·No text on this page.

·तन्त्ररत्नम्
श्री पार्थसारथि मिश्र विरचितम् ।
महामहोपाध्याय पण्डित श्रीगङ्गानाथ झा
शर्मणा संशोधितम् ।
.'THIS
TANTRARATNAM
By
PÂRTHASARATHI MISÄRA
EDITED BY
MALAMAHOPADHYAYA GANGA NATHA JHA,
M. A., D. LITT.
Vice-Chancellor, Allahabad University,
ALLAHABAD.
ASIATIC
NICIET
THE
.
1930.
सन

·No text on this page.

·PREFATORY NOTE It is well-known to all who are interested in Mimāņsā literature that the work of Kumārila available to us is in three parts, the last of which going by the name of Tupțīkā deals with Chapters IV-XII of the Sūtras. This work is moro in the way of brief notes than a commentary. In view of this fact Pärthasārathi Mis'ra wrote an extensive commentary on this short work, called the Tantraratna. This work is a voluminous commentary, not only on Kumārila's work but also on the original Bhāșya. A study of the Tantraratna is essential for overy student of Mimāms. It has therefore been thought advisable to bring out an edition of the work in the 'Sarasvati Bhavana Sanskrit Texts' Series. The work of editing was made over to me, and with the willing assistance of any colleague in the University, P. Umes'a Mis'ra, I have been able to see through the press a portion of it. My 'failing health however renders me unable to carry on the work any longer. I trust however that the Principal of the Benares Sanskrit College will be able to find a more willing and more energetic editor from among the staff if the college. The manuscripts used by we are the following:- (1) An old and generally correct manuscript belonging to the Sauskrit College Library, (2) A newer and loss correct manuscript belonging to the same Library. (3) A manuscript fairly correct in my own library, which had been given to me by my old honoured tutor, the late Mubāmahopādhyāya Pt. Chitradhara Mis'ra, to whose memory I dedicate this work. THE UNIVERSITY, ALLAHABAD Ganganatha gha

·No text on this page.

·श्रीः प्रस्तावना श्रीमता भट्टपादेन कुमारिलेन मीमांसादर्शने प्रथमाध्यायाद्यपादे श्लोकवार्तिकं ततस्तृतीयाध्यायान्तं तन्त्रवार्तिकं तदनन्तरं द्वादशाध्यायपर्यन्तं टुप्टीका- भिधमिति ग्रन्थरत्नत्रयं जग्रन्थे । तत्रान्त्यो ग्रन्थ- ष्टिप्पणीरूपोऽतीवसङ्क्षिप्ततया व्याख्यासापेक्ष इति शास्त्रदीपिकाकारः पार्थसारथिमिश्रस्तद्याख्याच्याजेन तन्त्ररत्ननामक ग्रन्थं रचयामास । अस्य ग्रन्थस्य मुद्रणे कृतोत्साहोऽपि संस्कृतसाहित्योद्धरणधुरीणो मन्मित्र- प्रवरो गोविंददासगुप्तमहाशयस्तत्सम्पादनमकृत्वैवा- स्मान् परित्यज्य दिवङ्गतः। स एवायं ग्रन्थ आदर्शच. तुष्टयसाहाय्येन परिष्कृत्य प्रकाशयितुं प्रस्तूयते । अत्र सूचितं टुप्टीकापृष्ठादिकं वनारस-संस्कृत- सीरीज़' पुस्तकानुमारि-शबरभाष्यपृष्ठादिकं 'एशियाटिक सोसाइटी' पुस्तकानुसारीत्यवधेयम् । इति प्रयागस्थः १ गङ्गानाथझा शर्मा २२।१०।२७

·No text on this page.

·श्रीः पार्थसारथिमिश्रविरचिते तन्त्ररत्ने चतुर्थोऽध्यायः तत्र प्रथमः पादः। १-प्रतिज्ञाधिकरणम् । अथातःकत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा ॥१॥ पूर्वाध्याये शेषपर्यायमैदमध्यमेव चिंतितम् । इहापि क्रतुपुरुषै- दमर्थ्यमेव चिंत्यत इति न लक्षणे भेदः स्यादत आह(१) तृतीये- नाध्यायेनावधृतशेषत्वे कः क्रत्वर्थः कः पुरुषार्थ इति । चिंसत इति संबन्धः । एतदेव विवृणोति-'विशेषश्चित्यते पूर्वमवधृते सामान्ये । यथा सप्तमेन सामान्यातिदेशे सिद्धेऽष्टमेन विशेषातिदेशश्चित्यत'(२) एवमिहापि सामान्यविशेषविषयत्वेन 'लक्षणभेद:(३)। तदिदमेकदेशिमतं निराकरोति-'अथ वेति (४)। पूर्वव्या- वृत्तावय-वा-शब्दः। न हि सामान्यविशेषभेदेन लक्षणभेदः सम्भवति, पूर्वत्रापि विशेषविचारात् । कर्माण्यपि जैमिनिः (१-४) टुप्टी० पृ०१ ·४ तन्त्ररत्रे- फलार्थत्वादिति(१) पुरुषार्थत्वमुक्तम्, असंयुक्तं मकर गाव(२) इत्यादिना च. क्रत्वर्थत्वम् । न हि लिङ्गप्रक- रणक्रमसमाख्यानः पुरुषार्थत्वमविशेषितं चैदमध्य गम्यते, किंतु क्रत्वर्थत्वमेव । तस्मान्नै लक्षणभेदः । कथं तर्हि इलाह-'अय समवैषम्य'मित्युपक्रमम्य । 'प्रयोजकाप्रयोजकत्वं' यद वक्ष्यते तदेवास्मिन् लक्षणे 'ऽसाधारणं' लक्षणांतराविषयभूतं चिंत्यते । क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारस्तु ता य एव समिह प्रयुक्तिविवेकार्थः क्रियते । तथा फलविध्यर्थवादादिविचारोऽपि । यथोक्तम्- फलविध्यर्थवादत्वकालार्थामधानता । फलक्रतुपयुक्तत्वविचाराय विचार्यत इति ॥ 'भाष्यकारश्चेदमेव' प्रयोजकामयोजकत्वं लक्षणार्थम् 'अ. भिप्रेत्याह'-अतिक्रान्तस्तृतीयविषय इति (३) । यदि हि क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारं गोदोहनादौ कृतं भाष्यकारो लक्षणार्थम- भंस्यत ततो नैव तृतीयविषय इत्यवक्ष्यत । तथा 'पश्चमे चासा- धारण्येनैव (४) यस्मात्प्रयोजकामयोजकत्वमसाधारणं तस्मादेवं व्यपदेक्ष्यते 'प्रयोजकामयोजकलक्षणं वृत्तमिति'(५) इतरया हि क्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणं वृत्तमिति व्यपादेक्ष्यत । तस्मादैदमर्थ्य- लक्षणं पूर्वम् , इदं तु प्रयोजकामयोजकलक्षणमिति लक्षणभेदः। शेषशेषित्वाधीनत्वाच प्रयुक्तेस्तदनन्तरमारम्भः । यद्यपि न (१) मी०सू०३।१४ (२) मी०सू०३।३।११ (३) शबरश२१, टुण्टी०१. (४) टु०टी०१. (५) शबर५।१।१.

·चतुर्षोऽध्यायः। सर्वे शेषिणः शेषाणां प्रयोजका:, तुषोपवापवत्कपालस्य, तथापि शेषिण एव तावच्छेषाणामेव प्रयोजका नान्य इति भवति शेष- लक्षणस्य प्रयुक्तिलक्षणं प्रति हेतुता । ननु विधिरेवं सर्वेषां प्रयोजक: किमत्र चिंत्यते । सत्यं विधिः प्रयोजकः । स तु किमर्थं प्रयोजयति । किं चातुर्मास्यविधिरामिक्षार्थमेव दध्यानयनं प्रयुक्त किं वा वाजि- नार्थमपि । यदर्थं च यदनुष्ठाप्यते तत्तस्य प्रयोजकमिति व्यव- हियते । आमिक्षा प्रयोजिका न वाजिनमिति । तस्मायुक्ता चिंता। का पुनः मूत्रार्थः स उच्यते । प्रयुक्तिचिंता हि प्रकारभेदेन करिष्यते । कचित्क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारद्वारेण, कचित्साक्षात्, कचित्फलविध्यर्थवादादिविचारद्वारेण । तदनेन विशेषपति. ज्ञाद्वारेण सामान्यप्रतिज्ञानमेव क्रियते । यथा वाषाभ्युच्चयं चिंतयिष्याम इतीयत्ता चिंता प्रतिज्ञातेति । ननु नानेन विशेषप्रतिज्ञाद्वारेण सामान्य प्रतिज्ञानमेव क्रि- यते येन विशेषाः सर्वे न प्रतिज्ञायते क्रत्वर्थपुरुषार्थमात्रपतिज्ञानात् । परिहृतमेतद्भाष्यकारेणैव । अहं त्वयंः प्रधान पुरु- पा(१): तेन नाप्रधान जिज्ञासा तावद्विदेवनादिविषया ऋत्वर्थपुरुषार्थजिज्ञासैव । तथा ऽनि चित्वा सौत्रामण्या यजेते. त्यादेरङ्गप्रधानाविधानार्थत्वे सौत्रामण्यादीनां क्रत्वर्यता, कालार्ये (१) शबरा११.

·६ तन्त्ररत्रे- । .. तु संयोगे पुरुषार्थता । तथा न स पापश्लोकं शृणोतीत्येवममादेरर्थ- वादत्वे क्रत्वर्थपर्णमयीत्वादिस्तुतिद्वारेण क्रत्वर्थता-फलविधित्वे तु फलस्य पुरुषार्थत्वात्तद्वारेण पुरुषार्थतेति तस्याः क्रत्वर्थ- पुरुषार्थ जिज्ञासायामन्तर्भाव।। प्रयोजकः कश्चित् पुरुषार्थों यथा दशपूर्णमासादिः स्वाङ्गा- नाम्-कश्चिद्रहणम्-अपुरुषार्थमपि प्रयोजकमस्तीति-यथामिक्षा। अप्रयोजकः क्रत्वों यथा वाजिनम् । अत्रापि कश्चिद्रहणमनुवर्त्तते । विद्यते ह्यमयोजकोऽपि पुरुषार्थ:-यथा गोदोहनादिःप्रणयनादेः। तदेवमुभयत्रोभयसम्भवेऽपि प्रायेण पुरुषार्थाः प्रयोजका इति पुरु. पार्यशब्देन प्रयोजको लक्ष्यते । क्रत्वर्थशब्देन तु तत्मतियोगिवाचि. नाऽप्रयोजको लक्ष्यते। तेन (१)वक्ष्यमाणं सुखग्रहणार्थ श्रोतबुद्धि- समाधानार्थं च सूत्रेणानेन कथ्यते । नात्र संशयपूर्वपक्षोत्तरपः प्रयोजनम् । अथवा यो नाम-'विधेः प्रयोजकत्वं नास्ति सहि न ताव- द्वाय्वादिवत्पुरुष प्रवर्तयेत् , प्रमाणत्वात् । अतः पारिशेष्यात्स- मीहितसाधनत्वप्रतिपादकत्वेनास्य प्रवर्तकत्वमिति वक्तव्यम् । न च तावता प्रवृत्तिः सिध्यति, स्वयमननुष्ठितस्यापि मेघच्छादे. रिव समीहितसाधनत्वसम्भवात् । तस्मादिधेः प्रयोजकत्वाभावा. स्मयुक्तिविशेषविचारो न कर्तव्य'इति मन्यते-तत्प्रतिवोधनायेदं (१) क० ब० ग घ० पुस्तकेषु सर्वत्रैवमेव पाठः। वक्ष्यमाणस्य इति पाठोऽपेक्षितः प्रतिभाति ।

·चतुर्षोऽध्यायः। सूत्रम् । अस्ति भयोजकत्वं विधेः, तथा लोके दर्शनात् । कर्तृसमी- हितसाधनत्वं विषयस्य विधिरवगमयति न समीहितसाधनत्व. मात्रम् । ततः प्रवर्तकत्वाद्विधेः प्रयुक्तिलक्षणमारम्भणीयमिति । २-ऋत्वर्थपुरुषार्थत्वलक्षणाधिकरणम् । यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिप्साऽर्थलक्षणा- विभक्तत्वात् ॥ २॥ वक्ष्यमाणयोः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्लक्षणमुच्यते । तत्रभाष्यम्- 'यस्मिन् पदार्थ कृतें' इयादि 'नान्यथा' इत्यन्तम्(१) तदर्थतोऽनुभाष्यातिपति-'यस्मिन् कृते पदार्थ पुरुषस्य प्रीतिरुपजायते' स्वर्गादिलक्षणा 'स पुरुषार्थ: पदार्थः' दर्श- पूर्णमासादिः । कुतः कुतः । तस्य लिप्साऽर्थलक्षणेति(२) 'किमुक्तं भवति । यदि तावल्लिप्साशब्देनानुष्ठानमुच्यते(३) तद्धि पुरुषार्थेषु फलेच्छानिबन्धनत्वादर्थलक्षणं क्रत्वर्थेषु तु शास्त्राय. तमनुष्ठानमितिमतम्-तदयुक्तम् । 'न हि क्रत्वर्थेष्वपि विधिना बलात्पुरुषः प्रवर्सते (४) किंतु समीहितसाधनत्वबोधनेनैव । तेनोभयत्रापि समीहितसाधनत्वावगमे सतीच्छाधीनैव प्रवृत्तिः । अथ साधनतेव पुरुषार्थेष्वर्थलक्षणा क्रत्वर्थेषु शास्त्रायत्त्युच्यते- तदपि न युक्तम् , उभयत्रापि साधनत्वस्य शास्त्रायचत्वात् । नहि दर्शपूर्णमासादेः शास्त्रमन्तरेण फलसाधनत्वमवगम्यते । (१) शबर पृ०४३६ पं०२-४१. (२) टुल्टी०पृ०१. (३) टु०टी०पृ०१. (४) टुल्टी०पृ०१.

·तन्धरने- स्यान्मतम्-लिप्साशब्देन शेषत्वमुच्यते, अर्थशब्देन चो- पादानापरपर्यायो विध्यालेपः, शास्त्रशब्देनापि विनियोगः । तदनेनेहवां लक्षणमुक्तं भवति-यस्योपादानिकमेव शेषत्वं स पुरुषार्थ:-यथा दर्शपूर्णमासादिः यथा च स्वर्गादिः । उभयो- रपि हि यथाक्रमं फळशेषत्वं पुरुषशेषत्वं चौपादानिकम् । सवि तु विनियोगे क्रत्वर्थत्वमिति- तदयुक्तम्-तथा हि- अव्यापि लक्ष्यशून्यं च पुरुषार्थस्य लक्षणम् । क्रत्वर्थलक्षणं यत्तु तदतिव्यापकं मतम् ॥ अध्ययनस्य पुरुषार्थत्वमिष्टम् । न च तस्यौपादनिकमर्थ- ज्ञानशेषत्वम् , प्रमाणान्तराधीनत्वात् , विधिना च तस्यानाक्षेपात्। न हि विधिरर्थज्ञानार्थतामन्तरेण न घटते पत्तदाक्षिपेत् । तस्मा. दव्यापकं लक्षणमिति । अपि च न चेहशा पदार्थः समस्ति बस्यौपादानिकमेव क्षेषत्वम् । दर्शपूर्णमासादेहि यद्यपि फळशे- पत्वमौपादानिकमेष तथापि नियोगशेषत्वं वैनियोगिकं, श्रुति- मम्यत्वात् । यदुच्यते-नियोगविषयतया हि यागरूपं प्रतीयते न तु कस्य चिदुत्पत्यर्थतयेति-तदयुक्तम् । उत्पाद्यत्वेनैव हि नियोगः प्रत्ययेनोच्यते कर्य तदुत्पत्यर्थता यागस्य नायग- म्यते । प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां हि स्वार्थों मिथोऽन्वितापभिधीपते।न चान्वयो गुणमषानमाषमन्तरेण सम्भवति । व्यकं च प्रत्यया. यस्य नियोगस्थ मापापमिति तस्मिन्नुपसर्जनीभूतपस्यर्थ- ·चतुर्थोऽध्यायः। विशिष्टेऽभिधीयमाने श्रौतमेव यागस्य शेषत्वम् । तद्यथा-द्विती. यया प्राधान्यवाचिन्या क्रियाया शेषत्वं बोध्यमानं श्रौतमेव भवति । फलशेषत्वमपि यागस्य नौपादानिकं श्रुत्यादिगम्य स्वादिति न्यायरत्नमालायां दर्शितम् । तस्मान्न तावद्यागस्यौपा. दानिकमेव शेषत्वम् । फलस्य तु पुरुषशेषत्वं लौकिकमेव । न तत्रोपादानगन्धोऽप्यस्ति । स्वार्थमेव हि फलं कामयमानं कामिनं नियोज्यं स्वीकुर्वाणो विधिः कामं प्रति यागस्य केवलं शेषत्व- माक्षिपति न तु फलस्य पुरुषशेषत्वम् , तस्य पुरुषेण स्वयमेवाव. गतत्वात् । अनवगतत्वे वा नियोगेनाप्याक्षेपायोगा। न हि पुत्रार्थ ब्रह्मवर्चसादिप्रार्थयमानं पितरं नियुानोऽपि जातेष्टिनियोगः पि. त्रर्थतां ब्रह्मवर्चसादेराक्षिपति । तस्मात्पुरुषार्थलक्षणं तावदयुक्तम् । यदपि सति विनियोगे क्रत्वर्थ इति- तदप्यतिव्यापक अक्रत्वर्थेप्याधाने सद्भावात् । तस्य ह्यनीनिति द्वितीया. श्रुतिगम्यमग्न्यर्थत्वम् । तस्मान्न विद्मः कोऽस्य भाष्यस्यार्थ इति । समाधत्ते । 'सत्यं क्रत्वर्थपुरुषार्थयोयोरपि साध्यसाधनस म्बन्धो वैदिको (१) न प्रमाणान्तरगम्यः तथा वैदिको वैनि. योगिको न तु वेदवहि तोपादानपरिभाषाप्रमाणगम्य इति । न लिप्साशब्देन साधनत्वमुच्यते-यथैकदेशिभिरित्यर्थः-किं तु 'पुरुषार्थे पदार्थे 'करणमिच्छात एव न नियोगतो न विधितः । 'क्रत्वर्थे त्वनिच्छाता' इच्छातोन-कुतस्तर्हि-'नियोगतः (२)। 'तेन (१) टु टी०-पृ० १. (२) टुल्टी०पृ०१.

·तन्त्ररने- करणम्' अनुष्ठानम् 'अभिप्रेयोक्तम्'-तस्य लिप्मार्थलक्षणेति-इ. च्छाधीनेत्यर्थः । तेनेच्छाधीनानुष्ठानः पुरुषार्थः शास्त्राधीनानु. ठानः क्रत्वर्थ इति । ननूभयत्राप्यनुष्ठानपिच्छात एव । सत्यम् । एतावास्तु विशेषः । फले हि पुरुषस्य शास्त्र निरपेक्षस्य रागत: प्रवृत्तेः साध्यप्रसूतत्वाच साधनानुष्ठान- स्यार्थलक्षणस्वमुच्यते । क्रत्वर्थस्य तु शास्त्रीयक्रतूपकारायत्तमनुष्ठान शास्त्रलक्षणमिति । एतदुक्तं भवति स्वयम्प्रार्थितसाध्याधीनानुष्ठान: पुरुषार्थः तदुपकारार्थः क्रत्वर्थ इति । यत्तु विधाद्वयरहितं-यथा- धानमध्ययनं च-न तत्क्रत्वर्थ नापि पुरुषार्थ केवलाग्निविद्यार्थः स्वादिति । एवं च व्याचक्षते-फले तावत्स्वयमेव प्रवृत्तिः तत्सा- धनेऽपि सामान्यतस्तत एव । शास्त्रात्तु विशेषमात्रे। तदङ्गेषु शास्त्रा. यत्तसाधनपरिज्ञानोत्तरकालं भवन्ती प्रवृत्तिः शास्त्रलक्षणेति । भाष्यवार्तिकयोरपीयमेव व्याख्या । यत्र सामान्यतः प्र. त्तिरर्थलक्षणा स पुरुषार्थः। तद्विपरीतः क्रत्वर्थः तदुपकारार्थ इत्यर्थः। इतरथाऽऽधानस्य क्रत्वर्थत्वापत्तेः । तस्मात्स्वयं प्रार्थित. फलनिमित्तानुष्ठानः पुरुषार्थः । तदुपकारार्थः क्रत्वर्थः । तदननैव लक्षणेनार्थात्फलस्याविधेयत्वं मूचितमित्यभि. मायेणोक्तम्- फलांशे भावनायाश्च प्रत्ययो न विधायकः । वक्ष्यत जैमिनिश्चात्र तस्य लिप्सार्थलक्षणति ॥

·चतुर्थोऽध्यायः। यद्वा एतदेवानेन मूत्रेण प्रतिपाद्यते । न हि न्यायशास्त्रे तत्प्र- तिपादने सम्भवति लक्षणपरत्वमुषितम् । तेनैवं व्याख्यानम् । उक्तं-प्रयोजकाप्रयोजकलक्षणं वक्तव्यमिति । तदभिधीयते । किं फलांशे विधिः प्रयोजको नेति । तत्र करणेतिकर्तव्यतांश- वत्फलांशस्यापि विधेयभावनाविशेषणत्वेन विधेयत्वं यो मन्यते तं प्रत्युच्यते । यस्मिन् स्वर्गपश्चादावनुभूयमाने पुरुषस्य प्रीति. सृष्टिर्भवति तस्य लिप्सार्थलक्षणा स्वारसिकीत्यर्थः । अविभः क्तत्वात् । सर्वं हि फलं प्रीत्या ऽविभक्तं भवति । यत्तु भावना. विशेषणत्वात्फलावधानमिति । सत्यम् । विशिष्टविधिर्विशेषणं गोचरयति यद्यन्यतो न लभ्यते । विशिष्टभावनाविध्युत्तर- कालमर्थाद्विशेषणे विधिः कल्प प्रमानो पत्र विधिमन्तरेण प्रवृत्तिने लभ्यते तत्रैव कल्प्यते नान्यत्रानुपपत्यभावात् । फले च रागत एव निसर्गसुन्दरे पुरुषः प्रवर्तते इति किं विधिना । तस्माद. विधेयं फलम् । किं भवति प्रयोजनम् । श्येनविधिनाऽभिचारस्य विधानात्मतिषेधाप्रवृत्तेरनर्थत्वं न स्याद्यथा पूर्व पक्षः। सिद्धाने स्वविधानात्पतिषेधविषयत्वेनानर्थत्वमिति । प्रकृतमनुसरामः । अत्र चोदयति-'दुःखाकरत्वात्कथं यागः पुरुषार्थ: (१) । यद्धि पुरुषस्यानुकूल वेदनीयं तत्पुरुषार्थम् । न च दुःखाकरस्य यागस्यानुकूलवेदनीयता ऽस्तीति । उत्तरत्वेन 'अविभक्तत्वादिति (२) सूत्रावयवं योजयति- -~- (१) टु० टी० पृ०२। (२) मी० सू. ४-१-२।

·१२ तन्त्ररत्र- 'साध्येनाविनाभावासाधनस्य पुरुषार्थतोक्ता (१) । साध्ये प्रार्थयमानस्य साधनमन्तरेण तदलाभात् साधनमप्यनुकूल. वेदनीयं भवत्येवेति । 'एवं वा फलार्थवादत्वादनुदाहरणमननिहश्यमित्यादि (२) गतार्थम् । 'गोदोहनादीनि वाक्यात्पुरुषार्थानि प्रत्यक्षेण ऋतूपकार काणि दृश्यन्ते । तस्मात्समुच्चयेन पूर्वः पक्षः (३)। अस्यार्थः । यद्यपि पशुकामपदसमभिव्याहारात्पुरुषार्थत्वन्तस्य तथापि ऋत्वर्थप्रणयनाश्रयणात्तन्मुखेन ऋतूपकारकत्वं तावदवश्यमङ्गी. कर्तव्यम् । तत्र ययनङ्गमेवेदं क्रतोः स्यात्ततस्तस्य स्वाहा नाद्वैगुण्यं स्यात् । विगुणक्रत्वाश्रयाच गुणादपि न फलं सिद्धयेत् । तस्मादुभयानुग्रहार्थ क्रत्वर्थत्वमप्येषामस्विति । 'सिद्धांतस्त्ववधारणया (४)। कथमवधारणा। 'पुरुषार्थान्ये. वे'ति(५) । कुतः । 'तादर्थ्यलक्षणेन शेषत्वेन'(६)-तादर्थ्यलक्ष. गत्वाच्छेषत्वस्येसर्थः :। न छुपकारलक्षणं शेषत्वं-येन तूपका. रत्वात्तच्छेषत्त्वं स्यात्-किं तु तादर्थ्यलक्षणम् । न चैषां ऋत्वर्थत्वे प्रमाणमस्ति, वाक्यस्य पुरुषार्थत्वमात्रे पर्यवसानात् , प्रकर. णस्य च संयुक्तेष्वपत्तेः, अनास्यापि चोपकारकत्वाविरोधात् । यत्तु क्रतोर्वैगुण्यं स्यादिति-तयदि चमसलोपाभिप्रायेण- हन्त त्वत्पक्षेऽपि समानम् । यद्यपि गोदोहनं तोर स्यात्तथापि (१-३) टु० टी० पू०२। (४-६) टु. टी० पृ०२॥

·चतुर्थोऽध्यायः । १३ तद्वति प्रयोगे चमझो न प्रवर्तत एन । अथागत्वं सति-तत एवं तूपकारसम्पत्तेरामपि चमसो नाद्रियेत । उपकाराय ह्यंगान्य- पेक्ष्यन्ते न स्वनिष्ठानीति । तथा सति पुरुषार्थेनापि तत्सम्प. त्यविशेषादलोपो न दोषः । अतश्च यथैव नैमित्तिकेन साप्त. दश्यादिनाऽङ्गेनावरुद्ध प्रयोगे ऽपि नित्यपाश्चदश्यादेरनजत्वं तथा पुरुषार्थेनानङ्गेनाप्यवरुद्ध प्रयोगे तद्वाधादेव चमसादेरनजत्वा. तल्लोपो न दोषः । तेन पशुकामप्रयोगे प्रणयनमात्रमङ्गम् , अन्यत्र तु चमससाधनकं प्रणयनमिति पुरुषार्थान्येव गोदोहनादीनि । अत्र भाष्यकारेण पूर्वपक्षावस्थायां प्रत्यक्ष उपकार स्तेभ्यो दृश्यत'(१) इत्युक्त्वा 'द्रव्यगुणसंस्कारेषु वादरि. रि'त्युक्तम्(२)। सिद्धान्ते तु-'न च य उपकरोति स शेषः । यस्तु यदर्थः श्रूयते स तस्य शेष' (३)इत्युक्त्वा शेषः परार्थत्वादि'- स्युक्तम्(४) । 'अस्माच्च भाष्यग्रन्थादनुपीयते वादरिमते पूर्व पक्षस्तत्र' वादयधिकरणे इति(५) । वादर्यधिकरणं हि द्वेषा व्याख्यातम् । उपकारलक्षणशेष- स्वाभिमायेण द्रव्यादिष्वेव शेषत्वमिति शेषत्वावधारणया वाद. रिमतं पूर्वपक्षं कृत्वा कर्मादिष्वपि शेषत्वमस्ति पारार्थ्यलक्षण त्वादिति जैमिनिमतं सिद्धान्तितं प्रथमे व्याख्याने । द्वितीये तु वादरिमतमपि सिद्धान्तमङ्गीकृत्य द्रव्यादिषु शेषत्वमेवेति द्रव्या. (१-४) शबर० पू०४३६ । (५) टु० टी० पृ०२।

·१४ तन्त्ररत्न- दीनि शेषत्वेन नियम्य कर्मादिषु शेषत्वं शेषित्वं चत्युक्तम् । तत्र प्रथममेव व्याख्यानमभिमतमित्यतो ग्रन्थादनुमीयते । ** एवं वाद्रव्यार्जननियमः क्रत्वर्थः (१) । द्रव्यार्जनं च तनियमश्च द्रव्यार्जननियमः । यदिदं प्रतिग्रहाद्युपायेन नियत द्रव्यानं तत् क्रत्वर्थमित्यर्थः। कुतः । तेन' 'क्रतुना' हि द्रव्य- माकाङ्कितं' तेन क्रतुविधिनवार्थाद्विधायमानत्वात् द्रव्यार्जनं क्रत्व- यम् । युक्त्यन्तरं चाह–'तदित्यमुपादेयम्' । यदेव क्रत्वर्थ (१) टु० टी० पृ०२। *इदं पाठान्तरं 'क' 'ग' पुस्तकयोः पाठान्तरत्वनस्पष्टं निवेशि- तम् । एवं वा-द्रव्यार्जनमेवात्र चिन्त्यते किं त्वर्थ पुरुषार्थमिति । नियमस्तु पूर्वपक्षे हेतुत्वेनोच्यते। यदर्थ च द्रव्यानं तदङ्गभूतो नियमोऽपि तदर्थ एव, अङ्गप्रधानयोरेकार्थत्वात् । तत्रार्जनस्य क्रत्वर्थमुपपादयितुं नियमस्य तावत् क्रत्वर्थत्वमाह -'द्रव्यार्जननि. यमः क्रत्वर्थः । ननु तावर्जनाभावात् कथं तनियमस्य क्रत्वर्थता- अत आह–'तेन हि' क्रतुना 'द्रव्यमाकालितम्' । तस्मात्क्रतुना सहास्यैकवाक्यता, अपेक्षितत्वादिति' ग्रन्थसम्बन्धः । कथमेकवा. क्यतेत्याह-यत् क्रतोरपेक्षितं द्रव्यमवश्यं येन केन चिप्रकारे- णोपादेयं-तदित्थमुपादेयं-प्रतिग्रहादिना नान्यथेत्येवं क्रत्वेकवा. वाक्यता । तस्मारकत्वर्थः, यथावधातादयः । तस्मात् ऋतुविधिना अर्थात् द्रव्यार्जनमाक्षिप्तमिति युक्ता तनिरमस्य क्रत्वर्थता । तस्मा. दर्जनाङ्गमेव नियमो न स्वयं फल गन् । न चाक्रत्वर्थत्वे द्रव्याज नस्य तदाता नियमस्य घटत इत्यङ्गवशेन कवर्थमेवार्जनमग्निव. शेनेवाहिताग्निविषयाः क्रतवः । तस्मात क्रत्वर्थमेव द्रव्यम् । तस्मा. देव तु पुरुषस्यापि जीवनमनुपपस्था क्रतुरेवानुमन्यते इति ।

·चतुर्थोऽध्ययः। १५ ननु पुरुषार्थमपि द्रव्यं अपेक्षितम् । तत्कथमेकान्ततः क्रत्वर्थ: स्वमत आह- 'इतरत्र' पुरुषार्थपः सत्यं द्रव्यमाकासितं तन्क्षु प्रतिघातार्य ततः किमित्याह-'अनियमेनाप्युपात्तं क्षुध विहन्त्येव' तस्मान तत्रार्जनस्य पुरुषार्थत्वपक्षे नियमस्य विधीयमानस्य फल. मर्जनाङ्गतायां घटते । न छवं नियन्तुं शक्यते-प्रतिग्रहोपार्जितमेव द्रव्यं ब्राह्मणस्य क्षुत्क्षयकरमिति । अन्यादृशेनापि तत्क्षयदर्शनात् । अथादृष्टमेवमुपात्ते द्रव्ये भवतीति कल्प्यते तथा सत्यश्रुतफलव. चनेनैकवाक्यतादोषः । तदाह-'अश्रुतमप्यध्याहृत्य तेन सहैकवा- क्यता नियमस्य 'कल्पयितव्या' । सा चान्याय्येति । यैस्तु नग्न पठ्यते तेषामेकग्रन्थतैव-'अनियमेनाप्युपात्तं श्रुध विहन्त्येव । तस्मात्तत्र नियमस्य फलमश्रुतमध्याहृत्य तेन सहकवाक्यता कल्पयितव्यति। ननु क्रत्वर्थत्वपक्षेऽपि तदेकवाक्यता कल्प्यैव अप्रकरणस्यत्वादत आह–'इतरत्र' क्रत्वर्थत्वपक्षे श्रुतेन क्रतुनैकवाक्यता, एतदुक्तं भव. ति-पक्षद्वयेप्येकवाक्यता कल्प्या । त्वत्पक्षे त्वश्रुतेन मम तु श्रुते नेति । क्रत्वर्थे च द्रव्याने सति 'हिरण्यादिनाशे च क्रत्वर्थ'द्रव्य नाशात्क्रतुवैगुण्ये' क्रतुवैगुण्यादित्यर्थः । 'क्षामवत्यादीनां क्रतुप्रतिस माधानार्थमुपदेशो युक्तो' भवति । 'इतरत्र' तु पुरुषार्थत्वपक्षे 'क्रतु: वैगुण्याभावात्' समाधानापेक्षा नास्तीति-'फलकल्पनैव' । या गर्जननियमस्य दोषत्वेनोक्ता फलकल्पना सैव प्रामोति । तस्मा. क्रत्वर्थत्वम्-रत्येवं प्राप्ते घूमः । 'श्रुत्याद्यभावादनङ्गं क्रतो'रजनम् । नन्वसत्स्वपि श्रुत्यादिषु प्र. योजनेन तावद्भवितव्यम् । तत्राश्रुतफलवचनेनैकवाक्यतातः श्रुतेन कतुनैवैकवाक्यत्वं युक्तमत आह-'पुरुषस्य च प्रीतिमुत्पादयः न्ति'-अर्थाः-'कामश्रुतिनिरपेक्षाः' । प्रत्यक्षमेवैतदर्जितं द्रव्यम्- ·१६ तन्त्ररने- फतुसम्बन्धमनपेक्ष्यैव-'पुरुषं पीणयतीति' तदर्थमेवार्जनम् । ननु चैवं नियमस्यानर्थक्यं भवति । अन्यथोपात्तेनापि पुरुषः प्रीयत एव । अतो नियमस्याघश्यमष्टं कल्पयितव्यम् । सत्यम् । तत्तु क्रत्वर्थत्वेऽप्यविशिष्टम् । तत्रापि ह्यावश्यमेवं वि. धमर्जनं द्रव्यद्वारेण तत्साध्ये क्रतापकारविशेषमादधातीतिकल्प यितव्यमेव । तदप्रतिपनक्रतुगतादृष्टकल्पनातः स्वभावपुरुषार्थद्र व्यार्जनविषयस्य नियमस्य तद्वारप्रतिपन्नतच्छेषिभूतपुरुषार्थत्वा. घगमात्तद्रतमेव यावजीवादिनियमवत्प्रत्यवायपरिहाररूपं प्रयोजनं युक्तम् । तेन नियमस्यापि पुरुषार्थत्वान्न तद्वशेनापि द्रव्यार्जनं क्रत्व. थै किमिदानी प्रतिग्रहः प्रत्यवायक्षयकरः । यद्येवं अजस्रमेव यथा. शक्ति प्रतिग्रहीतव्यं स्यात् । तन्न । प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेदिति प्रतिषेधात । तेन दायशिलोञ्छायाचिताभावे यथाकथं. चिद्व्योपादाने ऽवश्यंभाविनि प्राप्त प्रतिग्रहादिनैव कुर्वतोऽसि. द्धिरिति कल्प्यते। अन्ये तु प्रतिग्रहादिनियममुपायान्तरप्रतिषेधार्थ व्याचक्षाणा. स्तेषामेव प्रत्यवायकरत्वं कल्पयन्ति, न तु प्रतिग्रहादीनां किश्चि. स्फलम् । 'नियमवचनात्काममष्टं कल्प्येतेति भाग्यमुपायान्तरण त्यवायकल्पनपरं, न प्रतिग्रहादिफलकल्पनपरमिति न कश्चिदोषः। इतश्चनाझं क्रतो क्रतुविधिना द्रव्यार्जनस्यानाक्षेपात् । यदि हि तेना. क्षिप्येत कतस्तद्वोचरो नियमः क्रत्वेकवाक्यतां यायाव-न त्वेतद. स्तीत्याह-शरीरधारणार्थमेवासौ' पुरुषो द्रव्यं-'उपादत्ते । अ. न्यथाऽनुपपत्त्या च कामः श्रुतिभिराक्षिप्येत' । न चासावस्तीत्याह- 'तत्र पुरुषार्थेनोपार्जितमस्तीत्यन्यथाऽनुपपत्तिः क्षीयते । (१) (१) यथा आधाने घसन्तादिविधिप्रयुके लन्धेन कामश्रुतीनां तदाक्षेपकत्वम्' इत्यधिकमत्र 'क' पुस्तके ।

·चतुर्थोऽध्यायः। द्रव्यानं तदेवेत्थं प्रतिग्रहाशुपायनियमेनोपादेयं भवति, 'पषा- ऽपघातादयः क्रत्वर्थाः एवमयममि नियमः । तस्मात् क्रतु. विधिनैव सहास्य' नियमविधरे'कवाक्यताऽपेक्षितत्वात् । क्रत्वपूर्व बष्टत्वामियममपेक्षते । प्रतिग्रहाद्युपायनियमस्तावत् द्रव्यार्जनो. देशेन विधीयमानस्तदङ्गम् । अङ्गं च स्वरूपे कार्ये चोपयोगि भवति । न चायं नियमो द्रव्यार्जनस्वरूपे उपयुज्यते । विनापि तेन तत्सिद्धः । कार्यमपि यदि क्रत्वपूर्व स्यात्तस्यादृष्टत्वाचदुप. यांगित्वं नियमस्य युक्तं भवति । तस्माभियमवलादेव द्रव्यानं क्रत्वर्थमिति कल्प्यते । 'इतरत्र' पुरुषार्थत्वपक्ष क्षुत्पतिघातार्थ द्रव्यमनियमेनाप्युपातं क्षुषं ध्याहन्त्येव । तस्मात्र तत्र नियमस्य फलमस्ति द्रव्यार्जनस्वरूपे तस्कार्ये वा, अनुपयोगात्तत्रार्जनाङ्गत्वं प्रतीयमानमुत्सृज्या श्रुतं फलमध्याहृत्य तेन सहकवाक्यता' नि. यमस्य 'कल्पयितव्येति' । यैस्तु न न पव्यते तेषामकब्रन्यतैव । 'तस्मात्र नियमस्य फलमश्रुतमप्यध्याहृत्य तेन सहैवाक्पताक- ल्पयितव्येति । ननु क्रत्वर्थत्वेऽपि तदेकवाक्यताकल्पयितव्यैवात आह- 'इतरत्र'(१) क्रत्वर्थत्वपक्षे-'श्रुतेन'(२) क्रतुविधिना-एकवा. ता'(३) तदन्यत्राश्रुतेनेति विशेषः । तस्मात्सर्वमेव द्रव्यं क्रत्व. र्थम् , तन्मात्रोद्देशन नियमविधानात् । अवघातादिनियमो हि प्रकरणस्थत्वात्क्रत्ववीयुशन विधीयमानो न वाहिमात्रस्य (१-३) टु टो००२। TARIATIC រ 35।। ३ २५E 7.11.65.

·१८' तन्त्ररने- क्रत्वर्थतामापादयतीति । प्रतिग्रहाद्युपायनियमस्तु द्रव्यार्जनमात्रो. देशेन विधीयमानस्तन्मात्रस्यैव क्रत्वर्थता सूचयति । तस्मात्सर्व द्रव्यं क्रत्वर्थम् । क्रत्वर्थे च द्रव्यार्जने सति-'हिरण्यादिनाशे च स्वर्थद्रव्यनाशात् क्रतुवैगुण्ये सामवसादीनां ऋतुप्रतिसमाधा- नार्थमुपदेशो युक्तो'(१) भवति । तदा बव्यभिचरितक्रतुसम्ब. धद्रव्यमुखेन ऋतुरुपतिष्ठते । 'इतरव'(२) पुरुषार्थपक्षे क्रतु- 'वैगुण्यामावान'(३) क्रतोश्वानुपस्थानात्तत्समाधानापेक्षा नास्ती- ति (४) फलकल्पनैव' प्राप्नोति । तस्मात क्रत्वर्थत्वं द्रव्या. जनस्य -- 'इयेवं प्राप्ते पा(५)। (8)श्रुयाघभावादनऊं क्रनोः पुरुषस्य तु प्रीतिमुत्पादप- न्सर्जिता अर्थाः-'कामश्रुतिनिरपेक्षाः (७) ज्योतिष्टोमेने. त्यादिनिरपेक्षाः । तस्मात्पुरुषार्थमजनम् । यत्तु क्रतुविधिविहितत्वात्वर्थतेति-तत्राह--'शरीर. धारणार्थमेवासौ(८) पुरुषो द्रव्यम्-'उपादत्त'(९) । ततः किमित्यत आह-(१०) अन्यथानुपपत्या'हि-'कामश्रुतिभिः राक्षिप्येत । तत्र पुरुषार्थनोपार्जितमस्तीति (११) तेनैव क्रतो. रपि सिद्ध:--'अन्यथानुपपत्तिः(१२) क्षीयते, यथाऽऽधाने' वसन्तादिविधिप्रयुक्त लब्धेन कामश्रुतिभिस्तदातिप्यते तथैतदपि। 'अपि च क्रत्वर्थे द्रव्याजने ऋतुविघात:'(१३) एव- 'स्यात्'(१५) । कुत इत्याह-देवतोदेशेन च स्वद्रव्यपरियागे' (१-७) टु० टी० पृ०२। (८-१४) टु० दी० पू०२।

·चतुर्थोऽध्यायः। (१) क्रियमाणे-'यागोभवति (९) । च शब्दो हेतौ भिन्नक्रमश्च । (३) स्वद्रव्यपरित्यागे' हि क्रियमाणे 'यागो भवति' (४) ततः किमित्याह--'क्रतुपयुक्तत्व (५) स्वीय द्रव्याभावात्परि- त्यागो नास्तीति (६)क्रतुविघातः स्यात् । यथेष्टविनियोज्यत्वं हि स्वत्वम् । केवलकत्वर्थवे त्वन्यत्राविनियोगायथेष्टविनियो. ज्यत्वाभावात्स्वत्वाभाव इति । एतच्च प्रायेणैवंभूतस्य स्वत्व- मुपलब्धमिति मत्वोक्तं न त्वेतदेव तन्त्रम् , क्रत्वर्थतयैव क्रये. गोपात्तस्य सोमस्य स्वत्तानपायादिति । एवं च नियमस्या- नाङ्गत्वात्तदतिक्रम पुरुषस्योपायान्तरेणार्जने प्रत्यवायः कल्प्यते, न तु क्रत्वर्थत्वं प्रमाणवदिति । (७)अत्रानन्तरम् अपि चेत्यादिभाष्यम् । तदेवं सति प्रयोग कालावहिरित्यनेन सातार्थत्वात्तत्रैवोत्क्रष्टव्यमित्यभिप्रेत्य लिङ्ग. दर्शनभाष्यमनुसंधत्ते--(८) द्रव्यार्जने च प्रक्रान्ते सर्वक्रतूनां प्रक्रमात् अपवा एष स्वर्गाल्लोकाच्छिचत इति' । (९)अने नापि चो पक्रान्तानी'यादि-'अतिपातयेत्'(१०)-इत्यन्तभाष्यम- र्थतः पठितमाक्षिपति--(११) यद्यारम्भविषयमातपातन' पौर्ण: मास्यमावास्याशब्दयोः प्रधानयजिनामत्वात्प्रधानारम्भविषय. मतिपातनं 'ततो घटत'(१२) एव । पूर्वपक्षेऽपि लिङ्गमाभूत. (१-६) टु० टी९ पृ०२। (5) टुल्टी०पृ०२। (११-१२) टु० टी० पृ०२। (७) शबर० पृ० ४३७ । (९-१०) शवर० पृ. ४३७-४३८ ।

·२०. तन्वर- म्यार्जनारम्भेऽपि प्रधानभूतपश्यनारम्भोपपत्तेरिति-- समापत्ते (१) अथवाऽङ्गारम्भेणैव प्रधानस्यारब्धवादति- पातनाभाव:' । पुनराक्षिपति --(२) यागाकरणादतिपातनं यत्तदितरवापि पूर्वपक्षेऽपि घटत एवं' । यदि बनारम्भोऽति. पाननं स्याचतोऽभूतद्रव्याजनारम्भेणैव प्रधानारम्भात्तदति- पाननं न स्यात् । अननुष्ठाने त्वतिपातने सम्भवसकानुष्ठानेऽपि प्रधानाननुष्ठानमिति सम्भवत्येव पूर्वपक्षेऽप्यनिपातनदर्शनमिति नातीव सिद्धान्तलिङ्गतया स्थातव्यमिति । ये तु नियमस्यैव क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं चिन्तयन्तः पुरुषा. धमपि द्रव्यार्जनमस्तीति मन्यन्ते तेषां पुरुषार्थस्यापि द्रव्या- नियोगतस्तदनुष्ठाने कर्मोपक्रमः स्यात् । 'तत्रोपक्रान्तानि सर्वकर्माणि द्रव्यार्जनेन भवेयुरिति(३) लिङ्गदर्शनभाष्यमयुक्तं स्यात् । यदपि क्षामवत्यादीनां क्रत्वे. कांतद्रव्यसम्बन्धः पूर्वपले लभ्यते इत्युक्तं तदपि पुरुषार्थस्यापि द्रव्यस्य सिद्धान्तवल्र्वपक्षेऽपि सम्भवादनुपपन्नं स्यादित्या. स्तां तावत् । (४) क्रत्वर्ये तु' द्रव्याने बहिः प्रयोगेणानुष्ठीयमाने. गृशमाणविशेषतया सर्वार्थत्वाचदनुष्ठानेन–'सर्वक्रतूनां प्र. क्रमात्'(५) युगपरसर्वानुष्ठानासम्भवादन्यतरानुष्ठानप्यनध्य- वसायात प्रक्रान्तां चावपं समापनीयस्वादीघरेणापि च सर्व नस्य सद्भावान (१-२ टु०टी०पू०२। (३) शबर० पृ०५३७ । (४-५) टु टी०पृ० २।

·-- चतुर्थोऽध्यायः । समापनस्य दुःशकत्वात् -(१) अशकनीयोर्यः स्यात्शेषि विरोधात् । (२) अपि च यदि शास्त्रात्कर्मा द्रव्यानं तमान्यत्र जीवनादौ-(३) विनियुज्येत तथार्जितं" द्रव्यं तत्र' जीवनलोपाव (४) सर्वतंत्रपरिकोपः स्यात्' इतिभावार्थमाह-(५)क्रत्वर्थे च द्रव्याने सति-(६) तथार्जितस्य' क्रत्वर्थत्वेनार्जितस्य-- 'अन्यत्राविनियोगाच्छरीरनाशात्सर्वतन्त्रपरिलोप: स्यात्'(७) । ननु मा नाम तथार्जितमन्यत्र विनियोजि पुरुषार्थार्जितेन जीविष्यत इत्यत आह-- (c) न च' पूर्वपक्षवादिनो–'वेदव्याजने (९) विद्यते 'एक क्रत्वर्थमपरं पुरुषार्थ (१०) 'किं तहि एकमेवेदं' कुत इत्याह-- (११) द्रव्यमुपाददानस्यैवते'(१२) प्रतिग्रहादयो-'नियमा उप. दिश्यन्ते पुरुषस्येति'(१३) हेतोः द्रव्योपादानमात्रोद्देशेन निय- मविधानात्तन्मात्रस्य ऋत्वर्थतेति पूर्वपक्षवादिनो मतमिति । अत एव बहिः क्षामवत्यादीनां क्रत्वर्थता पूर्वपक्षे वर्णिता । अ. व्यथा क्रत्वनेकान्तद्रव्यसम्बन्धात् सिद्धान्ततुल्यत्वं स्यात् । तेन न पूर्वपक्षे द्रव्यार्जनविशेषोद्देशेन नियमावधिः, विशेषप्रमाणामावा. व । तेन तन्मात्रे नियमविधानादन्यथोपातं द्रव्यं नास्त्येव । एतच त्वर्थत्वमेवेत्पन्यत्र अविनियोगात् सर्वतन्त्रपरिलोपो षणमुच्यते । (१) टु०टी०पृ. २' (२-४) शवर० ४३७ । (५-११) टु०टी०२-३ । (१२) अत्र मुद्रितपुस्तके 'एव' इति पाठो महण्यते । (१३) टीटी०४०।

·तन्त्ररने- तथा य तु सर्वतन्त्रपरिलोपं क्रत्वनुष्ठानपरिलोपं व्याचक्षतं तषामय ग्रन्थस्तावन्न घटते । कर्मार्थमुपात्तमन्यत्र न विनियुज्यतेति । कर्मभ्योऽन्यत्रेति हि गम्यते । न च क्रानुष्ठानलोपः शक्यते वक्तुम् । तेषां हि मते नियममात्रस्य पूर्वपक्षे क्रत्वर्थता न तु सर्वस्यार्जनस्य । तेन नार्जितं द्रव्यं सर्व सर्वक्रतूनामङ्गं येन कचिद्विनियोगो न युक्तः स्यात् । तेनोपस्थिते कस्य चित्कर्म- णोऽनुष्ठाने कर्थिद्रव्यस्पार्जनेन वा प्रतिग्रहादिना पूर्वमर्जि- तस्य संकल्पवशेन वा तत्कर्मार्थतामेवापादयति न सर्वार्थताम् हि--अनेकपुरुषसाधारणस्येवानेकक्रतुसाधारणस्यापि संविभागेनासाधारण्यं सम्पाद्य सम्भवत्येवानुष्ठानम् । तथा च दर्शपूर्णमासयोः सहावनंतीतिवचनात्संसृष्टं ब्रीह्यादिद्रव्यमानेया. भीषोमीयसाधारणमपि विभज्य पश्चात्कर्मानुष्ठीयते । यद्यपि तत्र परमापूर्वमेकमस्ति तथाऽपि प्रयेकं कमर्थिता विभागेनैव क्रियते इति नास्ति ऋत्वनुष्ठानलोपः। तस्मात् यथोक्त एवं भाष्यार्थ इति । 'एवं च सति प्रयोगकालावहिरेतदकं सदनुपकारक स्यात् (१) इति भाष्यं व्याख्यातुमनुभाषितं तत्राशङ्काऽतिपातनन- न्यान्तरमिदं भाष्यं कथं सर्वतन्त्रपरिलोपानन्तरं व्याख्यायत इति । तत्राह--'अनन्तरेण (२) अतिपातनग्रन्थेन नायं अन्यः सम्बध्यते । कयंत (३)-केन तर्हि सम्बध्यत इत्यर्थः। तत्राह- (१) शवर०पू० ४३८ । (२) टुल्टी०पू०३। (३) अत्र मुद्रित पुस्तके 'म' इति पाठो न दृश्यते ।

·चतुर्थोऽध्यायः। २३ 'सर्वतन्त्रपरिलोप: स्यादित्यस्यायं शेषः (१)। तेनातिपातनग्रन्या. त्परतस्तं ग्रन्थमुत्कृष्य तच्छेषत्वेनायं ग्रन्थो योजनीय इति । तेनायं भाष्यार्थ:-प्रयोगकालादहिभूतमपि यदेतङ्गत्वेनाभिमतं तदेवं सात सर्वतन्त्रपरिलोपप्रसङ्ग सत्यनुपकारकं क्रतोःस्यात्, प्रत्यु. त विघातकमेव स्यात् । शरीरविघानेऽनुष्ठानायघातादिति । यथावस्थिते वा पूर्वग्रन्थे शक्यते एवायं ग्रन्थो व्याख्यातुमि. ति मत्वा व्याख्यानान्तरमाह-'अथ वा प्रयोगवचनपहिर्भा. वात्'(२)-अपकरणस्थत्वात् 'नेदं फलवतः (३) क्रतो:-'भा. म्(४) न चाप्रकरणस्थस्यापि जयादिवच्छुत्यादिभिरङ्गत्वं तदभा वादित्याह-'श्रुत्याधभावात् (५) । नाङ्गमित्यनुषङ्गः । भाष्यस्य चायमर्थः । एवं सतीति न पूर्वोक्तोपजीवनं किं तर्हि द्रव्यार्जनस्य क्रत्वर्थत्वेऽयं दोषो निःप्रमाणकत्वं कथम् । यदेतदङ्गत्वेनाभिमतं द्रव्यानं तत्पयोगकालात्प्रयोगवच. नस्यागजिघृक्षा यावन्तं कालं मनसि विपरिवर्तते तस्मात् कालाहिर्भूतं सत् नाकं स्यादित्यर्थः । ननु-'अनुपका- रकमितिभाष्य(६) तत्कथमनङ्गमिति व्याख्यायते। तत्राह-'अ. ङ्गत्वे चापनीतेऽनुपकारकं स्यादिति फलेनायं ग्रन्थः(७) । अङ्गत्वस्य फलमुपकारकत्वं तनिराकरणद्वारेणाङ्गत्वनिराकरण- मेवेदमिति । एवं सति यत् सिद्धान्तोपक्रम-(८) श्रुत्यायभावा. (६) शबर० पृ०४३८ । (१-५) टु० टी० पृ० ३। (७-८) टु० टी० पृ०३।

·तम्रन दन तो रिस्युक्तं तदस्यैव भाष्यस्य प्रतिपाचं सस्पधान हेतुसया तत्रैवोक्तम् । इदानी भाष्या क्रियत इति वेदितव्यम् । व्याख्यानान्तरमाह-(२) अथ वा प्रधानकालस्वादकानाम यस्मिन् काले क्रियमाणमभुपकारकं स्यादिति' । 'न चाऽऽधा. नवद्रपितुमहंतीति'भाज्य(२) चरमे व्याख्याने तर्दकवाक्यतया व्याचष्टे । 'यथाऽऽधानमन्यकालमपि प्रधानस्योपकारकं नैव. मिद (३)-द्रव्यार्जन-कुत:-'कालविधेरभावात्(४) । आषाने हि कालविधिरस्ति बसम्ते ब्राह्मणोऽनीमादधीतेति । 'तस्माद कस्वर्थ सदन्तस्तन्त्रमुत्पाद्यं स्यात्'(६)। एतदेव दर्शयति-'य एवं क्रतुः प्रक्रान्तस्तमेवोररीकृत्य द्रव्यमुपादने (६) । उपादे. यमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह-(७) एवं च'-अन्तस्तन्त्रं (८) द्रव्याजने'-क्रियमाणे सत्ययमपि लामो भवति-न(९) 'सर्वकम्माणि प्रक्रान्तानि भवेयुः'(१०) । एतदेव दृष्टान्तेनोपपा दयति-'यथाऽऽवहन्तिः पौर्णमासे क्रियमाणे न सौर्यस्योपक. रोती ति(११) न तदनुष्ठाने सौर्यस्योपक्रमो भवति । एवमिहा- (१) टु० टी० पृ०३। (२) शबर० पृ० ४३८ । अत्र मुद्रित टुप्टीकायां 'न चैतदाधानव- दिति पाठो दृश्यते। (३-७) टु० टी० पृ०३। (1) टु० टी० पृ० ३ । अत्र मुद्रितपुस्तके 'द्रव्यार्जननेति तृती- यान्तः पाठो दृश्यते। (९):' इति पाने मुद्रितटुप्टीकाग्रन्थसम्मतो प्रतिभाति । (१०-११) टु० टी० पृ०३ ।

·२-क्रत्वपुरुषार्थलक्षणाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । .२५ पि नान्यस्य तोरन्तः कृतं द्रव्यानं त्वन्तरमुपक्रान्तं करो. तीति नावश्यं समापनीयं स्यात् । (१) तस्मा' क्रत्वर्यत्वे सति कालविध्यभावात सर्वकर्मपक्रमदोषपरिहाराच-'प्रतिकर्म द्रव्यानं न सर्वकर्मणां तन्त्रेणेति'(२)-युक्तम् । न चैतदिष्टम् । न च सम्भवति, ऋतुविलोपासात् । कदाचिदि क्रतुः प्रक्रान्तः स्याम चायमानं द्रव्यं सभ्यते । तस्मान त्वर्थमिति । व्याख्यानान्तरमाह-'न चाऽऽपानवद्भवितुमहंतीति । यथा ऽऽधान (३)- अग्न्यथ-'न क्रत्वर्थ नापि पुरुषार्थ'(४)-एवं द्रव्या. जनमपि केवलं द्रव्यार्थमेव कस्मान भवतीति निराकृतवपक्षस्वपूर्ण पक्षिणः सिदान्तपतिबन्धमात्रफलं चांयम् । पार्थस्यस्य वा कस्य चिदाशकाऽनेन निराक्रियते । अस्मिश्च पक्षेऽस्यकालतान दोषः। न च सर्वारम्भप्रसङ्ग इति । निराकरणाभिमायमाह-उच्यते । आधानस्य वाक्येनान्यार्थतागता । वसन्ते ब्रामणोऽपीनादधी- तेति श्रौतेऽपि विनियोगे विशेषणविशेष्यभावो वाक्यावत इति वापेनेत्युक्तम् । वाक्योदाहरणभाष्ये च ()तत्र हि वचनं-'प्रा. मणोऽग्निमादधीत'त्यत्र पूर्वव्याख्यायां कालविषियोतनाय वस- तपदमुथैः पठितव्यम् । इदानीं तु द्वितीपान्तमप्रिपदमन्य- स्खयोतनार्थमुवैः पठितव्यमिति । अस्य पुनरन्यार्थी प्रमाणे (१-४) टुल्टी०पृ०३ (4) शबर पृ०४३८ । मत्र मुद्रितमान्यपुस्तके प्राहण इत्यस्य स्थाने 'वसन्ते' इतिपाठ उदाहरणवाक्ये संयोजितो दृश्यते।..

·तन्त्ररने-. [पादः१-मूत्रम्-२. नास्ति । प्रत्यक्षेण तु पुरुषार्थताऽवगम्यते । नपर्जनम्यापमानार्यता स्वभावादेष सिदा । पुरुषार्थ ताऽपि चास्य तद्वारेणैव न त्वारादुपक्रियारूपेण । तत्कथमन्यार्थ वे प्रमाणं नास्तीत्याशंक्योत्तरत्वेनास्यैव भाष्यस्याभिमापांत- रमाइ- अयाऽऽधानेनाप्रय(१) उत्पायन्ते (२)। ततस्तस्य तन्मात्रा. र्थता युक्ता । 'नत्वतेन (३)-अर्जनेन-'त्रीह्यादय'(४) उत्पायन्ते; अतो न .तत्स्वरूपमात्रार्थमर्जनम् । तद्वारेण स्वन्यार्थमेवार पातादिवत् । तत्र च क्रत्वर्थत्वे प्रमाणाभावात्पुरुषार्थस्वामिति । माध्य. चामीनादधीतेति निकम्माभिधायि द्वितीयामदर्शन पर व्याख्येयम् । अमीनादधीतेति निवर्स कम्माभिधायिन्या द्वितीययाऽमीनां निवपत्वावगमानविकमाधानं तदर्थमिति युक्तम् । न त्वेवमज्जनमिति । तत्पुनरिदं मन्दमिवोत्तरम् । अनिवर्तकस्यापि तादा विरोधात् । निर्वरकस्यापि च संयवनस्य पुरोडाशस्वरूपार्थवा. नभ्युपगमात् निर्वच भाषकमित्यादि हि विशेषपात्रमित्या शंक्य पुनरेतदेव. भाष्यमुत्तरत्वेन योजयति-'अथ वा द्रव्याज ननियमः फलवस्मात्पुरुषार्थ: (६) तस्य हि पुरुषे फलं प्रत्यक्ष मेर-'आषानं तु न पुरुषार्थम् (३)-तत्र फलाभावाद , न त्वर्थ श्रुत्पावभावात् । अतोऽनन्योपायकाभिमानार्थमेव तदिति । (१) अत्र लिखितपुस्तकेषु'मरूप इति पाठः। (२-६) टु० टी०पू०३।

·. २-ऋत्वर्थपुरुषार्थलक्षणाधिकरणम् ) चतुर्थोऽध्यायः। यदेवं व्याख्या।' युक्तमाधानस्य स्वर्यत्वम् । न बमीना तोरन्यत्फलमस्ति यत्प्रयुक्त्यैषापर्जनं स्यात् । तेनाधानवि. पिना वा तेषामर्जनं कामश्रुतिभिर्वा । तत्र प्रयक्षविषिविहिता. ऽऽधानार्जितामिलाभेन कामश्रुतयस्तदर्जनोपायं क्रयणादिक माक्षिपन्तीति युक्तमाधानविधिरक्रत्वर्थोऽपि तावेव नियम फलतीति । एतेनाध्ययनविधेरपि नियमार्थता व्याख्याता। नवेवं द्रव्यार्जनस्य सम्भवतीति द्रव्यस्य ऋतुसम्बन्धमनपेक्ष्यैव पुरुषे फलवस्वाभियमविधिमृतेऽप्युपभोगत एव तस्य प्रयुक्तिः सम्भवादसवयर्जनविधौ न तोराक्षेपकत्वमापयत इति न तत्पतिबन्धद्वारेण नियमफलत्वमक्रत्वर्यस्पार्जनस्य सम्भवती. स्यकश्यपस्य ऋत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं वाङ्गीकार्यम् । इतरथा विधिवैययात् । तत्राप्रकरणस्थत्वात्पुरुषार्थत्वमिति । भाष्य मप्येवं व्याख्येयम् । अनिमादधीनेत्यनन्योपायानन्ययोजना- न्यर्थत्वमाधानस्यावगम्यत इति । व्याख्यानान्तरमाह-'अथ पाऽऽधान शम्झनाहवनीयादयो अभिधीयन्ते (१) लक्षणया । कस्तदा भवत्यर्थः । पूर्वग्रन्थस्य हि दिनीय व्याख्याने प्रयोगवचनपहिर्भावामास्वं द्रव्यानस्येवः प्रदर्शितः । तत्र-'यथा पहियोगेप्याहिता अयो(२)- SN प्रतिपद्यन्ते एवं कस्मान भवतीति परिचोदिते मत्याह- (१) टुल्टी०पृ०३। (२) टु टी०पृ०३ । अत्र मुद्रितपुस्तके 'अथाहिता अनयः इत्यस्य स्थाने 'श्रुता इति पाठो दृश्यते । -- ·तन्वरने- - [पादः १-सूत्रम्-२. 'म चाऽऽपानवद्भवितुमर्हती'ति(१)। 'न चैतदाहबनीपावितु. मातीत्यर्थः' (२)। कुत:-त आहवनीयादय(३) अमीनादधी तेविषाक्यविहितेनाऽऽधानेन-'उत्पा(४) -किमस्माभिः प्रयो. जनमिति-'साकांक्षाः सन्तो वाक्येन (५) यदाहपनीये जुह. तीत्यनेन होमाता प्रतिपद्यन्ते (६)-विनाऽपि प्रकर जन । (७)इह'-द्रव्याने 'तादृशं नास्ति वाक्यं(८) पद्रम्पार्जनं कर्मणि विनियुक्त। भाष्ये चाधानवाक्योदाहरणं यदापनीये जुहती यस्याप्युपलक्षणार्थमिति व्याख्येयम् । 'अय याल्लिासक्तम् (९)-इत्यादि- 'उपपयत'(१०)-इत्यन्तं भाष्यम थतोऽनुभाषते -'गृहदाहेऽप्यङ्गत्वाय वा फलाय वति(११) । अत्र फलायेस्येतदवाभिमतमङ्गत्वं स्वनभिपसमेति दर्शयति-'अङ्गत्वे नाति प्रमाण(११)-तदभिधानं स्वनास्थया। न ह्यनेन द्रव्यार्जनः स्व पुरुषार्थताब्यावर्त्यते इति । ये च नैमित्तिकानां कर्मणामफल. समिच्छन्ति तेऽनेनैव भाष्येण दाहनिमित्तानामपि क्षामवत्यादी. नां फसलमदर्शनेन निराकृताः । : सत्रमपि सर्षपुरुषार्थानां प्रात्यविनामा दर्शपति-'यस्मिन् प्रीतिरिति(१३)-'अविभक्तत्वादिति(१४) च । पीस्था विभक्त पुरुषार्थत्वातुं दर्शयनतारस्य नास्ति पुरुषार्यतेति दर्शयति । यश्वस्य व्याख्यानं पुरुषस्य ऋतुसम्बन्धाषिभागादिति (१-८) दुन्टो पृ०३। (११-१२) टुल्टी०पू०३। (९-१०) शबर० पृ०४३८ । (१३-१४) मी०सू०४.१२॥

·३-प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताषि. ] चतुर्थोऽध्यायः । तदपि भाष्यविरुद्धम् । भाष्यकारी अविभक्तः पुरुषार्थः प्रोत्ये. तिप्रीत्यविभागं दर्शयति । युक्तितोपि चैषपक्षो न घटत इति यथाशक्ति निर्णये निर्णीतमित्यास्तां तावत् । तरिसदं पीत्या'ऽविभक्तत्वात् (१)-द्रव्यानं पुरुषार्थमिति । ३ -प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधिकरणम् । तदुत्सर्गे कर्माणि पुरुषार्थाय, शास्त्रस्यानतिश- इयत्वात् । न च द्रव्यं चिकीर्ण्यते तेनार्थेनाभिसम्ब- न्धाक्रियायां पुरुषश्रुतिः ॥ ३ ॥ यदि प्रीत्यविभक्तत्वाद द्रव्यार्जनस्य पुरुषार्थत्वेऽपि फल कल्पनाभावात् पुरुषार्थना प्रत्युत्मर्गे तईि प्रजापतिव्रतानामप्र- करणस्थानामपि फलकल्पनाभयात् क्रत्वर्थत्वमस्वित्येवं प्रस्तू. यते । तत्र प्रतिषेधत्वादेव तावत्वर्थत्वं युक्तमित्येतत्पतिपा. दयन् प्रतिषधत्वं समर्थयते-'नोद्यन्तमादित्यमीक्षतेति । नञ. घदादित्येक्षतिधातवः कर्तव्यतावचनेन सम्बध्यन्ते (२) । कर्तव्यतावचनः प्रत्ययः । तेन यथोचत आदित्यस्य प्राप्य. कर्मतया सम्बन्धः यथा चेक्षतिधातोस्तेनैव करणतया सम्बन्ध ईक्षणेनादित्यं प्राप्नुयादिति । न तु परस्परं कारकाणां क्रियाग्रहणे ससन्योन्य सम्बन्धाभावात् । एवं नापि तेनैव सम्बन्धी न प्राप्नुयादुपन्तमादिस्यमीक्षणेनेति-न त्वन्य (१) मी०सू० शश १२) टुल्टी०पृ०४॥

·३०. तन्त्ररत्र- [पादः १-सूत्रम्-३. . .. तरकारकेण । यतः पर्युदासेनानीक्षणविधिः स्यात् । कुन इत्याह - (१)एवं'-प्रत्ययसम्बन्धे सति 'श्रुतिवृत्तानि पदा. नि भवन्ति न लक्षणवृत्तानि । यदा तु (२)नशुपपदयोः सम्बन्धस्तदा स्वार्य हित्वा वस्त्वन्तरं लक्षयन्ति(३)' । पदा तावनधात्वोः सम्बन्धस्तदा प्रत्ययार्थस्य भावस्यानिषि. दस्यावस्थितत्वात्करणापेक्षायां तत्करणतया द्वाभ्यां सहिता भ्यां स्वार्थाविनाभावात्सङ्कल्पः स्वार्य हित्वा प्रतिपादनीय इति लक्षणा । यदाप्युचदादित्येन नमः सम्बन्धस्तदाऽपि तत्सभिः हितेन नमा तदतिरिक्तस्य वस्तुनो भावनाकम्मतया प्रतिपाद नालक्षणैव । उपपदा नियमाभिप्रायेण लक्षयन्तीति बहुवचनम् । येन केन चिदुपपदेनाख्यातं परिहाय नमः सम्बन्धस्तेनैव सहासी लक्षणात्तिं भजेतेति । उदाहरणे बहुत्वापेक्षं वा बहुवचनम् । आदित्यसम्बन्धस्य सिद्धान्तिनाभ्यनङ्गीकरणात् । (४) अशो' लक्षणादोषात्-'प्रतिषेधः (५)। तथा च त्वर्थः सम्पद्यत इत्याह-'स च प्राप्तिपूर्वक:'(६) । ततः किम्-'मा. विश्व दर्शपूर्णमासादिषु विद्यते सा प्रतिषिध्यते (७) अस्यार्थः । गतिषेधे खवयं प्रतिषेध्यस्य पूर्वप्राप्तिरालोचनीया । सा चालोच्यमाना प्रतिषेधस्य वैदिकस्याचसामाम्पेन वैदि. क्येव शीघ्रमुपतिष्ठते। ततस्तद्विषयः प्रतिषेषोऽपि तद्वारेण कवर्थ (१) टु टी०पू०४। (२) अत्रमुद्रितपुस्तके 'नधातुपदयोरिति पाठो दृश्यते । (३-७) टुल्टी०पू०४।

·३-प्रजापतिप्रतानां पुरुषार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। • ३१ फलप. इति । 'एवं च सति फलं न कल्पयितव्यम् (१)-इतरथा तत्क- पनागौरवं स्यात् । यद्यपि नैष प्रतिषेधः(२)-किं त्वनीक्षणं मायान्तःकरणसङ्कल्परूपं नियम्यते-'तथाऽपि फलकलानाभ. पात् त्वर्थ (३)-एवायं 'नियमः(४) । ननु- 'एतारता हैनसाऽयुक्तो भवति(५)'-इसनोनिका. णस्य फलस्य श्रवणानफलं कल्पयितव्यमत आह-'फलार्थवा. दोऽयम्'(६)-न फलविधिः, औदुंबराधिकरणादिनिषेधात् । एतस्मिंश्व पक्षे विश्वजिदादयोऽप्यत्रोदाहरणं रात्रिसत्रादयश्च । विनिदाधिकरणे हि सर्वेषामनारभ्यवादानामश्रुतफलानां क्र. तुमम्बन्धप्रमाणश्रुसादिशुन्यानामफलत्वानिराकरणेन संसाध्यते । तत्तु फलं न तूपकारः, किं तु पुरुषार्थरूपं कि. मपीसेतदधिकरणगोचरः । तद्विशेषचिन्ता तु तत्सर्वार्थमना. दशादियादिषु । हिरण्यं भार्यमित्यत्र तु स्थिते एवास्मिन्नधिकरण द्वितीयार्थसंयोगाद्विधिलाघवाच पुनः क्रत्वर्थमाशा निराक्रियत इत्यसङ्करो वेदितव्य इति । 'एवं प्राप्त ब्रूम:'(७) । तत्र यत्तावदुक्तं प्रतिषेधोऽयमिति तत्राह---'नायं प्रतिषेधः (८) । कुतः । 'तस्य व्रतमिनि हि प्रकृय नोपन्तमादित्यमीक्षतेति'(९) वचनम् । ततः किम् । 'वनमिति च सामान्येन कर्मोच्यते (१०) । (११) तत्'--तु सामान्य 'विशेषमाकाङ्गपाणपनेन विशिष्यते'(१२)--यत्- (१-१२) टुष्टी०पृ०४.

·तन्त्ररत्रे- [पादः १-सूत्रम्-३. (१) नत्'-किमपि-कर्म (२)-विहितं तदिदं-'नोयन्तमा दिस्यमीक्षनेयादि (३) । 'प्रतिषेधे (४)- सति-पूर्व (२)-सामा. म्यवचनं 'साकाङ्कमेवावतिष्ठेत'(६)-ततचापमाणं स्यात् । न हि किंचिस्कुर्यादित्येतावन्मानं कस्य चिदप्यर्थस्य प्रमाणं भक ति । न च विशेषे प्रमाणं किंचनास्तीत्यममाणमेव जायेत । उपेत्यापि विशेषाक्षेपमुच्यते-(७) तेन च सामान्यन-'अश्रुतः कर्मविशेष:(८)-आक्षेपेण-'गृह्यत(९)' । 'एवं च(१०)- सति-वाक्य भेदाव'-पूर्वोत्तरयोमिथः सम्बन्धाभावात् दाभ्या. मर्यदयविधानात्-'द्विराष्ट्र कल्प्येत(११) । पूर्वप्र कल्पयित्वा पुनरत्रापि कल्प्येतेपदृष्टभेदेऽपि सामान्पैक्यात क्रियाभ्यातेर भिधानमुक्तयन्तोऽष्टकृत्वो ब्राह्मणा इतिवत् । 'एवं प्रतिषेधे(१२) -सति-'बहसमज सम्'(१३)- । 'अ. (१५)तो'-ऽस्मात् -'विरोधान(१४) -नन्-'कर्तव्यतावचनेन सम्बध्यते । तस्मातु प्रच्युतस्तदनन्तरेणेक्षतिना सम्बध्यते । (१३)अतो'-ऽनीक्षणरूपो-'नियमोऽयं(१७)-कर्तृधर्मयोयते। नन्यस्तु नियमलयाऽपि कथं कर्तृधर्मः। फलकल्पनाभया कर्मधर्मत्वमेव युक्तमित्युक्तमत आह- ह- 'अर्थप्राप्तेन विपरिवर्तमा. नेनास्ति का सम्बन्धः। श्रुस्यायभावासास्ति ऋतुना(१८) सम्बन्धः । क्रियाक्षेपादेव हि कर्चाऽवगम्यते । तेन तदूतमेव क्रियाया भाज्यमङ्गीकर्तुमुचितम , न ऋतुगतम् , तस्य केन चिदपि (१-१८) टुल्टी०पृ०४।

·३-पजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। ३३ प्रमाणगन्धन बुद्धावनारोहात् । न प्रमाणकं लघ्वप्यङ्गीक- तुमुचितम् , प्रमाणब लायातं वा गुपि हातुम् । न च गौरवमस्ति । प्रकरणपठिनानां ड्युपकारकाकाङ्केण शब्दोपातेन क्रतुना सम्बन्धात् क्रियाक्षेपतः स्वरूपमात्रेणावगतेन पुरुषेण सम्बन्धो गरीयानिति नाश्रीयते । अनारभ्य विहितानां त्वत्यन्ताप्रतीन- क्रतुसम्बन्धात्सोपि लघीयानेत्र । विधिरपि च विषयस्य समी. हितसाधनत्वं बोधयन् विशेषप्रमाणाभावे साक्षादपेक्षितफल. साधनत्वमेव बोधयति । तेन तदुत्सर्गे प्रीत्युत्सर्गेपि यद्यपि नैतेषु प्रीतिः श्रूयते गोदोहनादिवत् नापि दृश्यते द्रव्यानव- तथाप्येवं जातीयकानि कम्मणि पुरुषार्थाय पुरुषार्थानि । (१) शास्रस्य' विधेः 'अनतिशयत्वादिति । न च द्रव्यं चि. कीयंते (२)इत्यस्य व्यावयै दर्शयति-शास्त्रस्थानतिशक्यत्वा दिति क्रत्वर्थेऽपि तुल्यत्वात् (३)। नायं हेतुः पुरुषार्थैकान्तिक इति–'कस्य चिदाशंका स्यादिति तभिवृत्यर्थम्(४)'-उक्तं- 'न च द्रव्यं चिकीर्यते(५)' इति । तदयाचष्टे-'न च त्वर्थ द्रव्यं संस्क्रियते (६)-विक्रियते वा ।दर्शनमेतत्माप्तिनिवृश्योरपि। 'येन सामर्थ्यात्तत्सम्बन्धेन'(७)-तन्मुखेन 'प्रणाड्या क्रत्वर्थता स्यात् (८)। क्रतुसम्बन्धिद्रव्यसम्बन्धे हि सति तत्सामर्थ्यादेव (१-२) मी०सू०३ टु टो० पृ० ४। (३-४) टुल्टो००४ । (५) मी०सू० ३, टुष्टी०पृ० ४। (६) टुल्टी०पृ०४। अत्र मुद्रितपुस्तके 'सक्रियते' इनि पाठो दृश्यते। (७-८) टुष्टी०पृ०४।

·३४० तन्त्ररत्र- [ पादः१-सूत्रम्-३. पर्णमयीत्ववत् क्रत्वर्थता स्यात् । न स्वेतदस्तीति । का पुनरुत्पत्तिमाप्तिविकृतिसंस्कृतीनां भेदः । उत्पत्तिर्नाम येनाकारेण कारकमाभिधानोपातं तस्यानत एवोत्पादनम् . त- स्यैव सतोऽप्राप्तस्य प्रापणं प्रातिः । तद्तदृष्टातिशयोत्पादन विकृतिः । तस्यैवादृष्टातिशयोत्पादनं संस्कार इति । 'अतः पुरुषार्थान्येतानि(१)। किं पुनरेतानि काम्या: न्यथ निसानीति विचार्यते । तत्र कश्चित्तावदाह-'फला. र्थिना कर्तव्यानीत्येवमर्थ उपदेशः (२)एषां विश्वजिदादिवदि. त्यभिप्रायः। तनिराकरोति 'नति'(३)।न 'फलार्थिना कार्या. णीत्येवमर्थ उपदेशः (४) । किं तहीत्याह- 'नित्यत्तेन सन्ध्योपासनादिवत(५) । 'एतावता हैनसाऽयुक्तो भवती- ति(६) वाक्यशेष पापक्षयश्रवणातत्प्रयोजनमेषां रात्रीणामिव प्रतिष्ठा । नोधन्तमितिशतप्रत्ययो निमित्ततामेवादित्योदयस्य प्र. तिपादयतीति वक्ष्यामः। तस्मानिमित्तवशात्फलं नित्यवत्तत्तदव. स्थ आदित्ये तदीक्षणाभावः संकल्पयितव्यः । नोद्यन्तमीक्षेत नास्तं यन्तन नभोमध्यगतमित्यादि । आह च- त्रिसन्ध्यं जपताऽनेन सावित्री नेक्ष इसयम् । आदित्यं ध्यायता कार्यः सङ्कल्पः पापनाशनः । अत्र चोदयति-यदुक्तम्-'अनीक्षणं विधीयत'- इति तद. युक्तम्-'ईक्षणाभावोऽनीक्षणं, अभावत्वाच कर्तव्यता न घ. २१-३) टुल्टी पृ०४।

·३-प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधि ० ] चतुर्थोऽध्यायः । टते(१) । अभावे हि कर्तव्ये विधीयमाने कर्मविशेषाविधाना. व्रतपक्रमविरोधस्तदवस्थ इति । . परिहरति । 'सत्यम्(२)' । नामावस्य विधिः । भाव एव स्वत्र लक्षणया विधीयते संकल्परूप इति प्रतिपादयन् लक्षणानि. मित्तं सम्बन्धं दर्शयति सर्वत्र-'प्रवृत्तौ निवृत्तौ वा (३)-कर्तव्यापां- 'मानसं व्यापारमंगीकृत्य(४)-पूर्व सङ्कल्पं कृत्वा ततः-'प्रव. ते निवर्चते वा(५)-तेनावाप्यनीक्षणं कुर्वाण 'आदित्यस्या- नीक्षणं कर्तव्यमिति मनसा सङ्कल्पयति । अतोऽनीक्षण. स्य(६) ईक्षणाभावस्य-'मानसो व्यापारः (9)-'सङ्कल्पाख्यः कारणत्वात्-‘अविनाभूतः । तस्याविनामावात(८)-' ईक्ष. णाभावः शब्दाभिहित:-'शक्रोति(९)'-तं-'लक्षयितुं, यथा- तिव्यक्तिम् (१०) । नेनेह संकल्लो विधीयत इति । ननु स्पर्शादीनामपि क्रियावादीक्ष गव्यतिरिक्तत्वेन च तदभावसम्बन्धाकिमिति न लक्षणेत्याशंक्याह-'स्पर्शादीनाम- (१-६) टु० टी० पृ० ५। (१) अत्र-'न च क्रत्वर्थव द्रव्यं संस्क्रियते येन सामार्थात् तस्स. म्बन्धेन प्रणाड्या क्रत्वर्थता स्यात् । अतः पुरुगान्येतानि फलार्थिना कार्याणि इत्येवमर्थ उपदेशः, तन्नेति। नित्यत्वेन सन्ध्योपासनादिवत्। एतावता हैनसाऽयुक्तो भवतीति अनीमगं विधीयते । ईक्षणाभावो ऽनीक्षणम् । अभावत्वाच कर्त्तव्यता न घटते' इति तन्त्ररत्नानुसारी टुप्टीकायाः पाठः प्रतिभाति । (७-१०) टु० टी० पृ०५।

·३. तन्त्ररत्न [पादः १-सूत्रम्-३. भावसम्बन्धानामपि (१)तदविनामावस्याभावान तेषां कर्त: व्यता'(२) । तेन नोयन्तमादित्यमित्यस्य वाक्यस्य नायमर्थः- उद्यन्तमादित्यं स्पृशेदिति, किं तूयन्त नेक्ष इति सङ्कः ल्पयेदिति । 'अपि च, पुरुषप्रयत्नः कृतिः(३)-'इत्यादिभाष्यं व्याचष्टे- 'क्रत्वर्थत्वे(४)-' सति-'विधायकः कर्मोत्पत्तिमात्रनिष्ठ एव भवेत् (५) । उत्पत्तिग्रहणं विनियोगस्पाप्पुपलक्षणार्थम् । 'एवं च (६)' सति-'यदेवास्य तादर्यप्रतिपादकत्वम्(७)'- प्रयोगप्रतिपादकत्वमित्यर्थः-'तदेव हीयेत(८) । न त्वनेन विनियोजकत्वहानिरभिधीयते । अङ्गविधीनामपि विनियोज. कत्वाभ्युपगमात् । न हि प्रयोगवचनेनाङ्गत्वं सिध्यति । अङ्गं सत्मयोगवचनेन गृह्यत इति न तु प्रयोगवचनादकत्वम् । य. स्मात्प्रयोजकत्वं हीयतेत्ययमेवार्थः । कुतो हीयेतेत्याह-'प्रयो. गवचनेन कृतत्वात् । तस्मात्स पक्षो ग्रहीतव्यो यत्र विधायकोs र्थवान् (२) । एवं च ये प्रयोजकत्वं मा कल्पीति विश्वजिदा. दीनां काम्पत्वमिच्छन्ति ते निराकृताः प्रयोजकत्वस्यैव समर्थनी. यत्वात्तसिद्ध्यर्थ नौमित्तिकत्वमेव युक्तमिति । (१) टु० टी० पृ० ५। अब मुद्रितपुस्तके 'तदभावाविनाभावा. भावान' इति पाठो दृश्यते । (२)टु. टी० पृ०५। (३) शबरः पृ०४३९ । अत्र कृति-रिति पाठो मुद्रितपुस्तकयोर्न दृश्यते। (४.९) टुल्टी पृ०५ । (९)अत्र'अर्थवान् इति स्थाने मुद्रितपुस्तके 'अर्थत्वात्' इति पाठोऽस्ति ।

·। ३-प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधि० ] चतुर्कोऽध्यायः। ७ यत्विह समिदादीनामङ्गत्वसमर्थनं तत्मजापतिव्रतवैषम्य. प्रदर्शनमात्रार्थ न तु प्रतिपाद्यतयेति मन्तव्यम् । प्रकरणाधिक रणे प्रतिपादितत्वात् । यदि चात्र प्रतिपायेताधिकरणभेदः स्यात् । अतश्च ये चतुर्थसिद्धं प्रधानापूर्वदमयमझानामंगीकृत प्रकरणाधिकरणं करणैदमर्थ्यप्रतिपादनमात्रपरं मन्यन्ते ते यद्य. प्रत्यमभिधानमङ्गीकृत्य तथा मन्यन्ते तर्हि न युक्तम् । अथ पुनरिज्याधिकरणं तत्सन्निधावसंयुक्तं तदकं स्यादि. त्यतेदङ्गीकृत्य तथापि न युक्तम् , इज्यामात्रप्राधान्यनिराकरणप. रत्वात्तस्य। सांग्रहण्यधिकरणे च 'फलबद्वोक्तहेतुवादितरस्य प्रधान. मिति (१) फलवदात्त्वमितरस्य प्रसाधितपूर्व वदनिज्याधिकरण. विषयत्वमस्येति दर्शयति । किश्चैवंवादिनामनर्थकमेव प्रकर- णाधिकरणमापनम् । के हितेन प्रतिपाद्यम् । करणैदयमिति चत् । केन प्रमाणेन । भकरणेन । किं पुनः प्रकरण-प्रधानापूर्वमितिकर्तव्यताकांक्ष प्रकरणम् (२)-इत्युक्तं भाष्यकारेण। कथं पुनस्तेन करणेदमर्य- मवकल्पते प्रधानापूर्व हि स्वशब्देन समिहितैः प्रयानादिमिरूप. सर्जनीभूतैः प्रधानतयान्वितमाभिधीयमानं तेषां स्वार्थत्वं स्वपदा. बगतकरणावरोधात्करणतया न सम्भवतीति तत्सिद्ध्यर्थं स्वापे- (१) मी० सूत्र ४५७ । (२) शबर० पृ० २९२।१५ । कर्त्तव्यस्य इतिकर्तव्यताकाङ्कस्य वचनं प्रकरणमिति मुद्रितभाष्यपुस्तक पाठः ।

·३८ तन्त्ररत्ने- - [ पादः १-सूत्रम् -३. क्षिततिकर्तव्यतांशत्वं तेपामाक्षिपत्करणार्थत्वं परिकल्पयतीति चेत्-एवं तर्हि नियोगाक्षेपोऽत्र प्रमाणमुक्तं स्यात्, प्रोक्षणादी- नामिव करणैदमर्थे । स चतुर्थाचे साधित इति न पृथगधि. करणमपेक्षते । तेन संयुक्तानां क्रत्वर्थत्वपरिकल्पनमुपादानम् , असंयुक्तानां तु प्रकरणमिति संज्ञाविशेषः कामं क्रियताम् । अधिकरणद्वितयं तु न्यायाभेदादयुक्तम् । प्रोक्षणादीनामपि क्रत्वङ्गभूते ब्रीह्यादौ श्रुत्यादिभिर्विनियुज्यमानानां तत्प्रमाणक मेव क्रत्वर्थत्वमिति कृतमुपादानेन तादर्थ्यमाणेन । तस्माच्छु. सादीन्येव तादर्य प्रमाणम् । अपूर्वार्थत्वेऽपि तान्येव प्रमाणम् , न तु ग्राहकग्रहणं नाम किश्चित् । प्रयाजादीनामपि प्राकरणि. कमेवापूर्वभावनाङ्गत्वम् । तदेव च प्रकरणाधिकरणे व्युत्यायते । अत एव भाष्यकार:-'प्रजापतिव्रतानां श्रुत्याधभावात्पुरुषार्थ. त्वम्'(१)-इत्याह । इतरथा ग्राहकग्रहण भावादित्येवावक्ष्यादि. त्यलमनया प्रसङ्गागततीर्थान्तरदूषण कथाविस्तरसस्तावनया। तसिद्धं - 'प्रजापतित्रतानि पुरुषार्थानीति(२) । ४-यज्ञायुधानामनुवादताधिकरणम् । द्रव्याणि त्वविशेषेणानर्थक्यात प्रदीयेरन् ॥ ७ ॥ (पूर्वपक्षसूत्रम्) उक्तं पूर्वाधिकरणे तथा च लोकभूतग्वित्यस्मिन् सूत्रे. (१) शबर०पू०। (२) शबर०पृ०४४०।

·४-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । ३९ मयुक्तानां फलेन प्रकरणात्क्रत्वर्थत्वम् । स्फ्यादीनामप्येतानि वै दश यज्ञायुधानीतिफलासंयुक्तानां विहितानां प्रकरणेन विनियोगात्मधानार्थत्वं प्रसक्तं निवार्यत इति सङ्गतिः । अध्यायसङ्गतिश्च प्रयुक्तिविशेषफलतया । पूर्वपक्षे हि प्रधानप्रयुक्तानि स्फ्यादीनि सिद्धान्ते तुद्ध ननादिप्रयुक्तानीति । ननु तृतीय एवैषां यथासंयोग विनियो. गेनोद्धननार्थत्वं सिद्धम् । अतः किमन्यच्चिन्त्यते इसत आह- 'प्रदेयत्वे इह निराकृते तृतीये चिन्ता'(१)-किं सर्वमु. दननादि सबै कार्यमुत यथासंयोगमिति । इह तु प्रदेयत्वमेवा- शश्न निराक्रियते इति । पूर्वपक्षमाह- एतानि वै दश यज्ञायुधानीति विधिरयं'(२)- यागसाधनतया स्फ्यादीनामप्राप्तानाम्-कुत:-'स्वार्थत्वात्'(३)- यज्ञायुधशब्दस्य श्रुत्यर्थलाभात् । 'इतरथा (४)-ययुद्धननायक तया प्राप्तानामनुवादः ततः-'परार्थता'(4)-लक्षणार्थता-'स्यात्। (६)-यज्ञसम्बन्ध्युदननाद्यायुधेषु यज्ञाधुधशब्दः स्यात् । तदेव विकृणोति-'यद्येतानि (७)-स्फ्यादीनि-'प्रदीयमानानि (८)- सन्ति-'यागं निवर्तयन्ति ततो भवन्ति यज्ञसाधनानि'(९)। तथाऽपि कथं यज्ञायुधशब्दो मुख्यः। न हि साधनमात्रमायु: धशब्देनोन्यते । अत आह-'साधनवचनोऽयं (१०)-यज्ञायुधश. ब्दोऽत:-'तत्र'(११)-प्रदेयत्वपक्षे-(१२) आयुधशब्दो'-भवति- (१-११) टुल्टी०पृ०५। (१२) अत्र 'यज्ञायुधशब्दः' इति टुप्टोकाधृतः पाठः सम्यक् प्रतिभाति ।

·तन्त्ररत्ने [पादः१-सूत्रम्-४. 'मुख्यः (१)-सन् यत्साधनवाचिनाऽऽयुधशन्देन साधनत्व. सामान्यायज्ञसाधनमाभिधीयते गौणत्या । तस्य च गौणत्वं रादान्तेऽपि समानम् । पशब्दस्तु पूर्वपक्षे मुख्यः सिद्धान्ते तु सोऽपि लक्षणयेत्याह-'इतरथा (२)-यदि प्रदेयत्वं नोच्यते तता-प्रणाज्या (३)-यज्ञसाधनानुसाधनमिति कृत्वा-'गौणः स्यात् (४) । लक्षणैव गौणशब्देनोच्यते, जघन्यवृत्तिसा- मान्यादिति । 'अविशेषेणेति()-सत्रपदमपि शब्दमुपक्षिप्य व्याचष्टे । 'यागसाधनत्वाविशेषऽपि प्रधानयागसाधनान्येव । कथम् । एता. नि वै दश यज्ञायुधानीत्यंतानि पदानि साकांक्षाणि प्रकरणेन प्रकृतेन दर्शपूर्णमासयागंन सहकवाक्यतां यान्ति(६) एतानि दश यज्ञायुधानि । तस्मादेतैः प्रधानयागः कर्तव्य इति । 'अतो नैषां प्रयाजादिभिः (७)-अङ्ग:-'सम्बन्धः (८)। 'अथ वैतानि वै दश यज्ञायुधानीति (९)-कर्तव्यपदमध्या- हृत्य पूर्णमेव वाक्यम् । तत्तु-(१०) दर्शपूर्णमासप्रकरण आम्ना. नास्पधानस्यैवाङ्गम् (११)-प्रकरणेन-'न प्रयाजादीनाम् (१२)। (१-४) टुल्टी०पृ०५। (५) मी०सू० ४।१७ (६) टुल्टी०पृ० ५। अत्र मुद्रितपुस्तके इत्यं पाठो दृश्यते-'एतानि वै दश यज्ञायुधानीति 'दर्शपूर्णमासयोराम्नानात्प्रधानस्यैवाङ्ग साका क्षाणि प्रकरणेनैकवाक्यतां यान्ति' । (७-१२) टुल्टी०पृ०५। (१२) अत्र 'टुप्टीकाया दर्शपूर्णमासयोराम्नानात्' इति पाठो वर्तते।

·१-यज्ञायुषानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । ११ ननु याशब्दस्य यागमात्रवाचित्वातदनुवादेन विधीय. मानानि द्रव्याणि प्रकरणबाधेन वेदितदर्मादिवनामधानार्या- नीति युक्तमत आह-'यदीष्यासादयतीत्यर्थमाप्तमासादनमनू. घ वेदिनियम्यते'(१)-वेद्यो हवींष्यासादयतीति-'अङ्गप्रधान- हविषा'(२)-च सर्वेषां-'आसादनमर्थप्राप्तम् । तस्मात्तत्र-(३) प्रकरणबाधेन'-वाक्यादामधानार्थता-(४) युक्ता । इह तु-'एतानि वै दश यज्ञायुधानीति न किंचिदनूपते(५) येन सर्वानुवादेन. विधीयमानानि द्रव्याणि सर्वार्थानि भवेयुः । नन्विहापि यो यज्ञ इति सकलयज्ञानुवादेन तस्यैतान्या. युधानीतिविधानात्सर्वार्थता युक्ता। नेत्याह-'न खलु समासान्त- र्गतयोः (६)--पदयो:--'एकमुद्देशकमितरच विधायक भानितु. महती(७)--तिनिर्णीतमेतद्वपदकर्तुः प्रथममक्ष इत्यत्र । अतो न यज्ञशब्दनोदिश्यायुधशम्देन विधानम् । अथ सकलेन समासपदेनार्थप्राप्तं यज्ञसाधनसामान्यमन्- घेतानीतिविशेषविधिरित्युच्यते-- तदप्यसत् । अमाप्तत्वात् सा. मान्यस्य । मर्वेष्वेवानेयादिषु पुरोडाशादिद्रव्यावशेषविधा. नात् । अथ तथाविधेषु कयं द्रव्यान्तरविधानम् । को दोषः । वीहियववाद्विकल्पो भविष्यति । ननुत्पत्युत्पमाशिष्टयोर्न विकल्पो न्याय्यः । ममुख्यसहि भवतु । सोऽपि न । निरपेक्ष्य विधानात् सत्यमेव तत् । (१-७) टु. री० पृ०५. ६ ·तन्नरने- [ पादः १-सूत्रम्-७. एवं तु मन्यते--सर्वथा तावशायुदंसंयुक्तं वाक्यं मुख्या- साभाव वृत्तिविशेषकरवाच विधिः । न च श्रुतानि पदा- नि विधी निराकांक्षाणीति प्रकृतेनैकवाक्यतां यान्ति गत्यन्त. सभावात् । बदपि यज्ञायुधानि कर्तव्यानीतिवाक्यं परि.. पूर्यते तदपि प्रकरणेन प्रखते साकक्षित्वात् । न हि यज्ञान्त- रविधानेनार्यवत्ता सम्भवति, देवताभावात् । वाजिभ्यो पा. जिनमिति हि यागान्तरविधानेन गतिसम्भवानोत्पत्तिशिष्टा- मिक्षावरुद्ध वैश्वदेवयागे गुणान्तरविधानसम्भवः । इह त्वन- म्यगतिवादवयं भाविनि प्रकृतसम्बन्धे गत्यन्तराभावाद्वि- कल्पो भवत्विति । 'एवं सति संख्या चैकक्रियायोगादुपपत्स्यते' (१)-दश यायुधानीति सर्वत्र हि केन चिदेकेनाभिन्नेन संख्या- इत्तिर्भवति । तदिहकपागसम्बन्धातदुपपत्तिः। सिद्धान्ते तदननादिनानार्थसम्बन्धासंख्यानुपपत्तिः । अयं च सूत्रार्थ:-द्रव्याण सयादीनि प्रदीयेरन् प्रधान- यागसाधनानि स्युः । अन्यथा आनर्थक्याद्यज्ञायुषशन्दस्य । अर्थशब्दोऽभिधेयवचन:, अभिधेयत्यागप्रसङ्गात् लाक्षणि- कार्थत्वापत्तः । अथ वाऽनुवादत्वेनापतिविशेषकरवाद । अथ वा संख्याशब्दानर्थक्यादिति-तथाऽपि कथं प्रधानार्थत्वम् । अविशेषविधानात्सर्वार्थत्वं युक्तमत उक्तमविशेषेणेति । अवि. शेषेणापि विधीयमानानि प्रधानार्थान्येव प्रकरणादिति भा. . (१) टु० टो० पृ०५.

·४-वज्ञायुपानामनुवादवाधि० ] चतुर्पोऽध्यायः। '४३ ज्यमप्यविशेषेणेत्याचे व्याख्येयम् । 'अविशेषेणापि विहि. तं प्रकरणेन(१)-पकरणादिवर्ष:-'प्रधानस्य भवितु- मईतीति(२)। यद्वाऽविशेषेणेतिप्रधानार्थत्वे युक्तिरुता । यदि हि विशे- देणामादिश्य विधीबेरंस्ततोऽकार्यानि स्युः, अविशेषविधाना प्रकरणात्मधानार्थानीति । (सिद्धान्तसूत्रम् ।) खेन त्वर्थेन सम्बन्धो द्रव्याणां पृथगर्थत्वात्तस्मा- यथाश्रुति स्युः ॥ ८॥ 'करणविभक्या पपेन किमपि कम्प(३)-मित्यपक्षिते- (४)पदान्तरेण'-उदन्तीत्यनेन-(५)उदनने दत्ते'-प्रयोजन पति-'निराकक्षित्वाखान्यत् प्रयोजनमाकांक्षति'(१)-निराका. क्षस्य न यागेन सम्बन्धः । ननु यागार्थोऽपि प्रतीयमाने कथमुदननादिनैव नैराका क्ष्यं न यागेनात आह-वाक्येनैषां (७)-फ्यादीनां-'उदन. नादिप्रयोजनम् (८)। श्रुताव पाक्यव्याहारः पूर्वोत्तनयेन सर्वत्र नेतन्यः । 'प्रकरणेन ऋतुसम्बन्धो भवेता न पा(९) । (१-२) शबर० ए०४४१। (३-७) दु० टी० पृ०५१ (७) मह वाक्येन इत्यस स्थाने मुद्रितपुस्तके वाक्मात् पति पाठोऽसि . (८-९) टु० टी०पू०६॥

·संन्धरने [पादः १-सूत्रम्-८. तत्राह- तेन वा. द्रव्यस्य प्रकरणविनियोज्यत्वाभावान भवत्येवैषां यागार्थत्वे प्रक रणं प्रमाणं भवदपि वाक्याटुलामति । ननु क्रतुसम्बन्धोऽपि वाक्यादेव । 'साकांक्षाणि'(१)- हातानि पदानि-(२)प्रकृतेनैकवाक्यतां यान्ती'(३)-त्युक्तं -(४)आयुधशब्दोऽपि आयुधेषेव' शक्त्यादिषु- प्रसिद्धा लक्षणया स्पयादिषु वत'(५)। लक्षणेति गौणवृष्यभिधानं जघन्यवृत्तिसामान्यात् । केन पुनः सादृश्येन गौणत्वम्-'तान्य. पि(६)-आयुधानि-'साधनान्येतान्यपीति (७) । क्यमप्येनद्गुणवृत्याश्रयस्वात्प्रकरणापेक्षवादध्याहारापेक्षत्वाच्च दोषत्रयहीनादुदननादिवाक्यालमिति तादर्थ्यमेवैषां न या. गार्थत्वमिति । किं च-'न तु विद्यमाने (८)-उद्धननादिद्वारेण य. ज्ञायुधत्वऽनुवाद्ये च सम्भवति । 'विधौ लक्षणा न्याय्या'(९)- अनुवादे तु लक्षणा न दोषः । युक्त्यन्तरं समुचिन्वन्नुपसंहरति । 'अतः स्तुतित्वादनुवादोऽयम् (१०) । अस्ति हि विधिर्यज्ञायु: धानि सम्भरतीति । तेन स्तावकतयैकवाक्यभूतमवगम्यमानन्न पृथनिधित्वमहति वाक्यभेदमसनात् । अत उद्धननादिद्वार- भाप्तयज्ञायुषत्वांनुवाद एवायमिति । यतु दश संख्या नावकल्पत इति तत्राह-संख्या चा- साहनाभिषाग(११) । यदेतदनन्तरेण यज्ञायुधानि सम्भ- (१-२) टु० टी. पृ० ५। अत्र 'प्रकृतेन' इत्यस्य स्थाने 'प्रकर- णेन इति पाठो मुद्रितपुस्तके। (३-११) दु: टी०पृ०६.

·-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। ४५ रतीत्यनेन विधिनाSSसादनं विहितं तेनैकेनाभिसम्बन्धात्सं- ख्यावृत्तिरिति सूत्रमपि यस्मारस्वन. स्वेनोदननादिनार्थेन स. म्बन्धो द्रव्याणामेषां श्रूयते तस्मात् पृथगर्थत्वावगमायथाश्रुति उद्धननादिश्रुत्यनुरोधेन सदारेणैतानि यज्ञायुधानि स्युनं सा- शादिति । यता केन विशेषेणोदननादिवाक्यस्य विधित्वं न यज्ञायु. धवाक्यस्येत्यत आह-'पृथगर्थत्वात् (१)। पृथगर्थे खेते वा. क्ये न तुल्यार्थे । एकत्र विधिश्रवणादन्यत्र तदभावादिति । यद्वा विधित्वे सति पृथार्थत्वन वाक्य भेदप्रसादनुवाद इति । यदा संख्योपपत्तिरियमुच्यते । पृथक्प्रयोजनवादेषां न तदैक्यनिबन्धना संख्या। तस्माद्ययाश्रुति आसादनश्रुत्यनुरोधे. न संख्याभाभि स्युरिति । चोद्यन्ते चार्थकर्नम् ॥९॥ अत्र भाष्यकारेणार्थकर्मस्वानेयानीषोमीयादियागेषु पुरो- डाशादीनि चोयन्ते तैरेषां न विकल्प: पाक्षिकबाघपसनात् । न समुच्चयो निरपेक्षविधानादित्युक्त्वा पुनर्वर्णकान्तरमुक्तं परि- थानीये कमणि पात्राणां दर्शनम्पदेयत्वेनावकल्पत इति । तत्र यदिदं पाक्षिकवाधनं विकल्पक्षणमुक्तं तन्म शोभ- नम् । तुल्यपलविकल्पस्य हीरशं दूषणमुचितं नवप्रेसमिमायेणाह- (१) मी०सु० ४११.

·१६० तन्त्ररत- [पादः १-सूत्रम्-१. 'अयुक्तोऽयं विकल्पो विषमशिष्टत्वावर) तेनार्थकम्मसु पुरोडाशादीनि चोयन्ते-तानिच बलवन्तीत्येवं सूत्र नेतव्यं न पाक्षिकबाधाभिप्रायमिति । द्वितीयमपि वर्णकमयुक्तमित्याक्षिपति-'द्वितीयेऽपि वर्णके (२). ऽस्त्येवानुपपत्तिः। कथम् । पूर्वपक्षे मध्यात् पूर्वाञ्च द्विरद्यतीति' (३)-वचनेन-'तावन्मात्रस्य होमाच्छिष्टं विद्यते । तेन यजमानो धक्ष्यते'(४)। ततः परिधानीये कमणि पात्रदर्शनमुपपद्यते । नैत. देवम् (५)। कुत:-'मरणस्यानियतत्वात् कदाचित् (६)-दीर्घः कालेऽपि म्रियमाणे सति स्फ्याया'कारविनाशः स्यात् बहु- यवदानोदरणात् । तत्र यज्ञपात्रता नोपपयते (७)। स्फ्यादि. जातीयं हि द्रव्यं यज्ञपात्रम् । जात्यगमे तदनुपपतिः। अथ वा देवतोद्देशेन द्रव्यपरित्यागाभिरिष्टिकानि (८) । बबदानमात्रेऽपि हि हूयमाने सकलस्य यजमानस्वामित्वमपेतम् । 'तस्मात्पतिप्रयोगमुत्पायरन (९) । एकपयोगोपयुक्कामामनी- शानेन यजमानेन पुनस्त्यागायोगाद । 'तन्त्रान्तरे म्रिपमाणो न तैर्दखते (१०) । ननु सक्तरेव दखतामस आह-'निरिष्टिकान्य प्युपादातुमशक्को निगिष्टिकत्वादेव'(११) न हि निरिष्टिकेन शिष्टाः कार्य कुन्तिीति । ननु वचनबलेनाचारं बाधित्वा निरिष्टिकरेर धक्ष्यत इत्या- पान परिहारमाह-'अथ वा यवदाने 'उधृते पारशम. (१-३) टु०टी० पृ०६. (४-११) टुल्टी पृ० ६..

·४-यज्ञायुधानामनुवादवाधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। विकलं सत् पूर्व (१)-अवदानोदरणात्-'यसाधनमभूत'(२)- पश्चायवदानात्-'मरणवेलाया न. ताक् (३)-विकलवा. दिति यज्ञपात्रता नोपपचते'(४) । पूर्व जात्यपगमो- अभिहित इदानीं त्वेकम्यवदानोपादानेन मा नाम जातेरपगम. स्तथाऽपि यज्ञपात्रस्वरूपभेदात् यज्ञपात्रश्च दहन्तीत्यनुपपनं स्या- दित्युच्यते-'उद्धननार्थवे तु न किश्चिविरुद्धम् (६)। नहि तत्र निरिष्टिकत्वदोषोप्यस्तीत्पेकादशे वक्ष्यामः । तस्मादुदन. नार्यान्येवेति । - लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १०॥ 'चतुर्दशत्रयोदशेत्युभयत्र (६)-पूर्वपले सिद्धान्ते च-'तुल्य' (७)-लिङ्ग नैकस्यापि पक्षस्य साधकं नापि बाधकम् । कुत:-'न हि (८)द्रव्यमात्रभेदादाहुतिभेदः । एकदेवतात्वात्स. वैरकैचाहुतिः (९)-करिष्यते सानाययवत् । 'तत्र कंचिदाहुः-उत्पत्तिवाक्यशिष्टन (१०)-पुरोडाशादि- (११)द्रव्येण बाधितत्वात्'-स्फ्यादीनि वाजिनवत्-'कमान्तर' (१२)-कल्पयन्तीत्यस्य वाक्यस्य कर्मान्तरमेव पूर्वपक्ष विधेयं- 'आपतीति (१३)-लिङ्ग-दर्शन'(१४)-मुपपन्नमिति । (१) अत्र 'अविफलं सत्' इत्यस्य स्थाने 'सत्' इत्येव मुद्रितामुद्रितपु. स्तकधृतः पाठोऽस्ति। (२-५) टु०टी०पृ०६. (६-७) टु टी०पृ०६. (८) मुद्रितामुद्रितटुप्टीकापुस्तकयो 'मात्र' शब्दस्य पाठो नोपलक्ष्यते। (९-१४) टु टी० पृ०७.

·४८ तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-१०. सदेतदेकदेशिमतं क्षयति-'इदं नोपपद्यते । न हि द्रव्य- संयोगमात्रेण'(१)-देवतामन्तरेण-'कर्मातरं भवनि'(२)। न चात्र देवताविधायकं वचनं मन्त्रवर्णों वाऽस्ति । न चाव्यक्त. स्वासौमिकविध्यन्तप्राप्त्या देवतालाभः। दर्शपौर्णमासिकंवङ्गेषु सौमिकविध्यन्तातिदेशस्य विहितकालबाघप्रसङ्गेन(३) न्यायर- त्रमालापा निरस्तत्वात्। एकदेशिनां चाङ्गेषु लिङ्गादिध्यन्तातिदे. शमिच्छना लिजाभावे मुनरामिदमयुक्तमभिधातुम् । न पत्र सोमधर्मातिदेशे पशाविक प्रयाजादिदर्शनं किञ्चिालिङ्गमस्तीति नातिदेशसम्भवः । तस्मादन्यथा वर्ण्यते--'चतुरवत्तं जुहोतीति प्राकरणि- केष्ठ सर्वहोमेषु चतुरवत्तम् (४)-विहितं चतुरवत्तमिति विव- क्षितसङ्घयानिर्देशः। एकं चतुरवत्तं होमानतया विहितमिति । 'तत्रेमानि'-फ्यादीनि-'दशंद्रध्याणीतरेतरयुक्तानि होमसाध. नानि(५), न व्रीहियववाभिरपेक्षाणि, सहविधानात् । 'तत्रैषां प्रतिद्रव्यं व्यवदाने गृखमाणे बहूनि चतुरबत्तानि भवन्ति । होमे चैकं चतुरवचं श्रुतम् (६) । सोऽयं परस्परण्याघातः । तदाह- 'तत् (७)-'चतुरवतं-'यधेकस्माद्गृह्यत'(८)-एकवचनानुरोधेन सत-'इतरेषां'(९) सा विध्यवगतं-'साधनत्वं हीयत' (१-२) टु० टी० पृ०६. (३) पर्वणो यश्चतुर्थोश भाषाप्रतिपदलयः । यागकालः स विज्ञेयः प्रातलको मनीषिमिः॥ (५-९) टु० टी० पृ०७.

·४९ । ४-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । (१)। यदि तदनुरोधेन सर्वेभ्यो गृहीत्वा हूयेत तत एकत्वं ही. येतेत्यपि वक्तव्यम् । अर्थसिद्धनातु नोक्तमिति । 'तस्मात्तत्' (२)-उभय-'संपत्तयेऽभ्यस्यते याग एकैकेन चतुरवत्तेन (३) तस्माद्गृहीतेन । एवं युभयमुपपादितं. भवति-यच्च सर्वेषां साधनत्वं यचैकचतुरवत्तसाधनत्वम् । 'ननु बहूनि'(४)-चतुरवत्तानि-'गृहीत्वा सकृद्धोष्यते दे. तैक्यात्'(१)। न किञ्चिद्विरोत्स्यते-'यथा सानाय्ये द्वे चतु. रवत्ते'(8)-गृहीत्वा सकृत् होमः। 'उच्यते। तत्र'(७)-सा. भाय्ये चतुरवत्तविघातो नास्तीति परेण सम्बन्धः । कुत इत्याह-'कर्मभेदात्'(८)। वे हि तत्र कर्मणी सहानुष्ठीयते । ततः किम् । इदं ततो भवति-'अन्येन (९)प्रदानेन-'सह' (१०)अन्यस्मिन्-'प्रदाने क्रियमाणे इतरदपि'(११)- प्रदानं-'आत्मीयं चतुरवत्तं(१२) -इतरस्मात्-'विवेकेन-' (१३)असङ्करेण गृहाति इतरदपि विवेकेन । 'तत्र चतुरवत्तवि. घातो नास्ति'(१४)-तत्रेत्युपन्यासार्थः । द्वाभ्यां चतुरवत्ताभ्यां द्वयोः कर्मणोः सहानुष्ठीयमानयोरेकैकस्पैकैकसाधनत्वमविह- तमेवेत्यभिप्रायः । 'इह त्वेकत्वात्कर्मणः (१५)-सर्वैश्चतुरवत्त:- 'सह'(१६)-संहयानुष्ठाने-'क्रिमयाणे'(१७)-सति-'चतुरवत्त- विघातभयादभ्यस्यते सोमयागवत् । तत्राहुतिबहुत्वात्'(१८)- चतुदर्शत्रयोदशेति-दर्शनं नोपपद्यते'(१९) । (१-१९) टु० टी०पृ०७.

·५०
तन्त्ररने-
[ पादः१-सूत्रम्-१..
पशाविदानी का वार्ता । न हि तंत्र सानाय्यचद्यागभेद:
समस्ति । तेन तत्रैकादशभिरवत्तैः सहानुष्ठाने सत्येकत्वविघा.
तभयादभ्यासः प्रसज्यते । न प्रसज्यते । चतुरवत्तैकत्वस्य सि.
दान्ते प्रकृताचार्थिकत्वेनाशास्त्रीयत्वात् । एकस्य हि यागस्यैक
मेव पुरोडाशादिप्रकृतौ हविः । तन्मध्यपूर्वाद्धनिष्पमस्य चतुर.
वत्तस्यैकत्वं सिदमेव न विधेयम् । यच्च प्रकृतावार्थिकं न तचो.
दकः प्रदिवाति । हविरेकत्वनिबन्धनं हि प्रकृतौ चतुरवतैकत्वं
न वाचनिकं, पशौ तु हविर्भेदाच्चतुरवत्तभेदे सति सर्वैरेव सह
हृयत इति नानुपपनम् ।
पूर्वपक्षे तु स्फ़्यादीनां दशानामेकयागसाधनस्वामिष्पना.
नां चतुरवत्तानाममाप्तमेकत्वं नानुवदितुं शक्यत इत्यवश्यं चतुरवः
तं जुहोतीत्यनेनैव विधातव्यमिति तत्संपत्तयेऽभ्यासः प्रसज्यत
इति स्थित लिङ्गदर्शनमिति । एतच्च चतुरवत्तं होमसाधनत्वेन
विधीयते इति भाष्यकारमतमङ्गीकृयोक्तम् ।
स्वमते तु चतुरवत्ताद्देशेन होमः संस्कारो विधीयते इत्युः
देश्यकत्वस्याविवक्षितत्वात्संभवत्येव सहहोम इति परिधानीये
कर्मणि लिङ्गदर्शनं व्याख्येयम् । पूर्वसूत्रस्य तु प्रथममेव
व्याख्यानम् ।
५-पश्वेकरवादेर्विवक्षाधिणकरणम् ।
(पूर्वपक्षसूत्रम् )
तत्रैकत्वमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूतत्वात् ॥ ११ ॥

·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । ननु वस्तुतोऽर्थगुणभूतोऽप्यमूर्तोप्यरुणिमानतदर्थः कि तु तृतीयाश्रुत्या करणत्वावगमात् क्रियार्थ एव । द्रव्यपरिच्छेददा- रेणोपपन्नमेव तादर्थ्यमियरुणाधिकरणे प्रतिपादितं तत्कथमर्थस्य गुणभूतत्वावगमादयज्ञामेकत्वमित्युच्यते । तत्राह-'अरुणो गुणः" (१)-एकहायन्यादिपदात्-‘पदान्तरेण (२)-अरुणापदेन-'उपा. तत्वाद्भवति क्रियार्थः । एकत्वस्य विभक्तिश्रुत्या प्रातिपदि. कार्थत्वान कियार्थता'(३)-किं तु द्रव्यार्थता । 'अद्रव्यस्य'(४)- क्रियायाः पदान्तरेणोपात्तत्वात-'वाक्येन (५)एकत्वं-'अङ्गं स्या- (६) । तच्च श्रुतेर्दुलम् । तस्मान क्रियामिति । नात्र वास्त. वमर्थपारतंत्र्यमक्रियार्थत्वे युक्तिः येनारुणाधिकरणगोचरता स्यात् । किं त्वेकपदोपादानलक्षणया श्रुत्याऽर्थस्य प्रातिपदिका- थस्य गुणभूतमवगम्यमानं न वाक्येन यज्ञाझं भवितुमर्हतीति । 'पश्चादीनामङ्गं विवक्षितं तथाऽपीति (७)-चोधभाष्यं तदनुप. पनं वाक्यभेदप्रसङ्गात् । न हि सदुच्चरितो विधिशब्दः क्रि. यां विदधाति, पश्वकं च संख्याम् । विध्यावृत्तौ च वाक्य भेदन- साः । तथा पशुरपि यागसंख्ये प्रत्युपादानोद्देशादिविरुदत्रिका योगी स्पादत आह-'अन्तर्णीताभिसम्बन्धे सकदुच्चरिताभिमा. पः परिचोदयति(८)-अन्तर्णीतैकत्वस्य पशोः क्रियासम्बन्धा. (१-२) टु० टी०ए०७. (३) टु० टी० पृ. ७ । अत्र मुद्रितटुप्टीकाग्रन्थ 'क्रयार्थता' इति पाठो दृश्यते। (४-८) टु० टी० पृ० ७.

·५२ तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-११. देकत्वविशिष्टपशुविशिष्टो यागः सकदुश्चरितेन विधिना वारव. न्तीयविशिष्टं करोति शब्दार्थविशिष्टयागवद्विधीयते इति । तथा च क्रियाङ्गमादरणीयं स्यादत आह-'अङ्गस्य'(१)-यागांगस्य पशो:-'यदुपकारक (२)-एकत्वं- भवति तत्पणाड्याऽपि (३)-यद्यपि न साक्षादुपकारकं तथापि प्रणाड्याऽपि तावत्- क्रियाया अप्युपकारकम् (४)। विशिष्टस्य हि क्रियाङ्गस्य वि. शेषणमन्तरेणासिद्धेर्विशेषणमप्यादरणीयमिति । एतदुक्तं भव. ति-पर्हि वाक्येन क्रियार्थत्वादुपादेयः । स यथाश्रुत एव क्रि- यार्थमुपादेयः । स च करणत्वेनैकत्वेन च विशिष्टः श्रुतः क्रय. णमिवारुणादिभिः । अतो यथा करणभूतस्यैवोपादानमेवमेक- त्वयुक्तस्यापि। (५)तत्पशावेवमुपादीयमान एकत्वमपि क्रिया र्थत्वं करोति । विनापि तस्य करणत्वेनातादिदमौपादानिकमेक- स्वस्याङ्गत्वम् । 'न पश्चादीनामङ्गेनोक्तेनानुक्तेन वा किंचिदस्ति प्रयोजनमिति (६)-परिहारभाष्यं तस्य-'कोऽभिप्राय: (७) । एक: पशुसंख्ययोः सम्बन्धः तस्मिन्विवक्ष्यमाणे-'सम्बन्ध एक- स्मिन् क्षणे(८)-प्रातिपदिकार्थेन संख्याकारकयोर्युगपविशेष- 'णत्वेन सम्बन्धे सति-'क्रियापश्वोः सम्बन्धो नास्ति'(९) । कारकं हि क्रियया सम्बध्यते न द्रव्यम् । कारकं चेत् द्रव्यवि. शेषणं तद्विशिष्टं द्रव्यं कृदन्तकरणादिशब्दाभिहितमिव न (६) तदसावेव-क-ख। (१-४) टु० टी० पृ०७. (६-९) टु० टी० ·- ५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । क्रियया सम्बन्धमर्हति । तेन पशोरपि क्रियाङ्गत्वाभावात् दूरापे. तमेकत्वस्य क्रियाङ्गत्वम् । अथ पशुरेव कारकविशेषणं सत्कार कात्मना क्रियया सम्बध्यते, संख्या च पशुविशेषणमेव सती क्रियया सम्बध्यते इत्युच्यते तथापि क्रमेण क्रियासंख्याभ्यां पशोः सम्बन्धो युगपदा । क्रमे तावदुषणमाह-'क्रियापशुसम्ब. न्धोत्तरकालं पशुसंख्ययोः सम्बन्धे शुद्ध एव पशुः(१)-क्रियया- 'सम्बध्यते'(२)-न संख्याविशिष्टः । ततश्च पशुमात्रेण यागस्य सगुणत्वात्संख्यानादरः स्यात् । अथ तन्त्रेण पशुः क्रियासं. ख्याभ्यां सम्बध्यते तथाऽपि संख्याननुरक्तस्य क्रियान्वयात्म एव दोषः। वैरूप्यं च पशोः स्पादित्याह-'तन्त्र सम्बन्धे सकु. दुच्चरितत्वात्'(३)-पशुशब्दस्य युगपदेव-'पशोः स्वार्थपरार्थता स्थान'(४) । विरुद्धत्रिकद्वयोपलक्षणमेतत् । क्रियासम्बन्धे हि पशोः स्वार्थत्वमुपादानं विधानं च स्यात् । संख्यासम्बन्धे तु परार्यमुद्देशोऽनुवादश्च-'श्रुत्यादिदोषश्च तदवस्थ एव (५) । यो. ऽयं श्रुत्यर्थेन समानपदोपात्तेन पशुनैव सम्बन्धः संख्याया न वाक्यार्थेन यागेन, तत्र यागस्य संख्यानिवृत्तावपि वैगुण्या- भावात्संख्यानादरः स्यादिति दोषोऽभिहितः । स तन्त्रसम्बन्धे. ऽपि तदवस्थ एव न स्वपगत इति । तस्मादक्रिया संख्येति(६)। न चैकत्वविशिष्टस्य पश्चात्करणत्वम् । करणैकत्वयोर्युगपदभिधा- 1 (१) अत्र क्रियापशुसम्बन्धोत्तरफाल मिति पाठशालीयपुस्तकपाठः। (१-६) टु० टी० पृ. ७.

·तन्त्ररत्ने- [पादः १ -सूत्रम्-११. नात् । अत एवाभिप्रायादाह भाष्यकार:-'यज्ञानेन ह्यविपन प्रयोजनं, विपन्नेऽपि हि पवाद्यङ्गेऽविगुण एव ऋतुर्भवति'(१)। अत्र कश्चित्पुनरेवमुपादानशेषत्ववाद्याह-यद्यप्येकत्वं प्रा. तिपदिकार्थगतमेव विभक्तिरभिधत्ते न क्रियाकारकतया तथापि नाविवक्षितम् । अस्यापि ग्राहकग्रहणेनापूर्वेदमयं तावदापादितं तच्चास्य केन द्वारेण निर्वहत्विति द्वारापेक्षायां सख्ये यावच्छेद एव लिङ्गात् द्वारमवगम्यते । पशुरपि यागातया विहितोऽप- रिच्छिन्नस्य तत्साधनत्वायोगात्परिच्छेदकमपेक्षते । तत्स्थतया चैकत्वमवगम्यते । ततश्चैकत्वस्यात्मार्थत्वनिहाय नियोग एवा. स्य करणीभूनपशुसम्बन्धित्वमाकाङ्कतीति नाविवक्षितमिति । तत्वयुक्तम् । न ह्येकत्वस्य ग्राहकग्रहणं सम्भवति । परवि. शेषणत्वादन्विताभिधानं हि ग्राहकग्रहणं, तच्च योग्यताधीनम् । न च पशुविशेषणं परेणान्वेतुं योग्यमेतेन प्रयाजादीनामपि ग्राह- कग्रहणं प्रत्यूढम् । अपि चैवं ग्रहैकत्वमपि विवक्षितं स्यात् । तस्यापि हि ग्राहकग्रहणेन विध्यैदमीमगतमेव । तस्यापि द्वारापेक्षायां ग्रहस्थत्वेनावगतस्य लिङ्गावगतसङ्ख्येयपरिच्छे- दद्वारस्य स्वार्थत्वं कर्तुं संमार्गकर्मीभूतग्रहसम्बन्धं नियोग एवा. क्षिपतीतिशक्यं वक्तुम् । ननु ग्रहस्य नास्ति परिच्छेदकापेक्षा । प्रकरणस्थानां ग्रहा- जां परिच्छिमत्वादिति चेत् । मा भूत् ग्रहस्यापेक्षा । एकस्वं तु - (१) शबर० पृ०४४३.

·'७५ ५-यहायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। ग्राहकग्रहणापादितविध्यदमर्थ्यसिद्ध्यर्थं द्वारमपेक्षमाणं ग्रहमेव द्वारमवलम्बिष्यते । तत्स्थतयाऽवगमादन्यतराकाङ्काऽपि हि सम्बन्धकारणमेव । अपि च ग्रहस्यापि संमार्गसम्बन्धे परिच्छेदकापेक्षा विद्यत एवं किंसंख्यो ग्रहः समाष्टव्य इति । न हि ज्योतिष्टो. मसम्बन्धिनां सङ्ख्याऽवगतेत्येतावता संमार्गसम्बन्धिनाम- प्यवगता भवति । तेन यदि श्रुत्या वाक्येन वा द्रव्यातया क्रियातया वाऽविहितस्यैव पश्त्रकत्वस्य ग्राहकग्रहणावगता पूर्वाङ्गत्ववशेनैव करणीभूतपश्वर्थत्वमाक्षिप्यते ततो ग्रहैकत्वस्या- प्याक्षिप्यत एव । यदि तु वाक्येनैकत्वस्य विधिरुच्यते तत उद्दे. यस्थस्य विधौ वाक्यभेदादविवक्षा युक्ता । आक्षेपलभ्यं तु न वाक्यं भिनत्तीतिदुर्वारा विवक्षा स्यादतोऽवश्यं विवक्षाविवक्षे पशुग्रहकत्वयोरिच्छता वाक्येनैव क्रियाङ्गतया पश्वकत्वस्य वि- धानमभ्युपेयं, तच्च न सम्भवतीत्युक्तम् । तस्मादविवक्षितमिति । (सिद्धान्तमूत्रम् ) शब्दवत्तूपलभ्यते तदागमे हि दृश्यते तस्य ज्ञानं यथाऽन्येषाम् ॥ १५॥ यदुक्तं विभक्तिश्रुसैकत्वस्य द्रव्यार्थत्वान्न वाक्येन क्रिया. थता युक्तेति तन, क्रियार्थत्वस्यैव श्रौतत्वादियाह-विभक्तिर्हि लिङ्गसंख्यामातिपदिकार्थाना'(१)-त्रयाणामपि-'श्रुत्यैव क्रि- (१) टुल्टी०पू० ।

·५६ तन्त्ररत्ने [पादः १-सूत्रम्-१५: यार्थतामाह'(१)-न केवलं प्रातिपदिकार्थस्यैव । यतस्तस्य क्रि यार्थतामभ्युपेत्य संख्यादेन भ्युपेयते । विभत्त्यर्थेन हि कार केण प्रातिपदिकार्थस्य समानपदोपादानमत्यासत्या सम्बन्धः स्यात् । विभक्त्यर्थस्य तु संख्यादेरेकाभिधानोपात्तस्य ततोऽपि प्रत्यासनतरः सम्बन्धः । ततश्च पशोः क्रियार्थत्वमभ्युपेत्य सङ् ख्याया नाभ्युपेयते इति दुर्घटम् । किश्चैकेनाभिधानेन युगपद. भिधीयमाने संख्याकारके मियोऽन्विते एवाभिधीयतेऽन्यथा युगपदभिधानायोगादक्षादिष्वदर्शनादतोऽविधानादेव कारकत. या प्रतीयमानस्यैकत्वस्य क्रियार्थत्वं श्रौतमेव न वाक्यगम्यत्वेन दुबलीकर्तुं शक्यते । क्रियाविशेषमात्रं त्वत्र वाक्यादवगम्यतेऽरुणा. दिवदिति क्रियार्यत्वं श्रौतमेव । प्रत्युत पश्वर्थत्वमेव दुर्वलं, तद्धि पदश्रुखा स्यात् । कारकान्वयस्त्वेकाभिधाननिवन्धन एव । आ. भिधानिको वा । तच्च पदश्रुतवलीय इति । यदुक्तं-- तथा पश्वङ्गमेकत्वं पदश्रुत्या प्रतीयते । समानमत्ययश्रुत्या बलीयस्या क्रियाजता ॥ इति लिङ्गस्यापि संख्यया तुल्यमायन्यायत्वात्सहैव सिद्धान्तोऽ. भिधीयते । या तु का चिद्विशेषाशङ्का तापवसरे वक्ष्यामः । ननु यद्यपि सर्वेषामेषां क्रियार्थत्वं यथायोगं पदश्रुत्याऽभि. धानश्रुत्या वाऽवगम्यते तथाऽपि क्रियाया एकेनैव नैराका क्ष्यादितरानादरः स्यात्तत्राह-'क्रिया साध्या । साधनं तत्परि. (१) टु टी०पू०८॥

·५-यज्ञाबुषानामनुवादताधि० चतुर्थोऽध्यायः । छेदकानि च लिसंख्यादीन्यपेक्षते(१) । तेन श्रुत्या सपा कियार्थताऽवगम्यते । क्रियामपि सर्वाणि कारकाम्पपेक्षन्ते । 'अतः सर्वविशेषणविशिष्टा क्रियैव विधीयते (२)। न तुकार. काम्यन्योन्यस्य विशेषणम् । यतः पचामेकत्वं न क्रिया स्यात्परस्परान्वयस्त्वरूणेकडायन्यादिषदेककादेव पातः पद. श्रुत्यान्बत इति वेदितव्यम् । यत एव क्रियायाः सापनतस्परि. छेदकापेक्षाऽत एवैतदपि न चोदनीयं समानाभिधानोपाचलि. संख्यावरुद्ध कारकं न पदक्षुतिगम्यं पशुपाद्रियेतात. पक्षो: कारकत्वं न स्यादिति । न हि तन्मात्रेण निराकाचं कारक- मवगतं भवतीति। विद्यते हि पुंस्त्वधर्मकेणैकत्वोपेतेन पष्टव्यमि. त्युक्तेऽपि किंजातीयं तदेवसंख्याकमेलित चेत्यपेक्षा । तत्र प्रातिपदिकनोपनीयमानः पशुर्दुर्बलभमाणकोप्यनुगुणत्या- दङ्गीक्रियते । अतस्त्रयविशिष्टा क्रिया विधीयत इति । नन्वविहितेषु विशेषणेषु कयं तदिशिष्टक्रियाविधिरत आह-तब विधिपस्ययः पूर्व विशेषणेषु(३)व्याप्रियते' । कथमि. बाह-'अन्यथाऽनुपपरया (५)। किं नोपपद्यत इत्याह-'न बगृही. तविशेषणाविशेष्ये(२) बुद्धिरिति (६)। विशिष्टविषयस्तापद्विषि. श्यते । न चासावविहितेषु विशेषणेमाकल्पत इति पूर्वनिष्पनो । (१) लेखपुस्तके साधने इति पाठः । (२-६) टु०टी०पू०८॥ (५) मत्र मुद्रितपुस्तके 'विशेष्ये' इत्यस्य स्थाने 'विशिष् इति पाठो दृश्यते।

·1: तन्त्ररत्रे- [पापः१-सूत्रम्-१५. विषिा कल्प्यत इति । एवं जावयत्पूर्वपक्षेऽभिहितं श्रुत्यापपर्यत्वाव गमावषाक्पेन क्रियार्थत्वं युक्तमिति तस्यतो बलीयस्या श्रुत्यैव क्रि- वार्थत्वावगमात् परिहतम् । इदानीमस्तु नाम वाक्येन क्रियार्थत्वं तथापि न दोषः श्रुतिवाक्ययोरविरोधादित्याह-'पश्वकत्वयोरुप- श्लिष्टलक्षणया'(१)-उपपदलक्षणया-'श्रुत्या विशेषणविशष्यभाव एत्रावगम्यते, न तु तादर्यम्'(२)। न हि विधिमन्तरेण श्रुत्यादि. मात्रात्तादय सिध्यति । न च पशुसंख्यासम्बन्धस्य विधिरस्ति । श्रुतस्य विधेर्यागतद्विशेषणमात्रनिवृत्तव्यापारस्य संख्यासङ्ख्येय. सम्बन्धविधावसामर्यात् क्रियातद्विशेषणव्यतिरिक्तानां चावि विभाजनस्वात् । वाक्येन तु विध्यनुगृहीतेन क्रिया प्रति तादी- मेवगम्यते । 'अत:(३) -श्रुनिवाक्पयो:-'एकविषयोपनिपाता. भावादविरोधः । तस्मान'(४)-आह भाष्यकार:-न श्रुतिने वाक्यार्थो न भवतीति'(५) । अत्र पूर्वपक्षे एकश्रुतित्वाचे. ति. सप्रे(६) एकां गां दक्षिणामि (७)त्यत्र एकशन्दोपा- दानं विभकार्यस्यैकत्वस्याविवक्षायां लिङ्गमुक्तं, तत्परिहास्भाष्य 'मोसख्यासम्बन्ध विधातुमेतदुच्यते इतरथा गोदक्षिणासम्बन्धो. विहितोऽवमम्येतेति (८)-तदनुमाष्य पाचष्टे-'यदि गां दक्षिणा दयादित्येतावन श्रूयेत ततोऽश्वादीनां परिसल्या स्थान'(९)। (१-५) टुल्टी०पृ०८। : : (१) मी०सू०४-१-१२। (-१) टुण्टी०पृ०८॥ (५) शबर०पू०४४५। (७) शबर० पू०४४३।

·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। गवाश्चादिषु दक्षिणावेसमाप्तेषु पुनोंदक्षिणावं निमित्ते विधीय- सानमन्यनिवृत्तिपरं भवतीति । एकशब्दोपादाने तु गामुद्दिश्य- कत्वविधानात् तत्रैव द्वादशशतसंख्यामात्रनितिः स्यात्वना दिनिचिरिति तदर्थमेकग्रहणं चोदपति गामित्येतावत्यपि श्रुते प्रत्ययवाच्या-'सङ्ख्यैव विधीयते(१)'-गोगता-'न तु गौः (२)। अतोऽत्रापि सङ्ख्यान्तस्यैव निचिर्न स्वनादेरिति चेत्- 'तम । संख्याविधाने हि सति. गोमरूपयोः सम्बन्धो विधातव्य:()| गामुद्दिश्य संख्या विधातव्या भवति । न च सधुक्तम् । एकपदे युदशोपादानविभागो नायकल्पते । किंच 'तद्विधाने च'(४)-विधे:-'क्रियायामननुपवेशः(५)। न हि सा निर्गुणा का सगुणा वा स्वरूपेण वाऽन्यत्र वा विधीयते । न च तस्यामन्यः-'तत्रात्यन्तं वाक्यं स्यात्'(6)-ददातिपरेण प्रत्ययेन गोसंख्यासम्बन्धे विधीयमाने न तु श्रुतिलेशः कश्चित् । 'तस्मात् यत दक्षिणां दद्यात् तत् गामितीयं वचनव्यक्तिह्यते श्रुत्यनु:: ग्रहाय(७)' । अस्यां हि. वचनव्यक्ती क्रियायामेकपदोपाचायां द्रव्यविधानादस्ति श्रुत्यनुग्रहः । 'इतरया(८) तु गामुद्दिश्य संख्याविपिरिति(९)-इयं वचनव्यक्ति त्यज्यते । चोदक आह-'एतदपि(१०)-समाधानं-'यदा बता(११)- न युक्तमिवर्यः । कुत इत्याह--'कस्मात(१२)-कारणात- (१-१२).दुल्टी पृ०८ (१०) अब 'इतरथा स्थाने तरत्र' पाठो.मुद्रितपुस्तके दृश्यते ।

·तन्वरने
[पादः१-सूत्रम्-१९.
'क्रियायामेव(१)-दक्षिणादानात्मिकायां-'संख्या न विधी.
यते, येन गोसंख्पयो सम्बन्धो विधातव्या स्थान(२)' ।
शरपते हि गामित्यरूपचनोपाचमेकत्वं दानोदेशन विधातुमिति ।
एकदेशी समाधत्ते-'उच्यते संख्या विधीयमानासंख्ये.
पंद्वारेण(३)-क्रिया-'साधनं भवति । तत्र(४)-दक्षिणायाँ
'बहूनि(५)-गवावादीनि-'संख्येयानि(६) सन्ति ।
'सा(७) संख्या 'न ज्ञायते(८) गवादीनां मध्ये 'कस्य
परिच्छेदिका(8) सती दक्षिणासाधनामिति । ततश्च गामिति
गोगतत्वं बाध्पेत नियमेनामाप्रनुवादासम्भवात् , विधाने च
वाक्यभेदापतः।
अथ गवा संख्यया च विशिष्ट कारकं दाने विधीयते तथा
सत्यकस्वेन संख्यान्तरस्य गवा चावादीनां परिसंख्या स्यात् ।
चोदक आह-'अश्वादीनामुत्पत्ती(१०)-दक्षिणोत्पत्तिवाक्य
एवं एकत्व-'संख्या विद्यते(११)। अत: 'तत्र(१२) पौनरु.
त्यात 'न निषेक्ष्यते गवा तुन'(१३) एकत्वं 'विद्यते(१४) ।
अतो दक्षिणोद्देशेन विहितमेकत्वं विनापि वचनेन गोगतं भवतीति
सद्गतत्वमनुवादितुं शक्यमित्यन्तरेणाप्युपपत्रमेकशन्दं क्रिया.
यामेकत्वविधानमिति।
.
(१-१४) टु टी०प०८।
(२) अत्र सम्बन्ध विधातव्यं स्यात्' इत्यस स्थाने 'सम्बन्धा'
इतोष पाठो मुद्रितपुस्तके।

·५-यज्ञायुपानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । एकदेश्याह-'गवामपि(१), यद्यपि नैकत्वं वियते तपा. ऽपि 'द्वादशशतसंख्या विद्यते(२)' । अतस्तत्र तद्विरोधाम निवेक्ष्यते। पथेतरेषु पौनरुत्वादिति। चोदक आह-'चोदकेन(३) गवां द्वादशशतप्राप्तिनैमित्ति- कस्य नित्यविकारत्वात् । अतस्तदोपदेशिकनैकत्वेन प्रत्याम्ना- यत-'इति चेन(४)। एकदेश्याह-इतरेषा(२)-अधादीना-'अपि चोदनैव (१)'-एकत्वमाप्तिः । सा चानुमानिकी यावकत्वं प्रापयति तावदेव प्रत्यक्षवचनेन विधीयमानमेकत्वं न पुनरुक्तमिति। चोदकः स्वामिषापं स्फोरयति - तेषा(७) अश्वादीनां 'एक- खेन युक्ताना() चोदकादेव मासे-'अनधिकौपदेशिक्येकत्व. संख्येति चन(९)- एकदेश्यपि स्वाभिमायमाविष्करोति-'उच्यते-इयं (१०) औपदेशिकी संख्या प्रत्यक्षत्वात् शीघ्र (११) अन्यस्यामपाताया 'प्राप्स्यतीति (१२) नानार्थिका । या त्वातिदेशिकी 'सा(१३) प्राप्तायामन्यस्यां प्राप्यमाणा 'अनुवादः(१४) । तेन सैव काम- मनापका न वियमिति तेन क्रियोद्देशेन विहिता संख्याऽश्वा. दिष्वपि प्रामोत्येवेति गध्येव संख्या विधातुपेकग्रहणमिति । दिदमकदेशिसमाषानं नातीवादयाम् । यधपि हीयं प्रत्य- शत्वात् शीघ्र पामोति तथाऽपन्यथाऽपि प्राप्स्यतोऽर्थस्य विधान (१-१४) टु० टी०पृ०९।

·तन्त्ररने- [पादः १-सूत्रम्-१५ मनर्थकमेव । न वार्थवत्वे सम्भवति तयुक्तम् । सम्भवति च गोनिवे- शेनार्थवत्ता । तेन क्रियोदशेनापि विहितमेकत्वं वचनं विनाऽप्य. थवत्वलिप्सयैव गवि निविशत इति अनर्थकमेवैकग्रहणं स्यात् । तस्मादन्यथा समाधत्ते- 'अय वा यदि गौरव'(१) केवळा दक्षिणायां-'प्राप्नोति, ततोऽपि गोविधानमयुक्तं(२) स्यादानर्थक्यात् । नत्वेतदस्ति । 'प्राप्नुवन्ति बन्यान्पपि(३)' अश्वादिद्रव्याणि ।। तेन यदि गां दक्षिणां दद्यादित्येतावन्मानं वचनं स्याचया सत्ये- तदेव न शक्यते वक्तुमेकत्वमेव विधीयते न तु गौरिति प्रत्युत प्रातिपदिकार्यस्य मुख्यत्वात् प्रधानत्वाच गोरेव विधानं प्राप्नोति न त्वेकत्वस्य जघन्यत्वगुणत्वाभ्याम् । तदाह-'तस्मानास्तीदं गौर्म विधीयते संख्यैव विधीयत(४) इति' । किं तु विपरीतमेव स्यात्। 'अतो(५)-ऽसत्येकग्रहणे दक्षिणात्वेन गोविधानात्-'नियमात्'(६)-अवश्य परिसंख्या स्यात् । अन्येषा (७)-अश्वादीनाम् ‘तनियर्थमाह-एकाङ्गा.. मिति (८)। एकग्रहणे हि सति सिध्यति गोसंख्यासम्बन्धविधेर- वादीनामनिवृत्तिरिति दशमे वक्ष्यामः । तदर्थवदेकग्रहणम् । अधिकरणान्तरं वा। का पुनः संख्यातो लिास्य विशेषः शयते येनाधिकर. पान्तरं क्रियते ? लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वे पदलक्षणया (१-८) टु० टी००९ ·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० चतुर्थोऽध्यायः । '६३ श्रुत्या पशुत्ववत्मत्ययार्थत्वे तु एकस्ववत् प्रत्ययलक्षणया श्रुत्या क्रियार्थत्वं सिख्यत्येव । भवत्येवम् । न त्वेतदन्यतरस्याप्यऽभिधेयमिति पूर्वपक्षवादी मन्यते । न तावत् पातिपदकस्य, व्यभिचारात् , सिंहः सिंही सिंहमिति लिङ्गत्रयेऽपि प्रयोगात् । अव्यभिचाराद्धि जातिमात्र- मेव तदर्थः । नापि मुप्पत्ययस्य, व्यभिचारादेव । मुप्पत्ययो हि प्रातिपदिकमात्रात् प्रयुज्यते न तु लिङ्गविशेषमपेक्षते । न च टाबा- दीनां सुचिकाराणां च 'तस्माच्छसो नः पुंसि(१)-'नपुंस. काच'(२)-जश्शसोः शि(३)रिसवमादीनां लिङ्गाभिधायित्वं व्यभिचारादेव । विलिङ्गेऽपि हि प्रयुज्यते श्रद्धा वृक्षः कुण्डानीति । विपरीतलिङ्गेऽपि मक्षिकेति । पुंस्यपि प्रयुज्यते दारानिति च स्त्रियाम् । तस्मादिदं स्त्रीलिङ्गमिदं नपुंसकलिङ्गमिदं पुंल्लिङ्गमिति विशेषाश्रयणं शब्दानुशासनमात्रार्थ न तु वस्तुतः कस्य चिदपि लिङ्गमभिधेयमिति नास्य क्रियाङ्गत्वमिति । सिद्धान्तस्तु-यद्यपि प्रातिपदिकेन लिङ्गं नोच्यते नापि मु: पत्ययमात्रेण तथाऽपि टावादिभिः सुब्धिकारैश्च कचिच मातिप. दिकविकारैस्तिमृचतस्त्रादिभिरभिधीयत एव । तदागमे हि दृश्यते लिविशेषज्ञान-सिंही कुक्कुट इति स्त्रीलिङ्गपुल्लिज्ञानात् । तस्मा- दनन्योपायवाच शब्दशक्तिरेव कल्पयितव्या । यस्तु विलिले प्रयोगः स गौणः। तथा विपरीतलिङ्गेऽपि दृष्ट- (१-३) पाणिनीयसूत्राणि-६-१-१०३,७-१-१२, ७-१-२० ।

·तन्नरने [पादः १-सूत्रम्-१८. । व्यम् । तस्मादस्यापि क्रियार्थत्वं सिद्धम् । इदं चापिकरणं स्पष्टः स्वाद्वार्तिककारेण न व्याख्यातम् । एवमुपरिष्टादपि सर्वत्र द्रष्टव्यम् । ६-आश्रयिणामदृष्टार्थताधिकरणम् । आश्रयिष्वविशेषेण भावोऽर्थः प्रतीयेत ॥ १८॥ एकदेशेनान्यदीयं द्रव्यं देवतामुभयं वा श्रयन्ति संस्कुर्वति ये पदार्थास्त आश्रयिणः । तेषु संदेहः किं दृष्टार्थी एवैते उताह धार्थी अपीति । सोदाहरणाक्षेपव्याजेन पूर्वपक्षमाह-'अनुदाहरणं स्विष्टकृत'(१)। कुता, केवलदृष्टार्थत्वेनादृष्टार्थत्वायोगात् । तदाह- 'मंत्रस्तापत्र(२)-'अयालपिरित्यादिः (वाज०सं०७।१५)-'इष्ट- देवतासंकीर्तनादृष्टार्थः (३) । यागोऽपि दृष्टार्य एवेस्याह-'आ- कीर्णकरस्य द्रव्यस्य'(४) पुरोडाशादेरिष्टशिष्टस्य 'अनियमेन प्रतिपादने प्राप्ते योगेन प्रतिपाद्यते'(५) प्रतिपादनं क्रियते । तेन योऽसौ(६) आहवनीये द्रव्य-'प्रक्षेपः सोऽपि दृष्टार्थ एव । अतो पागेन द्रव्यस्य संस्क्रियमाणत्वात् (७) केवल- दृष्टार्थस्य स्विष्टकतो 'नेतरैः (८) प्तमिदादियजिभिः 'तुल्य- ता(९) यतस्तदविशेषेणाश्रयिष्वपि भावार्थः प्रतीयेतेत्युच्येत । अथ समिदादय एवोदाहरणम् । तत्राह-समिदादयोऽपि नोदाहरणं,तेषु द्रष्पदेवतस्य गुणभूतत्वावक्रियेव प्रधानभूता (१०) अतस्ते नायिशब्देनाभिधीयन्ते इसनुदाहरणमिति । (१-१०) टु० टी० पृ०।

·६-आश्रयिणामदृष्टार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । अथ पशुपुरोडाशयागो बपायागो वोदाहरणम् । न हि तत्र स्विष्टकद्वत् द्रव्यप्रक्षेपस्य दृष्टार्थत्वमित्यभिप्रायः । तत्राह-पशुपुरोडाशयागोऽपि देवतासंस्कारद्वारेणैव (१) प्रधानस्य उपकरोति'(२) अतस्तस्यापि नादृष्टार्थता। यागो हि चोदितो न तदेकदेशः। स च देवतोदेशद्रव्यसागात्मा देवतासंस्कारे- जैव निराकांक्षः। तदेकदशस्तु द्रव्यत्यागो चोदितत्वान पृथक्प्रयो. जनमपेक्षते येनाष्टार्थता कल्प्येत । वपायागस्य तु यागान्तरत्वे प्रमा. गं नास्ति'(३)। पशुयाग एव हि वपया हृदयादिभिश्च विततः सन् क्रियते । स च नाश्रयी। तस्मादेषोऽपि' (४)वपायागो (५) अनु. दाहरणम्' । उत्तमयाजोऽपि पशुपुरोडाशन्यायेन निराकर्तव्यः । तस्मान किश्चित दृष्टादृष्टार्य कर्मास्तीति। समाधत्ते-'यत्राकृतार्थ द्रव्यं देवता त्विष्टा यक्ष्यमाणा वा' (६) पशुपुरोडाशयागवत् 'कीर्णते यागान्तरं च तदुदाहरणम्' (७) । अकृतार्थत्वं च द्रव्यस्यातिशयार्थमुक्तम् । कृतार्थेऽपि हि द्रव्ये स्विष्टकति त्यागांशस्यादृष्टार्थता समर्थयिष्यत एव । अकृतार्थे तु द्रव्ये प्रक्षेपस्यापि हि दृष्टार्थाभावादतिशयेनाष्टार्थता वक्तुं शक्यते । कथमिसाह-'पशुपुरोडाशस्य देवताद्देशेन यः प्रक्षेपः तस्याष्टाहते नान्यत्पयोजनमस्ति(८)' । यो हि मंत्रेण देवतोदेशस्तन्मात्रेण देवता तत्र स्मयते । त्यागप्रक्षेपयोस्तु न (१) अत्र लेखमुद्रितपुस्तकयोः 'संस्कारेण' इत्येव पाठः। (१-८) टु० टी० पृ०९ ·६६० तन्त्ररत्रे- [पाद:१-सूत्रम्-१८. किं चिदृष्टमस्ति । यत्ववयवस्याचोदितत्वात् न पृथक प्रयोजनापेक्षेति-तम । यथप्यवयवस्य स्वरूपेण चोदना नास्ति तथाप्यवयवी तावत् चोदितः । स च सर्वावयत्रोपेतः कर्तव्यः । तस्य चैकेनैवावयवेन दृष्टप्रयोजननिहत्तेरवयवान्तराणामदृष्टमन्तरेण कर्तव्यता न घटत इत्यदृष्ट कल्प्यम् । एवमुत्तमायाजे स्विष्टकृति च वेदितव्यम् । स्विष्टकृत्यपि हि यद्यपि मंत्रासेचनयोईष्टमेव प्रयोजनं त्यागस्य तु न किं चिदृष्टमस्तीत्यदृष्टार्थता । 'तस्मादष्टार्थ एते'(१)- पशुपुरोडाशादयः । 'अत आहे' (२)सूत्रकार:-'आश्रयिष्ववि- शेषेण भावोऽर्थः प्रतीयेत' (३) यागादपूर्व चौधेतत्यर्थः (४) । भाव्यत इति भावोऽपूर्व सोऽर्थः प्रयोजनं प्रतीयतेत्यक्षरार्थः । अविशेषेणेति हेतुं व्याचक्षाणो भाष्यकारो भूतभव्यन्यायं(५) दर्शयति-तदयुक्तं, संस्कारकर्मसु तस्यापोदितत्वात् । कर्मैव हि (१-४) टु० टी०९। (३) मी० सू०४-१-१८ (५) वस्तुतो भूतं भव्यायोपदिश्यत इत्यस्य न्यायस्य संज्ञा यथो. कमत्रैव टुप्टीकाणम् । सर्वज्ञात्ममुनिभिरित्थं संक्षेपशारीरके (१.१४३) धर्णितोऽयं न्याया- भूतं भव्यप्रधान भवति हि न पुनः स्वप्रधानं कदाचि- च्छास्त्रस्थाः शब्दशक्तिस्थितिनिपुणधियो विस्तरादेवमाहुः ॥ तथा च तहीकायां "भूतं भव्यायोपदिश्यत इति जैमिनिशवरस्वा. मिनोर्मत तौ च वेदार्थनिर्णयेऽधिकृताविति तदुक्कमेव ग्रहीतुमुचित- मित्यभिप्रेत्याह-भूतमिति'। एष न्यायो वेदान्तिभिरपि स्वीकृतः । यथा च तत्रैव (१-३१२)- ·६-आश्रयिणामदृष्टार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । तत्र भव्यमपि द्रव्यदेवतं भूतमपि प्रतिगुणभूतमित्युक्तं "यैस्तु द्रव्यं चिकीर्यत" इत्यत्र अत आह-'भृतं द्रव्यं भव्या क्रियां निर्वतयतीति क्रियातोऽदृष्टम् (१)। यद्यपि पशुपुरोडाशयागस्य देवता संस्कार्या तथाऽपि द्रव्यस्य तादात्तनिष्पाययोस्त्या. गासेचनयोरदृष्टमेव प्रयोजनमिति देवताभिप्रायमपि वा शक्यत एवं भाष्यं व्याख्यातुमित्याह-'अथवा यद्यपि यागो देवतां संस्कुर्वन्नुपकरोति तथाऽपि साधनतां प्रतिद्यमाना(२) देवता यागस्य 'आश्रयो भवति(३)' संस्कार्या भवति नान्यथा । अत:(४) संस्कार्यत्वपक्षेऽपि द्रव्यदेतस्य भूतस्यैव क्रियासाधन- स्वात्साधनस्य च साध्यार्थत्वमौत्सर्गिकमियभिमेत्य यैस्तु द्रव्य चिकीर्ण्यत इयत्रोक्तमपवादमनात्य सामान्यन्यायप्रदर्शनार्थ. मुक्तं-'भूतं भव्यायोपदिश्यत इति(५) । दर्शितं च तस्मिन्नुत्तरसूत्रेण यैस्तु द्रव्यमित्युक्तमपवाद पूर्वपक्षत्वेन प्रदर्य तदुत्तरत्वेनावत्यसिद्धान्ततत्वं स्याद्वा द्रव्य- भव्याय भूतमिति किञ्च विधिप्रधाने काण्डे नयोऽयमिह तद्विपरीतमाहुः । भूताय भव्यमिति भूतपर हि सर्व वेदावसानमिति सूत्रकदाचचक्षे ।। विशेषतस्तन्त्रवात्तिके ( २-१-५) पञ्चपादिकाविवरणव्याख्याने तत्वदीपने (पृ० ३७७ द्वितीयवर्णके ) च द्रष्टव्यम् । (१) टु० टो० पृ०९ (२-५) टु० टी० पृ० १० (4) अत्र द्वितीयाध्यायप्रथमपादचतुर्यसूत्रभाज्यं द्रष्टव्यम् ।

·६८ तन्त्ररत्रे [पादः१-सूत्रम्-१९. चिकीर्षायामित्यत्र दर्शयिष्यत इति । चोदनायान्त्वनासम्मोविभक्तत्वान्न ह्यन्येन विधीयते॥१९॥ 'यत्र द्रव्यदेवते गुणभुते आख्यातस्य(१)' यथा समिदा. दिषु 'तत्रैवापूर्व, यत्र पुनद्रव्यं देवता वा प्रधान(२) स्विष्टकृत्य. शुपुरोडाशादिषु 'तत्र तदर्थवादास्पातस्य नास्त्यपूर्वम्(३) । एकस्य कर्मणः प्रयोजनद्वयापेक्षाभावादवघातादिवत् । स्यादा द्रव्यचिकीर्षायां भावोऽर्थे च गुणभूतता- ऽऽअयाद्धि गुणीभावः ॥२०॥ इति सिद्धान्तसूत्रम् । तस्याभिप्रायमाह-'यदेवतासङ्कीर्चनं मंत्रेण तत्(४) सत्यं, 'दृष्टाय स्मरणस्यापेक्षितत्वात(५) । अन्त. रायपरिहाराय तथा सेचनमपि प्रतिपत्तेरपेक्षितत्वात् । 'त्याग. स्त्वदृष्टाय(६) दृष्टप्रयोजनस्याभावात् । तस्माचापूर्वम् । (६) सूत्रभाष्ययोरप्ययपर्थः । 'स्यादा' 'भावोऽपूर्वमतः 'स्वि. हक्कदादेः सत्यामपि द्रव्यचिकीर्षाया(७) न चैतावता केवला. पूर्वार्थत्वेन देवतासंस्कारार्थत्वं द्रव्यप्रतिपापर्थत्वं च हीयत इत्याह-'अर्थे च गुणभूतते(८) ति. तत् ब्याचष्टे-तस्मिन्नपूर्वे (१-३) टु० टी० पृ० १० • सूत्रञ्चेदं टुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् । (४-६) टु० टी० ११० (७) शबर० पृ०४४८ (८) मी०स०४-१-२० A ·७-प्रतिशाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । '६९ सत्यपि देवतासंस्काररूपेर्थे द्रव्यप्रतिपादने च गुणभूतता याग. स्योपपन्नेति । तत्रापूर्वार्थतां तावदुपपादयति-'मन्त्रेणे'त्या दिना(१) 'न किं चित् दृष्टमस्ती(२) त्यन्तेन । यत्तु तस्मिन् ससपि न संस्कारार्थता हीयत इत्युक्तं तदु. पपचिः सूत्रेणैवोक्ता-'आश्रयाद्धि गुणीभाव'(३) इति । तत व्याचष्टे-'देवताश्रयान(४)' परकीयद्रव्यदेवताश्रयात् । तत्मति गुणत्वे स्थित एव 'देवतागतं तदपूर्वमिति गम्यते(५) । देव. तासंस्कारसंयुक्तमेवापूर्व कल्प्यते न तु तत् परिहारेणेत्यर्थः । उपन्यासभाष्यमपि यजिनाऽदृष्टं देवतायां क्रियत इत्येतत् देवतासंस्कारसंयुक्तमिति व्याख्येयमिति । प्रयोजनं पूर्वपले द्रव्यनाशे स्विष्टकतो लोपः । सिद्धान्ते तु आज्येन समापनम् । एतच्चापि वा शेषभाजां स्यादित्यत्र वक्ष्यते- - ७ प्रतिज्ञाधिकरणम् । अर्थे समवैषम्यतो द्रव्यकर्मणाम्(६) ॥ २१ ॥ एवं तावत् प्रपोजकाप्रयोजकत्वं फलभूतमङ्गीकृत्य तृती. यगोचरः शेषशेषिभावश्चिन्तितः । अतः परं तु प्रयोनकायोजकत्वमेव लक्षणार्थः स्वरूपेण (१-२) शबर० पृ०४५८ (३) मी०सु०४-१-२० (४-५) शबर० पृ० ४४८ (६) सूत्रम्वैतटुप्टीकाकारैर्न धृतम् ।

·७. तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-२२. चिन्त्यते । कचिश्वामिक्षादौ शेषशेषिविचारोपि तसिद्ध्यर्थ करिष्यते । वृत्तव_विभागोऽयं सूत्रेणानेन कथ्यते । सुखग्रहणार्य दम्पकर्मणां दण्डदध्यानयनादीनाम] प्रयोजने साम्पमुभयप्रयुक्तिः वैपम्पमेकेन प्रयुक्तिरितरेण नेत्यतः परं वक्ष्यते इति सूत्रार्थः । ८ तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा. प्रयुक्तताधिकरणम् । (पूर्वपक्षमूत्रम् ) एकनिष्पत्तः सर्वं समं स्यात् ॥ २२ ॥ 'सर्वशब्दो वक्ष्यमाणसर्वपूर्वपक्षालोचनया द्रष्टव्यः (१)। सर्वमेवामिक्षा वाजिनक्रयपांस्वादिसंयवननिनयनपर्यन्तमेकरूपा- याः । निष्पद्यतेऽनेनेति निष्पत्तेदध्यानयनकहायनीनयनादेः प्रणीतापर्यन्तायाः प्रयोजकत्वेन समं स्यादिति वक्ष्यमाणसर्व- पूर्वपक्षाणां तन्त्रेणेदं सूत्रं व्याख्येयमित्यर्थः । दर्शितेषु तु तंत्रेण पूर्वपक्षेषु सिद्धान्तस्तत्र तत्र हेतुभेदात् भेदेनाभिधास्यते। तत्र प्रथममामिक्षा वा प्रधानं स्यादिति दध्यानयनगोचरसिद्धान्ताभिधानाचद्विषयः पूर्वपक्षोऽभिधीयते- 'यत्प्रयोजनवत्तत् प्रयोजक, आमिक्षावाजिने च प्रयोजनवती, - (१) टु० टी० पृ० १० ·-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्याय:। अतो दध्यानयनमुभयप्रयुक्तम्(१)। उभयोः प्रयोजनववे सत्पपि यदि दध्यानयनमुभयनिष्पादकं न स्यात्ततो नोभाभ्यां प्रयु. ज्येत । तत्तु निष्पादकमेवेत्याह-'तचोभयनिष्पादनसमर्थम्(२)। ननु पयसि दध्यानयतीति पयःशेषभूतस्य दध्यानयनस्य पयोरूपयैवामिक्षया प्रयुक्तियुक्ता न वाजिनेनातच्छेषस्यात् । नैवम्। हविहि प्रयोजक, तच्चामिक्षा। न च पय एवामिक्षा स्वरूपभेदात् । द्रवं हि पयः संहता चामिक्षा । रसभेदोऽपि कियानस्त्येव । केवलो हि पयसो मधुरो रसस्साम्लस्वामिक्षायाः। तस्मात्पृथग्भूतैवामिल क्षा । सा दधिपयोभ्यां संसृष्टाभ्यां निष्पाद्यत इसतावता दध्यानय. स्य प्रयोजिका भवति । तद्वत् वाजिनमपि ताभ्यामेव संसृष्टाभ्यां निष्पाद्यमानं तत्पयोजकं स्यादेव । तस्मादुभयोरामिक्षावा. जिनयोः पयसः पृथग्भूतयोः प्रयोजनवतोश्च निष्पादकं दध्या नयनमुभयमयुक्तमिति । (सिद्धान्तमूत्रम्) संसर्गरसनिष्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् ॥ २३ ॥ यदि दधिपयोभ्यां वस्त्वन्तरमामिक्षा वैश्वदेवयागहविः स्या. ततो वाजिनमपि तुल्यं स्यादानयतिवाक्पे द्वयोरप्यश्रुतत्वात्त- निष्पाद्यत्वस्य चाविशेषात् । नत्वेतदस्ति । पयस एव हविष्टवादा. मिक्षाशब्देनापि तस्यैवाभिधानात्तच्छेषभूतं वाक्येन दध्यानयनं तत्पयुक्तमेवेत्येतदव्युत्पादयितुमारभते-'यत्सर्वनाम्ना प्रतिनिर्दि- (१-२) टु० टी० पृ०१० :

·७२. तन्वरले [पादः १-सूत्रम्-२३. श्यते(१) । सेति तदेयतासम्बन्धि । सा वैश्वदेवीतिवचनात् । तेन च सर्वनाम्नानन्तरशब्दनिर्दिष्टं प्रधानभूतं प्रतिनिर्दिश्यते-'तच प्रयोजक (१) दध्यानयनस्य । किं पुनस्तत् । त्रयं पूर्ववाक्ये निर्दिष्टं तसं पयोदधि चानयतिश्च । तत्र 'आनयतिस्तावत् सं. स्कारकत्वादन्यत्र (३) दनि पयसि वा 'शेषभूतत्वात् (४) अम. धानम् । अतो 'ऽनन्तरोऽपि (५) अत्यन्तसनिहितोऽपि सर्व- नाम्ना 'न प्रतिनिर्दिश्यते'(६) । ननु वस्तुतो गुणभूतोऽपि शब्दोऽतः प्रधानभूत एवानयतिः क्रियारूपत्वात दधिपयसोस्तु कारकत्वेन तच्छेषत्वात् । तावञ्च सर्वनामप्रतिनिर्देशे कारणं न वास्तवं प्राधान्यम् । एष राज्ञः पुरुष- स्त्वदुपकण्ठे तिष्ठति तमानयेति गुणभूतस्यैव पुरुषस्य परामर्शात् । प्रधानस्यापि राज्ञोऽपरामर्शात् । अनः कारणान्तरं वाच्यमत आह- 'देवतासम्बन्धे अयोग्यत्वाञ्च(७) । न खलु क्रिया देवतामुद्दिश्य स्यक्तुं शक्यते । अतो न सा वैश्वदेवीशब्दसमानाधिकरणेन स. वनाम्ना प्रतिनिर्दिश्यते । किं ताहि प्रतिनिर्दिश्यते ? तत्रैकस्तावदाह-दधि चानयती प्रधानं द्वितीयानिर्दि- हत्वात' (८) । न चानयती प्रधानस्यापि पयः प्रति गुणभावाद- प्रतिनिर्देशः । पयस एव दधि प्रति गुणभावात् । दनस्तु तदपि प्रति प्राधान्यादित्याह-'सप्तमीनिर्देशात् पयोऽपि तच्छेषभून(९) (१-८) टु० टी० पृ० १० (९) मुद्रितलेखयोः पुस्तकयोः तच्छेषभूतमित्यस्य स्थाने तच्छेषः इत्येष पाठः।

·८-तप्ते परसि दण्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । तस्माचतपय आनयतिविशिष्टं() सपषस्थानीयमानं 'द्विती. यान्तं दषि(२)' पूर्ववाक्ये 'प्रधान भूतम्(३) । अत: 'तत्सर्व. नाम्ना प्रतिनिर्दिश्यते । तदेव देवतासम्बन्धि(४) । सा वैइन. देवीति । तस्माद्दध्यर्थमानयनं दधिपयुकं तदेव तसे पयस्यानीत घनीभूतमामिक्षाशब्देन सर्वनामसमानाधिकरणेनोच्यते । तस्मा. दामिक्षा प्रयोजिकेति.. तदेतभिराकरोति-'एतदपि नास्ति(५) । यथानयते। प्रतिनिर्देशो न भवति तथा दधोपीत्यर्थः । कथं ? गुणस्वाविशे. पात् । तदर्शयितुमुपक्रमते-'आनयतिरयं द्विकर्मकस्तत्रैक कर्म क्रियया व्याप्यमानमपि(६) तां प्रति प्रधानमपि 'गुणत्वं प्रतिपद्यत इतरत्मति (७) । इयोरेकस्मिन् वाक्ये सममाषा- न्यायोगात् द्विकर्मकत्वमेवानयतेदेर्शयति-'यथाऽजां नपति प्रा. ममिति(८) । कस्य पुनरकर्मणः प्राधान्यं कस्य वा गुणत्वमिसत आह-तत्र विवक्षात: प्राधान्यम्(९) । तदेव दर्शयति-'यवना संस्कार्या(१०) विवक्षिता 'ततः सा प्रधानं ग्रामस्तदर्थः । अथ ग्रामस्थ केन चित् कारणेन प्राधान्य तत आनयतिविशिष्टाऽजा तदर्या(१.१) । पत्र तर्हि प्रमाणा- न्तरेण विवक्षाविशेषो न गम्यते शन्दत एवान्यतरस्य गुणत्वं (१-३) टु० टी० पृ. १० * अत्र तदेवेत्यस्य स्थाने तदित्येव पच्यते मुद्रितलेखपुस्तकयोः । (४-११) टु० टी० पृ० १० ·तन्त्ररने- . .[ पादः १.-सूत्रम्-२३. प्राधान्यं वा निगेंतव्यम् । शब्दस्तु साधारणस्तत्र कमियत आह-तत्र . योर्द्वितीयान्तयोास्ति शब्दतो निर्णयः(१) शब्दस्य साधारणत्वात् । 'किं तर्हि वस्तुतः (२)। यद्येकं फल- वदितरदफलं ततः फलवदङ्गमितरनिर्णीयत इति । 'यत्र तु दे अपि(३) कर्मणी प्रयोजनवती द्वितीयान्ते च तत्र नास्त्येव निर्णयः (४).। .एवं तावद्वयोदितीयान्तत्वेनानिर्णय उक्तः । 'यत्र तु सप्तम्या निर्दिष्टपेकमाधारभूतं तत्रेतरत'(५)द्वितीयान्तं कर्म 'आधेयत्वाचन (६) प्रतिसप्तमीनिर्दिष्टं प्रतिनीयते(७)' । ततश्च (८) तेन द्वितीयानिर्दिष्टेन कर्मणा 'व्याप्यमानत्वा. दितरदेव(९) सप्तमीनिर्दिष्टं 'तत्र प्रधानम् (१०)। . ननु तस्याधिकरणत्वेन गुणभावावगमात् कथं प्राधान्यमत आह-'अधिकरणभावो नान्तरीयकत्वादनूयते (११) । यदि क्रिययाहीयपानं प्रथमं कर्म तेनापि व्याप्यमानस्य द्वितीयस्य कर्मस्ततोऽपि प्राधानस्याप्यधिकरणभावो नान्तरीयको भव. तीति सप्तम्याऽन्यते । किमर्थं पुनरेवं क्लेशेनानुवादभूना सप्त- मी प्रयुज्यते द्वितीयैष व्यक्तं प्राधान्यं प्रतिपादयितुं कस्मान प्रयुज्यतेऽत आह-'एतच्छेदमात्रं क्रियते(१२) । छेदो विभा. ।' (१-8) टु० टी० पृ० १० अत्र लेखमुद्रितपुस्तकयोयाप्यमानत्वा: तदेवेति पाठः। तथा च व्याप्यमानत्वात्तदेवप्रधान'मित्यप्रिमसूत्र रूपेण लेखपुस्तके पठितम् । (१०-१२) टु० टी० पृ० ११ ·६-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । गः। उक्तं खेतद्वयोर्द्वितीयान्तयोः किं प्रथमं किंवा द्वितीयमित्य- नवगमान मिथो गुणप्रधान भावो निर्णतुं शक्यते । सप्तमीनिर्देशे तु सति तस्याधिकरणभावेन द्वितीयकर्मत्वात् प्राधान्यं सिध्यति तेन योऽयं विभाग एकस्येतरत् प्रति नीयमानत्वेन गुणत्वमि. तरस्य च तेन व्याप्यमानलेन प्राधान्यमिति तन्मावसिद्ध्यर्थ सप्तम्याऽधिकरणभावोऽन्यते न तु गुणभावमवगमयितुं सप्त. मीत्येवं सामान्यन्यायमुक्तं प्रकृते दर्शयति-इह तु पयः प्रधा. नकर्म(१) तदेव पूर्वोक्तन्यायेनोपपादयितुं पृच्छति-'कथ(२) मिति । सप्तमीनिर्देशाद्विशेषणभूतं पयोऽत्रगम्यते कथमस्य प्राधा- न्यमित्यर्थः । तदुपपादयति-'सप्तमी बंशा'(३) सप्तमीनिर्दिष्टस्य द्वे रूपे स्त: । 'अधिकरणत्वात् गुणभूनता, आधेयेन व्याप्यमा. नत्वात् कर्मभूतता(४) तत्र' । आनयतिना द्विकर्मकेन 'द्वितीयस्य कर्मणोऽपेक्षितत्वात् यो व्याप्यमानोऽर्थः (५)व्या- प्यमानत्वरूपोर्थः सप्तमीनिर्दिष्टाधिकरणभावबलेनावगम्यते 'स गृखते । न तु गुणभावा (६) । शब्दनिर्दिष्टोऽप्यनपेक्षितत्वात् । स तु द्वितीयकर्मत्वेन प्राधान्यसिद्ध्यर्थःशब्देनानूयत इति सेना. नयसकवाक्यत्वंवलेन द्वितीयकर्मलक्षणार्थवेयं सप्तमीति । 'त. स्मादानपतिविशिष्टेन दधा पयो व्याप्यमानं'(७)-व्याप्यमान. (१-७) टु० टी० पृ० ११ । (४) अत्र मुद्रितलेखपुस्तकयोः 'कर्मभूतता' इत्यस्य स्थाने 'प्रधानभूतता' इति पाठो दृश्यते। (6) पत्र लेखपुस्तके 'न गुणभावादिति पाठः ।

·तन्वारने [पादः१-सूत्रम्-२३. स्वादिस्यर्थः । 'प्रधानं कर्म (१)। साध्यं हि प्रधानं द्वितीयं च कर्म प्रथमेनानीयमानेन कर्मणा व्याप्यमानं साध्यमिति तदेव प्रधानम् । 'तबावश्यं सामादेव दधिशेषभूतम्, अतः सर्वना. म्ना (२)वधानभूतं पयः प्रतिनिर्दिश्यते । तच्च देवतासंम्बन्धि' (३)। एवं तावत्पूर्ववाक्ये पयसा प्राधान्यात् तदेव दधिशेषभूतम् । अतः सर्वनाना प्रतिनिर्दिष्ट हविर्न तु दीत्युक्तमामिक्षाशम्दसा. मर्यादप्येवमेव । स हि घनीभूतस्य पयसोऽभिधायको न दधः। तदिनापि कालिकादिना घनीभूते पयसि प्रयोगादित्यष्टमे प. क्ष्यामः। 'मन्त्रवर्णश्च पपस एव देवतासम्बन्धं दर्शयति-जुषन्ता युज्यं पय इति'(४) आह-यदि पूर्ववाक्ये दधि प्रषानं यदि वा पय उभयथाऽप्यामिक्षा प्रयोजिका न वाजिनमिति सिद्धान्त: सिध्यत्येव किमर्थं प्रयवेन पयामाधान्यं साधितमत आह- 'यदि चात्र पयो देवतासम्बन्धि ततो विशेषातिदेश: सिध्यति, पयो वा तस्मधानस्वादिति'(५) । अष्टमे हि दषिसङ्घातसा. माम्यादिति सायंदोहविकारत्वमाश पयो वा तत्मपानवा- दिति मातदोहविकारत्वमामिक्षायागस्य वक्ष्यति । तत्र पयसो हविष्टे सति सिध्यति । 'दषिमाधान्ये तु(8) सदविष्कस्य यागस्य दषियागेनैव सारश्यादातशनादिपर्षकामाच्च सायं- दोहविकारस्वस्य प्रसाद । 'नेतन(७) | आठमिकाविशेषातिदे. (१-७) टु० टी०पृ० ११ ।

·८-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । शसाधनं ' सियति(१) । तेन यद्यप्यस्मिन्प्रधिकरणे विशेषाव. धारणं नोपयुज्यते तथाप्यऽतिदेशविशपासख्यर्थ वस्तुतत्वं निरू पितमित्युपसंहरति-'इति(२) हेतोः 'न(३) दघि 'सस्क्रि. यते (४) किंतु पय एस दध्यानयनेन संस्क्रियते। तदेव सर्व नाना परामृश्यते । कथं तर्हि स्त्रीलिङ्गम् । पयःपतिनिर्देशे हि नपुंसकलिङ्गं स्यात् । तस्मात्स्त्रीलिङ्गानुगुण्यादामिक्षापदसमाना. धिकरण्याच्चामिव हविर्न पयः । न हि पय एवामिलारूपभेदादित्युक्तमत आह-'पयसि दधनि निक्षिसे आमिक्षाशब्दं प्रयुञ्जते(५) । दधिनिक्षेपघनीभूतं पय एवामिक्षेति, तत्पदसामानाधिकरण्यं न तावत् दोषः । 'अत एव स्त्रीलिङ्ग(६)मप्युपपनमामिक्षायाः स्त्रीत्वादेवंभूतस्य पयस. स्तत्वात् । 'तथास्यामवस्थायां प्राप्तत्वादनुयते (७) । तदि. त्युभयोः परामर्शस्तदामिक्षापदं स्त्रीलिङ्गं च तसे पयसि दध्या. यने कृते प्राप्तमेवान्द्यते । आमिदेव हि सा भवति स्त्री च यत्रतं पयो दधा सस्क्रियते । तेनैतावानिह विवक्षितोऽर्थः । तसं पयो दध्यानयनेन संस्कर्तव्यं, तद्वैश्वदेवं कार्यमिति । कथं पुनरवगम्यते पय एवामिक्षेति ? स्वरूपभेदादि तयो- आंदो युक्तः। अथ स्वरूभेदेऽपि तस्वमुच्यते-ततो वाजिनमपि पप एवेति पक्यते वक्तुम् । यतु पपसि दान निलिसे आमिला- शब्दो लोके प्रयुज्यत इति तत् तद्विकारत्वेऽप्युपपत्रमेव । तस्मारप. (१-७) टु० टी० पृ० ११ ।

·तन्त्ररते- [पादः १-सूत्रम् -२ यसः पृथग्भूतैवामिक्षा । सा च हविर्वैश्वदेवीशब्दसामानाधिक- रण्यादेवं च सर्वनामापि प्रकृतं पयः प्रतिनिर्देष्टुमामिक्षापदसा. मानाधिकरण्यविधातभयात् नाहतीत्येवं व्याख्येयम् । तो पयसि दध्यानतव्यम् । यत्ततो निष्पद्यते सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत आह- 'आमिक्षायां च पयो रस उपलभ्यते (१) । अयमर्थः-रसाभिः व्यज्या हि पयस्त्वजाति रूपविशेषमपेक्षते तद्रूपे द्रव्यान्तरे प्रतीसभावात् । यस्तु स्नुहोलीरमित्यादिप्रयोगः स स्नुखादिपदसम्बन्धव- शात् लाक्षणिकः । निरुपपदात् पाशुकस्यैवावगतेः रसविशेषे तु सति द्रवसान्द्रमान्द्रतरसान्द्रतमभेदभिन्नेऽपि पयस्त्वं प्रतीयते । स चामिक्षायामपि रसविशेष उपलभ्यत इति पय एवामिक्षा । यतु रसभेदोऽप्यत्रास्ति साऽऽम्लत्वादामिक्षारसस्पेत्युक्तं, तत्राह-'संस्कारकस्य च दनः(२) । सत्यमामिक्षायामम्लोऽपि रस उपलभ्यते न त्वसावामिक्षायाः । कस्य तर्हि ? तत्संस्कार- कस्य दधस्तत्संयुक्तस्य । आमिक्षापदं तु तत्र मधुररसमेव । पर्योऽशं हंसवत् गोचरयतीति केवलमधुररसमनम्लं पय आमिक्षा । कथं पुनयसभिपाते प्रयुज्यमानमामिक्षापदं विविच्यते मधुररसांश- स्यैव वाचकं न त्वम्लस्य दध्यंास्येत्युक्तोत्तरमेतत् । दध्यभावेऽपि.काधिकादिना घनीभूते पयस्यामिक्षापदस्य लोके प्रयोगात् पयामतिनिर्देशकसर्वनामसामानाधिकरण्यान्मनः (१-२) टु० टी० पृ० ११ ।

·८-तप्ते पयासि वध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः।
वणे चामिक्षायामेव पयाशब्दप्रयोगात्पय एवामिक्षेति ।
यत्तु वाजिनमपि पय एवेत्युक्तं तत्राह-'उभौ रसौ वा.
जिने नं स्तः (१)। न हि पयोरसो वाजिने समस्तीति कथं
तत्पया स्यात् । न केवलं पयसो नास्ति संस्कारकस्यापि
दनो रसस्तत्रं नास्त्येव । अतस्तस्यानयतिवाक्ये संस्पर्शाभावान्
दुरापास्तमेव दध्यानयनस्य तच्छेषत्वमिति । तस्मान वाजिनं पय
आमिक्षा तु पय इति । 'अनेनाभिपायेणाह-नामिक्षा नाम
पयसोऽर्थान्तरं हविरिति(२)। अनेन च 'नात्र यहधिपयोभ्यां
निर्वय॑ते तद्धविरिति(३) भाष्यमर्थद्वारेण पठितम् । 'कि तर्हि
हविरिति पयोदघिसंसृष्टमि (४)तिभाष्यमनुभाष्य संसृष्टशब्दाद्
दधिपयसोस्तुल्यकल्पत्वमाशंकीतिव्याचष्टे-'पयोदघिसंस्कृतमि.
सर्थः (१)।
'आह-तसे पयसि(६) इत्यादिचोधभाष्यस्योचरभाष्यं
'शाब्दः संसर्ग(६)' इति तदिदमयुक्तम्-
यत्परो हि शब्दः स शब्दार्थः । न चेह संसर्गपरः शब्दः ।
तसे पयसि दध्यानयतीति । यदि हि दधिपयसी संसृष्टे हवि:
स्यातां ततस्तत्संसर्गपरः शब्दः स्यात् । पयसस्तु हविष्टदे तत्सं.
स्कारपरत्वाद शब्दस्य स एव शान्दो न तु संसर्गः । तस्यापि
संस्कारार्थत्वादत आह-पयसश्च संस्कार्यता शब्देनैव दधि
(१-२) टु० टी०११॥
(३) शबर०पृ०४४९, टु० टी० पृ० ११ ।
(४)टु० टी० पृ०११। (५-६) शबर० पृ०४५० ।

·तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-२३. प्रति(१)। यद्यपि न संसर्गपरः शब्दस्तयाऽपि संस्कार्यता तापच्छन्दार्य प्रवेत्यर्षः । ततः किमित्यत आह-'त(२) दषि. पयसः 'संस्कारकं संसर्गाहते न भवति। तस्मादनेन द्वारेण. (३) संस्कारसिमर्थवया 'ससश्चिकीर्षितः (४) । सं. स्कारपरस्यापि शब्दस्य तरिसद्ध्युपाये संसर्गेऽस्त्येव तात्पर्यलेश इत्यतोऽभिप्रायादाह भाष्यकार:-'शान्दः संसर्ग(५) इति । तेन यबोधवादिनोक्तं दध्यानयनेन संसर्गे विवेके च नि. प्पाथमाने कथं ज्ञायते संसर्गोऽत्र पयसः संस्कारार्यतया विष. क्षितो न तु विवेको वाजिनसंस्कारार्थतयेति तत्संसर्गद्वारेण पय: संस्कारः शान्दो वाजिनसंस्कारस्वशान्द इति परिहतं भवतीति। 'इतरस्मिन(६)' वाजिनसंस्कारार्थत्वपक्षे पयसि दध्या. नयनं वाजिनविवेकलक्षणार्थ स्यादिति'(७) भाष्यं तदनुः पपनम् । न हि वाजिनार्यत्वेऽपि कस्य चिचन्दस्य लक्ष- गार्थत्वम् । तसे पयसि दयानयनमेव विधीयते । तत्तु वाजिनार्थ न च पयोऽर्थमित्येतावदत आह-'पया प्रति संस्कारकत्वं शन्दे. नावगम्यते । तदिस्वाऽन्यस्या (८)श्रुतस्य 'वाजिनस्य शेष. भूतं क्रियतेऽतोऽश्रुतेन सम्बन्धात् लक्षणा (९)। (१-४) टु० टी० पृ० ११ । (५) शबर० पृ० ४५०, टु० टी० पृ०११। . (६-७) शबर० पृ०४५०, टु० टी० पृ० ११-१२ । (८-९) टु० टी०पू०१२ ।

·८-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । ८१ यद्यपि न कस्य चित्पदस्य श्रुयर्थ हित्वाऽन्यत्र वृत्तिरस्ति तथाऽपि विधीयमानस्य दध्यानयनस्याश्रुतवाजिनशेषत्वे तदा- रेण शब्दस्याप्यश्रुते तात्पर्यापलक्षणेत्युक्तम् । श्रुतपरित्यागेन नाश्रुतस्य शेषित्वं युक्तमितितात्पर्य भाष्यकारस्येति । मुख्यशब्दाभिसंस्तवाच्च ॥ १४ ॥ आह-यद्यपि न वाजिनस्य दध्यानयनमङ्गं तथापि तस्य ताजनकमेव । तावता च तेन प्रयोजनवता किं न प्रयुज्येत । अत उत्तरमिदं सूत्रम् । न तावदेकप्रयुक्त्युपजीवनेनापीतरविध्यु. पपत्तावुभयोः प्रयोजकत्वं युक्तम् । न च दध्यानयनस्योभयप्रयुक्तिमन्तरेणानुपपत्तिः, तस्या. प्येकैनवानुष्ठानोपपत्तेस्तदाह 'तापविशिष्टं दध्यानयनम् (१)। पयसस्तापस्तप्ते च तस्मिन् दध्यानयनमिति यदिदं संस्कारद्वयं तत् द्रयमपि 'प्रयोजकेन यावन सम्बध्यते तावत्र(२) प्रयो- जकं प्रति 'साकांक्षमनर्थकम् (३) । अनुष्ठानाय हि सर्वमाम्ना. यतेऽतो सत्यनुष्ठापके तदलाभादनर्थकम् । 'तस्मादानर्थक्यपरि- हारार्थमामिक्षातावत्मयोकी (४) स्वीक्रियतेतत्सम्बन्धित्वन म. यम शब्दत एवागमात् । 'आमिक्षया चाऽऽनर्थक्ये परिहते नास्ति वाजिनन सम्बन्धः (५) । अन्तरङ्गत्वाच्च पयापर्यन्तं या- नयनं वाजिनं तु आनयने निवृत्ते पश्चानिष्पधमान बहिरङ्गत्वा. न प्रयोजकं युक्तम् । (१-५) टु० टी० पृ० १२ (२) शबर० पृ०४४६ । ।

·जको न तन्त्ररत्रे- [पादः१-सूत्रम्-२५. अयं च सूत्रा-मुख्यशब्दस्य शेषित्वेन पयः प्रतिपा- दयतः शन्दस्यान्तरणस्य चाऽभिसंस्तवः प्रयोजकत्वं न्याय्यमिति तदनेनाध्ययनस्यान्तराभूतः शेषिभूतश्च स्वाधिकार एवं प्रयो. तु बहिरंगोऽतच्छेषिभूतवाचार्यकरणविधिरिति दर्शितम् । अर्थातरं तु भाष्य एव द्रष्टव्यम् । मुख्यशन्देन मिथुन:- योजनवाचिना गर्भशब्देनामिक्षाया अभिसंस्तवात्तदर्थमेव मि. धुन संस्तुतयोर्दधिपयसोः संसर्गरूपं दध्यानयनं न चाजि- नार्थमिति । ९ गवानयनस्य पदकप्रियुक्ताधिकरणम् । पदकर्माप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्वात् ॥२५॥ अत्र परार्यवादित्यपूर्ववद्धतुरुच्यते । पूर्वमपि च दध्यानयने पारायमेव वाजिनस्याप्रयोजकत्वे तुरुक्तस्तस्कमेतदिखा- क्य परार्थत्वादित्येतत् ध्याचष्टे-'अनेन न्यायेन (१) अनेन पूर्वोक्तेन एकनिष्पत्तः सर्व समं स्यादित्यधिकरणस्थन न्यायेन नैतदपूर्वहत्वभिधानं किं तु पदकर्माप्रयोजकमेकहायनीनयन- स्य पूर्वोक्तादेव पाराादिति । यद्यत्रापि स एव न्यायः कथं तर्हि पूर्वपक्षस्तं दर्शयति 'पदकर्म(२) अक्षाभ्यंजन 'पासून प्रयुक्त' (३)। तदेवोपपा. (१-३) टु० टी० पृ० १२ ॥

·९-गवानयनस्य पदकर्माप्रयुक्ताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । दयति-'ते च(१)' पासवो 'अक्षाभ्यंजने (२) तृतीयाश्रुत्या 'विनियुक्तास्तन प्रयुज्यंते'(३) । चशब्दो हेतौ। पसूिनां हि श्रुत्यै. व तादावगमात् परप्रयुक्त्यभावाचाक्षाभ्यंजनेन प्रयुक्तिः स्पष्टैवेति । कचित्तु पदकर्म पांसुभिः प्रयुज्यते इति पाठस्तत्र सप्तम. पदग्रहणं पदकर्मोच्यते । किंप्रयुक्तः पांसुभिः तत्प्रयुज्यत इत्यत आह- 'ते चेति'(४)भवतु तेषां प्रयुक्तिः । नयनस्य तु कथं त. प्रयुक्तिस्तस्य क्रयार्थत्वादत आह-'अत:'(५) । तेषां सर्वोऽपि 'आत्मासिध्यर्थ नयनं प्रयुंजते (६)। न हि तदन्तरेण सप्त- मात् पदात् पासबो ग्रहीतुं शक्यन्ते । द्वितीये तु पाठे निगमनमे- नघत एवं पासवः पदग्रहणं प्रयुंजतेऽतस्तद्वारेण नयनमपि प्र- युंजत इति । यनु परार्थ नयनमिति तत्राह-'क्रयोऽप्यात्मसिध्यर्थमेकहा. यनी (७) एकहायनीनयनमित्यर्थः(८) 'प्रयुक्ते' । नहि नयनस्य क्रये विनियोगोऽस्ति, एकहायनीमात्रविनियोगात् । तया तु वि. शिष्टे देशे योनान्तरण नयनमुपपद्यत इत्यर्थान्नयनयुक्तिः । अर्थाश्चत् पदकर्मापि साध्यमेवेति । 'पशावनालम्भादियत्राप्य. मेव पूर्वः पक्ष:'(९) । तदेतत्तत्रैव दर्शयिष्यामः । (१-२) टु० टी० पृ० १२ (३.) विनियुक्तत्वादिति लेखपुस्तकाः । (४-९) टु० टी० पृ० १२ ·तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-२५. 'एवं प्राप्ते आह-क्रये स्ववाक्येनैव द्रव्यविशेषो निर्दि- श्यते (१) । एकहायन्या क्रीणातीति । 'इतरत्र (२)पदपांसुग्रहणे 'स्ववाक्येन द्रव्याविशेषानिर्देशात'(३)सप्तमं पदमित्येतावच्छ- वणात्कस्य सप्तममित्याकांक्षायां 'प्रकृतं (४) एकहायनी. द्रव्यं 'गृहीत्वा (५) तेन द्रव्यविशेषेण 'वाक्यसम्बन्धः (६)। न चैकहायनी स्वरूपेण प्रकृतास्ति किंतु क्रयाय नीयमाना। तेनायमर्थ:-परार्थ नीयमानाया एकहायन्याः सप्तमं पदमिति । ततः किमित्यत आह-'प्रयोजकत्वे (७)द्वयोः 'विरोधात् प्र. अक्षेण(८) क्रयार्थत्वेन 'काल्पनिक' (९)पदपस्त्रियत्वं 'बा. ध्यते'(१०) । । अत आह भाष्यकार:-'प्रकरणाच वाक्यं बलीय'(११) इति । नन्वेकहायन्या वाक्येन क्रये विनियोगो न तन्नयनस्य तत्प. योजकत्वं च पूर्वपक्षवादिना पदकर्मणोऽभिधीयते । तन्मतेऽपि कहायनी क्रयप्रयुक्तैव न पदकर्मप्रयुक्ता- नयनमेव ऋयार्थमेकहायन्यास्तादादि. त्युच्यते । यदि खेकहायनी पदपांसुग्रहणेऽपि वाक्येन वि. नियुज्येत ततस्तत्र नयनं तदर्थ स्यात्तस्यास्तु क्रयार्थत्वे तत्संस्काररूपं नयनमपि सदमेर युक्तम् । यदि वाक्ये. न प्रकरणं बाध्यते तर्हि सप्तम पदं गृहातीतिवाक्यं ससम् । (१-१०) टु० टी० पृ० १२ (११) शबर० पृ. ४५२, टु० टी० पृ० १२ ·९-गवानयनस्य पदकर्मा प्रयुक्ताधि०] चतुर्थोऽध्यायः। ८५ प्रकृतसम्बन्धाभावात् साकांक्षं स्यादियाशंका निवर्तयन्नुपसंहर. ति-'तस्मात्क्रयप्रयुक्तासती'(१) एकहायनी 'प्रसंगात्पदपा. स्वपीति'(२)। पदपांमनामप्युपकारिकेतिक्रयार्थाऽपि शक्नोत्येव पदपासुग्रहणवाक्येन सम्बद्धुम् । याऽसौ क्रयार्थी तत् सिद्यर्थ नीयते तस्या यत्सप्तमं पदं तत् गृहातीति तादर्थ्यमात्रं तु तस्याः क्रयार्थत्वानेष्यत इति प्रसंगादिति नानुष्ठानप्रसङ्गभिप्रायमम. योजकत्वाधिकारात् किंतु शास्त्रमसङ्गाभिमायं शास्त्रमेव हि क्र. यमयुक्तनयनोपजीवनेन प्रवर्तते एतदेव चामयोजकत्वम् । यत्र वन्यनिराकांक्षेण शास्त्रेण विहितस्यानुष्ठानमन्यप्रयु. क्तमुपजीव्यते तत्र प्रसङ्ग इति । यवक्षाभ्यंजनपासून् प्रयुक्त इति तत्राह-'अक्षाभ्यञ्जनं यद्यपि (३)श्रुतिविनियुक्तानां 'पांसूनां प्रयोजकमेव तथाऽपि'(४)सप्तमपदस्य प्राणि निधाने कृते तदलाभात् 'यत् किश्चित् द्रव्यमुपादाय(५)' अक्षाभ्यं- जनं संस्काराविलोपाय कर्त्तव्यं 'पांसून्चापि (६)यान् कांश्चि. दुपादाय कार्यमिति । ननु परप्रयुक्तद्रव्योपजीविनस्तदलाभे वाजिनयागवदंजन. स्य लोप एव युक्तः । सिद्धान्तेन तु येन केन चिदअनमितिन्या. य्यः सिदान्तस्तत्राह-'अयमेव सिद्धान्तो न्याय्य:(७)। न वंजनस्य लोपः सिदान्तयितुं युक्तः । यत्र हि द्रव्योत्पत्तिस्तदुपादानं चान्यप्रयुक्तं भवति; यथा (१-७) २० टु० टी० पृ० १२ ·तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-२६. वाजिनयागे वाजिनोत्पत्तिरामिक्षाप्रयुक्तदध्यानयनाधीना, यथा च तुषोपवापे कपालोपादानं पुरोडाशप्रयुक्तम् । तत्र तदलाभेऽनु: पने नानुपाचेन च क्रियानुष्ठानासम्भवात् । स्वयं च तत्पयु. तौ शत्यभावादगत्या लोपोऽपि विनैव तु यस्य स्वसाधनं साधनान्तरेणैव प्रयुक्तस्यानुष्ठानं सम्भवति, यथा तुषोपत्रापस्य हस्तमात्रेण चरुष्वनुष्ठानं संभवति तत्र कर्त्तव्यम् । अत्र तु नैक. हायनीनयनं पांसूनामुत्पादकं नाप्युपादायकं किन्तु संस्कारकमा. त्रमुपादानम् । अअनप्रयुक्तमेव । शक्यते चासंस्कृतैरपि क्रिया. नुष्ठातुम् । तेन परपयुक्तसंस्कारालाभेऽसंस्कृतान्यप्युपादाय पांसू. नक्षाभ्यंजनं कर्तव्यमेवेति सिद्धम् । १० कपालानां तुषोपचापाप्रयुक्तताधिकरणम् । अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य त- निमित्तत्वात्तदर्थो हि विधीयते ॥२६॥ पुरोडाशकपालस्य श्रुत्यैव तुषोपवापे विनियोगात् ताद- ये स्पष्टम् । पुरोडाशार्थत्वमप्यविवादमित्युभयप्रयुक्तत्वं युक्तम् । ननु न पुरोडाशवत्तुषोपवापे निरपेक्ष कपालं श्रूयते । पुरो. डाशेन हि संयुक्तं कपालं निर्दिष्टं दृश्यते। संयोगश्च भविष्यता पु- रोटान कपालस्य तादयलक्षण एव । तस्मात्पुरोडाशार्यमेवोपा- तस्य तुषोपवापे विनियोगात् । न तेनापि प्रयुक्तियुक्ता- उच्यते । न पुरोडाशार्थस्यान्यत्र विनियोगः सम्भवति ·१०-कपालानां तुषोपवापाप्रयुक्तताधि०] चतुर्थोऽध्यायः। चिनियुक्ताविनियोगविरोधात् । कपालमात्रं तु तत्र विनियुज्यते। तच्च निरपेक्षमेवोभयत्र पुरोडाशे तुषोपचापे च विनियुक्त- मनुष्ठानकाले लाघवादेकमेवोभयार्थमुपादीयते इति पुरोडाश. कपालेनेत्यनुवादः । कपालेनेत्येतावदेव तु विधिसितम् । तस्मा. दुभयप्रयुक्तं कपालं तद्धारणं चेति प्राप्त सिद्धान्तमाह-स्वप्र- योजनसंयोगेन पुरोडाशकपालं निर्दिश्यते पुरोटाशकपाल- मिति'(१)। संयोगोऽपि यदि भूतः समाश्रीयते-प्रयोगान्तरे यत्पु. रोडाशसंयुक्तमासीत कपालं तेन तुषानुपवतीति-तदास्मिन्प्रयोगे तुषोपवापेन तस्योपादानं धारणं च प्रयुज्येत । न त्वयं भूतसंयोगो लक्षणा प्रसङ्गादियाह-'वर्तमाने संयोगे पुरोडाशकपाळतामुख्या। भूतभविष्यतोस्तु'(२)संयोगयोमध्ये 'भूते (३) समाश्रीयमाणे ल. क्षणा स्यात् (४) । कथमित्याह-'आसीदन्यस्मिन् काले (५)सं. योगो न तु वर्चत इति । न खल्वपगतश्यामं वदरफलं श्यामशब्दो. ऽभिनिविशते । आह-किमिदं भूते लक्षणेत्युच्यते । भविष्यत्यपि हि लक्षणैव वर्तमान एवं मुख्यः न विह तथा सम्भवति । न हि तुषनिरसनकाले पुरोडाशसंयोगो वर्तते । अतो भविष्यमाश्रयित- व्यः । तत्रापि लक्षणा तुल्यैव । न बनागतश्यामे द्रव्ये श्या. मशन्दो भवति । लक्षणा चेत्-भूताश्रयणमपि नानुपपन्नमत आह-'भविष्यति'(६)तु संयोगे 'नास्ति लक्षणा(७) । यद्य- प्यन्यत्र भविष्यसंयोगे लक्षणास्ति तथा प्यत्र नास्तीत्यर्थः । (१-७) ५० टु० टी० पृ० १३ ·নার [पादः १-सूत्रम्-२६. कथमित्याह-पात्रासादनकाले प्रयोजनं' (१)पुरोडाशं 'उररी. कृत्य तानि (२)कपालानि 'सायन्ते । तस्मात् (३) सादना. दारभ्यापुरोडाशनिष्पन्नै 'वर्तत एव तेषां प्रयोजनम्' (४)। उक्तं घेतत्-आघपरिस्पन्दा प्रभृत्याफळलाभात् वर्तमानः काल इति । 'तस्मात(५) लक्षणाभावात 'भविष्यतैव संयोगेन यद्यत्' (६)यस्मात् 'निर्दिश्यान्यत्र' (७)तुषोपचापे कपालं 'उप- दिश्यते, तत् (८)तस्मात् 'अप्रयोजक (९)तुषोपवपनम् । यत्तदी लुप्तपश्चमीके अव्यये । कुत इत्याह-'परकीयत्वात् द्रव्य. स्य'(१०) । पुरोडाशैनवोपादायितं धारितं च कपालं स्वाङ्गत्वेन विनियुक्तमपि तुषोपवापो न भूयः प्रयोक्तुमर्हति । यत्तु विनियुक्तविनियोगविरोधात् कपाळमात्रस्यैव विनि- योगो न पुरोडाशीयस्येत्युक्तं तदयुक्तम् । पुरोडाशार्थत्वरूपे. णान्यत्राविनियोगात् । तथा हि-सति तेन रूपेणान्यशेषत्वा. नुपपत्तर्विरोधः स्यात् । तादर्थेन तु स्वाधिष्ठानस्य कपालस्व. रूपस्य लक्षणात्तस्य चान्पशेषत्वोपपत्तरविरोधः । न चैवं क. पालमात्रस्यैव लक्षणा स्यादिति वाच्यं, तादन स्वाधिष्ठान स्य कपालविशेषस्यैव लक्षणात् । न हि तीरलक्षणार्थमपि गङ्गापदं वापीतीरं लक्षयतीति । तस्मादमयोजकं तुषनिरसनरूपालपालनोपादानयोः । 'अवघा. तकाले यत्तुषनिरसनं तदिहोदाहरणम्'(११)। अवघातकाल इति (१-११) दुर टी० पृ० १३ ·११-शकलोहिसयोःपशावप्रयोक्तृत्वाधि०] चतुर्थोऽध्यायः। ४९ हेतुनिर्देशः । तेनायमर्थः। तुषनिरसनमेवात्रोदाहरणम् । त. ध्यवघातकाले क्रियमाणं भविष्यत्संयोगाश्रयत्वात् भवति पालनस्याप्रयोजकम् । यत्तु धान्यकणनिरसनं प्रणीतानिनयनकाले वाजसनयिभिः समाम्नातं तत् पुरोडाशकपालसाधनकमपि भूतसंयोगाश्रयत्वा. पालनस्य प्रयोजकमेवेति नोदाहरणम् । उपादानाप्रयोजकत्वे तु तदप्युदाहरणमेवेति । ११. शकल्लोहितयोः पशावप्रयोक्तृत्वाधिकरणम्(१) । पशावनालम्भालोहितशकृतोरकर्मत्वम्(२)॥२७॥ पदकर्मन्यायेनात्र पूर्वपक्ष इत्युक्तम्-यथानयनस्य वाक्येन क्रये पदकर्मणि चाविनियोगादार्थिकी प्रयुक्तिरुभाम्यां समेत्युक्तं तथा हृदयादिवाक्ये शकल्लोहितवाक्ययोश्चोभयत्र पशोरश्रव. णात् प्रकृतग्रहणे चोभयोः समत्वादुभयप्रयुक्तः पशुरिति । सिद्धान्तस्तु-यद्यपि हृदयादिसम्बन्धः पशोरश्रुतस्तथाऽपि यागार्थतया श्रवणात्तादय तावदस्ति । तच्च विशसनश्रवणाम स्वयं हविष्टदेन किं तु हविःप्रकृतितया । हृदयादीनां चावदान. दर्शनेन हविष्ट नान्येषामिति दशमे साधयिष्यते । तस्मात् तदर्थ एव पशुः, निरसनसम्मव्याधौ तु हृदयाघाळब्धपश्वनु. निष्पनयोः शकल्लोहितयोदितीयासंयुक्तयोः प्रतिपत्तिरिति । (१) अधिकरणमेतप्टीकायां नास्ति । (२) सूत्रमेतटुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् । १२ ·९.. तन्त्ररत्न- - [ पादः १-सूत्रम्-२८.२९ यधनुनिष्पन्नस्य स्वयं कार्यानुपयोगिनोऽपि प्रतिपत्त्यहत्व वाजिनयागोऽपि तर्हि वाजिनपतिपत्तिः स्यात् । अस्तु, न कश्चित दोषः । तथा च सप्तमे भाष्यकारो वक्ष्यति । तस्मादप्रयोजके । शकल्लोहितसम्मव्याघनिरसने पश्वालम्भस्येति सिद्धम् । १२ पुरोडाशस्य स्विष्टकृदप्रयुक्तताधिकरणम् । (सिद्धान्तसूत्रम्) एकदेशद्रव्यश्वोत्पत्तौ विद्यमानसंयोगात(१)॥२८॥ परकीयद्रव्यैकदेशो द्रव्यं यस्य स्विष्टकदादिकर्मणः । त. दपि तदुत्पत्तौ सत्यामपि न प्रयोजकमेकदेशस्य, तादृशस्य परप्रयुक्तेन विद्यमानेन संयोगावगमात् । अथ वोत्पत्तावित्युच्चार्य. माण एवोत्तरार्दादिशब्दो विद्यमानशेषविषयः प्रतीयत इत्यर्थः । तदिदं सिद्धान्तसूत्रं स्पष्टमुल्लंघ्य व्याख्याने पूर्वपक्षसूत्रं पठति- निर्देशात्तस्यान्यददिति चेत ॥ २९ ॥ '(२)आग्नेय इति सकलस्य' पुगेडाशस्याग्न्यर्थत्वेन (३) निर्देशात्तस्योत्तरार्दो विद्यमानोऽपि (४)कथमन्येन' स्विष्टः कदादिना देवतान्तरेण (५)मयुज्यते' । न हन्यस्मै परि. कल्पितमन्यस्मै दातुमीष्टे यजमानः, शिष्टाचारविरोधात । (१) सूत्रज्वैतटुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् । (२-५) टु० टी० पृ० १३ ।

·१२-पुरोडाशस्य स्विष्टकृदप्रयुक्ताधिक चतुर्थोऽध्यायः । ९१ '(१)तस्माददिन्यद्रव्यान्तरमुत्पाद्यम् । नानुत्पादिते तस्मिन् स्विष्टकदिज्या सम्भवतीति (२)तस्य' द्रव्यान्तरस्योचराभव स्विष्टकृदिज्यते'(३) । अतः प्रयोजकः पुरोडाशोचरायोः खि. एकदिति । न शेषसन्निधानात् ॥ ३० ॥ (४)उत्तरार्दादिति शेषश्रुसन्यथानुपपश्या शेषिणं प्रयु. के' । शेषस्यावयवभूतस्योत्तरार्दस्य साधनत्वं श्रुतं शेषिणमव- यविनमन्तरेणानुपपन्नमिति स्विष्टकृयागस्तं प्रयुंक्ते । (५)स चानिप्रयुक्तः शेष्यस्ति' । प्रकृतस्तदुत्तरार्दादेव लब्धात्मा स्विष्ट कुन्नान्यप्रयुत्यै प्रभवति । अतश्च प्रकृतग्रहणमित्याह-'न चैत्र श्रूयते पुरोडाशस्योत्तरादिति(६) । ययेवमोष्यत ततो. ऽपूर्वमपि पुरोडाशमुत्पाद्य तदुत्तरार्द्धात् स्विष्टिकृदयक्ष्यत । उत्तरार्द्धमात्रं तु श्रूयते । न चैतावता विशिष्टविषयो व्यव. हारः सिध्यति । सो हि कस्य चिदुत्तरार्दः । स एष सन्नि धिमपेक्ष्य निराकांक्षो भवति । सन्निहितश्च परार्थ एव पुरोडाशः । '(७)तस्मात् परमयुक्तद्रव्यनिष्पायत्वात् पुरोडाशोत्तरार्द्धयोर- प्रयोजकः' स्विष्टकृयागः ! यत्तु शिष्टाचारविरोधात न परार्थस्य ग्रहणमिति तदयु. क्तम्, आचारस्य श्रुत्या बाधात् । कथं पुनम्त्यक्तं द्रव्यं पर- .. (१-७) टु० टी० पृ० १३ ।

·९५ तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-३३-३४. , कीयमनीशानः परस्मै दद्यात् । वचनादिति ब्रूमः। यदि यागो दानवत् परस्वत्वपर्यन्तः स्यात्ततः त्यतस्य देवतास्वत्वात् पुनः स्वीकरणमशक्यं स्यात् । न त्वसौ परस्वत्वापादकः । वेन यागे कृते द्रव्यं न यजमानस्य, न देवतायाः, किंतु महीणम् । तच्च पुनः स्वीकर्तुं शक्यमितिवचनवलात् स्वीक्रियते । न च विनियुक्तविनियोगविरोधः, प्रतिपत्तित्वात् । तदाह भाष्यकार:-'वाचनिक एष शेषप्रतिपादनार्थ उत्सर्गः स शक्यः कर्तुम् । दानं गुत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसम्बन्धः, स न शक्यो. उनीशाऽनेनेति'(१)। कोऽभिप्रायः -यदि स्विष्टकृदिज्या दा. नवन परस्वत्वपर्यन्ता स्यात्तत आग्नेयादियागानामपि देवतास्व- स्वापादनत्वात्तदीयेन द्रव्येण स्विष्टकृतं यष्टुमनीशानो यजमानो न शक्नुयात् । न स्वेतदस्तीत्यभिप्रायः । के चित्तु दानं सम्पदानार्थत्वात् नान्यदीयेन कर्तुं शक्य विनियुक्तविनियोगविरोधात्, उत्सर्गपात्रं तु प्रतिपस्यर्थं कर्तुं शक्यमित्येवं व्याचक्षत इति । १३. अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम् । अभिधारणे विप्रकर्षादनुयाजवत्पात्रभेदः स्यात(२)॥३३॥ तदिदं सूत्रं स्पष्टार्थमन्याख्येयमित्युपेक्ष्य न वाऽपात्रत्वादपात्रतैकदेशत्वात् ॥ ३४ ॥ इति सिदान्तसूत्रमेव व्याख्येयं पठित्वाऽधिकरणमारभते । (१) शबर पृ० ४५५ । (२) सूत्रञ्चैतटुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् ।

·१३-अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम् ] चतुर्थोऽध्यायः । ९१ अत्र भाष्यकारेण विकृतिविषयो विचारो दार्शतः। वाज. पेये तुपशूनां सवनीयानां प्राजापत्यानां च सहयोगमारभ्य पर्यग्निकरणान्ते कृते प्राजापत्यानां पक्षद्वयमाम्नातं-सहैव वा ऋतुपशुभिः प्रातः सवन एवालम्भस्तदानीं वोत्सृज्य माध्यंदिने ब्रह्मसामफाले आळम्भ इति । तत्र यदायं पक्षः समाश्रीयते तदा विचार्यते-किं प्रातःसवनानुष्ठितानां प्रयाजानां शेषस्य धारणं प्राजापत्य. वपाभिर्माध्यंदिनीयाभिः स्वाभिधारणार्य प्रयुज्यते, किंवा नेति । तत् सिध्यर्थमिदं चिन्त्यते-किमभिधारणं हविः- संस्कारार्थ किं वा प्रयाजशेषस्य प्रतिपत्तिरिति । हवि:- संस्कारार्थत्वे प्राजापत्यवपानामवैगुण्यार्थ धारणं स्यात् । प्रति. पत्यर्थत्वे तु तुपशुपास्त्रेव समिहितासु प्रतिपत्तेः सिद्धत्वात् । वपानां चानभिघृतानामवैगुण्यादधारणमिति प्रकृतावपि चानी. षोमीये शक्यत एव विचारयितुं किं प्रयाजकाले यानि हवींषि सम्भवंति, आज्यवपापृषदाज्यानि तेषामेवाभिधारणेन क्षपयि. तपः शेषः । किंवा विपकष्टकालानां हृदयादिहविषामभिधार- णार्य धारयितव्यमिति । तत्किमिति विकृतिरुदाहृतेस्पाशाह 'प्रकृतावपि सम्भवति विचारे विकृतिरुदाहता । तद्विषयाणि लिङ्गदर्शनान्युपात्तानि सूत्रकारेण (१)क्रतुपशुभिः सह प्रातःसव. न आलम्भे वपाभिधारणलाभं दर्शयन् उत्कर्षपक्षे चाभिधारणभा. (१) टु० टी० पृ०१३।

·तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-३४. वात् , प्रसक्तं सव्यत्वं ब्रह्मसाम्ना समांदधत्तस्मिन्पक्षेऽभिघारणं नास्तीति द्योतयति--'अन्यदपि सम्भवत् लिङ्गं द्रष्टव्यमिति च बहुवचनं तस्य व्याख्यानार्थ विकृत्युदाहरणमिति । तत्र द्विती. यातृतीयाभ्यां हविःप्रयाजशेषयोः प्राधान्यगुणभावावगमात् , अन्यशेषस्यापि चान्यत्राधिष्ठानलक्षणया पुरोडाशकपालवद्विनि- योगोपपत्तेर्हविःसंस्कारार्थमेवाभिधारणम् । अन्यथा श्रुनिद्वपस्यापि बाधात् । उपयोक्ष्यमाणसंस्कारस्य चोपयुक्तसंस्काराद्रीयस्त्वा- दित्येवं प्राप्ते सिद्धान्तमाह--'प्रयाजशेषेणेत्युचार्यमाणमेवान्यत्र शेषत्वेनोपयुक्तं दर्शयति । तस्मादीश(१)अन्यत्र शेषत्वेनो. पयुक्तं तेनैव प्रयुक्तत्वा'म ततोऽन्येन प्रयुज्यते यथोत्तरार्द्धः स्विष्टकृता'(२)। ननु मा प्रयोजि द्रव्यं तदारणं तु भूतसंयोगाश्रयत्वेन भ. विष्यत् संयोगाश्रयतुषोपवापवैषम्यात् । किं न प्रयुज्यते ? अत आह-'कृतार्थ चेदं द्रव्यं प्रतिपत्तिमपेक्षते(३) स्थादेवं यदि हविःसंस्कारोभिघारणं स्यात् न स्वेतदस्सपे. क्षितं हि फलं भवति । प्रतिपत्तिश्चापेक्षिता । हविषा वाक्यान्तरेणैवा. संसर्गायोपस्तरणाभिधारणविधानादनपेक्षितः संस्कारो न भवि. तुमर्हति । द्वितीयाचा हि विभक्तयो न साक्षात् शेषशेषिभाव. स्याभिधायिकाः, किंतु साध्यसाधनमात्राभिधायिन्यो विध्या. क्षिप्तं समीहितं भाव्यं विशिषन्ति न बसमीहितमेव तबलेन स- (१-३) टु० टो० पृ० १३ ।

·१३-अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम् ] चतुर्थोऽध्यायः॥९५ मीहितभावमनुभावमईतीति सक्त्वधिकरणे दर्शितं न्यायरत्नमा. लायां चास्माभिः । एवं च प्रयाजशब्देनाधिष्ठानविशेषलक्षणा. थों भवति पुरोडाशकपालं त्वनपेक्षितप्रतिपत्तितुषोपचापार्थमिति युक्तं इह तु न तथेति । तेनेदमभिधारणेन क्रियत इसाह--'य. स्कचिद्रव्यं प्रतिपादनीयं(१) तत्सर्व हविःषु प्रतिपाद्यते । ततो नियमादष्टमात्रम्(२) । हविरर्थत्वे त्वभिधारणस्वरूपवादृष्टार्थ करप्येत तच्चायुक्तमिति । यदि प्रयाजशेषार्थमभिधारणं ततस्तस्योद्दिश्यमानत्वात् एक- स्मिंश्च वाक्ये द्वयोरुद्देश्ययोरसमवायात् हविषामुपादेयत्वेन संख्या विवक्षिता स्यात् । ततश्च यग्रहाधिकरणे हविषामुद्देश्य. त्वेनाविवक्षितसंख्यत्वमुक्तं तद्विरुध्यते । यच्चावदानाभिधारणासा- दनेवित्यत्र प्रवृत्तिक्रमनिरासेन मुख्यक्रमवशेन क्रमनिरूपणं, यच्च वहिस्तद्धर्माणामामधानसाधारण्ये लिङ्गमुक्तं तत्तत्समानन्यायस्य प्रयाजशेषाभिधारणस्य स वै ध्रुवामेवाग्रेऽभिधारयति । ततो हि प्रथमावाज्यभागौ यक्ष्यन् भवतीत्याज्यभागार्थत्वं दृश्यत इति तत्स- मसति हविःसंस्कारार्थत्वे न घटते कपिलवच्च त्रिष्वेव बहुव. चनस्य चरितार्थत्वात् । अधिकानां समिहितानामपि हविषा नाभिधारणं स्यादतश्च यत्पूर्वं ग्रन्थे सर्वहविष्षु प्रतिपाद्यत इत्युक्तं तदयुक्तं स्यादित्यत आह–'उपादीयमानत्वादविषां (१) 'यत्क्वचिद्रव्यं प्रतिपादनीय इतिप्रन्यो मुद्रितटुप्टी. काग्रन्थे नोपलभ्यते। (२) टु० टी० पृ० १३ ।

·तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-३४. संख्या विवक्षिता'(१)। यधुपादीयमानत्वं हविषां स्याततः संख्या विवक्षितास्यान तु तदस्तीत्यावीतोक्तिरिय(१)व्याख्येया। अन्य. थासकलपूर्वोक्तदोषापत्तेः। न च हविषा प्रधानयागाधुपयोगिनाम- न्यत्र शेषभाव उपादानं वा युक्तम् । तेन प्रयाजशेषपतिपत्यर्थः म्याभिधारणस्य हविरधिकरणनियमस्य प्रयोजनापेक्षायां हवि. र्गतमेव प्रयोजनं करप्यते । तेन स्विष्टकद्दुभयसंस्कारः स्यादिति तदुभयार्थ प्रयाजशेषाभिधारणं स्वरूपेण प्रयाजेशषार्थ नियमांशेन च हविःसंस्कारार्थम् । हविषः संस्कार्यत्वेन चाविवक्षितव संख्या। तेन संस्कारालोपार्थ सन्निहितेषु सर्वहविष्षु व्यधिकेषु तदनेषु च कर्तव्यम् । न चैवं विप्रकष्टानामपि प्राजापत्यवपानामभिधारणं स्यादिति वाच्यं तेषां नियमाविषयत्वात् । येषां धनियमेन प्राप्तिः प्राविधेः स नियमविधेर्विषयः प्रायाजेषु च कृतेषु तत् शेषस्याज्यभागद्रव्यासंसर्गार्थ सन्निहिते यत्र कचन प्रतिपादनं माप्तं नासमिहिते तेनासभिहितानां प्राजापत्यवपानां प्राप्तिरेव नास्तीति नियमविध्यगोचरत्वात् न नियमप्रयोजनं संस्कारभा. गित्वम् । यत्तद्देश्यद्वयं नैकस्मिन् वाक्ये समवैतीति । ससम् । निर. पेक्षं न समवैति, साकांक्षं तु निमित्तफलमुद्देश्यद्वयमपि न वा. क्यं भिनत्ति । अस्ति च प्रयाजशेषार्थेऽप्यभिधारणे विहिते किमभिधारयितव्यमित्यपेक्षा । तत्र हविरिति सम्बध्यमानं न (१) टु० टी० पृ० १३॥

·१३-अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम् ] चतुर्थोऽध्यायः। ९७ वाक्यं भिनत्तीति सर्वमनाकुलम् । यस्त्वाह-एकमेव हविरभिघारयितव्यं प्रतिपत्तरेकाधार- कत्वादेकस्मिन्नेव क्षपितत्यान्यत्रावक्षारयितुमशक्यत्वात् । बहु वचनं त्वनियमाभिप्रायेणैकमपि हविन नियतं कि तु यत्किं. चित्तेन बहुषु प्रयोगेषु बहूनामभिधारणं संपद्यत इत्यभिप्रेस बहुवचनमिति स वक्तव्यः । किमिदानीं सोपोपि समाख्याच. चनवषट्कारहोमाभिषवनिमित्तभक्षाणामेकेनैवैकस्मिन् प्रयोगे क्षपयितव्यः । ओमिति चेत्-तयध्वर्युः पूर्वो भक्षयेत् होता वा मंत्रवर्णादित्यादिक्रमविचारो दत्तजलांजलिः स्यात् । अथ तत्र समाख्यादिभिः सर्वेषां प्राप्तेः सवेरेव समुच्चितैरेव यशः सोमस्य प्रतिपत्तिः क्रियते इत्युच्यते ततोऽत्रापि बहुवचनबलाबहुषु हविः- वववश एव प्रयाजशेषः क्षारयितव्यः । अथात्राविवक्षितं बहुत्वं को हेतुः ? संस्कार्यत्वमिति चेत्-मुतरां सर्वेषामभिधारणं सं. स्काराविलोपार्थ कर्तव्यम् । कथं च भवान् सबै ध्रुवामेवाग्रेभिः घारयतीति बहपेक्षं क्रमवचनं समर्थयेत् । न च प्रतिपत्तिरम- योजिका धारणस्येत्यावेदितं न्यायरत्नमालायाम् । न चैवं प्रयाज. शेषस्य धारणं प्रसज्यते । क्रतुपशुवपास्वेव तत्सिद्धरित्यंतदप्यु. । क्तमेव यतः। ? केन च तस्य धारणम् ? न तावत् जुन्हा व्यापृतत्वात् । अथ पात्रांतरेण तर्हि तत्र जुहाः समानेतव्यः शेषः। समानीते च त. स्मिाभिधारणकार्यस्य जुहूविरोचनस्य सिद्धत्वान्न भूयस्तकर्तः १३ ·९४ तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-४०. व्यमित्यधारणमेव तस्मात्सनिहितानां सर्वेषामेवाभिधारणं न्याय्य- मित्यलमतिविस्तरेण । एवं तावत् कृतार्थस्य प्रतिपत्त्यपेक्षत्वाचदर्थमभिधारणमि. त्युक्तमितश्चैवमित्याह-'जुहा च रिक्तया प्रयोजनमस्ति'(१) यदाज्यभागद्रव्यं 'तया'(२) जुहा 'होप्यते, तत्कथमसं. सृष्टं'(३) प्रयाजशेषेण 'स्यादिति । तस्मात् प्रतिपत्तिरपेक्षि- ता, हविःसंस्कारस्य त्वनपेक्षितत्वात्'(४)। तादर्थेऽभिधार णस्य 'अदृष्टं कल्प्यते'(५)। 'ततो हवींष्यप्रयोजकानि'(६)। कयं तर्हि द्वितीया ? अत आह-'अधिकरणत्वमेव त्वत्र विवक्षित(७) न तु व्याप्यमानत्वम्' । अभिधारणं हि कस्य चिदुपरि द्रव्या. न्तरस्य क्षेपस्तद्यस्योपरि क्षिप्यते तत् क्षिप्यमाणेन व्याप्यमानम. प्यधिकरणं भवति । तत्र शब्दोक्तमपि व्याप्यमानत्वमनपे. क्षितमिसनात्य अधिकरणत्वमेव लाक्षणिकं परिगृह्यते । तेना- यमर्थः-प्रयाजशेष हविःषु क्षारयदिति । तदप्रयोजकानि हवीं. पीतिसिद्धम् । १४. समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधिकरणम् । समानयनन्तु मुख्यं स्यात् लिङ्गदर्शनात् ॥४०॥ . (१-२) अत्र लेखटुप्टीकापुस्तके 'प्रयोजनं यत्तया होज्यते' इति पाठः। (१-६) टु० टी० पृ० १३-१४ (७) लेखपुस्तके 'अधिकरणत्वमेव त्वविवक्षित'मिति पाठः ।

·१४.-समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । ९९ समानयनं किमाज्यतद्धर्माणां प्रयोजकमुत नेति । तदर्य च चिंतयितव्यं किमुपभृति द्वे चतुहीते प्रयाजानुयाजार्थे तयो. रनुयाजार्थस्येदमुपयोक्ष्यमाणस्यादृष्टसंस्कारार्थ क्षारणमात्रमुत प्रयाजायस्योपरितनं प्रयाजद्वयं यष्टुमिति । संस्कारमात्रार्थत्वे अप्रयोजकं, पक्षान्तरे तु प्रयोजकम् । तसिद्ध्यर्थमप्येतच्चितनीयं- किं यदेतदुपमृति प्रयाजाथै चतुर्ग्रहीतं तत्सर्वप्रयाजार्यमुत चतु. योत्तमार्थमेवेति । यदि सर्वार्थ ततः सर्वादी समानीतत्वान्न व. हिरारम्भसमये प्रयाजार्थमुपभृत्याज्यमस्ति यत् समानीयेत । अ. तोऽनुयाजार्थस्यैव समानयनम् । तदा च जोहवौपभृतयोश्चतुही. तयोर्द्वयोरपि सर्वमयाजविषयत्वाद्विकल्पः । चतुर्थपंचममयाजा थत्वे त्रौपभृतस्य जौहवस्याघमयाजत्रयविषयत्वेन द्वयोनिवि. पयत्वात् । समुच्चये सति जौहवन त्रीनिष्ट्वा वहिःकाले समा. नयनमौपभृतस्य जुहामुपरितनपयाजद्वयार्थ क्रियत इति । अत्र पूर्वपक्षभाष्यं-'अप्रयोजकं समानयनम् (१)। कुतः, 'प्रयाजानुयाजार्थस्याज्यस्यायमेकदेशः समानीयते इति पूर्वेण न्यायेनाप्रयोजकतेति(२) । तस्य किलायमभिमाय:-यदोपमन मयाजानुयाजार्थ द्रव्यं तस्य य एफदेशः प्रयाजार्थः सोऽयमानी. यत इति । तदाक्षिपति-'अयुक्तोऽयं ग्रंथः'(१)। किमित्याह-'य. दिप्रयाजानुयाजार्थमेतत्' (४)द्रव्यं यत् समानीपते ततः 'प्रपाजा आत्मीयं द्रव्यं प्रयुअत एव कथममयोजकता । अतः पूर्वेण (२) (१-५) टु० टी० पृ० १४ । (२) शबर पृ० ४६० ।

·१०० तन्त्ररत्रे- [ पादः१-सूत्रम्-४० प्रयाजार्थत्वाभिधानेनो चरम(१)प्रयोजकत्वाभिधानं 'न स- म्बध्यते'(२) । तस्मादयुक्त इति । 'तत्र कैश्चित्मयाजशब्दं त्यक्त्वानुयाजार्थस्यायमेकदेशः समा. नीयत इत्येवं ग्रन्थो नीतः'(३) । प्रयाजार्थस्यौपमृतकदेशस्य सर्वादौ सपानीतत्वात् बीकाले केवलानुयाजायमेवोपमृति विद्यत इति प्रमादपाठः प्रयाजशब्द इति । 'अपरैः प्रयाजानुयाजार्थस्यायमेकदेशः समानीयत इ. ति' (४)अपरिसज्यैव प्रयाजशब्दं सप्तम्यन्तं व्यस्तमाश्रित्य यथोक्त एवार्थे ग्रन्थो नीतः। अन्ये तु पूर्ववत्प्रयाजशब्दत्यागेन ग्रन्थं व्याचक्षाणाः पूर्व- पक्षरूपमन्यायामाहुरित्याह-'अन्यैस्तु यदुपति गृह्णात्यनु- यानेभ्यस्तद्गृहातीति'(५) वचनात्केवलानुयाजार्थमेवोपमृत- मष्टगृहीतमित्य नेनो परितनाधिकरण पूर्वपक्षणात्र पूर्वपक्षः कृ. त:(६) । तदा हि-केवलानुयाजार्थस्येदं समानयनमायोज. कमाज्यस्येति । 'त्रीण्येतानि मतान्ययुक्तानि । एकैर्ग्रन्थः परित्यक्त'- (७)स्तेषां स एव दोषः । । 'अपरैरधिकरणत्वमसम्भवि प्रयाजानां निर्दिष्टम्'(८) । न ह्याज्याधारत्वं क्रियारूपाणां प्रयाजानां सम्भवति । प्रयाजशन्देन तु तत्साधनद्रव्यलक्षणार्या स एव दोषः । 'अन्येषा (९) तृतीयपक्षवादिनां 'अन्धपरि- (१-९) टु० टी? पृ० १४ ।

·१४-समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधि०] चतुर्थोऽध्यायः॥ १०१ त्यागस्तदवस्थ एव'(१)। अयं चापरो दोषः । 'असिद्धनासिद्ध साध्यते (२) । न ह्यौपभृतस्योपरितनाधिकरणन्यायसिद्धो. भयार्थत्वस्य केवलानुयाजार्थत्वं सिद्धान्तिनः सिद्धम् । अतः कथं तेनासिद्धनासिद्धमप्रयोजकत्वं साध्यते । न ह्यसिद्धो हेतु- भवति । 'तस्मादर्थग्रन्थानुरोधेनैव वर्ण्यते'(३) । अर्थ. प्रधानो हि ग्रन्थोऽनुरोद्धव्यस्तेनोपपत्रेऽर्थे कथं चित् ग्रन्या. भिप्रायं व्याख्यातुमर्थस्तावदेवं वर्ण्यते-'उपभृति द्वे चतुर्ग्रहीते प्रयाजानुयाजाथे।(४)स्तः । तत्र यत् प्रयाजाथै तत् सर्वप्रयानार्थ न केवलं चतुर्थोत्तमार्थमिति प्रतिपादयनि-'प्रयाजानुयाजेभ्यः स्तद्गृह्णातीनि समासोऽयं, तत्र प्रयाजप्रातिपदिके विभक्तिन श्रूयते । भवितव्यं च तया । तस्मादुत्तरपदे (५)ऽनुयाजपदे 'या विभक्ति'(6)बहुवचनरूपा 'सा तंत्रण'(७) प्रातिपदिकद्वयेऽपि 'द्रष्टव्या (८)। प्रयाजेभ्यश्चानुयाजेभ्यश्चेति। कुनः 'श्रुतत्वानस्याः। अन्यस्यां (९) तु द्विवचनरूपायां प्रयाजप्रातिपदिके विभक्ती 'आनीयमानायां श्रुतहानमश्रुतकल्पना च स्यात्तस्मात् प्रयाजे. भ्य इति बहुवचनसामर्थ्यात् सर्वेषां प्रयाजानामौपभृतम्'(१०)। नन्वेवं तेनैव सर्वप्रयाजावरोधात् जौहवमनर्थक स्यादत आह-'जौहवं च'(१.१) सर्वेषामिति चेत्याकृष्यते। प्रयाजेभ्य इत्य- विशेषविधानात् , विकल्पनाभयोरर्थवत्ता भविष्यतीत्यभिप्रायः। (१-११) टु० टी० पृ० १४। (३) अत्र मुद्रितपुस्तके 'अन्यथा' इत्यधिकः पाठो दृश्यते ।

·१०२ तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-४०. यदि सर्वार्थमौपभृतं ततः किं तत्राह--'जुहा जुहोतीति. वचनाधस्मिन्नेव काले प्रयाजान् जुहोति तस्मिन्नेव काळे यदी. पमृतं प्रयाजार्थ द्रव्यं तत जुहामानयति'(१)। न अन्यथा तया होतुं शक्यते । एवं च सत्य प्रयोजकं समानयन(२) भवती- तिभाष्यव्याख्यानेन दर्शयति-'अत उत्पत्यपेक्षाया'(३)मा. ज्योत्पादनकाले 'यदुपभृति (४) 'प्रयाजानुयाजार्थ द्रव्यं गृहीतमभूव तदस्मिन् काले अतिहाये डो वर्हिः प्रतिसमान. यतीत्येतस्मिन वहिरारम्भकाले सर्वप्रयाजानामादावेव प्रया. जार्थस्या (५)ज्यस्य 'समानीतत्वात् नोभयार्थतया विद्यत इत्यनुयाजा) (६)मर्दै 'केवलमिदानीमास्ते तत्समानीयमानं'. (७) किश्चित् क्षार्यमाणमित्यर्थः । न हि तत्सर्व समानी. यते । तत्समानीयमानमिति विशेषणप्रधानो निर्देशः । समानयनं क्रियमाणमित्यर्थः । 'परकीयत्वा (८)दनुयाजा. थत्वात् द्रव्यस्य तत्संस्कारकत्वाद प्रयोजक'(९)माज्यस्य । किमर्थं पुनस्तस्य समानयनं ? न यकृतार्थस्य प्रतिपत्तिर. पेक्षिता । न चान्यदपि प्रयोजन दृश्यतेऽत आह-'अदृष्टार्य च' (१०)। अनुयाजार्थद्रव्यविषयत्वात् , तदर्थं तावत्समानयनम् । अतो दृष्टाभावादष्टं कल्प्यमिति । भाष्यस्यायमर्थः-प्रयाजानु. तस्य (१-२)टु० टी० पृ० १४ । (३) शबर० पृ०४६० । (४-९) टु० टी० पृ० १४-१५ । (१०-११) शबर० पृ० ४६० टु० टी० पृ० १५ ·१४-समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः ।। याजार्थं यदाज्यमासीत्तस्यैकदेशे प्रयाजाथै पूर्वमेवानीते सति यस्मात्सन्निहित एकदेशः केवलानुपाजार्थोऽदृष्टसंस्कारार्थ स. मानीयते, किश्चित् क्षार्यतेऽतः परकीयद्रव्यसंस्कारकत्वादभिः घारणवदप्रयोजकं समानयनामिति । के चित्त्वाहुजोहवस्य सर्वपयाजार्थस्य वहिरारम्भसमये सर्वार्थेनौपभृतेन संसर्गोऽदृष्टार्थः क्रियते । तेनौपभृतमदृष्टार्थतया सर्वप्रजायार्थ जौहवं तु दृष्टार्थतयाऽनः समुच्चय एवं पूर्वपक्षेऽपि तयोरतः प्रयाजानुयाजाथस्येति यथाश्रुतमेव भाष्यम् । कथं ताप्रयोजकत्वं तत्राहुः-औपभृतस्य हि प्रयाजेष्वदृष्टं कार्यमित्युः क्तम् । अनुयाजानां तु दृष्टोपकार्योंपमृतं दृष्टादृष्टयोश्च दृष्टं प्रयोजक- मित्यनुयाजार्थमेवीपभृतस्य प्रयोजकम् । प्रयाजार्थ तु समानय. नमदृष्टार्थत्वादप्रयोजकमिति । तदयुक्तम् । केन पुनर्विशेषणप्रयोजनस्वाविशेषेऽपि दृष्टः मेव प्रयोजकं नादृष्टम् । प्रथमावगतच्चादिति चेत्-युगपदे. केनैव प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत् । गृहातीतिवाक्येनोमयार्थत्वाव. गमादुभयेषां प्रयोजकत्वं युक्तम् । यत्र हि शास्त्रमेवैकं शास्त्रा. न्तरपयुक्त्युपजीवनेन प्रवर्त्तते तत्राप्रयोजकत्वं, यत्र त्वेकप्रयु. क्तिमनपेक्ष्यकेन भिनेन वा शास्त्रेणापत्र विनियुज्यते न तत्र दृष्टादृष्टत्वमात्रेण कश्चिद्विशेष इति सर्वेषामेन प्रयोजकत्वं युक्तम् । तस्माघयोक्त एव पूर्वपक्षः । 'सिद्धांतस्तु यदीपमृतं समानयति जुह्नां तदतिहाये डो व.

·१०४ तन्त्ररने- [पादः १-सूत्रम्-४०. हिरिसस्मिन् काल'(१) इयर्थप्राप्तं यत् प्रयाजाथस्यौपभृतस्या. ज्यस्य जुहासमानयनं तस्य 'कालनियमो (२) 'अनेन'(३) 'विधीयते (४)। लाघवादृष्टार्थत्वाचानुयाजाथस्य त्वप्राप्ते स. मानयनेऽस्मिन् काले विधीयमाने विशिष्टविधानात् गौरवमदृष्टा- थता च स्यात् । 'तस्मात् प्रयाजत्रयस्य'(५) आयस्य 'जौहव. द्वयोरोपमृतम्' । कुतः(६) 'अतिहाये डो वर्हिः प्रतिसमानय तीति (७)। समानयनकालविधानात्तस्मिंश्च काले समानीतेन पूर्वेषां क मशक्यत्वादन्त्ययोरेव द्वयोरोपभृतम् । एवं च विशे- षणविहितमपि जौहवं द्वयोरौपभृतनावरुद्धकत्वादितरविषयं भवति । एवं च विकल्पोप्यष्टदोषः परिहतो भवतीयाह-'सत्यपि तुल्यकार्यत्वे'(८) यद्यप्युभयोः प्रयाजकार्यता तुल्या तथापि नास्ति विकल्पो भिन्नविषयत्वात्'(९) । जौहवस्याद्यत्रयविष. यत्वात् । औपभृतस्यान्सद्वयविषयत्वात् । एवं च लिंगमप्याति- ध्यायां चतुर्ग्रहीतबहुत्वं समर्थितं भवतीत्यभिप्रायः । विकल्प हि तयोरन्यतरस्मिन्ध्रौवे च गृह्यमाणेऽनुयाजाथस्य चतुहीतस्ये. डांतायामातिथ्यायामभावाद द्वे एव चतुर्ग्रहीते इति तद्वहुन्वदर्शने नोपपद्येत । समुच्चये तु सति जुहामेकं चतुहीतं प्रयाजार्थमुप. भृति वानुयाजाभावात् पयाजार्थं चतुर्ग्रहीतमेकं धौवं चापरमिति बहुत्वं समर्थितं भवति । (१-९) टु० टी० पृ० १५ ·१५-औपभृतजौहवयोः क्रमेण अधि०] चतुर्थोऽध्यायः । १०५ यत्तु श्रुतस्यैव बहुवचनस्य प्रयानशब्देनाभिसम्बन्धात सर्वेषामोपभृतं न द्वयोरेवेत्युक्तं तत्राह-'समासेऽपि (१) । यद्यप्ये. कैव विभक्तिभ्यां परा तथापि 'योरन्स पोरोपमृतस्य प्रमाणा- न्तरेण कालविधिनावगतत्वात् विरोधात न श्रुता विभक्तिः (२) प्रयाजप्रातिपदिके 'गृहीतव्या'(३) । किं तु द्विवचनमध्याहि. यते प्रयाजाभ्यामिति तस्मात्प्रयोजक (४) ममानयनम् । १५ औपभृतजाहवयोः क्रमेणोभयानुभयार्थता. धिकरणम् । (पूर्वपक्षमत्रम् ) तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् ॥ ४२ ॥ ननु गतस्तृतीयविषय इत्युक्तं तत् कथमिह पुनस्तादर्थ्य: चिन्तनमित्याशयाह-(५)प्रसक्तानुप्रसक्तेनारभ्यते सत्याज्य- प्रयोजकत्वे' समानयनस्य छोपभृताज्यप्रयोजकत्वे साधिते तत्पसझेनौपभृतस्य सादर्थ्यं चिन्त्यते । तदनुसान च तुल्य. कारणस्य जोहवस्य धौवस्य चेति । नन्वौपमृतस्यासिद्ध प्रयाजायत्वे कथं समानयनस्य प्रयो- जकत्वमुक्तं-तत्राइ-'स्थिते चास्मिन् पूर्वाधिकरणारम्भः(३)। इदपर्यतोऽधिकरणं पूर्वममंगतिमसमानु न पूर्वमारधमिनि- पूर्वपक्षमाह-'असंयुक्तोत्पन्नानि सर्वाण्याज्यानि प्रकरणेन गृह्यते (१-६) टु० टी०पृ० १५-१६।

·१०॥ तन्त्ररत्ने [पादः१-सूत्रम्-४३. तस्मात् यद्यदाज्यसाध्यं(१) कार्य प्रयाजानुयाजादि 'तत्र तत्रै. तानि(२) । बहुवचनं धौवापेक्षम् । भाष्ये च जौहवौएभृतग्रहणं धौवस्यापि प्रदर्शनार्थ तुल्य. न्यायत्वात् । उभयार्थत्वाभिधानं च सर्वाभिप्रायम्। वाक्यानि चानुवादतया नेतन्यानि । विधित्वे सति यदुपभृति गृह्णात्यनुया. जेभ्यम्तदितिवचनात् औपभृतमपि केवछानुयानार्थ स्यात् । तच्चानिष्टम् । अथ तस्यानुवादत्वम् । तथा सतीतरेषामपि तत्स्यादित्येतावान् पूर्वः पक्षः । (सिद्धान्तसूत्रम् ) तत्र जौहवमनुयाजप्रतिषेधार्थम् ॥ ४३ ॥ 'चतुर्जुहां गृह्णातीत्युत्पद्यमानं जौहवं प्रयोजनमाभिलपति किं मया कर्तव्यमिति(३) । 'प्रयाजाश्चोत्पद्यमाना एवं द्रव्या. भिलाषिणः(४) । तत्र यावदेव सर्वार्थताप्रकरणेन कल्प्यते तावदेव 'तयो'जौहवप्रयाजयोः 'श्रुतेन वाक्येन(५)' सम्बन्धे विहिते 'द्वयोरपि परस्परनियमादन्यत्र(१२)' प्रयोजनान्तरे जौ. हवस्य प्रयाजानां च द्रव्यान्तरे 'प्रसा एवं नास्ती(६) ति जौहवस्प तावत् केवलप्रयानार्थत्वम् । 'एवं धौवापभृतयो(७)'- रौपभृतमपि प्रयाजानुयाजेभ्य इति वचनादुभयार्थमेव न सर्वा र्थम् । एवं च सति प्रयाजानुपाजानां जौहवौपभृतावरुदत्वाद. (१-७) टु० टी० पृ० १५-१६ ।

·१५-औपभृतजौहवयोः क्रमेण अधि०} चतुर्थोऽध्यायः । १०७ विशेषविहितमपि धौवं तदतिरिक्तोपस्तरणाभिधारणाज्यभागा. धर्यमेव न त्वत्यन्तं पारिप्लवम् । यदि नियमविधानार्थानि वचनानि कथं तर्हि प्रतिषेधार्थ वचनमितिमूत्रं तत्राह-'एवं चे. व(१)' यदा नियमविधानात् प्रसङ्ग एवान्यत्र नास्ति तदा 'प्रतिषेधफलत्वात् नियम एवं प्रतिषेध उक्तः(१)' । न तु मुरूपः प्रतिषेधो विधिसरूपत्वात् वाक्यानापिति । औपभूतं तथेति चेत(३)॥४४॥ इति पूर्वपक्षान्तरमूत्रम् । तस्यार्थमाह-(४) यदि श्रुनेनै 'वार्थेन' नैराकांक्षामान्यार्थवा५) माज्यानां तों पभृतमपि(६)' अनु. याजेभ्यस्तद्गृहातीतिवचनात् केवला'नुगाजार्थत्वेन निराका सीकृतत्वात् न प्रयाजार्य स्थान(७)' । स्याज्जुहूप्रतिषेधानित्यानुवादः॥ ४५ ॥ - 'प्रयाजानुपाजार्थत्वेऽवधृते ज्ञायत एवैतदनुपाजार्थमि. ति(८) । तेन प्रयाजानुयाजेभ्यस्तदितिवचनात् प्राप्तमनुयाजा. यत्वमनेनानूयते नानेन प्रयानार्यतावचनविहिता व्यावर्तयितुं शक्यते । कस्मात्पुनर्विपर्ययो न भवत्पर्य विधिः सोऽनुवाद इति तत्राह-'यदि बनुयांजायमेवैतत्ततः प्रयानार्थमित्यशक्यं वक्तुम्(१), अमाप्तत्वात । तस्मादयमनुवादोपि न घटते । (१-२) टु० टी० पृ० १५-१६ । (३) सूत्रञ्चैतटटुप्टीकाकारैनंधृतम् । (४-९) टु० टो० पृ० १५-१६ ।

·१०८ तन्त्ररत्रे- [ पादः१-सूत्रम्-४६ तस्मात्प्रयाजानुयाजेभ्यस्तदगृहातीत्यस्यात्यन्तानर्थक्या(१) । अनुवादत्वेनाप्यर्थवत्वासम्भवादयश्य भाविनि विधित्वे सति तत एव प्राप्तत्वादितरो(२)'ऽनुयाजेभ्यस्तद्गृह्णाती'त्यनुवा. दः(३) । उभयार्थत्वविधिना ह्यन्यतरार्थत्वमपि प्राप्नोति न त्व- न्यतरार्थत्वविधैरुपयार्थत्वप्राप्तिस्तस्मान विपर्ययः सम्भवतीति । सूत्रार्थस्तु--जोहवं हि केवलं प्रयाजेषु नियतं, अनुयाजेभ्यः प्रतिषिद्धं निवृत्तं नौपभृतं तदपेक्ष्यायं नित्यानुवादः । जौहवं हि केवलं प्रयाजार्थमिदं त्वनुयाजार्थमपीति । १६ उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणाधिकरणम् । तदष्टसंख्यं श्रवणात् ॥ ४६ ॥ इदमपि प्रासङ्गिकमेवाधिकरणम् । पूर्वपक्षमाह-'अष्टसंख्याविशिष्टं ग्रहणमुत्पद्यते(४) । एक- मेव ग्रहणमष्टावुपभूति गृहातीत्यष्टसंख्याकं श्रूयते, न तु चतु:- संख्याकं ग्रहणटूयम् । तत्र यथा न चत्वारि चतुर्ग्रहीतानि सं. न्ति(५)' अश्रुतत्वादेवं 'द्वे चतुर्ग्रहीते न म्तः(६)', अश्रव. गाविशेषात् । 'लक्षणया तु गम्यते'(७) द्वे चतुर्ग्रहीते 'श्रुति. सम्भवे चायुक्ता लक्षणा(८)' । 'तस्मा(९) देकमेवेद 'मष्टगृहीत प्रयाजानुपाजार्थमिति(१०) समानयनाधिकरणन्यायेनार्दमुप. रितनयोः प्रयाजयोरर्दै चानुयाजेषु विनियोक्तव्यम् । न चा. (१-१०) टु० टी० पृ० १६ ।

·१६-उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणाधि०] चतुर्थोऽध्यायः। १०९ दोपयोगेऽष्टगृहीतस्य योगांगत्वं विरुध्यते । यथैव जौहवेन चतु. गृहीतेनाद्यपयाजत्रये पर्यायेणावयवशः क्रियमाणेऽपि सर्वेषां चतुर्रहीतसाधनत्वमविहतं चतुःसंख्याकमेव हि तस्य ग्रहणमा. सीदिति तथाष्टगृहीतद्रव्यकत्वं तदवयवेनापि क्रियमाणाना प्रयाजानुयाजानामविरुद्धम् । 'एवं चेदनुयाजाभावे(१). प्यातिथ्यादाव'टसंख्यापरिच्छेयमेव(२) प्रयाज'साधनम्(३) । अतस्तत्राप्यष्टसंख्याकग्रहणमेवोपभृति कर्तव्यम् । चोदयति-'प्रयाजानुयाजयोश्चतुर्ग्रहीतयोरुपमृदाधार इति चेत(४)' । यद्यत्र संख्याविशिष्टं ग्रहणं विधीयत ततः श्रुतिरता. संख्या सम्बध्येत न वेवं किंतु चतुःसंरूपाकमेव पातं प्रयाजा. नुयानांगग्रहणयमनुद्योपभृदाधारपात्रं तत्र विधीयते । अनुवा. दश्च प्राप्तिपूर्वकः । प्राप्तिश्च चतुःसंख्याकस्य ग्रहणद्रयस्य नाष्टसं. ख्याकस्येति तल्लक्षणार्थोऽशब्द इति । परिहरति-'तन्न(५) । कुतः । 'संरूपाधारविशिष्टपेवात्र ग्रहणमुत्पद्यते(६) । न हि वचनान्तरं ग्रहणस्य तत् संख्याया वा विधायकमस्ति । 'अतोऽष्टसंख्याविधीयमानत्वात् नानूयते । अनुनादाभावाच न शक्यते द्वे चतुर्ग्रहीते लक्षयितुम्(७) । न हि तदा श्रुतिपरिणागे कारणमस्तीति । अनुग्रहाच्च जोहवस्य ॥४७॥ समानयते जुहापौपमृतं चतुर्ग्रहीतत्वायेति । 'न तावत्स. (१-७) टु० टी० पृ० १६-१७ ·११० तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-४८. मानयनेन चतुर्ग्रहीतत्वं भवति । पूर्वमेव(२) समानयना'त. स्य(२) जौहवस्य 'चतुःसंख्यया परिच्छिन्नत्वात(३) । तेन चतुर्ग्रहीतस्यानुग्रहायेत्यर्थः । महता चानुग्रहोऽल्पस्य भवति । स चौपभूतस्य चतुर्ग्रहीतत्वेन घटत इत्याह-'इतरस्य' (४)चौपभृतस्य 'चतुःसंख्यत्वे (५) सति 'कीदृशे अल्पत्वमा हत्वे । यदि त्वष्टमंख्यापरिच्छिन्नमौपभृतं तत इतरस्य(६) जौहवस्याल्पत्वा(७) चेन 'महताऽनुग्रहः क्रियते समान. यनेन । तस्माद(८)'नुग्रहदर्शना'दष्टगृहीतं चतुर्ग्रहीतापेक्षया महद्गम्यते । तेनाष्टगृहीतत्वं ज्ञापयति'(९)। न धन्यथा महत्वं भवतीति । दयोस्तु हेतुसामर्थ्य श्रवणश्च समानयने ॥४८॥ 'दै एवं चतुर्ग्रहीते(१०) होमांगे 'कुतः अनारभ्य विधा नादि होममात्रे चतुर्ग्रहीत(११) प्राप्तम् । 'तत्र होमश्चतुःसंख्या- परिच्छिमं.१२) किमया(१३) ज्यादि 'साधनमाकांक्षति (१४)। द्रव्यविशेषमेव केवलमाकांक्षति, 'न संख्या(१५)- मनारम्य विधानादेव सिद्धत्वादित्यर्थः । 'अष्टावुभूति गृहा. तीत्यस्या(१६) प्याज्यस्य प्रयोजनं प्रति 'साकक्षित्वं(१७) प्रयाजानुयाजाश्च प्रयोजनं नीयते' यस्मात् द्रव्यविशेष एना. पेक्षितो न संख्या 'तस्मायद्यप्पोपमृते(१८)'sष्ट संख्यास्ति, (१-१८) टु० टी० पृ० १७ । * अत्र मुद्रितपुस्तके 'दीयते' इति पाठो दृश्यते ।

·१६-उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणाधि०] चतुर्थोऽध्यायः। १२१ तथाऽपि(१) पूर्वमेवानारभ्य विधिप्रामायाश्चतुहीतसंख्याया अस्तित्वा(२) तामनाहत्य 'द्रव्यमेव गृह्यते(३) । अस्ती. स्यव्ययमाख्यातप्रतिरूपक । अष्टसंख्यायास्तहि श्रुतायाः का गतिः। सा हि होमार्थत्वेन विनानार्थिका स्यादत आह-'अष्टः संख्या श्रुतिवृत्ताऽपि न सम्बध्यते होमेन(४)' कुतः 'सं. ख्यान्तरेण(५) चतुष्ट्वेन होमस्य 'अवरुद्धत्वात् । तस्मादष्ट संख्या द्वेचतुःसंख्ये लक्षयति(6) । अयानारभ्यवादगतं चतुष्टमेवाष्टसंख्यालक्षणार्य कस्मार भवत्यत आह-'न तु चतुःसंख्याऽष्टसंख्या लक्षयितुं समर्था, व्याप्त्यभावात(७)। अष्टत्वं तु चतुष्वद्वयाविनाभूतं तल्लक्षणा. किमत्रानारभ्य विधिना न्यायादेवायमर्थों लभ्यते । अष्टसंख्याग्रहणे(८) ग्रहणगताष्ट. संख्या 'यदा प्रयाजानुयाजेभ्यो वाक्येन दीयते तदा (९) समं स्यादश्रुतत्वादिति 'न्यायादेव तत्रार्दमितरत्राप्य भवति । यथा लोके शतमाभ्यां दीयतामित्युक्तं(१०) शतसंख्या. कमपि द्रव्य मर्पणवेलाया(११) कैकस्मै 'पंचाशत्संख्यापरि. च्छिन्नमर्पयति इति हेतोर्म तत्परिच्छिन्न(१२) मष्टत्वपरिच्छिन्न 'होमसाधनम्(१३)। यदा चतुर्ग्रहीतमेव होमे तदा ग्रहणस्य होपार्थत्वातद्गता. (१-३) टु० टी० पृ० १७। (१०) 'न्यायासावदेवेतरदिति' वा पाठः। (४-१३) टु० टी० पृ०१७॥ थमिति युक्तम 'अथ वा ·तन्त्ररत्रे- [पादः १-सूत्रम्-४८. ऽष्टसंख्या चतुःसंख्याद्वयलक्षणार्थैव । यदि न्यायादेव होमे चतु:- संख्याप्राप्तिः कथं तद्यनारभ्य विध्युपन्यासो भाष्येऽत आह- 'अनारभ्य वादेनापि योऽर्थो न्यायादेव प्राप्यमाणस्स एव प्राप्यते(१) । तेनार्याभेदात् यत्किंचित् पापकमुपन्यसितव्यमि- सनारभ्य विध्युपन्यास इति । 'नन्वेवमनारभ्य विधि:(९)' प्रयाजानुयाजविषयेऽनुवा. दः स्यात(३) । न्यायादेव प्राप्तेरन्यत्र च विधिरिति विरूपः स्या- दित्यभिप्रायः । सत्यमनुवादो न त्वयं दोष इत्याह-'उच्यते, विवक्षाभेदेऽनुवादो दोषो भवति । न विह विवक्षाभेदः। य एवार्थो विधौ सोऽनुवादेऽपि' (४)। तेन प्राप्त्यप्राप्तिवशाद्विध्यनुवा. दत्वे ससपि वचोभंग्यभेदादरूप्यमिति तत् पुनरिदं न्यायपा. साभिधानमनुपपनम् । यदि राष्टसंख्याकमेव ग्रहण ततस्तदेकदेशेऽप्येकैकत्रोपयुज्यमा. नेऽष्टगृहीतमेव होमसाधनं भवतीत्युक्तम् । न चानारभ्य विधिनाऽ- प्रकरणस्थेन सामान्यरूपेण विशेषविषयं प्राकरणिक चाष्टत्वं ल. क्षणया नेतुं युक्तमित्याशंक्य पक्षांतरमाह-'अथ वा यत्प्रयाना. नुयाजयोश्चतुहीतं गृह्णाति तदष्टावुपभृतीति नैव ग्रहणं विधी यते । ग्रहणे त्वर्थप्राप्ते'(५)ऽनारभ्य विधिविहितं चतुहीतस्य होमसाधनत्वं नाकृत्वा चतुःसंख्यं ग्रहणमनुष्ठातुं शक्यत इत्यर्था- देव ग्रहणं प्राप्नोति । प्राप्ते च तस्मिन् प्रयाजानुयाजांगचतुर्मु. होतद्वयानुवादेन 'एकपात्रता'(६)तन्त्रेण 'विधीयते (७) । ते. (१-७) टु० टी० पृ० १७ ॥

·१५-औपभृतजौहवयोः क्रमेण अषि०] चतुर्थोऽध्यायः । ११३ नानुवादत्वाल्लक्षणा न दोषः । किमर्थं पुनरष्टसंख्या श्रुता, य. यविधिसिता चतुःसंख्याद्यमेव कस्माष श्रुतमत आह-'अष्ट. संख्याश्रवणाव भिन्नकालतानानापात्रता चोभयं निवर्यते(१)। तच्छवणे हि यथाष्टत्वं मम्पद्यते तथा चतुगृहीतयं सम्पाद. यितव्यमिति कालपात्रकत्वसिद्धिरत आह भाष्यकार:-'उपभृति- समानीते'(२) सहानीते 'दे चतुर्ग्रहीने कथं स्याताम् । इतरथाs. सत्यष्टशन्दे नानापात्रयो पाता'(३)कालभेदेन वा संसर्ग. परिहारार्थ तदिदमुक्तं सूत्रकारेण-'श्रवणं च समानयने (४) सहानयनाथमष्टत्वश्रवणमित्यर्थः भवतु वा विधिरेवाष्टशब्दः श्रुतिवृनश्च तथापि होमगतं च. तुगृहीतं न बाधितुं शक्यमियाह-'अथ वोपमृदष्टसंख्याग्रहणानि सर्वाण्यत्र विधीयन्ते । तस्याई' (५)चतुःसंख्या 'डोमे विधीयते । तस्माचतुःसंख्या होमेऽष्टसंख्या ग्रहणे(६)' । तेन 'द्वयोरपि भिन्नाविषयत्वान्न विरोषः' (७)अविरोधात 'नाष्टत्वेन चतुष्टं बाधितुं शक्यते, न च होमार्थत्वात(८) ग्रहणस्यार्थात् 'तुल्यार्थतां प्राप्य बाधः। आगुणेन प्रधानगु. गवाघस्यान्याय्यत्वात् । तेन ग्रहणगताष्टसख्या चतुष्टय. निष्पादकत्वेन होमांगं भवति (९)न स्वरूपेण, 'तस्माचतु:- संख्याकं ग्रहणद्वयमेतदिति (१०)। यत्तु भाष्यकारेण प्रयोजनदयमुक्तं तत्र द्वितीयमेवाभिमतं (१) टु० टी.पृ०१७॥ (२-३)शबर० पृ०४६४। (४-१०) टु० टी० पृ०१७-१८ ।

·११४ तन्त्ररने [पादः २-सूत्रम्-१. । न प्रथपमिति प्रतिपादयन् प्रथमं दूषयति-'न नियोगतोऽद' (१) समानेतव्यं पूर्वपक्ष इसयुकम्'। (२)कुत:-'न्यायादर्द्धमेव प्रा. मोति' (०)समं स्यादश्रुतत्वादिति । 'एवमपरितुष्टो द्वितीय प्रयोजनमाह'(४)-'अनुयाजाभावेप्यष्टगृहीतमेव पूर्वपक्षे सिद्धान्ते चतुहीत'मिति(५)। इति तन्त्ररने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः । १ स्वरोश्छेदनाचप्रयोजकाधिकरणम् । (पूर्वपक्षसूत्रम्) स्वरुस्त्वनेकनिष्पत्तिः स्वकर्मशब्दत्वात् ॥ १ ॥ पूर्वपक्षमाह-'यूपस्य स्वरूं करोतीत्यत्र करोतिरभूतप्रादुर्भाव- वचनो'(8) नादानार्थः । लक्षणाप्रसंगात् । तस्य 'किं कर्मेत्याकां. क्षायां स्वरुमिति (७) सम्बध्यते । 'तस्मात् सस्वर्भाव्यमानः । तस्य च (८) भाव्यमानस्य 'करणेतिकर्तव्यताकांक्षायां यूप. शब्दो जोषणादिकामितिकर्तव्यता लक्षयति, खदिरादि च काष्ठं करणभूनं'(९) सम्बन्धात् तेन युगस्य जोषणादिसंस्कृतस्य (१-४)टु० टो• पृ०१७-१८ (५) अत्र अनुयाजादारभ्य गृहीतमित्यन्तः पाठो मुद्रितलेखटु- एटीकायां नोपलभ्यते, किन्तु तत्रापेक्षित इव प्रतिभातीति । (६-९) टु० टी० पृ० १८-१९ ।

·१-स्वरोश्छेदनाद्यप्रयोजकाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। ११५ खादिरादेवयवं स्वरूं करोति जोषणादीतिकर्तव्यतोपेसेन खा- दिरादिना स्वरं भावयेदिस्पर्थः । एवं च सति 'या च यूपं त. क्षती()त्यादिवाक्यविहिने तिकर्तव्यता'(२) सा 'तस्या- पि(३) स्वरोवाक्येन'(४) विहिता भवति यूपस्येव । तस्मात् उभयप्रयुक्तं छेदनादीति । नन्वेवं यूपशब्दे लक्षणा स्यात् । सत्यं, न दोष इत्याह- 'पदि च यूपशब्द इतिकर्तव्यतां न लक्षयेदनर्थकमेवास्योचा- रणं भवेत्' । न हि स्वरुभावनाविधौ तस्य श्रुयान्वयः सम्भव ति । 'यत्स्वरूं करोति तत् यूपादिति चेन'(५)-यदि स्वरुभाव. नाविधिर्भवेत् न संभवेत् श्रुअर्थः । अञ्जनवाक्येनैव तत्साधन- त्वमात्रेणावगतस्य स्वरोरर्थमाप्तमादानं यत् स्वरूं करोतीखनू- घ तत् यूपादिति विघों संभवत्येवार्य इति । परिहरति-'तन्न'(३)। कुतः १ एवं वाक्यार्थः स्यात् (७) पदान्तरार्थविधानात् । 'स्वरं भावयेदिति तु'(८) विशी 'श्रुत्य- ों' विहितो भवति । ननु लक्षणातो वाक्यार्थविधानपेन ज्यायः। सत्यं, सा तु पक्षद्वयमाघारणी । सिद्धान्तेऽपि हि करोतिरादानार्थो व्याख्यः । तस्मात् श्रुत्यर्थविधिलाभाव स्वकर्तव्यतैव विधीयते इति । ननु स्वरुरपि पदान्तरोपात एव तत् कथं तत्र श्रुत्यर्थ- विधिरत आह-'करोति भावपत्यादीनां सामान्यधातूनां यत् (१-८) टु. टो० पृ० १८.१९ ।

·तन्त्ररत्रे- [पादः २-सूत्रम्-१ द्वितीयान्तं तद्धातुस्थानीयं भवति द्रव्यं क्रिया वा । (१) क्रिया तावत् श्रुत्या विधीयते । सा चावच्छेदकापेक्षा । यथा-यजेतेत्या- दिषु यागाद्यवच्छिन्ना प्रतीयते तथा यागं करोतीत्यादिबपि करोतिना सामान्यरूपावगमात् । अवच्छेदकापेक्षा तुल्यैव । तत्र पदान्तरेणापि द्वितीयान्तेनोपनीतं यागादिवत्तदवच्छेदकत्वेन तत् संलग्नं प्रतीयते न तु कारकान्तरवद बहिर्भूतमिति तदवच्छि. बायास्तस्याः श्रुत्यर्थत्वमुच्यते । तेनायं वाक्यक्रम इत्याह-'त- स्माच'(२) स्वरुं करोतीति वाक्यात् स्वरू: 'कर्त्तव्यता प्रति. पपते । तेन चोत्पन्नः(३) स्वरुः 'स्वरुणा पशुमनक्तीत्यनेन वि. नियुज्यते'(४)। न त्वनेन विनियुक्तस्येतरेणोपादानविधिरिति । वस्मात्सपयोजक इतिकर्तव्यताया(५): । एवं तावधूपशब्दल. क्षितानां वाक्येनैव जोषणादीनां विनियोगः स्वरावप्युक्तः । इदा- नीं यूपशब्दो यद्यपि नात्रभवेत्तथापीतिकर्तव्यता लभ्यते इत्याह- 'यद्यपि यूपेन सहैकवाक्यतेतिकर्तव्यतायास्तथाऽपि स्वरोः प्ता- कांक्षत्वात्तदीतिकर्तव्यता या निराकांक्षता'(६)। कुत इत्या. ह-सविधानाविशेषात्'(७)। ननु वाक्येन यूपसंयुक्तायाः कयं दुलन सन्निधानेन स्व. रौ विनियोगोऽत आह-'याऽपि वाक्यसंयुक्ता साऽपि शक्याऽनु पक्तुं स्वरुशब्दस्यानर्थक्यभयान(८)। न मभिधानाद्विनियोग उच्यते किं स्वनुषङ्गात् । छेदनादिना यूपं भावयेत्स्वरुं च तथैव भावयेदिति । एवं च यदा यूपशब्दाभावपीतिकर्तव्यता ल. (१-८)टु० टी० पृ० १९ ।

·१-स्वरोश्छेदनाद्यप्रयोजकाधिकणरम् ] चतुर्थोऽध्यायः। ११७ भ्यते तदा तत्रापि स्वरुवाक्ये यूपशब्दे श्रूयमाणे मुतरां 'भव. तीतिकर्तव्यतासम्बन्धः। जात्यन्तराच्च शकते ॥ २ ॥ 'नान्यस्य'(१) खदिरादिभ्योऽन्यस्य देवदादि (२)व- क्षस्य स्वरूं कुर्यादित्यनुनिष्पन्नपक्ष' तज्जातीय वृक्षान्तराशङ्का- ऽपि नास्ति नतरी जात्यन्तराशङ्का । प्रयोजनवादिनस्तु'(३) पृथनिपतित्वात् 'भवति नात्य- न्तराशङ्का (४) व्यत्यन्तराशङ्का च । 'तत्र सजातीयो विधीय- ते(५) । यूपजातीयस्यैव कुर्यादिति । (सिद्धान्तसूत्रम् ) तदेकदेशो वा स्वरुत्वस्य तन्निमित्तत्वात ॥ ३ ॥ 'स्वरुणा पशुमनक्तीत्युच्चरितेऽञ्जनसमर्थ द्रव्यं (६) स्व. रुरिति 'प्रतीयते । तत् कुरा उपादातव्यमियाकांक्षिते यूपादिति निराकांक्षीभवति'(७)। नन्वत्र यूपस्येति श्रूयते न यूपादिति तत्राह-'यूपस्येयवयर- लक्षणा षष्ठी'(८)। यूपस्यापय स्वरूं करोति स्वरुत्वेनादत्त इति । एवं च पश्चम्पयों लभ्यते इति यूपादिति व्याख्यातम् । तया च शाकस्य देहि शाकात देहीत्येकार्थमेव मन्यन्ते । 'विद्यमाने चा- (१-८) टु० टी० पृ०२० ।

·११८ तन्त्ररत्रे [ पादः२-सूत्रम्-३. वयविन्यवयवा भवन्ति'(१) । अवयवचोदना हि नावयविनं प्रयुक्त । अन्यमयुक्तमेवोपजीवन्तीत्युक्तम् । 'तस्माच्छेदनादीनाम: प्रयोजकः स्वरुः अलौकिकत्वात् भाव्यत इति चेद'(२)- न बलौकिकस्याविज्ञातस्वरूपस्योपादानं प्राप्तं यत्तदनुवादेन यूपादितिविधीयेतातः तत्स्वरूपभावनैव विधातव्या। तद्विधाने च छेदनादीनामितिकर्तव्यतात्वेन सम्बन्धात् प्रयोजकत्वमिति । उत्तरं-नवायमलौकिको रथन्तरादितुल्य:'(३) । यथा रथ. न्तरादिस्वरूप प्रमाणान्तरगम्यमपि केवल वैदिकव्यवहारानुपाति तथा स्वरुरपीति । ननु रथन्तरादयो गीतिविशेषाः प्रत्यक्षसिद्धाः नत्वेवं स्व. रु:। न ह्यसौ काष्ठमात्रमत आह-'यद्यप्यत्र प्रातिपदिकमात्रा. (४) प्रटिति 'न ज्ञायते तथाऽपि पूर्वपदोत्तरपदवाक्यान्तः शक्योऽत्रधारयितुम् (२)। पूर्वपदे तावत् तृतीयाविभक्त्वा करणभू- तं किमपीति गम्यते, उत्तरपदे चाअनश्रवणादञ्जनकरणमिति । वा. क्यान्तरे च यूपस्य स्वरूं करोतीति यूपावयव इति । 'यथा लोके' (8)काष्ठैः पचतीति व्युत्पनविभक्त्यर्थो व्युत्पन्नाख्यातार्यश्चान्यु. त्पन्नकाष्ठार्थोऽपि पाककरणाचित्वं काष्ठशब्दस्य ब्युत्पद्यत इति । 'अवघृते चाञ्जनकार्ये(७) खरौ 'अर्थादुत्पत्तिर्मविष्य- ति(८) उपादानमित्यर्थः। अञ्जन कार्य यस्य स तथोक्तः । 'सा यत् स्वरूं करोतीयनुयते'(९) । पूर्वपक्षमनुभाषते-'स्वरं करोतीत्युपश्लेषलक्षणया (१०) प्र. (२-१० टु० टी० पृ० २० ।

·१-स्वरोश्छेदनाद्यप्रयोजकाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। ११९ सासत्तिलक्षणया 'श्रुया स्वरोः कर्तव्यतेति' (१)- 'उच्यते । त्वत्पक्षे सुतरां श्रुतिबाधः (२) । कथम् । 'श. न्दस्य धर्मी अर्थः ३) । शब्दं प्रति प्रधानमित्यर्थः। शन्दो. ऽपि क्रमस्य'(४) प्रत्यासत्तिलक्षणस्य 'धर्मी'(५) । तत्र 'श ब्दधर्म क्रममनुजिघृक्षता तस्य शब्दस्य धर्मी बाध्यते (६) । यूपशब्दस्य श्रुत्यर्थत्यागात् । स एषोऽन'(७) अर्याङ्गस्य श- ब्दस्य योगं क्रमस्तेन 'प्रधानभुतार्थवाध:'(८) । स चायुक्तः । 'तस्माद्यूपशब्दस्य लक्षणामयादितरा वचनव्यक्तियत्स्वरूं करोति तत् युपस्येति (९)। ननु चात्रापि करोतिरादानलक्षणार्थः स्यात्तकोऽत्र विशे पः। अयं विशेषो मुख्यो यूपशन्दो जघन्यश्च करोतिशब्द इति । वाक्यार्थविधानं च समानमेव । न हि यूपशब्दस्य पूर्वपक्षेऽपि वि- ध्यनन्तर्भावस्तल्लक्षितजोषणादिविशिष्टस्वरुकर्तव्यताविधानात् । विशिष्टविधिश्च गरीयान् विशेषणविधानादतोऽपि यूपसम्ब. न्धमात्रविधानमिति । 'अनेनाभिप्रायेणा'(१०)भाष्यकार:- 'श्रुतिरपि बाध्यते वाक्यमपीति(११)। श्रुतिवाधे हि श्रुत्यर्थंकवा- क्यतापि बाधिता भवतीति । व्याख्यानान्तरं तु विस्तरोक्तस्य संक्षेपमात्रार्य कृतं भाष्य- कारणेति न व्याख्यायते । (१-११) टु० टी० पृ०२०॥

·१२० तन्त्ररत्रे- [पादः २-सूत्रम्-७. २ शाखाया आहार्यताधिकरणम् । शाखायां तत्प्रधानत्वात ॥ ७॥ प्राचीदिक्के शाखाप्रयुक्ता उत तदाहरणप्रयुक्तेति । किं विहागपेक्षया प्राची दिशं प्रति शाखाया आहरणं कर्तव्यं उत वृक्षस्य या शाखा प्राची मा हर्तव्येति । तत्र श्रुत्या दिगभिधा नात् सेवाहरणागतया विधीयत इति प्राप्त आह-'प्राची तावद दिगाहर्तुपशक्या' । प्राचीशब्दार्थो हि द्वितीयासंयोगात् आह- तव्यतया प्रतीयते न च दिगाहर्तुं शक्यते । अतो न दि- खाद इति । अथ शक्यत्वात्माची दिशं प्रत्याहरतीतिकल्प्येत द्विकर्माको शाहरतिरतस्तस्य प्रथमकर्म शाखा तया तु व्याप्यमाना दिक प्राची द्वितीय कर्म भविष्यतीति । 'तथाऽपि वाक्ये आहियमा. णस्याश्रवणात् माकांक्ष वाक्य(१) स्यात् । 'प्रतिशब्दश्चाश्रुतोऽ प्यध्याहर्तव्यः (२) स्यादाहियमाणेन व्याप्तिमवगमयितुपसति हि तस्मिनाहर्तव्यतया प्राचीशब्दार्थः प्रतीयतेति देशलक्षणा च स्यात् । न हि दिशं प्रति किं चिदानीयते तच द्वयमप्ययुक्तम् । अयो'च्येत-प्राक् देश आहरतीति द्वितीयास्थाने सप्तमी (३) कल्प्यते तथा सति हि प्रतिशब्दों नाध्याहर्तव्यः स्यादिति । उत्तरमेवं सत्यप्यश्रुतो देशोऽनीप्सितश्च (४) परिगृहीतः स्यात् । ततश्च दिगभिधायिनः प्रातिपदिकस्य विभक्तश्चेप्सितत. (१-२) टु टो० पृ०२०। (३-४)टु० टी० पृ०२०-२१ ।

·२-शाखावा आहार्यताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १२१ पवाचिन्या लक्षणार्यः स्यात् । (१)आहर्तव्यस्य चानिर्देशातु माकोसत्वं'(२) तदवस्थमेव । (३)तस्मादियमपि देशपादकल्पना दु:श्लिष्टैच' । इतव न दिग्बादो देशवादो वेत्याह-पाक्शन्दोऽयं सम्बन्धिशब्दत्वादवधिपपेक्षते(४) कस्य प्राचीमिति । न चाव- विनिर्दिश्यते । न च विहारदेशोऽवपिरिति युक्तमश्रुतत्वादप्रकृत. त्वाच। अतो दिमादेऽशक्यता अवधेश्वानिर्देशात्साकक्षित्वमिति दोषः । देशवादे तु लक्षणा । आहर्तव्यस्यानिर्देशात साकांक्षत्वं पू. र्वोक्तश्च दोष इति । तस्मात्माचीमित्यनेन यदीप्सितं तदुच्यते(५) । द्वितीयासंयोगात् (६)तच' माचीपदं (७)हरतेः कर्म पूर्वप्रकृतां शाखां शक्नोति वदितुम्'(८)। पूर्ववाक्ये हि हरतिकर्मतया शा. खा प्रकृता प्राचीमाहरतीत्यनेनापि हरतिकम्मैव विशेष्यते । 'त. स्मात्माची शाखामाहरतीति(९) वाक्यार्थः। एवं हि 'कस्य' (१०)प्राची(११) वृक्षस्येयवधिमात्रमपेक्षणीयं न किं चिदन्यत्' । अवधिरपि वृक्षः मुलभ एव । शाखाशग्दो हि वृक्षावयाची वृक्ष- पपेक्ष्य प्रवर्तते । प्राचीशन्दोऽपि ता विशेष्टुं तदपेक्ष एष प्रवर्तत इति सुज्ञानम् । तस्मात् शाखावादः । (१२) प्रकृता वा शाखा लक्ष- येत् । दिशो वाऽनीप्सितत्वाद्विशारदेशपीमिनतपयुक्त(१३) मिति (१) अत्र मुद्रितपुस्तके 'अनिर्देशात्तु' इत्यस्य स्थाने 'अनी. प्सितत्वात्' इति पाठो दृश्यते । २-१२ टुष्टी० पृ. २०-२१ । (७) पत्र मुद्रितपुस्तके 'माहरते. इति पाठोऽस्ति । (१३) शबर० पृ० ४७२, टु टी०प० २१ । अत्र शबरभाज्ये 'ईप्सिततममयुक्तम्। इति, टुपटीकायान्तु इप्सि. तमयुकम् इति पाठोऽस्ति ।

·तन्त्ररने [पादः २-सूत्रम्-८. भाष्यमनुभाष्य व्याचष्टे-'दिशोऽनीप्सितत्वादित्ययं हेतुः । य. स्मादिगनीप्सिता तस्माद्विहारदेशं वा लक्षयेच्छाखा(१) वा दि. शो वा। अनीप्सितत्वादित्यत्र वाशब्दो विहारदेशमियस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । यदि दिशोऽनीप्सितत्वादाहरणकर्मत्वानुपपचेरवश्यं शाखा वा दिशो वा लक्षयितव्यस्तत्र शाखालक्षणेव ज्यायसीति ।। ३ छेदनस्य शाखाप्रयुक्तताधिकरणम् । (सिद्धान्तसूत्रम् ) शाखायां तत्प्रधानत्वादुपवेषेण विभागः स्या- द्वैषम्य(२) तत् ॥ ८॥ अग्रं मूलं चोभयमपि प्रयोजनवत् । उभयं च शाखाशन्दे. नोच्यते । सहैव वृक्षाद्विच्छिचाहियते परिवासने । न च विभ- ज्यते । तस्मादुभयप्रयुक्तं छेदनादीतिपूर्वपक्षः। सिद्धान्तमाह-'उभयमपि(३) न प्रयोजक(४) मयं मूलं च' किं स्वग्रमेव । कयं ? मूलतः शाखा परिवास्योपवेषं करोतीति प. रिवासयतेः प्रधानभूता शाखा द्वितीयासंयोगादतो मूलाधिकर- ण छेदन शाखार्थम्(५) । अयमर्थः । यदि परिवासनमात्रमिह श्रूयेत ततः शाखाशब्देन ममूलमय निर्दिश्य द्वितीयया परिवासनमुभयाथै विनियुज्येत । (१-५) टु० टी० पृ० २१ । (२) पत्र लेखमुद्रितटुप्टीकापुस्तके 'वैषम्यापति पाठोऽस्ति ।

·३-छेदनस्य शाखाप्रयुक्तताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। १२३ . मूलाधिकरणकन्तु परिवासनमत्र श्रूयने । न च मूलस्य मूलतः परिवासनं सम्भवतीसग्रपर एवायं शाखाशब्दो मूलविशिष्टं छ. दनमग्रार्थ करोति । एवं च मूलस्याप्यग्रार्थमेव वृक्षादाच्छेदन माहरणं च । न नाहृते मूले मुलतः परिवासनमग्रस्य सम्भ. वति । तेन छेदनमाहरणं मूलं तदधिकरणं च परिवासनं सर्व. मग्रार्थमेव । मूलं त्वग्रप्रयुक्तछेदनानुनिष्पन्नं यूपशकलमिवाना. थे कपालोपधानार्थमुपादीयत इत्यप्रयोजकमिति । ननूपवेषस्यापि द्वितीयानिर्देशः समस्त्येवेति कथं परिवा. सनस्य तादयं न भवतीत्यत आह---'उपवेषमिति या द्वितीया सा करोतेः न परिवासयतेः । तस्मामोपवेषार्थं छेदनम् । आह- उपवेषे करोतेः कर्मतया प्रतीयमाने(१) भाव्यमाने 'इनरत(२)' मूल'मुपवेषं निवर्तयति(३)' करोति कर्मणो ग्रुपवेपस्य भाव्यमा. नत्वात् करणाकाङ्क्षायां प्रकृतमूलं करणत्वेन सम्बध्यते । 'कय. मितिच्छेदनादिकतिकर्तव्यता गृह्यते(४) । यथा स्वरूं करोतीति पूर्वपक्षे' जोषणादीनां प्रकृतानां ग्रहणमुक्तं न च तदन् निराकरणं भवतीत्याह-(५) तत्र कारणान्तरेण' यूपशब्दस्य लक्षणापमान 'स्वरोर्भावनां प्रतिषियोपादानार्थ। करोतिरित्युक्तमिह(६) त. कारणं नास्ति' । येनोपवेषभावना निषिध्येत। (७)तस्मादुभयं प्रयोजकम्'- 'उच्यते । स्ववाक्योधरितेन यूपचन्देन येतिकर्तव्यता ल. क्ष्यते(ट) सा वाक्येनैव स्वरुमम्बन्धिनी'त्येवं पूर्वपक्षस्तत्रश. - (१-८) टु० टी० पृ. २१ ।

·१२४ सन्नरने- [ पादः २-सूत्रम्-८ द्वितः । इह स्ववाक्ये नास्ति युपस्थानीयपदं यदितिकर्तव्यतां लक्षयेत् । ननु अत्रापि शाखापदमस्ति तेन लक्षिताशाखासम्बन्धि नीतिकर्तव्यतावाक्येनैवोपचेषांगं स्यान्नेत्याह-'मूलत: शाखा- परिवास्यतिसमाप्तमिदं वाक्यमुपवेषं करोतीत्यपि समाप्तम्(१) । ननु परिवास्येत्यनाख्यातं कथं वाक्पान्तरमत आह-'मूला. धिकरणेन छेदनेन शाखां निष्पाद्यान्यदपि क्रियान्तरं करो. तात्येतावन(२) गम्यते । तेनैते भिन्ने वाक्ये' पूर्ववाक्ये 'मूला- धिकरणं छेदनं वाक्येन शाखार्थम् (३)। यद्यपि पूर्व कान्तत्वात क्रियान्तरमपेक्षत इति कृत्वा न वाक्यभेदोमुख्यस्तथाऽपि क्रिया. द्वयं तावत् स्वकारकविशिष्टं प्रतिपाद्यत इति वाक्यभेदाभिधानं तत्र परिवासनसम्बन्धितया मुख्यमेव स्वार्थमभिदधत् शाखा- पदं न लक्षणयेतिकर्तव्यतामुपवेषकरणार्थतया प्रतिपादयतीति- शाखार्यमेव तत् छेदनम् । 'उपवेषस्य(३) तु 'स्ववाक्ये छेद- ना'(४)दिकाया (५)इतिकर्तव्यताया अश्रवणात(६) । यदि परं (७)मकता स्यात्', तचायुक्तमित्याह-'तत्र शाखाया बाक्येनोपवेषस्य(८) प्रकरणेन प्रकरणं च दुर्वलं वाक्या'दि- सतोभिमायादाह भाष्यकार:-'उभयसम्बन्धे विरोधः, विरो. (१-८) टु० टी० पृ० २३॥ (६) अत्र मुद्रितटुप्टीकाग्रन्थे 'अश्रवणादित्यस्य स्थाने 'श्रव. जादित्येष पाठः।

·३-छेदनस्य शाखाप्रयुक्तताधिकणरम् ] चतुर्थोऽध्यायः। १२५ धे च वाक्यं करणादबीया(१) । 'अथ समिहितेने त्यादिभाष्यार्थमाह-'अथान्येन प्रयु(२). क्तं मूलं ग्रहीष्यते' उपवेषं करोतीतिकिमग्रार्थपरिवासनानुनि- पचं यदिदं मूलं तदिति । 'तथा सति परकीयत्वादप्रयोज- कं'(३) पदपांसुवत् । अथात्र व्यवाहितकल्पनया वाक्येनैव परि. वासनस्योपवेषार्थत्वं सिद्ध्यतीति चोदयति-'शाखा परिवास्य मू. (४)लादुपयेषः अग्रे वत्सापाकरणाथै परिवासनमात्रमत्र विधीय. ते, न मूलाधिकरणम् । मूलतः शब्दस्तूपवेषं करोतीत्यनेन सम्ब- ध्यते । तेन मूलाग्रयोरुभयोरपि द्वितीयान्तशाखाशब्दनिर्दिष्टयोर परिवासनमिति- दृषयति-'एतदपि न घटते । व्यवहितकल्पनयाऽश्रुतवा- क्यकरणमवैदिकं स्यादतो वाक्यसामर्थात् शाखार्थमेव छेद- न'(५)मग्रार्थमित्यर्थः । अग्रस्य हि मूलतः परिवासनं भ- वति न मूलस्येति । शाखाशब्देनाग्रस्यैवाभिधानात् तदर्थमेव परिवासनमित्याह-'शाखाशब्दश्च यावदाच्छिन्ना तावत्समूलायां वर्तते । छिन्ना चेदने वर्तते मूलादपैति(६) । तेन परिवासनाद मन एव शाखाव्यवहाराचदर्थमेव परिवासनम् । मूलयुक्ताया. स्तुपरिवासनेन शाखात्वनाशात्तादर्थमनुपपमं परिवासनस्य । तस्माच्छाखापयुक्कं छेदनम्(७) । 'अथापि मूळे शाखाशब्दो (१-२) शबर०पू०४७४, टु० टी० पृ० २२ । (३-७) टु० टी० पृ०२२ ।

·१२६ तन्धरने [पादः२-सूत्रम्-९. भवे(२)दित्यादिभाष्यार्थमाह-'शाखाप्रयुक्तं चाग्रार्थनानीतं च(२)। 'यपि मूलं शाखाशब्देनोच्यते(३) तथाऽपि मूलपरि. वासनेन संस्कृता शाखा कार्ययोग्या न तु मूले शाखा भव- ति(४) । शाखाकार्ययोग्यं न भवतीत्यर्थः । कुत इत्यपेक्षायां भाष्यं पठति-'अमूलपरिवासितत्वात्५)। तयाचष्टे-'मूले अ. च्छिन्नत्वादित्यर्थः(६) । मूलतः परिवासन हि शाखासंस्का- र: शाखाकार्याणामङ्गम् । न च मूलतः परिवासनं मूलस्य स. म्भवति । अत आह सूत्रकार:- श्रुत्यपायाच्च ॥९॥ 'शाखाश्रुति:(७) शाखाशब्दः छिनायो सयां 'मूलादपै. तीत्यर्थः(८) । 'तस्माच्छाखाकार्येषु (९) न मूलं ग्रहीतव्यम्' । अमूळपरिवासितत्वात् । यचैवंभूतं तदर्थ परिवासनम् । तस्मा- दनार्थ परिवासनम् । तत् प्रयुक्तमितिसिद्धम् । (१) अयं ग्रन्थो मुद्रितशाबरभाष्ये नोपलभ्यते। (२) एष प्रन्थो मुद्रितटुप्टोकाप्रन्थे नोपलभ्यते । (३) टु० टी० पृ०२२॥ (४) अत्र मुद्रितपुस्तके 'न तन्मूलमिति पाठः । (५) एष प्रन्थो मुद्रितभाष्ये नोपलभ्यते । (६-८) टु० टी० पृ० २२-२३ । (९) अत्र मुद्रितपुस्तके 'शाखाकार्येषु' इत्यम्य स्थाने 'शाखा. थेषुः इति पाठो दृश्यते। La ·। ४-शाखापहरणस्य प्रतिपन्तिकर्मताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १२७ ४. शाखापहरणस्य प्रतिपत्तिकमताधिकरणम् । ( पूर्वपक्षसूत्रम् ) हरणे तु जुहोतिर्योगसामान्यात् द्रव्याणां चार्थशेषत्वात् ॥१०॥ यदुक्तं पौर्णमास्यां शाखानोत्पायेति तन्न यद्यप्युपवेषार्थी नो. पाया तथाऽपि प्रस्तरप्रहरणार्थमुत्पादनीयैव। तदपि हि शाखा याः प्रयोजकमेव । सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति तदङ्गत्वेन वि. धानादित्येवं पूर्वाधिकरणप्रयोजनाक्षेपेण वान्तरसम्बन्धः । ननु प्रस्तरस्य याज प्रति गुणभावे सत्यपि प्रहरणं प्रति प्राधान्यात् सहभावेन प्रस्तरतुल्यत्वावगमात् तद्वदेव शाखापिप्र. तिपाधैव कयमेकान्ततोऽस्या गुणभाव इत्याशंक्याह-'त्रिपकार: सहभावः । एकस्तावन(१) प्रकारः 'उभावपि प्रधानभूतौ (२) । यथा-देवदत्तो यज्ञदत्तेन सह पूजयितव्य इति द्वावपि पूजनं प्रति प्रधानभृतौ। 'अपर:(१) प्रकारो द्वावपि गुणभृतौ । यथा- देवदत्तेन सह यज्ञदत्तः शिविकां वहतीति। 'अन्या(४) प्रकार 'एक: प्रधानभूत:(५) इतरोगुणभूत इति । यथा-ऋत्विमिः सह यज. मानः क्रतुं करोतीति । तेनेहापि सहभावे सयपि प्रस्तरस्य प्राधा. न्यं शाखायाश्च गुणत्वं नानुपपन्नमिति । तत्र प्रहरतेोगात्मक- स्वात् शाखायास्तव गुणभाव एवं युक्तः । प्रहरणमात्ररूपत्वे हि (१-३) टु० टी० पृ० २२-२३ । (४-५) टु० टी० पृ० २३ - ·तन्त्ररत्रे- [पावः २-सूत्रम्-१०. तस्य प्रतियमाणमस्तरमधानत्वात्सल्यत्वेन शाखाया अपि प्रति. पायत्वं स्यादिति तदर्थ यजतिरयमिति प्रतिपादयति-'मुक्तवा- क्येन प्रस्तरं(१) प्रहरतीति' प्रस्तरमहरणे विनियुक्तः सूक्तवा. क्येन(२) प्रस्तरं प्रकाशपति, नापि प्रहरणक्रियाम् । यद्यपि यद. नेन हविषा शास्त इति समिहिताभिधायि पदं प्रस्तरमभिधत्ते त. थाऽपि न सकलस्य तत्प्रकाशकत्वमस्तीति । भवितव्यं च तु. तीयाश्रुतिविनियुक्तस्य सकलस्योपयोगेनेत्याह-'तृतीयानिर्दे. शाचावश्यमुखारयितव्यो मन्त्रः(३) । सकल एवं क्रियायास्तत्स. म्बन्धिनो वा 'प्रकाशकत्वेनोपकरोति(४) । न चानेन क्रिया वा प्रसिद्धा तत्सम्बन्धी वा प्रस्तरः प्रकाश्यत इत्युक्तम् । 'तस्मा. घदनेन प्रकाश्यते तत् क्रियया सम्बध्यते । तेन चायुरा- दीनि फलानि प्रकाश्यन्ते । इष्टाश्च देवताः । अत आयुरादीनि फलान्यस्याः क्रियायाः। अग्न्यादयश्च देवताः । न च द्रव्यो. देशमन्तरेण देवता भवन्ति, न चायुरादीनि यागमन्तरेण फला. नि भवन्ति'(५)। न हि महरणमात्रस्य संस्कारकर्मणः फळबन्धो युक्तः । यस्मान द्रव्योद्देशमन्तरेण देवतान्वयः 'तस्मात्मस्तरः प्रतिपाद्यमानोऽपि(6) द्रव्यता प्रतिपयते, उत्तरार्धवत् । यस्मा. दग्न्यादयो देवताः प्रस्तरब द्रव्यमायुरादीनि च फलानि, स्मात् द्रव्यदेवतासम्बन्धेन यजिधातुरनुमीयते फलवान् । हर तिस्तु(७) श्रुतोऽप्यविवक्षितो निर्बपतिवत्' । एवं प्रहरतिर्यज- (१-७) टु० टी० पृ०२३ । (५) अस्य न्यायस्य व्याख्या प्रथमपादस्थटिप्पण्यां द्रष्टव्या।

·४-शाखामहरणं प्रतिपत्तिः ] चतुर्थोऽध्यायः । १२९ तिरितिसिदे पूर्वपक्षमाह-'इह' (१)यागे 'सहभावे(१) शाखा- प्रस्तरयोः 'श्रुते यतृतीयानिर्दि(३) शाखाद्रव्यं 'तत्साधक तमत्वेनैव सम्बध्यते । प्रमाणान्तरेण प्राधान्यस्यानवगमात् । (४)यस्य हि प्रमाणान्तरेण' यागं प्रति 'प्राधान्यमगतं त. दि(५)ह तृतीयान्तमपि 'क्रियां (६)निर्वयदात्मार्थमेव निर्व. .. तयतीति' शक्यं वक्तुम् । तदा हि-यया शाखा प्रदियते तपासह प्रस्तरमपि पहरेदि. तिप्राधान्यापरियागेन तृतीया व्याख्यातुं शक्यते । अपाते तु पा. धान्ये तदनुपपत्तेरेवं वचनं व्याकर्चव्यं यत् प्रस्तरं महरन्तीति प्रस्तरसाधनकं यागमुद्दिश्य वत्सहशाखयेतिशाखासाहित्यं तदा त्वेन विधीयते । शाखया सह प्रस्तरेण यजेतेति । ततश्च सह- योगे विहितयाऽपि तृतीयया क्रियानत्वमेवोपदिश्यत इति साप. कतमत्वेनैव तृतीयान्तं सम्बध्यत इति युक्तम् । नस्वियं करणे व तीया सहशब्दश्रवणात् । अन्ये तु सहान्दाविवक्षया करणतृतीयामेव पूर्वपले प. जयन्ति । ननु सहभावात् द्वयोस्तुल्यत्वावगमात् कथमेकस्य प्राधा- न्यमितरस्य गुणवमत आह-'क्रियानित्तौ च (७)सहमा- व उपपद्यते । उपात्तक्रियाविषयं हि साहिसं यजिचात्र प्रहरति. नोपात्तस्तेन, पहरणं प्रति प्रस्तरस्य प्रधानस्यापि यजिक्रिया. (१-७) टु० टी० पृ० २३ ·ܘܪܕ तन्त्ररने [ पादः २-सूत्रम्-१०. निर्वकत्वमस्त्येवेति तेनांशेन साहित्यमिति । ननु किमत्र तृतीयोपन्यासेन ? विभक्त्यन्तरेऽपि हि भूतभव्य न्यायेनैव(१) शाखायाः प्रहरणाङ्गत्वं सेत्स्यतीसत आह-'यदि तृतीया न भूयेत'(२) किं तु विभत्त्यन्तरं प्रस्तरेण सह शाखा प्रह. रतीति । ततःसहभावो नास्तीति 'यागं निष्पादयंत्यपि (३) शाखा 'प्रतिपस्य(४)ी स्या'त्यतिपाद्या स्यात्मस्तरवत'(५)। प्रस्तरस्य हि द्वितीयासंयोगाचागांवो गुणभूतस्यापि प्रारणांशं प्रति प्राधा. न्यमस्ति नद्वत् । अत(६)आहे' भाष्यकार:-(७) सह योगे यत्र त. तीया, तस्य गुणभावो, यत्र द्वितीया तस्य प्राधान्य"मिति कृता. थों सती(८) शाखा 'प्रतिपाद्यत इति(९) चेत्'-न खल्वेकस्या. नेकगुणभाव उचित इति । उत्तरं तन्न । कुतः-'दर्शपूर्णमास- यो'(१०)रुभयोः 'प्रकरणे श्रवणात्,'(११) उभयांगमिदं सह शा- खया प्रस्तरं प्रहरतीति । ततः किमत आह-पौर्णमास्या न(२२)प्रतिपत्तिः', शाखायास्तत्राकृतार्थत्वात्, गुणभावस्तूम यत्रापि संभवतीति । 'प्रस्तरस्तूभयत्रापि कृतार्थ(१३)स्तेन (१) अस्य न्यायस्य व्याख्या प्रथमपादस्थटिप्यण्या द्रष्टव्या । (२) टु० टी० पृ० २२ (३-६) टु० टी० पृ० २२-२३ । (७) शबर० पृ० ४७४, टु० टी० पृ० २३ । (:-१३) टु० टी० पृ०२३-२४ ।

·४-शाखापहरणं प्रतिपत्तिः ] चतुर्थोऽध्यायः । १३१ तस्य प्रतिपत्तिः, न त्वेवं शाखाया इति। एतच्चातिशयार्थमुक्तम् । कृतार्याया अपि बलेन गुणभाव उपपादित एव । 'तस्मा(१). पत्र तृतीया' शाखायां 'साऽत्यन्तसाधनभूता । न चैकत्रा'. (२)मावास्यायो 'प्रधानभूताऽपरत्र'(३) पौर्णमास्यां 'गुण- भूते (४) ति युक्तं विवक्षाभेदाव(२) वैरूप्यापत्तेः 'तस्माद्गुणभूतैव शाखा'(६)। ( सिद्धान्तमूत्रम्) प्रतिपत्तिर्वा शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ॥११॥ 'हरतो याभावपि तुल्यौ ततः(७) महभाव उपपद्यते । यद्यपि सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहतीत्यत्र प्रहरतिर्यजतिरभिहितस्त. थापि सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणमा भूगते । तेन तदेव प्रति तुल्यत्वं सहभावेन प्रतीयते । 'प्रस्तरस्य च तत्र पतिपत्तिरतः शाखाया अपि(८) प्रतिपत्तिरेव । यदि प्रतिप. त्तिस्तहि सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति किमुच्यते शाखा पहर- तीसेवीच्यतामत आह-तत्रानियतकाले प्रहरणे प्राप्त सह महर. तीति विधीयते' (९)। शाखा प्रहरतीत्येतावता बनियतकाळं पहरणं प्राप्नोतीति प्रस्तरकाले प्रहः सह महरतीति विधीयते । एवं(१०) सति वेदिविरेचनार्थ प्रतिपचे रपेक्षितत्वान्नादृष्टकल्पना कृता'(११) भवति । प्रहरणांगत्वे त्वष्ट कलप्येत । न हि प्रहरणे शा. (१-८) टु० टी० पृ०२३-२४ (९-११) टु० टी० पू० २४ ।

·१२ तन्त्ररने [ पादः २-सूत्रम् ११. खायाः सुक्ष्ममपि किं चिददृष्टमस्ति । यदि तु प्रस्तरमहरणकाले शाखामहरणं विधीयते तर्हि प्रस्तरेण सह शाखा प्रमहरतीति स्यात् । न तु सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति तत्राह-'अतो न विवक्षिता तृतीया'(१) । यदा हि सहान्दात् दृष्टार्थत्वाच पति. पत्तिरितिस्थितं तदार्थादविवक्षिता तृतीया । 'तस्मादन्या(२). द्वितीया लक्ष्यते । प्रस्तरमित्यपि 'द्विताया तृतीया लक्षणावे'. (३)त्याह-'पहियमाणयोश्च यनितिकालं तदितरस्या (४)नि. तिकालस्य 'कालं प्रयच्छद्वस्तुतो गुणभुतं'(५)। कथं पुनस्तदि. सरस्य कालं प्रयातीत्याह-'क्रियायास्तुल्यत्वात्'(६)। तुल्य क्रियायोगिनोर्हि य एकस्य कालः स एवंतरस्यापि भवतीति । 'प्रस्तरश्चात्र निर्मातकाल'(७)स्तेनासौ शाखायाः कालप्रदा. नेन गुणभूत इति तवापि तृतीया द्रष्टव्या। तेनायाः-प्रस्त. रेण सह शाखा प्रहरतीति एवं प्रतिपत्तित्वसाधनेन पर्यवसि. सेऽधिकरणे प्रतिपाद्यापि शाखा प्रस्तरवधागे गुणभृता उत नेति जिज्ञासायापाह-'अनयोश्च पहरण(८) एवं साहित्यं नानु. मिते यागे'। कुंत: (९) शाखायास्तत्राश्रमणात्' । न हि यागे शाखा श्रूयते । न च शाखापहरणस्य सूक्तवाकोऽगं यतो मंत्रव. दिवतामाप्तिः स्यात् । ननु प्रयक्षमेष मुक्तवाकमुबार्य प्रस्तरबत् शाखाऽपि प्रक्रियते तत्कथमसौ न यागमाधनमत ' आह-'प्रत्यक्षेण (१-8) टु० टी० पृ० २४ (२) अत्र मुद्रितपुस्तके 'अनया इति पाठः ।

·५-निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकणरम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १३३ प्रदीयमानेऽपि प्रदाने'(१) क्रियमाणेऽपि 'यथा मैत्रावरु- (२) हे पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीति विहिते संस्कारे मिश्रीभूतं पयः प्रयक्षेण हृयमानमपि न यागसाधनं (३) शाक्यं हि सह प्रतिप्यमाणयोरप्येकवर्जमितरदेवतायै मनसा संकल्पयितुम् । ‘एवं शाखा प्रहरतिना सम्बध्यमानाऽपि(४) नैव यागस्य साधिकेतिसिद्धम् । ५-निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । ( पूर्वपक्षसूत्रम् ) उत्पत्त्यसंयोगात्प्रणीतानामाज्यवद्धि- भागः(१) स्यात् ॥१४॥ 'शुदाः (६) केन चिदपि प्रयोजनेनासंयुक्ताः 'प्रणीता उ. त्पन्नाः । कैमाभिलाषिण्यो (७)वाक्यद्वयेन प्रणीताभिहवींषि संयौति । अन्तर्वेदिप्रणीतानि नयतीतिचानेन 'संयवननिनयने प्रपोजने प्रति नीयन्ते'(८) । तेनोभयात्वा(९) दुभयमयुक्ता इति ॥ 'ननु संयवने तृतीयानिर्देशात् गुणभावः' (१०)प्रणीतानामत. (१)लेखपुस्तके 'प्रदाने इति पाठो नास्ति । (२-१०) टु० टी० पृ० २४ । (५) मुद्रितटुप्टीकाप्रन्ये विभागास्थाने 'विकार इति पाठः। (८) अत्र 'न तूमयप्रयुका' इत्यधिकः पाठः पाठशालीयपुस्तके । 'प्रयोजने' इति पाठो लेखपुस्तके न दृश्यते ।

·१३४ तन्वरले [ पादः२-सूत्रम्-१४. स्तदेव प्रयोजकम् 'निनयने तु द्वितीयानिर्देशात प्राधान्य'(१). मासां न च गुणेन प्रधान प्रत्योक्तुं शक्यमित्येप्रयोजकं निनयनम्- 'उच्यते। वचनान्तरेणान्यत्र 'शेषभावे (२) पूर्व'मवग- ते'(३) सति पश्चादपत्र संयोगे सति भवति प्रतिप. त्तिः (४) । तत्र हि द्रव्यं कृतार्थं भवति 'यथा स्विष्टकर' () । तत्र हि सकलस्य पुरोडाशद्रव्यस्याग्नेययागार्थस्य सतः पश्चात् विष्टकता संयोगः कृतार्थस्य भवतीतियुक्ता प्रतिपचिः । तथा च प्रतिपत्तिलक्षणं करिष्यते-उत्पची येन संयुक्त तत् तदर्थ श्रुतिहेतुत्वात् तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वात् प्रतिपत्तिः स्यादिति । इह उत्पत्ती प्रयोजनासंयुक्तानां परस्परानपेक्षेण वाक्यद्वयन नोभयत्र विनियोगात्रापि कृतार्थसंयोग इति न प्रतिपत्तिः । किं च केवलं 'संयवनार्थानां च तावतीनामेव ग्रहणं (६)माप्नो. ति, यावतीभिः संयवनं निष्पाद्यते, कुतोऽन्यत्र प्रसङ्गः । तेन केवलसंयवनार्थत्वे तत्रैव क्षीणानां न नियमेन प्रतिपत्तिः संभ. वतीति 'उभयप्रयुक्ताभिः(७) उभयं निर्वर्तनीयम्' । तत्र युक्त- मधिकानां ग्रहणम् । तस्मादुभयप्रयुक्ता इति । नन्'त्पत्यसंयोगादाज्यवाविभाग(6) इति सूत्रात् धौ. वस्येवाज्यस्य प्रणीतानां सर्वार्थत्वप्रतिज्ञानं गम्यते तत्कथ- मुभवार्थत्वाच्यतेऽत आह-'सर्वार्या इति पक्षो न(९), कुतः, (१-९) टु० टी० पू० २४ । (७) अत्रलेखपुस्तके 'उभयप्रयुक्तानु तूमय निर्वामिति पाठः । (८) मी०९०१४।

·५-निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १३५ निष्पमाणकत्वात्' । तत्र प्रमाणस्याभावात् । ननु प्रमाणं प्रकरणं स्यादत आह-'श्रुतवाक्येना'(१)पा. 'सम्बन्धे विशेष प्रत्यवगते सति प्रकरणादश्रुतं(२) सर्वाङ्ग त्वं कल्यम्'-तचायुक्तम् । किं च 'कल्प्यमानेऽपि (३) प्रकरणात् सर्वार्थत्वे संयवन निनयनयोरपि 'प्रकरणसम्बन्धात्तत्र(४) चान्यत्र चप्राप्ताः' प्रणी. ता'पुन:'(५) संयवननि नयनयोचना'(६) दन्येभ्यः प. रिसंख्यायेरन् । तस्मात्सर्वार्थपक्षो दुश्लिष्ट'(७)। (सिद्धान्तसूत्रम्) संयवनार्थानां वा प्रतिपत्तिरितरासां तत्प्रधानत्वात्॥१५॥ 'तृतीयासामर्थ्यात्संयवनातैव'(८) । निनयनं तु द्विती. याश्रुत्या तासां संयवनेन कृतार्थानां प्रतिपत्तिः । यत्तु परस्परानपेक्षत्वात् वाक्ययो.कसंयुक्तानामितरसं- योग इति तदयुक्तम् । निनयनं तावत् द्वितीयाश्रुतिसाम- दिपां संस्कारकमेवावगम्यते । तच्च यदि कथं चिदप्यपां प्राधान्यं सक्तुवम संभवति ततोऽन्यथा क्रियेत । संभवति तु (१-२) अत्र लेखपुस्तके 'श्रुतवाक्येनापां सम्बन्धेऽवगते प्रकर. णादश्रतमंगत्वं कल्प्यामित्यं पाठो दृश्यते। (३-७) टु० टी० पृ० २४ । टी० पृ० २५॥ (८) ·तन्त्ररने [ पादः २-सूत्रम्-१५. . न तासां संयवनोपयोगित्वात् संस्कार्यत्वमिति श्रुत्यवगतसंस्कार्यः स्वसिध्यर्थं संयवनसम्बदानां निनयनमिति गम्यते । उत्पत्ती येन संयुक्तमित्या तु पतिपत्तिलक्षणे प्रदर्शनार्थमुत्पत्तिग्रहण- मन्यत्र कृतार्थानामन्यत्र गमनं प्रतिपत्तिरियर्थः । यत्तु तावतीनामेव ग्रहणं प्रामोतीत्युक्तं तत्राह-'न च ता- वन्माचं शक्यमुपकल्पयितुं, सूक्ष्ममिदं द्रव्यमवश्यमतिरिच्यते । तस्मादतिरिक्तस्य प्रतिपत्तिः । न त्वतिरेचयितव्यमितिशास्त्र. मस्ति'(१)। यदि पतिरिक्तोत्पत्तिः शास्त्रीया स्यात्तता प्रतिप. स्यर्थ द्रव्यं नोत्पादयितव्यमिति निनयनमर्थकर्म स्यात् । त्वेतदस्ति । ननु यदि तावन्मात्रमुपकल्पयितुं न शक्यं तथा सत्यल्पं गृ. बातां किमित्यतिरिक्तं रखतेऽत आह-'अतिरेकश्चावश्यम्भा. बी'(२)। कुतः 'अल्पे हि गृह्यमाणे संयत्रनस्याकृतत्वात् पुनः प्रणीतानां संस्कारः कर्तव्य इति गौरवमापधेत' । पात्रासाद. नानन्तरं विहितस्य संस्कारस्य संयवनकालेऽनुष्ठानात्क्रमभ्रषाच प्रायश्चित्तं'(३) प्रसज्येत । तस्मादपिकानां ग्रहणात् संयवने कु. तेऽवशिष्टानां निनयनं प्रतिपत्तिरिति सिदं न प्रयोजकत्वम् । ये तु प्रयोजनत्वाविशेषेऽपि दृष्टादृष्टयोद्देष्टमेव प्रयोजक संगिरन्ते तेषां संयवनस्य हविरुत्पादकत्वेन दृष्टार्थत्वात्तस्यैव प्रणीताप्रयोजकत्वम् । निनयनस्य स्वकर्मात्वेऽप्यदृष्टार्थत्वान (१-२) टु० टी० पृ०२५। ३) अत्र लेखपुस्तके 'कमान्यत्वे च प्रायवित्त मिति पाठ।

·६-दण्डदानस्यार्थकर्मताधिककरणम् ] चतुर्भावायः। १५७ प्रणीताप्रयोजकत्वं प्रसज्यत इति पर्थ प्रतिपत्तित्वमाधनमि. त्यनारभ्यमिदमाधिकरणं स्यादिति । ६ दण्डदानस्पार्यकर्मताधिकरणम् । पूर्वपक्षसूत्रम् । प्रासनवनमैत्रावरुणाय दण्डप्रदानं कृतार्थत्वात् ॥१६॥ अत्राधिकरणे प्रयोजकापयोजकत्वं विचार्य।। अधिकरणा. न्तरे तु कृष्णविषाणायामपि । सोपलिप्तप्रभृतिषु तु प्रागानिया चर्हिर्विचारान्न प्रयोजकाप्रयोजकत्वं विचार्यते । यद्यपि नियमः विधिव्युत्पादने फलतः प्रयोजकामयोजकत्वमस्ति तथाऽपि सोपलिप्तादिषु बहुषु नास्तीत्याशंक्य मर्वेषां संगनिमाह-दा. नस्य मैत्रावरुणः प्रयोजक:'(१)। कृष्णविषाणामां तु न पासनं प्रयोजकम् । 'कृष्णविषाणा चात्वाले प्रतिपाद्यन(२) इत्युक्त 'म. तिपनिपसंगेनोपरितनी चिंता'(३) । किं सोमलिप्तानापन: मृथगमनं प्रतिपत्तिरुतार्थकम्र्मेति । नन्वत्र प्रयोजकाप्रयोजकत्वमेव संभवनि । अर्थक- ममत्वे प्रयोजकं प्रतिपत्तित्वे तु नेति तत् किमितिमामंगिकी संगतिरुच्यते-- तदुच्यते-नात्र प्रयुक्तिविचारः मम्भवति । अर्थकर्मवेऽपिहि 'यत्किं चिद सोमंलिप्तं तेनावभृथमभ्यवयन्नी' यर्थाभिधानक (१-३) टु० टी० पृ० २५ ।

·ܘܪܕ तन्त्ररने [पादः २-सूत्रम्-१७. मत्वानुषोपयापरदप्रयोजकमेवावभृषं सोपलिप्तानां तद्धारणं तु भूतसंयोगाश्रयणात् प्रयुज्येत । तत्तु प्रतिपत्त्यापि प्रयुज्यत एवेत्युक्तम् । अतः प्रासंगिक्येत्र सङ्गतिः । तत्र प्रतिपत्तिरिति वदता 'देशार्थावमृयश्रुति(१) रित्युक्ते 'देशसम्बन्धात' देशप्रसङ्गा. द'न्योऽपि देशः(२)' समादिर्मनसि 'विपरिवर्तमान(३) स्त. समानन्यायश्च कालः कर्ता'च चिंत्यते किमन्यते नियम्यते इति नियमपसङ्गेन तथोत्तरे (४)अधिकरणे अवतरतो गुण संस्कारयोरपि नियम एवेति' । संस्कारमसङ्गेन च यागादि. निरूपणमित्याह--'करणद्रव्य संस्कुर्व(५) दवघातादि'तेन' कर. मन 'सम्बध्यते' तस्स करणस्य 'रूपं नाख्यायते(६), की. शेन व्यापारेण करणमनुष्ठितं भवति यस्य द्रव्यमवघातादिना संस्क्रियते। 'इत्यनेन प्रसङ्गेन यागनिरूपणमायातम् । एवं जुहो. तावपि(७) । अपि शन्दाददातावपि । एवं सङ्गतिमुक्त्वा प्रस्तुतमधिकरणं व्याख्यायते । तत्र द्वितीयासंयोगायजमानधारणेन च दण्डस्य कृतार्थत्वात् पति. पचिरेव मैत्रावरुणाय दानमिति पूर्वपक्षः स्पष्टः । (सिद्धान्तसूत्रम्) अर्थकर्म वा कर्तृसंयोगांत्स्रग्वत् ॥ १७॥ (१-५) टु० टी० पृ०२५। (६)भत्र मुद्रितपुस्तके 'रूपमास्यायते' इत्येव पाठोऽस्ति । (७)टु० टी०पू० २५ ·६-दण्डदानस्यार्थकमताधिकरणम् ] चतुधाऽध्यायः । १३९ 'दण्डो व्याप्यमानः क्रियया शन्दनव मैत्रावरुणार्थ उप- दिश्यते(१)' । सम्प्रदानविभक्त्या मैत्रावरुणस्य ददातिक्रिया कर्मणा दण्डनाभिर्यमाणस्य तमपि प्रति प्राधान्यावगपाल । ननु द्वितीयासंयोगात् दण्डार्थमेव दानं स्वादत पाह- 'या च द्वितीया दण्डपिति, साऽपि न प्राधान्येनेप्सितार्था, कि तर्हि व्याप्यमानतया(२)' । कुतः ? 'मैवावरुणो हि तत्र प्रषा- नभुतः(३) । न हि द्वितीयायास्तादर्थ्यमर्थः । किं तर्हि साध्य. तामात्र तत्र साध्यान्तराभावे तदेव परं साध्यं शेषि स्यादिह तु मैत्रावरुणस्य प्राधान्यमवगम्यते इति व्याप्यतामात्रमेव दण्डस्य न प्राधान्यं, अत आह भाष्यकार:-'तथायुक्तं चानीप्पित. मिति द्वितीया भविष्यनीति(४) । सक्तुष्वऽपि तर्हि किमित्यनी. प्सितार्थद्वितीयैत्र नोक्ता किमिति नत्र विभक्तिव्यत्यय इत्युक्तम् । तथायुक्तत्वाभावादिति वत्-कथमभावः । यावता जुहोतेस्त्या. गविशिष्टप्रक्षेपार्यो तदुपाधिकत्यागाभिधायिते वा प्रक्षिप्य. माणानां त्यज्यमानानां वा सक्तूनामस्त्येव तथायुक्तता। तस्मा च्छन्न शक्तिवैचिश्यमेवात्रोत्तरम्। यथा क्रियावाचित्वाविशेषेऽपि चलतिगच्छत्योश्चलतिः कर्मनिष्ठन्वेन क्रियानभिधानादकर्मकः। गच्छतिस्तु तनिष्ठक्रियामभिवधत् सकर्मकः तथा जुहोतिस्त्या. गप्रक्षेपवान्यपि कर्मनिष्ठनया क्रियां नाभिधत्त इत्यकर्मकः । (१-३) टु० टी० पृ० २५ । (४) शबर० पृ० ४६, टुष्टी०पृ०:२५ । पाणिनीयसूत्रम्१-४-५ ·१४० तन्त्ररने [पादः २-सूत्रम् १८. ततश्व सक्तूनां कपकारकत्वन सम्बन्धायांगात् नृतीयाथै द्विती येत्युक्तम् । यच्छतिस्तु सकर्मक इति दण्डस्यानीप्सितकर्मत्वमभि. हितमित्यनवद्यम् । उपसंहरति-'तस्मान दण्डः प्रधानभून:(१) । ननु प्रतिपत्तित्वे दृष्टार्थता स्यात्, मैत्रावरुणार्थत्वे वह धार्थ दण्डदानं स्यादत आह-'न च दण्डदानपदृष्टाय, तमो. वगाहनादिषु दृष्टायैव(२) कर्म कुर्वाणस्य हि रात्रिपचारादिषु तमोवगाहनात् मादिनिवारणात् । स्थित्वा च भैषादि ब्रुवाणस्या- ऽऽलम्बनत्वाइण्डेन महान्मत्रावरुणस्योपकारः क्रियते । तस्मात् दण्डस्य मैत्रावरुणः प्रयोजक इसग्नीषोमीयविकारेषु निरूढप. शुषु दीक्षाभावेऽपि मैत्रावरुणार्थ दण्डधारणं कर्तव्यम् । अत्र न दण्डधारणप्रयोजकत्वं मैत्रावरुणस्योच्यते । प्रतिपस्यापि तत् प्रयुक्त्यविशेषादिति तत्र तत्रोक्तमेव । अतो दण्डस्यैव प्रयोज- कस्तथा चार्थे समवैषम्यमित्यत्र भाष्यकारेणोक्तं दण्डस्य मैत्रा. वरुणः प्रयोजक इति । कर्मयुक्ते च दर्शनात् ॥१८॥ 'दण्डी भैषानन्वाहेति अनूद्यते(३)' दण्डित्वं, अतः 'तेन प्रचरतो (४)दण्डप्राप्तिं दर्शयति । प्रतिपत्तित्वे न तस्य धारणं (१) टु० टी० पृ० २५ । ( २-४) टु० टी० पृ० २५-२६ । ( ४ ) अत्र 'दण्डं दर्शयति यदि प्रतिपत्तिर्न तस्य धारणम्भवेत्। इति लेखपुस्तकपाठः। (४) अत्र मुद्रितपुस्तके 'दण्डे दर्शयति' इत्येव पाठः ।

·६-दण्डदानस्यार्थकमताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। १४१ भवेत्', दानमात्रेण कर्तव्यस्य कनत्वात् । 'अथार्थकर्म तता ध्रियमाणस्य(१) दण्डस्यानुवाददर्शनमुपपद्यते इति परेण सम्म न्धः । कुतस्तस्य ध्रियमाणत्वमिसाशंक्याह-'प्रकरणाविशेषात् यपत्क्रियते(२) मैत्रावरुणेन 'तत्त(३) सर्व 'दण्डसंयुक्त न(४)' कर्तव्यमिति हेतोः । तस्मात्सर्वत्र दण्ड भावादनुवादद नमुपपद्यते(०)। 'नन्वरुणाधिकरणे दण्डविधानमुक्तमुपसर्जनार्थो विधाय. त(६)' इत्यनेन भाष्येण तत्कीपह दण्डानुवादोऽभिधीयते । पूर्वापरविरोधी ह्येवं स्यादिति- 'उच्यते-प्रकरणात्सर्वार्थ(७)' दण्डित्वं प्राप्तं पैषानु- वचनयोनिर्दिश्यते(८) उपसंहियत इत्यर्थः । एवं(९)' सति 'नास्ति(१०)' पूर्वापर विरोध(११) स्तदेव व्यनक्ति- 'दण्डानुवादोऽपि घटते(१२) प्रकरणात् प्राप्त नियमविधा. ना(१३) त्तदुपसर्जनार्थविधानमध्य(१४) रुणाधिकरणोक्तं घ. टते एक। उपसंहार एवान्यनिवृत्तिसाम्यानियम इत्युक्तम् । नपत्र प्रकरणादनियमेन प्रैषानुवचनयोरन्यत्र च दण्डः प्राप्नोति यनो नियम्येत । किं तु प्रकरणादविशेषेण प्राप्यमाणो वचनेन विशेष (१-५) टु० टी. पृ० २६ । (६) अरुणाधिकरणे भाष्ये पृ० २१५-२२४ द्रष्टव्यम् । (७-१४ ) टु० टी० पृ०२६ ।

·१४२ तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-१९. उपसंहियते । यथा पुरांडाशं चतुर्धाकरोतीत्यनेन। तत्सिदं मैत्रा. वरुणः प्रयोजक इति । पूर्वाधिकरणे आशङ्कानिरासः । ७-प्रासनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । (१)उत्पत्तौ येन संयुक्तं तदर्थ तत्, श्रुतिहेतुत्वात् तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वात् प्रतिपत्तिः स्यात् ॥१९॥ अधिकरणान्तरं वा युक्तं प्रणीतानां संयवनैककार्यत्वात्त. स्मिभित्ते कृतार्थत्वाभिनयनं प्रतिपत्तिरिति । इह तु क्रत्वन्त:- पाति सकलं कण्डूयनं कृष्णविषाणया कार्यमविशेषादता सर्वस. मासेः प्रागकृतार्था विषाणा न प्रतिपश्यहाँ । अतः चावाले मा सनं न प्रतिपत्तिः कित्वर्थकर्मातः प्रयोजक प्रासनं कृष्णवि. पाणाया इति प्राप्तेऽभिधीयते-द्वितीयासंयोगात् प्रतिपत्तिरेव । कृतार्थत्वं तु मागपि। कण्डूयनसद्भावात् । पश्चादपि संभवतीति चेत्-को दोषः । न तु तस्य विषाणांगं प्रतिपत्तिविधानात् द्वि- तीपाश्रुखा च सिद्ध प्रतिपत्तित्वं प्रासनस्य । तस्मात् न प्रयो. जकं प्रासनमिति सिद्धम् । अथवोत्पत्ती येन संयुक्तं तत्तदर्थ श्रुतिहेतुत्वाचस्यार्थान्त रगमने शेषत्वात् प्रतिपत्तिः स्यादितिसूत्रे प्रतिपत्तिमावगतन्याया. भिधानात तन्मात्रमत्रोदाहरणम् । तथा चं प्रथमसूत्रेऽभिहित. (१) पत्रमेतटुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् ।

·८-अवभृथगमनस्य प्रतिपत्तिः ] चतुर्थोऽध्यायः। मिडामाशिषचतुर्षाकरणशंयुगाककालभक्ष्यरूपशेषकार्याणामुत्प- सौ येन संयुक्तमिसनेन प्रतिपत्तित्वस्य स्थितत्वादिति । अ. नेन हि सर्वशेषकार्याणां प्रतिपत्तित्वमिहत्यमिति दर्शितम् । ननु तृतीय एवैषां प्रतिपत्तित्वं सिद्धपमयोजकत्वादेकस्मात क्रियेरन् सर्वेभ्यो वा कारणविशेषादिति-न । तत्र सर्वपदाना. धिकरणप्रयोजनमात्रकथनात् । तत्र कार्योपयोगित्वात् संस्का. यस्य कृतकार्यस्य न संस्कारार्हता तस्मात्सर्वाः प्रतिपत्तयो ऽर्थक्रम्मति- अत्राभिधीयते-कृतकार्येऽपि द्रव्येऽस्त्येव प्रनिपत्ति विशेषापेक्षा किमिदं देशान्तरं नेयमुतोपेक्ष्यमुन यथेष्टमुप. योज्यपिति तत्र पासन भक्षणादिमतिपत्तिविशेषनियमविधियुक्त एवान्यथानपेक्षितविधानममंगात् । न चानुपयोगित्वं प्रतिपत्ति बलादेव कृतस्यापि कार्यस्य तल्लोपे विपत्तिः कल्प्यते । त. स्मादेवंजातीयकं प्रतिपत्तिकर्मेति सिद्धम् । ८ अवभृथगमनस्य प्रतिपत्तिकमताधिकरणम् । (सिद्धान्तमुत्रम् ) (१)सौमिके च कृतार्थत्वात् ॥ २० ॥ (पूर्वपक्षसत्रम् ) (२)अर्थकर्म वाऽभिधानसंयोगात ॥२१॥ (१-२) पत्रद्वयतटुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् ।

·तन्त्ररने [ पादः २-सूत्रम्-२२. अवभृथशब्देन प्रकृतस्य कर्मणः श्रुत्याभिधानादेशलक्ष- णायाश्चान्याय्यत्वात्तस्य चार्यकत्वेन सिद्धस्य संस्कारकर्म. स्वानुपपत्तेदितीयया च प्राधान्यावगमात् कृतार्थानां सोमलि. सानां तृतीयाश्रुत्याऽवभृथं प्रति गुणत्वमेव युक्तमिति । (उत्तरपक्षसूत्रम्) प्रतिपत्तिा तन्न्यायत्वात देशार्थाऽवभृथश्रुतिः॥२२॥ 'तेनावमृथं यन्तीत्यनेन सोमलितावभृथयोः सम्बन्धः (१) पूर्वपक्ष'विधीयते । तत्र सोमलित वावभृतार्थमवभृथो वा सोम लिलार्थो द्वयमप्येतत् न घटते (२)। कथम् ? यदि'(३) तावत् 'सा. धनत्वेन सोमलित'(४)पवभृथार्थ 'तत्र (५)पक्षे वारुणेनैकापाले. नावभृथं यंतीत्युत्पत्तिवाक्यशिष्टेनैककपालेन बाध्यते । अथ सोमलिप्तं संस्कर्तव्यमवभृथः संस्कारकस्तथाऽपि यागं (६)नि. वर्तयत् द्रव्यं संस्कार्यतां प्रतिपद्यते' । संस्कार्यस्यापि निर्वर्तक स्वमवश्यंभावीति । ततः किमत आह-निर्वर्त्तनवेलायां चै. ककपाल (७)स्तद्धित'श्रुतिमाप्तो विद्यत एव'(८)। . तेनार्था- नुल्यार्थतया सोमलितानां वाधः । 'किंचा (९)यमपरः संस्कार्यत्वपक्षे दोषः-'पुरोडाशेन क्रियमाणो'(१७)ऽवभृयो 'निवर्यत्वात् प्रधानभुतः । सोमलिस तु'(११) प्रधानं 'संस्कुर्वाण (१२)ऽअमृयो 'गुणभूतः। न चैकस्य कर्मणो गुणत्वाधान्ये युक्ते (१३) नैकस्य संस्कारकम्मस्वम. (१-१३) टु० टी०पृ० २६ ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M.A. No. 1-The Kiraņāvali Bhaskarit, & Comment ry on Udayana's Kiraņāvali, Dravya section, by Padınanabha Migra. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 1-12 No. 2-The Advaita Chintamani, by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction etc. by Närâyaņa S'āstri Khiste Sāhityachārya. Rs. 1-12 No. 3—The Vedānta Kalpalatikā, by Madhusudana Sarasvati. Edited with Introduction otc. by Rāmājñā Pāņdoya Vyākaraṇācharya. Rs. 1-12 No. 4-The Kusumānjali Bodhanī, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya Kusumānjali, by Varadarāja. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A,Rs. 2-0 No. 5–The Rasasāra, a Commentray on Udayanu's Kiraṇāvali, Guna Section, by Bhatta Vādindra. Ed. with Introduction etc.by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs:1-2 No. 6—(Part I)-The Bhāvani Viveka by Mandana Miśra, with a Conmentary by Bhatta Umbekn. Ed, with Introduction etc. by M. M. Ganyānātha Jh., M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part 1)-The Yoginihydaya dipikā, by Amộtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginihỉdnya, a part of Vāmakośvara Tantra. Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs, 1-8 No 7-( Part II ) Ditto Ditto Rs, 1-4 No. 8-The Kävyadākini, by Canvänanda Kavindra, Ed, with Introduction eto. by Jagunātha S'ästri Hoshing Sahityopadhyāya. Rs. 0-10 ·( 2 ) No. 9-(Part I)-The Bhakti Chandrika, a Commentary on S'endilya's Bhaktisūtras, by Nārāyaṇa Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhānturatna, by Baladeva Vidyābhůşuna. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-2 No. 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The Sri Vidya Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Cominentary by S'añkaräraṇya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'astri Khiste Sähityacharya. Rs. 0-9 No. 13-The Ragapradipa, by Prabläkara Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sahityachārya. Rs, 1-2 No. 13-The Siddhasiddhānta Snågraba, by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 14-The Trivenikā, by Asūdhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanātha S'armā Sāhityo. pādhyāya, M. A, and Jagannathu S'astri Hoshing Sāhityo. pådhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I)-The Tripurärahasya. (Jnana Khanda) Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.0-14 No. 15-( Part-II)-Do. Do. Rs. 2-4 No. 15-( Part III )-Do. Rs. 2-0 No. 16-The Kävya Vilasa, by Chiranjiva Bhattāchārya. with Introduction etc. by Batukanátha S'arma Sahityopādhyāya, M. A. and Jagannatha S'ästri Hosing Såhityopadhyāya. Rs. 1-2 No. 17-The Nyāya Kaliki, by Bhatta Jayanta. Edwith Introduction by M, M. Gangånātha Jhå, M. A., D. Litt. B 0-14 Do. Ed.

·( 3 ) No. 18-(Part I)-The Goraksa Siddhanta Sangraha. Ed, with & Prefntory Note by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs, 0-14 No. 194 Part. I )-The Prākṣita Prakāśn by Vararuchi with the Prakrita Sanjivani by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. tà, with Prefntory note etc. by Batuk Nath S'arma, M. A. and Baladeva Upadhyāya, M. A. Rs 2-4 No. 19- Part.IT ) Ditto Ditto Rs, 2-12 No 19—( Part. III ) Introduction ete. (In Preparation. ) No. 20--The Mänsatattvaviveka by Viſvanātha Nyayapanchanana Bhattacharya. Edited with Introduction etc. by. P. Jagannātha Stāstri Hoshing Sahityopadhyaya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviraja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhanta Māla by Jayarama Nyaya Panchanana Bhatticharya, Edited with Introduction etc. by Mangal Dorn S'āstri M. A., D. Phil. ( Oxon ), Librarian, Govt Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Bonares, Rs. 1-2 No. 21-4 Part-II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharınānubandhi Sʻlokachaturdasi by Sri S'oşa Krspa with a Commentary by Rāma Pandit. Edited with Introduction etc. by Nārāyana S'āsırt Khiste Sahityāchürya, Assistant Librarian, Governmont Sanskrit Library, Sarrswati Bhavana, Benaros, No. 23-Navaratrapradipo by Nanda Pundit Dharmadhikari. Ed, with Introduction eto. by Vaijanātha S'ästri Varaknle, Dharmaśāstra-S'åstri, Sädbolal Research Scholar, Sanskrit College, Bonaros, with a Foreword by P. Gopinnth Kaviraj, M. ..., Principal, Government Sanskrſt College, Bedaros.

·c No. 24-The S'ri Rāmatāpiniyopanişad with the Commentary called R&- ma Kafikā in Pârvatūpinſ and Anandanidhi in Uttaratäpini by Anandavana. Ed. with Introduction etc. by Anantarama S'astri Vetāla Sahityopādhyāya, Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nätha Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 3-12 No. 25-The Sāpiņdyakalpalatikā by Sadāſivadova alias Apadeva with a commentary by Nārāynna Deva, Edited with Introduction etc, by Jagannātha S'āstrf Hosinga, Sahityopadhyāya, Sādholāl Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Banaras. Rs 1-4 No. 26-The Mrgänkalekhā Nātikā by Visvanatha Deva Kavi. Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa Sāstri Khisto Sahityacharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Bonaros. Rs, 1-0 No. 27-The Vidvachcharita Panchakam By Nārāyana S'ästri Khiste, Sāhityacharya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College, Library, Sarasvati Bhavana, Benares, With an Introduction by Gopinath Kaviraja, M. A,, Principul, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs 2-0 No, 28-The Vruta Kos'a by Jagannatha Sastri Hosingā Sāhityopādhyâyn, Into Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by Sri Gopinātha Kaviraja, M.A., Principnl, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs 4-0 No. 29-The Vpitti dipikă By Mauni S'ri Krşna Bhatta. Edited with Introduction etc.. by Ft. Gangadhara S'astri Bharadvaja Professor, Govt. Sanskrit College Benaras, No. 30-- The Padārtha Mandanam By S'ri Venidatta. Edited with Introduction etc. by Pandit Gopala S'astri None, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, No. 91 (Part 1)-The Tantraratna by Partha Sarathi Mis'ra, Edited by M, M, Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University, Allahabad.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES: Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gangånåtha Jhā. (b) The Viow-point of Nyāya Vaiſeșika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirināņa Käyn, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II (a) Parasurama Miſra alias Vapi Rasila Ràyn, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to S'abara's Bhāșya, by tho lato Col. (1. A. Jacob. (6) S’tudies in Hindu Law (3):-its sourcos, hy Ganginăth Jha (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kavirnj. (e) The System of Chakras according to Gorakṣa nátha, by Gopinath Kaviraj. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha S'armi. (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi (i) Some aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (1) Nyaya Kusumāñjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaṇā S'ästri Khiste. (1) Sondala Upadhyâya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 6 Vol. III- (a) Index to S'abıra's Bhâşya, by the late Col. G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3) Sudicial Procedure: by Gangånātha Jha. (.) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyåya Vaitosika Literature, by Gopinath Kaviraj. (6) Naişadha and Sri Harsa by Nilakamala Bhattacharya. (f) Indian Dra.naturgy, by P. N. Palankar, Rs. 5 ·(%) Vol. IV- (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Ganga. natha Jha. (b) History and Bibliography of Nyaya Vaišeşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (0) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prätišakhya, by Kangala Deva S'astri. (d) Nārāyaṇa's Gaạita kuumudi, by Padmakara Dvivedi. (©) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkaryavāda: Causality in Sāńkhya, by Gopinath Kaviraj (8) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (h) History of the origin and expansion of the Aryans. by A, C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs 5 Vol. V - (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmayaņa, by Manmatha nātha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tait tiriya & Atharvaveda Prātikkhyas, by Mangala Deva S'nstri, (0) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L Sinha. (1) History and Bibliography of Nyaya Vais'eşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (8) A Descriptive Index to the names in the Ramayana, by Kanmatha nāth Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhāşya, by'the late Col. G. A. Jacob.. (b) Some Aspects of the History and Dootrines of the Nathas, by Gopinath Kaviraj. (o) An Index eto. the Ramayana, by Man'matha nātha Roy. (d) Studies in Hindu Low by M. M. Ganganatha Jba. (0) The Mimamsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Benares) by Gopinatha Kaviraj, (f) Notes and Queries, by Gopinatha Kaviraj.

·( 3 ) Vol. VII. (a) Bhamaha and his Kuv.yalankarn, by Batukanatha S'arma. and Baladeva Upadhyaya. (b) Somo variants in the readings of the l'ais'eşika Sutras, by Gopinātha Kaviraj. (c) History and Bibliography of Nyâya Vais'eșika Literaturo, hy Gopinātha Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the Correct monning of sono obscure Vedic words, by Sitāram Joshi, (0) A comparison of the contents of the Rig ieda, Vajasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda (Châturadhyayiku ) Prátis'ákhyas, by Mangal Dova Shastri. (f, An Index to the Ramayana, by Manmatha Nāth Roy. (g) An Index to S'abara's Bhāşya, by tho Into Cul. J. A Jacob. (h) Gleanings from the Tantras, by (opinātha Kaviraj. (i, The date of Mndhusudana Saraswati, by Gopinātha Kaviraj. (j, Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kaviraj. (k) A note on tho moaning of the term of Purārdha, by Umes'a Mis'ra. Vol. VIII. (In Progress ) To be had of The Superintendent Government Prese, U. P. Allahabad

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.