·[ २ ] - 'तेणं कालेण' मियादि, अस्य व्याख्या-'तेणं कालेणं तेणं समएणं 'ति तस्मिन् काले तस्मिन् समये, जकारो वाक्यालङ्कारा- र्थत्वात् एकारस्य व प्राकृतभवल्वात् । कालसमययोः को विशेषः? उन्यते. सामान्या वर्तमानावसर्पिणीचतुर्थास्कलक्षणः कालो विशिष्टः पुनत्तदेकदेशभूतः समय इति, अथवा तेन कालेन हेतुभूतेन तेनसमयेन हेतुभूतेनैव । 'होय' ति अभवत् , यद्यपि इदानीनव्यस्ति सा नगरी तथाऽप्यवसर्पिणीकालस्वभावेन हीयमानत्वाद्वस्तुस्वभावानां वर्णकग्रन्थो- क्तत्वल्पा मुधर्मस्वामिकाले नास्तीति कृत्वाऽतीतकालेन निर्देशः कृतः। 'वष्णा ति निद्धिस्थिमियसमिद्ध' न्यादि वर्णकोऽस्या अवगन्तव्यः, स चौपपातिकवद् द्रष्टव्यः । 'पुन्नभद्दे चेइए' त्ति पूर्णभद्राभिधाने. 'चैत्ये' ज्यन्तरायतने । 'अहापडिख्वं जाव विहरइ 'त्ति अनेनेदं सूत्रितं द्रष्टव्यम्-" अजमुहम्मे थेरे अहापडिलवं उग्गिव्हइ अहा. जग्गण्हित्ता संजमेणं तवसा अपाणं भावेमाणे विहरइ " तत्र येन प्रकारण प्रतिरूपः-साबूचितत्त्वरूपी यथाप्रतिरूपोऽतस्तमवग्रहं-आश्रय- मिति 'विहरइ' आन्ते । 'जामेव दिसं पाऊन्भूया' यस्या दिशः सकाशात् ' प्रादुर्भूना' प्रकटीभूना आगतेत्यर्थः 'नामेव दिसि पडिगया' तन्यामेव दिशि प्रतिगतत्यर्थः ।। सत्तुस्सेहे 'त्ति सप्तहन्तोत्सेधः सप्तहस्तप्रमाण इत्यर्थः ।। जहा गोयमसामी वहा' इति यथा गौतमो भगवत्यां वर्णितः तथाऽयनिह वर्णनीयः । कियदूरं यावत् ? इत्याह- जाव झाणकोट्ठी 'त्ति 'आणकोडोवगए ' इत्येतत्पदं यावदित्यर्थः, स -- , ·। चार्य वर्णकः-'समचरंससंठाणसंठिए बजरिसहनारायसंधयणे ' त्ति विशेषणद्वयमपीदमागमसिद्ध कणगपुलगंनिवसपम्हगोरे' कनकस्य- सुवर्णस्य यः पुलको लवस्तस्य यो निकपः-कषपट्टे रेखालक्षणः तथा पन्ह 'त्ति पनगर्भस्तद्वद् गौरो यः स तथा, 'तत्ततवे' तसं-तापित तपा येन स तथा, एवं हि तेन तपस्तप्तं येन कर्माणि संताय तेन तपसा स्वात्माऽपि तपोरूपः संतापितो यतोऽन्यस्यासंस्पृश्यमिव जात- निति, 'महातव' प्रशस्ततपाः वृहत्तपा वा, 'उराले' भीमः अतिकष्टतपःकारितया पार्श्ववर्तिनामल्पसत्वानां भयजनकत्वादुदारो वा प्रधान इत्यर्थः 'घोरः' निघूगः परीपहायरातिविनाशे 'घोरगुणे अन्यैर्दुरनुचरगुणः 'घोरतबस्सी घोरैस्तपोभित्तपस्वी 'घोरबंभचेरवासी' घोर-अपसन्वदुग्नुचरत्वेन दारणे ब्रह्मचर्ये वस्तुं शीलं यस्य स तथा उडसरीर ' उच्छूढम्-उझितमिव उज्झितं शरीरं येन तत्प्रतिकर्म- त्यागात् 'संवित्तविउलतेउलेम्स' संक्षिप्ता शरीरान्तर्वतिनीत्वाद्विपुला च-विस्तीर्णा अनेकयोजनप्रमाणक्षेत्रास्थितवस्तुदहनसमर्थत्वात् तेजी- लेश्या-विशिष्टतपोजन्यलब्धिविशेषप्रभवा तेजोज्वाला यस्य स तथा 'उद्बुजाणू' शुद्धपृथिव्यासनवर्जनात औषग्रहिकनिषद्याया अभावाच उत्कटुकासनः सन्नुपदिश्यते ऊर्च जानुनी यस्य स ऊर्वजानु: 'अहो- सिरी' अधोमुखी नोर्च तिर्यग्वा विक्षिप्तदृष्टिरिति भावः 'झाणकोट्ठो- वगए ' च्यानमेव कोष्ठो ध्यानकोष्ठत्तमुपगतो यः स तथा 'विहाइ 'त्ति * संजमेणं तबसा अप्पाणं भावेमाणे विहग्ई' इत्येवं दृश्यं, 'जायसड्ढे प्रवृत्तविवक्षितार्थश्रवणवाञ्छः, यावत्करणादिदं दृष्ट्यं ' जायसंसए ' प्रवृ- ·[ ४ ] . त्तानिरितार्थप्रत्ययः 'जायकोउहल्ले' प्रवृत्तश्रवणौत्सुक्यः ३ ' उत्पन्न- सड्डे' प्रागभवदुद्भूतश्रवणवाञ्छः, उत्पन्नश्रद्धत्वात् प्रवृत्तश्रद्धः इत्येवं हेतुफलविवक्षणान्न पुनरुक्तता, एवं उप्पन्नसंसए उप्पन्नकोउहल्ले ३ संजा यसड्डे संजायसंसए संजायकोउहल्ले ३ समुप्पन्नसड्ढे समुप्पन्नसंसए समु- प्पन्नकोउहल्ले ३ ' व्यक्तार्थानि, नवरमेतेषु पदेषु संशब्दः प्रकर्षादिवचनः। अन्ये त्याहु:-'जातश्रद्धो' जातप्रश्नवाञ्छः १, सोऽपि कुतो ?, यतो जातसंशयः २, सोऽपि कुतो ?, यतो जातकुतूहल: ३, अनेन पदत्रये- णावग्रह उक्तः, एवमन्येन पदानां त्रयेण त्रयेण ईहा १ वाय २ धारणा ३ उक्ता भवन्तीति, 'तिक्खुत्तो 'त्ति 'त्रिकृत्वः' त्रीन् वारान् 'आयाहिण' त्ति आदक्षिणात्-दक्षिणपार्वादारभ्य प्रदक्षिणो-दक्षिण- पार्श्ववर्ती आदक्षिणप्रदक्षिणोऽतस्तं 'वंदइ 'त्ति स्तुत्या 'नमसइ 'त्ति नमस्यति प्रणामतः ॥ इह यावत्करणादिदं दृश्यं 'सुस्सूसमाणे नमसमाणे विणएणं पंज- लिउडे अभिमुहे 'त्ति व्यक्तं च ॥ [पृ. ४] 'दुहविवागा यत्ति 'दुःखविपाकाः' पापकर्मफ- लानि दुःखानां वा-दुःखहेतुत्वात् पापकर्मणां विपाकास्ते यत्राभिधेयतया सन्त्यसो 'वरणाणगर' मिति न्यायेन दुःखविपाकाः-प्रथमश्रुतस्कन्धः, एवं द्वितीयः सुखविपाकाः, 'तए ण 'ति ततः-अनन्तरमित्यर्थः ।। मियउत्ते' इत्यादिगाथा, तत्र 'मियउत्तेति मृगापुत्राभिधा- नराजसुतवक्तव्यताप्रतिवद्धमध्ययनं मृगापुत्र एव १, एवं सर्वत्र, ·[ ५ ] - नवरम् 'उझियए 'त्ति उज्झितको नाम सार्थवाहपुत्रः २, 'अभग्ग' त्ति सूत्रत्वादभन्नसेनो विजयाभिधानचौरसेनापतिपुत्रः ३, 'सगढे 'त्ति शकटाभिधानसार्थवाहमुतः ४, 'वहस्सइ 'त्ति सूत्रत्वादेव बृहस्पतिद- तनामा पुरोहितपुत्रः ५, नंदी' त्ति सूत्रत्वादेव नन्दिवर्द्धनो राज- कुमारः ६, 'उंबर 'त्ति सूत्रत्वादेव उदुम्वरदत्तो नाम सार्थवाहसुतः, 'सोरियदत्चे' शौरिकदत्तो नाम मत्स्यवन्धपुत्रः ८, चशब्दः समुच्चये 'देवदत्ता यत्ति देवदत्ता नाम गृहपतिसुता ९, चः समुच्चये 'अंजू य' त्ति अञ्जूनामसार्थवाहसुता १०, चशब्दः समुच्चये, इति गाथासमा- सार्थः, विस्तरार्थस्तु यथास्वमव्ययनार्थावगमादवगम्य इति ।। एवं खलु'त्ति ' एवं ' वक्ष्यमाणप्रकारेण 'खलु' वाक्याल- झारे ‘सन्चोउयवण्णओ 'त्ति सर्वर्तुककुसुमसंछन्ने नंदणवणप्पगासे इत्यादिरुद्यानवर्णको वाच्य इति, 'चिराइए "त्ति चिरादिकं- चिरकालीनप्रारम्भमित्यादिवर्णकोपेतं वाच्यं, यथा पूर्णभद्रचैत्य- भोपपातिके। [पृ. ५] अहीणवन्नओ'त्ति अहीणपुन्नपंचिंदियसरी रे' इत्यादिवर्णको वाच्यः ‘अत्तए 'त्ति आत्मजः-सुतः 'जाइअंधे' त्ति जात्यन्धो-जन्मकालादारभ्यान्ध एव 'हुंढे यत्ति हुण्डकश्च सर्वावयवप्रमाणविकलः । 'वायव्वे 'त्ति वायुरस्यास्तीति वायबो-बातिक इत्यर्थः, ' आगिई आगिइमेत्ते 'त्ति अनावयवानामाकृतिः-आकारः किंविधा ? इत्याह-आंकृतिमात्रं-आकारमानं नोचितस्वरूपमित्यर्थः ।।

·[ ६ ] रहरिसय पति राहसिके जनेनाविदित 'फुट्टहडाहडसीस स्फुटितकेशसंचयत्वेन विकीर्णकेशं 'हडाइडं ति अत्यर्थं शीर्ष-शिगे यस्य स तथा, ' मच्छियाचडकरपहयरेणं ति मक्षिकाणां प्रसिद्धानां चटकरप्रधानो-विन्तरवान् यः प्रहकरः-समूहः स तथा अधवा मक्षिका- चटकगणां-तबृन्दानां यः प्रहकरः स तथा तेन 'अणिज्जमाणमग्गेति 'अन्वीयमानमार्गः ' अनुगम्यमानमार्गः, मलादिलं हि बन्तु प्रायो मक्षि- काभिरनुगम्यत एवेति 'कालुणवडियाए 'त्ति कारुण्यवृत्या 'दिति कप्पमाणे 'त्ति जीविकां कुर्वाणः ॥ जाब समोसरिए 'त्ति इह यायत्कग्णात् 'पुवाणु वि - माणे नामाणुगामं दृइज्जमाणे ' इत्यादिवर्णको दृश्यः, 'तं मया जपसई चत्ति सूत्रत्वान्महाजनशब्दं च, इह यावस्करणात् 'जणबृहं च जणवाले चेत्यादि दृदयं, तत्र जनव्यूहः-चक्राधाकानः सनूहरतम्य शब्दन्नद- भेदाजनव्यूह एबोच्यतेऽतन्त बोल:-अव्यक्तयणी ध्वनिरिति ।। इंदमहे इ वत्ति इन्द्रासको बा. इह यावत्करणात् 'खंदमहे वा सहमह वा जाव उज्जायजत्ता इवा, जन्नं बने उन्गा भोगा जाव एगदिसि एगाभिमुहा' इति दृश्यम् , इतो यहाश्यं तदेवमनुसतव्यं, सूत्रपुरक मूत्रामगण्येव सन्तीति, 'तए णं मे पुरिसे तं जाइभधपु- सिं एवं व्यासी-नो खल देवाणप्पिया ! अम्ज मियन्गामे नयरे इंदमहे इवा जार जत्ता इ वा जनं एए उन्गा जान एगदिसि एगाभिमुहा णिग्गछति, एवं खल देवापिया : समणे भगवं महावीर नान इह समागए इह संपत्ते इंव मियागामे णगरे मिगत्रगुजाणे अहापडिव्वं

·[ ७
,
.
-
उग्गहं उनिगमिहत्ता संजणं तदसा अपाणं भावमाणे विहन्छ, तए णं
से संधारिस तं पुरिसं एवं व्यासी ' इति ।।
[पृ. ६. 'विजयस्स तीसे य' धम्म ' ति इदमेवं
दृश्यं 'विजयस ली तीस व महइमहालियापट परिसाए विवित्तं
धम्ममाइक्रवइ जहा जीवा वझंती त्यादि परिषद्र यावत् परिगता
'जाईअंघेति जातेशर यान्या जायन्धः, स च चक्षुरुपधातादपि भवती-
त्यत गह-जायअंधात्वे ति जातं-उत्पन्नमन्धक-न्यनयोगदित
एवानिप्पत्तः कुन्सिताझं पं-स्वरूपं यस्यासौ जातान्धकल्पः ॥
अतुरियं ति अत्चरितं मन.न्धर्यात . बायकग्णादिदं दृश्यम्-
सदलासभने जुगतन्पन्नोयाए विद्वीप पुनलो नियं नि तापलं-
कायजापन्यामावत क्रियाविशेषणे चते. तथा नन्त' माहितः
युगं-पन्तन्यमानी मृभगोऽपि दुगं तत्यान्तर-मध्ये प्रलोकनं यस्याः सा
तथा तया दृध्या-चक्षुषा रियति इर्या-गमनं तहिषयो मार्गोऽणेा-
ऽस्तांजेणेव ति यस्मिन् देशे ॥
[पृ. ७. 'हट्ट जाव 'ति इह ' हट्टतुटुमाणंठिए ' इन्यादि
दृश्यन, एकाश्चित शब्दाः ॥
हव्वं पति शीघ्रम् ।।
'जयो 'ति यन्मात् ॥
जाया यादि होत्या' चाप्यभवदित्यर्थः ।।
[पृ. ८.] ' त्यपरियति वनपरिवर्तनम् ।।
-
,

·[ 6 ]
-
से जहानामए' त्ति तद्यथा नामेति वाक्यालङ्कारे ।
अहिमडे इ वा सप्पकडेवरे इ वा' इह यावत्करणात्
'गोमडे इ वा सुणहमडे इ वा' इत्यादि द्रष्टव्यम् ।।
'तो वि णं ति ततोऽपि अहिकडेवरादिगन्धादपि ॥
अणि?तराए चेव 'त्ति अनिष्टतर एव गन्ध इति गम्यते, इह
यावत्करणात् ' अकंततराए चेव अपियतराए चेव अमणुनतराए चेव
चेव अमणामतराए चेव 'त्ति दृश्यम्, एकार्थाश्चैते । 'मुच्छिए ' इत्यत्र
'गहिए गिद्धे अझोपवले' इति पदत्रयमन्यद् दृश्यम्,
एकार्थान्येतानि
चत्वार्यपीति ॥
'अझथिए ' इत्यत्र 'चिंतिए कप्पिए पस्थिए मणोगए संकप्पे
इति दृश्यम्, एतान्यप्येकार्थानि ।
'पुरापोराणाणं दुच्चिन्नाणं' इहाक्षरघटना 'पुराणाना' जरठानां
कक्खरडीभूतानामित्यर्थः 'पुरा' पूर्वकाळे 'दुश्चीर्णानां ' प्राणातिपा-
तादिदुश्चरितहेतुकानां 'दुष्पडिक्ताणं' ति दुःशब्दोऽभावार्थस्तेन
प्रायश्चित्तप्रतिपत्यादिना अप्रतिक्रान्तानां-अनिवर्तितविपाकानामित्यर्थः,
अमुभाणं 'ति अमुखहेतूनां 'पावाणं 'ति पापानां दुश्स्वभावानां
'कम्माणं 'ति ज्ञानावरणादीनाम् ।।
[पृ. ९.] 'पुन्वभवे के आसि' इत्यत एवमध्येयं-'किंनामए
वा किंगोत वा ' तत्र नाम यादृच्छिकमभिवानं गोत्रं तु-यथार्थ कुलं
वा 'करंसि गामंसि वा नगरंसि वा किंवा दचा किंवा मोचा किं वा
,

·[ ९ समायरेत्ता केसि वा पुरापोराणाणं दुच्चिन्नाणं दुप्पडिक्कंताणं असुहाणं पावाणं कम्माणं पावगं फलवित्तिविसेसं पचणुभवमाणे विहरइ "त्ति ।। 'गोयमा इत्ति गौतम इत्येवमामन्त्र्येति गम्यते ॥ रिद्धिस्थिमिए 'त्ति ऋद्धिप्रधानं स्तिमितं च-निर्भयं यत्तथा, 'वण्णओ 'त्ति नगरवर्णकः, स चौपपातिकवदूष्टव्यः, 'अदूर-सामंते' त्ति नातिदूरे न च समीपे इत्यर्थः, 'खेडे 'त्ति धूलीप्राकारं ॥ 'रिद्ध' त्ति 'रिस्थिमियसमिद्धे' इति द्रष्टव्यम् ; 'आभोए 'त्ति विस्तारः रहउडे 'त्ति राष्ट्रकूटो-मण्डलोपजीवी राजनियोगिकः ।। 'अहम्मिए 'त्ति अधार्मिको यावत्करणादिदं दृश्यम्-' अधम्मा- णुए अधम्मिटे अधम्मपलोई अधम्मपलजणे अधम्मसमुदाचारे अधम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणे दुस्सीले दुब्बए ' त्ति तत्र अधार्मिकत्वप्रपञ्चनायोच्य- ते-' अधम्माणुए' अधर्म-श्रुतचारित्राभावं अनुगच्छतीत्यधर्मानुगः; कुत एतदेवमित्याह-अधर्म एव इष्टो-वल्लभः पूजितो वा यस्य सोऽध- म्मिष्ठः अतिशयेन वाऽधर्मी-धर्मवर्जित इत्यधम्मिष्ठः, अत एवाधर्मा- ख्यायी-अधर्मप्रतिपादकः अधर्मख्यातिर्वा अविद्यमान धर्मोऽयमित्येवं- प्रसिद्धिकः, तथाऽधर्म प्रलोकयति-उपादेयतया प्रेक्षते यः स तथा, अत.एवाधर्मप्ररजन:-अधर्मरागी अत एवाधर्मः समुदाचारः-समाचारो यस्य स तथा, अत एवा धर्मेण-हिंसादिना वृत्ति-जीविका कल्पयन् सन् . दुःशील:-शुभस्वभावहीनः दुर्वतश्च-व्रतवर्जितः दुष्प्रत्यानन्दः- साधुदर्शनादिना नानन्यन्त इति ॥

·] .. - -- : [पृ.१०.] ' आहेबच्चं ति अधिपतिकर्म, यावत्करणा- दिदं दृदयं-पोखच्चं सामित्तं भट्टित्तं महत्तरगतं आणाईसरसेणावच्चं कारेमाणे 'त्ति तत्र पुरोवर्तित्वं-अग्रेसरस्वं त्वामित्वं-नायकत्वं भर्तृत्व- पोषकावं महत्तरकावं-उत्तमत्वं आशेवरस्य-आज्ञाप्रधानन्य यत्सेनापतित्वं तदाशेश्वरसेनापत्यं कारयन्-नियोगिविधापयन् पालयन् स्वयमेवेति ।। 'कोहियत करै:-क्षेत्राद्याश्रितगजदेयद्रव्ये भरहि य 'क्ति तेषामेव प्राचुयः, 'विद्धोहि यत्ति वृद्धिभिः-कुटुम्बिनां वितीर्णन्य धान्यस्य द्विगुणादेग्रहणैः, वृत्तिभिगित क्यचित , तत्र वृत्तयो-राजादेश- कारिणां जीविकाः ?, 'उक्कोडाहि यति लञ्चाभिः 'परामएहि यो त्ति प्रगमवः 'देजेहि य' अनामवदातव्यैः ‘भेजेहि य'त्ति कुन्तकन-पताबद्रत्र्यं दया देयमित्येवं नियन्त्रणया . नियोगिकन्य देशादेर्यसमर्पणमिति, 'लंछपोसेहि यति लञ्छाः-चौविशेषाः संभाव्यन्ते तेषां पोषाः-पोषणानि तः, 'आलीवणेहि यत्ति व्याकुल- लोकानां मोषणार्थ प्रामादिप्रदीपनकैः । पंथकोहि यत्ति सार्थप्रातः 'उपोलेमाणे 'त्ति अबलीपयन्-बाधयन ।। विहम्मेमाणे 'ति विशर्मवन्-त्वाचनमान् कुर्वन् 'तज्ज- माणे ति कृतावष्टम्मान नर्जयन-ज्ञान्यथ ने यन्म इदं च इदं च न दन्वत्येवं भेषयन् 'तालेमाणे ति काचपटादिभिस्ताव्यन् 'निद्धणे करमाणे ति निर्धनान् कुर्वन विहरति ।। तम् णं से इकाई टुकृडे विजयबद्धमाणन्स खेदरस सत्कानां नणं राईसरतलवमाडषियकोडुवियसेद्विसत्थवाहाणं ' इह 'तलवरा:- ·[१] .. राजप्रसादयन्ता गजोत्थासैनिकाः 'माडम्विकाः, मडम्बाधिपतयो महम्बं च-योजनहयाभ्यन्तरेऽविद्यमानामादिनिवेशः सनिवेशविशेषः शेषाः प्रसिद्धाः ॥ कज्जेसु' ति कार्येषु-प्रयोजनेपु अनिप्पन्नेषु 'कारणेसु 'त्ति सि साधयिपितप्रयोजनोपायेषु विषयभूतयु ये मन्त्रादयो व्यवहारान्तास्तेषु, तत्र मन्त्राः-पर्यालोचनानि गुत्यानि-रहस्यानि निश्चयाः यस्तुनिर्णयाः व्यवहाग:-विवादान्तेषु विषयेषु ।। 'एयकम्मे' एतचापारः एतदेव वा कान्यं-कमनीयं यस्य स तथा, 'एयप्पहाणे' ति एतप्रधानः एतन्द्रिष्टा इत्यर्थः, 'एयविज्जे' त्ति एव विद्या-विज्ञानं यत्य स तथा ' एयसामायारे' ति एत- जीतमप इत्यर्थः पावकम्मति अशुभं-ज्ञानावरणादि ! कलि- कलुसं ' ति कल्हहतुकल्यं मलीमसमित्यर्थः ।। जमगसमगं 'ति युगपत् 'रांगायंक ' त्ति रोगा-ज्याधयन्त एवाताः-कष्टजीवितकारिणः । 'सासे' इत्यादि श्लोकः, 'जोणिसूले त्ति अपपा: 'कुच्छिमूल' इत्यस्यान्यत्र दर्शनात, 'भगंदले 'त्ति भगन्दरः · अकारए' त्ति अरोचकः, 'अच्छिवेयणा' इत्यादि मोतिरिक्तं, 'उदरे' त्ति जलोदरं । शृङ्गाटकादयः स्थानविशेषाः । [पृ. ११ ] विज्जो' ति वैद्यशास्त्रे चिकित्सायां च कुशलः विज्जपुत्तो व 'त्ति तत्पुत्रः जाणुओ व 'त्ति ज्ञायक:-केवलशास्त्रकुशलः 'तेगिच्छिओ व 'त्ति चिकित्सामात्रकुशल: 'अत्यसंपयाणं दलयइ 'त्ति अर्थदानं करोतीत्यर्थः, ·[१२] . सत्यकोसहत्यगय 'त्ति शस्त्रकोशो-नखरदनादिभाजनं हत्ते गतो व्यवस्थितो येषां ते तथा ।। अवहहणाहि य' त्ति दम्भनैः 'अवण्हाणेहि य ' ति तथाविधद्रव्यसंस्कृतजलेन लानः ' अणुवासणाहि य' त्ति अपानेन जठरे तैलप्रवेशनै: वत्यिकम्मेहि य 'त्ति चर्मवेष्टनप्रयोगेण शिरः- प्रमृतीनां स्नेहपूरणैः गुदे वा वादिक्षेपणैः 'निरहेहि यत्ति निरुहः-अनुवास एव केवलं द्रव्यकृतो विशेष: 'सिरावेहेहि य ' त्ति नाडीवेयः 'तच्छणेहि यत्ति क्षुरादिना त्वचस्तनूकरणः गिहिपच्छहि यत्ति हस्वैस्त्वचो विदारणैः । सिरोवत्थीहि य 'त्ति शिरावस्तिभिः शिरसि वद्धस्य चर्मकोशकस्य द्रव्यसंस्कृततैलाधारपूरणलक्षणाभिः, प्रागु- कवस्तिकर्माणि सामान्यानि अनुवासना निसहशिरोवस्तयत्तु तद्भेदाः 'तप्पणाहि य ' त्ति तर्पणैः स्नेहादिभिः शरीरहणैः ‘पुडपागेहि य' ति पुटपाकाः-पाकविशेषनिप्पन्ना औपधिविशेषाः 'छल्लीहि यत्ति छलयोमोहिणीप्रमृतयः सिलियाहि यति शिलिकाः-किराततिक्तकप्रभृतिकाः 'गुलि- याहि य'त्ति द्रव्यवटिकाः 'ओसहेहि य' त्ति औषधानि-एकद्र- व्यरूपाणि 'भेसज्जेहि यत्ति भैपयानि अनेकद्रव्ययोगरूपाणि पथ्यानि चति । [पृ. १२ ] 'संत 'त्ति श्रान्ता देहखेदेन 'तंत' ति तान्ता मनःखेदेन-'परितंत' त्ति उभयखेदेनेति 'जे य रटे य' इत्यत्र ·[ १३ ] यावत्करणादिदं दृश्य- कोसे य कोडागारे य वाहणे य 'त्ति, 'मुच्छिए गढिए गिद्धे अझोववण्णे'त्ति एकार्थाः, 'आसाएमाणे' त्यादय एकार्थाः, 'अट्टदुहद्दवस 'त्ति आर्तो मनसा दुःखितो-दुःखात्तों देहेन वशर्तस्तु- इन्द्रियवशेन पीडितः, ततः कर्मधारयः, 'उज्जला' इह यावत्करणा- दिदं दृश्यं-'विडला ककसा पगाढा चंडा दुहा तिव्वा दुरहियास 'त्ति एकार्था एव, 'अणिट्ठा अकंता अप्पिया अमणुन्ना अमणामा ' एतेs पि तथैव ॥ . 'पुन्वरत्वावरत्तकालसमयसि 'त्ति पूर्वरात्रो-रात्रेः पूर्वभाग अपररात्रो-रात्रेः पश्चिमो भागस्तल्लक्षणो यः कालसमयः-कालरूपः समयः स तथा तत्र ‘कुटुंबजागरियाए 'त्ति कुटुम्बचिन्तयेत्यर्थः, 'अज्झ- थिए 'त्ति आध्यात्मिकः आत्मविषयः, इह चान्यान्यपि पदानि दृश्यानि, तद्यथा-'चिंतिए 'त्ति स्मृतिरूपः 'कप्पिए 'त्ति बुद्धया व्यवस्थापितः .' पत्थिए 'त्ति प्रार्थितः प्रार्थनारूपः 'मणोगए 'त्ति मनस्येव वृत्तो बहिरप्रकाशितः संकल्प:-पर्यालोचः, इटे 'त्यादीनि पञ्चैकार्थिकानि प्राग्वत्, "धिज्जे 'त्ति ध्येया 'वेसासिय "त्ति विश्वसनीया 'अणुमय' त्ति विप्रियदर्शनस्य पश्चादपि मता अनुमतेति, 'नाम 'ति पारिभाषिकी सज्ञा 'गोयं 'त्ति गोत्रं-आन्वर्थिकी सझैवेति ॥ किमंग पुण 'त्ति किं पुनः 'अग' इत्यामन्त्रणे 'गब्भसाडणा- हि यति शातनाः-गर्भस्य खण्डशो भवनेन पतनहेतवः 'पाडणाहि य' त्ति पातनाः यैरुपायैरखण्ड एव गर्भः पतति 'गालणाहि यत्ति यैगर्भो द्रवीभूय क्षरति 'मारणाहि यत्ति मरणहेतवः ।।

·[१] [ पृ. १३ । ' अकामियं 'त्ति निभिलाषाः 'असयंवस' त्ति अस्वयंवशा अनालिओ'त्ति अष्टौ नाडयः-शिराः ' अभित- प्पवहाउत्ति शरीरस्याभ्यन्तर एव रुधिरादि ववन्ति यास्तास्तथी- च्यन्ते, 'वाहिरप्पवहार 'त्ति शरीरादहिः पूयादि क्षरन्ति याम्ताल- थोक्ताः, एता एव षोडश विभज्यन्ते 'अटे 'त्यादि, कथमित्याह-'दुवे दुवे 'त्ति द्वे पूयप्रवाहे द्वे च शोणितप्रवाहे, ते च क्वेत्याह- कन्नंत- रेसु' श्रोत्ररन्त्रयोः, एवमेताश्वतन्त्रः, एवमन्या अपि व्याख्येयाः. नवरं धमन्यः-कोष्ठकहड्तान्तगणि 'अग्गियए 'ति अग्निको भन्मकाभिधानो वायुविकारः। [पृ. १४ ] 'जाइअंधे' इत्यत्र यावत्करणात् 'जाइमए' इत्यादि दृश्यं, 'हुंडं 'ति अव्यवस्थिताङ्गावयवं अंधास्वं 'ति अन्याकृतिः, 'भीया' इत्यत्रैतवट्यं 'नन्था उब्दिग्गा संजायभया भयग्रक्रपाभिधानायैकार्थाः शब्दाः, 'करयले त्यत्र 'करयलपग्गिहियं दसणहं मन्थए अंजलि कटु' इति दृश्यं, 'नवण्ह' मित्यत्र ‘मासाणं बहुपडिपुन्नाण' मित्यादि दृश्य, तथा 'जाइअंध' मियादि च, संभंते 'नि उसुकः उहाए उइ 'त्ति उत्थानेनोत्तिष्ठति, 'पय'त्ति प्रजाः-अपत्यानि, 'रहस्सिगयंसि' ति गहत्यिक विजन इत्यर्थः ।। 'पुरा पोराणाणं 'ति पुरा-पूर्वकाले कृतानानिति गन्यम् अत एव 'पुगणानां' चिन्तनानान, इह त्र यावत्करणात् 'दुच्चिन्नागं दुप्पडिकंतागं' इत्यादि 'पावगं फलवित्तिविनेस 'मित्यन्तं द्रष्टव्यम् ।

·[ १५ ] 'अम्मिए' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्य-'बहुनगरनिग्गयजसे सूरे दृढप्पहारी'ति, व्यक्तं च । कालमासे 'त्ति मरणावसरे । सागरोवम जाव 'त्ति 'सागरोपमट्टिईएसु नेरइयत्ताए' दृष्ठंत्र्यम् । [ पृ. १५ ] 'जाइकुलकोडीजोणिप्पमुहसयमहस्साई 'ति जाती-पञ्चन्द्रियजातो कुलकोटीनां योनिप्रमुग्बानि-योनिद्वारकागि योनि- शतसहवाणि तानि तथा । 'जोणीविहाणंसि 'ति योनिमेदे। 'खलिणमट्टिय 'त्ति खलीनां-आकाशस्थां छिन्नतटोपरिवर्तिनों मृत्तिकामिति ॥ 'उम्मुक जाव 'त्ति 'उन्मुक्कबालभावे विनयपरिणयनेते जांच- गगमणुपत्ते 'त्ति दृझ्यं, तत्र विज्ञ एव विज्ञकः स चासौ परिणतमात्रश्च- बुद्धयादिपरिणामापन एव विज्ञकपरिणतमात्रः ।। [पृ. १६ । 'अणंतरं चयं चइत्त 'त्ति अनन्तरं शरीरं त्यक्त्वा च्यवनं वा कृत्वा । जहादढपइन्ने 'त्ति औपपातिके यथा दृढप्रतिज्ञाभिवानी भन्यो वर्णितस्तथाऽयमपि वाच्यः, कस्मादेवमित्याह-'सा चेव त्ति सैव दृढप्रतिजसम्बन्विनी अस्यापि वक्तव्यतेति, तामेव स्मरयन्नाह- ·[१६] कलाओ.'त्ति कलास्तेन गृहीप्यन्ते दृढप्रतिज्ञेनेव यावत्करणाच प्रत्र- ध्याग्रहणादिः तस्येवास्य वाच्यं, यावत्सेत्स्यतीत्यादि पदपश्चकमिति, ततः सेत्स्यति-कृतकृत्यो भविष्यति भोत्स्यते केवलज्ञानेन सकलं ज्ञेयं ज्ञास्य- ति मोत्यति-सकलकर्मविमुक्तो भविष्यति परिनिर्वास्यति-सकलकर्म- कृतसन्तापरहितो भविष्यति, किमुक्तं भवति ! सर्वदुःखानामन्तं करिप्यतीति ॥ ॥ प्रथमाध्ययनविवरणम् ।। ॥ उज्झियए॥ [पृ. १६ ] • अहीणे 'त्ति अहीणपुण्णपचिंदियसरीरेत्यर्थः, यावत्करणात् ' लक्खणवंजणगुणोववेया माणुम्माणप्पमाणपडिपुनसु- जायसवंगसुंदरंगी' त्यादि द्रष्टव्यं, तत्र लक्षणानि-स्वस्तिकादीनि त्र्य अनानि-मपीतिलकादीनि गुणाः-सौभाग्यादयः मान-जलद्रोणमानता उन्मान-अर्द्धभारप्रमाणता प्रमाण-अष्टोत्तरशताजुलोच्छ्रयतेति, 'बावत्त- रीकलापंडियं 'त्ति लेखाद्याः स्त्रीणां तु विज्ञेया एव प्राय इति, . 'चरसहिगणियागुणोववेया' गीतनृत्यादीनि विशेषतः पण्यत्रीज- नोचितानि यानि चतुष्पष्टिर्विज्ञानानि ते गणिकागुणाः अथवा वात्स्याय- नोक्तान्यालिङ्गनादीन्यष्टो वस्तूनि तानि च प्रत्येकमष्टमेदत्याचतुःषष्टि- भवन्तीति, चतुःषष्ट्या गणिकागुणैरुपेता या सा तथा, एकोनत्रिंशद्विशेषा एकविंशती रतिगुणा द्वात्रिंशच्च पुरुषोपचाराः कामशास्त्रप्रसिद्धाः ।

·[ १७ ] यस्याः सा 'नवंगसुत्तपडिवोहिय' त्ति द्वे श्रोत्रे द्वे चक्षुपी द्वे घाणे एका जिहा एका त्वक् एकं च मनः इत्येतानि नवाङ्गानि सुप्तानीव सुप्तानि यौवनेन प्रतितोधितानि-स्वार्थग्रहणपटुतां प्रापितानि यस्याः सा तथा ' अडान्सदेसीभासाविसारय 'त्ति रूद्विगम्यं 'सिंगारागार चारु- वेस' त्ति शृङ्गारस्य-सविशेषस्यागारमिव चारुवेपो तथा, ' गीयरइगधवनहकुसल' ति गीतरतिश्चासौ गन्धर्वनाटयकु- शला चेति समासः, गन्धर्व नृत्यं गीतयुक्तं नाट्यं तु नृत्यमेवेति, 'संगयगय 'त्ति संगयगयभणियविहियविलाससललियसलावनिउण- जुत्तोवयारकुसले 'ति दृश्य सङ्गतानि-उचितानि गतादीनि यस्याः सा तथा, सललिताः-प्रसन्नतोपेता ये संलापास्तेपु निपुणा या सा तथा, [पृ. १७.] युक्ताः-सङ्गता ये उपचारा-व्यवहारास्तेषु कुशला या सा तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः, 'मुंदरथण' त्ति एतेनेदं दृश्यं-- सुंदरथणजहणवयणकरचरणनयणलावण्णविलासकलियं' त्ति व्यक्तं नवरं जघनं-पूर्वकटीभागः लावण्यं-आकारस्य स्पृहणीयता विलासः -स्त्रीणां चेष्टाविशेषः 'जसियज्झय' ति ऊर्वीकृतजयपताका सहत्र- लामति व्यक्तं विदिन्नछत्तचामरवालवीयणीय' त्ति वितीर्ण-. राजा प्रसादतो दत्तं छत्रं चामररूपा वालव्यजनिका यस्याः सा तथा, 'कन्नीरहप्पयाया यावि होत्य' ति कर्णीरथः-प्रवहणं तेन प्रयातं- गमनं यस्याः सा तथा 'वाडपी' ति समुच्चये 'होत्थ ' ति अभव- दिति, 'आहेवच्च' ति आधिपत्यम्-अधिपतिकर्म, इह यावत्करणा- दिदं दृश्यं-' पोरवच' पुरोवर्तित्वं-अग्रेसरत्वमित्यर्थः 'भर्तृत्वं ' - २ ·[ 10 ] . पोषकत्वं 'स्वामित्वं' स्वत्वामिसम्बन्धमात्रं ' महत्तरगत्तं' महत्तरत्वं शेपवेश्याजनापेक्षया महत्तमताम् ‘आणाईसरसेणावच्चं ' आज्ञेश्वरः- आज्ञाप्रधानो यः सेनापत्तिः-सैन्यनायकस्तस्य भावः कर्म वा आनेश्वर- सेनापत्यम् आज्ञेश्वरसेनापन्यमिव आनेश्वरसेनापत्यं 'कारेमाणा' कारयन्ती परैः 'पालेमाणा' पाल्यन्ती स्वयमिति ।। अहीण' त्ति 'अहीणपुन्नपंचिंदियसरीर' त्ति व्यक्तं च, याव- करणादिदं दृश्यं 'लक्खणवंजणगुणोववेए' इत्यादि 'इंदभूई' इत्यत्र यावत्करणात् 'नामे अणगार गोयमगोत्तेण:- मित्यादि 'संखित्तविडलतेयलसे' इत्येतदन्तं दृश्यं ।। छट्टण्टेणं जहा पन्नत्तीए 'त्ति यथा भगवत्यां तथेदं वाच्यं, 'तचैव-मुटुंछद्रेणं अणिक्खित्तेणं तबोकम्मेणं अप्पाणं भावमाणे विहरइ, तए णं से भगवं गोयमे छटुक्खमणपारणगंसि' 'पढम' इत्यत्र यावत्क- रणादिदं दृश्य-पढमाए पोरिसीए सम्झायं करेड़ बीयाए पोरिसीए झाणं झियाइ तइयाए पोरिसीए अतुरियमचवलमसंभंते मुहपोत्तियं पढिलेहेइ भायणवत्थाई पडिलेहेड् भावणाणि पमजति भाय- णाणि उग्गाहेइ जेणेव समणे भगवं महावीर तेणामेव उवागछट् २ समणं भगवं महावीरं बंदड़ नमसइ २ एवं क्यासी-इच्छामिणं भंते । तुझेहिं अभYण्णाए समाणे छडक्यमणपारणगंसि बाणियगामे णगरे उच्चनीयमझिमकलाई घरसमुदाणन्स भिक्खायरियाए अडित्तए' गृहे भिक्षार्थ भिक्षाचर्यया भैक्षसमाचारणाटितुमिति वाक्यार्थः, 'अहा - ·[ १९ ] सुहं देवाणुप्पिया ! मा पटिबंध' स्खलनां मा कुर्वित्यर्थः, 'तएणं भगवं गोयने समणेणं ३ अन्भणुनाए समाणे समणस्स ३ अंतियाओ पडिनिक्खमइ अतुरियमचवलमसंभंते जुगंतरप्पलोयणाए दिदिए पुरओ रियं सोहमाणे' त्ति ॥ धाग्यः. संनद्धबद्धवम्मियगुडिए ' त्ति संनद्धाः-सनहत्या कृतसन्नाहाः तथा बद्धं वर्म-स्वक्त्राणविशेषो येषां ते बद्धवर्माणस्त एव बद्धकम्र्मिकाः, तथा गुडा-महांस्तनुत्राणविशेषः सा संजाता येषां ते गुडितास्ततः कर्म- 'उप्पीलियकच्छे , त्ति उत्पीडिता-गाढतरवद्धा कक्षा उरोवन्धनं येषां ते तथा तान् 'उद्दामियघंटे' त्ति उदामिता-अपनी- तबन्धना प्रलम्बिता इत्यर्थः घण्टा येषां ते तथा तान्" नाणामणिरयण- विविहगेविजे' ति नानामणिरत्नानि विविधानि ग्रैवेयकानि-प्रीवाभरणानि उत्तरक चुनाव-तनुत्राणविशेषाः सन्ति येषां ते तना, अत एवं * पडिकप्पिए 'त्ति कृतसन्नाहादिसामग्रीकान् ‘झयपडागवरपंचामेल- आसवहत्यारोहे' ध्वजाः-गरूढादिध्वजाः पताकाः-गरुडादिवर्जिता- मताभिर्वरा ये ते तशा-पञ्च आमेलकाः-शेखरका रोपां.ते तथा आरूढा हत्यारोहा-महामात्रा ग्रेपु ते तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयोऽतस्तान, 'गहिन्याउहप्पहरणा' गृहीतानि आयुधानि प्रहरणाय येषु अथवा आयुधान्यक्षेप्याणि प्रहरणानि तु क्षेयाणीति ।। ":सनदबद्धवम्मियगुडिए'ति एतदेव व्याख्याति-' आवि- द्रगुढे ओसारियपनखरे 'त्ति आविद्धा-परिहिता गुडा येषां ते तथा, ·[ २० ] गुडा च यद्यपि हन्तिनां तनुत्राणं रूहा तथाऽपि देशविशेषापेक्षयाऽश्वा- नामपि संभवतीति, अवसारिता अवलम्बिताः पक्वगः-तनुत्राणविशेषा येषां ते तथा तान् , 'उत्तरकंचुइयओचूलमुहचंडाधरचामर थासगपरिमंडियकडिय' त्ति उत्तरकञ्चुकः-तनुत्राण विशेष एव येषामन्ति ते तथा, तथाऽवचूलकैर्मुखं चण्डावरं-रौद्रावरीष्टं येषां ते तथा, तथा चामरैः थासकैश्च-दर्पणैः परिमण्डिता कटी येषां ते तथा, ततः कर्मधारयोऽतस्तान्, 'उप्पीलियसरासणपट्टीए'त्ति उत्पीडिता- कृतप्रत्यञ्चागेपणा शासनपट्टिका धनुष्टिर्वाहुपट्टिका वा यैस्ते तथा तान् , 'पिणिद्धगेविज्ज' ति पिनद्ध-परिहितं प्रैवेयकं यैस्ते तथा तान् , विमलवरबद्धचिंधपट्टे' विमलो वरो वद्धश्चिह्नपट्टो–नेत्रादिमयो - येतं तथा तान् । . [पृ. १८.] ' अवउडगवंधणं' ति अवक्रोटकेन-कृकाटि- काया अघोनयनेन बन्धनं यस्य स तथा तम्, 'उक्खित्तकन्ननासं' ति उत्पाटितकर्णनासिकं 'नेहतुप्पियगत्तं' ति स्नेहल्लेहितशरीर 'वझकक्खडियजुर्याणयच्छ ' ति वध्यश्चासो करयोः-हस्तयोः कव्यां-कटीदेशे युगं-युग्मं निवसित इव निवसितश्चेति समासोऽतस्तम्, अथवा वष्यस्य यत्करकटिकायुगं-निन्यचीवरिकाद्वयं तन्निवसितो यः स तथा तं॥ , 'कंठेगुणरत्तमल्लद्दाम' कण्टाले गुण इव-कण्टसूत्रमिव रक्तं-लोहितं मल्टदाम-पुष्पमाला यत्य स तथा तं 'चुन्नगुंडियगायं' ·- . गैरिकक्षोदागुण्डितशरीरं 'चुन्नयं ' ति संत्रस्तं 'वज्झपाणपीयं ति वघ्या बाह्या वा प्राणाः-उच्छ्वासादयः प्रतीताः प्रिया यस्य स तथा तं 'तिलंतिलं चेव छिज्जमाणं' ति तिलशन्धिमानमित्यर्थः 'कागणिमसाई खावियतं ' काकणीमांसानि तदेहौत्कृत्तहूस्वमांसख- ण्डानि खाद्यमानं 'पावं ' ति पापिष्ठं 'खक्खरसएहि हम्ममाणं 'ति खर्खरा-अश्वोत्रासनाय चर्ममया वस्तुविशेषाः स्फुटितवंशा वा तैर्हन्य- मानं-ताड्यमानं 'अप्पणो से सयाई ति आत्मन:-आत्मीयानि 'से' तस्य स्वकानि। अज्झथिए' आत्मगतः, इहेदमन्यदपि दृश्यं 'कप्पिए' कल्पि- तो-भेदवान् कल्पिको वा-उचितः 'चिंतिए "स्मृतिरूपः 'पत्थिए'- प्रार्थितो भगवदुत्तरप्रार्थनाविपयः 'मणोगए ' ति अप्रकाशित इत्यर्थः संकल्पो-विकपः 'समुप्पज्जित्या' समुत्पन्नवान् 'अहो णं इमे पुरिसे पुरापाराणाणं दुच्चिन्नाणं दुप्पडिक्कंताणं असुभाणं पावाणं कम्माणं पावगं फलवित्तिविसेस पचणुभवमाणे विहरइ, न मे दिवा गरगा वा नेरइया वा पञ्चक्खं खल्लु अयं पुरिसे निरयपडिरूवियं वेयणं वेएइ त्ति कटु' इत्येतत्प्रथमाध्ययनोक्तं वाक्यमाश्रित्याधिकृताक्षराणि गम- नीयानीति ॥ 'रिद्धि' ति 'रिस्थिमियसमिद्धे' इत्यादि दृश्यं, तत्र ऋद्धं- भवनादिभिर्वृद्विमुपगतं स्तिमितं-भयवर्जितं समृद्धं-धनादियुक्तमिति ।। 'महयाहि० ' इह 'महयाहिमवंतमलयमंदरमहिंदसारे' इत्यादि दृश्य, तत्र महाहिमवदादयः पर्वतास्तद्वत्सारः प्रधानो यः स तथा ·[ २ ] 'पासॉईए ' इत्यत्र ‘पासाईए दरिसणिजे अभिरुवे पडिरूवे 'त्ति दृश्य, तंत्र प्रासादीयों-मन प्रसन्नताहेतुः दर्शनीयों-यं पश्यचक्षुर्न श्राम्यति अभिरूप: अभिमतरूपः प्रतिपः-देष्टारं प्रति रूपं यस्येति ॥ [पं. १९] नगरवलीवहे ' इत्यादौ चलीवा-बर्द्धितगवाः पद्धिका-हस्वमहिप्यो हूस्वगोस्त्रियो वा वृषभाः-साण्डगवः 'कूडगाहें त्ति कृटेन जीवान् गृहातीति कूटग्राहः ।। अंहम्मिए' त्ति धर्मेण चरति व्यवहरति वा धार्मिकस्तन्निपे- घादंघार्मिकः, यावत्करणादिदं दृष्ट्यम्-' अहम्माणुए ' अधर्मान्- पापलोकान् अनुगच्छतीत्यधर्मानुगाः ‘अहम्मि' अतिशयेनाधर्मो- धर्मरहितोऽवमिष्टः 'अहम्मखाई ' अधर्ममापणशीलः अधार्मिक प्रसिद्धिको वा ' अधम्मपलोई ' अंघर्मानेय-परंसम्बन्धिदोषानेव प्रलो- कयति-प्रेक्षते इत्येवंशीलोऽधर्मप्रलोकी 'अहम्मपलज्जणे' अधर्म एव-हिंसादौ प्ररयते-अनुरागवान् भवतीत्यधर्मपरो जनः ' अहम्म- समुदाचारो' अधर्मरूपः समुदाचारः-समाचारो यस्य स तां अहम्मेणं चेव वित्ति कप्पमाणे' ति अधर्मेण-पापकर्मणा वृत्ति जीविकां कल्पयमानः-कुर्वागः तच्छील इत्यर्थः 'दुस्सीले ' दुष्टशील: दुबए' अविद्यमाननियम इति 'दुप्पडियाणंदे' दुष्प्रत्यानन्दः- बहुमिरपि सन्तोषकारणग्नुःपद्यमानसन्तोष इत्यर्थः । 'अहीण' त्ति अहीणपुणपंचेंदियसरीरे त्यादि इंश्यम् ।।

·[ २३ ] .. 'आवन्नसत्त' ति गर्भ समापन्नजीवेत्यर्थः । 'धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ' त्ति अम्बा-जनन्यः, इह यावत्करणादिदं दृश्यं-'पुन्नाओ णं ताओ, तासिं अम्मयाणं सुलद्धे जम्मजीवियफले' ति व्यक्तं च ॥ 'ऊहेहि यत्ति गवादीनां स्तनोपरिभागैः 'थणेहि य'त्ति व्यक्तं 'वसणेहि य' ति वृषणैः-आडैः 'छेप्पाहि य' त्ति पुन्छैः ककुदैः- स्कन्धशिखरैः 'वहेहि य' ति वहै:-रकन्धैः कर्णादीनि व्यक्तानि 'कंवलेहिय' ति सास्नाभिः 'सोल्लिएहि य त्ति पक्वैः 'तलि- एहि य' त्ति स्नेहेन पक्वैः 'भज्जिएहि य त्ति भ्रष्टैः 'परिमुक्के- दि य' ति स्वतः शोपमुपगतैः 'लावणेहि य' त्ति लवणसंस्कृतैः सुरा -तन्दुल धवादिछलीनिप्पन्ना मधु च-माक्षिकनिप्पन्नं मेरकं-तालफल- निप्पन्नं जातिव-जातिकुम्लुमणं मद्यमेव सीधु च गुडधातकीसंभवं प्रसन्ना-द्राक्षादिद्रव्यजन्या मनःप्रसत्तिहेतुरिति । ' आसाएमाणीओ' त्ति विशेषेण खादयन्त्योऽपमेव त्यजन्त्य खर्जुगदेरिव ' परिभाएमाणी- ओ' त्ति ददत्यः 'परिभुजमाणीओ' त्ति सर्वमुपभुजानाः अल्प- मप्यपरित्यज्यन्त्यः शुष्का-शुप्केर शुष्का रुधिरक्षयात् 'भुक्ख' त्ति भोजनाकरणाद्वीनबलतया वुभक्षायुक्तेन बुभुक्षा अत एव निमींसा 'ओलुग्ग' त्ति अवरुणा-भग्नमनोवृत्तिः 'ओलग्गसरीरा' भग्नदेहा 'णित्तेय' ति गतकान्तिः 'दीणविमणवयण' ति दीना-दैन्यवती विमनाः-शून्यचित्ता हीणा च-भीतेति कर्मधारयः, 'दीणविमणवयण' .

·[ २४ ] , त्ति पाटान्तरं, तत्र विमनस इव विगतचेतस इव वदनं यस्याः सा तथा, दीना चासौ विमनवदना चेति समासः, 'पंडुल्लइयमुहा' पाण्डु- कृतमुखी पाण्डुरीभूतवदनेत्यर्थः 'ओमंथियणयणवयणकमले ' त्ति 'ओमंथिय' त्ति अधोमुखीकृतानि नयनवदनरूपाणि कमलानि यया सा तथा, 'ओहय 'त्ति 'ओहयमणसंकप्पा' विगतयुक्तायुक्तविवेचनेत्यर्थः, इह यावत्करणादिदं दृश्य-' करतलपल्लत्यमुहा' करतले पर्यस्तं- निवेशितं मुखं यया सा तथा 'अइज्झाणोवगया भूमीगयदिट्ठीया झियाइ त्ति ध्यायति-चिन्तयति ॥ 'इमं च णं' ति इतश्चेत्यर्थः 'भोमे कूडग्गाहे जेणेव उप्पला कूडग्गाही तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता उप्पलं कूडग्गाहिणि ओहयमणसंकप्प' इत्यादि सूत्रं प्रागुक्तसूत्रानुसारेण परिपूर्ण कृत्वाऽ- ध्येयं, सूचीमात्रत्वात्पुस्तकस्य । [ पृ. २०.] 'ताहिं इटाहिं' इत्यत्र पञ्चकलक्षणादकादिदं दृश्यं-- कंताहिं पियाहिं मणुन्नाहिं मणामाहिं ' एकार्थाश्चैते, ' वग्गूहिं' ति वाग्भिः 'एगे' त्ति सहायाभावात् ' अवीए' ति धर्मरूप- सहायाभावात् ॥ सन्नद्धवद्धचम्मियकवए' पूर्ववत् यावत्करणात् ' उप्पीलिय- सरासणपट्टीए' इत्यादि 'गहियाउहप्पहरणे' इत्येतदन्तं दृश्यम् ।। 'संपुन्नदोहल' ति समस्तवाञ्छितार्थपूरणात् 'सम्माणियदोह- ल' चि. वाञ्छिनार्थसमानयनात् "विणीयदोहल' त्ति वाञ्छाविनय- . , ·[ २५ ] । नात् 'विच्छिन्नदोहल त्ति विवक्षितार्थवाञ्छाऽनुबन्धविच्छेदात् 'संपन्न- दोहल' त्ति विवक्षितार्थभोगसंपाद्यानन्दप्राप्तेरिति । 'भीया' इत्यत्र 'तत्था तसिया संजायभया' इति दृश्य, भयोत्कर्षप्रतिपादनपराण्येकार्थकानि चैतानि । [पृ. २१] 'सबओ' त्ति सर्वदिक्षु 'समंत ' त्ति विदिक्षु चेत्यर्थः, 'विपलाइत्य' विपलायितवन्तीति । अयमेयारूवं' त्ति इदमेवंप्रकारं वक्ष्यमाणस्वरूपमित्यर्थः । महया २ चिच्ची' त्ति महता २ चिच्चीत्येवं चित्कारेणेत्यर्थः । 'आरसिय' त्ति आरसितं-आरटितम् ॥ 'सोच' त्ति अवधार्य ॥ एयकम्मे' इत्यत्रेदं दृश्यम्-'एयप्पहाणे एयविजे एयसमा- यरे' त्ति । 'अदुइट्टोवगए ' त्ति आर्स-आर्तव्यानं दुर्धट-दुःखस्थगनीयं दुर्वार्थमित्यर्थः उपगतः-प्राप्तो यः स तथा । [ पृ. २२ ] 'जायणिदुया यात्रि' त्ति जातानि-उत्पन्ना- न्यपत्यानि निर्द्रतानि-निर्यातानि मृतानीत्यर्थो यस्याः सा जातनिर्द्रता वाऽपीति समर्थनार्थः, एतदेवाह-जाता जाता दारका विनिघातमापद्यन्ते तस्या इति गम्यम् ॥ 'सारक्खमाणी' त्ति अपायेन्यः 'संगोवेमाणि' ति वना- च्छादनगर्भगृहप्रवेशनादिभिः ।

·[ २६ ] - 'ठिइवडियं वत्ति स्थितिपतितां कुरक्रमागतां वर्द्धमानकादिका पुत्रजन्मक्रियां 'चंदसूरपासणियं व' त्ति अन्वर्थानुसारिणं तृतीयदि- वसोत्सवं 'जागरिय' ति षष्टीरात्रिजागरणप्रधानमुत्सवम् । 'मोणं गुणनिष्फन' त्ति गौणं-अप्रधानमापि स्यादत उक्त- गुणनिष्पन्नमिति ॥ जहा दहपइन्ने' त्ति औपपातिके यथा दृढपतिज्ञो वर्णित- रतथाऽयमपीह वायः, किमवधिकं तत्र तत्सूत्रमित्याह-यावत् 'निव्वा- घातगिरिकंदरमल्लीणे व चंपगपायवे मुहं विहरइ ति ।। कालधम्मुण' त्ति मरणेन । [पृ. २३.] 'लवणसमुहपोयविवत्तिय' लवण,समुद्रे पोत- विपत्तिर्यस्य स तथा त, 'निवड्डभंडसार' निमग्नसारमाण्डमित्यर्थः, 'कालधम्मुणा संजुत्तं' ति मृतमित्यर्थः, शृण्वन्ति ते तथेति ये ययेत्यतदपेल्यं ॥ इत्यनिक्खेवं ति हस्ते निक्षेपो-न्यासः समपर्ण यस्य द्रव्यस्य तद्धस्तनिक्षेपं, 'वाहिरभंडसारं च हस्तनिक्षेपव्यतिरिक्तं च भाण्डसारं -सारभाण्डं गृहीत्वा एकान्तदृरमपक्रान्ति-विजयमित्रसार्थवाहमार्या यास्तापुत्रस्य च दर्शनं ददति तदर्थमपहरन्तीति यावत् ।। परसुणियत्ता इव' त्ति परशुनिकृत्तेव-कुठारच्छिन्नव 'चम्प- कलते ति 'मित्त' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्य-'णाइणियगसंबंधि' त्ति, तत्र मित्राणि-मुहृदः ज्ञातयः-समानजातयः निनका-पितृव्यादयः , - " ·[ २७ ] - .. - सन्बन्धिन:-असुरंपाक्षिकाः, 'रोयमाणी' त्ति अश्रूणि मुञ्चन्ती 'कंद- माणी' ति आक्रन्दं महावनि कुर्यागा 'विलवमाणी' ति आतस्वरं कुर्वन्ती। अणोहट्टए' त्ति यो बलाद्धस्तादौ गृहीत्वा प्रवर्त्तमानं निवार- यति सोऽपघट्टकरतदभावादनपघट्टकः, 'अणिवारिए ' त्ति निषेधकर- हितः, अत एव 'सच्छंदमइ 'त्ति स्वच्छन्दा स्ववशेन वा मतिरस्य स्वच्छन्दमतिः, अत एव 'सइरप्पयारे' स्वैरं-अनिवारिततया प्रचारो यस्य स तथा 'वेसदारपसंगी ति वेश्याप्रसङ्गी कलत्रप्रसङ्गी चेत्यर्थः, अथवा वेश्याल्पा ये दारास्तत्प्रसङ्गीति । भोगभोगाई' ति भोजनं भोगः-परिभोगः भुयन्त इति भोगाः-शब्दादयो भोगार्हाः भोगा भोगभोगा-मनोज्ञाः शब्दादय इत्यर्थः । [पृ. २४.] 'मुच्छिए.' तिमूच्छितो-मूढो दोपेष्वपि गुणा- घ्यारोपात् ' गिद्धे ' त्ति तदाकाङ्क्षावान् गहिए 'त्ति प्रथितस्तद्विप- यस्नहतन्तुसंदर्भितः 'अज्झोववन्ने ति आधिक्येन तदेकाग्रता गतोऽध्युपपन्नः । अत एवान्यत्र कुत्रापि वस्त्वन्तरे 'सुई च' ति स्मृति स्मरणं 'रई च' त्ति रति-आसक्ति ‘घिई च' त्ति धृति या चित्त- स्वास्थ्यम् 'अविंदमाणे' ति अलभमानः 'तच्चित्ते । ति तस्या- मेव चित्त-भावमतः सामान्येन वा मनो यस्य स तथा त्ति द्रव्यमानः प्रतीत्य विशेपोपयोगं वा 'तल्लेस' त्ति कामध्वजागता- शुभामपरिणामविशेषः, 'लेश्याहि कृष्णादिद्रव्यसाचिन्यजनित आत्मप- - तम्मणे' " ·[ २८ ] रिणाम इति, 'तदझवसाणे' ति तस्यामेवाच्यवसानं-भोगक्रियाप्रय- नविशेषरूपं यस्य स तथा, 'तदहोवउत्ते' त्ति तदर्थ-तत्प्राप्तये उपयुक्त:-उपयोगवान् यः स तथा, 'तयप्पियकरणे' ति तस्यामेवा- पितानि-टौकितानि करणानि-इन्द्रियाणि येन स तथा, 'तभावणा- भाविए। ति तद्भावनया कामध्यनाचिन्तया भावितो-वासितो न्यः स तथा, कामव्वजाया गणिकाया बहून्यन्तराणि च-राजगमनस्यान्तराणि छिहाणि यति छिद्राणि राजपरिवारविरलवानि 'विवराणि य ति शेषजनविरहान् 'पडिजागरमाणे' त्ति गवेपयन्निति ।। 'इमं च णं' त्ति इतश्चेत्यर्थः । 'पहाए' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं 'कयवलिकम्मे ' देव- तानां विहितबलिविधानः 'कयकोयमंगलपायच्छित्ते 'त्ति कृतानि- विहितानि कौतुकानि च-मपीपुण्ड्रादीनि मङ्गलानि च-सिद्धार्थकदध्य- क्षतादीनि प्रायश्चित्तानीव दुःस्वप्नादिप्रतिघातहेतुत्वेनावश्यंकरणीयत्वा- धेन स तथा ॥ - मणुस्सवग्गुरापरिक्खित्ते' ति मनुप्या वागुरेव-मृगवन्धन- मिव सर्वतो भवनात् तया परिक्षिप्तो यः स तथा ।। 'आमुरुत्ते' ति आशु-शीनं रुप्त:-क्रोधेन विमोहितो यः स आशुनतः आमुरं वा-अमुरसत्कं कोपेन दारुणत्वादुक्तं-भणितं यस्य स आमुरोक्तः रुष्ट:-गोपवान् ‘कुविए । ति मनसा कोपवान् 'चंडि- ·[ २९ ] - क्किए' ति चाण्डिक्यितो-दारुणीभूतः 'मिसिमिसेमाणे ' ति क्रोधचालया ज्वलन् 'तिवलियभिउर्डि णिडाले साहटु' त्ति त्रिवलीको भृकुटिं लोचनविकारविशेपं ललाटे संहत्य-विधायेति अवटडगवंधणं ' अवकोटनेन च-ग्रीवायाः पथाद्भागनयनेन बन्धनं यस्य स तथा तं। पुरापोराणाणं' इत्यत्र यावत्करणात् 'दुच्चिन्नाणं दुप्प- डिकंताणं' इत्यादि दृश्यम् ।। [पृ. २५] 'वानरपेल्लए ' त्ति वानरडिम्भान् । तं एयसम्मे' त्ति तदिति-तस्मात् एतत्का, इहेदमपरं दृश्यम्-' एयप्पहाणे एयविज्जे एयसमुदाचारे' त्ति ॥ बद्धेहिति' त्ति वर्द्धितकं करिष्यतः ।। उक्टेि' ति उत्कर्पवान् , किमुक्तं भवति ?-'उकिटस- रीरे' त्ति ॥ विद्यामन्त्रचूर्णप्रयोगैः, किंविधैः ? इत्याह- हिययुड्डावणेहि य'ति । हृदयोापन:-शून्यचित्तताकारकैः ‘निण्हवणेहि य' त्ति अदृश्यताकारकैः, किमुक्तं भवति ? अपहृतधनादिरपि परो धनापहारा- दिकं यैरपद्रुत-न प्रकाशयति तदपह्नवता अतस्तैः ‘पण्हवणेहि य' त्ति प्रस्लवनैः यैः परः प्रस्तुति भजते प्रहत्तो भवतीत्यर्थः 'वसीक- रणेहि य'ति वश्यताकारकैः, किमुक्तं भवति ?-'आमिओगिएहि' ति अभियोगः-पारवश्यं स प्रयोजनं येषां ते आमियोगिकाः अतस्तैः, ·[३०] अभियोगश्र द्वेधा, यदाह-" दुविहो खलू अभिओगो दव्वे भावे अ होइ नायत्रो । दञ्चमि हॉति जोगा विना मंता य भावंमि ॥ १॥" ( द्विविधः खल्वभियोगो द्रव्ये भावे च भवति ज्ञातव्यः । द्रव्ये भवन्ति योगाः विद्या मन्त्राश्च भावे ॥ १ ॥ 'अभितोगित' त्ति वशीकृत्य ॥ [पृ. ३६.] 'निक्खेवो' त्ति निगमनं वाच्यं, तद्यथा-'एवं खल्ल जंबू समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं दुहविवागाणं 'विइअस्स अझयणस्स अयमढे पन्नत्ते त्ति वेमि । अत्र च इतिशब्दः समाप्तौ 'वेमी' त्ति ब्रवीम्यहं भगवत उपश्रुत्य न यथाकथञ्चिदिति ॥ ॥ त्रिपाकश्रुते 'द्वितीयाध्ययनविवरणम् ।। ३. ॥ अभग्गसेण ॥ [पृ. २६. ] 'तबस्स उखेवो' त्ति तृतीयाध्ययनस्योत्क्षेपः प्रस्तावना याच्या, सा-चैत्र- जड़ णं भंते ! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं दुहविवागाणं दोबस्स अझयणास्स अयमढे पन्नत्ते तन्नस्स णं भंते ! के अढे पन्नत्ते । एवं ख़ल त्ति ' एवं ' वक्ष्यमाणप्रकारे- •णार्थः प्रप्तः "खल' वाक्यालकारे " जंत्रु' ति आमन्त्रणं । देसप्यते ति मण्डलप्रान्ते।

·[ ३३ ] - 'विसमगिरिकंदरकोलंबसन्निविट्ठा' विषमं यगिरेः कन्दरं -कुहरं तस्य यः कोलम्बः-प्रान्तस्तत्र सन्निविष्टः-सन्निवेशिता या सा तथा, कोलंबो हि लोके अवनतं वृक्षशाखाप्रमुच्यते इहोपचारतः कन्दर- प्रान्तः कोलम्बो व्याख्यातः, 'सोकलंकपागारपरिक्खित्ता वंशीकलका-वंशीजालीमयी वृतिः सैव प्राकारस्तेन परिक्षिप्ता-वेष्टिता या सा तथा, 'छिन्नसेलविसमप्पवायफरिहोवगूढा' छिनो-विभक्तोऽ वयवान्तरापेक्षया यः शैलस्तस्य सम्बन्धिनो ये विषमाः प्रपाताः-गर्तास्त एव परिखा तयोपगूढा-वेष्टिता या सा तथा । 'अभितरपाणीये ' ति व्यक्तं, 'सुदुलभजलपेरंता' सुष्टु दुर्लभं जलं पर्यन्तेपु यस्याः सा तथा, 'अणेगखंडी' अनेका नश्यता नराणां मार्गभूताः खण्डयः-अपद्वाराणि यस्यां साऽनेकखण्डीति 'विदि- यजणदिण्णनिग्गम पवेसा' विदितानामेव-प्रत्यभिज्ञातानां जनानां दत्तो निर्गमः प्रवेशश्च यस्यां सा तथा, 'सुवहुस्स वि' सुवहोरपि कुवियजणस्स वि' मोपत्र्यावर्तकलोकस्य दुअध्वस्या चाप्यभवत् ।। 'अहम्मिए' :त्ति अधर्मेण चरतीत्यावमिक्रः, यावल्करणात् अम्मि?' अतिशयेन निर्द्धर्मः अवम्मिष्ठो निस्तूंशकर्मकारियात 'अधम्मक्खाई' अधर्ममाढ्यातुं शीलं यस्य स तथा 'अधम्माणुए अधर्मकर्तव्यम् अनुज्ञा अनुमोदनं अत्यासावधर्मानुज्ञः अधर्मानुग्रो वा 'अधम्मप्पलोयई' अधर्ममेव प्रलोक्रयितुं शीलं यस्यासावधर्मप्रलोकी 'अधम्मपलब्जणे' अधर्मप्रायेषु कर्मसु :प्रक्रण रब्यते इति अध- मप्ररजनः, रलयोरैयमिति वृत्वा रस्य स्थाने लकारः, अधम्मसिल- + ·[ ३२ ] समुदायारे' अधर्म एव शीलं स्वभावः समुद्राचारश्च यत्किञ्चनानुष्टानं यस्य स तथा ' अधम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणे विहरइ' अधर्मेण- पापेन सावद्यानुष्टानेनैव दहनाङ्कननिर्लाञ्छानादिना कर्मणा 'वृत्ति' वर्त्तनं 'कम्पयन् कुर्वाणो 'विहरती ' ति आन्ते स्म, 'हणछिंदर्भि- दवियत्तए' 'हन' विनाशय 'छिन्धि' द्विधा कुरु ' भिन्द' कुन्तादिना भेदं विधेहीत्येवं परानपि प्रेरयन् प्राणिनो विकृन्ततीति हनदिमिन्दविर्तकः, हनन्याइयः शब्दाः संस्कृतेऽपि न विरुद्धाः अनुकरणरूपत्वादेषां, 'लोहियपाणी' प्राणिविकतनेन लोहितो रक्त- रक्ततया पाणी हत्तो यस्य स तथा 'वहणगरणिग्गयजसे' बहुपु नगरेषु निर्गतं-विश्रुतं यशो यस्य स तथा, इतो विशेषणचतुष्कं व्यक्त- म, 'असिलहिपढममल्ले' असियष्टिः-खड्गलता तस्यां प्रथमः-आद्यः प्रधान इत्यर्थः मल्लो-योधः यः स तथा, 'आहेबच्चं' ति अधिपति- कर्म यावत्करणात् 'पौरवच्चं' सामित्तं भट्टित्तं महत्तरगत्तं आणाईसरसे- णावच्चं' ति दृश्य, व्याख्या च पूर्ववत् ।। [ पृ. २७.] 'गंठिभेयगाण ये ति घुर्धरादिना ये ग्रन्थीः छिन्दन्ति ते ग्रन्थिभेदकाः 'संविच्छेयगाण ये' ति ये भित्तिसन्धीन् मिन्दन्ति ते सन्धिच्छेदकाः 'खंडपट्टाण य' त्ति खण्डः-अपरिपूर्णः पट्टः-परिधानपट्टो येषां मधूतादित्र्यसनाभिभूततया परिपूर्णपरिधानाप्राप्तेः ते खण्डपट्टाः-धूतकारादयः, अन्यायव्यवहारिण इत्यन्ये, धूर्ता इत्यपरें, खंडपाडियाण' मिति क्वचिदिति, 'छिन्नभिण्णवाहिराहियाणं' ति छिना हस्तादिषु भिन्ना नासिकादिपु 'वाहिराहिय' त्ति नगरादे - , ·[ ३३ ] ह्यकृताः, अथवा ' वाहिर 'त्ति बाह्याः स्वाचारपरिभ्रंशाद्विशिष्टजनबहि- वर्तिनः 'अहिय' त्ति अहिता प्रामादिदाहकत्वाद् अतो द्वन्द्वरततस्तेषां 'कुडंगं' वंशादिगहनं तद्वद्यो दुर्गमत्वेन रक्षार्थमाश्रयणीयत्वसा- मास तथा ॥ उवीलेमाणे 'त्ति उपपीडयन् ‘विहम्मेमाणे ' त्ति विधर्मयन्- विगतधर्म कुर्वन् , अर्थापहारे हि दानादिधर्माभावः स्यादेवेति, 'तज्ज- माणे ति तर्जयन् ज्ञास्यसि रे इत्यादि भणन्नतः 'तालेमाणे ' त्ति ताडयन् कपादिघातैः ‘णिच्छाणे ' त्ति प्राकृतत्वात् निःस्थान-स्थानव- र्जितं 'निद्धणे' निर्द्धनं गोमहिप्यादिरहितं कुर्वन्निति, कल्पः-उचितो. य आयः-ग्रजातो द्रव्यलाभः स कल्पायोऽतस्तम् ।। अहीण' इत्यत्र 'अहीणपुन्नपंचेंदियसरीरा लक्खणवंजणगुणोव- वेए' त्यादि द्रष्टव्यम् । अवउडय' इत्यत्र यावत्करणात् 'अवउडगबंधणवद्धं उक्खत्तक- न्ननासं नेहत्तुप्पियगत्तं' इत्यादि द्रष्टव्यं व्याख्या च प्राग्वदिति ॥ 'पढमंमि चचरंसि' प्रथमे चर्चरे-स्थानविशेपे 'निसियावंति' त्ति निवेशयन्ति, 'चुल्लपिउए' त्ति अष्टौ लघुपितृन्-पितुर्लघुभ्रा- - . . तृन इत्यर्थः ॥ . 'कलुणं' ति करुणं-करुणास्पदं तं पुरुपं, क्रियाविशेषणं चेदं, 'काक- णिमंसाई' त्ति मांसश्लक्ष्णखण्डानि ॥ दोचंसि चचरंसि' ति द्वितीये चर्चरे 'चुल्लमाउयाओ' त्ति . पितृलघुभ्रातृजायाः अथवा मातुर्लघुसपत्नीः ।। ३ ·[ ३४ ] - .. , 'एवं तचं' त्ति तृतीये चर्चरे 'अट्ठ महापिउए ' त्ति अष्टौ महापितॄन्-पितुर्येष्ठभ्रातॄन् , एवं यावत्करणात् 'अग्गओ घाएंतीति वाच्यम् ।' चउत्थे ' त्ति चतुर्थे चर्चरे 'अट्ठ महामाउयाओ' त्ति पितुर्येष्ठभ्रातृजायाः, अथवा मातुर्येष्ठाः सपत्नी:, पञ्चमे चत्वरे [पृ. २८ ] पुत्रानग्रतो घातयन्ति, षष्ठे स्नुषाः वधूः सप्तमे जामातृकान् दुहितुर्भर्तृन् अष्टमे 'धूयाओ' त्ति दुहितः नवमे 'नत्तुए' त्ति नतृन् पौत्रान् दोहित्रान् वा दशमे 'नतुईओ' त्ति नप्तुः-पौत्रीोहित्रीर्वा एकादशे 'नत्तुयावइ' त्ति नप्तृकापतीन् द्वादशे 'नत्तुइणीओ' त्ति नतृकिनीः पौत्रदाहित्रभार्याः, त्रयोदशे 'पिउसिय- पझ्य' त्ति पितृप्वसापतिकान् तत्र पितुः स्वसारो-भगिन्यस्तासां पतय एव पतिका-भर्तारः 'चउद्दसे पिरसियाओ' त्ति पितृप्वसृ:-जन- कभगिनीः पञ्चदशे। 'माउसियापइ य' त्ति मातृष्वसुःपतिकान्-जननीभगिनीभर्तृन् पोडशे 'मारसियाओ' त्ति मातृप्वसः-जननीभगिनीः सप्तदशे 'माउ- सियाओ' त्ति मातुलभार्याः, अष्टादशे अवशेष 'मित्तणाइणियगसं- बंधिपरियणं' त्ति मित्राणि-मुहृदः ज्ञातयः-समानजातीयाः निजकाः- स्वजनाः मातुलपुत्रादयः सम्बन्धिनः-श्वसुरझ्यालकादयः परिजनो-दासी- दासादिः, ततो द्वन्द्वोऽतस्तत् । अटे' इह यावत्करणात् 'दित्ते विच्छड्डियविउलभत्तपाणे इत्यादि 'बहुजणम्स अपरिभृए' इत्येतदन्तं दृश्यम् ।। - - ·[३५] . 'दिनभइभत्तवेयण ' त्ति दत्तं भातभक्तरूपं वेतनं-मूल्यं येषां ते तथा, तत्र भृतिः-ड्रम्मादिवर्तनं भक्तं तु घृतकगादि 'कल्लाक- ल्लिं' ति कन्ये च कन्ये च कल्याकल्यि-अनुदिनमित्यर्थः 'कुद्दा- लीकाः' भूखनित्रविशेषाः ।। पत्थिकापिटकानि' च वंशमयभाजनविशेषाः; काकी घूकी टिटिभी वकी मयूरी कुर्कुटी च प्रसिद्धा, अण्डकानि च प्रतीतान्येवेति । [पृ. २९] 'तवएसु य' त्ति नवकानि-सुकुमारिकादितलन- भाजनानि 'कवल्लीम य'त्ति कवल्यो-गुडादिपाकभाजनानि 'कंडुमु' त्ति कन्दवो-मण्डकादिपचनभाजनानि, 'भज्जणएसु य' ति भर्जन- क्रानि कर्पराणि धानापाकभाजनानि, अङ्गाराश्च प्रतीताः, 'तलिंति' अग्नौ स्नेहेन. भज्जन्ति-धानावत्पचन्ति 'सोल्लिति य' त्ति ओदनमिव राध्यन्ति खण्डशो वा कुर्वन्ति 'अन्तरावर्णसि 'त्ति राजमार्गमध्यभागव- तिहट्टे 'अंडयपणिएणं' त्ति अण्डकपण्येन ॥ 'सुरंचे' त्यादि प्राग्वत् 'जीमियभुत्तुत्तरागयाओ' त्ति जेमिताः-कृतभोजनाः भुक्तो- त्तरं भोजनानन्तरमागता उचितस्थाने यास्तास्तथा । पुरिसनेवत्यिज' त्ति कृतपुरुषनेपथ्याः । 'सन्नद्ध' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-सनद्धवद्धवम्मियकवइया उप्पोलियसरासणपट्टिया पिणद्धगे विजा विमलवरचिंधपट्टा गहियाउहपह- रणावरण ति व्याल्या तु प्रागिवेति, 'भरिएहिं ' ति हस्तपाशितैः - - - ·[ ३६ ] - . - 'फलीएहि त्ति रफटिकैः ‘निक्कटाहिं' ति कोशकादाकृष्टैः 'असीहि ति खङ्गैः 'अंसागएहिं' ति स्कन्धमागतैः पृष्ठदेशे वन्धनात् 'तोणेहि ति शरधीभिः 'सजीवेहि ति सजीवैः-कोटयारोपितप्रत्यञ्चैः 'धणूहि' ति कोदण्डकैः ‘समुक्खित्तेहिं सरेहिं' ति निसर्गार्थमुक्षिप्तैर्बाणैः समुल्लासियाहिं' त्ति समुल्लासिताभिः । 'दामाहि' त्ति पाशकवि- शेपैः ‘दाहाहिं' त्ति क्यचित् तत्र प्रहरणविशेषैः दीर्घवंशाग्रन्यस्तदात्र- रूपैः ‘ओसारियाहिं' त्ति प्रलम्विताभिः 'ऊरुघंटाहिं ' ति जचावण्टिकाभिः । [ पृ. ३०] 'छिप्पतूरेणं बज्जमाणेणं' द्रुततूर्येण वाघमा- नेन, ‘महया उक्किट्टि ' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-'महयाउकिट्टी- सीहनायवालकलयलरवेणं' तत्र उत्कृष्टिश्च-आनन्दमहाध्वनिः सिंह- नादश्च प्रसिद्धः बोलश्च-वर्णव्यक्तिवर्जितो ध्वनिः कलकलश्च व्यक्तवचनः स एव तल्लक्षणो यो रवः स तथा तेन 'समुदरवभूयं पिव' त्ति जलधिशब्दप्राप्तमिव तन्मयमिधेत्यर्थः गगनमण्डलमिति गम्यते । 'तं जइ अहं पि' त्ति तत्-तस्माद्यद्यहमपि, इह यावत्करणादिद दृश्यं-'वहिं मित्तणाइणियगसवणसंबंधिपरियणमहिलाहिं अन्नाहि ये' त्यादि, 'दोहलं विणिएज्जामी' त्ति दोहदं व्यपनयामीति कट्ठ-इति हेतोः 'तंसि दोहलंसि' त्ति तस्मिन् दोहदे, इह यावत्करणात् 'अवि- णिजमाणमि सुक्का भुक्खा ओलग्गा' इत्यादि ' अट्टझाणोवगया झियाइ' इत्येतदन्तं दृश्यमिति । - - ·[ ३७ ] 'तए णं से ' विजयश्चौरसेनापतिः स्कन्दश्रीयं भार्यामुपहतमन:- संकल्पां भूमिगतदृष्टिकामार्तध्यानोपगतां ध्यायन्ती पश्यति, दृष्ट्वा एवमवा- दीत्- किं णं त्वं देवानां प्रिये ! उपहतमनःसङ्कल्पेत्यादिविशेषणा ध्याय- सीति, इदं वाक्यमनुसृत्य सूत्रं गमनीयम् । इट्ठीसकारसमुदएणं' त्ति ऋद्ध्या-वस्त्रसुवर्णादिसम्पदा सत्का- र:-पूजाविशेषस्तस्य समुदायो यः स तथा तेन, 'दसरत्तं ठिइपडियं त्ति दशरात्रं यावत् स्थितिपतितं-कुलक्रमागतं पुत्रजन्मानुष्ठानं तत्तथा ॥ [पृ. ३१] 'अट्ठदारियाओ' त्ति, अस्यायमर्थः-'तए णं तस्स अभग्गसेणस्स कुमारस्स अम्मापियरो अभग्गसेणं कुमारं सोहणंसि तिहिकरणणक्खत्तमुहुत्ति॑सि अटुहिं दारियाहिं सद्धिं एगदिवसेणं पाणि गिहाविंसु' ति, यावत्करणादिदं दृश्य-'तए णं तस्स अभग्गसेणस्स कुमारस्स अम्मापियरो इमं एयारूवं . पीईदाणं दलयंति' त्ति — अटओ दाओ' त्ति अष्टपरिमाणमस्येति अष्टको दायो-दानं वाच्य इति शेषः, स चैवम्-' अटु हिरण्णकोडीओ अट्ट सुवण्णकोडीओ' इत्यादि यावत् अट्ठ पेसणकारियाओ अन्नं च विपुलधणकणगरयणमणिमोत्तियसंख- सिलप्पवालरत्तरयणमाइयं संतसारसावएज्ज' मिति, 'उप्पिं भुंजइ' त्ति अस्यायमर्थः-'तए णं से अभग्गसेणे कुमारे उप्पिं पासायवरगए फुटमाणेहिं मुयंगमत्थएहिं वरतरुणिसंपउत्तेहिं वत्तीसइबहिं नाढएहिं उवगिज्जमाणे विउले माणुस्सए कामभोगे पच्चणुभवमाणे विहरइत्ति ॥. 'महत्थं ' महाप्रयोजनं 'महग्छ' ति बहुमूल्यं 'महरिहं' ति महतो योग्यमिति ॥

·[ ३८ ] - 'दंड ति दण्डनायकम् ॥ [ पृ. ३२.] 'जीवगाई गेण्हाहि ' त्ति जीवन्तं गृहा- णेत्यर्थः ।। [पृ. ३३.] ' भडचडगरेणं' ति योधवृन्देन । मन्गइएहि हरतपाशितः, यावरणात् ' फलिएही' त्यादि दृश्यम् । विसमदुन्गगणं ति विषम-निनोचतं दुर्ग-दुष्प्रवेशं गहनं- वृक्षगहरम् । संपलग्गे' त्ति याg समारब्धः ॥ यमहिय' त्ति यात्राकग्णादेवं दृश्यम्-' हयमयिपवरवीरघा- इयविडियाचिंबधयपश्चागं' हतः सैन्यस्य हतत्वात् मथितो मानत्य मथनात् प्रवरवीराः-सुभटाः घातिताः-विनाशिता यस्य स तथा, विप- तिताः चियुक्तवतवः पताकाश्च यस्य स तथा, ततः पदचतुष्टयत्य कर्मधारयः, 'दिसोदिसि विप्पडिसदिइ' त्ति सर्वतो रणा- त् निवर्तयति ॥ अयामे ति तथाविधस्थामवर्जितः । 'अबले' त्ति शारीरव- लवर्जितः 'अबीरिय' त्ति नीववीयरहितः 'अपुरिसक्कारपरक्कमें' त्ति पुरुषकार:-पोल्पाभिमानः स एव निप्पादितत्त्वप्रयोजनः पराक्रमः तयोपियाइपुन्पकारपराक्रमः ' अधारणिज्जमिति कडुत्ति अधार- णीय-धारयितुमशक्य न्यातुं वाऽशक्यमिति कृत्वा-हेतोः ।। -- ·[ ३९ ] -- . [पृ. ३४.] 'उरंउरेणं' ति साक्षादित्यर्थः ॥ सामेण य' त्ति साम-प्रेमोत्पादकं वचनं 'भेदेण यति भेदः स्वामिनः पदातीनां च स्वामिन्यविश्वासोत्पादनम् ' उपप्पयाणेण य'त्ति उपप्रदानं-अभिमतार्थदानं । जे विय से अभितरगा सीसगभम ' ति येऽपि च 'से तस्याभग्नसेनस्याभ्यन्तरकाः-आसन्ना मन्त्रिप्रभृतयः, किंभूताः-'सीस- गमम 'त्ति शिप्या एव शिप्यकास्तेषां भ्रमा-भ्रान्तियेपु ते शिष्यकभ्रमाः, विनीततया शिप्यतुल्या इत्यर्थः, अथवा शीर्षक-शिर एव शिरःकवचं वा तत्य भ्रमः अव्यभिचारितया शरीररक्षत्वेन वा ते शीर्षभ्रमाः, इह तानिति शेषः, भिनत्तीति योगः । तथा 'मित्तनाइणियगे' त्यादि पूर्ववत् 'भिंदइ ' त्ति चोरसे- नापतौ स्नेहं भिनत्ति, आत्मनि प्रतिवद्धान् करोतीत्यर्थः ।। महत्थयाई' ति महाप्रयोजनानि 'महन्धाई 'ति महामूल्यानि 'महरिहाई' ति महतां योग्यानि महं वा-पूजामर्हन्ति महान् वाहः पृथ्यो येषां तानि तथा, एवंविधानि च कानिचित्केषाश्चिद्योग्यानि भव- न्तीत्यत आह-( 'रायारिहाई' ति राज्ञामुचितानि )। महं महइमहालियं कूडागारसालं' ति महती-प्रशस्ता महती चासौ अतिमहालिका च-गुर्वी महतिमहालिका ताम् , गुरुकामित्यर्थः ‘कूडागारसालं ' ति कूटस्येव-पर्वतशिखरस्येवाकारो यस्याः सा तथा सा चासौ शाला चेति समासोऽतस्ताम् , 'अणेगखभ- अत्यन्तn ·[ ४. ] सयसन्निविटु पासाईयं दरसणिज्ज अभिलवं पडिरूवं ' ति व्याख्या प्राग्वत् । ' - 'उस्सुक्कं' ति अविद्यमानशुल्कग्रहण, यावत्करणादिदं दृश्यम्- 'उक्करं ' क्षेत्रगवादि प्रति अविद्यमानराजदेयद्रव्यम् 'अभडप्पवेसं' कौटुम्बिकगेहेयु राजवर्णवतां भटानामविद्यमानप्रवेशम् 'अदंडिमकुदंडिम' दण्डो-निग्रहस्तेन निवृत्तं राजदेयतया व्यवस्थापितं दण्डिमं कुदण्ड:- असम्यग्निग्रहस्तेन निर्वृत्तं द्रव्यं कुदंडिमं ते अविद्यमाने यत्र प्रमोदेऽसाव- दण्डिमकुदण्डिमोऽतस्तम् ' अधरिमं ' ति अविद्यमानं धरिम-ऋणद्रव्यं यत्र स तथा तम् 'अधारणिज्ज' अविद्यमानावमर्णम् 'अणुथुय- मुइंगं' अनुधृता-आनुरूप्येण वादनार्थमुरिक्षता अनुध्धूता वा-बादना- र्थमेव वादकैरत्यक्ता मृदङ्गा यत्र स तथा अमिलायमल्लदामं' अम्लानपुप्पमालं 'गणियावरनाडइज्जकलियं गणिकावरैर्नाटकीयैः- नाटकपात्रः कलितो यः स तथा तम् अणेगतालाचराणुचरियं' अनेकैः प्रेक्षाकारिभिरासेवितमित्यर्थः, ‘पमुइयपक्कीलियाभिराम' प्रमुदितै प्रक्रीडितश्च जनैरभिरमणीय 'जहारिहं' ति यथायोग्यम् । [ पृ. ३५.] उदाहु सयमेव गच्छित्ता' उताहो स्वयमेव गमिप्यसीत्यर्थः 'नाइविगेटेहिं ' ति अनत्यन्तदीधैः ‘अद्धाणेहि ' ति प्रया- गकैः । मुहेहिं । ति मुखैः-सुखहेतुभिः, 'वसहिपायरासेहि' ति बासिकप्रातभॊजनैः ॥ - ·[ ११ ] 'जएणं विजएणं वद्धावेइ ' त्ति जयेन विजयेन च रिपूणां बर्द्धस्वेत्येवमाशिपं प्रयुक्त इत्यर्थः ॥ ननु तीर्थकरा यत्र विहरन्ति तत्र देशे पञ्चविंशतेोजनानामादेशा- न्तरेण द्वादशानां मध्ये तीर्थकरातिशयात् न वैरादयोऽना भवन्ति, यदाह-" पुचुप्पन्ना रोगा पसमंति इइवेरमारीओ । अइबुट्ठी अणावुट्ठी न होइ दुरिभक्त उमरं च ॥ १ ॥" इति । [पूर्वोत्पन्ना रोगाः प्रशाम्यन्ति इतिवैरमार्यः । अतिवृष्टिरनावृष्टिर्न भवति दुर्भिक्षं डमरं च ॥ १ ॥ तत्कथं श्रीमन्महावीरे भगवति पुरिमताले नगरे व्यवस्थित एवाभग्नसेनत्य पूर्ववर्णितो व्यतिकरः संपन्नः ? इति । अत्रोच्यते, सर्वमि- दमनर्थमर्थजातं प्राणिनां स्वकृतकर्मणः सकाशादुपजायते, कर्म च देवा -सोपक्रम, निरुपक्रमं च, तत्र यानि वैरादीनि सोपक्रमकर्मसंपाद्यानि तान्येव जिनातिशयादुपशाम्यन्ति सदोषत्वात् साव्यत्र्याधिवत् , यानि तु निरूपक्रमकर्मसंपाद्यानि तानि अवश्यं विपाकतो वेद्यानि नोपक्रमकार- णविषयाणि असायन्याधिवत्, अत एव सर्वातिशयसम्पत्समन्वितानां जिनानामप्यनुपशान्तवैरभावा गोशालकादय उपसर्गान् विहितवन्तः ॥ ।। इति विपाकश्रुते अभग्नसेनाख्यतृतीयाध्ययनविवरणम् ॥

·[ ४२ ] ४. ॥ सगडे ॥ [ पृ. ३७.] 'जइ णं भंते !' इत्यादि चतुर्थाध्ययनस्योक्षेपः प्रस्तावना वाच्या इति गम्यं, स चायं-'जइ णं भंते ! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं दुहविवागाणं तच्चस्स अझयणस्स अयमढे पनत्ते चउत्थ- स्स णं भंते ! के अढे पन्नत्ते !' त्ति, 'महया' इत्यनेन ' महयाहिम- वंतमहंतमलयमंदरमहिंदसारे' इत्यादि राजवर्णको दृश्यः, 'साम १ भेद २ दण्ड ३ ' इत्येतत्पदमेवं दृश्यं, 'साममेददंडउवप्पयाणनीईसुपउत्त- नयविहनू' सामः-प्रियवचनं १ भेदः-नायकसेवकयोश्चित्तभेदकरणं २ दण्डः--शरीरधनयोरपहारः ३ उपप्रदानं-अभिमतार्थदानम् ४ एता- न्येव नीतयः सुप्रयुक्ता येन स तथा अत एव नयेपु विधाज्ञः-प्रकार- वेदिता य इत्यादिरमात्यवर्णको दृश्यः ।। [पृ. ३९. ] 'मुभद्दे लवण काल. 'त्ति अयमर्थः-'सुभद्दे सत्थवाहे लवणसमुद्दे कालधम्मुणा संजुत्ते यावि होत्थ' त्ति । [पृ. ४०.] 'अओमयं ' त्ति अयोमयी ' तत्तं' तप्तां, कथ- म् ! इत्याह-' समजोइभूयं' ति सम-तुल्या व्योतिपा-वह्निना भूता या सा तथा ताम् । ' अवयासाविए' त्ति अवयासितः-आलिङ्गितः । [पृ. ४१.] 'जोव्वण० भविस्सइ' त्ति 'जोवणगमणुपत्ते अलं भोगसमत्थे यावि भविरसइ ' इत्येवं द्रष्टव्यम् ।

·[ ४३ ] . " . 'त स' त्ति 'तए णं सा' इत्येवं दृश्यम् । 'विण्णय' त्ति एत- देवं दृदयं-'विण्णयपरिणयमेत्ता'। निक्खेवो' ति ' एवं खलु जंबू ! समणेणं भगवया महावी- रेणं चउत्थस्स अझयणरस अयमढे पनत्ते ' इत्येवंरूपं निगमनं वाच्य- मिति । शेषमुपयुष्य प्रथमाध्ययनानुसारेण व्याख्येयमिति ।। ।। चतुर्थाध्ययनविवरणम् ॥ ५. ॥ वहस्सइदत्ते ॥ [पृ. ४२.] 'रिउव्वेय' त्ति एतेनेदं दृश्यं-'रिउव्वेयजज्जु- व्वेयअथव्वणवेयकुसले ' त्ति दृश्यं व्यक्तं च । [पृ. ४३] 'हिययउंडीओ' त्ति हृदयमांसपिण्डान् ॥ [पृ. ४४.] 'वेलासु' त्ति अवसरेपु-भोजनशयनादिकाले- प्वित्यर्थः 'अवेलासु' ति अनवसरेषु 'काले' तृतीयप्रथमप्रहरादौ 'अकाले च ' मध्याह्नादौ, अकालं विशेपेगाह-'राओ' त्ति रात्रौ 'वियाले' त्ति सन्ध्यायां 'संपलग्गो' त्ति आसक्तः ।। ॥ पश्चमाध्ययन बृहस्पतिदत्तस्येति ॥ - ·[ ४४ ]. ६. ॥ नन्दिवद्धणे॥ [पृ. ४५] 'चित्तं बहुविहं । ति आश्चर्यभूतं बहुप्रकार चेयर्थः 'अलंकारियकम्म' ति क्षुरक्रर्म 'सन्चट्ठाणेमु' त्ति शय्यास्थानभोजनस्थानमन्त्रस्थानादिपु आयस्थानेषु वा शुल्कादिपु 'सव्व- भूमियासु' त्ति प्रासादभूमिकामु सप्तमभूमिकावसानालु पदेषु वा-अ- मात्यादिपु । 'दिनवियारे' ति राज्ञाऽनुज्ञातसंचरणः अनुज्ञातविचारणो वा ।। [पृ. ४६] 'कलकलभरिएहि ति कलकलायत इति कल- कलं-चूर्णादिमिश्रजलं तद्गतः, तप्तं अयोमयमित्यादि विशेषणम् । हार पिणद्धति' त्ति परिधापयन्ति, किं कृत्वा ! इत्याह-अयो- मयं संदंशकं गृहीत्वति, तत्र हारः अष्टादशसरिकः । अट्टहारं' ति नवसरिकः, यावत्करणात् 'तिसरियं पिणद्धति पालंबं पिणद्धति कडिमुत्तयं पिणद्धति' इत्यादि, त्रिसरिकं प्रतीतं प्राल- म्यो-झुम्बनकं कटीसूत्रं व्यक्तं 'पटुं' ति ललाटाभरणं मुकुटं-शेखरकः चिंता तहेव 'त्ति तं पुरुषं दृष्ट्वा गौतमस्य विकल्पस्तथैवाभूत् यथा हि प्रथमेऽव्ययने, तथाहि-न मे विट्ठा नरया वा नेरइया वा, अयं पुण पुरिसे निरयपडिसूवियं वेयणं वेएइ' त्ति, यावत्करणा देवं दृश्यम्-'अहापजतं भत्तपाणं पढिगाहेइ जेणेव समणं भगवं तेणेव उवागच्छइ' इत्यादि - ·[ ४५ ] पुंज' त्ति वाच्य वागरेइ' त्ति कोऽसौ जन्मान्तरे आसीदित्येवं गौतमः पृच्छति भगवांस्तु व्याकरोति-कथयति । [पृ. ४७.] 'चारगपाले 'त्ति गुप्तिपालकः । 'चारगडे ' ति गुप्युपकरणम् । 'इत्युंडयाणं' त्ति अण्डूनि-काष्टादिमयवन्धनविशेषाः, एवं पादान्दुकान्यपि, 'हडीण य त्ति हडयः-खोटकाः । सशिखरो राशि: 'निगर' त्ति राशिमात्रम् ॥ वेणुलयाण य ' त्ति स्थूलवंशलतानां 'वेत्तलयाण य 'त्ति जलजवंशलतानां 'चिंच' त्ति चिञ्चालतानाम् अम्बिलिकालतानां 'छियाण' त्ति श्लक्ष्णचर्मकशानां कसाण य'त्ति चर्मयष्टिकानां 'वायरासीणं' ति वल्करस्मयो वटादित्वग्मयसिंदुराणि ताडनप्रयोज- नानि तेषां पुजास्तिष्टन्तीति योगः । 'सिलाण य ' त्ति दृपदां 'लउलाण य' त्ति लगुडानां 'मुग्गराण य' त्ति व्यक्तं 'कनंगराण य' त्ति काय-पानीयाय नङ्गराः-बोधिस्थनिश्चलीकरणपापाणास्ते कनङ्गराः कानंगरा वा-ईपन्नंगरा इत्यर्थः । ' तए णं से' त्ति एतस्य स्थाने ' तस्स णं' ति मन्या: महे एतस्यैव सङ्गतत्वात् पुस्तकान्तरे दर्शनाच्चेति । 'असिपत्ताण य' त्ति असीनां 'करपत्ताण य'त्ति कचानां 'खुरपत्ताण यत्ति भुराणां 'कलंवचीरपत्ताण य' त्ति कडु (ल) म्बचीरः-शस्त्रविशेषः । , ·[ ४६ ] . 'कडि ( कडग ) सक्कराण य' ति वंशशलाकानां 'चम्म- पट्टाण य'त्ति वाणाम् 'अल्लपल्लाण य' त्ति अलीनां-वृश्चिकपु- च्छाकृतीनां डंभणाण य' त्ति यैरग्निप्रतापितैलॊहशलाकादिभिः परशरीरंऽङ्क उत्पाद्यते तानि दम्भकानि 'कोहिलाणं' ति हृत्वमुद्ग- रविशेषाणां॥ पच्छाण य' त्ति प्रच्छनकानां पिप्पलाण य' त्ति हस्व- क्षुराणां कुठारा नखछेदनकानि दर्भाश्च प्रतीताः । अणहारए य' त्ति ऋणधारकान् 'संडपट्टे य' त्ति धूर्त्तान् । [ पृ. ४८.] ' अप्पेगइ य 'त्ति अप्येककान् कांश्चिदपीत्यर्थः, 'पन्जेइ ति पाययति 'अप्पेंगइयाणं तेणं चेव ओवीलं दल- यइ ' तेनैव अवपीड-शेखरं मत्तके तस्यारोपणात् उपपीडां वा-वेदनां दलयति-करोति 'संकोडियमोडिए' त्ति सङ्कोटिताच-सकोचिताङ्गा मोटिताच-चलिताङ्गाः इति द्वन्द्वोऽतस्तान् 'अप्पेगइए हत्थछिन्नए करेइ ' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्य-' पायच्छिन्नए एवं नऋउजि- मसीसछिन्नए' इत्यादि, ' सत्योवाडियए' त्ति शस्त्रावपाटितान्- खड्गादिना विदारितान् ' अप्पेगड्या वेणुलयाहिं' इत्यत्र यावत्क- रणात् ' वेत्तलयाहि य चिंचलयाहिं' इत्यादि दृश्यम् । 'उरे सिलं दलाई' त्यादि, उरसि पापाणं दापयति तदुपरि लगुडं दापयति ततस्तं पुरुषाभ्यां लगुढोभयप्रान्तनिविष्टान्यां लगुडमुत्क- म्पयति-अतीव चलयति यथाऽपराधिनोऽस्थीनि दयन्त इति भावः ।

·[ ४७ ] -- . तंतीहि य ' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-' वरत्ताहि य वागरजूहिं इत्यादि, 'अगडंसि' त्ति कूपे ' उचूलयालगं' ति अधःशिरस उपरि पादस्य कूपजले वोलणाकर्षणं । पज्जेइ ' त्ति पाययति खादयतीत्यादि लौकिकीभाषा कारयतीति तु भावार्थः ' अवसु य' त्ति कृकाटिकासु खलुएसु' त्ति पादमणिबन्धेषु ' अलिए भंजावेइ' त्ति वृश्चिक- कण्टकान् शरीर प्रवेशयतीत्यर्थः 'सईओ 'त्ति सूची: ' डंभणाणि य'त्ति सूचीप्रायाणि डम्भकानि हस्ताङ्गल्यादिषु कोहिल्लएहिं 'ति मुद्गरकैः ‘आआडावेइ ' त्ति आखोटयति प्रवेशयतीत्यर्थः 'भूमि कंड्डयावेइ 'त्ति अङ्गलीप्रवेशितसूचीकैः हस्तैः भूमिं कण्डूयते, महा- दुःखमुत्पद्यते इति कृत्वा भूमिकण्डूयनं कारयतीति । 'दम्भेहि य 'त्ति दर्भाः-समूलाः 'कुसेहि य ' त्ति कुशाः-निर्मूलाः [पृ. ४९] 'कुमारे 'त्ति कुमारः । अंतराणिय' त्ति अवसरान् ‘छिड्डाणि य' त्ति अल्पपरिवा- रत्वानि, 'विरहाणि य' त्ति विजनत्वानि ॥ [पृ. ५० ] 'एवं खलु जंबू!' इत्यादि 'निक्षेपो' निगमनम् षष्टाध्ययनस्य यावत् 'अयमढे' त्यादि 'वेमि' त्ति ब्रवीम्यहं भगवतः समीपे अमुं व्यतीकर विदित्वेत्यर्थः ।। पष्टाध्ययनविवरणं नंदिवर्द्धनस्याधिकारो हि समाप्तः ॥ ६ ॥ , ·[ ४८ ] -- , . - ॥ उंबरदत्ते॥ जइ णं भंते ! इत्यादिरुत्क्षेपः सप्तमस्याध्ययनस्य वाच्य इति । [पृ. ५१] 'कच्छुल्लं' ति कण्डूमन्तं 'दोउयरियं ति जलोदरिकं 'भगंदलियं ' त्ति भगन्दरवन्तं 'सोगिल' न्ति शोफव- न्तं, एतदेव सविशेषमाह-'सुयमुहमुयहत्थं ' ति शूनमुखशूनहस्तम् । थिविथिवित' त्ति अनुकरणशब्दोऽयं 'वणमुहकिमिउत्तयं- तपगलंतपूयरुहिरं' त्ति लालाभिः-क्लेदतन्तुभिः प्रगलन्तौ कर्णी नासा च यस्य स तथा तम् , 'अभिक्खणं' ति पुनः पुनः 'कट्ठाई' ति क्लेशहेतुकानि 'कल्लुणाई' ति करुणोत्पादकानि 'वीसराई' ति वि- रूपध्वनीनीति गम्यते, 'कूयमाण' त्ति कूजन्तम्-अव्यक्त भणन्तं, शेपं सर्वं प्रथमाध्ययनवत् नवरं देहंवलियाए' देहवलिमित्यस्याभि- धानं प्राकृतशैल्या देहंवलिया 'पाड० ' ति पाडलिसंडाओ नगराओ 'पडिणि' त्ति पडिनिक्खमइ, त्ति हृद्य, 'जेणेव समणे भगवं महा- वीरे तेणामेव उवागच्छइ २ गमणागमणाए पडिक्कमइ ईपिथिकी प्रतिक्रामतीत्यर्थः ‘भत्तपाणं आलोएइ २ भत्तपाणं पडिदंसेइ २ समणेणं भगवया अभणुनाए यावत्करणात् 'समाणे' इत्यादि दृश्यम् । 'विलमिव पन्नगभूए अप्पाणेणं आहारमाहारेइ' त्ति आत्मना आहारयति, किं भूतः सन् इत्याह-' पन्नगभूतः ' नागकल्पो भगवान् ·[ ४९ ] . आहारस्य रसोपलम्भार्थमचर्वणात्, कथम्भूतमाहारम् !-विलमिव असं- स्पर्शनात्, नागों हि विलमसंस्पृशन् आत्मानं तत्र प्रवेशयति, एवं भग- वानप्याहारमसंस्पृशन् रसोपलम्भानपेक्षः सन्नाहारयतीति । दोचं पि' त्ति द्विरपि द्वितीयां वाराम् । [पृ. ५२] ' अटुंगाउव्वेयपाठए ' त्ति आयुर्वेदो-वैद्यकशास्त्र कुमारभिचं ' त्ति कुमाराणां-बालकानां भृतौ-पोपणे साधु कुमार- भृत्यं, तद्धि शास्त्रं कुमारभरणस्य-क्षीरस्य दोषाणां संशोधनार्थ दुष्टस्तन्य- निमित्तानां व्याधीनामुपशमनार्थ चेति । 'सलाग' त्ति शलाकायाः कर्म शालाक्यं तत्प्रतिपादकं तन्त्रमपि शालाक्यं, तद्धि ऊर्ध्वजन्तुगतानां रोगाणां श्रवणवदनादिसंश्रितानामुपशमनार्थमिति । 'सल्लहत्ते' ति शल्यस्य हत्या हननमुद्धार इत्यर्थः शल्यहत्या तत्प्रतिपादक शास्त्रं शल्यहत्यमिति । 'कायतिगिच्छि ' त्ति कायस्य चरादिरोगग्रस्तश- रीरस्य चिकित्सा-रोगप्रतिक्रिया यत्राभिधीयते तत्कायचिकित्सैव, तत्तन्त्रं हि मध्याह्नसमाश्रितानां चरातिसारादीनां शमनार्थमिति । 'जंगोले' त्ति विषयातक्रियाऽभिधायक जङ्गोलं-अगदं तत्तत्रं तद्धि सर्पकीटलता- दृष्टविनाशार्थ विविधविपसंयोगोपशमनार्थ चेति । 'भूयेवज्ज' त्ति भूतानां निग्रहार्था विद्या-शास्त्रं भूतविद्या, सा हि देवासुरगन्धर्चयक्षरा- क्षसाध्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्मवलिकरणादिमिर्ग्रहोपशमनार्था । 'रसा- यणे' त्ति रसः-अमृतरसस्तस्यायनं-प्राप्तिः रसायनं तद्विधयः-स्थाप- नमायुर्मेधाकर रोगोपहरणसमर्थ च तदभिधायकं तन्त्रमपि रसायनम् , 'वाईकरणे' त्ति अवाजिनो वाजिनः करणं वाजीकरणं-शुक्रवर्द्धने- ·[ ५.] - , - . नाश्वत्येव करणमित्यर्थः तदभिधायक शास्त्रम् , अपक्षीणविशुष्करे- तसामान्यायनप्रसादोपजनननिमित्तं प्रहर्षजनननिमित्तं प्रहर्षजननाथ चेति ॥ 'सिवहत्ये' त्ति आरोग्यकरहस्तः 'मुहहत्ये' त्ति शुभहस्तः- प्रशस्तकरः सुखहेतुहस्तो वा 'लहुहत्थे ' ति दक्षहस्तः ।। राईसर' इत्यत्र यावत्करणात् 'तलवरमाडंबियकोडुवियसेट्टी त्ति दृश्यं, 'दुव्बलाण य' त्ति कृशानां हीनवलानां वा 'गिलाणाणं य' ति क्षीणहर्षाणां शोकजनितपीडानामित्यर्थः 'वाहियाण य' त्ति व्याधिः-चिरस्थायी कुष्टादिरूपः स संजातो येषां ते व्याधिता व्यथिता वा-उष्णादिभिरभिभूता अतस्तेषां 'रोगियाणं' त्ति संजाताचिरस्था- यिञ्चरादिदोषाणां, केपामेवंविधानाम् ? इत्याह-'सणाहाण य' त्ति सस्वामिनाम् 'अणाहाण य' त्ति निःस्वामिनां 'समणाण य'त्ति गैरिकादीनां 'भिक्खगाण य' त्ति तदन्येषां 'करोडियाण य' ति कापालिकानाम् 'आउराणं' त्ति चिकित्साया अविषयभूतानाम् 'अप्पेगइयाणं मच्छमंसाई उपइसति' इत्येतस्यं वाक्यस्यानुसारेगा- प्रेतनानि वाक्यानि ऊद्यानि, मत्स्याः कच्छपा पाहाः मकराः संसुमारा: अजाः एलकाः रोझाः शूकराः मृगाः शशकाः गावः महिषाः तित्तिराः वर्तकाः लावकाः कपोताः कुर्कुटाः मयूराश्च प्रतीताः । पृ. ५३.] ' मन्ने' त्ति अहमेवं मन्ये । नियगकुच्छिसं- भूताई' ति निजापत्यानीत्यर्थः, स्तनदुग्धे लुब्धकानि यानि तानि तथा, मधुरसमुल्लापकानि–मन्मनप्रजापितानि स्तनमूलात् कक्षादेशभागममि- .

·[ ५१ ] . सरन्ति मुग्धकानीति, पुनश्च कोमलं यत्कमलं तेनोपमा ययोस्तौ तथा ताम्यां हस्ताम्यां गृहीत्वा उत्सङ्गनिवेशितानि ददति समुल्लापकान् सुमधुरान् शब्दतः पुनः पुनर्मञ्जुलप्रभणितान्-मञ्जुलानि-कोमलानि प्रभणितानि-भणनारम्भा येषु ते तथा तान्, [पृ. ५४.] 'अपुन्न'त्ति अविद्यमानपुण्या यतः 'अकयपुण्ण' त्ति अविहितपुण्या अथवा “ अपुण्ण ' ति अपूर्णमनोरथत्वात् 'एत्तो' ति एतेषां बालकचेष्टितानाम् ‘एगयरमवि ' एकतरमपि-अन्यतरद- पीति, 'कल्लं' इत्यत्र यावत्करणात् 'पाउप्पभायाए रयगीए फुल्लुप्पल- कमलकोमलुम्मिलिए अहपंडुरे पभाए' इत्यादि दृश्यम् ' उदिए सहस्स- रस्सिंमि दिणयर तेयसा जलंते' इत्येतदन्तं, तत्र प्रादुः प्रभातायां-प्र- काशेन प्रभातायां फुल्लं विकसितं यदुत्पलं-पनं तस्य कमलस्य च-हरि- णस्य कोमलं-अकठोरम् उन्मीलितं-दलानां नयनयोश्वोन्मेषो यत्र तत्तथा तत्र, शेपं व्यक्तम् । जायंच' त्ति यागं पूजां यात्रां वा 'दायं च ' दानं 'भायं च' लाभस्यांशम 'अक्खयणिहिं च ' त्ति देवभाण्डागारम् । अणुवड्डि- स्सामि ' त्ति वृद्धि नेप्याभि, ' इति कट्ठ' एवं कृत्वा ‘ओवाइयं 'त्ति उपयाचितम् ॥ [पृ. ५५] ' उवाइणित्तए' उपयाचितुमिति । 'कयकोउयमंगल ' ति कौतुकानि-मपीपुण्डुकादीनि मङ्गलानि ध्यक्षतादीनि 'उल्लपडसाडिय' त्ति पट:-प्रावरणं साटको-निवसनं ·[ ५२ ] . 'पम्हल० 'त्ति — पम्हलमुकुमालगंधकासाइयाए गायलट्ठी ओहइ 'त्ति द्रष्टव्यम् ‘एवं० 'त्ति एवं वयासीत्यर्थः ।। || सप्तमाध्ययनस्य विवरणं उंबरदत्ताख्यत्य ।। -- , ८. ॥ सोरियदत्ते ॥ [पृ. ५७ ] 'मच्छंचे' ति मत्स्यबन्धः । [पृ. ५८] 'सोहमच्छा' इत्यत्र यावत्करणात् 'खवल्लमच्छा विझिडिमच्छा हलिमच्छा' इत्यादि 'लंभणमच्छा पड़ागा' इत्येतदन्तं दृश्यं, मत्स्यभेदाचैते सदिगम्याः । 'अए य अह' यावत्करणात् एलए य रोझे य सूयरे य मिगे य' इति दृश्यम् । 'तित्तिरे य इत्यत्र यावत्करणात् ' वय य लावए य कुक्कुढे य' इति दृश्यम् । 'सण्हसंडियाणि य' सूक्ष्मखण्डीकृतानि 'चट्ट' त्ति वृत्त- खण्डितानि च । [पृ. ५९.] 'दीह' त्ति दीर्घखण्डितानि च 'रहस्स"त्ति हस्त्रखण्डितानि च । 'हिमपक्काणि य' त्ति शीतपक्वानि 'जम्म- पक्कानि वेगपक्काणि य'त्ति रुढिगम्यं, 'मारुयपक्काणि य' त्ति वायुपक्वानि 'कालाणि य' त्ति 'हेरंगाणि य' त्ति रूढिगम्यं, महिहाणे य' ति तक्रसंसृष्टानि 'आमलरसियाणि य' आमलक- ·[ ५३ ] - आ रससंसृष्टानि 'मुद्दियारसियाणिय त्ति मृद्वीकारससंसृष्टानि एवं कपित्थरसिकानि दाडिमरसिकानि मच्छरसिकानि तलितानि-तैलादिनाऽग्नौ संस्कृतानि 'भज्जियाणि य ' त्ति अग्निनाभ्रस्तानि 'सोल्लियाणि य' त्ति शूले पक्वानि 'मच्छरसए 'त्ति मत्स्यमांसरसस्य सम्बन्धिनो रसान् 'एणिज्जरसए यत्ति मृगमांसरसान् ‘तित्तिर' ति तित्तिरसत्करसान यावत्करणात् 'वट्टयरसए य लावयरसए य' इत्यादि दृश्य, 'हरियसागं: ति पत्रशाकं 'ज.' इत्यस्यायमर्थः-जलयरमंसेहिं खहयरमंसेहिं 'तलि. भन्जि.च' अयमर्थः- तलिएहिं भजिएहिं। चिंत' त्ति मनोरथोत्पत्तिर्वाच्या, धण्णाओ णं ताओ अम्मयाओ कयत्थाओ इत्यादिरूपा यथा गङ्गदत्तायाः सप्तमाध्ययनोक्तायाः, पुच्छण' त्ति भर्तुरापृच्छा ' तं इच्छामि णं तुम्भेहिं अन्भणुनाया' इत्यादिका, ‘ओवाइयं ति उपयाचितं वाच्यं, दोहदोऽपि गङ्गदत्ता- या इव वाच्य इति । [पृ. ६०] 'एगहियाहिं 'ति नौभिः 'दहगलणेहि ये' त्यादि एगट्टियं भरेंती येतदन्तं रूढिगम्यं, तथाऽपि किञ्चिल्लिख्यते-हूदगलनं-- हूदत्य मध्ये मत्स्यादिग्रहणार्थ भ्रमणं जलनिःसारणं वा हूदमलनं-हूदस्य मध्ये पौन:पुन्येन परिभ्रमणं जले वा निःसारित पङ्कमईनं थोहरादिप्र- क्षेपेण हूदजलस्य विक्रियाकरणं हूदमथनं-हूदजलस्य तरुशाखाभिर्विलो- डनं हूदवहनं-स्वत एव हूदाजलनिर्गमः हृदप्रवहणं-हूदजलस्य प्रकृष्टं वहनं प्रपञ्चपुलादयो मत्स्यबन्धनविशेषाः गलानि-बडिशानि ·[ ५४ ] 'वक्कवंधेहि य ' त्ति वल्कवन्धनैः-सूत्रबन्धनैश्चेति व्यक्तं, 'म- च्छखलए करेंति ' ति स्थण्डिलेषु मत्स्यपुञ्जान् कुर्वन्ति । [पृ. ६१ ] 'वमणेहि य' त्ति वमनं स्वतः संभूतं 'छड्ड- णेहि य'त्ति छर्दनं च वातादिद्रव्यप्रयोगकृतम्, उवीलणेहि य त्ति अवपीडनं, कवलग्राहः-लकण्टकापनोदाय स्थूलकवलग्रहणं मुखविम- ईनार्थं वा दंष्ट्राधः काष्ठखण्डदानं, शल्योद्धरणं-यन्त्रप्रयोगकः कण्टको- द्धारः विशल्यकरणं औषधसामर्थ्यादिति 'नीहरित्तए' त्ति निष्काशयितुं विसोहित्तए' त्ति पूयाद्यपनेतुम् । ॥ अष्टमाध्ययनस्य विवरणं शौरिकमात्स्यिकस्य समाप्तम् ।। ९. ॥ देवदत्ता॥ [पृ. ६३.] ' अब्भुग्गय ' त्ति इदमेवम्-अव्भग्गयमूसियप- हसिए चेव ' अभ्युद्गतोन्छूितानि अत्यन्तोचानि प्रहसितानि च-हसितु- मारब्धानि चेत्यर्थः, 'मणिकणगरयणचित्ते' इत्यादि, एगं च णं महं भवणं करिति अणेगखंभसयसन्निविट्ठ' मित्यादि भवनवर्णकसूत्रं दृश्यम् ॥ 'पंचसयओ दाओ.' ति हिरण्यकोटिसुवर्णकोटिप्रभृतीनां प्रेषणकारिकान्तानां पदार्थानां पञ्चपञ्चशतानि 'सिंहसेनकुमाराय पितरौ दत्तवन्तावित्यर्थः, स च प्रत्येकं स्वजायाभ्यो दत्तवानिति । .

·। ५५ ] .. . . मया' इत्येन महयाहिमवंतमहंतमलयमंदरमहिंदसारे इत्यादि। 'भीया जेण' ति 'भीया तथा जेणेवेत्यर्थः । 'ओहय० जाव' इह यावत्करणादिदं दृश्यम्-ओहयमणसंकप्पा मूगगदिट्टिया करतलपहत्यमुही अझागोवगय ' ति । पृ. ६४] 'उप्फेणउप्फेणियं' त्ति सकोपोमवचनं यथा भवतीयर्थः । इतोऽनन्तरवान्यस्यैककमक्षरं पुस्तकेपूपलभ्यते, ततश्चैवमवगन्त- व्यम्-एवं खल सामी ! ममं पगृणगाणं पंचण्हं सवत्तीसयाणं पगृण- पंचमाइसयाई इमीसे कहाण लढाई सवणयाए अन्नमन्नं सदावेत्ता एवं क्यासी-एवं खट सीइसेगे गया सामाए देवीप मुन्छिाए अम्हं धूयाओ नो आढाइ नो परियाणाइ अणाढाएमाणे अपरियाणमाणे विहरह। जा' इति यावत्करणात, तचेदं दृश्यम्-'तं सेयं खल अम्ह सामं देवी अगिपओगेण वा विसपओगण वा साथप्पओगेण वा जीवियाओ यवर्गवित्तए, एवं संपेहेह संपेहिता ममं अंतराणि छिद्याणि पडिजागरमा- णीमो विहरंति, तं न ननइ सामी ! ममं केणइ कुमरणेणं मारित्सति त्ति कह भोया' याय करणात् 'तत्था तसिया उत्र्यिग्गा सोहयमणसंक- प्पा ममीगयदिट्टीया' इत्यादि दृश्यम् । 'घतिहामि ति यतिप्ये 'नत्यि' त्ति न भवत्ययं पक्षो यदुत 'कत्तोह ति कुतचिदपि शरीरकस्य आवाधा वा भविष्यति, तत्र ·[ ५६ ] आवायः-दृपपीता प्रवाधः-प्रकृष्टा पीडैव ' इति कट्ट' त्ति एवम- भिवाय। 'अणेगवंभिय'ति अनेकन्तम्भशतसन्निविष्यामित्यर्थः, 'पासा.' इत्यनेन 'पासाइयं दरिसणिज्ज अभिवं पडिल्व' मिति दृश्यम् । [पृ. ६७. ] 'ज वि (य) सा सयं ग्जमुक' ति यद्यपि सा त्रक्रीयगन्यशुल्का-बक्रीयायलन्यत्यर्थः । 'जुत्तं व ' नि सङ्गतं 'पत्तं व' नि पात्रं वा 'सलाहणिज्ज वति श्वामिदं 'सरिसा व ' ति उचितसंयोगो वधूवन्योः । आयंते त्ति आत्रान्तो जलग्रहणात् 'चोक्खेति चोक्षः सियलपायपनयनान् विमुक्तं भवति । 'परममईभुए 'त्ति अत्यन्तं शूचीभूत इति । [पृ. ६८] 'हाय' याकरणादिदं दृश्यं 'क्रयवलिकम कयोऽयमंगलयायश्चित्तं सवालंकार' ति । 'मुबहुमित्त' इत्यत्र यावत्करणादिद णियगसयगसबंधि- परिजर्णण' त्ति दृश्यम् । सन्चड्डिए इत्यत्र याप्रकरणादिदं दृष्ट्व–' सञ्चजुईए ' सर्व- धुत्या-आमरणादिसन्वन्धिन्या सर्वयुक्त्या वा उत्रितेषु वन्तुघटनालक्ष- णया सर्ववलन-सर्वसैन्येन सर्वसमुद्रायन-पौरादिमीलनेन सादरण- सर्वाचितकृत्यग्णरूपेण 'सबविभूईए' सर्वसम्पदा 'सनविभूसाए' समलशोभया 'सन्चसंभमेणं' प्रमोदकृतीमुक्येन 'सन्त्रपुष्पगंध- .

·[ ५७ ]
-
मल्लालंकारेण सब्बतूरसहसंनिनाएण' सर्वतूर्यशब्दानां मीलने यः
संगतो नितरां नादो-महान् घोषस्तेनेत्यर्थः, अल्पेष्वपि ऋद्धयादिषु
सर्वशब्दप्रवृत्तिर्दृष्टा अत आह-' महया इड्डीए ' महया जुईए महया
जुईए महया वलेणं महया समुदएणं महया वरतुरियजमगसमगपवाइग
जमगसमग' त्ति युगपत् , एतदेव विशेपेणाह-'संखपणवपडहमेरि-
झल्लरिखग्मुहिहुडुकमुखमुइंगदुंदुहिनिग्घोसनाइयरवेणं ' तत्र शङ्खादीनां
नितरां घोषो निर्घोषो-महाप्रयत्नोत्पादितः शब्दः नादितं-ध्वनिमात्रं
एतद्वयलक्षणो यो वः स तथा तेनेति ।
'सेयापीएहिं ' ति रजतसुवर्णमयैरित्यर्थः ।
[पृ. ६९] 'सिरीए देवीए मायाभत्ते यावि हुत्य' त्ति
श्रिया देन्या मातेति बहुमानवुद्धचा भक्तो मातृभक्तश्चाप्यभूत् ,
कल्लाकलिं' ति प्रातः प्रातः ।
गंधवट्टएणं ' ति गन्धचूर्णेन ।
'जिमियभुत्तत्तरागयाए ' त्ति जेमितायां-कृतभोजनायां तथा
मुक्त्वोत्तरमागतायां स्वस्थानमिति भावार्थः, उदारान्-मनोज्ञान् भोगान्
मुञ्जानो विहरति ।
पुव्वरत्तावरत्ते' त्ति पूर्वरात्रापररात्रकालसमये, रात्रेः पूर्वभागे
पश्चाद्भागे वेत्यर्थः ।
[पू, ७०.] 'मज्जाइय' त्ति पीतमद्या, 'विरहियसयणि-
जंसि । ति विरहिते विजनस्थाने शयनीयं तत्र ।
.
.

·[ ५८ ] - . .. परामुसइत्ति गृह्णाति। समजोइभृयं ' ति समः-तुल्यो ज्योतिषा- अग्निना भूतो जातो यः स तथा तम्। रोयमाणीओ'त्ति अश्रुविमोचनात् , इहान्यदपि पदद्वय- मध्येयं, तद्यथा-'कंदमाणीओ' आक्रन्दशब्दं कुर्वत्यः 'विलवमा- पीओ' त्ति विलापान् कुर्वत्यः । [पृ. ७१] ' आसुरुत्ते' त्ति आशु-शीघ्रं सप्तः-कोपेन विमो- हितः, इहान्यदपि पदचतुष्कं दृश्यं, तद्यथा-' र 'त्ति उदितरोषः कुविए' त्ति प्रवृद्धकोपोदयः 'चंडक्किए' त्ति प्रकटितरौद्ररूपः, 'मिसिमिसिमाणे' त्ति कोपाग्निना दीप्यमान इव ॥ ॥ देवदत्तायाः नवमाध्ययनस्य विवरणं ॥ ९॥ ॥ अज्जू ॥ [पृ. ७२.] 'जहा तेयलि' त्ति ज्ञाताधर्मकथायां यथा तेयलिसुतनामा अमात्यः पोट्टिला-मिधानां कलादमूपिकारश्रेष्टि- सुतामात्मार्थ याचयित्वा आत्मनैव परिणीतवान् एवमयमपीति । अञ्जूसार्थवाहसुतायाः दशमाध्ययनस्य विवरणम् ॥ १०॥ तत्समाप्तौ च समाप्तं प्रथमश्रुतस्कन्धविवरणमिति ।।

·[ ५९ ] - .. ॥ अथ वीयमुयक्खंघो ।। १. ॥ सुवाहू ॥ 'सयोउ० य' ति इदमेवं दृश्यं-' सञ्चोउयपुष्फफलसमिद्धे रम्मे नंदणवण पगासे पासाईए ४' 'तंसि तारिसगसि वासभवणंसी' ति तस्मिन् तादृशे-राजलो- कोचिते वासगृहे इत्यर्थः । जहा मेहस्स जम्मणं' ति ज्ञाताधर्मकथायां प्रथमाध्ययने यथा मेघकुमारस्य जन्मवक्तव्यतोक्ता एवमत्रापि सा वाच्येति, नवरमका- लमेघदोहदवक्तव्यता नास्तीह । 'मुबाहुकुमार' इह यावत्करणादिदं इयं-' बावत्तरीकलापंडिए नवंगसुत्तपडियोहिए' नवाङ्गानि-श्रोत्र २ चक्षु ४ णि ६ रसना ७ स्वग ८ मनो ९ लक्षणानि सन्ति मुप्तानि प्रतिबोधितानि यौवनेन यस्य स तथा, 'अट्ठारसदेसीभासाविसारए' इत्यादि जाव अलं भोगसमस्य जाए यावि हुत्था, तए णं तस्स सुबा- हुम्स अम्मापियरो मुबाहुं कुमारं बावत्तरीकलापंटियं जाव अलं भोगस- मर्थ साहसियं वियालचारिं जाणंति जाणित्ता पञ्च प्रासादावतंसकशतानि कारयन्ति, किं भूतानि ? इत्याह-'अभुग्गय' त्ति 'अब्भुग्गयमूसि- यपहसिए' इत्यादि, 'भवणं' ति एकं च भवनं कारयति, अथ प्रासा- दभवनयोः कः प्रतिविशेषः !, उच्यते, प्रासादः स्वगतायामापेक्षया द्विगुणोन्छ्यः भवनं त्यायामापेक्षया पादोनसमुच्छ्यमेवेति, इह च प्रासादा वधूनिमित्तं भवनं च कुमाराय, ' एवं जहा महावलस्स' ति भवन- ·[ ६० ] " - - - वर्णको विवाहवक्तव्यता च यथा भगवत्यां महावलस्योक्ता एवमन्यापि पुष्पचूडाप्रमुखानामिति वाच्यम् , एतदेव दर्शयन्नाह-नवर' मित्यादि। 'तहेव 'त्ति यथा महावलस्येत्यर्थः, 'पंचसयओ दाओ 'त्ति *पंचसयाई हिरन्नकोडीणं पंचसयाई मुवण्णकोडीणं' इत्यादि दानं वाच्यम् , इह यावत्करणादेवं दृदयं-' तए णं सुबाहु. कुमारे एगंमेगाए भारयाए एगमेगं हिरण्णकोडिं दलयइ ' इत्यादि वाच्यं यावत् 'अन्नं च विपुलं घणकणगरयणमणिमोत्तियसंखसिप्पप्पवालमाइयं दलयति,तए णं से मुवाहुकुमारे' त्ति, 'उप्पि पासायवरगए ' प्रासादवरस्य उपरिस्थित इत्यर्थः, 'फुट्ट०' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-'फुट्टमाणेहिं मुइंगमथएहि' स्फुटद्भिर्मुदङ्गमुखपुटैरतिरमसारफालनादित्यर्थः, 'वरतरुणीसंपउत्तेहि' वत्तीसइव हिं नाडएदि' द्वात्रिंशभिक्तिनिबद्धैः द्वात्रिंशत्पात्रनिव- द्धरित्यन्ये ' उवगिज्जमाणे उवलालिजमाणे माणुस्सए कामभोगे पचणु- भवमाणे 'त्ति, 'जहा कुणिए' त्ति यथा औपपातिके कोणिकराजो भगवद्वन्दना य निर्गच्छवर्णित एवमयमपि वर्णयितव्य इति भावः । 'मुवाहू वि जहा जमालि तहा रहेण निग्गठ.' त्ति, अयमर्थः येन भगवतीवर्णितप्रकारेण जमाली भगवद्भागिनयो भगवद्वन्दनाय रथेन निर्गतोऽयमपि तेनैव प्रकारेण निर्गत इति, इह यावत्करणादिदं दृश्य- समणस्स भगवओ महावीरस्स छत्ताइच्छत्तं पडागाइपागं विज्जाचारणे जंभर य देवे ओवयमाणे उप्पयमाणे य पासइ पासित्ता रहाओ पञ्चोरहइ २त्ता समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ वंदित्ता नमंसित्ता एवं बयासी।

·[ ६१ ] - - हुट 'त्ति हद्वतुढे अतीव हृष्टः 'उद्याए 'त्ति उट्ठाए उट्टेइ, इह यावत्करणात् इदं दृश्यं-' उद्वित्ता समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ वंदित्ता नमंसित्ता 'सदहामि णं भंते ! निग्गंथं ' इत्यादि यत्सूत्रपुस्तके दृश्यते तद्वत्यमाणवाक्यानुसारेणावगन्तन्यं, तथा हि-'सदहामि णं भंते ! निग्गंथं पावयणं पत्तियामि गं भंते ! निग्गंथं पावयणं देवाणु- प्पियाणं अंतिए वहवे राईसरतलबरमाडंवियकोडुवियसेद्विसत्थवाहपहि- यो मुंडे भवित्ता आगाराओ अणगारियं पव्वयंति नो खल्ल अहं तहा संचाएमि पञ्चइत्तए, अहनं देवाणुप्पियाणं अंतिए पंचाणुब्वइयं सत्त- सिक्खावयं गिहिधम्म पडिवजामि, अहासुहं देवाणुप्पिया ! मा पडिबंध करह 'त्ति भगवद्वचनं, 'तमेव' इदमेवं दृश्यं-'तमेव चाउग्घंट आसरह, ''जामेव ' इत्यादि त्वेवं दृश्यं 'जामेव दिसं पाउभूए तामेव दिसि पडिगए ' त्ति । [ पृ. ७६. ] 'इंदभूई' इत्यत्र यावत्करणात् ' नाम अणगारे गोयमगोत्रेण ' मित्यादि दृश्य, 'इहे 'त्ति इप्यते इतीष्टः स च तत्कृत- विवक्षितकृत्यापेक्षयाऽपि स्यादित्याह-इष्टरूपः इष्टस्वरूप इत्यर्थः इष्टः इष्टरूपो वा कारणवशादपि स्यादित्याह-कान्तः कमनीयः कान्तरूपः- कमनीयस्वरूपः, शोभनः शोभनस्वभावश्चेत्यर्थः, एवंविधः कश्चित् कर्मदापात्परेपां प्रीति नोत्पादयेदित्यत आह-प्रियः-प्रेमोत्पादकः प्रिय- रूपः-प्रीतकारिस्वरूपः, एवंविधश्च लोकरूढितोऽपि स्यादित्यत आह- मनोनः मनसा-अन्तः संवेदनेन शोभनतया ज्ञायत इति मनोज्ञः, एवं- विधश्चैकदाऽपि स्यादित्यत आह- -- ·[ ६२ ] .. 'मणामे' त्ति मनसा अम्यते-ाम्यते पुनः पुनः संस्मरणतो यः स मनोऽमः, एवं मनोऽमरूपः, एतदेव प्रपञ्चयन्नाह-'सोमे' त्ति अरौद्रः सुभगो-वल्लभः ''पियदसणे' त्ति प्रेमजनकाकारः, किमुक्त भवति ?-'मुरूवे' त्ति शोभनाकारः मुस्वभावश्चेति, एवंविधश्चैक- जनापेक्षयाऽपि स्यादित्यत आह-'बहुजणस्स वी' त्यादि, एवंविषश्च प्राकृतजनापेक्षयाऽपि स्यादित्यत आह-'साहुजणस्स वी ' त्यादि । 'इमा एयारूव' ति इयं प्रत्यक्षा एतद्रूपा-उपलक्ष्यमानस्त्र- रुपैव, अकृत्रिमत्यर्थः 'किण्णा लद्ध' त्ति -न हेतुनोपार्जिता, 'किना पत्त त्ति केन हेतुना प्राप्ता उपार्जिता सती प्राप्तिमुपगता, 'किण्णा अभिसमन्नागय ' त्ति प्राप्ता अपि सती केन हेतुना आभिमुख्येन साङ्गत्येन च उपार्जनस्य च पश्चाद्धोग्यतामुपगतेति । ' को वा एस आसि पुञ्चभवे ' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-' किं नामए वा किंवा गोएणं कयरंसि वा गामंसि वा सन्निवसंसि वा किं वा दबा किं वा भोचा किंवा समायरित्ता कस्स वा तहास्वन्स समणस्स वा माहणन्स वा अंतेति एगमवि आयन्यिं सुत्रयणं सोचा निसम्म सुवाहुणा कुमारण इमा एयात्रा उगला माणुस्सिड्डि लद्धा पत्ता अभिसमन्नागय' त्ति । जाइसंपन्ना' इह यावत्करणाद्विदं दृश्यं-'कुलसंपन्ना बल- संपन्ना, एवं विणयगाणदंसणचरित्तलम्जालाघवसंपन्ना ओयंसी तेयंसी वचंसी जसंसीत्यादि । 'दुइज्ज०' त्ति 'गामाणुगामं दृइज्जमाणा' इति दृश्य, द्रवन्तो गच्छन्तो झ्यर्थः ।। .

·[ ६३ ] -- - - जहा गोयमसामि' त्ति द्वितीयाध्ययने दर्शितगौतमस्वामि- भिक्षाचर्यान्यायेनायमपि भिक्षाटनसामाचारों प्रयुक्त इत्यर्थः । [पृ. ७७.] 'सुहम्मे थेरे। त्ति धर्मधोषस्थविरानित्यर्थः, धर्मशब्दसाम्याच्छन्दद्वयस्याप्येकार्थत्वात् , 'पडिलाभिस्सामीति तुढे ' इहेदं द्रष्टव्यं-' पडिलाभेमाणे वि तुढे पडिलाभिए वि तुढे' त्ति । ' तस्स सुहम्म(मुह )स्स' त्ति विभक्तिपरिणामात् 'तेन सुहुमे( मुहे )ने ' त्ति द्रष्टव्यं, तेनेति अश- नादिदानेन, 'दवमुदणं ' त्ति द्रव्यतः शुद्धेन प्राशुकादिनेत्यर्थः, इहान्यदपि 'गाहगसुद्धणं दायगसुद्धेणं' ति दृश्य, तत्र ग्राहकशुद्धं यत्र ग्रहीता चारित्रगुणयुक्तः दायकशुद्धं तु यत्र दाता औदार्यादिगुणान्वितः, अत एवाह-'तिविहेणं' ति उक्तलक्षणप्रकारत्रययुक्तेनेति 'तिकर- णसुद्धणं' त्ति मनोवाक्कायलक्षणकरणत्रयस्य दायकसम्बन्धिनो विशुद्ध- तयेत्यर्थः, 'एवं आइक्खइ' ति सामान्येनाचष्टे, इह चान्यदपि पदत्रयं द्रष्टव्यम् ‘एवं भासइ ' त्ति विशेषत आचष्टे 'एवं पनवेइ एवं परवेइ' एतच्च पूर्वोक्तरूपपदद्वयस्यैव क्रमेण व्याख्यापनार्थ पदद्वयमवगन्तव्यम् , अथवा आख्यातीति तथैव भापते तु व्यक्तवचनैः प्रज्ञापयतीति युक्तिभिर्बोधयति प्ररूपयति तु भेदतः कथयतीति । 'धन्ने णं देवाणुप्पिया ! मुहुमे (मुहे ) गाहावई' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्य-'पुन्ने णं देवाणुप्पिया । सुमुहे गाहावई एवं कयत्थे ण कयलक्खणे णं सुद्धे गं मुहुमस्स( मुहस्स)गाहावइस्स जम्मजी- वियफले जस्स णं इमा एयारुवा उराला माणुस्सद्धी लद्धा पत्ता अभि- - , ·[ ६४ ] - • • - समन्नागय ' त्ति 'तं धन्ने णं देवाणुप्पिया ! सुहुमे गाहावई एवं कयत्थे णं ' इत्यादि पूर्वप्रदर्शितमेवेह पढ़पञ्चकं निगमनतयाऽवसेयम् । [पृ. ७८.] 'अभिगयजीवाजीवे' इह यावत्करणात् 'उव- लद्धपुन्नपावे' इत्यादिकम् ' अहापटिग्गहिएहिं तवोकम्मेहि अप्पाणं भावमाणे विहरइ' एतदन्तं दृश्यम् । "चाउद्दसमुष्टिपुष्णमासिणीमु' त्ति अत्रोद्दिष्टा-अमावास्या। गामागर०' इह यावत्करणात् ' नगरकव्वडमडंबखेडदोणमुह- पट्टणनिगमठासमसंवाहसन्निवेसा' इति दृश्यम् । 'राईसर०' इहैवं दृश्य-' राईसरतलवरमाडंबियकोडेबियसेट्ठि- सत्थवाहपभियओ' त्ति। मुंडा' इह यावत्करणादिदं दृश्य-'भवित्ता अगाराओ अण- गारियं' ति । [पृ.७९.] 'पुवाणुपुचि' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-'चर- माणे गामाणुगाम त्ति । 'जहा पढम' त्ति यथेहैवाच्ययने प्रथमं जमालीनिदर्शनेन निर्ग- तोऽयमुक्तस्तथा द्वितीयनिर्गमेऽयं नगराद्विनिर्गत इति वाच्यम् , उभयत्र समानो वर्णकग्रन्थ इति भावः । 'ईरियासमिए' इत्यत्र यावत्करणादिदं-'भासासमिए ४ एवं मणगुत्ते ३ गुत्तिदिए गुत्तत्तिगुत्तवंभयारी'। 'आउक्खएणं' ति आयुःकर्मद्रव्यनिर्जरणेन 'भवक्खएणं ति देवगतिवन्धनदेवगत्यादिकर्मन्यनिर्जरणेन 'ठिइक्खएणं' ति आयु- - - - ·[ ६५ ] प्कादिक्रमस्थितिविगमन 'अणंतरं चइत्त' त्ति देवसम्बन्धिनं देह त्यक्त्वेत्यर्थः, अथवाऽनन्तरं-आयुःक्षयायनन्तरं च्यवनं । चइत्त त्ति च्युत्वा । [पृ. ८० ] 'महाविदेहे' इह यावत्करणात् ' वासे जाई इमाई कुलाई भवंति-अट्ठाई दित्ताई अपरिभूयाई' इत्यादि दृश्यमिति ॥ ॥ द्वितीयश्रुतत्कन्वप्रथमाध्ययनस्य विवरणं ।। मुवाहोः राजर्षेः ॥ १ ॥ [ पृ. ८०-८३ । एवमुत्तराणि नवाप्यनुगन्तव्यानीति ॥ समाप्त विपाकश्रुतात्यैकादशाङ्गप्रदेशविवरणं ॥ इहानुयोगे बढयुक्तमुक्तं, तबोधनाद्वाक् परिशोधयन्तु । नोपेक्षणं युक्तिमदन येन, जिनागमे भक्तिपरायणानाम् ॥१॥ . कृतिरियं संविग्नमुनिजनप्रधानश्रीजिनेश्वराचार्यचरणकमलचञ्चरीक- कल्पस्य श्रीमदभयदेवाचार्ययेति ॥ ग्रन्थाग्रं ९००॥ श्रीरस्तु॥

·No text on this page.

·॥शब्दकोशः॥

·No text on this page.

·शब्दकोशः The two figures after a word and its sanskrit rendering, denote respectively the numbers of page and line. D. = Des'i word; (N.)= reference to notes; (C.) = commentary of Abhayadeva. अईव [अतीव] 66.12 very अकज [अकार्य] 70.15. an improper act. अकन्त [अकान्त] 12.14 unwelcome अकामिय [अकामिक] 13 6. with no desire अकारअ [अकारक] 10.20 the loss of appetite अक्खय [अक्षय] 54.12 inexhaustible अक्खाभ [आख्यात] 7.19 told. अगड [अवट ?] 48.13 a well अगणिकाय [अग्निकाय] 46. 21. fire अग्गओ [अप्रतः] 27.23 in the front अग्गपुरिस [अग्रपुरुष] 10.10. a leading person अग्गि [अग्नि 8.16. fire अग्गिा [अग्निक] 13.13 the name of a disease · अंग [अ]3.16 a canonical text of the Jain scriptures अङ्ग 12.23 an expletive अच्छि [अक्षिन्] 5.6 an eye अजीरअ[अजीरक] 10.20 indigestion अज भार्य] 3.4. a. respectable person. अज [अद्य] 25.2. to-day अज्झत्थिय [आध्यात्मिक] 8.54- a thought अज्झयण [अध्ययन] 4.8.a chapter अज्झवसाण [अव्यवसान]24. 7. .an attachment, a resolution.

·[ ७० ] बज्झोववन्न अध्युपपन्न] 24.6. अड्डहार [अर्थ हार] 46. 10. addicted a necklace with nine अट्ट [मार्त] 12.6. pained strings. in mind. अड्डाइज्ज[अर्थतृतीय] 12.6.two अंह [अर्थ] 3.17. an object, and a half. purport अणगार [भनगार] 3. 4. a अट्ट [अष्ट] 13.7. eight houseless one, a friar. य? [अर्थ] 13.21. matter अणन्तरं [अनन्तर] 12.9 after अहम [अष्टम] 28.1. eighth. अणहारय [ऋणधारक] 47.22a debtor अहम अिष्टमी] 78.12. the eighth day of the month अणाह [अनाथ) 19.1. ome having no master सट्टमी [अष्टमी] +32. the or supporter eighth day. अणि? अनिष्ट] 12.14. un- अट्ठारस [अष्टादश 16.23. pleasant eighteen. अणियर[अनिष्टतर]8.15.worse अट्ठारसम { अष्टादश ] 28.5. Vअणुकड्डाअनु+कृष]8.3.to pull eighteenth. Vअगिण्हअिनु+ग्रह;67.26 to अद्विअस्थिन् ] 24.19.a bone favour Vड [अ] 17.16. to van- अणुपत्त [अनुपाप्त] 25 15. der. attained to अडवी [अटवी] 26.15. अणुमग्ग [अनुमार्ग] 7.7. afterforest wards मङ्क [भाढ्य] 80.8. prospe अणुमय [अनुमत] 12. 19. approved a rous.

·अणुष [अनु+qध] 54.12.to मेथाम [अस्थामन् | 33.24. replenish, to inwithout strength crease अदूरसामन्त 9.20. neither अणुवासण [अनुवासन] 11.17. far nor near enema with oils. अहं हिय [आदग्ध]46.21.burnt अणेग [अनेक] 15.10 many अद्ध [अ] 15.10. half. अणेगखण्डी[अनेकखण्डिन्]26.18. अद्धरत्त [अर्धरात्र]20.10.midthat in which there night were many passages अद्धाण [अध्वन् ]35.1.a road and byways अन्तरावण [अन्तरापण] 29. 5. अंणाहट्टिय [अनवघहित] 231.8. a shop in the market 'uncontrolled अन्तिए [भन्तिके] 15.21. by अण्डअभिण्डक]28.21. an egg the side of अण्डयवाणिय[अण्डकवणिक्]28. अन्तियाभो [न्तिकतः] 6.28. 16. a dealer in eggs from the presence अण्ण [अन्य] 109. another अन्तेवासी 3.4. a pupil अतुरिय - [अत्वरित ] 6.28. अन्नत्थ [अन्यत्र] 24.6. at without hurry another place अत्त आत्मज] 5.4. a son. अन्नमन्न [अन्योऽन्य] 77.16. अत्ताण[अत्राण] 22.24. withmutual out protection. अन्नंया [अन्यदा] 10.16. अत्थसंपायण [अर्थसंपादन]11.7. some other time the plenty of wealth अन्तिबजमाण[अन्वीयमाण] 5.1 अत्थि [अस्ति] 6. 17. is. being followed ·[ ७२ ] come अपुण्ण [अपुण्य] 54.3. merit- अव्भुग्गय [अभुगत] 68.10 less. raised, high अप्पाण [आत्मन् ] 51.21. Vअभुत्थ [अभि+उत्+स्था] 77.4 one's self. to get up. अप्पिय [अप्रिय] 12.14. not अभिक्खणं [अभीक्ष्णं] 13.11. dear repeatedly अप्पेगइय [अपि+एककिक] 20. अभिभूअ [अभिभूत] 8.18. 13. some Overpowered. अप्फुन्न [आस्पृष्ट] 23.4. over /अभिलस [अभि+लप्]12.5.to. desire अवीस [अद्वितीय] 20.10. अभिसरमाण [अभिसरत् ]. 53. alone 25. coming out. अभंग [अभ्यंग] 11.15 bes अभिसे अ [अभिपेक] 79.15. mearing with oil. sprinkling with water at अव्मणुन्नाअ[अभ्यनुज्ञात] 6.24. an auspicious occasion. permitted अभिसेयग [अभिषेक] 48.1.bath Vमब्सिग [अभि+अज] 48.15 अमच्च [अमात्य] 37.10. a to besmear minister अभिन्तर [अभ्यन्तर] 13.7. अमणाम [?] 12.14. uninternal pleasing to the mind अन्भिन्तरिय [आभ्यन्तरिक] 24. अमणुन्न [अमनोज्ञ] 12.14. 2 interior.ठाणिज्ज-a harem unpleasing Vअव्भुस्ख [अभि+उक्ष]55.7.to अस्मधाई [अम्बाधात्री] 13.19. sprinkle. a wet-nurse ·[ ७३ ] अम्मा अम्बा] 53.22.mother अय [अज] 38.7. a goat. अयंल [D.] 60-6. a kind of net for carcling fish अयोमय 40-21. of iron अरिसा (अर्शस् ] 10.20. piles अरिसिल्ल असिइल] 51.9.a person suffering from piles. अलंकारिय [आलंकारिक] 49.15 one who does the toiltte. अलंमोगलमत्थ [अलंभोगसमय 75.11. fit to enjoy pleasures to the full. थलिन [अलिक] 48. 17. a scorpion-sting अल्ल [आद] 38.15. Iret. अल्लपल्ल [D.] 47.15. a peg of the shape of a scorpion-sting. अल्लीण [आलीन) 22.20. sheitered अघोडय [D.] 18.2. vith the neck bent down (c.) Vअवकम [अप+कम्] 23.2.to go away अवण्हाण [अपस्नान) 11.17. medicinal hot bath. अवदू (अवटु] 48.15.a. collarbone अबद्दहण [अवदहन] 11.16. fomenting Vअययामाव[अव+यासय] 40.22 to cause to embrace Vअवरज्झ [अपराध] 18.9. to offend अवसेस [अवशेष] 28.5. the remaining अवोरिअ [अवीर्य]3:3.24without vitality असन अशन] 82. eating असयंचल अस्वयंवश] 13.6. with no control over oneself अतिपत्त [असिपत्र] 41.12. a. sword असिलट्टि [असियष्टि] 26. 22. a sword अमुह [अशुभ] 8.26. unpropitious, inauspicious ·[ ०४ ] a यंसांग संसागत) 29.15 put on shoulders अहम्मिय [अधार्मिक] 9-94. irreligious. बहापज्जत्त यथापयांम] 18.14. sufficiently well अंहापडिसवं [रया तरूपं] 3.7. hefitting अहातुहं [च्यासुन्त्र] 5.25 as it pleast's अदिमड [हिमृतक.814 the dcad horly of a snake आहे अघः| 15.7 down आउहं [आयुघ] 17.20. Weapon आगअ [आगत] 7.6. came Vआगम [आमामय] 49.25. to conie to know आगार [आकार]111.24. shape आगिइमेत आकृतिमात्र] 5.7. merely a shape आगिह आकृति] 15.7. a shape Vam [D. 1;3. 10.to respect आणत्तिय [आज्ञप्तिक] 11.8. an order. Vआणव [अन्नपय] 40. 16.to order. आशुपुत्रंण [आनुपूष्येण] 22.9 in the following order आयन्त्रण आथर्वण] 12.21. Atharvaveda Vआपुच्छ [आ+पृच्छ] 9.4. to take leave आवाह आवाच] 64.15 trouble आइक्ख [आमच्या 6.8. to spcali, io tell. आईगर आदिकर] 4.9. the first promulgator of the holy canon बाट अपम) 15.15. water Vाउडाव [D.] 48.19. to cause to cnter (c.) आउथ [आयुम्] 82.6. life आउर आनुर) 52.29. sick साउन्वेय (आयुर्वेद) 51.18 the science of medicine MP.

·[ ७५ ] आलीषण [आदीपन] 10.6. setting fire . आमियोगिअ आभियोगिक] 25. 19. the magic-art of making another subordinate. आभौआिभाग] 9.28. extent Vआमन्त [आ+मन्त्र]65. 2. to invite आमल [आम्ल] 59.3. tam. arind-juice आमेल [D.] 17.20 a pendent wreath आंयन्त [अचान्त] 83.1+ with hands and face washed with water आयव आतप] 60.13. heat आयाहिणपयाहिण [आदक्षिण- दिक्षणा] 30.10 sacred circumambulation about a holy man or object from right to left आवन्नसत्ता [आपनसत्त्वा] 19. 6. pregnant आरतिय [आरसित] 20.24. cried आलीविय [आदीप्त] 65.22.. burnt. आलोअ [अलोच] 30.3. to observe. आलेाइम [आलोचित] 15.24. confessed Vआवज [ आ+ग्द् ] 22.3 to come to आस [अश्व] 17.21.a horse- आसव [आस्यक] 8.20. a mouth आसत्थ [आश्वस्त 67-13. consoled. आसवाहिणो [अश्ववाहिनी] 66. 19. a vehicle carried: by horses. Vआसाअ आ+स्वादयू] 12.5.. to enjoj आसारोह [अश्वारेह] 17.23 2. horse-rider आसुरुत्त [आशुरुष्ट] 40.6. easily excited Vआहिण्ड 30.30 to walk.

·[ ७६ ] आहिय [आहित 27..3. उक्किट [उत्कृष्ट] 25.16. placed superior साहेवच्च [आधिपत्य] 10.20 उकित्त [उत्कृत्त] 18.2.cut off lordship उक्कुडिया [उत्करिका] 18.20. a dung-hill. इइति 5.21. उकोडा [D.] 10.4. bribe पओ इितः] 50.10. hence उकोस [उत्कर्ष] 12.8. maxi- इंगाल [अंगार 29.4. a mum. hurning charcoal Vइच्छ [इश्] 11.3. to wish उपखेव [उत्र] 41.22. introduction इह इ2] 12.19. desirable घड्डी[ऋछि 22.12 prosperity उग्गह [उदह] 76.21. a seat इत्थीनी] 37.21. a woman Vउग्योन [उद्+घुप्] 10.25.to इंदमा इन्द्रमह] 5-21 a festproclaim. ival in honour of Indra उच्चार 78.13 excretion इटम इभ्यः 22.26. a rich उच्छंग उमंग] 54.1. a lap उज्जल (उज्ज्वल] 12.12.great, इरियानमियाममित] 79.16. excessive heerlfu! in walking. उज्माण [उद्यान] 4-21. garden Vउज्य 18.20. to abandon इंरियासमिस ईसिमित] 15. उट्ट उष्ट्र] 16.25.a camel 2. needful in walking उट्टियाइटिका] 46.22. a big ' इसर [ई] 10.9. a lord. earthen pot with the उउय [अनुक]75.8. u season shape of a camel's neck. उकम्प (उत् कम्पु] 48.12. to Vउट्ट [उत स्था] 14.7. to shake inan stand up ·[ ७७ السا उहाअ [उत्स्थात] 14.6. standing up (e.) उत्तयन्त [उत्तुधमान] 57.22. being pained उत्तर.चुइज्ज [ उत्तरकंचुकीय ] 17.19. the covering to protect the upper part of the body. उत्तरपुरथिम [उत्तरपूर्व] 4.21. north-easterly उत्तरासंग 77.5. upper garment उत्तरिल्ल [उत्तर+इल] 31.21. northern उत्ताण [उत्तान] 47.24. lying on the back उदअ [उदक) 69.13. water उद्दि [उदिष्ट] 78. 12. the 15th day of the dark half of the month. उदाहु [उताह!] 14.4. or Vउद्दाम उद् द्रु] 15.11 to die उद्दामिय [उक्षामित] 17.18. tied with ropes. उप्पत्तिया [औत्पत्तिकी] 61.7.. intuitive उप्पाड [उत्+पाटय] 48.22.to take off उप्पीलिय [उत्पीडित) 17.18. tied उप्फेणउप्फेणियं [D.] 64.5. breathing hot with anger (c.) उयर [उदर] 10.21. dropsy उरपरिसप्प [उरःपरिसर्प] 15. 13. a reptile that moves on the belly- उराल [उदार] 23.22. generous; plentif L1 उरुघण्ट 29.26. the bells pending on the sides of loins उरंउरेण [उरसा उरसा] 34.5. breast to breast, closely facing. उल्ल [आई] 55.2. vet. उवउत्त [उपयुक्त]24.8. employed, engaged in. उवगम [उपगत] 3.5. poss-. essed ·[ ७८ ] Vउपट्टाव [ उद्वय ]69.13. to besmear उन्निग्ग [उदिन] 13.25. dejected in mind उसिण उष्ण] 69.14. hot उस्सुस्क [उच्छुल्क] 34.15. without fees उस्सेह [उत्सेध] 3.10 height ऊसिय [अर्धित] 17.2 raised कह ऊघस्] 19.22 an udder उवगूढ [उपगूढ] 26.17. concealed. उवंग [उपांग] 5.7. a sub- Jimb, Vउपदंस [उप+दर्श 7.28. to show Vउघदेस उप+दिशु] 52.26.to advise उपप्पयाण उपप्रदान] 34.6. a gift उपयार [उपचार] 16.23. manners, treatment उवरि [उपरि] 64.9. above उवधन्न [उपपन्न] 12.7.born उववेय [उपपेत] 16.22. accompanied with Vउवसाम [ उप+शामय् ] 11.6. to appease. उवाग़अ टपागत] 3 12 came near Vउवट्ट [उद्+वृत्] 12.9. to return. उचट्टण [द्वतन] 11.15. applying scented paste or powder . पक्षीस [एकविंशति] 16.22. twenty-one पक्कारस [एकादश] 79.18. eleven एक्कारसम [एकादश] 3.17. eleventh एग [एक] 5.11. one एग़ट्ठिय [D.] a boat (c.) एगतीस [एकत्रिंशत् ] 48.24. thirty-one. एगन्त [एकान्त] 8.20. a solitary place ·[ ०९ ] पगसाडिय एकशाटिक] 77.5 श्रोचूल या १३ ॐवा consisting of one 13. dipping in water garment. to the last lock of the एगमेग [एकक] 42.23. one head (c.) in turn. आह अष्ट] 19.23 a lip. पगूण [एकोन] 63.11. less ओमन्थिय अवमथित] 19.19. by one withered, shattered एJणतोस [एकोनविंशत्] 16.22 Vओमुय [.अब+मुच् ] 77.b. to twenty-nine release एग्जमाण ईपमाण] 7.2.coming औरोह अवरोध] 6222.a पणेज्ज [एणेय] 59.6 a deer harem एत्तो (एतद्+तः] :54.3. out ओलुग्ग [अवरुग्ण] 19.18. of these. diseased. एत्य अत्र] 26.10. here एयक्म्म एतत्कर्मन् ] 10.14. Vओलुइ[ अमृज् ] 5.7. to rub one who does that action. आल आर्द्रचर्म] 48.21. एलय [एडक] 38.8. a ram. moist hide आवाय [उपझ्याच् ] 54.10 to , ओगाढ [अवगाढ] 17.17. en beg the favour of. tered Vओगाह [भव+गाह] 55.1. to Vओषोल [उप+पीड्] 27.7. to take bath harass, 'भोचूल [अवच्ल) 15.22. a ओवीलण [भवपीडन] 61.8. bridle. pressing . a ·[ 6 ] only ūra (sqfizi) 48.5. pain; Pics wa] 10.10. a work Hagis-a crest-ornament [ar] 7.28. haring TETTAJOT (2401697] 10.6. done torturing & [618] 8.2. vood. THE (2797) 11.21. as [37] 9.1. done a medicine 9677 [D.) 47.15. a TEITZ (349fta] 17.21. peg made of bamdrawn up boo (c) TET (7467] 19.21. put for ($21]17.23. a waist done ons [3] 13.1. bitter VETETT [D.377.23. to doze SIT (FETC] 8.15.a body FUTT (+975] 66.15. gold. [xfa] 4.7. how many 2015+T (D.]47.9.a small e [49] 19.1.. a hump anchor-stone (c.} . Te [52] 53.24. an HTT3 [508] 8.6. a thorn. armpit fet [D.] 18.2.rough us 10.21. itch. E ($1] 17.18. loin- FUUT [EU] 5.6. an ear. band (c.) muutta (sukaa] 17.3. a small chariot 54 ( 639) 15.8. a at [:] 64.15. from tortoise. which place. age [ETEHEL) 51.9. a $55 () 39.25. Where. person suffering from 795 [92119] 24 5. from itches, somewhere.

·[ 1 ] कंत कान्त] 76. 9. loving. Vकर [क] 5. 15. to do. कंन्दुभ [कन्दुक] 29. 4. a कर 10. +.a tax. heating bowl. करपत्त [फरपत्र) 47. 12. a Vकप्प [क्लप्] 5.15. to arr saw. ange, to make, to earn. करयल [करतल] 13.28. the कप्प [कल्प] 15. 26. a kind palm of hand. of heaven. करोडिय [ D.) 52. 28. a कप्पडिय [कार्पटिक 52. 25. Kupalika mendicant. a kind of mendicant. कलकल [D. ] 46.6. water कप्पणि [कर्तनी] 38. .5. a mixed with lime SO knife. as to boil. कप्पाय [कल्य+आय) 27.8 कलंबचीरपत्त [D.) 47. 13. proper tax (c.) a kind of weapon. कप्पिय [कृत] 38. 15. cut. कालय [कलित] 17. 2. कमलेविम [कमलापम] 5+. 1. distinguished. resembling a lotus. कलुस [कलश] 10. 15. कम्बल 19. 13. a dewlap. turbid. कम्म [कर्मन् ] 9. 1. an ac. कल्लाक्रलि [फल्य+कल्य] 28. 19. tion. every morning. कयत्य कृतार्थ] 53.21. one करअ [कवच] 21. 18. an with the object fulfilled. कयर [कतर] 9. 13. which. कबल्ली [D.] 29.. 4. a कयलक्खण [ कृतलक्षण ] 53. baking oven. 22. possessing auspici कोय | कपोत] 53. 3. ous signs. pigeon. कयाइ [कदापि] 10.15. some कवलग्गा [कवलग्राह] 61.8. time. swallowing morsels (c.). armour a ·[ ८२ ] कवि [कपित्य } 59. 4. a kind of iruit Guj. हुं. कस [शा] 27. 24. whip. कहं [कथम् ] 6. 16. horr. कहा [ग] 5. 18. a story. कहि [कुत्र] 50. 11. where. काइ । काकी 28. 21. a she cro'v. कागणिमंस [काकिनीमांस] 18. 4. piece of flesh as smail as Gunja fruit. कायतिगिच्छा (वायचिकित्सा] 52. 19. the diagnosis of body. कारण 10. 10. the cause leading to an action, consulta:ion. कालुमडिया [ कारुग्यवृत्तिका ] 5. 14. the mode of living through mercy of others i. e. begging. कास 10. 19. cough. कासिल्ल कास+0] 51. 10. suffering from cough. किडिकिटियाभूय [ हिडि- विडियाभूत) 58. 5 making a rustling sound of bones. किमि कृमि]51.12. a worm. किंमुम किंशुक] 70.. 7. a kind of tree with red flowers Guj. Sger. कीड [कोडा] 55. 2. sport. कोल [कीइ] 66.15. to play. कोलावण क्रीडापन) 22. 18. sporting. कोलिय [क्रीडित] 43. 25.. played. कुक्कटि [युवकटी] 28. 22. a hen. कृच्छि [कुक्षि] 49. 1. a womb. कुच्छिल्ल कुक्षि+ल] 10. 19. stomach. । काल 3. 1. time. (N.) काल [D.359.2. blackened. कालधम्म कायन] 63. 7. death. कालमास 12.7. time for death. कालुश कामय] 5.14. mercy.

·[ ८३ ] 12. कुडंग[D.]27.3.a bamboo thicket. कुडपास [फूटपाश] 60. 9. a noose to catch fish by alluring them.. कुडुम्बजागरिया[कुटुंबजागरिका] 17. wakefulness due to family-anxieties. कुदालिया [कुवालिका] 28. 19. a spade. कुन्त 10. 5. extorting money at the point of a sword. कुमरण 49. 26. a bad death. कुमारभिच्च [कुमारभृत्य] 52. 19. the science of bring- . ing up children. कुल [कूल] 60.11. a. bank, कुविय [कुपित] 26. 18. angry. कुहाड [ कुछार ] 47. 19. a hatchet. कूयमाण [कूजत्] 51. 14. crying. के के+अपि] 4. 13. some. कोउय [ कौतुक ] 55. 2. marks of black collyrium made on cheeks and ears to ward off evil (c.) कोट्टिल [D.] 47. 17. a kind of small hammer (c.). कोडि [ कोटि ] 15. 10. a crore. कोडुंबिय [ कौटुंबिक ] 10. 9. the head of the family. कोढ [कुष्ठ ] 10. 21. leprosy. कोढिल्ल [ कुप्रिमत् ] 51. 9. a person suffering from leprosy. कोप्पर [कूर्पर ] 24. 20. an armpit. कोलंव [D. गिरिप्रान्त] 26. 16. the skrit of a mountain. कोवघर [कोपगृह ] 63. 25. a house of anger. खक्खरग [D.] - 18. 5. a whip. (c.)

·[ ८४ ] खग्गि [चकी?1 28. 21. a female crane (c.) Vखण [खन् ] 15. 18. to dig. खणण [स्खनन 27. 7. digging. खण्डपट्ट 27. 2. one who wears rags, a thief (N.). खण्डपडा [खण्डपटह] 18.5. a broken drum. खण्डमल्ल [खण्डमलक] 51. 16. a broken cup. खण्डिय [खण्डित] 58. 26. made in pieces खण्डी [D.] 26.18 a valley (c) खत्त [खनित्र] 27. 7. a spade. खत्तिय [क्षत्रिय ] 42. 24. a Kshtriya. खम्भ [स्तम्भ ] 18. 24. a pillar. खलीगट्टिय सिलीनमृत्तिका ] 15. 18 a lump of earth high up (N.) (c.). खलअ [D] 48. 16. an ankle. खहयर [खेचर] 15. 13. a bird. खाइम [खादिम] 8. 2. eatable. Vखाय [ खाद्] 13. 2.. to eat. खार [क्षार] 13. 1. salt 46.7. acid. खिप्पाम् [क्षिप्रम् ] 8. 20. quickly. खीर [क्षीर] 22. 18. milk. खोल [कील] 47. 14. a peg खुज [कुब्ज] 66. 14. a hunch-back. खुर [सुर] 49.20. a razor खुरपत्त [शुर+पत्र] 47: 13. a razor. खेड [D.] 9.21. a small town with mud-walls. खेलअ [क्रीडा] 23. 16. sport. ढय [मृद्र ] 24. 6. atta- 'ched. गणिम [गणिम] 20. 21. things that can be numbered. गणिया [गणिका] 16. 22. a courtesan.

·[ ८५ ] गण्ठिभेय [ ग्रन्थिमेद ] 27. 2. गिलाण [ग्लान] 52. 23. a pick-pocket. weak, ill. गत्त [गान] 18. 2. a body. गिह [गृह] 9. 4. a house. गन्धवट्ट [गन्धवर्तक] 69. गिहिधम्म [गृहधर्म] 76. 1. 13. the scented paste, the religious duty of a गन्धब्ध [गान्धर्व] 65. 15. house-holder. music. गीवा [ग्रीवा) 49. 20. a neck. गम्भ [गर्भ ] 12.20. foetus. गुज्झ [गुह्य] 10. 10.a secret. गय (गत] 16. 25. gait. गुडा [D.] 17. 21. a pro. गल 60. 9. a hook to tective cloth-covering catch fish. for the body. (c) गामेल्ल [ग्राम+इल] 10. 10. गुडिय [गुडित] 17. 18. .belonging to a village. clad in armours. (c) गायलही [गात्र+यष्टि] 55. 7. गुण्डिय [D.] 18. 3. besa body. meared. गालण [गालन ] 12. 25. गुत्तिय [गुप्तिक] 23. 12. a dropping. (c.) watch-man. गावी [D.J19 I. a cow. गाह [ग्राह] 15.9. a croco- गुलिया [गुटिका) 11. 21. a dile. pill. Vगाह [ग्राहय् ] 60. ग्राहय् ] 60. 11. गेवेज्ज गैवेय] 17. 19. an to bring. ornament for neck. गाहावा [गृहपति] 66. 19.a गेह [गृह] 5. 14. a house. house-holder. गोहिल्लअ [गोष्ठिक] 25. 25. Vगिण्ड [गृह्] 8. 2. to take, a companion. to hold. गोणत्त [गोत्व] 15. 16. the गिद्ध [गूद्ध] 24. 6.greedy. state of a bull.

·[ ८६ ]. गोण्ण गण] 41. 2. subsidiary. गाण्ण [गण] 22. 14. fitting to the qualities or sense. गोत्तालअ गोत्रासक] 21. 12. a proper name-meaning one who strikes terror among kine. गामण्डव अ [ गामण्डपक ] 18. 24• a shed for cow's. गोय [गात्र] 12.23. family. गोहा [गाधा ] 52. 27. a lizard. चउनाण [चतुर्ज्ञान] 3. 5. four kinds of knowedge. (N.) चउप चतुष्पद] 15. 12. a quadruped. चउपुड [चतुष्पुट] 8. 9. folded four times. चउरिन्दिय [चतुरिन्द्रिय] 15. 13. a creature possessing four sense-organs. चयिह 'चतुर्विध] 22.22. fourfold. चउसहि [चतुःपष्टि] 16. 21. sixty-four. चक्खु | चक्षुप्] 5 10. an eye. चच्चर [चत्वर] 10. court-yard, a square. चडयर [D.] 5 13. a. swarm. (c.) चन्दसुरपासणिय [ चन्द्र सूर्य दर्शन ] 22. 11. a rite to show the sun and the moon to the child. चम्पग चिम्प] 23 5. a kind of a flower. चम्म [चर्मन् ] 33. 15. hide, leather. 25. a घर रह] 23. 16. a house. घड [घट] 51. 16. a pot. घाम [घात] 27. 5. killing. घायावण [घात] 31. 19. killing. वुद्ध [ घुष्ट ] 77. 15. proclaimed. चूिकी) 28. 21. a sheowi. चउपक [चतुष्क) 10. 25. a Square.

·[ ८७ ] चम्मपट्ट [चर्मपट्ट] 47. 15. a चिराइय [चियित ] 4. 23. leather-band. old. (c.) चय [च्यव] 16. 1. a body, चुअ [च्युत] 50. 10. fallen. a fall. (c.) चुण्ण []] 18. 3. powder. चाउद्दस [चतुर्दशी] 78. 11, चुण्णय [ D.? ] 18. 3. the 14th. day of the frightened(c.)-संत्रस्त. month. चुलपिय [क्षुल्ल+पितृ] 27. 23. चाउरंगिणी [चतुरंगिनी] 34. younger brother of the 5. an army consisting father; uncle. of four divisions (1) चुल्लमाउआ [शुल्ल+मातृका] 27. elephants (2) horses (3) 26. the wife of an chariots(4)foot-soldiers. uncle, an aunt. चारग [चारक] 46. 15. a चेइअ [चैत्य] 3. 2. a sanc- .prison. tuary, a temple. चारवेश [चावेश] 16. 25. चेलुखेत्र [चेलारक्षेप] 77. 14. fine dress. flying of garments. चिच्चिसद्द [चिच्चीशब्द] 21. चोक्ख चौक्ष] 33. 1+. clean. 4. a sort of crutching चात्य [चतुर्थ] 15. 6. fourth. sound. चाहमयूवी [चतुर्दशपूर्विन् ] चिच्चा [D. [अम्बिलिका] 47. 3. 5. one knowing 14 6. a tamarind. Purvas, the pre-canoni- Vचिट्ठ [स्था] 7. 28. to cal texts of Jainas. • stand. चाइसम [चतुर्दा] 28. 3. चिन्धपट्ट [चिहपट्ट] 17. 25. fourteenth. a long piece of cloth चौदसो [चतुर्दशी] 43. 2. the to gird up the loins. fourteenth day.

·[ cc ] ITET 26. 15. a village of thieves are (TTTI Į 44. 26. sixty-four. FEST [D.) 47. 6. a moist hide (c.). Vare i fina] 48. 11. to brandish. 5 [ema D.] 22. 27. thrown away. cu [1.] 19. 11. a tail. DE [92] 15. 7 sixth. 52-7EHUT (9547") 51.21. the fast upto the sixth meal. DD (TECTESA) 17. 14. observing a fast-upto every sixth meal. 755FH 43. 4. an ono. matopoetic work. (c.) Bu [ga] 61. 7. vomitting. ETT [77] 17. 2. an umbrella. 337 (D.] 11. 19, bark, 217T 3Tien] 38. 6. a goat-herd Vroeg ) 18. 4. to cut. fg [fa] 24. 9. a week point. fecta (al ] 30. 1. a trumpet that blows switfix. 775 [ ] 3. 15. if. 57(aa: 17. 19, whence. TE [72] 4. 22. a kind of demigods. FFETTU [ 17271747] 4. 23. a temple dedicated to a yaksha. sia iD.] 52. 19. the science of removing poisons and poisonous stings (c). TO (55) 5. 19. man, people, V [ 79.] 64. 15. to try. Forti [3947fă] 12. 12. beginning from which. sifar [aa] 53.24. talk.

·birth. [ ८९ ] लंभा [ जुम्भा ] 60.7. a devi जागरिया [जागरिका] 22. 11. ce to catch fish. a rite to keep awake जमगसमगं [ यमकपमक] 10. observed by the relati. 17. simultaneously. ves on the sixth night लम्म [ जन्मन् ] 53.23. birth. after the birth of a जम्मण [जन्मन् ] 80. 15. child; 12. 17. wakefulness. जम्मपक [जन्मपक्व ] 59. 2. Vजाण [ज्ञा] 7.20. to know. naturally cooked (c.). जाणअ [ज्ञायक] 11. +. a जर [ज्वर) 10. 19. fever. knower. जलयर [जलचर] 15. 8. an aquatic animal. जामाउआ [जामातृ] 28. 1. the son-in law. जहण [जधन1 17. 1. loins. जहा [यथा] 4. 3. as. जाणु [जानु} 24. 19. a thigh. जहानामए [ यथानामकं] 8.14. जायभ [जातक] 7.7. born. namely. जायनिंदुआ [जातनिर्दुता] 22. जहाविभयं यथाविभवं] 65.5. 2. a woman who gives according to his state. birth still-born जहोइयं [ यथाचित] 19. 20. children. as was deserving. जायमेत [जातमात्र 20. 23. जा [यावत् ] 7. 28. as soon as born. long as. जायसव [जातथद्धः ] 3. 12. जाइ [जाति ] 5. 4. birth. one in whom faith is जाइअंध [जात्यंध] 5. 4. blind by birth. produced. जाइसंपन्न [जातिसपन्न] 3.4. जाव [ यावत् ] 3. 6. upto. possessing the know जाहे [ यावत् ] 43. 4. so ledge of previous birth. long as. to as ·. [ ९० ] जिन्म [ जिहा] 19. 12. a Vझूस [शुप्] 79. 21, to tongue. emaciate oneself. जिमिय [D.] 29.23. eaten. टिट्टिभि (टिटिभी] 28. 21. a जुगलत युगलव] 40. 25. in kind of a bird. the state of twins. जुच [युक्त) 17. 1. fitting. ठाणिज स्थानीय] 67. 6. a जुय [युग] 18. 3. a pair. place. जुवराया युवराज] 62. 24. a Vठाव [ स्थापयू ] 21. 14. to crown-prince. place. जय ति] 23.16. gambling. ठिस [स्थित] 33. 18. stood. ख्यगर [इतबर ] 47. 23. a टिइ [स्थिति] 12. 8. life. gambler. ठिइडिय [स्थितिपतिता] 22. जूह [यूथ] 38. 10. a herd. 10. a ceremony at the जेष्ठ व्यंठ] ६. 11. eldest. birth of a child. जोणिमूल [योनिशूल] 23.24. pain in the female उम्भण [दम्भन] 47. 17. .a genital organ. big needle.. जोवण [योवन] 80. 15. Vडह [दह] 55.9.to burn. youth, 0 [D.] 3. 15. a particle: झय विज] 17.2. a banner. ण्हाय स्निात]67.12. bathed. शाणकोट्ट [भ्यानकोष्ट] 3. 11. engrossed in the grạ. तस्य त्रिपुष] 46. 5. tin. nary of meditation. तप [ततः] 3. 11. then. Vझि [ध्ये] 19. 21. to तओ तितः] 12.9. then. think. तच्च [तृतीय] 11.7. third. झिल्लिरी {D.] 60. 8. a तच्छण [तत्क्षण] 11.1 8. kind of net. cutting of skin. - ·( 5 ) Via ] 10.7, 10 discard. For lan] 19. 2. grass. a (776] 40. 21. liot. nro (ag] 4. 23. thcrc. art (977] 13. 25. frigh. tened. tra (arão 11. 25. mentally tired. 971 (-ai) 47. 10. 2 rope. TOC ( años ) 11. 19. fationing of the body. afar (nemluj 12. 13. beginning froin that sime, afa (air) 46.4. copper. OTT (D.] 10.9, a royal officer (c.). afos (asa) 19. 13. fried. 70H (997) 29. 4. an aute[H219] 7.18. of that sort. i can] . 2. that. Vare [97] 10.7. io beat Varo (a197] 70. 6. 10 heat. are [99) 43 5. then.. fa (15) 24. i. thrcc. ETUI [156] 77, il. three instruments i. c. mind,sperch and body. farrat [R: ] 3, 13. thrice. far [157 1.10. 27. the place where thrce roads dice: fapont (FT) 4. 9. one who has established Tirtha or right path. frica (1).) 66. 15. a ball. fafcia (ia) 15. S. a lower living being Faito (FT) 25. 6. 2 lower bcing. facfas 18. 4. in small picces like the grains of sesamum. oven, TTFRIT ( walitat) 7. 18. in ascctic. ar-fa (acapa 13. 21. Ict it be so. 67 (ani) 5. 16. like that.

·[ ९२ ] थलयर [स्थलचर] 28 50. land animals, थासग स्थिासक] 17 •22. a. small mirror. थिमिय [स्तिमित] 9. 18. free from any fear. थिर [स्थिर] 14. 9. stable. थिविथिविय [D.] 51. 11. dripping. थेर [ स्थविर ] 15. 21. an elder. तितलिय [त्रवलिक] 24. 18. three 'folds. तिविद त्रिविध] 77. 11. of three sorts. तितिर [D.] 60. 7. a kind of net. तिहि तिथि] 63. 6. a day. तु: [नष्ट] 6. 27. satisfied. तुप्पिय [D.] 18. 2. bes. meared. तर 13. 2. astringent. तेरिन्दिय [त्रीन्द्रिय] 15. 14. a creature possessing three sense-organs. तेउ तिजम्] 15. 15. fire. तेगिच्छी [चिकित्सिन्] 11. 4. a physician. तडि ती] 15. 19. a bank. तेत्तीर्म [त्रयमिंश्त्] 59. 14. thirty-three. तेरस [त्रयोदश] 15. 10. thirteenth. तेग्मम [गदश] 28. 4. thirteenth. तेल्ल [नल) 46.7. oil. दग (उदक] 55. 7. water. दचा [दत्वा] 9. 14. having given. दढप्पहार [दृढप्रहार] 26.22. one who deals a heavy stroke of weapon. दण्डअ [ दण्डक ] 5. 12, a stick. दण्डिखण्डवतण 51. 15. a person wearing a cloth in the middle.. दम्भ ह] 78. 14. a kind selin of grass. दभतिण [दर्भतृण) 47. 19. यण स्तिन) 17. 1. breasts. Darbha grass.

·दसद्धमण्ण दयावर्ग] 77. 13, of five colours. दसण [दर्भन्] 1. 24. sight. दरितणिजन [ दर्शनीय ] 34. 14 of plcasant sight. दिलय [दा] 11.7. to give. Vवाय [दापर] 48. 17. to Cause to give. दव्यसन्द हत्यशुद्र 77. 10. pure in materials. दसम [दशम] 3. 16. tenth. दसरन दशरात्र] 34. 16. lasting for ten nights. दद [हद] 60. 6. a lakc दाअ [दाय] 80. 16. share दाम [ दामन्] 29. 26. a noose, a rope (c) दाय 54. 11.ashare.in property. दार [दारक] 5. 4. a boy. दारग [दारफ) 5. 6. a boy. दापिय दारिका) 54. 11. a girl दालिम [दादिम] 59. 4. a. pomegranate. दाद 10. 19. a burning sensation in the body. दाधिणपूरस्थिम [दक्षिणपून] 9. 20. south-casttriy. दिट्ट [] 9 2. scen. दिट्टी थि] 10. 20. sight. दिन्न [दत्त] 26. 18.given. दिम [दिव्य ] 77.13.a miracic दिसिभा [दिमाग } +. 21. a direction. दी [दार्ग] 59. 1 long. दुग्ग [दुर्ग] 33. 17. दुच्चिण्ण [लवाणे ] 8. 16. wicked. दुन्छ. [दुग्ध ] 53. 23. milk. दुद्धिय [दुध] 15. 14. possessing milk, दुप्पडिक्फन्त | दुनिमान्त ) S. 25. unrepented दुष्पडियाणन्द [ दुःप्रत्यानन्द ] 10. I. difficult to be pleased. दुप्पस [ दुष्प्रदेस 126 19. difficult to be destroyed. दृब्बल [ दुर्वल ] 52. 23. weak.

·[ ९४ ] दोच्च [द्वितीय] 11 7. second. दुरहियास [ दुरभियास ] 12. 12. unbearable. Vदुरुह [ उद्+रह ] 33. 15. to climb, दुल्लभ [दुर्लभ ] 26. 18. difficult to obtain. दुबार [r] 8. 13. a door दुवे [व] 13. 10. two. दुछ [दुःन्त्र] 4. +. a bad act. दुहट्ट [ दुःखा] 12. 6 pained in body. दृढःजमाण [वत् ] 76. 19. going. moring. देज दिय] 10. 5. compulsory contribution. दवाणुप्पिय [देवानांप्रियः] 6.25. the beloved of gods. देसप्पन्त [देशप्रान्त] 26. 14. border of the country. देसीभासा देशीभाषा] 16.24. vernaculars. देवली [देहालि] 51. 16. the alms (c.). दो द्वि] +. 3. two. दोउयरिय [द्वि उदरिक] 51.9. a person suffering from dropsy. धमणि धमनी] 13.10.a vein. धम्म [धर्म] 6.4. a doctrine. धम्मायरिय [धर्माचार्य] 7.22. the teacher of the doctrine. धरणीयल (धरणीतल] 13. 5 the surface of the earth. धरिम [परिमन्] 22. 21. things that can be sold by weight. 'घस त्ति [धस-इनि] 23. 5 an onomatopoetic word to indicate fall. धाई [धात्री] 22 17. a nurse. धिइ [वृत्ति] 21.6. happiness. धिसर [D.] 60.8. a kind of, net. धुव [धूप] 55.9. incense धृया [दुहित] 28. 1. a daughter. घेज [ध्येय ] 12. 19. fit to be thought about. नई [ नदी] 15. 18.a river. नस्क [D.] 13. 10. a nose.

·[ ९५ ]. नाइ। ज्ञात ) 21. 11. a relation. नाड [ नाटक ] 65. 16. a drama. नाणी [ज्ञानिन् ] 7. 18. a knoirer. नामधेज्ज [ नामधेय ] 21. 3. a name. नास [ नासिका ] 5. 6. a nose. नक्खत्त [ नक्षत्र] 68. 6. a constellation Vनज [ज्ञा pass] 49. 28. to be known, नत्तुअं [ ननुक ] 28. 2. a grandson. नत्तुइणीअ [नतृभार्या] 28. 3. the wife of a gradson. नत्तुई [नसको] 28. 2. a 'grand-daughter. नत्तुयापई [नतृकापति] 28. 2. the husband of the granddaughter. नत्थि नास्ति] 5. 5. is not. नपुंमगम्म नपुंसकमन् ] 25. 11. the work of a eunach. Vनमंस [ नम् ] 3. 13. to bow down. नयर [ नगर ] 4. 10. a town. नयरी [नगरी] 3. 1. a city. नरग [नरक] 9. 2. a hell, नवरं [D.] 75. 13. only. नहच्छेयण [नखच्छेदन] 47.19. a nail-cutter. नाली [ नालिका ] 13. 7. arteries. निउण [निपुण] 16. 25. clever. निश्कण [ निष्कण ] 27. 8. without corn. निक्खि [नि:कृष्ट ] 29. 25. taken out. निक्खमण [निष्क्रमण] 79. 15. going out; giving up worldly life. निश्खेव [ निक्षेप ] 23. 1. throwing. निगर [ निकर ] 47. 4. collection. Vनिग्गच्छ [निर+गम् ] 5. 21. to go out.

·[ ९६ ] निग्गन्थ [निर्ग्रन्थ] 75. 23. the knotless-i. e. belonging to Jain creed. निग्गम [निर्गम] 26. 18. going out. निग्गय निर्गत] 3. 7. gone out. निच्छे [निश्वेष्ट] 70. 14. lifeless. निच्छुढ [निक्षिप्त] 23. 15. thrown out. Vनिच्छुभ [निर्+क्षिप्] 23. 13. to throw out. Vनिजा निस+या] 66. 19. to go out. निडाल [ललाट ] 24. 18. a forehead. निण्हवण [निहवन ] 15. 18. art of making oneself concealed. निच्छ अ [निश्वय] 10. 11. a resolution. नित्तेय [निस्तेजस्] 19. 19. without lustre. नित्याण [निःस्थान] 27. 8. dcstitute of residence. निदाण [ निदाण ] 11. 14 the cause. निद्धण [ निर्धन ] 10. 7. deprived of - vealth. Vनिप्पक्ख [निस+पक्षय ] 58. 23. to make wingless. निप्पाण [निष्प्राण] 70. 14. lifeless. निप्फन्न [निप्पन] 22. 14. accompanied with. निव्वुड [निमनित] 22. 24. plunged doun. निभय [निर्भय] 19. 2. fearless. निम्मंस [निर्मा] 29. 18. fleshless. नियग [निजक ] 21. 11. one's own. नियत्त [निकृत्त] 23. 5. cut. नियस्थ (निवस्न] 18. 3. a cloth. नियल [निगंड]. 47. 3. a fetter. निरुवसग्ग [निरुपसर्ग] 19. 2. withoul calamity., निरुह 11. 17. an enema with concoction of herbs ·[ ९७ ] to put. निवाडिय [निपातित] 77. 14. नेरइयत्ता [नारकिकत्व] 12. 8. thrown. the condition of being निविट्ट [ निवृत्त ] 12. 3. a hell-dweller. stopped. नेह [स्नेह] 18. 2. oil. Vनिवेस [नि+वेशय] 49. 20. पइ [पति ] 23. 4. a hus. band. निवेसिय [निवेशित] 54. 10. placed (used as a noun). पउर [प्रचुर] 19. 2 many. निव्वत्त [ निवृत्त ] 22. 13. पओयण [प्रयोजन] 7. 4. a finished. reason, an object. निवावा [निर्व्याघात ] 22. पक्खर [D.] 17.22. the 19. without an abstacle covering for body. निविण्ण [निर्विष्ण] 61.14. पक्खी [पक्षिन् ] 15. 4. a bird. dejected. Vनिसीयाव | नितीदय् ] 27. पगड्डिजमाण [प्रकृष्यमाण] 5. 73. to seat. 13. being dragged. निहि [निधि] 54. 12. a पगलन्त [प्रगलत् ] 51. 12. treasure.. dripping. नीय [नीच] 17. 16. lov नीहरण [निर्हरण ] 21. 13. पच्चरखं [प्रत्यक्षम् ] 9. 2. taking away the dead visibly, before the very body. eyes. नेयन्त्र [ज्ञातव्य ] 73. 17. Vपच्चणुभव [प्रति+अनुभू] should be known. 9. 2. to experience. नेग्इय [ नारकिक] 6.2. Vपच्चाया [प्रति+आ+s] 14. hell-dweller. 23. to return. [ पङ्गुल [पङ्गुल] 5. 5. lame a ·[ ९८ ] Vपच्चुत्तर [प्रति+उत्+तु] 55. पडाग [ पता] 17. 19. 3. to come out. banner. पच्छण [प्रच्छेदन ] 11. 18. पडागाइपडाग [पताकातिपताका cutting skin a little. 58. 18. a kind of a fish, पच्छा [ पश्चात् ] 8. 21. पडिकप्पिय [प्रतिकल्पित] 17. behind. 19. well-equipped. Vपच्छाव [प्र+च्छादय] 48. 14. पडिक्कन्त [प्रतिक्रान्त] 15.25. to cover. expiated for sins. Vपज [पायय् ] 47. 25. to वडिगय [प्रतिगत] 3. 8. recause to drink. turned. पन्जुवास [परि+उप+आस् ] पडिजागरमाण [प्रतिजाग्रत् ] 5. 3.14. to wait upon. 9. remaining watchful. पंचपुल [D.] 60.6. a kind Vपडि निक्खम [प्रति+निस्+क्रम् ] of net for catching fish. 6. 28. to go out. पंचाणुब्वइय [ पंचानुव्रतिक ] पडिनियत्त [प्रतिनिवृत्त ] 67. 76. 1. consisting of five 5. returned. Anuvratas (N.). पडिवन्ध [प्रतिवन्ध] 76. 30. पंचिन्दिय [पञ्चेन्द्रिय] 15. 8. obstruction. a living being with पडिबाहिय [प्रतिबोधित] 16. five senses. 23. awakened. पट्ट [प] 46. 10. the Vपडियाइक्ख [प्रति+मा+ख्या] ornament 12. 2. to abandon, to forehead. reject. पट्टय पिटक] 68.20.a woolen पडियार [प्रतिकार] 61. 14. seat. Guj. बाजठ. a remedy. Vपड [ पत् ] 7. 9. to fall, Vपडिलाम् [प्रतिलामय ] 77.9. पर [ पट] 55. 3. cloth. to cause to accept. worn on ·[ ९९ ] Vपडिवज [प्रति+पद् ] 76.2. to take up. Vपडिबाल [प्रति+पालय् ] 33. 18. to wait for. Vपडिविसज्ज [प्रति+वि+सञ्] 35. 8. to give leave. Vपडिसुण [प्रति+श्रु] 13. 22. to promise. Vपडिसेह [प्रति+सेध ] 33.8. to stop. पढय [D.] 19. 2. a calf. पढम [प्रथम] 4. 15. first. पढममल्ल [प्रथममल्ल] 26. 22. the foremest warrior. पणतीस [पंचत्रिंशत्] 72. 12. thirty five. पणवोस [पंचविंशति] 25. 1. twenty five. पण्डिय [पंडित] 16. 21. clever. पण्डल्लइय [पांकृत] 19. 19. blanched, paled. पण्हवन [प्रस्नपन] 25. 19. softening. पण्हावागरण [प्रश्नव्याकरण] 3. 16 the name of the tenth principal text of the Jain canon. पत्त [पत्र] 11. 20. a leaf. पत्त [प्राप्त] 54. 3. obtained, 15. 25. arrived at. पत्त [पात्र] 67. 21. a fit object. Vपत्य [प्र+अर्थम् ] 12. 5. to desire. पन्थिय [प्रस्थिका] 28. 19. a basket पन्थकोट्ट [ D.] 10. 6. waylaying travellers. पन्थकोट्ट [पान्थकुट ] 27. 6. thieves who waylay travellers. पन्नत्त [प्रज्ञप्त ] 3. 17. laid down. पन्नति [प्रज्ञप्ति] 17. 15. the name of Bhagavati Sutra. पन्नरसम [पञ्चदा] 28. 4. fifteenth. पवाह [प्रवाध] 64. 16. a trouble. पभणिय [प्रमाणत] 54.2. speaking. पभिड [प्रभृति] 25. 17. beginning from.

·[१०० ] पभू [प्रभु] 78. 1. a lord. परिचत्त [ परित्यक] 12. 3. Vपमज [+मृज्] 55. 6. to abandoned. clean. Vपरिजाण [परिज्ञा] 63. 10. पमोय [प्रमोद ] 34. 16. a to recognise. festival. परिणय [परिणत ] 27. 13. पम्हल [पक्ष्मल ] 55. 7. the end(of learning)(N.) shaggy. Vपरिणाम [परि+नाम् ] 8.22. पया [प्रजा] 14.9. subjects. to turn into, to result. Vपया [प्र+जन् ] 54. 11. to परितन्त [परितान्त ] 12. 1. give birth to. tired both physically पयाय [प्रयात] 17. 3.gone. and mentally. पयार [प्रकार] 23. 18. kind. परित्तीकय [पर्याप्तीकृत] 77. पयांग [प्रयोग] 25. 18. 12. reduced, limited. application. परिपेरन्त [परिपर्यन्त] 28. 20. परसु [परशु) 23. 4. an axe. outskirts. परंमुह [पराहमुख ] 8. 13. Vपरिभाअ [परि+भावय ] 19. with face turned away. 15. to enjoy. पराभव 10.5. insults. परियट्टय [परिवर्तक ] 8. 1. Vपरामुस [परा+मृश] 55. 6. change. to feel, to touch. 11. परियण [परिजन] 21. 11. 14. to examine. an attendent. परकम [पराक्रम] 33. 25. bravery. परियाग [पर्याय] 15. 24. परिक्वत्त [पविक्षिप्त ] 24.15. a bow. caught in the midst of. परियारग [परिचारक ] 12.3. परिगद्दिय [परिगृहीत] 22. an attendent. 17. surrounded. favou- Vपरियस [परि+वस् ] 4. 24. red 13. 23. holding. to dwell.

·[ १०१ ] परिवुड [परिवृत] 23. 7. surrounded. /परिसव [ परि+व ] 13. 11. to ooze out. परिसा [पर्पदा] 3. 7. a congregation. परिसुक्क [परिशुष्क ] 19. 14. dried. /परिहे [ परि+धा] 55. 8. to put on. पवह [प्रवह] 13.7. a flow. परहण [प्रवहण ] 60. 6. draining. पवाय [प्रपात] 26. 17. a fall. /पन्बअ [प्र+वज्] 15. 22. to take renunciation. पसन्न [प्रसन्ना] 19. 15. a kind of grape wine. पसय [D.] 38. 9. a kind of deer. पिस्त [दृश्] 10. 12. to swarm. (c.) पहरण [प्रहरण] 17. 20. a weapon. पहाण [प्रधान] प्रधान] 10. 14. principal. /पहार [प्र+धारय] 33. 2. to resolve. /पाउण [प्र+आप्] 15. 24. to take to. पाउब्भूय [ प्रादुर्भूत ] 3. 8. appeared. पाउया [पादुका ] 77. 5. sandals. पाउस [प्रावृष् ] 15.18. rain. पाग [पाक] 69. 10. heating. पागार [प्राकार ] 26. 16. a rampart. /पाड [पातय] 47. 24. to fell. पाडण [ पाटन ] 12. 25. abortion. पाण [प्राण ] 18. 4. life. पाढअ [पाठक] 51. 18. one who has read studied. पाणिग्गहण [ पाणिग्रहण ] 80.. 16. a marriage. see. or a पंसु [पांसु] 43. 24. dust. पह [पथिन् ] 10. 25. path. पहयर [D.] 5. 13. a ·[ १०२] पाणीय [पानीय] 26. 17. water. पामोक्ख [प्रामुरव्य] 62. 21. and others. पायाया [प्रजाता] 13. 17. gave birth. पाय [पाद] 5. 6. a foot. पायच्छित्त [ प्रायश्चित्त ] 24. 14. expiation. पायण्डय [पायान्दुक ] 47. 3. fetters for feet. पायरास {प्रातराश] 35. 1. break-fast (c.) पायवडिया [पादपतिता] 32.7. fallen on feet. पायविढ [पादपीठ] 77. 4. a foot-stool. पारणग [ पारणक] 51. 23. the fast-breaking time. पारदारअ [पारदारक] 27.2. a debauchee. पारिछेज्ज [पारिय] 22. 22. things that can be counted. पारेवइ [पारावती] 28. 21. a she-pigeon. पोलअ [ पालक ] 46. 15. a guard. पाव [पाप] 9. 1. sinful. पावयण [प्रवचन] 75. 28. the scripture. Vपास [ दृश्-पझ्य् ] 6. 12, to see. पासत्थ [प्रशस्त] 56. 14. gracefully finished. पासवण [प्रस्रवण] 78. 13. urine. पासईय [प्रासादित] 34. 14. pleasing. पालाय [प्रासाद] 80. 16. a palace. पसायवसिय [प्रासादावतंसक 63. 1. a fine palace. पाहुड [प्रामृत ] 31. 25. a. present. पि [अपि] 11. 7. even. पिअ [प्रिय] 76. 9. dear. पिट्ठओ [पृष्ठतः] 8. 7. from the back. पिडभ [पिटक ] 28. 19. a basket. पिउस्सियपइय [पितृत्वम्पति] 28. 3. a husband of the father's sister.

·[ १०३ ] 16. a a पिएल [D.] 47. 16. small razor. पिय [ प्रिय] 18. 4. deer. पिय [अपि+इव] 30. 2. as if. /पिह [पि+धा] 36. 6. to close. /पीय [पा] 13. 2. to drink. /पोह [स्पृह ] 12. 5. to desire. पुक्खरिणी [ पुष्करिणी] 54. 24. a lake. /पुच्छ [पृच्छ] 11. 15. to ask. पुञ्ज 47. 4. a collection. पुटपाग [ पुटपाक] 11, 19. medicine prepared -by boiling medicinal -herbs in closed पुत्त [पुत्र] 5. 3. a son. पुप्फ [पुष्प] 11. 20. flower. पुमत्ता [पुमन्+ता] 15. 20. the state of being a man. पुरओ [पुरतः] 5. 12. in the front. पुरापोराण [पुरापुराण] 8.26. done in the past. पुरित [पुरुप] 5. 11. a man. पुरिसक्कार [पुरुषकार] 33. 24. manliness. पुरोहिअ [पुरोहित] 42. 8. a. chaplain. पुन्ध (पूर्व] 9. 13. previous. पुग्धरत्तावरत्तकाललमय [ पूर्वरात्रापररात्रकालसमय ] 12. 16. a mid-night (c.). पुषाणुपुच्विं [पूर्वानुपूर्वम् ]3. 6. in successive order. पुव्यावरह [पूर्वापराण्ह] 33. 16. the first part of the afternoon. पूय 13. 8. pus. पूयत्त [पुयत्व ] 8. 21. the a.. a earthen pot. पुढवी [पृथ्वी] 12. 7.earth पुढवीकाअ पृथ्वीकाय] 15. 15. an earth-body. पुण्ण [पूर्ण] 13. 17. complete. form of pus.

·[ १०४ ] फुट्ट [स्फुटित] 5.13.sprouted. फुल्ल [ स्फुटित ] 70. 6. bloomed. परन्त [ पर्यन्त ] 26. 18. a skirt. Vपेल्ल [प्र+ईर] 15. 19. to slide. पल्लअ [D.] 25. 8.a young one. (c.) पोय पोत] 22. 22. a boat. पोरिली [ पौरुषी] 51. 24. the three hours' period which is measured with the help of a man's shadow पोसहि उपोपित] 78. 15. observing fast. पोनह [पापय] 78. 15. a fast. पांसहशाला [पोपधशाला] 78. 12. a hall for observing fast. बच्न [वद्ध] 18.4.kept tied, held. बत्तीस [ द्वात्रिंशत् ] 16. 23. thirty two. वत्यिकम्म [ वस्तिकमन् ] 11: 17. an enema बन्दिग्गहण [ बन्दिप्राण ] 27. 6. seizing prisoners. वम्भयारी [ब्रह्मचारिन् ] 15. 24. a celibate. वलीबद्द [वलीबर्द ] 19. 1. a. bullock. बहिया [वहिः] 4. 21. outside. वहिर [ बधिर] 5. 5. deaf. बारसम [द्वादश ] 22. 13. trvelfth. बालवण [ बालव ] SO. 15. childhood. वालघायअ [बालघातक] 47. 23 a child-killer. वायत्तरि [द्विसप्रति ] 16.21. seventy-tro. फरिद्द [परिवा] 26. 17. a ditch. फल [फलक] 29. 24. a shield. फलवित्तिविसेस[फलवृत्तिविशेष] 9. 1. the peculiar nature of the result.

·[ १०५ ] वावीस द्विाविंशति] 48. 24. भण्डग [भाण्डक] 22.22. twenty-two. things for sale. बाहिर [नाह्य] 23.1. outside. भत्त [भक्क] 28. 18. food. वाहिराद्विय [वहिराहित ] 27. भत्तपाण [भकपानीय] 5.9. 3. exiled. food and water. बीअ [वीज] 11. 20. seed. भत्तवेला [भकवेला] 7. 25. Vबुज्झ [ बुध passive ] 50. the time for food. 17. to come to life. भत्तघर [भकगृह ] 77. 8. वेइन्दिय द्वीन्द्रिय] 15. 14. pastry. a creature possessing भन्त [D.] 3. 15. a restwo sense-organs. pectful term of address वेमि [ब्रवीमि] 16. 5. I to a holy man. speak. Vभर [भ] 8. 3. to fill. भर 10.4.custom-duties. भइ [भूति] 28. 18. vages. भगन [ भगवत् ] 7. 2. divine भारिया [ भार्या ] 54. 13. a lord. wife. भगंदर 10. 19. fistula. भाय [भाग] 54.11.ashare. भगंदरिय [भगंदरमत् ] 51.9. Vभास [भाप् ] 10. 13. to a person suffering from speak. fistula. भिउडि कुटि] 24. 18. a भज्जण [मर्जनक] 29. 4. a brow. baking-pan. भिक्खग [ भिक्षुक ] 52. 25. भज्जिय [भजित] 19. 13. a beggar. roasted. भिसिर [ D. ] 60. 7. a भणिय [भणित ] 16. 25. kind of net. speech. भीय [भीत] 13.25. afraid.

·[ १०६ ] मउड [ मुकुट ] 46. 10. a crown. a भुक्खा [ बुभुक्षिता ] 19. 8. hungry. भुन्जो भूयः] 15. 11. again. भुयपरिसप्प [भुजपरिसर्प] 15. 13. a reptile crawling on hand. भूमिधर [भूमिगृह] 5. 9. a subterranean house. भूमिया [भूमिका ] 44. 10. a place. मृयविमा [भूतविद्या] 52.20. the science of controlling the influences of evil spirits (c.). भेस [मेय] 34. 6. schism, division. भेन्ज [भेद्य ] 10. 5. punitive taxes. भेसब्ज [भैषज्य] 11. 21. medicines made of a nnmber of articles. मोच्चा [ भुक्त्वा ] 9. 14. having enjoyed.. मोयण [भोजन] 33. 12. food. /भायाव [ मोजय् ] 69. 15, to feed. मगर [ मकर ] 15. 9. an alligator. माग [मार्ग] 5.14. a way. मग्गअ [D.] 33. 16. fastened on hand. (c.) मच्छ [ मत्स्य ] 15. 8. fish. मच्छखलअ [ मत्स्यखल ] 60. 12. a clean place for drying fish. मच्छंधर [ मत्स्यांधल ? ] 60. 6. a device for catching fish. मच्छपुच्छ [मत्स्यपूच्छ] 60. 7. a device for catching fish. मच्छिय [मात्स्यिक] 50. 15. a fisherman. मच्छिया [ मक्षिका ] 5. 13. a bee. मज्न [ मद्य ] 23.19. wine. मन्जण [ मज्जन ] 22. 18. मज्जाइया [ मज्जायिता ] 70. 1. bathed.

·[ १०७ ] मज्जाव [मज्जाय] 68. 21. to press मझ [मन्य] 45. I. middle. मझमझेण [ मव्यमध्येन ] 6. 29. right through the middle. मणाम [मनः+अम] 76.9. pleasing to mind. मणुअ [मनुज] 15.7.a man. मणुन्न [मनोज्ञ] 76. 9. pleasing to mind. मणुस्त [मनुष्य] 24. 15. a man. मण्डण '[ मण्डन] 22. 18. decoration. मण्डव [मण्डप] 33. 12. a. pandal. मन्त [मन्त्र] 25. 18. an incantation, a charm. मन्त [मन्त्र] 10. 10. con. sultation. मन्ने मन्ये] 53.23. I believe. मम्मण [D.] 53. 24. an indistinct sound. मयकिच्च [मृतकृत्य] 21. 13. the ceremonies after the death of a person. मलण मिर्दन] 60. 5. draining. मलिय [मृदित] 19. 21. crushed. मल्ल [माल्य] 18.3. a garland. मह [ महत् ] 40. 21. big. महामहालिय [महतीमा क्लिक ] 58. 4. very big. महग्ध [महाई) 31. 25. valuable. महच्च [महाय॑] 58.4. great and worthy to te worshipped. महण [मथन 60. 5.-churn. ing. महय [महत्] 5. 19. big. महत्थ [महार्थ 31. 25. precious. महापद [महापथ] 10. 25. a high road, महापिट [महापितृ ] 27. 27. an elder brother of the father. महामाउअ [ महामातृक ] 27. 27. the wife of the elder uncle. -- ·[ १०८] -महासणिय [ माहानसिक] 58. मिसिमिसेमाण [D.] 40.7. 20. a cook. burning with anger. प्रहिट्ट [D.] 59. 3. mixed मुच्छिम [मूर्छित] 24. 5. with curds. cf. Guj. मठो. absorbed in, addict- महिय [ मथित ] 24. 20. ed to. churned, crushed. मुट्टि [मुष्टि] 24. 19. a fist. महु [ मधु] 19. 14. wine मुत्त [मूत्र] 46. 25. urine. prepared from honey मुद्दिया [ मृद्विका ] 59. 3. महुर [मधुर] 53. 24. sweet. grapes. माइ [मातृ ] 64. 7. a मुद्धामुग्ध] 53. 25. inno. mother. cent. माउसिया [मातृष्वन] 28. 4. मुन्द्ध [मर्वन् ] 10.20. a head. the mother's sister. मुह [मुन्द्र] 8. 10. a mouth. मारसियापइ [ मातृवरूपति ] मुहपोत्तिय [ मुखपोत्रिका] 8. 28. 4. the mother's 11. a piece of cloth sister's husband. folded four times, used माडविय [ D. 1 10. 9. a by Jain monks to cover the mouth. village-officer. मुहुत्त [मुहूर्त] 68. 6. mo- मागुस्सग [मानुम्बक] 23. 22. ment. human. मामिया [ मातुलानी ] 28. 5. मृअ [मूक] 5. 4. dumb. मेज्ज [ मेय] 22.21. things maternal aunt. that can be measured. मायाभत्त [मातृभक्त] 69. 8. -मेत्त [मात्र] 5. 7. merely, devoted to motheronly. मारुय नास्त) 56. 5. wind. मेरग निरक] 19. 14. rine माइण [ ब्राह्मण] 42.23. a prepared from palm- Brahmin. fruit.

·[ १०९ ] मोग्गर [मुद्र] 47. 8. a hammer. मोडिय [मोटित] 48. 7. broken. य [4] 4. 15. and. यावि [च+अपि] 7. 26. a particle of emphasis. रह [रति] 16. 22. love, attachment. रज्जसिरि [राज्यो] 50. 4. royal splendour. रह [राष्ट्र] 12.4. kingdom. रहलूड [राष्ट्रकूट] 9.24. the governor of a province (c.). रत्त रक] 18. 3. red. रयणप्पमा [रत्नप्रभा] 12. 7. the name of a hell. रसायण [रसायन] 52. 20. the science of chemistry, रहसिय [राहत्यिक] 24. 12. secret. रहस्स [हस्व] 59. 1. short. रहस्सिय [राहत्यिकं] 5. 8. secret. रहस्सीकम [रहस्यीकृत] 7.. 19. hidden. राअ [ रात्रि ] 44. 13. a night. राअ [राजन् ] राजन् ] 10. 9. a. king. रायमग्ग [राजमार्ग] 17. 17. the main road. राया [गजन् ] 4. 24. a king. रायारिह [ राजाई ] 31. 25. fit for a king. रायावयारि [ राजापचारिन् ] 47.22. one who offends the king. रिउव्वेय [ ऋग्वेद ] 42. 9. Rigveda. रिद्ध [ऋद्ध] 9. 18. prospe-- rous, रिद्धि [ ऋद्धि ] 76. 13.. prosperity. रुक्ख [ वृक्ष ] 15. 14. a. tree. रुहिर [ रूधिर ] 51. 12.. blood. रूव [रूप] 6. 14. form.

·[ ११० ] रोगायंक [ रोगातंक ] 10. 17. diseases and ailments. रोगिय [ रोगिन् ] 52. 24. diseased. रोज्झ [D.] 38. 8. a kind of animal Guj. रोझ. or लउड [लकुट] 47. 8. a stick. लच्छि [लक्ष्मी] 23. 10. wealth. लंछपोस [D.] 10. 5. supporting thieres. लहि [अधि] 26. 22. a stick. 'लन्ह. लब्ध] 5 18. obtained. लम्बिय [ लम्बित] 29. 26. stretched out. लम्म लाम] 17. 2. a gain i. e.fee. लया लता] 23.5. a branch. लहुहत्य [लघुइस्त] 52. 20. having a light haud. लावण 19. 14. preserved .in salt लायक 53. 3. a king of a bird. लावण्ण [लावग्य] 17. 1.. beauty. लुद्ध [लुन्ध] 53. 24. greedy. लेस्स [ लेझ्या ] 17. 14. lustre 24. 7. the imagined colour of the soul, taint. लोइय [ लौकिक ] 21. 13. worldly, customary in this world. लोमहत्य [ लोमहस्त ] 55.6. bunch of feathers hair. लोहियपाणि लोहितपाणि] 26. 21. a man with stains of blood on his hands. घइस्स [वश्य] 42. 24. a Vaishya. वक्कबंध [वल्कवंध] 60. 9. a bark--net. वक्खेव [व्याक्षेप] 69. 20. interference. Vवज [वादयू ] 30. 1. to play upon a musical instrument. पज्झ विध्य] 18. 2. worthy to be killed.

·[ १११ ] चट्ट [वृत्त] 58. 26. round. बट्टक [वर्तक] 53. 3. a kind of a bird. चडिया [वृत्तिका] 5. 14. the mode of life. वड्डिया [वधित ] 43. 24. brought up. षण [वण] 51. 12. a wound. वणप्फा वनस्पति] 15. 12. a plant. वण्णअ [वर्णक] 3. 4. a description. /वत्त [वर्तय] 40. 13. to cause, वत्तधया [वकव्यता] 16. 2. a description, details. वत्थ [वस्त्र] 8. 1. clothes, a cloth. विद्धाव [वर्धापय् ] 35. 13. to receive with honour. विंद [वन्द ] 3. 13. to salute. घमण [वमन] 11. 16. vomitting. Vवम्माव [वमय ] 48. 4. to cause to vomit. पम्मिय [ वर्मित] 17. 18. armoured. Vय [व] 11. 1. to speak. क्यण बदन] 17. 1. a face वयस्सअ [वयस्यक] 43. 24. a friend. षयासी [past tense from Vवयम्बद्] 3. 14. spoke. वरत्त [वरत्र] 47. 10. a rope घवरोविय [परोपित) 25. 27 deprived of वहार [व्यवहार] 10. 11. worldly transaction. यसट्ट [वशात] वशात] 12. 6. pained in senses. वसण [वृपण] 19. 11. a testicle. घसभ [वृषभ] 19. 1. a bull वसही [वसति] 35. 35. 1. a residence, a halt. वसीकरण [वशीकरण] 25.19. submitting by charm. वशीकलंक [वंशीकलंफ ?] 26. 16. a hedge made of the net-work of bamboos. (c.)

·[ ११२ । a. वह [D.] 19. 12. shoulder. Vवह [हन् ] 25. 8. to kill. वहण [बहन] 60.5. draining. बाट [वायु] 15. 15. air. वाटरिय [वागुरिक] 45. 3. a fowler. Vागर [ दि+आ+] 38. 1. to expound. वागुरय [वागुरा] 47. 10. a net वाजीकरण 52. 20. the science of making persons virile and strong (c.) वाडग [D.] 38. 10. a fold. an enclosure of land. वायरासि [वल्कर दिम] 47. 6. a bark-rope (c) वायब्ध [वातिक] 5. 5. paralytic. (c) वाल वाल] 17.2. hair. वालय वाल] 47. 11. hair. दास [वर्ष] 16. 2. a country. वास [वर्य] 12. 6. a year वासघर वास्गृह] 75. 10. a pleasure-hall वाहिय [व्याधित] 52. 24. diseased. वाही [व्याधि] 44. 13. a disease. विआल [विकाल] 44. 13. evening. विउल [विपुल] 8. 2. much big. विकिट्ठ [विकृष्ट ] 35. 1.. far off विग्गह विग्रह) 75. 25. a body. विघु [विघुष्ट] 20. 24. proclaimed. विज्ज [विद्या] 10.14. knowledge 25. 18. a lore. विणास [विनाश ] 23. - 10. destruction. विणिहाय [विनिधात] 22. 3. death. Vरिणे [विनी] 19. 16. to finish. विण्णय [विज्ञात] 27. 13. known, attained.

·[ ११३ ] वित्ति [वृत्ति] 5. 15. mode विरेयण [विरेचन] 11. 16. of life. purging. विदिण्ण [वितीर्ण ] 17. 2. . Vविलव [वि+लप्] 21. 12. given. to weep. विदिय [विदित 26. 18. विवत्ती [ विवृत्ति ] 22. 24. known, conversant. turning upside down. विद्धी [वृद्धि] 10. 4. interest विवाग [ विपाक ] 4. 4. the Vविद्धंस [वि+ध्वंस] 27. 7. results, the fruits. to destroy; 8. 21. to विवागसुय [विपाकसूत्र] 3. 17. digest. the eleventh principal विद्धंस [विध्वंस] 13. 14. text of the Jain canon. विसत्थ [विश्वस्त] 67. 16. destruction. confident. विप्पजढ [विहीण] 70. 15. विसम [ विषम] 26. 15. abandoned. uneven. Vविप्पलाय [वि+पलाय] 21. विसर [ विस्वर ] 20. 24. 2. to run away. an unpleasant voice. विमण [विमनस् ] 19. 19. विसलकरण [ विशल्यकरण] 61. distressed. 9. removing a thorn. विम्हिय [विस्मित] 66. 23. विसारय [विशारद ] 16.24. surprised. clever. Vवियन [वि+अङ्गय् ] 20. 15. घिसिर [D.] •60. 8. a to cut off a limb. kind of :net. वियार [विचार] 44. 11. विसेस [विशेष ] 16. 22. mode. विरहिय [विरहित] 70. 2. Vविसोह [वि+शोधय् ] 61. abandoned, lone. 10. to find out. access.

·[ ११४ ] . /विस्सम्म [वि+भ ] 34.6. Vवेअ [विद् ] 18. 13. to to put confidence. feel, to experience. विस्सम्भधाय [ विधंभघातक ] वेज [वैद्य ] 11. 4. a phy- 47, 23. One who kills sician. by taking one in con Vवेढाध [ वेष्टय् ] 48. 21. fidence. to cover. /विहम्म [वि+हन् ] 10. 6. वेत्त [ वेत्र] 47.6.a cane. to kill. Vवेय [विद् ] 9.3. to feel. /विहर [वि+ह ] 3. 7. to धेयण [वतन] 28. 19. wages. take abode. वेयणा [वेदना] 9. 3. pain. /विहाड [वि+घाटय ] 8. 14. वेसासिय [विश्वस्य ] 12. 19. to open. fit to be trusted, विहाण [विधान] 15. 10. वेसिया [वेश्या ] 23. 16. a birth. harlot. विहाण [विधान ] 36. 11. वोच्छिन्न । व्युच्छिन] 20. 19. manner 79. 19. per brought to an end. formance. स [स्व] 21. 11. one's विहिय [विहित] 16. 25. action. सअ [शत ] 3.5. hundred. /विश्वय [वि+अतिथिज् ] 58. सम [स्वक] 11. 11. one's 3. to pass by. वीयणीय [व्यजनक ] 17. 20, सइर [ स्वैर ] 23. 18. of a fan. one's own sweet will. बीसर विस्वर] 51. 14. सक्कार [सत्कार] 22. 12.. unpleasant noise. reception. बुटि] 77. 13. showered. Vसकार [ सत्कारय] 35. 8. वृत्त [उक] 8. 12. spoken. to receive. Oyn. own.

·[१५] a. सगड [ शकट ] 39. 12. a Vसड [शद् ] 13. 4. to fall. cart. सडिय [शाटित] 51. 10. सगडिय [शकटिका ] 8.2. a decayed. small wagon. सणाह [सनाथ ] 18. 25. one संकला [शंखला] 47. 3. a having a master or a chain. protector. संठिय [ संस्थित] 26. 15. संकोडिय [संकोटित] 48. 7. situated. contracted. संडपट [D.] 47. 13. संगय [संगत] 16. 25. rogue. proper. संडीस [ संदंशक ] 70. 7. /संगोघ [सम्+गोपाय ] 22. tongs. 10. to protect. सण्ह [सूक्ष्म] 58. 18. small. सचयखु [सचक्षुष ] 5. 12. सत्त [सप्त] 3. 10. seven. one possessing an eye. सत्तम [सप्तम] 15. सच्छन्द [ स्वच्छन्द ] 23. 18. seventh. self-will. सत्तरस [सप्तदश] 43. 13. सजण [स्वजन] 21. 11. a seventeenth. . relative. सत्तरसम [सप्तदश] 28. 4. सज्झाय [स्वाध्याय) 51.14. seventeenth. one's own studies. लत्तसिक्खापइय [सप्तशिक्षा- /संचाय [D.] 11. 23. to प्रतिक] 76. 1, consisting be able. of seven Siksha-vratas. संजम संयम] 76. 21. con सत्तावन्न (सप्तपञ्चाशत्] 40. straint. 20. fifty-seven. संजुत्त [युक्त] 63.7. joined. सत्तुस्सेट [पप्त सैध } 3. 10. संजोअ [सयोग] 67. 22. one whose height is union. of seven spans. 7.

·[ ११६] सत्यकोस [त्रकंश} 11. Vसंथर समस्तु] 78. 14. to 11. a box of surgical spread. instruments. संथारग [संस्तरक] 78. 14.a सत्यवाह [ सार्थवाह ] 10.9. seat. a merchant owning a Vसंदिस [मम्+दिश्] 7. 3. cara ran. to inform. सत्योवाडिय [शस्त्रावपाटित ] संघिच्छेय [मंघिच्छेद] 27. 2. 48. 9. cutting open one who tears open with weapons. the wall, सद्द [शब्द) 5. 19. a sound. संनिविट्ट संनिविष्ट] 26. 16. सद्दवही [शब्दवेधिन् ] 26.22. situated, 18. 24. supone who can take aim ported. at the object on hear सप्प अर्प] 8.15. a reptile. ing its scund. समस [समय] 3. 1. period. /लदह श्रद्धा] 75. 22. (N.) to confide. समण [ श्रमण ] 3. 3. an /सद्दात्र [शब्दापय] 10. 21. ascetic. to call. सिमन्जिण [सम् अर्जय] 10. सद्धि [ मार्धम् ] 3. b. with. 15. to earn. सन्त [ सत् ] 34.8. riches. समनोइभुय सिमज्योतिर्भूत] 40. सन्त [श्रान्त) 11. 25. tired 22. as hot as fire. physically. समाण [ समान ] 5. 18. सन्तिहोम [शान्तिहीम) 43. 1. simultaneously with i.e. a sacrifice for the pacification of evil in- Vसमायर [ सम् +आचर् ] 9. fluences. 15. to do. as soon as ·[ ११७ ] समायार [समाचार] 10. 15. संपरिवुड [ संपरिवृत ] 3. 6. action, surrounded. स प्रासास [ सम्+आ+श्वस् ] संपत्ति [ संप्राप्ति ] 20. 8. 20.9. to console. attainment. समाहि [ समाधि ] 15. 25. Vसंपेह [सं+प्र+इक्ष ] 13. 1. the peace of mind, to look about, to think. mental concentration. संभाग [ संभाल ] 24. 20. समुक्खित्त समुरिक्षत] 29.25. broken. thrown out, drawn. संभंत [ संभ्रान्त ] 14. 6. समुदअ [ समुदय ] 22. 12. agitated. pomp. संमाणिय [संमानित] 20. 19. समुदाणिय [ समुदानिक ] 18. honour. 14. alms. सय [शत] 9.23.a hundred. समुह समुद्र] 30. 2. the सयणिज्ज [शयनीय] 70. 2. sea. /समुप्पज्ज [सम् उत्+पद् ] 8. सयहत्थ [ स्वहस्त ] 77. 8. 25. to be produced. his own hand. समुल्लालिय [ समुल्लालित] 29. सयंरज्जसुक्का [स्वयंराज्यशुल्का] 26. brandished. 67. 9. herself carrying समुल्लावक [समुल्लापक] 53.24. the price of a kingdom. a talk. सर [शर] 29. 25. an समोसढ़ [समवस्त] 17. 11. arrow. arrived. सरासण [शरासन ] 17. 24.. सिमोसर[सम्+अव+] 5. 10 a bow. to arrive. सरिस [सदृश] 67. 21. सपत्त संप्राप्त] 3.16. arrived. fitting. a bed.

·[ ११८ ] सरीरग [शरीरक] 10. 17. Vसंबढ [ सम्+वृध् ] 22. 10, a body. to bring up. सरीसव [सरीसृप] 15. 2. ससय [शशक] 38. 8. a a. reptile. rabbit. सलिय [सललित] 16. 25. संसुमार [सुमार] 15. 10. amorous. an aquatic monster. सलाहणिज्ज [श्लाघनीय ] 67. 21. worthy to सहस्स. [सहस्र] 15. 11. a be thousand. praised. सल्लहत्त [६ल्यइत्य ] 52. 12. सहस्सखुत्तो सिहतकृत्वः] 15. 11. thousand-fold. the science of removing arrows (c.) सहस्सलंभा [सहस्रलामा ] 17. संलेहणा [संलेखना] 79. 21. 2. one whose fee for the night is thousand Vसंलव [सम्मलप्] 7. 24. coins. talk. साइम [स्वादिम] 8. 2. संलाप [संलाप] 16. 25. tasty things. conversation. साउणिय [शाकुनिक] 58.. सबत्ती [सपत्नी] 63. 21. a 17. a bird-catcher. co-wife, साग [शाक] 59. 8. a सम्व [सर्व ] 4. 22. all. vegetable. सम्बो [ सर्वतः] 21, 1. on सागरोवम [सोगरोपम] 12. all sides. 8. a time-measure. सधोउय [सर्व मनुक] 4.22. साडग [शाटक ] 71. 24. of all seasons. cloth, संवच्छर [ संवत्सर ] 43. 3. साडण [ शाटन ] 12. 25. a year. aborting. a. fast.

·[ ११९ ] साडिय शिाटिका] 55. 3. a सिंघ [सिंह] 38. 9. a lion. garment. सिंघाडग [शृंगाटक] 10. 24. साम 34. 5. pacification. a meeting-place. सामण्ण [ श्रामण्य ] 15. 24. Vसिन्झ [सिध्] 45. . 6. to mookhood. attain absolution. 16. सामी [स्वामिन् ] 13. 23. a 2. to accomplish. lord. सिणेह [स्नेह] 11. 15. oil. Vसारस्ख [सम्मरक्ष ] 22. 10. सिणेहपाण [स्नेहपान] 11. 15. to protect. making one drink oil. सालाग [शालाक्य] 52. 19. सिरावेह [शिरावेध] 11. 18. the science in which opening of veins. the needle is used. सिरोवत्थि [शिरोबस्ति].11. सावएज [स्वापतेय] 34. 8. riches. 18. keeping oil on the head. सास [श्वास] 10. 19. सिला [शिला]47.8.a stone. asthama. सिलिया [शिलिका] 11. 20. सासिल्ल [श्वास+इल ] 51. 10. small pieces of partia person suffering from cular herbs. (c.) asthama. सिवइत्थ [शिवहस्त] 52. 20. साह१ [ संधार्य ] 24, 18. having brought together, having hands that Vसाहर [ सम्+आ+ह ] 65. 12. bring health. to bring. सीस [शीत] 69. 14. cold. साहसि[साहसिक]14.23.0v- सीय शिविका] 68. 12. ' a erbearing, adventurous. palanquin. Vसिक्खाप [शिक्षय ] 25. 11. सीस [शीर्ष] 5.13. a head. to teach. सीसग [सीसक] 46. 6. lead. .

·[ १२० ] सुरक्खंध [श्रुतस्कन्ध ] 4. 3. the division of the holy text. सुलद्ध [ सुलब्ध ] 53. 22. well-obtained. सुर मुरा) 19. 14. wine. सुरूव [सुरूप] 17. 6. handsome, सीसगभम [शिष्यकभ्रम ] 34. 7. a pupil only apparently (c.) सीह [सिंह] 14. 22. a lion. सीहु [सी] 19. 15. a kind of wine prepared from molasses. सुइ [स्मृति] 24. 6. recollection. सुक्क शुष्क] 19. 18. dry. सुक्क शुल्क] 67. 23. price. Vसुण [श्रु] 5. 20. to hear. सुण्हा [स्नुषा] 28. 1. a danghter-in-law. सुत्त [सुप्त] 16. 23. asleep. सुत्त [सूत्र 47. 11. thread. सुत्तजागर [सुप्तजागृत] 77.22. awakened after sleep. सुत्तवन्धण [सूत्रवन्धन] 60.9. a thread-net. सुद्द शिद] 43. 2. Sudra. सुद्धप्पावेस [शुद्धप्रवेश] 67. 12. with clean dress. सुमिण [स] 75. 10. dream. सुय शूिन] 51. 10. swollen. सुह [सुख) 4. 4. good acts. सुहपसुत्ता [सुखप्रसुप्ता] 70. 2. happily asleep. सुहंमुहेणं [सुखंसुखेन] 19. 3. happily. सुहहत्य [सुखहस्त] 52. 20. having happiness-giving hands. सुहासण [शुभासन] 67. 16. a goodly seat. सली [शुलि] 25. 2. gallows. सूल [शूल] 10. 19. pain. सूर [थर] 26, 22. brave. सयरत्ता [करत्व] 36.21.t he state of a pig. सूह [सूचि] 47.17.a needle. सेट्टि [श्रेष्ठिन् ] 10. 9. a a rich person. सेय (श्वेत] 55. 8. white.

·[ १२१ ] सेय [श्रेयस् ] 12.24. better. Vसोह [शुम् ] 6. 28: to सेयापीभ [श्वेतपीत ] 68. 20. appear beautiful. white and yellow i. e. silver and gold. हह हृष्ट] 6. 27. pleased. सेल [शल] 26. 17. a hill. हडाहड [D.] 5. 13. very much. सेवं [तद+एवं] 74. 5. just so. हडी [हडि) 47.3. a wooden frame to fix the feet सांअ [शोक ] 23. 4. grief. of a prisoner in (c.) सोगिल [शोफवत् ] 51. 10. हत्य [हस्त] 5. 6. a hand. a person suffering from हत्थछिन्नम [हस्तछिन्नक] 48. Swollen limbs. 8. cutting of hands. सीम [सौम्य ] 76. 9. हत्थुण्दुय. [हस्तान्दूक] 47. 3. pleasing. hand-cuffs. सोणिय [शोणित] 13. 9. हत्थारोह [हस्तिन् आरोह] 17. blood. 20. a person controll- साणियत्त [शाणितत्व ] 8 21. ing the elephant. the form of blood. हत्थी [हस्तिन् ] 17. 17. an . सोलस [पोडश] 10. 17. elephant. sixteen. हन्ता [हन्त] 4. 15. an सोलसम. [षोडश] 28. 4. interjection of surprise sixteenth. etc. Vतोल [ शुलय् ] 29. 5. to Vहम्म [D.] 18. 5. to beat. bake by means of a हरिय [हरित] 59. 7. green. pointed wire. हव्वं [D.J7. 6. quickly. सोल्ल [शून्य] 19. 13. roasted हियउडावण [ हृदय-उद्यापन ] on a pike. 25. 18. maddening ·[ 988 ] . FETTICH (ECTRISEQC=D.] 42, 25. the flesh of the heart. erorî [D.] 60. 8. a kind of net. js [D.] 5. 5. misshapen or ugly in all limbs. (c.) { separa] 39. 12. downward. TULE [Bange ] 48. 4. with face turned downward. ET [D.] 59. 3. a kind of fish-preparation. EIS [ Vet past tense ] 3. 1. was.

·No text on this page.