानां मतं निगम मुबान्तर- मुत्थापयति, पति-सूवे परखापदं बाल्य-यौवन-भरादिरूपदेवमपरं परिणाम - तथा परवा॥१४॥ पामगोऽवस्थावत्त्वे टोकं पृच्छन् स्वमवतारयति, चामन ति।-- श्रुतौ पात्मनः नयाधमांनाश्रयत्वरूपामत्व म्य निर्विवाद प्रतिपादनात् आत्मनः बाल्य यौवनादिपपरिम: न बटापि सम्भवतीति भारः॥१५॥ पष्ट मगादात्मन: बन्ध इतिवादिनां महं दूषयितुं मवमवतारयति, कर्ममा हिति।-बर्मपा-कर्म जयपापपुण्याम्यामिति भाषः। पन्यधर्मवान-मालवा, ·[१२] सासासूबहत्तिः । । निर्गणत्वादात्मनः कर्मणोऽनात्मधर्मत्वम् । ननु अन्य. धर्मेणापि कर्मणा बहो भविष्यति ; तदयुक्तं, न ह्यन्यधर्मेण अन्यत्र किश्चिटाधीयते, विश्वस्य वैचित्यानुपपत्तेः, पतिप्रसको शेति । मुक्तात्मनामपि बन्धप्रसङ्गोऽन्यत्वाविशेषादिति ॥ १॥ दूषणान्तरमाह.- विचिवभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे ॥ १७ ॥ दृश्यते केचित् सुखिन: केचित् दुखिनः । न चानादौ संसारे केनापि सुखहेतु कर्म टुःखहेत कमै वा न कृतम, अन्य- धर्मेणान्यव कार्य जनने सर्व सुखिनो दुःखिनो वा स्युः ॥ १७ ॥ अन्यधर्मा अन्यत्र कार्य जनन प्रातिरव नियामिका भविष्यति। यं पुरुषं प्रति सा प्रवर्तते तस्य बन्धो भविष्यतीत्यत पाह,- प्रकृतिनिबन्धनाच्चेत्, न; तस्या अपि पार- तन्वाम ॥ १८॥ प्रततरपि व्यापित्वात् सर्वपुरुष सम्बन्धाविशेषात् कर्मणा रूपद्धिधर्मत्वात । पति मनि विश दयनाइ. मुक्तात्ममिति । - पन्ध अन्यत्र फलयोगाङ्गीकार वि विचित्र न स्यात् स्थाच मुक्तात्मनामपि पुनबन्ध: इति तात्पर्य्यम ॥ १६ ॥ पन्धमा पनि फलयोगाजीकारे भोगचवामप्यनुपपन्नमिति प्रतिपादयितुं सुबमवतार या दृषणान्तरामांस ॥ १७॥ विषिजगदिमांधाया: प्रकते: स्वभावार्टव सस्यचिदात्मनः मुना त्वमिति व्यवस्था भविष्यति sfi मतमपि न विचार समित्येतत प्रदयि सूबान्तर मुत्थापयांत, अवधति ।-प्रतिनिबन्धनान-कसकपकारमान, पात्मनो बन्यः इति शषः। प्रतिनिबचनेति पा-बचनेत विशेष्यपटमह्यम् । प्रात: साकारविरहिताया श्रात्मबन्ध हेतुत्वे दापमावि कुर्ववाह, परपोता- व्यापिलात-विमुत्वात्। च्यापित्वे किमावावमित्यक्ष सर्वकषेति। . भाज ·प्रथमोऽध्यायः । (1 - विना न नियम इति तस्या अपि कर्मपारतन्वाम् । तव चोतो दोषः ॥१८॥ यदि प्रत्यादिनिबन्धन प्रात्मनो बन्धो नास्ति. स्वभावेनापि नास्ति, तहि मोक्षशास्त्रापटेशो व्यर्थ: स्यात् ? त्यत पाह- न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभावस्य तट्योगस्तद्- योगादृते ॥ १६॥ शुद्धेति-गुणासङ्गो। बुद्देति-वच्छः । तदयोगः,-बन्ध- योगः। तद्योगादृत-प्रतियोगाहते। अविवेक বিনা नात्मन: कदाऽपि बन्धः, किन्वविवेकाहन्ध त्यभिप्रायः । सच शास्त्रोपदेशात् नाम वेदितव्यः ॥ १८ ॥ प्रथाविद्यया तव्य बन्धो भविष्यति ? त्यत पाह,- नाविद्यातोऽपि, अवस्तुना बधायोगात्॥२०॥ अविद्या हि विद्याप्रागभाव: प्रध्वमाभावी वा। उभयथा- कर्मपारतवा-मांधीनत्वम। तब-कर्मपारसन्चा। तो दोष अति- भोगापाofnma दोषो शेय: ॥ १८॥ बबल वापिकावर निराय चौपाधिसत्वपचं व्यथापयितुं सूखमत्या. पत, यहोति ।-योग:.-बन्ध योग: । सदयोगात-बिवेकमबलातहनी अविवेकपट न विवेकामा परम. अपितु खवामिभावापरपय्यांयम अनाटिमस्कारा. मकामयसयम: - संस्कारः बहिनविन्ये प्रतिबिम्बामना खच्च स्फांटके मानवाबोरियतासम्बका पोवाधितया स्थित: पात्मन: पोवाधिक. बवाब प्रभवति मति निष्कर्षः। मानये नौदपस्यापि पात्मन: प्रतिविम्यवाह प्रामाणिक मायागर्थेभ्युपेतम ; यथाराचाया:.-"तचिन् चिद्दपणे मारे पमानान्तुहरयः। समस्ता: पतिविम्वन्ति मरको तटमा: । इति ॥ १९. वादिमहासान मारेण पविदाया: बवतुत्व निगन सूक्षमतारयति, बथेति ।-विद्याया: प्रागभावरूपत्व प्रथ्वसाभारुपले वा भयचापि पभापता पापाता। आभार प्रतियोग्यारीपनिबन्धनविलवामितवाल- सा-२ ·[१४]] सायसूतहत्तिः। ऽध्यवस्त। म चावस्तुना वस्तुनः पात्मनः सम्भवति बन्धः ; तस्मादविद्यया बन्ध इति व्यपदेशमावं, न तत्त्वम् ॥ २० ॥ विद्यातोऽन्याऽविद्या वस्तुभूता भविष्यति ? इत्यत प्रा,- वस्तुवे सिद्धान्तहानिः ॥ २१ ॥ अस्माकं तावदविद्याया: सद्रूपत्वे नाशाभावादनिर्मोक्षः । प्रतिनान्तु अविद्या न तात्त्विको। इतवादिनान्तु अनादेवस्तु- भूतस्य तय नाशाभावादुपदेशानर्थक्यम् ॥ २१॥ दूषणान्तरमाह,- विजातीयद्वैतापत्तिश्च ॥ २२ ॥ যৰিা মুনানি নিয়ন্সনু विजातीयतत्वम् ॥ २२॥ वैद्यतया वस्तुत: स्वातन्त्रण व्यवहारानतिया पवनता, स्वयमेव यास्त सापेक न सिहं तस बन्द प्रति कारणलं न सन्मतिमिति सूपाय:। व्यपदेशमावम- उतिमाम। तवं-बारबम ॥२०॥ बांगवानन्दम्य सायाचित्यम ते सामान बन्धानुपपनि प्रदश्यं तस्याः विद्या- पिरोधिभावरूपत्वमित्यकीय ये तपाभूतया विद्यया आत्मनः बन्धमौकुर्वन्ति, ताम् निराकत बममतारपति. विद्यात: डial-वस्तुले - मट्रपत्वे । सिद्धान. हानि:,-तमादिसिद्धानहानिः। माऽस्तु प्रोतबादिपचे पविदा या बव:, खमते पण्ािया बन्नः कथं नामोकियते? स्वत बार, पबामिति ।-या सिडान्स विद्याथा: पत्ले 'नासतो विद्यते भारत नयेन नित्यत्वेन तया बन्धखोकार मोच-मालि सभावना; विमान्तु विधायासात्विकत्वाभावात मिरान तया बन्ध: सांता न केवल मानांमषामेव रेतबादिमा मले भारुपया विद्यमा वात्मन: बसाल्पना न सन्भवति स्यं तत् प्रदयितुमार,-रेतवादिनामिति । २१॥ पविदाया बसमादिनां मते दूधपान दयितुं सनातरमत्यापयलि. दूधवातार मिति।- सवे विजातीयप विच, क्षण्य मामभिनये मति पागभावाप्रतियोगिसट्टपत्यम ; सपा, बेदान्तिम अवभिनस प्रपत्र या सत्त्व: wated, तन मागभावप्रतियोगिस्टूपतया, न व पागभावातियोगितथा ; अविनाः ·प्रथमोऽध्यायः । [१५] प्रथान्यपदार्थानामोदृशो गतिः। भविद्या तु वस्तुभूता- नादिरपि विनयति ? इत्याह,- विरुद्दोभयरूपा चेत् ॥ २३ ॥ भन्योऽन्यविरुदपा पनादिरषि नाशात्यागभावरूपा ॥२३॥ उत्तरमा- न ताहकपदार्थाप्रतीतेः ॥ २४ ॥ न कुत्रापि केनापि ताहक पदार्थ: प्रतीतः ॥ २४ ॥ यद्येवं, प्रत्यादीनां षट्पदायवैधात् कुन प्रवेशः ? इत्यत्रा,- बात मटूपत्वे पनाडिवे ब्रह्मभिन्नत्वे - पोक्रियमा विजातीयं तं सुसंरा- मापमिति सूक्याशयः। ता. परतवादिमते ब्रह्मपलायन पारमार्थिक सत्त्वं प्रपत्रस्य व्यावहारिकं सत्वं, तज्ञ प्राममावप्रतियोगित्वपम. पांवाया- मनायित्वं दसौत, सदा तस्य व्यावहारिकसत्त्वं नमति पनादित्वाटे, तथा, पारमार्थिक व्यापारिकरुप हिविधवेलक्षण्यरूपं विजातीयतत्वमविद्यायामापतति इति स्वस्थ निष्कष्टाय: बोध्य: ॥ २२ ॥ अविद्याया एताहालक्षखानीकारे का अति:! स्वायजामूवमवतारयति, पचापदायांनामिति ।-अन्धपदानाम-वविधाभित्रमागमायतियोगिबस नाम । हमी गति:,-ध्वं मप्रतियोगित्वम। वस्तभूता-भावरूपा। पनादिः,-मागभाषा- प्रतियोगिनी। विवाति-वस प्रतियोगिनो भाति । तथाच, मागभावातियोगित- विशिष्टसत्त्वस्थ वसाप्रतियोगित्वब्याप्यत्वम इति सोकसिकमा व्याप्य व्यापामावी नामाभियोकिय से, विन्तु विद्याभिवत्वरिपागभावाप्रतियोगिव मस्तित्वयैव शातियोमित्वव्याप्तिः इत्येव्यायापकभावानजीकारक पनादेपि बवियाबा: - विनाश: सभाति रति महासूबतात्पर्थम ॥ २३॥ उत्तरसूबमवतारबति. उत्तरमातिा-सपा, मापस्य प्रागभागाप्रतियोगिनः गानः कचिदपि पिनामादर्शनात तापदायसीकारः प्रामापित पनि प्राषिARNimसमस्यादीनां नाति बापि ·[१] साडसूत्रवत्तिः। - न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् ॥२५॥ स्पष्टम् ॥ २५ ॥ यद्यनियता: पदार्थाः, कथं पविंशतितवम ? इत्यवाह,- अनियतत्वेऽपि नायौक्तिकस्य सङ्ग्रहः, अन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वम् ॥ २६ ॥ षड़ेव पदार्था इति न ब्रूमः, न तु युक्तिसितमपि मानो. कुर्मः ; अन्यथा बालोन्मत्ततुल्यत्वम । तथा च- नद्याप्तवादात्रभसोनिपतन्ति महासुगः । युक्तिमहचनं ग्राह्यं मयाऽन्यैश्च भवहिधैः ॥ २६ ॥ बौहपक्षं निरस्थति,- नानादिविषयोपरागनिमित्तोऽप्यस्य ॥२०॥ पस्यात्मनोऽनादिविषयवासनानिमित्तो बन्धो भविष्यतीति न। प्रस्माकं तावदासनया सहात्मन: मम्बन्धाभावाहन्धाभावः । चतारांत प्रांतपादयितं सूकमवतारयति. योगामाता-वयं-सायाः, षट्पदार्थ- बादिमः, -हादिपदार्थवादिम:, उत्तरोत्तरमादपदर्शनात सवस्थाऽऽदिपदेन याविनाएमा तोदिपदार्थवादिनः ॥ २५॥ अनियतपदार्थ स्वीकार सिद्धान्तविरोधमाशमानस्लनिराकरणाय सूबममतारवति, यनियता: पदार्शति-तो याप्तवादाति लोके "न ह्य प्रवाहान रति पाठान्तरं दृश्यते। तब "अमवाद" पदं नियुतकवचमपरं. वा. नियुक्तिकात चप्रमाणात वचममावात् नभमा महामुरा न निपतात यन्वधी द्रष्टव्यः । चाम- पादादित पाठे-"बाप्तवाद' पदं प्रमाणत्वेनाभिमतवापर, न तु वास्तवप्रमाण. बपनाम ; वाले उत्तरपन्यामहति: दृष्टया । २६ । वाहविषयाचं क्षणिकत्वमकीकृत तपासमया जीवस्य बन्च पति वदत बौहप्रभेदानां मतं निराकर सूबमत्यापयति, बौडपक्षमिना-सूवे अपरागपर बासनापरम। प्रख पात्मन: वारूपेण पनादियां विषयवासना तांत्रमितो बन्धी पमा- सायानाम्। वासनया-बुधभूतवा। बामनः- ·प्रथमोऽध्यायः । (१०) ........., बौनये स्थिरण्यात्मनोऽसत्त्वाहासनाया अपि तावत्काल स्थित्यभावात् को बन्धः । इति ॥ २० ॥ वाद्यवस्तूपरागाहासनासन्ताननात्मसन्तामय बन्धो भवि- थति इत्यत पाह,- न, वाद्याभ्यन्तरयोरुपरजोपरचकभावोऽपि देशभेदात् सुघ्नस्थपाटलिपुत्वस्थयोरिव ॥ २८ ॥ याच्येत रवि-जन्नभाजनयोरवि दृष्ट उपरन्जयोपरञ्जक भावः, तत्र रश्मि सम्बन्धादुपरागः, अत्र तत्सम्बन्धो नास्ति । वासमाहारण चेत् ? न, तावत्कालास त्त्वात् कथं सम्बन्धः ? - निर्मकस्य इति भावः। बोइमतेऽपि ताशवासनया नात्मनो बन्यो भवितुमईति इति दयितमा,-बौद्धमय इति ॥ २७ ॥ बिरामन भावेऽपि विज्ञानसतानरूपम्य पात्मनः वाद्यविषय: सर वासना. हारे य: सम्बन्धः स एव बहेतरस्तु ? इति वदतां बौडानां मतं निराक मूवम् अवतारगति. वाद्य वस्तु इति ।-वाह्य स्तुभियं उपराम:,-सम्बन्धः, सविवर्ष प्रति गायत, तमान मनिता तिरस्कारसमूहात्मकम बासनासन्ताने पात्म. तानस्य-पिकविज्ञानप्रवाह, बन्धः,-दुःखयोगित्वम। सूवे बाघपट क्षषिक. विषयमनामपरम, पाभ्यन्तरपट क्षषिकविज्ञानसन्तानरूपात्मपरम । परभनीप. रवकमाव:,-यज्ञाभार: यर्थः । तथा च, बाह्यः विषय: साम्यन्तरस्य पिकविज्ञानप्रवासात्मनः बन्न प्रयोगक: शेयजामावोऽपि तयी: देशभेदात् न सन्धमति। तब दृष्टान्तमा: सूबे, सुघ्नस्थेति । -सुनः,~पाटलिपुत्त्रात् म्यवहितः देशविशेषः। शरते, याच्येत पति - उपरोपरमकमाव:-प्रकाश्यप्रकाशकभाषः। क्षम गले उपरान: काश्यत्वमा पत्र प्रसते बाह्यविषयात्मनो: तमम्बन्धः यथोक्त. सेवाभावपयोनविकर्ष इति शेषः। नन्वस्त पासव हारमित्यागरते-वासना. परिवेति। परिहरवार नति-तापल्लालामत्त्वात-दुःख योगरूपबन्धकास- पन्नासवान पदासत्वं विषय वासनाया; पात्मनपति वियस्वैवेति यम्। ॥ .

·[१८] मायसूत्रवृत्तिः। मन्तानस्य चेत् ? यदि मन्तानी व्यतिरिताः, मिहान्तहानिः । अथाव्यतिरितस्तथाऽपि तेन तत्र किञ्चिदाधेयम्। प्राधानन्त्व- शक्यं क्षणिकत्वात् । अनाधाने किं तेनामत्कल्पेन ? पति ॥ २८॥ मा भूदामनया प्रान्तरोपरागः, छात्मनो व्यापित्वाहा होक- देशनात्ममम्बन्धादपरागो भविष्यति ? त्यत आह,- हयोरकदेशलञ्चोपरागान्न व्यवस्था ॥ २६ ॥ एकात्मवादिनां सर्वदा लब्धविषयोपरागादनिर्मोच इति नास्ति व्यवस्था। नानाऽऽत्मवादिनान्तु सर्वेषां सर्वार्थः सम्बन्धात् एकदा तुल्य ज्ञानोत्पादान व्यवस्था ॥ २५ ॥ सन्तानव माऽस्तु मन्तानिमां यायित्व, सलामत थायित्वाभ्युपगमेग ताटकमबन्ध मुकार: पति भरतं.-सन्तामति। धितमा, यदौति।-सन्तामो-मस्तानातपाती, व्यतिरिक्त:.-मनगमान व्यतिषित, सिद्धान्तहानि:.-मार्वेषामेव भावानां चणिक त्वम प्रति मिद्धानहानि:, सन्तामण्य स्थायित्वाभ्य पगमादिति भावः । सन्मानिध्य: अन्यातरितात्वे दोषमुहावयास, पति-तथा च. सन्तानी यदि सन्तामाभ्यतिरिक्त स्यात. तथाऽपि न बोइन ये बन्धोपपतिः। पापपत्तो हेतुमार, नापीता-तन-विषयौपगगेनकिश्चित-अतिशयाख्यं बन्धयोगक, बब- मोक्षयवस्थोपपत्तये इति शेष:. आध-जनमोयम, बामनि पति तात्पयन। माधानम्य अशक्यत्वे मार, पवित्वादिति ।-तथा चषिक: भाग: पनि सन्तानान्त:पातिविज्ञानेषु पात्माऽपरपयांयेषु न कश्चित पतिशय: नायितुं शक्य: । माऽस्तु पाधान. किं तेन । त्याशया. पनामाने ति।- -ग-बाय- विषयोपगेन, अबकल्पेन अतिशयाननकत्वानपषमा-खाम्यतिशयस पजनमेन पपत्कल्पेन-पकिश्चित्करे॥२८॥ पात्मनः अन्यापित्वपक्षे वासनोपरागं निरामय व्यापित्वपक्षेऽपि दोषमुक्कामयम् सुबममतारयति. मा भूदिति। -यो,-एकात्मवादिनामाऽऽत्मवादिनी: । एसिव देश व विषयः सम्धोपरागात मातमपात न बन्धमीचयोव्यवश भवितुमति वियवात्पर्यम् । २९ ।

·प्रथमोऽध्यायः। [ej ? - शकते.- अदृष्टवशाच्चेत् ? ॥ ३०॥ यद्यपि मर्वदा सम्बन्धात् सर्वत्र ज्ञान प्रसन्येत, तथाऽपि यशाहटेन यत् जान जन्यते तदेव तस्य कारणमिति न सर्वत्र जानम ॥३०॥ दूषणमा- न योरेककालायोगादुपकार्योपकारक- भावः ॥ ३१ ॥ दयोः,-कर्तृ-भोक्तोः, एककालायोगात्-एक कालिका; सत्त्वेन, न उपकार्योपकारकभाव: सम्भवति ॥१॥ शकते.- पुत्वकर्मवदिति चेत् ? ॥ ३२ ॥ यथा पुत्वेष्ट्याटिनाऽविद्यमानस्य पुत्रस्य संस्कारहारोपकार: क्रियते, तथाऽवापि भविष्यति ॥१२॥ सिहान्तमार,- एवाव प. शहाबमवतापयति, भरत पति।-अदृष्टमेव वधमुक्ति व्यवस्थापकं भविष्यति अति सासूबतात्पर्यम। तटव त्तिकारः पञ्चति. -यदापोति ॥ २० ॥ दृषकसू व मुत्याप यति, दूषणमिति ।-यो:,- भावो:. कालायोगात- एकपाबानपानात. पिकत्वादिति भावः, उपकापकारकभावः,-वं. बत्तिवतव्यापारण परवत्तिमो गोल: फखभोगहेतुभूतः सम्बन्ध: चार्योवजारमापदार्थः ॥३१॥ एपनि काले समाधिमोरपि का मोकामगो: यषोतोपकार्योपकारक. भावे दृष्टान्त मुहावयन् पूर्वपक्षी पडते पति योजना। सूवं विखना- अति।। पतिदये तामिहिरेवाब दूषणं भविष्यति इति दयन् विहान- ·[२०] सायसूवत्तिः। W.w.wmv . नास्ति हि तत्र स्थिर एक पात्मा यो गर्भा- धानादिकर्मचा संस्क्रियते ॥ ३३ ॥ खमते तु पात्मा अनादिनित्य शबुद्धः, तदुद्देशेन वि- त्यागादयो युज्यन्ते इति ॥ ३३ ॥ पात्माऽस्थिरबोध इत्याह, स्थिरकाOसिद्धेः क्षषिकत्वम् ॥ ३४ ॥ सत्वमर्थक्रियाकारित्वं, तच्च क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्त, तौ चाक्षणिके न सम्भवतः । अतस्तो क्षगि कत्वमापादयतः ॥ ३४॥ सूबममतारयति, विकासमाइति ।-सूखे 'त'-पटं बोहमते इति परम ; तया, पुचकामपरित दृष्टान्त: बौइपचे नोपकारायालम। तन्मते शिरस्य कचिदात्मनः बभावेन गांधानादिम संस्कारावात् । संस्कारो दिमाम पायिनी बस्तुनोऽवशारप्राप्ति:, सा चरिकतया अभ्युपगम्य मामासु विज्ञामन्यनिषु पधं नाम समवेत? पात्मनः स्थायित्ववादिनां मते तु सम्भवति पिघा जनितेन गांधानादिकमा पुचात्मनि संस्कारधामम इति दर्शयनार, पात्माऽनादिरिति । तद्देशन-बिरे मात्मनि संस्काराधामोशेग इत्यर्थः ॥१३॥ सर्वेषां भावानां चायित्वे सत्त्वम पसन्नवदुक्ति कं मन्यमान: मनवादी गौर भरते. थिरेति ।-विराहस्तुनः कार्यस्यासिडे: पिकत्वम प्रत्यन्वयः । बर्थ नाम स्थिरात बस्तुनः कायं न मध्यति ! ति प्रतिपादयनार तिकार:, सत्त्वमिति ।-पवायमाशयः,-जगति ये भावा: साया समुपवम्यन्ते, तेषां सत्त्वं प्रति विवाद थैः तेषां सत्त्वमभ्युपगम्यते, ते: पर्य मामी यदि गात. तदा एतस्कार्यम उभयवादिमिडमपि न स्यात् इत्येवमेव उत्तरं दीयते। तबार, सर्वेषामेव भावानां तत्तकायननत्वमेव सत्त्व प्रति पालतं भवति। एतदतिरिक्तस्य सत्वस्य कस्यचित पदर्शनेन पगभ्यपगमान। काय कामकं युगपत भवति, उभयचाऽपि स्थिरावकारणात तान समति सपा ir, यस क्रमेण कारणेन बहना कमिकाकाम बमिका वाकाथ्यांणाम उत्पाद निबिरपादी माते, तापभावादिभिः बोडे विकलात्याय नम तापन ·प्रथमोऽध्यायः। [२१] - परिहाति,- न, प्रत्यभिज्ञाबाधात् ॥ ३५ यद्यपि सहकारिसद्भावामदावाभ्यां करणाकरणन्याय: .. ते विकल्पा या कमिसार कार्यालयमात कारणात शिरत्वेन जन्मतात वादिभिः अन्यत्वे गाजौकियन्ते, ना बस्तु क्रमिकका प्रथम कार्योयत्ते- रमारमवितेनबाटो हितीयकार्योत्पत्ति बाये हितीयकात्पित्तिा प्रथम तीवचनांदेश कार्यस्थ उत्पादनमा:. पांत उत्पत्रप्यावि कायस्य वितीयक्षणे बारमावेन पुनरुत्पाद:; एवम अनुत्पत्रानामपि तायादिवानोगामाप काय्यां कारसमकागदेव प्रथमचणे हितोय. उत्पादसा:। अन्त्ये बारपत्वेनाभिमतब हितया दक्षणात्तितया सिध्यत्येक सतरा पिकत्वम ति. उभयवाऽपि पसना हिरवे दत्तगलाखिपमाः। एम एमालारणात चायित्वेगाभिमतात प्रथमच या युगपर्टव बहमि काथ्यांवि समुत्पखान्ले, तर बार तारबहकार्योत्पत्तरमा तिौबतोयादिक्षणे वति न वा: वर्गत पेत चारपणावादेव तेषां कार्यलेन सम्मतानां बहूमा वसनां रितीय तोयादि. पुनरुत्पादसा:, कारणय विद्यमानत्वात; न वत्तं तदा गत स्थिरत्व. बादेन अनुभवत: पाशारज्जुरेव भावानां स्थिरत्ववादं पति पति सुधीभिरपधारतीयम्। तो कयाकारित्वमित्यस्य कार्यजनकत्वमर्थः, तर पक्रियावाग्विरूपं सत्त्वं कमाकमा कमिवामिभकार्योपादाम्यां व्याप्त तोकमाक्रमोपषिके चिरतबा पडोकबमाणे भाव नसभवतः, कामकागम पकमिकास कार्या पुनवत्पाद प्रमादिति शेष: । ३४. तदेतत् भावादिनां मतं परि सूखमुत्यापयति, पगिरतीति।न, चरिकत्वं भावनामिति शेषः । तसतमा, प्रत्यभिज्ञ बावादिति।-प्रत्यभिज्ञा नाम पूत्तितया प्रमितस्य बस्तुनः पक्षपत्तितया प्रमितमस्तुमा मा अभिवत्वेन साचात्कारविशेष:, पसना चरित्वे तसा प्रत्यभिज्ञाया: सौरव गोडेतरः हानिक प्रातच प्रमाणवेग अभ्युपगतामा प्रामाण्यमसात् न सपा भावानां चरियल पनि कमिति सूत्रयः । प्रत्यभिजाबा नाऽपि यः प्रमा: पपापो निराक शक्यते इति यात, बचपीना- एकनात एक बारपार कमिवाति पक्रमिवालिया .

·[२२] साडसूत्रवृत्तिः। स्थिरसिरिः समाधेया, समाधेया, तथापि सर्ववाद्यविवाद मिहत्वात् "स एवायम्" इत्यबाधित प्रत्यभिज्ञाबाध उक्तः। एतदन्यत्र प्रपषितमिति ने प्रतन्यते ॥ ३५ ॥ दूषणान्तरमाह- श्रुतिन्यायविरोधाच ॥ ३६ ॥ श्रुतिगह, “अस्ति जन्मान्तर्गपभोग्यभोक्ता पुरुषः । न्यायब, को नामानुपभोग्य कर्मणि तत्साधने वा प्रवर्तते ?"। यद्युच्येत बायांकि समुत्पबन्ते ; अपि । बहुभिरंक कारण: मिलित कार्यस्योत्पात: मामा. किकी; एव हितोयादिपणे प्रबमानोत्पत्रिकायस्य पुनरुत्पादप्रमा: क्षमा मादिभि: प्रदर्शितः न यानासा:. प्रथमचीत्य नं सायं प्रति यानि कारणानि तस पायंकोत्पत्तेः प्रामिणतानि, तेषां बस्यचित प्रागभाबाद: विनाशात् पर. स्परमितमध्य साहा रितीयाभिषणेषु प्रथमणिय बायस्य नास्ति पुनरुत्पाद. प्रति कारपतया पडोक्रियमाणे भाये सबपि धिरत्व नास्त काचित् जापत्तिरमुपपत्तियां ति यद्यपोत्यादिपन्य तात्पर्यम् । तथा च एताप्रमाणप्रयोगादेव भावामा चिसापनवेऽपि भिम । इति anा कवलाया: प्रत्यामज्ञाया एक प्रमाणवेग खोकार:तिमातापर्य गडा परिमार, तौति ।-वारिसहागासहायवशात कारणविशेषान बायविशेष: सित पति भवत्येव पारावारण व्यवस्था पति वायशषिकमतानु. मारिभिः समिकरोकियमाणेऽपि न सवांटिभिः बौशादिभि: विमानाविक तयापनेन प्रमाणतया पौकियते इतितपावधी व्याय: विवादयस्त एक प्रयनि- जावान्तु नास्त्येव पवापि वादिनः प्रामाण्यमा ति सबंवादिमिहत्वात तत्- प्रामाण्यस्य मेव सरीता मुकता तितिकारलेखखरमः । एतत-पावाद दूगम, पन्धव-"दृष्टान्नासिडे: इगदि यिमसूबन्याख्यानावसरे ॥१५॥ "सएप बनायुपी यजमानोऽसमा बोकं पाति- "अविनाशी वा परेपामा विकिनिधर्मा यादिश्ते: निषिता प्रतिपादयनार, पोति ।-पव पुरुष. पदन देन्द्रियाव्यितिषिताविकैम तदभिवतया पारमा मन्बमान: शुडबुद्धसता. खभाष: नौर: पाधः, तोषन्मान्तरीपभोग्यभीत त्वसम्भवात् । सूबोबायं विख. बाबापता-पायदेहादिब्यतिरिकाबाबिमः पालनः बभावे. .

·प्रथमोऽध्यायः। [२३] कारुणिकानां विरागात् प्रत्तिदृश्यत, तन्त्र, तवापि तदुपकारेण खधर्मलाभात्, धर्मानभिसन्धानेऽपि मोक्षसाधनत्वात् ॥ ३५ ॥ दूषणान्तरमाह,- दृष्टान्तासिद्धेश्च ॥ ३७॥ सर्वस्यैव हि पक्षप्रवेशानास्ति दृष्टान्तः । पप्रवेशे म एवं थिमः। प्रथ तस्यापि क्षणिकत्वमन्य हेतुना प्रमाध्यताम् ? तावि दृष्टान्तासहिगिति ॥२०॥ क्षणिकपक्षे एवार्थक्रिया न सम्भवतीत्याह.- . - माशाताभ्यपगमप्रमस पवाब न्यायपदाणे द्रष्टव्यः । पात्मभोगे विपक्रव्यापि पर. दुःखहामाय प्रति प्रतिवन्धिवेग समुजावयति, चाकणिकानामिति । •षणावयविनि. मुंशानामपि सम्यासिना या बोक्दाखपापाय पत्ति: मा न तेषां भोगफलिका, एपने भोगपथ्यंन्तथायिन: : पभावेऽपि प्रतिरूपपद्यताम ! तिहि पूर्वपक्षिां तात्पर्य, सतत निराकृतात। -तवापि-कारुणिकानां विरागात प्रवत्तायपि, तदुपकारण-दुखिनो दुःखमहापापोपकारः, वध लाभार-बाशानामपि कालिकानां पुण्यादयादिबयः । ननुन ते रागरुषवत तमभिसवाय तेषु परोप. कारादिष प्रवन्त इति कामनापिरहे। कुतोषां धर्मलाभ: । यातायाम उत्तरमा, धर्मानभिसम्वनियोति ।-पान, तेषां कामनाविहे भोगमाव- फलक मानदयेऽपि चित्तडिज्ञानोत्पत्तिहारा कोचफ कर्मोदय सभात मोनापत्ति: सम्भवतीति भावः ॥ ३८. प्रकारान्तरण चपावाद निराक सूबमवतारयति. दूषणेति ।-मामेक भागमा चषिकत्वमभ्युपगता पौद्धानां मत सृष्टान्त: न सन्मांत केदकधर्मामात्रयस्यै वस्तुत: दृष्टान्तत्वम इति मनायं दोषो दृष्टव्यः । माऽस्तु सवां भावानां पते प्रवेश प्रति चेत् ! तवार, अप्रवेशे रति ।-Nasवकेटक. धर्मानाकान्त तिनदयः : प्रथमानुमाने दृष्टानामा सावच्छेदकामाकान्त. वेग रटं बम्त. हतीयानुमाने पक्षोय तब वारे चयित्वरूपमाध्यम्य मिद्धि- भविष्यति तपोवायियतात्पर्य म; देता हितोयानमानपर्यनावधावनमपि इलासिया अधिकामिति दयनार-बापोति । ३०॥ नापमाहमान सहितया सिस्य वस्तुन एक दृष्टान्तत्वगत इत्यामनाया पडताब.

·[२४] साहासूवत्तिः । युगपज्जायमानयोन कार्यकारणभावः ॥३८॥ मध्ये तरविषाणयोरिव युगपन्जायमानयोः खलक्षणार्थ- क्रिययोः। एतच्चासकटुताम् ॥ ३८॥ पूर्वापरकासमावितामावात् कार्यकारणभावो भविथति ! इत्यत पाह- पूर्वापाये उत्तरायोगात् ॥ ३६ ॥ अपारासरे पापा निराकुन् सूवातरमतारयति. आधिकपचे ज्वेति ।- पो तात्पर्य,-बार्य द्रव्यं सिखसमवायिवारणेनानुगतं सर्वच दृश्यते यत् येनानुगत नतिनमाविकाराखोके दृष्टारम; पाच कारणकार्ययोःपा. सानोपादेयभावेन प्रतियोः पाप पूर्वापररूपचपयवसिवम समभ्युपेयम; मार, कार्योत्पादक्ष कारपस सत्वम परग्यामभ्युपेयम; अन्यथा युगपज्जायमानयोः मन्येतरविवारयोः यथा कायंकारभाव: न कस्याप्यभिमत: ता युगपज्जायमानयोः महटयोपादानोपादेयभावः सुतरां दुबंध: पात्। सक्षपाकियो:.-उपादान- पारसतत्समवतकार्ययोरिय:॥१८॥ मा कार्योत्पादकाले उपादानकारमय सत्वं नापेक्षपौयं पूचित सवारपवम पस्त ? प्रत्याशडते.-पूर्गपरेति । तामिमामाश निगम सूब मुत्यापति, पत चाहेति ।-तिमयाधायकत्वमिति कारणं कार्यदय सम्बदम भाव या कायं मुत्यादति इति पृष्ट पपमावादिना किं मामोत्तरं देगम ! बदि नाम सम्बतमेव कार कार्य त्यादयति इति उन बात. तदा निस्कीयः कोसी सम्पन्धो नाम ? संयोमः. समवायः, म्वरूपं वा ? इति: सवथैव कार्योत. पत्तिय सचयाऽभिमत कार्यव्येण सम्बन्धोऽस्तौति वदन मामादी र नामोन्मतवत उपासनीयः न स्यात् । पचासम्बन्वेऽपि पूर्वधपसिंता- मारे बार-बायकारणभावः सम्पद्यताम! पतित भावादिनामभिमर्स पात, तदा घटोत्पत्ते: प्राममान दामपाषापादेरवि विद्यमानतया मृदोष घट. बारम, दामपामादिषु सो व्यवणा समाचल: कात; पर. सिंहावा विशषे दानपाषाणादापि वर्तमानत्वात। मनुबा पनि बसपकारणं काय बमप्यतिमयं जगदेव उदासीववत्वन्तरात व्यातं कारत- मा भविष्यनि ? दानामा प्रदि सत्यपि पूगति लायंस ·प्रथमोऽध्यायः । [२५] भवेदेवं, यद्यतिशयाधायकत्वं स्यात्। तदेव त्वशक्यं, चरिकत्वादिति ॥१॥ एतत् स्पष्टयति,- तद्भाव तदयोगादुभयव्यभिचारादपि न ॥४०॥ हेतुकाले कार्याभावादुभयव्यभिचारादपि न कार्य- प्रास्तां तावदक्रियाकारित्वम्, अयं हेतुरिदं कार्यमिति व्यवहारोपि न स्यात् ॥ ४० ॥ अथ हेतोः कार्यकाले सत्त्वमप्रयोजक, पूर्वकालभाविता- मात्रण भविष्यति? इत्यत पाह, कारपाभावः। .. अभ्युपगतम्य ताहशातिशयानाधाय कतया न कारणपटवाच्यत्वम ? ति , मेवम; एकालय बस्तुनः चणान्तरात्तवस्तुगतासिशयाधायकत्वं न सन्धवटुलिक, तथाविध ६ दृष्टान्तामिहे: : बुधनवतागत प्रतिनिलितार्थः । कचित "उत्तरयोगान" इत्यपि पाठः । पूर्वम्य सणिकतया कारणबामाले सत्तरस्य-कार्यत्वेनाभ्युपगतब्य वस्तुम:. योगात-सम्बन्धात, काले डांस शोषः । নামাখি एवं कार्यस्य वत्तमानत्वात न तयोरुपादानोपादेयभाव: अतिभयाधानहारे सम्म बतीति भावः ॥ ३९॥ सूमिट सबान्तरेव च्या कर्वाणस्य सूकता अभिवायं विजयनार. पतदिति ।- एतत-"पूर्वापाये उत्तगयोगात पति , स्पष्टयति-विक्षणति, मूवकार त शंषः। तनावे इत्यस्य अर्थमा, तुकाले इति ।-पत्र "हेतु हेतुमहावाले' इति काचिक: पाठः. सन साधीयान्। तदयोगात इत्यामा-कार्याभावादिति। उभय- व्यभिचारात्-पन्न यव्यतिरेक व्यभिचारादित्यर्थः; तथा डि. पारणासत्वे कार्य अभावात कार्य काले र कारणामापात उभयभिचार: फलित रति भावः। फलत: अधिकतया पकियाकारित्वाभावेऽपि व्यावहारिकोऽयं कार्य कारणमा: वनाविक इति वादिनां मतं निमितुमार, पास्वामिति ।-या डि, पूर्वापर. बर्षितामा यदि कार्यकारणव्यपदेशः, सदा काय्यांव्यवस्तिमाले बितान सषामेव भावामां कारणत्व प्रसा:; कार्य क्षणे समुन्यमानाम उदासीनानामपि सत्कार्यत्वेन व्यवहारप्रसा: दुनिवार: चपादिमते बात रति तात्पयम ॥४.. 'कार्य काले कारणामत्त्व मप्रयोगकम्” इति मतं प्रकारातरेण दूषयि तम्मान सा-३ ·[२६] साडसूत्रवृत्तिः। पूर्वभाविमावे न नियमः ॥ ४१ ॥ कि भिवसन्तानस्य ? एकसन्तानस्य वा ? भिवसन्तानस्य चेत्-अतिप्रसतिः। एकसन्तानस्य चेत्-निरन्वयध्वंसः । तस्य हि भिवसन्तानेन तुल्यवान नियमः । अन्वयव नास्ति इत्युक्तम्। प्रथाविद्यमानस्यापि हेतुता दृश्यते, यथेषुक्षेपकस्य स्वति।- उत्सापयति-पथ तोरिति। एतद्दूषणमवमवतारयति, पत बाहेति।-पूर्वभाविक मावन नियमः,-पूवंक्षामावतितया पोक्रियमाणे बस्तुनि कारणत्वम इति नियमव्यवस्था न सम्भवति इति भावः। सूबा विखन विकल्पयति, किमित्यादि । -भिन्न सन्तानस्य-भिन्नसन्तानान्त:पातितया अनोकिय माणस्य पूर्वभाविनः चणिक स्य इत्यय: ; एवम एकसन्तानस्येति-एकमतानान्त:पातितया पतीक्रियमाणस्य पूर्वभाविनः क्षरितस्य, कारणत्वमजोकियते । इति शेषः। तब आये दूषयमार, भिन्न सन्तान- स्येति ।-पतिसक्तिः, -पसम्बन्धवाविशेषात सर्वेषामेव भित्रमन्तानानाम पन्त:पातिषु पूर्वभाविषु यावत्खप चणिकेषु सत्तत्कायं प्रति पकारणतया सर्वैरव गादिभिः अजीतेषु कारणत्वप्रमजिरिति भावः । हितीये विकल्पदूषणमा. एकमन्तान. -निरन्वयवंम ति कारणे पान्तरण बत्तमानत्वम पव अन्वयपदार्थों बोध्यः ; तथा च, व्यजातया पव्यक्ततया च भावानां सत्त्वं जिविधं परिणामवादिभिरखो- क्रियते; पवाव्यक्ततया यत सत्त्वं तदेव ध्वम-पागभावपदाभ्यां व्यपदिश्यते, येषां बोडानां मर्वे एव भावा: समवाय विनश्यन्ति, न रूपान्तरण कारणे पवस्थाय भव्यक्तभावं बजन्नि, तेषामेव मते ध्वसम्य निरन्वयत्वं मिष्यति । स चैष निरन्वयो ध्वमा पूर्वापरभाविनो: क्षणिक यो वस्तुनोः कार्यकारणभा विघटयति इति तात्पर्य्यम । निरन्वयध्वसे कथं कार्यकारणभावो नागौकियते ? इत्याशङ्कायामा. तिा-भिन्नमन्तानेग-बिभिन सन्तानान्त:पातिक्षणिकभावेन, तुल्यत्वात-कार्यो. त्पत्तिकाले निरन्वयध्वंम प्रतियोगित्वेन पत्यन्तासटपतया समानत्वादिति भावः, ममानसन्तानान्त:पातिनः कारणतया अभ्युपगतस्य क्षणिय भावस्य इति शेष: ननियम:, नकारणमिति व्यवस्था, सम्भवतीति शेषः । तब हेतमाह, पन्वय- सेति । तयोः पूर्णपरभाविनी: युगपदसतोः वस्तुनोः कार्यकारणभावनियामक कषिदन्वयः,-सम्बन्ध: नासियतो भवन्मते, पत: न तयोः काय चारपयवस्था। पल- भजवादी पुनः शहते, पति-पविद्यमानस्य-क्षेपानन्तरं मातख, मरिष्यादिमर.

·प्रथमोऽध्यायः । [२७] । इषुक्षेपानन्तरं महिथादिमरणं, पचादिषुविवस्य मरणकर्तुत्वम् ? तन्त्र, तत्रापि मरणे व्यापारहारेणान्वयात् ॥ ४१ ॥ वाद्यवस्तूपरागात् बन्ध इत्युक्तम् । ननु वाह्यश्च वस्तु नास्ति, विज्ञानात्मकत्वाज्जगत इति विज्ञानवादिमतं निराकरोति,- न विज्ञानमात्र, वायप्रतीतेः ॥ ४२ ॥ न विज्ञानमात्रं जगत् ; तथा सति *अहं घटः” इति प्रत्ययः स्यात्, न तु “अयं घटः” इति। वासनाविशेषात् ? इति चेत्र, वाद्या. चणे पमत इति भावः; तथा कि.महिष्यादिमरणक्षणे इषुक्षेपकारित: विद्यमानत्वेऽपि यथा मरिष्यादिमरणं प्रति तस्य कारणात्वं मङ्गोवियत. तो उपादेयोत्पत्तिक्षण उपादानम्य अमत्वेऽपि पस्त तयोरुपादानीपादयभाव इति। तदेतन्मतं टूषयति, सन्नेति।-व्यापारसारण-क्षेपादिरूपच्यापारहारण। तथा च, परिणामवादिना- ममाकं यथोक्तस्थलेऽपि पश्यनरूपेण व्यापारवत: कारण विद्यमानत्वादेव नोकापत्ति: सन्मति इति हदयम् । ४१ ॥ पत्वे व विज्ञानवादिम दूषित सूत्र मुत्यापति, वाद्येति ।-बाह्य वरूपरागादिति -अब बाह्य वस्तुपदेन प्रकृतिविजेया । इत्यु तं, “न नित्यशुङबुङ मुक्तस्वभाव* व्यादि सूत्रे पति शेषः । पत्र वाह्याय बहावम पसहमान: विज्ञानवादी बौजमरते. नन्विति ।- विजानातिरिकतया न कस्यापि सत्त्वम इति विज्ञामवादिमतम ; तथा बस्तु वाचं नाति-विज्ञानातिरिकतया न बनते रत्यन्वयो वाच्यः । अव वस्त्येव उद्देश्य. न वाह्य. मिति; यात्वे विज्ञानवादिमते बाह्यस्य सत्त्वे पसत्त्वे च उभयचाऽपि वाक्य म्य धप्रामाण्य प्रसक्तिः, पीकप्रतियोगितामावानीकारपसलियां दोष: स्थान पति ध्येयम् । तथा घटादिजानं न वन्यतिरिकाबस्तु प्रवाशक, ज्ञानत्वात बाप्रविज्ञानवांत तेषामनुमानरीतिः । तदेतन्मतं दूषयति, नेता-जगत विज्ञानातिरिकतया पसदिति मन विचारसाम इति तदर्थः । तपा सति-जगतो विज्ञानमावले. "प घटः" पति प्रत्यय: स्यात-अहमाकारे प्रतिभासमानात विज्ञानात् अभिनत्व घटादे: तब प्रत्ययो भवितं युक्त इत्यर्थ:. पामिति विज्ञानात भिवतया प्रतीयमानस्य बाह्यस तादात्मावगापिघटादिविषयक: प्रत्यय: समांनुभविक इति भावः । वासना. विशेषादिति ।-विज्ञानवादिमते विज्ञानेषु आकारार्पणक्षमाण वाचविषयाणा. मसत्वेऽपि विज्ञानमयोपपतये संस्कारापरपयांयवासनाचिनामेव विज्ञान- ·[२०] सायसूत्रवृत्तिः। भावे घटवासनाया एवासवात कथं विशेषः ? किञ्च, वासनाया अपि कारणं वामनव ? उत वाद्यवासनाऽपि? वासनाऽपोति पचे अन्यस्यापि सत्वात् स एव वाह्योऽर्थः। ननु नास्त्येव वाद्योऽर्थः.प्रव- यवातिरिक्तप्यावयविनोऽभावात् ? तथा हि. अवयवावयविनो. रेकत्वाटेकत्व प्रतोते; चलति अवयवेऽवयवी चलति, अल्पावयवे चलति अवयवो न चलतीति विरुधर्माध्यासेन भेदान्नैकत्वम् । एवं रक्कारतावृतानाततदेशातशत्वादिदोषा उटाहायाः । वैविधप्रयोगकम लभ्युपगम्यते ; एवं मति विज्ञान चिमोपपत्यर्थ बाह्यविषया स: मनिवर्षय स्वीकारेण वाह्यावादिमते मन्यायितं गौरवं नालोकार्यम इति जिविज्ञानमादिनामाशयः । तदेतन्यहं दूषयितमा. वाघाभावे इति ।-Naeमाकूतं -या घटादिवासमा तत्तज जानवैविप्रयोजकतया कौकियते भवाडा, मा कि स्वरूपतो जामाजियते नवा भेदपते-आयात वाह्यान, ज्ञानभित्र स्वैव माघवान; पभेदपक्षे-पवास किं नाम प्रयोजकं भवेत! स्वभाव ति चत, कोऽयं खभायः ! जानातिनः ! पभित्रो वा ! ति। मयाऽपि पूर्वबव दोषो द्रष्टव्यः। एतदेव विजयनार, किति।-वासनायाः,-ज्ञानवैचियोजक स्कारक, वासनेव- बाह्यानरपेचस्कार बाह्यवासमाऽगैति-बाह्याथविषयक ज्ञानजन्या एव। बासना ति सदयः। सदेसम्मतं वासनाननक जान विषयतया वाशाख पश्यनकीकरणीयतया न मिध्यति त न जगतो विज्ञानमावत्वमिवसे यम । विज्ञानमादो प्रकारानरेातिते, नन्विक्षिा-योऽयं बाह्योऽय: बाधावादिभिः प्रत्यक्षमितया पड़ोकियते स: अवयवो वा थान? पणे वा स्यात् ! तिये पपयवातिरिक्ततया पर्यापन: पनपलब्धेः नायविरूपता तम्य सम्भवति तदेतदार, जयपातिरितस्येति ।-एकत्वात-अभिनत्वात. एकत्व प्रतीते:.-अभेदप्रतोतेः। पब. यवायविनो: पदबाटम भारवादमवलम्बा दूषयमालतीति।-पार, समये पपयवेलात पश्यविन्यपिचलति रति व्यवहारात पल्पायवे पलांत पावनि नति पति व्यवहारात अवयविषयमांध्यामो पर्यावनि प्राये कि दृश्यते लोके. बात मावयवेन्यः पर्यावन: पभेद: मिध्यति इति जयम। पन्येषामपि विकाधमांगाम यास दयन याविना भेदं माधयति-एमियादिगा। पर्यापन: असोडविण्यवमान वाशांसहारः सिध्यति इसि-वादिनां ·प्रथमोऽध्यायः । [२८] मा भूदवयवो. तथाऽपि न वाद्यार्थापलाप:, परमाणुपुञ्जस्यैव स्थूलत्वेन ग्रहणात् । न, अवविना हि कार्येण परमाणुः अनु- मातव्यः, तदभावे केनानुमातव्यः ? परमाण नाम तोन्द्रियत्वात् पुओऽपि किञ्चिदतिशयानाधानात् “स्थूलोऽयम्” इति प्रत्ययो भ्रान्त इति विज्ञानमातं जगत् इति । अत्रोच्यते-अवयवाव- यविनोर्मेदात् । अपि च योरन्यत्वात् न अवयव कम्येऽवयवो कम्पते, यत्र तु बहुतरावयव कम्पस्तनावयवी कम्पते एव। एवं रतारतादिविरोधेऽपि मिहान्ता वक्तव्याः। तस्मात् मिहो वाह्यो. ऽर्थः । वासनैवेति पक्षे सर्वदा ज्ञानोत्पत्तिरिति ॥ ४२ ॥ . बौविशेषाां मतं दूयितुं तमतमादौ उपन्य स्थति-मा भादति । परमाणुन. स्यैवेति ।- -तथा च, विजातीय संयोग एव परभागा पन्नग्य स्थल लत्वेन ग्रहणं प्रति हेत. वंतव्यःस्थ लत्वेनेत्युपलक्षाएम. एकत्वेने त्यपि ग्राह्य, स्थ नवं महत्त्वं. त सात्तिक, न तु वास्तवम । बौद्ध मते स्थ मन साया अवस्तु धर्मत्वात । तदेतन्म तं दृषति ने चादिना ।- पपयको यदि न सिध्येत तदा के न हतना परमावय वरूपपरभागा नाम अनुमानं भवि. थति। न खल परमाव: प्रत्यक्ष त्वेनाभ्य पगम्यन्ते. पर्यावरुपकार्य लिङ्गकानमाने - नैव तेषां सिडे: ; सथा , परमाणु पुचमादाय वाह्याथ मनावोपात: बौद्धामां न कथमपि प्रमाण पदवौमागेदमौटे। वाह्याय स्थस्यताप्रत्ययो भान्तिरे इतिवादिना मतमपि दूषयमाह, परमाए नामिति । पोन्ट्रियत्वादिति-तथा च. परम्परमिजा- तौययोगनितातिविशोषविहितानामेव परमाणानाम पतीन्द्रिय त्वम सत्ययचा. अनुपच्या पोकरणीयमिति बौद्धमनिष्कर्षः। दूषयक्ति, जायते इति।- भेदादिति- भेदपदं गायन्तिकभदपरम, अपि तु पभेदघटितमंदपरम; अन्यषा परिणामवादिनां मायामाम प्रारम्भवादिताडपत्ते: इयोरवयवावविभोः अन्यत्वात पभेटितभेदात्त्वात; तथा. अवयविनो: कपालघटयो: मृत्त्वेन रूपेण पभेदों वत्तंते, कपालवेन घटत्वेन च भेदोऽपि वर्तते इति अभेदाटतभेदमिति:। कदाचित् अवयवकम्पे पक्यवी म कम्पते कदाचित तु कम्यते पुण्यनयोः कम्पा- कम्पयोः पश्यविगतयो: कारपव्यवस्थायाम उपपति दर्शयवाह-पि चेति । वाद्यामिडि बौद्धमतदूषकपुर:सरं समुपसंहरमा-तमादिति। वासनैव ज्ञान प्रति कारणम् इति वादिनां मतं दूषपान्तरेण निराकुमार, वासरेवति।-पमा ·साडसूत्रवृत्तिः । निर्विषय ज्ञानस्यादर्शनात् विषयाभावात् ज्ञानमपि नास्तीति शून्यवादी पाह,- तदभाव तदभावाच्छन्यं तर्हि ॥ ४३ ॥ विषयाभा जानाभावाच्छून्यम् । स्वविषयत्वे कनकर्म- विरोध इति ॥ ४॥ शून्यं तत्त्वं, भावो विनश्यति, वस्तुधर्मत्वात् विनाशस्य ॥ ४४ ॥ .. भाग:-वासना हि मंस्काररूपतया ज्ञानमन्धत्वात प्रतिविज्ञानव्य तरनतारं समुत्पद्यते प्रति वौरवश्यमझीकार्यम; तथा प. प्रतिक्षषमेव जानमन्याया: वासनाया: समुत. पाटेन तस्या कारणान्तरनरपेक्ष्येण ममानविषयक ज्ञानोत्पति प्रति फलोपधायकता. कपहेतुमाया पडोकतन्यतया प्रतिक्षणं समानविषयक ज्ञानोत्पादस्वपापत्ति: पशक्य- परीवेति म "सवंदा ज्ञानोत्पत्तिः" इति ॥ ४२ ॥ खाप्रतीतिहटान्न बाह्यार्थमावेऽपि विपिनाकागजामानां सम्भवेन न काऽपि मागमानुपपत्तिरिति विज्ञामवादिनां मतं निराकार्वन् शून्यवादी स्वमतं प्रतिपादयितुमा निर्विषयस्येत्यादि ।-दमवाकूतं-न खलु ज्ञानं नाम विषई बिना सम्भवति प्रत्यक्षमिवानामपि विषया यदि विषयतयेव अस्तित्वापलाप:, तदा स्वप्रकाशस्यापि ज्ञानस्य सं पास विषयतया वाह्यावदेव पपलाप: किं न स्यात् ? तथा बायावत विषयत्वात् ज्ञानमपि नासि ति; मुतगं सबशून्यत्वमेव फला- শাবানল কি মুনিনি। আলা মিনু মালয়ি অন্য नाम षावं, खविषयत्वे तु ज्ञानस्य मिथ्यात्वं न सिध्यति ? ति शडायामा, खविषय- सेवा-पयं भावः,-यटस ज्ञान प्रकाशवम, तदप शून्धवादिभिः परमा. त: मान्यपेयं, बावे पर्मपतविरोध: टुरिजरपोय: स्थान; एवर भट्टमतवत् सूचवादिपिसावमायापि परत: प्रकाश्यत फखत पायातम ४५० बत शक विज्ञानामभिः सूबवादिमतनिष्कर्ष प्रदर्शनापसरे नन्वनुभवे बमापि विवादमावेनास तव प्रमाणापेचा प्रति चेत, न, शून्यवादिनामेव तब विवादास्यादिना ग्रन्थेन । एतदेव शून्यपादिम प्रपञ्चयितं सूबान्तरमवतारयति । बस्ततस पूर्वसूबे विषयामान विधानवादि प्रति जानसापि पभावप्रमान शून्य.

·प्रथमोऽध्यायः । [३१] यदि भावरूपं तत्त्वं स्यात् भावस्य नाशात् तत्त्वनाशे- ऽनिर्मोक्षः, वस्तुधर्मत्वात् विनाशस्य वस्तु नोऽवश्यं विनाशात् १॥४४॥ समाधानमाह.. - अपवादमाबमबुद्धानाम् ॥ ४५ ॥ प्रभावो न नश्यतीति वानात्रं, न तु तत्वम् । अबुहानाम् अज्ञातशास्त्राणाम् । प्रागभावस्य विनाशदर्शनात, सत्कार्य- मिही भावस्याविनाशात्। तिरोभावे नाशशब्दप्रयोगेऽपि प्रकृति पुरुषयोरनाशात्। नन्वभाव एव कुतस्तख नास्ति, ताया प्रसो दर्शित: सिद्धान्तमा, समे प्रसनम इष्टतया पोकन शून्यबादी बौड़. पुन: प्रत्यवतिष्ठते. शून्यं तत्त्वम वादिना।-पथमाशयः,-निरन्वय- अंत भावानां विनाश: प्रमापबलन व्यवसायवे, सदा विनामय बस्तुधर्मवाटे मधाम एव भावानां विनाशावयम्भावात दुःखविनाशकप: भोषोऽपि पयवादेव सिध्यति इति व्यर्थों मातापायान्वंषणप्रयासः ॥४४॥ तटतन शून्धवादिम दूषय सिद्धान्तसूबमवतारयनार, समाधानमाहेति ।- प्रभागे नात-अधिकररूपारितोऽभाव: न प्रमाको व्यवस्थापयि शक्य ते ति माव: । नन्वे घटो ध्वस्त घटो नश्यति यति व्यवहाराणां का गति: ? ति चत, तबाह, मण्यतीति।-बाशात-न्यबहारमावं. न स तत्वमिति तथा च धर्मियतिरेकेण पभा- वायचित वस्तुनः न वासवत्वमिति भावः । पबुडानामिति बौहानां विशेषणं, तदर्थमाह-जातेति । प्रागभावस्य-अमागतावखाया:, विनाशदर्शनात-वर्तमानाव. थारूपेण पांरपतिदर्शनात. सत्कार्यमिको, मामिति शेषः। भावस्थाविनाशादिति -वस्तुनः निरन्वयध्वमायोगादियधः। मन्येवं मग्न तीत्यादिशब्दामां का गति:१ प्रति चेत, तवा, तिरोभावे रति ।-कतिपुरुषयोरिति-कार्य कारणात्मकप्रचामा पुरुषम्य च इति भावः। सपा, प्राधान्येमावेब पा मारतीयौ, माति: पुरुषवेति। बस्तुतस्तु साहाः प्रभाव: बडोकतंन्यः । सत्कार्यवादिनां तेषां मते नास्ति कचित् भावयविनाश सत्यकोबारे सर्वसामन्नस्थ सम्भव प्रागभावान्यो- इन्धाभाव-पागभावप्रतियोगिध्वसम्मतीनाम पभावानां धर्मव्यतिरिक्ततया सत्त्व- खोकारऽपि नास्ति चतिरिति नमो मेरम्वुपमतम् । पायसिमान व्यवस्थापयितुं भरते, मन्विति। एवञ्च पूर्व प्रागभावसति पद अमागतापस्थगि योऽयः प्रदर्शित:, :

·[२२] सायसूत्रहत्तिः । नाशानाशचिन्ता ? कथं तह्यवर्ट भूतलमिति ज्ञानम् ? भूतला. लम्बनं चेत, घटवत्यपि भूतले तदभाव ज्ञानप्रमङ्गः, भूतलस्य ताटवस्थाात्। केवलभूतलालम्बनमभावज्ञानं, घटे मति कैवल्यं नास्तीति चेत्, किं भूतलखरूपमात्रं कैवल्यम ? तदतिरिक्त वा ? यदि स्वरूपमावं. घटे सत्यपि तस्य सद्धावादभावज्ञानं स्यात् ? अतिरिक्तपक्षे स एवाभावः । अथ भूतलस्यै काकित्वे. sभावव्यवहारः, घटे सत्ये काकिलं नास्तीति व प्रभावव्यवहार. हेतुः? तन; एकाकित्वमेकत्वमङ्ख्या वा? अन्यहा ? एकत्वमङ्ख्या च घटवत्यपि भूतलेऽस्ति ; अन्यदिति पक्षे स एवाभावः । विषयावैलक्षण्ये विज्ञानवैलक्षण्याभावात्। ननु भावाभावयोः सम्बन्धाभावात् कथमभावज्ञानम् ? इति । यथा घटोऽयमिति इन्द्रियान्वयव्यतिरेकाजनानं, तथाऽभावज्ञानमपि सकारणम् । कायदर्शनादि कारणं परिकल्पाते, न तु दृष्टकाविलाप: इति पावस ज्ञानं प्राचां सिद्धान्तानुसार, नवीनमते तु प्रागभावपदस्य यथाश्रुत एव पर्थः ग्राह्यः कति सुधीभिरवधेयम्। सिद्धान्तो पाते, त प्रत्याख्याने "अघट भूतसम्" किमालम्बन खात? प्रश्नतात्पर्यम। पूर्वपक्षिमतेन तज्ञानम्मालम्बनं दर्शयनार -भूतलालम्बनमिति। सिद्धाको दूषयति, घटवल्यपौति।-तथा च, बधि- करपातिरिक्ताभावामकोकार भूतले घटवत्वदायां भूतलमघटम इति जानस्य प्रसङ्गः । पूर्वपदिदर्शितापत्तिनिराकरपाया केवलेति। विकल्पासात्वात् अयमपि पचो न विचारमा इति दशवम् सिद्धानो पार-विमिति। पाये दूषणमा:- यदीवि। रितीय दूषणमा:-पतिरिक्तति। पारागरण के स्य व्यवस्थापयित पूर्वपक्षी शहते-पति। विहान्ती पति, ततिा-प्रभास वास्तवले भापपिमानाप्रतियोगिषु सम्बन्ध एक न सिध्येत, तदसिसौ च कथं प्रतियोगिघटितम बभायज्ञान प्रमाणपदवीमागेदं भवेत् ! ति। शाते-जन्विति। तामिमां शां परिवार, यति।-प्रतियोगिटितखाभावज्ञानस्य म्यारसिदस्य पोकषिद्ध- मामाखायचाऽनुपपत्त्येव भाषाभाषयोः कोऽपि सम्बन्धः अवश्यमभ्युपेय इति गीता ·प्रथमोऽध्यायः । [२१] शक्यते वक्तुम् । किञ्च, अनियतपदार्थवादित्वाटमाकं यथोपपत्रः सम्बन्धोऽयि कश्चिद्भविष्यतीति का नो हानि: ? तस्मात् सिहोऽभाव इति ॥ ४५ ॥ समाधानान्तरमाह.. - यथा उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि ॥ ४६॥ अयमपि शून्यवाट: क्षणिकपक्ष-विज्ञानपक्षतुल्यक्षेमत्वा- विराकार्यः । प्रत्यक्ष प्रत्यभिज्ञया क्षणिकनिराकरणं, वाद्यवस्तुप्रत्यक्षात् विज्ञाननिराकरणं, तथाऽयमपि प्रत्यक्षेणैव समस्तविश्वदर्शनाच्छन्यवादो निराकार्य: ॥ ४ ॥ दूषणान्तरमाह,- अपुरुषार्थत्वमुभयथा ॥ ४७ ॥ यदि शून्यमभावः, को हि स्वस्थात्माऽभावाय यतेत ? मोक्ष: पुरुषार्थ इति भावशब्दप्रयोगवानर्थ कः ? प्रथ भावा. भावव्यतिरिक्तं शून्यम् ? एवम्भूतस्य वस्तु नोऽदर्शनादप्यपुरु षार्थत्वम ॥ ४०॥ - यस्य शक्षा पवतरतीति भावः । पभाषय वाखापव्यतिरिकावादिनां नवोनसाना मतमुपसंत-तमादिति ॥ ४५ ॥ शून्यवाद दोषान्तरमवतारयवार-समाधानान्तमिति। उभयेति । -भय. पक्षी-बपिप-विज्ञानपक्षो, तयोः समानं क्षेमं नाव: भाटियर्थः । पयमित्यनेन शून्यवाद: परामप्यते। तत् प्रपश्यति बगिकारः, पर्यामन्या. दिना । क्षणिकनिराकर-मवेषां भावानां क्षणिक वखण्डन, विज्ञामनिराकर- विचामानां स्वव्यतिरिक्तवस्तुविषयकवाभावखगड नमः तथा प्रत्यक्षविरोधमेव तत् उभयवादवत शून्यबादी निराक्रियते इति तत्त्वम ॥ ४६॥ शून्यवादे दूषपातरममतारयवा-टूषणेति । उभयवा-शून्य भावले बभापत्वे वा सत्यर्थः। भाषशब्दप्रयोगशेति-तथा. मोचे पुरुषार्थत्वराय तसा भावरूपत्वम अवश्यमेषितव्यं, स च मोक्ष: साझामये दुःखाचनानिहत्युपक्षषित चिदात्मखाप ९॥ फशत: पवसीयते इत्यवधेयम् । ४७॥

·[३४] सायसूत्ववृत्तिः। शून्य गदिनं निराकत्तु देहपरिमाण आत्मति क्षपणक मतमाह.. न, गतिविशेषात् ॥ ४८॥ न शून्यं तत्त्वं. शून्यस्य गत्यभावात् । दृश्यते च गतिः ; तथा च श्रुतिः,-"प्रङ्ग छमात्त्रं पुरुषं नियकर्ष बलात् यम:' *पापेन नरकं याति, पुण्येन खर्याति, ज्ञानेन ब्रह्मलोकं याति" इति ॥ ४८॥ . क्षपानामाशयः । सप्त निरः, सग शून्धवादिमतनिराकरणपरक्षपषमतम अवतारयति,-शून्यति । सूर्व योजयनार-नांत । पात्मनः शून्यरूपत्व तव गतिवति पपद्यते इन्या:-गत्य- भावादिता पात्मन: गतिमत्त्वे प्रमाणभृतां श्रुतिम उदाहरहि-अङ्गुष्ठेति । अन्यन्तरमा, पापे नेति ।-प्रथमश्रुतौ पार्षकिया कमत्वेन, हितीयनुतौ यातीति किया त्वेन पात्मन: गतिसिडौ तस्य मध्यमपरिमाणवत्वम अङ्गीकार्यमति धपणकामामाशयः। नन मध्यमपरिमाथाभावेऽपि परमायानां गायबगते: अस्वात्मनामपि गतिमताम परिमाणत्वम ? ति घेत, म; तथाले सवंशरोराब- च्छेदैन युगपञ्चतन्यपलब्धेः पनुपपत्तिः प्रसज्येत. अत: रौरपरिमाणत्वमेव पात्मनाम पाकमनिकः । एतेषां नये पदायां: अनीता; से च-नोव अभीष:, पासवः, संबर:, मोक्षति । जीवी नाम-भीता, प्रतिदई भेदः। पीवस्तु-भोग्यवर्ग एक । पासबी नाम-मिय्याक्तिः। शमदमादिरूपा या ति:संबर इत्युच्यते ; सा हि चालव-स्रोतसो हार मंत्रणेतीति मंबरशब्देन न्यपदिश्यते। मिशब्देन सप्तशिलारोहणादि ग्यते; मच नादिकालप्रतिकषायपरुषपुग्नापुण्यपहायत: सुखदुःखोपभोगेन नि:शेषं पुण्यापुण्यं गरयतीति निराशब्देन व्यपदिश्यते। बचो नाम अष्टावध कर्म, पविध घातिकर्म, तद्यथा-ज्ञानावरणीयं, दर्शनावरणीयं, मोहनीयम, अन्तरामिति तब न खल ज्ञानात वस्तुभिडिः व्यभिचारदर्शनाहित्यादिकपो विपर्ययः ज्ञानावरणीयं कर्म श्यते। सपषकदर्शनानुशीलनात नापगं: रत्यादिरूपं बरपर्ययज्ञानं सत दर्शनावरतीयं कर्म उच्यते। बाप मियो विनिषिडेषु शास्त्र- कातिरुपदिष्टषु पवर्गभागेषु यांचशेषानवधारणं तदेव मोहनीयं कर्म उच्यते । बन्धः, तघ ·प्रथमोऽध्यायः। [३५] तत् दूषयति,-. निष्क्यिस्य तदसम्भवात् ॥ ४६ ॥ क्रियाशून्यस्य पुरुषस्य गमनासम्भवात् ॥ ४८ ॥ अपवर्गमार्गप्रतानां तहिन कर यहिजानं, तदेव पतरायं कम इत्युच्यते। तान्येतानि बमाणि योन्तत्वात घातिकालि रति उच्यन्ते। अघातीनि बर्माण्यपि चतुर्विधानि; यथा-वेदनोई, नामिक, गोविकम, पायकति। तब शुक्लपुख- विपा हेतु कम वेदगोयम इत्युच्यते ; सद्धि बक्षपक्षधिमपि तत्त्वज्ञानाविघातपातया म नि:श्रेयसं घातिकवन प्रतिबध्नाति इति पघातिधर्मत्वेन ब्यपदिश्यते । एव. मुभरब विष्वेव कमंस विजेयमघातित्वम। शुक्न पुगसाधकस्य वेदमौयग्य कर्मप: जनुगुणं यत कर्म तटे नामिकामागुच्यते ; तजि गनिष्यमा एलपुद्गलस्य का बख. बुहुदादिग्पामाद्यामप्यामारमते। ततोऽपि वाद्यं शक्तिरूपेणावस्थितं यदव्यात कर्म तदेव गोविकमित्युच्यते ; पायुः कामति-मुत्पादनहारेक चयति इति व्युत्पत्ति योगात पायरारम्भकमेव कर्म वायुष्कमित्यच्यते। तान्येतानि पपि बोणि कमांणि अपवर्गलाभान कूलपकन लाद्याश्रयत्वात पघातौनि इत्यच्यन्ते । तदेतत कर्माष्टक गोवं बनातोति बन्ध त्यच्यते । विगलितममस्तकेग-तहासनम्य निरावरणाप्रतिहत- ज्ञानस्य मुखै बतानस्य आत्मन: उपनिदेशावस्था मोक्ष के। अन्य तु जई- ममनौलो जीवः धांधर्मास्तिकायेन बरः, ताहमीचात यदई गयेव म मोचरति मन्यन्ते। प्रकारान्तरेण एतेषां नये नौवानीको हवित्र पढार्थी. यथायोगं तयोरेवतरान्तभावान। सवापिष प्रपचः। प्रचारिकाया: सन्ति- नौवालिकाय:, पुष्टछास्तिकाय:, धांति काय:, पधमांस्तिकाय:, पाकाशासिवाब- शेति। प्रस्तौति कायते-शब्दाने ति व्यत्यत्तियोगात अस्ति काय शब्द: पारिभाषिक: पदार्थवाचो। जीवशासौ অদ্বিাবি कर्मधाग्याश्रयणेन गोवामित काय पति पदं मिहम। पर्यन्ते गलन्ति र इति व्यत्पत्तियोगात पुनला: परमाणवः । सम्यक मात्त्य नुमेयापूर्वाख्यो धर्मः धर्मास्तिकायपदैन उच्च से। अधर्मास्तिकायो नाम स्थित्यनुमेयः, ऊरंगमगशीलस्य नौवय देह पाण्यानेन स्थिति तभृत: थोऽधर्म: अनुमीयते, म एव पधास्तिकाय व्यपदिश्यते । पावरपाभाव एक पाकाभास्तिकायति॥४८॥ तटेतत् चपए कमतं दृषायतुं सूबमबहारयति, तदिति । - सूबे तदसममान इत्यस ग्रस्य सम्भवादित्ययः यायः॥४८॥ तव ·[२] सायसूत्रवृत्तिः । - निष्कियत्वमेवाह,- मूर्तत्वाहटादिवत्ममानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः॥५०॥ मूर्ता घटादय: क्रियावन्तः, तत्तुस्थधर्मत्वे विनाशाटयमप- मिहान्तः। किञ्च, जन्मान्तरसवार हस्तिकामदेहपरिमाण- बात सोचविकासित्वेन सावयवत्वानित्यत्वमिति ॥ ५॥ एवं चाङ्गष्ठमात्रमित्यादिश्रुतिविरोध: ? त्यत पाह,- गतिश्रुतिरप्युपाधियोगात्, आकाशवत् ॥५१॥ यथा घटाद्युपाधिभेटात् घटे गच्छति घटाका गच्छतौति जानं, तथा शरीराद्यवच्छेटादात्मा गच्छतौति प्रतीतिः ॥ ११ ॥ किमुपाधिना? कर्मवैचित्रमा विशेषो भविष्यति ? इत्यत आह,- न कर्मचाऽपि, एतद्धर्मत्वात् ॥ ५२ ॥ भवेदेवं, यदि कर्मात्मधर्मः स्यात् । न त्वात्मनः कविहर्मो- ऽस्ति, निगणत्वात् ॥ ५२ ॥ पुरुष कियाशून्य त्वं उपपलिपर मूबमबताश्यनार, निष्क्रियत्वमिति ।-सूखे समानधर्मापत्तो पत्थय घटाटिमूलद्रव्य समानधनगमरवाद्यापत्ती इत्यों ज्ञेयः । मूर्ता: परिचिवपरिमाणवन्त:. मूतत्वं हि सक्रियत्व न्याय, क्रियावतो व्यय परमाणु- भित्रम्य विनाशधोव्या मध्यमपरिमाणतया पौकियमा पात्मन: बिनाशः अशक्यपहार: पापनोच सिद्धान्तव्याघात:. कृतनाशाकताभ्यागमप्रमात्र इत्यपि दृष्टव्यम् । चपणकम पात्मन: मध्यमपरिमाए अनित्यत्वापत्ति: टुप्परि. हरपति दर्शयत्राह-विवेति । ५० ॥ मध्यमपरिमाणात्वानभ्य पगमे प्रदर्शितश्रुतिविशेजापरिहाराय सूबमवतारयार, एपञ्चेति ।-वधा च. प्रक्रिया विभोः पाकाशाद: घटायपाधि- यतिवीन यतिमत्व व्यवहारयत विरोरोवाधिकमासान: वदतिमत्त्वादेव गतिमत्त्व व्यपदेशः यो जातीन तात्त्विकगतिपर: इति भाव: । ५१ ॥ अटोव प्रसन कविवाद प्रात्मनो मतिमत्त्वमिति मतं दूषयितुं सब- अवतारयनार-विमुपापिनेत्यादि। बापामामधर्म नाचिदपि समवेदेवन, पात्मनः ·प्रथमोऽध्यायः । [३०] तधर्म एव कर्म भविष्यति, को विरोध: ? इत्यत पाह,- निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति ॥ ५३ ॥ "असङ्गो ह्ययं पुरुषः” [वृह० उप० ४ अध्या० ३ ब्रा० १५ मन्त्रः । इति श्रुतिविरुडा स्यात् ॥ ५३ ॥ मा भूत् प्रात्मधर्मः, अन्यधर्मेणापि क्रियाविशेषो भविष्यति, प्रात्मनो व्यापित्वेन सर्वसम्बन्धात् ? इत्यत आह,- अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे ॥ ५४ ॥ सर्वसम्बन्धाविशेषान्मुक्तात्मनामपि बन्धप्रमक्तिः ॥ १४ ॥ ननु तवापि धर्माधर्मव्यवस्था अस्ति, बद्धस्य मुक्त्यर्थं प्रवृत्ति- दृश्यते । तत्र यस्तव सिहान्तः, सोऽस्माकं भविष्यतीति समान- मित्यत पाह.- तयोगेऽप्यविवेकान समानत्वम् ॥ ५५ ॥ धर्माधर्मयोगऽपि न समानधर्मत्वम्, अविवेकात् । यदि तात्त्विको धर्माधर्मयोग पात्मन: स्यात्तदा तुल्यत्वम् । किन्त्व- विवेकादात्मनो धमाधमयोगाभिमान इति कममानत्वम् ॥ ५॥ - न लेतदस्ति, तथा बुद्धिधर्मत्वमेव मिशान: न्या:-भवदमिति । पात्मनः धर्मा- धर्मरातिय प्रमाणमा-निर्गयात्वादिति ॥ ५२ ॥ बस्तु पात्मनः धमाधमांटिगुणवत्वं, का क्षति: ? इत्येवमाशा निराक सबमव. सारयन्द्रा हम वति। -तथा च. श्रुतिविगंधाटेव श्रुतिप्रामाण्यवादिमि: पास्तिक. दानिक पात्मनः कियादिधर्मकत्वं नाभ्युपगन्तुं शक्यम इति भावः ॥ ५३ ॥ अयधर्म आत्मनः क्रियादि उपपद्यतां, का पति:१ इत्याशझामपन सूवमव- तारयति, मा नांदत-तथा च, अन्यधर्मा पात्मन: काङ्गीकार मुक्तात्मनामपि नौववत ताशधर्मविशिष्ट वस्वन्तरसम्बन्धविशंषात पुन: संसारमस: टुरिहर पौयतामापोत ति नैतत मतं युक्तिसममित्यर्थः ॥ ५४॥ खमते बसमाचव्यवस्थाम उपपादयितुं सूबमवतारय मार, नन्विति।-तषाच, सिद्धान्ते धर्माधर्मयोगरूपस्य बन्धनात्मान अतात्त्विकत्वादव नकादिपपतिः॥५५॥ सा-४ ·[३८] सासासूत्रवृत्तिः । भवत्वविवेकात् बन्धः, तथाऽपि अविवेकनाशार्थ धर्माङ्गी- करणात तुल्यत्वम् ; अन्यथा मर्वटा बन्धः स्यात? इयत पाह..- नियतकारणात् तदुच्छित्तिः, ध्वान्तवत् ॥५६॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यस्य यत्कारणमवगतं तदव्यभिचारे सर्वतोऽनाश्वामः। यथा ध्वान्तनाशाय प्रकाशः, तथाऽत्रापि विवेकादविवक नाशः । विवेकार्थञ्च धर्म स्वीकार का क्षति ? प्राकृतनाप धर्मगोपपत्तः। किमिदं ध्वान्तं नाम? अभाव. स्तम इति केचित् ; तन्न. विधिमुख प्रतीतः। अभावत्वे किमा- अात्मना नन्वस्त आवकासात्मनी बन्धः तात्विक अविवेकनाशार्थन्तु कशन धर्मविधषः भात्मनि पवयमो कार्य:, तदमोकार च बन्ध च्छेदः टुष्कर एव इति सिदान्तेऽपि समा बानप पति: इतौमामाशङ्का निराकर सूब मवतारयवाह, भवियादि ।-टमा कू-वरतनाननांनत स्वम्वामिभावा- परपयायसंस्कारविशेषरूपाविवेक एक पात्मनो बन्ध कारणम इति सानामिद्धान्तः । म चाविवेक: विरातिया पात्मानात्मविवेकज्ञानेन खजन्य संस्कार प्रयजनमहारा निराकरणीय इति सिइमे । वस्तुतस्तु अविवेकम्य बुद्धिधमंत्वादेव बुडा- वध विवेकज्ञानोदय: खौशाय: तेन च ममानाधिकरणतया उत्पदामानेन वजन्य. दृढ़त मंस्कारप्रचयमानेन पविवेकाख्यं बन्धमूलं विनाश्यते प्रति; तमायादेव अतात्त्वि कम्य पात्मनि औपाधिकस्य ववम्य नित्तिभविष्यति पत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सिद्ध भवति इति नाखिन् मते काऽप्य नुपपांत्तश्यते इति सुधौभिमान्यग। तदेतत प्रपञ्च यत्राह-पन्वययतिरेकाम्यामित्यादि । सवे ध्वान्तव्य हटान्तविधया उदाहतन्य प्रमन कनि पदार्थ पन्तभाव इति निरूपववाह, किमिदमाता- -यांट ध्वान्तं नाम, तत किं भाव:? पभावा वा! इति शेष: :। पब ध्वान्तस्य पभावत्ववादिना नैयायिकानां मतमपन्य यति, अभावस्तम इति ।- कंचित-नैयायिका: वेपोषिकाश । अभाव:.-पालोकापावः । तथा च, एतन्मने अवश्य कप्तानोकामावमेव उपपत्तौ तमसोऽतिरिका द्रव्य त्वं नोचितमिति । तत् एतन्मतं दृषयति, नेति ।-विधिमुखपतोतेरिति-भावत्वेन प्रतिपत्ते तथा कि, "नौलं तमो भावसि इत्यादिभावाब गाहिन्या प्रतीत्या विषयीकरणात तमसो माभावत्वमिडिः पति भायः । नन्वस्त भावमयोतिभमरूपैव ? इति चेत, तख पभावत्वसिद्धौ भावनेग - ·प्रथमोऽध्यायः। [३] लोकप्रागभावः ? प्रध्वं साभावो वा ? यदि प्रागभावः. तहिं यथा घटे उत्पन्ने घटप्रागभावो नष्टः, तथा पालाके सति पालोक- प्रागभावो नष्ट ति प्रत्यय: स्यात् । भविष्यदालोकप्रागभावसत्त्वं वर्तमानालोके मति अन्धकारोऽविनष्टः स्यात् । अथ प्रध्वंसा- भाव: ? तथाऽप्यनखरत्वादालोकान्तर सति अन्धकारप्रतीति- प्रसङ्गः ; यथा घटान्तरे उत्पन्ने नष्ट घटप्रध्वमोऽस्त्येव । अन्यो- ऽन्याभावस्तु वस्तुनोरप्यस्ति । अत्यन्ताभावस्तु दुष्टत्वान्नाश नोयः। तदुक्त - 'प्रतीतभ्रमरूपत्वमौकायम ; तदेव तु न मिड, प्रत्युत विकल्पासात्वेन प्रमाविरुद्ध- माप इत्या, पभावत्वे इति।-मावत्वे-तमस: आलोकामावरूपत्वे, पोकतव्ये इति शेष:. स चायमभार: किम पालाकस्य प्रागभाम: ? प्रध्वंसाभावी बा? तवादो दूषणमा तत-अयमभिप्राय:.-नगाँत यावय: पालोकन्यतय: तामां सकलाना ये प्रागभावा:. ते मिलिना: तमांव्यवहार हेतम: ? व्यसा: बा? मिलितानां सचावे यब यत्किश्चिदाला कन्यनिरुत्पना तन्या: पालोकव्यती: पागभावन्य तदानीं नष्ट- तया सकलाखोकन्यतिमागभावकूटस्य इदानीमविदामानत्वेन तव तदालोकव्यक्तिमाश- ऽपि समाप्रतीति स्यात, यत्किञ्चिदालो कन्यांत पागभावमादाय तब तमोयवहारोप- पतो सत्यपि पालोके तम:प्रतोतदारतापात:, भविष्य त्या: कस्याशिदालोकव्यक्त: मागमावस्य तव मुखमत्वात् प्रत्युभयथाऽपि तमस: पालोकप्रागभावरूपत्वम असिइ- सवति द्रष्टव्यमा तमस: पालीकध्व मरूपत्वम अस्तु इति शत-अति। दूष. यात. तथापीति ।-ध्वंसय पविनाशितया पद कामपि चालाकध्व सव्यांना मुपादाय तमोज्यवहारपमा इति भावः । तब आमौतऽपि पालाक तम्या व्यक्त: विदामानवा- देव पूर्ववत् तम:प्रमोति: दुवांरव इत्या-नश्वरत्वादिति। पन्धोऽधाभावप टूषयवार, पन्धोऽन्येति। -वस्तुगोरिति, मतोरिति शेषः। तथा च पालोके सत्यपि तम:प्रत्यक्षापरिव दूषणं मन्तव्यम। उपलक्षवेतन; अन्योऽन्धाभावग्रहं प्रति पनु- योगि प्रतियोगिभूतयोः वस्तुनोः जान नियतमायग्य कम ; न च तम:प्रचक्षे पयोगि- प्रतियोगिविषया वस्तुगो ज्ञानं नियतमस्ति; तथा च. पप्रत्य चत्वापातात पन्धोऽन्याभाव. रूपत्वं न तमसः सम्भवतीत्यपि द्रष्टव्यम्। पत्यनाभावत्वपचे दूषणमार, पत्यतामा प्रति।-दुष्टत्वादिति-भावत्वेन प्रतीतिरेवाब दोषः प्रागभिहित कति भावः।

·[:01 मासमूत्रवृत्तिः। "न च भासामभावस्य तमस्त्वं वृद्धसम्मतम्। छायाया: काणमित्येवं पुरागणेषु गुणश्रुतेः ॥ दूरामन्नप्रदीपाति महदल्या चलाऽचला। देहानुवर्तिनी छाया न वस्तु वाहिना भवेत् ॥” इति । अमावस्तम इति तु व्यपदेशोऽभावे सति प्रतीयमानत्वा. दिति। आलोके मति वस्तुग्रहण, तदभावे मति कथं ग्रहण- मिति वैधम्यमात्रम् । यथा कोमिको भानिरपेक्ष व गृह्णाति, तथा प्रानोकानपेक्षमेव तमोग्रहगां वैचित्रात् पदार्थस्य । तस्मात् रूपविशेषोऽयं, यनावरकमस्ति तनाऽऽरोप्यं गृह्यते। ट्रव्या. न्तरमिति केचित्। तदुक्तं- बमम: भावत्ववादिना बहानाम एतभिनय मम्मतिश्लोकी वाहत, तदुक्त. मिति-ज्ञा.- -भव वेदान्तिन: माया चाव्यांश तिया:। भामाम-पालीका. नाम। समस्त्वं ~~तम:पदार्थत्वम। छाधाया:,-आवरक मनिधाने मांस समुत्पत्र स्य समस: अन्यथः। दूरामन्नति ।-रे दोपे तमो महदिति व्यपदिश्यते, पासन्ने च तस्मिन् पल्पमिति व्यपदिश्यते । एवं प्रदौपे चलति छाया चलात, पचले च प्रदीप न चलात इति । इत्येवम्प्रशारंग परिमाणवत्त्व-क्रियायत्त्वरूपटव्यमाधम्यं. प्रतीते: तस्य दन्यत्वं फतः ঘিনি सांत वहानामाशयः। मन्वयम् चभावत्वेनापि तमसा व्यपदंश: कादाचित्क: चमुपपद्यते? अत्यत पाड, पभावसम इति ।-भावे सौति-पालीकाभावे तम:प्रतीतिदर्शनात तदन्वयन्यति. रेकनिबन्धन: 04 तास अभावत्वन्यपदेश इति भावः। नन्ववंचाक्षुषप्रत्यक्ष पालोकम्य कारणत्वात कथमाला काभावे तम:प्रत्यक्षम? अति शकते-आलोके ति। शडा- परीहारामाइ, धम्मावांमति ।-तथा च, तमीभिन्न वस्तुविषयक चाषे पालोकस्य कारपत्वेऽपि तमशानुषं प्रति आगोकाभावम्य कारणत्वं बस्तुबलादायातमित्या गन्तव्यम्। दृष्टान्तेनेममर्थमुपपादयनाइ, यथेति ।-पढाथ स्वेति-कार्यकारणभावा- मकपदार्थस्येत्यर्थः । समी भाव चपचपमंहरबाह, तखादिति ।-पावरकम- पालीकावरकम् । पागेप्य-छायारूपं तम इत्यर्थः । नममो रूपविशेषत्वपक्षमसह. माना: वेदान्तिम: तस्य द्रश्यान्तरत्वमेवानी कुर्वन्ति, तन्मतमुपन्धस्थति-ट्रव्यान्तरमिति ।

·प्रथमोऽध्यायः। [४] "तमः खलु चलबोल परापरविभागवत् । प्रसिहधर्मवैधाववभ्यो भत्तुमर्हति ॥” इति । प्रथ भवतु गुणो वा द्रव्यं वा, नास्माकं मिहान्तक्षतिः, पनियतपदार्थवादित्वात्। प्रमावस्तु न भवतीति ब्रूमः ॥१६॥ विवेकान्मक्तिरित्युक्तम् । घटपटादीनां विवेकोऽस्मदादीना- मप्यस्तौति सर्वमुक्तिप्रसङ्गः ? इत्यत पाइ,- प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य, तहाने हानम् ॥५॥ सर्वेषां मूलं प्रधानं, तथाविवेकादन्याविवेकस्य सम्भवः । पदार्थानामन्योऽन्यं भवत्वविवेको विवेको वा, न तेन बन्धमोक्षौ; किन्तु प्रधानविवेकाविवेकाभ्याम् ; अतस्तहान प्रधानाविवेकहाने सर्वाविवेकहानम् ॥ ५७॥ भवतु विवेकात् मुक्तिः, स किमात्मसम्बन्धी ? न वा ? आत्मसम्बन्धी चेत, आत्मन: कूटस्थत्वव्याघातः ? असम्बन्धी चेत्, अतिप्रसक्ति: ? इत्यत आह,- तम्ब ट्रयान्तरत्वे साधिका कारिकाममतारयति, तदामिति ।-प्रसिहयमवैधा- दिति-वित्यादौनि यानि नव दयाल मिडानि तेषां ये धर्माः ते यत: तमसो बधम्यं. तमात् तम: तेभ्य: नवम्य: द्रध्याय: विलक्षणं भाव तुमईति; तथाहि, रूपत्वेऽपि गन्धाभावात् तमो न पृथिवी, रसाभागात न जलम, सामावान न तेम:, चातुषमयचविषयत्वात न वायुः ; पत एवन नभ आदि। तमसो गुणत्वे द्रव्यत्वे वा मामाकं विमति:, यथा तपा वा भवतु, पस भावरूपत्वमबमम्म तमेवेति सूचयनार बति ५६॥ अपवर्गोपयोगिविवेक- खरूपं निरूपयितुं सूवमवतारयवाह,विवेकामति- रिति-तचा च, समानविषय कावेर विवेकाविवेकी मोचपन्धयोतू. बहिषयका विवेकैग बन्ध: सप्रिय कविवश एक मोबहे तुभविष्यति यभिप्राय: ; तथा च, प्रधान- पुरुषयोरविवेशस्य बबहतत्वमिन्यबोकतां सायापाऱ्यानं नये क्योरेव विवेकः साक्षान्मोपहितरित्यजीकर्तव्यमिति ॥ ५० ॥ विवेकस्य पात्मनिछत्वम् अस्ति नमानि निरूपयितुं सूवमनवारयवाद, भवतु ·[४२] मासूत्रवृत्तिः । सम्बन्धः। वाङ्मावं तु न तत्त्वं, चित्तस्थितः ॥ ५८ ॥ पात्म सम्बन्धोति वाचालं, न तु तात्त्विकः प्रमम्बन्धेऽपि चित्तस्थितः चित्ते विवेकथितः, चित्तसविधाना- टात्मनि विवेकाभिमान इति निवेदयिष्यामः ॥ १८॥ भवतु श्रवणादेव विवेकज्ञानम, अनेकजन्मायामाध्येन पपरोक्षजानेन किम इत्यत पाह- युक्तितोऽपि न बाध्यते, दिबूदवदपरोक्षात् ऋते ॥ ५६ ॥ व्यताम॥१८॥ प्रजात्यादयः सन्ति, तेच महदादिक्रमेण परिणमन्ते पति नहरम् ? त्यत पाह- ति--विवेकः। कूरबत्वम-पपरिवामित्वम । पतिप्रमशि:.-बावावि मोक्षापत्तिरिति माय: । सू व्यापटे-पाममपनी सामन्ये विकसिधर्मत्वे चामधवारः कामुपपदाताम यस पा. पित्तविधानादिति-बार, चामगि विक: इत्यादिको व्यवहारः निमानमूलक परमविषयको वा पति विजयम .. जोर विवज्ञानं नोचवारम! इति निस्पयितुं सूवमवतारयवार. भव. विति-पपरोक्षजानेग-साचात्कारामविवेकज्ञानेन। सूखे अपिशब्देन अब परामण्यो, यतिपदेन मम गाथम, ता, अपयन मानेन काsपि साचात भ्रमात्मवाविवेकजामय बसमयः ति विनये अचलारात्मकविवेष. ज्ञानस्येबीपयोगित्वमिति भाव: । ५९ तपाविज्ञान विषया: येत्यादयः तेषां प्रामापिसव्यवसाप. नाव हरमनारमा ल्यायरता-परिसमो-विभवन्ति। महमिति । तपाप्रत्यवानुपखवा तेषां प्रवाहीमा मनिषापम नमान?sfa शसपन्यतापर्यन्। वामेतामा निगई सूखमुत्यायना-बत पाहता ।

·प्रथमोऽध्यायः । [.] . ......" अचाक्षुषायामनुमानेन बोधः, धूमादिभि- रिव वः ॥ ६० ॥ भवेटेवं, यटि प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, नानुमानाटिकमिति । प्रकवादोनामदर्शनेऽपि सामान्यतो दृष्टानुमानात् सिहे: ॥१०॥ प्रशत्यादीनां मुष्टिक्रममार,- सत्त्वरजस्तममां साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रकृते- महान्, महतोऽहङ्कारः, अहङ्कारात् पञ्च तन्मा- बाणि, उभयमिन्द्रियं, तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि, पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गमः ॥ ६१ ॥ यद्यपि बयाणां माम्यावस्था प्रकृतिस्तथाऽप्येकै कस्मिवपि प्रतिशब्दप्रयोगः सातिकः। महानिति बुद्धितत्वम्। प्रह कार इत्यभिमानः । पञ्च सम्मावाणोति शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः । उभयमिन्द्रियं-वाघानि पक्ष कर्मेन्द्रियाणि. वाक्पाणि- बचावापामियम पचपदं वहिरिन्द्रियमापसचम; लेन पटरचाष. वेऽपि न मियान मेयत्वापत्ति: ति द्रव्यम् । तात्पर्य मा-देवमिति। प्रयाटोमा प्रत्यक्षाविषयलेऽपि न प्रमान सिभिवेत? सत्यपेक्षायामा-मामा. सती दृष्टांत.. एवं मारे निविते सप्रमेयादीमा आत्यादीनां सटिकमनिरूपणाय सूबमा. तारवा. मीनामांक-एकै मिति-पुरुषमोगापवर्गानकूले गण- पदामिध्ये सत्त्वे, रजलि, तमसि वा सत्यय: । मारतिक:-माकायपरिमाया. fr: सत्वरजस्तममा वक्ष्यमापधुत्वादिगुख्योगान द्रव्यत्वमेव मामिहान्तः; म पुरषीपवरखेग गुखमब्दप्रयोग: माला: रसियम। वा द्रव्यापिति- पहामियानि मतदारभूतंबवर विपिन कतिपदाभिधेवमोतियम। बभिमान रहि-अभिमाननियम बन्तरसमिधः। पसन्मानाst खत संयमार, अम्देति-पते पदवपरममा: पपसन्मानपदाभिषयाः सूना:

·[४] सायसूवत्तिः। पुरुष इति - पाटपायूपस्थाख्यानि, पञ्च च बुहौन्द्रियाणि श्रोवत्वक्चक्षु. जिह्वाघ्राणाख्यानि, प्रान्तरं मनः। स्थूलभूतानि पाकाशवायु- तेजोजन्नभूमयः, तेषाच पञ्चतन्मात्रेभ्य उत्पत्तिरिति बोहव्यम् । स्थूल इत्युपलक्षणां, सूक्ष्मभूतानामपि ग्रहणम् । सङ्ख्यापूरणार्थ, न तु मुष्टिकमार्थ, नित्यत्वादात्मनः ॥ ११ ॥ कार्याकारणानुमानार्थं प्रातिलोम्यमाह,- स्थूलात् पञ्चतन्मावस्य ॥ ६२ ॥ स्थूलात् पञ्चभूतात् कार्यात सत्वरजस्तमोभेदेन शान्त घोरमूढ़रूपात् पञ्चतन्मात्रस्य ज्ञानम् ॥ १२ ॥ वाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाहङ्कारस्य ॥ ६३ ॥ वाद्याभ्यन्तराभ्यामिन्द्रियाभ्यां तैः पञ्चतन्मात्रैव कार्येरह- हारस्य ज्ञानम् ॥ ६३ ॥ तेनान्तःकरणस्य ॥ ६४ ॥ तेनाहरिण कार्येणान्तःकरणस्य बुद्धर्ज्ञानम् ॥१४॥ ततः प्रकृतेः ॥ ६५ ॥ पहिरिन्द्रियजन्य प्रत्ययस्याविषया एव याद्याः । इन्दियं विभजते, उभयमिति जागन्द्रियभेदेन बहिरिन्द्रियाचा विध्यं यम्। तेषा-स्थलभूतानाम । सूति। - सुचा पदमब जोकि प्रत्यक्षाविषयेषु भूतेषु वर्तते। नन्वय मुष्टिकमे सटामोनस पुरुषस्य पादाकई महशते ? स्थत पा, पुरुष ति। -सा- पजिति:। नित्यत्वान-अपरिणामित्वात ॥६॥ कालिकानुमानेग सूजन्मावादिप्रात्यन्तकारणानां सिडये मुबमवतारयः नार, कायादिति।-शान्तधोरमूढ़रूपादिति-प्रत्याविषयसुखदुःखमोहात्माधर्मः यतः प्रत्यर्थः ॥ ६॥ ते: पयतमावः पाद्यान्तराध्यामिन्द्रियाम्याच कारस्यासारख पगुमानप्रबार. पदर्शनपर सूव व्यापटे, बाह्येति। -चानमवानुमानरूपं पाद्यम् ।। - ·प्रथमोऽध्यायः । 1897 ततो महत्तत्त्वात् काय्यात् प्रयत: मूल कारण स्य प्रधानस्य जानम् ॥५॥ संहतपरार्थत्वात् पुरुषस्य ॥ ६६ ॥ न प्रकृते: कार्यत्वात् पुरुषस्य ज्ञान, प्रनित्यत्वात् पुरुषस्य अकारणत्वात्। किन्तु प्रकृते: मंहतत्वात् विगुणा- त्मकत्वात परार्थत्वम। परथ पुरुषः । अत: तस्य ज्ञानम्। स च असंहतो वताव्यः, अनवस्थाभयात् ॥ ६ ॥ अथ किं प्रकृतरपि कारण भविष्यति? इत्यत पाह,- मूले मूलाभावादसूलं मूलम् ॥ ६७ ॥ मूलप्रकृतमन्नाभावात् कारणाभावात् अमूलं यत् कारणं तन्मूलम् ; सैव प्रकृतिः ॥ ६ ॥ अत्र युक्तिमाह.- पारम्पर्येऽप्यकत्र परिनिष्ठति संज्ञामात्रम् ॥६८॥ प्रकृतेः अन्यत् कारण, तण्यापि अन्यत् कारगाामति अन. वस्थादोषादन्ततोऽकारणं भूलं वक्तव्यम् ; मैव प्रकतिरिति । पञ्चविंशतितत्त्वात् अधिकाङ्गोकार च गौरवं स्यात् ॥ ६८ ॥ - मुगमम ॥६४।६५ ॥ “पुरुषानुमान व्याचष्टे। कुत: प्रकते: कार्यत्वं नागौक्रियते । इत्यतपाड. मते: नित्यत्वादिति । पुरुष स्यापि न किञ्चित्कार्य प्रति कारणवम न्याह- पुरुषस्यति। संतशब्दाथमा-विगुणेति। पुरुषस्या हतभाह-पनव- स्थति॥६॥ प्रकते: कार्यत्वबोकारे का पति: । ति शङ्कायां परिधारस्वमवतारपत्रास, अथेति ।-मूले-प्रो. मूलाभावात्-प्रत्य तराभावात् । · पमूलमिति पदं- नाति मूलं यस्या इति व्युत्पत्या कारणहतपरम् ॥ १७ ॥ मूले मूलाभावे युक्ति प्रदर्शनपर सूबमवतारयनार, पवेतिा-तषाच, पखा- ·[४] मालयसूत्रवृत्तिः। - प्रकृतरप्रत्यक्षत्वात् कथं कारणत्वावगमः ? इत्यत पाह,- समानः प्रकृतेईयोः ॥ ६ ॥ इयोर्वादिप्रतिवादिनोः समान: तुख्यत्वम्। यथा परमाणोः अप्रत्यक्षत्वेऽपि घटादौ तद्गुणदर्शनात् परमाखनुमानं, तथा अत्रापि जगतस्वैगुण्यदर्शनात कारणं प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिकेति अनुमोयते । तथा हि. कामिनी भर्तः सुखदा इति सात्त्विको, अविनयात् दुःखदेति राजमो, विरहात् मोहदा प्रति तामसौ। एवं सर्वे भावा द्रष्टव्याः ॥ ६ ॥ यदि हि विवेकन पुरुषदर्शनात् मुक्तिः, तदा शास्त्रश्रवणा- देव मुक्ति: स्यात् ? न चैवं, कस्यापि क्षिप्रं कस्यापि चिरेणेति दर्शनादित्यत आह,- अधिकारिवैविध्यान नियमः ॥ ७० ॥ - अधिकारिण: त्रिविधा भवन्ति, उत्तममध्यमाधमभेदात् । तद्भेदः महकारिणोऽविद्यादेर्भेदात्। तद्भेदश्च अष्टभेदात् । तेन श्रवणमात्रीदिति न नियमः ॥ ७० ॥ दोष परिहागय यत्किचित कारणं नित्यमित्य वगन्तव्यं, तदेव कारणममाभिः प्रकृति- रित्यभिधीयते इति माव: ॥८॥ पप्रत्यक्षाया: से: केन प्रमाणेन कारणवम पगम्यते ? इति निरूपयिष्यन् मूवमवतारयति, प्रतेरिति ।-बादिप्रतिवादिनी:,-सामानैयायिकयोः । एकत्र वस्तुनः विगुणात्मकत्वे साधिका युतिमवतारयति, तथा कौति। एवम-पनया स्त्रिया, स भावा:,-पुरुषव्यतिरिक्ताः बावन्तः पदार्थाः, विगुणात्मशतया पति शेषः, द्रष्टव्या:,-प्रतिपत्तव्याः ॥ ६ ॥ "विवेकदर्शनान्मुक्ति:" पति यदुक्त, तदुपपादयितुं सूबमवतारयनार, यदोति ।- शास्त्रप्रवणादेव पति एवकार मनगनिदिध्यासनयोः व्यानिरभिमता। एवं शास्त्रप्रवणत एव अतिः, न च भवतीत्यन्वयः। कथम !-पस्यापीति । सत समधिकारिवविध व्यापक्षते-उत्तमेति। फलितमुपसंहरति-नेति ॥०॥ - ·प्रथमोऽध्यायः । [४] पूर्व प्रकतेमहान्' (११ सू० ) इति सूत्रे कार्यकारणभाव: प्रतिपादितः, न तु क्रमः इति भ्रमं निराकरोति,- महदायमाद्यं कार्य, तन्मनः ॥ ७१ ॥ यत् प्रकृतेः पाद्यं कार्य, तत् महत्-महत्तत्त्वं बुद्धिः, तदेव मननात मन इति ॥ ७१ ॥ चरमोऽहङ्कारः ॥ ७२ ॥ अनन्तरं बुद्दे: कार्यम् अहङ्कारः ॥ २ ॥ तत्काय॑त्वमुत्तरेषाम् ॥ ७३ ॥ तत्कायत्वम्-अहङ्कारकाय्यत्वम, उत्तरेषाम-एकादशे- न्द्रियाणां पञ्चतन्मात्राणाञ्च । पारम्पर्येण तन्मात्रकार्याणामपि भूतानां तत्कार्यत्वमित्युक्तम् ॥ ७३ ॥ ननु यद्येवं, प्रधान कार्य जगदिति सिद्धान्तहानिः ? इत्यत आद्यतुता तहारा पारम्पर्येऽप्यूणुवत् ॥७४॥ यथा मृत्पिण्डकाव्यस्य घटस्य पारम्पयंऽपि परमाणु कार. णता, तथा प्रकृतंगपि मूलकारणता ॥ ४ ॥ कार्यकारणभावप्रतिपादक सूत्रस्यैव क्रमप्रतिपादकत्वमा प्रतिपादनाय सूबमव. तारयति. पूर्वमिति ।-पाद्यमिति-साधादिव्यर्थः। या खन्नु बुद्धि: महतत्त्वत्वेन प्रसिहा, तदेव मननपत्तिमत्त्व न मन इति व्यपदिश्यते इत्या-तांदति ॥ १ ॥ बाजारमूखको पनन्तरपदं सामादित्यर्थः । तथा च बुद्धः साक्षात्कार्यमाङ्कार तिभावः। सूरमपदं महत्तत्वादनन्तरमायबोधकम ॥ २ ॥ सूवे उत्तरषामिति पदव्याख्यानमा-एकादशति । पब स्थलभूतानां साचात् पाहारकाय त्वाभावेऽपि तन्मावहारा तत्कार्यत्वमस्तोत्यार-पारम्पति । ०३ ॥ मन्वेवं सन्मावादीनां महाभूतानास पाङ्गारकाय वे सायाचार्या नगत: प्रधान कार्यत्वोतिः कथं सनछते । इत्यामय समाधानसूममवतारयवाहनन्विति । भूखकारणवैवि-कायलामा विकारपत्व मूषकारपलम् ॥ ४ ॥ - ·[४८) सायसूत्रकृत्तिः। प्रकतिपुरुषयोनित्यत्वात् सध्यादौ कस्य कारणत्वम् ? इत्यत्र पूर्वभावित्वे योरकतरस्य हानऽन्यतरयोगः ॥ ७५ ॥ न पूर्वभावित्वमात्रेण कारणात्वं, किन्तु अन्वयव्यतिरेका- भ्याम। योमध्ये एकतरस्य पुरुषस्य कारणत्वयोग्यताहानि:, अविकारित्वश्रुतेः । अतोऽन्यतरस्य प्रधानस्य कारणत्वयोग:॥७॥ अविवादात परमागानासव कारणत्वमस्तु ? इत्यत पाह,- परिच्छितत्वान्न सर्वोपादानम् ॥ ७६ ॥ यत् परिच्छिन्न, न तत् मर्योपादानं, यथा न तन्तुधंटस्य कारणम्। तस्मात पदार्थानां पृथक पृथक कारणं वताव्यम् ; एककारणत्वे च लाघवं स्यादिति ॥ ७६ ॥ कारणत्वव्यवहार: प्रकतिपुरुषयोध्योरेव नित्यत्वेग सृष्ट्यादौ विद्यमानत्वात् कथं प्रकारेव जगत्- कारण त्व, न पुरुष डांत सिद्धान्त: सङ्गच्छते ! इतीमामा शङ्कां परिहत सूबमब- नारयति, प्रसपुरुषयोसिंत ।-सवे इयोरित्यय-प्रतिपुरुष मोरित्ययः । एकातरम्य उसने इति।-एकतरव्य-पुरुषस्य, हाने-कारण वहाने, अन्य तस्योगः, तरस्य-प्रधानय, योग:,-कारपत्वमस: । अन्वयश्यांतरेकाम्यामिांस-मन्वयव्यात. जानप्रयोज्य ज्ञानविषयानन्यथामिनियतपूर्ववात्तते न प्रति तात्पर्थम । सात पुरुषस्य पूतिलऽपि पन्यचारित्वन न सम्भवतीति दर्शयबार इयोरिति । तस्याकारणत्वे श्रुतिरेय प्रमाणमिति भावः ॥ ७५ ॥ परमाणना मगदुपादानवनिराकरणपरं सूबमवतारयति-विवादादिति । परमाणमा परिच्छिन्नत्वात न सर्वोपादानवमित्याह-यत्परिवमिति । मन्वे चतुम्धिा: परमाणाव: पाया एवं मिथिताः नगदुपादानव भगताम ? इत्यत पास, एककारपत्र चलाघवमिति ।-एसकारपत्वे-एकरूपेण कारपत्वे रत्यः बम प्रधानत्वमेवेति ध्येयम् ॥ ७९ ॥ .

·प्रथमोऽध्यायः । [2] ........ पत्र श्रुतिं दर्शयति, तटुत्पत्तिश्रुतेश्च ॥ ७७॥ युक्तिस्तावत् प्रोता। श्रुतिरपि प्रधानस्य जगत्कारणता. माह- प्रधानाज्जगज्जायते इति ॥७॥ प्रागसतो घटस्य भवनं दृश्यते। नियतपूर्वभावित्वात् प्रागभावः कारणमस्तु ? इत्यत प्रा- नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः ॥ ७८ ॥ नाभावात् भावोत्पत्तिः । कारणरूपं कायं दृश्यते इति जगतोऽपि अवस्तुत्वम् ॥७८॥ भवतु जगदपि अवस्तु, का नो हानि: ? इत्यत पाह,- अबाधाटुष्टकारणजन्यत्वाच्च नावस्तुत्वम् ॥ ७९ ॥ शक्ती रजतज्ञाने 'नेदं रजतम' इति ज्ञानात् रजतबाधः । न चाव 'नेदं भावरूपं जगत्' इति कस्यापि जनमिति, येन भावरूपबाधः स्यात्। दुष्टकारणजन्यत्वाच्च मिति अवगम्यते ; यथा कामलादिदोषात् पौतशङ्खज्ञानं कस्यचित्। प्रधानस्य जगत्कारणत्वे श्रुतिरीप प्रमाणमति प्रतिपादयन् सबमवतारयति- पवेति ॥ ७॥ परिकामवादब्यवस्थापनाच पारम्भमानिराकरणपरं मूवमवतापयवार, प्रागिति । -प्रागसत:.-प्रागभावप्रतियोगिन इत्यर्थः। सिद्धय उत्पत्त्य योगात् प्रागभावस कारणत्वमाश्य मनोकामिति सूख्य मा. नियतपूता-पभावात-प्रागभावात । प्रभावकारणकत्वे नगमोऽभावरूपत्वं वादिया, कारणरूपनिति ।-तथा जगतो भावत्वेन भावमावकारणकत्वमेवारीका मिति परिणामवादिनामाशय: । " नगडवस्तुत्वे पभावरूपत्वे बाबाम: ? इति शहानिराकरणाय सूबमवतार. यति, भवतु ति।-बाधाभाग एप जगत: भद्रपत्वे हेतुरिति मन्तव्यम् । मनीयमानापि तुन: दुष्टचारपदेनासत्यत्वात नगी सत्यत्वमस्त! पद सा-2 ·[५.] सालयसूत्रातः । - जगज्ञानस्य सर्वेषां सर्वदा सत्यत्वाच्च न दोषोऽस्ति; तस्मात् नावस्तु जगदिति ॥een नन्वभाव: कारणमस्तु, तथाऽपि प्रभावत्वं न जगतो भवि. थति तबाह,- भावे तद्योगेन तत्मिद्धिः, अभाव तदभावात् कुतस्तरां तत्सिद्धिः ? ॥ ८ ॥ भावे उपादान कारगणे 'कारागुणाः कार्यः' इति तदयोगेन भावयोगेन, तमिद्धिः कार्यग्य वस्तुत्वमितिः। अभावे जगतो- ऽभावत्वे, तटभावात् जगदभावग्य अवश्यम्भावात्, कुतस्तत्सिहिः ? इति, प्रभावम्य अभावरूपत्वात् ॥५०॥ अथ कमैव जगत्कारणमस्तु, कि प्रधानकल्प नया ? इत्यत - न कर्मणः, उपादानत्वायोगात् ॥ ८१ ॥ निमित्तकारणमदृष्टमस्तु, धर्माधर्मयोस्तु उपादानकार- पत्वं न क्वचित् दृष्टम् । प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनात् मुक्तिरिति प्रकृतिस्वीकारः ॥१॥ पा, दृष्टेति ।-माथत्वात-पप्रामाण्य माऽनास्कन्दिताबाधितप्रतीसिविषयत्वा. दित्यवः। उपसंहरांत-तमादिति ॥९॥ नगतोऽभावकारकत्वेऽपि वस्तु भावरूपत्वं, का पति: इति शहाया समाधानबमवतारया-नान्वति। मूवं व्यापटे, भाव अति-तथा धभावस्य जगदपादानले कार्य न्य जगत: पभावत्वं दुपहिरपौयं स्यात् । ८० ॥ मतान्तरमुत्थापयन बराक सूबमवतारयति, पति ।-कर्म: निमित. का नाका प्रतिपत्तिः, दुपादानत्वन्तु न कपिल दृष्टपति ।

·प्रथमोऽध्यायः । [११] वेदोतार्थानुष्ठानादेव मुक्तिसम्भवात् किं प्रकृत्या ? इत्यत नानुश्रविकादपि तसिद्धिः, तत्सिदिः, साध्यत्वेनावृत्ति- योगादपुरुषार्थत्वम् ॥ ८२॥ वेदानुश्रूयते इति भानुश्रविको यागादिः, तस्मादपि न मोक्षमिडि:. माध्यत्वेनावृत्तियोगात कार्यत्वेन अनित्यत्वात् मुक्तस्य पुनः संसारानुवृत्तियोगः; तस्मात् अपुरुषार्थत्वम् ॥२॥ पुरुषार्थत्वं दर्शयति,- तत्र प्राप्त विवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः ॥ ८३ ॥ तत्र प्रकतिपुरुषयी:, प्राप्तविवेकस्य विवेकज्ञानात्. अना- वृत्तिश्रुति: "न च पुनरावर्त्तते" [छान्दो० उप०८ अध्यायः १५ खण्ड: १ मन्त्रः ] इति श्रुतिः ॥८॥ -- प्रकृतिपुरुषविवेकमन्तरेणापि पायान्तरसाध्यैव मुकिरिति मतं निराकई सव. मवतारयति-वेदीलाथै ति। पामुपविकशब्दार्थमाड. वेदादिति ।-साध्यत्वेन- अन्यत्वेन। पात्तियोगात-पुमबन्धयोगादित्यर्थः । पुरुषार्थत्वम-परमपुरुषार्थ- त्वम ॥ ८२॥ प्रक्रतिपुरुषविवेक ज्ञानसाध्याया व मुकः परमपुरुषार्थरूपता दर्शयितुं सूबम सारर्यात, पुरुषार्थत्वमिति ।-तोयस्यामा-प्रकतिपुरुषयोरिति । प्रामविवेक- व्यति-भेददाशन इत्यर्थः । पनातितिम उदाहरति-नच इति । विज्ञानभिक्षुस्त 'त' इत्यस्य ब्रह्मलोके प्रत्यर्थमा तन्मने ब्रह्मलोके कर्म माध्ये न साक्षात मुक्तिः. परन्तु नब सम्वविवेक ज्ञानस्यै पपुमरात्तिलक्षणं निर्वाणं श्रुत्या प्रतिपाद्यते इति मूबाथ: ब्रह्मलोकेऽपि विवेकज्ञानस्य अपेक्षा वते त्यत:.-"ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसपरे। परम्यान्ने तात्मानः प्रविशन्ति परं पदम ॥ इति पौराषित. वनम। पत 'कतात्मान.' इति पदं विवेकसाक्षात्काररूपविशेष कारबत्तम पात्मनां मोचसाधनलेन स्फट प्रतिपादयतीति विजेयम् ।। जयः।

·। [१४] मायसूत्रवृत्तिः । वि... षमाह- दुःखात् दुःखं, जलाभिषेकवन्न जाद्य- विमोनः ॥८४॥ यदि कमसाध्या मोक्षो भवेत्, कर्मणो दुःखबहुलत्वात तत्कार्यो मोक्षोऽपि दुःखबहुल: स्यात् । अन्ततः क्षयित्वेनापि दुःखं स्यात । न हि जायातस्य जायविमोक्षो जलाभिषेकात, प्रत्युत जायमेवेति ॥४॥ दुःखस्य कर्मसाध्यत्वमप्रयोजकं, किन्तु कान्यकर्ममाध्यत्वं हेतुः, निष्काम कर्मणो मोक्षमाधनत्वात ; तथा च श्रुतिः,- "कर्मभिर्मत्युमृषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमौहमानाः । अथापर ऋषयो मनोषिणः परं कर्मभ्योऽमृतत्वमानशुः ॥" इत्यवाह,- काम्याकाम्येऽपि साध्यत्वाविशेषात् ॥ ८५ ॥ मा भूत् निष्कामकर्म साध्यं दुःखं, तथाऽपि काम्यात् निष्कामकर्मविशेषेऽपि मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वमविमिष्टम् । साध्यत्वात् क्षयित्वेन पुनरपि दुःखं स्यात् । निष्कामकर्मणो मोक्षसाधनत्वश्रुतिश्च ज्ञानार्थ, ज्ञानाच मोक्ष इति पारम्पर्येण मोक्षसाधनत्वम् ॥१५॥ यदि प्रकृति पुरुषविवेकज्ञानात् मोक्षो भवेत्, तथाऽपि - मोच कमसाध्यत्वे दोषं विवगवन् मूबमवतारयति, विपी इति।-दुःखात- कर्ममतादिति भावः। दुःखं-मोक्षफलमपि दुःखमेव स्यादिति भावः ॥४॥ ननु काम्यानामेव कर्मण राग धादिदोष सातत्वेन दु.खजनकत्वं भाषचति. मिकामबर्मपान्तु तदभावात् मोषजनकत्वे का चति: । प्रत्येवं वदतां मतं निराक- मूवमवतारयति, दुःखस्येति ।-तषाच, निष्काम कर्मसाध्यत्वे मोषस्य दुःखरूपता मा भवतु, जन्यत्वेन क्षयवन्तु पाक्यपरोहारमेव ॥ ५॥ कतिपुरुषविवेकज्ञानसाध्यले मोक्ष समान एपायं दोष इति धान्ति निरापत .

·प्रथमोऽध्यायः। - चयित्वात् पुनरपि संसार इति वादिप्रतिवादिनोः तुल्यवानात? तवाह,- निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं परं, न समान- त्वम् ॥८६॥ निजमुक्तस्य स्वभावमुक्तस्य, बन्धध्वंस: बन्धोऽविवेकः, तहि. रोधेन विकध्वमो नाशः। अविवेकनाशस्य च प्रध्वंसत्वात् कुतः संमारस्य पुनरावर्तनम इति न समानत्वम् ॥ ८६ ॥ पञ्चविंशतिगण इत्युक्तं, तात्मविश्च न प्रमाणेन विनेति सद्दर्शयति.- इयोरे कतरस्य वाऽप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्ति: प्रमा। तत्साधकतमं यत् तत् ॥८७ ॥ हयोः तोन्द्रियार्थयोविद्यमानयोः प्रत्यक्षे, वाऽपि इति विद्यमानस्य लिङ्गस्य शब्दस्य बाऽनुमाने शब्द च, ? - एकतरस्य सूचमवतारयति, यदौति।-तथा च, एतन्मते पविवेकाध्वंसस्यैव स्वरूपतो मोचपदार्थ- त्वन तस्य वाविनाशितया कुत: मोक्षय पायव प्रमति: , इत्यस्येव वैषम्यम् ॥८६॥ मिडान्ते पचगांततत्त्व स्वरूपमिद्धो अपेक्षित प्रमाधम पादौ स्वरूपतो निरूप. थित सूकमवतारयति. पञ्चायतित -गप ति-समुदाय इत्यर्थः। नामिथित्यत्र तत्पदन प्रयादिपञ्चविंशतितत्त्वानुच्यन्ते । तर दर्शयति सन्यव तत्पदन प्रमाणं ग्राह्यते। हयोरित्ययाधमार-न्द्रियायोरिति। एतम प्रत्य एव उपयुज्यते ऽTE- सति । तव योरेव थी: विद्यमानत्वमपेचित. मिया-विदामानयोरिति । परीवज्ञामे च प्रमेयस्य सबिन काले अमत्त्वेऽपि प्रमानिष्पति: भवत्येव इति दशंयवाद, एकतरस्पति -विद्यमानस्येति-पत लिङ्गस्य शब्दस्य विशेषणम् । wa लिपटन विज्ञानं विचितम, पन्या অনীবালাক্কিা। आयमानखानुमानस्य प्रमारूपयापि एतच प्रदर्शनपरम; वस्तुतस्तु मनिटापरिवित्तिय प्रमालच वाच्यम, अधिक यथ्यांत् । सनिटपदम अधिगता, तपा, पनाधिगतार्थविषयक पाणं न स्वान् .

·(५४ सायसूत्रवृत्तिः असबिष्टार्थ परिच्छित्तिः इति अपरिच्छिवार्थपरिच्छित्तिः, प्रमा प्रमितिः फलम। एतेन अनधिगतार्थगन्त प्रमाणम् इत्युक्तम् । प्रमासाधकतमं यत् तत् प्रमाणमिति प्रमाण सामान्य लक्षणम् ॥८॥ A - . तथा . बोध: प्रमा इति फलितं, तदेवा-अपरिच्छिन्नेति। फलितमार, एतेनेति ।- मधिगतार्थगन्त इति पर मामानरकामधिगतवस्तुविषयकमित्ययकम। तवानपि गत अन्यिायतनाय उपात्तमिति। दम्पबचएम प्रमालक्षघटकौमृतेऽ वाचितत्वविशेषवमनग्य पादेयम अन्यथा को रजतममापि प्रमात्वमापोत । प्रमा निरूप प्रमाणलक्षणं निरूपया--प्रमामातममिति। विज्ञानभिक्षुस्त लपपमिदमन्यथा प्याव्यासवान् साझामवचनमाष्ये। तथा हि "पसचिट:, -प्रमातर्यनारूढः, पनधिगत इति यावत. एसम्भूतम्याथैय-वस्तुन:. परिच्छिति:, -अवधारणं प्रमा: सा - यो:.-बुद्धि पुरुषयोरुभयोरेव धर्मा भव? कि करमावस्या उभयथैव तम्या:.-प्रमाया:, या साधकतम-फलायोगव्यवच्छिन कारणं. तच्च विविध वक्ष्य माणरूपेणेयः। मनव्या वर्गनाय पनधिगति ; भ्रम. व्यावर्तनाय बस्विति: मंशययावत्तमाय त्ववधारणामिति । यदि प्रमारूपं पुरुषनियमावमच्यते बुद्धितिय प्रमापम; यदि च बुद्धि निमावमुच्यते, तदा तूतीन्द्रियमविकादिरेच प्रमाणाम । परुषम्त प्रमासाक्ष्येव न प्रमाति। यदि च पौरुषेयधोधो बुद्धिक्तिीमयमपि प्रमोच्यते. तदा तूमा- मुभयमेव माभेटेग प्रमाणं भवति । चक्षुरादिषु प्रसाव्यवहार: परम्परथव माथेति भावः। पातमन्लभाष्ये तु व्याम: पुरुषनिष्ठ बोध: प्रमत्युतः। पुरुषार्थमेव करणानां प्रवच्या फलक पुरुषनियताया एबौचित्यान; पतोsaपि स एव मुख्य: सिहान्तः। न पुरुषबोधस्वरूपस्य नित्यतया कथं फलम । ति वाच्यम; कैवलस्य नित्यत्वेऽपि पारित काय त्वात पुरुषार्थोपरागयर का त्वादिति। पवे प्रक्रिया-इन्द्रियप्रणालिसथा विकर्ष लिमज्ञानादिना वा बाटो बुडेरयांकारातियते, तव चन्दियसमिकर्षमा प्रत्यक्षा तिरिन्द्रियविशिष्ट बधाता भवति इति विशेषः। सातिरोंपरता प्रतिविम्बरूपेण पुरुषाढ़ा सती भासते, पुरुषखापरिणामितया बुद्धिवत् स्वतोऽथ कारवासवात्। पां- कारवाया एव चायपत्यान, अन्यस्य दुवंधत्वात इति । सदेतत बयांत नपास्ट बोरिवनोपरागः, जिन्वभिमान इति; योगम-पिसाहयमितरव फल.

·प्रथमोऽध्यायः । - कति प्रमाणानि ? इत्यत पाह- विविधं प्रमाणम्। तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेः नाधिक्यसिद्धिः ॥८८॥ प्रत्यक्षानुमानशब्दा: प्रमाणानीति। किमुपमानार्था- पत्त्यभावसम्भवैरियानि न स्युः १ इति। प्रोक्तं, समिको इत्यादि-प्रमेयव्यवस्थाथै प्रमाशखोकार:. विविधपमार्गासही मर्वप्रमाणानां प्रमेयव्यवस्थासिढे धिक्यसिद्धिः पृथकप्रमाण- त्वेग, विविधप्रमाणेषु एषामन्तर्भावादिति ; इन्द्रियार्थसबि. कर्षान्वयव्यतिरेकादिना यथायथं प्रत्यक्षादिषु सूरिभिरन्त- र्भावितत्वात, केवलमधिक: संज्ञाभेदः कत इति नाधिकत्वेन प्रमाणसहिः ॥८८॥ विशेषलक्षणमाह- यत्सम्बन्धसिद्धं तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् ॥८६॥ - इति। स्मृतिरपि-"तनिश्चिषणे स्फार समस्ताः वस्तु दृष्टयः। मासा: प्रति- विम्बन्ति सरमौर तटद्रुमाः । इत्यन्तेन बन्थेन । ८॥ नापिमहाव्यवदफलकं प्रमाविमागं प्रदर्शयि सूबमातारयनार कति प्रमाणामोनि-विविधमिन्यसाधमाr-प्रत्यवानुमानशब्दा इति। मन्वेवम अपमानादीनां गादिभिः अभ्युपगतानां का गति: ? त्यागनायो व्यवस्थाम उपदर्शयि. प्यतामिहाविति ।-:-प्रयक्षानुमानमब्दः, शिजी, मषामेव प्रमाणमिति पाधिक्यसिद्धिः-प्रमाणाधिक्यसिद्धिरित्यय:। तथा . उपमामापांपत्य- विद्याडोना वादिभिः प्रमाणातरवेनाभ्युपगतानां विष्वेष एषु यथायथम् पातमांव. समावेन न तेषां प्रमाणातरवांसजिरिति भावः। विधानभिस्तु विविध प्रमानिति पूर्वबस्यैव घटकाम इति मन्यते, तथैव च व्याख्यातं तेन इति द्रष्टव्यम्। रिमिः, नोकरीरिति शेषः ॥८॥ सर्वप्रमाचीपगोव्यत्वात प्रत्यचमादी निस्पयित सारथना, शेषः।

·[५]] साडयसूत्र हत्तिः । यत्सम्बन्धसिद्धम् इत्यनुमानशब्दो व्यवच्छिनौ। तदा- कारोल्लेखि-घटाकारोल्लेखि। तत् प्रत्यक्षं-सविकल्पकमपि प्रत्यक्षं सङ्ग हौतम्। बौद्धास्तु निर्विकल्पकमेव प्रत्यक्षमिति वर्णयन्ति, कल्पनाऽपोढ़मचान्तं प्रत्यक्षमिति । नामजात्यादि- योजनात्मिका प्रतीतिः कल्पना , सा च सविकल्प केऽप्यस्तीति न प्रत्यक्ष प्रमाणम्। तन्न; अदृष्ट साक्षात्कारिप्रमाजनक सामग्रोजनितं प्रत्यक्षम ; तदुभय, निर्विकल्पकं सविकल्पकञ्च ; विशेषति ।-यसम्बन्धेति-येन-विषय, इन्द्रियावामिति शेष:.सम्बसात-सबि. कर्षात सिहं-जातं, तदाकारील्लेखि-तहिषयतानिरूपकं, विज्ञानम्-पन्त:करण- बत्तिः, तत्-त्तिक विज्ञानं. प्रत्यक्ष प्रमाणमिति तात्पर्य्यम । व्यवच्छिन्नी- निराकतो, तथा च. विश्येन्द्रिय सन्निकर्ष जन्यत्वात प्रत्यक्षमाणस्य नानुमान शब्दयोः प्रत्यक्ष वापनिरिति भावः। एस प्रत्यक्षमापलप सविकल्प केऽपि ते इति दर्शयनार-मविकल्प मिति । निर्विकल्प कस्य व प्रत्यकत्वमभ्यपगच्छता बोद्धानां मत. भवतारयनार. बोडास्विति ।-Na निर्विकल्पक पदं विशष्यांवशेषणभावानवगाहि- जानपग्म। तन्ममिडं पायलक्षमतारसि.कल्पनेति- कल्पनापदं विशेष्य. विशेष भावावगहिवरूपं. मसर्गकाख्य विषय तारूपं था, तया कल्पमया पोट-शून्य, यज्ञानं तर प्रत्यक्ष प्रमादपम ति बोद्धानामाशय: । कल्पनाशब्द म्याथ प्रदर्शयन्नार, नामति ।-नामनात्यादिपटन विशेषमा ग्टह्यते, योजन-यामजाचादिभिः सम्बवावगाहनं, रुदेव पामा-स्वरूपं यथा: सा एवम्भता प्रतीति: कल्पना इत्युच्यते । साति-नामजात्यादियोगनात्मिका प्रतीतिरित्यर्थः। अब प्रतीतिपदं सांसर्गिकविषयतानिरूपकत्वं, बौद्धमते तदेव - चमत्वप्रयोगकाम्। यद्यानुतार्थको तु विकल्प केऽप्यस्ति इयन्वयानुपपत्ते: संसगांवगाविज्ञानस्य दोषामन्यत्वेन पबाधित- वेग मात्वमवण्य मकोकायमिति मिडान्तमनुसत्य तदेतत् बौद्धमतं दूषयति, तन्नति ।-तथा च, ज्ञानस्य व सामगौशादेव प्राप्त प्रमात्वं कारगतदोषनियन बलवत्तरबाधकप्रत्यय महावैन च निराक्रियते, नान्यथा ; एवम नौलो घट सत्यादि प्रत्यक्षा खभावत एव प्राप्तं प्रमात्वं व कारवगतदोषादर्शनेन बलवत्तरबाधका प्रत्यय. विरहेण च मापनोदनमईति। तदेतदार, अदृष्िित।-तत-प्रत्यमित्यर्थः । नन्वे वं नाममायादेः सन्द्रिय सविताविषयेषु भाकया रोत्या प्रत्यक्षे उपपद्यते यार ·प्रथमोऽध्यायः । [५०] अथ स्मृत्या किन्तु सादृश्यात् मंस्कारोबोधहारेण स्मृत्या नामजात्यादि- संविदुत्पद्यते । अत एवाधिकमात्या सविकल्पकमिति विशेष- संज्ञा। न च स्म त्या कविदोष: सामग्रोप्रत्यवायो वा जनितः । या सहितत्वाव प्रमाणम् ? अहो नैपुण्यम् ! यत् सहकारि प्रामाण्यं बाधते। तथा च,- संज्ञा हिस्सायमाणाऽपि प्रत्यक्षत्वं न बाधते । संजिनः सा तटस्था हि न रूपाच्छादनक्षमा ॥ ततः परं पुनर्वस्तु धर्मजात्यादिभिर्यया । बद्याऽवसीयते साऽपि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥ ८॥ -सादृश्यादिति । मविकल्प कशब्द० यत्पत्ति दर्शयवाह-चत एवेति। ननु वि. कघटबतया अजीकताया: वृतेरेव दोषत्वात तज्जन्यमविकल्पक ज्ञानम्य वस्तु प्रमात्वं बाधितम ? त्यत पार, न चेति ।-सामगोपन्यवाय इति-रणवैल्यमित्यर्थः । मनु माऽस्तु मृते: खतो दोषत्व, तत्मातेन्द्रियस्यैव दोषत्वमम्तु, तेन च मितव्य सविकल्प समय प्रमात्वं न संस्यति ? त्या-अति । तदंता दूषयनार. पही ति।- दिन मोनुगडनोक्तिः । न खलु प्रमाणस्य यत सहकारि तत प्रामाण्यं बाधितुमला | तपात्वे पालोकादिसतमपीन्द्रियं मालं स्थान प्रमामाधातुम इत्येतटार-दिति । तदखिव जसम्मतिं प्रदर्शयन शोकच्यमवतारयति, तथा चना-मोति पद नामादिविशेषणपरम। Na कार्यमाणेति पदं संज्ञाया: विशेषणम; सपा , जानलचत्रिकर्ष प्रयोज्यं मंज्ञादिनिपितविषयित्वं न प्रत्यक्षम्य धम्य श लौकिक. सन्निकर्षजनितस्य प्रमात्वं बाधितुं प्रभवति इति प्रतिपादनपरं शोकस्य प्रथमाईम । तटस्था-उदासीना। तदेव बौदासीन्यं प्रकटयति, न पाकादमधमा ति।- तथा च. तो पारीप्यमाणं रमतं यथा अनिखरूपमेव प्रच्छादयत तन ज्ञानम्म धमत्वाय कल्पते, नैवं नामजात्यादिविशेषणं विविधया भासमान बस्तुनः स्वरूपं प्रहादयतीति तत्सम्बन्ध: न धर्मज्ञानस्य चमत्वनिहाय प्रलं भवति इति ध्येयम । तत: परं-मृधादिरूपजामखणामधिकर्षसम्पयनन्ता वस्तु-निवि- कल्पाचाने भासमान पिं, यया बुया नात्यादिभि:म: पवसीयते पांत नाबादिनिष्ठमवारतानिपितविशेष्यतया भासते, सा बुटिरपि प्रमाप्रत्यच. वन सम्पदा ति योजना ।

·[१८]
सालासून कृत्ति:
ननु योगिप्रत्यक्षाव्यापकत्वान्नेदं प्रत्यक्षलक्षणम् ? इत्यत
-
योगिनामवाद्यप्रत्यक्षत्वान्न दोषः ॥ १० ॥
वाह्य प्रत्यक्षलक्षणमिदं लौकिकं, योगिप्रत्यक्षन्तु अवाह्यम-
लौकिकन प्रतो नाव्यापकत्वदोषः ॥८॥
अथवा अनेन लक्षणेन योगि प्रत्यक्षस्थापि सङ्गह इति
पक्षान्तरमाह,-
लौनवस्तुलब्धातिशयसम्बन्धादाऽदोषः ॥११॥
मत्कार्यस्थित नष्टमपि स्वकारणे लोनं भूतत्वेन अस्ति,
भविष्यदपि स्वकारणोऽनागतत्वेन अस्ति । योगजधर्मानुग्रहात्
लब्धातिशयस्य योगिन एक प्रधानसम्बन्धात् सर्वदेशकालादि-
सम्बन्ध इति नाव्यापकत्वदोषः ॥ ११ ॥
-
तदेतत् लक्षात योगि प्रत्यक्षे वत्तं ते इयव्याप्तिदोषः ! इत्याशबामपनेतुं सूबमब-
सारयति-नांन्वति। सूवे वाद्य पदं लोकिपरमित्याह-लॉक कमिति १०॥
पस्येव पक्षणस्य
पकारान्तरं यौगिमय नऽपि सनिस्ति रति दशंबन्
सूचमवतारयति, पपवेति ।-लौनस्विति-कारण पन्य लोमं यास्तु पतीतत्वेन
भविष्यत्त्वेन पा लोके व्यवड़ियमाणं. तब लब्ध:.-योगबससिडः, य: अतिशयः,
इन्द्रियादिगतोल्कर्षविशेष:. तेन य: सम्बन्धः,-सनिकर्ष: तमात योगप्रत्यक्षस्य उत्पते:
पदोषः,-पव्याप्तिरूप दोषामा: इति सूतात्पर्यम। सत्कास्थि से:.-सत्कार्य :
वादसिहात सित्वादिति भावः। भूतत्वम-अतीतत्वेन । तथा च, न भावना
निरन्धयो ध्वंस: सत्कार्यवादिभिः पीक्रियते। सदेव कायं वर्तमानापण्यापरि.
त्यागेन पतौलवरूपामवथाम उपग विनष्टं प्रध्वस्तमित्यादिशब्देन लोके व्यवड़ियते;
मागिनान्तु योग नमितप्रकर्ष सहमतम रन्दियं तथाविधातौतामागतवस्तु वहणे समर्थ
भवतीति
विषयन्द्रियमनिकन्यत्वेन न
प्रत्यक्षांचा
न्याप्तिः सम्भवति। प्रधानसम्बन्वादिति-प्रधाने-मूलप्रकती, सवधान-सनि-
-
.
कांदित्यर्थः ॥११॥

·प्रथमोऽध्यायः । [५] ईश्वरप्रत्यक्षस्यालक्षणमित्यत पाह,- ईश्वरासिद्धेः ॥ १२॥ यदीखसिही प्रमाणमस्ति, तदा तत्प्रत्यक्षचिन्ता उप. पद्यते ; तदेव तु नास्ति । क्षित्यादि सकतकं कार्यत्वादिति प्रमाणमस्तौति चेत, स किं शरीरो ? पशगैरो वा ? इत्युभयथा. ऽपि कर्तृत्वामम्भवात्, विशेषवादिनां कार्यत्वस्याभासत्वात् । एतदन्यत्र बहु प्रपञ्चितम् ॥ २२ ॥ युक्त्यन्तरमाह.- मुक्तबद्ध इयोरन्यतराभावान तमिद्धिः ॥ ३ ॥ स किं बहो वा ? मुक्तो का ? बदस्य धर्माधर्मयोगात् नेश्वर- त्वम्। मुक्तस्य ज्ञानचिकोर्षाप्रयत्नाभावात् न कर्तत्वमिति - तया तदेततक्षम उत्पतिघांट तत्वेन जन्य प्रत्ययस्य सम्भवदपि नित्ये ईश्वरप्रत्यचे पुनरव्याप्तम ! पति नैयायिकामा पार सूत्रमवतारयन्नाद, ईश्वरेति ।-तषाच, पतये ईशरे प्रमाणभावेन तदीय प्रत्यक्षम्य गमिया कृतवान्यानिशहा इति ध्येयमा पस्त्य। ईश्वरे प्रमाणमिति वादिनां मतमूल्यापयन् शरते-क्षत्यादौति । समयथाऽपि कतत्वासम्भवादांत।-तथा च, ईश्वरस्य शौरि जोषवत् पसज्ञ. जगत्कवानपपत्तः, पशरीरित्वे मुतात्मवत् पकतया नगमध्यनुपः पत्तेः उभयचा ईश्वरय मिडियाघात पति ध्येयम। विशेषवादिना-माधाना- मित्यर्थः। कार्यवस्थामामवादित्यादौ सकत्वसाधनाय समुन्य स्तन्य कार्यत्वस्य हेतो: पकनेकत्वयाप्यशरीरानन्यवपतिकूलहंतु मावेन मत्प्रतिपांचतत्वामिति भावः । एतत-कार्यत्वस्य सकरी का त्वानुमाने साभासत्वम् । अन्यब-नास्तिक जेन- बन्यादी इत्यर्थः ॥२॥ प्रकारान्तरण ईशामिहिं प्रपश्यन् मूवमवतारयति, युजयन्तमिति। -भरत्व. मिति-पसर्वजत्वमिति भावः। मुक्तस्येति-नित्य मुनस्य प्रत्ययः । ज्ञानचिकीर्षा- प्रयवाभावात-अवच्छेदकशरीराभावेन श्ययः। नन्नस्तु जीवार सजान पात्मनो भित्र: जोवन तापप्रायः विदात्मविशषः ईश्वरः, एक जगनना भविष्यांन! ८ ·ft.] मायसूत्रहत्तिः। - नवरसिद्धिः । अथ अन्य एव असौ जीवन्मुक्त्वः ? इति । एवं तहि दृष्टान्ताभावात् असाधारणत्वम् ॥२१॥ एतटेवार,- उभयथाऽप्यसत्करत्वम् ॥१४॥ उक्त व्याख्यानमेतत् सूत्रम् ॥ २४ ॥ एवं ताई “स हि सर्ववित् सर्वस्य कर्ता इत्यादिश्रुतिबाध: स्यात् ? इत्यत्र पाह,- मुक्तात्मनः प्रशंसा, उपासासिद्धस्य वा ॥६५॥ रागाद्यभावात् मुतात्मन इव मुक्तात्मनः, न तु मुक्तस्य; तस्य मङ्कल्पकत्वाद्यभावात्। तप्रशंसा विधिबाक्योत्तम्भनाय । उपासासिहस्य वा प्रति उपासनया नब्धातिशयस्य योगिनो. ऽणिमादिमिडम्य प्रशंमाऽभ्यामोत्तम्भमायेति ॥२५॥ मुकाममा प्रति. अति महात-पात। निराकरोति. पवमिति ।-दृशन्ताभागादात-तथा- विधेवरामाने व्याप्तियारमष्टान्तयामहापात् पसाधारणत्वं हतारिन्यय: ॥ २५. एतदंब प्रपति. उमयति ।-अभिमतस्य ईश्वरस्य केलिभिच्तत्वं ते: बहत्वं वा पजोकिय ते. यथाऽपिन सृष्ट्यादिचम चम्। कत: ! ति चेत, मुक्तावे सृष्टिप्रयोगकाभिमानरागाद्यभावात न मष्टिवादिक्षमत्वम; बवेऽपि मृढ़त्वात् मुतरांन तथा ॥ १४ ॥ मन्बम ईश्वरप्रतिपादिकाया: श्रुतेः । गति: । न्याशासमाधानाय सूबमब. ताग्यांन-वमिति । विपदप्रक्षेपण न्याख्यामा:- गगाहाभावादिति। वपदमपे हेतुमा, -म विति। तस्य -सुतास्य । सहप- कत्विावभावादिति ।-तथा च, साल्पं बिना कथं मुनस्य कत्वम ? कुतो वा तत्प्रशंसा सावंत! ति भावः । विधिवाक्योभनाय पति-पयन्तु पाठ: न सर्वेषु पुस्तकेषु दृश्यते । अस्य - नोवपुरुषतिरादाबादघटितविधिवाक्यस तमनाय -तदानुष्ठाने नमामां पिसम्पादनाय इत्यणे पाहः। उपासासिकस्य इति पदस व्याख्यानमार, उपासेति ।-उपासनया पषिमाद्यपि विडियंस्य वर्तते तस्य । योगिनः प्रशंसा किमर्थम? या पयामोत्तमनायति-अधिमाष्टमिनिसम्पादक. योगे न योगिनः प्रधीयानाराभ्यासदायसम्पादनाय त भाषा ·प्रथमोऽध्यायः । [३१] चेतनाऽधिष्ठानं विना नाचेतनं प्रवर्तते इत्यतोऽपि नखर- सिद्धिरित्यार- तत्सन्निधानादधिष्ठाटत्वं मणिवत् ॥ ६६ ॥ यथा प्रतिविम्बित शरीर मणौ चलति प्रचलति शरीर 'शरीरं चलात' इत्यभिमान:, तथा तत्मविधानात् प्रकृतिप्रति- विम्बितत्वात् प्रात्मन: प्रकृतेः कर्तृत्वं भोक्तत्वमधिष्ठाढत्वमात्मनो- ऽभिमन्यते। तम्माचेतनोऽधिष्ठातति भ्रान्तिरिति । तथा च,- “प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढ़ात्मा 'कर्ताऽहम्' इति मन्यते ॥” ८६ ॥ ( गीता ३ अ० २० श्लोकः )। यदि न चेतनाऽधिष्ठात्वं, मृतशरीरस्य आहारादिक्रिया स्यात् ? इत्यत पाह.- विशेषकायेऽपि जीवानाम् ॥ ७ ॥ वायुयुक्तो बुधादिर्जीवः, न तु प्रात्मा जोवः। आहाराटि- पचनस्य चेतनाऽधिपानमन्तरंग प्रवत्त्यनुत्पतेः प्रधामकारणादिभिरांप पवश्यमोषोऽलोकार्य: यशायां समाधामसूबमवतारयति. नेति । -चेतमा. धिष्ठानमन्त चेतने प्रति ममावतीति यदक्तं नामाकं नास्ति विप्रतिपत्ति:, परन्तु पाँधात: चेतन परिणतिहारकाम अधिष्ठान व्यापार न वयमीकुर्मः । चिदात्मन: प्रतिविम्ब सम्बन्धेन बुझाटिस्प्रेण परिपतायां प्रती योऽयं सम्बन्ध: मायापारौक्षत:, तशे व तिमत्तिखौकारात सर्गपपत्ते: ताशसम्बन्ध. निरूपकत्वमेव पहात्मनः अधिष्ठात्वं, तर गोवऽपि सम्भवांत; पत: किमांत. रिक्रोश्वरामीकारण? इत्यर्थः। नौवात्मविलय ईश्वरस सवमनावश्यक मिति साहा- विदानाशयः, तटव प्रपञ्चयमा-यथेति ॥६॥ सत्यादिरूपखव्यापार विनाऽपि चिदात्मनोऽधिष्ठावे तस्य तादृशमधिशावलं सर्वर सम्भवतीति मतमोरखापि नौवालिन बाजागदिम: बा. मापनयनाय सबमवतारयति, यदौति ।-वायुयन सि-मन्मान्तरगत्यनुकूल. सूभवायत्पनभरीरसंख अवि भावः। बुधादिरवि पादपदेन इन्द्रिया ·[२] साहासूवत्तिः। विशेषकार्येऽपि जीवानामेव कर्तृत्वम्, पामनोऽपरिणामि- खात्॥2॥ मात्मनि चेज्ञानं नास्ति, कथं जानाय उपदेश: ? इत्यवाह,- सिद्धरूपबोद्धृत्वाहाक्यार्थोपदेशः ॥ १८ ॥ उत्तरसूत्रस्थान्त:करणति पदमनुषचनीयम । “वाक्यार्थोप. देशोऽन्तःकरणास्य इत्यन्तमक सूत्रं वा। तेनायमर्थः ;-सिह. रूपबोहत्वात् तात्विकरूपबोइत्वामहतोऽन्तःकरणस्य वाक्यार्थी- पदेशः, तत्प्रतिविम्बितत्वाञ्च पुरुषस्य बोइत्वाभिमान: ॥ ॥ एतंटव स्पष्टयांत,- अन्तःकरणस्य तदुज्वलितत्वाल्लोहवदधिष्ठा. टत्वम् ॥६६॥ अन्त:करणस्य बुद्धौ पुरुषच्छायापत्त्या तचैतन्येनोज्ज्वलितस्य चेतनत्वाभिमानात् अधिष्ठात्वम्। लोहवत् इति-यथा पाकर्षको लोहो निष्कियोऽपि सबिधिमात्रेण आकर्षति ॥१८॥ असम: तथा, लिभरोगप्यतांचदात्ममतिविम्ब एव वाशप्रतिविम्बविशिष्ट. उद्यारिवाजोवपदव्यवहारांवषयः । न त्वामांत-विवभूतश्विदामा रत्यर्थः । तथा च, मतशीर ताशबुयादवधानामावेन न तच नोपाधिष्ठितत्वमिति नोक. प्रसाइति ध्येयमा धात्मन: ज्ञानरूपपरिणामाभावे तस्य ज्ञानाय भास्रोपदेशामधकाम इति शहा- समाधानाय सूबमवतारयति, पात्मनि ति। तथा च महत्त्वाच्यस्य पन्त:पारख विषयाकारारतिरूपातौ नायमानायां तव चित्तांतबिम्बस जानलेन म्यवहारात तन्य वस्तुताsलरधर्मस्य नन्धतया तदर्थशास्त्रोपदेश इति नाथपपत्तिलेयोऽपि अतित्तितामाशयः ॥१८॥ पत:करण चित्प्रतिविम्यवशेन यदुकमपिाहलं तशवाय स्बममतापयति, एतदेवति।-पदं यं-यथा अग्रिमयोगविशेषेण जिसी मुज्ज्वलितं तहत प्रतिषिमहेतु संयोगविशेषेण चेतमोळ्वलित्वाव खपत: चेतनस्यापि चेतनायमानस्य चनातरभ्य; विलचल पन्तःकरण बांदद सहपादिहारकमषियावरी ·प्रथमोऽध्याय:। [६] ३ - अनुमानलक्षणमाह,- प्रतिबन्धदृश: प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् ॥१०॥ अविनाभावदर्शिनो व्याप्य ज्ञानात् अनु व्यापकजानमन्- मानम् । अनेन अन्वयौ व्यतिरेको पन्वयव्यतिरेकी पूर्ववच्छष. वत्सामान्यतो दृष्टञ्चेति मङ्गहीतम्। वादिनामपि लक्षणानि अवैवान्तहितानोति। तथा च,- "अनुमेयेन मम्बई प्रमिञ्च तदन्विते । तदभाव च नास्त्येव तलिङ्गमनुमापकम् ॥ १..॥ शब्दं लक्षात- प्राप्तोपदेशः शब्दः ॥ १०१॥ प्राप्तोपटेशः शब्दः, न तु पातेन कृतः, प्रौरुषेयत्वात् वेदस्य । अपौरुषेयत्व पक्षमाध्याये 'न पौरुषेयत्वम्' इति सूत्रे - ताशमेव मर्वयबागपपत्ते: मात्मन चिदात्म के कप्यादिकपपरिणामकल्पना न्यायति। एतदेव प्रकारान्तरेण प्रपत्य प्रतिमादार-लोदिति ॥९९ कमपातमनमा निस्पयितुं सूबमवतारयति-पनुमानेति। पविन् मूवे ध्याप्य ज्ञानादित्यशमधिकं पृयित्वा व्याख्यानमार-व्याप्य ज्ञानादिति। तदेताना सर्वेषामेवानमामामा साहसमिति दर्शयन पार-अम्नति । अनुमापकहेतोः लिपटगच्यत्वं स्वरूपच दर्शयन बमारिकामवतारयति, तथा ति।-पमेयेन- माध्यम, सम्बइम-अविनामृतं, सदन्विवे-आध्यान्विते. सपति यावत, तदभावे- -माध्यम्य, पायो यति व्यधिकरणबहुव्रीहि तदभावपटं साध्याभारवन्तं विप प्रतिपादयति, तथा च विपचे प्रत्यर्थः, नास्त्येव सत्य यदिति पटमध्या- कार्यम ; तत बि-बिपदेन व्यवहार्य, तदेव पनुमापकमित्यच्यते ॥१०॥ कमप्राप्तम पागमनबमवतारयति, शब्दमिति।-पाप्तपदम उपदेशव्य विशेषचम तषाचा अधिगताबाधिताविषयाजानमनपात्वमेव पाप्तत्वम । पाप्लेन त त्वचत्वे तु पौवषेयख वेदश्य सड़की न स्यात, ति तथा व्याख्यान परिहतम स्वामयेनान वानेति। ननु किमिदमपौरुषेयत्वम ! इत्यात पाह- अपौरुषेषत्वमिति। ननु प्रत्यचसूते पनुमानसूवे च प्रमितेरेव पपई लतम, पब ·[३४]] मायसूत्रवृत्तिः। प्रतिपादयिष्यामः। शब्द प्रति कारण कथनं, फलन्तु शब्दजन्यं ज्ञानं शब्दः, कार्य्य कारणोपचारात्। शाक्यादिवाक्यानां वेदविरोधेनायुक्तात्वाटाभासत्वम् ॥१०१॥ प्रकांतपुरुषविवेकार्थ शास्त्रारम्भः, न च तयोः सिडी प्रमाणमस्तोत्यत पाह- उभयसिद्धिः प्रमाणात्, तदुपदेश: ॥ १०२ ॥ वक्ष्यमाणात प्रमाणात् प्रकृतिपुरुषयो: मिहिर्जानम् ; तस्मात् तहिवेकार्थमुपदेशो युक्ता इति ॥१२॥ किं तत् प्रमाणम् ? इत्यवाह,- सामान्यतो दृष्टाटुभयसिद्धिः ॥ १०३ ॥ प्रकृतरप्रत्यक्षत्वात् यत् तत् कारणगुणपूर्वकं, कार्यच्च विगुणात्मकमिति सामान्येन प्रकृतिसिडिः। प्रात्मनोऽप्रत्यक्ष- वेऽपि यत परार्थमित्य महतः परः सिंहः। वक्ष्यति च 'संहतपरार्थत्वात् ॥१.३॥ काये संहतं, तत् तुक तत्परित्यागेन प्रमाण लक्षणोपन्यास:। इत्यत प्रा. शब्द तिा-तथा प्रमाणे शान्दनिशिते तज्जयजामय शान्ट मिलित्वं सज्ञेयमिति , पृथगुपन्यासो- ऽपेचित सांत भाग घातक बनेन शाक्यादिवाक्यानां प्रमाणत्वं निराक्रियते पति यता-साक्यादौति॥१०१॥ सपोहातमा मोक्षानकूल ज्ञानविषयतया पेचितयो: प्राति पुरुषयो: सिसी प्रमाषमता मूवमुत्यापयति-तोति ॥ १०२ ॥ विशेषेण किं नाम प्रमाणं व्याइत्यपेक्षायां सवमवतारयति-किमिति। प्रकृतिसिही सामान्यतो दृष्टानुमानम्य प्रकारानरं दर्शयति-यत बामियादि। मात्मसिद्धये प्रमाणं दर्शयति. यत स्तमिति। -वेदं बोध्यम-आत्माऽनुमाने मंहतग परावानुमानमावमेव सामान्यतो दृष्टानुमान, तापता साक्षादात्ममिति, तन्मलकानुमानान्तरे तु समिडिभविष्यति उपरिष्टात व्यत्री- भविष्यति।१०३० ·प्रथमोऽध्यायः। [६]] - प्रकृतनित्यत्वात प्रहात्तशीलत्वाञ्च सर्वदा भाग इत्यानर्मोक्षः स्यात् इत्यत पाह.- चिदवसानो भोगः ॥ १०४ ॥ चित्-आत्मा, तहिवेकावसानो भोगः । यथाऽनादिरपि प्रागभावो नश्यति तथा नित्यायाः प्रकृतविवेकज्ञानपर्यन्त: प्रसवः। अथ अभाव एवं, न तु भाव इति; न, अत्रामावत्वं न प्रयोजक, प्रध्वमाभावेऽतथादर्शनात्। अथ यथादर्शनं व्यवस्था, अत्राप्येवम् ॥१०॥ यदि कत्तं प्रधानं भोक्ता पुरुषः, अन्यक्कतकर्मणोऽन्यो भोक्तोति स्यात इत्यत पाह.- अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत् ॥ १०५ ॥ यथा सूपकारस्य अन्नाटिकतत्वम, प्रकरौश्वरस्य फन्नोप- - भोगस्य प्रयधोनत्वे तया: नियतया भागस्यापि सदाननत्वापत: अनिर्मोच- प्रम: स्याशङ्कायां समाधामस्वभवतारयति, प्रल तेरिति -अवगत करवानपदम अन्तपरम। विवेकपटकावणहत्य पात्मन: विवकेन पवमान यानि विगहेगा अविवेकमूल कस्य भौगम्य विवेकनाश्यत्वमेव व्यवस्थापितम इति हत्तिक दाशयः । शाइते,-अति ।-एमिति-पमादित्वऽपि प्रागभावण्याभावरूपतया भवत नाश:, भौगम्य तु पनादेभांगरूपतया कथं माम तईम: उपपदाते ? ति शहागन्य तात्पर्यम् । परिहरति, नेति-पत्र ध्वंसवत्त्वे पभावत्वं न प्रयोन कम प्यते इति भावः । कृत: : इत्यार-प्रध्वं शमवे इति। पतवादशनादिति-साप पभावत्वे प्रध्वंसस्य ध्वंमादशमादिति भावः तथा व ध्वं मंः प्रति प्रतियोगिनः भावत्वम पभावत्वं बानाखाभिः प्रयोजकत्वेनाभ्य पयते, किन्तु प्रमाबले नव भारस्याभावस्य वा ध्वसो. कोक्रियते ; प्रकते तु भोगनितिरूपापवर्गबोधकं न च पुनरावत” इत्यादि शास्त्र- मेक अनादे: प्रवाशरूपस्य भोगल्या ध्वंवत्त्वे प्रमाणमिति हत्तिादाभप्राय: ॥१०४ ॥ गन्वेवं प्रधामस्य काले पधिकारिण: पुरुषम्य त मोलले कतिभोगयो: सामानाधिकरण्येन कार्यकारणभावः लोकसितः व्याउन्धेत, तामाकताम्यागम- प्राय त्याचागजाम पपनेतुं सूबममतारयति, यदौति ।-बषा खामियां मियुक्तः ·[at] मायसूत्रवृत्तिः । भोक्तत्वं, तथाऽत्रापि। अथोद्देश्यत्वेन कत्र्तवमोखरस्य । अनापि पात्मोद्देश्यत्वेन प्रकृते: प्रसव इति ॥ १.५ ॥ व्यवहारसिद्धान्तमुवा खमिहान्तमाह,- अविवेकाहा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः ॥१०६॥ न पुरुष: कर्ता न भोक्ता, किन्तु महत्तत्त्वप्रतिविम्बित- त्वात् कर्तृत्वाभिमानः। अविवेकाहा इति प्रकतिपुरुषयो. विकाग्रहात्। तसिहे: कत्तः फलोपभोगाभिमानसिडे. रिति ॥ १०॥ एतातिरेकमाह- नोभयञ्च तत्त्वाख्याने ॥ १०७ ॥ तृपकारः अन्न पचनपि न पभोता, स्वामी तु पपचनपि तोका, एवं पुरुषाधिष्ठितया water ख कार्यमादादिकृतिहारेण उत्पादित भाग्यम पत्तोऽपि पुरुष: भुनो इति नाति काऽपि पनुपपत्तिरिति त्तितामाशयः । तो ईश्वरपदं सूपकारं नियुचान तरवामिनी बोधकम । समवायन कन्याश्रयस्य भोगासम्भवेऽपि दृष्टान्ते उद्देश्यत्वेन कृतिमत्त्वं भोग समानाधिकरणं मत भोगप्रयोगक दृष्ट, दाष्टान्तिक आत कथमुपपद्यते ! इत्याशइते-पथेति। सिज्ञानामा, पति ।-तथा च, प्रकृते. रपि मादाद्यात्मना परिणताया: या ति: साऽपि मद्देश्यत्वेम बन्य भोगाश्रयत्वेनेच्छा. विषयवारूपे सम्बन्धेन आत्मनि पति एवेति न दृष्टान्त दान्तिकयोः वैषम्यम इति तिaalमाशयः ॥ १.५॥ बस्तुतस्तु मोगोऽपि प्रतिनिष्ठ एव, पविकेन तु स पुरुषतिरिति व्यवयिते, पात: पूर्वपक्षस्यैव प्रसव इति साधसिद्धान्तं दीयतं सूबमवतारयति, व्यव. हारेति ।-तच, वास्तवेन पुरुषस्य न क तत्वं. न वा भान त्वं, महत्त्वे प्रतिविम्य- तया खिषेतन व भोक्ता, तस्य च विम्बव्यतिरिके उपाधिनियतया अवास्तवलेन भोपाधिक कभीग: पुरुष इति साहासिद्धान्ते विभागयोः यषिकरण्यापनि सुन कषिदोष ति ध्येयम् । १०६ ॥ जोरियस्थ वात्वाभिमानवतः पुरुषस्य इत्यों जेयः ; तदैतन्मने ब्यति- रकोपपासेन द्रदयितुं ममवतारयति, एतदिति। -तथा च, विवेकाव भोगवत्वं ·प्रथमोऽध्यायः। - विवेकात् तत्त्वज्ञान नोभयं-न कर्तृत्वं न भोक्तत्व- मिति ॥१०॥ प्रमाणामुवा प्रमेयव्यवस्थामाह,- विषयोऽविषयोऽप्यतिदूरादेहानोपादाना- भ्यामिन्द्रियस्य.॥ १०८॥ इन्द्रियग्य उपादानात्-सम्बन्धात् विषयः, इन्द्रियस्य हानात्-सम्बन्धाभावात् अविषयः, अमम्बन्धश्च प्रतिदूराटेर- योग्यत्वात् । अतिदूरात् वियति पक्षी नोपलभ्यते, प्रति- सामीप्यात् लोचनस्थाननं, व्यवधानात् कुयस्थं वस्तु, मनो- ऽनवस्थानात् शोकादिग्रस्त प्य पावस्थवस्त्वग्रड़गां, मौक्ष्मात् अणोः, अभिभवात् मादनध्वनिना शलध्वनिरित्यादिः ॥१०॥ प्रकृतेः कथमनुपलब्धिः ? त्यत आह,- सौक्ष्मादनपलब्धिः ॥ १०६ ॥ दुरूहत्वं सौक्ष्मा, न तु अणुत्वं, प्रवतविभुत्वात् ॥ १० ॥ - व्याघातक विवेके च अपयर्स: भोगांनाशिकपः, सत्यन्वयव्यतिरेक नान भोगव्य पाभिमानिक फलबलादायातम । तथा च मति पुरुषम्य करवं भोजत्ववेतन इयमपि व्यावहारिक मेब, न तु तात्त्विक मिति तात्पर्थम ॥ १०७ ॥ प्रमाणपणानकार प्रमेयव्यवशारदर्शनपरं सूबममतारयति, प्रमामिति ।- विषयोऽपि-प्रत्यायोग्याऽपि पदार्थः। अतिदूरादेः,-फलोपातेन्द्रिय सन्निकर्ष- अतिगत्वादरियर्थः । हानीपादानाम्याम-इन्द्रिय मम्ब विहान तद. योग्यत्वापादानाम्याम इयिय: । केपित ममन्या व्याचवते ; सन्मते-पतिदूरत्वादः यथायथं दोषात गणाः हानोपादानाम्यां-फलोपडितमनिकषांमाग समजावाभ्यां, विषयोऽपि विषयः, नया पविषयोऽपि विषयो भवतीति सुनिलिताय ति पादिपदेन येषां दोषाणां ग्रह सूत्रे सूचितं, तान् सझेपेण दर्शयन्नास-पतिमामी. प्यादिति । १०८॥ नगरकारणस्य प्रधानन्य अनुपलब्धौ तु को हेतुः ? त्यत पाह-मारिति।

·[३] मायसूत्रवृत्तिः । - कथं तहिं प्रकृतिव्यवस्था ? इत्यत आह,- काय्यदर्शनात् तदुपलब्धः ॥ ११०॥ यथा घटदर्शनात् परमाणुज्ञानं, तथा त्रिगुणकार्यदर्शनात प्रकृतिज्ञानम् ॥११॥ ब्रह्मकारणं जगदिति केचित्. परमाणु कारणमित्यन्ये, प्रतिकारणमिति वृद्धा इति संशयमाह, वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरिति चेत् ? ॥१११॥ तमिडिः प्रधानामिडिः ॥१११॥ सिंहान्तमाह- तथाऽप्येकतरदृष्ट्याऽन्यतरसिद्दे पलापः॥११२॥ यदि वाटिविप्रतिपत्तिमात्रेण पक्षामिद्धत्वं, विपक्षेऽपि विप्रतिपत्तिरस्तोति कथं तसिद्धिः ? यदि व्याप्यज्ञानात् व्यापक- सौणाशब्दार्थमा. दुहत्वमिति ।-Na टुसत्व-प्रत्यक्ष योग्यतया प्रयोगशान्त- धोरमटरूपावण्या यशून्य त्वम । न त्वगुत्वम-प्रणु व मेवेन्यथः ॥ १०९ ॥ मन्ववं तदुपलब्धौ कि प्रमाणम । इत्यत: मूवमवतारयितुमाइ, कथं तहिं पति- तो घटपदं घटादिहाणकान्त कार्यपरम ॥ ११ ॥ प्रमान प्रतिकार व ममामानानां तार्थ कानां मतोपन्यामपूर्वकं तदृषणाय सूत्राण्यवसायतुभाउ त ।-कषित-विववादिनः। -पारम्भमादिनः । बहा:,-परिणामवादिनः। तदसिद्धिरित सौवं पदं व्याचष्टे-सदसिडि. मिति॥ ११ ॥ सब प्रथम स्खमिहान्तं प्रख्यापथितं सबमवतारयति, सिद्धान्तमिति ।-बादि विप्रतिपत्तिमावेश-विवतंवादिनाम प्रारम्भवादिनास संग्रायकवाक्यो पन्यासमावे- णत्यर्थः । पक्षामित्वमिति-पक्षय-पसांत्माय भगत: प्रत्यपादामकत्वय, पसिइत्वं-स्वविषयज्ञाममिकाप्रामाण्य पायथः । पव विपते इति पदात् प्राक नदेति पदमध्याहार्यम विपक्ष-बिगडवादिभिः पीते पक्ष, पारम्भवादे विव- पादच त्य: ; तपाच, विप्रतिपत्तिमहावमावेष न कस्यचित पचव सिडिरसिद्धियां 3B ·प्रथमोऽध्यायः । Tre] ज्ञानस्य अविनाभावित्वात् पक्षसिडिः, ममाप्येवम् इति न कार्यात् अनुमानापन्नापः ॥ ११२ ॥ कार्यात् कारणमस्तु, तच्च प्रकृतिरिति कथम् ? इत्यत - त्रिविधविरोधापत्तेः ॥ ११३ ॥ विविधो गुणः, सत्त्वरजस्तमांसि, तहिरोधः तच्छ्न्यं जगत् भवेत्। न चैवं दृश्यत इति ॥ ११ ॥ कार्यस्य किं सत उत्पत्तिः ? असतो वा इति संशयं निरस्थति, नासदत्पादो नृशृङ्गवत् ॥ ११४ ॥ असदेकखभावं तृशृङ्गादि, सटेकखभावमाकामादि, सट- सत्खभावा घटादय इति कथं नृशृङ्गतुल्यत्वम् ? तत् न, घटा- सम्भवति अपि त तपरिशोषितव्याप्ति ज्ञानमूल कानुमानादरेष विषयमापन परीक्षकाणाम अभिमतसिडिकत, तच्च परिणाममा निष्यत्यूकमेव इति दर्शयन्ना:- यदीति। ११२॥ प्रकृतिकारकत्वसमर्थनाय सूबमवतारयति, कायांदिति।- विविधपदेन मत्व- रजस्तमामि गुणा: ग्रयन्ते. विरोधपटच भावपरम ; तथा च. विगणात्मकनगत कारणाम्बीका जगतस्त्रगण्याभाव: प्रमज्येत इति प्रत्यक्षासह जगचे गण्यम्य पन्यथा- ऽनुपपत्त्या तन्मूलकारणापि वैगुण्यं सिध्यतीति सूखतात्यय्यम । विज्ञानभि तुम्तु मूव. मेतदन्यथा व्याख्यो; तथा-" सर्व कार्य विविध सवादिसितम, पतीत. भनागतं मानमिति तब यदि कार्य सदाऽसन इष्य ने, तदा विविधत्वानुपपत्तिः, बतीतादिशाले घटादाभावेग घटादेतीतादिधर्मकत्वानुपपत्तेः, सदमतो: सम्बन्धा. उपपत्तरिति । ११३॥ पदानों कार्यस्य उत्पतेः प्राक् अपि सत्त्वं व्यवस्थापयितं सूचमवतारवति, बायंस्येति ।-सतः,-उत्पत्त: प्रागपि विद्यमानस्य इत्यर्थः। उत्पति:-अभिव्यक्ति रित्यर्थः। पसदेवखमा-कटाचिदपि सत्तया प्रतीत्यमईम। सटेखमा- सर्वदेव मत्तया प्रतीयम्। सदसवमापा:-कदाचित् सत्त्वेन प्रतीतियोग्यत्वे ·[..] मासासूवत्तिः । दौनां प्रागभावममयेऽमत्त्वं. नृशृङ्गादीनां मर्वदायमस्वमिति इयोः को विशेषः ! घटादौनां जन्मदर्शनं विशेष प्रति चेत, एतदेव चिन्त्य ते. एतदेवोत्तरमित्यहो !! नैपुण्यम् ॥११४॥ सत्कार्य न्यायमाह,- उपादाननियमात् ॥ ११५ ॥ कारणसम्बन्धात् कार्यस्य । मम्बन्धश्च विद्यमानयोरेव, अन्यथा सर्वदा सर्वत्र कार्योत्पत्तिः स्यात् ॥ ११ ॥ एतदेवाह,- . सति चमत्त्वेग प्रतीतिविषया: ताहशा: पदार्ग: घटादय रथारम्भबादिनां मतं, तन्मतेने पाया। तदेतदारमादिमतं दूषयति, सनेति ।-प्रागमासमये- उत्पने: प्राक् । तथा च. पसत: पलोकात्मन: कदाचिदपि मत्त्वं व मति, “यत मत् नत सदेव, यदमन तदसदेव पति व्यायात घटादोनो जन्मदर्शनेन तस्पर्वम् नसत्त्वम पनन्तरच सत्त्वम इति पति सर्वदेव पसद्रपान नृशङ्गादेशलक्षण्यम इति चारपादौ पडत-घटादीनामिति। सिद्धान्ती परिक्रति, पतवति ।- एतत्-घटादौनां जन्मदर्शन, चिन्त्य -मन्दिह्यते ; तपा, भावानां जन्मदर्श नं किं बारव्यापारात प्रागपि विद्यमानानां तेषाम अभियान प्रतिबन्धकसमपसारण. प्रयोज्यम? तपसतां तेषां प्रागभाबध्वं मप्रयोज्यम! पति सन्देहाकार:; तथा सन्मदर्शन मागभावप्रयोज्यत्वं सन्दिग्धमिति तहखान प्रागभावानुमानम पारध. मादिनामभिमत सन्दिग्धव्यभिचारतया न सिध्यति। एतदेवात हतिकारः, एतदेव नित्यने, एतदेव उत्तरम सत्यादिन्थेन ॥११४ ॥ सत्कामिडी युत्रिपदर्शनपराधि सूबादि पवतारयति, सत्काय पति- सवे पादानपदं समायिनारपपरम; नपा च, कारणविशेषात कार्यविशेषम पनौकुति: पारम्भवादिभिः तयोः कारपबिशेष-काप्यविषयोः व्यथितमाय. बारणभावनिहाय वचन सम्बन्धविशेष: पश्यमोवार्य: : स च उत्पत्त: पान कार्य स्वासत्त्वे न सम्भवति, सतोरेव सम्बवदर्शनात, सदसतोः सपश्चानुप तमिममर्थ सूचयनात अत्तिकार:- त्तिकार:-सम्बन्धयति। बिनववार्यकारणभावसोवार रत्यर्थः ॥ ११॥ एवअपवनपर्व सवमवतारखना, एतदेवेति ।-तथा च, योऽयं सय पत्तेचा ·प्रथमोऽध्यायः । [१] .. कुतः सर्व सर्वत्र सर्वदा सर्वासम्भवात् ॥ ११६ ॥ व्यताम् ॥ ११॥ ननु उपादान कारणत्वाविशेषेऽपि यस्य यत् शक्यं, तदेव तत् करोति ; न हि तन्तुर्घटस्य कारणं भवति ; सम्भवः । त्यत पाह- शक्तस्य शक्यकरणात् ॥ ११७॥ शतस्य शक्तिः शक्यविषया वा ? न वा? शक्यविषया चेत, शक्यस्य सत्त्वं वाच्यम् । नेति पचे तन्तुतो घटोत्पत्ति- स्तदवस्था ॥ ११०॥ अपरं न्यायमाह- कारणभावाच्च ॥ ११८ ॥ कार्यकारणयोरेकत्वात् घटाकारण परिणतोऽपि मृटू पता न जहाति । न च सदसतोरेकत्वम् । यदि इयोरेकत्वं मृत्यिण्डे- - सर्वदा सर्वामाव: लोके हर: ममती: कायंकारयोः सम्बन्धस्वीकारे एव सभपति, अयथा उत्पत्ते: प्रा० अमता काय कारण नाभिमतानां मवेषामेव बस्तनाम पमबद्धत्वाविशेषात विनिगमनाविरहेण सदा सर्वच सर्व कार्य मुत्पोत इति सूबा:॥ ११६ । मनु कारयो कार्यानुनमभिरिव उत्पत्ती नियामिका भविष्यति इति न मर्वय सदा समायोत्पादनमः इत्याशा समाधान सूबमवतारयवार. नन्विति ।- अनन्य-शक्तिमत्तया पोलतस्य कारणम्य इत्यर्थः । शक्य विषया-शकोन कार्योग सम्बडा रथः तथा च. कारणगतमत: बायोग सम्बन्धखौकारे उत्पते: प्राक् कायंच सत्त्व फसवलादेवायातम । सम्बन्धपचे त सर्वत्र सर्वदा सकार्योत्पाद- प्रमजवादपथ्यम रति इतिपन्यतात्पर्यम् ॥ ११७॥ युत्यसरमवतारयवा-पपमिति । सूवे कारणभावपदं कारणतादात्म्य- परम पति दया-कार्यकारणयोरिति । पारनवादी शरते, यदौति।- ज्यो:.-महादिकारण घटादिपकायंधारित्यर्थः । एकत्वपचे दोषं संयमार. भूपिनेवि।-तथा प, घटों बाद जोपादानवारपादनमा सात, सदा घटोत्पते:

·[२] सायसूत्रवृत्तिः । नापि जलाहरणं कत्तव्यम् । भवेदेवं, यदि अत्यन्ताभेदः स्यात्, भेदाभेदपचे तु न कविदोष इति । तथा च, "असत्त्वावास्ति सम्बन्धः कारणैः सत्वमङ्गिभिः । असम्बहस्य चोत्यत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ॥" "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते मतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदशिभिः ॥११॥ ति (गोता २ प. १६ नोकः)। शकते,- भावे भावयोगश्चेन्न वाच्यम् ॥ ११६ ॥ यदि भावे कारण भावस्य कार्यस्य विद्यमानस्य योग उत्पत्तिः, तदा 'भविष्यति घटः, उत्पद्यते, नष्टः' इति व्यपदेयो - न स्यात् ॥११॥ - प्रागपि घटोपादानमत घटकायें जलारणादिकं कुय्यांत। न चैवं दृश्यते, तयाटम्त्येव भेट: घटाद: काय्यांत तदुपादानमा मृाद: ।। पारम्भवादिमां पूर्व- पत्तस्य परिकार दयाह, भवेदेवमिति -इदम तात्पध्यम ;-यदि कायंस कारणात अभ्यन्ताभेद: पङ्गोकत: यात. तदाऽयं दोष: प्रमज्येत ; वस्तुत: परिणाम. बादिभि: कारणे कार्याम्य अत्यन्ताभेद: नामोक्रियते. भेदाभेदवादस्तु तेषामभिमतः; कारस्तावच्छेदकसामानाधिकरण्येन कायं म्य भेदः कार्यवच्छदावच्छेदेन । कारणस्याभेदः एव कार्यकारण यो: भेदाभेदशब्देन व्यवहयते इति सूममौचयन। सत्काय्यबादपचे वडसम्प्रति प्रदर्शयन् कारिवाइयमवतारयति, तथा चेति ।- चमत्त्वात, कायस्थ उत्पते: पागिांत शेषः। सत्त्वमतिभिः,-मत्वमेव कार्यकारण- भावपसम्बन्धक्षिः। ननु सम्बद्धमेव चाय बारोन उत्पाद्यताम इत्यत पार, असम्बदस्यता- व्यवस्थितिः,-निबतकारणात नियतकार्योत्पत्तिरूपा व्यवस्था न खादित्यर्थः। पसत:,-कारपन्यापारात प्राक अविद्यमानख कार्यख, भावः, -उत्पनि:, सत:.-बायस्य कारपस्य वा, पभावः,-ध्वंस इत्ययः। उभयोः, -पदसतो.. अन्त:-सत् सदंव, सत पसदंव एवं कपी नियः ॥ ११॥ सदानले शडाबममतारयति-मरते वि। सूवे न वाचम् ज्यस्य अर्थमा-बदा इति । ११९ •.

·प्रथमोऽध्यायः । [.] सिद्धान्तमाह,- - न, अभिव्यक्तिनिवन्धनौ व्यवहाराव्यव- हारी ॥ १२० ॥ यथा शुक्लपटस्य मलिनप्य चालनाटिना शुक्रत्वमभि. व्यज्यते, तथा कुलालव्यापारात् घटोऽभिव्यज्यत, मुहराभि. घातात् तिरोभूयते । दृष्टञ्च अभिव्यक्ति: पोड़नेन तिलेषु तैलस्य, दोहनन गवि पयमः, अवघातन धान्ये तण्डुलाना मित्यादि; तस्मादभिव्यक्तिनिबन्धनौ शब्दप्रयोगार्थक्रिया- भटाविति ॥ १२०॥ अभिव्यक्तिनिबन्धनोत्पत्ति: किं-निबन्धनो विनाशः ? इत्यत पाह, नाशः कारणलयः ॥ १२१ ॥ मुहराभिघातात् घटस्य कारणे लयः, तन्निबन्धनो नाश इति शब्दार्थक्रियाभेदी। यदि लयः, तर्हि पुनरुती दृश्येत, न च दृश्यते इति चेत् ? मूढेन दृश्यत, विवेचदृश्यते एव । तथा हि, तन्ती नष्टे मृद्रपेण परिणाम:, मृदश्च कासवृक्षरूपेण . उत्पादक तामिमामाशा निराकत्तुं सूबमवतारयति. मिहान्तामति । व्यवहाराव्यव. कारो-विद्यमानत्वन्यवहार तदभावो इत्यर्थः । अभिव्यक्तिनिवन्धनावित-भांभन्यात. प्रयान्यो रत्यर्थ: ; तथा च, पवन्मते अभिव्यन्त्रक सामग्री पव काव्य सामयोलेन व्यपदिश्यते । वस्तुतस्तु अभिव्यनक सामग्रमा एब उत्पच्यादिव्यवहार. सम्भव suit प्रति सामग्रामरकल्प गौरवग्रस्तम पसरावटुरित सवाशयः । तमिमम पायं प्रकटोकुधन विकत सर्व व्याख्यातुम उपक्रमत-यति ॥ १२०॥ उत्पत्तरित ध्वसस्यापि नास्ति कार्य कशित तात्त्विक सम्बन्ध, उत्पतिनाथ. व्यवहारौ तु अभिव्यक्ति-तिरोभावमुखको ति प्रदर्शनपर सूबमवतारयति, अभि. पनौति -va उत्पत्तिप्रदम उत्पचित्र्यवहारपरं शेयम् । नाभस काररतय.

·[es] मायसूत्रवृत्तिः। परिणामः, तस्य पुष्यफल तन्तुरूपेण परिणामः। एवं सर्वे भावा: ॥ १२१ ॥ किमभिव्यनिः मतो? अमती वा ? सती चेत् ? नित्यं कार्योपलब्धि: स्यात। श्रमती चेत् ? मत्कार्यहानि: स्यात् । तस्या अपि अभिव्यक्तिरन्या, तया प्रप्यन्या प्रत्यनवस्था इत्यत पारम्पर्यतोऽन्वेषणात् वीजाकुरवत् ॥१२२॥ भवतु अभिव्यक्ति सहस्रं, तथापि न दोषः, पनादित्वात, वीजावटिति ॥ १२२॥ युक्त्यन्तरमाह,- उत्पत्तिवहाऽदोषः ॥ १२३ ॥ किमुत्पत्तिरुत्पद्यते ? न वा ? उत्पद्यते चेत् ? प्रस्या अप्युत्- पत्तिरिति अनवस्था। नोत्पद्यते चेत्, किमसत्त्वात् ? नित्यत्वाहा? यदि प्रमत्त्वात् ? कदाचिटप्युत्पत्तिर्नास्तौति सर्वदाऽनुपन्तम्भः स्यात । अथ नित्यत्वात ? सर्वदा कार्योत्पत्ति: स्यात् । अथोत्यत्तेः स्वयमेवोत्पत्तिरूपत्वात् किमुत्पत्त्यन्तरकल्पनया ? इति, तर्हि अभिव्यक्तरपि अभिव्यक्तिरूपत्वात् किमभिव्य त्यन्तरकल्पनया ? सांत तुन्यम्। तत्र यस्तव सिद्धान्त: मोऽस्माकमपि ॥ १२ ॥ ? मारत्वे ध्वस्तस्य घटय पुनः कृता न व्यात तोमामाडा निराकर्तुम पार, यदौति ।-मगिति-प्रविकिमिरियर्थः ॥ १२१. अभिव्यक: सत्त्वमसत्त्वं वाति विकल्या पादो कारणव्यापारवैफल्यं. हिताये पसत्कार्योत्पादप्रमाः इतोमामाशङ्का निराक सूबमवतारयतार, किमभिव्यक्ति- रिति ।-पारम्पय्यत:.-परम्पगडपेण, अन्वेषणा-पभिव्यक्तेरनुपायन, कर्तव्यमिति न चैवमनवण्या स्यात् रयत पार-वोगारवदिति। तदेतत् अपक्षयवार तिकार:. तपाऽपोति ॥ १९२० अभिव्यते; अभियनय सरखोकाराखीकारत: प्रसा: उत्पतिपचेऽपि समागम् शेषः ।

·प्रथमोऽध्यायः ।
[1]
Art
-
प्रकृति कार्याणामन्योऽन्यं माधर्म्यमाह,-
हेतुमदनित्यं सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ॥१२४॥
हेतुमत्-कारणवत्।
अनित्य-विनाशि। सक्रियम-
उपात्तं देहं त्यजत्. पृथिवो शरीरादरच स्पन्दन्ते । अनेक-
पुरुषभेदात्। प्राश्रितं-खकारणे । लिङ्ग-खकारणे लयं
गच्छतौति ॥ १२४ ॥
यटि पञ्चविंशतितत्त्वं. किं ज्ञानसुखादीनां सामान्य
कर्मणामभ
पामभाव एव १ तथा च दृष्टपरित्याग इत्यत पाह.-
आञ्जस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्तत्-
सिद्धिः प्रधानव्यपदेशाहा ॥ १२५ ॥
आलस्यात् स्वरूपतः चतुर्विंशतितत्त्वात् अभेदस्तलक्षण-
योगात् गुणमामान्यादीनाम्। तत्सिहिः,-तेषु एवान्तर्भावात्
सिद्धिः। वा-शब्दः पक्षान्तरं सूचयति। प्रधानव्यपदेशाहा-
गुणादौनां पारम्पर्येण प्रधानकार्यत्वेन कार्यकारणयोरभेदात्
प्रधानव्यपदेशादेव गुणादिसिद्धिः, न तु अभावात् अननु-
कीर्तनम् ॥ १२ ॥
इति दर्शयन् स्वमवतारयति-युक्त्यन्तरमिति। उत्पतेरनुत्पत्तिपक्षे दो दशंयनार
-नोत्पद्यते सति। वास्तव समाधान प्रदर्शयवाह-पोत्पत्तरिति ॥ १२३ ॥
कार्याण साधम्य मूवमवतारयति-त। विनाशौति-तिगेभामधर्मक
मित्यर्थः। अनेकमिति-यत्किचिहावयत्तित स्वविमानकापाधिमत्त्वे सति कार्य.
त्वम ब अनेकत्वमभिनतम । लिमिति-तिरोभावदशायां कारणरूपतापत्र-
मित्यर्थः ॥ १२४॥
धर्ममिगीरभदोपचारण शुक्रियादीनां पर्माण पञ्चविंशतितत्त्वेष्वेव
यथायम पन्त दर्शयबाद, यदीति-तेष्वेक-चतुर्विशतितत्त्वेष्येव । प्रधान-
चपदेशात्-प्रधानबार्य वेन तदभिवतया शास्त्रे निदेगादित्यधः ॥ १२५॥

·[] मायसूत्रवृत्तिः। - प्रकृतिकार्ययोः साधर्म्यमाह- विगुणाचेतनत्वादि हयोः ॥ १२६ ॥ त्रिगुणमचेतनम्। आदिशब्दात् परार्थत्वम् । योरिति कार्यकारणयोः ॥ १२६ ॥ प्रतिभागस्य विगुण स्यान्योऽन्यवैधय॑माह,- प्रौत्यप्रोतिविषादाद्यगुणानामन्योऽन्यं वैध- म्यंम् ॥ १२७ ॥ प्रोतिः,-सुखम्। प्रादिशब्दात् लघु प्रकाशकं सत्वम् । अप्रीतिः,-दुःग्नम्। प्रादिशब्दात् उपष्टम्भक चलं रजः। विषादः, -मोहः। प्रादिशब्दात् गुरु वरणकं तमः ॥ १२७॥ तेषां वैधम्यकथनावमरे माधर्म्यमाह,- लव्वादिधर्मरन्योऽन्यं साधम्यं वैधयं गुणा- नाम् ॥ १२८ ॥ लघुचल गुरुत्वैः ; अनेन वैधय॑मुक्तम्। আমি साधयं सूचितम् ; तच्च पुरुषार्थत्वम् अन्योऽन्याभिभवजनन- मिथुनत्तित्वम् ॥ १२८ ॥ हेतुमदित्यादिना महदादीनां कायंत्वमुक्तम् । तत्र प्रमाण- माह- - प्रधानन्य काव्यमावमाधम्य मक्का दानों मृणकारण-सत्काययो: माधम्य दर्शयन मूत्रमव- सारयति-प्रतिकार्ययोरिति । स्वयम्य धादिपदस्य अर्थमाज,पादिशब्दादिति।- परावं-परकीयभीममनकत्वमा १२६ ॥ अवयवतया प्रसिडानां गुणानां सत्त्वरणस्तममा मिची वैषम्य दर्शयन मूवमवतारयति-ति। १२७॥ वैषम्यंबत् साधयमपि दशंपवार-तेषामिति। माधयंखरूपमा:- चेति ॥ १२८॥ मादादीमा प्रमाणं दयितु सूचमवतारयति, तुमदिति।-

·प्रथमोऽध्यायः।
[७७]
उभयान्यत्वात् कार्यत्वं महदादेघटादिवत्
-
॥ १२६॥
प्रशांतपुरुषयोनित्ययोरन्यत्वात्। शेषं व्यतम् ॥ १२८ ॥
हेत्वन्तरमाह,-
परिमाणात् ॥ १३०॥
परिमितत्वात् ॥ १३००
अपरां युतिमाह,
समन्वयात् ॥ १३१ ॥
प्रधानन मह सम्यगन्वयात् प्रधानगुणानां सर्वपदार्थष
दर्शनात् ॥ १.१॥
पतंटवाह..
शक्तितश्चेति ॥ १३२ ॥
कारणाशक्त्या कार्य प्रवर्तते इति महदादयः सोगा: मन्तः
प्रकत्यनुपुरगोन काव्यं जनयन्ति; अन्यथा प्रवृत्तिशीलत्वात्
सर्वदा कायं जनययुः ॥ १२२ ॥
उभयान्य चादिति मौवं पदं तदर्थय कषपनियभिमत्व, तथा च, अनित्यत्व नेव
मादादः कार्य बम पगमेयांमांत भावः ॥ १२ ॥
कार्यत्व साधकान्तगांव यिन् मूबाखवतारयितुमाह हेत्वन्तरमिति।-
परिमितत्वादिति-अवच्छिनपरिमाणवत्त्वात् पपाषांश्रयपरिमाणवत्वात बा
प्रत्यर्थः ॥ १३०॥
समन्वयादित सूवस्थामा. प्रधाननेति ।-सवपदा-सर्वकार्येषु
इत्यर्थः ॥११॥
समन्वयमेव विशदयितं सूबमवतारयति, एतदेवेति ।-तपा प, कार्य नन-
यन्तो महदादय: यावत कथा पनुपूपिता न भवेयुः, ताबत कायान्तरणनने न
समयां भवनि। अवत-एताहयक त्य नुपूरणाखौकार इत्यर्थः, मादादयः
सर्वदा काय शनयेथुरंत इत्यर्थः ॥ १३२ ॥

·[७] मायसूत्रवृत्तिः। MARA - व्यतिरेकमाह,- तवाने प्रकृति: पुरुषो वा ॥ १३३ ॥ कार्यम् प्रकार्यञ्च कोटियम् । कार्यताहाने प्रवती पुरुष वा महदादीनां प्रवेश इति ॥ १३३ ॥ उभय कोटिविनिर्मुक्ता एव महदाटयो भविष्यन्ति, इत्यत पाह, तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम् ॥ १३४ ॥ तयाः,-काव्य कार्ययोः, अन्यत्वे महदादीनां तुच्छरूप. त्वम्-अभावरूपत्वम् ॥ १३४ ॥ किमर्थ महटाटय: कार्यत्वेन प्रकते: लिकम ? अविना- भावात् एव निङ्गं भविष्यन्ति, इत्यत पाह.- कार्यात् कारणानुमानं तत्माहित्यात् ॥१३५॥ भवति एव, यत्र कारणरूपं कार्य न दृश्यते, यथा चन्द्रो. व्यात् समुद्रबहानुमानम । अत्र तु प्रधानरूपस्य मादाटौ दर्शनात् काय्यात् कारणानुमानम् एव । तत्साहित्यात्-प्रकृति- रूपस्य महदादौ दर्शनात् ॥ १३ ॥ . सदेतत मादादौना विलम्बायकारित्वम एक प्रकृति पुरुषयो लक्षण्यं, तदेतत् दर्शयन मूवमवतारयति, ब्यारेकभिति। -कोटियं-भाग हयम ॥ १२३ । महदादेग्स्तु कार्य कारणानात्मकत्वमेव इत्याशकामपनेतुं सूबमवतारयति, उभयता -पाच परिणामभावपदार्थस्य काय कारणे वा प्रवेश एव, गत्वन्या गतिरति अति भावः ॥ १२४ ॥ मामादीनां बिनाऽपि कतिकाय्यत्वं कविमाभावादेव तेषां प्रकारानुमाप. गावं कृता नाङ्गोकियते ? स्याशङ्कायां समाधानसूबमवतारयनाड, किमर्थमिता- सपा च, योऽयमविनामावः भांड: प्रदर्शितः, म: निमित्तनैमित्तिभावेऽपि प्रन्यात एष, परन्तु तब निमितनमित्तिकभावे नैमित्तिकंषु वायंषु निमितवारणानां गुणा: महश्यन्ते। भत्र तु विगु एत्वादीनां प्रधाममाण काव्येषु मादादिपु पापन ·प्रथमोऽध्यायः। [2] एवञ्च महत्तत्त्वम् एव जगत्कारणम् अस्तु, किं प्रधानेन ? इत्यत पाडा- अव्यक्तं विगुणाल्लिङ्गात् ॥ १३६ ॥ त्रिगुणात् लिङ्गात् लयं মনি নি महत्तखात् प्रधानम् अनुमातव्यम्। महत्तत्त्वञ्च अध्यवसायरूपं व्यक्त विनाशि प्रत्यक्षमितम् । तेन लियनुमानम ॥ १७ ॥ तथाऽपि अन्यत् एव कारणं भविष्यति, किं प्रकत्या ? इत्यत भाह,- तत्कायंतस्तत्सिद्दे पलापः ॥ १३७ ॥ तत्कारणं कार्यम् ? प्रकार्य वा ? कार्यत्वे तत्कारणस्य अपि तथाले मति अनवस्था। मूल कार्यत्वे तदेव सा तत्कायतः इति-प्रतिकार्यत: प्रतिसिडे: न - पति। अपनापः॥ १३७ ॥ भवतु प्रऋतिमिडिः, पुरुषसिद्धिस्तु न स्यात् एव, न हि तस्य कार्यम् अस्ति ? इत्यत आह,- - सत्त्वमुपलब्धतया निमित्तमित्तिकमाविलक्षण: कसन कार्यकारणभाव: उपा. दानापाटयभावरूप: पकामेनापि पोकायः सति तितामाश्रयः इति ध्येयम । १३५॥ मस्तत्वस्य पव्यक्रमणकत्वं साधित सूबमवतारयति-मिति। लिहाब्दम्य व्यत्पत्तिमा लयं गहनोनि-तथा च, महतत्त्वच कार्यत्वेन तस्यापि मूलं किचित अस्ति. यदव र तम्मल. तदेवाला प्रधानमिति भावः । লিলানি-বিড়ি -प्रधानं, लिङ्ग-कार्यरूपं ज्ञापकम अस्य पास्त इति व्यत्पत्त्या पवसे यम ॥१२६॥ प्रधानसिडी युत्यन्तरदर्शनाय सूबमवतारयति, तथाऽपौति ।-मुवे अपलाप त्यस प्रकते: इत्यध्याहार्यपटेनान्वयः। मूल कार्यत्वे रति-कार्यत्वाभावववे सति कारणवमिात तयः। सा-कति: ॥ १०॥ कति प्रसाध्य पुरुष साधयितुंसवमवतारयति, भवविति ।-पातिकदार्शनिक ·[८०० मालामूत्रवृत्तिः। पत्तिः। सामान्येन विवादाभावात्, धर्मवत्, न तत्साधनम् ॥ १३८॥ सामान्यन तावत् प्रात्मनि विवादः नास्ति, विशेषे हि विवाट: “अनकः एकः व्यापकः अव्यापकः” इत्यादिः । यथा सवस्मिन् दर्शन धर्म: पति अविवादः, धर्मविशेषे हि विप्रति- न तत्साधनं-न तत्र कार्यकारणभावः साधनम् । अन्यत साधनं वक्ष्यामि इति अभिमन्धिः ॥ १३८ ॥ देहेन्द्रियादय एव प्रात्मान:, किम् अन्य कल्पनया ? इत्यत पाह,- शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान् ॥ १३६ ॥ व्यक्तम् ॥ १३॥ अत्र न्यायमाह.-- संहतपरार्थत्वात् ॥ १४० ॥ यत् संहतं, तत् असंहतपरार्थम् । संहतपरार्थस्वे अनवस्था स्यात्। संहतत्वञ्च गुणानाम् अन्योऽन्यमिथुनभावन कार्य- अथवा द्रवकठिनता संहतत्वम; तच्च पक्रत्यादौ करणम। मानसिया आत्मन: तत्सहावे नास्यम्माकं विप्रतिपात: ति सामान्यत: तत्माधक. प्रमाणपन्यास: निरर्थकः । अयमवाभिप्राय:,-भीमार पह-पदार्थ नाति कमापि विवादः, तम्य तु देहादिव्यतिरिक्तत्वे नियाच पस्ति विप्रतिपत्ति:, निरूपणय गति विचारापा, सदधन्तु माबिसूबावतारम॥१३८ । तव चात्मनः टेहेन्द्रियाद्यात्मकत्वं मन्यमानानां चार्वाकाणं मतं निरसितुं सूबमवतारयति-देहेन्द्रिधादय ांत ॥१९॥ मनु प्रतिज्ञामावेष पात्मनः शरोगांदण्यतिरितात्वं न सिध्यति इत्यत पार, आरम्भक संयागवत्त्वमेव संतत्वं वाद्यम । चायं संयोग: साहाये पायवाक्यविनोरभदाभ्युपगमेन प्रति तत्काय साधारणो जयः। तोयम पनुमानरोतिः,-विवादास्पदं मतिमहदादिक पराध-खेतरस्य मोगासवर्ग- फलकमिति यावत बारम्भ संयोगवत्वात मयाऽसनादिवत् । एतदेव पति। स ·प्रथमोऽध्यायः । [१] तिरोभूतम् अस्ति, अन्यथा तत्कार्येषु संहतताया भदर्शन- प्रसङ्गात् ॥ १४ ॥ एतदेव स्पष्टयति,- विगुणादिविपर्ययात् ॥ १४१ ॥ पुरुष त्रिगुणादिविपर्ययात् नददर्शनात्। श्रादिशब्दात् अन्येषां प्रतिधर्माणाम् अपि प्रदर्शनात् इति ॥ १४१ ॥ न्यायान्तरमाह,- अधिष्ठानाच्चेति ॥ १४२ ॥ चेतहि अधिष्ठाता भवति, प्रकृतिश्च जड़ा इत्यर्थः ॥१४२॥ युक्त्यन्तरमाह, भोक्तृभाव वात ॥ १४३ ॥ भोग्या प्रकृतिः, भोता पुरुषः। यद्यपि कूटस्थत्वात् प्रात्मन: भोक्तृत्वं नास्ति, तथाऽपि बुद्धिच्छायापत्त्या इति उक्तम ॥ १४३ ॥ संतत्वं गुणानामन्योऽयमनभावन कायकरथम पति ब्रांतकार प्याः । प्रकारान्तरण संतत्वं निरूपयर्यात अबवेति ।-ट्रबकठिनतांत-द्रवत्वं कठिनत्ववेत्यर्थः । प्रयादेः प्रात: शानघोरमूढ़ानात्मयतया तब टवकठिनतामहाव नास्ति प्रमाबम रयत पार-तचेति। विपक्षे बाधकमा अन्यति॥ १४॥ तटतन्मसं म्यष्टयितं सूबमवतारयति. एतदेवेति ।-मूत्रे विगुणपटं वैगुण्यपरं जयम। तषा , पुरुष वैगुण्यादिरूपप्रकतिधर्माभावदर्शनात तस्य पहनत्वम् पनुमेयमित्यर्थः । १४१॥ युक्त्य सरप्रदर्शनपर सबमवतारयति, न्यायान्तामिति ।-अधिष्ठातेति-संयोग. विशेष परिणाम हेतुत्वमेवावधिारत्वं ग्राह्यम् ॥ १४२॥ पसंतपुरुषाडौकारे युक्त्यन्तरं प्रदयितं सूकमवतारयति-युवतरमिति । मन्वात्मनः भोक्तत्वे अवगत कूट खत्वं व्यायेत? इत्यामडते, यक्षपोति।-स्वरूपतः a ·[२] सासासूवत्तिः । प्रवृत्तेः ॥ १४४॥ - मोक्षार्थे प्रवृत्तिः, सा किमात्मन: ? प्रक्षत: वा ? इत्यत आह,- कैवल्यार्थ विगुणस्वभावत्वात् प्रकृतेः न स्वभावप्रच्यवः, अनित्यत्व. प्रसाच्च। यस्य औपाधिकाः गुणाः, तस्य कैवल्यं सम्भवति, सच आत्मा इति ॥ १४४ ॥ सकप: । इत्यत पाह- जड़प्रकाशायोगात् प्रकाश: ॥ १४५ ॥ जड़ो न प्रकाशत इति सिद्धम्। यदि प्रात्मा अपि जड़: खात, तस्य आँप प्रन्येन प्रकाशन भवितव्यम्। लाघवाच्च पात्म। एव प्रकाशरूपोऽस्तु ? श्रुतिव-"येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् विज्ञातारम् ? अरे! केम विजानीयात् ?" अति । वृह. उप० २ अध्या० ४ ब्रा० १४ मन्त्रः ।। जड़ोऽपि पात्मा अस्तु चिहर्मा तेन जगत् प्रकाशयति ॥ १४५ ॥ तब भोगाभाषेऽपि प्रतिविम्वरूपेश मोगः सम्भवति इति प्रागे प्रदर्शितामति । उत्तरयांत-सपायोति ॥१४॥ मोषस्वरूपं निस्पयितं सूबमवतारयति, मोचामिति ।-सा-प्रतिरित्ययः । तपार, Hafaaii प्रति पुरुषभागापर्गयोरेय प्रयोजकत्वमा सा. प्रति: मते: बमान एव, न चामात् स्वभावात कदाचिदपि प्रतिपच्युति: सम्भवति, स्वभावमाशे वस्तुविमा ध्रौव्यात। तदेवाइ-नित्यत्व प्रमादात। गुमा इति।- चव गुपपदं भोगपर यम । तथा प. पुरुषस्य कैवल्ये स्वत:सिडेऽपि अांबवेक- प्रयतोवाधिक भोगकवलिततया न सवंदा प्रकाश:, भोगांनतो র বলিয়া तदुपक्षितकैवल्यस्यापि योगक्षेममाधारणं जन्य त्वम इति मीच कार्यत्वोति:, सद प्रयवश पपनाते एवेति ध्येयम ॥१४४॥ पुरुषस्य तात्विक स्वरूपं निरूपयितुं सूबमवतारयति-स किंरूप:' इति । पात्मनः बत:-कामरूपत्वे युक्रिमबहारथना, यद्यात्मेति ।-लाधवादिति- प्रकाशन कार्यत्वे मानाकारणवसादिकल्पनागौरबमपेक्ष्य नित्यकाबारखीकारे वाघासावादियः । १४५॥

·प्रथमोऽध्यायः ।
[a]
-
-
न तु स चिद्रूप इत्यत पाह,-
निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा ॥ १४६ ॥
यटि पात्मनः धर्मयोगः स्यात्, परिणामित्वं पात, सतब
पनिर्मोक्ष इति ॥ १४ ॥
अव श्रुतिविरोधमाह,-
श्रुत्या सिद्धस्य नापलापः, तत्प्रत्यक्षबाधात्
॥ १४७॥
*प्रसङ्गो धयं पुरुषः" [वृह. प. ४ अध्या० बा०
१५ मन्त्रः । इत्यादिश्रुतिः । गुणयोगे सा बाधिता स्यात् ॥ १४७॥
दूषणान्तरमाह.
सुषुप्तपाद्यसाक्षित्वम् ॥ १४८ ॥
यदि अात्मा जड़: स्यात्, सुषुत्यादी प्रमाक्षित्वम् प्रज्ञावलं
स्यात्। न च एवं, "सुखम् अहम् अस्खाप्सम्” इति प्रति-
भासनात्। आदिशब्दात् स्वप्नग्रहणम् ।
एक एव प्रात्मा इति वेदान्तिनः। तथा च,-
"नित्य: सर्वगतो यात्मा कूटस्थो दोषवजितः ।
एकः स भिद्यते शत्या मायया न खभावत:" ॥ १४८॥
--
पात्मनः चैतन्यधर्मकत्वं कादाचिरकम तिगांदनां मतं दृयिनं सब-
मवतापयति, न विति ।-आत्मनो जन्मधर्मरत्वे मिणत्वादि गौरपद्यते इति
सूक्ताम्ययम ॥ १४६ ॥
निर्गत्वे नास्ति प्रमागम प्रत्याशङ्कायां समाधानमूवमवतारयति-
पवेति ॥ १४७.
पात्मनो जडत्वे दूषणान्तरं प्रदयितुं सूत्र मवतारयति, दूषणातरमिति ।-
नवमिति-आत्मनोऽज्ञातृत्वं कदाचिदपि न सातत्ययः। सुतिर विविधा
ग्राह्या, पाईलय समयभिदात। तव पायाख्य सुषप्तौ "मखमहमखासमति
प्रतिमास:। समयलये नजदिदिनम्" इत्यवमा प्रविमास: पाद्यः ॥ १४ ॥

·[४] सायसूतहत्तिः । - - प्रवाह,- जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वम् ॥१४॥ यदि एक: प्रात्मा, एकस्मिन् जायमाने सर्व जायेरन्॥१४॥ परमतमाशइन्ते,- उपाधिमेदेऽप्येकस्य नानायोगः, आकाशस्येव घटादिभिः ॥ १५० ॥ यथा एकम् अाकाशं घटाद्युपाधिभेदात् घटे नष्टे "घटा- काशं नष्टम्" इति व्यपदिश्यते, तथा एकात्म पोऽपि देहाव. च्छेदात् নাম "प्रात्मा नष्टः” इति व्यपदेशमा नानात्मपक्षऽपि ; अन्यथा प्रात्मनः नित्यत्वात् कथं जन्ममरण- व्यवस्था ? इति ॥ १५ ॥ समाधानमाह.- उपाधिभिद्यते, न तु तहान् ॥ १५१ उपाधि: भिद्यते । न च अन्यनाशात् अन्यत्र नाशव्यवहारः, अतिप्रसङ्गात्। एकात्मपक्षे च व्यक्तः एव विरुडधर्माध्याम:, एकस्य बन्धमोक्षाभावात् । आकाशस्य तु धूमादियोगायोगी अविरुद्धौ, संयोगस्य प्रव्याप्यत्तित्वात् ॥ १५१ ॥ लाघात आत्मे क्यमिति वेदान्तिन:, तन्म दूषयि सूबमवतारयति, पबाईति।- अपूर्व ईन्द्रियसनात संयोग: जन्म, सहयोगध मरक, तथा च, जन्ममरण सुख- दुःखबन्धमाक्षादिव्यवस्था काया: हत: पुरुषबहुत्वं मिति, “पुण्यः पुण्येन, ... पाप: पापेन" [BE. १० ४ अध्या० ४ ब्रा. ५ मन्त्र: ] इत्यादिश्रुती जन्मव्यवस्था दृष्टा, “य सहिदरमतास्ते भवन्ति, अछे तर दु:खमेवापि यन्ति' [860 उप० ४ पध्या. ४ बाए १७ मन्त्रः ) श्रुती बन्धनीयव्यवस्था द्रष्टव्या । १४६ ॥ पाशासूत्र परमानुसारणावबारबति, परमनिति-नाशे-देहनाशे समाधानसूबममतारया-समाधानमिति। उपाधिभेदमावमादाय ·प्रथमोऽध्यायः । [५] - एतेन किं स्यात् ? इत्यत पाह,- एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्य न विरुद्धधर्मा- ध्यासः ॥ १५२ ॥ न विरुधर्माध्यासी भवति ॥ १५२॥ पन्यधर्मस्य अपि अन्यत्र भागेप: दृष्टः, यथा प्रकृतिः कर्तत्वं पुरुषऽन्यत्र इत्यत्र बाह,- अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात् तसिद्धिः, एक- त्वात् ॥ १५३ ॥ पुरुषकत्वं भ्रान्तम् ; पत्र पुरुषाकर्तत्वस्य सत्यत्वात, पारोपस्य असत्यत्वात् । च सत्यासत्ययोः तात्विको भवति। असङ्गित्वात् प्रात्मन: न जन्ममरणादि सम्भवति ॥ १५३ ॥ एवञ्च श्रुतिविरोध: स्यात् । तथा च "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" [ छान्दो• उप. ६ अध्या.२ खराड़. १ मन्त्रः । नानाऽस्ति किञ्चन। मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य ह नानेव पश्यति ॥" [वृह. उप. ४ अध्या. ४ ब्रा०१८ मन्त्रः । सम्बन्धः जन्मदिव्यवस्था नोपपद्यते स्याह- चति । तदेव प्रपत्रया-एमत्मपत्त इति।१५१॥ - - प्रातमुपसंहरद सूवमवतारयति, एतेनेति ।-एकत्लेम परिवर्तमानय-पर्वतो वर्तमानस्य चयः। विरुताः-सुखदुःखादिरूपाः, ये धमाः तेषाम् अध्यास:,- सदापत्तिः, पुरुषबहुवे मति न भवितुमर्हति यः॥ १५२ ॥ नन्वात्मन: निमित्वात सुखादीनां बुधादिधर्मवाच मितरेतरविनिमयेन संजय उप्रपद्यते : सत्यत: समाधानभूमातारयति, पन्यधर्मस्येति । तथाच, नाथ धर्भावनिमयो वास्तवः, परन्तु विवेकयुक्त औपाधिको चपालोहियमिक स्फटि- कादा; तथा पागम्यस्य असत्यत्वमेव मलते समायाति इत्याचाड-पुरुष. वर्गत्वमिति । १५३॥ सा- ·[१] सालयसूत्रकृत्तिः । प्रत पाह- - - नाढतश्रुतिविरोधः, जातिपरत्वात् ॥ १५४ ॥ व्यताम् ॥ १५४॥ ननु अनेकात्मवादिनोऽपि एकस्य प्रात्मनो बन्धमोक्षौ विरुद्यौः इत्यत्र पाह,- विदितबन्धकारणस्य दृष्ट्या तद्रूपम् ॥ १५५ ॥ विदितं बन्धकारणं प्रकृतिपुरुषविवेकादर्शनं यस्य तस्य, दृष्ट्या-विवेक जानन, तद्रूपं-केवल्यरूपम् ॥ १५५ ॥ विवेकादशननिमित्त: बन्धो न तात्त्विकः, दर्शनात् प्रदर्शनं निवर्तत इति युक्तिः। एवञ्च एकात्मपक्षे एव न्याय्यं पश्यामः, न नानात्मपते, इत्यत्र पाह- नान्धादृष्ट्या चचुषातामनुपलम्भः ॥ १५६ ॥ अन्धो न पश्यति इति चक्षुष्मान् अपि किं न उपलभते ? नानात्मवादिनाम् अनेके न्यायाः सन्ति इत्यर्थः ॥ १५॥ इतोऽपि नानात्मान इत्याह,- वामदेवादिर्मुक्तः, नादैतम् ॥ १५७ ॥ पुराणादौ श्रुतं “वामदेवः मुक्तः, शुकः मुक्तः" इत्यादि। बास्तवात्मनानात्वे अतश्रुतिविरोधमाशय समाधामसूबमवतारयवाह- एवञ्चति । १५४॥ रमेकात्मवादपचे दी सम्भाग्यमानं निराकत सूचममतारयवार-) नन्विति। १५५० फखितमा-विवेकति। एकात्मवादो पुनः शकते-एवमिति। तामिमा- मागका निराकत सूयमवतारयति-पवाहेति। सूबतात्पर्यमाह- नानात्मेति। तष न्यायषु कतिचित् दर्शयन् सूकमवतारयति, तोऽपोलिस-पाच, एकात्म.

·प्रथमोऽध्यायः यदि एक एव प्रात्मा, एकमुक्ती सर्वमुक्त: भेदश्रुतिबाध: स्यात् ॥ १५७॥ नानात्मपक्ष, अनादौ संसार कदाऽपि कोऽपि मुच्यते इति क्रमेण सर्वमुक्तौ सर्वशून्यता स्यात्। एकात्मपक्षे तु उपाधि- विगम एव मोक्ष:, इत्यत पाहा- अनादावद्य यावदभावाभविष्यदप्येवम् ॥१५८॥ अनादौ संमार अद्य यावत् शून्यताया: प्रदर्शनात् भाव- थति मुक्तिः इति पक्षे नास्ति प्रमाणम् ॥ १५८ ॥ समाधानान्तरम् अाह,- इदानौमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः ॥ १५६ ॥ अनन्तत्वात् आत्मनां क्रमेण मुक्तिपि स्वात. मंसारो. च्छेदोऽपि न स्यात्। पदानोमिव मर्वत्र भविष्यकाले- ऽपि मुक्तिः भविष्यति इति न अत्यन्तोच्छेद: स्यात, प्रवाह. नित्यत्वात। उपाधिविगमो मोक्ष इति पक्षेऽपि सर्वशून्य ता. प्रमङ्गः इति तुल्यः अनुयोगः । यथा नानात्मनां क्रमेगा मती सर्वोच्छेदः, तथा सर्व कर्मोच्छेटे मर्वोपाधिनाशात जगत् शून्यं स्यात्। अथ उपाधोनाम् अनन्तत्वात् न शून्यता, नानात्मपते. ऽपि तुल्यत्वम् । तथा च- पचे 'वामदेवो मुन' 'शुको मुसः' इत्यादि व्यपदेश: न सकते इति । पत: तदेव प्रपश्यनार-यदोक पवेति ॥ १५७॥ नामात्मपक्षे क्रमेण सर्वमुक्को सरोकेदः, एकामपक्षे उपाधिविगममामिति एकात्मपर व श्रेयान् पस्तु ? इतिहासमाधानाय सुबमवतारयति, नामात्म. पचे इति-भविष्यति मुक्तिरित्या षामिति शेषः ॥ १८ ॥ इनायें समाधानान्तरं प्रदर्शयितुं सूबमवतारयति. समाधानेति । तथा प्रात्मनामनन्तत्वादेव कमेव मुक्तिखीकारेऽपि संसारात्य.च्छेदः नापनीय इत्याr-पमन्तत्वादिति। एकात्मपक्षेऽपि अयं दोष एव इति दर्शयत्रा-उपाधि ·[८] सासासूत्रत्तिः “अत एव हि विहत्म मुच्यमानेषु सन्ततम् । ब्रह्माण्ड जीवलोकानामनन्तत्वादशून्यता" ॥ १५८ ॥ किम् प्रात्मा बडः ? मुक्तः वा ? बहत्वे वरूपस्य अप्रच्य- वादनिर्माक्ष:, प्रयवे अनित्यत्वम्। मुक्तत्वे व्यर्थः ध्यानादिः, इत्यत प्राह,- व्यावृत्तोभयरूपः ॥ १६० ॥ न बहः, नायं मुच्यते, किन्तु नित्यमुक्तः। अज्ञाननाशस्तु ध्यानादिना क्रियते इति ॥ १६॥ प्रात्मनः साक्षित्वम् उक्तम्। प्राप्तविवेकस्यापि साक्षित्वे अनिर्माक्ष:, इत्यत पाह,- साक्षात् सम्बन्धात् साक्षित्वम् ॥ १६१ ॥ अक्षम्-इन्द्रियं, तत्सम्बन्धात् साक्षित्वम्। विवेके च क इन्द्रियसम्बन्धः ? इति ॥ ११ ॥ सर्वदा किंरूप: प्रात्मा ? इत्यत पाह, नित्यमुक्तत्वम् ॥ १६२॥ स्पष्टम् ॥१॥२॥ औदासीन्यं चेति ॥ १६३ ॥ व्यताम॥ १०३॥ विगम इति। एविधे सिद्धान्त सम्मति सूपयन् बारिणामवतारयति-तथा चेति । १५॥ पात्मनः खरूपदर्शनाय तब्य बहमुक्तावविवल्पेन सभाव्यमानाम आपत्ति परिह स्वमवतारयति-किमान्मेति। तथा च, नित्यमुकत्वमेव पात्मनः खरूपमित्याह-किन्विति ॥ १६॥ यदात्मनः साक्षित्वं तपोन्द्रिग्रहार कमिति दर्शयितुं सूबमवतारयति, पात्मन ति-तथा च, माथित्वमयीवाधिक विजेयमिति भावः ॥ १६१. आत्मनः खरूपप्रदर्शनाय सूवाय मातारयति-दति ॥ १६२ । १६५ ॥

·हितीयोऽध्यायः। [-] प्रात्मन: कर्तृत्वं शूगते. तत्कथम् ? इत्यत पाह, उपरागात् कर्तृत्वं, चित्सान्निध्यात् चित्सा- निध्यात् ॥ १६४ ॥ चित्मानिध्येन प्रकृत्युपरागादात्मन: कर्तृत्वं कर्तृत्वाभि- मानः। चित्सानिध्यात् इति वीपमा परिसमाप्तौ, श्रुती तथा दृष्टत्वात् इति ॥ १६४ ॥ इति कालिमाजाप्रवचनसूवाको विषयाध्यायः प्रथमः ॥१॥ द्वितीयोऽध्यायः । अथ विषयनिरूपणानन्तरं प्रधान कार्यनिरूपणाथै हितीया- ध्यायाभिः। विमलाविमोनार्थ स्वार्थं वा प्रधानस्य ॥ १ ॥ म्वभावविमुक्तः अात्म।। तस्याभिमानिकबन्धविमोना) पात्मनः क श्रुति यायमिडं कथमुपाने यामाया समाधानमूब मवतारयन्नाइ. पात्म | इति ।-तथा च, पाभि मानिकमेव इदं कलिं, न तात्त्वि कम इति न कत्व प्रतिपादक नुयासिविरोधः ॥ १६४ ॥ अति कापिल साकामवचनस्वलिटीकायाम अमलाऽऽख्यायां विषयाध्याय: प्रथमः। तब तावत प्रथमेनाध्यायन शास्त्रस्य विषयान सामान्यतो निरूप्य पुरुषया.' परिणमित्वोपपाटनाय प्रतित: मुष्टि प्रकियां विस्तरेण प्रतिपादयतुं तिीयाध्यायः पारम्यते। na प्रधानमती कार प्रदर्शनपर प्रथम मूवमवार---प्रोन्यादि । तदेवन सूत्र इत्तिकारी व्याक्टे-खभावनिमुन ति। भाखत शेटात्मा विमुन्न: साता बन्दः, पवितये प्रकतिप्रति यात? इत्यत पार, सेति। -तषाच, ·[e.] मायमूत्रवृत्तिः। वै जायते । प्रधानस्य प्रवृत्तिः जगत्कत्त्वमित्यर्थः । अयं भावः,-दुःखसृष्टी स्वभावादेव वैराग्यात् मोक्ष पुरुषः प्रवर्तते। सुवमृष्टी च दुःग्वशबलत्वात् सुख स्यापि दुःखपक्षनिक्षेपात् वैराग्यमेवोप- तत् चतुर्विधं-यतमानसंज्ञा, व्यतिरेकसंज्ञा, एकन्द्रियमजा. वशीकारसंज्ञा चेति । तथा हि. हेयं दुःखम् अनागतम् एकविंशतिप्रकार-शरीरं, षडिन्द्रियाणि, षड्- विषया:, षड्बुद्धयः, सुग्वं, दु:खञ्चेति। तत्र शरीरं दुःग्वायत. नत्वात् दुःखम् ; इन्द्रियाणि, विषया:. बुद्धयथ तसाधनभावात टुःखं, सुखं दुःवानुषङ्गात. दुःखं यातनापोड़ामन्तापात्मक - पाभिमानिक बन्धनिराकरणमेव प्रधान प्रातिप्रयोजनम। नन्वेवं कृतः दुःखसटी Vair: ? इयत पास. ६वसष्टविति। -म्बमावादिति-द:ख य खभावात. अघविषयत्वादिति तदर्थः। पुरुषः प्रवत रति-प्रतिविम्ब रूपए पुरुषम्य प्रतिया ; तथाr. afन: बुद्धिधर्म:. पनायविवस्वान बडो प्रतिविम्बितस्य । पुरुषम्य पीपाधिनतिमत्त्वं निराधाधमेव । नन्वर्व पुरुषविमोचाय पति- ६:वमेव मृजन. सबस्यो : क: ? यस पाह-मुखसाविति । तदिति an-वैराग्यम । चतविमिति ।-aa यतमाना नाम-गाय: खल साषाया: विवतिन: है: इन्द्रिपाल यथावं विषयष वन्त, नत मा प्रतिष्यत इन्दि. माणि सत्तविषयेष रसि तत्परिपाचनाय पार पयत्र:. यतमानसंज्ञा इत्युच्यते। तदार सति कचित् कषायाः पक्का: पच्यने, पक्ष्यन्ते च केचित. तव पक्ष्यमाय: पकाना व्यापार व्यतिरिका। इन्द्रि प्रवर्तनासमर्थतया पकानाम पौत्म क्य मावण ममि व्यवस्थानमा केन्द्रियमं जा। पौत्म क्य मात्रस्य अपि नितिपस्थित चाप दिव्याटव्यविषयष उपेचाहि: मंशावयात पग बोकार वर्तमान दखय चांपा कत्वात खयमे माशो सावथति सिता. नायन प्रयापेचा, परन्तु यटेर तदेव हेयम इत्या-यमिति। तव दाखव एकविमतिकारत्वं प्रपश्यन्नाह शौरमिति ।-अव व्यामभाप्यं - "दुःख- मसीतम योगगतिवाहित नइयपते वति, वर्तमागच खक्षणे भागपमिति समान्तरे हेयनामापते. तमात् यदेवानाग दु:खं, तदेव देगलामापते। तब भौरादीनां बुद्धतामा दुबत्वमुपपादORTS, तिम्-तथा च, साधमत्वमेव ज्ञा।

·हितीयोऽध्यायः । [१] मुख्यत: एव इति। तस्य निवत्तकम् अमाधारणं कारगम अविद्या-वृषणे, धर्माधर्मी पति। अविद्या विपरीतज्ञानं, तत्संस्कारच विद्भिः उक्त: तृष्णादीनाम् अमाधारगो हेतुः । दुःखहानं च दु:ग्वोत्पत्तिनिवृत्तिः प्रात्यन्तिको। तस्य उपाय: तत्त्वज्ञानम् प्रात्मविषयं, ततः अविद्याया: निवृत्तेः। तथा च उक्ताम-“प्रात्मा वा अरे! द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तयो निदिध्या. सितव्यः” [ बह. उप० २ अध्या. ४ ब्रा० ५ मन्त्र: ] । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्योपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येयः एते दर्शन हेतवः ॥" "तरति शोकमात्मवित्" [छान्दो० उप. अध्या. १ खण्ड ० ३ मन्त्र: । ति च । स: हिविधः, परख अपरथ इति । तथा चोक्त- हे ब्रह्मणो वेदितव्ये पर चापरमेव च" इति। विद्ये खयविशिष्टः संसारधर्में: ईषदपि असंस्पृष्टः पर: भगवान् महेश्वरः सर्वज्ञः सकलजननात् विधाता। मः कथं ज्ञातव्यः ? अनुमानात् वा ? भागमात वा ? तथा हि, एतेषां दुःखत्वमिमाभितम् । सुख दुःखत्वमुपपादनास, समितिा-दुःखान- घनन-दुःखानातीयकत्वात्। खानुभवनितरागस्य परम्परया दु:ख कारणव वा दुःखानबम. सवाममिडमुख्यदुःखरूपमा-यात नेति । विद्यापन मुख्यत: विपरीत ज्ञानमेव पाहाम्। ताज्ञाननितमस्काग गौणाविद्या. पदार्थत्वमा स्वरु दयनार, दुःखोत्पत्तिनियतिरिति ।-पतिप्रत्तिनांम प्रागभावप्रतिपादनम ; तथा च. रुगयैः दुःखात्यत्त्या दुःखभागभावो निवर्तन, तेषामुपायानां ट्रात: परिवर्जनमेव तत्प्रतिपालनम प्रितम। सुषवादी कादाचित्को बोत्पत्तिमित्तिम्त्येव पति तबिरामाय पाह-आयन्तिकोति। तम्य-दु:खहाम। पात्मविषय-वस.तत्कायभिवत्वेन आत्मगोचरम । तत:- तमात् तत्त्वज्ञानात। सति-पात्मा इत्यः। पर यत परस्य ब्रह्मप: वेद्यावमुको अतिकता, तत् सेश्वरमताभिप्रायेणेति जयमा कापिसोक्त दर्शने ईश्वरखरूपम सिह- मिति प्रागेव सूबका दर्शिता : परमेश्वरानमिती जि. प्रदर्भयबाह, तथा जीति ·[२२] मायसूत्रवृत्तिः । विवादाध्यामितम उपलब्धं मकारणाकम, प्रभूत्वा भावित्वात्, चित्रवत् इति अनुमानम् । तत: सामान्येन अवगतस्य योगेन विशेषतो ज्ञानम। अपरस्य च जीवस्य स्वानुभवादेव सिडिः। तयोथ परापरयोः विवेकज्ञानाय प्रकृतेः प्रवृत्तिः। तव परार्थता वक्ष्यते म्वार्थता च, सा यं पुरुषं प्रति प्रात्मानं विवेकेन दर्मितवती, तं प्रति उदास्ते। अचेतनाया: प्रकृते: कथं प्रवृत्ति? दृष्टमचेतनानामपि दृष्टमचेतनानामपि वृक्षाणां फलादिहारण प्रवृत्तिः इति ॥ १॥ अथ के मोक्षाधिकारिगा: ? इत्यत्र पाह,- विरक्तरस तत्सिद्धेः ॥ २ ॥ तथा च श्रुतिः,-"एवैषणायाश्च वित्तषणायाच लोकेषणा- याच व्युत्थाय अथ भिक्षाचयं चरन्ति” इति [ वह. उप. पभूत्वेति-अनागतत्वे मति, तथा च. प्रागभावप्रतियोगित्वे मति ति फलितम । भाषित्वान-विद्यमानत्वारियर्थ: । नौवस्वरूपे यक्षमेव प्रमाण म इति शयनार अपरस्यति। तयो:.--ौव परमात्मनो:। विवेकज्ञानाघ-मिथ: विविता स्वरूपात. भामाय इत्यर्थः। तब स्वार्थप्रतिमुपपादयनाइ, खातेति ।-भुन मीगनोवान् प्रति बौदासीन्यमेव पकने: ग्वार्थप्रत्तो तरिति भावः। अधेतनाया पितर: प्रतिदृष्टान्तहारा समयंगना-मिति । पवेट बोध्यम ;-यदव वत्तिकता परा- परबोरीवर नोवधा: विज्ञानाय वे जानाय कर: प्रतिबित्यु न नेतन निरोवरसाहा. मतेन मन्बदनिकम, इचगया सेश्वरमावामतानुमारक नियन्योऽयम इति यथा बयत उपपाटमो म॥१॥ प्रमझान मोक्षाधिकारनिरूपणार्थ मूत्रमवतारयति. पति।-सूत्रे सदित पर्द मोचपरं जयम। उता श्रुतिं प्रमाणभूतामुदाति, तथा चेति ।-00 श्रुती पोषणापटन पात्मनः पारलौक्षिकभोगविषयकी कामना गृह्यते। विषा- पदन्त ऐहिकमोगमावविषधिको कामनां प्रतिपादयति। लोकेषापटेन यशो. विध कामना ग्राह्यते। गुस्थाय-विरज्य यर्थ: । भिक्षाचय-सन्या पारित ज्यापरपयांवमा परन्ति -- पनतिष्ठति। पान्मज्ञानाथ अधिकारिता यानि ·हितीयोऽध्यायः । fes] ३ अध्या० ५ बा० १ मन्त्रः ।। "शान्तो दान्तः उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा प्रात्मनि एव प्रात्मानं पश्यति । वह उप० ४ अध्या० ४ ब्रा० २३ मन्त्रः ] इति च ॥ २ ॥ यदि वैराग्यात् श्रवणानन्तरं मोक्षः, तदा सर्वेषां गुरूप- देशानन्तरं मोक्षः स्यात् ? न च एवं दृश्यते इत्यत आह,- न श्रवणमात्रात् तत्सिद्धिः, अनादिवासनायाः बलवत्त्वात् ॥ ३॥ न श्रवणानन्तरं मोक्ष:, किन्तु अनादिवासनाया: बलवत्त्वात् क्षिप्रं मुक्तिः, अन्यत्र चिरात् इति ॥३॥ युतयन्तरमाह,- बहुभृत्यवहा प्रत्येकम् ॥ ४ ॥ यथा एकस्य बहवः भृत्याः अाराधनाऽपराधाभ्यां केचित् मुच्यन्ते, केचित् प्रमादभाजः,केचित् बध्यन्ते. तथा प्रकृति: एका, साधनानि अपेक्ष्यन्ते. तानि प्रदर्शयन् ऋतिमुदाहरति. शान्त -शान्त:,-शाम. नान, दान्त:,-दमवान, उपरत:,-सन्यासौ. तितिक्षुः,-इन्हसहिषा:. समा. हित:,-समाधिमान्। तथा च, भुस्या शमदमोपरमतितिक्षासमाधीनां मिलिनामां मोक्ष हेतुभूतात्मतत्त्व साक्षात्कारं प्रति हेतुले प्रतिपादित भवतीति विजयम। श्रुती पश्यतीति पदं मनसा साचाकरोतीये तदर्थ कम्, पात्मन: पादिरस्तित्वेन चाक्षुष- प्रत्यचविषयत्वासम्भवात् ॥ २॥ मी प्रति बैगग्यानन्तरजायमानात्मतत्त्व अब चेत् साचात कारणं भवेत, सदा विशेषे गुरुपर्टशवणानन्तरं सर्वेषामेव मोचप्रमः, शङ्कायां समाधान. सबमवतारयबाद, यदौति ।-तथा च पसामन्मान्तरमाचतदेहायात्मबुद्धिमानत- যালামিবিলাম न श्रोतमात्मतत्त्वज्ञानं मोक्षाय परिकल्पते सत्यत: ताशवासनाविनाशाय सततश्रवणान्यासहारेण निदिध्यासनम अपेचते, यख त तादृशवासना न दृढ़ा, पतीतजन्म तात्मतत्वानुशीलनेन शेषिल्यमापना इति यावत, तस्य तु अषणमाबादेव समुत्पनः पात्म साक्षात्कार: झटिति मोचाय कल्पते अति सूब तात्पर्यम् । तदेव विशदया इत्तिकारः,-नेति॥३॥ .

·fe] साडसूत्रवत्तिः । पुरुषाय बहवः डांत । येषां स्पष्टं विवेकज्ञानं तेषां शोघ्रं, येषाम् उपासनामानं तेषां क्रमेण, अन्येषां नास्ति पव ॥ ४ ॥ कूटस्थत्वादात्मनो बन्धो नास्त्येव, इत्यत्राह,- प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः ॥ ५ ॥ प्रकृतिः यं प्रति प्रात्मानं दर्शितवती, तं प्रति प्रकृतेः अप्र- वर्तनं मोक्षः। यं प्रति प्रवर्त्तते, तं प्रति पुरुषच्छायापत्तिरेव अध्यासः, न तात्त्विकः । तथा च,- “यद्यात्मा मलिनोऽवच्छो विकारो स्यात् स्वभावतः । न हि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि ॥ ५ ॥ प्रत्र प्रमाणं दर्शयति,- कार्यतस्तत्सिद्धिः ॥ ६ ॥ प्रकृतिकार्याणां महदादौनाम् अविच्छेददर्शनात प्रकृतेः बन्धसिडिः ॥६॥ प्रकृतिः प्रवृत्तिस्वभावत्वात सर्वपुरुषान् प्रवर्तयेत्, किं विवेकाविवेकदर्शनेन ? इत्यत आह,- - उने पदृष्टप्रत्ययाधानाय युक्त्यन्तरप्रदर्शनपर सूवमवतारयति, युक्त्यन्तरमिति ।- सुगमम ॥ ४॥ गात्मनः बन्दस्य वास्तवत्वम् इति शानिराकरणाय सूवमवतारयति, कूटस्थ- स्वादिति ।-प्रतिवास्तवे पति-पते:-प्रधाना, वासवे-तात्त्विके, बन्चे सति पदमध्याहायम ; तथा च. मीरव बन्ध: तात्त्विक: इति, पुरुषम्य बन्ध: आध्यासित एकति सूवतात्पर्यम् । पुरुषछायापत्तिरिति-प्रतिबिम्ब रुपण तो स्थितम पुरुषस प्रातिधर्मसम्बन्ध: प्रत्यर्थः। तदेव प्रपश्चयवा-न ताविति। मुगममन्यत॥ ५॥ प्रकृतेरे बन्धः इति मतं दृढ़या प्रमाणस्बमवतारयति-पवेतिहा प्रात: प्रत्तिखाभाव्ये सर्वपुरुषान् प्रति सदैव प्रवृत्तिः कुतो न स्यात ! तोमामाश निराक सूवमवतारयति, प्रकृतिरिति ।-तषाच, बन्धमोचव्यव.

·हितीयोऽध्यायः । [२५] चेतनोद्देशान्नियमः कण्टकमोक्षवत् ॥७॥ यथा कण्टकं दृष्ट्वा कश्चित कश्चित् निषेधति “अनेन वत्मना मा गा:” न मर्वान् प्रति, तथा अधिकारात् चेतनविशेषोद्देशात् प्रवर्तनं, न सर्व प्रति इति नियमः ॥ ७॥ न प्रात्मनो बन्धः इत्युक्त, तदाह,- अन्ययोगेऽपि तत्सिधिः, नाञ्जस्येन, अयो- दाहवत् ॥८॥ प्रवत्तकत्वमेव प्रकृतबन्धाय । प्रतियोगेऽपि तच्छाया- पत्त्या पुरुषस्य बन्धाभिमानसिद्धिः। नाच्नस्येन-न तत्त्वतः । प्रयोदाहवत् इति-यथा तप्तलोहयोगात् लोहः दहतीति मन्यते, न च लोहस्य दाहकत्वं, किन्तु संयोगादग्नरेव । इति ॥८॥ स्थापकशास्त्र मामाण्याव प्रकत: कक्षित पुरुषं प्रति प्रवृत्तिमत्वं. कश्चित पुरुषं प्रति नितिमत्त्व म. इत्यरूप: कथन स्वभावविशेष: अतिप्रामाण्यवादिभि: मुतरा. मौकांत तितात्ययम। कैषि एवं तितात्पर्य यन्ति, यथा- प्रतत: नियम: प्रात्यभावः. यथा बण्टाभि प्रति मोक्ष: बगट कभेदजन्यदःख. प्रयोगकवाभाव:, प्रकृते: अपि तथा जेयम। कते स्खनिदाखमोक्षाय प्रत्ति. बांच्या, म - विकिपुरुष सम्बन्धे सति जात एव. इदमेव हि कमर्दुखापत्वं. यत दुःखात्मक बुद्धिपतिविम्ब रूपद:खभोगम्य पुरुषर्षानस्य प्रयोजकत्व, विवेकि- पुरुषम्य दु:खभोगाभावे सति गतमेव इति खनिष्ट प्रयोजन यत्त्वाभावात् मुन्नापुरुष प्रतिन पवते, किन्तु अमुक्त पुरुषं प्रवेति भावः इति ॥ ७ ॥ पात्मनो बधस्य पतात्त्विकत्वं प्रतिपादयितुं सबमवतारयति, न त्मन इति ।- मययत्वमेव प्रतत: बवाय, कारणमिति शेषः। तपाच, स्वभावादेवकते बन्धः, न तु पुरुषस्य । पायोगे ति सौ पट व्यापट-कृतियोगे त। सकाथापच्या- तत्प्रतिविम्बित लेनेवः। श्रीमानसपदं व्यापष्टे-पानसेनेति । दृष्टान्त विपदी- कुमार-यत ॥६॥ - ·[ea] सासयसूत्रवृत्तिः - किमर्थं सृष्टिः त्यत्र पाइ.- रागविरागयोर्योगः सृष्टिः ॥ ६ ॥ रागात भुक्तिः, वैराग्यात् मुनिः। परमार्थतस्तु रागादपि भोगे विषयदोषदर्शनात् वैराग्यमेवेति ॥८॥ प्रथमाध्याये “सत्त्वरजस्तमः” इत्यादिसूत्रे पञ्चविंशतितत्त्वम् उत्तम, इदानीं सप्रपञ्चं क्रममाह,- महदादिक्रमेण पञ्चभूतानाम् ॥१०॥ सृष्टिः इति। क्रमं वक्ष्यति ॥१०॥ कि स्वार्थम् ? परार्थ वा ? इत्यत्र आह,- आत्मार्थत्वात् सृष्टेः नैषामात्मार्थ प्रारम्भः ॥११॥ पुरुषार्थत्वात् सृष्टेः न एषां महदादीनाम् आत्मार्थे स्वार्थे पारम्भः। नित्यत्वात् प्रकृते: स्वार्थारम्भः युक्तः, महदादौनान्तु कारणलयेन नाशात् सृष्टिमात्रम् इति ॥ ११ ॥ दिकालो सिहौ कथं गणनायां न श्रुतौ ? इत्यत्राह,- दिक्कालावाकाशादिभ्यः ॥ १२ ॥ तत्तदुपाधिमेदात् आकाशम् एवं दिकालशब्दवाच्यं, सृष्टेः प्रयोग निययितुं सूबमवतारयति. किमयं सृष्टि: । इति ।-सवे पाठ- क्रमः पर्सनुरोधन परिवर्तनीय: ; तणाव, विरागे-पयांत देगग्ये मति, योगः,- खरूपाण्यानरूप: मुनिशिंत यायत, रागे च साष्टः इति योजनीयम। तदेतदार उतिकारः, रागान मुक्ति:. वैराग्यात मुक्तिमिति च। रागोऽपि विषयदोषदर्शन हारोलच परम्परया वेगग्यं प्रति हेतुरेव पति दयनार-परमार्थ तस्विति । प्रथमाध्यायोक्तं सृष्टि का प्रपञ्चयितुं सूबममतारयति-प्रथमाध्याये इति ॥१०॥ कतिनिष्ठनष्ट त्यात महदादिनिष्ठमष्टत्वस्य विशेषदर्शनाय सूबमवतारयति- कि स्वार्थम ? ति ॥ ११ ॥ मनु सरन्यवहारसिधी दिकालोचन: नवमध्ये न परिगपिती! मात्र ·हितीयोऽध्यायः। [2] ---- - तस्मात् आकाशे अन्तर्भूतौ। श्रादिशब्दः सम्पातायातः। सप्तम्यर्थ पञ्चमौ ॥ १२ ॥ महतो बुडेलक्षणमाह.- अध्यवसायो बुद्धिः ॥ १३ ॥ एवमेवेति निश्चयोऽध्यवसायः ॥ १३ ॥ धर्मादीनां क अन्तभावः ? इत्यवाह, तत्कायं धर्मादिः ॥ १४ ॥ धर्मज्ञान वैराग्वैश्वाणि । तत्कार्यत्वेन आत्मधर्मत्वं निर स्तम्। कार्य कारण योरभेदादन्तर्भावो दर्शितः ॥ १४ ॥ तस्या विशेषमाह,- महदुपरागात विपरीतम् ॥ १५ ॥ अधर्माज्ञानावैराग्याने श्वाणि । दृष्टो हि सहकारि. दिक्कालौ इति। सूत्रथमादिपटं निष्पधाननमित्या, पादिशब्द इति ।-वस्तुतस्तु पादिशब्देन उपाधयो गृह्यन्ते, तथा च, ननदुपाधिम्य: पाकागाच दिक्कालव्यवहार: सिध्यति। यद्यपि हाधिविशिष्ट पाकाश एवं दिक्कालौ, तथाऽपि विशिष्टम्याति. रिकत्वं विशेषणविशेष्योभयजन्य त्वचाभ्युपेत्य सूवे पयं जन्यत्वव्यवहारः कधित समर्थनीय इति ध्येयग ॥ १२॥ पच मादादीन् दशयितं सूबमवतारयति-महत इति । तव मध्यवसायस्य खापमा. एकमेवति निषय इति । -प्रयनजनकलेन सिहस्य कतिमाध्यतानियाद- रपि पध्यवमाय एवाखिन् अन्तमांव इत्यु नेयम ॥ १३ ॥ तब बुद्धेः धर्मान साकल्येन प्रतिपादयितं सूबमवतारयति-धर्मादीनामिति । सत्कार्य त्वेन-बुद्धिकार्यनित्यर्थः । पात्मधर्मत्वम-बामपरिणामत्वम् । नन्वेवं तवाधिक्य प्रसनः ? त्यत आज-कार्यकारपोरिति॥ १४ ॥ • बन्येऽपि धर्माः तब तब वन्ति इतप्रदर्शनपर सूबमवतारयति, तखा इति।- तसा:- बुडेः। उपरागात्-तमोऽभिमवादित्यर्थः। विपरीतम् इति सौ पद सा-2 ·[2] सानासूत्रवृत्तिः। भेदात् कार्यभेदः । यथा वनवोजस्य वेत्राकुरजनकत्वं, वड़ि- संयोगसहकारिण: कदलीकाण्ड जनकत्वं, तथा सवसह. कारिणो महतो धर्मादिजनकत्वं, तमःसहकारिणोऽधर्मादि. जनकत्वमिति ॥ १५ ॥ क्रमप्राप्तम् अहङ्कारादिलक्षणमाह,- अभिमानोऽहङ्कारः ॥ १६ ॥ पहम् इति अभिमानः ॥ १६ ॥ तस्य कार्यमाह,- एकादश पञ्चतन्मावं तत्कायम् ॥ १७ ॥ एकादशन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि षोड़शकं ततः कार्यम् ॥ १७॥ कधमकस्मात् कारणात् जड़प्रकाशौ भवत: ? इत्यनाइ,- सात्त्विकमेकादशकं प्रवत्तंते वैकृतादहङ्का- रात् ॥ १८॥ महदिकारात् अहङ्कारात् सात्त्विकं सत्त्वसहकृतम् एका- दशकम् एकादन्द्रियं प्रवत्तते । तम:सहवतं तन्मात्रम् ॥ १० ॥ इन्द्रियविध्यमाह,- कर्मन्द्रियबुद्धोन्द्रियैरान्तरमेकादशकम् ॥१६॥ - धर्मज्ञानवैराग्यश्वयंप्रतिकूलाधमांदिचतुष्टयं प्रतिपादयितुम उपात्तम् इति दर्शयति- बपति ॥ १५ ॥ प्रसङ्गेन बुद्धिधमांन तिरुप्य यथाक्रमम पाकारं निरूपयितुं सूत्रमयतारयति- क्रामेति। तब अवारलपास्याभिमानन्य भाकारं दर्शयति-अहमिति ॥१६॥ पाहारस्य काय निरूपायिहं सूबमवतारयति, नस्यति ।-सुगमम् ॥ १७ ॥ कथाकारस्य कथं कार्य है विध्यम् ! त्यामडासमाधानाय सूत्रमनवारयति- कशमिति।१८॥

·हितीयोऽध्यायः। [ee] - - कमन्द्रियैः वागादिभिः पञ्चभिः, बुद्वौन्द्रियैः घ्राणादिभिः पञ्चभिः मह प्रान्तरं मनः इति एकादशकम् इन्द्रियम् ॥ १८ ॥ भौतिकानि इन्द्रियाणि इति, तत्प्रतिषेधार्थमाह- आहङ्कारिकत्वश्रुतेन भौतिकानि ॥ २० ॥ तत्र च श्रुतिबाधात् इत्यर्थः ॥ २० ॥ युक्त्यन्तरमाह,- देवतालयश्रुतेरिम्भकस्य ॥ २१ ॥ कारण कार्यलयः इति स्थितम् । "प्रादित्यं वै चक्षुः गच्छति” इति दवे लय: श्रूयते ; तम्मात् न प्रारम्भकस्य न प्रारम्भकाभिमतस्य भूतस्य कारणत्वम् इति ॥ २१ ॥ नित्यानि इन्द्रियाणि इति केचित. तत्परिहागमाह- तदुत्पत्ति: श्रूयते, विनाशदर्शनाच्च ॥ २२ ॥ अहवागत् तदुत्पत्तिः श्रूयते । उत्पन्नस्य विनाशः अपि अवश्यम्भावी इति ॥ २२ ॥ ज्ञानमालगन्द भटान इन्द्रियविध्यं प्रतिपादयितुं मूवमवतारयात. इन्द्र यति।-एकादश कम-~-एकादशप्रकामिन्ययः ॥ १६ ॥ इन्द्रियाणां भौतिकवमित्यारावाटिन: सन्मतं दूय: मवमवतारयति-भौति- कामोति। मौतिकले। श्रुतिबाधादिति ।-wa विनामभिक्षु: इन्द्रियाणाम पारद्वारिकत्व प्रमाण मता अति: कालनु प्राऽपि आायवाक्यात मन्वाद्यखिल. म्मतिग्यश नमीयते। प्रत्यक्षा श्रुति: 'बहु MTR" यादि: ति॥२०॥ दायांय यत्यन्तर प्रदर्शनपर सुकमवतारयति, यत्यन्तमिति।- सुवार्थस्तु -टेक्तामु या लय अति:. मा नारम्भस्य गोपाहामविषयको चयः । धनपादानेऽपि मतले लबिन्दना जयदर्शनात. "विज्ञामधन व म्य: भूतभ्य: ममत्थाय” [ 360 उप२ अन्या. ४ ब्रा० १२ मन्त्र: ] रत्याटि श्रुतौ बजारम्भके चांप भूतेषु अत्मनः बतौ कारणत्वमिति-उपादानकारणत्वमिति यम ॥२१॥ नित्येन्द्रियवादिनां मतं ख गडयितं स्वमवारयति, नियामीति ।-न्द्रियाण. मुत्पत्तिमत्त्व "Unात नायते प्राणी मन: मन्द्रियाणि च [ मुण्ड ३५०२ मुत. १खण्ड ० ३ मन्त्र. ] इत्यादितिरेव प्रमातम ॥ २२ ॥ त-U लयप्रवणाचा ·१०.] मायनूत्रवृत्तिः। प्रति, चक्षुराटोना शक्तिभेददर्शनात ऐन्द्रिय काणि इन्द्रियाणि तत् निषेधांत- अतीन्द्रियमिन्द्रिय, भ्रान्तानामधिष्ठाने॥२३॥ भ्रान्तानाम अधिष्ठान चक्षुर्गोलकादौ इन्द्रियज्ञानम् । अन्यथा छिन्त्र कर्णस्य श्रवणानुपपत्ति:, पाटलचक्षुषो रूपग्रहण- प्रसङ्गः ॥ २३ ॥ एकमिन्द्रियमपाधिभेटात् नानात्वम इत्य वाह,- शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धी नैकत्वम् ॥ २४ ॥ भवतु उपाधिभेदः, शक्तिभेदस्तु अवश्यं वक्तव्यः, स च सत्य इति नानात्वमपि मत्यम् ॥ २४ ॥ एकत्वेन एव उपपत्तो बहुत्वकल्पना गुर्वी इत्यवाह,- न कल्पनाविरोधः प्रमाण दृष्टस्य ॥ २५ ॥ स्पष्टम् ॥ २५॥ मनसः लक्षणमाह,- - उभयात्मकञ्च मनः ॥ २६ ॥ चक्षुरादौनाम इन्द्रियाण गोलकावाधावांतत्वमेव ति नास्तिकमसमपा- का सूवमवतारांत, चक्षुगदीनामिति ।-शतिभेदशंगान-गोलकाद्याश्रित- नव कार्यदर्शमात । ऐन्द्रियकाशि-गोलकाधियानसम्बन्धौनि, तदभिन्नानि इति वा अर्थः। मानाना-चाबादीमाम। पहिानात्मकत्व पनुपपशि दर्शया- निकष म्यति। पाटनचतुषः,-भारतानेवस्य इत्यर्थः । रूपयसा पति- नतिरहितस्यापि पचतगोल कम्य रूपाहणं यात यदि गोखकमेव चतुभवेत इत्यर्थः, विधानभ्य गोल कम्य अक्षतत्वादिति मायः ॥ २३ ॥ एकेन्द्रियवादानगकरणाय सूबमवताग्यांत. एकमिति।-तथा च, अतिभेदादेव प्रतिमत्तथा मिडानामिन्द्रियाणां मिथो भेद इति भाव: ॥ २४ ॥ मच मानेन्द्रियकल्पना गर्यो त्या:-एकवेन इति ॥ २५ ॥ क्रमप्राप्तं मनसो लक्षणं प्रतिपादयितं सूक्ष्मवतारयति, मनसो समिति।- ·हितीयोऽध्यायः। [१०१] वुद्धीन्द्रियात्मकं कमीन्द्रयात्मकं मनः, अधिष्ठानात् उभय- प्रवत्तः ॥ २६ ॥ कथम कस्मात् अहङ्कारात अनेकानि इन्द्रियाणि ? इत्यत - पाह, गुणपरिणामभेदान्नानात्वम्, अवस्थावत् ॥ २७ ॥ धर्माधर्म मह कारिमत्त्वादिगुण परिणामभेदात् अनेकानि । अवस्थावत् इति-यथा एकस्य दहस्य बाल्ययौवनवाई- कानि इति ॥ २०॥ उभन्द्रियविषयमाह.- रूपादिरसमलान्त उभयोः ॥ २८ ॥ उभयो:.-बुहो।न्द्रयकर्मेन्द्रिययोः। बुधौन्द्रियस्य विषयाः रूपरमगन्धस्य शशब्दाः। कन्द्रियस्थ विषया: वचनविहरणा- टानानन्दरममन्नाः। रमन्नो नाम मन्नः. तदन्तः ॥ २८॥ - " अवाघमाशय:,-मनोऽवधान विना इन्द्रियाणां सवषा वव्यापारासमर्थत्वात भन एष ज्ञानेन्द्रिय कान्द्रियम इति च उच्यते, पन्यवमना पवनादर्शमन्यत्र मना अमृध नापौषम” [7. ४१०१ मध्या. ५ ब्रा० ३ मन्त्र: ] प्रत्यादि श्रुतिरपि अमुमेवार्थ दृढ़यांत ति ॥ २६ ॥ अभयात्म कम इत्यस्यायें प्रकटाय मूवमवतारयति-कथमिति । मूवार्थस्तु, गुणानां-लत्त्वादीनां, परिणामा:,-चतुरादयः, तेषां भेदात नानात्वं-नानावि त्वं, शाने इति शेष:। चातुपादिहत्तिप्रवक्तं चाक्षुषत्वादिकमादाय मन:परिणानभूने एव जाने का सुषं श्रोतमित्यादि व्यवहारो द्रष्टव्यः ; बकस्मिन् एव टंह तसदन. विशषापयोगानुपयोगप्रयता: कशव पुष्टत्वादयोऽवस्थाविशेषाः, तददिति भावः। सका दृष्टान्तमा-यर्थ कस्येति ॥ २७॥ इन्द्रियं निरूप्य तेषु बुद्धौन्द्रिय कर्मेन्द्रिययोः विषयं दयितुं सूवमवतारयति, सभन्द्रियति ।-निजागभितम्तु मूवमे व्याचष्टे-'अनरसाना मल: पुरोषादिः, तथा परसगन्धम्पर्श शन्द::, वक्तव्यादातव्यगन्तव्यानन्दयितव्योत्म याश्च, भयो:- ज्ञान कान्दया: दश विषया यथः" इति। रसमल शब्दस्य प प्रदर्शयितुमाह- उसमको नामेति ॥२८॥ - ·[१.२] सायसूत्रवृत्तिः। - - आत्मेन्द्रिययोः वैधम्यमाह.- द्रष्टुत्वादिरात्मनः, करणात्वमिन्द्रियाणाम् ॥२६॥ व्यताम् ॥ २८ ॥ अन्तःकरण त्रयाणाम अन्योऽन्यं वैधयं माह,- त्रयाणां स्वालक्षण्यम् ॥ ३० ॥ महदहङ्कारमनमा वालक्षण्यं खं खं लक्षगां, महत: अध्यवसाय:. अहङ्कारस्य अभिमानः, मनस: सङ्कल्पः इति ॥३०॥ एषां साधर्म्यमाह,- सामान्यकरगत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥३१॥ प्राणाद्या: पञ्च वायवः विभि: करणैः धायन्ते ॥ ३१ ॥ करणानां वृत्तौराह- क्रममोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ॥ ३२ ॥ क्रमशव-मन्दालोके चौरं दृष्ट्वा इन्द्रियेण वस्तु विचार- प्रसङ्गात आत्मन्द्रियय': मिथो वैधम्यं दशयितुं सूकमवतारयति-पात्मन्द्रिययो- िित। प्रवादिति ।-यदि च ह का स्वरूपत्वमेव पात्मनः इति सिद्धान्तः, तथाऽपि शुद्धिको प्रतिविञ्चितस्य तस्य हक्वरूपस्य वात्मन: बुद्धविवेकात ट्रष्टत्वम् औपाधिक, न तु वास्तवमतिकोयम् ॥ २९ ॥ इदानौं बुद्धादरमनमा मिथो वैधम्य दर्शयि सूत्रमवतारयति, पन्त:कर- गोति।-याणामिया पथमा-मदावारमनसामिति। खालचस्यपद न्याचष्ट-स्व स्वमिति । मदेव विज्ञपोति-महत ति॥३०॥ वैधय॑मुका तेषां साधन्ये दर्शयि सूवमवतारयति, एषामिति ।-हवे सामान्य करण तिरिति पदे-सामान्या चासो करपत्तियति कर्मधारयसमा:। अव करणपदेग-मदारमनीलणानि पन्तःकरणानि रह्यन्ते । तदेतत् सूचयवाह इतिहास:-विभि: कररिति ॥१॥ प्रदानौं वहिरिन्द्रियाणाम अन्तःकरणस्य च बत्ति: युगपदयुगपछा ? रति निण्याय सूचमवतारयति-करणागामिति । क्रमशति-तथा च, इत्तीनां सामग्रौसममा ·हितीयोऽध्यायः । (१०३] यांत, तत: “चौरः अयम्” इति मनमा सङ्कल्पयति, तत: “धनं गृह्णाति इति अहङ्कारिगा अभिमन्यते, ततः “चौरं गृहामि" इति बुद्ध्या अध्यवस्थति प्रक्रमशच-रात्री विद्यु दालोके व्याघ्रं दृष्ट्वा झटिति अपसरति । तत्र चतुर्णाम् एकटा वृत्तिः । यद्यपि वृत्तीनामेकदा असम्भवात् तत्रापि क्रम: एव स्वीक्रियते, तथाऽपि उत्पलशतपत्रव्यतिभेदवत् अवभासनात् अक्रमः इति उत्ताम् इति ॥ ३२॥ कति वृत्तयः ? इत्यत्र पाह,- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अलिष्टाश्च ॥ ३३ ॥ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मतयः । प्रत्यक्षानमानशब्दा: प्रमाणानि। विपर्ययः मिथ्याजानम् अतद्रूवप्रतिष्ठम् । - - AM धाने काम यो समवधानषिधादव पयोगपद्यं योगपद्यश्च सम्भवति। वयं नैयायिकवत जातिसादयभान करीनाम पयो नापामेव इति मतमाश्रया- महे इत्यर्थः पत्र सन्द्रियतौनां विभाग: साधकारिक या न व्याख्यातः, "शब्दादिषु पक्षागामालापनमावमिष्यते तिः । वपनादानावहरंगोमगांमन्दाच पञ्चानाम" ॥ पालीपन ज्ञान, पूर्वाधारपि एवं व्यायातम-'अस्ति द्यालोचन ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्प कम । पर पनस्तथा वन्तु- धर्मनात्यादिभिस्तथा ॥” इति। परम-उत्तरकालीनमित्यर्थः । वस्तुधर्म:-ट्रयरूपमस्तुधः, तथा मायादिमिः ज्ञान सविसल्पकमित्यर्थः, तथा पालोचनाध्यमेव भवति इत्यर्थः । तथा च, निर्विकल्पक- मविकन्यकरूप विविधमपि ऐन्द्रियकं ज्ञानम पालोचन मंजमेव भवति इति ग्याकतात्पर्यम। केचित्तु निर्विकल्पकं ज्ञानमेव आलोचनम इन्द्रिय जन्यं भवति. सविकल्प यान्तु अन्त: करमावजन्यम इति श्लोक तात्पर्य वणं याल; तन्न रमणीयं, योगभार ज्यामदेवैः विशिष्ट ज्ञानम्यापि ऐन्द्रिय कत्वमा व्यवस्थापितत्वात, इन्द्रियः विशिमानजनने बाधकामाबा" प्रति ट्रष्टव्यम। सूचे चितमपि उत्तीनां योगपद्यं वत्तिसारो मानुमन्यमान पाह. या पोति । तथा च. हत्तिकारमते वृत्तीना यौमपद्यप्रतीति: शीघ्रभावित्वनिवन्धना मानितरवेति यम ॥ ३२ ॥ सामान्यतो तिस्वरूपनिरूपणाय तूबमवतारयति-तीति। विकल्प पति- ·[१४] माङ्गमूत्रवृत्तिः । स्वस्थः विकल्पः उभय स्पक ज्ञानम् । निद्रा तमाऽवलाम्ब ज्ञानम् । स्मतिः अतीतज्ञानम्। क्लिष्टा: क्लेशयुक्ता: रजस्तमोमय्यः । अलिष्टाः मत्त्वमय्यः दग्धलेशा: ॥ ३ ॥ वृत्तिनिवृत्ती मुक्ति: इति पाह,- तनिवृत्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थः ॥ ३४ ॥ वृत्तिनिवृत्तो क्षपिताविद्याऽस्मितारागहेषाभिनिवेश: खरूपं लभते ॥ ४ ॥ दृष्टान्तमाह, कुमुमवच्च मणि: ॥ ३५ ॥ यथा जाकुसुममंसगात् स्फोटके लौहित्वं, तदपगमात् स्फटिकः स्वरूपेण अवतिष्ठत, तथा स: अपि इति ॥३५॥ करणानां तन्यत्वात मर्वदा तुल्यरूपता इत्यवाह,- पुरुषार्थ कर प्रोद्भवोऽयदृष्टोल्लासात् ॥३६॥ यथा- संशय इत्यर्थः। तदेव बोधयन्ना, उभयस्मृगिति-विरुद्धकोटयावगाहोति यावर। विज्ञानभिक्षुम्तु विकल्पपदम पन्यथा व्याख्यातवान् । -"विकलपम्त विशेषदर्शनकालsiप राही: शिरः पुरुषम्य चैतन्यम इत्यादिमागम' इति । योग. माप्य व्यासवेनाप विकल्पस्य एवमेव स्वरूपं मिम। पीरज्ञानमिति- संस्कारमावजन्यं ज्ञानम इत्यर्थः । सानो सौनां पुरविध्यमाह, लिटा पनिटा. शति-तथा च, सत्त्व प्रधाना: बत्तय एव अलिटा विनेया:, तजिना यावत्य एवषयः लिष्टाः याः, न श ईतुत्वमेवामां क्लिष्ट त्वम् ॥ ३३ ॥ या एता बुद्धिमत्तय: प्रदर्शिता:, एतदीपाधिको एक पुरुष संसारिरूपता, न खतः, एसबितौ च पुरुष: स्वरूपे मशितो भवति, इत्याप दिशा पुरुषस खरूपं प्रतिपादयितुं सूबमवतारयति, वृत्तिमिव नाविति ।-मुगमग ॥ २४ ॥ तदेखिद्रय बुद्धिमौवय्यांय दृष्टान्तं दयि सूत्रमबताग्यति-दृष्टानमिति । सदपगमात-जपाकुसम संसगांपगमादित्ययः। सोऽपि-पुरुषोऽपि ॥ ३५॥ करणानाम एक कार एकत्येऽपि भोगचित्रापयोगका प्रतिपादयितुं सूबमब ·हितीयोऽध्यायः । [१०५). न तुल्यता, करणोद्भवानुद्भवाभ्यां विशेषात्। विशेषश्च अदृष्टोमासात् बलवत्तरत्वात् ॥ ६ ॥ दृष्टान्तमाह,- धनुवत वत्साय ॥ ३७॥ यथा धेनुत्वेन तुल्यत्वेऽपि या चोरिणी सा वसं पुष्णाति ॥ ३७॥ वाद्यान्तरभेदात् कति कारणानि ? इत्य साह, करणं वयोदशविधमवान्तरभेदात् ॥ ३८ ॥ अन्तर्बुड्यहङ्कारमनांसि । वाह्यानि दन्द्रियाणि ॥ ३८ ॥ इन्द्रियेषु कथं करणत्वम् ? इत्यत्राह,- इन्द्रियेषु साधकतमत्वयोगात्, कुठारवत् ॥३६॥ - तारयति-करवानामिति । तल्यता-एकमातीय कार्य मावनमकता। करणोडवाना. वाभ्यामिति-करणामां-चक्षुरादीनाम, वाहवाम्यां-पुरुषादृष्ट प्रयतनविणा- तौयफलोपधानानुपधानाम्यामित्यर्थः । दृष्टोमासादिति-अदृष्टाना-सुखदुःख. प्रयोजक पुरुषादृष्टविशेषाधाम. उसासात-कालाटिकपसाकारसमवधानादित्यर्थः । बलवत्तरत्वादिति-करणानाम ऐकरूप्ये कार्यजनकत्वं प्रति प्रयोगाम्य एकोपा- दानकत्वस्य पुरुषादृष्टस्य च इत्युभयोमध्ये फसवैचामयोजकस्य पुरुषादृष्टस्य एव बलवत्तरत्वादिति भावः ॥ ३६॥ तमिमम दृष्टान्तेन टढ़ो कत्तुं सूबमवतारति दृष्टान्तमिति । पब सूबे धेनुपर्ट लक्षण्या धेनुपभापयर्याम वर्तते : तथा च. सायचा पतनमपि स्वयमेव सवति क्वचित, क्वचि न सवति, तत्मावे असावे वा माश्वप्रयन: अपेक्ष्यते, तथा प्रकतेऽपि जयम। तया , कदाचित कस्यचित रणव उन कदाचित कसचित करणय पनुभवेन पुरुषभोगवैचिव विज्ञाय नान्यदस्य कायाचित्कविभिनधर्मकत्वे प्रयोजकमस्तौति भावः ॥ ३७॥ पुनः प्रकारान्तरेख करणविभागाथै सूबमवतारयति, वाद्येति ।-सुगमाउन . . त्तिः ॥ ३८॥ तदेवं सर्वेषामेव बरगनां सामान्यत: करणत्वे माले पत्तकरणास मुख्यं

·१०]
माझासूत्रवृत्तिः ।
यथा माधकतमत्वेन कुठार करणत्वं, तथा इन्द्रियेषु अपि
इति ॥ ३८॥
वयोटशकरणानां कार्यमाह.
इयोः प्रधानं मनः, लोकवत् भृत्यवर्गेषु ॥४०॥
हयो: बुद्दौन्द्रियकन्द्रियया: प्रधानं भनः, तदधिष्ठानात्
एव एषां प्रवृत्त:, यथा लोकं भृत्येषु स्वामौ ॥ ४० ॥
युक्तिमाह,-
अव्यभिचारात् ॥ ४१॥
व्यक्ताम् ॥ ४१ ॥
युक्तियन्तरमाह.-
-
तथाऽशेषसंस्काराधारत्वात् ॥ ४२ ॥
नष्टेन्द्रियागामाप सस्कार दर्शनात् .. ४२ ॥
करणत्वम, पन्येषाञ्च तद्गौणमित्युपपार्दायतं सवमवतारयति, आन्द्रयष्विति ।-वेदम
पवधेयं-फलायोगव्यवच्छितब
करणत्वात् प्रसार एव विदा प्रति मुख्यं
करणत्व, कुठार तु प्रसाधनत्वगुणयोगात् गौचमैव तत; एवं बुडावे पुरुषार्थ
प्रति फलायोगव्यवछिन्नत्वात् मुख्य मेव करणत्वम, पन्यषु तु इन्द्रियेषु पुरुषार्थसाधक-
तमत्वगु समावयोगात मुख्यमेव त त्यस्ति सत्यपि करणत्वे बुद्ध: वहिरिन्द्रियाणा
मुख्य गौभदन वैषम्य म इति भाषः ॥ ३९ ॥
तटव सिडे विशेष तमेव वैशदोन उपपादयितुं मूवमवतारयति-वयोदशति ।
मन पति-बहीन्द्रियमित्यर्थः । तस्य प्राधान्छे हेतुमा-तदधिष्ठानादिति। तब
दृष्टान्तमार-यथा लोके ति॥४॥
अमिन युक्ति प्रदर्शयि सूकमवतारयति, युक्तिमिति ।-पव्यभिचारादिति-
पुरुषभोगफलाव्यभिचारादित्यर्थः ॥ १ ॥
•दार्याय पुनर्युक्त्यन्तरं प्रदीय सूत्रमवतारयति, यत्तय सरमिति ।-तथा च, तत्त-
दहिरिन्द्रिय गन्यानुभवादिति। संस्काराणामपि बुद्धिमावाश्रयत्वस्यावश्यमडी करपोय.
तया पहिरिन्द्रियापेक्षया बुडे: प्राधान्यम पनायत्या पडीकार्य मे। नटेन्द्रियाणा.
मिति-नानि इन्द्रियाणि येषां तेषामित्यर्थः ॥ ४२ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः ।
[१०]
न्यायमाह,-
स्मृत्याऽनुमानाच्च ॥ ४३ ॥
इन्द्रियं विनाऽपि स्मतिदर्शनात् मनोऽनुमीयते ॥ ४५ ॥
प्रामाधारः संस्कारः इत्यवाह,-
सम्भवन्न स्वतः ॥ ४४ ॥
स्वतः पात्मन: न मम्भवेत, कूटस्थनिर्गुणत्वात् ॥ ४४ ॥
करणत्वे तन्ये किंनिबन्धन: गुग प्रधानभाव: ? इत्यवाह,-
आपक्षिको गुणप्रधानभावः,
क्रिया-
विशेषात् ॥ ४५ ॥
स्पष्टम् ॥ ४५॥
निरभिमन्धानात् न अपरः परार्थे प्रवर्तते इत्यवाह,-
तत्कार्जितत्वात्तदर्थमभिचष्टा लोकवत् ॥ ४६॥
बुद्धि प्रतिविम्बितपुरुषकर्मार्जितत्वात् पुरुषाष्टम् अभिचेष्टा
प्रवर्तनं बुधादीनाम्। यथा लोके, येन अर्जित: भृत्यः तत्कर्म
करोति ॥ ४६॥
-
उक्त पय न्यायं दयित बमवतारयति-ग्यामिति । मनाइनुमोयते-
संस्काराधारवेन मनोऽनमीयत इत्यथः ॥ ४३ ॥
संस्कारा: पाम धर्माः इति न्यायशेषिकमत टूषयितुं मूवमबहारयति-आत्मा.
धारांता
पात्मन: संस्कागांदरूपजन्यमानाश्रयत्वे प्रमाणमा:-कूटम्यति ॥४४॥
सत्यप्यहाकारकत्वे करणामां योऽयं मियो गुणप्रधानभाव: प्रदर्शित:.
तव किं निमित्तम ? इत्याशङ्गासमाधानाय सूबमवतारयांत-करणत्वे ति ।
पापधिक ति-प्रामाणिकपुरुषभोगचिवद्यापेक्षानिमित्तक व्यथः। तव हेतुमा
-क्रियाविशेषादिति ॥ ४५ ॥
पुरुषार्थसिद्धी बुडे: स्वत: प्रवत्तिमपपादयि सूकमवतारयति-निरभिमन्नानादिति।
पुरुषकमजनवाद-पुरुषस उपाधान पामभि: मस्तित्वादिययः ॥ ४६॥

·[१०] मायसूत्रवृत्तिः। - सर्वत्र बुद्धेः प्राधान्यमिति पाह.- समानकर्मयोग बुद्धेः प्राधान्यं, लोकवल्लोक- वत् ॥ ४७॥ यथा लोके ग्रामाध्यक्षात् राज्याध्यक्ष: श्रेष्ठः, तस्मादपि राजा इति, तथा मन: बुद्यर्थं प्रवर्तते इति सर्वप्रधाना बुद्धिः ममानकर्मयोगे पुरुषार्थतुल्यक्रियायोगेऽपि सर्वेषाम् इति । लोकवत् इति वोप्सा अध्यायपरिसमाप्तौ ॥ ४७ ॥ इति कापिल साडाप्रवचममवतो प्रधामकार्याध्यायो हितीयः ॥ २॥ इति । तृतीयोऽध्यायः । प्रधान कार्यनिरूपणानन्तरं वैराग्याथै रतीयाध्यायारम्भः । अविशेषात् विशेषारम्भः ॥ १ ॥ अविशेषात् भूतसूक्ष्मात विशेषम्य महाभूतस्य प्रारम्भः ॥१॥ - संदेवं बुडे: प्राधान्य म प्रति पक्षपान वगवतारयति, मति)- भर्वेषां करणानां समानेऽपि कर्मना उप्रान्य इंतुभि: बुडेरव प्राधान्यमी- कार्यम; यथा खोके विवाहादिक्रियायोगमाऽपि काचित वनिता खामिनः प्रधान प्राधान्यप्रयोगकर्षभवति, मासा, सहदवापि जेयम ॥ ४०॥ इति कापिलमाडामवचनसूबलिटोकायाम पमलाऽऽख्यायां प्रधान कार्याध्यायो हितीयः। पत:परं प्रधानस्य शानघोरमूढाख्यामि स्थल कार्याणि महाभूतानि शरीरयष नियतव्यमा ततश प्रसङ्गेन नानायोमिगत्यादयः तत्त्वज्ञानसाधनानुष्ठान हेत्वपर. जाग्या, ततश परवैराग्या य ज्ञानसाधनानि पखिलागि वक्तव्यामोति पध्यायमारम्भः, भविशेषादिति। -मवति विशेषः,-भान्नधोरमूढत्वादिः यस्मिन् त्यविशेषः,-भूत- ·वतीयोऽध्यायः। [१०] ---- तम्माच्छरीरस्य ॥२॥ तस्य मांसादिमयविचारात् निविद्यते ॥ २ ॥ उत्पत्ति: टर्शिता, नाशः कुन ? इत्यत पाह,- तहोजात् संसृतिः ॥ ३॥ तस्य भूतारम्भस्य कारणात धर्माधर्मात् ममरणं नाशः ॥२॥ भूतानाम् प्रारम्भ कखभावले सर्वदा प्रारम्भात् प्रनिर्माता, इत्यवाह,- आ-विवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ॥ ४ ॥ विवेकज्ञानपर्यन्तम् प्रारम्भक स्वभावत्वं भूततन्मात्राणाम् इति ॥ ४ ॥ - सूक्ष्मं, पसतम्मावापरपय्यायं तस्मात विशेषात. विशेषायां- मथ लाना. महा- भूतानाम पारम्भ इति तात्पर्य म। सुखदाव मोहासात्मकता हि शान्त्यादिरूपा पसलभूतेष्वेव तारतम्यादिामः अभिव्यज्यते, न मृगेषु ; तेषां शान्तकरूपतयेव योगिषु अभिव्यते : ॥१॥ तमादिति ।-तस्मात-योगितितत्त्वात. पण म्न सूक्ष्मशागण्यम चासम्म रति भावः। मन्द शरोगनिरूपणं वैराग्ये कत: उपयुज्यते ? इत्यात पार-तस्येति ॥ ॥ शरीरमाश तं प्रदीयत मूमवारयति-पत्ति तेति। मूवे बोजपद धमाधम परम डांत दर्शयबार-तस्येति । मृतिपदमन नाशार्थ कमिति दशंयति मंसमिति। विज्ञानभितुम्त भूमिदमन्यथा व्याचष्टे, यथा-"तम्य-शौरम्य, बोनात-याविशतितत्त्वरूपात मम्मान हेतो.. पुरुषम्य संमृती-गलागते भवतः ; कूटस्थस्य विभुत्या म्बी गन्यामम्भवादियर्थः । बयोतितत्त्वे पबिती र पुरुषः न अपाधिमा पूकृतकभीगार्थ देहान देई ममत-मान में मनम- बायमुपभुत सभाशुभम । वाचा वाचालतं कर्म कायनेव तु कायिकम।' प्रस्यादिस्मृतिभि: पूर्णीय पररेव सत्सर्गत: सगांगरेषु उपभागसिडेः" इति ॥२॥ भूतारम्भकत्वपक्षे पापत्ति परिह सूकमवतारयति, भूतानामिति ।-तमा विवेक ज्ञानपर्यन्तं भूल सूत्मापामारम्भकालगिरयः ॥४॥ . मा-१:

·[११०] माजमूत्रवृत्तिः। - प्रविवेकिनं प्रति प्रारम्भकत्वे महाप्रलये अपि तं प्रति प्रारम्भकत्वं स्यात्. इति पाह.- उपभोगादितरस्य ॥ ५ ॥ अविकिन: उपभोगात् महाप्रलये शरीराभावात् कुतः उपभोगः इति न तं प्रति प्रारम्भकत्वम् ॥ ५॥ अनारम्भकले तु कुत: विशेषात् अविवेकिनं प्रति पुन: भारम्भकत्वम ? इत्यत्र प्राह,- सम्प्रति परिष्वतो हाभ्याम् ॥ ६ ॥ धर्माधर्माभ्याम। गमागमपरिष्वङ्गो प्रलयऽपि धर्माधर्मानु. बद्धः पात्मा, ति तं प्रति पुन: प्रारम्भः। मुक्तौ न तथा इति ॥८॥ नित्यत्वे तु मुक्तः कथं पारतवाम ? इत्यवाह,- मातापिटजं स्थूलं प्रायशः, इतरन्न तथा ॥ ७ ॥ प्रायशः इति दृश्यत्वात्। इतरत् सूक्ष्म शरीरं न तथा, दुरूहत्वात् ॥ ॥ सामनेवा पापत्यन्तरं खगडयि सामवतारयात-विकिमिति । इतर जति पदार्थमा-विकिन हात । उपभोगात डांत पदं व्यापटे, महाप्रलये sfai-तथा अ, Sara-वकिना, उपमागा-पभागसमा: gave भोग- प्रदकर्मच: नाश ति यावत, प्रलयो भवतीति। भीगामा किम शरोम उत्पात? . जति माय: ॥५॥ - मन्नेवं सृष्टी पुनरारम्भकत्वं कथम : त्यसमाधानाय सूबममताम्यति- पनारम्भins सूत्रे सम्प्रति ति ५- सुष्टिकाल इत्यर्थ कम । हान्यां- धमाधाभ्यामा पब सूव क्वचित् "पारमुक्तः स पाठी इयते. त्दथस्तु बड़ इत्यर्थः, पापस्या पारपूसाप बन्द नार्थत्वात ; तथा च, प्रलय सप्तयोः धमाधर्मया: मटिका फलोन्मुख यो: सती: शरीरमारभ्यत, Baौ तु धमाधमयानांच एवेति यम ॥६॥ बसून मरोरयाजधण्यभार सूत्र--मातापिमिति। हालादिति-वर ·हतीयोऽध्यायः । [१११] - हयोः दहयोः कस्य भोगः ? इत्यत्र आह,- पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य, नेतरस्य ॥८॥ पूर्वोत्यत्ते: सूक्ष्मशारीरस्य, 'भोगात् एकस्य तस्य, इतरम्य स्थूलस्य, तत्काय त्वम्। स्थूलशरीरस्य गौण: भोगः, मृतशरीर भोगादर्शनात् ॥ ८॥ कतिभिः तत्त्वैः सूक्ष्मशरोरारम्भः ? इत्यव पाह.- सप्तदशैकं लिङ्गम् ॥ ६ ॥ निङ्ग सूक्ष्मदेहः उत्पद्यते। बुद्धाहकारमनांसि, पञ्च सूक्ष्मभूतानि, दश इन्द्रि- - सप्तदश च एकञ्च अष्टादश. याणोति ॥2॥ - दृश्यमानत्वादिति भावः । तथा च, स्थलमांप किञ्चन शरीरं मातापिटनं न भव. तोति प्रायश: युनम ॥ ७॥ सदमयोदेहयोमध्ये कण्य भोग: सात इत्याशा समाधान सूबमवतापयति, ज्योति ।-तथा चेयं भोगव्यवस्था तयोटयोः पौरपनिबन्धना भविष्यांत इति सूतात्पय्यम। एक-मुशरीरम्य । स्ट लशरीरस्य भीगामा मतेषु भाग. ज्यभिचार एव तारांत दर्शयनार-मृतसरे ति॥८॥ लियोनिरूपणाय सूबमवतारयति-कतिभागति। मनदर्शक मिति सौ पद समाजमहतया व्यापष्ट-सप्तदशकांत। फलितामार. पाटाता- एका शेन्द्रियाण पञ्चतम्मावाणि बुगइशांत मतदश मिलित्वा एक लिङ्गशरीरं भवति, येवमेव सवतात्यय्यं विज्ञानभिक्षुप्रभृतिभिगचायः व्याव्यात साधीयत मन्तव्यम, कर्मात्मा पुरुषी योऽसौ बगाने: प्रयुज्यते । मसप्तदशकंगापि राशिना युज्यते च सः ॥ रति मोक्षधर्मादी निरोग्य सप्तमत्व शवणानपपत्ति:। पच गशिशब्टेन स्थलशरीरबत लिजशरीरस्य अर. यवित्वं निरालतम, पविपेच द्रव्यान्तरकल्पनायं गौरवात। स्थ लदेडम्य तु पवित्वं सागौनकत्वादिप्रत्यवान्यषानुपपत्या कल्पाते इति सोभिर. बसे धम् ।।

·(११२] मायसूत्रकृतिः । - - सूक्ष्मदेहस्य सर्वत्र तुल्यत्वात् कथं पुत्तिकाहस्तिटेहानां विसदृशानां तस्मात् उत्पत्तिः ? इत्यत्राह,- व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् ॥ १० ॥ व्यक्तम् ॥ १० ॥ यटि आत्मा अन्यः, कथं देहे अहम् इति अभिमानः । इत्यत्राह,- तदधिष्ठानाश्रये देहे तदादात् तद्दादः ॥ ११ ॥ मात्माधिष्ठानाश्रये देहे सम्भोगात् आत्मवादात् देहे अहम् इति अभिमानवादः ॥ ११ ॥ प्रत दृष्टान्तमाह,- न खातन्त्रात् तहते छायावच्चित्रवञ्च ॥ १२ ॥ यदि पात्मना विना देहे अहम् इति प्रत्ययः, तदा मृतदेहे अहम इति प्रत्यय: स्यात? न च एवम् । यथा पावरकेण विना न छाया. भित्तिं विना न चित्रं, तथा प्रत्रापि ॥ १२ ॥ सूक्ष्मदेहः एव पात्मा भविष्यति, इत्यत्राह.- मूतत्वेऽपि न, सङ्घातयोगात् तरणिवत् ॥ १३ ॥ लिशगैरण्यातमुमत्यात पुतिकाहांतदेहानां विशानां कथं तस्मादुत्पत्तिः ? अति शासमाधानाय सूबमवतारयति-सूहादस्वति। व्यतिभेद: इति।- न्यतयः.-स्थलदेहाः । भेदः,-लक्षण्यम ॥१०॥ आत्मनो विवे देह पमित्यभिमानः कथं माते? इस्थापनाममा धानाय सूकमवतारयति- यदौति। सूबे तदिति पदम-पात्मपरं. तथा च, पूर्वमात यमित वादात उत्तरोत्तरम अहमिति बादः। बाद पत्थभेदन दे पामिति ज्ञानस्य चमत्वमार. पात्मनो देातिग्तित्वात ॥११॥ दे "" प्रन्ययविषयोऽस्तु, तस्यैव वात्मत्वाति मतं दृष्टान्तीपबासेन निराक सूबमवतारयति, अवेति । - सुगमम ॥ १२ ॥ सूत्मदा- आत्मत्वं निराक मूमवतारयति-सूमदेव इति। मृतवेऽपि- .

·हतीयोऽध्यायः । [११] सङ्घातत्वात् मूत्तत्वात् परार्थः। तरणिवत् इति-यथा प्रकाशत्वेऽपि मूर्तत्वात् न प्रादित्यस्य आत्मत्वम् ॥ १३ ॥ मनः आत्मा भविष्यति, इत्यत्राह,- - अणुपरिमाणं, तत्कृतिश्रुतेः ॥ १४ ॥ मनः अणुपरिमाणां, तत्कियायां श्रुतिदर्शनात्। अथ व्याप- कस्य निरूपाधे: न इन्द्रियत्वम् इति उपाधि: वक्तव्यः । यदि कर्णशष्कुलोवत् नियतावयवस्य उपाधित्वं. तदा तावन्मात्रे वृत्तिलामः, न अन्यत्र, इति श्रोत्रवत् प्रसज्येत । ततश्च देह- मात्रम् उपाधि: वक्तव्यः । तथा च, तटवच्छेटेन वृत्तिलांभे "शिरसि मे वेदना' 'पाद में सुखम्' इति अव्याप्यत्तित्व- सक्रियत्वेऽपि त्यर्थ:। अनेन सूक्ष्मदेह प्रमाण मूत. तथा च, मूमोऽपि न पात्मा, संतत्वादियथः। मंत्वस्य पराथवव्याप्यत्वेन नाहशतटातिरिक्त एब पात्मा इत्यर्थः। तरणि प्रकाश:, प्रत्यक्षोऽपि तत्वेन यथा परार्थः, तथा प्रकतेऽपि सेय इति भावः ॥ १३ ॥ मनसः पात्मत्वं निमित मूबमक्ताम्यति-मन: इति। पणापरिमा- परिचिमपरिमाणम । तत्कियाया-मनम: क्रियायत्त्वे इत्यर्थः। अतिदर्शनादिांत- "अमंग महाबाहो! मनो दुनिया चलम [ गौता ६ अध्या० ५ शोक:] इत्यादिश्रुतिदर्शनादित्यः । व्यापक ति:~ -व्यापकस्य-विभोः उपाधिरस्तिन्य इन्द्रियत्वं न कचित दृष्टा तथा प. मनो र्याद व्यापकतया पौकियते. तदा तय न्द्रियत्वमिध्ये आकाश कर्णशशु पौवत् लसन उपाधिमध्यम अङ्गीकर्तव्यः । मन्वस्तु पाकाशम्य कामकलीवत देहातर्गत वाचित पवयवस्य तदुपाधियम : इति शङ्ग-यटौति। दोषमा. ततिा-तावन्मावे-उपाधितया कल्पितेन तदवयवन अलि दे इत्यर्थः । पी हटान्तमा, थीवदिति-तथा च, देहान्तर्गतम्य कचिदवयवस्य उपाधि दांतरित्रावरवा छेदन जानवत्व स्यान्यथा- ऽनुपपच्या कल्पयितुमशक्य त्वम इति भावः । नन्यस्तु टर एव सपाधि इत्या:- तवति। तदेवम्म दूषयति, तथा चति । तदवच्छंदेन-देजारच्छेदेन, अनि. -

·[१५]]
मायसूत्रवृत्तिः ।
प्रतीतिविरोधः। युगपजज्ञानानुत्पत्तेरपि मनसः अणुत्वम्
पाह। न्यायश्च अन्यत्र प्रपञ्चितः इति ॥ १४ ॥
हवन्तरमाह,-
तदन्नमयत्वश्रुतेः ॥ १५ ॥
तस्य मनसः अन्नमयत्वे श्रुतिः अस्ति। अत्रमयत्वेन च
सौम्यत्वं दर्शितम्। सौम्यत्वञ्च चन्द्ररूपत्वम् इति । न च
प्रात्मा चन्द्रः। श्रुतिव
"अन्नं वै प्रागहा:"। प्रागाव चन्द्र-
चन्द्रमा मनसः जातः, तस्मात् अगा मनः, न
प्रात्मा इति॥१५॥
पुरुषार्थ महदादीनां प्रकृत्तिः, संमृति: किमर्थम् ? इत्यत्र
मय: ज्ञेयः।
पुरुषार्थे संमृतिर्लिङ्गानां, सूपकारवद्राज्ञः ॥ १६ ॥
यधा पहन: तथा संमृतिः। संसृतौ च सरगादुःखम
इति निविणः भवति । सूपकारवत् इति परार्थम् एव
प्रवृत्तिः ॥ १६ ॥
विपतितो मत्यां खपतमाह,-
मा.
मनकी बातला। अभ्याप्यत्तित्वातदोषत-ययावशेषाय.
कदमेव मुखरादा नमविरोध: इत्यर्थ: । मनम: असिसी प्रमाणात दर्शयति-
युगपत्रमागायत ॥ १४ ॥
मनम: भग्न ममत्व वतरांप नात्मत्वम इलमा पादयि सबमयतारयति हेत्वन्तर.
मिति। "पनमा मोन्य मन: [ कान्दा० उप० ६ पा ५ खगड ० ४ श्लाक: ]]
संत श्रुती अवगत सौम्यपदं न सम्बोधनाम, अपितु मनमो विषयम इति
arnभिप्राय:। ताच, किमान्मनसः सौम्यत्वं स्थान सदैव निरूपयति-
-
सौम्यत्वञ्चति ॥१५॥
प्रधानस्येव सूत्मभूतानामपि महति: पुरुषाव इति दर्शक सूबमवतारयति,
पुरुषार्थमिति। सुगमम ॥ १६ ॥
तदेवं देशय उपादाविषयिस्यां विप्रतिपत्तो खसिज्ञानदर्शनपर सूबमब-
सारति-विलितविति॥१७॥

·द्वतीयोऽध्यायः । [११५] - पाञ्चभौतिको देहः ॥ १७ ॥ स्पष्टम् ॥ १७॥ का विप्रतिपत्तिः ? इत्यत्र पाह, चातुर्भोतिकमित्यन्ये ॥ १८॥ अाकाशपरित्यागेन चातुर्भोतिक शरीरम् इति अन्ये ॥१८॥ मतान्तरमाह, ऐकभौतिकमपरे ॥ १६ ॥ पार्थिव शरीरम इति ॥ १८ ॥ देहचैतन्यं निरस्यति,- न सांसिद्धिकं चैतन्यं, प्रत्येकादृष्टेः ॥ २० ॥ पृथक् प्रवक्तषु चैतन्यादर्शनात न स्वभावचैतन्यम्, अंत एव मिलिनानां च चैतन्य न पाशवनौयम् । जन्तवः हि प्रत्येक चुदजन्तुमंजसनशांतमन्तः, मिलिता: ते हस्तिनमपि संयम- यन्ति ; न च एवं भूतानि इति न देहचैतन्यम् ॥ २० ॥ दूपान्तरमाह, प्रमतत्वाद्यभावश्च ॥ २१॥ - इत्यत पाड- विनात यत्त: ६६५ दशथि मूवमवतास्थति-का विप्रतिपत्ति: । इति । चात... भौतिक सत्यनेन वषां चतुगा भूतानां यहाणं कर्तव्यम : रित्यागनांत ॥ १८ ॥ व मतान्तरं दणीय सूत्रमवतारयति-मतानमिति। पपर-या. यिकाः॥ १९॥ दहा कार परिपतानां भूतानामेव तिन्य धर: इति चाकमतं दृषयितुं मवमवतार यांत-देवतन्यमिति । मासिक-टस्य खाभाविक धर्मभृतमित्यर्थः मिलियाना हितदा भवेत यदि प्रत्येक किस्त श्यत इति भा:॥ २० ॥ .पैतन्य अन्तर दशायत सूबमवतारयति -टूष पान्तमिति । पप्रपञ्च. मरपाद्यमावय” ये मूव पाट किनानाम पत्रायः मन्यते। "वस्थाभावः' इति

·[११]
मायसूत्रवृत्तिः।
देहस्य चेतनत्वे प्रपञ्चत्वस्य मरणस्य प्रभावः, चेतनस्य नित्य-
त्वात्॥२१॥
अथ चेतनस्य अपि मरणं मुक्तिः इति दूषणान्तरमाह,-
मदशतिवच्चेत, प्रत्येकपरिदृष्टे सौक्ष्मयात
सांहत्ये तदुद्भवः ॥ २२ ॥
यथा मदशक्ति: प्रतिपुरुषे सूक्ष्मत्वेन दृष्टा सांहत्ये मह-
च्छत्युद्धवात वृहच्छिलामपि वहति ।
च भूतेषु अपि
प्रत्येक सूक्ष्म चैतन्यं दृष्टं येन माहत्ये देहे चैतन्यं स्यात् । “न
सांसिडिकम्" इति सूत्रे निषेधमुखेन दर्शितं भवति, इह सूत्रे
विधिमुखेन इति न पुनरुतम् ॥ २२ ॥
वैराग्यादौनां पारम्पयेण मुक्तिसाधनत्वम् उक्त, साक्षात्
मुक्तिसाधनमाह,-
ज्ञानान्मुक्तिः ॥ २३ ॥
व्यक्तम् ॥ २३ ॥
व्यतिरेकमाह,-
बन्धी विपर्ययात् ॥ २४ ॥
अज्ञानात् ॥ २४॥
-
-
अन्ये ।
प्रपञ्चत्वस्येति तात्मम्मत: पाठः । "प्रपचय" इति पाठ-प्रपञ्चपर्ट
धर्माधर्मयो: मरणच उपलक्षकम । वृत्तिकारमते तु प्रपञ्चत्वपदं मरणपरमेव ॥२१॥
दहस्यैवास्तु चैतन्यं नैमित्तिकं. निमित्तापाये तु मत्तिकस्य चैतन्यस्य
अपाय एवं मुना रस्तु इति मतं दूयि सूकमवतारयति-पति। ननु एतस्य
सूवस्य "न सांसिडिक म्" इत्यादिपूर्वीपासूण गतार्थत्वमेव प्रत्याशङ्कायां समाधान
माह-भिडिलांमति।। २२॥
साचार मुकसाधनं निरूपथित सूबमवतारयति, वैराग्यादौनामिति ।-स्पष्टम ॥२२॥
बन्धहनिरूपणपरं सूबमवतारयति-व्यतिरकमिति। विपर्ययपदं व्याचष्टे-
बनानादिति ॥ २५ ॥

·हतीयोऽध्यायः।
११०)
-
न ज्ञानमात्रात् मुक्तिः, कर्मणः अपि मुक्तिमाधनत्वात् ;
तथा च श्रुतिः,-" विद्याकर्मणो समन्वारभेते पूर्वप्रजा च"
[वृह. प. ४ अध्या० ४ ब्रा० २ मन्त्रः ] इति। तवाह-
नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ ॥ २५ ॥
नियतम् एव कारणं, ज्ञानात् मुक्तिः, कर्मणः भुक्तिः ।
यत्र अपि अकामकर्मणः समुच्चयः श्रूयते, तत्र अपि ज्ञानार्थ,
तस्मात् न ममुच्चयः ; नापि
नापि कदाचित् ज्ञानात्, कदाचित्
कर्मणः इति विकल्पः । श्रुतिव- वेटाहमेतं पुरुषं महान्त-
मादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाऽनिमृत्युमेनि
नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय ॥" [खेता. उप. ३ अध्या०
८ मन्त्रः ] ॥ २५ ॥
दूषणान्तरमाह,
स्वप्नजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां
नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य ॥ २६ ॥
मायिकः,-स्वप्नः, प्रमायिकः,-जागरः। स्वप्नवत् कर्म,
जागरवत् ज्ञानम्। तुल्यकालयोः हि समुच्चयः, न तु स्वप्न-
जागरयोः तुल्यकालत्वं, तस्मात् न ज्ञानकर्म समुच्चयः ॥ २ ॥
.
.
जानकर्मको व्यवस्थामदर्शनपरं सूकमवतारयति. न जाममायादिति ।-मुक्ति
साधनत्वात्-मुक्ति प्रति परम्पण्या साधनवादित्यर्थः। तथा च, ज्ञानमेव मुक्तिहेतु:.
कर्म न साक्षात मुनि हेत:, पतो मुतौ न जानकर्मयोः समुच्चयः, न का विकल्प sia
सूवार्थ: ॥ २५॥
मनु माऽस्तु काम्य कर्मपा समुच्चयः, नित्येन त बात रयाशङ्कानिराकरणाय
सूत्रमवतारयति, दृषपातमिति ।-मायिक कर्मचमायिक ज्ञान, स्वपनागरावाभिव
भिन्न कालाभ्यां ताभ्यां मिलिताभ्यां मुकिन सभवति. उभयारेक काल त्वे कियपि
समुच्चयः सम्भवेत ; नित्यकर्मापि पित्तशुद्धावेव साक्षादुपयुज्यते, न तु मुक्तो इति
सूषार्थः ॥ २६॥

·[११८ मासासूत्रवृत्तिः। प्रत्ययत्वात् खप्रप्रत्ययवत् जागरप्रत्ययस्यापि मिथ्यात्वम् इत्यत्राह,- इतरस्यापि नात्यन्तिकम् ॥ २७ ॥ स्वप्नप्रत्ययसाप न प्रात्यन्तिकं मिथ्यात्वं खपुष्पवत, न च स्वात्मनि अपि मिथ्यास्वम्, अन्यथा स्वप्न इत्येव न स्यात्। न च अत्यन्तादृष्टे स्वप्न., किन्तु जाग्रदृष्टेऽर्थे ॥ २७ ॥ दृष्ट कारणाभावात् सङ्कल्पमात्रेण योगिनां न सर्वा मिहिः इत्यत्राह,- सङ्कल्पितेऽप्येवम् ॥ २८॥ न अस्मदादोनां सङ्कल्पात् सिद्धिः इति योगजधर्मोप- गृहीतानां सिद्धानाम् अपि न भवितव्यम् ; तस्मात् न मिथ्या इति ॥ २८॥ एतटवाह,- भावनोपचयाच्छुद्धस्य सर्व प्रकृतिवत् ॥ २६ ॥ यथा महदादौना पूर्वमपेक्ष्य कार्यकरणं, प्रकृतेस्तु न कर्मणे मायिकत्वमब न मिथ्यात्वमभिमतं, किन्तु पनात्यन्तिक फलकत्वमेव इति प्रदीय सूकमवतारयति, प्रत्ययत्वादिति ।-तरस्यापि-कर्मणोऽपि, म पायनिक फलम, पती माविकत्वमुक्तम् । एतेन ज्ञानस्य पनात्यन्तिक फलकत्वाभाव. रूपम पमायिकलं व्याख्यातम॥ २७॥ योगिना सङ्कल्पमावेगापि सिहे पहा मिथ्यात्वम इत्येतत् प्रदीय सूवमव- तारयति-दृष्टकारणात। भवितव्यामांस, अमदादौनामिव न सल्पात सिद्धिरिति पूरपोयम ; तव भागतव्यामययान्वयः ॥ २८॥ RD HEकारणाभावे नायमानस्य कथं न मिथ्यात्वं भवेन सीमामाशा निराक मूवमवतारयनि-एतदेवेति । शुहस्य, प्राणायामादिभिरिति शेषः; pa अध्यातव्य योगिनति पद विशेषणं, भाबनाया:-ध्यानस्य, उपपयान- पाधिक्यात एवं सर्व सम्पद्यते पति । न तब लोकहिष्कारापेक्षा,तषाच,मोगिनः ·हतीयोऽध्यायः। [११] काय करणे कस्यापि अपेक्षा, तथा दृष्टकारणाभावादाप योगिनां भावनोपचयात् सर्व सम्पद्यते ॥ २८ ॥ भावनाथ ध्यानमाह,- रागोपहतिर्ध्यानम् ॥ ३० ॥ रागो रजोगुणात् चलितत्वं, तदुपहतिः निलितत्वं ध्यानम् ॥ ३०॥ तमिडिः कथम् इत्यत पाह,- वृत्तिनिरोधात् तसिदिः ॥ ३१॥ वृत्तयः प्रमाणादयः पञ्च, तनिरोधात् तसिद्धिः ध्यान- सिडिः ॥ १॥ तविरोध: कथम् ? इत्यत आह,- धारणाऽऽसनस्वकर्मणा तत्मिद्धिः ॥ ३२ ॥ धारणा-नाम्यादिदेरो चित्तधारणम् । प्रामनं-स्वस्ति- कादिः, प्रनन यमनियमप्राणायामप्रत्याहाग उपन्नतिता:। - पम्मदादिवान विषमल्पा ति दयम । प्रतिनित। -प्रांतथा पनपेच्या लामसिडं पूर्व कारण मन्दादि कार्य मारमते सात योगिनोऽपि संत विजेयम् ॥ २९ ॥ प्रमजान ध्यानलक्षणमा, रागति ।-तथा च, राग-रमोगुणस्य, तत्कायस्य पलवस्येत्य:. उपाति:,-मशलत्वं, मत्वगुणमाभिभवति भावः ॥ ३० ॥ टुपायमा, वातानराधादांत 1-अव त्तिनिरोधपदन ध्येयातितिविषयक- बत्तिनिरोधरूपय सम्प्रजासयोगय खरूपम उत भवति, तानरीधे मत्येव विषयान्तरमहाराज्यपाल बन्यापगमात् ध्येय साक्षात्कारी भवतीति वा योगोऽपि जाने कारणं योगामध्यानादिवत सत्यप्य मन्तव्यमा *अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धौरी पंशीको EITR" [ कठ. १५. २ वी० १२ श्लोक: ] त्यादि श्रुतिभृत्योस्वदवगमान। तिशब्दाधमा:-anय रसि। प्रमाणादयः पति-पव पादिपदेन विषय विशल्यांनद्राभुतिपाणांच्यातराणा यहाभ ॥२१॥ इदानों क्रमप्राप्त हत्तिनियाधापायं दयि सूबमवतारयनि-विरोध पति। नाहिसा अयम् अपार यमाः। मोपपतपखायायः ·(१२०] सायसूत्रवृत्तिः। स्त्रकर्म-खजातिविहितकानुष्ठानम्। इति वृत्तिनिरोध. सिद्धिः ॥ ३२॥ नानाऽऽमनेषु स्वमतमासनमाह,- स्थिरमुखमासनम् ॥ ३३ ॥ येन स्थै य्य सुखच स्यात् तदासनमनुष्ठेयम् ॥३३॥ पन्चं निरोधोपायमाह,- निरोधश्चर्दिविधारणाभ्याम् ॥ ३४ ॥ छर्दिः,-रचकम्। विधारणं-कुम्भकम, उपलक्षणमेतत्, पूरकोऽपि द्रष्टव्यः ॥ ३४ ॥ कि तत् स्वकर्म ? इत्यत आह.- खकम स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् ॥ ३५ ॥ स्पष्टम ॥ ३५॥ अन्य हत्तिनिरोधोपायमाह,- वैराग्यादभ्यासाच्च ॥ ३६ ॥ वैराग्यात् द्विविधात, अपरात् अन्लम् इति प्रत्ययात्, परात् - रणिधानानि नियमा:। व ईशरविधामन्तु सामन् परमगुरी परमेश्वर सर्व कर्मसमर्पणम. पत वोली-“अय्याऽसियोऽथ पथि ननन वा खस्थ: परिक्षोण. वितजाल। मसारवोगक्षयमोक्षमाष: स्यानित्यमुक्तोऽमृतभीगभागी ॥' विषय. मम्प्रयोगाभावे विसरूपानुकार इवेति चित्तनिरोधे वित्तवनिरूहानि इन्द्रियाणिन इन्द्रियायत उपायान्तरमपेन्ते, यथा मधुकररानं मांक्षका उत्पतन्तम पनु ভৰি নিমালস লিখিমল, নয়া থিথি বিনিথ সিত্তালি ও प्रत्याहार: ति॥३२॥ चासनमा, स्थिरसुखमिति। -स्पष्टम। ॥ निनिरीधे पायान्तरमा. निरोपता -सुगमम् ॥ ३४॥ म्बकम व्यापटे, बकति । -सुगमम ॥३५॥ निनिरोधोगबारमाह-वैराग्यादिति। राग्य विध्यमा-विषा- ·हतीयोऽध्यायः । [१२] - नानप्रसादमावात्। अभ्यासात् पौन:पुन्येन ध्यानात्। चः समुच्चये ॥ १६ ॥ वृत्तौनामवान्तरभेदमाह,- विपर्ययभेदाः पञ्च ॥ ३७॥ अविद्या मिथ्याज्ञानं, अस्मिता अभिमान:. राग: अनुरागः, हेषः क्रोधः, अभिनिवेश: त्रासः, इति विषयेण विर्षाय ज्ञानम् उपलक्षितम् ॥ ३०॥ अशक्तिमाह,- अशक्तिरष्टाविंशतिधा ॥ ३८ ॥ तुष्टिमाह,- तुष्टिर्नवधा ॥ ३६॥ दिति। पपरदेशग्यम्य स्वरूपमा, अमिति। -सन्देव विषयेषु उपेक्षाखरूपा. दित्यर्थः। च: मनु संयं इति । wa चकार: धारणां ममुशिनातीति भाव: तदेवं ज्ञानात मोक्षो व्याख्यातः। अत: पर “बन्धी विपर्य चात् इति यदुक्तं, तब बन्धकारपस्य विपर्य यस्य स्वरूपं प्रदर्शय मनमवता यति, उत्तौनामिति -विवा. सितारागषाभिनिवेशाः पञ्च योगदर्शनीका: बवतविपर्ययस्य अवान्तर भेदा इय: B तेन शुनयादी साज्ञिानरूपा या विषय्य या पाम पमड़हेपि न पतिसिंत द्रष्टव्यम । बनियाचि दु:खामात्मनु मिल्य चिमुखाना ख्यातिरुपमिथ्याजानम विद्या प्रत्यर्थः। पात्मानात्मयोगका प्रत्यय: खिता; सरोद्यतिरिक्त पामा नास्ति इत्येवरूपः, प्रागक्ता तु अविद्या मेंपा। are: ति-मरणदिवास: त्य: । विषयगांत- 'वासादिरूपविषयेष, विषयक जानमपि प पलपि भवति इति जयम ॥ ३७॥ पति विभगते, अतिरिति । एतत्कारिकया एवं व्याख्यातम--"एकादशे. न्द्रियबधा: सा बुद्धिबधरणातरुपदिश। सप्तदश बधा: बुद्धेः विपर्ययात तुष्टि- सिडीमाम। ताच-बाधियं कृतिताऽसतं जडताऽमित्रता तथा। मृकता कोण्यपछुत्वे के व्योदाममुग्धता: * इथे वम एकादशेन्द्रियाणाम एकादश भाषा, बुडेय सप्तदश भमकाय तिमिलित्वा पराजितिया पति: जयामा तुष्टि विभजते. तुष्टिमिति ।- सुगमम ॥ ३९। सा-११

·[१२]
सायसूत्रहत्तिः।
मिहिमाह-
सिदिरष्टधा ॥ ४०॥
चतुर्ष विपर्ययभेदमाह,-
अवान्तरभेदाः पूर्ववत् ॥ ४१ ॥
पूर्ववदिति-पूर्वाचार्यैः उता: हापष्टिः विपर्यययभेदाः ।
प्रकृतिमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेषु प्रात्मबुहि: अविद्या तमः प्रष्ट
विषयत्वात अष्टधा। देवा: हि अणिमादिकम आत्मीयत्वेन
अभिमन्यन्ते, मा इयम अस्मिता मोहः अष्टविषयत्वात् अष्टधा ।
शब्दादिषु तन्मात्रेषु पञ्चसु दिव्याटिव्यतया रागः महामोहः
दशविषयत्वात् दशधा। शब्दादयः दश अणिमाद्यष्टेश्वर्योप.
धानन महिता: तं च अन्येन उपहन्यमानाः इति हेषः तामिनः
अष्टादविषयत्वात् अष्टादशधा । टेवा: हि एतान् उपभुजाना:
असुर: उपहन्यन्ते इति अभिनिवेश: वास: अन्धतामिस्र: अष्टा-
दशविषयत्वात् अष्टादशधा। एवं हाष्टिः इति ॥ ४१॥
सिडि विभाले. विरिति ।-सुगमम ॥ ४..
सकानां विषय्य यातितुष्टि मिकीनां विशेषांनसामाशं क्रमेण मृबचतुष्टयं प्रति
प्रति दया. चतर्ष ति।-विपर्ययम्य पवान्तरभेदाः ये सामान्यत: पक्ष ना:,
तपूर्ववत्-पूर्णचा यथोना: सथैव विशिष्य अवधार्या इति स्वार्थ:। विषयंय
भेटामा बाष्टिरूपता पूर्णचार्य का व्याख्यानमार. तीति। तदयं निलि-
साथ:.-प्रथम पन्य ने मारपञ्चतन्मावेषु प्रकृतिषु पात्मबुद्धि: पविद्या-तमः
परवा भवति। काय कारणाझेदन केवखविकृतिषु धाम युद्धरपि पवैवान्तमाः।
एबम विद्याया विषयभेटेन पष्टविधवा सत्मभामविषय कस्यासिताख्यमारमावि
पविधत्वम। रियादियभेटेन शब्दादीनां विषया छत्वात तहिषयक रागाष्य
महामोह दविषः। विद्याऽमितयो पटो ये विषया:. ये परागस्य दश विषयाः,
घडिघास के पास पादप्रधा तामिसाख्यो देषः। एतेषामदशामा
विमानानिमात पटाढाधा यतामिवानोऽमिनिवेश: भमिति। एषाय
म शादि संज्ञा तत्त्वात् इति विज्ञा गमिसम्म न्याख्यानम् ॥ १॥

·वतीयोऽध्यायः । १२३] •.. ~~ - अशक्तिभेदान् पाह,- एवमितरस्याः ॥ ४२ ॥ इतरस्याः अशक्तः, एवम् अनेकधा अष्टाविंशतिधा। एका: दश इन्द्रियबधा:- "बाधिये कुष्ठिताऽन्धत्वं जड़ताऽजिघ्रता तथा । मूकता कोण्यपङ्गुत्व क्लैव्योदावर्तमुग्धताः ॥” एतहिषया एकादश बुद्दे: । नव तुष्टयः, अष्ट सिहयः, तद विपर्यायेण सप्तदश बुद्धेः। एवम् अष्टाविंशतिः इति ॥ ४२ ॥ तुष्टिभेदान् पाह- आध्यात्मिक्यादिभेदानवधा तुष्टिः ॥ ४३ ॥ अनात्मनि आत्मबुद्या प्रवर्तमाना प्राध्यात्मिक्यः चतमः । आदिशब्दात् वाह्याः पञ्च। प्रकृतिविवेकदर्शनात् चेत् मुक्तिः, सा एव उपास्या, किमात्मना ? रति प्रत्याख्या एका तुष्टिः अम्भः इति उच्यते। विवेकज्ञानात् अपि न साक्षात, प्रदश- । भशांत निरूपाय भूकमवतारयति-तौति । अता नाम रसाज्ञानम् । कोण्यं-पणासामध्यम । उदावन-विसगांसामयम्। मुग्धमा-विषयायाम इत्येषां मियो भेदः ॥ ४२ ॥ क्रममावान तुष्टिभेदान् निरूपयम् सूवमवतारयति, तुभेदानिति-पदं यं-तुष्टयस्तावत धा एव भवन्ति, पाध्यामिक्य: वाद्यास। तब प्रतिव्यक्ति- रितमात्मानम अधिकृत्य या: खलू प्रहना.. ता तुष्टय: पाध्यात्मिक्यः उद्यन्ते । प्रकृत्युपादानबालभाग्य नामभिः मसिहा पतन एव। पतितुष्टि: यषा-प्रति. ध्यांतरितो पात्मनि जाने विवेक साक्षात्कारी नाम प्रकतिपरिणाम:, तर प्रकातिरेय सम्पादयिथति इति तदम अलं तव ध्यानाम्यासेन, तमात एकमेव वख इत्युप- देशात शिष्य स्य तुष्टिः प्रकृतितुष्टिरित्युच्यते ; पणा एक नामातरम पमः इति । तदेत. हार निकाग-प्रकृतिविवे ति। सेवोपास्येति-प्रकतिरेव उपासनौया, तदुपासममकरण मोचनामा नात्मना कथित प्रयवः पपेक्ष्यते पयः। बामति -कृत्युपासननिरपेक्षेष ध्यानादितत्परेक पात्मना नकिमपि फसमित्यर्थः । उपादान.

·[१२४] मायमूत्रवृत्तिः । नात् ; व्रतग्रहणात् भविष्र्थात इति उपादानाख्या हितोया तुष्टिः सलिलम् उच्यते । व्रतात् अपि न साक्षात्, किन्तु कालात् भवति इति कालाख्या हतीया तुष्टिः ओघः इति उच्यते। कालवशात् अपि न सर्वेषां मुक्ति:, किन्तु भाग्यात् एव इति भाग्याख्या चतुर्थी तुष्टिः वृष्टिः इति उच्यते। आत्मा- नम् अधिकत्य इति प्राध्यात्मि क्यः । पञ्चधा विषयोपरमात् वाद्या: पञ्च। विषयाजे नदुःखात् उपरमे एका तुष्टिः पारम् रक्षणदुःखात् उपरमे हितोया तुष्टिः सुपारम् उचते। तुष्टिमार, विवेके ति ।-तथा च, मावि विवेक ख्याति: न प्रतिमावान भवति, नया: मन प्रति विशेषात मदा सर्वस्य बिवेकख्यातिप्रमातपत: प्रव्रज्या. हेतुकैव विवेक ख्यातिरित्यङ्गीकरोयम ; तस्मात प्रव्रज्यामेव उपादधीया:, कृतं ते ध्यानाभ्यासेन इत्यपदेशात शिष्यस्य या तुष्टिः, ॐ उपादामतुष्टि: इत्यच्यते; तथा: मबिलमिति नामान्तरम। तो व्रतयणपटन प्रव्रज्यापवतयाणम मध्य बसे यम । हतो तुष्टिमार,व्रतादवौति।-प्रव्रज्याऽपि साधा निर्वाचदा न भवति,किन्तु काख. मपेक्ष्येव इति कालादेव ते सिभिविष्यति, पलं बोत्कण्ठया, इत्युपदेशात शिष्य था टि:. सा हतीया कालतुरिति तात्पर्य म; या एक नामातरमोघ पता चतुर्थों तुष्टिमार, कालवमादिति ।-तथा च, कालादपि न सर्वेषां मुनिः, अपि माग्याटक कदाचित कम्यचित. दृष्टच मदालसापथानाम पतिशवेऽपि व मातुरूप- देशमावादे विवेक ख्यातिलाभन निरावा केल्यमभृत, तहात भाग्यमेव हेतुः, मान्यन किमपि र पदेशात जिष्यस्य या दृष्टिः मा चौँ राष्टिः भाग्याख्या, तस्याः टिरिति नामान्तरम् । प्रदानों वाह्याः पञ्च ष्टोपियिष्यनार, पञ्चति ।- वाधान पच पनात्मन: प्रकृतिमहाद्धारादीन् पामत्यभिमन्यमानस्य व विषधोपरमे सति या तुष्टय: सम्भवन्ति, ता एक वाद्या इत्युच्यन्ते। तपाहि, शब्दादिषु पचखपि विषयेषु वर्जन-रचय-पय-भीग-हिंसादोषदर्शनमन्मान: पक्ष परमा: भवान्स, तेषु पक्ष तुष्टयः भवन्ति। तब सचन्दननिताने दुःखपरम्परां भाग्यतो विद्यया उपरमे या तुट:.मा प्रथमा बाधा तुष्टि:.तस्था: पारमिति नामान्तरम । तदेतटा-विषया- . • तत्त्वकोमधाम "पोषः' मेवः' इति पाठः । तदर्थस्तु- प्रवास तुष्टः मेघस्थेत फवसिद्धि हेतुभूताष्टिसापगत्वेन मेघतुम्त्यत्वम् ति तपारस्पतिपादाः ।

·हतीयोऽध्यायः। [१२५] उच्यते। क्षयं भावयतः दुःखात् उपरमे तोया तुष्टिः पार- पारम् उच्यते। भोगदोषं भावयतः दुःखात् उपरमे चतुर्थी तुष्टिः अनुत्तमाम्भः उच्यते। न अनुपहत्य भूतानि भोगसिद्धिः इति दुःखात उपरमे पञ्चमी तुष्टिः उत्तमाम्नः उच्यते। एवं नवधा ति॥४३॥ सिहेभटान पाह- जहादिभिः सिद्धिरष्टधा ॥ ४४ ॥ तत्र अध्ययन प्रथमा मिडि: तारम् उच्यते । মন্নান हितीया मिहिः सुतारम उच्यते । अहः तर्कः, मननम् इति बतीया मिहिः तारताग्म उच्यते। गम-मब्रह्मचारिणां प्राप्तिः - अनांत । हितोयामा, रचणेति ।-तमांप धनादिकं दम्य परिभ्य: विनाति इति लक्षणे महदुःख मिति भावयत: विषयोपरमे या ताट:. मैव हितोया इत्यर्थः; मुपारमिति तस्याः नामान्तरम। हतीया वाह्य तुष्टिमा. मिर्माता-बहुतरायासेन अनि भरक्षितमपि ध भुज्यमा चीयते एति क्षयं भावयत: विषयोपरमे या तुष्टिः, सेयं तृतीया तुष्टिरित्युच्यते ; पा व तुष्टेनामान्तरं पारपारांमति । चतुर्थी वाद्य तुष्टिमाइ. भीगदोषमिति। -तथा च. न गातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा लगायव भूय एवाभिवईते ॥ इत्युकानयात् भोगाभ्यासात कामा: बईन्से, ते चाभिलषितविषयाप्राप्तौ कामिनं पुरुर्ष गितसं दाखयन्नौति भोग- दोषं भावयत: विषयोपरमे या तुष्टि:. सा चौं. पनुत्तमाम: त सम्माः नामा. नारम। पचमों वाचतुष्टिमार, नानपात्यात ।-तथा च, मानुपान्य भृतानि उपभोगः सम्भवतीति हिमादो भावयत: विषयावर या तुष्टि: पञ्चमी वाद्य. तुष्टिरित्यर्थः; उत्तमाभ: रत्या नामान्ताम ॥ ४३ ॥ जहादिभिरिति ।-जहादिभेद: मिरिष्टधा भवति इति स्वार्थः। तेच कर ब्द: पध्ययन, यो दुखविघाता:. मुहत्प्राप्ति:. दानश्चेति। "पाठकमान पदार्थक्रमः बसमान्" इत्यभिप्रेत्य कमान्तरे व्याख्यायन्ते । तब पाद्या मिडि: अध्ययनं नाम ; तश विधिवत गरुमुखात यात्मविद्यानाम पचरम्वरूप,तामिति या नामान्तरम । हितोया सिद्धि: शब्दः; शब्द इत्यनेन तजनितार्थज्ञान लभ्यते ; पतय: मिडे- नांमातरं सुतारम् । हतीया मितिः अहः इत्युच्यते, सभागमाविरोधियायेन पाग. मार्थपरोक्षरूम त एक, एतदेव मननमित्युच्यते । अस्था एव नामान्तरं तारतारन । :

·[१२]] माजयसूत्रवृत्तिः । चतुर्थी भिडि: रम्यकम् उच्यत । वाह्यान्तःशुद्धिः पञ्चमो सिांड: सदामुदितम् उच्यते। आध्यात्मिकदुःखविघात: षष्ठी सिडि प्रमोदम् उच्यते। प्राधिभौतिकदुःखविधातः सप्तमो सिडि: मुदितम् उच्यते। प्राधिदैविकटुःखविघात: अष्टमौ मिहिः मोदमानम् उच्यते। एवम् अष्टधा इति। प्राधान्येन विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धिः इति चतुःप्रकारा वान्तरभेदात् पञ्चाशत् ॥ ४४ ॥ उत्तरेण पूर्वपरित्यागात् सिद्धिः इति पाह,- नेतरादितरहानेन विना ॥ ४५ ॥ इतरात् प्रशक्तित:, इतरहानेन विपर्ययहानेन विना न सिहिः। एवं तुष्टित: अशक्तिहानेन विना न सिद्धिः। एवं तहानेन विना इति ॥ ४५ ॥ - मुहस्पानिश्चतुर्थों सिद्धिः, न्यावेन परोचितमप्यर्थ न तावत नना: पद्दधते, यावत गुरु- शिष्यमब्रह्मचारिभिः Bा न संवादः क्रियते ; तस्मात सहदा गवांदीनां प्राप्ति: पावश्यकौ ति संयं चतुर्थी सिडि: रम्य कमिन्युच्यते । दानं नाम पञ्चमी मिडि:; भाप विज्ञानयब, पब देप शोधने प्रत्यक्षात पाता: दानपदोपः। एतदेवाइ भगवान् सञ्चाल:,-"विवेक ख्यातिरविना बानोपाय: [२पा० २६ मू०] बनेन मूबा विप्लवा शुद्धिः, सार सवासनशविपर्यासपरिहारेण विवेकमाक्षात्कारम्य स्वच्छ. प्रवाहं भवस्थानम. श्यन्तु म विनाऽऽदररनतर्यदौर्धकाल सविताभ्यासपरिपाकेश भवतीति दानेन काव्य शुद्धिरूपेण सीऽपि मौत:, से पचमी सिडिः सदा- मुदितमियुच्यते। इमाश पच अमोषा: मिडय: हेतुत्वान नाम्ना व्यपटिश्यन्ते, तिसः पुनः फलत्वात मोचा: पाध्यात्मिकदुःखविघात:, आधिभौतिकदाखब्धिात: पाधि- टैविक दाखविधातवेति तिखो मोषा: सिद्धयः कमेष प्रमोद मुदिन मोदमाननामभिः व्यपदिश्यन्ते। तदेवं पञ्च विषयं यभेदाः, पांतरष्टाविंशतिधा, तुविधा, सिद्धि- रटवा इति पवागत पदापां: ॥४४॥ 'विपर्ययाक्तितुष्टयः हेया एवं सत्या. नेतरादिाि-ता, इतरा -विपर्य याशितटीना, कानेन विना इतरमात-अशक्तिरूपात बहामान, मिरी नामवन्नोतिषः। विज्ञानभितस्तु सूत्रमिदम् अन्यषा म्याचस्यौ-सपा, "इतरात ·हतीयोऽध्यायः। (१२७] तथा च,- सगै सति वराग्यम ; कति सर्गभेदाः? इत्यवाह,- देवादिप्रभेदाः ॥ ४६॥ पादिशब्दात्.षभेदाः । "टैवादौ षड्रविधश्च स्थात् संसारः कर्मसम्भवः। सुरोऽसुरो नरः प्रेतांस्तयङ्नारक एव च ॥" स्थावराणां नारकेषु अन्तर्भावः ॥ ४॥ प्रकृतेः प्रवृत्तिशीलत्वात् सर्वदा सृष्टौ न मुक्तिः इत्यत प्राह- प्रा-ब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिरा- विवेकात् ॥४॥ तत्कृते पुरुषकते. मोक्षार्थं सृष्टिः । विवेकपर्यन्तं प्रकते: शोलम् इदं विवेकज्ञानं यावत् प्रवर्तते, स्वभावस्य अनपाय- त्वात् ॥ ४॥ -जानादिपञ्चभिन्नान सप पाद: तात्त्विको मिडिनं भवति. कुत: ? तरहानेम विना-यत: सा सिद्धिः इतरम्य-विपर्यधन्य हानं विनेव भवति, पत: संसारा- परिपन्यवान मा मिधाभास एव, न तु तात्त्विको सिडिरियः" इति तद्याख्यानम । इतरादित पार्षम ॥ ४५ ॥ वैराग्यं प्रति मारवैचिवाजानन्य उपयोगि वान प्रसार तदेव निस्पयितुं सूब- मवतारयति-नमें इति । मौवम पादिपदं व्यापटे-पादिशब्दादिति। नन्वेवं स्थावराणां मर्गाशं कुवातमाव: ? इत्यात पाह-स्थायराणमिति। कैचि मोब. मादिप तय ग्यौन-मानुष्यभेदेन विविधमर्गपरम प्रस्थाई। एतन्मते बाझा पानापन्य पन्द्रा-वा-गावयाच-गचस-पैशाचा: यष्टविध: देवसर्गः। पशु मृग-परिसरी. सप प्यारा: इति पवविध: तय गयोनः, मानुष्यस्तु एकविध पक, ब्राह्मणत्वाावान्तर- बातिभेदस्य पविवक्षितत्वात, तब संस्थानस्य चतुर्पु एक वर्षषु विशेषात इति समासत: भौतिक: सर्ग:॥ ४६॥ प्रात: प्रानिशील अपवासिडिरियाशय सूवमवतारयति, प्रातरितिा- तथा च, पुरुषस भागापी एव कृते: प्रति प्रति नियामको प्रति मोच: नाव:

·[१२८] सासासूवत्तिः। -- . - कुव कथं सृष्टिः ? इत्यत्र पाह,- अर्द्ध सत्त्वविशाला ॥४८॥ देवलोके ॥ ४८॥ नागलोके सृष्टिमाह.- तमोविशाला मूलतः ॥ ४६ ॥ पाताले ॥ ४॥ मात्यलोके सृष्टिमाह- मध्ये रमोविशाला ॥ ५० ॥ विशाला-उदिता ॥ ५० ॥ ननु एकैकस्वगुणानाम् अन्योऽन्यमिथुनभावात् कथं प्रकृतेः सृष्टिचिवम ? इत्यत्र पाह.- कर्मवैचित्रयात् प्रधानचेष्टा, गर्भदासवत् ॥ ५१ ॥ यथा गर्भदास: विचक्षणः विचित्रं कर्म कुरुते प्रभोः अर्थाय, तथा प्रधानं पुरुषार्थं विचित्रां सृष्टिं कुरुते कर्म- वैचित्रपात्-कर्मलाभात् ॥ ११ ॥ अति तात्पर्ययम्। तथा च, विवेकज्ञानपर्यन्तमेव प्रतशि: मगाय प्रवर्तते स्वभावादित फखिताः । ४७॥ पुनः सृष्टे: afvध्यं दर्शयन् बीपि सूवाग्यवतारयति, कुवेति ।-तचा , भुव' प्रभृति मत्वलोकाना मुष्टि: त्वबाला गया। मूलत: सुष्टि: पश्वादिस्थायरान्ता तमोबहना। मध्य ,धर्माधमांनुष्ठानपरत्वात् दुःखबालावात साट: रजोबहुला इत्युच्यते । ४८-५०॥ भक्कने: सृष्टि वैचिवामुपपादयितुं सूबमवतारयति. गन्विति ।-एकै क ख गवामा. मिति-सचरमसमसामित्यर्थ: । पन्धोऽन्यमिनभात-बायंगनने गुणान्तरगुप. भावाचवादित्यर्थः। तथा च, पुरुषभोगवैषियायव प्रात: विचित प्रति प्रयोगयत्वात नविषिदापपममिति सूबसापय्यम् । ४१ ·बतीयोऽध्यायः। (१२८] ......... उत्तरोत्तरभूमिलामात् कृतकत्यस्य किं मोक्षेण ? इत्यत - आवृत्तिस्तत्रापि, उत्तरोत्तरयोनियोगाद्धेयः ॥५२॥ उत्तरोत्तविशिष्टजन्मलाभेऽपि संसारे प्राकृत्तिः, तस्मात् हेयः संमार: ॥१२॥ एतत् एव पाह,- समानं जरामरणादिजं दुःखम् ॥ ५३ ॥ पा-ब्रह्मस्तम्ब पय्यन्तम् ॥ १३ ॥ कारण प्रकृती लयात् एव कृतकत्यस्य किं मोक्षेण ? इत्यत पाड,- न कारणलयात् कृतकृत्यता, मग्नवदुत्था- नात् ॥ ५४॥ भवेत एवं, यदि प्रतिलीनस्य न पुनः प्रावत्तिः ; न तु एवं, पुनरावृत्तिश्रुतेः । तथा च,- “दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तका: । भौतिकास्तु शतं पूर्ण, सहसं त्वाभिमानिकाः ॥ बौडा दश सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः । पूर्ण शतसहस्रन्तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥ निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसङ्ख्या न विद्यते ॥" मोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वमुपपादयि मूवमवतारयन्नाद, उत्तरोत्तरेति ।- भूमि- बामात इति-शुभकर्मयशेन उत्तमोत्कर्षव-खगांदिभोगभूमिलामादित्यर्थ: । तथा च, बर्मकरसोबस चयित्वादेव न त विवेबिना कतकत्यताबुद्धिः सम्भवतीति भाषः। ५२. वर्मनन्धभूमीमा इयत्वे हेतुमुपपादयन् सूबममतारयति.एसमिति ।-सुगमम ॥५ मन्वस्तु प्रकतिलय देव कृतक यता, कि मोक्षे त्या समाधानाय सूचमव- ·(१३.] मालासूत्रवृत्तिः । यथा सानार्थे मनस्व पुन: उत्थानं, तथा प्रकृतिलोनस इत्यर्थः ॥ ५४॥ नित्यत्वात यथा न मात्मनः बन्धः, तथा प्रधानखापि इत्यत पाह- अकार्यत्वेऽपि तद्योगः, पारवश्यात् ॥ ५५ प्रकार्य त्वम प्रायोजकं, किन्तु परतन्त्रत्वं, तच्च प्रकृती अस्ति इति; सद्योगात् च बन्धयोगः ॥ ५५॥ परः आत्मा किंरूपः? इत्यत्र पाह,- स हि सर्ववित् सर्वकर्ता ॥ ५६ ॥ प्रतिप्रतिविम्बितत्वात एवम अभिमानः ॥ १६ ॥ तात्त्वि कम एव कर्तृत्वं भवतु, किं प्रतिविम्बकल्पनया ? तथा च न्यायाभिमतः एव देखरः अस्ति? इत्यवाह,- - . तारयति, कारणं ति।-प्रकृतिलौनध्यापि पुनरातिप्रवणात् न प्रातिलयख विवक्निां परमपुरुषार्थत्वं सम्भवतीति सूबतात्पर्य सुगमम ॥ ५४ . नित्यत्वाविशेषऽपि आत्मनो नास्ति बन्धः, अपि तु प्रधानस्यैव स: इति कपमुप- पहाते. त्याचारागिराकरणाय सवमवतारयति-नित्यत्वात इति। पकायेत्व- निबत्वमा अप्रयोगक, बबराहियं प्रति प्रति शेषः। परतन्त्रत्वं, बन्ध प्रति प्रपोजमिति भावः। त-परतन्त्रत्वमिधः। सदद्योगादिति- तत्पदन पाराापरपय्यायं परतन्त्रसमे पाह्यम ॥ ५५ ॥ प्रकतेतमाया: अधिष्ठाता चेतनः कश्चिदति, स एष सर्ववित सतां मातु ! पति मतं दूषयितुं मूवममतारयति, परः इति। -तथा चपातो पात्मनः प्रतिनिधित. त्वात् तस्य सवित्त्वं, सर्ववत्वधेति धर्मयम् पौपाधिकं, न तु बालमित्यर्थः । केपित सूत्रे "मः" इत्यस्य प्रतिपदार्थ: त्या वर्षयन्ति । विज्ञानभिक्षुस्तु प्रकतिखयात पुरुषा सत्याने प्रमाणप्रदर्शनपर समिदमित्याः। तन्मते "म:' इत्यस्य पूर्वमन कारणलोन: पुरुष एक ग्रह्यते, स एव मर्गान्तर सक्ति, समता, ईश्वरः, वादिपुरुषः भवति, प्रतिषये तस्यैव कतिपक्षप्राप्तधौचित्यात प्रत्यर्थमुपदर्शितबान । ५६ ॥ गन्दे तात्विकमेव कत्तत्वं पुरुषसामोक्रियता, किं प्रतिविम्बकल्पमया ? था- - . .

·हतीयोऽध्यायः। [३१] স্মন ভাই ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा ॥ ५७ ॥ यदि अस्माभिमतः प्रात्मा ईश्वरः, भवतु; न्यायाभिमते च प्रमाणं नास्ति। एतञ्च प्रथमाध्याये “खरासिः इति सूत्रे वर्णितम्। हितीयाध्याये “विमुनाविमोक्षार्थम्" इति सूत्रे खाथै परार्थच प्रधानप्रत्तिः इति उक्तम् । गौणत्वम् ॥ १७॥ परार्थत्वम् एव प्राह- प्रधानमष्टिः परार्थं खतोऽप्यभोक्तृत्वात्, उष्ट्रकुङ्कुमवहनवत् ॥ ५८ ॥ चेतनस्य अपि परा) पत्ति: दृश्यते, यथा उष्ट्रः कुकुम वहति। अचेतनाया: तु प्रकृतः पभोक्तत्वात् परार्थम् एवं प्रवर्सनम् इति ॥ ५८॥ चेतनस्य प्रवृत्तिः दृष्टा, न अचेतनस्य. इत्यवाह,- अचेतनत्वेऽपि क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य ॥५६॥ यथा क्षौरम् अचेतनं वत्मार्थ प्रवर्तत, तथा प्रधानं पुरुषार्थे प्रवर्तते ॥ ५॥ . ८ शायां समाधामसूकमवतारयति, तात्त्विकमिति ।-तथा.. श्रीपाधिकं मर्ववित्त्वं मनत्व उपादाय नोव एव ईश्वरत्वं मानते. तात्विक: कपन नियमितः ईपर: पांस ति। सूबतायय वित्र स्खबार-यहीति ॥ ५० ॥ प्रधामसृष्टी यत पारायंस्य प्रयोजकत्वं प्रदशित गटुपपादनाय सूधमवतारयति, परार्थत्वमिति ।--परा-पुरुषार्थम। सूत्रे अविरंबा वक्तंते, तथा च, खत: चमोतत्वादेव इत्यर्थः सम्पाते । परातो दृष्टानमा:-यति । ५८॥ वेतनस्यैव प्रतिरिति मतं दूषयितुं सूबमवतारयति, पतनस्येति । -तण, बमविवार्थम अचेतनस्य और वेब पुरुष भोगापवर्गा प्रधानस प्राति: नानपना सिमाब: । पूर॥

·(१३२]... सायसूत्रवृत्तिः । दृष्टान्तान्तरमाह,- - न च वृक्षाः चेतनाः कर्मवत् दृष्टेर्वा कालादेः ॥ ६० ॥ यथा षोबलेन लतं कर्म धान्यरोपणादि कालात् एवं फलति, आदिशब्दात् अदृष्टं ग्राघम् ॥६॥ उष्ट्रस्यापि ताड़नादिमयाभिमन्धानात् प्रवृत्तिः दृश्यते, न च पचेतनाया: प्रकते: अभिसन्धानम अस्ति. इत्यवाह.- खभावाच्चेष्टितमनभिसन्धानात्, भृत्ववत् ॥ ६१ ॥ यथा गर्भदामो मृत्यः स्वामिनि अभिसन्धानशून्यः स्वभावात् एव चेष्टते अनामसन्धाय कायं करोति,तथा प्रकृतिः इति ॥११॥ पक्षान्तबम् पाह,- कर्माकृष्टेर्वाऽप्यनादितः ॥ ६२ ॥ अनादित्वात् मंमारस्य धर्माधर्माकर्ष वात् प्रधान प्रवर्त्तते, यथा घुमा कर्मवशात् अचेतना: अपि वृक्षाः फलन्ति इति ॥६२॥ एतदेव मनं दायत दृष्टान्तानार प्रदर्शन परं सूबमवतारयति-दृष्टान्तान्तरमिति। कृषीवलेन-कर्षके। सौवमादिपदं म्याचष्टे, पादिशब्दादिति। -पष्टं-पापपुण्य. रूपम ; तथा क्रियते उत्पाद्यते इति व्युत्पत्तियोगात कर्मपदम उप्य मानवीनाहि. परम; तथा च, कृपौबलेग उप्यमानं बोजादि वृष्टिं कालम् पदृष्टचापेक्ष्य यथा बक्षादिरूपेश पारणमत तथा प्रधानमपि ॥१०॥ उष्ट्र स्थापि ताडना भया कुडुमवारनं घटते, प्रकृते रचेलगत्वेन तु + वाचांनुसन्धान सबसि रच्याघडायां समाधामसूबममतारयति-ष्ट्रस्यापोति। स्वामिनि भि. सन्धानशून्य:.-खामिकार्यकारणहारा स्वब पृषगभीष्टसिद्धिसन्धाननिरपेक्षः यः । नषा च, गर्भदासो बिमाबादेव अभ्यासादेव वा स्वामिनायं करोति, न तु खा. मनुसन्धते, प्रकतिरपि तथा नभामादेव पुरुषाः प्रवर्तते इति तात्ययम् ।। पर विषये उपपारनपर सूबमवतारयति, पचागारमिति।-तषा, मादी .

·हतीयोऽध्यायः। [१r - युक्तिबहुत्वात् पुनवचनं न पुनरुता तादोषाय इत्यत प्राह,- विविक्तबोधात् सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य, सूद- वत् पाके ॥ ६३ ॥ पुरुषार्थ सृष्टिः। तबित्तिस्तु प्रकतिपुरुषविवेकज्ञानात् ; यथा सूपकारः पाक कृत्वा निवर्तते ॥ ३ ॥ उपदेशात् विवेकज्ञानऽपि मुक्तिः न दृश्यते, इत्यत्र पाह,- इतर इतरज्जहाति, तद्दोषात् ॥ ६४ ॥ न यथाकथञ्चिहोधमात्रात् मुक्ति:, किन्तु इन्द्रियात् इतर: मात्मा, इतरत् प्रधानं, जहाति ध्यानादिना पृथक्करोति, तद्- दोषात् प्रकृतेः चलत्वादिदोषदर्शनात् ॥ ६४ ॥ मोक्षस्वरूपमाह,- इयोरकतरस्य वौदासीन्यम् अपवर्गः ॥ ६५ ॥ हयो:,-प्रकतिपुरुषयोः । प्रहते: प्रौदामौन्यं-विवेकिन संसारे पूर्वपूर्वसंगमावतपुरुषधमाधमप्रेरणय प्रधानं सगांय प्रवर्तते। पखिनेव विषये दृष्टान्तं दर्शयति-यणंत ॥ २॥ स्तिपने पौनरुक्तं न दोषाय इति उत्तमप्यर्थ प्रयोजनानुरोधेन पुनरूपपादयितुं सूबमवतारयति-युक्ति बहुवादिति। विविक्तबोधात्-विवेकज्ञानादित्यर्थः । सगम- मन्यत्.६॥ विवेकज्ञानम् यया त्या मोच हेतुत्वं, तामुपपादयः सूबमबहारयति-प- देवादिति। “तर ति पाठे-बक्ष्यमापसूबार्य: योजनोय:, इतर:,-कैवल. विवेकज्ञानवानपि, इतरवत-विवेकज्ञानस्तियत्, तब-विवेकज्ञानस्य, दीमात्- संशयविषयांसवलितववरूपात; तथा च. विवेकजानब शुडा तत्त्वाभ्यासे यतमीयमिति भावः। “तरजहाति पति पाठे तु अतिकता प्रदर्शित: अर्थ एव इदानीं प्रमोन गोषखरूपं निष्पयितुं सूबमवतारयनि-मोषखरूपमिति । सा-१२

·[१९४]
सालासूत्रवृत्तिः।
.
-
यथा रज्जी
प्रति प्रप्रवर्तनं, पुरुषस्य बौदामोन्यं-प्रकत्यनभिष्वङ्गः, एक-
तरस्य इति-पात्मन:, तस्यैव
मुख्यत्वात् ॥६५॥
प्रकृतेः प्रवृत्तिशोलाया: औदासोन्ये सर्वमुक्तिप्रसङ्गः, इत्यव
प्राक-
अन्यसृष्ट्युपरागेऽपि न विरज्यते, प्रबुड्वरज्जु-
तत्त्वस्येवोरगः ॥ ६६ ॥
न प्रवृत्तिशोलाया: औटासोन्यं, खभाबत्यागदोषात ; किन्तु
विवेकिनं प्रति अप्रवर्तन,
মন্নান प्रति सृष्ट्युपरागेऽपि
सृष्टिकरगोऽपि, न विरज्यते-मृष्टौ प्रवर्तते ।
मपभूते प्रबुद्ध रज्जु तत्त्वस्य एव उरगः सर्पश्चम: प्रवर्तते, न तु
अज्ञातरज्जुतत्त्वम्य ॥ ६ ॥
अत्र न्यायमाह.
कर्मनिमित्तयोगाच्च ॥ ६७ ॥
विवेकिनं प्रति कर्मण: निमित्तस्य प्रभावात्, न वीज विना
घको भवति। श्रुति: अपि,-
"भिद्यत हटधग्रन्थिाद्यन्ते मवमंशया:।
क्षीयन्ते चास्य कागि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥"
पति । सुगड • उप० २ भुण्ड ० २ खण्ड ० ८ सन्वः ॥१७॥
प्रलयमभिष्म भाडात ।-कतो अनादिमाशय मंस्काररूपस्य वखारामभाव Inefn.
रित्ययः। एकतरपदेन प्राति: कथं न रयते ।
इज्यत भार,
तस्यैवेति
.
तस्थ-पात्मम इत्यथः ॥६५॥
प्रकले: बौदामोन्य म मुक्ति प्रम निराक सूबमवतारयति, प्रकृतमिति ।-
तथा च य पुरुषम्य विकावज्ञान, प्रत्येक प्रक्क तेरोदासीन, तनुत्पन्न विवेक
जाने पुकर्ष प्रति ; तदता दायतुं दृष्टान्त विणत-यति । ६६ ।
बाकाय भावनेव बिरता पुरुषं प्रति पकन: प्रहत्त्य समय: इत्येतत् प्रतिपादयितुं
खाशन सूत्र मनतापयति-पत। :विवेकज्ञानख सवितादिकमध्वंसजनकत्वे
REWभूता ससमुपपति-श्रुतिस्पोति ॥ ६॥

·देतोयोऽध्यायः । [१३५] अदृष्टस्य बुद्धिकाय्यत्वात् अहङ्काराद्यत्पत्तौ भवतु अदृष्ट- सहायता, प्रक्षते: स्वकार्यकारणे क अदृष्ट सहकारिता ? इत्यत्र नरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारोऽविवको निमि- त्तम् ॥ ६८॥ प्रष्ट नैरपेक्ष्येऽपि प्रकृते: अविवेकः सहकारी इति ॥ १८ ॥ प्रतिनितिं दृष्टान्तेन पाह,- नर्तकावत् प्रवर्तकस्यापि निवृत्तिः, चारिता- ात् ॥ ६६ ॥ यथा नर्तको परिषञ्चारिनाथ्यात् निवर्त्तते. तथा प्रकृतिः अपि पुरुषप्य विवेकचारितार्थ्यात् मात् निवत ते ॥६॥ निवृत्ता अपि प्रकृतिः कुतः अपि कारणात् प्रवतिष्यते ? इत्यत्र पाह,- दोषबोधेऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य, कुलवधू- वत् ॥ ७० ॥ स्वदोषविज्ञानात् विवेकेन प्रकृतेः न उपमर्पणं, यथा कुलबधः परपुरुषेण दृष्टा “न पुन: तद्दर्शनं मे भविष्यति प्रति प्रवाहित्यां कुरुते ॥ ७० ॥ ॥ नन्वेतत प्रवांपरविडं, प्रथमेऽध्याये सृष्टी पदृष्टम्य कारणत्व बत: परिहतं, नदेशहिरोधपरिहाराय सूवमवतारयति- अदृष्ट स्वेति। ६८ ॥ प्रकृतेनिहत्तिम उपपादयि सबमवतारयति. प्रतीति। -तथा च, यथा नको सम्मान प्रति मानं प्रदश्यं नृत्यात निवाते. तथा पुरुषविवेकानन्तरं प्रत्ति खभावमपि प्रधान प्रति निवतं ते इति सूतात्पर्य म ॥ ६९ मतौबत पुनः पदाचित प्रतिष्यते ! इत्यामडासमाधानाय सूवमवतारयति- नित्ता पपौति। परित्याम्-पाकारगतिम...॥

·[१]
मासासूत्रवृत्तिः।
यस्य बन्धः तस्य मानः, न च पुरुषस्य तो स्तः, इत्यत्र
-
नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्य,अविवेकादृते ॥७१॥
प्रजाति पुरुषाविवेकात् बन्धमोक्षी इति अभिमानमात्रम्
इति ॥ ७१॥
असत्यस्य सत्यपूर्वकत्वात् कस्य बन्धमोक्षो सत्यौ? इत्यत्र
प्राह,-
-
प्रकृतेराञ्जस्यात् ससमत्वात्, पशुवत् ॥ ७२ ॥
पालख्यात्-तत्वतः। समङ्गत्वात्-गुणयोगात । यथा पशुः
सङ्गात्-गुपयोगात् बध्यते । तस्मात् प्रकृतेः बन्धमोक्षौ सत्यौ।
अविवेकिनं प्रति प्रवर्तनम् एव बन्धः, मोक्ष: पुन: विवेकिनं
प्रति अप्रवर्तनम् ; तेन च न खभावप्रच्युतिदोषः इति ॥ ७२ ॥
केन रूपेण प्रकतिः प्रात्मानं बनाति ? केन च विमोचयति?
इत्यत पाह-
.
बन्धमोक्षो पुरुषस्याविकादेव, न तु स्वाभाविको इति प्रदर्शयितुं सूवमवतार.
यति-यस्येति। एकान्तत:-स्वाभाविको इत्यर्थः । अभिमानमावमिति।-तषा
च, पाभिमानिकावेव बन्धमोची, न त सात्त्विकावित्यः ॥ १॥
प्रकृतेरेव स्वाभाविको बन्न मोची इत्येतत् प्रतिपादयितुं सूवममतारयति,
असत्यस्येति ।-असत्यय-असतः, ध्वसस्य यः। सत्यपूर्वक त्वादिति- प्रतियोगित्वेन
ध्वंम प्रतिसादात्म्येन कम्पचित स्वत: कारणत्वादिय:। तपाच, बन्धनिनिस्पस्य
मोरय ध्वं मरूपतया प्रतियोगिना बन्धन कस्यापि वास्तवध भाग्यम ; यस्य सः,
किं तत् ! त्याकाझायां प्रकतिरेव तस्य धर्मस्य बबरूपस्य वस्तुत: आश्रयः इत्युत्तरं
वार्थः। बचपदा ज्याचष्टे-पविनिं प्रतीति । तेन-परिणामात्मिकाया:
प्रकृते: एक बन्धोषवीकारणेत्यर्थः। न खभावप्रच्युतिदोष: इति-पुरुषख पपरि-
मितन्यरूपस्य खभावसानिरित्यर्थः ॥ २ ॥

·वृतीयोऽध्यायः । [१३०] रूपैः सप्तभिरात्मानं बनाति प्रधानं कोश- कारवत्, विमोचयत्येकेन रूपेण ॥ ७३ ॥ रूणैः सप्तभिः धर्मवैराग्यश्व धर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यः बनाति । विमोचयति एकेन रूपेण ज्ञानेन ॥ ७ ॥ काम्याकाम्यकर्मभ्यां भुक्तिः मुक्तिश्च इति, तत्त्यागे दृष्टहानि: इत्यवाह, निमित्तत्वमविवेकस्य इति न दृष्टहानिः ॥ ७४ ॥ अदृष्ट स्य ज्ञानहारेण परम्परया कारणत्वं मुक्तो। संसारस्य तु कारणम् अविवेकः ; तस्मात् न दृष्टहानिः ॥ ७४॥ विवेकश्च कथं स्यात् ? इत्यवाह,- तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतौति त्यागात् विवेक- सिद्धिः ॥ ७५ ॥ स्पष्टम्। श्रुतिश्च- स एष नेति नेत्यात्माऽग्टह्यः, न हि गृह्यते, अमोठयः, न हि शोयते" [ बहउ० ३ अध्या. 2 ब्रा० २६ मन्वः ] इत्यादि ॥1॥ बन्चमीक्षा: स्वरूपवैशद्याथ मनमवतारयात-केन रूपेण नि। मुगममन्यते ॥७३॥ जानमावस्य मोक्षं पति कारणले विमतिपत्रस्य समुच्चयवादिनः सदा निराक सूधमवतारयति, काम्याकाम्यति ।तथा च, विवेक यात्पथ निरन्तरं ध्यानानुष्ठाने पवर्ग हेतुभूतकर्मणां त्यागात मुक्तिन म्यात इति पक्षपामाशयः। अवेदं तत्त्वं- संसारम्य तावत् कारपबिधेश एव. वित्त विवेकसाक्षात्कागथेग एव मुमुक्षुभिः यनः कार्य:, तेन न दृष्टफलमुनिहागिभविष्यति। कर्मणान्तु विशुद्धिदारव मुनि प्रतिकारणत्वं, न साधानति ॥ ७४ ॥ विवेकसिद्धो उपाय स्वरूपनिर्णयाय मूवमु थापयति-विवेशशेति। तत्त्वाभ्यासा- दिति-देहेन्द्रियादिलक्षखेन पात्मनः पुनः एमशिन्त नाहियर्थः। सूत्रे मिडिपदं साक्षात्कारपरम ; तथा च, “नेति नेति [7. उप. २ अध्या० ३ ब्रा०६ मन्नः] प्रति तत्त्वाभ्यासात् कर्मफलपन्यासमष्तिात् विवेकमाचाकारः सिध्यान रवि सूबार्थः । ७५०

·[१३]
माजासूवत्तिः ।
यदि तत्वाभ्यामादिना मोक्षः, उपदेशानन्तरं सर्वशिष्याणां
मुक्तिः स्यात्, अभ्यामस्य तुन्यत्वात् ; इत्यत्राह,-
अधिकारिप्रभेदात् न नियमः ॥ ७६ ॥
उत्तममध्यमाधमशक्तिभेटात एकदा इति न नियमः ॥७॥
यदि विवेकात् मुक्तिः, कथं विवेकिनो भोगदर्शनम् ? इत्यवं
-
बाधितानुवृत्तेमध्यविवेकतोऽप्युपभोगः ॥ ७७ ॥
तीव्रविवेकस्य उपभोगः न अस्ति। मध्यविवेकस्य अपि
उपभोमा, रागाभावात् अलम् इति ज्ञानेन बाधितत्वात् वास-
नाऽनुवृत्तिमात्रम्। उपारूढ़ फलं कर्म उपभोगात् क्षिणोमि
पति उपभुत इति ॥ ७७ ॥
मध्य वकिन: स्वरूपमाह,-
जीवन्मुक्तश्च ॥ ७८॥
मुक्तः इव मुक्तः, रागाभावात् धर्मानुत्पत्तेश्च । श्रुतिः अपि-
"प्रात्मानं चेहिजानीयादयममोति पूरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ?
इति [वह. उप०४ अध्या० ४ ब्रा० १२ मन्त्रः ॥ ७॥
-
सुगमम ॥ ७६ ॥
विवेकस्य मुतां प्रति कारणत्वे विवेकिन: भोगदर्शनम अनुपपत्रमित्यामका समा.
धाममूवमवतारयति-यदीति। मध्य त्वं नाम-विमुक्तिप्रतिवन्ध कारवशेषवत्त्वं,
सदभाव एक फनतस्तोत्रत्वम्। बाधितत्वादांत-पंविषादयोरप्रयोगववादित्यर्थः ।
अनुमतिपदं-प्रारब्धकर्मफलत्वेन आवश्य बत्वपरं, तथा च, विवेक्यविवक्षिणीवपमोगे
बस्ति महान भेद इति भावः ॥ ७॥
कमप्राप्त मध्यविवेकिस्वरूपं बोधयितुं सूचमवतारयति-मध्यविवेषिन ति।
गौवमुक्तो अति प्रमामयनार-अतिरिति। पयमांम-कत्यादिभ्यो विविज्ञासपो.
Sमास ५२॥८॥

·हतीयोऽध्यायः । [१] -~-- M-~~-~- Arrr-.-...- नौवत: मुक्तिः इति अनुपपत्तेः पदमाह,- उपदेश्योपदेष्टुत्वात् तसिद्धिः ॥ ७६ ॥ तीव्रविवेकिन: वाद्यासंवेदिन: उपटेष्टत्वम एव न अस्ति, मन्दविवेकिनः अपि प्रज्ञानात न उपदेष्टत्वं, किन्तु स: उप- देश्यः। उपदेष्टा मध्यविवेको। अत: तत्सिहिः जीवन्मुक्त- सिडिः ॥ ७॥ अत्र प्रमाणं दर्शयति,- श्रुतिश्च ॥ ८० ॥ उवाच “जीवन्नेव हि विहान् हर्षामर्षाभ्यां विमुच्यते। इति॥८॥ मन्दविवेकः अपि उपदेष्टा भविष्यति, इत्यत्राह,- इतरथाऽन्धपरम्परा ॥ ८१ ॥ पज्ञानी गुरुः, किञ्च शिष्यः अज्ञाता इति ॥८१॥ उपदेशे हि जानात् मोक्षः, उपदेशानन्तरं मुच्येत, किं विलम्बन ? इत्यत्राह,- चक्रभ्रमणबद्धतशरीरः ॥ ८२ ॥ यथा दण्डापगमे संस्कारवशात् चक्र भ्रमति, तथा विवेकि- ॥ जोवन्मुक्ति स्व० मेवोपपादवि सूधमकतारयति, गोवत: ति। -सुगमम ॥७॥ गोवगुता लोपदेष्टुत्वे स्मृति प्रमापयन् मुबममतारयांत, अति ।- "मित- पारि: प्रोवियं ब्रह्मनिटम" [ मुण्ड० उप० १ मुण्ड २ खण्ड १२ मन्त्र: ] इति 'तमै म बिहान उपसनाय सम्यक् [ मुण्ड० उप० १ मुड. २ खण्ड १३ मन्त्रः ] इति श्रुतिश पनुसन्धेया॥ ८०॥ विषबाधं दर्शयन् सूक्ष्मवतारयति-मन्दविवेक ति। तरषा-मन्दग्वेिष उपदेष्यत्वे इत्यर्थः । पन्धपरम्परां व्याचष्टे-पज्ञानीति ॥ १ ॥ जानिनः भोरं वयं निहतानि प्रतिपादयितुं सूबमवतारयति-उपदेशे नि।

·[१४०] सायसूवत्तिः । नाम् अपि देहधारणकर्मण: अक्षोणत्वात् न तत्क्षणात् मुक्तिः, किन्तु उपभोगादिना कर्मक्षयात् इति । तथा च श्रुतिः,- "दीक्षयैव नरो मुच्येत्तिष्ठेन्मुक्तोऽपि विग्रहे ! कुलालचकमध्यस्थो विच्छिन्नोऽपिचमेत् घटः ॥ २॥ तस्मात् अस्ति जीवन्मुक्तः, पति पाह,- संस्कारलेशतस्तत्सिद्धिः ॥ ८३ ॥ जीवन्मुक्तिसिद्धिः ॥ ८॥ कदा परममुक्ति: ? इत्यवाह,- विवेकानिःशेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यः, नेत- रान्नेतरात् ॥ ८४ ॥ निःशेषेण विविधदुःखस्य अत्यन्तनिवृत्तौ कृतकृत्यः, पर मुक्ति प्राप्तः। नेतगत् कर्मणः इति। नेतरात् इति वीसा अध्यायपरिसमाप्तौ ॥ ८४ ॥ इति कापिणमायाप्रवचनमबत्ती वैराग्याध्यायस्वतीयः ॥३॥ देहधारकप,-टहारमत प्रारब्ध कम : इत्यर्थः । पक्षोषत्वान-पसमाप्तभोग- फलात्वात. २२ सममन्यत् । यथा दगडेन भ्राम्य माणं चक्रं निहतेऽपि दान्यापार कियन्तं कालं भमत्येव, एवं विवेक साक्षात्कारिणं प्रति प्रधानस्य नित्तावपि प्रारम. समवशेन मा शरीरं तत्कर्म फलभोग यावत तिष्ठत्येवेति भावः ॥ २ ॥ नौवन्मुक्ति प्रकरणोपमहारपर सूकमवतारयति, समादिति ।-संस्काररागादीनां स एव ले:-रागाधाभास: इत्यर्थः, तत: मिडि:-उपभोगसिद्धिः। पत एवं विवेकमां रागादिदर्शनेडापन द्रागादि वास्तव, किन्तु रागाधाभार एवं प्रति हदम्॥३॥ विदेहमुक्तिखरूपं निरूपषित सूबमवतारयति-कदेति। तरादिति संज्ञा. पूर्ववविधरनित्यत्वात ना, छान्दस इति वा कवचित सामनीयम् ॥८४ ॥ रतिकापिलमा हामवचनसूवत्तिटोकायाम् पमखाख्यायां बैराग्याध्यायस्वतीयः।

·चतुर्थोऽध्यायः । वैराग्यानन्तर शिष्यप्रबोधाय भाख्यायिका चतुर्थाध्यायारम्भः । राजपुत्रवत् तत्त्वोपदेशात् ॥ १ ॥ कश्चित् राजपुत्र: गण्डक्षणजन्मा नि:सारितः शबराधिपेन गृहीत: तत्पुत्रत्वेन तदाचारमा जानाति। अथ अपुत्रस्य रानः मरण अमात्यः प्रानीय प्रबोधित: "न त्वं शबर:, राज- पुत्रः असि” इति उक्तः झटिति एव पूर्वसंस्कारवशात् राज- पुत्राचारं एहीतवान्। एवं मन्दानाम् अपि प्रबोधाय उपदेश: देयः इति ॥१॥ आख्यायिकाऽन्तरमाह, पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि ॥ २ ॥ कश्चित् प्राचार्यः "विजने उपटेशं गृहाण" इति शिष्यम शास्त्र प्रसिद्धाऽऽख्यायिकासमूहप्रदर्शनमुखेन प्रधामपुरुषांचवेश जानसाधनानि दानों प्रदर्शनीयागीति चतुर्भाध्याय: पारम्य ते. राणपुवदिति ।-गण्डक्षपणनोति- अश्विनीमधमूलानो गण्ड पावास्त्रिनाडिकाः । अन्त्याः पौणोरगेन्द्रा पश्चैव यवना: नगुः ॥ सध्याराविदिवामागे गण्डयोगोडव: शियः । पात्मानं मातरं तात विनि:न्ति यथाक्रमम। सवां गजातानां परित्यागो विधीयते । तातनादर्शनं वाऽपि यावत पाण्मासिको भवेन ।' स्थादि ज्योतिषशास्त्र प्रसिद्ध: गण्डः जयः। सदाचारमावं-तस-परख, पाचार-पशुमारादिपम॥१॥ प्रसङ्गम पामघामात मुक्तिरिति प्रतिपादयितुम् आख्यायिकान्तरम् पतारयति -पाख्यायिकाऽन्तरमिति। श्रम विज्ञानभिक्षुः,- पर्जुमार्य श्री योग तत्वोपदेश ·[१४२] मारमतवृत्तिः। गुल्मान्तरितेन प्रादाय अटवों प्रविश्य उपदेशं दत्तवान् । पिशाचेन श्रुतं. तस्य अपि मुक्तिः प्रभूत्। प्रसङ्गेन अपि पात्मज्ञानात् मक्तिः इति वाक्यार्थः ॥ २॥ अव विशेषमाह,- आवृत्तिरसकटुपदेशात् ॥ ३ ॥ तीववैराग्याणां श्रुतिमात्रात मोक्षो भवतु । मन्दाना निरन्तरोपटेशात् पाहात्त: करणीया ॥ ३ ॥ पाख्यायिकाऽन्तरमाह,- पितापुत्रवत्, उभयोदृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ कश्चित् ब्राह्मण: दारिद्रात् गुर्विणों भायां तत्पिरहे निक्षिप्य प्रतिग्रहार्थ देशान्तरं गतः, बहुना कालेन ग्रहम् पागतः पुत्रं दृष्ट्वा न ज्ञातवान्, तन्माता भर्तारं पुत्रञ्च विज्ञा- पितवतो, तत: उभयोः अपि ज्ञानम् अभूत् । गुरुं विना सुहृदुपदेशात् अपि तत्वज्ञानं भवति इत्यर्थः ॥ ४ ॥ आख्यायिकाऽन्तरमाह.- श्येनवत् सुखदुःखी, त्यागवियोगाभ्याम् ॥ ५ ॥ केन अपि पुंसा श्येन शावकः प्राप्तः खण्ड गुड़ादिना पाहा. - क्रियमाणेऽपि समीप यम्य पिशाच विवेकज्ञानं नातम, एवमन्येषामपि भवे- दित्यर्थः" इति सूतात्पयं वर्णितवान् ॥ २ ॥ यदि मतदुपदेशात ज्ञानं न जायते, तदा उपदेशात्ति: बत्तव्या प्रत्येतदुप. पादयितुं सूवमवतारयति. पवेति ।-सुगमम ॥ ३॥ न चोपदेशाय गुरुरावश्यकः इत्यात, पितापुचवत इति सूवम् ।-उमयोः,-गुरु- शिष्ययो: । दृष्टत्वात-कृष्टावा। नाव ज्ञाने गुरुनियमः, किन्तु वान्नानामेष उपदेशः कार्यः, अधिकारिणय फलमाप्तव्यमिति भावः। तब दृष्टान्तः, पिता. पुचव ति। पन्धत गमम॥४॥ सांसारिशमुखं दुःखमिश्रितत्वात् हेयमित्याख्यायिकाऽन्तरमवतारयति, होना ·चतुर्थोऽध्यायः । [१४३] श्येनव बन्धः . रेण समानेन च पुष्टः कालेन यौवनम् अवाप। “कथम् अहम एनं दुःखिनं करोमि ?” इति पुंसा वने त्यत: त्यागात् सुखो. पुरुषवियोगात् दुःखी इति दुःखशबलत्वात् सखस्य इयमपि हेयम् इति ॥३॥ आख्यायिकाऽन्तरमार,- अहिनिलयनीवत् ॥ ६ ॥ निलयनौ-निर्मोकः। कश्चित् अहिः विवरहारे निर्मोकं व्यक्त्वा ममेदम्” इति धूनो पङ्कातं दृष्ट्वा शोचति, नेहात् च न सन्त्यक्तवान्। निर्मो कानुसारात् केन अपि पाहिण्डिकेन यहीतः। ममत्वस्नेहादयः न कर्तव्या इत्यर्थः ॥ ६॥ पाख्यायिकाऽन्तरमाह- छिन्नहस्तबहा ॥ ७॥ कश्चित् मुनिः भ्रातुः पाश्रमं प्रविश्य फलादिकम् प्राज- मात्रा अपि उक्तः, "स्तेयो त्वम्” इति । तेन उक्त, "प्रायश्चित्तं वद । भावा अपि उक्तं, “हम्तच्छेदात् अन्यत् प्रायश्तिं न अस्ति" इति । तन च राजे निवेद्य खहस्तो हार। बदिति।-तथा च सर्वोऽपि जन: सखवान् दुःखवांश दुःखमिश्रितसुखवानित्यर्थः । पुरुषवियोगादिति-दयालपोषक पुरुषवियोगादित्ययः ॥ ५॥ ममत्वज्ञांदरन व पपादयितुम आख्यायिकाऽन्तरमवतारयति-पाख्या- यिकाऽन्तरमिति। अब विज्ञानभितु: सूबामदमन्या व्याख्यातवान् ; तथा च, तद- व्याख्यान-“यथा पाँच: भौगों त्वचं परित्यगांत पनायासेन इय बुधा. तथैव मुमुक्षः प्रकति बहुकालोपमुक्ता गौणं हेयबुद्धा त्यजेदित्यर्थः । तदुत-कोण बमियो- बग:ति ॥ ६॥ निषि कर्म सधव नानुष्ठेयं, प्रमादकतेच तस्मिन् अवश्यं प्रायवित्तमाचरणीयम् इत्येतत प्रतिपादन परम पाख्यायिकाऽन्तरमवतारयति,किन्नेति ।-सुगमम । विज्ञान- भिस्त सूबमेदाग्य यथा व्यापष्ट यथा-"ताच त्यादिकं पुन: सोकुर्थात्

·(१४४]
सायसूत्रवृत्तिः।
-
छेदितौ। तस्मात् प्रकाये न कर्त्तव्यं, प्रमादकते च तनिष्कृतिः
अवश्यं कर्तव्या इति ॥ ७॥
आख्यायिकाऽन्तरमार,-
असाधनानुचिन्तनं बन्धाय, भरतवत् ॥८॥
भरतः नाम नृपः प्रत्यामनमोक्ष: अपि तत्क्षण प्रसूतां
हरिणीं दृष्ट्वा हरिणशावकं पुपोष। तं विहाय नान्यमना:
बभूव। मरणसमये तहतमना: प्राणान् तत्याज। तत्मात्
मुक्तिन प्रवाप । अनिष्टचिन्तनं न कार्यम् इत्यर्थः ॥८॥
बहुभिर्मेनकं न कुर्य्यात, इत्याह.-
बहुभिर्योगे विरोधो रागादिभिः, कुमारी-
शङ्गवत ॥६॥
बहुभिः कलहः अवश्यम्भावी, यथा कुमारीशङ्खानाम्
अन्योऽन्यं झणत्कारः परस्परसङ्घर्षात् ॥ ८ ॥
द्वाभ्यामपि न कुर्यात, इत्याह,-
हाभ्यामपि तथैव ॥ १० ॥
सङ्कथनादिदोषात् ॥ १०॥
-
प्रत्यवार, विचास्तवहा इति।-यथा छिन्नं तं पुनः कोऽपि नादते, तव एतत
व्यक्तं पुनमाभिमन्येत इत्यर्थः । पा.शब्दोऽप्य” इति ॥ ७॥
ग्विजय यदरखमाधान भवति, सचेत धर्माऽपि स्थान, तथापि तदचिन्तने
अनुष्ठाने वा चित्तस्य तत्परत्वं न विधेयं, यत: तत बन्धाय भवति इत्येतत् प्रतिपादयितुं
भरताख्यानमवतारयति-पाख्यायिकाऽन्तरमिति।।
मुमुक्षुणा बहुभिलक परिवर्तव्यमित्यपपादयितुम् पाख्यायिकान्तरमवतारयति,
बहुभिरिति ।-तथा च, यश कुमारोशावलयानां परस्परमात रमत्कारः,
नषा बहनां मेलने रागादिभिः परस्परं कमो भवेदर इति बहुभिमबम न
कुर्यात्
अगमम् ॥१०॥

·चतुर्थोऽध्यायः। [१४५] प्राख्यायिकाउन्सरमाड, - निराश: सुखो, पिङ्गलावत् ॥ ११ ॥ पिङ्गला नाम वेश्या रत्यर्थं भुजङ्गागमनप्रतीक्षणात् उबिदा दुःखम अनुभूतवतो। एकदा तु अत्यन्त दु:खनिर्विमा “पुन: न एवं करिष्यामि" इति निविस्सा बभूव । निराशा सुख स्वपिति ॥ ११॥ - ग्रहारम्भः दुःखाय, इत्याह- अनारम्भेऽपि परगृहे सुखी, सर्पवत् ॥१२॥ व्यताम ॥ १२॥ शास्त्रे व्याख्यानपरोपासम्भादिकम् प्रसारम् अस्ति, तत्परि. त्यजनीयम, इत्याह.- बहुशाम्बगुरूपासनेऽपि सारादानं, षट्पद- वत् ॥ १३ ॥ यथा भ्रमरः पुष्पं विहाय मधु समादत्ते. तहत् मोक्षार्थिना अविद्या त्याज्या इति ॥ १३॥ ति भैराध्यग्य सुखहेतुत्वे दृष्टान्तमवारयति सूने-माख्यायिकाहरमिति। पाशानिच्या दुखनिवत्तिरं मम्भाव्यते. मुखं त कत: माघमाभावात एच्यते-चित सत्त्व प्राधान्येन म्वाभाविक यन सुखम बाश्या पिस्सिं तिष्ठति.तटब पाशाविगमे नवनिक भवति, तेज:प्रतिबहमनीत्यवत: नजिव साधनातारा- पेक्षा, पतदेव फलत: मुखमित्यच्यते । ११॥ योगप्रतिबन्ध कत्वान पारम्भोऽपि भीगा न कर्तव्यः पन्च तदुपपत्तेः इत्येतत प्रतिपादममवताग्यनि- गृहारम्भ पति ॥ १९॥ शास्त्रेभ्य: गुरुभ्यः सार: एव गाय: इत्युपपाद सूबमवतारयति. शास्ते पति-पाच, त: मारमादयात अश्मय १५ काखमम" इति न्यायन शास्त्रेग्यो. ऽपि मार एव गाहाः, न परविजयाय अभिनिवेष्टव्यम: शिव गुणमिट जमदमाग पादरीयं, तुकासाविक गगडेषादि । पत एवो माये- सा-१३

·[१४]
सासूवत्तिः।
.
wr-
कस्य समाधि: भवति? इत्यवाह,-
दृषुकारवन्नेकचित्तस्य समाधिहानिः ॥१४॥
यथा पुषुकार: षौ गतमना: समीप गच्छन्तं राजानं न
बुद्धवान्, तथा एव एकाग्रमनस: न समाधिहानि: इति ॥१४॥
सत्त्वशुद्यर्थं न ब्रतादिभङ्गः कर्तव्यः, इत्याह-
व्रतनियमलनात् आनर्थक्यं, लोकवत् ॥ १५ ॥
यथा लोक बहुभिः कृतसमयलजुन्नं सर्वे परित्यजन्ति, तथा
व्रतादिलङ्घनात् वेदार्थवाद्यः भवति इति ॥ १५ ॥
तत्त्वज्ञानविस्मरणेन दुःखम्
अवश्यं भवति, इत्याह,
तविस्मरणेऽपि, भेकीवत् ॥ १६ ॥
कश्चित् नृपः मृगयां गतो वने सुन्दरी कन्यामपश्यत् ।
नामपृच्छत् “का त्वम् ?" इति । सा प्राह "राजदुहिताऽहम् ।
राजा प्राह "मां भजस्व"। सा प्राह "वाढ़, किन्तु समयं कुरु,
बया जलं मम न दर्शनीयम्" इति । "एवम् प्रस्तु” इति उक्त्वा
"सेमिदं शेयमिति यषितसरत।
मत कन्यमानेषु नैव जाममवाप्नुयात ॥” इति ॥ १३ ॥
समाधिसिडये कावता पादरपोया इत्येतदुपपादयतुं सूबमवतारयति,
बस्येति ।- एकोनं-
"तवमात्मन्यबरुडचितोमवेद किञ्चित पहिरन्तरं वा।
योषकारो नृपति वन्त इषौ गतात्मा न ददर्श पायें । सुगममन्यत । १४ ॥
वित्तापायं दर्शयन् सूबमवतारयति, सत्वेति । तथा च. पोलतानां
नियमाना-शौचादौना, सामात-पननुष्ठानात, भामर्थक्यं -नष्फल्यं, तत्वज्ञान-
मामा पति शेष;। बोगपदिति-लाके यथा तानां नियमानां-ममयानां लाने
नकारिन म त्यजन्ति, एवम पोकतवनियमा गुनगुष्ठायो तत्त्वज्ञानसामग्रमा
तो भवति ॥ १५॥

·चतुर्थोऽध्यायः ।
1१४०]
तस्याः पाणिं जग्राह। एवं गते काले क्रोड़या प्रायासिता
"कुत्र अलम "पति राजामं पप्रच्छ। राजा अपि सम्भ्रमात ममयं
विस्मृत्य जलम् प्रदर्शयत्। मा च भेकराजहिता जलस्पात
भेको बभूव। राजा श्रपि जालादिना ताम अन्विथ अप्राप्य
बहुदुःखम् अनुबभूव। तस्मात् तत्त्वाभ्यासविच्छेदो न का
कार्य
इति ॥१६॥
पाख्यायिकाऽन्तरमाह,-
नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यः परामर्शाते,
विरोचनवत् ॥ १७॥
न श्रवणमावात् मुक्तिः, किन्तु मननात एव । यथा इन्द्र
विरोचनी तत्त्वज्ञानाय ब्रह्मलोक गती, ब्रह्मणा च उपदिष्टौ ।
विरोचनः तत्त्वज्ञानश्रवगात् स्वगृहम पागतः न मननाटि
कृतवान्, अतः न अमुच्यत। इन्द्रस्तु ब्रह्माणम् पाराधयन्
बहुकालं मननम् अकरोत् ॥ १७ ॥
इन्द्रस्य किं वृत्तम ? इत्यवाह,-
दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य ॥ १८ ॥
तयोः मध्ये इन्द्रस्य बोधो दृष्टः । बहुकालाभ्यासेन ब्रह्म-
प्रसादनात् मनननिदिध्यासनसाक्षात्कारात् मिहिः इति ॥ १८॥
तत्त्वज्ञानं न विश्वव्यमित्युपपादयनार, तत्त्वज्ञानेति।-सुगमम । १५॥
मोपदेशकणमावेश तक यता. पपि त ममनानुष्ठे यम इत्युपपादयितं मन.
मवतारयति-पायायिकेति। पराम:-गुरुपाक्य तात्पर्यनर्णयको विचारः, सं
बिना उपदेशवाक्य श्रवणेऽपि तस्वसाक्षात्कागेन भवति। प्रजापतरुपदेशश्रवणेऽपि
इन्ट्र-गिरोचयामध्ये विषय परामभावन धान्य नियमित विन्यर्थः ॥ १७॥
परामर्शत् तत्वमाचात्कार प्रत्यव दृष्टान्त दयितुं सूकमवतारयति-इन्द
रोति। तयोः -चन्द्र-
विनयो:, मध्ये इति शेषः । दृष्टः, काक यभावः इति
शेषः।
सुगममन्यत् ॥ १८॥

·[१४] मासासूत्रवृत्तिः । - ज्ञानप्राप्तिश्च कथम ? इत्यवाह, प्रगतिब्रह्मचर्योपसर्पयानि कृत्वा सिद्धिबहु- कालात्, तहत् ॥ १६ ॥ अप्रणतस्य अब्रह्मचारिणोऽनधिकारः। तहत्-न्द्रवत् । यथा ब्रह्माऽऽराधनेन इन्द्रेण ज्ञान प्राप्तं, तथा गुराधनेन अन्येन अपि ॥ १९॥ किं कालटेनियमात् मुक्ति:, तथा च चिरक्षिप्रभावो न स्यात् ? इत्यवाह- न कालनियमः, वामदेववत् ॥२०॥ पाराधनार्थ कालनियमः, न मोक्षार्थ, वामदेवस्य तत्त्व- जानात् क्षिप्रं मुक्तिदर्शनात् ॥ २० ॥ जात हि ध्यायेत. न च श्रात्मा केनापि दृष्टः । दृष्टः चेत् किं ध्यानन ? त्यत पाह,- अध्यस्तरूपोपासनात् पारम्पर्येण, यज्ञोपास- कानामिव ॥ २१ ॥ - -- ज्ञानप्राप्तुपायं प्रकटयितुं सूबममतारयति-ज्ञानप्राप्तिमिति। सूबतात्यय्य मारु, प्रसस्ता-तथा च. तत्त्वज्ञानार्थिना पाचार्य प्रतिपरे ब्रह्मचारिण च भाग्यम; अन्यथा तत्वज्ञानानुदया। सुगममन्यत् ॥ १९॥ मुत: खरूपं कारखपनि यहाग प्रकटायतुं सूबमवतारपति, किमिति ।- यदि कालनियमात देवनियमा मुक्ति: बात. तदा कति चिय, काचिन खि मोचो भवतीति विज्ञान्त: नादिति भारः। मोनोपयोगिवाक्ष कचित् शुर: कालनियमः कथं नई सरच्छते। मत पार, बारापनार्थमिति-ता पित्तये नियतवागधनादः बालनियमः सन्भवति, न तु तब साक्षात मुत्रौ प. बोगित्वम् इति ध्येयम । २०॥ अात्मध्या-विधी चसम्भावनापानापम पप्रामाण्यं शरमानानां मतं निरसित ·चतुर्थोऽध्यायः। [१४८] धर्मश केन दृष्टः । तथापि धर्मलाभाय यज्ञोपासनं, पार. म्पर्येण टेवतोद्देशन विस्त्यागात् । प्रत्रापि गुरुणा यत् अध्यस्तं रूपं, तत्स्वरूपोपासनात् पारम्पयंण तद्रूपं प्रकाशते । समानवस्तुचिन्तायां समानानुस्मरणम्। तथा च- "सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिवीजस्य बोधकाः । प्रती नातिप्रसङ्गोऽस्ति खनादौ भावनाबलात् ॥ २१ ॥ ब्रह्मादिलोकन्नाभात् कतकत्यस्य किम अात्मज्ञानेन ? इत्यवाह- इतरलाभेऽप्यात्तिः पञ्चाग्नियोगतः, जन्म- श्रुतेः ॥ २२ ॥ अग्निहोत्रादिना ब्रह्मलोक प्राप्तिः, कर्मजस क्षौयते इति - सूदममतारयति, जाते होति।-यथा पट्टष्ट स्थापि धर्मश्च लामाय यजोपासनं. तथा प्रतिवियितत्व न पायचीतापि पात्मनोऽपरोक्षानुभूतये तमाम शास्त्र. विकतन्यमेवा नातः ध्यानादिबोधविधीनाम मामाखम। वृत्तौ यज्ञोपा- समय तदनुष्ठानपरम । कई तदनुष्ठानम? सत्यपेक्षायामा, पारम्पय्यति।- पारम्पय्यमव-शास्त्रबोधितेतिकर्तव्यतापं विजयम। कनेकिम पत्थत पात, अापीति ।-अध्यस्तम-उपदेशवाक्याटिना मसिनारोपितम्। अब तत्महशीपा. सनात ति पाठो मात:."तरखरूपोपासनानन्ययमैव पाठः सङ्गतः । उपासनमव ध्यानात्मकं विजयम। समावस्तुपसायाम इति -अब परोपवेनापरीक्षण विनाधर्महयेन उपस्तित्वात एकस्यापि पात्मनः खजिन् साम्यं कथित माम. नौयमा स्मृतिमा-संस्कारस्य इत्य:। बाधवा:,-बोधमा रत्यर्थः। तथा सहा वस्तुजानम अष्टविशेषः चिन्ता पवमाथा: पाया: मृति हेतुभूत संस्कारा- बाम उहांधकाः भवनिति शोका: । २१ । मनु मोचभूततत्त्वज्ञानेनाल, ब्रह्मलोखामेनापि यतासम्भवान! ति घडा निराक मूवमवतारयति-ब्रह्मादीति । सामे-मोमिनब्रह्म पोकादि कपकारः। पतिः, मंसार ति शेषः । तब प्रमाणकाक्षायामा, पचानोति। -पचानियागतः -- पञ्चाग्न्युपामना। जन्मश्नुतरिति-मं मानवम् ·[...] मानवकृत्ति। - पुनरावृत्ती जन्मश्रुतिः,-"तय थेह कमजितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुव पुण्यजितो लोकः क्षीयते” इति [ छान्दो० उप. ८ अध्या० १ खण्ड । मन्त्रः ], "न कर्मणा न प्रजया धनेन, त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः" इति [महा. नार. १०५] ॥२२॥ विरक्तस्य किं स्वरूपम् । इत्यत्राह.- विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं, हंसक्षीर- वत् ॥ २३ ॥ यद्यपि सर्वेषां हेयहानम् उपादेयोपादान,तथाऽपि प्रकरण- विशेषात् हेय: मंसारः, उपादेयो मोक्ष: इति द्रष्टव्यम् ॥ २९॥ अत्र युक्तिमाह,- लधातिशययोगात्, तहत् ॥ २४ ॥ हंसवत्, हमस्य एव अतिशयशक्तिः, येन मिश्रितम् अपि क्षौरं पिबति, जलं त्यजति । तथा लब्धातिशयस्य पुंसः संसारः हेयः, उपादेयो मोक्ष: इति ॥ २४ ॥ आवतं नाबर्तन्ते' [छान्दो. ७५० ४ अध्या० १५ खगड • ६ मन्च: ] इति श्रुती सममिति विशेषणात मानवारे जन्मोतरिति भावः । सगममन्यत् । २२ ॥ तस तत्त्वज्ञान विरतस्यैव पति चितम ; दानौं तस्यैव स्वरूपं प्रतिप सवमवतारयति-विरक्तस्वति। यहान-प्रय:वारत्याग: रत्ययः । उपादेयोपादान- साक्षरूपयरः उपादानमित्यर्थः । मन जोगमावस्य हेयानम सपादयोपादानं माधारणमिति, तेग विरत न किसन लक्षण्यं प्रतिपाद्यते इति पते- यदापौति। विहान्तमा, तपाऽपौति।-प्रकर विशेषात-प्रेयःश्रेयसोः प्रकरणात ध्यय: ॥ २३॥ सूबो दौरदृष्टान्त विशदयितुं सूबान्तरमवतारयनार- तात् ति पदं व्यापट-सवदिति। बब्धानिमयख-विरक्तख युत्युसन्यासेन अति। पः।२४॥

·चतुर्थोऽध्याय: । [१५१] . सरागस्यापि मुक्तिः भविष्यति, इत्यवाह,- न कामचारित्वं रागोपहते, शुकवत् ॥ २५॥ रागीपहतस्य कामचारित्वमेव नास्ति. किं पुन: मुक्ति: ? इति । यथा व्यामस्य मरागस्य न गुक्तिः इति । तत्सुतम्य शुकस्य वीतरागत्वात् मुक्ति: भूता, एवम् ॥ २५ ॥ बन्धः कथम ? इत्यत्राह,- गुणयोगात् बन्धः, शुकवत् ॥ २६ ॥ यथा शुकः पक्षो गुणयोगात् बन्धन प्राप्नोति, तथा गुण- योगात पुमान अपि बन्धम् अानोति ॥ २६ ॥ भोगादेव वैराग्यं कालवशात् भविष्यति. किं जानेन ? - इत्यत्राह,- - न भोगाद्रागशान्तिः, मुनिवत् ॥ २७ ॥ न मुनेः अपि भोगात् रागशान्तिः, किं पुनः भन्यस्य ? यथा कखसोभरिप्रभृतयः ॥ २७ ॥ विर्षायगां कथं वैराग्यं भविष्यति ? इत्यवाह, दोषदर्शनाटुभयोः ॥ २८॥ सत्यपि रागे भवन मोक्ष, का चति: इति भान्तिनिराकरणय सूबमा तारयति-मरागम्यति। दृष्टान्तं विशीकरोति-यति ॥ २५ ॥ बन्धकारस्वरूपनिरूपणाय सूबा बतायत-बन्ध ति। सूबे गुणशब्द: विष्टः, तथा लि. या मधुरभाषादिगुपयोगात शुकपची बध्यते, एवं सखरमसम-पात्मवा. गुपयोगात् भोवोऽपि बश्वमाप्राति ॥ २६ ॥ वैराग्यहारनिरूपण सूचममतारयति-भोगाईवेति । किं जानेमेति- अव ज्ञानपट विषयदोषदर्शनपरम। मुनिवत् इति दृष्टान्तं विशदयितुमान मुरिति । २७॥ कारणाभासप्रतिषेधान तरं सम्प्रति बैराग्यस कारण स्वरुपं प्रदयितुं मूवमवतार.

·[१२] मासयमूत्रत्तिः। उभयोः पात्मनः विषयस्य च । पात्मन: दोषः सात् नरकपात: गर्भवासादिका विषयदोषः परिणतिविरसत्वादिः उपदेशानधिकारिणं पुरुषमाह- न मलिनचेतस्युपदेशवीजप्ररोहः, अजवत् ॥२६ ॥ यथा. संस्कृते क्षेत्रे न वौजारोहः, तथा रागादिलिन. चेतसि न उपर्टशवीजप्ररोहः । अजवत् पति-अजनानि नृपे भाऱ्यांशोकाः यथा वसिष्ठेन उपदेशः दत्त: न स्थिरी- बभूव रागाटिमलिने चेतसि न प्राभासज्ञानमपोत्याह,- नाभासमात्रमपि, मलिनदर्पगावत् ॥ ३० ॥ यथा मलिने टर्पणे मुखाभासमपि न प्रतिभाति, तथा ধানমনিবিলিনৰান प्रधानकायम् बभव ॥ २८ ॥ - प्रात्मनः प्रात्म. ज्ञानम् ॥१०॥ ननु महान् एव कारणरूपत्वात् आत्मा अस्तु ? इत्यवाह,- यति-विषयिणामिति । सूबे उभारत पटं व्याप्टे-उपयोति ॥ २८ ॥ कंपति उपदेश: कन्यः : इति प्रतिपादनाय सूचमवतारयति-उपदेशेति । पवन ति दृष्टान्त विपदयात्रा पणनावौति ।-मायांशोकात इति- बियपतितपारिजातमा लामम्पति मृतायामिन्दुमन्यं शोकात पजे ति भावः । अमिष्ठेनेय शिष्यहारणेति पदं योगनीयं, रघुशे तथा दर्शनात ॥ २९ ॥ तको रागमाखनवे ज्ञानीत्यत्ययोग्यत्वं दयि सूबमवताग्यनि-रागादौति । हटान्तं विशदयति-यति। प्रधानप्रतिविम्बितवादित-प्रधाने-बुधाममा परिणते, प्रतिविम्बितत्वात-पिदामामपणावस्थितत्वात। प्रधानबाय-बुद्धिरूपेण परिणत प्रधानस त्तिरियर्थः। अत्म ज्ञानम-मात्मविषयको बुद्धिमत्तरित्यर्थः । सवा १, बुधात्मना परिणत प्रधान रागाापरतत्वेन मबिनय यथावत खापात्मप्रतिविम्वयासामर्थ्यम इति तात्पर्यम् ।। मान: पात्मत्वमन्तु इति शहां निराक सूब ममतारयति मन्विति। यथा ·चतर्थोऽध्याय:। [१५] - न तज्जस्यापि तद्रूपता, पङ्कजादिवत् ॥३१॥ न कार्यमेव कारण,भेटात्। न हि पङ्गजः एव पङ्गः ॥३१॥ अणिमादिविभूतिसिहयापि न कृतकृत्यता, इत्याह,- न भूतियोगे कृतकृत्यता, उपास्यसिद्धिवत् उपास्यसिद्धिवत् ॥ ३२॥ यथा गुरूपामनया तत्त्वज्ञानेन सिंहस्य अनावृत्त: कत- कात्यता, तथा न भूतियोगेन, पुनरावृत्तेः। उपास्यासहिवत् प्रति वोप्सा अध्यायपरिसमाप्तौ ॥२॥ शांत कापलमासा वचनसूबनगो आख्यायिकाऽध्याय चतुर्थः ॥ ४ ॥ पति? एजाज्जातस्यापि कचित न पतरूपता. तथा प्रतिमन्यापि न संसाररूपत्वम तथा च, कायंकारय भेदाभेट एव साजधानामभिमत: ॥ ३१ । आमादावांतपर्यन्त त्वमेव पुरुषार्यानहाया: पस्तु, किमत:परे मोक्षेप इत्याशा मिग मूवमवतारयांत-पषिमादौति। सिस्य-मुनि प्रातस्य । भतियोगेन-पषिमादो श्वथ्य योगेन, तथा पषिमादिसिद्धीनां यात्वात नाभिनं पुरुषस्य यता बादल भाव: ॥ १२॥ अति कापिलमाडामवचममूनिटीकायाम पमलााख्यायाम आख्यायिकाऽध्यायचतुर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः । माख्यायिकाऽनन्तरं परपक्षनिरासार्थ पञ्चमाध्यायारम्भः । मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात् फलदर्शनात् श्रुतितश्चेति ॥ १॥ कृतेऽपि मङ्गले ग्रन्थापरिममाप्तः अक्कतेऽपि समाप्तः कि मङ्गलेन ? पति यः उक्त, तत् अमेन निरस्तम् ॥ १॥ पूर्वमिहम ईश्वरामत्त्वम् इदानी न्यायेनाह,- नेश्वराधिष्ठिते फलसम्पत्तिः, कर्मणा तत्- सिद्धेः ॥२॥ पारम्भस वे सूबकता पयासब्दीपन्यास: कता, सच मगलाय ति मूचितम । तदेतत यथादौ मालाचरणमफनामति माचरणीयम् in मन्वानानां मतं निराक मुबमा, मजलांता-सूत्र प्रयत शिष्ट पदम-साधमत्वांश भ्रमरहित- पुरुषपरम तथा च,येषाम माधना धौ: न कदाऽपि व्यभिचतित एका शिक्षा इति यम। बिटाचारदर्शनादव मङ्गलस्य यन्यादौ तस्य सफलत्वम् अनुमेयम् अति सूपयवाह, पाखदर्शनादिति ।-फलदर्शनं-सफलत्वानुमानम । तम फलवे प्रमाणातर सूपयार,अतित इति।-श्रुति:-बंद:, शिशवारानुमितमालनिष्ठेष्ट. साधनताबोधववेद ति भावः । मालस्य यन्य दमौसिसमाप्तफलं प्रांत म सम्भवति कारणत्वम, उभयती व्यभिचारात ति पूर्वपक्षं प्रकटयनाइ गो. कात. ऽपौति ।-तपाच, सत्यपि माल बहुषु पुसकेषु समाप्तिरूपफसादर्भनेनान्वययभि- मतमामावि पन्य निर्विघ्न परिसमातिदमन व्यतिरेवव्यभि- चाराशनमालाचा समाप्तिफलकम नियादी अब-शब्दोवादानेम कसं मारलं निराकमेवेति पूर्वपक्षिणामाशयः। पग-सूबोधय:, गिरमिति। अवाय. मान्यः, -पायकस्य कल्पनेन अन्वय व्यभिचागका निराकरणया, नन्माननीय. माबकल्पनेन व्यतिरेक व्यभिचाराचा परिहरपौया प्रतिभावः।१॥ ईराखिद्धिः पू० बिता, दानों युतिभिस्तदन्यवस्थापनाय सूबसवतारयति- . रा.

·पक्षमीऽध्यायः।
[१)
अस्ति;
यदि ईखरः स्वतन्त्रः कर्ता, कर्मणा विनाऽपि कुर्यात् ?
अथ कर्ममहकारी कुरुते, कर्मैव प्रस्तु. किम ईश्वरेण ?
न च सहकारी प्रधानशक्तिं बाधते, स्वातन्त्राविघातात् ।
किच स्वार्थ पराभ्यां प्रवत्तिः दृष्टा, न च ईखरस्य स्वार्थम्
पगर्थवे कारुणिकस्य दुःखमयसृष्ध्यनुपपत्तिः ।
'च परार्थप्रवृत्तिः, परोपकाराटिनाऽपि स्वार्थलाभात् प्रवृत्तेः;
तस्मात् कर्मैव जगत्कारणम् अस्तु ? ॥ २ ॥
एतशयति,-
खोपकारादधिष्ठानं, लोकवत् ॥ ३ ॥
न च नित्यस्य खोपकार: सम्भवति ॥३॥
खोपकारः एव भविष्यति, इत्यत्राह,-
लौकिकेश्वरवदितरथा ॥ ४ ॥
असर्वत्र प्रत्यर्थः ॥ ४ ॥
पूर्वसमिति। खतन्त्रः,-पदृष्टनिरपेक्षः इत्यर्थः। कुय्यांत. पित्यादिकमिति शेषः ।
कमेव य एकारण ईशरव्याच्दः । पस्तु. कारमिति शेषः। कर्मण:
मस्कारिवालीकारे प्रकृते: काहानि: स्यात् ! संत प्रतिपादयतमा, न चौत।-
तथा च.नौवादृष्टानाम ईश्वरसहकारित्वाडोर तय स्वातन्त्र व्याजन्यत, पानिर-
पेक्षवत्रीत्वस्यैव स्वातन्त्रव्यवहारप्रयोगकत्वादिति भावः । मनु कर्मसहकारित्वेऽपि
मेश्ररम्य
खासबाहानि:, सिसालकाथ्यांककूलनानेच्छामय व त्वमेव ईश्वरस
स्वातन्त्राम पस्त, तेमेव प्रतनिर्वाहात? इत्यत: दोषान्तरम ईशसि पवतार.
यति-किचेति । ईशरस्य वाजीकारे तस्य ईश्वरत्वमेव जीववत न सिध्येत
रया-नचेति।
परा मत्तिराप खाधमतरण समानुपपत्रा यार,
चेति ।-खार्थ लाभादिति-मलाष सुखादिरूपस्वार्थलाभादित्यर्थः ॥ २ ॥
ईश्वरस्य स्वार्थमन्वमेव द्योतय सूत्रमवतारयति, तदिति ।-नियस्य सवंगति
मत: खोपकार: बोबम बमुचित इति भावः । खोपारादिति फल तो पचमौ॥३॥
करमनुचित: ! रति प्रतिपादाय मधमवतारयति-खोपकार एवेति । तरपा
-खोपकारौकार, वौकिकै चरवत, अनाप्त कामलापत्तिरितिशषः ॥ ४ ॥

·१५३]] मानसूत्रवृत्तिः। -- - दूषणान्सरमा पारिभाषिको वा ॥ ५ ॥ प्रततिच्छायाऽऽपत्ता तत्कत्वात् प्रात्मा एव कर्ता इति तस्य खरमंत्रा ति परिभाषा ति॥५॥ हेत्वन्तरमाड,- न रागाहते तत्सिद्धिः, प्रतिनियतकारणत्वात् ॥६॥ पविनामावस्य कारणत्वव्यभिचारे मत अनाखामः । रागच प्रतिनिमित्तम् इति, तं विना कथं जगविर्माहत्वम् ? न च मुक्ताव्य राग: अस्ति ॥।॥ रागः एव भविष्यति. इत्यवाह- तद्योगेऽपि न नित्यमुक्तः ॥ ७ ॥ सद्योगेऽपि-रागयोगेऽपि ॥ ७॥ प्रधानशक्तियोगात कत्तृत्वं भविष्यति, इत्यत्राह, - + लौकिकेश्वरवलक्षण्ये पारिभाषिक एस ईवगे भात ? इत्याशडां निक मबमबहाण्यांत-दूषणानरमिति । सूवे बा-कार: एवायंकः । फालतमाह- प्रतिछायाच्या ति॥५॥ कथं पारिभाषिक: ? ति प्रकटघि नूपमवतारयति-हेवामिति । अविना- भावस्येति-बायांतिमाकलणे कायाधिकरण नेयायेन वर्तमानम्य इति भावः । तथा च, 'म विना भावी येन' इति व्यक्षिापौरिणा मिडम पविनामावति पदमपय द्रव्यम। ज्वायमाशय:.-- रागात ऋो कनवनिहित, कृतिरागयोः कार्यकारणभावात. पचास्त राग पर पामेश्वरख जगमष्टो कारणम । ति शानिरापरणय मबमवारयति-राग बेति। मवे सयोगे रति पटं व्यापटे, रागयोगे पति-पपिस्व: स्यादिति पदं प्रौयम तथा, रागयोगे पडोलते ईरोन नित्यमुत: स्वादिति स्वार्थ:।। नन्यस्त प्रयामशक्तियोगात् ईसरस्थ त्वम् प्रत्याशानिराकरणसूबमवतार.

·पसमोऽध्यायः । [१५० प्रधानशक्तियोगाचेत् सङ्गापत्तिः ॥८॥ "प्रसङ्गो ह्ययं पुरुषः" विह. उप० ४ अध्या० ॥ ब्रा० १५ मन्त्र: पति तहिंगोधापत्तिः ॥८॥ न प्रधानसङ्गः, किन्तु प्रधानसत्तामात्रेण कर्तृत्वं भविष्यति इत्यवाह,- सत्तामात्राचेत्, सर्वेश्वर्यम् ॥ ६ ॥ सर्वात्मन: प्रति प्रधानसत्तायाः अविशेषात् सर्वात्मनाम् ईखरत्वम ॥५॥ ईवरसाधनानि मन्ति । तत कथम् ? इत्यवाह- प्रमाणाभावान्न तसिद्धिः ॥ १० ॥ प्रत्यक्षपमाणाभावात् ॥ १० ॥ अनुमानं भविष्यति इत्यवाह.- सम्बन्धाभावान्नानुमानम् ॥ ११ ॥ प्रत्यक्षपूर्वकत्वात व्याप्तः, तदभावात् कुतः सम्बन्धग्रहः । न - - च असाधारगास्य सम्बन्धग्रहः ॥ ११ ॥ - यति-प्रधानति। अस्तु मजापत्तिः, का क्षति: ? त्यस पार. अमली ह्यथमिति। तथा च, प्रधामनिष्ठा या बसंशतिः, तद्योगात यदि ईश्वरस्य कत्ततित्वम बङ्गो क्रियेत, तदा प्रधानेन सह तस्य सः प्रसज्येत ; स च पनिटः, “सङ्गो द्ययं पुरुषः" इति श्रुतिविरोधादिति भावः ॥ ८॥ मनु मा भवतु प्रधानमन:, किन्तु प्रधानशक्तिमानमेव ईश्वरस्य कर्तवे प्रयोगक मस्तु इत्याशशां निराक सूवमवतारयति-न प्रधानेति। मध्यम-अविशेषात् सर्वेषामेव नौगमनाम ऐश्वयम-ईश्वरत्व पसन्येस इति शेषः ॥ ९ ॥ ईश्वरसिद्धी प्रमाणाधपि दुरुपपादनीयानि इति दर्शयितुं सूबमवतारयत्ति, ईश्वरेता-साधनानि-प्रमाणानि । गममन्यत. १०॥ ईश्वरसिहौषनुमानमपिन सम्भवतीति दर्शयितुं सूबमवतारवति-पगुमानमिति। प्रत्यधपूर्वकत्वात-साध्य हेत्वोः साचारादिदर्शनरूप प्रत्यचोपनीय चत्वादित्यर्थः । सह- सा--१४ ·१५.] साडसूत्रवृत्तिः। शाब्दं प्रमाणं भविष्यात प्रत्यवाह,- श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य ॥ १२ ॥ “प्रधानात् जगत् उत्पद्यते इति श्रुति: पस्ति। तस्मात् ईखरसाधकप्रमाणानि प्राभासानि ॥ १२ ॥ अविद्यायोगात् पात्मन: कर्तृत्वम् इति केचित्। तत्र माह- - नाविद्याशक्तियोगो निःसङ्गस्य ॥ १३ ॥ व्यताम् ॥ १३॥ दूषणान्तरमाह- तट्योगे तत्सिद्धावन्योऽन्याश्रयत्वम् ॥ १४ ॥ अविद्यया विना न मुष्टिः, सध्या विना न अविद्या, इति अन्योऽन्याश्रयत्वम् ॥ १४ ॥ अनादित्वात् वौजागुरवत् न अन्योऽन्याश्रयत्वम् इति पाह- न वौजामुरवत्, सादिसंसारश्रुतेः ॥ १५ ॥ . - भावात-ताशमाचारदर्शनाभावान कल: .-कभात प्रमाणात ? सम्बन्ध:, व्याप्तिया पसाधारण-महानाविषयस्य ॥ ११ ॥ माऽस्तु पनमा, शब्द एव प्रमालमत! प्रत्याशा निराकर सूबमवतार- यति, भानामति ।-श्रुतिर्जगता नेश्वरवायत्वस्य प्रतिपादिशा बत्तंते, प्रत्युत "चनामे काम इत्यादिधानकाय व म्यैव माधिका पनि न्याशयः ॥ १२ ॥ परिपायनियोगात ईश्वरस्य कत्तत्वम इति केषाधित मतं, तषणाय सूवमय. शारयति-पविद्यायोगाहिति ॥ १५॥ परिणालियोगादसकस्य पात्मनः पत्तत्वाभ्युपगमे दोषात दर्शवित सूत्र मव. जारयति-दूषणान्तमिति। पोऽन्याय चत्वं, कर्तवमिको पविद्यायोगादिति ८ आवः॥१४॥ नागे अन्योऽन्यायः दीपावर: बोजाहरवत, पविद्यायोग कवियोरमादित्वान .

·पचमोऽध्यायः ।
[१५]
भवेत् एवं. यदि अनादिः संमारः। किन्तु मादि: संसारः ।
श्रुतिश्च-"विश्ख तश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विखतोबाहुरुत विश्व-
तस्यात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पतवैद्यावामी जनयन् देव
एकः ॥ इति [शक्ल यजु• १० अध्या० १८ क )। तस्मात्
प्रलये प्रवाहविच्छेदः इति ॥१५॥
अविद्यास्वरूपमाह,-
विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसङ्गः ॥ १६ ॥
विद्यात: अन्यत्वे-ब्रह्मणोऽपि विद्यातोऽन्यत्वे अविद्यात्वं
ततव बह्मत्वबाधः इति ॥१५॥
स्यात,
रूप.
इतौमामाण्डां निराक नमवतारयति, अनादित्वादिति ।-मंसारम्य प्रमादित
नात्मिान्त; किन्तु तस्य माहि त्वमेव इति भावः । तत्मादित्वे प्रमाणभूतां अतिम्
उपन्यति, श्रुतियति ।-नन्वयम इयमेव श्रुति: ईश्वरस्य जगत्का तत्व प्रमाणं भविष्यति
इति स्ववचीयावात एक आपतित इति चंद्र, यस्याः श्रुतेः समाष्टमदामना परि-
पता कतरेव विशुद्धमत्त्वप्रधानतया टेवपटवाच्या प्रत्ययांगौकारात।.'बाहुण्याम'
इति पदं शुभाशुभकमको प्रतिपादयति । 'पत' तिपट-माधरित्यर्थक, तानि च
साधनानि सत्त्वरजस्तमामि एव । प्रथम 'शब्दम्य 'धमति' इत्यनेनान्वय:, हितोय-
''शब्दस्य च जनयन' इत्यनेनान्वयः; तथा च, ममष्टिजौवोपाधिसमरसत्वरपेण
परिणता सत्त्वप्राधान्येन द्योतनात्मिका प्रकृतिः सृज्य मानवाणिनियशुभाशुभकर्म
बाहुभ्यां संधति-सट्य नुकूल वैषम्यरूपं शङ्ख वादयति इत्यर्थः । तदनन्तर विक्षोभाम:
सत्त्वरणसमोभिः साधन: मेव द्यावाभूमो जनयन्ती. सृष्टिं प्रमारयति ति शेषः ।
तवान-प्रवाहम्य साहित्वादेव। प्रलये-मालय य: ॥ १५ ॥
प्रसन्न विद्याया ब्रह्माभिन्नत्व वाट दूधयि सम्वरूप प्रदर्शन मृतावकारयति-
पषिद्यास्वरूपमिति। विद्यास:.-ज्ञानम्वरूपादब्रह्मणः. अपि अव द्याया: भिन्नत्वे
भदप्रतियोगित्वानुयोगित्वरूपवस्तुपरिच्छे ढापति: इति सूत्रतात्पर्य म। तो विद्यातो.
इयत्वे सहि सूश:.-ब्रह्माणोऽपि विद्यासोऽन्यत्वे सन्चक: इति प्रदश्यं तव दोष दर्शयति,
विद्यात्वं स्वादिति। -तथा च, ब्रह्म एव विवाभिवरूपाविद्यात्मकं स्थापित पमिन
पचे दोष इत्याशयः। पस्तु तथैवेत्यस पार-तारेति ॥ १९॥

·१०] मालामूत्रवृत्तिः। युक्त्यन्तरमाह,- अबाधे नैष्फल्यम् ॥ १७॥ यदि विद्यया विद्या न बाध्यते, विद्या एव ने भविष्यति इति ॥ १०॥ बाध्यते एव इत्यवाह,- विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम् ॥ १८ ॥ जगतोऽपि अविद्यात्वम ॥१८॥ अस्तु जगतोऽपि अविद्यात्वम ? इत्यनाह,- तद्रूपत्वे सादित्वम् ॥ १६ ॥ अनादिः इयम् अविद्या । जगत: तद्रूपत्वे अविद्याया: सादित्वम् ॥ १९॥ न कर्मण: जगत्कारणत्वं, खभावात् एव जगत् उत्पद्यते ? इत्यवाह.. न धर्मापलापः, प्रकृतिकायवैचिल्यात् ॥ २० ॥ प्रवतः नित्यत्वात् स्वभावस्य एकत्वात धर्माभावात विचित्र- - -- विद्या भावाया अबाधी वाशे का? पाये निराकरण सूवमवतारयति, युनयन्तरमिता- भविष्यति, फलायति शेषः। तथा च, विद्याया:पल्यमेव अधिन पक्षे दोष इति सेयम ॥ १७ ॥ अन्त्यं निरा सूवममतारयति, वाध्यते इति ।-विद्याया व जगतोऽपि बाम: स्यादियः; सपा सत्तया जगत: प्रतीति: अनुपपत्रा साविति भावः ॥१८॥ पस्तु जगतोऽपि बाध्यत्वं, का पति:: सत्यत: सूबमवतारयति-अस्विति । तटूपत्वे-जगतो बाध्यत्वे रस्यर्थ:: तषा, बाध्यत्वं नाम-मतियोगित्वं, तच्चत विद्याकार्यस्य जगतः, तदा विधामा पप तथात्वं सीकरणीयम्। अस्तु । क्षति: ? ति चेत, ध्वंसप्रतियोगिम: भावस्य अगादित्वानुपपत्त: अविद्याथा: अनादित्व. प्रसाद न्यान्येत तिन तथा भवहिरजौकम उचितमिति भावः ॥ १९ ॥ स्वभावादेव जगदुत्पयते इति नास्तिवमत निराशत्तुं सूबममतारयति, नकर्म ·पञ्चमोऽध्यायः। [११] कार्यानुत्पत्तिः, तस्मात् धर्मभेदने कार्यवैचिनाम् ; न धर्मापलापः ॥२०॥ धर्मसिही प्रमाणमाइ,- श्रुतिसिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः ॥ २१ ॥ श्रुतौति शाब्दं प्रमाणं दर्शितं, लिङ्गेति अनुमानम्, पादिशब्दात योगिप्रत्यक्षदर्शितम, एभिः धर्ममिहिः ॥ २१ ॥ यदि देशकालयोः न कारणत्वं, कथं काश्मोरे कुखुमं, वसन्ते चूतमुकुलोत्पत्तिः ? इत्याह,- न नियमः, प्रमाणान्तरावकाशात् ॥ २२ ॥ न अष्टम् एव कारणम् इति नियमः ; किन्तु अष्टं सह- कारिकारणम, अन्वेषाम् अपि कारणत्वं, प्रमाणसद्भावात् ॥२२॥ दुःखमयसंसारदर्शनात् दुरितादृष्टम् एव अस्तु ? इत्यत्र पाह,- उभयत्राप्येवम् ॥ २३ ॥ सुखस्यापि दर्शनात् शुभादृष्टम् एव अस्तु ॥ २३ ॥ दुःखाभावे सुखाभिमानात् तत्र अदृष्ट शब्दः मुख्यः, सुख- कारण गौणः, इत्यत्राह,- इति।-कर्म:,-धर्माधर्मरूपम् । कार्यषि प्रतसिमावेष न सम्भवति, तस्याः एक खभावत्वात, अपि तु धर्मचिन इत्यवश्वमोकायमिति भावः ॥ २० ॥ धर्मस्य स्वरूपमेव असहमति शनिराक सूकमवतारयति-धर्मति । सूबच्या पदेन धर्मस्य ग्राम्। धर्मपदचाव-अदृष्ट परम। सौवम् आदिपदं व्यापटे -पादिशब्दादिति । २१ ॥ देशकालयोः कारणत्वब्यवस्थापनाय सूवमवतारयति-यदोति। नियमपदार्थ व्यापट-नाहमिति। प्रमाण मावान-अनुमानरूपममा विद्यमानत्वात् ॥२२॥ जगती दुःखमयत्वदर्शनात दुरिवाष्टमेव कारणमस्तु. किं शुभादृष्टेन? पति शहानिराकरणय प्रतिबन्धी सूवमवतारयति-दुःख मयेति। मुगममन्यत् ॥ २३॥ नगती दुःखमयत्वमेव, दुःखामावेनैव सुखाभिमानीपतेः ति मतं निराक ·[१६] मालयसूत्रवृत्तिः । - अर्थात् सिद्धिश्चेत् समानमुभयोः ॥ २४ ॥ एतांहपरीतसम्भवात् उभयोः तुल्यत्वम् इति ॥२४॥ धर्मादौनाम प्रात्मधर्मत्वं निषेधति,- अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मादीनाम् ॥ २५ ॥ बुद्विधर्मत्वम्। प्रात्मधर्मत्वे नि:सङ्गत्वश्रुतिविरोधः ॥२॥ अन्यधर्मस्य अन्यत्र कार्यादर्शनात् वरम् पसरवम् एव धर्मादोनाम ? इत्यवाह,- गुणादीनां नात्यन्तबाधः ॥ २६ ॥ यथा पृथिव्यादीनां दृष्टत्वात् न अत्यन्तबाधः, तथा गुणा- दीनां धर्मादीनाम प्रपि। अन्यधर्मस्य अपि अन्य कार्य- करणं चितिच्छायाऽऽपत्त्या इति उक्तम् ॥ २० ॥ - सूबमवतारयांत, दुःखामावे त--टुःख हेतमतदुरदृष्टे इत्यर्थः। सुख कारणे -दुःखानुत्पत्तिप्रयोगके। गौणः,-लाक्षणिकः। एतविपरीतमभवादित-तुल्य. युक्त्या जगतः सुखमयत्वमभ्युपेत्य सुखानुत्पत्तिप्रयोजकेषु वस्तुषु दुःख कारणलप्रवाद स्थापि गोगत्वोनिसावादियर्थः ॥ २४ ॥ "धमादीनाम पामधर्मत्वम' इति नैयायिकम दूषयित सूवमवतारयति-धर्मा- दौनामिति। अव पन्तःकरणपदं-बुद्धिपरमित्या, बुद्धिधर्मत्वमिति ।-पात्मधर्मत्वे, चांदीनामिति शेषः। नि:महत्वश्रुति:.-"सङ्गो ह्ययं पुरुष: [8. प. ४ अध्या०३ ब्रा० १५ मन्त्रः ] अति ऋतिरिति भावः ॥ २५ ॥ बुद्धिधर्मग अष्टादिना बुद्धिव्यतिरिकाम्य पात्मन: भोगपकायांमभवात प्रस्त धमांदरमत्त्वमेव प्रत्याशहानिराकरणाय मवमवतारयति-अवधर्मस्येति । दृष्टत्वात -सत्त्वेन प्रतीयमानत्वात्। नन्वेवम पन्चधमें अन्य कार्योत्पत्तिवीकारे व्यवस्था बात रयत आह, पन्यधर्मस्येति ।-चितिछायाऽऽपत्या-बुद्धौ चिदात्मन: प्रतिविम्ब. सम्बन्धादिय:। सपा च, प्रतिविम्बितरूपेणैव आत्मनि सुखदुःखादिभाग: सिध्यांत, न बापेष। प्रतिबियन बुद्धिगत एवेति तदविवेकात बुद्धिधर्म धर्माधर्मादिरूप. बर्मा सत्प्रतिविम्वितस्य चेतनसा सुखदुःखादिभोगखीवार नास्ति कापिदपपति- . िितमाव:। २६॥

·पचमोऽध्यायः।
[१७]
--
दुःखाभाव: सुखम इति तत्प्रतिषेधार्थमाह,-
पञ्चावयवयोगात् मुखसंवित्तिः ॥ २७ ॥
यद्यपि मानसप्रत्यक्षेण भावरूपं सुखम् अवमीयते, तथाऽपि
परबोधाय प्रमाणमपि उत्तम्। पचावयवयोगात् इति
*षयवम् अनुमानम्” इति निरस्तम् । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोप-
नयनिगमनम् इति । अनेन पक्षधर्मत्वं, सपक्षसत्त्वं, विपक्षात्
व्यावृत्तिः, असप्रतिपक्षत्वम, अबाधितविषयत्वं सिहम् ॥ २७॥
सकद्दर्शनात न व्याप्तिः, इत्याह,-
न सकृद्रहणात् सम्बन्धसिविः ॥ २८ ॥
स्वप्रतौतिविरोधात्। तथा च, वह्निरामभयोः सनदर्शनात्
अनुमानं स्यात; न एवं प्रतीयते इति ॥ २८ ॥
पचावयब.
सुखस्य दुःखाभावरूपता न सावति इति प्रदर्शयितुं सूबमवतारयति-दुःखा-
माय इति। सुखस्य स्वसंवेद्य मटूपतया सर्वानुभवसिद्धत्वेन तव दुःखामावभिनत्वोप-
पादनमविधिकरमित्याशझते-यापोति । निराकरोति-तथाऽपाति
योगात-मानम् प्रत्यक्षतरूपहेतुवांटतानमानप्रयोगादित्यर्थः । समानुमान पभिः
अवयव: माध्यते इति पचावयवपदेन अनुमानमा रह्यते इति हक्तिलतामाशयः ।
अनुमाने पचावयवत्वकथनान घव्यववादिना बोडानां मतं मया निराक़तम प्रति
सूचयति-पचावयति। पञ्चावयवप्रयोगम्य परायांनुमाने उपयोगित्वं प्रपञ्चयनात,
अनेनेति-तथा च, पञ्चविषचामामामत्व प्रतिपादनहारा परायांनुमाने पक्षाव.
यवप्रयोग अन्त्येव उपयोगित्वम इति तात्पथ्य म ॥२७॥
ननु व्याप्ति: किं सतत सहचारज्ञानात् प्रतीयते ? अषवा भूयः : आद्ये बहिरास-
भयोरपि व्याप्तिरोत, न चैतदिटम। नात्यः. शतम: सरितयोपि पार्थिवत्व.
जौहलेख्य त्वयो: होरके व्यभिचारात. तमात व्याप्तिग्रहणसभा पनुमानं न प्रमाण.
पदमीम आरोढम अति ति केषाधित मतं निराक, सूबमवतारयति, सत.
दर्शनादिति ।-- मकद्दर्श भूयोदर्शनं वा साचारविषयकं न्याप्तिं वाध्यतीति
अक्षाकं मतं, परन्तु व्यभिचारादर्शनमतसं साचारदर्शनमेव म्याप्तियाजम प्रति
नास्ति काचिदनुपपतिरिति निनामाश्रयः॥२८॥

·[१६४] सायसूत्रवृत्तिः। का इयं व्याप्तिः ? इत्यवाह,- नियतधर्मसाहित्यम् उभयोरकतरस्य वा व्याप्तिः ॥ २६ ॥ उभयोः इति समव्याप्तिकयोः कृतकत्वानित्यत्वयोः। एक- तरस्थ विषमव्याप्तिकस्य धूमस्य इति । तथा च,- *यावच्चाव्यतिरीकित्वं शतांशनापि शक्यते । विपक्षस्य कुतस्तावतोगमनिकाबलम् ॥ इति ॥ २५ ॥ तत्त्वान्त व्याप्तिः इति। तत् निराकरोति,- न तत्त्वान्तरं, वस्तुकल्पनाप्रसक्तेः ॥ ३० तत्त्वान्तरखीकारेऽपि अव्यभिचारः वक्तव्यः ; स एव प्रस्तु, किं वस्तुकल्पनया ? इति ॥३०॥ -समा व्याप्त सम्बश्वसिद्धिरित्यनेन सूक्तिम अनुमानौषयिक सम्बन्ध निरूपायत सबमवतारयति -कैमिति। मूवे धर्मपदं-सायपरम। समव्याप्तिकयोरिति ।- ययो: तयोः । सकत्वम-उत्पत्तिमत्त्वे मति भावचमा अनित्यत्वमपि-ध्वंसप्रतियोगित्वे मति भावत्वमा यथाश्रुते प्रामभावे ध्वंसे च व्यभिचार: इति भावत्वम उभयदल पश्यं निवेशनीयम इति ध्येयम । विषमव्याप्तिकस्य -व्यापकत्वाभावत्वे सति व्याप्यत्वरूप. धर्मवतः । सूबे धर्म-पदस्य नियमिति हिशेषणमुपातं. तदुपपादयितुं कारिणामवतार- यति, तथा चति ।-अव्यतिकित्वम-पव्यभिचारित्वम्। शक्यते-अप्रामाण्यशङ्का विषयोकियते प्रत्यर्थः । विपक्षस्येति-साध्यवांवत्वेन निषितस्य धर्मि: पयतकत्वं साधनाभावयत्त्वं यावत् मन्दिग्धं तावत् व्याप्तिधी: नैवोदेति इति फलिताः ॥ २९ ॥ व्याप्तेः पदार्थान्तरत्वम् इतिवादिना म निराक सूवममतारयति, तत्त्वान्तर- मिति ।-कप्तपदायन्य: पतिरित व्याप्ति खापं किञ्चित न, अनौकत्तव्यम इति शेषः । बस्तु कल्पनाप्रसन:,-निष्पमाणकपदान्तिरकल्पना प्रसङ्गादित्यर्थः । कले नेव्यभि- चारामविन उपपत्तो पदार्यान्तरकल्पनागौरवम् अनावश्यकम् इत्याचिकारः,- ववादरति।। - ·पचमोऽध्यायः। [Ran] - खमतमाह,- निजशक्युद्भवमित्याचार्याः ॥ ३१ ॥ अस्ति वह्निधूमयोः निजा शक्तिः, सा हयोः दर्शनेन रहते; मा एव व्याप्तिः इति ॥ ११ ॥ एकदेशिमतमाह- आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः ॥ ३२ ॥ यदि निजा शक्तिः, प्रव्युत्पन्नस्य अपि वस्तुन: दर्शनात् "प्रव अयं शकः” इति ज्ञानं स्यात् । न च एवम् ; तस्मात् प्राधियशतित: वाच्या इति ॥ ३१॥ युक्तिमाह, न स्वरूपशक्तिनियमः, पुनर्वादप्रसक्तः ॥ ३३ ॥ यटि स्वरूपं शक्तिः, "शक्तः मल्लः" इति पुनरुतं यात् ॥३३॥ युक्त्यन्तरमाह,- विशेषणानर्थक्यप्रसक्तः ॥ ३४ शक्तः देवदत्तः इति प्रत्ययः न स्यात. किन्तु देवदत्त: देव- दत्तः इति ॥१४॥ माध्यमाधनयोः अतिविशेष: एक व्याप्ति: ति सिडान प्रदर्शयितं सबमवतारयति -स्वममिति। आचायां:.~साधाचार्याः । तथा च शक्ति-मसमतोरभेदान नेत- मते पदार्थान्तरकल्पनामसक्तिः इति भावः । एतदेव प्रतिपादयनार-निजेति॥१॥ प्रसङ्गात् एकदेशिमतमवतारयति-एकैति। पाधेय शत्या योगे-सम्बन्धे सति, साहित्यमिति शेषः; तथान, साहित्यम् पाधयक्तिमवमिति। पशिख इत्येक- बनेन परमामेतदिति सूचितम ॥ १२ ॥ पशिखमननेव शते: सप्तपदापांन्यतमरूपता मिराब सूत्रममतारयति, यक्तिमिति ।-तषाच. "तो ममः" इत्यव पुमतातापरिहाराय शनि-शतिमती: भेदः पवश्यम प्रकीकर्तव्यः इति भावः ॥ ३३ ॥ युक्त्यन्तरमवतारयति, युज्यतामिति तपाच, देवदनः देवदतः निवत्तो देवदत्तः इति प्रयोग: चमर्थक: स्यादिति भाव: । १४॥

·[Raj मायसूत्रवृत्तिः। - अपरां युक्तिमाह.- पल्लवादिष्वनुपपत्तेः ॥ ३५ ॥ पल्लवादिषु स्वरूपस्य तादवस्थ्यात् अप्रयुक्तोऽपि मन्चे विषापनोटनं स्यात् ॥ ३५ ॥ समाधानमाह,- आधयशक्तिसिहौ निजशक्तियोगः समान- न्यायात् ॥ ३६ ॥ निजा चासौ शक्तिश्चेति निजशक्तिः, न तु स्वरूपम् एव शक्तिः। तथा च, प्राधेयशक्तिमिही निजतियोगः समान- न्यायत्वात्। तथा च, शक्तो: अविशेषात् प्राधेयशक्तियोग: वा निजशक्तियोगः वा इति समान: न्यायः। यत् च वस्तुग्रहण प्रथमं न ग्राह्यते, चित्रशक्तित्वात् पदार्थानां, यथा स्थितोऽपि पितापुत्रसम्बन्धः विना उपदेशात् न राह्यते। अत एव उक्तं "निजश तयुद्धवम् ॥ ३६॥ --- युत्यन्तरमवतारयति. अपरामिाता-तथा च, पल्लवादिबय मन्त्र प्रयोगात पूर्वमपि विद्यमानतया ऋतेऽपि मन्त्र प्रयोगात् भुजगविषापमोदनादिसायं स्यादिति भायः॥३५॥ पव सिद्धान्तसूधमवतारयति, समाधानमिति ।-आधेयशत: व्याप्तित्वसिद्धौ निन- शक्युहवोऽपि व्याप्तित्वेग सिद्ध एव । समानन्यायात-निमाम्यात त्यर्थ: । सिद्धान्त निमयतिरितिपट व्याचटे-निजाचति । न तु स्वरुपमैवेति।-पाच, शति-भक्ति- मती: भेदघटिताभदाडोकारात न पुनकलात्व-निरयंकवादिदोषरसक्ति: अस्ति इति जयम । तात्पर्य विक्षणोति. तथा चेति।-अयं भाव:.-शत: व्याप्तित्वं चेत असतात, तदा बाधेययनवा निणशक्तेर्वा न्याप्तित्वमा रत्युभयमतेऽपि दोषगुपयो: तुल्यसब इत्यवश्य- मौकार्यम। पाधयति: नाम-विपक्षया अनिश्चिते धर्मिणि विद्यमान हैतो: अर्यमाणसाध्यसाइपयेष समुद्घोषिता निः; सा च फलत: साध्य-साधनयो: व्यभि- चाराभावधीसतसामानाधिकरण्यप्रतीतिव्यक्तिरूपा निनशक्तिरेव फलत: पर्यब- सति प्रति पशिखमतऽपि भया निशक्तोरेव व्याप्ति फलत: अशोक मिति । १६ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। [१०] - - पदार्थयोः तादात्मा निषति,- वाच्यवाचकसम्बन्धः शब्दार्थयोः ॥ ३७॥ तादात्मापक्षे घटोऽपि श्रोवग्राह्यः स्यात्, शब्दोऽपि चाक्षुषो भवेत्, अग्न्याच्चारणे मुखदाहादिप्रसङ्गः इति ॥ ३७॥ अत्र हेतुमाह,- त्रिभिः सम्बन्धसिद्धेः ॥ ३८ ॥ विभिः प्रकारैः व्युत्पत्तिग्रहणात्। प्राप्तोपदेशात् यथा- "अयं घटः” इति । वृहव्यवहारात् यथा-"गामानय शुक्ला टण्डन" इति । अत्र प्रयोजकदवाक्यात् प्रयोज्यवद्धप्रकृत्तिं दृष्ट्वा बालस्य । प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यात् यथा-"पक्षी पानं भक्षयति" इति श्रुत्वा पाम्रभक्षणार्थं जानाति पक्षी इति तदानीं प्रतिपद्यते ॥ ३८ ॥ कार्य व्युत्पत्तिः इति नियमं व्युटस्थति,- - प्रसनात शब्द तदर्थयोः अभेदवादनां मतं निराकर सूबमवतारयति, पदार्थयो: अति-पदच पर्थश इति पदाचौं तयोरित्यर्थः । शब्दार्थयोः वाच्यवाचकसम्बन्ध: यतो वर्तते तत एव शब्दार्थयोः तादात्म्यं न सम्भवटुक्किम रति सूतात्पर्य्यम । सुगम मन्यत॥३०॥ पवेति। - प्रसङ्गात वाच्यवाचकभावसम्बन्ध ज्ञानोपयोगिकारणं प्रतिपादयितुं सूबमवतारयति, - इति-वाच्यवाचसमावे, हेतुपदं-ज्ञापपर, तपाच, सप्तमी पत्र विषयत्वबोधि का, साद तुपदार्थ देश जाने पन्वेति। भि: प्रकाररिति- बातोपदेश वहन्यवहार- प्रसिद्धपदमामानाधिकरण्यरूपैः। तान् प्रकारान् यथाक्रम दर्शयति-श्रामोपदंशादियादिना ॥ ३०॥ कार्यताणाचपदर्धाटताइ व्यवहारादेव पााव्युत्पत्तिापदर्शनात कार्यान्वित स्वाध एव पदानां शनि: -वादिनां मौमांस कानां मते काय्यतावाचकपटाटित. बाक्यात शाब्दयोधानुदयन "अष्टो प्रकृति: पोड षिकाराः' इत्यादिमाहामिहातोप. नौव्यश्रुतिवाक्यानां स्वा प्रामाण्याभावात मासिकान्तः न श्रोतः, पपि तु आनु. मानिक एव याशा निराक, यतावादक पदाघटितवाक्य वापि शाब्दबाथ. .

·[११] , सालासूत्रवृत्तिः। न काय्य नियमः, उभयथा दर्शनात् ॥ ३६ ॥ कार्ये व्युत्पत्तिष्टा यथा 'प्रहरहः सन्ध्यामुपासीत" इति। सिहार्थे च दृष्टा यथा-"हरिवाधिटेवः। तथा हि, विध्यर्थवादमन्त्रात्मका: वेदाः। विधौ कार्यतैकार्थ समवेतायाम इष्टसाधनतायां प्रामाण्यम्। विधिशक्त: उत्तम्भकत्वेन अर्थ- वादस्थापि पारम्पर्येण प्रवर्तकत्वात् प्रामाण्यम । विहित. स्मारकत्वेन मन्त्रस्यापि प्रामाण्यम् । यत्त प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् मन्त्रार्थवादयोः प्रामाण्य, न तु प्रतिपादकत्वं. तन्त्र ; उत्पत्ती प्रस्ति प्रवृत्त्यर्थत्वं, जप्तौ तु सिद्धार्थपरत्वमेव ; प्रतिपादकयोरपि अर्थवादमन्त्रयोः प्रामाण्यम् इति ॥ ३८ ॥ ; तस्मात् मिहार्थ- मनकत्वम इति व्यवस्थापयितश्च सूत्र मृत्थापयति-काव्य पनि। काय गुत्पत्तिदृष्टा इति। अव व्यत्पत्तिपदम अन्वयबोधपर, मिसाथ व्युत्पत्ति: दृष्टा इत्यन्वयः । विध्याथ- बादमन्त्रात्मका इति।-अब विधिपटेन निषेधण्यापि गरम। असंवादपर्ट नामधेय. व्यापि उपलक्षवम इति ध्येयम । कार्य का समवेतायामिति-कृतिमाध्यत्वममानाधि. करवायामित्यर्थः । एष्टसाधनसायां-बजबढनिष्टाननुबन्धित्व विशिष्टष्टसाधनमायाम: तथा च.विधौ बिङ तव्यादिरूपे शब्टे तसिसाध्य त्वचा मनिष्टाननवविवेष्टमाघनत्वप. पुरुषप्रतिप्रयोगकज्ञानविषयवस्तुवविषयक मितिजनकत्वरूप प्रामाण्यं फलतः पर्यब. विधियक्रुतम्भकलेनेति-विधेयार्मिकेष्टमापनत्वरूपसौन्दर्यबोधकत्तम सदनुष्ठाने पुरुषप्रासिं प्रति प्रयोगलेन इत्यर्थः । अथवादापोलिसाचात कार्यतावाचकपटाघटितवेदवाक्यम्य इत्यर्थः । पारम्पये इति-पटमाधमताधीगनमः द्वारा प्रत्यर्थः। प्रवर्तकत्वात-प्रतिमामयीपयोजकत्वात स्थर्यः। प्रामाण्यं, विध्ये क- बाक्यतया प्रति शेषः। विहितमारकोनेति-यागादिरूपविधयापेक्षितद्रव्य देवतादि- मारकत्वेन इत्यर्थः। यत्त्विति ।-बवायमाश्रयः,-मन्वा समकाले पाठेन पदृष्टोत्पादकत्वात पर्थवादामाचलचण्या एक प्राशस्य-निन्दितत्वरूपविधयान्वयिपदार्थ- बोधनकारा प्रामाण्यं, न त्वेषां मन्त्राणाम अर्थवादानाच बाभिधयपरतया प्रामायं सम्भवति इति एण्टेशनां मतं, तव समोधोनं, स्वार्थपरतायामपि एषां प्रामाण्यखीकारे पतिविरहात इति। उत्पत्ती-उच्चारणादिरूपानुष्ठानहारा अपूर्णत्पत्ती इत्यर्थः । प्रत्यथर्व-प्रतिप्रयोजकत्वम्। नौ-खार्थप्रतिपादने इत्यर्थः। अवार्यराणा.

·पञ्चमोऽध्यायः । [rte] अतीन्द्रियत्वात् वेदार्थप्य कथम् उभयथा व्युत्पत्तिः ? इत्यत्र लोकव्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतेः ॥ ४० ॥ "ये एव लौकिकाः, ते एव वैदिकाः" इति सामान्यात् इह अपि व्युत्पत्ति: इति ॥ ४॥ भवेत् एवं, यदि वेदस्य पौरुषेयत्वं स्यात्, न च एवम् इत्याह,- न त्रिभिः, अपौरुषेयत्वात् वेदस्य तदर्थ- स्याप्यतीन्द्रियत्वात् ॥ ४१ ॥ ईखरस्य निराकतत्वात्, अन्यस्य असम्भवात, भ्रान्तेः पुरुष- धर्मत्वेन प्राप्तत्वानिययात् वेदस्य आप्रामाण्यापत्तेरिति । वेदा- प्रामाण्ये यागादो पनाखासः इति ॥ ४१ ॥ मपि मन्त्रावादरूपवाक्यानाम् अनया दिशा सम्भवत्येव सिद्धार्थपरत्वम इत्युपसंहरति -तस्मादिति ॥ ३९. अन्य एव लौकिकमाक्या:, पन्ध एव वैदिकपाक्यार्थः, उभयो: मिथो वैवचन एकनातौयाचे प्रतिपादकत्वाभावात रत्याशायां समाधानसूबमवतारयता अतीन्द्रियत्वादिति । राषि-सिद्धार्थ इत्यर्थ:, वैदवाक्य स्य इति शेषः ॥ ४० ॥ वेदस पौरुषेयत्वबौकार एव तत्माम्यात् सिहा प्रामाण्यं समवति इति शहां निराक सूत्रमवतारयति, भवेदेवमिति।-तषाच, वेद पौरुषेयत्वं न सम्भवतोति सिद्वान्तः साझाचार्याणम पनेन सूवेष प्रतिपाद्यते इति इतिततामाशय: । विनिरिति पदं व्याचष्टे, ईशरम्ये ति।-ता, ईश्वररूपस्य पुरुषम्य मिराकरणेन. बदन्या नोवस्य वेदक नवासम्भवेन, पुरुष तत्वाङ्गोकार - वेदस्य भ्रान्तिमूलकत्व- प्रसनति विमिः तभि: वेदवापौरुषेय सुतरां सिध्यतीति वृत्तिकतामाशयः । पाप्तत्वानिश्चयादिति।-पबाधितार्थपरत्वमेव पब मानवं जयम। वेदयाममा गये का हानिः? प्रत्याशडायामा. यागादाविति ।-तथा च, पौरुषेयत्वेग वेटे पनातत्वशायां न कशित तत्प्रतिपाये बहुपाऽऽयास-पनव्यायादिमाध्ये यागादौ विशवतया प्रवत्तेत अति मायः॥४१॥ सा-१५ ·[१७.. सासासूत्रवृत्तिः। वेदप्रामाण्य प्रतिपादनार्थ माह,- म यज्ञादःखरूपतो धर्मत्वं, वैशिष्ट्यात् ॥४२॥ वैशिष्ट्यं कालदेशपावापेक्षया, तविरपेचवे न स्वरूपतः धर्मत्वम् ; अन्यथा पशुहकाले म्लेच्छदेश महापातकिभिः आता: यज्ञादयः धर्म हेतवः स्य: ; न च एवम् ॥ ४२ ॥ प्रज्ञस्य कलदर्शनात् वेदप्रामाण्यम् इति व्युत्पत्त्या किं क्रियते ? इत्यवाह- निजशक्तियुत्पत्त्या व्यवच्छिद्यते ॥ ४३ ॥ अयं शब्दः अव वाचकत्वेन मुख्यः, अत्र गौणः इति व्यव- छिदात ॥ ४३ ॥ व्युत्पत्तिमिहिः कथं जायते ? इत्यवाह.- योभ्यायोग्य प्रतोतिजनकत्वात् तत्मिद्धिः ॥ ४४ ॥ - मन धौ वदार्थः, म च याग: ज्यादिद्रयगोनादिगुआमम्पास:त्यागादिरूप. कियाविशेषः नातोन्टिय:, सि कस: वेदव्य पोन्द्रियार्थ प्रामाण्यम स शहां निराकम भनौन्द्रिये वाचे वदम्य प्रामाण्य प्रतिपादनाय सूबमवतारयति बैटति।- म यागारिमा धर्म:, शुलनयागापि धर्मवापत्ते, किन्तु समानत्वावचिन. यागादिरंव, म च पतीन्द्रिय पति मूषार्थः । पा. शिष्ट्या- दिति ।-या , अधिकारिटै शकालादिवशिष्ट्य म्वगंभावनवांशे एव पयोगि, न तु यागादिस्वरूप इति सूत्र तात्पर्यम। यागादे: स्वरूपता धर्मत्यागोकारे का नि:। प्रत्याशवामपने प्राधिकार:. पन्यथेति ।-पशुजाले--पर्युटरकाले इत्यर्थः । नेकदेशे-अयजियगे। मसपाकामः,-अधिकारिभिः इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ व्युत्पतरूपयोग यि सूयमवतारयति, राजस्थति। -अजय-बेटायमजानतः, पषिकारिणः इति शेषः। फलदर्शनात-यागाद्यनुष्ठानेन स्वगादिफल भवतीति सिजालान इत्यर्थः। माऽस्तु पजन्य अधिकारिणः वदार्यानुष्ठानं प्रति सदज्ञानस वापादुपयोगितलं, तथाऽपि अडेयव्यग्य पुरुषप्रत्ययेन तस ताशाहार प्रति वेदार्थः जामय परम्परया उपयोगित्वम पस्त्यवति माय ॥ ४ ॥ न्युतिसकपंक सिध्यति ? इति निरूपयि सूकमवतारयति-व्युत्पत्ति ·पञ्चमोऽध्याय:। [१७१] प्रसिहामिहेषु लोकिकवैदिकपदाथषु ज्ञानजनकत्वात् व्युत्पत्तिमिहिः ॥ ४ ॥ वेदनित्यत्वं निराकरोति,- न नित्यत्वं वेदानां, कार्यत्वश्रुतेः ॥ ४५ ॥ श्रुतिः तावत् "नाहरासीन रात्रीरामोत्" "स तपोऽतप्यत, तस्मात् तपस्तेपानात् वयो वेदा अजायन्त" इति। अनुमानश्च वेटोऽनित्यः कतकत्वात् इत्यादि। प्रत्यक्षेणापि उच्चरित- प्रध्वंसिनः वर्णाः इति गृह्यन्ते। यस्तु स एवायं क-वर्ण:" इति प्रत्ययः, स सामान्य विषयः ॥ ४५ ॥ अनित्यत्वात् पौरुषेयाः वेदा: इति, तवाह,- न पौरुषेयत्वं, तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ॥४६॥ निराकत: ईखरः इति अभिसन्धिः ॥ ४६॥ सिडिरिति। प्रमिहाप्रमिडेषु-ऐन्द्रियिकातीन्द्रियार्थेषु इत्यर्थः । जानजनकत्वा. दिति ।-पायमाशय:,-ज्ञानस्य स्वत: प्रामाण्यं सालासिद्धान्तः, तत् ज्ञानम उत्पद्यमानं करणदोषान्यधात्वरूपबाधकेन रहितं भवति, तदा तम्य प्रमात्वं जामान्तरांनरपेच खर: एव भासते; वेदस्य च अपौरुषेयतया करोषाज्ञानेन सज्जभितार्थ ज्ञानस्य अप्रामाण्य महोदयासम्भवेन, अतीन्द्रियविषयकाया तज्जनित. झानन्य सौकिक प्रत्यचादिभिबाधासभवनच अर्थप्रतिपादकत्वमेव वेदच प्रामासयं फापर्यवेक्ष्यति इति तितो मन्यन्ते ॥ ४४ ॥ वेदानां नित्य त्वयादिनां कर्ममीमांसकानां मतं निराक सूवमवतारयति-वेद. नित्यत्वमिति। वेदन पनित्यत्वे अतिरेव प्रमाणमित्या-श्रुतिस्तापदिति । पनामपि तव अनुकूलमिति दर्शयति-पनुमानमिति। प्रत्यक्षेणादि वर्णमकव वेदस्य ध्वंसनम रथा-पन्यक्षेणेति। नन्वे " एवार्यकार:इत्यादि प्रत्यभिज्ञाया: का गतिः । इत्यत पार,-यस्विनि। सामान्यविषय इति।-सपा , प्रयवादिविरोधन तयाविषयभिज्ञाया: कलादिनातिविषयकत्वेनैव बक्षित प्रामाण्यम पपादनीयम इति भावः ॥४५॥ पनियत्वे पौरुषेयत्वापत्तिरिति शडां निराक सूत्र मवतारयति-घनित्यत्वा- ।

·[१०] सायसूत्रवृत्तिः। - अन्यः एव का भविष्यति, इत्यत्राह,- न मुक्तामुक्तयोः, अयोग्यत्वात् ॥ ४७ ॥ मुक्तस्य नि:सङ्गत्वात् कर्तृत्वायोगात्, अमुक्तस्य युगपत् उपादानानभिज्ञत्वादिति ॥ ४० ॥ अपौरुषेयत्वात हि नित्यत्वम ; अत: आह,- नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वम्, अङ्कुरादिवत् ॥ ४८ ॥ स्पष्टम् ॥४८॥ अङ्गुरादौनाम् अपि सकर्तृकत्वं कार्यत्वात्, इति पक्षे मुक्तस्य कर्तृत्वम, इत्यत्राह,- तेषामपि तद्योगे दृष्टबाधादिप्रसक्तिः ॥४६॥ अङ्गुरादीनां कर्तुः अदृश्यत्वात् प्रत्यक्षबाधः। अयोग्यश्व कर्ता नास्तीति उत्तम् । पादिशब्दात व्याप्यत्वासितिः दर्शिता ॥४८॥ . ट - दिति। मनु ईश्वररूपपुरुषकतत्वादेव वेदश्य पौरुषेयत्वमस्तु इत्यत आर. मिगत ति।-ईश्वरासिद्धेः" [ १ अध्या. १२ सू०] अति मूष इति शेषः ॥ ४६॥ माऽस्तु ईश्वरस्य कत्तत्व, जीवस्य तस्वीकारे का हानि: ? प्रत्याशय सूवमवतार. यति-पन्य एवेति। नि:सात्वात-कत्तत्वम्योजकाभिमानराहित्यादियर्थः । युग. पदिति-मंसारालोममित्यर्थः । उपादानाममित्वात्-स्वर्गाद्यनुकूलसर्पगोगादृष्टा धनभिज्ञत्वात इत्यर्थः ॥ ४७॥ अपौरुषेयत्वेम नित्य त्वमस्तु वेदानाम रस्थाशकायो निराक सूबमवतारयति- पपौर्षियत्वादिति । नरिअपौरुषेयत्व-नियत्वयोः व्याप्ययापकमाव: पस्त, वाचतिः? इयत: पार, अरादिवदिति। -विस्थडुरादौ व्यभिचारदर्शनात् इति भावः ॥ १८ ॥ क्षिस्थ गदो कार्यत्वात सकतवत्वमेगनुमेयम इति वैशेषिकमत निराक सूव. अवतारत-अरादीनामिति। सूखे "सदयोग- यम-कायोगे पधः। दृष्टव अश्वत्त्वस्य बाध: इति दृष्ट्वापदार्थः । अब आदिशब्दात अष्टस्य सकतमत्वस्थ कल्पनयाधमा मन्वेवं हायव हितो: का गतिः तित, अप्रयोगात्तम प्रति द्यताम्। करदृश्यत्वात् इति।-दृश्यात्वात-शोराद्यसम्भवेन प्रमाणाधिन- ·पञ्चमोऽध्यायः। - अनित्यत्व-पौरुषेयत्वयोः व्याप्तिः नास्ति, इत्या,- यस्मिन्नदृष्टेऽपि कृतबुद्धिरुपजायते, तत् पौरु- अयम् ॥ ५० ॥ यथा घटादिकं, न तु वृक्षादिषु। अदृष्टेऽपि पति- कर्तरि अदृष्टेऽपि। न कार्यमानं सकर्तृकं, किन्तु कार्य- विशेषः ॥ १०॥ परतः प्रामाण्यं दृषयति,- निजशत्यभिव्यक्ते: स्वत: प्रामाण्यम् ॥ ५१ ॥ निजशक्ति ज्ञानजनकमामग्रोमात्राधीनं प्रमाणानां प्रामाण्यं, न तु अधिकं गुणम् अपेक्षते उत्पत्तिपक्षे। ज्ञान क्षेऽपि प्रोत्- मांगको ज्ञान ग्राहकाणां प्रामाण्यबोधशक्तिः ; तदभिव्यक्त: स्वतः प्रामाण्यं, झटिति प्रवृत्तेश्च । यत्रापि शङ्कानिवृत्तये प्रामाण्य- सातत्यर्थः। व्याप्यत्वासडिरति-कार्य त्यस्य हेत: सककत्वयाप्य वासिडि: इत्यथ: ॥४९॥ . मपि अनियत्वे पुरुषकृतिमन्यत्वं विमिति नाडोक्रियते इत्याशहायां मिराकरण तवमवतारयति-निय वेति। यामन पष्टेऽपि कृतिमत्यरुषजन्य- खेन पसाक्षात्क तेऽपीत्यर्थः। तबुडि:-कतिजन्यमित्या कारिका बुद्धि: उपजायते इत्यर्थः। पौरुषेयं-मककमा फलितRIE-न काध्यमावमिति ॥५०॥ मामाण्य ज्ञान प्रमिति ननक करणादिगतगण ज्ञान जन्यम इति म दुषधि बमव. नारयति-परत ति। मिजति ।-निनशक्येव-खजनकमामग्रीमावाव, अभि- -ज्ञानस्य प्रामाण्य मोत:। प्रामाण्यं स्वत:, खाश्यजनक सामौज्ञानविषय एवं उन्यथः। ती नियोति ज्ञानानकमामधौविशेषणम। मारपदं गुणज्ञानादि- व्यावत कम । एतदेवाविवाह, न त्वधिकमिति ।-तथा च, जानसामग्री व कार्योन- पत्तो यथा करपादिगतगुना गुणं बानापेक्षते, तव स्वजन्य सामगतमामाण्यामि. व्यक्तौ इति शेषः। ज्ञानवाहका-ख प्रकाशज्ञानजनक सामा इयर्थः, प्रामाण्य- बोधनि:,-खनन्य ज्ञाननिष्ठ प्रमाव प्रकाश सामर्थ्यम, पौत्सर्गिको-मामाघटक गुपजानादिनिरपेचा वधः। तदभिव्यक्तः, - विषयमसागस्य प्रति भावः। झटिति ·[१७] मायसूत्रवृत्तिः । जिज्ञासा) प्रमाणानुसरणं, तत्रापि कारणदोषोमारणाय, न गुणाय ; अत एव अप्रामाण्वं परतः, तत्र दोषवापि कारणत्वादिति॥ ११॥ बौडमतं दूषयति,- नासतः ख्यानं, नृशृङ्गवत् ॥ ५२ ॥ "इदं रजतम्" इति प्रमत् एव शक्तिरजततादात्मा प्रति. भाति ; तब, असतः अर्थक्रियाविरहात् ज्ञानजनकत्वानुपपत्तेः, यथा मनुष्यशृङ्गय ॥१२॥ प्राभाकरमतं दूषयति,- न सतो बाधदर्शनात् ॥ ५३ ॥ "इदं रजतम्" इति, "इदम्” इति पुरोवत्तिविषयं, "रजतम्" तव प्राति-उत्पम्य ज्ञानस्य परीक्षणेन प्रमात्वानुमानम पनपेक्ष्येव धान्तानां रजमपादिजाने जाते अनुपदमेव तथात स्थानात पलायनादिप्रात: मर्वानुभवमिर- त्वादिति भावः। मन्वेवं यव उत्पन्नस्य ज्ञानग्य 'जात्वपरोक्षणाय परोक्षकाल Raतिलोक दृश्यते, का गतिः बत: प्रामाण्य प्य ? इत्याशडायामाह, यवापोति।-शहानिहत्तये-धदर्शनकरणदोषमचायनाजन्यम पप्रामाण्यमंशयं निराकर्तुम इत्यर्थ: । तदेव विठकोति. प्रामाण्यनज्ञासामिति ।-प्रमाणानु. सरगम-पप्रमावशङ्काविघटकसामग्रान्वेषणम। एतदेव विन गव नाह-तचापोति । तथा च एतन्मते पप्रामाण्य मेव परतो ज्ञेयं प्राप्तप्रामाण्यवाधमाहियेन इत्या. पत एवेति। --पप्रामाण्य जाने। दोषस्थापि-दीप जामसापीयर्थः । ममुग्यायंक:, समप्रमाणातरजन्य बाधज्ञानं समुचि नाति ॥ १ ॥ पसख्यातिवादिनं बोई निराक मूवमवतारयति-बौडममिति। सन्मत- वृत्तिकत-इमिति। निराकरोति-नेति। असतोऽक्रियाविरता- दिति-असत्वयाऽभिमतस्य शुतो रमततादात्मप्रादेरियर्थः। पक्रयाविरमादित्यस खपमेणार्थमा-जानेत्यादि । १२॥ पर प्रसन पख्यातिवादिन मामाकार दूषयि सूवमवतारयति, प्रामाकरमत- मिति। -अवेदं वत्त्वं -प्राभाकरः को रजतामित्यादिबुझे: सशिरमततादात्मयाव- ·पञ्चमोऽध्यायः। [२०] इति स्मरणम्। हे इमे संवित्तौ। भेदाग्रहात् प्रवृत्तिः। न, प्रभेदग्रहणात् प्रवृत्तिदर्शनात, “नेदं रजतम्” इति बाधाञ्च । न च सम्यग्ज्ञानस्य बाधः अस्ति, तथा सति पयं घटः" इति जाने जाते “नायं घटः" इति ज्ञानं यात्॥॥॥ वेदान्तिमतं दूषयति,- नानिर्वचनीयस्य, तदभावात् ॥ ५४ ॥ *दं रजतम" इति प्रमत्त्वे अपरोक्षज्ञानाभावात. सत्यत्वे -- गामित्वं नाजोकियते, परन्तु त रमतम प्रति विशिष्टव्यवहारोपपत्तो भेदाज्ञान- सततं शुकिरिति प्रत्यक्षं, रजतमिति भारत ज्ञानय मेव पौकि, तलब विशिष्ट व्यबहारस्य उपपत्त्या निरर्थक वैशिष्ट्यावगाभिमात्मकं जाने कल्पाम इति सः समन्नमम । तदेतत् मतं प्रतिपादयन् पार बत्तिकारः,-दमिति। मन्वं द. मिति. रजतमिति जानदयं चेन, वैशिया वगाह जाममेकं, कथं तदा रजतार्थिन: तब प्रतिरुपपद्यते ? त्यस पारभेदाग्रहादिति ।-भेदोऽव दम्पतीतिविषयस्य पुरोवर्तिनः दन्यस्य रणतादी ग्राह्य: . तस्य च अयमात्-रणदीवल्यादिना पग्रहणात इत्यर्थः । तदेतत् मतं दूषयति-नेति। पभेदग्रहणादिति।-सपा जि. रजताधिनाम इदन्त्वावच्छिन्ने यावत रजतस्याभेदोन गृह्यते, सावत् तम्य हाणाय प्रात: मोपपते पति सरलीकरणौथम, अन्यथा सर्वते व तादात्मयायपि धर्मिधर्मविषयक पृथगजामहयाटेर प्रत्तिरापद्यत इति भावः । यत्यन्तामा, न चति।-शक्ती "५८ रजतम्" इत्यादि धमव्यवहारम्य प्रमात्मक ज्ञानध्यादेश जननसम्भवे "नेदं रजतम" सति सहायकत्वं सांगुभवसिई न कञ्चिदपि उपपत्तिमात इति भागः। एतटेव विखवाह-तथा भौति ॥ ५३ ॥ अनिर्वचनीवव्यातिवादिनां वेदान्तिनां मत दूषाय मूवमवतारयति- बेदान्तीति। तर प्रथमं जन्मतं व्यवस्थापयति, इमिति।-अयमभिप्रायः .- यदिदम “दं मतम" इग्यादि पपरोष ज्ञामं भ्रमात्मकं, सत यथाख्याति वैशेषिकसम्मतं न सम्भवति । तथात्वे रजतम्य इन्द्रियासनिकटत्या प्रत्यक्षावभासामुप. पत्तेः। न जानलक्षणस्यापि सनिकर्षवं सम्भवति, तत्सम्भवे वा "रलतं पशुपा प्रत्यधीबरोमि ति सार्वजनीनानुभवाविरोधात, चारुषत्वेग पनुभयमानस्य रजनन जानलपणमनिकर्षप्रयोन्यविषयताऽनाप्रयत्वस्यैव भौचित्यात्। नन्वे चालेन मनोनियमापस रगतस्य व्यवहारागीपरतया पसमिकरस्य वातानुषप्रत्यचविषमता बाधा - ·[१] माजमूत्रवृत्तिः। -- बाधाभावात, चत: मटमहिलक्षणानिर्वचनीयत्वम् । तथा च,- *न सत्त्वे बाधसंवित्तिर्न भानमसतोऽपि च । न हयात्मंत्र विरुदत्वादतस्तत्वान्तरं कुतः ?॥ मायामयत्वसिहौ तु प्रपक्षस्य प्रमाणतः । प्रत्यक्षाटिप्रमाणानां प्रामाण्यं व्यवहारिकम् ॥ अहैतागमवाक्यन्तु तत्त्वावेदनलक्षणम् । प्रमाणभावं भजत बाधवैधुर्य हेतुतः ॥ . . इति चेताव, व्यवहारागोचरस्थापि तस्य प्रतिभासकालीनस्य पदन्वावच्छिन्ने समुनस्य व्यवहारिक-पारमार्थिकविलक्षण प्रतिभामिकसत्त्वम्वो कागत इति । एवं मतं पश्यनार वृत्तिकारः,-पदमिति। अपरोक्षति-चाशुषत्वेन अनुभूयमान- प्रत्यक्षजामविषयता न स्यादिति भावः । साथ-व्यवहारिको इयर्थः। बाधा- भावान-ब्रह्म समाऽतिरिक्तप्रमाबाध्यत्वानपपत्तरियर्थः । सहमडिलक्षति ।-मत्त्व- मन-वहारिकत्वम. असत्त्वध-तुच्छ वलराम ; सथा च. पारमार्थिक ब्रह्मभिन वेनाकोलतम्य तय शुभिकसद: या मत्त्वं, तम्न व्यवहारिक, नवा तुच्छ त्वलक्षाम. अपि त हिलसम अनिर्वचनीयरूपम । तदेवन्मतस्य समनाय कारिका: रति, तथा चेति।-प्रत्त्वे---सत्यत्वे, व्यवहारिकपारमार्थिकरूपत्वे सन्च:। बावित्ति:.-ममारदशायां "नेदं रजतम* इन्चादिवाध्यत्व प्रतिभाम: इत्यर्थः। हयात्माम-एकम्य सदसदभयात्मकत्वम । विरुद्ध वात् कथिन् धर्मिणि मियो बिरोधात इति भावः। अत:-पमादेव तुझ्यात । कृत: अनिर्वचनीयं तत्त्वानरं सिध्यति इति तहाटिनं प्रति पूपई निराकम अनिर्वचनीयतावाटि. रिकामवतारयति. मायामयत्वेति-प्रपञ्च स्य-ब्रह्मभिन्नतया प्रमितम्य विश्व स्य, प्रमाणन:-अनमानादिना, मायामयवसिडी-ब्रह्मसाक्षात्कारणयध्वंसप्रतियोगित्वे निति त्यर्थ: व्यवहारिक प्रामाण्य मिनि-व्यवहारमापयिक ब्रह्मपमानि- रिका जाननन्यबाधाप्रतियोगित्वविषयकवरूपं प्रामामित्यर्थः तत्त्वावेदनलत- पारमाकिलविषयकं प्रमाणमित्यर्थः, प्रोतागमवाकयं-"तत्वमसि शेतकेतो! अहं ब्रह्माभि इत्यादि तिवाक्यमत्यर्थः, प्रमाणमा-पारमार्षिक प्रमाणत्वम् बार्य इत-काखमयेऽपि बाचरतिवरूपहेतुतः वर्ष, अति यापता ·पञ्चमोऽध्यायः । [१०७] तस्मान्मायामयत्वेऽपि युक्ता ब्रह्मणि मानता। प्रतागमवाक्यानामिति तावत् व्यवस्थितम् ॥ तब, “इदं रजतम्" इत्यनेन एव निर्वचनीयत्वात् सवासत्" इति अनिर्वचनीयत्वेन निर्वचनीयत्वाच्च ॥ १४॥ न्यायमतं दूषयति,- नान्यथाख्यातिः, खवचोव्याघातात् ॥ ५५ ॥ "इदं रजतम्” इति शुक्तिः एव रजतात्मना अवभासते इति न ; अन्यत् अन्यात्मना अवभासते इति मंविहिरुवम् ॥१५॥ प्रागेपितरजतमेव तन पवभामते. इति खमतमाह, सदसत्ख्यातिर्बाधाबाधात् ॥ ५६ ॥ *इदं रजतम्” इति पुरोवर्त्तिविषयनया मत्. अबाधनात् । मायामयत्वेऽपि, प्रपञ्चम्य इति शेष:. व्यवस्थितमिति-घटपटाढिविषयाणां व्यव. सारिकत, सच्चिदानन्दरूपाय ब्रह्मणस्तु पारमार्थिकत्वम इति व्यवस्था इति भावः । तदिदं मतं दूषयति. तति ।-मधाऽपि पनिर्वाचनीयत्वेनाजोकियमाषस्य शक्ति प्यादेः “इदं रजतम' इत्यनेनेव व्यवहारष निर्वचनीयत्वात पनिर्वचनीयत्ववादो नियुक्तिक: ति तिकतामाशयः इति भावः ॥ ५४॥ "शुक्तिरेव रमतात्मना पवभासते' इत्य न्याख्यातिवादिनां नैयायिकानां मतं दूषयितुं मूखममतारयति-न्यायमतमिति। खवयोव्याघातादिति-पन्यब अन्यरूपस्य शविषाणतुख्यत्वम अन्यथाशब्देनोच्यते; अन्यथा च तस्य भानमुच्यते इति खवचः एव व्याइतम प्रत्ययः। अवायमाशयः,-पुरोवत्तिनि प्रायोपित अविद्यमानत्वेन, तत्मनाया: तहानाप्रयोजकत्वेन च माम्बवाख्यातिवाद: युतिपक्षमारोदुम अहति न स असत: पदाच भाने सामणा पसागत सनिकांदासम्भवास न तदकीयमुचितम. इत्यत: आरोप्यमारस्य क्वचित सत्तामानमेव अपेक्षीयम 3; ताच, ज्ञानलचत्रिकर्षवशेनैव सम्भवस्येव तस्य बन्यव प्रत्यक्षावभास इति वाच्यम, पनादिवासमाधाराया एव तामह तत्वौचित्यात इति ॥ ५५ ॥ ख्यातिविषये परमतानि निरालय दानों खमतम उपपाद मूबममतारयति, पारोपितति ।-तथा च, सदसख्या हिरेव साधानां मिडानः। पवायमाश्यः, अन्धव .

·[१०८] माडामवत्तिः । रजतविषयतया तु असत, बाधात, तस्मात् सदसती तत्त्वम् ॥ ८॥ स्फोटं निराकरोति,- प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः ॥ ५७ ॥ प्रतीति: वर्गाषु. अप्रतौतिः स्फोट. तस्मात न स्फोटात्मकः शब्दः। यदि वर्णाः किञ्चिदपि न प्रतिपादयन्ति, स्फोटप्रति- पादनम् अपि कुत: ? अथ प्रतिपादयन्ति, किम् अन्तर्गडुना स्फोटेन १ वर्णाः एव प्रतिपादका: मन्तु। नानात्वात् अपि न स्फोटमिद्धिः ॥ ५७॥ प्रत्यक्षबाधात् वेटस्य अनित्यत्वम उक्तम्। इदानों वर्णानाम् प्रनित्यत्वं प्रतिपादयति,- न शब्दनित्यत्वं, कार्यताप्रतौतेः ॥ ५८ ॥ प्रत्यक्षादेः शब्दश्रवणानन्तरं नास्ति इति प्रतीते: ; अन्य था घटस्थापि नित्यत्वं स्यात् ॥ ५८॥ सर्वेषामेव भागानां खष्पेण व वाधः सम्भवति. नित्यत्वान; संसर्गवस्त बाध: स्वीकरणीयः। अब बाधो नाम-पुरोवर्तितया ग्राह्य माणे अधिष्ठाने निषेधधौविषयत्वं, तदेव असत्त्वं प्रकते अभिप्रेतम ॥ ५६ ॥ प्रसझेन स्फोटं निराक मुबमवतारयति, स्फोटमिति । -पदघटकोभूतप्रत्येक- वर्गभ्य; अतिरिकं घट: पट: इत्यादि निश्वधवम एक पदरूपं शब्दात्मकं वस्तु स्फोट इति शाब्दिकै: अभ्युपगम्यते। स्फुटति-नीतिविषयताम पापद्यते अर्थोऽनेन in व्युत्पत्या स्फोटशब्द: पदेषु ढ़ः, सरितप्रध्वस्तानां वर्णनां मेलनासम्भवन अर्थप्रतीतिजनकत्वानुपपत्तः। तदेतत् मतं टूथि प्रतिकार: प्रपनमारचति, प्रतीतिरिति-वर्णषु इत्यव सप्तम्या: विषयत्वमर्थः, तषाच घटः' इत्यात घकारावारटकाराकाराणामेव प्रसौते: मनममितया, पख गड म्या पटात्मक थाप्यनुभवेनाविषयौकरपात् निष्पमापक स्फोटरूपचन्द: इति भाषः॥ ५७॥ वैद अनित्यत्ववत् शब्दस्य वर्णमामपि पनित्यत्वं प्रतिपादयि सूत्र मवतारयति, ·पञ्चमोऽध्यायः । [१७८) प्रकृतिपुरुषात् अन्यत् सर्वे कार्यम् प्रति प्रतिपादनार्थ शन्ते,- पूर्वसिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिः, दीपेनेव घटस्थ ॥५६॥ यथा अन्धकारस्थः घट: दीपेन अभिव्यज्यते, तथा वर्णाः ध्वनिभिः व्यज्यन्ते। तदभावात् न सन्ति इति प्रतिभानं, न तु असत्त्वात्॥१८॥ समाधानमार, सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत सिद्धसाधनम् ॥ ६० ॥ अभिव्यक्तिम् आश्रित्य नित्यत्वम् उच्यते, ततः सत्कार्य- सिहान्तश्चेत्. सिहमाधनम् ॥ ६ ॥ एक: एव प्रात्मा, तथाच- "मितनीलादिभेटन यथैक दृश्यते नमः । भ्रान्तदृष्टिभिरैवात्मा तथैकः सन् पृथक् पृथक् ॥ इति । तत् निराकरोति,- नादैतमात्मनः, लिङ्गात्तद्धेदप्रतीतेः ॥ ६१ ॥ - प्रत्यक्षात । - स एवायं क-कार: इत्यादि प्रत्यभिज्ञामावेश नां नित्यत्वं न सम्पति, "उत्पन्न: क: विनष्टो ग: स्यादि साबंजनीनानुभवबलम तेषाम नियत्वांसः प्रत्यभिजाया: जातिविषयक त्वेनापि प्रामाण्य पपरित्यय: ॥ १८॥ ननु पूर्वमिसत्ताकम्यैव शब्दस्य कण्ठमालाभिघातन याऽभिव्यांना, सेव शब्दामाम उत्पतिरस्त. रति शहां सवेषावतारयति-प्रतिरति ॥ ५९॥ एवञ्चन तेषां स्वपक्षे एव प्रवेश: a ति समाधान मूखमवतारयति-समा. धानमिति । सिद्धसाधनं, साझामते इति भावः । इदम उपलक्षणं, शब्दनित्यतावादिनां मोमांसकामां मते पान्तरमपि दोष इत्यूनीयम् ॥ ६ ॥ प्रसनात् एकात्मवाद निराकर सुबमवतारयति, एक एवेति ।-या एक नमः पारोक्तैिन सितमौलादिधिच्यादिपभेदेन भाटिभिः पृथक पृषक प्रवीयते, नमा एक एव पात्मा अन्तःकरणादिरूपीपापभेदन प्रतिदिह पृषगिव पवभासते इति

·[१८०]
सायसूत्रकृत्तिः।
जरामरणादिलिङ्गनियमात् । पूर्वव सिहवत् उक्तम्, इदानीं
साध्यते इति प्रपौनरुत्यम्॥११॥
मा भूत् सजातीयाहैतम, पनात्मान: भविष्यन्ति ; घटादयः
तु आत्मरूपाः, इति विजातीयाहैतं भविष्यति, इत्यत्राह,-
नानात्मनाऽपि, प्रत्यक्षबाधात ॥ ६२ ॥
न अनात्मना घटादिना पात्मनः एकत्वं, घटादीनां वाद्य-
त्वेन भेददर्शनात्। एकत्वे घटादीनाम् पात्मत्वम्, प्रात्मनव
परिणामित्वम इति ॥ १२ ॥
सजातीयविजातीयाहतं भविश्थति, इत्यत्राह,-
नोभाभ्यां तेनैव ॥ ६३ ॥
अबाधितप्रत्ययेन एव भेददर्शनात् ॥ १३ ॥
एवम अतश्रुतिविरोध:, इत्यताह,-
अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र ॥ ६४ ॥
अन्धानां तच्छ्रते: अन्यपरत्वं सामान्यपरत्वम् ॥ १४ ॥
लोकार्थः। ननु इदं सूवं पचमाध्यायोक्तसवेणेव गतार्थम, IT तु अस्ख पुनरूप.
न्यास: निरर्थकः, यत आर-पूर्वव इति । ११.
पनात्मना घटादिमा अवि विजातीयन पात्मन: पभेद: अतवादिभिरङ्गौलत:
न सम्भवति प्रत्ययाधात, रति प्रतिपादयितुं मूबमवतारयति-मा भूदिति ।
पात्मत्वं-चेतनत्वम। परिणामित्व-जडत्वम्। तर, एतन्मते चिजड़मेदव्यवसा
सर्वानुभवसिहा नशादेवेति भावः ॥ १२॥
सजातीयेति ।--मेब-प्रत्यक्षमाधन इत्यर्थः इति केचित। सभाभ्याम-आत्मा-
मात्मभ्याम; "त्वं सुखी. अई दुःखी, घटोऽयम इत्यादि अबाधितप्रत्यया एवं
आत्मैक्यबाधवाः इति भावः ॥ ६॥
वासवात्मभेदे अतितिविरोधं निराव सूबमवतारयति-एवमिति । तब-
आत्मै क्यवृती, पात्मे क्य प्रतिपादिखायामित्यर्थः, अविवेकानां-मूढ़ानाम, अन्यपरत्वम्
-आत्मे क्यपरत्वं, प्रतिमातीति शेषः । इत्ती सामावणदख-एकत्वम् अर्को जेयः ॥१४॥

·पचमोऽध्यायः । [११] एकात्मवादिनां जगदुपादान कारणमपि नास्ति, इत्याह,- नात्माऽविद्या नोभयं जमदुपादानकारणं, निःसङ्गत्वात् ॥ ६५ ॥ कूटस्थत्वात् न प्रात्मा कारणम्। अविद्याया: असत्यत्वात् न कारणत्वम् ; सत्यले अहैतहानिः; सम्बन्धाभावात् न उभयं कारणम् ॥६५॥ चिटानन्दस्वरूप: पात्मा, इत्यत्राह,- नैकस्याऽऽनन्दचिद्रूपत्वे, योर्भेदात् ॥६६॥ प्रानन्दः,-सुखम् । चित्-ज्ञानम् । प्रानन्दचिद्रूपत्वे हेत- वापत्तिः । न च "अानन्दः न विषय सुखं, चितिः वा वृत्ति- ज्ञानं, किन्तु अन्यदेव अलौकिकम्” इति वाचम्, अलौकिक- बेन अप्रामाणिकत्वात् । प्रामाणिकत्वे प्रमाणसत्त्वेन एव देतत्वम्। किञ्च, प्रात्मनः प्रानन्दरूपत्वम ? प्रानन्दधर्मत्वं वा ? आनन्दधर्मत्वे हैतापत्तिः, निर्गुणत्वादिश्रुतिविरोधश्च । श्रानन्दरूपत्वे मंसारावस्थायां कथम् श्रानन्दः अनुभूयते ? अविद्यातिरोधानात् इति चेत् । अमूर्तत्वात् अविद्याया: न वास्तवात्मैक्य वादिनां जगतसृष्टिरपि नोपपदाते, इति प्रतिपादायमूवमयतारयति- एकात्मेति। कूटस्थत्वात्-अपरिणामित्वात । कारसम-अपादानकारण,भवित- महंतौति शेषः। सन्यत्वे, अविद्याया इति शेषः। सम्बधामावादिति-सटमतो: सम्बन्धानुपपत्ते: अविद्योपडित ब्रह्म न ममदुपादानं भवितुमईतोति भागः ॥ ६५ ॥ चित्मखयो: आत्माऽभिन्नत्व मतं निराकर सूबमवतारयति, चिदानन्दति ।- आनन्दचतन्ययोः एकत्वं भिन्नत्वं वा भवभिप्रेतमपाये-प्रतीतिविरोध: । हितीये वार, आनन्दक्टूिपत्वे इति।-पानन्द विषयमकासखरूपत्वमेव सर्वानुभवमिई, तदतिरिक्ष आनन्दस्य प्रतीतिविरोधेन निष्पमापन पमनीकारात पति प्रतिपादयितुं प्रपञ्चमारच यति-- चेति। प्रामाणिकत्वे, प्रपञ्चस्व इति शेषः । पात्मनः भानन्दरूपत्वम आनन्दाय वा रत्युभयमपि । मपति रथा-कसि। विद्यातिरोधानादिति ।-नास्ति, नमानि ति व्यवहारप्रयोजकत्वमेवचन तिरोधान ritAryare .

·[१२] सालासूवत्तिः। प्रान- तया कुद्यवत् तिरोधानसम्भवः । पथ अभिभव: तिरोधान. शब्दार्थः, नित्यस विभोः न पभिभवः । पविद्यायाः मिष्या- त्वात् पात्मनः सत्यत्वात् न प्रनयोः सम्बन्धः, वस्त्ववस्तुनोः सम्बन्धाभावात, सम्बन्धे वा नि:सङ्गादिश्रुतिविरोधः । न्दानुभवे च कर्मकविरोधः। किच्च, पानन्दात्मत्वे किं प्रमा. णम? किं प्रमाणानुमरणेन, स्वयम् एव प्रमाणरूपत्वात पात्मनः प्रति चेत् ! तब, प्रमाणव्यवस्थार्थं प्रमेयस्वीकारात्। प्रमेयाभावात् किं प्रमागन प्रमि- त्यपधानाभावात् च प्रमागात्वम् एव नास्ति। चिद्रूपत्वञ्च অনিচ্ছ? विजयम । अमृतत्वादिति-अदव्यत्वादिति भासा कड्य दिक ट्रिघटादर्यवधायक नातिन भाति ति व्यवहार प्रयोनाया बीके दृष्टम। सरेयात नाविद्या विपरीतजामपा सम्बनित स्काररुपा पानन्दात्मकस्य ब्राह्मण सगेधानतः भवि- तुम पति तितात्पर्य म। तिरोधानशब्दस्य अर्थान्तरं शमान पातपति।- अभिभवः,-विपरीतगणोदयेन कषांवषयवज्ञानाभावप्रयोजकत्वमा नित्यस्येति -अपरिणामिनियम्य, नियस्य रत्यर्थः । मिथ्यात्वात-चतुल्य मत्तायवान तथा च. समानसत्ताकयोरेव वस्तुनोः सम्बन्ध: लोके दृष्टः, सहभावात न पक्कतेः आत्मनः पपिया सम्बन्ध मभवति भावः । पानन्दानुभवे इति-बखरूप० आनन्दस्य खेनैवानुभवे इत्यर्थः । पानमनभानन्दरूपले प्रमाणं पृच्छांत-किमिति । प्रतिवादी पास. किं प्रमाणानुमापोन इति।-पात्मन: पानन्दामभवे आत्मन: एक प्रमाणत्वात मियक प्रमाणानरासायम इति भावः । एतदय विमोति-खयमवति। प्रमयखौबारात-प्रमियभेद स्वीकारादिस्यर्थः। सपा, बाभूयमानय प्रमेवभेदस्य अबाधितस्य व्यवस्थोपपतरो प्रमाणज्य वखा लोके पीक्रियते इति दर्शनात प्रत्ययः । सचेत् प्रमेयं वस्तुतो नास्ति तदा फलाभावात प्रमाणापे तयवस्थायां वा प्रयोजन सितिमि नगति प्रमाणप्रमेयव्यबहार: मनमसिपिसोयेत तिमावः। परि• तमिति-विषयीवरयमित्यर्थः। पमित्यपधानाभापदिन-बानन्द बयो: एकले प्रमाणपघटकोभूमि गायत्येम भेदनियताया: इच्छदायत्त प्रमाव- सापशि वान :। लौकिम्मुख ज्ञानयोः मियो भिवोऽपि पोषिक. कानन्द्रा पौकिकपिटुपताजोवार गालि कोपि विरोषः इति माते-क्टूिपत्व- ·पञ्चमोऽध्यायः। [१३] न भानन्दरूपत्वं, हयोः भेदात् । तयोः अनौकिकत्वेन अमेद- सिद्धिः इत्यपि न, पनौकिकत्वात् एव व्याप्तिग्रहणाभावात् । तत: न पात्मन: हिरूपत्वम इति। यदि च मुक्तो प्रानन्द: न अनुभूयते, किं तेन ? अनुभूयते चेत. अनुभविवनुभवानुभव- मोया: वाच्याः। यथा च यावहभावित्वेन प्रात्मसाक्षात्कारात् अपि ममाधिः इति उच्यते, देहपातानन्तरम् पात्मनः स्थिति: पति व ममाधिः, तथा च “समाधौ सकलदुःखनिवृत्ते: पानन्द लामः" इति अभिमन्यते । देहाभावात् समाधिना क पानन्दानुभवः । एवञ्च मकौ प्रानन्दानुभव: भ्रान्तः इति ॥६॥ - मिति। पति-मांत। अलौकिकत्वान-प्रमाणागोचरत्वात : । · बानि- ग्रहणाभावान इति-चिदात्मक पानन्दम्य सर्वप्रमाणागोचरतया तत्महरितत्वेन वयापि हेतोः ग्रहामणवान सागरकोपजीवकव्याप्तिग्रहणासम्भवेन तमूलकानु- मानेनापि चिदात्मकहात्मनः पानन्दादसिडेः सम्भबान इत्यर्थः। उपमंडरति- ततः इति । किं तेनेता-अमनभूयमामय बानन्दस्य पुरुषार्थत्वमेव. तथाविषय पानन्द अभ्युपगम: मोदशायां निष्पयोजनका पति भावः । मुक्तिदायाम आनन्दान- भवाङ्गोवा पक्षे दोबम पहाटबिगडते. पलभ्यते इति ।-पानन्द इति शेषः । दोषमार. अनविनुभवेति-तथा च, मीषशायाम पानन्दः पनुभयते इति पक्ष तापनिरेव दोष इति भावः । सिद्धान विशदाय प्रपति-यथा ति। याव- हभावित्वेनेति ।-पायमायय:.-वेदातिभि: नागत स्वप-सनिपात्मन: साचात- पारस्य अविच्छेदन तय नित्यत्वं स्वप्रमाणत्वच जोकियते । नपात्मनः .. खराघवसाधकमपि नियत्वसाधाय पलम आत्मनः माक्षात्कारम्य जाग्रदायवशा. बयेषु नियतमुपलभ्य माग- हमम्बश्वमनियमेन देहपातामा समावस्थाने सत. सत्तायां प्रमाणामावेन बाधसम्भवात् इति त्मनो नित्यत्वे तमाचाकारसन साप. बता सम्भवति इति “या. त्यादिवस्यक समाधि:' मन्तव्य तियन्यस पर्यवसितार्थ: विय:। समाधिपदम-बामनिवताविषयकसमाधानापरपर्याय मिहानमे प्रतिपादयतिापमयेव यन्या समाधीतिनिरोधरूपे पात्मसुखरूपतासिहासं मिरारोति तिवार:.-"पाचगदिमा "क्कामन्दानुभव:' योग ग्रन्थेन । फखितमा, एमिति।-तषाच, समाध्यवस्खायाम् अनुभूयमानत्वेन बौनियमाप:

·[१८४] मासासूत्रवृत्तिः। अथ भानन्दश्रुतेः का. वार्ता ? तथा च.- "मानन्दं ब्रह्मणो विहान् न बिभेति कुतवन । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ इति तैत्ति. उप. २ वल्लौ० ४८ अनु.]। अवाह, गा: ॥६७॥ दुःखनिवृत्तेौणः व्यक्तम् ॥ ६ ॥ प्रकारान्तरमाड,- विमुक्तिप्रशंसा मन्दानाम् ॥ ६८ ॥ मन्दानां-तामसानाम् । विमुक्ति प्रशंसा-प्रवर्तनार्थं प्रोत्- साहनम् इति ॥ ६॥ मनोवैभवं निराकरोति,- न व्यापकत्वं मनसः, करणत्वादिन्द्रियत्वाहा, वास्यादिवच्चक्षुरादिवच्च ॥ ६८ ॥ यच्च"शिरसि मे वेदना* “पाद में सुखम् इति ज्ञानं मनसः विभुत्वं प्रतिपादयति, तत् प्राशु सञ्चारित्वात् क्रमाग्रहण- निमित्तम् ; न पनन विभुत्वसिद्धिः ॥ ६८ ॥ मानन्दः यथा फलत: दु:खामावे एव पर्यवस्थति, तथैव मुक्तावपि दु:खामाव एव म इत्यङ्गीय मनोषः पाश्रयणीय: वि सायसिद्धान्तः वृत्तिवारियाब सूचित प्रति ध्येयम॥६॥ समिमं सिद्धानं द्रढयितुं सूबमवतारयति, अब आनन्दश्तेरिरीता-या वाता- कथं प्रामाण्यमुपपादनौयमित्यर्थः ॥ १७ ॥ मुक्तौ श्रानन्द व्यवहारम भवाऽप्युपपादयितं सूवममतारयति-प्रकारान्तरमिति। तामसानामिति उपलक्षां, राजसतामसानामिन्यय: ॥ ६८॥ प्रमाात मनोविभुत्ववादं निराकर सूबममतारयति-मनोवेमयम इति। सूत्रे वा-बार समुण्यार्थकः । मासी विभुत्व साधिकाया: युक्तः आभासत्वं दर्शयति- यञ्चेति । विभुत्वम-पाभिवत्वरूपं विशेयमार .

·पञ्चमोऽध्यायः । (१८५] - दूषणान्तरमाह- सक्रियत्वागतिश्रुतेः ॥ ७० ॥ सक्रियत्वात् इति अनुमानं दर्शितम् । गतिश्रुतेः इति शब्दः दर्शितः ॥७॥ अणुत्वेऽपि कारणाभावात् नित्यं भविष्यति, इत्यवाह,- न निर्भागत्वं, तद्योगाहटादिवत् ॥ ७१ ॥ न निर्भागवं-न अकारणवत्वम्। तद्योगात्- योगात् । किम् अस्य कारणम् ? अहङ्कारः। षटकेन युगपत् परमानां सभागत्वसिद्धिः ; तस्मात् घटादिवत् अनित्यं मनः ॥ १॥ नित्यानित्यविभागमाह,- प्रकृतिपुरुषबोरन्यत् सर्वमनित्यम् ॥ ७२ ॥ - योगात् स्पष्टम ॥७२॥ . . मनोविभुत्वे दोषान्तरं दर्शयि सूबमवतारयति-दूषपान्तमिति ॥ ७० ॥ अणु त्वेऽपि मनसो न मिरवयवत्वं वैशेषिकादिवत अभाभिमभ्युपेयते इति दशयित सूबमवतारयति. पालेऽपोति । अणु दऽपि-पटनेयर्थः । पस्य-भागयोगस्य, सावयवत्वस्य इत्यर्थ: । कारणं-ज्ञापकरुपमा अङ्कारः,-पामिणकारिका बत्तिः; तथा च, निरवयवस्य वस्तुनः निरूपपरिणामास भवन तद यथाऽनुपपरिव मनसः सावयवत्व साधि का इति भावः। षट्कैन-पूर्वापरपश्चिम दक्षियोडाधोपदिषट्कैन व्ययः। सभागत्वसिद्धिः,-सावयवत्वसिद्धिः रत्ययः। केचि सूवस्थार्थम अन्यषा वर्षयन्ति, यथा-मनो माकारकत्वं कारख्योगात, किम कारणमिति चेत बाजार तिरहाण इति ॥ ७१ ॥ भयाधिकर्मियत्वेनासोक्रियमाणानां दिक्कालादौनां साहासिद्धान्ते अनिय त्वमेव प्रति व्युत्पादयितुं स्वमवतारयति-नित्यानित्यति । प्रकृतिपुरुषयो:-प्रकृतिपुरुषाभ्याम् स्वर्षः। अनिचत्वं-मुष्टिकालावतिध्वंसप्रतियोगित्वम् ॥ १॥ - ·[१०१ मायसूत्रवृत्तिः । - न कारणलाभः। - दिक्कालादौनां नित्यत्वात् कथं सर्वम् अनित्यम् ? इत्यनार- न भागलाभो भागिनो निर्भागत्वश्रुतेः ॥७३॥ भागिन:,-जगकारणस्य प्रधानस्य। निर्भागत्वश्रुतेः “मूलकारणत्वात् न अस्य कारणान्तरभ्" इति श्रुतेः ॥ ७३ ॥ आनन्दाभिव्यक्तिः मुक्तिः इति । तत दूषयति,- नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिः, निधर्मकत्वात् ॥७४॥ मुक्तौ धर्मधर्मिभावाभावात् मा अभिव्यक्तिः किं सर्वदा अस्ति ? संसारटशायामपि मुक्तिप्रमङ्गः। प्रथ गुती क्रियते । कार्यभावस्य अवश्यं नाशात् पुन: अनिर्मोक्ष: इति ॥ ७४ ॥ विशेषगुणोच्छित्तिः मोक्ष: इति दूषयति,-- न विशेषगुणोच्छित्तिः, तहत् ॥ ७५ ॥ विशेषनिषेधात् सामान्य गुण स्वीकारः । तथा च, गुपयोगात् अनिर्मोक्ष: । ७५ ॥ गषु प्रक्लरव अकारपकत्वात विकासादोगा बड़ाना न निसत्वं भवति इति युक्तिपदमपरं मूकमवतारयति-दकालादौनामिति । मागिन:-मांगन: एव इत्यर्थः। तथा च. शुन्या जगत्कारणम्य प्रधानस्यैव अकारणकत्व परिपारमात तद बलेन टिक्काबादीनां मकारकत्वं विने यम । इदमुपलक्षम;"दिशं भूमिञ्च निर्ममे. प्रत्यादि मृत: कालोपाधित्वेन पौकियमाणानां जन्यानामेव काल त्वाडोकारेण एव भन्दश्यपथासम्भवात कालवापि अनित्यत्वम इति यम । प्रधानस्यापि माऽस्त चकारण कत्वम, ति गडां निराकरोति, मुनकारपत्वादिति ।-तथा च, प्रधान पकारकत्वाचौकार पनवम्थव दोष: इति भावः ॥ ३॥ नित्य सुखाभिव्यक्ति: मुक्ति: तिवादमां भाट्टानां मयि सूत्र मवतारयति, पामन्दामिन्यनिति-कम पात्मखरूप: पानन्द: ! 8 तदिन:: अपने संसारावयायामपि मोक्षमत:, रितौये कार्यम्य पावरूपस्य नाशावास्यम्भावान सनापि पुन: बमप्रसाः इति afranामाशयो विज्ञेयः ॥ १५ ॥ प्रसन माया विशेष गुलायमविरहरूपतां निराक सूकमनवारयति, ·पञ्चमोऽध्यायः। [१८] देहपरिमाण: आत्मा, तस्य देहमावात् गतिः एव मुक्तिः इति। तत् दूषयति,- न विशेषगतिनिष्क्यिस्य ॥ ७६ ॥ न ऊईगत्या मुक्तिः, निर्गुणनिष्कियनिर्धर्मक: आत्मा" इति श्रुतेः। कुतः मुक्तिः ? इस्तिकमिटेहपरिमाणवेन सोच विकासाभ्या सावयवत्वेन अनित्यश्च स्यात् ॥ ७६ ॥ बौद्धमुक्ति दूषयति,- नाकारोपरागोच्छित्तिः, चणिकत्वादि- दोषात् ॥ ७७॥ स: किमाकार: ? ज्ञानस्वरूप:; तथा च, ज्ञानस्य अपि उच्छेदः इति कस्य मुक्तिः ? अथ धर्मः; क्षणिकत्वात् सर्वदा तबाशे मंसारिणाम् अपि मुक्ति: स्यात् । अथ वासनावशात् तदा न मुच्यते, वासनाच्छित्तिः एव मोक्ष: प्रस्तु, किमाकारोप- गगोच्छित्या ? प्रादिशब्दात् स्वच्छसंवित्प्रवाहस्य अपि नखर- त्वात् कम्य मुताः ? इति ॥ ७७॥ 3 विशेषता-विशेषगुणामावस्य मोचत्ववादिनां मते मोक्षावण्यायाम पात्मान सामान्य गुथमावस्य पीकारात पात्मनो निचत्वनुतिविरोधिन नायं पधः खोकतम उचित प्रतिभाव: ॥ ७५ ॥ पाई म टूर्षाय: सूबमबहारयति. देहपरिमाय ति-आत्मको देपरि मारत्वे सिकिमिदंप्रवेश पवयवोपच्यापचययो: अावश्यकत्वेन सावयवत्वं प्रसज्यते, तदिष्टापौर पमित्यता स्थान पनो ब्यापकत्वम आत्मन: अवश्यम अनीकार्यम ततव निक्रियत्वात तस्य मोबदशायाम जगमन परसौकत वञ्चिदपि प्रमा- पदवीमागेदम कति ति भाषः ॥ ६ ॥ संसारदशाया विषयोपरतया प्रतिमासमानस्य विज्ञानसन्तानस्य तटुपराग. नित्तिरेव गोषः, इलि विज्ञानादिबौद्धमतं दूषितुं सबमवतारयति-पौडमुनि- मिति। पामारस्य ज्ञानाभवानीकार पाकारोछेदे ज्ञानस्यापि आत्मनः पच्छेदः इत्यार-विमासा: इति। पाकारस जानवर्मतले दोषमा-अप :

·[१८८] सालयसूत्रवृत्तिः । ... बोडविशेषस्य मुक्ति दूषयति,- न सर्वाच्छित्तिः,अपुरुषार्थत्वादिदोषात् ॥७॥ स्पष्टम् ॥ ७॥ शून्यं मुक्तिः इति दूषयति,- एवं शून्यमपि ॥ ६ ॥ अपुरुषार्थ त्वादेः। श्रादिशब्दात् अनुष्ठामाभाव: सूचितः । यदि पात्मा स्वीक्रियते, तदा तत्परिपन्थिान हेषः, तदनुकूले च मेहः इति तयोः बन्धहेतुत्वात् अनिर्मोक्ष: स्यात् । एवम्। न हि रागद्वेषमात्रात् बन्धः, किन्तु तहिशेषात् । यथा बौद्धपक्षे एव न मंवित्सन्तानमात्रात बन्धः, स्वच्छमं वित्- सन्तानप्य माक्षाङ्गत्वात्, तथा कैवल्यात्मपरिपयिनि देषात् निरुपहितात्मस्थिती रागात् न बन्धः, प्रत्युत मोक्षहेतुत्वम् एव इति ॥ ८ ॥ -- इत्यादिना। वाम गाछित्तिरव मोचा, नाकारोच्छत्तिः इति योद्धमता निराकर्तुम पादिपदतात्पर्यमाह-अति । ७७॥ आत्मानिमिासर्वपदार्थोच्छेद: मुक्ति: पति मोडविशेषम दूर्भाय सूवमवतार- बगि-बीडशेषस्यति ॥७॥ श्यवाटिनी बौड़म्य मतं मिमि सूबमववारयति- शून्यमिति। एवमित्यस्य पर्थमार- अपुरुषार्थत्वादति। अब शून्यवादो प्रत्यवतिष्ठते, यहोति ।-बात्मा स्थिर: कश्शन भारयदि स्वीक्रियते प्रत्ययः। तत्परिपायनि-तत्प्रतिकूले, दुःखजनके इति भावः। तदनकूल-तस्य सुखीपाद के प्रत्यर्थः। तयो:.- अनुकूल प्रतिकूलयो. रिचय:। बम हेतुत्वान-रागषादिहारण संसारकारपत्वाता तदेवन्मतं दूषयति-वमिति । तहिशेषात-तयोः,-रागषयो:. विशेषात-अज्ञानसातत्व. प्रयुक्तोत्कट्यरूपावशेषादिवर्ग:। संविमन्तानमावात्-विज्ञानप्रवाारूप-यात्म सहाय. मावादिस्य: । खच्छ विमन्तानस्यति-समाधिनितरागडेषाभाषसाततनिर्विषयक विज्ञानप्रवाहम्य इत्य:। एतदेव पचनार-ति। प्रत्युतति-बन्धमाधम लक्षखेन वध: । ७८. .

·पञ्चमोऽध्यायः। १०] कालदेशकर्मविशेषात् मुक्तिः इति । तत् दूषयति,- संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादि- लाभोऽपि ॥८॥ देशसंयोगस्य वियोगान्तत्वात् पुनः संसारः। आदिशब्दात् कालकर्मणोः अपि परिग्रहः। कालयोगस्य अपि एवम् । कर्मणः च क्षयित्वात् पुनः संमारः इति ॥८॥ भागस्य जीवात्मनः भागिनि ब्रह्मणि योग: मुक्तिः इति । तत् दूषयति.- न भागियोगो भागस्य ॥ ८१ ॥ न ब्रह्मणः भागः जीवात्मा. ब्रह्मणः भागामावात्। योगस्य वियोगान्तत्वात् पुनः बन्धप्रसङ्गः । अथ ममारकारणाभावात् न वियोगः इति, एवन स एवास्त. किं भागयोगकल्पनया ? ॥१॥ अणिमादिमिहिः एव मुक्तिः इत्यत्रा,- नाणिमादियोगोऽप्यवश्यम्भावित्वात्तटुच्छित्तेः, इतरवियोगवत् ॥ ८२॥ - लोकोत्तरर्टशे काविशेषे यागादिविधेयकमननितादृष्टविशेषेष लोकोत्तरसक चन्दन वनितादिलाम एव मुक्तिरिति कर्ममीमांसकानां मतं दूषय मूवमुत्थापति- कालदेशति। टेशयोगस्येति। तथा च, संयोगमावस्यैव वियोगान्तत्वधौव्येण भयोगरूपकारच्छेद पुमबंध प्रसनख एतचिन्मते दुनिंबारत्वमेवेति इनि- तात्पर्य्यम ॥ २०॥ भागव्य-जीवस्य, भागिनि-ब्रह्मणि पुनर्योग एव मुक्ति: रतिवादिनां मतं दूषयित सूत्र मुत्थापयति, भागस्येति ।-एवंविषमुखिोचारे प्रात्मनः अमानत्वबोधिका अतिरेय बाधिका इति फलितम। दोषान्तरमा-बोगस्वेति। कारणामावेन भागिन:-ब्रहाणः, भाग-गोवस्य न पुन: प्रयुतिमाव: इति माते-अति । शडां निराकरोति, एवमितिा-स एव-सारकारणाभाव एक। अति शेषः। भागधीगमापनया, प्रमागरहितया इतिभावः ॥ १ ॥ अन्त, मोच ·[१८.] माङ्खामूत्रवृत्तिः। - तंषाम् अपि काय्यत्वात् अनित्यत्वम् । মাহিয়া सधिमा, गरिमा, प्राप्तिः, प्राकाम्यम्, ईशित्वं, वशित्वं, यत्र- कामावमायित्वम इति ॥ २ ॥ परमैश्वर्य पदप्राप्ते: एव मुक्तिः, इत्यवाह,- नेन्द्रादिपदयोगोऽपि, तहत् ॥ ८३ ॥ नित्यत्वात् ॥ ८३ ॥ भौतिकानि इन्द्रियाणि इति। तत् निरगति,- न भूतप्रकृतित्वमिन्द्रियाणाम्, आहङ्कारि- कत्वश्रुतेः ॥८४ ॥ तथा च,- "एताज्जायते प्राणो मनः मन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापच पृथ्वी विश्वस्य धारिगो ॥” इति। भूतप्रकरित्वम इति तु येन इन्द्रियेण यद्भूतकारणं तन्मात्र ग्राह्यते, तस्य सत्प्रकतित्वाभिमानात व्यपदेशः ॥ ८४ ॥ षट्पदार्थ नानात मुक्तिः, इत्यवाह,- न षट्पदार्थनियमस्तदोधान्मुक्तिः ॥ ८५ ॥ योगायधीन ऐमर्थ लाम 44 मोक्ष: तिवादमा योगिनां मतं निरस सूब सत्यापयति-अभिमादौति। प्रादिपदं व्यापट-धिमेवादि॥२॥ सुगमम ॥२॥ इन्द्रियावां भौतिवत्सम ति मतं निगक सूखमुत्यापयति-भौतिकानोति । सूखे भतप्रतिमिन्धत भूतानि-पृषिच्यादौनि कृतयः येषाम अति बनीषा भन- प्रकृतिब्दी निष्पम्रो ज्ञेयः। इन्द्रियाण साविकानगरका कार्यत्वे प्रमारत्वेगोदाहरति, एखादिति । -पतमात-सात्त्विकाहारादित्यर्थः। भूत- प्रकृतित्वमिति-अयं भाव:.-न्द्रियार्ण भूतपतित्वमिति लौकिकन्यपदेशस्त येमेन्द्रिये तन्माबं ग्टह्यते, तसत्प्रकृतित्वाभिमानकर अति यतबार . विशेषम । ८४॥ व पदाः, पोरस । वनमानार्दव मुकिरिति वैशेषिक यायियोः मतं ·पचमोऽध्यायः। १८१] द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया: इति। प्रथिव्यप्तेजो- वायाकाशकालदिगाममनांसि इति ट्रव्याणि। रूपरस- गन्धस्पर्शः महंगा परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परवा. परत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाहेषो प्रयत्नश्च गुरुत्व-द्रवत्व-ह- संस्कारधर्माधर्मशब्दा: गुणाः । उत्क्षेपणावक्षेपणाऽऽकुञ्चन- प्रसारगगमनानि कर्माणि। परम अपरश्व सामान्यमा नित्यदव्यत्तयः प्रत्या: विशेषाः। अयुतमिहानां य: सम्बन्धः रहप्रत्ययहेतुः समवायः इति नास्ति नियमः अनियतपदार्थ- वादित्वात् सायानाम् । न च तद्दोधात् मुक्तिः, पात्मज्ञानात् एव मुक्तः ॥८॥ षोड़शपदार्थज्ञानात् मतिः इत्यवाह,- षोड़शादिष्वप्येवम् ॥ ८६ ॥ "प्रमाणप्रमेय संशयप्रयोजनदृष्टान्तमिहान्तावयवतर्कनिर्णय- वादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्व- दूयितुं कमेण सवस्यमवतारयति-षट्पदाति । षट्पटार्थवादिमां शेषिका मतं प्रपश्यति.-ट्रव्येति। दूषयति, न चेति। -सबोधादिति- द्रव्यादिरूपषटपदार्थ. जानादित्यर्थः। पाम ज्ञानादेवेति।-एपबारः मुक्ती पात्मव्यतिरिकाट व्यादिजामस अतुल मुण्यति। ८५. पीशपदार्थतत्त्वज्ञानान मुक्तिरितिपादिमां नैयायिकानां मतं टूयितुम उप. यस सूत्रस्य व्याख्याप्रसङ्गेन तेषां बोयपदार्थानां मरूपं निरूपयतम पारमते प्रतिकार:, प्रमाणेति । एतश गौतमीय न्यायमस्य पाहिम सूबम । मपदार्थप्रधानो हबसमासो जयः। यद्यपि भेटे इन्हविचामान पब पढानामभेडात नास्ति इन्हयावसरः, तथाऽपि पदार्थभेदन पदासागच्छेदकदे. ऽपि हम्ब समासस्य व्युत्पत्तिमिहत्वात् । तथा प्रमाणानि प्रमेय संशयच प्रयोगमा दृष्टान्त मिसान्तय अवयमगर निर्णय बादश मल्मस बिगहा हेवाभासाय खजातय नियमानानि बिपियाबारः। नन्यमनसब प्रथमोप- व.

·[१९] सायसूत्रहतिः । ज्ञानात् निःश्रेयसाधिगमः” इति। "प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि"। "प्रात्मशरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमानःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभाव- फलदुःखापवर्गा: प्रमेयम"। "समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्ते रुपलब्धानुपलब्धाव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमर्श: संशयः । "यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्" ।"लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन् अर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः । "तन्त्राधिकरणाभ्युप- गमसंस्थिति: सिद्धान्तः । सः चतुर्विधः, -“सर्वतन्त्र-प्रति- तन्त्राधिकरणाभ्युपगम-संस्थित्यर्थान्तरभावात्”। *प्रतिज्ञाहेतू- दाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः । “अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ कार- णोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तकः”। “विमृश्य पक्षप्रतिपक्षा- भ्यामर्थावधारणं निर्णयः”। "प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः बितेकवचन व वियो बाध्य: तित्तिकारः। व सत्त्वं जायते बनेन इति व्युत्पत्त्या तत्त्वज्ञानपदं शास्त्रपर, तस्मात-शास्त्रात् परम्परया नि:श्रेयसस्य--पायनिक. दुःखमितिपस्य. अधिगम:.-माति:, आत्मतत्त्वसाधाकारहारा इति शेषः । एषां षोड्शपदाबांना प्रत्ये कम्बपमियाय यथाक्रमं न्यायसूत्राण्यवतारयति, प्रत्यक्षेति ।- पपवर्गस्य न्यायमतेऽपि दुःखात्य समित्तिरूपतया माशामिहानरूपत्वात न सत्प्रतिपादक गौतमीयं सूबम पन प्रयोजनामावान पृथक उपन्यतम इति ध्येयम् । तव प्रत्यक्ष नाम-इन्द्रियार्थसविकर्षीत्पनं ज्ञानमतच निर्विकल्प के साविकरूपकमिति चधा। बनुमानं नाम-व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताजामनन्यज्ञानम; व्याप्निानम् मौयते पमेनेति व्युत्पत्तियोगात अनुमानपदवाच्यं भवति; तर व्याप्तिज्ञानं केवलान्वयि केवल व्यतिरेकि पन्वयव्यतिरेकि चेति तथा विजेयम । रापमान तावत्-प्रसिद्धसाधम्यान साध्य साधनरूपम इति सूबहार: तदर्थस्तु-प्रसिहस्य -पूर्वप्रमितस्य गवाद:.साधम्यांत-सादृश्यान, तज्ज्ञानादित्यर्थः, साध्य स्प-गवयादि. पदवाच्यत्वस्य, साधनं-सिडि:. उपमानरूपमितिः, तत्करणच सादृश्यज्ञानम उपमितिकरणरूपमुपमानम इति बोजव्यम्। शब्दोऽव-पाप्तोपदेशरूपी बोध्या, तब “आप्तः खल-साक्षात्कृतवमा यथादृष्टस्यायस्य विख्यापयिषया प्रयोना उपदेष्टा ति बात्सायनमाष्यं, तख उपदेशः, -वाक्यमित्यर्थः। अब प्रमापदं- विशेष्यावत्यप्रकारक ज्ञानपरम : तथा प्रमीयते-तथाविध जान मन्यते अनेन हसि व्युत्पत्या प्रमाणप-प्रमावरणपरं बीडव्यम् । प्रमेयं विभनवेलपति-पात्मेति। . 3B तल्कराच ·पचमोऽध्यायः । [२] यद्यपि प्रमाविषयवस्तुमावबोधकतया प्रमेयशब्द: लोके प्रसिड तथाऽप्यव प्रमेयपद न तथाविषलोक सिद्धायक, किन्तु संसारातमिथ्याज्ञानविषयत्वं मोक्षरे धीविषयत्वं बापत प्रमेयपदार्थताऽवच्छेदकतया अभिमः ग्राम । तेच पाण: आत्म. शरीरादिरूपाः मूवे निर्दिष्टा:, तब आमपदम एकान्तमधिशेषगुणवत्परम । चेष्टेन्द्रियात्रियः परमिति सौवं शरीरमा ईमितं निहामि वा बंध. मधिय ईमाणिहामाप्रयुगस्य स तदुपायानुष्ठानचा या खल समीक्षा, स्वाब शपदप्रतिपाया। अब इन्द्रियापयत्व अवच्छेदकताऽख्यखरूपसम्बन्धविशेषण चतुरान्यतमेन्द्रियवत्त्वमेव यम । एवम अब अर्थपदं सुखदुःखान्तरपा, तदाश्रयत्वमपि शरीरे अवच्छदकताऽऽख्य खम्पसम्बन्धविशेषेण बिजेयं, शरीराव- आत्मनि सुखदःखीत्पत्तः। पव पेशवत्वम इन्द्रियात्वम त्वति पृषक बोण्येव शरीरलक्षणानि इति ध्येयम। इन्द्रियाणि-घागरसन- चक्षुस्त्व शोबाणि। पृथिव्यापसेको बाथराकामिति भूतानि; भूतत्वमव वर रिन्द्रियाविशेषगुणवत्वम ; तथा अर्थपदम-अयं ते-मुख माधनलेन प्रष्यते प्रति व्युत्पत्तियोगात शब्द स्वरूपरसयन्ध प्रत्यायकम । बुद्धिः,- ज्ञामम । जानकरपले मति पा त्वम इति मनसो लक्षणम। प्रतित्वं-रागनन्यताऽवच्छेदकनातिमत्त्वम, ईसर- ततरपि वक्ष्यत्वे यब त्वमेव तदिति जेयम। दोषपदेन-गबमोहा: गृह्यन्ते, तलक्षण प्रत्तिजनकत्वमेव । प्रेयभावो नाम-पुनरुत्पत्तिः. मत्वा पुनर्जन्म इति भाव: । फलं-मुखदुःखोपभोगः । दुःखं-बाधमालपण. बापनाप-पौड़ाया। कर्मिणि विरोधन भावाभावप्रकारकं ज्ञानं संशयः। प्रयोग नाम-प्रत्ति हत्विचाविषय:. तब विषयलं-माध्यत्वाख्यविषयताविशेषः । लोशिपोरका यांचन अय बुद्धिसाम्य स दृष्टान्तः इति सूचकारः। प्रमाणै: के ये अर्थ परीक्षितुम अहन्ति ते परीक्षकाः, तथा च, शास्त्रपरिशीलमप्राप्तबुद्धिमत्वमेव परीक्षकत्वमव नेयम; एवम अमाप्तबास्त्र परिमोसनमन्चबुडिप्रकर्ष त्वमेव पत्र लौकिक फलत: पर्यवसितमिति ध्येयम । तथा च, यम अलौकिका बुध्यन्ते परीक्षा प्राप सव, स एवार्थो दृशन्तः पति बोडन्यम। सिहानसावत चतुषि एब-तन्त्र • सिद्धान्तः, अधिकामिडास. अभ्युपगमसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रविकान्त शेति। पवयवी नाम-न्यायघटकीभूतवाक्यपक्षकान्तमरूपो बोध्यः। तब प्रतिज्ञा-माध्यनिर्देश: पर्वतो वह्निमानित्यादिरूपः। उदारमाधान साध्यासानं हेतुरिति सौवं इंतुलक्षणं, तब माध्यसाधन हेरिति सामान्यलक्षणम। साध्य साधनाम-साध्य. सिमानुकूलज्ञापकत्व बोधमित्यर्थः । तस हैविध्यम, उदारमाधयात तपास सा-१७ ·[१८४] सायसूत्रकृत्तिः। .. . जयम । उदारमाधय॑म-उदाहरणाबोध्यान्वयच्याप्तिः, सतोऽन्वयो हेतुतिव्यः रति भावः । उदाहरणेति स्पष्टाम; तथा , ज्ञातान्वयव्याप्तिकहेतुबोधकवे सति अज्ञातव्यतिरेक्याप्तिकहेतुबोधको हत्वपयवः पन्वयौ हेतः इति फलिताः। एवम अप्रतीतान्वयन्याप्तिक हेतुबोधकवे सति प्रोतव्यतिरेकव्यानिक हितबोधको हेत्ववयवः वैधय॑हेतुः पति लक्षणं ट्रष्टव्यम। बार नाम-साध्य साक्षम्यांत तहभागो दृष्टान्त: रति तथा च, अवयवातरानन्दितार्थकावयवत्वमेव उदाहरणत्वमिति निष्कर्षः । अक्रतोगारोपदर्शितव्याप्तिविशिष्ट हेतुविशिष्ट पक्षविषयक योधनमकत्वे सति न्यायाव- यवतम अव उपनयत्वं जेयम । निगमनं नाम-हेत्वपदेशात प्रतिज्ञाया: पचनम इति न्याममबोलणकम : तथा च, व्याप्तिविशिष्टपचधमहतुकचनपुरक माध्यविशिष्ट पर- शक; न्यायावय वो निगमनमति फलितम। सकलक्षणा सर्व "तक: इति लक्ष्य- निर्देशः, कारणोपपत्तिस जा: इति तलाम । अयजासतव सत्त्वज्ञानामांक प्रयोजनकपन,कारण-व्याप्यं नम्योपपत्ति:-पागेप: सम्मात..:.-भारोप:, अर्थात ज्यापकस्य इति जयम; तथा च, ब्यापकाभाववत्त्वेन मिॉन भिषि व्याप्य न्याहाय्यां. रोपात थी व्यापकस्याहाय्यारोप: तक: ति पय्य यांस तोऽधः । तदाकारश्च यथा- पवती यदि नित: स्थान तदा निर्धमः स्वादित्यादिः। मचायं तक: पञ्चविध: - भामाश्रय- अन्योऽन्याश्रय-का-पस्या तदन्य बाधिताऽर्थप्रसङ्गभेदात्। न स्वस्थ खापेनिसत्वे पनिष्टप्रमशः पारमाणय:, सच उत्पतिवितिजप्तिहारा वेधा सेयः : या-यायं घट: एतटजन यात. नदा तटाधिकरणक्षणेतरवत्तौं न स्यात एवं. या घट: एसटति:ल, तदा तहटव्याप्यो, स्थान; एवं. या घट हरजानाभित: स्थान, सदा ज्ञान सामग्रीजन्य: स्यादिति यथाक्रम तोण्यदाहरणानि. तटपेचापाँचव निवन्धनः पानटप्रसनः अन्योऽन्धाश्रम पि उत्पत्तियतिनिहारा पूर्ववत् बेधा जयः। चक के नाम-तदपेक्षापय पेचियनिबन्धन, अनियमत: चतुःपचादायपि खस्य म्यापेचापेच्यपेचित्व सत्त्वात नाधिक्यम। स्थापि पूर्वधन वावर विजयम। अन्यथितपरम्परागपाधोनामिष्टप्रसङ्गः पनवस्थ।। तदन्यबाधिता प्रसास्तु पूर्वोकतर्क चतुष्टयभिनवे मति सरूपः। यथा-मी याद द्विाभ- चारी सात वाहनधी न स्यात प्रत्यादि दुदाहरणं द्रष्टव्यमा निर्णयलक्ष बिमस -मन्दिछ। साधनोपाखभायामित्यव उपालम्भपद-परपक्षमपपरमा अर्थ स्यारधारा तदमापाप्रकारकत्वे मति सताकारकं ज्ञानम। यद्यपि पताबदेव निर्णय सामान्य ज, नयाsपि विमश्य इत्यादिकं जल्पांवतण्डायलोनियधिकस्य उतम ! बस एपीक भाष्ये-"मास्त्र वाद च विमम इति । त्यस प्रत्यक्षात: शब्दास निगम -y ·पचमोऽध्यायः । [१९] सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्न: पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः" । *यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प:"। "स प्रतिपक्षस्थापनाहौनो विनगडा"। "सव्यभिचारविरुद्ध प्रकरणा- म विमपक्षप्रतिपक्षापेक्षा त ध्यंयम । तिमृष कथासु प्रथमं वाटं लक्षयांत, प्रमाणेति।-तब तत्त्वांनी विजयान्यतरस्वरूपयोग्य न्यायानुगतवचनसन्दर्भः कथा अति कथामामान्य लक्षणम्। वादलक्षणे पचसिपचौ इति पदं-विप्रतिपांत- कोटियं लक्षति, तयोः परिया:,-तमानीग्य कोक्तिपत्यशप: चमसन्दर्भः । सावन्मावत कथान्तरसाचारपत्वमा मत आज, प्रमाणेति ।-प्रमापतम्या- सट्रूपेण ज्ञाताभ्यां, माधनोपाली-वपक्ष स्थापन-परपक्षनिराकरणे यव सः; तथा च, उभयवापि प्रमाणादिमावे सति कोटिहय स्थापि सिड: स्था, अत: सपा जाताभ्याम इन्य वश्यमुपादेयम । ज्ञानमत्र अनाचार्य विवक्षितम। जल्पवितण्ड योस्तु प्रमाणामासत्वादिमा ज्ञाताभ्यामपि वपक्षथापन-परपक्षनिराकरगो भवत: रति तहारमा इत्थव प्रमाणामासत्वप्रकारकज्ञानविषयकरण कसाधनोपाल. योग्यान्यत्वे सति इत्यर्थः फलम: वयवस्यति । तव च निग्रहप्थामविशेषनियमाथ- मेव सिडान्सत्यादि विशेषणहयमा सिद्धान्तापिरुड इत्यनेन बसिद्धान्तोडायन सूचितम। पचावयवोपपन्न स्थनेन नानाधिकहावने सूचिते। वााधिकारिणस्तु तत्त्व बुभत्सव एव. मातोतिका: अविलम्मका: यथाकाल कृतिका: पमा- क्षेपकाः यक्तिसिद्धप्रत्येताग्य। पनुविध्यस्थ य:सभ्य पुरुषवतो जनता सभा इत्युच्यते । अनुविधेय:.-रामादिः, स्थयान-मध्य ग्यः; मा चे सभा वादनापेक्षया वोतराग- कधात्वात् इति पवसेयम । अल्पखक्षणे यीनोपपत्र इति पदं-यहीनेषु यदुपपः तेन पपन इत्यर्थः । “प्रमाणतसाधनोपालम्भः पक्षप्रतिपक्षपरिणः इत्यस्य वाद लक्षणीय योग्यतया पगमोंडव जयः। अब छलादिर छलादिभि: मई: पालभो न विशेषणं, व्याप्ति साता अपि तु तदयोग्यसेव वाच्या; योग्यताइवच्छेदकन्तु बाद. भिन्न कथात्वमेव बाह्यम; तथा च, उभयपक्षस्थापनावतो विजिगीषु कथा नल्पः इत्यर्थः प्रकने पर्यवस्थति रति शेयम। वितण्डामा, म ति।-प्रतिपक्षः-हितोय. पक्षः ; तपा, पतिपक्षणापमाडोना विजिगीषु नया वितण्डा ति फलितम् । न चाव खस्य स्थापनौयाभावात् कामयं कथा प्रवत्ताम इति वाच्छ, परपक्षखण्ड नेनाव नयस्यैव उद्देश्यत्वान। पात परपक्षखण्डनेनेव खपक्षसिरः पर्यादेवसिडे: तत. साधनामावेऽपि न प्रत्यनुपपत्तिरिति बदन्ति । हेत्वाभासान् विमजते, सव्यभिचार: पति-पबईत्वाभासपदैनैव हेत्वाभासानां सामान्यखर मुचितम् । तथा कि ·[१९] मायसूत्रवृत्तिः। स पचमत्व-पचमत्व विपक्षासत्त्व-पबाधितत्व-पस प्रतिपक्षितत्वोपपत्री हेतुर्गमकरस्यु. च्यते। तादामासते रस्य व मत्यर्थ:-मित्वे सति तदर्भयत्त्वम ; तथा, पचप्पोप. पनत्वामरावे सति पेवाभासमान: हेवामाम प्रति कविताः। तब पनका न्तिक: सव्यभिचार: पति सूबोक्र सन्यभिचारजचम । तब पकान्तिपदम- पव्यामचरितमानारामावत्परम तषा, एकमावन्याप्तियारमापरवान् ऐकान्तिकः, तदन्यः बनेकानिकः। साधारण: पसाधारण: पनुपसंहारी विविधः। साध्यपत्तदन्यनित साधारणत्वमा खपक्ष-विपच. व्यागत्व म पसाचारपतम्। केवलान्वयिधर्मावच्छिउपचकत्वम अनुपचारित्वम् इति यथाक्रम बोलि लक्षणानि । शब्दो नित्य:. निस्वात. शब्दोऽनित्य:. अब्दत्वात, सनि मेयत्वात् तिर बौणि यथाक्रमम उदाहरणानि। सिद्धान्तमभ्युपेत्य तरोधी विरुद्धः इति सौवं विरुडलक्ष द्रष्टव्यम। तदर्थश-सिडान्त-साध्यम, अभ्युपेत्य-उदृश्य प्रयत: डिगधी-साध्यामावव्याप्त इति फलितार्थ: ; यथा-वडि. मान हदत्वादिति । यथात प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः इति सौवं प्रकरणममलक्षणम ; अस्थाय:,--हेतुः, खसाध्य व परसाध्याभावस्य या निर्णयायम पपदिष्ट:-प्रयुक्तः प्रकरणसम: उच्यते। सच क: ? त्याकाकायामाज, यादिति । -प्रकरण पचप्रतिपक्षी, साध्य-तदभाववन्तौ इत्य: ; तथा निर्णयार्थ प्रयुक्ती हेतुः यव निर्णय नमितुमसमर्थः समानक्लेन परेण हेतुमा प्रतिबन्धात्, किन्तु धर्मिय: साध्यक्त्त्वं तदभाववत्त्वं वा इति चिन्ता निजामा प्रबत्तयति. स प्रकरणसम इत्युच्यते । तपाच, तुल्य बलविरोपिरामर्शकालीनतुल्य बचपरामर्शविषयत्वं हेतोः मत्प्रतिपचित. त्वम् इति फलत: पयवस्थति खपमा पट दोषी दशाविशेषे एक शेय: इत्यत: सडेतोरपिपिरोधिपरामशंकाले सत्प्रतिपषितवमिटमेव सत्यवधेयमा साध्या विशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः ति सौ साध्यसमलपपम् । तदर्थच-साध्येन-यादिना, विशिष्ट:,-समानो हेतु, कुतः सत्यत पार, माध्यत्वादिति-सापनीयत्वादिस्यर्थः, यथा हि साध्यं सापनीयं, तथा हेतुरपि चेत् तदा म साध्यसमः इत्युच्यते, अत एव चसिहति व्यक्तियते । पापयासिरि-स्वरूपासिद्धि-व्याध्यवासिरिभेदात् विविधः। .तबपाश्रयामिहिनाम-पचे पचतावच्छेदविर:, बचा-बासमय: पर्वती वह्निमामित्यादौ। खरूपासिरिस्तु-पचे विर: बया-दो द्रव्यं मा- दित्यादौ। व्याप्यत्वाणिजिच-पन्यामचरितसामानाधिकारण्य स्थामा:। बालात्ययाप. दिष्टः बालातीतः इति सौर कालातीत लपम्। कालातीतपदम्पतीक्षकाख- बोधनम्। काखम-साधनमालय, अत्यये-अभाव, अपदिष्टः,-प्रयुक्तः ।

·पञ्चमोऽध्यायः । [१८०] बाघश्य ध्येयम। ८ समसाध्यसमातीतकाला हवाभासा:। “वचनविघातोऽर्थ- विकल्पोपपत्त्या छलम। तत् त्रिविधं-वाक्छल, सामान्य- च्छन्नमप्रचारच्छनच”। "माधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थान माथाभावानर्णय मात माध्यायसवात् अयमेव हेतु: वातसाध्य त गोयत, यथा-हदा वह्निमान् नलादित्यादी। न बाधे आवश्यकम्य व्यभिचारखरूपा- मिहान्यतररूपम्यैव हवामासम्य दोषत्वमुचितमिति वाच्यम ; तदप्रतिसन्धानकाले दोषत्वावश्यकत्वात, दुष्ट हंतूनां सहारेऽपि दाषाणाम अमौर्णत्वादिति नवीनास्तु उत्पत्तिक्षणाबकित्रा घटो गन्धवान पृथिवीवादित्यादी केवल म्यैव वाधय सम्भवेन बाधे दोषान्तरसार्यस्य न म सम्भव कति वदन्ति । क्रमप्राप्त छल लक्षणं मौसमुदाहरति, वचनामति ।-स्तु - अश्य-वाद्यांभमतस्य, था विकल्प:.-विकडः कन्यः, पर्धान्त र कपमा पनि यावत, सदुपपया-यक्ति विशेषण, यो वचन-वाद्युकास्य इति यात. विघातः, - दृषएं, तदेव छलमित्यर्थः ; तथा :ब, बना तात्पय्यांविषयाकल्प नेम टूषणाविधानमेव तदिति फालतम। तात्यव्यांविषयत्वञ्च विशेषण विशेष्यं संसर्ग ग यथा-नेपालादागतोऽयं मनकम्बलवत्त्वादिल की वादिना, नवमहापरत्वकल्प नया प्रतिवादिना मिडविधान विशेषांश बाकालम। स प्रमयं धर्मवादिन वादिना उती. धर्मवादिति पदस्य प्रतिवादिना पुण्यत्वार्थ - कापन या भागागिभिधानं विप्राध्ये बालमा वादिना वाजमान् मा. दिति यती तिवाांदना मावयवे व्यसिंचाभिधानं संमगाशी वाद छल- मियम। यव अकयार्थहरों मभवति एकाथानगांधक विशेषामावन अभिप्रेत. शक्या थकाल्पनेन दूषणाभिधानं तदा छलम् । लक्षण,न्तु अनया एजशाब्दबोध- तात्पर्य काव्दम्य भात्या अथांन्तरतात्पथ्य कत्व परिकल्पनया दूषणाभिधानम् ; यथा- नेवालादागतोऽयं वहालवत्त्वादिति ने कुतोऽम्य मामाका: कम्बस्ना: । इति। सम्भवाश्रय अतिसामान्धयोगात असम्भूनाथ कल्पना सामान्य लामांत सौत मामान्यच्छ लक्षणम्। तदर्थ-सामान्यविटिममावदांभिप्रायेण तस्य पांत- मामा न्ययोगात् मम्भवट कत्वकल्प नया दूषणाभिधानं सामान्य लम ; यथा- ब्राह्म पाऽयं विद्याचरण सम्पन: इत्यु ते ब्राह्मणत्व विद्याऽऽचरण सम्पर्ट साधयति त कल्पायत्वा परणामधीयते "कुता ब्रह्म वा त्वेन पिसावरणसम्पल ? वात्ये ब्राह्मणे व्यभिचारात" इति । धर्मविकल्पनिदेश: अर्थमझाव प्रतिषेधः उपचारच्छलम इति मौवन उपचार ललक्षणम् । तदर्थस्तु-शब्दस्य अर्थन मा सम्बन्धः धर्म: तम विकल्पः, विविधः कल्पः भक्तिलक्षातररूपः, तथा पतियRane च्या प्रयुक्त शब्द - - ·[१८] मासासूबवत्तिः। जाति: माधवैधोत्कर्षापकवण्यावण्य विकल्पमाध्यप्रास्य- प्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरगाहेत्वर्थापत्यविशेषोप- पत्त्युपलब्धानुपलब्धिनित्यानित्य कार्यममाः” । “विपतिपत्ति- प्रतिपत्तिथ निग्रहस्थानम" । "प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञामन्यास: हेत्वन्तरम् अर्थान्तरं निरर्थकम् अविनातार्थम् अपार्थकम अप्राप्तकालं न्यूनम् प्रधिकं पुन- रुताम् अननुभाषणम् अज्ञानम् अप्रतिभा विक्षेप: मतानुज्ञा पयनुयोज्योपक्षणं निरनुयोज्यानुयोगः प्रपसिद्धान्तः हेत्वा- भासाय निग्रहस्थानानि"। इयन्त इति न नियमः, न वा तहीधात् मुक्तिः। प्रादिशब्दात् अन्येऽपि नियतपदार्थाः निराकार्याः ॥ ८॥ नित्या: चतुर्विधा: परमाणव:, त: एव महाभूतारम्भात् किं प्रधानन ? इत्यत पाह,- नाणुनित्यता, तत्काय॑त्वश्रुतेः ॥ ८७॥ म हवचारलम; यथा-मञ्चा: - सा सटपरखच्या य: प्रतिषेधः क्रोशन्नि इगुन मस्था: पुरुषा व कोगन्ति, न तु मचा: इति दूषणाभिधानम। माधम्यं वेधयां ज्यामिति सावधारणनि:, तेन व्यातिनिरपेचाभ्यां साधवाश्यां प्रत्यबस्थान दूषणाभिधानं नातिरित्यर्थः । च जाति: चतविशतिप्रकाग ति दर्शयित ता: नाम्ना निर्दिशति, साधर्म्य वैधति ।-अब समपदं प्रत्येक माधयादिषु अन्वति , तथा च. सार्यममा म्यममा प्रत्ययाचा अन्वयो यः । पामां नातीनां साक्षीदारानि पचपाद सूबभाष्यत्तिषु प्रपषितानि तवैव अनुमन्यानि, नवाब विस्तरमयात तानुदा हयन्ते । एवं नियास्थामलक्षणेदारणेष्वपि द्रष्टव्यम । तदेतत न्यायमतं दूषयनि-यन्त इति। नियमानीकारऽपि न मोचं प्रति एतेषां नियतपदायांना ज्ञानमुपयुज्यते वैययात् ति दर्शयितुमा- वेति। पयेऽपि -शषिकायेरभिमता: इत्यर्थः । ८५। ८६ ॥ निल: पतुर्विधः परमाणुभिः नगदारम्भः प्रति गौतमीयम दूषवि सूबममतार:

·पञ्चमोऽध्यायः । [१५] "प्रधानात् मर्वम अजायत. प्रकृतिपुरुषात् अन्यत् मवम अनित्यम्" इति श्रुतेः कार्यत्वात् परमाणूनां न नित्यत्वं कार- णत्वं वा ॥ ८७॥ एवञ्च परमाणुत्वम एव न भवतीत्याह,- न तन्निर्भागत्वं, कार्यत्वात् ॥ ८८ ॥ यत कार्य, न तत् नि गि, यथा पटः इति ॥८॥ उद्भूतरूपवर पवत्त्वाच्च प्रत्यक्षम इत्यतः माह,- न रूपनिबन्धनात् प्रत्यक्षत्वनियमः ॥ ८६ ॥ "इह अयं पक्षो” इति आकाशस्य प्रत्यक्षत्वात् व्यभिचा. रात् उद्भूतरूपनिबन्धनात् न प्रत्यक्षवनियमः। अलौकिके च समाधिबलजे गेगिप्रत्यक्षे न पय॑नुयोगोऽस्ति ॥ ८ ॥ अणु महत् दोघे इखम् इति चतुर्विधं परिमाणं न अस्ति अति आह. न पग्मिाणचातुर्विध्यं, द्वाभ्यां तदद्योगात् ॥६॥ महटणुभ्यां कार्यकारणयोगात् व्यवहारसिः। एतत्- प्रभेदाः एव अन्चे परिमाणाभेदाः इति ॥८॥ यात-निया त। श्रुतेरिति-प्रकात पुरुषञ्चैव विधनादौ घभावांपत्यादि. श्रुतरियर्थः ॥ ८॥ क यतादेव परमागमा निरवयवत्वं न सिध्यति इति दयितुं सूबमवतारयति -एवञ्चेति। मिर्भागव-निरवय बत्तम ॥ ८॥ उतरूपनि बन्धनं द्रव्य प्रत्यक्षमिति न्यायम दूषयि सूबमवतारयनि-सेति। -पाकाशे; तथा च, पाकाशे मया पक्षी प्रत्यक्षीक्रियते इत्यादि सार्वजनीनानुभव. बलात उडूनरूपराहतस्थापि आकाशस्य प्रयत्वाभ्युपगमन व्यतिरंकव्यभिचारात मोडूतरूपं चाशुषप्रय प्रति कारण भवितमईति प्रति तितात्पर्थम ॥२॥ नैयायिक सम्म परिमाणस्य चातुर्विध्यं निराक सूबमवतारयति- अखिति । नन्वे दोहखत्यादिव्य वार: कथं सिध्येत् ? त्यत पार-९.दिति।०॥

·माजासूत्रवृत्तिः। - प्रांतपुरुषव्यतिरिक्त सामान्यं नित्यम् अस्ति इत्यत्र भाह, अनित्यत्वेऽपि स्थिरतायोगात् प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य ॥६१ ॥ यथा “म: अयं देवदत्तः" इति न सामान्य विषया प्रत्यभिज्ञा, तथा अनित्यत्वेऽपि सामान्यस्य बहुकालस्थैर्यात् ज्वालादिषु प्रत्यभिज्ञानम् इति ॥२१॥ सामान्यामत्त्वं निराकरोति,- न तदपलापस्तस्मात् ॥ ६२ ॥ न सामान्यापलापः, प्रत्यभिज्ञानात् परोक्तयुक्तः प्रत्यक्ष- बाधात् ॥२॥ अस्ति एकाकारा बुहिः, सा अन्य निवृत्तिपरा इत्यतः प्राह,- - नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः ॥ ६३ ॥ मन्वे प्रक: पुरुष योरेव नित्यत्व सामान्यादीनां नित्य न स्यात ति इमामाशा निराकर सूखमवतारयति-तौति । यथा “मोऽयं देवदत्त: स न सामान्य- विषया प्रत्यभिना, किन्त व्यक्तिविषया, व्यक्तीना बहुकालायष्याथित्वान. तथा अनित्य . वाप बहु कालाव्यायन: घटत्वादिसामान्यस्यापि हिरवात प्रत्यभिज्ञान मातीनां नित्यत्वव्यवस्थापनाय अलीमांत तितापय मवमंयम ॥११॥ मनु सामान्य मक बांसड, तर कतराय नित्यत्वमनित्यत्वं बाल शESवसर: ! इति बौडमतं निराक सूबमवतारयति-सामान्यांत । परोक्तयुक्तेः,-सामान्या- नौकरीयौद्धादांशतयुक्तरित्ययः । प्रत्यक्षबाधादिांत-सामान्य ग्राहक प्रत्यक्षेण बाधा. दिय:, अबाधितप्रत्ययस्य विषयसाधनात्वादिति भावः ॥ १२॥ नातिमत्य नाथाश्रयत्वेनाभिमतयावधानभेदविरविषयक व सपपत्ति- सम्भवे नजाविरूपं पदार्थान्त सिध्यति इतिगौडाहानिराकरपाय सूबमवतारयनि- ·पचमोऽध्याय:। [२०१० - अभावरूपत्वे प्रतियोगिमारणाधीनं ज्ञान नभ्येत, न तु विधिमुखतया इति। तथा च,- "सिहवागौरपोधेत गोनिषेधात्मकच सः। तव गौरव वक्तव्यो नआ यः प्रतिषिध्यते॥ गव्यसिहे त्वगौर्नास्ति तदभावे च गौः कुतः ?" ॥२३॥ सादृश्यनिबन्धना प्रत्यभिज्ञा भविष्यति इत्यत: प्राड,- न तत्त्वान्तरं सादृश्यं, प्रत्यक्षोपलब्धेः ॥१४॥ भूयोऽवयवसामान्ययोग: सादृश्य, न तत्त्वान्तरं, प्रत्यक्षेण एव बहुतरतथाऽवयवग्रहणात् “तत्सदृशोऽयम्" इति ज्ञानोत्- पादात् ॥४॥ प्रकारान्तरमाह- निजशक्त्यभिव्यक्तिर्वा, वैशिष्ट्यात् तदुपलब्धः ॥१५॥ . अस्ति एकाबारेति। न तु विधिमुखतया पति-प्रतियोगिज्ञानरपेक्ष्येण खतम्ब- बस्तुविषयकतया इत्यर्थ: । तदेत मतं विशदयित कारिकामवताति, तथा पेति।- अगी:,-गवेतरपदार्थ:. सिहा-सात एकपपोखेत-निषेधधीविषयोक्रियताम:- भगौः इति प्रत्ययः, गोनिषेधात्मक:-गोयसापेच्याविषय: निषेविषयकः, नव- गोनिषेधपचे, एबचनबा-निषेन, प्रथमं यः प्रतिषिध्यते सगौरव-गोत्वरूपामान्य. धर्मावच्छिन्न एम, बनम्य: पस्यन्वयः। गवि-गोत्वनायवछिन्ने, अभिडे-अजाते, अगौरिति प्रतिषेधः गीत्वावचिनप्रतियोगिताकभेदावगाडी न प्रतीतिपयमारोटु. महतीति शेषः। तदभावे-वाहनिषेधप्रतीयमावे, गौः,-गवेतरापोर, कुतः सिध्येदित्यर्थः ॥२५॥ सामान्य प्रत्यभिज्ञाया: सादृश्यविषयवत्वेनैवोपपत्तिरिति मतं दूषयितुं सूवमवतार. यति, सादृश्येति ।-सादृश्यनिवन्धना-साहच्याविषयीत्यर्थः । तथाच, सामान्या- खोकार सादृश्यप्रतीतिरेव भगत नसिध्यति इति अतितापर्यमवयम ॥४॥ तदेवन्मतं विशदयितं सूवान्तरमवतारयति-प्रचारातरमिति। निमत्यभिः व्यतिरिति-अभिन्यता निर्मातरियर्थः । अभिभ्यता-तत्तकार्यानुकूलतयामि। बेशियात-तालिमबन्धात् । तदुपलब्धः, साहश्योपखभात तयारवचन- ·२०२) माहाम्रतवात्तः । अस्ति पदार्थानां निजा शक्तिः । सा तुल्यपिण्डान्तर- दर्शनात् अभिव्यक्ता विशिष्टा सतो “सदृशोऽयम्" इति सादृश्योपलब्धेः कारणं, न तु तत्त्वान्तरं सादृश्यम् ॥१५॥ संज्ञासंजिसम्बन्धज्ञान हेतुः सादृश्यमिति तसिद्धिरित्यत्र न संज्ञासंजिसम्बन्धोऽपि ॥६६॥ न सम्बन्धज्ञानहेतुः सादृश्यं, व्यभिचारात्, अन्यत्र अपि उपदेशाटेः संज्ञासंतिमम्बन्धनिययात् । करणव्युत्पत्त्या विष. यिणो ज्ञानस्योपलक्षणम् ॥२६॥ शब्दार्थयोनित्यः सम्बन्धः इति निरस्यति.- न सम्बन्धनित्यता, उभयानित्यत्वात् ॥ १७ ॥ शब्दार्थयोरनित्यत्वात् कथं सम्बन्धो नित्यः स्यात् ? ॥२७॥ अजसम्बन्धमपाकरोति,- नाजः सम्बन्धः, धर्मिग्राहकप्रमाणबाधात् ॥८॥ - पदाधानतिरंव व्यतारात्मभूता सामान्यापरपाया साहश्यधीविषयः इति भावः॥१५॥ . बाच्यवासकभावरूपसम्बन्धज्ञान प्रति साहयधोरेव हेतुरितिवादिनां मतं निरसि सूवमवतारयति, संजति । मिडिः, -बाच्यवाचकभावसिद्धिरित्ययः ; तपा च, "तिय व्यावरणीपमानकोषाप्त वाक्यावहातिर इणदिशा विज्ञानं प्रति कति मान्यज्ञानवत व्यवहारादिज्ञानमपि भवत्येव कारणम अन्वयव्यतिरेक- दर्शनात। एवञ्च गतिषियं प्रति सादृष्य ज्ञानमेव हेतु: ति मतं नियुक्तिकत्वात अपडेयमेव इति ध्येयम ॥ २६ ॥ शब्दार्थयो: नित्य सम्बन्धवादिनां मौमांसवानां मतं निराकर्तुं सूबमवतारयति -शब्दार्थयोरिति । उभयानित्यत्वादिति सौवम उभयपदं व्याचष्टे-शब्दार्थथी- रिति॥१७॥ पजेति।-पणसम्बन्ध-नित्य सम्बन्धमित्यर्थः। विशिष्टप्रतीत्या विशेषणविशेष्याधौन- सम्बन्धस्यैव सि, तस्य विशेष विशेष्याभावे असम्भवात् सम्बन्धस्य नित्यत्वम- ·पञ्चमोऽध्यायः। २०३] - संयोगः भवन् कर्मज: भवेत. न च नित्यस्य व्यापकस्य क्रिया अस्ति। महदादयश्व अनित्या:, कथं मसंयोगः नित्यः ? प्रात्मनाञ्च निर्धमत्वात् न तैः प्रधानन संयोगः अस्ति। किस, येन प्रमाणेन वस्तु गृह्यते, तेन एव संयोग- ग्रहणमिति धर्मिग्राहकप्रमाणबाधः ॥८॥ समवायं निरस्यति.- न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावात् ॥६६॥ समवाय: सम्बद्धोऽनम्बद्धो वा? अमरबद्धत्वं कथम् अन्य मम्बन्धिनं कुर्यात् ? सम्बन्धित्वे अन्यसम्बन्धस्य असम्भवात तस्य अपि अन्यः, तस्य अपि अन्यः इति अनवस्थानात् नास्ति ममवायः। यस्तु अविभागन मम्प्रतिभामः, स संयोमविषवैचित्रमात् ; यथा तप्तावःपिण्डे वरुः ॥८॥ ममवायः एव वहाव्य:, यतमिति भावः। बग्रिाहक प्रमाणाबाथ इति ।-धर्मिणे:-मन्द मानुयोगि. तयोगिनो:. बाहकम-मानिकालनक, यत् प्रमाग तेन बाध:, सम्बन्धनित्वमा सात शेषः॥ १८॥ समवायरूप सम्बन्धस्य नित्यत्ववादिमां नैयायिकानां मतं दूषयि समवाय स्य खगडमपर मवमवतारयांस-ममवामिति । सम्बर:, अनयाांगना प्रतियोगिनाच पति शेषः । अमम्बद्धत्व-अन्याय प्रतियोगिभ्यामसृष्टते। अ~ममायांमधाम यां धमबा। सम्बन्धन- समसामो समस: इत्यादिधीविषयामन्यर्थः । कयादित्य समवाय इति कशपटनेयम् । सम्बन्मित्वे दोषमार, मम्बन्धि sin- अन्यसम्बन्धमा -संयोगाद: । सम्भवात-बाधितत्वात् । समवाय एक-वाधि-सम- वाययो: सम्बन्ध: स शेधः । इत्यच ममवायि-समवाययो: यः ममवार, तापसम- बायात सम्बन्धः इत्यनशा गेल्या अनवरा प्रमज्येत इति भावः। नन्वे व जाति-नाति- मतो: गुप-गुपिनो: मिधः सम्बन्ध प्रतिक्षाम: माननीन: कार्य सिध्येत : इत्यत आर -रास्तु इति: En N ·[२.४] सापासूत्रवृत्तिः। - यदि समवायो नास्ति कथं "शुतः पटः" इति "प्रखो गच्छति “गौः अयम् इति ज्ञानम् ? इत्यत्र पाह- उभयवाप्यन्यथासिद्देः प्रत्यक्षमनुमानं वा ॥१०॥ उभयवापि तादात्मान एव उपपत्तेः, अन्यथा सामानाधि- करण्यं न स्यात् इति ॥ १० ॥ अनुमेया क्रिया स्यात् इत्यत्र पाह- नानुमेयत्वमेव क्रियायाः, नेदिष्ठस्य तत्तहतो- रेवापरोक्षप्रतीतेः ॥ १०१ ॥ निकटस्थस्य क्रिया-क्रियावतोरेव अपरोक्षप्रतीतः। अन्यथा सिहस्य प्रत्यक्षस्य बाधात् यदि यदि संयोगविभागाभ्यां कर्म अनुमोयते, तयोः उभयत्तित्वात् वृक्षमूनात् अगं गच्छति . शरते, यदौति ।-तथा च, "शुक्तः पट: इत्यादिविशिष्ट बुद्धिमिवांडाय गुण. गुणिमो: संयोगामिल: कोऽपि सम्बन्ध: अवश्यमेव पोकरणीयः । एवक्षेत स व समवाय: फलत: पर्यवस्थति इति कथं समवायो नालीब्युच्यते । तीमामाद्धा निराक सूकमवतारयति, पबाहेति । -तथा च. भेदारनामेदरूपतादात्मानव गुण-गुणिनी: वैशिष्यव्यवहारसिहौ तदतिरिक्त सम्बन्धकल्पना न प्रमाषपदवोमारोदुः मईति पति सूबतात्पथ्यम् । तर, उभयवापोति-पर्मितया धर्मतया च व्यव. हारगोचरयो:, · गुण-गुथिनीरिति शेषः । पन्धवासिरिति-भेदाटताभेदरूप. तादात्मन उपपत्तिसावादित्यर्थः। मन्विदं तादात्म्यं भेदघटिताभेदरूपं निष्प मापक मेव पयत पापन्यति।-पयं भावः, -न खल भयन्ताभेद अत्यन्तभेदे वा घटकल्सयोरिव मवायोरिव वा सामानाधिकरण्यं लोके दृष्ट परम। “लो घट:" इत्यादौ तु सबंननामुमसिहमामानाधिकरण्यपी: तयोः पाताभेदमत्यतभेदन गिरालय भेटिनाभेदापे वादात्मा एवं पर्यावसति प्रति सामानाधिकरण्य- प्रतीतिबलेनैव गुप-गुपिनो: जाति-जातिमतीय वादात्मा सिध्यति इति । १.०॥ देशान्तरसंयोगविभागाम्यां किया नाम अनुमया एक, मान प्रत्यचा सूर्य किया- बत ति मतं निरसितुं सूबमवतारयति, अनुमेया किया इति। -तषाच, दूरत्वादि- दोषः सूप्यांदिक्रियायाः प्रत्यासावेऽपि निकट खख पश्चादः किया प्रसिद्धव ·पञ्चमोऽध्यायः । [२०५] - पुरुषे वृक्षेऽपि कर्मानुमायत। ननु पुरुषकर्मणा संयोग- विभागसिद्धौ किमर्थं वृक्षे कर्म खोकर्त्तव्यम् ? उत्पत्ती भवेत् एवम, अव्यभिचारात तु संयोगविभागाभ्यां वृक्षे कर्मानुमानं न निवर्तते, किच्च, अन्धकार "भुजाओं में कम्पति" इत्यादी कम्प- मात्रज्ञानं भ्रान्तिः । सूर्यक्रियाऽनुपलम्भव अतिदूरादि- दोषात् ॥ १.१॥ पञ्चभूतारब्धं शरीरमित्यवाद, न पाञ्चभौतिक शरीरं, बहूनामुपादाना- योगात् ॥ १०२ ॥ बहनां-भिन्नजातीयानाम् । उपष्टम्भकत्वे तु चतुणों निमित्तत्वम् अस्ति एव; तेन च पाञ्चभौतिकम् उच्यते इति ॥ १०२॥ नास्ति सूक्ष्मशरीरं, प्रमाणाभावादित्यत्राह,- न स्थूलमिति नियमः, आतिवाहिकस्यापि विद्यमानत्वात् ॥ १०३ ॥ मनसो निराश्रयस्य गत्यभावात् मरणे देहप्राप्तये मनसः आश्रयो वक्तव्यः। स एव पातिवाहिकं सूक्ष्म शरीरम् इति । उपा- इति न कियाया: प्रत्यक्षाविषयत्वमः युनिसहं भवितुमहति। एतदेव प्रपञ्च यन् अत्तिकार आर-पन्यथेति । १०१॥ शरीरस्य पाञ्चभौतिकवमिति मतं निराक सूवमवतारयति, पाचभौतिक- मिति ।-तथा च, एकस्मिन् -- अवविनि, वइना-भिन्न जातीयानामित्यर्थः, दानायोगात-पादानकारपत्वासम्भवात् प्रत्यर्थः । पटकावे-समवाधिकार- त्वाभावत्वे सति कारपत्वे इत्यर्थः ॥ १०२ ॥ सूक्ष्म पोरं माधयि सूत्र मवतारयांत- नासोति। सूमापरपायाऽतिबाधिक सा-१८ ·[...] सामयसूत्रवृत्तिः । श्रुतिरपि-"अङ्गुष्ठमात्र पुरुष नियकर्ष बलात् यमः" । पुरि स्थूलशरीरे शेते इति पुरुषः सूक्ष्मदेहः ॥ १०३ ॥ अप्राप्तप्रकाशकम इन्द्रियं. टूरे शब्दोपलभात् काचाभ- स्फटिकान्तरोपलब्धेश्च इत्यलाह- नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणाम,अप्राप्तःसर्व- प्राप्तेर्वा ॥ १०४ ॥ न अप्राप्तार्थप्रकाशकत्वं यत्प्राप्तप्रकाशकत्वम् । श्रोत्रं वृत्तिहारेण शब्देन सह सम्बध्यते। काचाटयस्तु खच्छत्वात् न चक्षुःप्रसार प्रतिबध्नन्ति। दूरे च वृत्तिहारेण वस्तुग्रहणम् । यदि प्रप्राप्त रहाति. कुद्यव्यवहितवत् टूरत्वेन अप्राप्तः प्रविशेषात् अव्यवहितमपि न रह्येत इति । अप्राप्तेरपि ग्टह्णाति, भविशेषात् जगदुदरवर्ति सर्व एलीयात् इति ॥१०४० यदि प्रसारि चक्षुः, तैजसं तहि इत्यवाह, सीरवीकारे अतिरपि प्रमाणे वर्तते इत्या-अतिरपि। उदाहतऋतौ पुरुष पदं व्यापटे-पुरि इति ॥ १३॥ नेन्ट्रिया प्रावकारित्वनियमः, तुषजसन विषयदेशे गमनसम्वेऽपि श्रीवास्तवमानात; किन्तु शब्द एव बौचितरन्यायेन बदम्बकीरकन्यायेन वा भोपदेशं गत: बोबेश रह्यते । गन्धीऽपि बाशयघ्रा देशमागतो घ्रान रहाते। एवम न्यबापि। “दूर शब्दः' इत्यादरतोतिस्तु धान्तिीय. कारणशब्दांवयिषी वा तिनयाय मतं टूषांय कमवतारयति, अप्राप्तति ।- अपातामां-विषयासम्बहाना म पर्धामा प्रकाशकत्वमिन्द्रियाणां न भांत, कुतः? इत्यत बाड, पारिति- असम्भबाटिस। अथ व्यापकत्वादिन्द्रियाणाम अस्त्येव सम्बन्ध पति तबार, अवमाने सिंता-ता, जगदुदरपति समेव ग्रहीयुः, समान विचः सम्बन्ध पावश्यक त सूवताप य म ॥ १०४ ॥ नतिष; प्रसारित्न तेज सत्वम् अस्त. तिलायम दूषयि सूबममतारयति - ·पञ्चमोऽध्यायः। (२००० न तेजोऽपसर्पणातैजसं चक्षुः, वृत्तितस्तत्- सिद्धेः ॥ १०५ ॥ तेजस एव अप अपसर्पणात -दूरेऽपि प्रकाशकत्वात् तैजसम् इति अभिमानः। वस्तुतस्तु वृत्तिहारेण सम्बन्धात तमिहे: प्रमेयमिः ॥ १.५॥ वृत्ते: अप्रत्यक्षत्वात कथं वृत्तिमिडिः इत्यत्राह,- प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गात् वृत्तिसिद्धिः ॥ १०६ ॥ व्यतम ॥ १.५॥ वृत्तिः कि दोपज्वाला व भागरूपा ? गुणान्तरं वा ? इत्यत्र - भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिः, सम्बन्धाधु सर्पतीति ॥ १०७॥ कार्यानमेया वृत्ति: तत्त्वान्तरम् पाहतारिकम, अनियत: पदार्थः, यतः प्रसम्बहस्य ज्ञानायोगात् तदर्थ सर्पति । तथा च- "वृत्तयः प्रसरद्रूपा: स्फारिताक्षस्य यत्र च । प्रदृष्टानुग्रहात तत्र मम्बडार्थावबोधिकाः ॥” १.७॥ मन्वयक्षषः इत्यत -बदौति। अपमादित्ययामार-दूरऽपि प्रकाशकत्वादिति । अपमाभावे विषय: साई मम्बश्व: भवेत् । पा, बस्तुतस्तु पति- प्रमेयमिडे:.-चक्षुषा प्रमेयरूपादिज्ञानादित्यर्थः। तचा . भोगानुकलादृष्टप्रयता इन्द्रियाण तिरेव विषयः सः सम्बन्स: रति सिहास; अत एवोतं -“य: पसरटूपाः स्फुरिताक्षस्य बन च। अष्टानुयान तब सम्बहावबोधिता:। इति१०५॥ नन्वेवम भमूर्तत्वात अक्षा बत्ति: केन प्रमाणे सिध्यति? त्यत आर, ते रिति-तथा च. पनुमानेनैव इन्द्रियाणां तिमिडिपति भावः ॥ १०६॥ हनिखरूपं बीय मूवममतास्यति, तिरिति । तपार, बनिन इन्द्रियाणां ·[२०८] मायसूत्रवृत्तिः। - कथम् प्रमूर्तीयाः वृत्ते: सर्पणक्रिया ? इत्यवाह,- न द्रव्ये नियमः, तट्योगात् ॥ १०८ ॥ अनियतत्वात् पदार्थानां न द्रव्ये एव क्रियानियमः, किन्तु यत्र प्रमाणं दृश्यते तत्र पनुमन्यामहे। वृत्तौ च क्रिया दृष्टा, अन्यथा वस्तूपलम्भाभावात् ॥ १०८ ॥ देशभेदे भौतिकानि इन्द्रियाणि भविष्यन्ति, यथा वृश्चिक- दष्टस्य देशभेदे मरणम. इत्यत्राह,- न देशभेदेऽप्यन्योपादानताऽस्मदादिवनियमः॥१६॥ स्वशरीरे एव व्याप्तिः एहोता, आहङ्गारिकाणि इन्द्रि- याणि ; ताभिचार धूमोऽपि अग्निं व्यभिचरेत् ॥ १० ॥ पाञ्चभौतिकम् इति व्यपदेशे हेतुमाह, निमित्तव्यपदेशात् तद्व्यपदेशः ॥ ११० ॥ . भागः, गुणो का पपि तु विलक्षामारारिकं तत्त्वम् । तदर्थ-विषयज्ञानार्थम् । सर्पति-तदाकारक्तिमद्भवति ॥ १०७ ॥ वृत्तेः सपंरूपता विशदयिमबमवतारपति, कमिति ।-तमा च, साधा. स्तावत् न नियापदार्थवादिनः, यत्तु प्रामाणिक, तदेव सागरतीक्रियते । ट्रयम एव कियावत इति नियमः न सालाः अभ्युपेयते, वहिषियप्रत्यक्षानुपपत्त्या बारारिक तत्त्वान्तरे त्तिरूपेऽपि सर्पपपकियाऽसीकारे त्यभावात रति तात. पर्य्यम ॥ १०८॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वं ततच्चरोरदेशावच्छिनत्वप इति मतं दूषयितुं सूवमब तारयति-देशभेदे इति। शिषदष्टस्य-पुत्तिकादिशीरस्य इत्यर्थः। देशभेद-- तत्तवधवायकेदे। मर-तन्यापसरणम । अबदादिवदिति-या अम- दादिदेहेषु इन्द्रियाणाम पाहारिकत्वम पनुमानेन सिड, तथा प्राण्यारस्थापि इतिजेयम ॥१०॥ शरीरस्य एकै कभूतमावीपादानबत्वे पाचभौतिकत्ववादः पार्थ सिध्येत् ! इत्यत: सूनमवतारयति, पाचभौतिक्षमिति।-तपार, शरीरख एकमावभूतीपा.

·पञ्चमोऽध्यायः । [२०] पञ्चोपादानता निषडा, न निमित्तता; तेन पाच- भौतिकम् इति व्यपदेश: ॥ ११ ॥ कति शरीरभेटा:? इत्यत्र पाह- अनजाण्डज-जरायुजोद्भिज्ज-सङ्कल्पज-सां- सिद्धिकञ्चेति न नियमः ॥ १११ ॥ जष्मजः,-दन्दशूकादिः । अण्डजा:,-पक्षिसर्यादयः । जरायुजः,-मनुष्यादिः । उद्भिज्जाः,-वृक्षादयः । सङ्कल्पजः,- मन्वादिः। समिहिकः,-मन्त्रौषधादिसिहः। चत्वारि एव इति न नियमः ॥ १११॥ देहे किं भूतं प्रधानम ? इत्यत्राह,- सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात् तद्दाप- देशः पूर्ववत् ॥ ११२ ॥ सर्वेषु इति बाहुल्येन, "सूर्यादिलोके तेजसं शरीरम" इति श्रुतेः। तत्रापि बहुतरपार्थिवावयवावष्टम्भकत्वम् अल्पवे च अनुपभोगात् । पूर्ववत् इति सर्वम् एव उक्तम् ॥ ११२ ॥ देहे प्रागदर्शनात् तस्य देहारम्भकत्वशङ्कामपनयति,- न देहारम्भकस्य प्रागत्वम्, इन्द्रियशक्तित- स्तत्सिद्देः ॥ ११३ ॥ - - दानकत्वेऽपि पन्येषां भूतानां तदिमित्तत्वम इति तामादेव त पासीतिमत्व- व्यपदेश:॥ ११॥ शौरभेदान् प्रपया मूवमवतारयति. बतौति ।-सुगमम ॥ १११॥ देशविशेषे भूतविशेष प्राधान्य व्यवस्थापनाय सूबमवतापयति- इति । सूवे सर्वेषु इति पट व्याप-बाहुल्ये नेति। सर्वपदय लपाया हेतुमार-सूर्यादि. बोके इति ॥ ११२॥ भाषाख्यम्य वायो: देहारम्भकत्व शहां निराक सूक्ष्मवतारयति, देशाता- ·[२१] माजासूत्रवृत्तिः । - भौतिकवायोः देहारम्भकलं, न तु प्राणवायोः भौतिकत्वं, “प्राणात् सर्वम् पजायत" इति श्रुतेः। यावदेहभाविवे न च प्रारम्भकत्वनमः। मन्द्रियशक्त्या प्राण: धार्यते पति यावत् इन्द्रियं, तावत् तसिडि: प्राणधारणसिधिः ॥ ११ ॥ देहे निष्पन्ने पात्माधिष्ठानम् ? पात्मन्यधिष्ठिते वा देश. निष्पत्तिः ? ति निर्णयमाह,- भोतुरधिष्ठानाभोगायतननिर्माणम्, अन्यथा पूतिभावप्रसतोः ॥ ११४ ॥ स्फुटम् ॥ ११॥ प्रधानमूलत्वात् शरीरख तदहारेण एव अधिष्ठान भवि- थति, इत्यवाह- भृत्यहारा खाम्यधिष्ठितिनै कान्तात् ॥११५ ॥ जड़े भृत्ये प्रवलम्बिनी सर्वत्र स्वस्थिति: यथा, तथा जड़य प्रधानस्य अधिष्ठानान पूतिभावविरोधः ॥ ११ ॥ ब्रह्मरूपनिरूपणाय अन्येषां तुल्यरूपमाह,- समाधि-सुषुप्ति-मोक्षेषु ब्रह्मरूपता ॥ ११६ ॥ - तपा, देशजनक बाय: प्राच नाबाभि: खोक्रियते, सन्द्रियनिता,-- न्द्रियनिस्पेश, तमिडे:.-प्रापधारसिडे: रत्ययःपत एवोक कारिकाकक्षित, सामान्यकरणत: प्रागणा: पायब: पाति ११३ ॥ देस वात्माऽधिष्ठानकपंकिं खरूपम? ति नियाय सूवमवतारयति-दे। नियति । अधिष्ठानात-मबविशेषात। पूतिभाष:,-दुर्गन्धिता ॥ ११४ । पुरुष भवप्राय प्रधान, सहारेपाच वरोराचिहानमस्तु, न तु खातन्त्रोल, रवानासमाधानाय सूवमवतारबति-प्रधानेति । प्रधानहारा पुरुष अधिनि: बामात-यभिचाराम, सर्वव विधमानत्वादिति यावत् । ११५॥ मोचदशायाम पात्मनः खम्पप्रतिष्ठापनाखरूपत्वं प्रतिपादयि सूबमवतारवि -वि। समाधि:,-पसम्प्रचानावस्था। सप्तिः,-ममखयः। भीषः,- ·पञ्चमोऽध्यायः। [२११ .ven बह्मणा सह तुख्यरूपता, सर्वत्र वाघासंवेदनात, न तु ब्रह्मरूपता॥११॥ - ब्रह्मण: खरूपमाह- इयोः सवीजत्वम्, अन्यस्य तवतिः ॥ ११७ ॥ योः,-समाधि-सुषुस्योः। सवोजत्वं-संस्कारवत्वम् । अन्यस्य-मोक्षस्य । तहतिः,-वीजहानम् ॥ ११ ॥ समाधि-सुषुत्योः दृष्टा निमत्तिकत्वात् तम्त्यता, न तु मोक्षय, इत्यत्राह- हयोरिव वयस्यापि दृष्टत्वात्, न तु दौ॥११८॥ वयस्थापि-मोक्षस्थापि। दृष्टत्वात्-श्रुत्यनुमानप्रतिपाद- नात्, कृतकृत्यता; न तु दौ-सुषुप्ति-समाधी ; सवीजत्वात् तयोः कृतकृत्यता गौणी इति ॥ ११ ॥ रागादीनां बन्धहेतुत्वात् किं वासनया ? इत्यत पाह- विदेशकैवल्यम । पास पवस्थामु पुरुष ब्रह्मरूपता बुद्धिातिविषयत: नदीयोपा- धिकपरिच्छेदापगमेन स्वखरूपे पूर्णतया परस्थानम इति सूवार्थः । न तु ब्रहपता प्रति नौ ब्रह्मरूपता-पदं ब्रह्मा नाविकाभेदपरम ; समाध, ब्रह्मरूपता पदावा- संवेदनमेव । ११६॥ मोक्षदमायां समाधि सुषुप्तिलक्षण्यं प्रतिपादयि मवमवतारयति-ब्रह्मण इति । तहतिः,-तस्य सौमत्वस्य हानमित्यर्थः । संस्कारयवं-पुनःखप्रयोजकसंस्कार- बत्वमित्यर्थः । ११०॥ मोक्षदायां प्रमाणामायम पाय निराकन सबमवतारयति, समाधोति।- या सुषुप्तिः प्रत्यक्षसिहा, यथा वा समाधिवागमसिड, तब मोकोऽपि शावमिडः ; सवापि, हौ-सुषुप्ति-समाधी, नात्यन्त पुरुषार्थी पुन: दु:खोत्पादनात वन्तु कोष अन्यतः पुरुषार्थ: कारनाच्या पुनः दुःखाइदयात् इति नियन्य. तात्पर्य । ११८॥ पासनाया. बाहेतुत्वं प्रतिपादयितुं सूवमयवारयनि- रामादीनामिति।

·[२१२] माजयसूत्रवृत्तिः। sman" वासनयाऽनर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि, न, निमि- त्तस्य प्रधानदाधकत्वम् ॥ ११६ ॥ न दोषात् एव बन्धः इति वक्तव्यम्। वासनया अनर्थ- ख्यापनम् अवश्यं कर्त्तव्यम् । दोषाणाम् एव निमित्तस्य प्रधानस्य मुक्तो बाधकत्वं वक्तव्यन् ; मुख्यञ्च वामना इति ॥ ११ ॥ वाटिक्षेपे वेगाख्यात् संस्कागत् कर्म, कर्मणा च संस्कारः, इति अन के संस्कागः। तत् निषेधति,- एकः संस्कारः क्रियानिवर्तकः, न तु प्रति- क्रियं संस्कारभेदाः, बहुकल्पनाप्रसक्तः १२० ॥ एकसंस्कारपक्षे इषोः निपातः इति उक्तम। परिणाम- पक्षे च एकस्यैव मन्दतरादिपरिणामात् पात: पति बहु- कल्पनायां गौरवम इति ॥ १२० ॥ एक: विषयः, यतः एका बुद्धिः, सत् सत् इति प्रत्ययस्य अविशेषात् इत्यत: पाह.- न बाद्यबुद्धिनियमः ॥ १२१ ॥ यथा सांटात प्रत्यय: पबाधितः, तथा घटपटाटिप्रत्ययो- - दोषयोगेऽपि-रागाव्यिोगऽपि। बासमव अमः ख्यापन-सौन्दव्यांसौन्दय्य ज्ञान- मित्ययः, कारणमिति गम:। अतोनागारेब बन्धहेत. किन्तु निमित्तख-रागादापि निमितव्य, वासनाया ति यापन । प्रधान बाधवात्वम्-पपवर्गप्रतिबन्धकत्वम; तबात वासनाच्छेदै एक यतितव्यमिति सूबाशयः ॥ ११९ ॥ प्रसन 'वादिचपे पने के एव संस्कारा: हेत' इति म निरम सूबमव. वारति-वादित पत बहु कल्पनाम सते:-अनावश्यकबह का नाप्रम. रित्यर्थः। एकस्यैव-वेगाव्यसंस्कारस्थ इत्यर्थः । पात:, षोरिति शेष: । १२०॥ अनुतपोनिविषयत्वात सदैव एक तत्त्वं, न घटपटादयः इति मतं निरसिमें सूसमयताति-एको विषय इति। सूबे नेति पदं सदिति प्रत्ययस्यैव प्रामाण्य माव- निषेधकम; यत: बाह्यविषयक बुद्धीनां मामाण्यव्यवस्था, पत: डिरेप प्रमाणम ·पञ्चमोऽध्यायः। २१.] ऽपि। सदिति प्रत्ययश्व सामान्यविषयः %; तस्मात् न बाह्यबुद्धौ एकस्यैव इति नियमः ॥ १२१ ॥ पाञ्चभौतिक जीवशरीरम् । कतिभूतारब्धं स्थावरम् ? त्यत्र पाह,- वृक्षगुल्मलतौषधिवनस्पतिवणवीरधादीना- मपि भोक्तभोगायतनत्वं पूर्ववत् ॥ १२२ ॥ पूर्ववत् ति भोगायतनत्वात पाञ्चभौतिकम्। भोगाय- तनत्वञ्च जन्मान्तरोयक्रियाविशेषात. “जीवात्मानः एव स्थाव- राश्रयताम उपगच्छन्ति" इति श्रुतेः ॥ १२२ ॥ अव प्रमाणभूता स्मृतिरपि अस्तीत्याह,- स्मृतेश्च ॥ १२३ ॥ व्यक्तम्। तथा च- 'अभिवादितविप्रो य आशिर्ष न प्रयच्छति। श्मशाने जायते वृक्षो रध्रकनिषेवितः। शरीरज: कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । वाचिक: पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥” १२३ ॥ वृक्षादीनां देहत्वे कर्माधिकारिता स्थादित्यत: पाह,- न देहमावतः कर्माधिकारित्वं, वैशिष्ट्य- श्रुतेः ॥ १२४ ॥ इति नाहीवार्यमिति सूखतात्पर्यय मवसेयम्। बाहबुद्धौ-'घट: सन्' 'पट: सन्' पत्यादिबुद्धी। एकस्यैव-सशस्यैव रत्यर्थः ॥ १२१ ॥ खापरणयोगबाम उपादाननियाय सूवमवतारयति-पाचभौतिकमिति १२२० क्षदिशरीरागं भोगायतमले अतिरपि प्रमापति प्रति दर्शयितुं सूबमवतार- यति-अवेति। १२५॥ पादौनां देहरूपत्वे बर्माधिकारप्रसाः इति शहां निराक सूवमवतारपति, ·२१४ माडसूत्रवृत्तिः। - जोवदेहाः अपि चाण्डालादयः न कर्माधिकारिणः, किं पुनः स्थावरा: ? पति, विशिष्टदेहस्य कर्माधिकारित्वात् ॥१२४॥ देहभेदमाह- विधा बयाणां व्यवस्था कसंदेहोपभोगदेहो- भयदेहाः ॥ १२५ ॥ वोतरागाणां फलसन्यासेन कर्मकरणात कर्मदेहः । पखा- दोनाम उपभोगदेहः। भोगिनां कर्माधिकारिणां कर्मोप- भोगदेहः ॥ १२५ ॥ चतर्थम अनधिकारिणं देहमाह.- न किञ्चिदप्यनुशयिनः ॥ १२६ ॥ "विद्याटनुशयो वर्ष पश्चात्तापानुबन्धयोः” शाखतः। अनु- शयिनः, योगिनः । न किञ्चिदपि, सर्वानधिकारात् ॥१२॥ नित्यां बुडि निराकरोति,- न बुड्यादिनित्यत्वम्, आश्रयविशेषेऽपि वह्नि- वत ॥ १२७॥ व्याप्तिस्वरूपस्य व्यभिचारे सर्वत्र प्रनाखासः । पाश्रयविशेष चन्दनप्रभवस्य व”: अनुष्णत्वम् ॥ १२०॥ तथाच. बचादीनामिति ।-ताप, पर्थों ममर्थः विहान् पर्युदर एक अधिकारी मबति, देहाभिमानिमावमिति तात्पर्यम । १२४॥ देशभेदेनेव कर्माधिकार दर्शय देवैविध्यप्रतिपादकं सूबमवतारयति-देह. भेदमिति ॥ १२५॥ प्रकारात मयि सूवमवतारयति-चतुर्थमिति । पशयः, -प्रारब्धक शेष:, स: पस्तौति पनुभयो तब-शानिमः स्वः, न किचिदपि, कर्म इति शेष: तवार, प्रारबशेषमा भुनानी ज्ञानी , विधिनिषेधेषु पौक्रियते इति भाषः॥ १२६॥ नौवसम्बन्धि यी जानेकावय: बपि अनित्याः, तपाऽपि ईश्वरे ता: नित्या:

·पञ्चमोऽध्यायः । [२१५] - दूषणान्तरमाह,- आश्रयासिद्धेश्च ॥ १२८ ॥ ईखरस्य असत्वात्, प्रात्मनाञ्च धर्माभावात्, प्रति- धर्माणां परिणामित्वात, महदादौनाम अनित्यत्वात् । न च प्रनित्याश्रया: धर्माः नित्या: भवितुमर्हन्ति, तस्मात् नित्य- बुडे: आश्रयः नास्ति ॥ १२८ ॥ मणिमन्त्रौषधितप:प्रभावात् सिडि: दृष्टा, न तु योगसिहयः दृष्टा:, इत्यवाह.- योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलपनौयाः ॥ १२६ ॥ अणिमादिमिहिकायव्यूह परपुरप्रवेशादयः दृष्टाः, ते च मन्त्रादिभ्यः क्षुद्रसिद्धिप्रदेभ्यः असम्भवन्तः योगमेव अवलम्बन्ते इति न प्रपलपनीयाः ॥ १२ ॥ पृथक् भूतानां चैतन्यादर्शनेऽपि संहताः शरीरभावम् पापवा: चेतयिष्यन्ति इत्यवाह- न भूतचैतन्यं प्रत्येकानुपलब्धेः सांहत्ये च सांहत्ये च ॥ १३० ॥ यस्य खल्पा शक्तिः अस्ति, तस्य समुदायात् महाशक्तिः जायते, यथा तन्तूनां स्वल्प शक्तिमतां ममुदायात् गजबन्धन - व इति न्यायम प्रमोन दूयितुं मूवमवतारयति-नित्यमिति । न्याप्तिखरूपम- खटे एव विडम्य, ज्ञानवादीनाम पनिाशत्वयाप्यत्वस्य यर्थ: ॥ १२० । पवैव दृषमागरमवतारयति-दक्षान्तमिति । १२८॥ योगानां सिडिईतुत्वं नासोति मतं निराक सूबममतारयति-मकि- मवेति १२९॥ पृषक भूतानां चैतन्यादर्शनेऽपि देशाकारपरिषदेष नेषु सम्भवत्येव चैतम्यामिति

·[२१]
माजासूवत्तिः।
शक्ति: दृश्यते, न तथा भूतानां पृथक् चैतन्यं दृष्टं, येन
सांइत्ये चैतन्योडवः स्यात् । तथा संहतत्वाविशेषात् मृतदेह
स्थापि चैतन्यप्रसङ्गः ; तस्मात् अन्यः एव चेतनः । उक्तमपि पर्थे
प्रसङ्गानुप्रसङ्गेन व्यवहितम् इति स्मारितं, तेन न पुनरुताम् ।
सांहत्ये च इति वोप्साऽध्यायपरिसमाप्तौ ॥ १३ ॥
इति वापिसमाहामवचनसूबवत्तौ परपक्षनिर्णयाध्यायः पञ्चमः॥५॥
षष्ठोऽध्यायः।
सकलशास्त्रार्थ
कथिते परपक्षनिर्जयानन्तरं तमेवार्थ
सङ्कलय्य तन्वन्यायेन वक्तुं षष्ठाध्यायारम्भः ।
अस्त्यात्मा, नास्तित्वसाधनाभावात ॥ १ ॥
स्पष्टम ॥१॥
चार्वाकमतं निरसितुं सूबमवतारयति-पृथगिति। नन्वेतन सूत्र निष्पयोजन,
प्रथमाध्याये एव सूबव भूततयम्य निराक तत्वात इयत बार-उक्तमिति।१३॥
प्रति कापिलमाडाप्रबचन सूचिटोकायाम पमबाऽऽख्यायां
परपक्षनियाध्याय: पञ्चमः ।
पध्यायचतुष्टयन समस्तशास्त्राचे प्रतिज्ञाय पक्षमाध्याये परपरनिराकरणेग
खम प्रसाध्य षष्ठेऽध्याये तब सारभूतं शास्त्रार्थ सङ्घलयन् परति सूचकारः ।
सनामामेवानां बिस्तरत: प्रतिपादने कृत बुझत्म नाम अमन्दिग्धाविपर्यस्त दृढ़तरो
निश्चय: उत्पाते इत्यत: स्थूणानिखननन्यायात क्वचिदनुत्तायुयायपन्यासाच नाव
पौनत दोषाय इति विभावनौयम । तन्त्र न्याय:,-बिसरे पतिवादमम ।
तषाच, नानामौत्येवं प्रतीयमानतया पुरुषः सामान्यत: सिः एव पति, बाप.
प्रमाणाभावात॥१॥

·षष्ठोऽध्यायः। [२१७] सामान्येन प्रात्मनि प्रविप्रतिपत्ते: विशेष नरूपणाय पाह, देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्रात् ॥ २ ॥ देहाभेदपक्षे बाल्यकोमारयौवनवाई कटेहभेटात् अनेका- मत्वप्रसङ्गः, मृते देहनाशात् तस्य जन्मान्तरवैचिवधानुप. पत्तिः। श्रुतिव,- "प्रपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य चक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति सर्व न हि तस्य वेत्ता तमाहुरग्रं पुरुषं पुराणम्” ॥ २ ॥ इत्वन्तरमाह.- षष्ठीव्यपदेशादपि ॥ ३ ॥ "मम देहः” इति ज्ञानम् अस्ति, मेदे च षष्ठी श्रूयते । “स्थूलोऽहम्" इति सामानाधिकरण्यमस्ति इति चेत्र, देहे प्रत्युपभोगात् तबिमित्तः अयं गौण: प्रत्ययः ॥ ३ ॥ “शिलापुत्रकस्य शरीरम्" इति अभेदेऽपि षष्ठी श्रुतेः न भेदः, इत्यवाह,- न, शिलापुत्रवड्वर्मिग्राहकमानबाधात् ॥४॥ सामान्य नेति ।-वशेषनरूपणं-प्रतधादिम्यो भिन्नत्वेन निर्माणममोवं वैvिi व्याचष्टे, जन्मान्तति ।-तथा च. बाल्टीमारयौवनवाई क्य भेटेन . विनाशमन श्रात्मनोऽपि विनाशिले कृतनाशावताभ्याममप्रसार नात्मनः जन्मा- तरादिरूपं च भोगानुकूलं सिध्यत इति भावः । पात्मनी देहादिभिवत्वमाधिका श्रुतिमुदागंत, अतिशति । अमघा ज्या पाणिपादादिमिराबरणेन पात्मनी देहादिमित्त प्रतिपादा हतीयपादेन तस्य स्वप्रकाशकरूपत्वं साध्यते ॥२॥ पांत्मनों देशादिभिवत्वे साधकान्त प्रदर्शयि सबमवतारयति-ईवन्तरांमति देह प्रत्युपभोगादिति- देशावच्छेदेन पात्मनि मुखदुःखादानुभयोत्परित्ययः ॥ ३ ॥ मम दे: इति व्यवहारः बभेदपधाऽपि उपपदा ते इति निराकर सा-१८ ·(२१०] साजयसूवत्तिः। अत्यन्तदुःखनिवृत्त्या न, तत्र प्रत्यक्षेण एव प्रभेदप्रतीतेः षष्ठो बाधिता इति गौणः प्रयोगः। मुख्यसम्भवात् गौणः प्रत न अस्ति ॥ ४ ॥ सुखोत्कर्षात् कृतकृत्यता स्यात, इत्यतः पाह,- कृतकृत्यता ॥ ५ ॥ सुखोत्कर्षस्यापि क्षयित्वात न कृतकृत्यता। अत्यन्त दुःख. निवृत्तिस्तु तथा, अपुनरावृत्तः ॥ ५ ॥ मुखाभावस्थापि विद्यमानत्वादपुरुषार्थत्वम् इत्यवाह,- यथा दुःखात् क्लेशः पुरुषस्य, न तथा सुखा- दभिलाषः ॥ ६ ॥ सुखे दुःखस्य अवश्यम्भावात्, यदि सुखे सति दुःखम् अवश्यं भवेत, कः सुखम् अभिलषेत् ? तस्मात् दुःखबहुल- त्वात् दुःखनिवृत्तिः एव पुरुषार्थः ॥ ६ ॥ सुखस्य हेयत्वमाह,- कुवापि कोऽपि मुखी न ॥ ७ ॥ खयमेव चिन्त्यताम् ॥ ७॥ सूचमवतारयति-शिवापुवकस्यति । मुख्यसम्भवात-षष्या: भेदरूपमुख्यार्थपर- त्वेनैवोपपत्तरित्यर्थः । श्रव-मम देह इत्यादिव्यले । ४॥ मोक्षवरूपनियाय सूबमवतारयति-सुखति। क्षयित्वात-जन्यभावत्वेन विनाशि बादित्यर्थः। कृतकृयता-परमपुरुषार्थलाम:। तपा-कृतकस्यता इत्यर्थः ॥ ५॥ एक्वेत मुको मखामावस्य विद्यमानत्वेन न सब प्रति: सम्भवतीति मतं दूष. यितुं सूबममतारयति-सुखाभावापोति। दुःखबहुलत्वात, संसारस्य इति शेषः । पण सुखऽपि दु:खापश्यभागात रेषः. तथा दु:खेऽपि सुखादल्यान खन्यमानात अभिलाषीन, सुखं हि बहतरःखविमिश्रितमिति न मुखे विविनामभिलाषः इति

·षोऽध्यायः।
[२१]
प्रत्यक्षमेव वनितादीनां सुखहेतुत्वम् इत्यवाह,-
तदपि दुःखशबलमिति दुःखपक्षे निक्षिपन्ते
विवेचकाः ॥८॥
स्रगाढोनाम अर्जने क्षयादौ च दुःखम् इति स्वसंवेदनमेव
प्रमाणम इति ॥८॥
सुखमेव परमपुरुषार्थ:, न त प्रभाव:, इत्यवाह,
मुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति चेन्नैवं,
हैविध्यात् ॥ ६॥
रागिणां सुखं. वीतरागाणां दुःखाभावः इति ॥८॥
विशेषगुणोच्छित्तिः मुक्तिः इत्यत्राह.-
निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गादिश्रुतेः ॥ १० ॥
विशेषगुणनिषेधात् सामान्यगुणस्वीकारः ;
असङ्गादिश्रुतिविरोध: स्यात् ॥१०॥
यदि असङ्गः पुरुषः, कथं धर्मात् स्वर्गः, अधर्मात् नरकः ?
इत्यवाह..-
परधर्मत्वेऽपि तत्सिडिरविवेकात् ॥ ११ ॥
प्रतिधर्मत्वेऽपि प्रकृतिपुरुषाविवेकात् तच्छायाऽऽपत्या
पात्मन: स्वर्गादिप्राप्तिरिति अभिमानः ॥ ११ ॥
तथा च
गन्धस्तु दु:खमिश्रण तयाऽपि समिति काम्यं भवेत इत्येतत मतं दूषयि
सूबमवतारयति-प्रय चमिति । प्रमाणमिति-सुख स्थापि दुःखमयत्वे रति भावः ॥८॥
सुख स्यैव पुरुषार्थत्वं लोके , न तु दु:खाभावस्य इति शङ्का निराकर सूब.
मवतारयति, सुखमेवेति।नयाच, गांगणां मुख व पुरुषार्थलेऽपि वीतरागा
विवेकिमां दुःखाभाव एव परमपुरुषार्थ: इति भावः ॥ ९॥
वैशेषिकसम्म मोक्षं निराकत सूबमवतारयति, विशेषेति। -विशेषगुपोरित्ति:
मुक्तिरिति पक्षे तु सामान्य गुणस्वीकारः पापतेदेव, सपात्मनः अमावबोधिच्या
मुज्या विरुद्ध इति भावः ॥१०॥

·[२२०]
मायसूत्रवृत्तिः।
अविवेकः किं सादिः ? अनादिः वा ? इत्यत्राह,-
अनादिरविवेकः, अन्यथा दोषहयप्रसक्तः॥ १२ ॥
यदि सादिः अविवेकः भवेत्, तदुत्पत्ते: पूर्व मोक्ष: स्यात्,
तदुत्पत्तौ च बन्धः इति मुक्तस्थ बन्धः इति एकः दोषः ।
अविवेकप्रागभावस्थापि विद्यमानत्वात् मुक्तिमिती अविवेक-
नाशाम अनुष्ठानं व्यर्थम् इति हितोय: दोषः ॥ १२ ॥
अविवेकः अनादित्वात् किं नित्यः अनित्यः वा ? इत्यत्र
अन्यथा
न नित्यः स्यादात्मवत्, अन्यथाऽनुच्छित्तिः ॥ १३ ॥
नित्यो हिधा, कूटस्थनित्यः प्रात्मा, परिणामिनित्या
प्रकृतिः। न हयमपि अविवेकः, किन्तु अनित्य एव नाशात् ।
नित्यत्वे अनुच्छित्तिः।
श्रात्मवत् इति उपलक्षणं,
प्रतिवदित्यपि दृष्टव्यम् ॥ १५॥
अविवेकनाशः केन? इत्यत्राह,-
प्रतिनियतकारणनाश्यत्वमस्थ, ध्वान्तवत् ॥ १४ ॥
यथा ध्वान्तस्य नाशक: प्रकाशः इति ॥१४॥
पुरुष असमत्वमेव पनुपपत्रमिति बड़ा निराब सूबमवतारयति, यदौति।-
सुगमम॥ ११ ॥
अविवेक खप्पं निरूपयि मूवमवतारयति, विवेक इति-यदि विवेकः
सादिर्भवेत्. साई त त्यत्ते: पूर्व मोर: वात, तदुत्पत्तौ च बन्धः, इति मुन पुन-
बधापत्ति: एको दोषः। अविवेकामावस्थापि विद्यमानत्वात् मुनिसिसी अविवेक.
नामा यो निरर्थकः कादिति हितोयो दोषः ॥ १२॥
पनादित्वेऽपि अस्विकस्य नित्यत्वम? पनित्यत्वं बाति पुन: भायां समाधान
सूबममतारयति, विवेक पति-तया , विवेकः प्रामवन न कूटबनिया,
नापि प्रतिवत परिमिनिया, परा निबने अनुचितिमादिति भावः॥ १३॥
पनिवेगानामोपायं निकपयितुं मूबमवतारयति, अविवेवति। -सुगमम् ॥ १४ ॥

·षष्ठोऽध्यायः। [२२१] - पत्र को नामकः ? इत्यत्राह,- अवापि प्रतिनियमः, अन्वयव्यतिरेकात् ॥ १५ ॥ अव्यभिचारात विवेकः एव नाशकः इति ॥१५॥ किम अविवेकात् बद्धः पात्मा ? अथान्यदपि बन्धकारणम् पम्ति ? इत्यवाह- प्रकारान्तरासम्भवादविवेक एव बन्धः ॥ १६ ॥ व्यताम् ॥ १६॥ मुक्त कार्यत्वात् नाशे पुन: बन्धः इत्यवाह,- न मुक्तस्य पुनबन्धयोगोऽपि, अनावृत्तिश्रुतेः ॥१०॥ श्रुतिय "प्रात्मा ज्ञातव्यः प्रकृतित: विवेकाव्यः न पुन: पावर्तते' इति। न्यायच “भावकार्यस्य नाशात् दुःख निवत्तिस्तु अभावरूपा इति ॥ १७॥ विपक्षे टोषमाह,- अपुरुषार्थत्वमन्यथा ॥ १८॥ विवेकः पुरुषार्थ: ॥ १८॥ किं तत नियतवारणम! प्रत्याशङ्कायां मूवमवतारयति, पवेति ।-ध्वान्ता- लोकयोरिव पकतेऽपि प्रतिनियमः अक्तिरजतादिषु पन्वययतिरेकाम्यामेव ग्राह्यः तमा, श्रवण-मनन-निदिध्यासनरूपमेव कारणम विवेकनामाय, नतु कमांदौमिति भारः ॥ १५ ॥ बमय खामाविवस्वं न सम्भवतीति प्रथमपादोन मारयितुं सूबमवतारयति किमिति। बन्धोऽव दखयोगायधन्धकारम् ॥ १६ ॥ मुक्तरपि कार्यत्वेन विमाशापया पुनबंधप्रसन: इति गङ्गां निराक बमब तारयति-मुक्तरिति । अब सूत्रे पषि-शब्देन विवेकख्यास्था मुक्ति: ममुसीयते, समय. वापि पनाहनिश्रुतेः। भावनार्यस्यैव नानियम: पति माय:॥ १७॥ पुमराहत्तौ दोषमुगावधि सूबममतामयति. विपक्षे इति ।-पन्यथा मुक्तस्यापि पुमबन्धे गोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वाभायमादियः । विवेकः,-भात्यन्तिकदुःखनिवांतः, काय काररीपचारात।१८॥ - ·१२.२] मायसूत्रवृत्तिः। दूषणान्तरमाह, अविशेषापत्तिरुभयोः ॥ १६ ॥ . संसारि-मुक्तायाः बन्धयोगाविशेषात् ॥ १८॥ घ्याध्यादयो योगान्तरायाः ; तथा च पतचलिः,-"व्याधि- स्त्यानसंशयप्रमादानस्थाविरतिभान्तिदर्शनालब्धभूमिकवानव स्थितत्वानि चित्तविक्षेपाः, ते अन्तरायाः। व्याधिः ज्नरादिः, स्त्यानम् अकर्मण्यता, संशयः उभयकोटिस्मृगजानं, प्रमादः समाधौ पनवधानम्, पालस्य कायगुरुत्वम्, प्रविरतिः विषय- ঘা, লিমন মিথান্যাল, অলমুমিন্ধ বধি- भूमः अलाभ:, अनवस्थितत्वं लब्धभूमेः मनसि शित्वम् । मुक्तौ किम् एषां ध्वंसमात्रम ? धर्मान्तरप्राप्तिः वा ? इत्यवाह,- मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन परः ॥ २० ॥ धर्मान्तरपक्षे कूटस्थत्वप्रच्यवः इति ॥ २० ॥ अभ्युपगम्यायाह,- तबाध्यविरोधः ॥ २१॥ - . अपुरुषार्थत्वे हेतुं प्रकटयितुं सूरममतारयति, दूषपातरमिति।-भाविबन्धत्व साम्येन समयोः मुक्त बन्धयोः विशेषी न खात् तता पुरुषाधत्वमिति सूब- तात्पर्य्यम ॥ १९॥ मुको पतरायध्वंस एव : उत धर्मान्तरमाप्तिर्वा ? ति बायां समाधानसूबमव. वापयति-व्यायादय इति। एषा-व्याध्यादीनाम। धर्मान्तरखीकारे दोषमा, पान्तरेति । तथा प. मुको अन्तरायध्वं स एव परः, धर्मः इति शेष: धर्मान्तरपचे कूट खत्वव्याति: इति भावः । २०॥ तवाप्यविशेष: ति।-पदं सूर्य विज्ञानमिषा पवा व्याख्यातं, तदवा- 'नन्वेवं बन्ध नीचयो: मियाले मोक्षय पुरुषार्थतामतिपादक सुवादिविरोष: पवार, मायक्रोष पति-बाप-पतरावं- मोचयेऽपि, पुरुषार्थत्वाविशेष: स्वधः। दु.खयोगायोगावे : पुरुष कलितो, न तु दु:खभोगाऽपि। मोगल

·षष्ठोऽध्यायः।
[२२]
भवतु धर्मयोगः, तथाऽपि न काचित् नतिः। मुक्ती पना.
वत्ति: उक्ता, सा धर्मान्तरयोगेऽपि प्रस्तौति । २१॥
श्रवण मनन-निदिध्यासनं किं सर्वपुरुषसाधारणं न वा?
इत्यत्राह,-
अधिकारिवैविध्यान्न नियमः ॥ २२ ॥
विविधास्तु अधिकारिणः मृदुमध्याधिमावाः। अधि-
मात्रय श्रवणमात्रामुक्तिः, मध्यमस्य दाभ्यां, मन्दस्य त्रिभिः ।
न सर्व मर्वस्य ॥ २२॥
पक्षान्तरमाह,-
दायर्थमुत्तरेषाम् ॥ २३ ॥
उत्तरेषां मन्दानां दाढ्यार्थ माधनवयम् उक्तम्। श्रुतिः
अपि- प्रात्मा वा परे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः मन्तव्यः निदिध्यासि
तव्यव" [वह. उप. २ अध्या. बा. मन्त्रः] इति ॥२३॥
स्वस्ति कादीनां मध्ये किम् प्रासनम् अनुष्ठेयम् ? इत्यत्र
पाह,
स्थिरमुखमासनमिति, न नियमः ॥ २४ ॥
स्थैर्यार्थ सुखार्थच आसनानुष्ठान, तत् एव अस्तु व्यापक-
त्वात् इति ॥ २४॥
प्रतिविम्बरपेण दुःखसम्बन्ध: इन्यत: प्राविम्बरूपेण दु:खनित्ति: यथार्थ एव पुरु-
पाथः। स एव अन्तरायध्वंसः । तादृशश्च मांत: यषार्थ एव इति भावः ॥ २१
अषण-मनन निदियासनानि सवरेप कार्यापि इति न नियमः, इति प्रतिपादयितुं
सूबमवतारयति-वति। सुगममन्यत् ॥ २२ ॥
एतदेव विशदयित सूबमवतारयति-पचागरमिति। उत्तरेषा-मन्दानां, मनन·
निदिध्यामपति शेषः । २९॥
पासनमनिया दृष्टावात, ति:तिपादयितुं सूवममतारयति-खलिवाहीना-
मिति॥२४॥

·[२२४] साजासूवत्तिः । - एकाग्रतया विषयचिन्तन ध्यानम् ? निर्विषयं वा मन: ध्यानम् ? इत्यवाह.- ध्यानं निर्विषयं मनः ॥ २५ ॥ समाधौ पत्र ध्यानशब्दः इति ॥ २५ ॥ वृत्तिनिरोधतुल्यत्वे सुषुप्ति-समाध्योः कः विशेषः ? इत्यव माह,- उभयथाऽप्यविशेषश्चेन्नैवम्, उपरागनिरोधात् विशेषः ॥ २६ ॥ उपरागः विषयवासना, तविरोधः, समाधौ इति शेषः ॥२६॥ नि:सङ्गत्वात् प्रात्मनः उपरागाभावात् सर्वदा मुक्तिः, - इत्यत्र पाह,- निःसङ्गेऽप्युपरागः, अविवेकात् ॥ २७ ॥ प्रकतिपुरुषाविवेकात् प्रकृत्युपरागण आत्मोपरागः इति अभिमान: ॥७॥ उपरागोऽपि न तात्त्विकः, इत्यताह,- जपास्फटिकयोरिव नोपरागः, किन्वभि- मानः ॥ २८॥ तयोः संसर्गात् उपराग: युक्तः। प्रात्मनस्तु असंसर्गात् न समाधिखरूपं निरूपयितुं सूबमवतारयति-एकागतयेति । - सूत्रे ॥ २५ ॥ सुषुप्तित: समाय: विशेष प्रतिपादयि सूत्रमवतारयति. नोति।-वृत्ति. निरोषस्य उभयब तुल्यत्वापि समाषौ परागाख्यविषयवासमानिरोधात सि विशेष: इति सूखतापर्थम । ९॥ आत्मनः बतो नि:सत्वेऽपि आभिमानिकं सङ्गिस्वमस्ति, इति प्रतिपादयित सूचमवतारयति-नि:सत्वात इति॥२०॥ कोहर परागः ? ति दयितुं सूवमवतारयति, उपराग इति। तयोः कि ·षष्ठोऽध्याय:। (२२५] . उपरागः, किन्तु अमिमान:, प्रात्मनि अहवाराध्यासात् उप.. रागाध्यासः॥ २८ ॥ कथम अभिमाननाश: ? इत्यवाह.- ध्यानधारणाऽभ्यासवैराग्यादिभिस्तनिरोधः॥ २६ ॥ पादि-शब्दात समाधिग्रहणम् ॥ २५ ॥ एकदेशिमतम उवा स्वमतम् पाह- लय-विक्षेपयोर्ध्यावृत्त्या इत्याचार्य्याः ॥ ३० ॥ लयः सुषुप्तिः, विक्षेप: जागरितं, तयोः व्यावृत्त्या अहं- मानविनाशः ॥ ३०॥ गुहाटिस्थानेषु केषु ध्यानादयः कर्तव्याः ? इत्यनार, न स्थाननियमः, चित्तप्रसादात् ॥ ३१ ॥ यत्र चित्तप्रसादो न भवति, तत्र न कर्तव्यमनु- ष्ठानम् ॥१॥ अहवारादीनाम उपादानत्वम् पस्तु, कृतं प्रत्या, अत्यन नपास्फटिकमी सगांत उपरागो युक्तः, पात्मनस्तु असंसर्गात नोपरागः, किन्तु पभिमान एक इति सूत्रतात्पयंम ॥२८॥ अभिमाननाशकारणं निरूपयितुं सूपमवतारयति-बामिति। सौवमादिपदं व्याचष्टे-बादिशब्दादिति। २९॥ समाधि विना नाम इत्यभिमानविनाश: सभवति, इति खमिहानम उपपादयितं सबमवतारयनि-एशिममिति। इतौ नागरित-पई खप्रस्थापि उपखवषम; पात्मनि पाखावयाभिमाननियव अभिमाननितिः, नान्यषा अति सवतात्पथ्यंम ॥ ३०॥ ध्यानादौनां स्थान निरूपयितं सूबमवतारयति, गुहादीति-तपार, वेष वित्तप्रसाद तत्व ध्यानादिकमनुष्ठेमनदीपुखिमादिनियमः । ३१॥

·२२] मामूववृत्तिः। प्रकृतेराद्योपादानता, अन्येषां कार्यत्व- श्रुतेः ॥ ३२॥ अहङ्कारादौनां कार्यत्वश्रुतेः तेषाम् अपि कारणं प्रशतिः इति अमवत् प्रावेदितम ॥३२॥ प्रकृति-पुरुषयोः पूर्वकालभावित्वाविशेषात् कः कारणम् ? इत्यत्राह- नित्यत्वेऽपि नात्मनः, योग्यत्वाभावात् ॥ ३३ ॥ गुणवत्त्वसंसर्गित्वे कारणयोग्यता, सा च प्रात्मनि न अस्ति इति प्रकति: कारणम् ॥ ३० ॥ प्रात्मन: चेत्तृत्वात् भोक्तत्वादि युज्यते, न जड़स्य प्रधा- - नय, इत्यत्राह,- श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्यात्मलाभः ॥ ३४ ॥ व्यक्तीम् ॥ ३४ ॥ काय त्वश्रुतेरिति-प्रात: महान, महत: अहबारः इत्यादि प्रागुपदर्शितश्रुतेः प्रत्यर्थः ॥ ३२॥ प्रकृति पुरुषयोः मियः कार्यकारणापता प्रतिषेधुं सबमवतारयति-प्रकृति-पुरु. षयोरिति । योग्यत्वं व्यापट, गुणवत्त्व संसर्गित्वे ति। तथा च,गुणवत्त्वस्य संसर्गित्वख चपात्मनि भागात न तस्य कतिवितिकारपत्वं सम्भवति इति भावः ॥ ३ ॥ पात्मनः स्वतः एव कत्तत्वं भोत त्वञ्च भवतु, किं प्रकृत्युपरागेण ? इति मतं दूयित सूबमवतारयति, आत्मन इति।-पुरुषकारपसा ये ये पक्षा: सम्भाविताः, ते सर्वे श्रुतिविकताः, सस्थतः तदभ्युपगन्त कुतार्किवाद्यधमानाम पात्मस्वरूप ज्ञान न भवति इति सूतात्पर्यम। कुतर्क युक्तम पसदः,-दुष्टा सभा इत्यर्थः, तत्र पात्मज्ञानं न युनं अतिविरोषात् ति परार्थः। अत एवोतमाचार्य:,-"पामा कर्चादिरूपयेत् माशाहीः ताई मुक्ताताम् । महिखभाषी भावानां न्यायत्ततौणवत् रवः ।

·षष्ठोऽध्यायः । [२२०] तन्मात्राणां महाभूतकार्यत्वदर्शनात् कथं प्रकृतेः कारण- त्वम् ? त्यत्राह,- पारम्पय॑ऽपि प्रधानानुवृत्तिः, अणुवत् ॥ ३५ ॥ यथा घटादेः मृत्पिण्ड कार्यत्वेऽपि पारम्पर्येण परमाण- पादानवं, तथा अनापोति ॥ ३५॥ प्रकतिः व्यापिका न वा ? इत्यत्राह- सर्वच काय्यदर्शनादिभुत्वम् ॥ ३६ ॥ स्पष्टम ॥ ३६॥ विपक्षे दीषमाह,- गतियोगेऽप्याद्यकारणताहानिः, अणुवत् ॥३७॥ गतिः क्रिया, तदद्योगः यस्य अस्ति तत् अव्यापकम् । प्रकृतेः गतिमत्त्वे कार्यत्वं परमाणु वत्, न तु पाद्यकारणता ॥ ३७॥ प्रकृतेः उपादानवे द्रव्यस्य उपादानत्वात् तदन्तर्भाव: - स्यात्, इत्यत्र अाह,- प्रसिद्दाधिक्यं प्रधानस्य, न नियमः ॥ ३८॥ प्रक्ररेव मूल कारणत्वं व्यवस्थापयितुं सूत्रमवतारयति, तन्माणमांत ।-महा. भूतकार्यवेति-महाभूतानि-पाकामादोनि, कार्याणि येषां तद्वारमहाभूत कार्यत्वं, तस्य दर्शनात-अनुमानात इत्यर्थः। तद्यावापि-तव प्रधानेऽपि इत्यर्थः ॥ २५ ॥ प्रधानस्य व्यापकत्वं व्यवस्थापयि मूवमवतारयति, प्रततिरिति ।-पन्याख्या सर्वत्र विकारदर्शनात प्रधानस्य विभुत्वम इति सूबार्थः ॥ ३८ ॥ गतियोगे इति।-मनु परिकि न त्वपक्षेऽपि यव कार्यमुत्पद्यते, तवेव प्रकति: गति ति वक्तव्यम. एवं मति प्रकते: विभुत्वं न उपपाते, तथा, गतिश्योमका- विभुत्वयोगे प्रकृते: अनामिव कार्यत्वं स्यात इति सूपतात्पर्यम् । पानाच कार्यत्वे पराकान्तमन्यव सति विगम्यते ॥ ३७॥ उपादानत्वं प्रषिव्यादिनबन्यान्यनमखन न्यानम; मावात् न प्रकृतेकपा. दानत्व सम्भवः, इति श्रद्धा निराक सूकमवतारयति-रिति। प्रसिडेति ।- ·[२२८] सायसूत्रकृत्तिः। प्रसिद्रव्येभ्यः अधिकं प्रधानम, अनियतत्वात् पदार्थस्य । उपादान कारणता च न समवायिकारणता, किन्तु प्रधानता, वैशेषिकसमवायस्य अनभ्यपगमात् ॥ ३८ ॥ प्रकतिः किं गुणात्मिका ? गुणधर्मिणो वा ? प्रवाह,- सत्त्वादीनामतमत्वं, तट्रपत्वात् ॥ ३९ ॥ तादात्मनात् ॥ ३८॥ उपभोगाथं प्रवत्तिः दृष्टा, न तु जड़स्य उपभोगः, इत्यत्र प्राह,- अनुपभोगेऽपि पुमर्थं सृष्टिः प्रधानस्य, उष्ट्र- कुङ्कुमवहनवत् ॥ ४० ॥ सातव्याख्यानम् एतत् तोये अध्याये “प्रधान" इत्यादि. सूत्रे ॥ ४०॥ प्रकृते: एकत्वात् कथं सृष्टिवैचित्राम् ? इत्यत्राह,- कमरेचित्यात सृष्टिवैचिवाम् ॥ ४१ ॥ उपादानाभेदेऽपि निमित्तभेदन भेदः, यथा सुवर्णाभेदेऽपि मुकुटवेयकादिभेदः ॥ ४१॥ प्रसिडेभ्य: नबद्रव्यभ्य: प्रधानस्य आधिक्यम-अतिरिक्तद्रव्य त्वम इति नद्रव्यापित नियम: नानीकार्य इत्यर्थः। स्वमते उपादानकारतां निरूपति, उपादान कारपततिा-प्रधानता -पन्यतवावस्या न्यध: । ३८॥ भक्तेः गुणात्मकत्वम् ! गुणधर्मत्वं वा ! इति निरूपयितुं सबमवतारयति, प्रकृतिरिति ।-तथा च, सत्त्वादयः न प्रकृतिधर्माः, किन्तु सत्त्वरजस्तमोरूपा एक प्रतिति सवतात्यय्यम ॥२९ प्रकृते: उपभोगाभावेऽपि परार्थम एव सृष्टो प्राप्ति इति तोयेऽध्याये तमपि पथे दयितुं सूबमवतारयति-उपभोगामिति ॥ ४०॥ मातरेकात्वेऽपि सष्टिषि प्रतिपादयितुं सूबमवतारयति-प्रकरिति। पा. :

·षष्ठोऽध्यायः। [२२८] - कथं सृष्टिप्रलयौ? इत्यवाह- साम्यवैषम्याभ्यां कायदयम् ॥ ४२ ॥ साम्यात् प्रातः सदृशपरिणामात प्रलयः। वैषम्यात् प्रकृते: मदादिभावेन विसदृशपरिणामात् सृष्टिः॥ ४२ ॥ प्रलयमाह विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य, लोकवत् ॥ ४३ ॥ यथा लोकः बन्धमोक्षार्थ यतते, मुक्तबन्धच लतार्थत्वात् उदास्ते, तथा प्रधानमपि ॥ ४५ ॥ व्यापकत्वात् प्रकृति-पुरुषयोः सम्बन्धः अस्ति एव, अति मोचे अपि भोगप्रम:, सत्यवाह,- नान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगः, निमित्ता- भावात् ॥ ४४॥ भवेत् एवं, यदि अन्यस्य प्रधानस्य उपसर्पणमात्रम् उप- मोगनिमित्तं स्यात्। न चैवं, किन्तु उपभोग्यनिमित्तः उपभोगः ; सच मोक्षे नास्तीति ॥ ४४ ॥ दानेता-उपादाम प्रकृतेरभेदऽपि निमित्तभेदेन सुज्यमानमाभिमुख- दु:खाद्यानुकूलकर्मवैविधा इत्यर्थः । ४१॥ सृष्टिप्रलययो: कारणे निष्पधि सूकमवतारयति-वमिति । ४२। विमुक्तता-विमुक्ता बोधात-समुकोऽयमिति बोधादिय प्रत्यय: ; मुक्त प्रति प्रधानस्य न सृष्टिमहत्त:। लोकवदिता-लोके हिथित कचन बन्धमीक्षार्थ यसते, मातेच मोक्षे उदास्ते इति दृष्ट, तथा प्रधानम इति यम ॥४२॥ मोऽपि भोगप्रसङ्ग निराक सत्रमुत्यापति-व्यापकत्वादिति । उपभोग्य- निमित्त पति-उपभोग्यानि-खकौपानानि खदुःखानि यः, नानि निमित्तानिय सतपाः ४४॥ सा-२०

·सायसूत्रहत्तिः।
एक: एव प्रात्मा।
तथाच,-
-
"एकमेव परं ब्रह्म सत्यमन्यहिकल्पितम् ।
को मोहः ? कस्तदा धोकः? एकत्वमनुपश्यतः ।
एतत् प्रपाकरोति,-
पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः ॥ ४५ ॥
एतत प्रथमाध्याये जन्मादिसूत्रे वर्णितम् । तथा च,--
"अजामेकां लोहितशुल्लकषा
बह्वीः प्रजा: सृजमानां मरूपाः ।
अजो ह्ये को जुषमाणोऽनुशेते
जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ४५ ॥
उपाधिमेदात् नानालं भविष्यति, इत्यत्राह,-
उपाधिश्चत्तत्मिहौ पुनतम् ॥ ४६ ॥
तमिही भेदसिधौ। उपाधिमिथ्यात्वे कुतः भेदसिद्धिः?
सत्यत्वे तु तेन एव पुन: दैतम् ॥ ४६॥
दूषणान्तरमाह,-
हाभ्यामपि प्रमाणविरोधः ॥ ४७॥
सत्यामत्याभ्याम्। सत्यत्वे अतामहान्तहानिः । असत्यले
कुतः नानात्वव्यवस्था: ? ॥ ४७॥
प्रसादतपादिना म निराकत सूत्रमुत्यापर्यात-एक एवेति । एतन-
पुरुषबहत्वम...
पाधिमेहादेव पुरुषनानात्वन्यबहार: ति म निराक सूखमुत्यापति,
उपाधिमेदादिति।-उपाधिन खौकियते, बाईपाधिमा एक पुमतमा
पति सुवाशयः ॥ ४६॥
चौपाधिकभेदचे दूषणानरमवतारयति-दूषणासमिति। सत्यामन्याभ्याम
सच-सत्यवासस्य त्वाम्याम वर्षी जेयः पापा सबवे बतमीषकप्रमाण
मिश: सपा) असत्य हा भेदाभ्यवस्थापनत्वेन दयामित्यपादिसिरोषः॥१॥

·षष्ठोऽध्यायः। [२३१] ................ न अतश्रुतिविरोध: हैतहानिः च, इत्यत्राह,- द्वाभ्यामप्यविरोधान्न पूर्वमुत्तरञ्च, साधका- भावात् ॥ ४८॥ अहैतश्रुते: सामान्य परत्वात् प्रशंमापरत्वात् वा अन्यार्थत्वे न विरोधः । उपाधिसत्यत्वे च न हैतहानिः, इति न अस्ति विरोधः; तस्मात् न पूर्वम् प्रात्मकत्वं, न उत्तरच श्रुति- विरोधः। अहेतवे प्रमाणासत्त्वात् न तसिद्धिः इति भिव: अस्ति इत्यर्थः ॥ ४८॥ न प्रमाणामाव:, स्वप्रकाशम् एव प्रमाणम् अस्ति, इत्यत्र माह- प्रकाशतस्तत्सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः ॥ ४६ ॥ व्यक्तम् ॥ ४८॥ दूषणान्तरमाह,- जड़यावृत्तौ जडं प्रकाशयति चिद्रूपः ॥ ५० ॥ जड़ात् अन्य: चिद्रूपः जड़ प्रकाशयति ; जड़व्यावृत्त. खेन प्रकाशरूपत्वं, न तु प्रकाशधर्मत्वम उक्तम ; "स एष नेति नेति" इति उच्यते, न तु विधिमुखतया इति । खमते तु नायं दोषः इति दयितुं स्वमवतारयतिमातेति । न विशेष:- म भेद वाहिन्याचप्रमाणविरोधः । भित्रः अस्ति इति-जीवानां मिषः भेदः अतीति भावः ॥ ४८॥ आत्मकल्ये स्व प्रकाशं ज्ञानमेव प्रमाणम इति मसं दूषित सूकमवतारयति, अति पतंक सिध्येत? अमात्मना ! अत्मना वा? नाय:, महत्वात् । अन्ते तु प्रकाश्यत्व प्रकाशवत्वया: विष: इति सूतात्पर्यम । ४९ ॥ एतदेव मतं दृषधिः सूक्षातरमशाग्यांत-दृषणातरमिति। मन्यातन इति। तथा च पात्मनः प्रवाशरूपत्वं गडभिनत्वमेव, तु प्रकाशरूपः पशन धर्म:, बामणि पौकियते इति शेषः। अत एव-चमनो गच्या तत्त्वज्यकामाद।

·[२] मायसूत्रवृत्तिः। दृष्टान्ताभावः। अध प्रलौकिकप्रकाशरूपत्वम् ; तत्र व्याप्तिग्रहणाभावात् अथ योगिगम्यं तत; असम्पन्चातयोगिनः ज्ञानचेष्टाभावात् लिङ्गन अस्ति। सम्प्रज्ञातयोगिन: च वचन- चेष्टादि लिङ्ग, तेन च लौकिकः एव अर्थ: अनुमोयते ; न च सः अपि अनुभवरूपं चैतन्यं प्रतिपादयितुं शक्नोति। तथा च,- "इक्षुधोरगुडादौनां माधुर्य्यस्यान्तरं महत् । तथाऽपि न तदाख्यातं सरस्वत्याऽपि शक्यते" ॥ एवम् अचेतनव्यावृत्तत्वात् चेतनः इति उच्यते, न तु चितिसमवाय: चैतन्यरूपत्वं वा. असम्प्रज्ञातावस्थायां निरूह- हत्तित्वेन पि “अलौकिकरैतन्यम्" इति व्यवहारान्यथा- सिडेः। सम्प्रज्ञातावस्थायां तु वृत्तिज्ञानेन एव “चैतन्यम” इति व्यपदेशः। एवं दुःखनिवृत्ती. प्रानन्दरूपत्वम् इति प्रयोगः । यदि भावात्मकम् अानन्दरूपत्वं, तत् किं सुखमा प्रयोगः ? नथा सत्य जातस्य सुखस्य प्रदर्शनात सुखं, तज्ज्ञानं, ज्ञाता च अथ सुखविशेष आनन्दव्यपदेशः । सुखच चैतन्यरूपञ्च इति न दृष्टम, अविवेचकानाम् एव एतत्। विवेचकास्तु एवं मन्यन्ते, दृष्टेन एव व्याहत्तरूप- खेन उपपत्तौ अदृष्टालौकिक कल्पना गुर्वी इति। यदि चैतन्य न स्यात्, वस्तुसंवेदनम् एव न स्यात्। मा एवम् ; यथा इति कुतः । प्रतम् ? तु विधिमुखतया पति-दमियम प्रत्यादिरूपेश यर्थः । तब-त्रात्मनः प्रकाशरूपले इत्यधः। न्याप्तियणाभावात् यन अलौमिकतया इति माय:। लोकिप्रकाशरूपतायो योगिगम्यत्वं निराक विचारमुत्यापति-पति। सम्प्रज्ञानावस्थाया-खबौनसमाधी रत्यर्थः । इनिधानेन एक-वायाकारात:बर- परिणामेन एव । एवम पात्मनः पानन्दरूपत्वमपि न सुखरूपत्वं, किन्तु इसनिाया चौपचारिकम प्रति व्यवशायिनं विचारमुत्यापयति-एवमिति। पक्वेिषवामां- मूढ़ानाम् । एतन-मुखचैतन्ययीः एकत्वमा रत्ययः। पात्मनः प्रमाणपत्वासावे जगदाध्यम सर: इति मतं निराक विचारमुत्यापति-यदीत । एकव ·षष्ठोऽध्यायः । [२३] तधा- अलाबुर्वणुतन्तूनां तथाविधमयागविशेषः शब्दकारणं, न तु बयाणां संयोगात अतिरिक्तं किञ्चिटस्ति, तथा पाचभौति- कत्वाविशेषऽपि जन्तुरूपेण परिणतानां पिण्डानां विधात् सम्बन्धात् चैतन्यम् इति । प्रकाशत्वे च पात्मनोऽपि अंशत्वेन जड़त्वम् इति ॥५॥ एवञ्च स्वप्रकाश श्रुति: बाधिता स्यात. इत्यवाह,- न श्रुतिविरोधो रागिणां वैराग्याय, तत्- सिद्धेः ॥ ५१ ॥ जड़य त्रिगुणात्मकत्वेन रागहेतुत्वात् प्रमाणादयव त्रिगुणात्वेन हेया: इति। रागोच्छित्तिय कर्तव्या इति। तमिः स्वप्रकाश श्रुतेः अन्यथामिः ॥ ५१ ॥ जगनः मिथ्यात्वात् कथम अन्यथामिहिः ? इत्यवाह,- जगत्सत्यत्वम् अष्टकारणजन्यत्वाबाधका- भावात् ।। ५२॥ दुष्ट कारगजन्यं यथा पोतशङ्खज्ञानम्। बाधकञ्च "नेट रजतम्" इति जानम ; न च इदं तथा, प्रकृत्यादौनाम् अटुष्ट- त्वात्। “नेदं जगत" इनि प्रत्ययाभावात् बाधकञ्च नास्ति । मझेपात् जगत् उच्यते-जड्डे भूर्भुवः खमहजनस्तपः सत्यम् इति । अध: महातल-रमातल तनातल-पातान-सुतल-वितला- पात्मन: प्रवाश्यत्व प्रकामरूपत्वं दशौक्रियते, तदा प्रकाखांशे तस त्वम् भापते. देवस्था-प्रकाशवेति ॥५०॥ मन्वबम पात्मन: स्वप्रकाशन वीषिका अति: बाध्येत, इति शहां निराक सूबमवतारयति- एवति । ५१॥ जगतो मिथ्यात्वमपि प्रमाणविडम इति व्यवस्थापयि सूबमवतारयति-जगत सवि न तथेति- जगविषयक जानं जगह। म दुष्टचारणबम प्रवचः। दुटकारा लिपीत: त्यादि जाम शह.. पोः प्रत्यादि

·(२.४
मायामूत्रवृत्तिः।
तला: इति। मध्ये जम्बुद्वीपः ; तन्मध्ये सुमेरुः ; तत्यूर्वादि-
चतुर्दिन मन्दर गन्धमादन विपुल-सुपार्श्वनामान: विष्टम्भ-
पर्वताः । मेरुटक्षिगो भारतवर्ष हिमालयपर्वत-किमुरुषवर्ष-हेम-
कूटपर्वत-हरिवर्ष-निषधपर्वताः। मेरोः उत्तरे कुरुवर्ष-शृङ्गि-
पर्वत-हिरण्य कवर्ष-श्वेतपर्वत-रम्यकवर्ष नौल पर्वता: । मेरुपूर्व
भद्राववर्ष-माल्यवत्यर्वतः । मेरु पश्चिम केतुमालवर्ष गन्धमाटन-
पर्वतः । मेरोः अध: इलावृतवर्षः। लक्षयोजन: जम्बुद्वीपः ।
तहेष्टनेन तत्तल्य: लवणसमुद्रः। तद्देष्टनेन तहिगुण: शाक-
होपः। तहेष्टनेन तत्तुल्य: इक्षुरससमुद्रः। तदेष्टनेन तद्-
हिगुण: कुशहोप: । तहेष्टनेन तत्तल्यः सुरासमुद्रः। तहेष्टनेन
नदांडगुणः क्रौञ्चहोपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्य: घृतसमुद्रः ।
तहेएनेन तहिगुण: शाल्मलिहोपः।
तहेष्टनेन तत्तल्य:
दधिममुद्रः। तदेष्टनेन तदुहिगुण:
प्लमहोपः । तहेष्टनेन
तत्तल्यः दुग्धममुद्रः ।
तद्देष्टनन तहगुणः पुष्करहोपः ।
तद्देष्टनन तत्तत्यः
स्वादूटकममुद्रः। लोकालोकपर्व विष्टनेन
ब्रह्माण्ड कटहन मर्वतः परिवृतं जगदिति ॥ १२ ॥
पूर्वोक्ताप शिहिततया पुन: प्रतिपादयति,-
प्रकारान्तरासम्भवात् सदुत्पत्तिः ॥ ५३ ॥
प्रकारान्तरं च पूर्वम् एव दूषितम् ॥ ५२ ॥
*अहं करोमि" इति प्रत्यक्षात किम् अहङ्कारः कर्त्ता ? प्रथ
अहङ्कारशब्देन आत्मा उच्यते, म: पव कर्ता ? इत्यत्राह,
अहङ्कारः कर्ता, न पुरुषः ॥ ५४ ॥
-
जानबाध्यं लोक दृष्टम; प्रवज्ञान तु दुष्ट कारपणन्यत्वामावेग न बाध्यत्वम् इति
सूतात्पर्यम् ॥ ५॥
नामपि सत्कासिहान्तं दृढ़तरप्रत्ययोत्पादनाय शिष्याणां. पुनः भारयितुं
सूम मुखापयति-पूर्वोत्तमपि इति ॥ ५३॥

·षष्ठोऽध्यायः।
(२३
-
पुरुषस्य अपरिणामित्वात्। कति चैतन्ययोः सामानाधि..
करण्यं च "वृक्ष: तिष्ठति" इत्यादौ व्यभिचरति ॥५४ ॥
एककर्मक्षयेऽपि यावद्देहभावित्वात्
कर्मणः प्रपरापर.
कर्मोत्पत्ती निर्मोक्षः, इत्यत्राह,-
चिदवसाना भुक्तिः, तत्कर्मार्जितत्वात् ॥ ५५ ॥
अविवेकात् कर्माजनं, तेन च भुक्तिः इति । चिदवसाना-
आत्मज्ञानावसाना। विवेकोत्पत्तौ क प्रपरकर्मार्जनम् ? तद-
भावात् क उपभोगः
? सतकर्मण: ज्ञानात् एव नाशः ।
तथा च,
-
"यथैधांमि समिहोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन !।
ज्ञानाग्निः मर्वकर्माणि भस्मसात कुरुते तथा ॥ इति॥१५॥
मातिशयत्वात् चन्द्रादिलोकप्राप्तिः एव पुरुषार्थः भविष्यति,
इत्यवाह,-
-
चन्द्रादिलोकेऽप्यावृत्तिः निमित्तसम्भवात् ॥ ५६ ॥
पादिशब्दात् ब्रह्मलोकादयो ग्राह्याः ॥ ५६
पाहारस्यैव कतत्व नात्मनः इति प्रतिपादयि सूधमाज-द्वार इति । कति
चैतन्यो: सामानाधिकरण्यं श्रूयमाणमपि न सर्व अव्यभिचारि इति दर्शयति-
कतिपैतन्धयोरिति ५४ ॥
विवेक ख्यात्युत्तरमपि कर्मोत्पत्या पुनर्बन्धप्रसङ्ग निराक सूवमुत्थापयति-एकेति ।
चित-देहादिज्ञानम..अवसानम-अधि: यया:; तथा च. यावत् देहाभिमान:
तावत भीग: इत्यर्थः। तदिति-प्रारब्धं कर्म उच्यते, बुद्धिस्यत्वान। "तस्य तावदेव
चिरं यावन्द्र विमोक्ष्येऽध सम्पत्ये [छान्दो. उप०६ पध्या० १४ खण्ड ० २ मन्त्रः ]
इत्यादि अत: ज्ञानिनोऽपि प्रारब्धकर्मफलभोगः आवश्यकः ति भावः ॥ ४५ ॥
चन्द्रादिलोकप्राप्तेः अपरमपुरुषार्थत्वं व्यवस्थापयि सूवमवतारयति-सातिशय.
बादिति। निमित्तम-विवेकादि तथा च, अनुत्पविवेकप्याते: ब्रह्मलोकादपि
पुनरावृत्तिवणात नतब परमपुरुषार्थ सम्भवति इति भावः ॥ १८ ॥

·[२७] माजासूत्रवृत्तिः। -- गुरूपसवय शब्दश्रवणात् एव मोक्षः भविष्यति इति कि मननाटिना? इत्यवाह.- लोकस्य नोपदेशात्तत्सिद्धिः, पूर्ववत् ॥ ५७ ॥ पूर्वोत्तम एव उताम् । मन्दानां न श्रवणमावात् मुक्तिः, किन्तु ममनाटिना। अनेन यम-नियमामन प्राणायाम-प्रत्या- हार-धारणा ध्यान-समाधय: उपलक्षणीयाः ॥ ७॥ कथं तहिं उपटेशमात्रात् मुक्ति: श्रुयते ? इत्यत्राह,- पारम्पयंग तत्सिद्दी विमुक्तिश्रुतिः ॥ ५८ ॥ प्रथमभावित्वात् श्रवणस्य पारम्पर्येण कारणत्वसिहौ विमुक्तिश्रुतिः ॥१८॥ यथा च व्यापकत्वात् प्रकृतेः जगत्कारणत्वम, एवं व्यापक- त्वात् आत्मन: मर्वटेशे उपभोगप्रमङ्गः, इत्यत्राह.- गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्यपाधियोगाभोगदेश- काललाभः, व्योमवत् ॥ ५६ ॥ यथा घटाद्यपाधियोगात घटे गच्छति “घटाकाशं गच्छति इति ज्ञानं, तथा टेहावच्छेदेन तहत्या प्रात्मगति: इति। कर्म- वशात् यत्र देश उपभोगः, तत देहगमनात् श्रात्मन: भोग- लाभः। यदि प्रात्मा व्यापकः चिद्रूपः, सर्वदा सर्वच सर्वार्थेष ममकानं ज्ञान प्रसज्येत, न च एवं दृश्यते ; तब। भवेत प्रवणानन्तरं मननार्टरुपयोग टयितुं सूबमवतारयति-गणपसनस्यति । लोक-मन्दाधिकारिणः, उपदेशान-अपमानात इत्यर्थ:, न मुक्ति:, किन्तु पूर्व यथो तथा तत् पति बोध्यम्। मनन-निदिध्यासने अपेक्षित प्रत्ययः ।। ५७।। ताई श्रुत्वा मुच्यते इतिवमुपपाते ! तदुपपत्तये पारम्पर्येच ति सूवमवतार पति-समिति। तमिडी-अवरमावसिद्धो, या विमुक्तितिः,मा पारम्पया सतमाधिकारिविषया वा त्यासेयम ।। ५ ।। प्रकृतिवन पात्मनोऽपि व्यापपतया मदेशसम्बन्धेन सर उपभोगपसमः ·षष्ठोऽध्यायः। (२३०] AA% AM यथा तव एवं, यदि प्रात्मा व्यापक स्वरूपेण वृत्तिनानं जनर्यात, न च एवं, किन्तु देहादिपरिच्छिनः एव । यथा सूर्य: प्रकाश खभावोऽपि मेरो: दक्षिणस्थः न उत्तरभागं प्रकाशयति, उत्तरस्थः न दक्षिणभागम, प्रव्यापकत्वात् । यदा तु ज्ञानादिना दग्धकर्माशयत्वेन नष्ट देहादिसातः नीरजस्तमस्को व्यापको भवति, न तदा वृत्तिज्ञानं जनयति अविकारित्वात्, किन्तु खयमेव जगत्प्रकाशखरूपः। च प्राकाशं व्याप प्रादेशिकधूमाटिसम्बन्धेन न मलिनं भवति, किन्तु घटावच्छिवं सत् घटायुदरवत्ति सर्व मालनम् इति अनुमन्यते । अपि न पाकाशं मलिनं, तस्य लेपाभावात्, किन्तु अविवेच- कानां मिथ्याऽभिमानमात्रं, घटभङ्गे तथा प्रदर्शनात्। तथा मात्मा व्यापकः, न अन्य धर्मादिसम्बन्धः, नापि ज्ञानं, किन्तु शरीरावच्छेदेन मरदहियोगवत् जोवसम्बन्धेन मनो- योगात् जीवात्मा प्रति मनसा अविनाभूता प्रकृतिः इति प्राकृतधर्माधर्मज्ञानाजानसुखदुःर द्यहङ्कारेन्द्रिय- तहिषयजन्मादिमान् इव लक्ष्यते। सात्त्विकांशेन प्रकृतेः स्वच्छ- त्वात् तत्प्रतिविम्बित: श्रात्मा प्रकृतिकर्तृत्वादिकम् अात्मनि अभिमन्यते। मिथ्याऽभिमानोऽपि प्रकृतिप्रतिविम्बिते प्रात्मनि, न तु आत्मनि, यथा निष्कम्पोऽपि चन्द्रः जनप्रतिविम्बित: जलकम्पात् कम्पते इति मिथ्याप्रत्ययः ; यथा वा मुखं निर्मल- मपि मलिनदर्पणे प्रतिविम्बितं मलिनम् इति अभिमन्यते । उच्यते। प्रति शहां निराकतं सबमवतारयति-यथा चेति। सूवार्थस्तु-व्यापकत्वेऽपि पात्मन: उपाधियोगात-देहादियोगात भोगदेश-कासयोगः,-गति घटादौ या व्योम गतीव, तया अात्माऽपि देहादियोगात गतीति विशिष्ट देशका सम्बन्धी उपभोगमा भवति, कुतः, गतिश्रुतेः,-' गच्छन्ति सत्त्वस्थाः' इत्यादेः इत्यर्थः। बत्ती नीयसम्बन्धेन-बुद्धिात्ती प्रतिविम्बितचिदाभासापेक वधः, वा

·[३]
मालमतवृत्तिः।
-
विवेचकास्तु कैवल्यदाशन: प्रात्मनोऽपरिणामात प्रसङ्गत्वाञ्च
कर्तृत्वादिकं मिथ्या इति पश्यन्ति। यदा तु ध्यानपरिपाक-
वशात् वासनाह्रासक्रमेण मनोलयात् वासनानाशात देहभङ्गे
अन्यदेहानुत्पादः, तदा जौवात्मनोऽपि परमात्मना सह एकत्वेन
व्यापकत्वात क धर्माधर्म योगः ? कर्तृत्वादिकं वा! किन्तु
प्रवाग्गोचरत्वे अपरोक्षबोधानन्दरूपत्वम् पति भण्यते, अन्यथा
प्रतिपादयितुम अशक्यत्वात् इति ॥ ५॥
देहोत्पत्तेः पूर्व निराश्रयत्वात् ঋদ্বিানা
उत्पत्त्यनन्तरम प्रात्मा अधिष्ठानम, इत्यवाह,-
अमधिष्ठितस्य पूतिभावयोगान्न तत्मिद्धिः ॥ ६० ॥
व्यापकस्य नित्यस्य पूर्वपश्चाद्वावायोगात् देहोत्पत्तिसम-
कालमेव अधिष्ठानात् न तसिद्धिः न अनधिष्ठानसिक्षिः, ततव
न पूतिभावः इति ॥ ६ ॥
अदृष्टवशात् एव पूतिभावो न भविष्यति, इत्यवाह,
अहष्टकारा चेदसम्बद्धस्य तदसम्भवात्,
जलादिवदगुरे ॥ ६१ ॥
निराश्रयस्य अदृष्टस्य असामर्थ्यात् देहासम्बहत्वेन न
कार्यकरणं, यथा जलस्य न अङ्गुरजनकत्वम्। आदिशब्दात
अग्नग्रहणम ॥१॥
-
.. पामना गोषत्वम् चौपाधिकम
प्रति यम्। पात्मनः बत्विादिकम्
पाभिमानिकमेव रत्यत पा-माविकांशेन इति।। ५९ ॥
देशादौ पात्माधिष्ठानमेव सत्पत्तिः, न तु उत्पत्त्य नन्तरम सामाधिष्ठानम, पति
व्यवस्थापयितुं सूबमवतारयति-देशोत्पत्ते: ततम-आत्माविठामादेव
प्रत्यय: ।।६.॥
चात्माधिष्ठानमेव पूतिभावाभाव:, नादृष्टयमान इति व्यवस्थापयितुं सूवमय-
तारत-पष्टवमादेवेति। नवस-बीनानावित इति भावः ॥६॥

·षष्ठोऽध्यायः। २८] - किमाश्रया धर्मादय: कार्यजनका:? इत्यवाह,- निर्गुणत्वात् तदसम्भवादहङ्कारधर्मा ह्येते ॥ ६२ ॥ निर्गुणत्वात् आत्मन: तहमैत्वासम्भवात् एते धर्मादयः प्रहारधर्माः। कार्यकारणयो: अभेदात् बुद्धिधर्मा एवं प्रह झारधर्माः इत्युक्तम् ॥ १२॥ किमात्मन: स्वरूपेण जीवत्वम् १ अन्यथा वा ? इत्यत्राह,- विशिष्टस्य जीवत्वम्, अन्वयव्यतिरेकात् ॥ ६३ ॥ स्वरूपण जीवत्वे कर्तृत्वात् भोक्त त्वात् कौटस्थ्य हानि:, अन्वयव्यतिरेकाच्च। देहावच्छेदेन वायांग्नमंयोगात् इन्द्रिय- मंयोगेन विशिष्टस्य जीवत्वम ॥ ६३ ॥ ऐश्वव्यशालित्वात् जीवात्मा एव ईश्वरः,म एव जगत् निर्मा- तथा च-“ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जन ! तिष्ठति । भ्रामयन् मर्वभूतानि यन्वारूढानि मायया" ॥ इत्यवाह.- अहङ्कारकर्चधीना कार्यसिद्धिः, नेवरा- धीना, प्रमाणाभावात् ॥ ६४ ॥ प्रमाणाभावात् इति जगदुपादानज्ञानाभावात् ; अव्याप- कत्वात अनकेखरकल्पनाऽपि स्यात् ॥ ६ ॥ - स्थति; - धर्मादौनाम आश्रयं निरूपाय सूत्रमवतारयति-समाश्रया sia। निर्गुण. त्वात पात्मनः सदसम्भवान-तस्मिन् सम्भवात. पत-धमांदयः. भार- धर्मा:.-कार्यकारणवीरभदात बुडधर्मा एवं पारधमन सूर्व निर्दिष्टा इति जयम । ६२. आत्मनाम भोपाधिका नेव नौबत्वम इति व्यवस्थापयितुं सूबमवतारयति, बिमात्मनः पति-चपेष-उपाध्यनुपस्तितया इयर्थः । ६३ । मोवव्यतिरिक्त ईश्वरस्म नगरकतत्वम ति मतं निराक सूबमवतारयति, ऐश्ववि।-तथा च,जगमष्टो न गोष:. नापि ईश्वरः पार, तिरेव महदाबा. बारे जगद्रूपे गए मते ति बतात्ययम् ॥ ६४ ।।

·[२४.] सायसूत्रवृत्तिः। .....N v• M- - कार्यत्वात् चेतनकार्यत्वम् अपि अनेकान्तिकम्, इत्याह,- अदृष्टोद्भूतिवत् समानत्वम् ॥ ६५ ॥ अदृष्टोडूतिवत् अककत्वात्। तस्यापि सककत्वे अदृष्टो- इत्यन्तरस्य सहकारित्वं, तस्याः तस्याः अपि अन्यस्याः इति अमवस्था। सादित्वाच्च संसारस्य नानादितापरिहारः ॥ ५ ॥ अङ्गारस्य कारणले किं महान्तं प्रति अपि कारणत्वम् ? इत्यवाह,- महतोऽन्यत् ॥ ६६ ॥ न खस्य कारणं कायं भवति ॥ ६॥ खोया प्रकृति:, स्वामी पुरुषः, तयोः सम्बन्धः किं स्वाभाविकः ? अन्यनिमित्तको वा ? खाभाविकत्वे खभावस्य अनपायात अनिर्माक्ष:, इत्यवाह,- कर्मनिमित्तः प्रकृतेः स्वखामिभावोऽप्यनादिः, वीजाश्रवन्न ॥ ६७ ॥ प्रकृतः इति उपलक्षणं, पुरुषस्य इत्यपि द्रष्टव्यम् । कर्मणय खस्वामिसम्बन्धकारणत्वे, विवेकात् कर्मक्षये स्वस्वामिभाव- सम्बन्धाभावात् मुक्तिः। अनित्यस्य सादिलेन नानादितापरि- हारः, नित्यस्य पुनरस्तोति अनादिरित्युताम् ॥ १०॥ - सदेतत् मतं द्रढयि सबमवतारयति-कालादिति। न दृष्ट: कलां यख तल विस्य हुपदे:, उड़ातः,-उत्पति: तस्यामिय, समानत्वं चेतनचंभावस्थ, चियरादो दिन घेतनः कलां अति अनुपलब्धः, तया तन्मावेपि जयम इति सूबार्षः।। ६५॥ नाइहारस्य मूलकारणावं, किन्तु प्रकृतेरेग, इति व्यवस्थापयितुं सूबमवतारयति- पारस्पति ।। ६६॥ प्रकृतिपुरुषयोः सुष्टिप्रयोजकसम्बन्धविशेष निरूपयितं सूबमवतारयति-सीया इति। निवस्य पुनः पनादित अस्त्येव त्या-नहस |(011 ·षहोऽध्यायः मतान्तरमाह,- - अविवेकनिमित्तको वा पञ्चशिखः ॥ ६८॥ खखामिभावः इत्यनुवर्तते ॥ ३८॥ एकटेशिमतमार,- लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दना- - चायः ॥ ६६॥ लयनात् लिङ्गम् इति सूक्ष्मम् पातिवाहिक शरीरम् । यावत् स्थूनशरीर मूक्ष्मशरीरस्य गमनमस्ति, तावत् स्वस्वामि- सम्बन्धात् बहः इत्युच्यते ॥ ६८ ॥ खमतमाह- यहा तहा, तदुछित्तिः पुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः पुरुषार्थः ॥ ७० ॥ यहा तहा इति कर्मच्यात् वा ज्ञानात् वा अन्यतः वा इति, पवेद विषये पशिख मतं पतिपादय सूवमवतारयांत-मतान्तमिति । স্থাৰৰনিৰিখ: এনি বীচি। खवामिभाव प्रति विशेष्यपदं पूर्व अध्या- रायम।। ६८॥ पवैव मनन्दनाचार्यमतमवतारयति-एकदेशिममिति। लिमन्दस्य गुत्पत्ति- माह. सपनादिति ।-जयनमा पुनराविर्भावधिता पन्यतावच्या इति संयम। पातिबाटिकमिति सिङ्गशरीरस्यैव मामा-"वाटेव एजाति शरीरमाति- वाहिकमा केबलं सन्मनुष्या नान्येपाल कदाचन ॥ ति स्मृत्युमामातिवाहिक अरोरं पुनरदेव, तेतुन तस ग्रह कैवलं तन्मनुष्याणाम* एक्तेः । अतिशयन पात्मानं वाध्यांत मंभरबन्धम् इति व्युत्पत्त्या पालिवाहकपदं खखामिभागव्य बन्द प, तत्सम्बन्धित्वेन सूक्ष्मवीरमपि भावाविपदैन प्रतिपाद्यते ति न काऽप्यनुप. तार, यावन स्वशरीरे सूमो वत, तावदर प्रकृतिपुरुषयी: खखामिभावसम्बन्धः वयः ॥ ६॥ समातिसूबमवतारयति-खमसमिति। यहा तरा ति-पशिखाचाय - पतिः।

·४ि२] साधसूचवृत्तिः। खखामिसम्बन्धोच्छित्या संसारोच्छित्ति: पुरुषार्थः । तदुच्छित्तिः पुरुषार्थ: पति साऽध्यायपरिसमामौ ॥ ..॥ एष सत्कार्यसिहान्तः पूर्वमेव निरूपितः । तन्त्रतः प्रतिपाद्यत्वाब हिमात् पुनसताता ॥ कृत्ति: कताऽनिकोन साशासूबण धीमता। मूदसवविवेकाय पात्मनस विमुक्ताये। 'सिसापिसाहायचनबाची षोऽध्यायः । वा सनन्दनाचार्य वा मतं या ताबा ममतु.नाव प्रयोजनामावान युनायुतत्व. परोषावसरोसिमताइयेऽपि खखामिभावसम्बनोविच्या तसारोचिनि: सम्पावते त्ययमय: सिध्यत्येव इति वाभिमायो वैदिसम्यः ॥ ७॥ वृत्ताख्याऽनिकास कता शास्त्रानुसारतः। विप्रप्रमथनाथेन सर्वदाऽस्तु सतां मुदे । रविवापिसावमसूधानिदोकायाम पमबाऽऽख्यायां पोऽध्यायः । समाप्तोऽयं प्रबः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.