·२ जनीनविवादपदनिराकरणकार्य निर्वदेयुः । एवं प्रवृत्तेऽथ कतिप- येन कालेन पञ्चापपश्चास्यःश्रीमान् क्षितिपालः सर्वमहर्षिप्रतिपा- दितधर्मशाखसङ्ग्रहग्रन्थेभ्यः सर्वजनात्यन्तिकोपयोगिनां विवाद- पदानां स्वरूपतो यथावकाशं सर्वमहर्पिसम्मतिवचननिचयैकपरम- तात्पर्योद्दिष्टानामकस्मिन्नेव ग्रन्थे क्रमत उपन्यासेन यथा प्रतिप- दोक्तशीघ्रोपस्थितिर्भवेव-तादृशो ग्रन्थो विरच्यताम् इति स्वस- भाधिष्ठितविद्वज्जनान्प्रत्यादिदेश । ततश्च-ते तत्सभाकार्यधुरंधरा:- वालेश्वर रूपाराम रामगोपाल वारेश्वर कृष्णच- न्द्र श्रीगौरीकान्त कालाशंकर शामसुन्दर - प्णकेशव सीताराम नामधेयाः विद्वांसः सर्वेऽपि ऐकम- त्येन सरपीभूय सकलविवादपदपारावारपरपारतीरमापणनिपुर्ण अमुं "विवादार्णवसेतु"नामानं ग्रन्थं व्यरीरचन् । तदनु राज्ञः समीपंच प्रापयांचःअत ऊर्ध्व च राजराजेश्वरः श्रीरणजि तसिंह एनं ग्रन्यं समुद्रीक्ष्य स्वराष्ट्रपु एतदनुसारेण समस्तं न्या- यकार्य निरवाइयत् ॥ अस्मिश्च ग्रन्थे ऋणादान-निक्षेप-अस्वामि- विक्रय-संभूय समुत्थान-दत्तापदानिक-चेतनादान-संविद्रयति- क्रम-क्रयविक्रयानुशय-स्वामिपालविवाद-सीमाविवाद-दण्डपा- रुप्य-वाक्पारुप्य-स्तेय-साहस-वीसङ्ग्रह-स्त्रीपुंधर्मविभाग-द्यूत- आवय-इत्येतेषां विवादपदानां समीचीनतया निरूपणं कृतमस्ति । येषां सम्यक् विज्ञानमात्रेण समस्तन्यायाधीशकार्य निर्वोढुं शकः- न्ते लोकाः । स एप ग्रन्थः विस्तरशः समृद्दिष्टनानामुनिवचन- पटलालस्कृतः सम्प्रतीह भारते मण्डले प्रचारतिमिरे गर्तनिए- तित इवैकान्तकोणनिपतितोऽकिश्चित्करः संमृत्त आसीद । अथ कदाचिदेकदाई वार्तासविच विपया विषयान्तरेषु सञ्चरन्यह- च्छया (लाहोर) लवपुरी प्रत्यगच्छं, तत्र च श्रीरणजितसिहो- पाध्याय-श्रीपण्डितवर्यमधुसूदनपण्डितसंग्रहीत- 'मधुसूद- ·BHAYAN ३ नपुस्तकालया' घ्यक्षैः पण्डितज्वालाप्रसादः सकल- लोकानुजिक्षया माक्तनविद्वदरसरस्वतीपुनरुजिजीवयिषयाच तद्विरचितोऽयमपूर्वग्रन्थः समुद्रय प्रकटीकरणाय मत्समीपे दत्तः। सोऽयं मया स्वकीये-"श्रीवेङ्कटेश्वराख्ये "मुद्रणालये संमुद्राप्य राजकार्यनिर्वाहकाणां स्वकीयानादिपारम्पगितघ- मतत्त्वजिज्ञासूनां च सज्जनानां अखण्डं प्रमोद विपत्तांतमाम् । इत्यभ्यर्थये. श्रीकृष्णदासात्मजः गङ्गाविष्णुः, क्षेमराजश्व VIDYA SN.......

·॥ श्रीः॥ अथ विवादार्णवसेतोः विषयानुक्रमणिका. पृष्ठम्, पहिः १ ... .... .... १ २ १५ १२ " .... ३ ९ .... .... .... .... .... " ४ २ .... .... ११ १८ .... " विषयाः- अथर्णादानविवादपदं अादविवादपदानि देयादेयादिभेदासातवियमृणं अदेयत्रीदासबालादिभ्यः अष्टद्रिः सबंधकर्णेमास्यशीतितमभागोराहिः सप्रतिभूकेवणेसाष्टमभागकोऽशीतितमभागोवादिस्तदु- भयरहितणेदिकंशतं .. वाहणादिक्रमेणहित्रिचतुःपंचकवृद्धिविकल्पः- दृद्धिग्रहणवैश्यस्यधर्मइतरेपामापदर्भः द्विगुणीभूतपरतोनवर्द्धते অন্তর্কিংবাগান शास्त्रविहित रधिकाइद्धिरधमणेनाप_गीलताकारि- तावृद्धिरुच्यतेसादेया बलात्कारकारितातुनदेया संबंधकमृणमधमर्णप्रपौत्रेणापिदेयं आधाणतो? गुण्येपिक्षेत्राद्याधिभोगरूपाद्धिर्भवत्येव वृद्धिमपरिकल्प्यगृहोतमृर्णयाचितोऽधमोनददागोमा- सत्रयादूर्ववृद्धिदाप्यः..... पण्यगृहीत्वामूल्यादानेत्वृत्रयादुपरिदृद्धिः प्रोत्यादतेवणेप्यकृतवृद्धिकेयाचनात्पूर्वनवृद्धिः कतैया- भनेपणासोपरिपृद्धिः विनाछलादिनाकार्यगौरवणदेशांतरगमनादौतुवत्सरी- तरंदिर ६ ... e " ६ " ".. " ૨૨ " .... .... .... an ... १ ३ ....

·पृष्ठम्, पहिर .... .... .... " ... 4.. .... .... ४ .... .... " .... .... .... " विषयानुक्रमणिका. विषयाः- दुग्धादोनापंचगुणादृद्धिघृतस्याटगुणा बखादौत्रिगुणाद्धिः स्त्रीपशूनांसंततिवृद्धिः शाकादीपंचगुणा २१ लवणत्याटगुणावृद्धी रसानांत्रिगुणा तुलावृतमष्टगुणंसुवर्णादिभिन्नं तृणकाधादौकदापिनदि पण्यमूल्यादावुभाम्यामस्वीकृतायांवृद्धौनभवतिहन्दि प्रीत्याभर्तृपुत्रादिगृहीतस्यस्त्रधिनत्यनाद्धिः दिसतोऽधमर्णादुत्तमणेनागृहीतस्यनवृद्धिरेवंशुल्कादा- वपि अथाधिविधिः आधिर्धनिनारक्षणीयोहानौतदीयहानि..... १५ अनिच्छतोजंगामाधे गेऽवृद्धिहानिरसरोगेसर्व- दिहानिः १६ स्वापराधर्मतरेणदेवरानोपहतमाधिमुत्तमोदद्यानाचे न्मूलहानिः ..... ज्ञातिसंबंधिमुहृत्सु सबंधकमृणेदेयं बहुभिर्दत्तमृर्णसरुग्राहणीयंतत्रयामकुर्वाणस्यलाभ- हानि २२ बहुपुत्रीनवापिषुयदीपयज्ञशैथिल्यात्क्षेत्रेशस्यहानिः सातेनैवसोढव्या उत्तमर्णदोपाहणादधिकमूल्यआधिनष्टश्चेत्सलामाढणा- दतिरिक्तमंशमुत्तमोंदापनीयः अरुतेकालनियमेयदर्णशोधयित्वाऽधमर्णआधिप्रार्थपते तदैसमनिलामोतव्यस्तदमोचनेचौरवाइंड अथाधिसिद्धिः आधाकृतस्पनियमितकालात्ययमंतरेणोत्तमणेनविक्र- यादिनकर्त्तव्यं २२ ३ .... .... .... .... a.. .... .... " .... .... ६ .... M In २२ .... " .... ....

·:- विवादार्णवसेतो:- विषयाः- एकस्यक्षेत्रादेरुभयत्राधीकरणेपूर्वप्रमाणमाधातुौरव- 'पृधम. पति ... .... 4.. .4.. .... .... .... .... २३ " .... .... .... سر و " .... .... .... ६ " गोचर्ममिवायाभूमेरुभयत्राधीकरणेवधोदो न्यूनेदश- सुवर्णानि एकनरभोग्यशस्यनिष्पादिकाभूगोवर्म- मिता पौपियंसंदेहयस्यबलात्कारमंतरेणमोगःप्रमीयतेतेनै- वाधिर्माहाः.... समकालवेत्समानउभयो गस्तदोभाम्यांविभज्याधि- प्रायः आध्यादिनिर्णयेसाक्षितोलेख्यंबलवत् यदाकत्रनामांचाहतमाधीकतमन्यत्रातयामूतंतदाय- त्रनामचिहितंकतंतस्यैवाधिः २० आधिमध्येबलादधिकरयक्षेत्रादेःमवेशयितापूर्वसाहसं दंड्यआधातावृणमदत्यापितलमते अथप्रतिभूविधिः दर्शनमत्ययदानार्पणनिमित्तभेदाश्चतुर्विधःप्रतिभूः ..., प्रतिभूमेदेनव्यवस्थाभेदाः दर्शनप्रत्ययप्रतिभुवौप्रतिज्ञातानिर्वाहतद्धनंदाप्यौनन् तदभावेतत्पुत्रादयो दानार्पणप्रतिभुवोस्तुपुत्रादयो:- पिदापनीयाविनादेवादिविनम् दर्शनावधिमातिक्रम्याधमर्णस्यमरणादौनातेपिदर्शन- प्रतिमूर्दापनीयः बंधकंगृहीत्वाचे प्रतिभूस्तदादर्शनप्रतिभुवःपुत्रोपितत्र दापनीयः पितामहस्यसकलमणपौत्रेणनिष्कलंदेयंपितुःमातिभा- व्यागतमृणपुत्रेणनिष्कलंदेयंनतुपौत्रप्रपौत्राम्यां... बहवःप्रतिमुवाऽशानुसारेणदापनीयाः पलायितस्याधमणस्यान्वेषणायपक्षोमासःसाईमासो .... .... " १३ " २२ ४ .... १२ " one २३ " ...

·पृष्ठभू. पतिः .... " ३ ... .... +4.. .... .... .... .... .... ... .... " विषयानुक्रमणिका विषया:- वाकालःप्रतिमुवेदेयः उत्तमर्णपीडितेनप्रतिमुवादत्तंधनंत्रिपक्षतोऽर्वानि- प्कलंपरतोद्विगुणंदापनीयोऽधमणः... समर्थःप्रतिभूह्यिःमित्रादयोनप्रतिभुवः.... अथर्णदानविधिः २४ १० अकृतावधिकरणंयाचमानापैवोत्तमायदेयं सावधिकमणमवधीपूर्णेदेयं .. प्रोपितादिपितृक पुत्रैर्यपांशमणशाय २१ पुत्रामापौत्रैदेयं २५ भोग्याधिमकलाप्रपितामहादिभिःकतमृणंप्रपौत्रादि- भिर्नदेयं कृतेताहशाधौदेयमेव भोषितेपित्रादावाविंशतिवर्षतोनदेयमणं असाध्यत्वेनावधृतरोगेपुनरागमनसंभावनारहितप्रवासे चततोऽगिपिपुत्रादिनादेयं अन्येनसाईमेकच्छाययापितृकतमृणंतस्यान्यस्यामावपि- तरिचोषितेपुत्रेणप्तर्वदयमृतेपितरिपित्रंशमानंदेयं अविभक्तरेकमत्याकतमृणमेकोप्यवशिष्टोदाप्यापैतृक- प्येवंविभक्तास्तुयथांशंदाप्या अविभक्तानामेकेना- पिकुटुंबाकृतमणेतस्मिन्मृतेप्रोपितेवावशिष्टदेयं. २७ साधारणकुटुंबातमृणंविभक्तरपिदेयं गृहिकुटुंबार्थमन्यैरपिकृतमृणंगृहिणादेयं... पितृकृतमृणमप्राप्तव्यवहारैर्नदेयंकालेदेयं पुत्रकृतमृर्णपित्रास्वीकृतचेद्देयमन्यथानदेयं पितृकृतमपिप्रातिभाव्यधादानादर्णनदेयं कामक्रोधादिनाप्रतिश्रुतंपुत्रोनदाप्यः २२ पितुदंदशुल्कतच्छेपानपुत्रोनदाप्यः पतिपुत्रकृतमुणस्त्रीनदाभ्यास्त्रीकृतंचानापदिपतिपुत्रौनदा. पनायौगोपादिजातिषुतुदाप्यांव .... ९ २० ३ ३ २० २८ २ .... " १४ .... " .... 4. २९ .... ८ .... ...

·पृष्ठम्. पतिः .... .... .... । .... .... ३२ १ .... विचादार्णवसेतोः- विषया:- स्त्रिया प्राधान्येतत्कृतमृणंसर्वनातिपुपतिपुत्रौदापनीयो ३० भर्तृकृतमुणस्यांगीकृतंभासहैवकृतंचयटगंयञ्चपुत्रेणस- हतनूसीदाप्या मरणप्रवासाद्युन्मुखेनभायणदानमंगीकारितातत् स्त्रीदाप्यायदिभर्तृधनेननीवति देशोतरगता धनक्रीता क्षुदाद्यभिभूता सती तवाहमि- ति च या वृणीते सा चतुर्थी स्वैरिणी कन्याऽक्षतयो- निः पाणिग्रहणमाप्ता प्रथमा पुनर्भूस्तयोंग्रहीता पूर्व- पतिरुतमृणं दापनीयः . निर्धनानपत्यशोडिकादिकृतमणतदीययोपिदुपभोक्तारो दाप्याः स्यधीनवृत्तिप्वन्यत्राप्ये दीर्घमवासिमभृतिभिरनपत्यैःकतमृर्णतदीयद्रव्यसहित- तदीयस्त्रोसंग्राहकोदाप्योनतुदृद्धि ब्राह्मणस्योत्तमर्णस्याभावेतदीयमृर्णतदीयसकुल्यादिसं- नंधिभ्योदद्यात्तदभावद्विजातिभ्यस्तदभावेजलेनि- क्षिपेत् । क्षेत्रादेस्तादृशधनेरामास्वामी अथोद्ग्राहणविधिः सामादिभिरुपायरथमर्णतोपनमुताहां अधमर्णस्यधनांतरमवरुध्यच्छलेनबलात्कारेण पुत्रदा- रादिनिरोधेनचोद्वाहा राजस्वामिविमादिभ्यःसाम्नैवोद्वाचं अमित्रेभ्योदायादेभ्यश्चच्छलेनोवाचं वाणिगादिभ्योदेशाचारानुप्तारणोद्वाह्य दृऐम्य पीडयोवाहां विप्रेतरनिर्धनमधमणकर्मकारयेत् बाह्मणस्तुयथासंभवंशनैर्दापनीयः पूर्वमनंगीकारितनिदितकारयन्नुत्तमर्णःपूर्वसाहसंदंडनी- योऽधमर्णस्तुऋणान्मुच्यते " " २ .... .... ४ .... १० .... " .... .... .... " " .... " .... १९ " १५ .... ....

·.... ... .... २२ ... H.. toon .... ... .... .... .... .... १६ विषयानुक्रमणिका. विषया:- पृष्ठम्, पङ्कि: परमप्रदिप्राप्तमणंदातुमसमर्थोऽधमर्णश्चकन्याधार- येत् नष्टेऽधमणेंउत्तमर्णस्तदीयमाधिद्रव्यमादायससाति- कविक्रीयस्वधनंसोदयंगृहीत अधमणोंगलितमृणंसाधयितुमुपायंप्रयुनानउत्तमोरा- ज्ञाननिवार्यः १९ बलादिनासाव्यमानोऽधमोयदिराक्षेनिवेदयेत्तदासद- ज्यउत्तमर्णस्यधनंदाप्यच विमतिपन्नोन्यायवादीनासेव्यस्तमनासेध्यमासेधयन्- दंडयः धनवानधमणों विभावितोमूलधनाद्विगुणदंडनीयः- त्तमर्णःपराजितोऽप्येवं. ९ गुणनातिशतयपेक्षयाक्वचिदिशांशादंडः अल्पधनस्य त्वादीविमतेपश्चादनुमतेशतेपंचकं पश्चा- दपिविमतेप्रमितेदशकंदंडः प्राप्तार्थ उत्तमविंशतितमांशराज्ञेदद्यात् ३९ नानर्णसमवायेपूर्वकृतमप्रतोदेयं राजश्रोत्रिययोःपुरतःकृतमप्यग्रतोदेयं एकाहरूतनानर्णसमवायेसमंसर्व ऋणमादापयत्क्रीतमन्यद्रव्याभावेतदुत्तमर्णायदेयं ११ ऋणदत्वालेख्यंपाटयेतपत्रांतरंचशुद्धयेकुर्यात्साक्षि. महणंससाक्षिकदेयं ॥ १४ सकलमृणंदातुमसमर्थोऽधमर्णकिंचित्किंचिद्दत्वाले- ख्यपष्टेलिखेद्धनीतुमयैतावत्माप्तमितितत्पनष्ट- छेस्वहस्तेनलिखेट्लेख्याभावेपत्रांतरलेख्य १७ तनपत्रांतरालेखनेऽधमर्णस्यतद्धनरद्धिर्भवति अथदायभागः दायभांगशब्दार्थः " .... " ४ .... .... .... .... .... " .... ".. .... " .. ... ... " ..." ५ .... .... " ... ... ....

·- पृष्टम्. पतिः ... २२ १ .... .... " ७ .... ३ ........ विवादार्णवसेतोः- विषया:- मृतपतितोपरतस्टहादीनांधनेप्रथमपुत्रपौत्रप्रपौत्राम- धिकारिणःक्रमेण मृतपितृकपौत्रमृतपिपितामहकप्रपौत्रयोःस्वपिपि- तामहमागानुसारीपुत्रेणसहसमोऽधिकारः जीवत्सित्रकपौत्रनीवत्पितामहकप्रपौत्रयो धिकारः प्रपौत्रांताभावेपत्न्यधिकारिणी मिश्रमतेविभक्तपनेपल्ल्यधिकारिणीअविभक्तधनेतुभ्रातृत- स्मुतादयोऽधिकारिणोप्रासादिमापत्न्याः धर्मपरायणैवपल्यधिकारिणी पतिस्वर्गायगुणवद्विप्रेम्योदानेपिपल्यधिकारिणी वर्त्तनाशक्तावाधानविक्रययोरपितदधिकारः मृतभर्तरिपतिपक्षःखियाःप्रभुः ४३ सपिंडपयंताभावेपितृपक्षःप्रमुः। कलौसवर्णैवपत्नी पल्यमावेकुमारीधनाधिकारिणी कुमार्यमावेऊढाधिकारिणी. कन्याजाताधिकारापरिणीतैवपरिणीतासत्यविद्यमान- पुत्रावायादमृतातदुत्तरंतदीयमगिन्या:संभावित. पुत्रायाःपुत्रवत्याश्चतुल्योऽधिकारोनतुतदीयमा- दीनांतादृशभगिन्यसत्त्वेतदुत्तरधनिदायादाधिकारः कुमार्यभावेपुत्रवत्याःसमावितपुत्रायाचदुहितुस्तुल्या- ऽधिकारस्तयोरेकतराभावेऽन्यतराधिकारिणी वंध्यायाअपुत्रविधवायाश्चदुहितुर्नाधिकारस्तयोःपति- कुलेवर्तनासंभावेनासाच्छादनमात्रं . पुत्रवत्या संभावितपुत्रायाश्चामावेदौहित्राधिकारः दौहित्रांताभावेपितातदभावमाताधिकारिणी पित्रोरभावभ्रातरोऽधिकारिणः नवप्रथमसोदराधिकारस्ततोवैमात्रेयस्य.... .... wr " ८ .... .... " ७.. १७ .... .... १८ ... ४४ .... " ....

·.... .... .. 4... .... .... " .... .... ... १ विषयानुक्रमणिका. विषयाः- पृतम्, पतिः सोदरस्यासंसृष्टत्यसंसृष्टपैमात्रेयस्यचसमोऽधिकारःसो- दरासोदरयोःसंसृष्टयोःसोदरोऽधिकारीसंमृष्टतद- न्यसोदरयो:संमृष्टएवाधिकारी अविभक्तस्थावरेपुसोदरासोदरौतुल्यौ।रीतिरेपाभ्रातृपुत्रे- प्वपि भ्रात्रभावेप्सोदरभ्रातृपुत्रोधिकारी १४ तदभावेवैमात्रेयभ्रातृपुत्रस्तदभावेगोत्रजाः २० तत्रादौभ्रातृपौत्रस्ततःपितृदौहित्रा २१ तदभावेपितामहस्तदभावेपितामही पितामहाभावेपितृव्यस्ततस्तस्पूत्रपौत्रौकमेण १० पितृव्यपौत्रांताभावेपितामहदौहित्रः १४ पितामहदौहित्रांताभावप्रपितामहस्ततःमपितामहीततः पितामहभ्राताततःपितामहप्रायपुत्रस्ततःपितामह- भ्रातृपौत्रः २० पितामहभ्रातृपौत्रांताभावेमपितामहदौहित्रः २३ प्रपितामहदौहित्रांताभावमातामहस्ततोमातुलः मातुलाभावेतत्पुत्रस्तदभावेमातुलपात्रः मातुलपौत्रांताभावेरखीयद्धप्रपौत्रस्तदभावेतत्पुत्रपौत्री तदभावद्धप्रपितामहतत्पुत्रपौत्रप्रपौत्राःक्रमेण १० तदभावेवृद्धप्रपितामहदौहित्रः ततोऽतिद्वन्द्वमपितामहतत्पुत्रपौत्रप्रपौत्रदौहित्राःक्रमेण तनोऽत्यतिबद्वप्रपितामहतत्पुत्रपौत्रप्रपौत्रदौहित्रा-क- मेण ततःसमानोदकाआत्मपितृमातृबांधवाःक्रमेण पितृबांधवांताभावेआचार्यस्तदभाववेदशिष्यः तदभावेसतीर्थ्यस्तदभावत्वग्रामस्थाःसगोत्राः ततस्तथाविधाःसमानप्रवराः सदभाववैविद्यत्वादिगुणयुक्ताःखग्रामस्थाबाह्मणाः ... .... .... .... " .... .... .... " .... " .... " १४ " .... .... .... २० .... ७ " .... .... ९ १० ·९ पृष्ठम्. पहिः .... s.. .... २२ .IN ३. .... 4.. .... न .... son 4.. " विवादार्णवसेतोः- विषयाः तदभावेक्षत्रियादिधनेराना ब्राह्मणघनेतुनामांतरस्थापिगुणवतोब्राह्मणाः अयवानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणांवनभागिनः কিলৰিাধনাযsষ্ঠী यतिधनसच्छिप्यः अथस्त्रीधनाधिकारिणः स्त्रीधनस्वरूपनिरूपणं पितृमातृमुतभ्रातृवत्तविवाहामिसन्निधौलभायातरक- रणायपूर्वभार्यायदत्तंपारितोषिकमातुलादिदत्तंगृहा- दिशिरिषभर्तृप्रेरणेनप्राप्तमुत्कोचधनलब्धनिध्यादि- कंअन्वाधेयादिपंचविधस्त्रीधनस्वरूपलक्षणनिरूप- णम् अन्नाच्छादनाभरणानिचस्त्रीधनानि ૧૨ कन्यायाइदभवत्वित्युद्दिश्यवरायविवाहसमयदत्तमन्य- दादत्तंचस्त्रीधनं पितृमातृभर्तृकुलादन्यतोलब्धचित्रकर्मसूत्रनिर्माणादि- नाचयनितंतन्नस्त्रीधनं तत्रभर्तुःस्वातंत्र्यं स्त्रीधनपुस्त्रियाःस्वातंत्र्य भर्तृदत्तस्थावरेस्त्रियादानायनधिकारोऽन्यदत्तेत्यधि- कारःस्थावरेपि अन्यथावर्तनासामथ्र्येस्त्रीधनभर्ताग्रहीतुमर्हति वर्तनसामथ्र्येतुभार्यानुमतिमंतरणभर्तुनाधिकारःस्त्रीधन- ग्रहणेसुतादेरप्येवं बलात्कारणेस्त्रीधनमाददानोभर्तृभूतपितृभ्रातृणामन्य- तमासवृद्धिकंदाप्य:अनुमत्यात्वाददानोऽवृद्धिक दाम्यः सधनश्रेत्सीय गृहीत्वातामवज्ञाययद्यपरभार्ययारमते- तदाराज्ञानलाद्दापयितव्यः H ५ .... ... " .... ३ Ps. ७ १४ HP .... .. bur १० ·+... 4. ५५ १२ " २१ ... .... २२ " .... विषयानुक्रमणिका. विपया:- पृष्ठम्: पतिः भक्ताच्छादनादि भ"यदिनददातितदास्वयमारु- प्यस्त्रियाग्रहीतव्यं कुमारीधनेसोदरभ्राताधिकारीतदभावेमातामातुरभा- वैपितावरदत्ते तु वरः यौतुकातिरिक्तस्त्रीधनेविवाहापरकालिकपितृदत्ता- तिरिक्तस्त्रीधनेचपुत्रकन्ययोस्तुल्योधिकारोविवा- हितदुहितमानार्थकिचिदेवदेयं पुत्रकन्ययोरभावेतूदादुहितापुत्रवतीसंभावितपुत्राचतु- ल्याधिकारिणी तादशाहत्रभावेपौत्रोऽधिकारीतदभावेदाहिनादौह- त्राभोवप्रपौत्रस्तदभावेसपत्नीपुत्रतत्पौत्रप्रपौवाक- मेणाधिकारिणः ५७ ततोवंध्यायाअपतिपुत्रायाश्चदुहितुस्तुल्योऽधिकारः.... तदभावेवाह्मादिविवाहपंचकविवाहितायाधनेभर्तृभ्रातृ- पितृणांक्रमशोऽधिकाराःआमुरादित्रिकलब्धेयौतु- कवत् विवाहकालतत्पूर्वापरकालयोर्वास्त्रिययनपिनादत्तव- द्धनप्रथमकुमार्यास्ततःपुत्रवतीसंभावितपुत्रयोस्त- तोवंध्याविधवयोस्ततः पुत्रादेतुिकांतरेदेवाधिकारः कालांतरोपितृदत्तेप्येवं १४ यौतुकधनसत्यपिपुत्रदुहितरोऽधिकारेण्यः १ तत्रादाववाद्त्तायास्ततोवाद्गत्तायारततःपुत्रवतीसंभा- वितपुत्रयोरधिकारस्ततोवंध्याविधवयोः अवाग्दत्तामातृधनेजाताविकारापरिणीतावंध्यावेनाव. धृतापुत्रमनुत्पाद्यवामृताचेत्तदीयधनेमातृतःसेको तेतगिन्यो:पुत्रवतीसंभावितपुत्रयोस्तदभावेवंध्या- विधवयोरप्यधिकारोनभर्तुः. दुनिभावपुत्रस्तदभावेदौहित्रः २३ ६ .... .... .... .... .... .... .... ... २ " ........ ... ....

·... .... .... .... .... " . ... ११ विवादार्णवसेतो:- यिवपाः- पृटम्. पङ्किः दौहित्राभावपौत्रप्रपौत्रसपत्नीपुत्रतत्पौत्रप्रपौत्राः सपत्नीप्रपौत्रांताभावब्राह्मादिविवाहपंचकलब्धयौतुक- धनेभाधिकारी १५ अथवादादिविवाहस्वरूपाणि भर्तुरभावभ्रातासकलविवाहलब्धाधिकारी ६ भ्रातुरभावमातापितरौक्रमेणाधिकारिणी आसुरराक्षसपैशाचविवाहयलब्धेतुनीचत्यपिभर्तरि माताविकारिणीततःपिताततोभ्रातातदभावभःधि- कारी ब्राह्मादिविवाहपंचकलव्धयौतुकधनेषुपितृपयंताभावे आसुरादिविवाहत्रयलञ्चयौतुकंधनेषुभर्तृपयंता- भावेदेवरस्तदभावेदेवरपुत्रस्तदभावस्वभगिनीपुत्रभर्तृ- भागिनेयस्वभ्रातृपुत्रनामातरःक्रमेण जामातृपयंताभावेश्वशुरादेरानंतर्यक्रमेणसपिंडाअ- धिकारिणस्ततोऽधस्तनसकुल्योवंतनसकुल्यसमानो- दकसगोत्रसमप्रवराः समप्रयरांताभावेव्राह्मणीधने स्वग्रामस्थश्रोत्रियादिःक्षत्रि- यादिधनेराजाधिकारी अथविभागानधिकारिणः क्लीवपतितजन्मांधजन्मवीधरोन्मत्तजडसूकनिरिद्रिय- पितृद्विट्पंडोपपातक्यपपात्रितविकर्मस्थपतित- पुनाचिकित्सरोगाधिशाखशौर्यादिरहितत- पोविज्ञानवार्जिताचारहीनीलगिप्रव्रजितान्यायो- पार्जितवित्तपंवक्रमोढासुतसगोत्रनियोगोत्पन्नास- नधिकारिणः एपुपतितातिरिक्तानांभक्तादिदेयं जन्मांधादिसुतानिर्दो- पाश्चदधिकारिणः लावलक्षणं .... .... ... .... .... " १ ९ e- ४ .." .... ....

·पृधम् पतिः .... use .. ४ ... ७ " .... " २ .... ... ७ विषयानुक्रमणिका विषयाः- अक्रमोदायामपिसवर्णेनपारणेत्रोत्पादिताक्रमोढायाम- सवोत्पादितोऽप्यधिकारी.... अवादीनांकन्याविवाहपथ्यंतंभर्तव्याः अनुवायोपितरांपादनांसाधुटनपश्चेव्यायादिनुभ- र्तृप्रतिकूलाव्यभिचारिण्योवातदानिर्वास्याः अविभाज्याविभाज्यनिरूप ११ पितृपितामहोपानितंसाधारणसंवयेनसाधारणव्यापारे- साधारणधनोपयातेनानितंचावभाज्य साधारणधनोपवातादिनानितेऽर्नकस्यभागयमितरे- पामेकैकांशिवं साधारणधनोपघातेयस्ययापदंशोपयातस्तस्यतदनुसा- रणभागकरुपना ६६ साधारणधनोपनातविनाविद्यालब्धधनेप्समावद्याधिकार्व- द्ययोरेकैकांशित्वंन्यूनविद्यावेद्ययोःशः पिपितामहापच्यनात्रादिभ्यःप्राप्त विद्यालयधन्यून- विद्याविद्ययोरप्येकैकोशः विद्यामन्यस्यतानुटुंबपोपकम्पभ्रातुम्तद्विद्यानितधनेमू- सस्याप्येकोशः विद्याधनंप्रतिज्ञापूर्वकंवादिनयादिनालय शिप्यादायिज्यतोयनमानालन्यविद्याप्रकाशेनप्रतिय. हाहब्धशिल्पविद्ययासुवर्णारादिभिर्तब्धंधूने प- रनिनित्यलब्धनविद्याधनं परभक्तोपयोगेनपितृपितृव्याद्यतिरिकाप्राप्तयाविद्य- यालयमेवाद्यिाधनं पितृगोपगतेनानितधनेपितुरंतद्वयमनरम्याश. दर्यामतरेममाशिनामाधारणपनानुपपानेतापितर- शद्वयम रुस्यतावदोतरेऽनशिनः... १७ तरदायमागरन्मनेगुगात पितुरहनिमुणम्यांगद्वयं.. , ... " ... .... ... २ . " ९ .... hin २.

·4 ... .... .... . ६ १३ विवादार्णवसेतोः- विषया:- पृटम्. पट्टि यद्यस्यप्रयोजनाह पुस्तकादिपितुर्दव्यांतरसत्वेतन्मूर्खा- दिभिःसहनविभननीयद्रव्यांतरासवेत्वंशानुसारे- णमूल्यंदेयं ... शौर्यधनंभार्याधनंपितृप्रसादलब्धधनंसाधारणधनोप- घातविनार्जितमेवमादीन्यविभाज्यानि यस्मिन्वास्तुनियेनयगृहादिकृतंतस्यैवापरेणचेत्तथाक- तंकूपवाप्यादिकंचनविभाज्यम् भूमिव्यतिरिकपैतृकंनष्टमुद्धरन्पुर्नविभनेद्यदितत्रन साधारणधनव्ययः पूर्वनष्टायाभूमेयादानुमत्योद्धातुरीयमशंगृहीत्वाऽ- पशिष्टस्ययथामागंगृहीयात् अपितृछतविभागनिरूपणं पित्रास्वयमुपार्जितस्यतदिच्छयैवविभागः पैतामहधनेतुस्वेच्छयान्यूनाधिकविभागःपित्रानकल्प- ७० .... .... १७ .... .... " .... .... ६ " " नीयः. १० .... .... १६ .... .... .... .... .... .... अल्पंपुत्रेभ्योविभज्यबहुस्वयमादद्यादित्यपिपक्ष: यदितुस्वगृहीतंधनंव्ययादिनापगच्छेत्तदापुत्रेभ्योजीवना: र्थमाददीत यदिकस्मैचित्पुत्रायपिताभक्तत्वबहुपोप्यत्वादिगुणयो- गेनाधिकमंशंददातितदासोपिधर्मः... व्याध्यादिनाकुलितचित्तस्यन्यूनाधिकदानेप्रभुत्वाभावः ७२ पैतामहस्यस्थावरस्यान्यैढतस्यपित्रोद्धृतस्यस्वार्नितबु- यास्वेच्छयान्यूनाधिकविभजनेनप्रभुत्वपितुः अथपितृकृतपैतामहधनविभागः मातृरजोनिवृत्तिसहकृतीपात्रच्छयापैतामहधनविभागः पितामहधनविभागेपितुरंशद्वयं भक्तत्वादिगुणयोगित्वेपिपैतामहस्थावरमाकरादोनि- यतलम्यरानादिदत्तद्विपदधनंचस्वेच्छयान्यूनाधि- २० .... Ja.. .... २ " .... ....

·.... .... .... .... .... ur .... ९ " विषयानुक्रमणिका. १४ विषयाः- पृष्ठम, पतिः कतयानविभजनीय ७३ २२ भूभ्यादित्रित्यभिन्नानांमुवर्णादीनांकुटुंबवर्तनाविरोधि- दानादौपितुःस्वाच्छंचंयत्किंचितस्थावरदानादा- वप्येवं १५ विभागानंतरजातस्यैवपितृगृहीतभागेऽधिकारोभ्रातृ- भागेतुतस्पनाधिकारः .... विभागोत्तरविभक्केनकेनचित्पुत्रेणसंमृदश्चेपितातदा विभक्तनस्यसंसृष्टेनसहविभागः तत्रापिविभक्तेनपित्रासाधारणधनव्ययमंतरेणचयनि- तंतत्रविभक्तजस्यैवाधिकारोनेतरस्यसंसृष्टस्यापि विभक्तेनपित्रायणादिकतंतद्विभक्तजेनदेयं संसृष्टसाधारण्येनरुतमृणंतुसंसष्टावभक्तनाम्यांपरि- शोधनीयम् २० अविज्ञाताविद्यमानगर्भायांमातरियदिपुत्राविभक्तास्त- दाविभक्तनायपूर्वविभक्तैर्धाभिःसर्वमेकीसत्यपु- नर्विभज्यतदंशोदेयः मृतपितृकाणांबहूनामापस्वापित्रंशानुसारेणपैतामहध- नेऽधिकार::... ७६ १९ सवर्णभ्रातृणांज्येष्ठस्यभक्तत्वादिगुणयोगलतोविंशो- द्धारसहितोमागोऽतयाभूतस्यज्येष्ठस्यापिनोद्धारः. ७७ स्वयोग्यतयानीवत्पैतृकयनभागेयोनेच्छतिसकिंचिद्द- त्वानियाकार्य: १६ पित्रादिकृतमृर्णपरिशोध्यविभननीयमुत्तमर्णानुमताद. पारशोध्यापिएकेनभानाबहुपोप्यत्वादिनाधिका- शेभुक्तपिभुक्तांशोविभागमध्येनप्रवेशनीय:शिष्ट- मेवविभाज्यं.... असंस्कृतभ्रातृसंस्कारःपत्रकपनेनकार्य: पितर्युपरतेमातुरनुमत्याविभागेक्रियमाणेपुनसमएको- .... .... .... .... " ... .... .... १ .... ... .... " ·पृष्ठम्, पतिः ७८ .... .... .... .... .... " .... " ८० e .... .... " .... १५ विवादार्णवसेतोः- विषयाः- शोमात्रेदेयःप्राप्तस्त्रीधनायैत्वद्ध द्वितीयविवाहार्थिनाप्रथमस्सियपारितोपिकंदेयंद्वितीयायै- देयस्यसमप्राप्तस्त्रीधनायत्वई २३ अपुत्राविमातरोपिपुत्रतुल्यांशाःपितामहीसपत्न्यपितथा- विधापौत्रसमांशा ७९ १० अथसंसृष्टधनविभागः १९ विभक्तस्यपितृभ्रातृपितृव्यान्यतमेनपुनरेकगृहिरूपणा- वस्थानसंसर्ग:पित्रादिभिन्नेनतुनसंसर्गः २१ संसृष्टानांपुनर्विभागेज्येष्टस्यविंशोद्धारोनदेयः संसृष्टानांयेनविद्याशौर्यादिनाधिकमर्जितं पुनर्विभागेत- स्यांशद्वयंः.... अविभागानंतरमागतस्यविभागः प्रोपितस्यतहश्यस्यवाआगतस्यविभक्तैरविभक्तैर्वाधा- त्रादिभिर्यथाशास्त्रमंशोदेयः " १७ एकमातृकयोविभिन्नपितृकयो स्वस्वपितृदायभागित्वन- तुसमानांशित्वं.... (२ १२ तथाविधपुत्राभ्यांमातृधनविभागपिस्वस्वपितृदत्तानुसा- रेणग्राह्य मात्रास्वयमजितेसमोऽश अविभक्तस्थावरेपुसर्वेषांदायादानामनुमतिमन्तरेगैकेन रुतंदुर्वृत्तपुरुषादिगोचरस्वांशदानमपिनधार्मिक- किंतुनासिद्ध.... आपदिकुटुंबभरणार्थधर्मार्थचक्रियमाणम्वांशदानादि- नाधाम्मिकमाप.... जयदत्तकौरसयोविभागव्यवस्था औरमेनदत्तकानांविभागऔरसस्यद्वयंशित्वं होनपणास्तुदत्तकाग्रामादिमात्रभागिनः अनिन्द्रुतस्यपश्चादवगतस्यविभागः २१ विभागकालानन्दुतस्यपश्चादवगतस्यपूर्ववाद्वभागोनत्वपह- .... .... .... .... " १८ २० .... " .... .... ७ .... .... " .... .... .... ....

·.... .p. .." .... ... .... " .... .... " ... विषयानुक्रमणिका. विषया:- पृउम, पङ्किः तुरनंशित्वमल्पांशित्ववानवातदनुरोधेनविभक्ताना: मपिद्रव्याणांपुनर्विभागः ८४ २३ देशाचारादिभेदेनापिविभागकल्पना अपन्हुतमपहचीप्सामादिनादाप्योनतुपलात् अत्तविभागसंदेहेनिर्णयः साक्षिभोगलिखितीर्वभागोनिणेयः , २१ तत्रप्रथमसपिंडाः साक्षिणस्तदभावेसंबंधिनः एथक्पाकादिनापिविभागोनिणेयः अथमुक्तिः २० विवादमकुर्याणस्यस्वामिनः समक्षपरेणभुज्यमानायाभू- मेविंशतिवरे तरंस्थलहानिः सुरदिधनस्यतया- विधदशवर्पभोगेनस्वत्यहानिः २२ विंशतिवर्पतः प्राकूशस्यादावेवस्वर्वनतुभूमावेगवा- दिधनेपिदशवर्पतः प्राक्क्षीरादविवस्वत्वनगवा- दौतत्तत्कालमध्येतदीयनाशकभोगादीचौय्यं ९ आध्यादौतथाविधभोगामस्वत्वहानिः जडधनेबालधनेप्रीत्याभोगार्थमपितेराजधनेस्त्रीधनेश्रो- त्रियधनेचनतादृशभोगात्स्वत्वहानिः द्वारमार्गजलमार्गादिपुभोगावलवत्प्रमाणं. ५ भूम्यादीलेख्यपूर्वपुरुपक्रमागतभिन्नादोगालवत् क्र. मागतभोगीलेख्याबलवान् सचमपितामहेनभुक्तव- ताविनातत्पुत्रेणतनगविनातत्पुनेणकन्तभोगेभाति सारी लेख्यादिप्रमाणोपन्यासः कयादिकर्तुभियुक्त- स्यावश्यकोननुसतिभोगेनत्मुतादीनामभियोगोत्तरं अल्पायाअपिभुक्तरसत्वलेरयलिमेवतन्मरणतु- मुतादीनामपिक्रयादिप्रमाणोपन्यासावश्यकः एकस्मिनावपयेस्तानामाधिविक्रयदानानां पौर्यापर्य- संदेहेतिभिर्विभग्यतद्वन्तुमायं ९० 10 ·१७ पृष्ठम्, पटिः .... ९२ ३ .... .... १ .... १२ १४ .... .... " .... .... " विवादार्णवसेतोः- विषयाः- असमक्षभोगेषष्ट्यावर्षेः स्वत्वहानिः .... स्त्रीधनराजधनयोरकारणभोगेत्रैपुरुापकोपिनस्वत्वहा- निर्मोक्तारश्चौरवदंडनीयाः जयभुक्तिस्वत्वापवादः ... मुद्धंधुसकुल्यानामस्वामिनांभोगाज्ञामाश्रोत्रियरा- जामात्यानांभोगाचनहीयतेस्वत्वं अथव्यवहारदर्शनं व्यवहारपदलक्षणं राज्ञास्वविवादोत्थापननकार्य प्राइविकलक्षणं प्राइविकामात्यपुरोहितविद्वद्मह्मणैःसहितोराजाव्य- वहारान्पश्येदशकौ विहांसंबाह्मणनियुजीत सर्वोत्कृष्टगुणविप्रालाभेशास्त्रज्ञ नातिमात्रेणब्राह्म- णमपिनियुंजीतनतुशूद्रमतिनिपुणमापि तथाविधब्राह्मणाभावेक्षत्रियंतदभाववैश्यमपिशास्त्रज्ञ नियुंजीत वैदिकादिकम्मोपदेष्टाशूद्रःसृक्वणीच्छित्त्वादेसहस्त्रेदंड- नीयः भनियुक्तेनापिशास्त्रज्ञेनसमायांकार्याकार्येवाच्ये सम्यैरवश्यंधमाधम्मीवक्तव्यौ श्रुताध्ययनादियुक्ताःसभासदःकर्तव्याः दिवसस्याद्ययामाहत्यकावासादयामोदिनाद्धांतोव्यव- हारदर्शनसमयः दुर्व्यवहारदर्शनेतदधीनाभन्माराक्षःपादःकर्तु-पादोमि- ध्यावादिसाक्षिण.पादःसभासदांपादः निदा)चित्सम्यग्व्यवहारदर्शनेनानिंद्यतेतदाराना- दीनानपापपापंत्वन्यायवादिनएव गस्याधिकापीडासएवार्थीनपूनिवेदनमात्रेण १३ " २२ .... .... " ९५ .... ३ .... .... " " ... " .... ... १० २२ ....

·पृष्ठम्, पहिः un .... - ६ .... on .. " .... १० १५ " २१ ... .... .... Hon ४ विषयानुक्रमणिका. विषया:- सभापतेःकर्तव्यं वादिप्रतिवादिनी प्रतिमूर्नितर्दधनादिदानेसमथोंगा- ह्यस्तदभावेतुदंडनुल्याधिर्नाः मतिभूरहितोराजगुरुपरक्षितोदिनतिरानपुरुपायवेतनं दाप्यः स्वयंविवादाशक्तीप्रतिनिधिनानिवेदयेत् मनुष्यमारणादिषुप्रतिनिधि ग्राह्यः कुलस्त्रीवालोन्मत्तनहानिांबांधवोनियुक्तोभृतकोषावि- वदेव वादिप्रतिवादिनीरसंबंध्यनियुकोविवदन्दंडनीयः विवाहोद्यतरोगा दयत्तत्काले नोतमणेनासेव्यानि- वेदिताराज्ञानाकारणीयाश्च अभियोगोत्तरमदत्वामतिवादीवादिनप्रत्याभियोगविरं नकुर्याकुर्य्याचेदंडनीयोपि कलहेशस्त्रादिप्रहारेचाभियुक्त्ोप्यभियोगकुर्यादहम- नेनपूर्वमाकृष्टस्ताडितोवेतिनतेनापराधः आकुष्टानोशने ताडितस्यमतिताडने पलायनादिना आत्मरक्षणासंभवेसत्याततायिवधेचनापराधः- मिविपदादयआततायिनः पूर्वापेक्षयापरस्पाधिकवारपारुप्यादावपिदंरोऽल्पः युगपत्पारुण्यादिमवृत्तयो:समानदंड: मनुष्यमारणादियुसद्यएवोत्तरंदापयेत् अगरभनयावतमसमयमतिवादिनिकालोऽसणी- योपि रानदेवदोषणापयतिकमे नापराधः रानदेवदोषादिकंबलेनोदापयन्सोदाप्यन जयमापापादाः उत्तरदानयापन्यूनाधिकंपूर्वसंशोधयेत् २३ " ट F.. ".. ... ... ... -- 300 *...- .... 11 4. " २३ .. A. १०४७ ·पृष्ठम्, पति १२ .... ... " .. .od. ... " . e .... विवादार्णवसेतोः- विषयाः- वादिप्रतिवादिवाक्यानामन्यथालेखकश्चोरवच्छास्यः.... अर्थविवादेपुवाकच्छलेसतिदंड्योनतुप्रकृतादर्थाद्वीय- ते पारुप्यादौतुततोपिहीयते अथोत्तरपादः अन्यवाद्यादयः पंचविधाहीनास्तदीयपराजयत्रिपक्षा- दयः कालविशेषाः उत्तरस्वरूपं तद्भेदाश्च ११ प्रकृतासंबद्धादयउत्तराभासाः मिथ्यासंप्रतिपत्तिप्रत्यवस्कंदनप्राड्न्यायाश्चत्वारउत्त- रपक्षाः मिथ्योत्तरस्वरूपं चातुर्विध्यमिथ्योत्तरस्य संप्रतिपयुत्तरलक्षणं २३ प्रत्यवस्कंदनोत्तरलक्षणं तदेवकारणोत्तरं १०७ ४ प्राड्न्यायोत्तरलक्षणं मिथ्याकारणोत्तरसांकयेंकारणोत्तरमेवप्राग्विचारणीयं ताम्यांसत्यसंकरोपितथा मिथ्यांशस्याधिकाविषयकत्सएवमाग्विचारणीयस्तु- ल्यार्थविषयत्वेयत्रादौनिर्णयः सुकर अथलिखितसाक्ष्यादिप्रमाणात्मक क्रियापादः प्राइन्यायकारणोत्तरयोः प्रत्यार्थिनाप्रमाणमुपन्य- सनाय मिथ्योत्तरत्वर्थिनासप्रतिपत्तौनमानापेक्षा.... २२ मानुपप्रमाणासंभवेदिव्यंप्रतिवादिनएव ११० ६ अथिलिसितेपुबहुप्वर्येपुविपदमान. प्रत्यर्थीसाक्ष्यादिप्र- माणनैकस्मिन्नर्थेसाधितेसर्वदाप्यः १५ भापाकालेऽनुपन्यम्तंपश्चादुपन्यस्तमपिनदाप्यः पिनादिरुतमृर्णयावत्साक्ष्यादिभिःप्रमापिततावदेवपु. नादिदीप्योनत्वितरांशं यदितहणमज्ञातपुत्रादेः १११ १४ ded " .... .... .... १०८८ .... ... " ·पृटम्. पहिः ११२१६ 4. .... .... " ... विषयानुक्रमणिका. विषया- खरवर्णेगिनादिभिवादिप्रतिवादिनोोपाद्यनुमानेपिसा- क्ष्यसभवेसाव्यसाधक साक्षिलेल्यादिप्रमाणपणनसरेतदनुदारेनार्थसिद्धि हस्ताक्षरसदेहेतदीयलिप्यतोगनिर्णय कार्य ११२२० अथलिखितप्रमाणं ૨૨ वहस्तलिखितमसाक्षिकमपिप्रमाणपरहस्तलिखितंतु साक्षिमदेवदेशाचारानुसारात्तयोग्राह्यता ११३ १ सात्यादीमतेपुत्रादिस्थलिखितनप्रमाणसतित्वाधिभो- गेतदपिप्रमाणएवयदिपूणिकादिसनिधौदर्शि- तपाटितस्मारितवातदाप्रमाणम् सतोदेशातरस्थस्यरेख्यस्यानयनमालप्रतीक्षणकार्य- मसतोदग्धादेवीकिकोपन्यात कार्य छिन्नभि- नादौलेख्यान्तरकायं . . अन्यनामाक्मन्यलिखितपत्रतयो संवधादिज्ञानेनवि चारणीय देख्यम्याप्रामाण्यशरायातदीयलिप्यंतरेणपरिशोध- नीयंग्रहीनाभोरातत्पुणतभोगएवपरिशोध्य अभियुक्तलेख्यग्रहीतरितविज्ञाप्यमृतेतत्पुत्रेणापिले. ख्यसाधुत्वप्रमापर्णायं यदोत्तमणेनाधमविचतु पचरुत्वावात्वमैइदधारय- सोतिवाक्यमुच्यमाननविरुणहितदानेनैस्तूष्णाभा- वेनप्रमापितमधंदाप्य प्रमाणेनसाधितमयंमत्यर्यादाप्योदंड्या अथनिर्णयपादः यम्यप्रतिज्ञामन्यत्मायक प्रमाणतम्येवजय स्वयमंसीरतपरानोवादिनिगारपारितदोष साक्ष्यादिनमापिनविपरीतार्थश्चपरामयाई अपसाक्ष्यविधिः ८ .... " ..." . . ... .. .. ... .. " .. MG 4.. ..

·पृष्ठम. पतिः .... .... .... .... १२ .... .... .... ... ... ७ .... २१ विवादार्णवसेतोः- विपयाः तदर्थदर्शिनः साक्षिणः ११५२० कृतारुतभेदेनसाक्षिणोद्विविधाः कृतः पंचविधोऽकृत- पोढा २३ बालस्त्रीबांधवामित्राणामेकमात्रस्यचनसाक्षित्वं धार्मिकत्वादिनानिश्चिताबांधवादयोपिसाक्षिणः उभयानुमतएकोपिधार्मिक साक्षी स्तेनसाहसिकादयोनसाक्षिणः ११९ ३ साहसेस्त्रीवालादयोपिसाक्षिणः उभयानुमतिविनापिशुचिक्रियत्वादियुक्तएकोपभव- तिसाक्षी २३ अभ्यंतरानिक्षेपयोरेकोपिसाक्षी १२० याचितेयाचनायप्रेपितएकोपिसाक्षी सुपर्णादिसंस्कर्ताएकोपिसाक्षी.... स्तेयसाहसवाग्दंडहरणेपुसाक्षिणोनपरीक्षणीयाः श्रोत्रियतापसद्धहैतुकमवाजितानसाक्षिणः श्रोत्रियटक्षणं १२१ २ श्रोत्रियादयोप्यकृताःमाक्षिणोभवंतिदययाम्वयंप्रवृत्ताः स्त्रीणामर्थस्त्रीणामपिसायं १२ ब्राह्मणादिसाक्षिपुप्रश्भपरिपाटीविशेषाः मिथ्यासाक्षिनिंदा १२२ सत्योक्तिमशंसा नानत साक्ष्यमकुर्वत कूटसातिपापं विप्रादीनांवर्धवारयितुमन्नात्वामारस्वतहोमात्मकंमा- यश्चित्कार्यनान्तदोपोभवति.... २३ नमविवाहादिपुनानृतंपातक मिलिनटमिलितरेववाच्यं पृथगेयटरनेत्ष्टयगेवरक्तव्यं अष्टनानियुक्तनवमत्यमापनातव्यं १२ " .... ". .... ८ " .... .... १७ .... .... .... १५ .... " .... . .... " ९ .... .... ....

·पृष्ठम्, पङ्गिः .... .... ore .... ... " .... .... .... ... .... .... .... .... विषयानुक्रमणिका. विषयाः- अन्येभ्य पूर्वसात्यंभावयित्यासभायामन्यथावाद्यष्टगु- णदंडनीयोविप्रस्तुनिर्वास्यः .... १२३ १६ साक्षिदेवहूनांवनःप्रमाण साम्येगुणवतांवच प्रमाण गुणवतांधेगुणवत्तराणां तुल्यरूपाणांद्वैधे न साक्षिभ्योनिर्णय किंतुदिव्येन अदुष्टंसाक्षिणंदूपयन्साध्यसमंदंडनीयः ११ सभासदादिविदितमेवदूपणमुपादेयं १३ साक्ष्यंतरप्रमापित साक्षिदोपोनोपादेयः १६ वालादीनांसाक्षिणामज्ञानादयोदोपाः २३ साक्षियुसत्मुनदिव्यं लेख्येसतिनदिव्यंनचसाक्षिण: जयपत्रलेखनप्रकारः प्रमाणावधारणसहितपूर्वपक्षोत्तरादिकंजयपेत्रेलख्यनि- र्णयांतलेखनेननयपत्रभवति जयनितिप्रतिवादिनाप्रमाणांतरोपन्यासेकतेपिनपुन- न्यायप्रवृत्तिः पूर्वमायोदितंचे प्रमाणपश्चादुद्भावितंत- दाभवत्येवपुनायदर्शनं १२६६ साक्ष्यादिभिनिीतस्यनयपत्रादिनासमापितस्यचव्यव- हारस्याधर्मरुतत्वंमन्यमान.परानयोयदिपुनाई- गुणदंडमंगीलत्यप्रत्यवतिष्ठतेतदापुनायदर्शनं कार्यमेव १७ पूर्वविचारस्याप्रामाणिकत्वानुसंघानेपिपुनर्दर्शनकार्य..... , २३ पूर्वनिर्णयप्त्यासम्यक्त्वेसम्यापराधाधीनेनिर्णीतेसम्यानां- जयिनश्चप्रत्येकंदिगुणोदंड.... १२७६ स्वीयविरुद्धभाषणादिभिरेवप्राप्तपरानयस्यपुनाय- निवेदनमग्राहो अयक्रियावलावलं उत्तराक्रियावलपती शतेवियागृहोतम्यायस्यातेपना दिनेन्कार्य- .... .... " .... .... .... " ... " .... 4... .... " .... ....

·.... ६ .... .... .... kar .... " .... " .... २३ विवादार्णवसेतोः- विषया:- पृष्टम्. पतिः वशात् पुनरंगीकरोतितदापंचकन्दिरेवप्रामाणिकी १२७ १९ पुनराधीकृनंपुनर्दत्तंपुनर्विक्रीतंदत्याविक्रीतविक्रीयवादत्तं निवर्तनीयं तत्रपूर्वाक्रियावलवती .... १२८ २ अखामिरुतंदानविक्रयादिकमरुतमेव अथनिक्षेपः १२९ स्वीयद्रव्यस्यविश्वासादन्यत्रार्पणनिदोपस्वरूपम् एकस्मिन्यदर्पितंतगृहीत्रात्वमप्मिन्स्वामिनिसमाय- प्यसीतियदन्यस्मिन्समप्यतेमउच्यतेअन्वाधि. १० धार्मिकत्वादिगुणवतिनिक्षेपः कार्य्यः .... पुटकादिस्यद्रव्यसंख्यादिकमनाख्यायनिधीयतेतदोप- निधिकमुच्यते तद्यथापितमेवमुद्रादिसहितंदेयम्.... साक्षिमतदितरभेदेनानिक्षेपोद्विविधः समाक्षिकस्यससा- क्षिकमेवप्रत्यर्पणमसाक्षिकस्यासाक्षिकमपितत्राप- लापेदिव्येनप्रमाणं निक्षेपके जीवतितत्पुत्रादिभ्योनिक्षिप्तनदेय मृतेतुनिक्षे- तर्थयाचितमपितत्पुत्रादिभ्योऽर्पणीयं २२ ग्रहीतृदोषेणनष्टंनिक्षिप्तंग्रहीतादाप्यः ग्रहातदोपर्मत- रेणदेवादिनानष्टनिक्षिप्तं संग्रहीतानदाप्यो निक्षेप्नु- रेवतन्नष्टं.... १३२ यत्कार्यमुद्दिश्ययानितंभूषणादिगृहीततस्मिन्कार्ये रुतेकलेनापूर्णयाचितोप्यददानोदेवादिनष्टमापि १३२ स्वीयद्रव्याद्वाहीपणापेक्षयानिक्षिप्तंनाशयन्मद्वि- पंदाप्यः याच्यमानोऽददानाप्येवंदाप्योदंड्यश्च निक्षिप्तद्रव्येणवाथमाधयन्मद्धिकंतदाप्योदंडनीयश्च निक्षपानुमतीतुनापराधः उपेक्षामात्रेणनीनाक्षप्तमादिकंदाप्योऽज्ञानानुना. गरिचिपूनंदाप्यः .... .... .... .... " .... .... दाप्यः .... ८ २० २० ....

·पृष्ठम् पहिः ... " ६ M .. ९ .. " .... २० " विषयानुक्रमणिका विषया- छलेनपरद्रव्यहाससहायोहतव्य घटनाशिल्लिनिन्थस्तमुवर्णादियटनावाधिकारत परं देवादिनापिनष्टंशिल्पीदाप्य याचितोपिनिक्षिप्तमददानोऽनिक्षिप्ययाचमानश्चचौर- वच्छास्य अथवासाचारोनिर्धनश्चेत्समदंब्यनिक- टाचारोबहुधनश्वेद्विगुणदंब्य भक्षितमुपेक्षयानाशितचनिक्षिप्तनाशकएवदाप्योगत- त्पुत्रादियाचितादावप्येवं अथास्वामिविश्य निक्षिप्तनष्टरब्यापहृतयाचितावाहितानास्ताम्यसम- क्षविक्रयोऽस्वामिविक्रय १४ अस्वामिनारुतदानविक्रयादिकमरुतमेव स्वाम्यननुमत्यापरवविक्रयीनकापिप्रमाणीकर्तव्य स चेत्स्वामिसंबंधीतदापटपणशतदंड्याम्वाम्य- संबंधीम्वयंहर्ताचारवन् २३ अन्यरुतेदव्यापसरणेस्वामिसंधिनिवितरिपट्रपण- शताधिरोपिदंड १३५ ७१ व्यवहर्तुमेलकसंनिधावम्वामिविक्रीतमपित्रीणानोनि- दोपोविकेतृतम्तनमानुमति अम्वामिक्रीतम्बाभीयत्वंप्रमाप्यरभते अस्वामीविनानेदविज्ञातवासस्थानी विक्रोयमृतोपात दानाम्यामी पाईलभते २२ स्वामीम्यत्वमममापयंश्रीरबद्दण्डयोद्रव्यं तुतुरेयभवति १३७ २६ प्रकाशक्रयकेतुरदोष २३ गृभ्यालीमारीहरसालतिशागपुरपरल्याम भोपिरीणानोरहस्यममयेहीनभूल्यंक्रीणानशा स्वामिविरपिसमदोषागौरपदंडनीय শর্মবিশ্ববিয়ানাদিনীসদা- ... " .. " ... " ...

·.... .... ७ .... " २० .... २५ विवादार्णवसेतो:- विषया:- पृष्टम्, पतिः शक्रयकांचौरेवदंड्यः क्रयप्रमाणाप्रकाशकस्पतुरस्वामिविक्रायसमोदंडः.... १३९ १४ पूर्वस्वामिनाद्रव्येस्वीयत्वेनप्रमापितकेतविकतारदर्शये- त्तस्यततःशुद्धिर्नतुक्रयप्रमाषणावश्यंभावः योजनसंख्यानुसारेणविक्रेत्रानयनकालोऽपेक्षणीयः विक्रेतयुपास्थितेतेनैवनष्टधनस्वामिनावादानवा विक्रेत- वक्रेत्रमूल्यंराजेदस्वामिनेनष्टधनंदाप्यः २२ स्वाम्यपिप्रणष्टंधनंपरहस्तादवाप्यराजनिनिवेद्याददाता- न्यथापण्नयतिपणान्दंडनीयः अथसंभूयसमुत्थान वणिगादीनांमिलिखाव्यवहार संभ्यसमुत्थानं आयव्ययपरिक्षानकुलीनत्वादिगुणयुक्त महामलिलाव्य- .... " .... v.. ... *... " वहार कार्य: .... .... " .... ... ... " ७ " मिालत्वाव्यवहारकुर्वतांयस्ययादशोमूलधनांश समोऽधि- कोन्यूनोवातस्गतदनुसारिणादेनडिव्ययों " २६ कृतेतुसमयेतदनुसारेणद्धिव्ययो परस्परमवंचयाद्भिर्व्यवहारःप्रवर्तनीयः १४१ २ तेषांकश्चिदंचकतयाशंकितःशपथेनशोधनीयः देवादिस्ताहानि.सर्वेषामंशानुसारेण तेषामितरैर्यिमाणोयोदुर्व्यवहारेणहानिकरोतिसाहा- निस्तस्यैवभवति संभूयव्यवहारिणांतस्करायुपद्रवतोधनरक्षितादशमर्म- शमादद्यादितरत्सर्वेपामंशानुसारेण तत्रवंचकश्चेत्कश्चित्तदातदीयंमूलधनमात्रंदत्वासनि:मा- रणीय अशक्तःशक्तमन्यनियुंजीत १५२ ८ शक्तस्यैकस्यमरणेतदीय पुत्रादिर्दशमांशहरस्तदीयपु- वाद्यमावेवितरोरक्षितादशमांशहरलदभावेसर्वे समांशिनोदशमांशस्य ... Fee " ·... विषयानुक्रमणिका. विषया- पृष्ठम, पतिः देशातरादागतस्यवणिजोमरणेतदीयद्रव्यंसमस्तंराजपुरु पैर्निवेदितराजारक्षेद्यावत्तदीयपुत्रादिरागच्छेत्आग- तश्चेत्पुनादिस्तदास्वायंप्रमाप्यसभेत पुत्रादावसतिवाक्षात्यादिभ्यागतेभ्योदद्यात् मृतवणिनोधनमदत्रिदशाब्दान्दूरदूरनरदूरतमदेशापे- क्षयारक्षेत्तत्तत्यालरोत्तरमनागतेदायादेब्राह्मणा- न्यधनेराजास्वामीबाह्मणधनतु ब्राह्मणेभ्योदेणंतत्त- कालमध्ये वागतेपुत्रादौषष्टनवमद्वादशविंशाशा- वर्णक्रमेणादायेतरत्पुत्रऽर्पणीय यज्ञादीमचानामृत्तिनामसामथ्र्येतसर्मण्यन्यांनयु- जीतसकल्पितदक्षिणाभागलभेत असत्वृत्विावधुनियोज्यम्तदभावेत्वितरविग्भिस्तत्- कर्मकार्य संभूयव्यवहारप्रवृतानानानासमत्यैकेनापिटतदानरे ख्यादिक्सवकृतवत्सिव्यति सबधिम्यः सबंधक मेवर्णदेय " १४ सबंधीतरेभ्य प्रतिभूससाक्षिकालेप्यादिर त्वर्णदेयम् हिरण्यणेम्वेच्छयाकालावधि कायोरसधान्याधुणेपु सआवश्यक मिरितैर्दत्तमितिद्वारा वित्तरिमुग्योलमाडीयेत येपानीजाद्युपकरणमाम्पतोषसंभ्यरूपिवर्मकर्त यम् यस्यविसामग्र्याक्षेत्रपतितंतम्यैवमाहानि १४५ २ हिरण्यकूप्यमूनादिशिल्पिनासंभूयव्यवहारिणानिपुण- निपुणतरनिपुणतमानामेरद्वियशित्तवेतनस्यन- तोऽधिकगुणस्याहार्य्यम्यचत्वारोऽशाइतरेकभी- नुरूपाशिनः गृहादिशिल्पिनानन रानानमंमयर- गर्मवतामुम्त्यस्य द्वरशिवनारजम्य माशां- शिवगायना ममाशिन " " ... .... .. ....

·पृटम्. पतिः . .... . " .... ... विवादार्णवसेतोः- विपया- रानाशयापरदेशादाढनस्पशासरानापशीमुग्यनीर- श्रतुरंशीररुयशीसारसिकोहयशोऽपरेसमाशिन' १४५ २२ तरराज्ञोराणादिव्यापारासदशमोभागः संभूयमत्तानाचौराणायदिश्रिमः सन्धन ययेना- स्मानमोनयतितदातदनसबरशिभिर्देग अथदनामदानिक १४७ २ असम्यग्ध दत्यापुनरादातुमिच्छादत्तापदानि अदेयमष्टरिषदेयमेरमपदमप्तविधं माधारणधनमदेयंतथाऽममता पुनदाराआधिन्यास- यानितानिसर्वस्वमन्यम्मैप्रति श्रुतंगनदेयम् १६ साधारणधनात्वाशयोग्यदानंसतिपुनामीसर्वस्खदानंच रुतंमिध्यतिदाताप्रत्यायी २३ पुत्रदारादीनामनुमतीपुनदारसर्वम्यान्यपिदयानि १४८ १३ एक पुत्र म्वदानेऽनुमतिमानदेय खियापत्यनु- मतिमंतरेणपुनदानविक्रयप्रतिग्रहानकर्तव्या १४९ ३ कुटुमभक्तवसनादिभ्योऽतिरिक्तदानाहगृहवनं ११ अदेयर स्वादिदानेऽधर्मोदानं त्वनिवर्तनीयं प्रतिग्रहक्रयादिनाम्वयमर्जितेऽसाधारणधनम्वेच्छया दानादिकंधयंनतनपुरदाराद्यनुमत्यपेक्षा १५० १ क्रमागतपतृकादिधनप्तकमेनिध्यादिलाभःक्रम सग्रा- मेजयोद्विप्रयोग रुप्यादिवर्मप्रतिग्रहइतिसप्त- स्वत्वकारणानि विवाहेकन्याभोगत्वाभिसंधानेनपिनादिदत्तस्यधनस्य शौ नितम्यपैतृकाविभक्तस्थावरस्यचपत्नीस्वा मिभ्रातृपुनाद्यनुमतिमंतरेणादेयतैव .. रणेनयेनलब्धस्यवाहनादेर्दानादौम्वाम्यनुमत्यपेक्षान तुतादृशेवस्त्रादौ २१ बंधकधनंबधकरूपेणैवदेयप्रतिग्रहोत्रा मूलधनमादायखामि ... ... " ... ... " ·.... .... " २ .... ७ .... .... ट .... .... " .... विपयानुक्रमणिका. २९ विपयाः- पृटम, पतिः नेसमर्पणीय विभक्तानामपिभ्रातृपुत्रादीनांसर्वानुमतिमतरेणाविभक्त कुनचित्पैतृकस्थावरेनदानाद्याधिकार प्रतिश्रुतार्थादानेनरकमाप्तिहिकामुप्मिकचर्णमवति- प्ठतेप्रतिश्रुतमप्यपात्रायनदेय २२ प्रतिश्रुतमददानस्त्वृणवद्दाप्य सुवर्णदंडनीयश्च १५२ अथदत्तं कर्मवेतनंनतकादिभ्यस्तुष्टयादत्तकोतवस्तुमूल्यस्त्रीशु- स्वमुपगरिणेप्रत्युपकाररूपदत्तं श्रद्धयासपात्रे- भ्योऽनुग्रहेणभक्तपुत्रादिभ्य प्रोत्यामित्रादिभ्योद- तमिरपष्टवि, अथादत्त २२ कामक्रोधादिविरुतैरप्रकृतिम्र्दत्तमदत्तउत्योचेनदा- नाभिसधिमतरेणदानवचनात्मक परिहासेनयदान- मन्यस्मैदेयस्यान्यम्मिन्दानवालादिरतपुत्रदामा- दिसतमसाध्यरोगार्तरुतंचधुनहिप्र तर तमित्या दिकमदान २३ यामादिविरुतेनदत्तपुनर्हरणीय उकोचोमध्यस्थायप्रतिश्रुतेपिनदेयोदत्तन्मभ्यम्यो बलात्दाप्यएकादशगुणं २२ धर्मार्थमातेनापिदत्तेदत्तमेव १५५ ५ धर्मार्थमार्तेनप्रतिश्रुततम्मिन्मृततत्पुत्रौदाप्यः चौराद्यन्वपरणचौरादिदर्शनार्थदर्शाययद्दतयञ्चमा- त्यादीनमत्याभिधानेप्रातयिदत्तदासुत्कोचाम्य সবিশনন্যসম্মত येचयद्दततदत्रयामाहर्तुमर्हति धर्मार्थयाग्विातिगृहीतनयदिधमनारोनितदान- हरणीयतमयलाचारीमहानामुदिनीय .... " .... .... ६ " ९ ....

·पृष्टम. पहिः .... .... .... .... " विवादार्णवसेतोः- विपया:-- अदत्तमाददानोऽदेयदाताचदंडनीयः २५५१५ अथभृतकविधिः २० शिप्यकर्मकरगृहनदासादयोऽस्वतंत्राः.... १५६ १३ गुरुशुश्रुपादिका:शिष्यत्तयः विज्ञानंशिल्पंवाभ्यस्यन्गुरुगृहकर्मकुर्वीत शिप्योगांधवानुज्ञयागुरुगृहेवसेदावार्यश्चैवस्वगृहेभी- जनंदत्वाध्यापयेत्नान्यत्कर्मकारयेत् शिक्षयतमदुष्टमाचायत्यनन्बलाद्वासयितव्याताडनव- धनाह चलघुनाकालेनशिक्षितोपिनियमितंकालंवसेत् तगुरोरेपगुरुदक्षिणांदत्वानुमान्यनिवर्तेत गृहीतविद्यःशक्तितोगुरुमनुमान्यनिवर्तेत परदासीं जानौबडवाभृतउच्यतेसदासीश्वरस्यकर्मकुर्यात् १५८ १ अर्थभृतःकर्मकुर्वाणःप्रतिज्ञातमर्थलभेत ३ रूपिगोजीविनांभोगभृतःसस्यात्क्षीराच्चभोगलभेत उत्तमाधममध्यमास्त्रिविधाअपिभृत्याआयुधीयउत्तमोम- ध्यमःकर्पकादिर्भारवाहादिरधमएपांकर्मभक्त्यनु- सारिणीभृतिः कार्याधिकृतकुटुंवाधिकृतीकर्मकरकौटुंविकसंज्ञौत- यो कर्मानुरूपाभृतिः शिप्यांतवासिभृतकाधिकर्मकतउच्छिष्टमार्जनाद्यशु- भकर्मतरकर्मात्मकशुभकर्मकरा शिप्यादिभि- ना:पंचदशविधदासाश्चशुभकर्मकराः विमूत्रोत्सर्जनांगसंवाहनादिप्रायोदासीसुतानांकर्म गृहजातक्रीतादय:पंचदशविधादासाः पारिवज्यंगृहीत्वाताहर्मत्यागीविप्रेतरोनृपेणदास्यक- मणिनियोज्यः १६० १७ विप्रस्तुपारिवज्यगृहीत्वातद्धर्मत्यागीश्वपदेनांकयि- त्वानिर्वास्यः .... ६ .... " .... .... .... .... .... .... " २ " PADA .... .... .... ३ .... ....

·.... .... .... .... .... .... .... ... .... " .... १६ .... विषयानुक्रमणिका. विषयाः- पृष्ठम्, पहिः अथदास्यमोक्षः.... गृहनातकोतलब्ध क्रमागतानमुच्यतेदास्यात् स्वयंविक्रय्यापविनास्वामिप्रसादन्नदास्यान्मुच्यते दुर्भिक्षेऽनदाननदासीकतस्तदझंगोयुगसहिवंददद्दा- स्यान्मुच्यते.... बंधकीकृतोदासः स्वामिनाकर्णपरिशोध्यमोचितएवमु- च्यतेऽन्यथाक्रतिवत् ऋणेनदासणशोधनान्मुच्यतेनियतकालिकदासस्तु कालपूर्णमीच्यः तवाहमित्युपगतोरणेप्राप्तः पणेजितश्रदासः स्वतुल्य- दासदानान्मुच्यते अन्यस्वामिकोयस्तवाहमित्युपगतः सपूर्वस्वामिनएष भवतिनोतस्यदासः स्वामिनः प्राणसंशयाद्रक्षकोदास्यान्मुच्यतेपुत्रभाग- चलभेत १६३१ भक्तीपेक्षणासदासदासीत्यागाचवडयाभृतोमुन्यते.... चौरापहनविक्रीतावलादासाहताश्चराक्षामोचयितन्याः खान्युत्पादितपुत्रादामीदास्यान्मोच्यापुत्रांतरासलेन- पुत्रोग्यदासः कार्यः .... यः प्रसादादासमुंनतिसदासरंस्थात्मज भनिदा- यमपुप्पाक्षतनलेनतमभिषिच्यादामानिघिरभि- धायमामुगविमने ततः साम्यनुमत्पादितइति मंशयामातगोभोज्यानममनांमतोमानि .... भार्यादाममूतानांस्वामितरनेपिनिमामिपितृणामेवा- धिकारीन पां १९४४ सामिप्रमादापात्मविरुयारामनरअपनेत गवाधि. वारोनावामिनः সাবাদমাধাশনণমাধ্যম .... .... .... ७ " " .... ५.. .... ..

·:- पृष्ठम्, पतिः .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... ", १४ १८ .... ७ .... .... " विवादार्णवसेतो:- विषया:- भाभिवतिसातस्यैवदासी २२ अथदास्यानधिकारिणः उत्तमवर्णस्यहीनवर्णदास्थानाधिकारः १० स्वीयवर्णाश्रमधर्मत्यागीतूत्तमवापिहीनवर्णदास्या- धिकारी ब्राह्मणंदास्यनियुनानस्यपणसहस्रदंडः सगुणोविमोनिर्गुणविभकर्मकारयेदेवमाधिकगुणोन्यून- गुणंतत्रापिविण्मूत्रशोधनादिनकारयेत्क्षत्रियादी- नांसमवर्णसमगुणोपिकाचद्दासः क्षत्रियवैश्योवृत्तिहीनौविप्रः कर्मकारयन् विभृयात्.... १६६ विप्रः शीलाध्ययनसंपन्नाद्विजाननुचितकर्माणिकारय न्पटपणशतानिदंड्यः १० शूदस्तुमुख्योदासफर्माधिकारी १६ ब्राह्मणीबलादाददानोविक्रीणानश्वरानादंड्यः २२ स्वेच्छयोपगतामपिकुलस्त्रियदासीकुर्वन्नन्यस्मैवासमर्प- यन्दंड्यः स्तन्यपानेनबालपोषयत्रीमदासींकेनचिदभिक्षिप्तांशर- णागतांपरिचारकपत्नींचदासीमिव जानस्यसा- ईपणशतद्वयंदंडः पूर्वमुक्तांविक्रयमनिच्छंतीदासीमनापदिविक्रेतुमिच्छन् पणशतद्वयंदंड्यः अथवेतनस्थानपाकर्म अथव्यवस्थापितमादौमध्येऽवसानेवावेतनंदद्यात् अकल्पिलायाभूतोवणिरोपकर्षकभृत्येभ्योवृद्धिक्षीरस- स्यानांदशमांशादेयः अनेकसाध्येक्रमणियोयावत्कारीसताववेतनभाक्स्वा- मिकर्मकरयोरन्यतरसाध्येकर्माणकल्पितमेववेत- नंदेयं .... " " .... .... ५ .... .... " .... .... " .... .... .... " १९ .... .... ...- " ....

·विषयानुक्रमणिका विषया:- भक्ताच्छादनग्राहिणोहलवाहकस्यशस्यात्रिमागेक- भागोवेतनमकादिआहिणस्तुपंचागैकभागः पलायमानस्यहलवाहकस्यदंडेनताडनकार्यमेवपशुपा- लस्य ... .... .... 4.. .... Bon Gen " ૨૨ .... ... ". ... " .... " .... " पूर्वमकल्पितभृतिकस्यवभिग्वेतनज्ञायांभृतिकल्पयंति सादेया गृहीतवेतनः समर्पः कर्माकुर्वन्तदेवनंदाप्योद्विगुण चदंब्यः भगृहीतवेतनोप्यारब्धकर्मवलान्यनन्कल्पितवेतन दाप्यः हलाद्युपकरणरक्षणमर्पिमृत्यानकिर्म अंगीतकर्माकुर्वाणोभृतिदत्वाबलात्कारायतव्यः आरब्धकर्मत्यजतिशतंदंडनीयः अनारम्यांगीकर्तकर्मत्यनन्सुर्वणकृष्णलानष्टौदंड्यः भारब्धकर्मदेवाद्युपपातमंतरेणाकुर्वन्नन्यद्वाराचाकार- यर्किचिदसमाप्तस्यापिकर्मणोवेतननार्हति भात मुस्पोभूत्वादीर्घकालात्परमपिकर्मरुत्वावेत- तनमर्हति अपूर्णनियमितकालेस्वदोषावकर्मत्यनन्मृतिनार्हति स्वामी अपूर्णनियमितकालेकर्मत्यनन्पणशतंदंडनीयश्न दैवायुपपातमंतरेणभृत्पदोषणनष्टंभृत्यःस्वामिनेदाप्यः भदोषेभृत्यमपूर्णेकालेत्यनन्स्वाभीषणशर्तदंव्यः प्रमादादृत्यनाशिमृत्यौदाप्योद्रोहनाशितंद्विगुणंची. रहतादिनदाप्यः स्वामिनानियुक्तेनभृत्येनकतेचौर्यादौवामिनएवापरायः कर्मकादेविनमाचानकार्यातरल्यासंगमुद्राक्यं श्रद्वि- गुणांविदाप्यः २० " .... as. - .. " १२ ... . NO ·पृधम्. पहिः .... .... .... 4.. .... " .... ... १७२ २ ३ .... विवादार्णवसतो:- विषयाः- मूल्यमादायविद्यांशिसंचाप्रयच्छतोवृद्धिसहितमूल्य- समोदंडः वणिक्पधिपण्यविक्रीयभृत्यंत्यनपूर्वश्रावितावनोया- वानव्वागतस्तावतःपूर्णयावानगतस्तावतोऽद्धवेतनं दाप्यापथिपण्यावरोधस्तेनादावण्येवं श्रांतरोगातवामृत्यग्रामदिनत्रयमपालयित्वात्यनपूर्व- साहसंदंड्यः अथपण्यस्खीविधिः शुल्कमादायानिच्छंतीपण्यस्त्रीद्विगुणदाप्या.... वेतनंदत्वात्वनिच्छन्पुरुषस्तद्धनहानिमान्पुयात् बेतनमादायापिव्याध्यादिनाराजकर्मादिनागतावेश्या- नपराधा बेश्यांमुखादौगच्छन्स्वार्थमानीयवबहुभिर्वा संगमयन्वेत- नाष्टगुणदयः एकोदेशमुद्भाव्यान्योद्देशनवेश्यांनयत सुवर्णमापोदंड: वेश्याभोगंकवावेतनदानविमुखाोहिगुणवेतनदाप्योहि- गुणंचराजदंड एकांगच्छंतोबहवःप्रत्येकंद्विगुणवेतनंदिगुणराजदंडेंच दाप्याः वेश्याकामुकयोविवादमुख्यवेश्याभिनिर्णयः कार्यः अयगृहादिभाटकं वासशुल्कंदत्वापरभूमौगृहकलावसन्यादिनिर्गच्छेत्त- देष्टकादिगृहोपकरणमादायगच्छेदमूल्यमदत्वाव- सित्वाखाम्यननुमत्यानिर्गमेलिष्टकादिननाा भाटकेनगृहापणादिगृहीत्वायावद्भाटकदानविमुखस्ता- गनाश्वादिवाहनभाटकेपियावतिदानविमुखस्तावद्दाप्यः बाहनंभाटकेनगृहीत्वातत्परित्यज्यवाहनांतरेणगच्छ- ७ 0.. 000 " १३ .... .... .... .... " १७ २१ ... " ... .... ... " वद्दाप्यः .... .... .... .... " ·- .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयानुक्रमणिका विषयाः- पृटम. पतिः नपितदाटकंदाग्यः १७३ १७ मारकंनियतनियमितेऽवधीपूर्णेसमर्पणीयदैवाापद्रवम न्तरेणविघटितभाक गृहतिशटकादिकंग्रहीत्रास- माधेय अथस्वामिपालविवादः दशधेनुपालकस्यमुख्यैकधेनुक्षीरंभृतिर्यदिग्रासादिना पालकोनभृतः.... भेन्वधेनुसाधारणशतमोरक्षकस्यप्रतिसंवत्सरमैकैका- बिहायनांगौ तिर्यावत्यस्तत्रधेनवस्तावतानामष्ट- माहेक्षीराणिच एवमेव भृतिस्तादृशहिशतगोरक्ष. कस्यापितत्रत्रिहायनीत्यानेधेनुारतितुविशेष १७ रुतवेतनः पालकोययामातहीतंसायंगाः समर्पयेत्त- समादेनद्वतांनष्टांवागांसदाप्यः २२ दिवापालनवैगुण्येपालकस्पपर्यनुयोगोरात्रौतथात्पस्वा- मिन' रात्रावपिपालनपालकायत्तीरुतंचेत्तत्रापित- स्यैवपर्य्यनुयोगः १७५११ प्रबलबहुचौरापढतमनंतरमेवस्वामिनिनिवेदायतापा- लकोनदाप्यः बलिनापालकनिरोधेकतेग्रामराष्ट्रोपवेचनष्टंपालको नदाप्यः दरीगर्तव्याघ्राद्युपद्रवेम्यः शक्तितः पालयन्नुचैःक्रोश- स्वामिनिवानिवेदयन्नापराधीपालकः यथाशकिचौरव्याघ्रादिभ्योरक्षणमकर्वसुरक्रोशन- स्वामिनिवानिवेदयनपालकोनष्टांगांरानदंडं च दाप्य. पालकदोपेण पशुनाशेसाईनयोदशपणादंडःखामिने- नष्टपगुमूल्यदानंच स्वाम्यनुनामतरेणपालनमत्ोनष्टपशुमूल्यंदाप्योद- .... 4.. .... 4.. " .... .... .... ६ A.. .... .... .... .... ... ....

·- पृष्ठम्. पति .... ... .... .... .... .... .... विवादार्णवसेतोः- विषया:- ड्यश्चपंचविंशतिकार्षापणान् १७६२१ बेतनंगृहीत्वावनेपशूनृत्सृज्यग्रामचारीहंतव्यः सतिप्रतीकारसामध्यरोगादिनागृहेविनष्टांगांपालको नदाप्योदयश्चस्वामीपालकवेतनंचदाप्यः भनासन्नेपालकेवृकादिनापशीहतेपालकोऽपराध्यति .... मृतस्यपशोरसाधारणचिन्हं शृंगादिकंमदर्शयन्नदोषः शुध्यतिपालकः भयविक्रीयासंमदानं पण्यस्यमूल्यंगृहीत्वाच्छलादिनाक्रेत्रेऽप्रदानविक्रीया. संप्रदान मूम्यादिकविक्रीयासंप्रयच्छन्शस्याद्युपधातेनापचि- तंद्रव्यंदाप्यः गवादिकविक्रीयासंप्रयच्छन्वाहनादिक्रियाः क्षीरा- दिफलानिचदाप्यः विक्रीयादत्तस्यकालवशादल्पमूल्यत्वेवृत्तेक्रयकालीनमे- वमूल्यसदृद्धिकविक्रेतादापयितव्यः. देशांतरीयव्यवहारिणेक्रेत्रविक्रीयादत्तस्यतत्तद्देशीय- मेवपण्यमूल्यसद्धिकविक्रेतादापयितव्यः विक्रीयमूल्यमादायपण्यमप्रयच्छतः पणशतंराजद- 'डोपि मूल्येऽदत्तेएतावत्कालात्परतोदेयमितिसमयेप्यरुते पण्यमप्रयच्छतोनापराधः पः क्रीत्वास्ववशीभूतपण्यस्वदोषानगृह्णातियश्चवि- क्रीयाविर्तनप्रयच्छतिसमूल्यादशममार्गदत्वा स्वद्रव्यमाददीत केतुरवशीभूतस्यपण्यस्यविस्तौनतदीयादशमभागहा- निः विक्रीतपण्यस्यसदोपस्यापिदशाहोत्तरंनपरावर्तनम् - २१ .... " १७ .... ne. ७ R .... .... १५ .... .... .... .. 4.. 4.. " ·.... 6. ... ... .... ..04 " ... ... aan ७ " .... " विषयानुक्रमणिका. विषयाः- पृष्ठम. पांड देवाशुपद्रवेणनाशेपिविक्रीयासमयच्छतोहानिनक्रेतः १८० निदोपपण्यदायित्वाविक्रीयसदोयंप्रयच्छन्मूल्या- द्विगुणंदाप्यस्तावदेवदंड्यश्च मत्तादिनाविक्रांतहनिमूल्येनक्राणानोदशाहोत्तरमपि- दाप्यः एकस्मान्मूल्यमादायतत्मेरितमित्रायान्यस्मैपण्याप- यद्विगुणंदाप्यस्तावदेवनदंग्यः २. सत्यकारकत्वायथाकालदीयमानंचेक्रेतानगृहातित- दाविक्रेतातत्पण्यंनदाप्यः १८१ २ विक्रेत्रादीयमानंपण्यक्रेतायदिनाददीततदान्यत्रविक्री- णानोपिविक्रेतानापराध्यति दीयमानमनाददानस्यक्रेतुरेवद्व्यहानीहानिः मूल्यमनियम्यविकेयतयामतिज्ञातस्यपण्यस्यमूल्यदेश- कालानुसारेणव्यवहारज्ञोऽवधारयेत्सचनोचितंमू- त्यसंडयेत् भयकीतानुशयः मूल्येनगृहीलादुप्क्रीततयामननंगीतानुशयः २२ चीनान्यज्ञोगविनश्वरवस्त्रादिपण्यंक्रीत्वातस्मिन्नेवदिने केतापदिदुप्क्रीतमन्येततदाविक्रेप्रतिदद्यादेना- तरेतुनपरावृतिस्तादशपण्यस्य कीतानांबीनलाहवाहनस्तदासीदोपदासानादर्शक. चसप्ताहमासत्र्यहपताःपरीक्षाकालस्तन्मध्येसदो- पतयानातंप्रतिदेयकेवामूल्यमाप्यंतत्कालतःपरंतु सदीपस्यापिनपरातिः... केवाज्ञातदोपस्पनीर्णरसाददोषानुसंधानानपराधतिः तुणकाछेप्टपासूनधान्यरसवखरूप्यहिरप्पानांतदिन- मेवपरीक्षाकालः पूर्वमेवपरीक्ष्यमयेरवेनकदापिपराति:... .... -.. " ... २० .... 6.. ... 4.. He -- ..

·पृठम्, पतिः . .... .... .... .... .... .... .... " .... विवादार्णवसेतोः- विषयाः- परीक्ष्यक्रीतमतिदातुमिच्छनषष्ठमशंदंड्यः व्यहादिकालाभ्यतरदोह्यादीनामदुष्टानांप्रत्यर्पणकुर्वा- गोमूल्याद्दशममंशावक्रेत्रेदाप्योयदिक्रेत्रापण्यन स्वायत्तीकृतं दोपमाच्छाद्यविक्रीतंबहुकालतः परमपिपरावर्तयितुं शक्यं १८४ १ अन्यदपिकार्यकत्वानुशयेगातेकीतानुशयवद्दयवस्थेय जयसीमाविवादः ग्रामद्वयादीनांसीमाविवादेनातेज्येष्ठादौजलाल्पतया स्पष्टसेतुकेकालेसीमांस्पष्टीकुर्यात्संधिषुवटादि- क्षीरिक्षान्शालतालादीन्शरान्गुल्मान्वाविन्य- स्येत्तडागदेवगृहादिवाकुदिंगारादिवांतः स्था- पयेत् बालादिभ्यः कृतसीमाः प्रदर्शयेत् पूर्वभोगानुसारादिनाराजासीमामुन्नयेत् अंगारादीनामुत्थाप्यान्यत्रस्थापनेवटादीनांसीमातरुत्वसं- देहेचसाक्षिभिरेवसीमाविवादेयुनिर्णयः कार्य. १२ साक्ष्यभावेचत्वारोदशवासीमासनिहितवासिनोग्रामी- णमुख्यादयोरतमाल्यवस्त्रधारिणोमृत्तिकाशिरसो राजसंनिधौसीमामुन्नयेयुः व्याधादीन्वनचारिपुरुपानपिसीमांपृच्छेत्तेयथाब्युस्त- थास्थापयेत् सोमोन्नायिनंग्रामीणादीनांनामयुक्तसीमापत्रकार्य सत्यवादितयाविश्वस्तोट्येकः सीमांनोनयेदितरालाले त्वेकएवक्रतोपवासोरक्तमाल्यांवरघरोमृदंशिरसि- विन्यस्योभयानुमतउन्नयेत् सोमासमीपवासिनोयेदेशांतरंगतास्तेः सीमानिर्णयः- कार्य:... .... .... .... .... " .... ... .... " .... .... १८८२ . .... .... " .... .... 4..

·.... ar .... .... " .... .... " १४ .... .... .... .... विषयानुक्रमणिका. विषयाः- पृष्ठम्, पतिः चिन्हानांसाक्षिणांचाभावरानास्वेच्छयासीमांनुर्यात् १८९ ३ . क्रोधलोभादिनाराजकृतापिसीमानिवर्तनीयातदन्यारत' णाया राज्ञागुणाधिकायदत्तननिवर्तनीयं महानद्याराज्ञावायस्मसमर्पिताभूमिस्तस्यैवसा समस्तक्षेत्रोल्लघनेननदीसंचारेलांघताभूःपूर्वस्वामिनएव १९० १ गृहोद्यानादिष्वपिसमीपवासिसाक्ष्यादिभिःसीमानिणेया गृहादिकनिवेशकालादारभ्ययेनयथाभुक्ततथैवतस्य- स्थापनीयं गवाक्षनलनिर्गममार्गादीनांपूर्वनिर्दिष्टानांवपरीत्यं- नफा गृहमूलबंधवास्तुगवाक्षादपिडियन्दंडनीयः गवाक्षादयोनिवेशसमयात्परतोनका-:परगृहसंमुखो गवासोजलनिर्गममार्गश्चनकार्यः मूत्रपुरीपोत्सर्गस्थानादिकंपरकुयादत्निद्वयमध्ये- नकार्य येनयथानराःपशवश्चयांत्यायांतितसंसरणकदापिननि- रोध्यं विष्ठानलनिर्गममार्गादिौरानमागोंननिराध्यः २. गुरुनृपादीनांमार्गरोधकोदंडनीयः रानमार्गसंकरादिनिक्षेपंश्ववृक्षारोपणादिकंपुरीपोत्स- र्गादिकंचकामात्सत्वर्वाणस्यमापोदंडः रानमार्गेऽसरुनतिशयितामध्यमनापदिनिक्षिपन्ही कापणौदंड्यातचामेध्यतनशोधनीयआपनवा- सवृद्धादयस्तुतथाकुर्वाणानिध्यानतुदंड्यानचतर- मेध्यंशोपनीयं मार्गोंद्यानोदकसमापप्वस्थिसंकरादीनामसर दतिरा- यितत्यागेपणशतंदंड-शोधनंचकाम्पं.... , २३ .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... ....

·.... ... .... .... 4. or. .... .... .... विवादार्णवसेतो:- विषयाः- तडागोद्यानतीर्थानामध्येनदूषणस्यात्यताम्यासीसाईप- णशतद्वयंदंडनीय.शोधयेञ्चतदमेध्यं क्षेत्रादिसीमासंधिजातानांक्षादीनांफलपुष्पादिकमुभ- योःक्षेत्रादिस्वामिनो। ५ एकक्षेत्रजातानांवृक्षाणांशाखाअन्यक्षेत्रोस्थताश्चेद्यस्य क्षेत्रस्थितास्तस्यैवताः गृहारामतडांगक्षेत्राणिस्वामिनोमयोत्पादनेनहरन्पंच- शतानिस्वस्वामिकत्वभ्रमणहरन्शतहयंदंडनीयः व्यवस्थापितसीमातिक्रमणेशतद्वयंदंडः सीमाक्षादिभेदकस्यवलासीमाभूग्राहिणश्चमध्यमसा- हसं क्षेत्रहारिणउत्तमसाहस २१ शस्यनिर्वाहकोदकहारिणोऽष्टाधिकशतदंडः २३ अथकष्टारष्टे एकवर्षमष्टंक्षेत्रमखिलंवर्षत्रयेणखिलंवर्षपंचके- नारण्य क्षेत्रगृहीत्वाकर्षणादिकमकुर्वनअरण्यमाध्यमिकशस्य- स्यदशमंभागंखिलेऽष्टममईखिलेपष्ठंदाप्यः कर्षणासमर्थत्यमृतस्यत्यक्तदेशस्यवाक्षत्रमनिवारित:- सलीभूतेलातत्फलंभनीतरूप्यमाणेक्षेप्रेत- स्वामीचेदागच्छेत्तदाव्ययादिदत्वासलभेत १९५३ न्ययादिदानासमर्थश्रेत्स्वामीसप्तवर्षपर्यंतशस्याप्टम- मागलोताष्टमेनुवर्पक्षलभेतातिरुचकर्षणीये त्वष्टाब्दपर्यतमष्टममागंततः क्षेत्रं साम्यननुमत्यापरक्षेत्रेमीनवापीफलंनलभेत सिलतरभूम्वामिनः पदभागः कर. स्वसंमत्यारवामिनाकर्षणायदत्तंसेप्रकर्षकदोविना नादातुंचायं .. " ७ .... .... ...- H.. .... .... ... " ..

·is. Mer .. .... .... .... . .... .. " .... -.. 4404 4." विषयानुक्रमणिका. विषया पृष्ठम्, पहिः गाताधाहतंवनिमरू क्षेत्रवामिनोनबीनिनः... अवीजबीजतयाविक्राणानस्याकष्टबाजोत्कर्षकस्यमे- लनेनारक्षेत्रफलग्रहणार्थसीमाभेदकस्यववधो दंडः . ११ अयशस्यरक्षा. प्रामवासिजनेच्छयाभूम्यत्पत्वमहत्वानुसारेणराजान- यावागोपचारणायंभूभागः कार्यः.... हस्तशतचतुष्टयंग्रामक्षेत्रयोरंतरंकार्यमहतोग्रामस्यह स्तशताष्टकंनगरस्यहत्तशतषोडशकंक्षणांतर कार्यम् आमादेहस्तचतुरयादिक्षेत्रांतरपरीणाहस्तदम्यतरेषु शत्येषपशुभिर्भक्षितेपुराक्षिणांनापराधः.... १९७ वर्मग्रामादिपरीणाहानांसमीपेयाक्षेत्रमनावृतंतस्पाल्प- कालंगवादिभक्षणेपालदोपोनास्ति,महुकालभक्षणे तत्रापिदोपः वर्त्मामांतराधतिरिक्तक्षेत्रत्ययस्यमक्षिणांसपादः पणोदंडः रात्रौशस्येषुपशुमाप्तौहित्यंचारयतः पंचरामतामापादि- वाचारपतस्त्रयोमुहूर्तचारयतएकोदंडोग्रामसमी- पस्थक्षेत्रादापदंडः परक्षेत्रेरात्रौमहिपोवारयतोहौरानतमापौवत्सानना- नमेपाश्चरानोपरक्षेत्रेचारयतएकोरानतमापोदरः भतिशयनपरोनेगांचारयतः पंचरानतमाषाउ,चा. स्पतः पट्महिषीधारयोदशीपमनंचचारयतो .... ७.. .. ".. .... ... ... " mes Hor .... परकीयशस्यमक्षणेनत्रांतात्पशवोहिगुणोदडोऽभ- समचारकस्पपरिवाराणपिताश्वपदावस्त- दाचतुर्गणः क्षेत्रलाम्यसमक्षग्लेनचारयतशीरव- ·११ .... .... .... .... .... .... .... " .... " .... .... .... .... .... विवादार्णवसेतोः- विषया:- पृष्ठम्. पङ्किः इंडः.... पशुचारणेनपुनः प्राणेहायोग्यतासंपादनेपशूनांपालना- नियुक्तस्ताडनादिनास्वामीयावतानिगृह्येततावता दंडनीयः विनष्टशस्यमूल्यमपिपशुस्वामीक्षेत्रस्वामिनेदाप्यः गोभिर्भसितंधान्यंघान्यस्तंरवायाचमानायक्षेत्रिणेपशु- स्वामीदाप्यः गोभिक्षितंयाचमानस्यपाप २३ पालकाधिष्ठानकालेशस्यादिनाशेपालकस्यदंडोऽन्य- थास्वामिनः.... २०० अथादंड्याः राजपुरुपनिगृहीतसदिष्टवजव्याघव्याध्याद्युपहतस्य पालकस्यस्वामिनश्चनदंडः.... नीजसेक्तायोपोयेचपोत्सर्गादावुत्सृष्टाः पशवोया चानिर्गतदशाहानवमूतिकाधेनुर्येचस्वयूधपरिभ्र- टाः कुतश्चिदागतायेचासंनिहितपालकाः सेना- दर्शनामुपद्रुताः पलायिताः पशवस्तैर्भसितेशस्ये नापराघः राजकीयैरश्वैर्गजैश्चमक्षितेशस्यादौ न दंड: २०११० अत्यंतासमर्थपशुभि क्षितेशस्यादौ न दंड: अत्यंतधावनशीलयापस्यत्याचगवाभक्षितेशस्यादौ नदंड: उत्सवेश्राद्धकालेचगोभिभक्षितेशस्यादौनदंडः अराजकीयाश्वेनभसितेशस्यादौतत्स्वामिनोदशरा- जतमाषादंडः १५ शुद्रपशुमिरवशीभूताश्वादिमिश्रमक्षितेशस्यादीनदंड: १९ उत्तममयमाधमपशूनांवृयाताहकस्यपश्वनुसारेणक- म्योदंडः .... .... .... .... .... " .... " .... ... .... .. २०२३ ·... २०२६ .... .... .... .... " .... विषयानुक्रमणिका. १२ विषयाः- पृष्ठम्, पतिः गृहक्षेत्रारामादिप्रविष्टानांपशूनांताडनेनापराधः अथवाक्पारुप्यं देशनातिकुलाद्याक्षेपकंवचौवाक्पारुष्यं.... निष्ठरालालतीबभेदेन त्रिविधंवाक्पारुष्यंतत्रोत्तरगौ- रवादत्तरोत्तरगुरुदंडः गोप्यांगैराक्षपोनिहुरंगोप्यांगप्रकटीकरणेनतिरस्क- रणमश्लीलंमहापातकादिभिराक्षेपस्तीव्र द्विविधंवाक्पारुष्यम् प्रथममध्यमोत्तमभेदेनापियापारुम्यंत्रिविधंतवासत्यं पापाभिधानमथममसत्यमनुपातकाभिधानं द्वितीयम- सत्यंमहापातकाभिधानमुत्तमंतत्रदंडोपित्तथैवत्रिविधः ब्रह्महत्यासुरापानादीनिमहापातकानि .... २०४ १४ मिथ्यास्वमात्युत्कर्षाभिधानादीन्यनुपातकानि २०५ ९ गोवधादीन्युपपातकानि दंडादिनाब्राह्मणपीडनादीनिजातिभ्रंशकराणि २०८११ गजाश्वखरमारणादानिसंकरीकरणानि . निंदितेभ्योधनादानादीनिअपात्रीकरणानि २३ कीटपक्षिवधादीनिमलावहानि २०९ ५ अनुक्तमायश्चित्तविशेषकंपापंप्रकीर्ण आक्षेप्यस्यजात्यादिनासमानन्यूनोत्तमानामाक्षपका- णांयथोक्ततब्रिगुणतदद्धिकावाक्पारुप्येदंडाः परभा-क्षेपकस्यापियथोक्तद्विगुणोदंडः वाक्पारुष्यंकृत्तास्वापराधक्षमयतोऽर्द्धदंडः २१०६ अंगेंद्रियहानिकुष्ठादिरोगाणांसत्यासत्याभिधानेनव्या- जस्तुत्यावाक्षेपकस्याक्षेप्यसमस्याोनत्रयोदशप- णादंडः भगिन्यभिगमादिनाकोशकस्यपंचविंशतिपणादंडः पापेनोपपातकमहापातकाभ्यामनुपातकेनचाक्षेपका:- .... " ... .... .... २२ .... २९ २२ ·पटम. पति 0. .... " २१ " .... विवादार्णवसेतोः- विषया:- प्रथममध्यमोत्तमसाहसदेव्याः मध्यमेनवापारुष्येणासत्यानुपातकाभिधानात्मकेनान- प्राकोशकः क्षात्रयः शतेन वैश्यः साईशतेनशू- द्रोनिद्वाच्छेदादिना दण्ड्य.... क्षत्रियवैश्यशूद्रानाक्षिपविभः पंचाशत्पंचविंशति- द्वादशपणान्दंधः प्रथमवाक्पारुष्येणासत्यपापाभिधानात्मकेनविप्रमा- क्षिपन्क्षत्रियः पंचाशत्पणान्वैश्यमाक्षिपन्पंच- विशतिपणान्शूद्रमाक्षिपन्हादशपणान्दंडनीयः सत्रियाक्षेपकोवैश्यः शतंपणान्वैश्यमातिपक्षत्रियः पंचाशत्पणानशूद्रमाशिपन्विंशतिपणान्दंड्या. विप्राणांधम्मोपदेष्टाआक्षेपकोवेदमुदाहरंश्चशूद्रोनिहा- च्छेदेनदंडनीयः विप्रक्षत्रिययोर्विद्गद्वयोश्चपरस्परंपतनीयाक्रोशेपथ- ममध्यमसाहसावुत्तमाधमयोर्दण्डौ पातित्याद्यभिशंसनेनदिनातिमाक्षिपन्शूदः संकरजा- तिश्चनिहाच्छेदेनदंडनीयः भतिद्रोहेणनाममात्युच्चारणादिनाद्विनातिमाक्षिपतः शुदा खेदशांगुलायोमयज्वलत्कीलकनिक्षेपो दंड: दिनातिविषयकवाक्पारुप्येदंडपारुप्येचदस्यतत्चदं- गच्छेदोदंडः नातितपश्चर्याश्रुतादिकंमृपोत्तयाऽन्यस्यापलपतो द्विशतंदंडा. रानयाम्भिकयोराकोशकस्यनिहाच्छेदः सर्वखहर- गंवादंढः राज्ञोऽनिष्टकामत्रभेत्ताचनिहाच्छेदननिसिनचदंर- नीयः .... ... २१२४ ७ .... " " .... .... .... ... " .... २१३ २ -- ·... .... .... .... .... " 0.. .... .... " .... विषयानुक्रमणिका विषयाः- पृष्ठम्. पतिः राज्ञोविप्रस्यचसत्येपातित्याद्यमिधानेयथोक्तोऽसत्येतु हिगुणोदंडः २१३ १८ पतितादिसंसर्गपरिहारार्थ पातित्याद्युद्धावनमयाकत- -मितिवदतोनापराधः मेदत्रयमधीतवतः मनापालकस्यदेवत्यचाक्षेपेउत्तम- साहसोब्राह्मणादिजातिसमुदायातेपेमध्यमसाह- सोग्रामदेशयोरासपेप्रयमसाहसोदंड: मातृपितृनायाभ्रातसुत्रगुरुनाक्षिपनगुरोः पंथा रुघा- • नश्वशतंदंडनीयः शस्त्रादिलिपपंचाशतपणान्दंड्यः अनुक्तदंडेपरावेविचार्य्यदंडोऽवधारणीयः अथदंडपारुष्य हस्तपाषाणायुधादिभिः प्रहरणंदंडपारुष्य मृदुमध्योत्तमभेदेनत्रिविधंदडपारुष्यंतत्रप्रथमंशस्त्रा- शुद्यमद्वितीयशस्त्रादिपातनंतृतीयंततनिष्पादनं २१५ ५ नात्यादिनासमेपुभस्मादिकरादिकमुद्यच्छन्राजतंमा- पंपरभार्यामुद्विगुणमुत्तमेषुत्रिगुणदंड्यः समेषुभस्मपंकरन.स्पर्शनेदशपणाउच्छिष्टाद्यमेध्यस्प- नेपाणिनिष्ठचूतस्पर्शनेचविंशतिपणाः परभा-- सूत्तमपुनद्विगुणोदंडोमोहमदादिनिमित्तकेतुनदंड: छर्दिमूत्रपुरीपादिभिरधःकायस्पर्शनेचतुर्गुणः प्रागु- कात्मध्यकायेषगुणः शिरस्यष्टगुणः समेपुहस्तोद्यमनेद्वादशपणाहस्तपातनेदिगुणोदंड: समनात्योः परस्परंशिलाघुद्यमनेउभयोः प्रथमसाह- संपरस्परंहस्तोवरनेदशा: पदोधापनेविंश- तिपणादड..... काष्ठोद्यमनेप्रथमसाहसमुत्तमंमत्यधमस्यशस्त्रोद्यमनेस- हलपणादं ... " --.. .

·पृत्रम्, पहि .... २१७७ ... २१८ " .... विवादार्णवसेतोः- विषयाः- समजात्योः परस्परंशस्त्रोद्यमपंचशतपणादंडः उत्तमेनाधर्मप्रतिदंडायद्यमनेपट्पंचाशत्पणादंड: ब्राह्मणप्रतिशूद्रस्यकोपाडस्तपादाद्युद्यमनेनापरातत्त- दइच्छेदोदंडः समस्यहस्तपादकेशवस्त्रान्यतमाकर्षणेदशपणावस्त्रावे- एनाकर्षणोत्तरपादारोपणेशतंपणादंड: शस्त्रादिनाक्षतेसतेसतगौरवागौरवाभ्यांदंडः करुपनीयः इष्टकादिभिस्ताडनेक्षतानुत्पत्तौद्वौरानतमापौशोणि- तोद्भदेद्विगुणोदंडः विनारक्तदर्शनशस्त्रेणदु खोत्पादनेत्रिशरणारत्तो- द्वेदनेतुचतुःपष्टिपणादंडः बहुतरत्वम्भेदनेतथाविधरको देचशतपणामांसभेदने निष्कपटकंदंडोऽस्थिभेदकस्तुनिर्वास्यः त्वंभेदेप्रथमसाहसंमांसभेदेमध्यमसाहसमस्थिभेदेउ- तमसाहसंवधेवोदडः दुःखगौरवागौरवाम्यांविक- रुपाः समाधेयाः दंतनासाकरकर्णपादभेदेमध्यमसाहसंपातनेद्विगुणः प्ररूदमायस्यव्रणस्य नर्नवीकरणेताडनेनमृतवन्निश्रेष्ट- तासंपादनेचपंचशतपणादंडः नेत्रकंधरासपियमंगेपत्तमसाहसमुभयनेत्रभेदनेयावनीव. बंधनदंड: अल्पपीडाफरनेत्रद्वयभेदनेराज्ञोमरणाद्यनिष्टाभिधाने विप्रनिदेनशद्रस्यनीवनेचाष्टशतंदंडः मनुष्याणांपगनौवादुःसोत्पादमामसंधायप्रहरतोदुः- सगौरवागीरवाभ्यांदंडाः कल्पनीयाः दुःखानाम- : सवानेतुममादरतेरणादीवामहारेनापरायः २२० मापराधमपिरानानं नहरतोपितरस्यगदारोपणेना- मोपना .... . .... २३ २१९ २ -- .... ..." .... .... ... : .... ....

·.... २२०१७ " .... .... " " विषयानुक्रमणिका. লিখাঃ- पृटम. पद्धिः द्विजातिपीडाकरशूद्रस्यतत्तदंगच्छेदोदंडः दिजातेः साम्येनवदतोगच्छत. शय्यासनोपवेशिनश्च शूद्रस्यदंडेनताडनंदंड.... २ अंगभेदनादिकारीचिकित्साव्ययंदाप्यः कलहेयोन होयतेसतद्दाप्यः २२१३ एकंपीडयतांबहूनांप्रत्येकंद्विगुणोदंडः कलहेऽपहार- . कस्यापहृतहिगुणोदड..... भार्थ्यापुत्रदासदासीशिप्यकनिष्ठसोदराः कृतापराधा रज्वापाटितवंशेनचमातिरिक्तस्थलेताडनीयाअ- न्यायात्प्रहरंस्तुचौरवड्यः शिप्यापराधेउपालेभनमतिभयोत्पादनमुपवासनं शी- तसमयेनलसेवनंचदण्डोगुरुणाकार्यः देपेणपरकीयनिग्रहार्थवणादिकरणसंभवादंडमारु- प्यावेदकोहेत्वादिभि सुपरीक्षणीयः २२२ हेत्वादिभिः परीक्षणासंभवेप्ताक्षिणस्तदसंभवेदिव्यमानं ॥ ११, आक्रोशकस्यप्रत्याक्रोशेताडकस्यप्रतिताडनेआततायि वधेचनापराधः १४ विप्रादेवविपारुष्यादिनानिग्रहंकुर्वन्शूद्रादिविप्रादि- नास्वयमेवताडनीयोनतेनासौराज्ञादंड्यः पंडालादिभिरुत्तमेषुकतेऽपराधेतएवतेषामविलंधन ताडनयथापराधंदंडंकुर्युस्तेपामसामथ्यराजातमेवदं डंकुर्यात् म्लेच्छधूर्तदासादीनांताउनदंड: २२३ २१ भनाश्वोष्ट्रघातीएककरसादच्छेदेनदंड्यः २२४ १ गालादिमांसविक्रयीणाम्यपशुधातीचकापिण- शतंदंड्योहतपशुमूल्यंचतत्स्वामिनदाप्य: पशूनापुत्त्वोपघातीमुख्यवनपशुवातीचपचाशत्कार्षा-.. पणान्दंड्यः यादोमत्स्यघातीदशकापिगादकी. ... .... " .... .... .... .. ....

·:- 6on .... ११ .... , .... विवादार्णवसेतो- विषयाः- टघातीकापणदंड्यः.... २२४ कूटस्वर्णव्यवहारीश्वशृगालादिमांसनिक्रयात्यंताम्या- सीचनाप्तिकोष्ठकरच्छेदनेनोत्तमसाहसेनचदंडनीयः ॥ अत्यंतापलष्टमृगपतिघातीपणनयंततउत्ष्टमृगप- लिपातीदशपणान्ततउत्कटमृगपक्षिघातीहा- दशपणानदंडनीयः हषेणसंयुक्तांगांदेवार्थोत्सष्टपशंबीजसेक्तारंपंचवाह- यन्मथमसाहसंमनुत्तमसाहसंदंग्यः.... पशुनासारजुच्छेदयुगकाभंगाद्यात्मकवैगुण्येसतिर- थादिनापीडितपिमनुष्येवाहकादेर्मापराधएवमपस- रेत्युक्तेपिसमीपमागत्ययानेनपीडितेवाहकादेर्नाप- राघः अनभिज्ञत्सारय्यादिस्तज्ज्ञानेनाश्वचालनादिवैगुण्या- युक्ताहंसायांस्वामीशतद्वयंदंड्यः भाभिशश्चत्सारथ्यादिस्तदातदोपाधीनहिंसायांस्वामि- नोनापराधः सएक्शतद्वयंदंड्यः पानेममनुष्यवधेचौरदंडः गोगनाधादिमहामाणिवधेर्ड २२५ । वयसामात्यापाऽल्पपरिमाणानांपशूनांहिंसनेशतद्वयं २२५ ३ .... .... .... " .... hor राभमृगपतिरुरुशुकप्रमृतिहिंसायांयानकृतायांपंचा- शतपणाः दंड: गईभामाविकानांतपावधेपंचरानतमापाः शूकरव- भएकोरानतमापोदंडा. हताहतमाणिसमःमाणीतन्मूल्यवास्वामिनेदाप्यः अयस्तेय दतापुरुपासमक्षमापहरणस्तेयं प्रकाशस्तेिना। -.. " । -- Tuकाशभेदेन द्विविधास्तस्कराः " Ht ·पृष्ठम् पहिर .... 4. .. ... .... .... .... .... ON विषयानुक्रमणिका. विश्या:- स्टतुलादिद्वाराऽर्थहारिणोपणिजोरोगप्रकोप्यार्थही- रिणोभिषनः कटदेवनेनार्थहारिणएवमादयः प्र- काशतस्करा: २२७२० प्रच्छन्नहारका. संधिचौरपथचौरादयोऽप्रकाशतस्कराः २२८ १९ तस्कराणांदापानलोकेमकाशयित्वापडतद्रव्यानुसारे- णदडोराज्ञाकार्यः २२९ ५ प्रसिद्धचौरमैलनेनाधिखनित्रादिचोरितद्रव्यादिलिंगे- नवाचौरमवधाढतद्रव्यस्वामिनेपदाप्ययथाशा- स्वंदंड कार्यः चौरनिग्रहेणराज्ञोयशोराष्ट्रवादैः मथप्रकाशतस्करदंड: कपटतुलादिनापरद्रव्यस्पाष्टमांशापहारीपणशतद्वयंद- व्यः नवमाशहारीत्वष्टमांशन्यूनशतद्वयंसप्तमांश- हारीतुसाष्टमर्शिशतद्वयंदाप्यएवंक्रमेण हासडयो- दंड-हासटहीकल्पनीये.... कूटनुलादिनाबहुधाव्यवहारीमुंडनेनतच्छीलस्तुकर्णा- दिच्छेदनेनदंड्या अल्पमूल्पद्रन्यदत्वाकुतश्चिबहुमूल्यमन्महुमूल्यदत्याकु- 'तश्चित्स्वल्पमन्यदाददानोविषमव्यवहारीअपराध- गौरवागौरवाभ्यांपूर्वसाहसंमध्यमसाहसंवादंड्यः १८ अबीजबीनतयाविक्रीणानोबलादन्योप्तबीजमपहरन्लो- कशास्त्रादिकमातक्रम्यव्यवहरंश्चकर्णादिच्छेदने- ... .... .... " नद्यः .... .... गोपितदोषस्यापद्रव्यमिश्रितस्यसंस्कारेणपुनर्नवीकृत- स्यचार्वतादिगुणक्रेतारदाप्याविऋतिसमचदन्यः पण्यस्यपरिमाणमतयंवदन्क्रयादौकर्तव्येआपण्यपरि- हरन्सटकर्यवाकुर्वन्यन्यादष्टगृणदंब्य भापणपरिहारणावक्रयाद्यम्यासेसर्वस्वापहारोदंड: .... " ·पृष्ठम्, पहि .... .... .... .... .... .... २० .... " विवादार्णवसेतोः- विषया:- तुलारानशासनचिहमुद्रापरिमाणानांनिर्मातातेनव्यव- हर्ताचपणसहसंदब्धः.... २३१२१ मुद्रापरीक्षकोमंदांमुद्रांभद्रांमद्रांवामंदांब्रुवाणः सहस्रप- णान्दंड्यः उत्तमेपुकूटचिकित्सांकुर्वाणउत्तमसाहसंमध्यमेषुउत्त- मसाहसतिर्यक्षुप्रथमसाहसदंड्यः अनिच्छंतंका कार्यज्ञानही व्यसनेसंयोगात्तदीयार्थह- रावेश्याकितवशिल्पिनःवंचकास्तेअन्यायवादिनः स. म्याश्चानेवास्या उल्कोचजीविनस्तुसर्वस्वमपहृत्याने. स्याः ज्योतिर्ज्ञानमुत्पातमाविदित्वाश्रावयंतोदंडनीयाः रजकोनिर्मलीकरणायस्वस्मिन्नपितंपरकीयवसनंपरिद- धानस्त्रीनपणाविक्रीणानोभाटकंचंधकयाचितकं वाकुर्वाणश्चदशपणान्दंड्यः मिथ्यासुवर्णविक्रयीहरिणादिमांसत्वेनश्वादिमांसविक्र- यीचपणसहसंदेडमादायनासादंतकरशून्यः कार्यः २१३ ३ अन्यायात्यंताभ्यासीमुवर्णशिल्पीसवांगच्छेदेनदंड्यः मृचर्मलोहादीनांबहुमूल्यवास्तुप्ताह यसंपाद्यविक्रयक- प्रितमूल्यादधियठातेततोऽष्टगुणदंड्यः .... शून्यांतरंसंपुटंपूर्णत्वेनरूत्रिमंवस्तुचतात्विकत्वेनप्रका- श्यधनंविक्रयवाणिस्यपणन्यूनमूल्येवस्तुनिपंचा- शत्पणाः पणमूल्येशतंपणाएवमधिकमूल्येषुशतगु- णितोदंड: कार्य: २३४ अल्पमूत्यस्यवस्तुनः संस्कारणबाटुमूल्यतांसंपादयतो मालकादिवंचकार्यानुसारेणदंडनीयाः सुवर्णमुक्तामयालादिकर निमसंपाद्यविक्रीणानः क्रेने मूल्यंदाप्योहिणंचदशः सरस्वणेध्मायमानेनयोरानतेपलातेपलद्वयक्षय- ३ .... .... 2 ....

·. .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... ५ विपयानुक्रमणिका विषयाः- पृष्ठम्, पतिः स्तावतित्रपुणिसीसेचपलान्यष्टीताम्रपंचपलानि लौहेदशपलानिक्षीयतेवत्रतत्राधिकक्षयंवदंतोवंच- कादंडनीयाः २३४ २१ शतपलमितेरोर्णः कार्पासिकैर्वासूत्रः स्थूलनिर्मितवा- सोदशपलाधिकंमध्यैः पंचपलाधिकंसूक्ष्मैः पलत्र- याधिकंभवति २३५ ७ अथामकाशतस्करदंड: संधिकत्वाधनापहारकाअपहृतंस्वामिनेदाप्याहस्तौच्छि- चाशुनिश्याश्चाम्यासे..... पांथचौराणांगलेयध्वावृक्षावलंबनंदंडः २३६ २ स्वदेशवासिनांस्वदेशेचरुतस्तयानांसर्वस्वमपत्यशूले- निवेशनंदंडोनतुपरराष्ट्ररुतचौर्याणां सत्कुलनातानापुरुषाणांनारीणांमुख्यरत्नानांचहर्तारोवधेन दंडनीयाः पुरुषहर्तापीरणेनवेष्टयित्वादायोनारीहर्तातुवीरणेनवे- प्टयित्वालोहशयनेस्थापयित्वादाह्यः मध्यमनरहताहस्तपादौच्छित्वाचतुप्पथेस्थाप्यः अधमनरहरुत्तमसाहसोदडः अधमनारीहर्तु सर्वस्वहरणंनादृशकन्याहतुर्नधोदंडः २३ विमस्वामिकानांगवामपहर्तावाहनार्थनासाभेदकोवि- डालनकुलेतरसुद्रपशुहर्ता सद्योऽईपादः कार्यः २३७४ युद्धाद्यवसरेगनाश्वादीनांशस्त्राणारोगाद्यवसरेचोपधा- दीनांहरणेकालप्रयोजनानुसारेणदंडः कल्पनीय .. उत्तममध्यमाद्रपशुहरणेउत्तममध्यमप्रथमसाहसा दंडः विशिष्टाश्वहर्ताहस्तपादकटश्चित्वावध्य इहापरोधिपुरुषवानिरुंगरहारकाणांबलात्कारेणान- तांचशूलारोपणंदहः .... .... .... २० " ६ 440 22 .... . ... " * ·.... .... .... ... .... ७ .... " • "विवादार्णवसेतो:- विषया:- धान्यायुधदेवागार दिनांगनावरपहर्तगांचा विलंबे. नवोदंडः गोसदस्याधमयोर्गनाश्वयोश्चहारकएककरपादः कार्यः २३८ ३ अनाद्यपहारीएककरः कार्य: पशुहर्तुर पादच्छेदः कुंठायुधेनकार्य: द्रोणशतद्वयाधिकवान्यहविभ्यस्तदरपपरिमाणधा- न्यहर्तास्वामिनिहतंदाप्यएकापशगुणंचदंग्यः शस्यभागमगाळत्यक्षेत्रकर्षकः स्वदोषेणशस्यनाशय- न्स्पभागादशगुणंभृत्यदोपेणनाशयन्स्वभागात्पं- चगुणंदंड्यः स्वामिभागचस्वामिनिदाप्यः २३९ ७ निप्पुलाकीकतातलस्थस्वल्पधान्यानांशाकमूलफलानां चहतीसंबंधशून्यःशर्तपणान संबंधीपंचाशत्प- णान्दंडया अपरिहतकोलकानांकुसुंभादिचूर्णानांयासरूपधान्या- नांगुल्मलतादृक्षाणांसपुलाकखलस्यधान्यानांचैक- पुरुषवाह्यतोन्यूनानांहर्तासुवर्णमापदंड्यः " २१ करादीनांनीह्यादीनांपूर्गलादीनांहर्तादशगुणदंड्यः करादीनांबीहादीनांशताधिकापहर्तुर्वघोदंडा शताधिकसुवर्णानांतन्मूल्यानांरजतानांपाससांपाहतुर्व- धोदंडोतवासीस्वामिनिदाप्यः शतन्यूनपंचाशदधिकमुवर्णानांतन्मूल्यानारनतानांनास सांवाहतुर्हस्तच्छेदोदंडोहतंचासोसामिनिदाप्यः पंचाशन्यूनसूवर्णानांतन्मूल्यानारनतानांयाससांवाह- प्तिस्वामिनिदाप्यएकादशगुणंदरयः चारादूनसुवर्णताइरामूल्परजतापहारीनिर्धनः पूज्य- स्ताहनेनहीनगुणः कर्णच्छेदेनदंडयः .... ७ .... " . " ... ... . .. ... .. ...

·। .... .... .... .... .000 " .... .... ... विषयानुक्रमणिका.. विषयाः पृष्ठम. रुषितमयेहलाद्युपकरणमपहरनष्टाधिकरणशतंदंड्यो इतंचदाप्यः २४११९ अपधान्यक्षीरतहिकाराणांहताहिगुणदंड्योहतंचखा- मिनिदाप्यः.... सलादिपुपमूलफलादीनांहर्तापंचकृष्णलरूप्यंदज्यः.... अल्पकार्पाससूत्रगोमयगुडादिहाद्विगुणंदंड्यः घटितकाष्ठस्पमृगांडस्यचर्मवेत्रपापाणादिमयभांडस्यच हामूल्यात्पंचगुणकापणत्रयवादंब्यः २४२ ९ एकचक्रापहारीचत्वारिंशत्पणानशकटापहार्यशीत्य- धिकशतपणान्दंड्यः श्रौतस्मातवामिगृहादपहरदशतपणान्दंड्यः १५ मनुरकाष्ठभांडतृणादीनामपहर्वातप्तमखामिनिदाप्यः पंचगुणंचदंड्यः तीरायल्पमूल्यापहारे २४३ २ रज्जूंघटंचकूपादपहरन्प्रपांचभिदनागतमापदव्योरज्जु- वटौ कूपेयोनयेच अनुक्तद्रव्यहर्तामूल्यसमंदंब्यः भनुक्तविरुद्धदंडकेषुक्षुद्रमध्यमहत्सुद्रव्येषुहृतेषुप्रथम- मध्यमोत्तमसाहसादंडाः.... उत्तमब्राह्मणस्यप्रयोगार्थाढतसमिधाद्यपहर्तुरब्राह्मण- स्पहस्तच्छेदोदंड: उत्तमविभस्यवधहस्तच्छेदादयः शारीरदंडानकार्याः किंतुचौरेणब्राह्मणेनसतांससर्गोवर्ननीयः खरारो- हणादिनाचौरक्तस्यख्यापनीयनिर्वास्योसौश्वपदे- ....२४४ मकारांतरेणीवनासमोविनोगुणवांश्लौरोहतंदाप्यः प्रायश्चित्तीकार्य: पुरुषवधस्वर्णस्तेयभूमिहरणेविप्रेतरस्यवधोश्चमविप्र- १७ ..40 .... .... .... . .... .... " .... .... " मललाटांकः कार्यः ...

·.... .... .... .... " .... .... .... २३ .... .... .... .... .... विवादार्णवसेतो:- विषया:- पृठम्. पहि स्यनेत्रोत्पाटनंदंडः २४४ ११ सर्वेचौराहतंदाप्यास्ततोयथाशास्त्रंदंडनीयाः मध्यविविप्रचौरंसचिहरुत्वादेशान्निर्वासयेत् व्रतस्वाध्यायरहितस्यविप्रस्यममापितचौर्यस्थललाs- कनसर्वस्वहरणचदंड: 'अध्ययनादिरहितस्यनिर्धनविप्रस्यप्रमापितचौर्य्यस्य लोहनिगडेयध्वाकिंचित् कदन्नंभोजयित्वादास्यनि- योजनंदंडः अथचौरान्वेपणं २४५११ सहचोरितद्रव्येणग्रहणाचौर्यनिर्णेयंचोरितद्रव्येऽमा- प्सेतुचीर्य्यमंतरेणालम्यानांभोगतश्चौर्यनिर्णेयं असज्जनसंसर्गादिनापव्ययादिनाचौय्यशंकनीयं शंकितान्नानाविधव्याजतः पृच्छेद्ययातलंयूयुः वर्णखराकारभेदादिभिरपिचौर्यनियं चौरोयमितिनिर्दिष्टोहतद्रव्येणोपलक्षितोग्रायः तथा हरणदेशादारम्यपादचिहानुसरणेनाधिचौरोग्राह्यः २४६ १० अपरिचितदेशवासका नामजातिप्रामादिकमपल- पंतो द्यूताद्यासक्ताः परकीयद्रव्यगृहादिपृच्छका- औरहतद्रव्यविक्रयकर्तारएवमादयः शंकयाग्राह्याः पत्रग्रामबजादोपदांकधाराप्रविष्टातत्रतदीयस्वाम्या- दिनाचौरोनिर्णेयः " २३ कतिपयपदाकपुस्पष्टेप्यग्रिमेनस्पष्टेवासनतरग्रामादौ निर्णेयः तथाविधग्रामद्वयादिसंभवेऽशिष्टबहुलग्रा- भादौनिणेयश्चौरः सन ननाच्यापनप्रतिग्रहादिनाचौरतोधनार्जकाअपिचौराः अपकानालाभ्यन्नशस्त्रस्थानदातृन्चौरचौरायित- मुख्यरनापेः संनिधिसंपादकाचचौरबद्दडयेत् " .... .... १ 4.. .... Gop.

·.... .... ... .... १२ .... .... " .... ... .... " ५५. विवादार्णवसेतो:- विषयाः- म. पहि राजेनतद्धनमादेयं वर्षाम्यंतरेस्वाम्यागमनेएकशफस्याश्वादेश्चत्वारः पणामहिपोट्रगवाहोद्वौपणौच्छागमेषयोरेकैकः पणोराजमागः २५२ वर्षमध्येस्वाम्यनागमेऽधिगंतुश्चतुर्थोऽशः शेर्पराज्ञः वरतुममेदमिति वाणोरूपसल्यानात्यादिकंवेदनेनल- भेततहतमसमर्थोढतसमंदंडनीयः अय साहसं २५३ २ मनुष्यमारणचौर्यपरदारविमर्शनपारुष्याभयभेदेन पंचविधंसाहस प्रथममध्यमोत्तमभेदेनत्रिविधंसाहसं.... फलमूलादीनांहलादिक्षेत्रोपकरणानांचभंगादिप्रथम- साहस वस्त्रपश्चन्नादीनांगृहोपकरणानांढषदुपलादीनांचभंगा- दिमध्यमसाहसं विषशस्त्रादिनामारणंपरदारघर्षणमित्याद्युत्तमसाहस सेतुक्षेत्रोपकरणपुष्पमूलफलानांनाशकोहारकश्चद्र- व्यानुसारेणशता द्विशतांतदंड्यः पशुपस्त्रगृहोपकरणादीनांनाशकोहारकश्चद्विशतोज़, द्रव्यमूल्यानुसारेणदंड्यः स्त्रीपुंगोहेमरनदेवविप्रधनकौशयादीनांहारकोनाशक- श्रमूल्यसमंद्विगुणंवादंडयोवध्योवापराधानुसारेण... पाम्मिकाणामुपानदादीनांपाषाणादिमयभांडानांकाष्ठ- मृण्मयादीनांचसहसाविनाशेमूल्यात्पंचगुणोदडः कटिकादिद्रव्याणांमंगादिकर्तारः प्रथमसाहसंदंड्या दाप्यातगव्यम् परगृहादिावेदारकोमध्यमसाहसंदंडयोभनंचपूर्ववत्कु- .... .... s .... .... vede २५४ ४ .... .... २१९ ५' ात् ... ... ....

·पृष्टम्, पति ९ 04- विषयानुक्रमणिका विषया:- परकुड्यादेः शिथिलीकरणेपंचदशपणाबंघशिपिलीकर- णेविंशतिपणाच्छेदनेपातनेचचत्वारिंशत्पणाद....२९५ १४ परगृहेकंटकादिनक्षेपोपोडशपणानमाणहरसादिप्रक्षेपी मध्यमसाहसंदंडयः परगृहअत्यंतपीडाकरद्रव्यप्रक्षेपीपणशतंदड्यः जलोपरिकाष्ठादिरचितमार्गादेवोद्देश्यकगरुडध्वजा- देहादिचिन्हभूतयष्टयादेवप्रतिमानांचभेदक पंचशतपणान्दंडयोभिन्नंचपूर्ववत् कुर्यात् अभक्ष्यस्याविक्रेयस्यचविक्रयोदेवप्रतिमायाउका सारेटवभरेनममाहसंदर आरामस्थमध्यविधदेवप्रतिमायाः पत्यालोपरि- काष्ठेष्टकादिरचितमार्गस्योत्तमस्यसेतुनिपानयो- श्रमकोऽष्टशतपणान्दंड्योभनंचपूर्ववत्कुर्यात् ॥ अपरुष्टदेवप्रतिमायाहारकोभेदकोदाहकोदेवगृहो। दकश्चपूर्वसाहसदंड्यः २२ महासेतुभेदकस्यवधोदंड: २६७ २ तडागोदकहर्तातडागादौनलागममार्गनिरोधकश्चपूर्व साहसदेव्यः क्षेत्रगृहग्रामसलादीनांदाहकोराजपत्नीगामीचकटा- निनादग्धव्यः नगरादिप्राकारभेदकः परिखापूरकोहारनाशकचत्व- रयावध्यः अनपराधितयानिर्णीतंयोवधातियश्चापराधितगानिणीत 'त्यजतियश्चसंदिग्धापराधंभातित्यतितारासह- संपणान्दंड्यः दंडनेनियुक्तोदंड्यंत्यभन्नदंब्यांडवलशाद्विगुणदरवार९८ एकमहरतांबहूनांमर्मपातीभवडेनशात्यनिहाय आरंभक्तः साहाय्यकृतश्चमायका वडयाः .... .... ... .... ... . H.. .... " १० .... .... 4. । + ·पूरम, पतिः 4.. 10 ५ १२ विवादार्णवसेतोः- विसमा क्षतमहनसामादिनामर्यपातित्यनिर्णय २५८५ मातापिपरीगुरुंगताडगन्ताडोऽगनव्यः १७ सामान्यतः सहसापरगन्यापारेतन्मूल्यादिगुणोई- दोऽतपरगतुगनुर्पणः मपमसाहसंशतान्यूनोमध्यमसाइसपंगशतान्यून उत्त- मसारसेवाः सवरणनिर्यासनमानंतरंगरे- दोवापरापतारतम्येनदंड: २५९१८ जयपातकान्वेपणं २६० ३ अविज्ञातस्तस्गमुनादयोहननदेशसमीपगाभासहतं प्रमुगाः केनरागकिमयंगत नित्यादि पृपिरानुसारेणहतानिर्णयः ... शंकयागृहातमातनहननममन्यमानोदियेनशोध्यः घातकनिर्णीयविविधरुपायधनदंडयेत् . २३ असाधुनिग्रहात्साधोधानुग्रहाद्रातः कीर्तिधमापनयः २६१ १ अथवीसंग्रहण प्रथममध्यमोत्तमभेदेन त्रिविधस्त्रीसंग्रहणं तत्रानुरागेणादेशकालादीभाषणप्रेक्षणादिकंमधर्म गंधमाल्यादिपणरहःसंभाषणादिकमध्यमसंग्रहणं एकत्रशयनकीडादिकमुत्तमंसंग्रहणं वितरस्यप्रातिलोम्येनोत्तमसंग्रहेषधोदंडः उत्तमायानीचेनमध्यमसंग्रहेंऽगच्छेदोदंडः प्रथममध्यमोत्तमसंग्रहेषुप्रथममध्यमोत्तमसाहसादंडा अधिकधनस्यत्वधिकोदंडा परपन्यापूर्वकनालापोरहस्यौचितीवादादधिकमालाप- मात्रकुर्वाणः प्रथमसाहसंदंड्यः अनासारितोनिमित्तवशादौचितीवादादधिकमप्यालप- नापराधी अनाक्षारितोपिरहस्यालपन्नपराधी .... .... ... .... .... .... १५ २६२१७ २६३ ३ ... " .... २६४ २ ९ " ....

·.... Hon .... .... " .... .... 000 " विषयानुक्रमणिका. विषया:- पृटमा पनि निवारितः परपन्याभाषमाणः सुवर्णदेव्यः २६४ २१ स्त्रीनिवारितापरपुरुषेणभापमाणाशतदंड्यापुमानि- वारितः परस्त्रियाभाषमाणः शतद्वयंपणानदिंड्यः दापपिनियारितीपरस्परसंभाषमाणाप्रत्येकंप्रथम- साहसंदंड्यौ २६५ १ नर्तकपत्न्यास्वप्रेप्ययैकपुरुषाश्रितयातापस्यावारह- स्यालपन्सुवर्णतोन्यूनंदंड्यः अभिसारस्यप्रयोजकः स्थानदश्नपारदारिकवदंड्यः. नटदारादिसंग्रहेनसंग्रहदंडोनिगूदभापणेतत्रसुवर्णतो न्यूनोदंडः । २२ स्वयमागत्यसंग्राह्यन्त्याः संग्रहणेनापराधः अज्ञानतोऽलंकृतः परस्त्रियाः परकन्यायाश्चसमी- पमुपसर्पन्नभर्त्सनीयोदुष्टाशयेनोपसर्पवित्तानुसा- रेणदंड्यः १३ अथाभिगमदंडः बलेनानिच्छंतीमनुत्तमामाभगच्छत्तः सर्वस्वहरणलिंग- वृषणच्छेदागर्दभेननाभणंचदंडः २१ च्छलेनानिच्छंतीमनुत्तमांपरपनीमभिगच्छतः सर्वस्व- हरणंभगांकनंपुरान्निर्वासनंचदंडः २३ दूतादिपणेनसमन्यासमानांपरपत्नीमभिगच्छत उत्त- मसाहसोहीनांतथागच्छतोमध्यमसाहस उत्तमांत- थागच्छतोवघोदंडः उत्कृष्टजातीयासुप्रसह्यगमनेवघोदंड रक्षितसजातीयसकामपरपल्यभिगमेप्रथमसाहसोऽक्षि- तानुलोम्यागमनेमध्यमसाहसोरक्षितानुलोम्यागम- नेउत्तमसाहसः प्रतिलोमगमनेवधोदडः वि. याः कर्णादिच्छेदः गोगमनेअस्टश्यागमनेचवोदंडः .... .... an 4.. .... .... .... .... ... " .... .... 4.. JAs. -- 0.. " 4.

·पृष्ठम. पतिः .... .... .... .... १५ " .... " I. विवादार्णवसेतो:- विषया:- भरक्षितांद्विजातिस्त्रियंशूदोगच्छन् शिक्षकर्तनेनसर्व- स्वहरणेनचदंडनीयोरक्षितांतादृशस्त्रियंगच्छन्त- वस्वहरणेनवधेनचदंड्यः अरक्षितांब्राह्मणींगच्छन्वैश्यः संवत्सरंबध्वासहवंद- यः क्षत्रियस्तथाकुर्वन्सहवंदव्योमूत्रणशिरोशि- पेच्यमुंडनीयश्च रक्षितांब्राह्मणीगच्छन्वैश्यः क्षत्रियश्रशूद्रवज्यः कदाग्निनादागोवा अरक्षिताक्षत्रियांगच्छन्वैश्यः पंचशतंदंड्यः क्षत्रिय- स्तुपरक्षत्रियामरक्षितांगच्छन्मूत्रेणशिरोऽभिषे- च्यमुंडनीयः २६९ ११ विमातृमातृप्वस्मातुलानीपितृप्वसृपितृव्यसखिशिष्य- भा-भगिनीतत्ससोस्नुपादुहितानार्यभार्याश- रणागतसगोत्रारानीप्रव्रजिताशरणागताधात्रीव- गौतमसाध्वीनामन्यतमांगच्छल्लिंगच्छेदेनदंड्यः मातृवातीपतृप्यमातुलानस्नुिपाचार्यभार्यादहित- णामन्यतमांगच्छतोलिंगंछित्त्वावधोदंडस्तासा- मपीच्छंतीनांतथा इच्छेतीमागतांगच्छत्तोऽईदंडः अदुष्टत्यक्तदारस्यश्लीबस्याक्षमस्यवासेच्छांभाय्यांगच्छ- तीनदंड: रक्षितांविप्रोवलाद्गच्छन् सहस्रमिच्छंतीगच्छन्पंचश- तानिदंडधः यत्राभिगमेवधोदंडोविहितस्तत्रविप्रस्यशिरोमुंडनम् - सगुणवैश्योऽत्यंतनिर्गुणक्षत्रियांरक्षितांगच्छन्क्षत्रियश्चर- क्षितांवश्यांगच्छन्मध्यमसाहसंदंड्यः क्षत्रियोवैश्यश्रशूद्रांगच्छन्सहस्रदंड्यः २७१ इदानीवधप्रकारउच्यते ७ " ... २७० १ ... .4. .... --- " ... .... १९ ar २३ २ ... 4.. ... .... .... .

·.... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयानुक्रमणिका. विपया:- पृष्ठम्. पशि द्विजस्त्रीगामोशूद्रः कयानिनादाह्यः ब्राह्मणीगतारंशू- ईलौहशयनेकाष्टादिभिर्दहेत २७११९ उत्कृष्टवर्गस्त्रीगामिनभपकृष्टवणंबध्वाश्वभिः खादये- ततामास्त्रियंश्वभिः खादयेत्काप्टैर्दहेत होनसवर्णसंभुक्तांब्राह्मणीमुंडयित्वासर्पिषाभ्युश्यनम्नांसर- मारोप्यराजपथेभ्रामयेत् २७२ ब्राह्मणीक्षत्रियागंतावैश्योलोहितदर्भवेष्टयित्वानौनि- क्षेप्यः क्षत्रियोब्राह्मणोगताशरपत्रैप्टायित्वानौनिक्षेप्यः राजन्यवैश्यभा-गाम्यपिशूद्रोवोरणवेष्टयित्वामीनि- क्षेप्यः गृहमागतापुरुषप्रलोभ्यकामयमानानारीस्त्रीसंग्रहण- देडेनदंड्यापुरुषस्तदर्धेनदंडयः तस्याना-ब- लात्कारादिनापरायाधिक्येनासीठकर्णच्छेदक- स्वाभ्रामयित्वाजलेमजनंबहुजनाकीर्णेश्वभिः खा- दनंवादंडः २७३ २ दर्पादिनाभर्तारमवज्ञायपुरुषांतरगामिनीश्वभिः खाद- येत् अनिच्छंतीबलादन्येनसवणेनभुक्तामन्नमात्रंदत्वागृहे वासयेत्कच्छपराकंवामायश्चित्तंकारयेत्हीनवर्ण- भुक्तांतुत्यजेद्धन्यादा सस्वामिकापराध्यंतीराजपुरुषैर्नग्राह्याखामिहारैवत- दीयदंडोग्राह्यः २७४ १ प्रोषितस्वामिकासंग्रहेणापराध्यतीराजपुरुषैदिराज- संनिधिमानीतातदास्ताम्यागमनपर्यंतबंधनेस्थाप्या बलात्परभाादूषयतोवचोएंडः १२ अनिच्छंतीकन्यांगच्छन्समानवोवध्यः.... उत्तमांकन्यामिच्छंतीमापिगच्छन्नमोवध्यः ..." .... .... .... .... .... .... .... .... .... ८ N.. 4.. " २० ·पृटम, पति .... 0000 .... ८ .... .... .... ... विवादार्णवसेतोः- विपया:- कन्यांतत्पित्रोरिच्छयागच्छन्समवर्णस्तत्पित्रेशुल्क दाप्यः साचतेनैवविवाह्या २७४२१ समांकन्यांस्वयंरमितांशुल्काभरणस्त्रीधनानिद्विगुणा- निदत्वाविवहेत समवर्णामनिच्छंतीकन्यामंगुलिप्रक्षेपेणदूपयन्पटश- तपणादंडेनांगलिच्छेदेनचदंड्यः इच्छंतीसवर्गामंगुलिनक्षेपेणरमयद्विशतदंब्यः अनिच्छंतीकन्यांगच्छन्दयंगुलच्छेदेनोत्तमातादृशीग- ' च्छन्वधसर्वस्वहरणाम्यांदंड्यः उत्तमभनंतीकन्यानकिंचिदाप्याजवन्यमजतीकन्यानि- मौगागृहेवासयितव्या २३ अंगुलिमेक्षेपणकन्यांदूपर्यतीकन्याद्विशतदंब्याशुल्कं- चाहेगुणदायादशकलोरज्ज्वादिभिस्ताड्याच २७६२ अंगुलिप्रक्षेपेणकन्यांदूपयंत्याः कन्येतरयोपितः सद्यो मुंडनमंगुल्योम्छेदनखरेणराजमार्गगमनंचदंड: अन्यस्मैदातुमलंरुतांसमवणांकन्यांहरनुत्तमसाहसंद- ज्य: अनलंकृतांहरन्प्रथमसाहसंदंड्यउत्तमांहर- न्हीनवर्णोवध्यः अनुत्तमांसकामांकन्यांहरतोनापराधः समवर्णाभहंकारणांगुलिप्रक्षेपेणापयतोहस्तच्छेदउत्त- मवातथादूषयतोवधोदंडः अपबंधक्यादिगमनदंड..... समवर्णपरदारगामीपंचकृष्णलान्हीनवर्णपरदारगा- मोहादशपणान्दंड्यः.... वहुभिर्मुक्कांगच्छतोवेश्यागमनवदंड: स्वयंकामयंतीस्वरिणीजनसंनिधौविख्याप्यनृपातयामोग्या अमाह्मणास्ववापुंश्चलीवेपदासीकुटुंबविनिर्गतापुश्च- लोएतासाम नुत्तमवर्णानांमोगेनदंडः परेणभुज्यमा- ८ ... " .... .... १६ .... " - .. " २७७ ५ ७ . . as. .. " " ·... .. " ... .... १८ " .... ७ .... " ... विषयानुक्रमणिका. विषया:- पृष्ठभ. पङ्कि: नानामेतासामपिभोगेपरदारवदंड: अन्येनभुज्य मानायादास्याभोगेपंचाशत्पणादंड: २७८४ चलाद्देश्यामभिगच्छन्शूद्रोदशपणान्दंड्यः १२ वलाद्दासीगमनेदशपणोदंड.... अफामांदासीनैरं तयेण/नानाबहवः प्रत्येकंचतुर्विंश- तिपणान्दंडनीयाः पशुयोनिगमनपणशतंदंडः क्षत्रियवैश्ययोगोगममेमध्यम- साहसंअंत्यावसायिस्त्रीगमनेपिमध्यमसाहसंदंड..... गोगामीब्राह्मणः सुवर्णदंड्यः २७९६ नासाद्यंगहीनागामीमध्यमसाहसदंड्य.... गोभिन्नपशुगामीपणशतंदंड्यस्तस्याघासादिचदाप्यः वेश्यागामीद्विज. पंचाशत्पणान्दंडयः. प्रसह्यवेश्यागमनेशूद्रस्यदशपणोदण्डः चौरमारदारिकादिष्टनिग्राहकस्यराक्षः स्वर्गादिफलं अथवीधर्मः स्त्रियोऽस्वतंत्राविषयासक्ताः कार्याः दुर्बलरापभायारक्षणेयः कार्य: भायारक्षताधापत्यकुलवितात्मानोरसिताभवति.. मृतमकाया. पतिपक्षः पालकः प्रभुश्चसपिंडांतप- तिपक्षासत्त्वएवपितृपक्षः प्रमुस्तदंतासखएवराना रक्षकः सतिदोपेनिग्राहकश्च योग्यसमयेऽददानः पिताऋतावनुपगच्छन्पतिर्मतपति- कायामक्तापदः पुत्रश्चगर्हणीयः बलायोपितोरक्षितुमशक्याअतोऽर्थसंग्रहव्ययादिनि- योगेरुपायैरक्षणीयाः .... आत्मानमात्मनारसंतीमुरक्षिता स्त्रियाः गर्भिण्याअभिलपितमवश्यसंपादनीयमन्यथा गर्मदोषः २८३३ a.. ... .... .... २८०१० " .... " .... .. ... .... " .... .... 4. POS ·पूटम्, पत्रिः ६ .... .... .... " .... " विवादार्णवसेतोः- विषयाः- भा-यावृत्तिविधायैवकाव्यप्रवासः कार्यः दंपत्योः परस्परतीपेकुलस्यकल्याणं अरोचमानायांना-गर्भवृतिः कुलस्ययाज्कल्याणं १७ पत्यानुकूल्यवाग्दोपराहित्यप्रजाप्रसूत्वादिगुणवतीश्री- समा २२ द्विपंतीभा-संवत्सरंप्रतीक्ष्यततऊर्ध्वमपिस्थितटेपांनो- पगच्छेत्स्वदत्तालंकारादित्वाग्रासमात्रंदद्यात् . अदुष्टांभा-त्यजन्पुरुषोराज्ञादंड्यः अदुष्टंपतिमवज्ञायत्यजत्योपदंड्या अवधेच्छादिदोपवहींगहानिर्वासयेत् वंध्यांस्त्रीप्रसूत्यादिदोपवतीनाभिनंदेत अतुस्नातापतिमनुपगच्छंतीविल्याप्यनिर्वास्था २८५ १ व्यभिचारिणीत्याज्यानवध्यानांगविकलाकार्या पातिव्रत्यादिगुणवतीपुलक्ष्मीनिवासः अनियुक्तयास्त्रियावहिर्गमनादिनकाय गृहेपिस्त्रियाखातंत्येणकिंचिन्नकर्तव्यं २२ बाल्यादिपुपितृपतिमुत्तर्विरहः स्त्रियानेष्टव्यः २८६ १ श्वशुरयोः पादवंदनभर्तृतत्परतेत्यादयः स्त्रीधाः पानदुर्जनसंसर्गादीनिस्त्रीणांदूषणानि अथमृतभर्नुकाधमः मृतेभर्तरिज्वलच्चितारोहणंब्रह्मचर्येणावस्थानंवाधर्मः अद्यूतसमायः २८८१२ अप्राणिभिः पाशकादिभिः क्रीडनंद्यूतंप्राणिभिमपादि- भिः पणपूर्वकंक्रीडनसमादयः घूनसमाढययोः कर्ताकारयितासभिकश्चापराधानुसा- रेणताउनादिनादंब्यः.... २८८२३ तस्करज्ञानोपायतयातचक्रियेततदासभिकंराजपुरु- पाधिष्ठितंकायसमाइयेप्येवं २८९१० ४ .... " " .... " .... " ६ .... .... .... .... .... .... .... ....

·पृष्ठम्. पतिः 1490 .... ७ " --- .... . ... .... .... . ... " .... ६ .... विषयानुक्रमणिका. विषयाः समाह्वयेयदोयमेपादेः पराजयस्तेनपणोदेयः २८९ २२ नृपाद्यविदितपरिहासलतेचदेवनेपणालाभोदंडश्च गूढोयतपणः सुव्यक्तः कार्यः कूटदेविनोनिस्यिाः नितंत्रराजभागंराक्षेसभिकोदापयेत् । रानभागहरावंचकादंड्याः १४ कूटदेषिनांकरच्छेदभ्छद्मदेविनामंगुष्ठतर्जनीच्छेदोदंड: रामप्रवर्तितधर्मानपालयन्गर्हणीयोदंडनीयश्च अथप्रकीर्णक २९१२ उक्तशेपंप्रकीर्णक निधिप्राप्तममेदमितिसत्यवदतोगुणवतः षष्टांशोनि : णात्तुद्वादशांशनृपेणग्राह्यः प्राप्तनिधिममेदमित्यनृतज्ञानतोवदनस्ववित्तस्याप्टमर्म- शमज्ञानतोवदन्यन्किाचेदंडनीयः .. स्वनिहिवान्नष्टलब्धद्वादशांशादिदानंवितरस्यैव. १५ स्वनिहितनष्टंप्राप्तंराज्ञिनिवेद्यप्रमापितमेवग्राह्य अथपरनिहितः " २१ अज्ञायमानस्वामिनिधिप्राप्तनतेश्टमांशंदत्वेतरद्वाज्ञा ग्राह्य २२ पट्कर्मयुक्तबाह्मणेनप्राप्तस्तुनिधिरज्ञायमानस्वामिकः सर्वाग्राह्योनतर्दशोराज्ञाहरणीयः २९२ १ पट्कर्मयुक्तातिरिक्तविप्रस्तुतथाविधनिधैर्लब्धस्यराज- निनिवेद्यपष्ठमंशलभेत निधिलब्ध्वाऽनिवेद्यताविप्रस्यापिचौरापरायः राजानिधिमाप्याईविप्रेभ्योदद्यात् क्षधियोनिधिप्राप्यचतुर्थमंशराशेचतुर्थविम्योदत्वा स्वयमर्द्धमाददीत २९३.४ वैश्योनिधिलभमानश्चतुर्यमंशराशेऽद्धविप्रेम्योदत्वा शिष्टमाददीत .... " ... " ... .... ... " .... .... ar .... " a.. .. .... ".. ". 00.

·.... .... " .... .... १३ विवादार्णवसेतोः- विषया:- पृष्ठम्, पतिः शूद्रोनिधिलब्ध्वाद्वादशधाविभज्यपंचांशानराजेपंचां- शान्विप्रेभ्योदद्यादंशद्वयंस्वयमादद्यात् २९४ ९ प्राप्तनिधिमनिवेदितंजाननानासर्वस्वमादद्यात् चिरंतननिधीनामन्याप्तानांधात्वाकरयोरन्योत्पादितद्र- व्यस्यचाईराज्ञः वटादीनांशाखाच्छेदनविंशतिपणाः स्कंधच्छेदनेचत्वा- रिंशत्पणामूलच्छेदनेऽशीतिपणादंडः चैत्यश्मशानसीमापण्यस्थानदेवालयजातQमाणांशाखा- कंधमूलच्छेदेपुचत्वारिंशदशीतितद्विगुणपणादंडाः २१ पनसादिवृक्षाणांलतादीनांचशाखास्कंधमूलच्छेदेपुदश- विशतिचत्वारिंशत्पणादंडाः फलोपभोगगुमच्छेद्युत्तमसाहसंपुप्पोपभोगगुमच्छेदी मध्यमसाहसंलतादिच्छेदीपणाशतंतृणच्छेघेकप- पंदंड्यस्तत्कृतोपपत्तिनस्वामिनेदाप्यः २९४ १५ फलपुप्पोपभोगक्षानच्छेद्याः कर्षणांगहलादेरुपायां- तरेणासंभवेतदर्थगृहोपकरणार्थयज्ञोपकरणार्थ चच्छेद्याः २० स्वदेशेक्रीत्वाविक्रीतस्यवृद्धेर्दशममंशपरदेशकीत्वा स्वदेशेविक्रीतस्यवृद्धर्विंशतितमाशंशुल्कंनृपतिराद- दीत पुष्पंधनादीनांपरदेशेक्रीवास्वदेशेविक्रीयमाणानांवृद्धेः प- ठांशः शुल्कोराज्ञाग्राह्यः पणन्यूनमूल्यवस्तुनिनशुल्कोनाशिल्पेनलब्धोविक्रय्य- वत्सादौदौत्येनलब्धेभेक्षेचौराहितावशिष्टयो- त्रियेयतौयज्ञार्थमानीयमानेवस्तुनिचनशुल्कः गुणवतापित्रापुत्रस्यविरोधेसाक्षिणोदशपणोदंडस्तयो- विरोधोत्पादकस्योत्तमसाहसंदंड: २२ अनिर्गुणेनपित्रापुत्रस्यविरोधेसाक्षिणः पणत्रयविरो- .... .... .... .... " . ... us. .... .... .... " .... .... .... " ·Iss. .... .... .... " विषयानुक्रमणिका. विषयाः- पृष्ठम्, पक्ति धोत्पादकस्याप्टशतपणादंडः उत्तमबाह्मणविष्ठादिनादूपयितुः पोडशसुवर्णा लशु- नादिनादूपयितुः सुवर्णशतं मुरयापयितुर्वधोदं- डः क्षत्रियमुत्तमंतयादूपयितुर वैश्यंदूपयितुस्त- दर्ध शुद्धपयितुः पूर्वसाहस अनुत्तमविप्रक्षत्रियवैश्यशूद्रानभक्ष्येणदूपयितुरुत्तम- मध्यमप्रथमसाहससपादशतपणादंडाः अत्यघमशूद्रमभक्ष्येणदूपयितुश्रतु.पंचाशपणादंड: २९७ ४ स्वयंलशुनादिभोक्ताविप्रोदेशान्निस्यिः.... द्विनानाधर्मोपदेशकाः शूदस्यमुखकर्णयोस्तप्ततेल- प्रक्षेपोदंड: वेदंशृण्वतः शूद्रस्यत्रपुजतुम्यांकर्णापूरणं वेदमुदाह- रतोनिहाच्छेदः संस्कारणाभ्यस्यतः शरीरच्छे- दोदंडः विमलिंगधारणेनजीवतः शूद्रस्याप्टशतीदंडः उत्तमवर्णकर्मणाजीवतोऽधमवर्णस्यसर्वस्वहरणनिर्वा- सनेदडः विप्रमातिपीडयतः शूद्रस्यवधोदंडः ॥ २२ संन्यासिनोजपहीमपरस्थचशूद्रस्यवधोदंडोपवस्यपा- सिकोयोदंडउकस्तद्विगुणोवा सम्यग्दंडप्रणयनस्यमाजवृद्धयादिफलं शास्त्रानुसारित्वादिगुणसंपन्नोदंडमणयनसमर्थः २९९ ६ असम्यग्दंडनेसबांधवनृपनाशादयोदोषाः पानांनिग्रहेणसाधूनांसत्कारेणचरानानः पूताभवति ३०० १ दंव्यदंडनेसाधुपालनेचराज्ञोबहुयज्ञफलानि अथदत्तकविधान अकृतचूडादिसंस्कारकंगृहीत्वानिनगोत्रेणचूडादिसं- स्कारान्कुर्वीतान्यथादाससमः . .... .. H N" ... " ... .... ४ ... ...

·- .... ... .... " ६ .... .... " विवादार्णवसेती:- विषयाः- पृष्ठम, पति पंचवर्पतऊध्र्वगृहीतोनदत्तकादिः सुतोभवति एकः पुत्रोनदेयोनवप्रतिग्रायः भर्तुरनुज्ञामंतरेणस्त्रि- यापुत्रोनदेयोनापिप्रतिग्राह्योभत्रनुमत्यातूभयत्रा- धिकारः २१ बंधूनाइयराजनिविद्यव्याहृतिीभ लादत्तकोग्राह्यः भर्तुरनुज्ञयापुत्रस्यदानएवाधिकारोनग्रहणेइतिकेचित् ३०१ पुत्रापराधेपितानदंडनीयोयदिपुत्रस्तेननप्रेरितः एवं स्वाम्यप्रेरितश्चाद्यपराधेश्वादिस्वामिनोनदंडनीयाः श्वादिस्वामीसमर्थः श्वादिग्रस्तमरक्षन्प्रथमसाहसंर- क्षेत्युक्तोप्यरक्षन्मध्यमसाहसंदंड्यः ... १४ अकालेअमादियुक्तगोवाहकोववप्रायश्चित्तंकारयित- व्योमध्यमसाहसंवादंब्यस्तेनापिपापानिवृत्तिः १९ प्रतिमाघटकाचित्रकारादयश्चातिपीडाकरमूल्यंसंभूयसं- पादयंतोराजस्थापितमूल्पमन्ययाकुर्वाणाचपणप्स- हसंदंड्याः वणिनः संभूयस्थानांतरगतपण्यमनुचितमूल्येनहारयि- त्वाधारयंतोबहुमूल्येनाल्पमूल्यविक्रीणानाश्चोत्तम- साहसंदंड्याः करितुरगादीनिराजनिवारितक्रयविक्रयादीनिचराना- क्षामंतरेणविक्रीणानस्यविक्रयप्राप्तंसर्वमेवधनंरा- ज्ञाहरणीयं आचार्य्यादीनामाज्ञालंघनकारीम्रातृभा-महारकः प्रेषितानकोमुद्रायुक्तगृहमेत्तासत्तुलनादीनाम- पकर्ताचपंचाशत्पणान्दंड्याः अनियुक्तीविधवागामीचौराधाक्रांतैराहूतोऽप्रतिवक्ता भीगनीगमनाद्यनुचितशपथकर्तायागादिकच्छूद्रा- दिरित्यादयः पणशतंदंड्या: औषधादिनाक्षादीनांफलोत्पत्तिप्रतिबंधसंपादकोगवा- .... .... २३ .... " १७ १० ·.... ५ " २३ .... विषयानुक्रमणिका १८. विषया:- दीनापुंस्त्वप्रतिषातरुदन्यसाधारणंघनमसाधार- कणीकृत्यग्रहीतादासीगर्भनाशकश्चपणशतंदंडनीयः ३०३ २ निर्गुणयोः पितृपुत्रयोः सुहृदोात्रोदंपत्योराचा-- 'शिष्ययोत्यागवानदोपाजावेदेवादकामतः परस्स- रत्यागीपणावंदडनीय ... गुणवताप्तिमातृभायात्राणांत्यागजिदोषरहिता- नांकामतः प्रत्येकत्यागिनोनिर्गुणस्यपदशतपणादंड निर्गुणान्पुत्रादीनकामतस्त्यजतोनिर्गुणस्यसगुणान्पु- प्रादीन्कामतस्त्यजतः सगुणस्यचपणशतद्वयदंडः ३०४ ३ अंघवपिरस्त्रीभारवाहनृपादीनांपयानमददानासनाई- स्यासनमददानः पूनाहमपूनयन्समीपस्थंसगुणवि- प्रमतिक्रम्यदूरस्थानमंत्रणकारीनिमध्यभोजनादा- यी च विशतिपणानदंड्यः निमंत्रितोऽगीरुत्याभुनानः स्वर्णमापंदच्योद्विगुणमन्नं- चनिमत्रयितुर्दान्या प्रतिग्रहायनिमंत्रितोऽगीकत्यविनाकारणेनानागच्छ- नष्टशतपणान्दंन्यः .... नद्यादिपारभापणशुल्कग्रहणनियुक्तः स्थलशुल्कमाद- दानोदशपणानदंज्य. २३ नारंचौरतयानिदिशपंचशतपणान्दंडचः उत्काच- मादायत्यननुस्कोचादष्टगुणदंड्य:- ३०५२ मृतकंबलादीनांतयात्वेनाप्रकाश्यविक्रेतागुरोस्ताडयिता राज्ञआज्ञाविनातदीययानासनारोहकमव्यमसाह- सदंडयः मनपराधिनमतिश्येनाभिचारकर्मकुर्वाणस्याहितार्थ भेषनादिप्रयोजकस्योबाटनादिरूत्याकारिणश्च पणतयदंडा इन्यांतरमेलनेनोत्तमद्रव्यमंगीकुर्वतोमेदानईमग्यादि ! , ! .... .... ... .... " " .... - .... .... ... 02. ...

·" .... .... विषयानुक्रमणिका विषया:- पृष्ठम् पहि दीनापुंस्त्वप्रतिवातरुदन्यसाधारणधनमसाधार- णीकृत्यग्रहीतादासोगर्भनाशकश्चपणशतदडनीय. १०३ २ निर्गुणयोः पितृपुत्रयों सुदोर्धात्रोदंपत्योराचार्या 'शिप्ययोस्त्यागवानदोपाभावेदेवादकामतः परस्प- 'रत्यागीपणशतंदडनीय. गुणवतापितृमातृभायात्राणात्यागीनदोषरहिता- नाकामत प्रत्येकत्यागिनोनिर्गुणस्यपदशतपणा निर्गुणान्पुनादान्कामतस्त्पनतोनिणस्यसगुणान्पु- प्रादीकामतस्त जदयदंडः ३०४ ३ अंघबधिरस्त्रीगमसाहाय्यानुकूलमार्गोपदेशशस्त्रभो- स्यास दिनुकूलसंपादकस्तदुपराधकर्तृवच्छत्यनु- प्रमी पा..... अपराधियाणायतस्मैयुद्धोपदेशकोविषाद्यर्पणेनापक- गप्रवर्तक साहसिकादिनाननेपोडयमानेतदीयत्रा- णानुकूलासंपादकोऽनियुक्तोनियुक्तवत्पीडक पीब्य- स्यदोषवक्तापीडनस्यानुमंताचतदपराधीचदंडनीय प्राणात्ययासतौरक्षानुकूलापकर्मकरणेनदंड सदृत्तानाभयप्रमादादितोऽपराधेनदंड तत्तदपराधमयोनकक्रियाकलापातर्गतैकक्रियामात्रकर- नतदंडचतुर्थाशोदंडस्तथाविधानेकक्रियानिष्प- त्ताव दंड सकलक्रियानिप्पत्तीपूर्णोदंड कार्य: दडहेतुकर्मनिर्णयशैथिल्यसतिनदड; मिलिताअपवर्मकुर्वाणा प्रत्येकद्विगुणदंडनीया शारीरार्थदडभेदेनदिविधोदंड. शारीरोद्विविधौवधने। दिविधश्चअर्थदंड पणादिभेदादनेकरूपस्तत्रयस्मि- नमपराधेकाकिन्यादिदंडोऽभिहितस्तत्रसातिशये राजतमाषपर्यंतोदड कार्य रानतमाषादड सातिशयेपराधेकार्षापणात पणrg ... . .... " ... AT न ·.... .... ... विवादार्णवसेतो- विसया:- यांतोदंड सातिशयपराधेशपांततिपणांतोस. सानिशयेऽपराडादशपणांतः कसनीयः कापिणातोदंड. सातिशयपराधेचतुर्गुणएवंरीत्यासा- ईपणशतद्वयादभितुर्गुणदहा. कल्पनीयाः राज्ञामपराधेसहस्रगुणोदडः अस्पृश्यानांमायाविनोदासानांसूनमागधादिप्रतिलोम- ‘जातानांचताइनमेवदंडोनार्थदंडः भार्यापुत्रादीनांताडनंदंडोनार्थदंड बंधनखरारोहणादयोपिदासदंडाः शिषिप्रभृतीनासर्वस्वहरणयोग्येष्यपराधेतुलाहलवा- घमाडादिनीविकोपकरणनहरणीयं. विशिष्टोवधाईः सुवर्णशतमंगच्छेदार्हस्तदर्द्धमंगुलिच्छे- दाहस्तदईनिर्वासाहः पंचविंशतिमुवीइदंडनीयः ३१३ ५ शिष्टानावघाद्यर्हाणांमूल्यधनानांसुवर्णशताद्यसंभवेतदी- यधनानुसारेणदंडा कल्पनीयोऽभ्यासेसर्वस्वहरणं , निवासनंच नागच्छेदापिराभीसदाचारयुक्तीविप्रः सत्कर्मनि- हायोग्येबंधनेस्थापनीय.. क्षत्रियवैश्य शूदादंड्यनंदातुमसमर्याः कर्मकारयित- व्याविप्रस्तुशनैः शनैर्दाप्योनकर्मणिनियोज्यः... ३१४ ३ धनवतीस्त्रीदडाहंधनंदाप्यानिर्धनाचेताडनीयावाल- दातुरादिप्वप्येवं विप्रत्यभिक्षार्थपरागारप्रवेशेनापराधम्तनिवारकस्यत्व- पराधः समित्पुष्पकुशाद्यादानेविप्रस्यनस्यदोष विभाणानद्यादिषुभूतिविनापारगमनमितरेभ्यः पूर्वमुत्ता- रणपण्येषुपारंमायणीयेशुल्कादानवाणिज्याांना तुपण्याडंशुल्क दानमावश्यक लवणहमद्यगुडमधुषुचिरका 400a 1 २० . ... " .... ܐܕ ·एटम, पतिः .... ..... " .... ... ... विवादार्णवसेतो:-- विषया:- बलालदिनारुतंदानविक्रयभोगादिकमप्रमाणम् ३१८.१६ सीलतोरात्रौलतीगृहमध्ये ग्रामावहिर्वाकृतोविक्रया- दिनसिद्धयति । शत्रुरुतोव्यहारोनिवर्तनीयः ए- वमत्तकतोनियुक्तान्यदासपुत्रादिकतोपि २९ न्यासादिद्रव्यंभोगेनोपेक्षयावायेननाशितंसदाप्योन वनपराधीतत्पुत्रादिचितादावप्येवम् ३१९११ अज्ञाननाशितकिचिन्यूनंदाप्यः निक्षपधनस्याप्रत्यर्पयिताऽनिक्षिप्ययाचकश्चनिर्धन-- • साचारनेचौरवदंड्यः । धनवान्निराचारश्चेहिगु- मंदंडदाप्यः २१॥ गृहोतविद्या शिष्योगुरवेदक्षिणांदत्वापूजयित्वानिव- तेत कर्मकारयित्वामृत्यवेतनमददानोराज्ञादापयितव्यः शत्त्यनुसारेणदंड्यश्च दानपरिणीताऽदास्यपिदासी । साचत्पूर्वमन्यदासी तदीश्वरस्यानुमत्यैवदासेश्वरस्यदासीनत्वननुमत्या । एवंदासीभर्तुरपिदासत्वादासत्ववोध्ये दासीस्वामिनोऽननुमत्याऽन्यदासेनोढादासीद्रयोरेव स्वामिनोः । तदपत्यानिराम्यांविभज्यग्राह्याणि अन्येनोदायांदास्यामन्येनजनितमपत्यंदासीस्वामिन एव । एवंगवादिपशुष्वपिव्यवस्थेयम् ३२१ २ शुल्कस्थानेपण्यपरिमाणमिथ्यावदन्शुल्कमदत्वागच्छं वाष्टगुणदंब्यः पंचनार्थमकालक्रयविक्रयकर्ताs- पहृतादष्टगुणदंड्यः शुल्कस्थानपरित्यज्यविव• मनागच्छत सर्वापहारोदंड. पण्यंक्रीत्वादोपदर्शनादिनाऽकरणश्रेयोमन्यमानोद- शाहाम्यन्तरेप्रत्यर्पयेत् । एवंविक्रीयाविक्रयश्रे- योमन्यमानोदशाहाभ्यन्तरेपण्यमाददीत । दशा- .... .... " २० T " ·-- .... -- . ... . ... .... .... विषयानुक्रमणिका. विषयाः- क्षम. पतिः होत्तरमन्यधाकर्तुमुद्यतःपट्शतपणान्दंख्यः यस्थपण्यस्यञ्यहमध्येपरीक्षाविहितातहुप्क्रीतमन्य- मानस्तदिनएक्प्रत्यर्पयेत्. द्वितीयदिनप्रत्यर्पय. नमूल्यन्त्रिंशांशंदाप्यः । तृतीपदिनतुतदिगुणं । ततः परंप्रत्यर्पणमसिद्धम् २३ अदुष्टवन्वादिपण्यंकोत्वादुष्कीतमन्यमानोविहितका- लमध्येप्रत्यर्पयन्मूल्यादशममंशंदाप्यः ३२२-९ नचेत्पण्यक्रेत्रास्ववशीकृतं । स्वशीकृतंतुपण्यंतथा- सर्पयन्मूल्यपाठभागंदाप्यः सीमाविवादेमृपासाक्षिणः पणशतवयंदडोनचेत्साक्षी तद्देशवासी तद्देशवासिनांसमिाविवादेमृषासाक्षिणांप्रत्येकंमध्यम- साहसंदंड: मूत्रक्षीरमांसमद्यादीनांहारकोद्विगुणंदंडनीयःभोगार्य संस्कृतानातेपहिशितदयंदपः ३२३३ सेतोदैविध्यम् १५ परक्षेत्रमध्येपरेणक्रीयमाण. सेतुः क्षेत्रस्वामिनोऽल्प- क्षयरुद्बहूपकारकश्वेन्नप्रतिषेध्या क्षेत्रस्वामिनोऽननुमत्यापरक्षेत्रमध्योक्रियमाणेनसेतुना संपादितेशस्योपचयेक्षेत्रस्वाम्येवस्वामीनतुसेतुक- क्षेित्रत्वाम्पसावराजास्वामी ३२४ युक्तियुक्तव्याघातकोवर्विरोधेनाविरतवक्ताअयुक्त- वक्ताचप्रथमसाहसंदंड्यः। रानभवतितधर्मापालकोनिंद्योदयश मर्मस्टकूपिशुनोभेदकत्साहसीश्रेणीदेपीनृपढेपीच निर्वास्यः यत्ययेनेकपंक्तिभोजनादिकमाविरुद्धसतंदोषेणविनापं- क्तिवाांकुर्ववशत्तयनुसारेणदंडनीयः-- " I.P .... .... .... ... ... .... .... ... .... .... A.. .... arh ....

·। .... ... प्या: ... " २२ a.. .... .... ... .... विवादार्णवसेतो:- विषया:- टम, पतिः सभ्यरानभागहरंतः पलायमानावर्णिजस्तदष्टगुणदा- १२४१९ गुणनयोजनमुद्दिश्यकृतमृर्णस्वयमवयों(क्ततएवताभ्यः मुखादौस्त्रियंगच्छतः पुरुषगच्छतश्चचत्वारिंशत्र्पणा ....३३३ मातापितृवालद्धाचा-शष्टादयोनदंडयोग्या ....... अस्विगमात्यपुत्रादयोऽपराधेसतिवाग्दंडेनैवदंडनीयाः नत्वर्थदंडन....। महापराधिनांवोदंडः मित्रादीनांवाग्दंडोधिग्दंडस्तपस्विपुदंडविशेषानाभि- धानस्थलेशिष्टकलितोदंड: कार्य:.... महापातक्यपिविमोनवध्यः तस्यदंडोंमुंडननिर्वासनमक- नंच. माह्मणवधसुरापानस्वर्णस्तेयगुरुपनीगमनानिमहापा- तकानि गुरुपतोगर्ललाटेमगांकनं मुरापातु सुरावर्णध्वना- कनमुवर्णरत्तेनस्पललाटेश्वपदांकनं ब्रह्मघातिनो' ललाटेकबंधपुरुपाकनकार्यम् नियमातिकामिणबाह्मणरहसिवारयेत्यावदकत्यतों निवर्तयेत् तावताऽप्यनिवृत्तोदित्य. महापातकिनोदडधनराज्ञानादेयंतचनजलेप्रविश्यवरु- णायार्पयेतविदुषेविभायवा रानीमहापातकिधनवर्जनस्यानादीर्घजीवित्वादिकंफ- ... ५ " ... .... .... . .... M 4.4. ८ .. - .. J 44 सपनवतोऽपराधिनः शास्त्रविहितदंतरापेक्षयाम- १ कोपिदंडोदमनायकार्य: यवस्तयेयोदंडउक्तः सतन्त्रविदुषांशूद्रवश्यक्षत्रविप्रगु- णवदिमगुणरचरविप्राणामष्टगुणषोडशगदा- .

·पृष्ठम्, पतिः
+
am
...
विषयानुक्रमणिका.
विषयाः
त्रिशद्गुणचतु-पष्टिगुणशातगुणाष्टाविंशत्यधिकश-.
तगुणात्मकोयथासंख्यमवधारणीय:-
स्तेनादिनिग्राहकस्पराज्ञः स्वर्गादिफलं....
राजान्यवहारानुपश्यन्नलब्धदेशालिप्सेतलब्धान्देशा-
नपालयेद
एतद्वन्यसंग्रहकर्तृब्राह्मणनामानि
-
M..
....
....
...
4..
इति विवादार्णवसेतोः विषयानुक्रमणिका संपूर्णा ।

·सूर्णवसेतो:- पुस्तकका नाम ३ .... .... .... पृष्टम्, पङ्किः किंमत रष्टगुणदा मनुस्मृति सटीक जिल्दबंधी २ याज्ञवल्क्यस्मृति मिताक्षरासहित ३ अष्टादशस्मृति पंचस्मृति ४ बृहत्पाराशरस्मृति निर्णयसिंधु .....२८ धर्मसिंधु धर्मसिंधु ४ व्रतराज अतिउत्तम टिप्पणसहित ५ तिथिनिर्णय प्रायश्चित्तेंदुशेखर प्रायश्चित्तमंजरी ६ आशीचनिर्णय भवाब्धिसेतु भापाटीकासहित शूद्रकमलाकर क्षीरनिर्णय क्षौरनिर्णयसटीक शांतिमयूस श्रादमयूस प्रपंचसारविवेक पेदस्तुतीभापाटीका अमृतधाराभापा १ .... .... .... १ ·श्री। विवादार्णवसेतुः। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ श्रीवेंकटेशाय नमः। प्रथमोमिः। अथ ऋणादानविवादपदम्। तत्र विवादपदान्याह मनुः ॥ तेपामायमृणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः। संभूय च समुत्यानं दत्तस्यानपकर्म च ॥ वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः । क्रयविक्रपानुशपो विवादः स्वामिपादयो । सीमाविवादधमांश्च पारुप्ये दंडवाचिके। स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च । स्रोपुंधर्मो विभागश्च यूतमाहूय एव च । पदान्याटादशैतानि व्यवहारस्थिताविह ।। तब ऋणादानं सप्तविधं ईदृशमृर्ण देयं ईदश- मदेयं अनेनाधिकारिणा देयं अस्मिन्समये देयं अनेन प्रकारेण देयं इत्यधमणे पंचविधे उत्तमणे दानविधि- रादानविधिश्चेति विपिधं एतदेव स्पष्टीकरोति नारदः । ऋणं देपमदेपं च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणधर्माश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ।। स्थानलाभानिमित्तं यद्दानग्रहणमिष्यते।

·विवादार्णवसेतुः तत्कुसीदमिति क्षेयं तेन वृत्तिः कुसीदिनाम् ॥ स्थानं मूलधनावस्थानं लाभो वृत्तिः दानग्रहणपदे क- मणिल्युटा साध्ये तेन मूलधनावस्थाने सत्येव यो लाभ- स्तदर्थं यद्दानं धनिकेन दीयमानं मूलधनं अधमर्णेन च ग्रहणं तथा स्वीकृत्य गृह्यमाणं यत्तहणमित्यर्थः पर्यवस्प- ति । रत्नाकरादयोऽप्येवं । कलाशून्ये वऽवश्यायाकरणी- यत्त्वरूपगुणयोगाद्गौणप्रयोगः। अत एव वाणिज्यार्थप्र- युक्तस्य न ऋणत्वमिति मिश्राः। बृहस्पतिः। कुत्सितात्सीदतश्चैव निर्विशकैः प्रगृह्यते । चतुर्गुणं वाटगुणं कुसोदाख्यऋणं ततः॥ कुत्सितारसीदतश्याधमात्सकलं धनं यद्गृह्यते नि- विशंकैरुत्तमणश्चतुर्गुणं वेति वाकारोऽनास्थायां तनद्वैगु- ण्यादिलाभः तस्मादव कुसीदमणमित्येव लक्षणं तञ्च करोति नारदवचने स्फुटमेव । शेपवचनं त्ववयवव्युत्प- त्तिमात्रप्रदर्शनपरमिति चंडेश्वरः। अदेयमिति यदुक्तं तदाह कात्यायनः। न स्त्रीभ्यो दासपालेभ्यः प्रदद्यास्किंचिदुद्धृतम् । दाता न लभते तत्तु वेभ्यो दत्तं च यहसु ।। उद्धृतमुद्धारऋणमितियावता तत्रापिविशेषयतिबृहस्पतिः परिपूर्ण गृहीत्वाधं बंधं वा साधुलझकम् । लेख्यानूढं साक्षिमहा ऋणं दद्यादनी सदा ।। यथाविश्वासमेतेपामन्यतमकरणम् । आधिबंधौ भो- ग्याधिरूपौ नातः पुनरुतिः लग्नकसाधुत्वं ऋणदाने पै- ·प्रथमोमिः। ३ तृत्वस्थैर्येण । नारदः विश्रंभहेतू हावत्र प्रतिकाराधिरेवच । लिखितं साक्षिणश्च दे प्रमाणे व्यक्तिकारके। विभः प्रयुक्तर्णप्रानि विश्वासः व्यक्तिरभिव्यक्तिः । अथ वृद्धिः। तत्र चतु:सुवर्णपरिमितपलविंशती मासे मापपंचरू- पसुवर्णपापको वृद्धिः। वसिष्ठवचने प्रोतां वृद्धिं वाधुपिके शृणु। पंचमापांस्तु विंशत्यामेवं धमों न हीयते ॥ इति वसिष्ठवचनात् । कुसीदवृद्धिर्धा विंशतः पंच- मापिकी मासमिति गौतमीयाच । धा शास्त्रानुमता मापः पोडशरक्तिकः। मापो विंशतिभागस्तु पलस्य परिकीर्तितः॥ इति बार्हस्पत्याः पलं सुवर्णाश्चत्वार इत्यनेन चतुःसु- वर्णस्य पलत्वाभिधानात् । स चमापोविंशतिपलस्याशी- तितमो भागस्तथा च दत्तधनस्याशीतितमो भागो वृ- द्विरिति फलितम् । एतच्च सबंधके 1 स्फुटोभविष्यति चेदमुपरिष्टात् । अशीतितमभागस्य वृद्वित्वं मनु- रप्याह। वसिष्ठ विहितां वृद्धि सृजेहितविधिनाम् । अशीतिभागं गृहीयान्मासाहा(पिकः शते ॥ मासान्मासमतीत्य। अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासिमासि सबंधके ।

·20 विवादार्णवसेतुः इति याज्ञवल्कीयात् तितश्च सबंधक एवेयं वृद्धिरिति स्थितिः । प्रतिभूनिराधानयोर्विशेपयति व्यासः । सबंधे भाग आशीतःसाठभागः सलग्नके। निराधाने दिशतकं मासलाभ उदाहृतः॥ आशीतः अशीतितमः साटभागो अशीतितमभा- गस्पाटमेन भागेन दशरकिकमित्यनेन सहितोऽशीतित- मभागः। ततश्चविंशतिपलपरिमित सुवर्णेन मासे नव- तिरक्तिकात्मिका वृद्धिः निराधाने इत्याधानशब्दो लम- कसहिताधानपरः। तेनलमकरंधकरहिते दिकं शतं शत- सुवर्णेषु मासे दौ सुवर्णों वृद्धिः। एतच्च ब्राह्मणविपयम्।। अतएव क्षत्रियादेस्तु शतेषु त्रिकचतुष्कपंचकसुवर्णरूप- माषवृद्धिमाह मनुः। दिकं त्रिकं चतुष्कं च पंचकं च शतं समम् । मापस्य वृद्धिं गृह्णीयादर्णानामनुपूर्वशः ।। दिकं शतं हि गृहातो न भवत्यर्थकिल्बिषी। संबंधकादावप्येवं वर्णक्रमेणोत्कर्षः। तथा च ब्राह्म- णे या वृद्धिरभिहिता सा क्षत्रिये सार्दा वैश्ये हिगुणा। शूद्रे साहिगुणा वृद्धिरिति स्थितिः। एतन्मनुवाक्या- डिग्रहणे वैश्यस्यापदि ब्राह्मणादीनां च नाधर्मः। को- रितादिवृद्धिग्रहणे पुनःपीडाकरत्वादधर्मः। वैश्यातिरि- कानां त्रयाणां अनापदि उभयवृद्धिग्रहणेऽधर्मइत्यवधेयं । हारीतः। पुराणपंचविंशत्यां मासेष्टपणा वृद्धिः । ए- वं षड्भिर्मासैश्चतुश्चतुभिर्वदित्वमायातं संतिष्ठेत् एषा A ·प्रथमोमिः। । धा वृद्धि तया धन्यांच्यवते । पुराणः पोडशप- णाः। तथा च पंचविंशतिकार्यापणे मासेऽष्टपणवृद्धि- रेवं क्रमेण प्रतिमासे दिकं शतं भवति सहिमालैश्चतु- मिर्वः पंचशवा मासैईित्वमायातं द्विगुणीभूतं सत्ति- छते ततो न वर्धते धनमित्यर्थः ॥ हारीतः। पुराणे प- णिक मापमित्येके एतत्संकरजात्यधमणविषयम् । चा- तुर्वर्ण्य दिशतकादीनां धर्मत्वाभिधानात् । वृद्धि विभज- ति बृहस्पतिः। वृद्धिश्चतुर्विधा प्रोका। पंचधान्यैः समाख्याता तच्चतस्ता निबोधत कायिका कालिका चैव चक्रवृद्धिस्तथैव च ॥ कारिताथ शिखावृद्धिोंगलाभस्तथापरा।। कायिकामाह व्यासः। दोह्यवाह्यकर्मयुता कायिका समुदाहृता । दोह्यं गवादि वाह्यं बलीयादि । मूलधनाविरोधिनी प्रत्यब्ददेयपणतदर्धादिरूपां व्यासोक्तविरुद्ध कायि- कावृद्धिमाह नारदः। कायाविरोधिनी शश्वत्पणपादादिकायिका ।। कायो मूलधनं तदविरोधिनी तन्न नाशयति शश्वत् प्रत्यव्दं देया पणतदीद्यापणतदद्यापणतददिक्रमे- ण नित्यमुभाभ्यां व्यवस्थापिता सा नारदमते कायिका। हलायुधस्तु ॥ पणा येत्यत्र पणवाहोति पठित्वा प- णस्य मूलधनस्य यावदेवस्थानं तावत् शश्वत् वर्षसहल- मपि उत्तमर्णेन वाह्येत प्राप्यते सा कायिकेति व्याखात- -

·विवादार्णवसेतुः
वान् । तत्राया भोगलाभांतर्गता अपरा च तद्भिन्नेति
मिश्राः॥ नारदः।
प्रतिमासं लवति या वृद्धिः सा कालिका मता।
वृद्धरपि पुनर्वृद्धिश्चक्रवृद्धिरुदाहृता॥
यत्र वृद्धिरूपधनं दातुमशकोऽधमणः सवृद्धिकमिदं
दास्यामीति स्वीकरोति तत्र या वृद्धिः सा चक्रवृद्धिरि-
त्यर्थः ।। कारितां वृद्धिमाह कात्यायनः ।
ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका संप्रकीर्तिता।
आपत्कालरुता नित्यं दातव्या सा तु कारिता।
अन्यथा कारिता वृद्धिर्न दातव्या कथंचन ॥
ऋणिकेन यत्र स्वकार्यतयाअशीतिभागदिशतादि-
तोऽधिका वृद्धिर्व्यवस्थापिता सा कारिता सा च देया
अन्यथा बलेन स्वीकारितापि न दातव्या न देयेत्यर्थः।।
प्रत्यहं गृह्यमाणा वृद्धिः शिखावृद्धिरित्याह बृहस्पतिः।
प्रत्यहं गृह्यते या तु शिखावृद्धिस्तु सा मता।
शिखेव वईते नित्यं शिरश्छेदान्निवर्तते ॥
मुले दत्ते तथैवैपा शिखावृद्धिस्ततः स्मृता ।
भोगवृद्धिमाह स एव
गृहात्स्तोमः शदः क्षेत्राभोगलाभः प्रकीर्तितः।
गृहस्य स्त्रोमः भाटकं शयनादि आधिरुताक्षेत्रात
शदः सस्यादि अयं चाधिभोग इत्युच्यते। उपलक्षणं
चैतत् तथा च कात्यायनः ।
आधिभोगस्त्वशेषो यो वृद्धिस्तु परिकल्पितः।

·प्रथमोमिः। प्रयोगो यत्र चैवं स्यादाधिभोगः स उच्यते ॥ यत्राहितस्प भोग एव वृद्धिरिति व्यवस्थाप्य अणप्र- योगः कृतस्तत्र या वृद्धिः स त्वशेषाधिभोग इत्यर्थः । एषु विशेषयति बृहस्पतिः। शिखावृद्धि कायिकां च भोगलाभ तथैव च। धनी तावत्तमादयाशवन्मूलं न शोधितम् ॥ एषु त्रिपु हिगुणादिरूपायाः परमवृद्धिरधिकापि - विश्विरावस्थाने ग्राह्येत्यर्थः।। आधिस्तु भुज्यते तावशवत्तन्न प्रदीयते । एवं च ऋणिकप्रपौत्रेणापि सबंधकमृणं देयमिति पू- ईस्यार्थः। आधिधनं याचन्नप्रदीयते वावदुचमणेनाधि चिरमपि भुज्यते तेन हैगुण्याधिप्रत्याकलनेपि वृद्धि - गरूपा भवत्येवेति परार्धस्य तात्पर्य ।। उत्तम! दयादि- त्युपकम्प विष्णुः। अंत्यवृद्धौ प्रविष्टायामपि न स्थावर- माधिमृवे वचनात् । अत्पवृद्धौ प्रविष्टायामिदं मया- स्याज्यमित्येवंरूपाद्धनिकवचनादृते लाभे भोगद्वारावृते- पि स तन्नदयादित्यर्थः । तथा कृतवृद्धिः तत्र निष्कल- मृणं गृहीत्वाधमों याचितोपि यदि दिशं बजेत्तदा त- द्धनस्य मासत्रयोपरि वृद्धिरित्याह कात्यायनः । रुत्वोद्धारमदत्वा यो .याचितस्तु दिशं वजेत् । उर्ध्वमासत्रयाचस्यतहनंदिमाप्नुयात् उद्धारं निष्कटमुणं । पण्ये विशेपमाह स एव । पण्यं गृहीत्वा यो मूल्यमदत्वैव दिशं मजेत् ॥

·विवादार्णवसेतु : ऋतुत्रयस्योपरिष्टात्तहनंदृद्धिमाप्नुयात् ॥ कात्यायनः निक्षेपं दिशेपं च क्रय विक्रयमेव च । याच्यमानमदत्तं वै वर्धते पंचकं शतम् ॥ वृद्धिशेषमित्पत्र कर्मधारयेति रत्नाकरः। दृद्धः शेष इति मिश्राः। कयं अय्यं विक्रेयो मूल्य अत्रापि ऋतुत्रय- मित्यनुवर्तते । तेन न्यासे वृद्धिशेषेपण्यमूल्यपण्ये चाद- ते याचिते ततः पण्मासानंतरं पणशते पंचपणात्मिका वृद्धिः शूद्रेण देया। हिकं त्रिकं चतुष्कं चेत्यादिप्रागुक- मनुवचनैकवाक्यत्वात्। प्रीतिदत्ते विशेषयति स्मृतिः । प्रीतिदत्तं न वर्धेत यावन्न प्रतियाचितम् । याच्यमाने न चेद्दत्तं वईते पंचकं शतम् ॥ इतिप्रीतिदत्तं प्रीत्या प्रामितिकं दत्तं सकलत्वेनाप्र- मितमनुकमेव दत्तम् इयमपिद्धिर्मासत्रयोपरि प्रागुक्त- मनुवचनेनैकमूलत्वात् ।प्रीतिदत्वे अनाकारिता वृद्धिः प- ज्मासात्प्राक्कदापि न देया तदुत्तरं च देयेत्याह । नारद न वृद्धिःप्रीतिदत्तानां स्यादनाकारिता कचित् । अनाकारितमप्यूर्व वत्सराहिवर्द्धते ॥ दानमत्र समर्पणमा अन्यथा मासत्रयोपरि हेर- संभवेन कात्यायनशास्त्रविरोधः स्यात् तथा । यो याचितकमादाय तददत्वा दिशं ब्रजेत् । ऋतुत्रयस्योपरिटातद्धनं वृद्दिमाप्नुयात् ॥ याचितकमर्पित देशांतरगमनमविवक्षितम् ।

·प्रथमोमिः। स्वदेशस्थोपि वा यस्तु न दद्यायाचितोऽसरुत् । स तत्राकारितां वृद्धिमनिच्छन्नपि चापहेत् ॥ सर्वमिदं उमना दानासम्पादने ज्ञेयं । यत्र छलं विनैव कार्यातिशयादन्यत्र गतस्तत्र विशेषयति विष्णुः वृद्धि दयुरकतामपि वत्सरातिकमे यथाविहिताम् । व- सिरातिकमे वत्सरादू अझतामनवधारितां सर्वमिदं मूलनिक्षेपास्वामिना याचितमदत्तं उमना अर्धाब्दोत्तर- मच्छद्मना त्वदत्तमब्दोतरं तु वद्धते इति समुदायार्थः ।। अथ परमवृद्धिः। तत्र गोतमः। चिरकालावस्थानाद्वै- गुण्यं प्रयोगस्य प्रयुक्तधनस्य कथितसमयातिरि- कसमयपि हैगुण्यमेव तिष्ठतीत्यर्थः । इदं च मण्या- दाविति मिश्रभाचार्याः । सामान्यधनप्रयोगविपर्य चैतदिति विवादरत्नाकरः। मणिमुक्ताप्रवालसुवर्णरज- तफालकैटाविकानां चिरकाढावस्थानेपि हैगुण्याधिका वृदिर्न भवतीत्याह कात्यायनः। मणिमुक्कामवालानां सुवर्णरजतस्य च । तिष्ठति द्विगुणा वृद्धिः फालकैठाविकस्य च ॥ तिष्ठति चिरादपि हिगुणाधिका न भवतीत्यर्थः । फालं फलोद्भवं कासादि कैट कीटनवं यस्त्रादि आ- विकंमेपायं कम्पलादिएवंच प्रागुनगोतमवचनमप्ये- तत्पर अन्यथामूटभूतनानाश्रुतिकल्पनापत्तेरिति मिश्र- मतमेवान ज्यायः । पान्यादी विरोपयति मनुः । कुप्सीदवृद्धिगुण्यं नात्येति सरुदाहृता ।

·विवादार्णवसेतुः
.
धान्ये शदे लवे वाटे वातिकामति पंचताम् ॥
धान्ये वीहियवादौ शदं शस्य लवो लवनीयं लोमादि
एतदपि आविकादतिरिक्तं मणिमुक्तत्यादिप्रागुक्तवचनै-
कवाक्यत्वात् ।
वाह्ये गवादी सरुत्पदोपादानात् मण्या-
दौ हिगुणैव धान्यादौ पंचगुणैव वृद्धिर्भवति । एवं चा-
सरुद्हणे त्वधिकापीति मिश्राः ॥ तैलादौ विशेषयति
कात्यायनः।
तैलानां चैव सर्वेपां मयानामपि सर्पिपाम् ।
वृद्धिरष्टगुणा प्रोक्का गुडस्य लवणस्य च ॥
गौतमः । कुसीदं पशुपजलोमक्षेत्रसदवाह्येषु नाति-
कामति पंचगुणं । अब पशुपज घृतं विहाय दुग्धादि
घृतानामष्टगुणवृद्धेः प्रागुकत्यात् । एतेन पशुपज क्षी-
रघृतादीति चण्डेश्वरोक्तं हेयम् ॥ वस्त्रादौ विशेषमाह
वृहस्पतिः।
हिरण्ये हिगुणा वृद्धिस्त्रिगुणा वस्त्रकुप्यके ।
धान्ये चतुर्गणा पोका सदवाह्यलयेपि च ॥
कुप्य सुवर्णरुप्याभ्यामन्यत्ताम्रादिकांसदो धान्याति-
रिक्तक्षेत्रभवं फलादि । दास्पादीनां गोमहिप्यादीनां च
पापणासमर्थस्य कस्मैचित्क्षीरादिकं वृद्धिं व्यवस्थाप्य
पोपणसंतत्यथै प्रयुक्तानां चिरावस्थानं संततिरेव वृद्धिर्न
वृद्ध्यंतरमित्याह विष्णुः । संततिः स्वीपशूनां ।। शाकादौ
विशेपपति वृहस्पतिः।
उका पंचगुणाशाके बोजेक्षौ पद्रुणा स्मृता ।

·प्रथमोमिः। १६ । गुडमध्वादी विशेषः प्रकोणें वक्ष्यते । तथा हि वि- ष्णुः । रसस्याप्टगुणा अन रसपदं लवणादिपरं प्रागुक्त- कात्यायनबृहस्पतिवचनैकवाक्यत्वात् । अन्यरसेषु वि- रोपमाह वसिष्ठः। द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यं धान्पै- नैव रसा व्याख्याताः पुष्पमूलफलानिच तुलाधृतमष्ट- गुणं रसाइकुरप्तादयः तेपिनिगुणा इत्यर्थः। एवं पुष्पा- दीनि त्रीणि तुलाधृतमपि सुवर्णादिव्यतिरिक्तकर्पूरादि- विषयं तेपामन्यविधवृद्धिविशेषत्वात् । तृणकाष्टादौ चिरकालेपि दृझ्यभावमाह बृहस्पतिः । तृणकाठेटकामूत्रकिण्वपूर्णास्थिचर्मणाम् ! हेतिपुष्पफलानां च वृद्धिश्च न विधीयते ॥ किवं सुरामूलभूतबीजद्रव्यम अस्थि दंतशंखा- दि चर्म फष्णसारादिकत्तिः हेतिरायुधं । पूर्वत्र वृद्धि- विशेषयच्चया पुष्पफलयोर्योधनादनेन विरोधः सुलभ- दुर्लभभेदेन परिहरणीय इति रनाकरः । अनंगीरुतव- इचंगीतद्धिभ्यां विरोधो निरसनीय इति मिश्राः । अत्र च प्रागुरुवचनेषु धान्यानां यत् हिगुणनिगुण- चतुर्गुणं पंचगुणमुक्तं तन्मूल्यानुसारेण बोद्धन्यं तथा चेयं व्यवस्था । यत्र प्रयोगकाले सस्योत्पत्तेः प्राग्या- शमूल्यं सस्योत्पच्यनंतरं तस्मादल्पहासस्तत्र दिगुणं यन्न ताशस्थाने ततोधिकदासस्तत्र त्रिगुणं यत्र ताह- शस्थले ततोप्यधिकतरो वासस्तत्र चतुर्गुणं यत्र तादृश- स्थले ततोप्यधिकतमो हासस्तवपंचगुणमिति मिश्रा- ·१२ विवादार्णवसेतुः प्राचार्याः । मदानकाले मूल्यस्याधिस्ये प्रागुककमेण व्यवस्थेति लक्ष्मीधरः । चंडेश्वरस्तु अधमर्णाय रुष्टगुण- स्वमध्यगुणत्वे उत्कृष्टगुणत्वे व्यवस्थेति न विरोध इ- त्याह । एतच सादेकथनं वृणसस्योत्पत्तिकालमात्र एव कालांतररस्यानुपादानात् । तथा च हारीतः। तृणं हि- गुणं धान्यं त्रिगुणमेव च वर्धते इति । मूल्यानुसा. रेण वृद्धिव्यवस्था मनुरप्याह । चक्रवृद्धि समारूढो देशकालव्यवस्थितः। अतिकमन् देशकालौ न तत्फलमवाप्नुयात् ॥ चकष्टदिशब्देनात्र चक्रवच्छकटादिभाटकरूपा वृद्धिर- भिमता। तां चकटद्धिमाश्रित उत्तम! देशकालौ च व्यवस्थितः । यदि वाराणसीपर्यंतं तव गुडशाकलवणा- दिशकटेन वहामि तदा ममोदहभाटकं इयद्दातव्यमिति देशव्यवस्थितिः । यदि मासं यावहहामि तदा ममे- यद्धनं दातव्यमिति कालव्यवस्थितिः । एवमभ्युपगत- देशकालनियमता तौ देशकालावतिकांती यदि दैवा- दपूरयन् शकटादिना वहनरूपलाभं समयं न प्राप्नोति आप तु । समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः। स्थापयंति च यां वृदि सा तत्राधिगम प्रति ॥ स्थलपथजलपथनिपुणा इयद्देशपर्यंतं वाएतावान् ला- भो गृहीतुं युक्त इत्येवं देशकाललाभधनज्ञा वणिजादयो यां वृद्धि तथाविध विपये व्यवस्थापयंति सैव तत्र व्यव- ·प्रथमोमिः। स्था तत्राधिगमं धनप्राप्ति प्रति प्रमाणमिति कुल्लूकभः । समुद्रपाने लाभातिशपं ज्ञात्वाधिको कलां कुर्वति मि- श्राः। एततिपय एव हारीतोप्याह । पुराणे पलिकं मास- मित्येके। इति नारदेनाप्युक्तम् । ऋणानां सार्वभौमोयं विधिवृद्धिकरः परः। देशाचारस्थितिस्त्वन्या यत्रर्णमवतिष्ठते । हिगुणं त्रिगुणं चैव तथान्यमिश्चतुर्गुणम् । तथाष्टगुणमन्यस्मिन् देयं देशे च तिष्ठति ।। अन्यस्मिन्देशेऽन्यस्मिन्कालेयावता धनेन प्रस्थलभ्य- ते उत्पः पाक् तायतैव प्रस्थचतुष्टयमुत्पत्ती लब्धव्य- मिति देशकालज्ञानं यत्र हैगुण्यादिलाभस्तत्र वर्णक्रमेणै- वास्तु अस्तु वामासस्थाने तून निरपिमासैस्तूनं हिगणं ऊनापगमे तु त्रिगुणं धान्यमिति विवादचिंतामणिः पुराणे तु मासेन पणो वृद्धिरिति संकरजातिपरमिति तु रत्नाकरः।। अथ वृद्धिनिषेधः ॥विक्रय्यमूल्यवेतननिक्षेप उत्तमसाहसादिरूपदंडच्छलादिगृहीतधर्मानुद्देशसदत्ता- नर्पितयूतादिजितेषूभाभ्यामरवीलतायां वृद्धौ न वृद्धिः । पण्यमूल्यं भूतियासो दंडो यच्चाभिहारिकम् । वृथादानासिकपणा वर्धते नाविवक्षिताः॥ इति नारदीयात् । पण्यमूल्यं विक्रप्पमूल्यं भूतिःतनं न्यासो निक्षेपः पप्यमूल्यन्यासयोश्च याचितादचान्य- योरुपादानं तयोःपूर्व वृद्धिविधानात् । दंड उत्तमसाहसा- दिरूपः आभिहारिकं छलादिना गृहीतम् । वृथादानं २ ·१४ विवादार्णवसेतुः धर्ममनुद्दिश्य दत्तमनर्पितम् । आक्षिकपणो यूतेन जित- धनम्अविवक्षिताः उभाभ्यामपरिभापिता वृद्ध्यः। यदि तृभाभ्यामप्वपि वृद्धिः परिभाषिता स्यात्तदा स्यादेव। स्त्रीधनादौ विशेपयति संवर्तः। न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षेपे च तथा स्थिते। संदिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात्स्वयं कता॥ सीधनं प्रीतिव्ययितम्।अत एव भर्तृपुत्रादीनुपक्रम्य स एवाह यदि टेकतरोमीपां स्त्रीधनं भक्षयेद्दलात् । स वृद्धि प्रति दाप्यः स्यादिनयं च समाप्नुयात् ॥ तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत्प्रीतिपूर्वकम् । मूलमेव स दाप्यः स्यायदा स धनवान्भवेत् ॥ लामे वृद्धौ निक्षेपे च तथा स्थिते याचितादत्तान्य- स्मिन्संदिग्धे देयमदेयं वेति प्रथमं संदेहास्पदे अग्रे दे- यतया निश्चितेपि न वृद्धिः । यदि न स्यात् स्वयंकता। स्वयंरुता तु एप्वपि देयेति भावः। तथा व्यासः । प्रातिभाव्यं भुक्तबंधमगृहीतं च दिसतः। न वर्धते प्रपन्नस्य दमः शुष्कं प्रतिश्रुतम् ।। भुक्तबंधो गोप्याधिः। दिसतो दातुं प्रवृत्तादधमर्णादु- नमणेनागृहीतं धनं प्रपन्नस्य ऋणिकवशंगतस्य यश्लो- तमसाहसादिरूपो दमः प्रतिश्रुतं यच्च शुष्कं दातुमंगी- रुतं ।दिसतोऽगृहीतमित्यत्र विशेषयति याज्ञवल्क्यः। दोयमानं न गृहाति प्रयुनं यत्स्वकं धनम् ।

·प्रथमोमिः। मध्यस्थस्यार्पितं तत्स्याइर्धते न ततः परम् ॥ तथा गौतमः । भुक्ताधिन वद्धते दिसतोऽवरुद्धस्य च।। भुक्त आधिोप्याधिर्यस्य धनस्य इति व्युत्पत्या गोप्या- चिरित्यर्थः । धनं दिसतोऽधर्मणस्य वृद्धिर्न देया भवति तथाऽवरुदस्प गृहीतमृणं भोक्तुमवरुदस्याधमर्गाव- रोधनादारभ्य न वृद्धिAया अथाधिविधिः। तत्र कतिविधा आधय इत्यपेक्षा- यामाह बृहस्पतिः। आधिधः समाख्यातः स च प्रोक्तश्चतुर्विधः । जंगमः स्थावरश्चैव गोप्यो प्रोग्यस्तथैव च॥ यादृच्छिकः सावधिश्च लेख्यारूढीय साक्षिमान् । अब जंगमस्थावरादियुग्मचतुष्टये स्वरूपप्रकारका- लप्रमाणेश्चनुर्विपरवं त देनाधविधत्वमिति कल्पतरुः। तथा नारदः। उपचारस्वथैवास्य लाभहानिर्विपर्यये । प्रमादानिनस्तहदाघौ विकृतिमागते ॥ उपचारो रक्षणं अस्य आधेस्तथैव उपचारो यथैव स्थापन तथैव रक्षणमित्यर्थः । धनिनः प्रमादाविपर्यये आधिनाशे विकृति वा गते भन्नत्वादिकं लब्धे धनिकस्य लाभहानिरित्यर्थः । कात्यायनः। गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारे च हापिते ।। गोप्याघेस्ताम्रकटाहादेोंगे न भोकुर्वनिकस्य वृद्धि- भ्या। सोपकारे बलीवर्दादी हापिते सम्यग्व्यवहाराक्ष- ·विवादार्णवसेतुः मतां नीने तेन कस्याप्यानिकदोषेण व्यवहाराक्षमत्वे न वृद्धिरित्यर्थः। तथा मनुः। यः स्वामिनाननुज्ञातमाधि भुंक्त विचक्षणः। तेनार्धवृद्धि क्तव्या तस्य भोगस्य निरुतिः॥ अकाममननुज्ञातमाधि यः कर्म कारयेत् । भोका कर्मफलं दाप्यो वृद्धिं वा लभते न सः॥ इति कात्यायनीयात्। अनिच्छतो भोगेऽर्धवृद्धिहानिः गोप्याधिभोगे पुन. सर्ववृद्धिहानिरित्युक्तमसरुहोगवि- षयं विष्णुः आध्युपभोगे वृद्ध्यभावो दैवराजोपधातमृते विनष्ठमाधिमुत्तमो दद्यात् ।। दैवोपघातमस्मदादिप्रय- नानपेक्षं राजोपघातं राजप्रयत्नापेक्षं उभयत्रैव स्वाप- राधं विनारुतमिति विवक्षितं । यत्तु । विनष्टे मूलहानिःस्पाईवराजकताहते। इति नारदेन मूलहानिरित्युक्तं तदाघेरदानपक्षे ज्ञेय- मिति चंडेश्वरः । बहुमूल्याध्यादौ विशेपः प्रकीर्णे द्रष्ट- व्यः । वृहस्पतिः। ज्ञाविसंबंधिसुहृदामृणं देयं सबंधकम् । अन्येपां लग्नकोपेतं लेख्यसाक्षियुतं तथा॥ स्वेच्छादेयं हिरण्यायं रसधान्यं तु सावधि । देशस्थित्या प्रदातव्यं ग्रहोतव्यं तथैव तत् ।। हिरण्यदानेऽवधी स्वेच्छा रसादी अवधेरावश्यकत्वम् । समवेतैस्तु यद्दतं प्रार्थनीयं तथैव तत् । न पाचते च यः कश्चिल्लाभात्स परिहीयते ॥

·प्रथमोमिः। . वाह्यवीजात्ययायस्य क्षेत्रहानिः प्रजायते। तेनैव सा प्रदातव्या सर्वेषां रुपिजीविना॥ क्षेत्रे हानिर्यस्प विसामयाय क्षेत्रं पतितं तरक्षति- स्तेनैव सोढन्या । तथा बृहस्पतिः। भुक्ने वाऽसारतां प्राप्त मूलहानिः प्रजायते। बहुमूल्यं यत्र नष्टमणिकं तत्र तोपयेत् ॥ असारतो प्राप्ने सर्वथा व्यवहाराक्षमता नीते बहुमूल्य लभ्य सापेक्षया। व्यासः। ग्रहीतृदोषान्नष्टं चेहंध हैमादिकं भवेत् । ऋणं सलाम संशोध्य तन्मूल्यं दाप्यते धनी ॥ क्षेत्र विशेषः प्रकीर्ण द्रष्टव्यः । तथा। धनं ऋणिरुतं दत्वा यस्याधि प्रार्थयेहणी ॥ तदेव तस्य भोक्तव्यं वन्यथा दोपवान् धनी । एतन्यावधिविरहितभोग्याधिविषयम् । तया याज्ञ- वल्क्यः। उपस्थितस्य भोगव्य आधिः स्तेयोन्यथा भवेत् । प्रयोजके सति धन कुले दत्वाधिमाप्नुयात् ॥ आधित्याजनायोपस्थितस्याघमर्णस्य धनिना धनं गृहीत्वा आधि कव्यः । अमोचने तु चौरवद्भवेत् प्र- योजके आधिधनप्रयोकरि असति असंनिहिते कुले पुवादावाधिधनं दत्त्वा अधमर्ण आधिगृहातीत्यर्थः। अथाधिसिद्धिः । तत्र मनु। नवाधेः कालसरोधान्न निसर्गोन विक्रयः।

·- विवादार्णवंसेतुः कालसंरोधाचिरकालावस्थानान्निसाँवान्यत्र तदधि- कधनेनाधीकरणं दानमिति तु हलायुधः । न निसर्गों न विक्रयः उत्तमणेन कर्तव्य इति शेषः। केचित्तु उत्तमर्णस्य सवाभावेन प्रसन्यभावान्निपेधोनयुक्तः अतःसंरोधा- दवधिकालनियमनानदभ्यंतरे चास्वातंत्र्यादधमणेन नि- सोऽन्यस्मै दानं विक्रयश्याधेर्न कर्तव्य इति समुदिता- र्थ इत्याहुः। आधीरुत्य विक्रीतस्य विक्रयो बलवानिति तु ताहगवधिरहिताधिपरम् । अनिर्मुक्तस्य चैवाधेर्न दानं न च विक्रयः। इति तु निर्मूलं समूलत्वेनैतादशाधिपरमिति बोध्यम् । एतच्च मनुवाक्यं भोग्याधिविपयमिति कल्पतरौ प्रायो- वादः तन्न चार न्यायसम्पादकृतव्यवहारगोप्याधिवि- पयत्वस्यापि संभवात् । कात्यायनः । आधिमेक इयोर्यत्र कुर्यात्का प्रतिपद्भवेत् । इयोः पूर्वतरं ग्राह्यमाधाता चौरदंडभाक् । प्रतिपव्यवस्था पूर्वतरं पूर्वमाधानं ग्राह्यमित्यर्थः। तथा विष्णुः। गोचर्ममात्रामपि भूमिमन्पस्याधीरुतां तस्मा- दनिर्मोच्यान्यस्य यःप्रयच्छति स वध्यः । ऊना चेत्सो- इरासुवर्णान् दंमः।उत्तराधिन सिध्यतीत्यर्थः। मदन- पारिजातादयोप्येवं गोचर्मपदार्थमाह विष्णुः। एकोनीयायदुत्पन्नं नरः सांवत्सरं फलम् । गोचर्ममात्रा सा क्षोणी स्तोका वा यदि वा बहुः ॥ आधेः पौर्वापर्यसंदेहे वाह । .

·प्रयमोमिः। १९ " योनिक्षिम अधिस्ती विवदेतां यदा नरौ । यस्य भुनिर्जयस्तस्य बलात्कारं विना भवेत् ॥ तुल्यकालोपभोगौ चेदोगोपि समको भवेत् ॥ प्रदाने विक्रये चैव विधिरेप प्रकीर्तितः ।। ताभ्यां विभज्य भोक्तव्यमित्यर्थः । इदं चाधेः पौवाप- यंसंदेहे ज्ञेयं । उभयत्र दृष्टमानतौल्ये अदृष्टेन निर्णय इति मिश्राः। भोगानुसारेण व्यवस्थेति विश्वरूपधारेश्वरौ । बृहस्पतिः क्षेत्रमेकं योवेंधे दत्तं यत्समकालिकम् । येन भुक्तं भवेत्पूर्व तस्य तल्सिद्धिमाप्नुयात् ॥ समकालिक पूर्वापरभूततयाऽशक्यावघारणं द्वाभ्यां वचनाभ्यां पूर्वापरभूतनशक्पावधारणे पस्य बलात्कार- शून्या भुक्तिस्तस्पाधित्वं भवतीत्युक्तं । यत्र तु योरपि नताशो भोगस्तवाह स एव । तुल्यकालोपस्थितयोईयोरपि समं भवेत् । प्रदाने विक्रये चैव विधिः स परिकीर्तितः ।।.' पत्रका क्रिया साक्षिमती अन्या च लेख्यवती तब लेख्य बलवदित्याह स एव । आधानं विक्रयो दानं साक्षिलेख्यरुतं यदा । एकक्रियानिबंधेन लेख्पं तत्रापहारकम् ॥ अपहारकं बलवत् आधित्वादिसाधकमिति यावत् । एकक्रियानिबन्धेन एकस्य पुंसः क्रियाया नियंधेन ले- रुपनिवेशनहेतुनेत्यर्थः। तथा।

·विवादार्णवसेतुः अनिर्दिष्टं च निर्दिष्टमेकत्र च विशेपितम्। विशपलिखितं ज्याय इति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥ इत्यनेन सामान्येन रूपेण एकमेकत्राधीकतमन्य- स्मिंश्च तदेव नामचिह्नितं तत्र निरोधे सति नामचिनि- तमाधित्वं भजत इत्युक्तम् । तथा । बलादकामं यत्राधिमनिर्दिष्टं प्रवेशयेत् । प्राप्नुयात्साहसं रुत्यमाघाता चाधिमाप्नुयात् ।। यत्राहितक्षवादेरधिकमपि क्षत्रादि बलादाधी प्रवेश्य धनिको भुक्तोतबासौ दंड्यः आधाता च देयमृणमदत्वै- वाधीरुतं क्षेत्राधि लभते इत्यर्थः ।। ॥ अथ प्रतिभूविधिः॥ कतिविधः प्रतिभूरित्याह बृहस्पतिः। दर्शने प्रत्यये दाने ऋणे द्रव्यापणे तथा । चतुःप्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीपिभिः ॥ आहेको दर्शयाम्येनं साधुरेपोऽपरोऽब्रवीत् । दाताहमेतविणमर्पयाम्यपरोऽब्रवीत् ।। ऋणे दाने इति संबंधः। अर्पणमत्र याचितकविषयं । तेन यत्केनचित् प्रार्थनीयं तत्रापरो वदति यययं नानी- यार्पपति तदा मयार्पणीयमिति तेन तत्रार्पणमात्रं न दानं ऋणे तु दानमेव दयोरिति भेदः। संप्रदायस्तु *- णिद्रव्यार्पणे इति पठित्या ऋणिद्रव्यस्य घनिकायार्पण दत्यर्थमाह । प्रतिभूभेदेन व्यवस्थाभेदमाह स एव । आयो तु वितये दाप्यो तत्कालवेदितं धनम् । .

·प्रथमोमिः। उत्तरौ तु विसंवादे ता विना तत्सुतावपि ।। वितथे दर्शनाकरण उपदर्शितप्ताधुत्वभंगे च तत्का- यावेदितं धनं दाप्यौ । याज्ञवल्क्यः । दर्शनप्रतिभूयंत्र मृतः प्रत्ययिकोपि वा। न तत्पुत्रा ऋणं दगुर्दबुर्दानाय ये स्थिताः॥ दानार्पणप्रतिभूतेन ये स्थिताः तत्पुत्रा दयुरित्यर्थः दर्शनप्रतिभूर्यत्र देशे काले वा दर्शनं कारयितुं स्वीकृत- वास्तत्र राजदैवोपघातमन्तरेणादर्शयंल्लिखितनिबंध- मृणं धनिकाय दयात् । दैवराजोपघाते तु उपधातकाले यो न दर्शयेत्सोपि निबंधं दद्यात् । प्रेतेप्यधर्मणे दर्शनप्र- तिभूर्धनं दद्यादित्या कात्यायनः। दर्शनप्रतिभूर्यव काले देशे न दर्शयेत् । निबंधमाहरेत्तत्र देवराजरूताहते ॥ काले व्यतीते प्रतिभूर्यदि तवैव दर्शयेत् । निबंधं दापयेत्तत्र प्रेते चैवं विधिः स्मृतः ॥ प्रेतेऽभियोगिनि दर्शनावधिमत्तिकम्य मृते यदि ब- धकं गृहीत्वा दर्शनप्रतिभूरभूत तदा तत्पुत्रोपि दाप्यः गृहीत्वा बंधकं यत्र दर्शनेस्य स्थितो भवेत् । विभाव्यो वादिना तत्र दाप्यः स्यातहणं सुतः॥ इति कात्यायनीयातू । पंधक गृहीत्या दर्शनप्रतिभूरय- मभूदिति विभाव्य तस्मिन्मृते धनिकाय दर्शनमति पु- अस्तवणं दाप्यो मध्यस्थेनेत्यर्थः । पितामहस्य सकलम- गं पौत्रण निष्कलं देयं पितुः प्रातिभाव्यागतमृणं पुत्रेण .

·२२ विवादार्णवसेतुः निष्कलं देयं । प्रपौत्रपौत्रौ च न दद्यातामित्याहव्यासः । ऋणं पैतामहं पौत्रः प्रातिभान्यागतं सुतः। समं दद्यात्तत्सुतौ तु न दाप्याविति निश्चयः ॥ यत्र बहवः प्रतिभुवस्तत्र विशेषयत्ति याज्ञवल्क्यः। बहवः स्युर्यदा स्वाशैर्दयुः प्रतिभुवो धनम् । एकच्छायाश्रितेप्येपु धनिकस्य यथारूचि ॥ एकस्य प्रतिभुवश्छायां सादृश्यं निरपेक्षस्वकार्यकर्तृ- त्वमाश्रितेषु एकैकोऽपि धनिकस्य धनं सर्व दापयित- व्य इति विवादरत्नाकरः। यथारुचीति यत्र पनिको व्यव- हारकाले वदति समेन्छया यस्य कस्यापि पार्वे गृह्यते न मे मेलनाय यत्नस्तत्र एकोपि लग्नको धनं सर्व ददा- तीत्यर्थः। इति विवादचिंतामणिः। यत्र ऋण्यशनिवसेन प्रतिभुवो भूतास्तत्र मूलऋणिकानावे स्वकीयमंशं ते दयुः। एकस्य प्रतिभुवश्छायां सादृश्यमाश्रितेषु प्रतिभूषु धनिकः रवेच्छया एकस्मिन्नेव प्रतिभुवि सर्वधनं गृह्णी- यादिति दीपकलिका । पलायितस्याधर्मणस्यान्वेपणे प्रतिभुवे पक्षादिकालं दद्यात् । यथा बृहस्पतिः। नष्टस्यान्वेपणे कालं दद्यात्प्रतिभुवे धनी। देशानुरूपतः पक्षं मासं सार्धमथापि वा। नात्यंतं पीडनीयाः स्पुरणं दाप्याः शनैःशनैः । स्वसाक्ष्येण नियोज्याः स्पुर्विधिः प्रतिभुषामयम् ॥ नष्टः पलायितः।नाशःपलायनेपि स्यादित्यनुशासनात्। पलायितस्याधमर्णस्येति शेषः । स्वसाक्ष्ये स्वसमक्षेति- ·प्रथमोमिः। प्रति दित्सति वा अधमणे प्रतिभुवो दर्शनाय दानाय वा न नियोज्या इत्यर्थः। विष्णुनारदौ। पंचाथै प्रतिभूर्दद्यानिकेनैव पीडितः । ऋणिकस्तं प्रतिभुवे हिगुणं दातुमर्हति ।। अत्र विशेषयति बृहस्पतिः। प्रातिभाव्यं तु यो दद्यात्पीडितः प्रतिभावितः । त्रिपक्षात्परतः साथै हिगुणं लब्धुमर्हति ।। त्रिपक्षादक् तथाविधं धनं निष्कलं ग्राह्यम् । त- थाच कात्यायनः यस्यार्थे येन यद्दतं धनिना पीडितेन तु! साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तरसमाप्नुयात् । यत्प्रतिभुया दत्तं तत्समानुपादिति वचनान्निकलत्वम- वगम्यते इति चंडेश्वरः। महेश्वरमिश्रास्तु यस्यार्थे येन य- इतमित्यादेः प्रतिभुवा धनिकसमाधानाय यदन्यदपि दत्तं स्यातदपि तेन ऋणिकपाधै ग्रहीतव्यमित्यर्थेऽवता- रणमिति प्राहुः । प्रतिभूग्रहणे च साधुसिद्धी समर्थत्वमे- वोपयुज्यते । यथा कात्यायनः ।। नाशको धनिने दातुं दंड राज्ञे च तत्समम् ।। नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूः स्वकियां प्रति। समर्थत्वं लोकत एव ज्ञेयं । तथा कात्यायनः । न स्वामी नापि वा शत्रुः स्वामिनाधिकृतस्तथा। निरुदो दंडितश्चैवं संशयस्यश्च न कचित् ।। नैव ऋक्थी न मित्रं च न चैवांतेनिवासिनः।

·विवादार्णवसेतुः नैव राजा नियुक्तश्च येन प्रव्रजिता न यः॥ संशयस्थ आसन्नमरणसंशयविषयः अभिशस्त इति यावत् इति केचित् ।ऋक्थी धनिकेन ऋणिकेन वा सा- धारणऋक्थः अंतेनिवासिनः शिष्याः। मिताक्षराकारे- णात्यंतनिवासिन इति पठित्वा नैष्ठिकब्रह्मचारिण इति व्याख्यातम्॥ इति श्रीविद्दहिरचिते विवादार्णवसेत्वाख्ये ग्रंथे - णसंज्ञाप्रकरणं नाम प्रथर्मोमिः॥१॥ हितीयोर्मिः ॥अथर्णदानविधिः॥ तत्र बृहस्पतिः। परहस्ताद्गृहीतं यत् कुसीदविधिना ऋणम् । येन यत्र यथादेयमदेयं वोच्यतेऽधुना ।। याचमानाय दातव्यमप्रकालकृतं ऋणम् । पूर्णावधी शांतलाभमभावे च पितुः सुतैः ।। : प्रकालोवधिः तेनावधिमंतरेण यद्गृहीतमृणं तथा या- .५ याचमानमात्राय दातव्यं सावधि तु गृहीतुम- वधौ पूर्णे देयमित्यर्थः । एवमेव चंडेश्वरादयः । मिनास्तु यत्र धनिकेच्छैव दानावधित्वेन उभाभ्यां नियमिता तत्रेदमवतारणीयमिति प्राहुः । तथा नारदः । पितर्युपरते पुत्रा ऋणं दद्युर्यथांशतः। विभका ह्मविभक्का वा यो वा तामुदहेडुरम् ॥ याज्ञवल्क्यः।

·द्वितीयोमिः। २५ पितरि पोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुतेऽपि वा। पुत्रपौत्रैणं देयं निलये साक्षिभावितम् ॥ पितरि दातुमशके पुत्रेण तदभावे पौत्रेण ऋणं देयं निये ऋणिकेन गोपने कते साक्षिभावितं देयतया प्रमापितमिति यावत् । इति रत्नाकरः ऋणयाहिणि पि- तरि प्रोषिते मृते यूतवेश्याद्यासके वाशब्दाहुश्चिकित्स- न्याध्यादिगृहोते पतिते तदणं पुत्रेण देयमभावे पौत्रेण विप्रतिपत्ती साक्ष्यादिप्रतिपादितं देयमिति दीपकलि- का। विभाक्तिमृणं पिच्यमात्मीयवत् सवृद्धिकं पुत्रै- दातव्यं पौत्रैरवृद्धिकं देयं प्रपौत्रैस्तु न देयम् । ऋणमात्मीयवरिपत्र्यं पौत्रैर्देयं विभावितम्। पैतामहं समं देयं न देयं तत्सुतेन तु ।। इति बृहस्पतिवचनात् । अत्र प्रपौत्रमारभ्य यहण- स्थादेयत्वमुक्तं तत्क्षेत्रादिकं भोग्याधिमनिक्षिप्य यत्प्र- पितामहादिना ऋणं रुतं तत्र मंतव्यं । भोग्याधि तु द- त्वा कृतमृणं चतुर्थादिभिरपि तत्कुल्यैयमित्याह र- लाकरघृतं याज्ञवल्क्यवचनं। “ऋणं लेख्यरुतं देयं पुरुपैत्रिभिरेव तु । आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन प्रदीयते ।। प्रोषिते तु विशेषयति नारदः । नाक्सिंवत्सरादिशात् पितरि प्रोपिते सुतः। ऋणं दयारिपतन्ये वा ज्येष्ठे घातर्यथापि वा ।। कात्यायनः। . ३ ·२६ विवादाक्सेतुः विद्यमानाप रोगाते स्वदेशात्प्रोपिते तथा। विशात्संवत्सराद्देयमृणं पितृरुतं सुतैः॥ इदं च रोगातस्य शक्यप्रतिक्रियत्वसंभावनायां प्रोपि- तस्य पुनरागमनसंभावनायां च ज्ञेयं यदि त्वसाध्यत्वे- न कथंचिद्रोगावधारणं प्रवासिनश्य पुनगगमनव्यति- रेकावधारणं तदा पुनर्जीवतोऽपि मृतस्येव, पितुः पुत्र एव ऋणं दातुमर्हति । विशतिवर्षपर्यंत प्रतीक्षा न का- येत्याहतुः कात्यायनबृहस्पती। व्याधितोन्मत्तवृद्धानां तथा दीर्घमवासिनाम् । ऋणमेवंविधं पुवाञ्जीवतामपि दापयेत् सान्निध्येऽपि पितुः पुत्रंणं देयं विभावितम् । जात्यंधपतितोन्मत्तक्षयश्चित्रादिरोगिणाम ।। जालंधो जन्मांधःक्षयधिवेत्यसाध्यरोगोपलक्षक- म्।पारिजातस्तु यदि पिता सर्वथा दानासमर्थखदा पु- त्रेण ऋणं दातव्यमिति समुदायार्थ इत्याह । रत्नाकर- स्तु यासावशानधिकारप्रयोजकरूपवान् पिता अवि- भकधनश्य पुत्रस्तदा पुरेणैव तदणं देयमिति यदि त्व- साधारणधनः पिता तथाभूतोऽपि तदा तेनैव दातव्यं यदा तु पिता सर्वथैव ऋणदानासमर्थः पुरस्तु समर्थ- स्पदा पुणैय दातव्यमिति माह । यत् परेण सह पित्रै- कच्छायया रुतमणं तत्तस्परस्याभावे प्रोपिते पितरि पिनंशं पराश च पुत्रो दयात् । मृते पितरि पित्रंशमात्रं दयादित्याह वृहस्पतिः।

·द्वितीयमिः। एकच्छायारुतं सर्व दयात्तु शेषिते सुतः। मृते पितरि पित्रंशं परणे न कदाचन ॥ ".., अविभकैरेकच्छायाश्रितैर्यदृणं कृतं तदेकोपि यस्ते- पांमध्ये तिष्ठेत स दयात् पैतृकमप्यविभकानां धातृ- णांमध्ये यस्तिष्ठति स सर्वमेकोऽपि दाप्यः। विभक्ताश्च भ्रातरो यथांश दयुरविभक्तैः कृतमृणं तदेकोपि यस्तेषां मध्ये तिछेत् स दद्यात् । पैतृकमप्यविभकानी भातुणां विभक्ताश्च दायानुरूपमंशम्॥इति विष्णुसूत्रात् । अवि. भक्तानां मध्ये एकेनापि यत्कटुंबार्थ रुतमृणं तत्कर्तरि ' मृते प्रोपिते वा अन्येप्यविभक्ता दयुः । यथा चंडेश्वर- धृतं याज्ञवल्क्यवचनम् अविभक्त कुटुंबार्थे यहणं तु रुतं भवेत् । दद्युस्तक्थिनः प्रेते प्रोपिते वा कुटुंबिनि ॥ एकत्वेन वसद्धिः पितृधातृधातृजादिभिरेकेन कुटुं- वार्थ यहणं कृतं तस्मिन्कुटुंबिनि प्रेते प्रोपिते वा तह- णं ये तक्याधिकारिणस्ते दयुः। सामान्यकुटुंबार्य रुतं विभकैरपि देयमित्याह मनुः' ग्रहीता यदि नष्टः स्यात्कुटुंबार्थे रुतो व्ययः । दातव्यं बांधवैस्तत्स्याभिकैरपि च स्वतः।। ।।।' इति दीपकलिका । गृहिकुटुंबार्थमन्यैरपि रुतमण गृहिणा दातव्यम् पितृव्यधातृपुत्रस्त्रोदासशिष्यानुजीविभिः । यहीतं कुटुंबार्थे तट्टही दातुमईति ॥ - ॥

·- २८ विवादार्णवसेतुः इति बृहस्पतिवचनात् ।अत्र विशेषयति कात्यायनः नाप्राप्तव्यवहारैस्तु पितर्युपरते क्वचित् । काले तु विधिना देयं वसेयुर्नरकेऽन्यथा ॥ पितरि प्रेतेऽप्यप्राप्तव्यवहारैश्च पुत्रैर्ऋणं न देयं व्यव- हारप्राप्तिकाले तु देयं विधिना यथांशप्राप्तीत्यर्थः । तथा वृहस्पतिः। ऋणं पुत्ररुतं पित्रा शोध्यं यदनुमोदितम् । सुतलेहेन वा दद्यान्नान्यथा दातुमर्हति ॥ कात्यायनः। ऋणं पुत्ररुतं पित्रा न देयमिति धर्मतः। देयं प्रतिश्रुतं यच्च यच्च स्यादनुवर्णितम् ॥ 'प्रतिश्रुतं ऋणादानसमयेंगीरुतं आदानानंतरं स्वी- रुतं चानुवर्णितं । अत्र पुत्रपदमुपलक्षणं । मनुः प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् । दंडशुल्कावशेपं च न पुत्रो दातुमर्हति ।। दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः पूर्व प्रचोदितः॥ प्रातिभाव्यमित्यत्र दर्शनप्रत्ययप्रतिभुवौ विवक्षि- तौ वृथादानमफलदानं आक्षिकं यूतनिमित्त सौरिकं सु- रापाननिमित्तं अत्र युतसुरापानयोरनहयोनिमित्तत्वं वि- वक्षितमा दर्शनप्रातिभाव्येवित्यनेन प्रत्ययप्रातिभाव्य- मप्युपलक्षणीयं । बृहस्पतिः। सौराक्षिकं वृथादानं कामक्रोधप्रतिश्रुतम् । प्रातिधान्यं दंडशुल्कं शेष पुत्रान्न दापयेत् ॥ ।

·'हितीयोमिः। , कामेति कामेन क्रोधेन वा प्रतिश्रुतमित्यर्थः । का- मकोधरुतमाह कात्यायनः । लिखित्वा सूक्तकं वापि देयं यत्तु प्रतिश्रुतम् । परपूर्वस्त्रियै तत्तु विद्यात्कामकृतं ऋणम्॥ यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाद्रव्यं विनाश्य वा। उक्तं तुष्टिकरं यत्तु विद्यालोधरुतं तु तत् ॥ शेषः सान्निध्याईडशुल्कस्यैव व्यक्तमाह व्यासः दंडो वा दंडशेपो वा शुल्कं तच्छेप एव वा । न दातव्यं तु पुत्रेण यञ्च न व्यावहारिकम् ।। न व्यावहारिक व्यवहारबहिष्कृतमित्यर्थःतथागौतमः प्रतिभाव्यवणिक्शुल्कमययूतदंडे पुत्रान्नाध्यभिभवेयुः प्रातिभाव्यवाणिज्यादिनिमित्तानि ऋणानि न पुत्रानध्य- भिभवेयुः न पुत्रान्परिभवेयुःन पुरैयानीति तात्पर्यार्थः। विष्णुः । न स्त्री पतिपुत्ररुतं न स्त्रीरुतं पतिपुत्रौ । अत्र विशेषयति नारदः। न भार्यया रान्तमृणं कथं चित्पत्युराभेवत् ।। आपत्कालाहते पुंसः कुटुम्बार्थो हि दुस्तरः ॥ आपत्कृतकुटुम्बाथरुताहते भार्यया रुतमृणं न प- रपुराभवेत् न पत्पुर्देयमित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः गोपशैडिकशैलूपरजकव्याधयोपिता। ऋणं दद्यात्पतिस्तासां यस्मादृत्तिस्तदाश्रया । शैलुपो नटः गोपादीनां स्त्रीरुतमणं पतिर्दयात् य- ·विवादार्णवसेतुः स्मादृत्तिस्तदाश्रया इति हेतुनिर्देशादिति दीपकलिका । बृहस्पतिः। शौडिकन्याधरजकगोपनाविकयोषिताम् । अधिष्ठाता ऋणं दाप्यस्तासां भर्तृक्रियासु तत् । नासामृणमधिष्ठाता भर्ता दाप्यो यस्मात् भर्तुरेव क्रि- यासु तणंताभिः कृतमिति योजना । इदं च प्रपंचमात्र तेनान्यत्रापि यत्र प्राधान्यं स्त्रीणां तत्र तथैव न तु जा- त्यादरः कार्यः । तत्र योपिदेव सर्वमनुसंधत्ते पुरुपस्या- ज्ञत्वादिति चडेश्वरवाचस्पतिमिश्रादयः । अन्यत्र यादृशं स्त्रिया देयं तबाह याज्ञवल्क्यः प्रतिदत्तं स्त्रिया देयं पत्या या सह यत्रतम् । स्वयंरुतं च यहणं नान्यत्स्त्री दातुमर्हति ॥ कात्यायनोऽपि। भर्ना पुत्रेण सा वा केवलं वात्मना रुतम् । ऋणमेवंविधं दयान्नान्यथा तत्रुनं स्त्रिया ॥ तत्रुतं भर्तृपुत्ररुतं । नारदः। न स्त्री पतिरुतं दद्यादृणं पुत्ररुतं तथा। मर्तुकामेन वा भर्ना उका देयमृणं त्वया ॥ अप्रपन्नापि सा दाप्या धनं ययाश्रितं स्त्रिया।।- प्रत्यासन्नमरणेनप्रत्यासन्नप्रवासेनवाभा उक्ता देय- मृणं त्वयादेयमित्याज्ञापिता या सा उक्तास्मिन् मृते दे- शातरं गते वा ऋणं अनिच्छंत्यपि दापयितव्यायदिभर्तृ- धनं तदाश्रितमित्यर्थः।मर्तुकामेनेत्युपलक्षणं । नारदः । y

·द्वितीयोमिः।
अंतिमा स्वैरिणीनां या पुनवा-प्रथमा च'या।
ऋणं तयोः पतिरुतं दद्याद्यस्ते समभुते ।। ।'
चतुर्विधानां स्वैरिणीनां व्यभिचारिणीनां मध्ये या
अंतिमा चतुर्थी पुनवा च त्रिविधानां मध्ये या प्रथमा
प्रथमोक्ता ते एव स्त्रियौ परिगृह्णन् तत्पतिरुतमुणं
दद्यात् । पुनर्भूत्रैविध्यं स्वैरिणीचातुर्विध्यं च नारद
.एवाह:तयथा।
परपूर्वाः स्त्रियस्त्वन्याः सप्त प्रोक्ता यथाक्रमम् ।
पुनर्भूस्त्रिविधा तासां स्वैरिणी च चतुर्विधा ।।
कन्यवाक्षतयोनिर्या पाणिग्रहणदूपिता ॥
पुनर्भूः प्रथमा प्रोका पुनः संस्कारकर्मणा ॥
देशवानवेक्ष्य स्त्री गुरुभिर्या प्रदीयते ।
उत्पन्नसाहसाऽन्यस्मिन्दितीया सा प्रकीर्तिता।
असत्सु देवरेपु स्त्री बांधवैर्या प्रदीयते ।
सवर्णाय सर्पिडाय सा तृतीया प्रकीर्तिता ।।
'स्त्री प्रसूता प्रसूता वा पत्यावेव तु जीवति ।
कामात्समाश्रयेदन्यं प्रथमा स्वैरिणी तु सा॥
कौमारं पतिमुत्सृज्य या त्वन्यं पुरुपं श्रिता।
पुनः पत्युगृहं यायात्सा द्वितीया प्रकीर्तिता।
'मृते भर्तरि तु प्रामा देवरादीनुपास्य या।
उपागच्छेत्परं कामात्सा तृतीया प्रकीर्तिता ।।
प्राप्ता देशाइतक्रीता क्षुत्पिपासातुरा तु या।
तवाहमित्युपगता सा चतुर्थी प्रकीर्तिता।
कात्यायनः।
-

·विवादार्णवसेतुः
निर्धनैरनपत्यैस्तु यत्कृतं शौंडिकादिभिः ।
तल्खीणामुपभोका तु दद्यातहणमेव तु ॥
मादिशब्देन रूपधीनवृत्तयो ग्राह्याः । कात्यायनः।
दीर्घप्रवासिनिबंधुजडोन्मतादिलिगिनाम् ।
जीविनामपि दातव्यं तत्स्त्रीद्रव्यसमाश्रितः॥
दीर्घप्रवासिप्रभृतीनां या सी यच द्रव्यं तद्वाहकै-
रित्यर्थः । अत्र च पितुर्यादशमेव ऋक्थयाहिप्रभृतिभिः
कि त्वेतैरनूयैव पुत्रवदनापि वृद्धिदानानभिधानादिति
विशेषः । यत्र तु ब्राह्मणो धनिकः स च निरन्वयो मृत-
खत्राह नारदः
ब्राह्मणस्य तु यद्देयं सान्वयस्य न चास्ति सः।
सकुल्येभ्योऽस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बंधुषु ।।
यदा च न सकुल्याः स्युन च संबधियांधवाः।
तदा दद्यादिजातिभ्यस्तेष्वसत्स्वप्सु निक्षिपेत् ।।
ब्राह्मणस्य धनिकस्य सान्वयस्य देयं तेन तस्मै त-
इदता तदन्वयाय दातव्यं यदि तु सान्वयो नास्त्यसौ
तदानुक्रमेण सकुल्यादिभ्यस्तदभावेऽप्सु निक्षिपेत् ।
गांधवा अन्वयसकुल्यान्यतमा मातापितृसंबद्धाःक्षत्रि-
पादेस्तु राजैव गृह्णीयात्।ब्राह्मणधनवज हि राजगामि।।
इति वचनात्। तेन ब्रह्मस्वं राज्ञा कथमपि न गृहीत-
व्यमित्यर्थः॥
इति विहादिरचिते विवादार्णवसेत्वाख्ये । णादान
प्रकरणं द्वितीयोमिः॥२॥

·तृतीयोर्मिः।
तृतीयोमिः।
अथोद्वाहणविधिः। यत्रण प्रार्थनकाले प्रार्थितोपि
ऋणी न ददाति तत्र धनिकेन यत् कर्त्तव्यं तदाह मनुः
यैरुपायैरथ स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः ।
तैस्तैरुपायैः संगृह्य साधयेदधमणिकम् ॥
धर्मेण व्यवहारेण च्छलेनाचरितेन च ।
प्रयुक्तं साधयेदर्थ पचमेन बलेन च ॥
पूर्वपूर्वसामर्थ्याभावे उत्तरोत्तरं संगृह्य वशीलत्य ।
धर्मे बृहस्पतिराह।
सुहृत्संवधिसंदिष्टैः सामोन्यानुगमेन च ।
प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एप उदाहृतः ।।
ऋणिकस्यये सुहृत्संबंधिनस्तेपु सदेशो यो पच
सामवचनं यच्चानुगमनं प्रायोपवेशनं वा धनिकस्य स
धर्म ऋणोद्वाहणोपाय इत्यर्थः । व्यवहारे कात्यायनः।
धार्पोवरुद्ध ऋणिकः प्रकाशं जनसंसदि।
यावन्न दयाद्देयं च देशाचारस्थितियथा ।।
यावहान जनसंसदि ऋणिकस्य धनिकेन धारणं
म्यवहार इत्यर्थः। छलाचरितबलात्कारेषु वृहस्पतिः।
छद्मना याचयित्वार्थमानीय ऋणिकाद्धनी।
अन्वाहितादि चाहत्य दाप्यते यन सोपधिः।।
ऋणिकस्य धनमन्वाहितादिना उद्मना आहत्य वा
पत्र दाप्यते तत्र साधनोपायसोपधिः सउलमुच्यत
इत्यर्थः।
.

·विवादार्णवसेतुः पुत्रदारपशून्यध्वा रुत्वा दारोपवेशनम् ॥ यत्री दाप्यतेऽध स्वं तदाचरितमुच्यते । यध्वा स्वगृहमानीय ताडनायैरुपक्रमैः ।। ऋणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः स उच्यते । पुत्रदारोपरोधद्वारोपवेशनं च य उद्वाहणोपायस्त- दाचरितमुच्यते इति पूर्ववचनार्थः। द्वितीयवचनस्य नु स्वगृहमानीय ताडनादिलक्षण उद्वाहणोपायो बला- कार उच्यते इत्यर्थः ॥ इदानों कोऽधमणः केनोयाये- न साध्यस्तदाह कात्यायनः । राजानं स्वामिनं विषं स्त्रियं नैव प्रसाधयेत् । ऋक्यिनं दुहृदं वापि च्छलेनैव प्रसाधयेत् ॥ ऋक्थिनं दायादं । तथा। वणिजः कर्पकांश्चैव शिल्पिनश्याब्रवीदृगुः । देशाचारेण दाप्याः स्युर्दुष्टान्संपीड्य दापयेत् ।। वणिजादीनधिरुत्य देशाचारेण दाप्याः स्युरिति भूगरनवौदित्यर्थः । यत्र धारणेपि धनं न लभ्यते त- बाह बृहस्पतिः। निर्धनं ऋणिकं कर्म गृहमानीय कारयेत् । शौंडिका वालपास्तु दापनीयः शनैमानैः । याज्ञवल्क्यः। होनजाति परिक्षीणमृणार्थ कर्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथोदयम् ॥ ऋणार्य ऋणनिस्तारार्थ योदयं यथाधनोत्पत्तीति . .

·तृतीयोमिः।। रक्षाकरः । उत्तमपिक्षया अपरुष्टजातिमृणशोधना- समर्थ स्वनात्यनुरूपं कर्म कारयेत् । ब्राह्मणः पुनस्त- थाविधः कुटुंगाविरोधेन यथासंभवं दापनीय इति दी- पकलिका । व्यापारद्वारा रणशोधनं न ब्राह्मणस्या यथा कात्यायनः। कर्मणा क्षाक्टिशूद्रान्समहीनांस्तु दापयेत् । कर्मणा व्यापारद्वारा यत्र ब्राह्मणतया उत्तमधिमणों तत्र त्याज्यी ब्राह्मणत्वापच्छेदेनैव शनिदाप्य इति वा- स्पादिति रत्नाकरः। यद्युत्तमर्ण ऋणमोचनार्थमादावप- रिभापितं निदितं कर्म कारयेत् तदासौ राज्ञा पूर्वसाह- संदंड्यः । कणिकश्च ऋणान्मुच्यते इत्याह कात्यायनः पदि हादावनादिष्टमशुभं कर्म कारयेत् । प्राप्नुयात्साहस पूर्वमृणान्मुच्येत वर्णिकः ॥ वाचस्पतिमिश्रेण प्रथमत एक्यलात्कारे दंडमाह का- त्यायन इत्याशाप्य यदिवादायनादिष्टमिति पठितं यद्या- दावृणिक गर्हितं कर्म ऋणनिर्यातनाय धनिकः कारयेत् तदा सः पूर्वसाहतं दयः ऋणिकश्च ऋणान्मुच्यते इ- ति व्याख्यातम् । अथ शक्तिविहीनः स्याहणी कालविपर्ययात् । शक्यपेक्ष्यमणं दाप्यं काले काले यथोदयम् ॥ शक्तिविहीनस्य ऋणं दातुमित्यादिकालविपर्ययार्मि- क्षादेः यदि परमवृद्धिं माम धनमृणिको दातुं न शक्नोति तदा चक्रवृद्ध्या स्वेच्छया धारयेत् । यथा बृहस्पतिः।

·विवादार्णवसेतुः
।
पूर्णावधौ शांतलाभमृणमुद्राहयेदनी।
कारयेहा धनी लेख्यं चक्रवृद्धिव्यवस्थया ।
शातलाभं परमवृद्धि प्राप्त । बृहस्पतिः।
हिगुणस्योपरि यदा चक्रवृद्धिः प्रगृह्यते ।
भोगलाभस्तथा तब मूलं स्यात्सोदयमृणम् ॥
पत्र यत्र तत्र तत्रेत्यध्याहार्य । तथा च यत्र चक्रवृद्धि-
गुह्यते तत्र यथा सोदयमणं गुणस्योपरि भवति तथा
भोगलाभोऽपीत्यर्थः । ऋण्यभावे स एव ।
हिरण्ये दिगुणीभूते मृते नप्टेऽधमणिके ।
द्रव्यं तदीयं संगृह्य विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥
रक्षेहा रुतमूल्यं तद्दशाहं जनसंसदि।
ऋणानुरूपं गृह्णीयात्तदन्य तु विवर्जयेत् ॥
स्वधनं च स्थिरीकृत्य गणनाकुशलैनरैः ।
तहंधुज्ञातिविदितं प्रगृह्णन्न पराभुयात् ॥
नष्टे पलायनादिनाऽत्यंतादर्शनविषये तदीयं द्रव्यं -
धकरूपं तहंधुज्ञातिविदितं तदधमविश्वासविषयवि-
दितं । तद्धनं ज्ञातृविदितमिति विवादचिंतामणौ पाठः
मनुः।
यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमोऽधर्णिकात् ।
स राज्ञा नाभियोक्तव्य स्वकं संसाधयन्धनम् ॥
यथाविषयं धर्मादीन्साधनोपायान्प्रयुजानो न राज्ञा
निवर्तनीयः इति तात्पर्याधः। याज्ञवल्क्यः
प्रतिपन्नं साधयन्नर्थ न वाच्यो नृपतेर्भवेत् ।
11

·तृतीयोमिः। साध्यमानो नृपं गच्छन् दंड्यो दाप्पश्च तदनम् ॥ संप्रतिपन्नमर्थ उत्तमर्णः साधयन् यद्यधमणों रा- ज्ञि निवेदयेत्तदा एतत् कथं करोपोति राज्ञा नो वक्तव्यः। बलादिना तुं साध्यमानोधम! यदि राज्ञे निवेदयेत् तदा तद्धनमुनमर्णस्य दाप्यं दंडः स्वयं ग्राह्य इति शू- लपाणिः । वाच्यो निषेध्यः । प्रतिपन्नाऽडीरुतर्ण इति चंडेश्वरः। यस्तु विप्रतिपनो न्यायवादी स नासेध्यः । तथा च बृहस्पतिः। नासेव्यः क्रियावादी संदिग्धेऽर्थे कथंचन । आसेधयंस्त्वनासेध्यं दंड्यो भवति धर्मतः॥ प्रदातव्यं यद्भवति धर्मतस्तहदाम्यहम् । एवं यत्रर्णिको बूते क्रियावादी स उच्यते ॥ रूपसंख्यादिलाभेषु यत्र भ्रांतियोभवत् । अदेयदेययोवापि संदिग्धार्थः प्रकीर्तितः॥ रूपे धनस्य रूपे सुवर्णरजतादौ संख्यायामियत्ता याम् । आदिपदादाध्यादौ । लामे कलायां देयादेययोर्यत्र इयोराधप्रत्यार्थनोधीतिविप्रतिपत्तिर्भवति सोऽर्थः संदि- ग्ध उच्यते । मनुः। अधमर्थिसिद्ध्यर्थमुत्तमर्णेन चोदितः। दापयेद्धनिकस्यार्थमवमर्णविभावितम् ॥ अस्यार्थः। अधमर्णात् यो लभ्यास्तत्सिद्ध्यर्थमुत्त- मणेन चोदितो राजा प्रकृतत्वाइनिकस्यार्थ प्रदापयेत् । अधमर्णविभावितमधमणलभ्यतया धनिकैनैव विभा- ·विवादार्णवसेतुः वितं प्रमाणेन बोधितम् । यत्र तु दंडनीयो धनवान्म- वति तत्र विवादविपयात हिगुणं धनं दंड्यः। यो यावन्निगवीतार्थ मिथ्या याचति वा वदेत् । तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तट्विगुणं धनम् ।। योभियुक्त आशयदोपेण निगवं करोति अभियोक्का वा मिथ्याभियोगं करोति तावुभावपि अधर्मव्यवहारि- णौ नृपेण विवादविपयाचनादिगुणं दंडनीयाविति समु- दितार्थः । यमः। ऋणिकः सधनो यस्तु दौरात्म्यान्न प्रयच्छति । राज्ञा दापयितव्यः स्याहीत्या दिगुणं ततः।। नारदः। ऋणिकः सधनो यस्तु दौरात्म्यान प्रयच्छति । राज्ञा दापयितव्यः स्याद्गृहीत्वांशं तु विंशकम् ।। विशकं विंशतितमभाग एप च गुरुलघुदंडविकल्पो दंडनीय गुणजातिशस्यपेक्षया द्रष्टव्यः। तथा। ऋणे देये प्रतिज्ञाते पंचकं शतमर्हति । अपनवे तद्विगुणं तन्मनोरनुशासनम् ॥ अस्यार्थः । आदौ विमते पश्चादनुमते शते पंचकं पश्चादपि विमते प्रमिते शते दशकं विमती राज्ञा दंड्यः इदं दंड्याल्पधनविपयं । याज्ञवल्क्यः। निगवे भावितो दयाधनं राज्ञे च तत्समम् । मिथ्याभियोगी हिगुणमभियोगानं हरेत् ।। कारणे तु विशेषः स्पाजितस्यैकतरस्य च । ।

·तृतीयोमिः। प्राङ्न्यायवादे च तया जितस्पैकतरस्य तु ॥ मध्यविधधनस्प मिथ्याकारणप्राङ्न्यायवादे विदं। विष्णुः ॥ उत्तमर्णश्चेद्राजानमियातहिावितोऽधमों राज्ञे धनदशमभागं दंडं दत्वा दयात् प्रातार्थश्यो- नमणों विंशतितममंशं । दद्यादित्यस्य ऋणमित्यादि। कात्यायनः। नानर्णसमवाये तु यद्यत्पूर्वकृतं भवेत् । तत्तदेवायतो देयं राज्ञः श्रोत्रियतो न च ॥ एकाहे लिखितं यत्र तत्र कुर्यादणं समम् । ग्रहणं रक्षणं लाभमन्यथा तु यथाक्रमम् ।। यस्य द्रव्येण यत्पण्यं साधितं यो विभावयेत् । तव्यमृणिकेनैव दातव्यं तस्य नान्यथा ॥ अन्यद्रव्याभावे तस्यैव कृते तद्देयमित्यर्थः ।याज्ञवल्क्यः। दत्वर्ण पाटयेल्लेख्यं शुद्धे चान्यच कारयेत् । साक्षिमच्च भवेयहा दातव्यं तत्ससाक्षिकन। याज्ञवल्क्यः॥ लेख्यस्य पृष्ठेभिलिखेदत्वादत्वा धनं ऋणीं। धनी चोपगतं दद्यात्स्वहस्तपीरनिष्ठितम् ॥ यदाऽधर्माणकः सकलमृणं दातुमसमर्थःशक्त्यनुसारे- ण दत्वा पूर्वकृतस्य लेख्यस्य पृष्टेऽभिलिखेत् एतावद्दत- मुत्तमर्णेनोपगतं प्राप्तमिति धनी तस्यैव लेख्यस्य पृष्ठे द- द्यादभिलिखेत् एतावन्मया लव्मितिकथं स्वहस्तपरि- चिन्हतं स्वहस्तलिखिताक्षरचिह्नितमित्यर्थ इति मिता- ·विवादार्णवसेतुः क्षरा । समग्रऋणशोधनासामर्थे यावद्धनं ददाति ताव- दृणी लेख्यपृष्ठेभिलिखेत् । धनी च प्रायेण पत्रं दद्यात् । यथा विष्णुः ॥ असमग्रदाने लेख्यासन्निधाने चोत्तमर्णः स्वलिखितं दद्यात् ॥ इति शूलपाणिः। बृहस्पतिः। धर्मादिनाद्वाह्य धनं यस्तूपरि न लेखयेत् । न चैवोपगतं दद्यात्तस्य तदृद्धिमाप्नुयात् ।। अत्र वृद्धिानिरिति कल्पतरुः। तस्याधमर्णस्य तद्द- तं वृद्धिमाप्नुयात् सकलं भवेदिति प्राहुः । ऋणे तु कृ- त्ले दत्ते लेख्यं किं कर्त्तव्यमित्यत्र विशेषःप्रकीर्णे वक्ष्यते। इति विहिरचिते विवादार्णचसेतुके ॥ वृद्धिभेदादिध- मेंण तृतीयोमिरियं गता ॥३॥ चतुर्थोमिः। अथ दायभागः॥ तबाह नारदः। विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्रैर्यत्र प्रकल्प्यते । दायभाग इति प्रोक्तं तहिवादपदं बुधैः॥ पितृत आगतं पित्र्यं पितृमरणपातित्यायधीनजात स्वत्वकमिति यावत् । पित्र्यस्येति । पुत्रैरिति च संबंधि- मावोपलक्षणं । संबंधिमात्रधनविभागे दायपदप्रयोगा- त् । दायभागविवादपदमुपक्रम्य नारदेन मात्रादिधन- विभागस्योपदर्शितत्वात् । पित्रादिपदमदत्वैव एप स्त्रीपुंसयोरुतो धर्मो वो रतिसंज्ञितः । आपयपत्यप्राप्तिश्च दायभागं निबोधत ॥ इत्युपक्रम्य यावरसंबंधि धनविभागस्य मनुनाप्यु- ·चतुर्थोर्मिः। कत्वाब दीयत इति व्युत्पच्या दायशब्दो ददातिप्रयोग- व गौणः। मृतप्रवजितादिस्वत्वनिवृत्ति पूर्वकपरस्वच्चो- त्पत्तिरूपफलसाम्यान् । ततश्च पूर्वस्वामिनःस्वत्वोपर- मे पूर्वस्वामिसंबंधाधीनं यत्र द्रव्ये स्वत्वं तत्र निरूढा दायशब्दः तत्र मृतस्य पतितस्य उपरतस्पृहस्य तादृश- धने प्रथम पुत्रोधिकारी बहवश्वेतू पुत्राः समं विभजेरन्। एवमन्यत्रापि। तदभावे पौत्रः तदभावे प्रपौत्रः 'नाम्नो नरकायस्मात्रायते पितरं सुतः। तस्मात्पुत्र इति प्रोक्त स्वयमेव स्वयंभुवा ।। इति मनुवचनेन । पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेणानंत्यमश्नुत । अथ पुत्रस्य पौत्रेण बनस्याप्नोति विष्टपम् ।। इति वसिष्ठवचनेन । लोकानत्यं दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपात्रकैः । इति याज्ञवल्क्यवचनेन च पुत्रादीनां जन्मप्रभृति- पित्रादेः परलोकोचितमहोपकारकत्वप्रतिपादनेन धन- भागित्वज्ञापनात् । ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्रीभवति मानवः। पितृणामनृणश्चैव स तस्माछब्धुमर्हति ॥ इति मनुनोपकारकत्वेनैव स्फुटं धनाधिकारप्र- तिपादनात् सत्स्वंगजेपु तवामी ह्यौँ भवतीति बौधा- यनवचनान्मृतपितृकपौत्रमृतपितृपितामहकप्रपौत्रयोः पुत्रेण सह नुल्याधिकारः पार्वणपिंडदातृवेन उपकारा- ·विवादार्णवसेतुः विशेपान् । जीवरिपतृकपौत्रजीवत्पितृपितामहकप्रपौत्र- यो धिकारः पार्वणपिंडदानाभावेनोपकारकत्वाभावात्। एपामभावे विभक्काविभक्तस्थावरादिधने पत्नी त्वधिका- रिणीति श्रीकृष्णतर्कालंकारस्मार्तभट्टाचार्यजीमूतवाह- नप्रभृतयः प्राहुः। विभक्तधने पत्नी अधिकारिणी। अवि- भक्तधने भ्रात्रादयः क्रमेणाधिकारिणः पत्नी तु ग्रासा- च्छादनमात्रभागिनी इति तु मिश्राः। धर्मपरायणा सती पत्न्यधिकारिणी। अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयती व्रते स्थिता। पत्न्येव दद्यात्तत्पिड करलमंशं लभेत च ॥ इति बृहन्मनुवचनात् । पत्नी दुहितरश्चैव पिनरौ वातरस्तथा। तत्सुतो गोवजो बंधुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः॥ एपामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः। स्वर्यातस्य ह्मपुत्रस्य सर्ववर्णेप्वयं विधिः।। इति याज्ञवल्क्यवचनाच पतिस्वर्गार्थ गुणवदिप्रेभ्यो दानमप्यनुमतम् तत्चद्गुणवते देयं पतिप्राणनकाम्यया ॥ इति वचनात् । स्त्रीणां स्वपतिदायस्तु उपभोगफलः स्मृतः । नापहार स्त्रियः कुर्युः पतिवित्ताल्कथंचन ॥ इति पचनाच्च ।अपहारश्च धनस्वाम्यनुपयोगे भवति अत एव वर्तनाशको आधानं विक्रयणमप्यनुमतं देह- ·4 चतुयोंमें। नाशे उपकारविलोपात् तस्याः पतिपक्षपरतंत्रता। न तु स्वातंत्र्यम्। मृते भर्तर्यपुत्रायाः पतिपक्षः प्रभुः स्त्रियाः। विनियोगेऽर्थरक्षायां भरणे तु स ईश्वरः ॥ इतिवचनात् । तदभावे पितृपक्षः प्रभुः। परिक्षीणे पतिकुले निर्मनुष्ये निराश्रये। तत्सपिंडेपु चासत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रियाः ।। इति वचनात् । पत्नी चाधुना सवर्णैव कलावसवर्ण- विवाहनिपेधात् । अस्या एव धनभागित्वम् । अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयंती गुरौस्थिता। पत्न्येव दद्यात्तत्पिडं कत्लमंशं लभेत च ॥ इति वचनात् ॥ इति पल्यधिकारः ।। पत्न्यभावे कुमारी धनाधिकारिणी यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा। तस्यामात्मनि जीवंत्यो कथमन्यो धनं हरेत् ॥ इति मनुवचनात् । अपुत्रस्य मृतस्य कुमारी ऋक्य गृह्णीयात् । तदभावे चोटेति पराशरवचनाच। तत्रायं विशेपः। कन्या जाताधिकारा पश्चात् परिणीता अवि- द्यमानपुत्रा यदि मृता तदातपितृदाये सपुत्रायाच भ- गिन्यास्तुल्याऽधिकारो न तु तद दीनां स्त्रीधन एवं तेपामधिकारात् । तदभावे पुत्रवती संभावितपुत्रा च तुल्याधिकारिणी। एतयोरेकतराभावे अन्यतराधिका- रिणी।

·४४ विवादार्णवसेतुः पुत्राभावे तु दुहिता तुल्यसंतानदर्शनात् । पुर्वश्च दुहिता चोभे पितुः संतानकारिके। इति वचनाच। सदशी सहशेनोढा साध्वी शुश्रूपणे रता। रुतारुतावाऽपुत्रस्य पितुर्धनहरी तु सा ॥ इति वचनात् । स्वपुत्रद्वारा पार्वणपिंडदातृतया है- योरुपकाराविशेपाच । संतानश्च पिंडदोऽभिमतः अ- पिंडदस्पानुपकारकत्वेनान्यसंतानादसंतानाचाविशेषात् रुता पुत्रिका अरुता तदन्या अपुत्रस्यापत्नीकुमारीक- स्येत्यपियोध्यं पत्नीकुमार्योरभाव एव कुतः दुहिवधिका- रावगमात् । वन्ध्यापुत्रहीन विधवयोस्तु नाधिकारः स्व- सत्ता स्वजन्यसत्तया च पार्वणपिंडदानाभावात् । कि- तु तयोः पतिकुले वर्तनाभावे यासाच्छादनभागित्वमि- ति । तयोरभाव दौहित्रः। अपुत्रपौत्रे संसारे दौहित्रा धनमाप्नुयुः इति वचनात् । यथा पितृधनं स्वाभ्यं तस्याऽसत्स्वपि बंधुषु। तथैव तत्सुतो ऽपाष्टे मातृमातामहे धने ॥ इति वचनाच । अमापुत्रपौत्रपदंदुहितपय्यताभाव- परं । अन्यथा याज्ञवल्क्यावचनविरोधः स्पादिति श्री- कृष्णतालंकारस्मार्तभाचार्यजीमूतवाहनादयः प्राहुः। पुत्रायभाव एवं दुहितृसच्चेपि दैहिवाधिकार इतिगो- विदराजस्तचित्यं यथा येन दौहित्रदेयपिंडेन दुहिता पि.

·चतुर्थोर्मिः। ४५ . तृधनाधिकारिणी तथैव तेनैव पिंडदानेन दुहितृसुतोऽपि मातामहधने स्वामी सत्स्वपि पित्रादिप्रित्यर्थः । तद- भावे पिता तदभावे माता । प्रागुतयाज्ञवल्कीयात् । अनपत्यस्य धनं पल्यभिगामि । तदभावे दुहितृगामि- तदभावे दौहित्रगामि तदभावे पितृगामि तदभावे मातृ गामि इति विष्णुवचनात् । तदभावे भ्रातरः। पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा। तत्सुतो गोबजो बंधुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ।। एपामभाचे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । स्वर्यातस्य ह्मपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः ।। इति याज्ञवल्कीयात् । प्रागुक्तविष्णुस्मृतेश्य । तत्रा- पि प्रथमं सोदरः "सेोदरस्य तु सोदर" इति वचनात् । धनिभोग्यपित्रादिविकपिंडदानाद्धनिमातामहादिभोग्य- पिंडदानाच। तदभावे वैमात्रेयः तोग्यचित्रादिपिंडन- यदातृत्वात् । अत्रापि वैमात्रेयस्य संसृष्टत्वे सोदरस्या- संसृष्टत्वे तयोस्तुल्याधिकारः सोदरासोदरयोः संसृष्टत्वे सोदरः सोदराणामेकतरस्य संसृष्टत्वे अपरस्यासंसृष्ट- त्वे संसृष्टसोदर एव गृह्णीयात् । संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः। दद्याचापहरेदंशं जातस्य च मृतस्य च ॥ अन्योदयस्तु संसृष्टो नान्योदयों धनं हरेत् । असंसृष्ट्यपि चादयात्संसृष्टो नान्यमातृजः॥ इति याज्ञवल्कीयात् । असंसृष्ट्यपि सोदरो गृही- ·विवादार्णवसेतुः यात् । सोदरपदमनुवर्तते नान्यमातृज एव संसृष्टो गृ- हीयातू संसृष्टपदमेव वा सोदरमभिधत्ते अत एव वृद्ध- याज्ञवल्क्यवचनं "सोदरो नान्यमातृज" इति जितेंद्रिये- ण लिखितं । तदा च पूर्वार्द्धस्य संसृष्टीत्यनुवर्तते तेन न केवलमन्योदर्य एव संसृष्टी गृहीयात् किंतु संसृटयपि सोदर इत्यर्थः। तेनासंसृष्टिना सोदरेण संसृष्टिना असो- दरेण च विभज्य गृहीतव्यं । अविभकस्थावराणां तु सोदरत्वासोदरत्वानादरेण सवैरेव समं विभजनीयं य- था यमः अविभकं स्थावरं यत्सर्वेनगमेव तद्भवेत् । विभक्त स्थावरं ग्राह्यं नान्योदयः कथंचन । सर्वेपां सोदरासोदराणामित्यर्थः भ्रातृपुत्रे चेयं री- तिरनुसतव्या । तदभावे भ्रातपुत्रः तत्रापि प्रथमं सोद- रभ्रातृपुत्रः न तु वैमात्रेयभ्रातृपुत्रोप तद्दत्तधनिपितृ- पितामहपिंडे धनिमातृपितामहाभोग्यत्वाभावेन सोद- रभातृपुत्रापेक्षया तस्यात्यंतोपकारकत्वात् । स्वेन भर्ना सह श्रादं माता भुक्ने स्वधामयम् । पितामही च स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही ।। इत्यादिपु पित्रादिपिंडे पिंडदातुर्मात्रादीनां भोगश्रुतेः। तदक्षावे वैमात्रेयमातुपुत्रः तदभावे गोत्रजः। तत्रायं क्र- मः। धातृपौवः प्रागुनयाज्ञवल्कीयात् धनिनः पितुः पिंडटातृत्वातू सपिंडत्याच्च । अत्रापि सोदस्यमायभ्रा- तृपुरयत् कमो बोध्य इति श्रीकृष्णतर्कालंकारः। तद- ·चतुर्थोमिः। भावे पितृदौहित्रः धनिनः पित्रादिपिंड त्रयदानात् त- दभावे पितामहः दौहित्रांतस्वसंतानाभावे पितुरधिका- रवत् दोहितांतपितृसंतानाभावे पितामहाधिकारस्य सां- दृष्टिकन्यायसिद्धत्वात् । धनिभोग्यप्रपितामहपिंडदात- त्वाच। तदभावे पितामही। अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात् । मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेन्दनम् ।। इति मनुवचनात् ।यथा पित्राभावे माता तथा पि- तामहाभावे पितामहीति सांदृष्टिकन्यायेन पितामहा- स्परं पितामह्या अधिकार इत्यर्थः तदभावे पितृव्यः ध. निभोग्यपितामहप्रपितामहपिंडदातृत्वानातदभावेपित- व्यपुनः तस्यापि धनिभोग्यपितामहमपितामहापंडदातृ- त्वात्तदभावे पितृव्यपौत्रे धनिभोग्यपितामहपिंडदान- त्वात् तदभावे पितामहदौहित्रः धनिभोग्यपितामहापि तामहपिंडदातृत्वात न च धनिभोग्यपिंडइयदातृत्वेन ध- निभोग्यपिंडैकदातुः पितृभ्यपौवादस्योपकाराधिक्यमि- ति वाच्यं पितृव्यपौत्रस्य सपिंडत्वेन बलवच्चात् । अत्र पि- तामहदौहिनाभावे पितृष्पदीहिवः धनिभोग्यतत्पिता- महपिंडदातृत्वादिति श्रीकृष्णतालंकार आह तर्चि- त्यं । तदक्षाचे प्रपितामहः तदभावे प्रपितामहीं 1 प्रागु- कसांदष्टिकन्यायसिद्धत्वानातदभावे प्रपितामहपुत्रः त- दभावे प्रपितामहपौत्रः तदभाव तत्प्रपौत्रः तेषामपि ध- निभोग्यतत्प्रपितामहपिंडदातृत्वात् । तदभावे प्रपिता- ·विवादार्णवसेतुः महदौहित्रः धनिभोग्यप्रपितामहपिंडदातृत्वात् ॥ तद- भावे मातामहः। तदभावे मातुलः तदभावे तत्पुत्रः तद- भावे । तत्पौत्रः मनुना- त्रयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिंडः प्रवर्तते। अनंतरः सपिंडाव्यस्तस्यतस्य धनं भवेत् ।। इत्याभ्यां वचनाभ्यामुपकारानंतर्यक्रमेणाधिकार- प्रतिपादकाभ्यां तेषामधिकारप्रतिपादनादायभागप्रकर- णे तयोरभिधानस्पोपकारक्रमेण धनाधिकारज्ञापनैकप्र- योजनकत्वात् । अन्यथा एतदकरणे तदपादानवैयर्थ्य स्यात् । तदभावे वृद्धप्रपौत्रः । तदभावे ऽतिवृद्धप्रपौत्रः। तदभावे इत्यतिवृद्धप्रपौत्रः। तेषां मतभोग्यलेपदातृत्वा- त् । तदभावे वृद्धप्रपितामहः । तदभावे तत्पुत्रः । तद- भावे तत्पौत्रः । तदभावे तत्प्रपौत्रः । तदभावे वृद्धप्रपि- तामहदौहित्रः । तदभावे अतिवृद्धप्रपितामहः । तदभा- चे तत्पुत्रः । तदभावे तत्पौत्रः। तदभावे तत्प्रपौत्रः। त- दभावे अतिवृद्धप्रपितामहदौहित्रः। तदभावे अत्यतिवृ- प्रपितामहः । तदक्षापे तत्पुत्रः । तदभावे तत्पौत्रः। तदभाव तत्प्रपौत्रः । तदभावे उत्पतिवृद्धप्रपितामहदी- हिनः। वहयो जातयो यत्र सकुल्या बांधवास्तथा । यो शासनतरस्तेषां सो नपत्यधनं होता। दति बृहस्पतिवचनात् ।आसन्नतरत्वं च उपकार- तारतम्येन- 'त्रयाणामुदकं कार्यम् ' इति प्रायुक्तवः ·चतुर्थोमिः। चनात् । अनन्तरः सपिंडाय इति प्रागुतमनुवचना- छ । तदभावे समानोदकाः सकुल्यपदेनैव ते उपाना मंतव्याः । तदभाचे बृहस्पत्युक्तयांधवा इत्यनेन आत्म- पितृमातृवांधवा यथाक्रम धनाधिकारिणो मंतव्याः।- दभावे आचार्यः। तदभावे वेदायध्याप्पशिष्यः आचा- यः शिष्य एव च इति । मनुना क्रमेण तयोरधिकारप्र- पादनात । तदभावे सब्रह्मचारी सतीयः 'सब्रह्मचारिण' इति याज्ञवल्क्यवचनात् । तदभावे स्वग्रामस्थाः सगो- जाः। तदभावे तथाविधाः समानप्रवराःपिंडगोत्रापंसंबं- धाः ऋक्थं हरेयुरिति वचनात् । तदभावे स्वयामस्थाः- विद्यत्वादिगुणयुक्ता ब्राह्मणाः एतेपामभावे क्षत्रियादीनां धने राजा ब्राह्मणधनवज राजगामीति वचनात् ।वा- माणनांतु। सर्वेपामप्यभावे तु ब्राह्मणा धनहारिणः । विद्याः शुचयो दांता एवं धर्मों न हीयते ॥ इति मनुवचनात् । ग्रामांतरस्थस्य ब्राह्मणस्याधि- कार इति ॥ अथ वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां धनभागिनः।त- व नैष्ठिकस्य ब्रह्मचारिणो धने आचार्योऽधिकारी पति- धने सच्छिन्योऽध्यात्मशास्त्रप्रयलधारणतदनुष्ठानदक्षोऽ- धिकारी वानप्रस्थधने धर्मधानेकतीर्थोऽधिकारी। वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः । क्रमेणाचार्यसच्छिप्यधर्मधानेकतीथिनः। ५ ·विवादार्णवसेतुः इति याज्ञवल्क्यवचनात् । क्रमेण प्रतिलोमक्रमे- णेत्यर्थः॥ अथ स्त्रीधनाधिकारिणः।तबादौ स्त्रीधनं निरूप्य- ते । तत्र विष्णुः। पितृमातृसुतभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतम् । आधिवेदनिकं बंधुदत्तं शुल्कान्वाधेयकम्॥ इति स्त्रीधनम् । अन्वाधेयमाह कात्यायनः । विवाहात्परतो यच्च लब्धं भर्तृकुलास्त्रिया। अन्वाधेयं तदुक्तं च लब्धं बंधुकुलानथा॥ ऊर्ध्व लब्धं च यत्किचित्संस्कारात्प्रीतितः स्त्रिया। भर्तुः पित्रोः सकाशादा अन्वाधेयं तु तगुः ।। बंधुपदेन मातापित्रोरुपादानं तेनायमर्थः भर्तृहारेण संबंधिनां श्वशुरादीनां मातापितृहारेण संबंधिनां मा- तामहपितामहादीनां च सकाशात् विवाहात्परतो यल्ल- धं धनं तदन्वाधेयमिति प्रथमवचनार्थः। विवाहात्पर- तो भर्तुः पित्रोसिकाशात् यल्लब्धं धनं तदप्यन्वा- धेयमिति द्वितीयवचनार्थः। विष्णुवचने च बंधुपदं मा- तुलायभिप्रायम् । पित्रादीनां स्वस्वपदेनैव निर्दिष्टत्वा- त् । मनुकात्यायनौ। अध्यग्न्यध्यावाहनिकै दनं तु प्रीतितः स्त्रिय। मातृमातृपितृप्राम पदिधं खीधनं स्मृतम्। तथा नारदः। अध्यग्न्यध्यावाहनिकं भर्तृदायस्तथैव च ।

·५१ चतुर्थोमिः। मातृदत्तं पितृभ्यां च पड्डिधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ तयाकुरुते कात्यायनः। विवाहकाले यस्त्रीभ्यो दीयते ह्यग्निसंनिधो। तदध्यग्निरूतं सहिःस्त्रीधनं तु प्रकीर्तितम् ।। यन्पुनर्लभते नारी नीयमाना हि पैतृकात् । अध्यावाहनिकं नाम तत्स्त्रीधनमुदाहृतम् ।। विवाहकालश्य वृद्धिश्रादादिप्रत्यभिवादनांतकाल: तत्काललब्धमेव धनं यौतुकं । युमिश्रणे इति धात्वनु- सारेण । मिश्रता च स्त्रीपुंसयोरेकशरीररूपता यतो वि- वाहाइवति । तथा च श्रुतिः अस्थिभिरस्थीनि मांसैमसिं त्वचा त्वचम् इति।पैतृकादिति एकशेपेण पितृमातृकुटाल्लभते य- दनं भर्तृगृहं नीयमाना तचाध्यायाहनिकं भर्तृदापो भ- Hदत्तधनं भर्तृदापमनभिधाप मन्वादिभिर्भर्तृदत्तस्याभि- धानात् । नारदेनापि भर्तृदत्तमनभिधाय भर्तृदायस्याभि- धानात् । अन्यत्रापि भर्तृदत्ते भर्तृदायपदप्रयोगो दृष्टः॥ यथा कात्यायनः॥ भर्तृदायं मृते पत्यौ विन्यसेत्स्त्री यथेष्टतः। विद्यमाने तु संरक्षेतू क्षेपयेत्तत्कुलेऽन्यथा ॥ अस्यार्थः। भर्तृदत्तं धनं अतरि मृते यथेष्टं विनि- युंजीत जीवति तु तद्रक्षेत् । अमुक्तहस्तताज्ञापनार्यमा- ह याज्ञवल्क्यः। पितृमातृपतित्रातृदत्तमध्यन्युपागतम् ।

·५२ विवादार्णवसेतुः आधिवेदनिकं चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ यच दितीयविवाहार्थिना पूर्वत्रियै पारितोपिकं धनं दत्तं तदाधिवेदनिक अधिकस्त्रीलाभार्थत्वात्तस्य । तथा देवलः वृत्तिराभरणं शुल्क लाभश्च स्त्रीधनं भवेत् । भोकी तत्स्वयमेवेदं पतिर्हित्यनापदि ॥ वृत्तिरन्नाच्छादनं । शुल्कमाह कात्यायनः गृहोपस्करयाह्यानां दोह्याभरणकर्मिणाम् । मूल्यं लब्धं च यत्किचिच्छुल्कं तत्परिकीर्तितम् ॥ स्त्रिया गृहादिकर्मरूपशिल्पिस्वभर्तृहारेण गृहादिनि- प्पादनादुत्कोचविधयान्येभ्यो यच्छब्धं तच्छुल्कं तदेव मू- ल्यं भर्तृप्रेरणार्थत्वात् । उपस्कारो मार्जनी|वाह्या पली- वददियः । दोह्या धेनवः।लाभो निध्यादेः। तथा व्यासः विवाहकाले यत्किचिहरायोद्दिश्य दीयते । कन्यायास्तद्धनं सर्वमविभाज्यं च बंधुभिः ॥ उद्दिश्येति कन्याया इदं भवतु इति उद्दिश्य यहराय दानं न पुनस्तदभिसंधि विनापीत्यर्थः अन एव विवाह- काले इवि प्रदर्शनार्थ न पुनरेतदेव प्रयोजकं दात्रभिसं. चिनिमित्तत्वात् । सूतस्प तथा च प्रामाणिकं वचनम् । यद्दत्तं दुहितुः पत्ये स्त्रियमेव तदन्धियात् । मृते जीवति वा पत्यौ तदपत्यमृते बियाः॥ विवाहे इति न विशिनटि अभिसंधिस्तु दुहिवन्व- याभिधानादेष दधत्यान्नोक्तः तदेवमव्यवस्थितं सख्या ·चतुर्थोमिः। स्त्रीधनकीर्तनातून पटसंख्या विवक्षिता किंतु स्त्रीधनकी- तनपराणि मुनिवचनानि । तदेव च स्त्रिया धनं यत्र भ- र्तृतः स्वातंत्र्येण दानविक्रयभोगान्कर्तुमधिकरोति तदिदं संक्षिप्याह कात्यायनः। शिल्पैर्लब्धं तु यहितं प्रीत्या चैव यदन्यतः। भर्तुः स्वाम्यं भवेत्तत्र शेपं तु स्त्रीधनं स्मृतम् ।। अन्यत इति पितृमातृभर्तृकुलव्यतिरिकाबल्लब्धं शि- ल्पेन चित्रकर्मसूत्रकर्तनादिना यदर्जितं तत्र भर्तुः स्वा- म्यं स्वातंत्र्यम् । अनापयपि भर्ता गृहीतुमर्हतीति तेन तदुभयधनस्य स्त्रीस्वामिकत्वेपि न तस्याः स्वातंत्र्यविप- यः। किं तु वचनबलात् भर्तुरेव स्वातंन्यविषयः। तथा च स्त्रिया तद्धनविनियोगे भनुमत्यपेक्षेति स्त्रीधनं स्मृ- तं स्त्रिया स्वातंत्र्येण यथेष्टविनियोगार्ह स्मृतं तेन स्त्रिया अपि धनं न स्त्रीधनं अस्वातंत्र्यात् । एतद्यधनातिरि- कधनं तु स्त्रीधनम् स्त्रिया एव दानविक्रयाधिकारः । त- दाह कात्यायनः। ऊढया कन्यया वापि भर्तुः पितृगृहेथ वा भर्तुः सकाशात् पित्रोर्वा लब्धं सौदायिक धनमा सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातंत्र्यमिप्यते। यस्मात्तदानृशंस्याथ तैर्दत्तं तत्पजीवनम् ।। सौदायिक सदा स्त्रीणां स्वातंत्र्यं परिकीर्तितम्। विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेवपि ।। सुदायेभ्यः संबंधिभ्यो लब्धं धनं सौदायिकं आन- ·. विवादार्णवसेतुः शंस्यमनुकपा स्थावरेष्वपि भर्तृदत्तमात्रे स्त्रिया दानाय- नाधिकारः। तदाह नारदः। भर्ना प्रीतेन यदत्त स्त्रियै तस्मिन्मृतेपि तत् । सा यथाकाममनीयात् दयाहा स्थावराहते। तत्र भर्तृदत्तेति विशेषणादर्तृदत्तस्थावराहते अन्प- स्थावरं देयमेव । अन्यथा यथेष्टस्थावरेष्वपीति वि- रुध्यते भर्ता यदि दुर्भिक्षादौ स्त्रीधनं विना वर्तनाक्षमः तदा गृहीतुमर्हति नान्यदा यदाह याज्ञवल्क्यः दुर्भिक्षे धर्मकार्ये वा व्याधौ संप्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रियै दातुमर्हति ॥ संप्रतिरोधके उत्तमर्णादिना स्वधनप्रात्यर्थं रुते ला- नभोजनादिप्रतिबंधे अन्यत्र पुनरनधिकारमाह कात्या- यनः न भर्ता नैव च सुतो न पिता भ्रातरो न च । आदाने वा विसर्ग वा स्त्रीधने प्रभविष्णवः॥ यदि ह्येकतरोऽमीपां स्त्रीधनं अक्षयेदलात् । स वृद्धि प्रति दाप्यः स्याइंडं चैव समाप्नुयात् ॥ तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत्प्रीतिपूर्वकम् । मूलमेव स दाप्यः स्याद्यदा स धनवान्भवेत् ॥ अथ चेत्स दिभार्यः स्यान्न च तां भजते पुनः। प्रीत्याभिसृष्टमपि चेत्मतिदाप्यः स तहलात् ।। ग्रासाच्छादनवासानामाच्छेदो यत्र योषितः । तत्र स्वमाददीत स्त्री विभागमृक्थिनां तथा ॥

·चतुर्थोमैः। ५५ सवृदिमिति बलाद्गृहीतस्त्रीधनरूपपदार्थमिति शेषः। अतो न स्त्रीधनविशेषणं तथा सति सवृद्धीत्येव साधुः स्यादिति मूलमेवेत्येवकारेण वृद्धिव्यवच्छेदः स्त्रिया धनं गृहीत्या यदि अपरभार्यया सह वसति तां चावजानी- ते तदा गृहीतधनं राज्ञा चलाद्दापयितव्यः । भक्काच्छा- दनादिकं यदि अर्ता न ददाति तदा तदपि स्त्रिया स्वय- मारुभ्य गृहीतव्यं भर्तरि मृते तत्पानियोग्यांशं ऋक्या- नां देवरादीनां सकाशादाददीत इत्यर्थः । कात्यायनः अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिनी। व्यभिचाररता या च न च स्त्रीधनमर्हति ॥ इति स्त्रीधनलक्षणम्॥ तत्र कुमारीधने प्रथमं सोदरचाता अधिकारी तद- भावे माता तदभावे पिता। ऋक्थे मृतायाः कन्याया गृहीयुः सोदराः समम । तदभावे भवेन्मातुरतदभावे भवेरिपतुः॥ इतिनारदीयात् । एतच कन्याया वरदत्वातिरिक्तविष- यं । वरदत्तधने तु वरोऽधिकारी स्वं च शुल्कं वरो गृह्णी- यात् इति पैठीनसिवचनात् । अथागच्छेत्समूढायां दत्तं पूर्ववरो हरेत् । मृतायां पुनरादयात् परिशोध्योभयव्ययम् ॥ इति नारदीयाच । यौतुकातिरिक्तस्त्रीधनेविवाहपूर्वा- परकाले पितृदनातिरिने सोचने च पुत्रकन्पयोस्तुल्या- धिकारः।

·विवादार्णवसेतुः सामान्यं पुत्रकन्यानां मृतायां स्त्रीधने स्त्रियाम् । अप्रजायां होगा माता माता पितापि वा ।। इति देवलीयपूर्वार्धात् । जनन्यां संस्थितापां तु समं सर्वे सहोदराः। भजेरन्मातृकं ऋक्थं भगिन्यश्च सनाभयः ।। इति विवादरत्नाकरकारधृतमनुवचनाञ्च सामान्य साधारणं समं ज्येष्टोद्धारशून्यं भगिन्योत्राप्रमत्ता विव क्षिताः। तथा च बृहस्पतिः स्त्रीधनं स्यादपत्यानां दुहिता च तदंशिनी । अप्रत्ता चेत्समूढा तु लभते मानमात्रकम् ॥ अपत्यानां पुत्राणां तदंशिनी पुत्रस्य समांशिनी स- मूढाथै मानानुसारिणा किंचिद्देयमिति चंडेश्वरः । जीमू- तवाहनेन तु चतुर्थपादेन लभेन्मातृक धनमिति पठित। सनाभयः सहोदराः एतयोरन्यतराभावे अन्यतरस्यैव तदभावे चोदायास्तत्र पुत्रवत्याः संभावितपुत्रायाश्च तुल्पोधिकारः स्वपुत्रहारेण पार्वणे सपिंडीकरणादूर्ध्व यत्पितृभ्यः प्रदीयते। सर्वेप्वंशहरा माता इति धर्मेपु निश्चयः ॥ इति शातातपोकतहोग्यपविपिंडदानसंभवात् ॥ त- धाच नारदः॥ पुत्राभावे तु दुहिता तुल्यसंतानदर्शनात् । इति । तयोरन्पतराभावे अन्यतरस्पाखदभाये पी- वः तदनावे दौहित्रः पार्वणे तड़ोग्यपतिपिंडदातृत्वात ·नंतरं तदपत्पस्य पुत्रस्पेत्यर्थः ब्राह्मणीपदं चानुवादः याहसमयादन्यनापि परिपतृदत्तं तत्प्रथमं कन्पायास्तद- चतुर्थोमिः। दौहित्रोपि ह्यमुत्रनं संतारयति पौत्रवत् ॥ इति मनुवचने दौहित्रे पौत्रधर्मातिदेशात् पुत्रेण प- रिणीतदुहितुर्वाधात् बाधकपुत्रेण बाध्यदुहितुपुत्रयाध- स्यन्याय्यत्वाच्च । तदभावे प्रपौत्रः। तदभावे सपत्नीपुत्रः तदभावे सपत्नीपौत्रः। तदभावे सपत्नीप्रपौत्रः। एतेषां तहोग्यापत्तिः पिंडदातृत्वात् । ततो वंध्या विधवा च तुल्यवदधिकारिण्यौ तयोरपि तत्पनात्वात् । प्रजासा- मान्याभाव एव भर्तुरधिकारात् । अप्रजस्त्रीधनं भर्तुाह्मादिषु चतुर्वपि । इति मनूने । एतयोरेकतराभावे चान्यतरस्याःत- दभावे ब्राह्मादिविवाहपंचकविवाहिताया धने यौतुक- वर्तमातृवातृपितृणां क्रमशोऽधिकारः । आसुरादि- विकलब्धं तु यौतुकवत् । तयोरभाव माता तदभावे पिता तदभावे भर्ता एतत्पर्यंताभावे व्यवस्था वक्ष्यते । विवा- हकाले तत्पूर्वापरकाले या स्त्रिय यद्धनं पित्रा दचं तद्धने प्रथम कुमार्यास्तदनंतरं ऊढायाः पुत्रवतीसंभावितपुत्र- योस्तदनंतरं च यध्याविधवयोः सर्वदुहिनभावे पुत्रादे- यौतुकधनांतरवत्क्रमेणाधिकारः। स्त्रियास्तु यद्यहित्तं पित्रा दचं कथंचन । ब्राह्मणीतद्धरेत्कन्या तदपत्यस्य वा भवेत्।। इति मनुयधनात् । मा पिबादत्तमितिविशेषणात् वि. ।

·१० विषादार्णवसेतुः इत्युका चरतां धर्म सह या दीयते ऽर्थिने। सकायः पावयेत्तज्ज्ञः षड्वंश्यांश्च सहात्मना ।। आमुरो द्रविणादानाद्गांधर्वःसमयान्मियः। रक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥ भर्तुरभावे धातुः बंधुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च । अतीतायामप्रजायां बांधवास्तदवाप्नुयुः॥ इति याज्ञवल्क्यवचनात् । अत्र बंधुपदेन मातापित्रो- रुपादानात् । अत एव धातरो बांधवाः। पितृभ्यां चैव यद्दत्तं दुहितुः स्थावरं धनम् । अप्रजायामतीतायां श्रातृगामि तु सर्वदा॥ इति कात्यायनैकवाक्यत्वात् । अत एव स्थावरग्रह- 'णादंडापूपन्यायेनापरधनस्यापि लाश इति श्रीकृष्णत- कालंकारादयः। मर्वदापदेन ब्राह्माद्यष्टविवाहपरिग्रहः । तदभावे माता अधिकारिणी तदभावे पिता भगिनी शुल्कं सोदर्या ऊय मातुः पितुः ततः पूर्व चैके । इति कात्यायनवचनात् । अस्यार्थः । भगिनीशुल्क प्रथम सोदर्याणां तेपामभाये मातुः तदभावे पितुः पूर्व चैके इति परमतं । सपत्नीप्रपौत्रपर्यंताभावे आसुरराक्षसपै- शाचपियाहविकलब्धं तु सोधनं जीवत्यपि भर्तरि मा- ता गृहीयात् । तदभावे पिता यपस्याः स्यादनं दत्तं विवाहेम्वासुरादिषु । अतितायामप्रजायां मातापित्रोस्तदिप्यते।।

·चतुर्थोमिः। इति वचनात कमावगते युगपदधिकारे पित्रोरित्य- भिदद्यात् । कन्याधने च मातुरभावे पितुरधिकारश्नव- पात् । अनापि तथात्वस्य युक्तत्वात पित्रभावे धातुरधि- कारः एपा पुनरभाव तदनं भर्तुः । यथा कात्यायनः । बंधुदत्तं च पंधूनामभावे भर्तृगामि तत्। माता पिता च बंधूनामनावे । इत्यनेन धातुरभाव इत्यपि सूचितं ततो ब्राह्मापिदिविवाहपंचकलधयो- तुकधनेषु पितृपर्यंताभावे आसुरादिविवाहत्रिकलब्ध- यौतुकधनेषु भर्नुपर्यंताभावेऽन्येषु सत्सु सर्वेग्विदमुच्य- ते। तत्र बृहस्पतिः। मातुः स्वसा मातुलानी पितृव्यस्त्री पितृत्वसा। श्वश्रूः पूर्वजपनी च मातृतुल्याः प्रकीर्तिताः । एतासामौरसो न स्यात्सुतो दौहित्र एव था। तत्सुतो वा धनं तासां स्वलीयाया अवाप्नुयुः ॥ औरसपदं कन्यापुत्रोभयपरमासुत इति सपत्नीपुत्रपरं न त्वौरसविशेषणं वैपथ्र्थात् । सपत्नीपुत्रसझाये स्थली- यायधिकारापत्तेश्च । तत्सुत इति पौत्रपरं न तु कन्या- कन्यादौहित्रोभयपरमपि कन्यापुत्रस्य दौहित्रपदेनैवोपा- तत्वातू । दौहित्रसुतस्य च स्यभोग्यभर्तृपिंडदानामधि- कारात् । वाशब्दात् प्रपौत्रसपत्नीप्रपौत्रयोः समुच्चयः । अत्र पिंडदानविशेषेणैव भगिनीसुतादीनां पप्णामधि- कारक्रमः प्रत्येतव्यः । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्वात् . अन्यथा सर्वशेपे देवरादेधिकारे सर्वजनविरोधः स्यात ·विवादार्णवसेतुः तत्र प्रथमे देवरः तत्पिडतीपडतदर्तृदेयपुरुषत्रयर्पि- डदातृत्वात् सपिंडत्वाच्च ज्येष्ठत्रातृस्त्रीधनेऽधिकारी।त- दभावे देवरभातृश्वशुरसुतौ (?)तुल्याधिकारिणौ तपिंड- तद्भर्तृपिंडतहर्तृदेयपुरुषहयपिंडदातृत्वात्सपिंडत्वाच तद. भावे स्वभगिनीपुत्रः तस्पिडतत्पुत्रदेयतत्पित्रादिपुरुष- यपिंडदत्वात् । तदभावे भर्तृभागिनेयः पुत्रात् भर्तृदु- बलत्वेन तत्स्थानपातिनोरपि भगिनीपुत्रधातृभागिने ययोस्तथैव बलोबलस्प न्याय्यत्वात् तद्भर्तृदेयपुरुषत्रय- पिंडदातृत्वात्तपिंडदानात्तदर्तृपिंडदानाच्च । तदभावे स्व- भ्रातृपुत्रः तस्पिडतत्पुत्रदेयपित्रादिपिंडयदातृत्वात् । तदभावे स्वजामाता श्वशुरयोः पिंडदानात् एपो षण्णां पुनरभावे श्वशुरधातृश्वशुरादेः स्वपिंडानंतर्यक्रमेणाधि- कारः । तदभावे अधस्तनसकुल्यानामधिकारः तदभावे ऊर्ध्वतनसकुल्यानामधिकारः तदभावे समानोदकाः । तदभावे सगोत्राः । तदभावे समानप्रवराः । तदभावे ब्राह्मणीधने स्वग्रामस्थश्रोत्रियादेधिकारः । क्षत्रिया- दिधने तु राज्ञ एवाधिकारः। इति स्त्रीधनाधिकरिणः ।। अथ विभागानधिकारिणः कथ्यते।। : तत्पर्युदासेनाधिकारिज्ञापनार्थकोवपतितजन्मांधज- न्मबधिरोन्मत्तजडमूकनिरिंद्रियपितृहिट्पंडोपपातक्य- पयात्रितविकर्मस्थपतितापुत्राचिकित्स्यरोगात कुष्ठिशा-: खशौर्यादिरहिततपोविज्ञानवाजताचारहीनलिंगिषय- जितान्यायोपार्जितवित्तकपंग्वक्रमोढासुतसगोत्रनियो-

·चतुर्थोर्मिः।
गोत्पन्ना एतेनाधिकारिणः
मृते पितरि न लीवकुछयुन्मत्तजडांधकाः।।
पतितः पतितापत्यं लिंगी दायांशमागिन.॥
एषां पतितवर्पेभ्यो भकवस्त्रं प्रदीयते ।
तत्सुताः पितृदायांशालोरन्दोपवर्जिताः॥
इति देवलीयात् ।
पितृदिट पतितः पंडो यश्च स्यादौपपातिकः ।
औरसा अपि नैतेश लोरन् क्षेत्रजाः कुतः॥
इति नारदीयात् ।
अनंशी क्लीवपतितौ जात्यंधवधिरौ तथा।
उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिन्निििद्रयाः॥
इति मानवीगत्।
"शास्त्रशौर्यादिरहितस्तरोदानविवर्जितः ।
आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोचारसमस्तु सः ।।
इति कात्यायनीयात् ।
सर्व एव विकर्मस्था नाहति घातगे धनम् ॥
इति याज्ञवल्कीयात् ।
पतितस्तत्सुनः कीवः पंगुरुन्मत्तको जडः ।।
अंधोऽचिकित्स्यारोगा?भर्तव्यास्ते निरंशका।।
इति मनुवचनात् । सर्वे हिधर्मयुक्ता भागिनो भवति
यस्त्वधर्मेण द्रव्यं प्रतिपादपति ज्येष्टोऽपि तमभागं कु-
बैतित्यापस्तंववचनात् ।
अक्रमोढासुतश्चैव सगोत्रायश्च जायते ।
.
1

·विवादार्णवसेतुः प्रवज्यावसितश्चैव न कक्थं तेषु कहिंचित ।। इति कात्यायनीयाच । कोषः कात्यायनेनाभिहितो यथा। न मूनं फेनिलं यस्य विष्ठा चाप्सु निमजति । मेंद्रं चोन्मादशुकाभ्यां हीन छोयः स उच्यते।। जडोहिताहितावधारणाक्षमः इति मिश्राः।धर्मकायें- निरुत्साह इति स्मार्ताः । लिंगी कपटवतधारी । पितुर्किट पितरिजीपतित्तचाइनादिशन्मृते तच्छ्रादादिविमुखः।व- नुवारको मूकानिरिद्रियः पाण्यादिविकलः । पंडो न- पुंसकविशेपः। अपयात्रितः राजवधादिदोपण बांधवै- भिन्नोदकीरुतः। औपपातक इति पठित्वा नानोपपा- तकयुक्त इति व्याख्यातवन्तः स्मार्ताः । जात्यंधवधिरी स्वभावतोन वागंतुकहेतोरंधवधिरौ जन्मावध्यंधवधि- रावित्यर्थः। विकर्मस्थः श्रुतिस्मृतिनिपिद्धकर्मासरुल्का- री । पद्भ्यां न गच्छतीतिपंगुरिति श्रीकृष्णतर्कालंकारः पदान गच्छवीतिदायभागः । अक्रमोढासुतः होनवर्णा- परिणयनानंतर उत्तमवर्णस्त्रीपरिणयने योरपि अकमो- दात्वं तयोः पुत्रः । सगोत्रान्नियोगेनोत्पन्नः अक्रमोढा- यामपि सवर्णेन परिणेवोत्पादितः पुनो धनाधिकारी । कमोढायामपि असवर्णजातेऽपि। तदाह कात्यायनः । अक्रमोढासुतस्त्वृक्यासवर्णश्च यदा पितुः । असवर्णः प्रसूतश्च क्रमोढायास्तु यो भवेत् ।। प्रतिलोममसूतायास्तस्याः पुचो न ऋक्यभार । - ·चतुर्थोमिः। सोपि सवर्णश्चैदधिकारी एतेपांमध्ये पतितभिन्नाग्रा- साच्छादनैविभृयुरंधजडलीवव्यसनिव्याधितादींश्चाक- मिणः पतिततज्जातवजै तत्सुत्राःमातित्यादिदोषरहिता. दधिकारिणः । कन्या विवाहपर्यंत भव्याः अपु- बायोपितश्च साधुवृत्तयो भर्त्तव्याः व्यभिचारिण्यः प- तिप्रतिकूलाच निर्वास्याः। यथा अपुत्रा योपितश्चैपां भर्तव्याः साधुवृत्तयः । निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च । सुताश्चषां प्रातव्या यावन्न भर्तृसात्कृताः। तत्सुताः पातित्यादिदोपरहिताश्चेदधिकारिणः। ॥ अथ विभाज्यमविभाज्यं चोच्यते॥ तत्र च पितृपितामहायाजितं साधारण संबंधेन साधारणव्यापारण साधारणधनोपघातेनार्जितं च वि- भाज्यम् यथा कात्यायन: पैतामहं च पित्र्यं च यत्किचित्स्वयमजितम् । दायादानां विभागे तु सर्वमेतदिभज्यते । स्वयमजितमसाधारणप्रयोजकरूपन्यतिरेकेंणेति चंडेश्वरः तेन साधारणधनोपघातादिनाजितोर्जकत्य भा- गहये इतरेपामेकैकाशित्वम् साधारणं समाश्रित्य यत्किचिदाहनायुधम् । शौर्यादिनाप्नोति धनं नातरस्तत्र भागिनः । तस्य भागद्वयं प्रोकं शेपास्तु समभागिनः। इति व्यासवचनात् । अत्र भातर इत्युपलक्षणं पितृ- .

·विवादार्णवसेतुः व्यादयोपि बोद्धव्याः। तस्यार्जकस्य युक्तं चैतत् अर्जक- स्य साधारणधनहारेण शरीरायासेन चानर्जकानांनु के- वलसाधारणधनहारेणाजितत्वात् । एवं यत्रकन शरीर- व्यापारमात्रेण चासाधारणधनशरीरायासाभ्यामार्जतं धनं तत्र शरीरायासमात्रेणार्जकस्य एकांशित्वं धनशरी- रायासाभ्यामर्जकस्य व्यंशित्वं न्यायसाम्यादिति श्रीक- ष्णतालंकारः साधारणधनोपघातऽपियस्ययावतोंश- स्याल्यस्य महतो वा उपघातस्तदनुसारेण भागकल्पना कार्येति जीमूतवाहनादयः प्राहुः । अनुपघातार्जितमर्ज- कस्यैव नेतरपांतत्रापि विद्यालब्धधने विशेषः वक्ष्यमा- णवचनपटलात् । विद्यालब्धधने अनुपघाताजितेपि स- मविद्याधिकविययोरेकांशः । न्यूनविद्याविद्ययोनाश। नाविधानां तु वैयेन देयं विद्याधनं क्वचित् । समविद्याधिकानां तु देयं वैयेन तद्धनम् ।। इति कात्यायनीयात् । मध्यपठितविद्यापदमुनाभ्यां संबध्यते काकाक्षिन्यायाद तेन समविद्याधिकविद्याना- मित्यर्थः । अत्रापि विशेपः। पितृपितामहपितृव्यधात्रा- • दिभ्यः प्राप्तविद्यानां विद्यालब्धधने न्यूनविद्याविययोर- -प्येककांशः । यथा कात्यायनः कुले विनीतविद्यायां धातॄणां पितृतोपि वा। शौर्यप्राप्तं च तहितं तहिभाज्यं बृहस्पतिः।। अपि वाशब्दाम्यां पितामहपितव्यादयः समुश्चिताः सौर्यप्रामं साधारणधनोपघातेन शौर्याजितं धनंसा- 1 -- ·चतुर्थीमिः। धारणधनोपघातार्जितधनस्य विभाज्यताया उक्तत्वात् विद्यामभ्यस्यतो धातुः कुटुंबं ययपरो त्राता स्वासाधा- रणधनशरीरायासाभ्यां संवर्धयति तदातहियार्जितधने- नास्य मूर्खस्याप्येकांशः कुटुम्ब विभृयाहातुर्यों विद्यामधिगच्छत्तः । भागं विद्याधनात्तस्मात्स लभेताश्रुतोपि सन् ॥ इति नारदीयात् । अश्रुतो मूर्खः। तत्र विद्याधनमाह कात्यायन: उपन्यस्ते तु यल्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् । विद्याधनं तु तद्दियात्तहिभागेन युज्यते॥ शिष्यादाविज्यतःप्रभात सदिग्धप्रश्ननिर्णयात । स्वज्ञानशंसनादादालब्धमध्ययनाच्च यत ।। विद्याधनं तु तत्प्राविभागे तन युज्यते । शिल्पेष्वपि च धर्मोयं मूल्यायच्चाधिकं भवेत् ।। परं निरस्य यलब्धं विद्यया पणपूर्वकम् । विद्याधनं तु तहियान्न विभाज्यं बृहस्पतिः॥ एतेपामर्थः यदि भवान्भद्रकमुपन्यस्यति तदा भ- वते एतावद्धनं दातव्यमिति पणितं तद्रोपपन्यासेन यत्पणितं लब्धं धनं तन्न विभाज्यं तथाशिष्यादध्यापि- तात् ऋत्विकर्मकरणेन यजमानाहा दक्षिणादिरूपं धनं यल्लधं यञ्च किंचिदिवायां प्रश्ने कृते तत्र सम्यगुत्तरेण परितोपादपणितमेव यत्किचिदनं ददाति तथा सन्दि- ग्धप्रश्ननिर्णयातू'संदिग्धार्थस्य निश्चयायार्थ प्रश्ने ते ·विवादार्णवसेतुः तन्निर्णयजननात् यो ह्यस्मिन् शास्त्रार्थे मम संशय- मपनपति तस्मै सुवर्णादिकमिदं दास्यामीयुक्त तस्य संशयमपनीय यछब्धं अथ वा वादिप्रतिवादिनोः कुत्र- चिहादविपये संदेहे न्यायकरणार्थमागतयोः सम्यङ्- निरूपणेन यहब्ध तथा स्वज्ञानशंसनातु शास्त्रादिषु स्व- ज्ञानं प्रकाश्य प्रतिमहादिना यल्लब्धं तथा वादात वाददि- चारे परं निर्जित्य यल्लब्ध । एकस्मिन् देये वस्तुनि बहू- नां ब्राह्मणानां समुत्थाने येन प्ररुष्टवेदमधीत्य यल्लब्ध तथा शिल्पविद्यया चित्रकरसुवर्णकारादिभिर्यलब्धं त- था दूतेनापि परं निर्जित्य यल्लब्धं तत्सर्व विद्याधनमवि- भाज्यमितरैः सहेति । अत्रापि पिशेपमाह कात्यायनः परभक्तोपयोगेन विद्याप्राप्तान्यतस्तु या तया लब्धं धनं यतु विद्यालब्धं तदुच्यते । अन्यतः पितृव्यायतिरिकता प्राप्तया कांचिदि- यया साधारणधनोपधातमनरेण यदजितं तत्समवि- याधिकपियरेव विभाज्यं न तुन्यूनविद्यादिभिरिति स्थित पितृद्रव्योपघातेन पुत्रार्जितधनस्य पितुझ्यशः अर्जक- स्याप्यंशवयं इतरेपामेकैकाशित्वं साधारणानुपघाते तु पितुरंशदयं । अर्जकस्यापि तावदेव इतरेपामनंशित्वं पितुर्गुणवच्चागुणवचाभ्यां वा अर्धहरत्वयंशिसे इ- ति दायभागः। व्यंशहरोऽईहरो धा पुत्रवित्तार्जनापिता। इति कात्यायनीयान् ययस्य प्रयोजनार्ह पुस्त- ·चतुर्थोमिः। कादि पितुर्द्रव्यांतरसच्चे तन्मूर्खादिभिः सह न विभज- नीयम्॥ गोपचारस्य रथ्या च वस्त्रं यञ्चांगयोजितम् । प्रायोज्यं न विक्षज्येत शिल्पार्थ च बृहस्पतिः ।। इति कात्यायनवचनात् तन्मात्रद्रव्ये तु अंशानुसारेण तद्रव्यस्य मूल्यं ग्राह्यं । शौर्यधनं भार्याधनं प्रसादलब्ध- धनं साधारणधनोपघातं विनार्जितमेवमादीन्यविक्षा- ज्यानि -शौर्यभार्याधने चोभे यच विद्याधनं भवेत् । त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्च पैतृकः॥ इति नारदीयात् । न थास्तुविभागो नोदकपात्रालं- कारोपयुक्तस्त्रीवाससामपा प्रचारार्थानां विभागश्चेति शंखलिखितवचनात् । पलं पत्रमलंकारः रुतानमुदकं स्त्रियः। योगक्षेमप्रचारश्च न विभाज्यं मचक्षते॥ इति मनुवचनात्। अनुपमन् पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम् । स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमर्हति ॥ इति वचनाचा शौर्यधनं युद्धे जयादिना रब्धास्था- मिप्रसादलब्धं च भार्याधनं भार्याप्राप्तिकाले यशुरादितो लव्धं पित्रादिभिः प्रसन्नतया दत्तं भायोज्यं ययस्य प्रयो- जनाह यथा पुस्तकादि न मूर्षिभजनीयं तत् पंडि- तानामेव किंतु यत्र तन्मात्रं धनमस्ति तत्र स्वांगयोग्य- .

·चतुर्थोमिः। अथ पितृरुतपैतामहधनविभागः॥ तत्र मातृरजोनिवृत्तिसहरुवा तदिच्छा नियामिका। ऊवं पितुः पुत्रा ऋक्थं भजेरन्।मातुनिवृत्ते रजसि जी- वति चेच्छति इति गौतमीयातू नच गौतमवचनं पि- तुः स्वोपानधनविषयमिति वाच्यं । पितुः स्योपार्जितध- नेमातृरजोनिवृत्यनंतरं विभागाभ्युपगमे । ऊर्ध्वं विभागाजातस्तु पित्र्यमेव हरेद्धनम् ।। इत्यस्य निविषयत्वापत्तेः। रजोविवृत्तौ पुत्रोत्पश्यसम्भ- घातूनच वैपरीत्यमिति वाच्यं तथात्वे पितामहधने वि- भकजस्य निरंशतया तस्य वृत्तिलोपापत्तेः। वृत्तिलोपस्य च । ये जाता येप्यजाता वा इत्यादिनानिषेधात् । नच पितृगृहीतपितामहद्रव्य एव पित्रनंतरं विभक्तजस्याधि- काराल वृत्तिलोप इति वाच्यम् पित्रा सफलतद्धनस्य भुक्तत्वे वृत्तिलोपावश्यकत्वात् । एवं च मातृपदं विमा- तृपरं अपि पुत्रसम्भावनातुल्यत्वात् तत्र पितामहधन- विभागे तु पितुरंशयं पुत्राणामेकांशित्वम् जीवद्विभागे तु पिता गृहीतांशयं स्वयम् । इति गृहस्पति वचनात् । पितृधनगोचस्त्वं चास्य पाशंक्यं तत्र स्वेच्छामात्रस्य नियामकत्वात् इच्उया न्यूनाधिकग्रहणस्यापि संभवात् । भागद्दयमाप्रविधाना- नुपपत्तेश्च पूर्वोक्तगुणवयादिसन्वेपि पैतामहभूमिनि- १ पितुरिया २ मानुनियो रमधि पितृपनगोमरमम् । य विमागावास्त्वित्यारिक नु पितामहधनगौचरनस्स्यिस्यपः। ७ ·७४ विवादार्णवसेतुः बंधद्विपदरूपद्रव्याणां न्यूनाधिकदानेन पितुः प्रभुत्वं भूम्यादित्रिकभिन्ने पैतामहमणिमुक्ताप्रवालादीनामुक्त- कारणसत्त्वे स्वार्जितवन्यूनाधिकदाने पितुःप्रभुत्वम् । भूर्या पितामहोपात्ता निबंधो द्रव्यमेव च । तब स्यात्सदृशं स्वाम्यं पितुःपुत्रस्य चोभयोः॥ इति पितुः स्वाच्छंपनिवृत्तिपरयाज्ञवल्क्यवचनात् । सति पितामहधनस्वामिनि पितरि तत्पुत्राणां पिताम-- हधनस्वामित्वाप्रसकेर्यथाश्रुतार्थवाधात् । निबंध आक- रादौ नियतलभ्यं राजादिदत्तमिति कल्पतरुः। द्रव्यं दि. पदरूपं भूसाहचर्यात् । तथा च स्थावरं द्विपदं चैव यद्यपि स्वयमर्जितम्। असंभूय सुतान्सर्वान् न दानं न च विक्रयः।। मणिमुक्ताप्रपालानां सर्वस्पैव पिता प्रभुः। स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः॥ इति याज्ञवल्कीयाचा अन मणिमुक्ताप्रवालानामि- त्युपादाय पुनः सर्वस्येत्पुपादानं सर्वेषां भूम्यादित्रितय- भिन्नसुवर्णादिद्रव्याणां दानादिपु पितुः स्वाच्छंद्यार्थ तत्रापि सर्वस्येत्युपादानात्सर्वस्य कुटुंबवर्तनहेतोर्दाना- दिनिपेधः । कुटुंबवर्तनाविरोधियत्किचित्स्थावरादेन दानादिनिषेध इति दायभागः । एवं यदा पिता पुत्रान् विभज्य यथाशास्त्रं भागं गृहीत्वा पुत्रैः सहासंसृष्ट एव पुत्रांतरमुपाय मृतस्तदा विभागानंतरजात एव तद्धना- धिकारी न तु पूर्वविभकोपीत्येवं पूर्वभ्रातृविभागेपिवि- ·चतुर्थोमिः। भक्तजस्य नांशित्वमित्याह बृहस्पतिः ।। पित्रा सह विभक्ता ये सापल्या वा सहोदराः। जधन्यजाश्च येतेपां पितृभागहरास्तु ते॥ अनीशः पूर्वजः पैवे भ्रातृभागे विभकजः। . परस्परमनीशास्ते मुक्ताशौचौदककियाः ।। जघन्यजा विभागानंतरजाताः। यदितु येनकेनचि- पुत्रेण सह संसृष्टः सन् पित्ता मृतस्तदा तद्धनं संसृष्ट- विभक्तजाभ्यां पुत्राम्यां समं विभाज्यम ऊर्ध्व विभागाजातस्तु पित्र्यमेय हरेदनम्।। संसृष्टास्तेन वा ये स्युविभत्स हि तैः सह ॥ इति मनुवचनात् । तत्रापि विशेषः । संसृष्टेनापि पित्रा स्वासाधारणधनशरीरायासाभ्यां यदर्जितं तदिभ- कजस्यैव न तु पुत्रांतरस्यापि । तथा च वृहस्पतिः पुत्रैः सह विभकेन पित्रा यत्स्वयमर्जितम् । विशनजस्य तत्सर्वमनीशाः पूर्वजाः स्मृताः ।। अत्र स्वयमित्यनेनासाधारणधनेन शरीरायासेन चा- र्जितं दर्शयति । एवं विभक्तपित्रा यदृणादिकं स्वार्थमेव रुतं तदिभक्तजनैव समाधेयम् । यथाधने तथर्णेपि दानाधानक्रयेपु च । इति तहचनशेपात् । यत्पुनःसंसृष्टेन सहसाधारण्येन ऋणादिकं रुतं तदुभाभ्यामेव संसृष्टविभनाजाम्यां स- माधेयं विभक्तजः विभागानंतरगर्भाचानेन उत्पन्नः ग- र्भाधानाइते जनकल्यापाराभावात् अतो पयपिज्ञातग- ·विवादार्णवसेतुः यामेव स्त्रियां पुत्रा विभक्तास्तदा तदर्भजातो विक्ष- केभ्य एव मातृभ्यः पूर्वविभकान्येकीकृत्य पुनर्विभज्य स्वांशं गृह्णीयात् न तु विभक्तजेन सह पितृधनाधिका- रित्वं पितुः स्वार्जितविषयं । पितामहधनस्य तु मातुर्वे- मातुश्च रजोनिवृत्तिमंतरण विभागाभावात् घांत्या रुत- स्य च तस्याशास्त्रीयत्वे नानुपादेयत्वात् तत्र विभक्तजा- नां सर्वेषामेवांशित्वात् अत एव यदि दैवात पितामहभू- म्यादिकं विभज्य यथाशास्त्रं स्वयमंशइयं गृहीत्वा पिता पृथक्स्थितस्तदा पितामहसम्बंधिधनविभागं धात्रादि- भ्यो विभक्त जोपि गृह्णीयात् पूर्वविभागस्य अशास्त्रीय- त्वेन निवर्त्यत्वात्। यथानैव विषये विष्णुः। पितृविभका विभागानंतरमुत्पन्नस्य भागं दद्युः। इति। एवं पित्रा पि- तामहपुत्राणां विभागः पुत्रपौत्रप्रपौत्रपर्यंतःसमानोना- त्रोत्पत्तितः प्रत्यासत्तिकमेणाधिकारः पुत्रादीनां त्रयाणा- मेव पार्वणे तत्पिडतोग्यपिंडद्दयदातृत्वात् । अत एव जीवरिपतृकयोःपौत्रप्रपौत्रयोनाधिकारः पार्वणानधिका- रितया पिंडाप्रदातृत्वात् । पित्रोरुपरमे च भातृणां वि- भागे पितृरुत् विशेषः परं निवर्तते । अन्यत्तु सर्वमेव पूर्ववत्प्रत्येतव्यं यत्र च एकस्य हौ पुत्रौ जातौ तयोरेको- स्ति अपरश्च बहून् पुत्रानुत्पाद्य मृतः किंतु पुत्राः संति तत्र पुत्रस्य एको भागः अपरश्च भागो बहूनां नप्तॄणां स्वपित्रधीनजन्ममूलत्वादनसंबंधस्य यावत्येव धने तस्य स्वामित्वाईत्वं तावत्येव धने तत्पुत्रादीनामपीति जी.

·• चतुथोमिः मूतवाहनादयः प्राहुः ॥ इदानीं सवर्णधातृणां विभागो विशोद्धारादिपूर्वको वा समो वेत्यभिधीयते ॥ उद्धारम- तरेणापि समविभागमाह पितरीत्यनुवृत्य हारीतः। स- मानतो मृते ऋक्थविभागातथा याज्ञवल्क्यः । विभजेरन्सुताः पित्रोरूर्ध्वमुक्थमृणं समम् ।। तथा वृहस्पतिः विभकारो विभागस्तु दायादानां प्रकीर्तितः। वयोज्येष्ठक्रमेणैकः परा समांशकल्पना ॥ इति वयोज्येष्ठक्रमेणेति विशोद्धाराभिप्रायेण शूद्रत्वे- विशोदारो नास्ति इति दायभागाअतः सोद्धारानुद्धार• योर्विकल्पः। नच समभागस्य शास्त्रीयत्वात्तस्यैव नि- त्यवदनुष्ठानमिति वाच्यं भक्यतिशतभ्रातृणामुद्धारा- नुमतेरपि संभयान विभागाविभागविकल्पयत् । अत एवायतनानां अत्यतिशयाभावात् उद्धाराईज्येष्ठाता- वाच समभाग एवं लोके दृश्यते । यस्तु स्वयोग्यतया पितृपितामहादिधने निस्पृहः सोपि तत्पुत्रादेः कालांतरे दुरंततापारणा) किंचिद्दचा विभजनीयः। भ्रातृणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा। स निर्भाज्यः स्वकादंशात् किंचिद्दत्वोपजीवनम् ।। इतिमनुवचनात् । विभागस्तु पित्रादेनिन ऋणं परिशोध्य तदवशिष्टधनस्य करणीयः । उत्तमणच्या या विभज्य परिशोधनीयं तथा नारदः यच्छिष्टं पितृदापेभ्यो दयण पैतृकं ततः ।

·७८ विवादार्णवसेतुः धातृभिस्तहिभक्तव्यमृणी न स्यायथा पिता ॥ अत्र ऋणी न स्यायथा पितेत्यनेन विभागानंतर- मपि ऋणपरिशोधनं दर्शितं अन्यथा व्यर्थ स्यात् । ए- वं प्रतिश्रुतमपि देयमित्युक्तमसरुत् । एवमेकेन भात्रादि- ना बहुपोप्यतया यत्राधिकं भुक्तं तत्र भुक्तांशो न विभा- गमध्ये प्रवेशनीयः किंतु भुक्तावशिष्टस्य विद्यमानस्यैव विभागः कार्यः। बंधूनामविभक्तानां भागं नैव प्रदापयेत् । दृश्याहा तद्विभागः स्यादायव्ययविशोधितात् ॥ इति नारदवचनात् । दृश्यादेति वाशब्द एवार्थे ततो विभक्ततादशायां यावद्धनं संचितं यावच्च न्ययितं त- त्सर्वं बुद्धा यदेकारुतं तदृश्यं विद्यमानं तस्मादवे विभा- गः कार्य इत्यर्थः। असंस्कृतभात्रादीनांपैतृकधनेन सं. स्कार्यतामाह व्यासः। यांतु न कृताः पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् । कर्तव्या धातृभिस्तेषां पैतृकादेव तद्धनात् ।। - पितार चोपरते सोदरासोदरभ्रातृभिर्मातुरनुमत्या विभागे क्रियमाणे मात्र स्वतुल्यभागो दातव्पः। समांशहारिणी माता पुत्राणां स्यान्मृते पती । इति वचनात् । इदं च स्त्रीधनादाने । स्त्रीधनदाने वर्धदान अधिविन्नस्त्रियै प्राप्तस्त्रीधनायै आधिवेदनिक- स्यार्धदानदर्शनेन सांदृष्टिकन्यायात् । यथा याज्ञवल्क्य. अधिविन्नस्त्रियै देयमाधिवेदनिकं समम् ।

·चतुर्थोमिः। न दत्तं स्त्रीधनं यस्यै दत्ते वर्धं प्रकीर्तितम्॥ हितीयविवाहार्थिना प्रथमस्त्रियै पारितोषिक धनं यहीयते तदाधिवेदनिकं अधिकविवाहार्थत्वात्तस्य तत्र द्वितीयस्त्रियै यावद्दीयते तत्समानं देयमित्यर्थः। अत्र मा. तृपदस्य जननीपरत्वान न सपत्नीमातृपरत्वमपि सरु- च्छ्रतस्य मुख्यगौणत्वानुपपत्तिरिति श्रीकृष्णतालंकार- स्मातभट्टाचार्यजीमूतवाहनादयः प्राहुः मैथिलास्तु मा- तृपदं सपनीमातृपरमिति बृहस्पतिवचनैकवाक्यत्वात्। यथा बृहस्पतिः। तदभाव तु जननी तनयांशसमांशिनी । संमाशा मातरस्तेषां तुरीयांशास्तु कन्यकाः॥ अस्यार्थः तदभावे पितुरभावे पुविभागे क्रियमा- णे जननी पुत्रतुल्यांशभागिनी। अपुत्रा विमातरश्चपुत्र- तुल्यांशभागिन्य इत्याहुः। एवं पितामहीमपत्नीनामपि स्वभर्तृधर्मपुत्राभावे पौत्रतुल्यांशभागित्वम् । पितामह्यस्तु सास्ता मातृतुल्याः प्रकीर्तिताः॥ इत्पत्र बहुवचनश्रवणात्सर्वपदोपादनाच इति प्रा- हुः । मिश्राणामप्यत्रैव स्वरसः। अथ संसृएधनविभागः। तत्र संगिणो बृहस्पतिना दर्शिताः। यथा विभक्तो यः पुनः पित्रा धावा चैकत्र संस्थितः॥ पितृव्येणाथ वा प्रीत्या स तु संसृष्ट उच्यते॥ तेन पित्रादिभिः सह विभक्तानां पुनरन्योन्येच्छया ..

·विवादार्णवसेतुः पूर्वरुतविभागमुपेक्ष्य यत्तव धनं तन्मम धनं यन्मम धनं तत्तवापीति व्यवस्थया एकगुह्यरूपतयाऽवस्थान- संसर्ग इति प्रतिपन्ने तत्र पितृधातृपितृव्यन्यतिरिक्तानां संसर्गो नभवति । अन्यथा परिगणितानर्थक्यापत्तेरिति स्मार्तजीमूतवाहनादयः प्राहुः। मैथिलास्तु पित्रादिपद- मुपलक्षणं येषामेवोत्पत्तितोऽविभक्तत्वं तेपामेव विभा- गानंवरमेकत्रावस्थानं संसर्गः तेन पितृन्यपुत्रादिभिरपि संसों भवतीत्याहुः तश्चित्यम् । मनुविष्णू। विभक्ताः सह जीपंतो विभजेरन्पुनदि । समस्तत्र विभागः स्याज्जैष्ठ्यं तत्र न वियते ॥ अत्र सम इत्यनेन विशोद्धारायभाव एवं सूचिनः नत्वसवर्णधातृणामपि भागसमता । अत एव बृह- स्पतिः॥ विभक्ता भातरी ये च संप्रीत्यैकन संस्थिताः। पुनर्विभागकरणे तेषां ज्येष्ठच न विद्यते ।। इदं तु ज्येष्ठांशमेव निषेधयति नतु भागसाम्यमपि ज्ञापयति । बृहस्पतिः संसृष्टानां तु यः कश्चिहियाशौर्यादिना धनम् । प्राप्नोति तस्य दातव्यो बंशः शेपाः समाशिनः ।। यदि तु येनकेनचित्पुत्रेण सह पिता संसृष्टः सपुत्रा- तरमुत्पाद्य मृतस्तदा तद्धनं संसृष्टविभक्तजाभ्यां पुत्रा- भ्यां समं विभजनीयं ऊध विभागाजातस्तु पित्र्यमेव हरेद्धनम् ।

·चतुमिः। संसृष्टास्ते न वा ये स्युविभजेत स तैः सह ॥ इति प्रागुक्तमनुवचनात् । तत्रायं विशेषः । असंसृष्टेन पित्रा स्वासाधारणधनशरीरायासाम्यां यदर्जितं तहिम- कजस्यैव न तु पुत्रांतरस्यापि । तथा च बृहस्पतिः । पुत्रैः सह विभक्तेन पिका यत्स्वपार्जितम् । विभक्तजस्य तत्सर्वमनोशाः पूर्वजाः स्मृताः ।। अत्र स्वयमित्यनेनासाधारणधनशरीरायासेनार्जनं द. र्शयति सर्वशब्देन च पित्रार्जितं बहुतरमपि विभक्तज- स्यैवेति सूचित। एवं विभक्तजपित्रा यहणादिकं स्वार्थ- मेव कृतं तदिभक्तजेनैव समाधेयं । यथा धने तथर्णेऽपि दानाधानक्रयेषु च ॥ इति प्रागुक्तवचनात् । यदि पुनः संसृटेन सह सा- धारण्येन ऋणादिकं पित्रा कृतं तदा तदुभाभ्यां संसृष्ट- विभक्तजाभ्यां समाधेयम् ॥ अथ विभागानंतरमागतस्य विभागः। तत्र बृहस्पतिः। कृतेऽरुते विभागे पा सक्थी यत्र प्रवर्तते । सामान्यं च भवेद्यतु तत्र भागहरस्तु सः॥ ऋणं लेख्यं गृहं क्षेत्रं यस्य पैतामहं भवेत् । चिरकाठप्रोपितोऽपि भागभागागतस्तु सः ।। गोत्रसाधारणं त्यक्त्वा योऽन्यदेशसमाश्रितः। तदंशस्थागतस्यांशः प्रदातव्यो न संशयः। तृतीयः पंचमो वापि सममो वापि यो भवेत् ॥

·૮૨ विवादार्णवसेतुः जन्मनामपरिज्ञाने लभेदंश क्रमागतम् यं परंपरया मौलाः सामंताःस्वामिनं विदुः । तदन्वयस्यागतस्य दातव्या गोनजैर्मही ॥ इति साधारणधनोपलक्षणं तेनाविभक्ततादशायां देशांतरगतेन चिरप्रोपितवंश्येन समंतात्पतिवासिभि- मलिरात्मज्ञापनपूर्वकं क्रमागतधनायथाशास्त्र भागम- हणं कार्यमिति स्थितं । भोगरुतविशेपस्त्वग्रे वक्ष्यते । अविभाविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह । भूयो दायविभागः स्यादा चतुर्थादिति स्थितिः ।। इति वचनं तु सहवासविषयम् ॥ एकमातृकयोर्वि- भिन्नपितकयोविभागमाह विष्णुः । एका माता इयोर्यत्र पितरौ हौ च कुत्रचित् । तयोर्यद्यस्य पैञ्यं स्यात्स तद्गृहीत नेतरः। हौ सुतौ विवदेयाता दाभ्यां जाती स्त्रिया धने । तयोर्यधस्य पैनं स्यात्स तद्गृहीत नेतरः ।। यस्य बीजायो जातस्तदनं स गृह्णीयात् नेतरोना- न्यबीजतोजातस्तद्धनं गृह्णीयादित्यर्थः । तेन नात्र स- मांशव्यवस्था । तथाविधपुत्राभ्यां मातृधनविभागेपि यस्य पित्रा यद्धनं तस्यै दत्तं तेन तद्वाह्यं नेतरेणेत्यर्थः मात्रा स्वयमार्जिते तु तुल्यांशित्वमेवानयोः। तथावि- भक्तधनस्य देयादेयत्वविचारः । अविभकस्थावरेपु स- र्वेषां दायादानामनुमति विना एकस्य दानायनधिकारः स्थावरस्य समस्तस्य गोत्रसाधारणस्य च। - ·८३. चतुर्थोमिः। नैकः कुयात् ऋयं दानं परस्परमतं विना । अविभका विभक्ता वा सपिंडाः स्थावर समाः। एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाचमनविक्रये॥ इति व्यासवचनात् । वस्तुतस्तु यथेष्टविनियोगार्हत्व- लक्षणस्य स्वत्वस्य द्रव्यांतरवदवाप्यविशेषादानादिक रुतं सिध्यत्येव वचनं तु स्वामित्वेन दुर्वृत्तपुरुपगोचर- विक्रयादौ कुटुंबविरोधादधर्मभागिताज्ञापनार्थ निषेध- रूपं न तु विक्रयायनिष्यत्त्यर्थमिति स्मार्तदायभागका- रादयःप्राहुः। अत एव ययेकजाता यहवः पृथग्धाः पृथक्रियाः। पृथकर्मगुणोपेता न चेत्कार्येषु समताः ।। स्वभागान यदि दयुस्ते विक्रीणीयुरथापि वा। कुर्युर्यथेष्टं तत्सर्वमीशास्ते स्वधनस्य वै॥ इति नारदवचने एकेन क्रियमाणे कार्य पुनरन्येपाम- संमतत्वेपि स्वभागदानादावीशत्वमुक्तं । विभनविपय- मेतदिति नाशक्यम् दानग्रहणपश्चन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः। विभक्ताना पृथक्षेयाः पाकधर्मागमन्ययाधा इति नारदवचनेन तान्येपामस्वामित्वेन संमतेर- संमतेर्वा वाच्यत्वात् । इत्थं च पक्ष्यमाणमनुवचने य. सामान्यस्यादेयमध्ये गणनं तनिषेधपरमेव ननु दा- नायनिष्पत्तिपरं एवमेव स्मृतिसारादयः । अत्रापवाद- माह प्रामाणिकवचनम्।

·विवादार्णवसेतुः एकोपि स्थावरे कुर्यादानाधमनविक्रयम् । आपत्काले कुटुंबार्थे धर्मार्थे च विशेषतः॥ इति तस्मादिक्षतस्याविभक्तस्य वा स्वांशदानं सि- ध्यत्येवेति स्थितं तत्र दानादिकं न सिध्यतीति मिश्रा- स्तचित्यम् । अथ दत्तकौरसयोविभागव्यवस्था ।। औरसेन दत्तकानां विभागे औरसस्य व्यंशित्व असवर्ण- दनकादेस्तु नांशित्वं किंतु ग्रासाच्छादनादिमात्रना- गित्वं । तदाह देवलः। सर्वे धनौरसस्यैते पुत्रा दायहराः स्मृताः। औरसे पुनरुत्पन्ने तेपुज्यैष्ठ्यं न विद्यते॥ तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिनः। होनास्तमुपजीवगुर्मासाच्छादनसंभृताः॥ दायहराः पितुः सर्वदायहराः। तेपामिति तेपांमध्ये ये सवर्णाः पुत्रा इत्यर्थः । औरसे सति तृतीयांशहरा हीना ये पितुरीरसपुत्राश्च प्रातुहीनवर्णास्ते ग्रासाच्छा- दनमात्राधिकारिणः तदाह कात्यायनः । उत्पन्नत्वौरसे पुत्रे तृतीयांशहराः स्मृताः। सवर्णा असवर्णास्तु ग्रासाच्छादनभागिनः॥ अत्रासवर्णपदं हीनवर्णपरं देवलवचनैकवाक्यत्वात्।। अथनिझुतस्यपश्चादवगतस्य विभागः। तत्र मनुः ऋणे धने च सर्वस्मिन्प्रविभने यथाविधि ।

·८५० चतुर्थोमिः। पश्चादृश्येत यत् किंचित्तत्सर्वं समतां नयेत् ।। इति पूर्व यस्य यथा भागकल्पना रुता तत्समान- वापहा सहापहतस्य द्रव्यस्य तथा सा कार्या न पुनर- स्पापहर्तृतया अल्पभागो दातव्यो न दातव्य एव वा। न पुनरपहतद्रव्ये सर्वेषां समभाग एवेति समतां नये- दित्यस्यार्थः। विशोद्धारादिवाधेः प्रमाणाभावात् अ- सवर्णपुत्रादीनां विभागसाम्यापचेश्य अत्र पश्चादृश्य- तेत्यनेन विभक्के सति लौकिकप्रमाणमात्रेण लब्धस्यैव विभागो नहि तत्र दिव्यादिकं अन्यथा शंकापिशाच्या दिव्यं विना कचिदप्यनिश्चितद्रव्यत्वेन सम्यग्विभागो न स्यात् । कात्यायनः। दृश्यमानं विभज्येत गृहं क्षेत्रं चतुष्पदम् । गूढद्रव्याभिशंकायां प्रत्यपस्तन कीर्तितः॥ प्रत्ययो दिव्यं । एतदेव स्पष्टयति । गृहोपस्करवाशानां दोहाभरणकर्मिणाम् । दृश्यमानं विभज्येत कोपं मूढेऽब्रवीन्मनुः ॥ कोपो दिव्यविशेषः । कात्पापनः। मच्छादितं तु ययेन पुनरागत्य तत्समम् । भनेरन्त्रातृभिः साईमभावे तु पितुः सुताः॥ भृगुः। अन्योन्यापहतं द्रव्यं दुर्विभनं च यदवेत् । पश्चात्मानं विभज्येत समभागेन तहगुः ।। पचारप्राप्तमित्यनेनापहतद्रव्यस्यैव विभागो न तु पू- ·विवादार्णवसेतुः विभक्तस्यापि पुनर्विभाग इति दर्शितम् । दुर्विभक्तमि त्यनेन भ्रमादिना रुताशास्त्रीयविभागस्य पुनः शास्त्री- यविभागः कार्य इत्युक्तम् । सरुदंशो निपतति सत्कन्या प्रदीयते । सरुदाह ददानीनि चीण्येतानि सरुत्सत् ॥ इति तु शास्त्रीयविभागानंतरं न पुनस्तविभाग इत्ये- तत्परं । देशादिभेदेनापि विभागमाह कल्पतरुरत्नाकर- योःकात्यायनः देशस्य जातेः संघस्य धर्मो ग्रामस्य यो भृगुः। उदितः स्यात्स तेनैव दायभागं प्रकल्पयेत् ॥ भृगुः आहेति शेपः। तथा कात्यायनः । बंधुनापहृतं द्रव्यं बलान्नैव प्रदापयेत् । बंधूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत्॥ अबापहृतपदं भाक्त। एवमेव विश्वरूपहलायुधस्मा- तजीमूतवाहनादयः । सामादिना दाप्यो न तु बलात् अपहारे तु आस्तां सामादिना दापनं तस्य वातनमपि कार्य । अविभक्तेन यदधिकं भुक्तं तदसौ न दाप्यः। ए- तच मुनिभिरपहर्तुरपि विभागप्रतिपादनादवसीयते । अथ वृत्तविभागसंदेहे निर्णयः तत्र नारदः। विभागधर्मसंदेहे दायादानां विनिर्णयः । ज्ञातिभि गर्लेख्येन पृथकार्यप्रवर्तनात् ।। इति। ज्ञातीनां कीर्तनं तेपु सत्सु नान्यसाक्षिग्रहण- ·चतुर्थोमिः। मित्येतदर्थे । अत एव याज्ञवल्क्यः । विभागनिनवे ज्ञातिवंधुसाक्ष्यभिलेखितैः। विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रश्च यौतुकैः ।। इति। प्रथम ज्ञातयः सपिंडाः साक्षिणः। तदभावे बंधुपदापनीताः संबंधिनः साक्षिणः । अत एव शंखः । गोत्रभागविभागाथै संदेहे समुपस्थिते। गोत्रजैश्चापरिज्ञाने कुलं साक्षित्वमर्हति ॥ इति । कुलंबंधुः। तदभावे लेखितेनापि निर्णयः का- यः। लोखतस्य साक्षिभ्यो गुरुत्वं । तदभावे प्रथकार्य- प्रवर्तनादपि निर्णयः। यथा नारदः। दानग्रहणपश्चन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः। विभक्तानां पृथग्ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ।। साक्षित्वं प्रातिधान्यं च दानं ग्रहणमेव च । विभता धातरः कुर्युनाविभकाः परस्परम् ॥ येपामेता:क्रिया लोके प्रवर्तते स्वऋक्थतः। विभकानवगच्छेयुलेख्यमप्यंतरेण तान् ।। एको ददाति अपरश्च गृह्णाति एकेन ऋणादिषु कि- यमाणेपु अपरधाता साक्षी क्रियते प्रतिभूर्या एवमा- दीनामेकैकेनापि निर्णयः कार्य इति दिक् ।। अथ भुक्तिः ॥ तन याज्ञवल्क्यः॥ पश्यतोऽब्रुवतो हानिभूमविशतिवापिकी। परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवापिकी।

·८८ विवादार्णवसेतुः विवादमकुर्वाणस्य स्वामिनः समक्षं परेणासपिंडा- दिना भुज्यमानाया भूमेविशतिवर्षनिवृत्तौ स्वत्वहानिः। अत्र वर्षगणना सावनेन लोकव्यवहारकर्मत्वात्तस्य । तथा विष्णुधर्मोतरम्। सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेना- लोक्यं च यत्स्याझ्यवहारकर्म ।। इति । तथा व्यासः वर्षाणि विशंति यस्य भूमिभुक्ता परैरिह । सति राज्ञि समर्थस्य तस्य सेह न सिध्याते । समर्थस्य बालत्वादिदोषरहितस्य धनस्य दशवर्षनि- वृत्या स्वत्वहानिः । तथा च मनुनारदौ यत्किंचिद्दशवर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी। भुज्यमानं परैस्तूणी न स तल्लब्धुमर्हति ।। यत्किंचिद्धनजातं समक्षमेव प्रीत्यादिव्यतिरेकेण प- रैर्दशवर्षाणि भुज्यमानं स्वयं तूणी प्रेक्षते न भुज्यतामि- ति प्रतिषेधं न कुरुते नासौ तल्लब्धुं योग्यो भवति तत्र तस्य स्वाम्यं नश्यतीत्यर्थः । तथा गौतमः। अजडपौगं- डधनं दशवर्षे भुक्तं परैः संनिधौ भोजुरिति । जडो वि- कलेंद्रियः। पौगंडः अनुत्पन्नश्मश्रुरित्यर्थः । तथा च नारदः। बाल आ पोडशाहर्षात्पौगंडश्चापि शब्यते। तस्मादशवर्षविंशतिवर्षभोग एव स्वत्वं जनयति य. धाकालवशात् चीजमंकुरं जनयति तरवश्व प्रसूनमिति ।

·चतुर्थोमिः। ८९ स्वामिनाऽपरित्यक्तेपि शास्त्रोक्तकालभोगात्स्वाम्यमन्य- स्य भवाते । यथा जयेन राज्ञः परराष्ट्रधने इति । एवमेव स्मार्तश्रीकरवालोकयोगलोकभवदेवभदृशूलपाणिकुल्ल- कभचंडेश्वरवईमानोपाध्यायप्रभृतयः।व्यवहारोपिताद गेव। अत्रोपेक्षया स्वत्वहानि भुक्त्वा च स्वत्वमाह नारदः भुज्यमानान्परैरर्थान् यस्तान्मोहादुपेक्षते। समक्ष तिष्ठतोप्यस्य तान्भुक्तिः कुरुते वशे। व्यक्तमाह बृहस्पतिः स्थावरं सिद्धिमाप्नोति भुच्या हानिमुपेक्षया। इति। उपेक्षया क्षमया । अत्र स्वामिनः सुशीलत्वं अ- क्षमत्वं महेच्छत्वं च हेतुः। ततश्च विंशतिवर्षात् पूर्व स्व- रुतिसाध्यकर्पणादिना यत् तस्य स्वयमुत्पादितं तत्रैव स्वत्वं तदुत्तरं तु भूमौ एवं दशवर्षात् पूर्व गवादौ स्वरूति- साध्यदोहनपालनायैर्यत् दुग्धादिकमुत्पन्नं तत्रैव स्वत्वं। दशवोत्तरंतुन गवादिधने स्वत्वमिति पूर्ववनाशकभो- गे तु चौर्यदोपो भवति यत्राध्यादीन् घ्यावर्तयति। प- श्यतोऽब्रुवतो हानिरित्यभिधाय याज्ञवल्क्यः । आधिसीमोपनिक्षेपजइयाउधनविना। तथोपनिधिराजनीश्रोत्रियाणां धनरापे॥ आधिः बंधनद्रव्यं । उपनिक्षेपः वासनस्थमनाख्याय समुद्रं यदिधीयते। इति नारदोक्तः। वासनं निक्षेपाधारभूतं संपुटकादि तत्स्थं समुद्रं ग्रंथ्यादियुक्तं । जडो बुद्धिविकलः । बालोऽ- ·विवादार्णवसेतु. प्राप्तषोडशवर्षवयस्कः। उपनिधिःप्रीत्या भोगार्थमर्पितः। ततश्चाध्यादिभिर्जडादिधनैश्च विनान्यानि धनानि तत्त- दुपभोगकालेन स्वामिनो नश्यति भोक्तुर्भवंति। एतानि तु स्वामिनो न नश्यति न वा भोकुर्भवति । स्मृतिः। हारमार्गक्रियायोगो जलवाहादिषुक्रियाः। भुक्तिरेव तु गुर्वी स्यान्न दिव्यं न च साक्षिणः॥ क्रियायोगो गमनादिरूपः । याज्ञवल्क्यः। आगमो ह्यधिको भोगान् विना पूर्वक्रमागतात् । आगमो बलवान्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न ॥ आगमस्तु रुतो येन सोऽभियुक्तस्तमुहरेत् । न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिरतत्र गरीयसी ।। योऽभियुक्तः पुरेतः स्यात् तस्य ऋक्थी तमुद्धरेत् । न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विना कृता॥ भूम्यादावागमः पूर्वपुरुपक्रमानुध्यातभोगात् बल- वान् । अतः क्रमागतभोग आगमादलवान् । तथाच बृहस्पतिः अनुमानादरः साक्षी साक्षिभ्पो लिखितं गुरु। अन्पाहता त्रिपुरुपी भुक्तिरेभ्यो गरीयसी त्रिपुरुपभोगमाह व्यासः प्रपितामहेन यदुक्तं तत्पुत्रेण विना च तम्। तौ विना यस्य पित्रा च तस्य भोगस्त्रिपूरुपः॥ पिता पितामहो यस्प जीवेञ्च प्रपितामहः॥ त्रयाणां जीवता भोगो विज्ञेयस्त्वेकपूरपः ।।

·'चतुर्थोर्मिः। आगमोपि बलवान्न भवति यत्र भुक्तिः स्वल्पापि नास्ति । तथाच नारदः विद्यमानेपि लिसिते जीवत्स्वपि च साक्षिषु । विशेषतः स्थावराणां यन्न भुक्तं न तत्स्थिरम् ॥ इति दीपकलिका । यत्र वादिनी स्वस्वागमवलप्रवृ- तो आगमयोस्तु पौर्यापर्य न निणर्णीयते तत्र यस्य भुक्ति- रस्ति तस्यागमो बलीयान् या त्वन्यस्येत्यर्थः इति मि- ताक्षरा । तस्मात् यत्रागमपौर्वापर्यनिश्चयस्तत्र सर्वेष्वेव विवांदेपु बलवत्युत्तरा किया। आदी प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा च बलवत्तरा ॥ इति याज्ञवल्क्यवचनात् निर्णयः। आध्यादीनां व्य- वस्था त्वनुपदं वक्ष्यते । आधिविक्रयदानानामंतराल- सौक्ष्म्येण पौर्वापर्यस्य निर्णेतुमशको व्यवस्थामाह बृह- स्पतिः कृतं चेदेकदिवसे विक्रयाधिप्रतिग्रहम् । त्रयाणामपि संदेहे कथं तत्र विचारणा ॥ त्रीण्येव हि प्रमाणानि विभजेरन् यथांशतः। उभौ चार्थानुरूपेण विभागेन प्रतिग्रहः ॥ आधिधर्तृकेतृसंप्रदानैस्तद्दस्तु समांशेन विभज्य ग्रा- ह्यमित्यर्थ इति मिश्राः प्राहुः।हलायुधस्तु आधिधर्तुत्रां- शो लघीयान्हीनबलत्वादित्याह ! आगमस्त्विति आग- म्यते प्राप्यते स्वीयो भवति येन क्रियादिना स आगम दति व्यवहारमातृकाः आगमःसाक्षिपत्रादिकमिति या- ·विवादार्णवसेतुः ज्ञवल्क्यदीपकलिका । मैथिलास्तु आगमो धनार्जनो. पायः क्रयादिरित्याहुः । व्यासः वर्षाणि विंशतिं भुक्त्वा स्वामिना व्याहता सती । भुक्तिः सा पौरुषी भूमेदिगुणा च हिपौरुषी ॥ त्रिपौरुषी च त्रिगुणा न तत्रान्वेष्य आगमः । इति वचनमसमक्षभोगविषयं । समक्षभागे तु विंश- तिवर्पभोगात्स्वत्वमित्यविरुद्ध एतादृशस्मृत्युक्तकालवि- पय एव कात्यायनः स्मार्तका क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिरिष्यते।. अस्मार्ते त्वागमाभावात् क्रमातू त्रिपुरुषागता।। अत एव नारदः अन्यायेन च यहुकं पित्रा पूर्वतरैस्त्रिभिः। न तच्छक्यमपाकर्तुं क्रमात् त्रिपुरुषागतम्॥ अन्यायेनेति आगमादिकं विना पित्रा पूर्वतरैः पितर- मादाय पूर्वतरैरित्यर्थः। यत्तु अनागमं तु यो भुंके यहून्यब्दशतानि च । चौरदंडेन तं पापं दंडयेदवनीपतिः। इति दंडविधायकवचनं तत् धर्मशास्त्रविरोधात्रिपुरुष- भोगेतरपरं । वस्तुतस्तु अनागममिति दंडविधायकवच. नं स्त्रीधननरेंद्रधनविषयम् स्त्रीचनं तु नरेंद्राणां न कदाचन जीर्यति । अनागमं भुज्यमानमपि वर्षशतैरपि ।। इति स्वत्वनिषेधकनारदवचनकवाक्यत्वात् ।।

·'पञ्चमोर्मिः। अथ भुक्तिस्वलापवादः॥ तत्र वृहस्पतिः। भुक्तिस्त्रिपुरुपी सिध्येदपरेषां न संशयः। अनिवृत्ते सपिंडत्वे सकुल्यानां न सिध्यति । अस्वामिना तु यहुतं गृहक्षेत्रापणादिकम् । सुहृईधुसकुल्यानां न तभोगेन होयते । विवाह्य श्रोत्रियैर्भुतं राज्ञामात्यैस्तथैव च । सुदर्दीघेणापि कालेन तेपां सिध्यति तनु न । आपणो विक्रयस्थानं । विवाहो जामाता ।। इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके। तरंगो दायभागापैश्चतुर्थः पूर्तिमागतः॥४॥७॥ अथ व्यवहारदर्शनम् ॥ तत्र याज्ञवल्क्यः। स्मृत्पाचारव्पपेतेन मार्गेणापितः परैः। आवेदयति चेद्राज्ञि व्यवहारपदं हि तत् ।। स्मृत्याचारपहिर्भूतेन वर्मना परैरर्थतः शरीरतो वा पीडितो यद्राजनि निवेदयेत्तव्यपहारस्थानं । आवेदपति इत्यनेन राज्ञा स्वयं विवादोत्थापनं न कर्तव्यं । राजीति व्यवहारदर्शकपरं । तथाच बृहस्पतिः। राना कार्याणि संपश्येत् प्राडियाकोऽय वा दिजः। प्राड्दिवाकमाह स एव विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिपन्नं तथैव च । प्रियपूर्व प्राग्वदति प्रादिवाकरतवः स्मृतः।।

·विवादार्णवसेतुः
कात्यायनः।
व्यवहाराश्रित प्रश्नं पृच्छति प्राडिति स्थितिः।
विवेचयति यस्तस्मिन्प्राडिवाक इति स्मृतः ॥
इति । अर्थिनं प्रतिभापते कोदशी प्रत्यर्थिनं प्रति तव
वाक् कीदगुत्तरं इति पृच्छतीति प्राड्श्रुत्वा च युक्तायु-
कत्वेन जयपराजयौ विविनक्ति वा इति विवाकः। प्राद
चा सौ विवाकश्चेति प्रादिवाकः । कात्यायनः
सपाडिवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः।
स्वयं स राजा तनुयात् तेषां जयपराजयौ ।।
यदा कार्यवशाद्राजा न पश्येत्कार्यनिर्णयम् ।
तदा नियुंज्यात विहांसं ब्राह्मणं वेदपारगम् ।।
मनुः
जातिमात्रोपजीवी वा कायस्थो व्राह्मणब्रुवः।
धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कथंचन ॥
ब्राह्मणजातिमात्रं यस्य विद्यते न तु ब्राह्मणवदनुष्ठा-
नं वणिगादिवसाक्ष्यादिहारेण स्फुटन्यायनिरूपणे जा-
तिरपि वा यस्य स परमुक्तयोग्यब्राह्मणाभावे कचित्
कार्यदर्शने नृपतेर्भवति न तु धार्मिकोपि व्यवहारज्ञोपि
शूद्रः । ब्राह्मणो धर्मप्रवक्ता इति विधानादेव शूद्रनि-
वृत्तिसिद्धौ न तु शूद्र इति शूद्रनिपेधो योग्यब्राह्मणाभा-
वे क्षत्रियवैश्ययोरनुज्ञानार्थः। अत एव कात्यायनः ।
यदि विप्रो न विद्वान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत् ।
वैश्यं वा धर्मशास्रज्ञ शूद्रं यनेन वर्जयेत् ॥

·पञ्चमोमिः। हिजान् विहाय यः पश्येत् कार्याणि वृषलैः सह । तस्य प्ररखलते राष्ट्रं वलं कोषश्च नश्यति ।। यः शूद्रो वैदिकं कर्म स्मात वा भाषते यदि ।.. तस्य दंड हे सहले सृकिनी चैव भेदयेत् ॥ अज्ञानतिमिरोपेतान् संदेहपटलान्वितान् । निरामयान् यः कुरुते शास्त्रांजनशलाकया ।। इह कीर्ति राजपूजां लभते सद्गतिं च सः। तस्मात्संशयमूढानां कर्तव्यश्च विनिर्णयः॥ अत एव नारद अनियुक्तो नियुक्तो वा शास्त्रज्ञो वनुमर्हति । दैवीं वाचं स वदति यः शास्त्रमुपजीवति ॥ दैवी देवतानुमतां । पुनः कात्यायनः । सभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः॥ शृणोति यदि नो राजा स्यादसभ्यस्तदा नृणाम् । सभ्यः सभायां साधुः तथाविधमाह याज्ञवल्क्यः ।। श्रुताध्ययनसंपन्नाः कुलीनाः सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्याः शत्रौ मित्रे च ये समाः॥ श्रुताभ्ययनसंपन्नाः शास्त्रज्ञाः कुलीनाः संकरदोपर- हितमातापितृपरम्परया सभायां सीदति उपविशति ये ते सभासदः। मनुः वियो हेतुकस्ती नैरुको धर्मपालकः । जयश्वाश्रमिणः पूर्व परिपत् स्यादृशावरा ।। त्रैवियः त्रिवेदपारगः हेतुकः सयुक्तिव्यवहारीत्यर्थः ।

·विवादार्णवसेतुः . कात्यायनः दिवसस्याष्टमं भागं भुक्त्वा भागत्रयं च यत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः॥ अष्टममाया) प्रहरं त्यक्त्वा भागत्रयं प्रहरहयपंर्यतामनुः धर्मासनमधिष्ठाय संवीतांगः समाहितः। प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ॥ मनुनारदहारीतबौधायनाः पादो धर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमृच्छति । पादःसभासदः सर्वान् पादो राजानमृच्छति ।। राजाभवत्यनेनास्तु मुच्यते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निंदा) यत्र निंद्यते॥ दुर्व्यवहारदर्शनाधर्मसंबंधी चतुर्थो भागोथिनं प्रत्य- थिनं वा गच्छति । अपरश्वतुर्थभागः साक्षिणमसत्यवा- दिनं । अन्यपादः सभासदः सर्वान् अधर्मप्रवृत्यनिवार- कान व्याप्नोति।पादश्वराजानं व्रजतिायस्यांपुनः सभायां असत्यवादित्वात् निंदाहोऽर्थी प्रत्यर्थी वा सम्यन्या- यदर्शनेन नियते तत्र राजा निप्पापो भवति सभासदः न पापेन संबध्यते । अन्यायवादिनमेव कर्तारं पापमु- पैतीति कुल्लूकभः । कर्तारं वादिनं प्रतिवादिनं वा रा- जपदविवेचकपरं अनेना निप्पापः । अथित्वमाहतुा- सनारदौ। यस्य चाप्यधिका पीडा कार्य चाप्यधिकं भवेत् । तस्याधिभायो दातव्यो न यः पूर्व निवेदयेत् ।।

·पञ्चमोमिः। अनप 'पूर्वपक्षो भवेत् तस्येति कात्यायनीयतृती- यचरणे पाठः। 'न यः पूर्व निवेदयेदिति तस्योत्तरः पक्ष इति शेषः । स यः पूर्व निवेदयेदितिपाठे यः प्रथम निवेदयेत्स पूर्ववादीत्यर्थः । सभापतेः कर्तव्यमाह याज्ञ- बल्क्य:। उभयोः प्रतिभूहियः समर्थः कार्यनिर्णये। प्रतिभुवस्वभावेन संज्ञासंज्ञपनं तयोः।। संज्ञासंज्ञपनं दंडतुल्याधीकरणं । निर्णयस्य कार्ये ध- नादिदान।आहिताम्यादित्वात कार्यशब्दस्य पूर्वनिपातः अथ चेत्प्रतिभूनास्ति वादयोग्यश्च वादिनोः । स रक्षितो दिनस्यांते दपाद्धृत्याय वेतनम् ॥ प्रतिभवति तत्काएँ तहदवतीति प्रतिभूलनकः । वादयोग्यः विवादफलस्य साधितधनादिदानस्य दंडदा- नस्य च क्षमः । स्वयं विवादाशको प्रतिनिधिमाह नारदः आर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितोपि वा। यो यस्यायें विवदते तयोर्जयराजया॥ तयोर्वादिप्रतिवादिनोः बृहस्पतिरपि। ऋत्विग्वादे नियुक्तश्च समौ संपरिकीर्तितौ। यज्ञे स्वाम्याप्नुयात्पुण्यं हानि वादेथ वा जयम् ॥ मनुभ्यमारणादिपु प्रतिनिधिर्न दातव्य इत्पाह का- स्यायनः मनुष्यमारणे स्तेपे परदाराभिमशेने। अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे ॥

·विवादोर्णवसेतु
पारुप्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च ।
प्रतिवादी न दातव्यः कर्ता च विवदेत्स्वयम् ॥
कुलस्त्रीप्रभृतीनां प्रतिनिधिमाह व्यासः ।
कुलस्त्रीबालकोन्मत्तजडार्तानां च बांधवाः।
पूर्वपक्षोत्तरे ब्रूयुर्नियुक्तो भृतकस्तथा ॥
भ्रात्राद्यन्यस्य पक्षाश्रितस्य दंडनीयतामाह । नारदः
यो न भ्राता पिता वापि न पुत्रो न नियोजितः।
परार्थवादी दंड्यः स्याब्यवहारेषु विब्रुवन् ।
विरुद्धं ब्रुवन् सन्नित्यर्थः। कदा के राज्ञान धारणी-
या इत्याह नारदः
निर्वेष्टुकामो रोगा? यियक्षुर्व्यसने स्थितः।
अभियुक्तस्तथान्येन राजकर्मोद्यतस्तथा ॥
गवां प्रचारे गोपालाः सस्यवन्धे रुपीवलाः।
शिल्पिनश्यापि तत्काले आयुधीयाश्च विग्रहे ॥
अप्राप्तव्यवहारथ दूतो दानोन्मुखी व्रती ।
विपमस्थाय नासध्यान चैतानाहयेन्नृपः।।
निर्वेष्टुकामो विवाहप्रवृत्तः । अन्येन वायंतरेण ।
अप्राप्तव्यवहारः पंचदशवर्षानधिकवयस्कः । तत्काले
विवाहादितनक्रियासमाप्तिययतकाले।एतेविषमस्था-
श्व उपप्लुतदेशस्था। उत्तमदिनानासध्यान विधारणी-
याः। एतान्प्रागुतान् वादिना निवेदितानिति शेषः। या-
ज्ञवल्क्यः।
अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् ।

·पञ्चमोर्मिः। अभियुक्तः सन्नुत्तरमदत्वा.भापावादिनं स्वाभियो- गानुपमर्दकेन विवादांतरण न योजयेत् युगपदनेकव्यव- हारासम्भवात् । अत्रैव दंडमाह नारदः पूर्ववाद परित्यज्य योन्यमालंयते पुनः। वादसंक्रमणाज्ज्ञेयो हीनवादी सबै नरः ।। होनवादीत्युक्त्वा दंड्यता सूचिता न प्रकृतार्थाद्धीनता- ऽन्यथा छलापतेः । अब प्रतिप्रसवमाह नारदः कुर्यात्प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेपु च ॥. कलहे वाक्पारुप्ये साहसे शस्त्रादिप्रहारे अनयोः पूर्व- महमप्यनेनाकुष्टः शस्त्रेण हत इत्यत्रापराधाभावाय प्र. त्यक्षियोगं कुर्यात् । तथा च वृहस्पतिः। आक्रुष्टस्तु यदाकोशंस्ताडितः प्रतिताडयन् । हत्वाऽऽततायिनं चैव नापराधी भवेन्नरः॥ आततायिनमाह प्रायश्चितविवेके पसिष्ठः। अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारी च पडेते आततायिनः ।। बृहस्पतिः। नाततायिवधे हंता किल्बिपं प्राप्नुयारकचित् । विनाशार्थिनमायांतं घातयन्नापराभुयात् ॥ अत्र किल्विपाभावः प्रायश्चित्तनिषेधार्थः । अपरा- थाभावोदंडनिषेधार्थः। यतःसर्वत आत्मानं गोपायेतेति श्रुतिमूलमिदं अतः पलायनादिनाऽऽरमरक्षणाभावे इदं बोध्यमिति प्रायश्चित्तविवेकः । कात्यायनः।, ·- विवादार्णवसेतुः आततायिनमायांतमाप वेदांतपारगम् । जिघांसंतं जिवांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ उपभ्य शस्त्रमायांतं भ्रूणमप्यनततायिनम् । निहत्य भ्रूणहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा भवेत् ।। भ्रूणो ब्राह्मणविशेषः दोषदर्शनं नियमार्थम् । मनुविष्णू। गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायांतं हन्यादेवाविचारयन् ।। एवकारो नियमार्थः । तथा नाततायिवधे दोषो हंतुर्भवति कश्चन । प्रकाशं वाऽप्राकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ तस्माद्धंतुर्मन्युहन्यमानमन्यु नाशयति न पुनः पुरु- पोहंति हन्यते वेति हननविधेरपवादः। ननु आततायि- नोरपि गोब्राह्मणयोईनने दोपः। आततायिवधे न दो- पोऽन्यत्र गोब्राह्मणात् । इत्यादिसुमंतुवचनादिति प्राय- श्चित्तविवेकोक्तं युक्तमिति चेन्न । भवदेवभचरणैर- प्रमाणीकृतत्वात् । यथा यञ्च आतताधिवधे न इत्येकं सू- नं दोषोऽन्यत्र इत्यपरं गोब्राह्मणालातः प्रायश्चित्तं कु- र्यात् इति तृतीयं । तत्र ब्राह्मणवधप्रायश्चितमुक्त्वा यस्तैः संबंधं कुर्यात्तस्याप्येवमेव प्रायश्चित्तमित्यमिधाय सुमंतु- नोक्तमिदं तेन आततायिवधे न इत्येतत्सूत्रं पूर्वोक्तप्राय- श्चितनिषेधकम् । दोषोऽन्यन इति तु आततायिव्यतिरि- कवधे दोष उक्तः । गोब्राह्मणालातः प्रायश्चितं कुर्यात् इति प्रायश्चितांगलानप्रतिपादकी गोहेतुकं लानंच्यासे- ·पञ्चमोमिः। नोक्तं। तथा च व्यासः श्रूयंते यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु नित्यशः। अभिपेक समस्तेपां गवां शृंगोदकस्य च ।। ब्राह्मणशब्देनात्र विधिवाक्यमित्यभिप्रेतम् । तहेतुके च लानं यथाविहिताघमर्षणादिपूर्वकलान । तेन गोहे- तुकं लातः ब्राह्मणहेतुकं वा लातः प्रायश्चित्ताधिकारी भवति न स्वाप्लवनमात्रेणेति वाक्पार्थः यत्तु भविष्यपुराणे हत्वा तु प्रहरंतं वै ब्राह्मणं वेदपारगम् । कामतोऽपि चरेद्धारो द्वादशाव्दाख्यमुत्तमम् ।। तन्नासतायिवधविपयं प्रहारशब्दस्य वधानभिधाय- कत्वात् तेनायमर्थों भवति यश्चक्षुरायवयवानां प्रकण प्रहरणे प्रवृत्तः तद्दधेऽकामतोऽपि हादशवार्षिकमेव प्रा- यश्चित्तं । यदपि पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः । इति भगवद्गीतावचनं तदपि पलायनादिना आत्मर- क्षणासामयपि भीष्मादिवघे पापभोगिताचोधकं एवं च प्रागुक्तकात्यायनवचनं सहजत एवं संगच्छते इति सधीभिर्विभाव्यं ।। पूर्वापेक्षया परस्याधिकवाक्पारुष्या- दावल्पदंडमाह नारदः पूर्वमाक्षारयेयस्तु नियतं स्यान दोपभाक् । पचायः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ॥ विनयो दंडः । युगपत्संप्रवर्तने समदंडमाह स एव: पारुप्पे साहसे वापि युगपत्संप्रवृत्तयोः

·१०२
विवादार्णवसेतु.
विशेपश्चेन लभ्येत विनयः स्यात्समस्तयोः॥
एवं च दंड्योऽयमनपराधे माथि कृतपीडत्वात् इति
भापायां प्रत्यभियोगः कार्य एव प्रत्यवस्कन्दनोत्तरत्वेन
युगपदनेकव्यवहारापत्तिदोषस्याभावात् ।। याज्ञवल्क्यः।
साहसस्तेयपारुष्यगोभिशापात्यये स्त्रियाम् ।
विवादयेत्सय एव कालोन्पत्रेच्छया स्मृतः।।
साहसं मनुष्यमारणं । गौरव दोह्या । अभिशापोमहा-
पातकादिना । अत्यये द्रव्यनाशे स्त्रियां कुलस्त्रियां चारि-
अविवादे दास्यां वा स्वत्वविवादे एषु सद्य एव उत्तरं
दापयेत् । इति दीपकलिका । विशेपमाह कात्यायनः।
यस्मात्कार्यसामारंभचिरात्तेन विनिश्चितः।
तस्मान्न लभते कालमभियुक्तस्तु कालभाक् ।
अत्रापवादमाह वृहस्पतिः
अभियुक्तोऽप्रगल्भत्वाहतुं नोत्सहते यदि ।
तदा काटः प्रदातव्यः कार्यशक्त्यनुरूपतः॥
अत्रापि विशेषमाह व्यासः।
राजदेवकतो दोपस्तस्मिन्काले यदा भवेत् ।
अवधित्यागमात्रेण न भवेत्स पराजितः।
तस्मिन्कालेऽवधिकालाभ्यंतरे सरुत्समयघोडभि-
युक्तः । अवध्यतिक्रमे हेतो राजदैविकदोपस्य प्रमिती
न तदतिकामकोपराध्यति । जैयाञ्च तदतिक्रामको-
दंड्यो भंगी च भवतीत्याह स्मार्तधृतम् ।
राजदेवरुतं दोषं साक्षिभिः प्रतियादयेत् ।

·पञ्चमोमिः। 1 जैहयेन वर्तमानस्तु देख्यो दाप्यश्च तदनम् ॥ जिह्मः छद्मकौटिल्यादियुक्तः । तथा च हारीतः छम- मायाव्याजयुक्ता निरुतिः कौटिल्यशाम्यवैपभ्यायसहा. वयुक्तं जैह्य । युक्तं योगः॥ अथ भापावादः॥ वाहतुः कात्यायनबृहस्पती । प्रतिज्ञादोपनिमुक्तं साध्यं यत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धं च पक्ष पक्षविदो विदुः । स्वल्पाक्षरःप्रभूतार्थो निःसंदिग्धो निराकुलः। विरोधिकारणैर्युक्तो विरोधिप्रतिपेधकः॥ यदा त्वेवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना । दद्यात्तत्पक्षसंबद्ध प्रतिवादी तदोत्तरम् । अस्यार्थः प्रतिज्ञा साध्याभिधायिका याक् तस्या- दोपैः परस्परविरुद्धार्थपदादिभिरत्यक्तं साध्यं साधना- हभिमतार्थ पक्षं विदुः । अन्यथा प्रतिज्ञादोपेण साध्य- दोपः स्यात् । अत एव नारदेनोकम् ॥ सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहता। तदानी हीयते वादी तरंस्तामुत्तरो भवेत् ।। तां प्रतिज्ञा उत्तरो विजयो । ययप्यत्र साध्यं ज्ञाप्यं तहिशिष्टधर्मी पक्ष इति भेदः तपाप्पा पाक्मत्याग्य ऋणादिधर्मविशेपविशिष्टतया धर्मिणोऽधमादेव साध्यत्वारसाध्यपक्षयोरभेदाभिधानं । अत एव उपसं- हारे च एवंविधः पस इति भापार्थमुक्त्वा भाषास्वरूप- ·विवादार्णवसेतुः प्रपंचमाह स्वल्पाक्षर इति । निराकुलाः पौर्वापर्यविप- र्यासादिशून्यः द्यूते च व्यवहारे च प्रवृत्ते यज्ञकर्मणि । यानि पश्यत्युदासीनाः कर्ता तानि न पश्यती ॥ इति गृह्यसंग्रहवचनात् । उदासीनेभ्यो ज्ञात्वा शो- धयेत् । तच्छोधनकालमाह बृहस्पतिः॥ न्यूनाधिकं पूर्वपक्षं तावहादी विशोधयेत् । न दद्यादुत्तरं यावत्प्रत्यर्थी सभ्यसन्निधौ। व्यासोपि शोधयेत्पूर्वपक्षं तु यावन्नोत्तरदर्शनम् । उतरेणावबहस्य निवृत्तं शोधनं भवेत् ॥ 'अन्यदुतं लिखेयोन्यदार्थप्रत्यर्थिनां वचः । चौरवेच्छासयेत्तं तु धार्मिकः पृथिवीपतिः॥ नारदः सर्वेष्वर्थविवादेषु वाक्छलेनावसीदति । पशुस्त्रीभूऋणादाने शास्योप्यर्थान्न हीयते । सर्वेष्वर्थविवादे प्रमादाभिधानेनावसीदति । अ- वोदाहरण पशुस्त्रीत्यादि अर्थविवादग्रहणात् । मन्युकृत- विवादेषु प्रमादाभिधाने प्ररुतादप्यर्थाद्धीयते इत्यवग-- म्यते । यथाहमनेन शिरसि पादेन ताडित इत्यभिधाय हस्तेन ताडित इति वदन् न केवलं दंड्यः पराजीयते च। ततश्च त्वं शतं मह्यं धारयसि मत्त ऋणत्वेन गृहीतं तावद्धनकत्वादित्यादि भाषाशरीरं । तच्च संस्कृतदेशभा- ·..पञ्चमोमिः। पादित्वेन यथाबोधं लेख्यं वक्तव्यं वा मूर्खाणामपि वा- दिप्रतिवादित्वदर्शनात् । अथोत्तरवादः । तत्र बृहस्पतिः यदा त्वेवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना ।। दयात्तत्पक्षसंबद्ध प्रतिवादी तदोत्तरम् ।। संबद्धमुपयुक्तं । अन्यथा अन्यवादित्वेन अंगप्रसंगातू. अन्यवादी क्रियाद्देषी नोपस्थायी निरुत्तरः। आहूतः प्रपलायो च हीनः पंचविधः स्मृतः॥ विप्रलापी त्रिपक्षण मौनरुत्सप्तभिर्दिनैः । क्रियापी तु मासेन साक्षिभिन्नस्तु तत्क्षणात् ॥ इति नारदोक्तेः । यत्रोत्तरस्वरूपं तद्भेदाशाह नारदः पक्षस्य व्यापकं सारमंसदिग्धमनाकुलम् । अन्याख्यागम्यमित्येवमुत्तरं तहिदो विदुः॥ पक्षस्य भापार्थस्य व्यापकमभियोगप्रतिकूलमिति यावत् । अत एवं पूर्वपक्षार्थसंबद्ध प्रतिपक्ष निवेशयेत् । इत्युक्तं । सारं प्रस्तोपयोगि । अनाकुलं पूर्वापरवि- रोधशून्यं अव्याख्यागम्यं अध्याहारादिकं विनैव प्र- तीतं उत्तराभासमाह कात्यायनः प्रकतेन त्वसंबई नात्यल्पमतिभूरि च। पक्षकदेशच्याप्पं च तच्च नैवोचरं भवेत् ।। अस्तव्यस्तपदव्यापि निगूढार्थं तदाकुलम् । व्याख्यागम्यमसारं च नोत्तरं मन्यते बुधैः ।।

·विवादार्णवसेतुः हारतिलके भवदेवभट्टचरणैाख्यातं उत्तरं विभजते नारदः। मिथ्यासंप्रतिपत्तिश्च प्रत्यवस्कन्दनं तथा। माइन्यायश्चोत्तराः प्रोकाश्चत्वारः शास्त्रवेदिभिः ।। 'अभियुक्तोनियोगस्य यदि कुर्यादपद्भवम् । मिथ्या तत्तु विजानीयादुत्तरं व्यवहारतः॥ अभियुज्यते इत्पभियोगः सहेतुकं साध्यं तस्यापन- व इत्यर्थः । मिथ्योत्तरभेदमाहतुासनारदौ मिथ्यतन्नभिजानामि मम तत्र न सन्निधिः। अजातश्चास्मि तत्काले इति मिथ्या चतुर्विधा ।। मिथ्यैतदिति शब्दतः नाभिजानामीत्यादिकमर्थ- तोऽपनवाः । तथा चाह कात्यायनः श्रुत्वाभापार्थमन्यस्तु यदि तं प्रतिपेति । अर्थतः शब्दतो वापि मिथ्या तु ज्ञेयमुत्तरम् ।। त्वं मह्यं शतं धारयासीति प्रतिज्ञायां मया न गृही- तं इति शब्दतः । कालविशेषगर्भायां तस्यां सत्यां तदा नाहं जात इत्यर्थतः। देशकालविशेषगर्भायां तस्यां तदा तत्र नाहमासमित्यर्थतः। देशादिमत्यां तच्छून्यायां वा तस्यां न जानामीत्यर्थतः । एवं योग्यास्मरणेनार्थतस्त- गृहणप्रतिपादनात् चरमवयं ग्रहणावस्कंदनमुखेन ग्र- हणाभावप्रतिपादकं सापदेशमिथ्योत्तरं आयं मिथ्योत्त- रमात्र । संप्रतिपत्तिमाह बृहस्पतिः श्रुत्वाभियोग प्रत्यर्थी यदि तं प्रतिपेपते। --- AN ·पञ्चमोमिः। सातु संपतिपत्तिः स्याच्छास्त्रविहिरुदाहता।। अभियुज्यत इति अभियोगः प्रतिपद्यते अंगीकरो- तितं साध्याथ । प्रत्यवस्कंदनमाह स एव अधिनाभिहितो योर्थः प्रत्यर्थो यदि तं तथा। प्रपद्य कारणं ब्रूयात्प्रत्यवस्कंदनं हि तत् ॥ तथा प्रपय सत्यत्वेनागीकृत्य कारणं तत्प्रतिकूलरू- पकारणं ब्रूयात्तदा तदुत्तरं प्रत्यवस्कंदनं वाद्युक्तस्यैव प्र- तिकूलत्वेन वचनमित्यर्थः । प्रतिपक्षावस्कंदनात्प्रत्य- वस्कंदनमिति व्यवहारमातृका । तच कारणोत्तरं त्रिविधं बलवत्तुल्यपलं दुर्यलं चेति । आद्योत्तरं यथा मया त्वत्तः शतं गृहीतमिति सत्यं किं तु परिशोधितमिति । अब उत्तरवादिन एव क्रियानिर्देशः । यथाह नारदः अधर्य पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाइवेत् । विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः। अधय दुर्बलत्वं पूर्वपक्षस्य मध्यमोत्तरं यथा मदी- येयं भूमिः क्रमागतत्वादिति वायुक्तं । मदीयेयं भूमिः क्रमागतत्वादिति प्रतिवादिनापि तथोत्तरमिति । अत्र पूर्ववादिनः साक्ष्युपन्यासः तदसच्चे प्रतिवादिनः साक्षिपूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः । पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवत्युत्तरवादिनः ।। इति याज्ञवल्कीयात् । उभयतो वादिप्रतिवादिनोः साक्षिणः प्रष्टव्या इति शेषः । अधरीभूते वादिनोः सा- 'क्ष्युपन्यासासामर्थे अंत्योचरं । यथा ममेय भूः क्रमाग- ·विवादार्णवसेतुः तत्वादिति वायुक्तर्ममेयं भूर्दशवर्षोपभुज्यमानत्वादि- स्युत्तरं अब जयपराजयो प्रागुकभोगानुसारेण व्यवस्था- प्यौ तत्र क्रमागतले पूर्ववादिनः प्रमाणोपन्यासः । तथा चोक गुरावभिहिते हेतौ प्रतिवादिक्रिया भवेत् । दुर्बले वादिनः प्रोक्ता किया तुल्येपि वादिनः । पाड्न्यायमाह बृहस्पतिः आचारेणावसानोपि पुनर्लेखयते यदि । सोभिधेयो जितः पूर्व पाइन्यायस्तु स उच्यते ॥ आचारेण व्यवहारेण अवसन्नो भंगी लेखयते भा- पामिति शेषः । स वादी अस्मिन्नर्थे मया पूर्व पराजि- तो वाच्यः । माइन्यायरतु धार्यमाणत्वसामान्याभाव- ज्ञापकः । मिथ्योत्तरादीनां संकरे का व्यवस्था इत्याकां- सापामाहतुसिहारीती मिथ्योतरं कारणं च सातामेका चेदुभे। सत्यं चापि सहानेन तब ग्राह्यं किमुत्तरम् ।। मिथ्याकारणयोर्वापि ग्राह्य कारणमुत्तरम् । यअभूताविपयं यत्र वा स्याकियाफलम् ॥ उत्तरं तत्तु विज्ञेयमसंकीर्णमतोन्यथा ।। शताभियोगे शतग्रहणं मिथ्या किंतु पंचाशदेव प- रिगृहीतास्ताश्च परिशुद्धा इति मिथ्याकारणाशयोस्तुल्य ने मारणोतरं ग्राझं आदौ विचारणीयं परिशोधन- निरमरणाईत्वात्पश्चान्मिथ्योत्तरं । तत्र - i ·पञ्चमोमिः। णस्य चिरातीतस्प कष्टप्रतिपायत्वादिति एवं नवस्यनि- योगे मिध्यैतत् । पष्टिः पुराणा एव गृहीतास्तत्रापि त्रि- शत् परिशुद्धात्रिंशद्धारयामीति मिथ्याकारणसत्यैः सं- कीर्णोत्तरेपि पूर्ववत्कारणोत्तरमेव ग्राह्य मिथ्याकारणयो- वापीति वापिशब्दाभ्यां तथा दर्शितत्वात् सत्योत्तरस्य स्वयं स्वीकारेण निर्णयानहत्वादिति भावः । प्रादन्या- येन सह न कस्यापि सांकर्यमिति तन्त्रोक्तं यदि तु शतं मिथ्या परंतु विंशतिः पुराणा गृहीतास्ते च परिशुद्धा- स्तदा मिथ्यांशस्य प्रचुरार्थविषयकस्य विचार उपक्रम- णीयो भूयोऽनुरोधस्याभ्यहितत्यात् । पश्चात् स्वल्पायरप विचारः। तुल्यार्थविपयरवे तु यत्र क्रियायाः साक्ष्पादेः फलं निर्णयः शीघ्रं भवति तदंशस्यैव प्रमाणे याह्यं । यथा यदि शतयहणे पत्रमस्ति शतापनवे च पंचाशत् परिशोधने साक्षिणस्तदा मिथ्योत्तर एवादी तखंडनाय ग्रहणपत्रं माझं लिखितस्य साक्षिभ्यो पलपवेन सम्प निर्णयकारित्वात् । पश्चात्पंचारात्परिशोधने साक्षिणः प्रष्टव्याः॥ अथ कियापादः उत्तराभिधानानंतरं याज्ञवल्क्यः अतोऽयी लेखयेत्सयः प्रतिज्ञातार्थसाधकम् ॥ अनार्थी वादी प्रतिवादी च स्वपक्षार्थित्वात् । व्यासः । प्राङ्न्यापे कारणोनी च प्रत्ययों साधयेत् कियाम्। मिथ्योधरे पूर्ववादी प्रतिपत्तौ न सा भवेत् ।।

·११६ विवादाणवसेतु मिथ्योत्तरे न गृहीतं मयेत्यादिरूपे पूर्ववादो भाषा- वादी क्रियां साधयेत् । साक्ष्यादिकं निदिशेत् । अत्रो- सरवादिनो न क्रियासाधकत्वं । अत्र मानुष्याः क्रियाया असंभवादिति न्यायमूलं । अत्रापि साक्ष्याद्यसंभवे उत्त- खादिन एवं दिव्यं । न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः॥ इति कात्यायनोतः । अत्र पूर्वाईनार्थिनो दिव्यनि- पेधेऽर्थात्प्रत्यथिनरतत्प्राप्ती पराद्धांभिधानं सिद्धे सत्या- रंभो नियमायेति न्यायान्नियमार्थम् । लिखनाद्यसम्भवे दिल्यान्याह याज्ञवल्क्यः। प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणति कोर्तितम् । एपामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ॥ याज्ञवल्क्यः निन्हुते लिसितानेकमेकदेशे विभाषितः । दाप्यः सर्वान्नृपेणार्थान्न ग्राह्यरत्वनिवेदितः॥ यो लिखितानेकसुवर्णादिकमपलपति स एकद्रव्ये साक्ष्यादिभिर्विभावितः सर्वान् दद्यात् । ययेकदेशवि- भावनेन वादिनोऽवसादमागम्य इदमपरं मया लेख- यितुं विस्मृतमिति ब्रूते। सभापाकालेऽनुन्यस्तं तन्न द- यात् । एतच न केवलं वाचनिकं । कि त्वेकदेशविभा- वनात् विजानत एव तस्य तदपलापे तच्छोलत्वावधार- णादपरांशेपि तथात्वमेव संभाव्यते सत्यविशावकरया- - ·पञ्चमोमिः। ११७ पि प्रक्रांतविपये यथावस्तुवागवधारणात् । अविभावि- तांशेऽपि सत्यवादित्वसंभावनमित्येवंरूपतापरनाम- संभावनामत्ययानुगृहीता तस्मादेव योगीश्वरवचनारस- व दापनीयमिति निर्णयः । एवं च तर्क गक्यानुसारेण निर्णये क्रियमाणे वस्तुनोन्ययात्वेपि व्यवहारदर्शिनां न दोप इति स्माभट्टाचार्याः प्राहुः । योगकमतानु. सारिमैथिलास्तु यद्येषां मध्ये एकमपि मया गृहीतं वि- भावयति तदा सर्वमेव दातव्यमिति प्रतिज्ञावादिविप- यत्वमेकदेशविभावितवचनस्येत्याहुः । तचित्यं । एवं च साध्यार्थाशे निगदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् । स्त्रीसंगे साहसे चौर्ये यत्साध्यं परिकल्पितम् ॥ दति कात्यायनवचनं तदिपयपदर्शकमा तेन रुग- निःक्षेपायपद्वेपि योज्यं । यतु- अनेकार्याभियोगेपि यावरसंसाधपेड़नी । साक्षिशिलावदेवासी लभते साधितं धने ।। इति कात्यायनपचनं तगानभिज्ञपुत्रादिविषयकम् । तथा च नानाविपपिनर्णायभियुगस्याजानतो नाहं ना- नामीत्युत्तरे यादी साक्ष्यादिभिर्यावदनं प्रतिपादपति नायदेय पुत्रेण दातव्यमिति रमार्तविश्वरूपलोमूतया- हनादयः प्राहुः । अनुमानादरः साक्षात्यादिना पूर्व सा- क्ष्यादिभ्योऽनुमानं टम्वेत्युनं सांप्रतमनुमानप्रकारमा- ह मनुः। बादिभावयेलिंगविमतगतंनृणाम् ।

·११२ विवादार्णवसंतुः स्वरवर्णेगिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च ॥ । स्वरो गद्गदादिः वर्णोऽस्वाभाविकः इंगितं स्वेदवेप- थुरोमांचादि आकारो विरुतः चक्षुषा कातरेण चेष्टिते- न स्थानत्यागादिना एषां चानन्यथासिदेरतिनिरूप- त्वात् एभ्यः साक्षी बलवानिति प्रागुक्तं । याज्ञवल्क्यः। देशाद्देशांतरं याति सृकिणी परिलेढि च। ललाटं स्विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ॥ परिशुप्यत्स्खलढाक्यो विरुद्धं बहु भापते । वाकचतुः पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजत्यपि ॥ स्वभावादिरूति गच्छेन्मनोवाकायकर्मभिः । अभियोगे च साक्ष्ये च दुष्टः स परिकीर्तितः ।। न परोक्तां वाचं प्रतिवचनेन पूजयति चक्षुश्च पर- कीयवीक्षणेन निर्भुजति कुटिलीकरोति यदा मनोवाका- यकर्मभिः स्वभावात् पूर्वोकां यथायोग्यं विरुति गच्छे- तदा स दुष्ट इत्यर्थः । बृहस्पतिः। लेख्य वा साक्षिणो वापि विवादे यस्य दूषिताः। तस्य कार्य न सिध्येत यावत्तन्न विशोधयेत् ।। तल्लेख्यसाक्षिरूपं प्रमाणं । लेख्यशोधनप्रकारमाह कात्यायनः। स्वहस्तलेख्यसंदेहे जीवतो वा मृतस्य च । तत्स्वहस्तस्तैर्वान्पैः पौरतल्लेख्यनिर्णयः॥ अथ लिखितम् ॥ तब विविधं । वदाह नारदः।

·पश्चमामिः। १३ लेख्य तु हिविध प्रोक्ने खहरतान्यरुतं तथा। असाक्षिकं साक्षिम सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ।। मृतास्तु साक्षिणों यत्र धनिकाणकलेखकाः । तदप्यपार्थ करणे मृते त्याधिः स्थिराश्रयात् ।। दर्शितं प्रतिकालंच पाठितं स्मारितं च यत् । टेस्य सिध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि च साक्षिषु ।। लेख्ये देशांतरस्ये च दग्धे दुलिखिते हते। सतस्तकाठहरणमसतो द्रष्टदर्शनम् ।। छिन्नभिन्नहतोन्मृष्टनष्टदुर्लिखितेपु च। कर्तव्यमन्यल्लिसितं ह्येप लेख्यविधिः स्मृतः।। स्लेख्यं यच्चान्यनामांके हेत्वंतररुतं भयेत् । प्रतिपत्ती परीक्ष्यं तत्समंधाममहेतुभिः ।। स्वलेख्यमसाक्षिकमपि प्रमाणं । अन्पहारा लेल्पं साक्षिमदिति यथासंग्यमन्वयः। देशस्थितेस्मिन् देशे याशी लेण्यस्थितिः प्रवर्तते तत्र तादृश्याः। तयोः स्यह- रतान्यहरतरुतयोः। मृता इति सादयादी मृते पुनादिस्य लेख्यपत्रं न सिध्यति । ययाधिभोगोऽस्ति तदा तदपि प्रमाणमित्यर्थः । पनमाह कात्यायनः । पर पंचत्वमापनो लेसकः सह सातिभिः । मणिको धनिकष नैव पत्रं प्रमाणयेत् ॥ दर्शिन मिति तयाविधमपि पत्रं यदि पूर्वमणिका- दिसंनिधी दर्शिद पाठिनं स्मारित धा धनिकनान्येन या तदा तदपि सिध्यतीरपर्यः। सतो देशांतररयस्म पश्य ·११४ विवादार्णवसेतु. तत्कालहरणं पत्रानयनकालप्रतीक्षणं । असतो दग्पादेः तदवलोककोपन्यासः। लेख्यमिति यत्पत्रं केनापि हेतु- ना अन्यनामचिह्नितं तब विप्रतिपत्तौ यन्नाम्ना पत्रं तेन .सहास्य विश्वासहेतुभूतसंबंधागमरूपकारणैनिणेतव्यं । लेख्यस्याप्रामाण्यशंकायां लेख्यगृहीत्रा प्रागुक्तशोधनप्र- कारण तन्निरसनीयं तत्पुत्रेण तु लेख्याधीनो भोग एव उपन्यास्यो न तु लेख्यमुदरणीयमित्याह कात्यायनः । आहर्ता भुक्रियुक्तोऽपि लेस्यदोपान् विशोधयत् । तत्सुतो भुक्किदोपांस्तु लेख्पदोपास्तु नाप्नुयात् ॥ बृहस्पतिः। उद्धरेल्लेख्यमाहर्ता तत्पुत्रोभुक्किमेव तु । अभियुक्तः प्रमीतश्चेत्तन्सुतोपि तदुद्धरेत् ॥ अभियुक्त इति लेख्यसाधुत्वज्ञापनार्थ । अभियुक्त लेरयग्रहीतरि तदविज्ञाप्यैव मृते तत्पुत्रेण तत्साधुत्वं साध्यमित्यर्थः । तत्साधनं च स्वहस्तलिसनादिनेति प्रागुकं । नारदः अभीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्यान्न तदचः। त्रिश्चतुःपंचरुत्वो वा परतोय तमाहरेत् ॥ यदा धनिकेनाधमणिकनिश्चतुःपंचत्वो वात्वं मे इ- दं धारयति इति पुनःपुननिर्देश्यमानोऽपि तदाक्यप्रति- घातं न कृतवान् तटोचरं कालमनेनाभ्युपगतोऽयमर्ध इति निणीप तदर्थमृणिकाद्दापदित्यर्थः । मनुः । अर्थे पव्ययमानं तु कारणेन विभाषितम् ।

·पञ्चमोमिः। ११५ 3 दापयेनिकस्यार्थ दडलेशं च शक्तितः॥ अपव्ययमानं अपलपंतं कारणेन साक्ष्यादिप्रमाणेन। अथ निर्णयपादः॥ तत्र नारदः। यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञा स जयो भवेत् । अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः॥ स्वयमभ्युपपन्नोऽपि स्वचर्यावसितोऽपि सन् । क्रियावसन्नोऽप्यर्हेतु परं सभ्यावधारणम् ॥ सभ्यैरवधृतः पश्चाद्राज्ञा शास्यः स्वशास्त्रतः। यस्य वादिनः प्रतिवादिनो वा साक्षिण इत्युपलक्षणं साक्षिलिखितभुक्तियुकिदिव्यशपथानां मध्येऽन्यतमं प्र- माणं यस्यैव प्रतिज्ञासत्यत्वप्रतिपादकं स एव जयी।अ- न्यथा पराजय इति प्रत्येतव्यं । स्वयमभ्युपपनः आ- त्मनैवांगीरुतस्वपराजयः स्वचर्यावसितः स कम्पस्वेद- वैवयादिना पराजितत्वेनावधारितः क्रियावसन्नः सा- क्ष्यादिना पराजयं प्राप्तः परमनंतर सभ्यावधारणमहें- सभासदां मिलितानां पराजितोयमिति निर्णयमहत् ।। अथ साक्षिविधिः॥ तब साक्षिणमाह मनुः। समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाचैव सिध्यति । एतत्तु प्रमाणमात्रोपलक्षणम् । अनुभावी च यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम ।। इति मनुवचनांतरात् । सं च विविधः रुतोऽरुतश्च

·विवादाणवसेतुः
एकादशविधः साक्षी शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः।
रुतः पंचविधो ज्ञेयः षड्विधोऽकत इत्यपि ।
इति नारदवचनात् । रुतः साक्षित्वेन निरूपितः ।
अनिरूपितवारुतः। तद्भेदानप्याह स एव ।
लिखितःस्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च ।
गूढश्योत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः स्मृतः।
लिखितादीनां लक्षणान्याह कात्यायनः।
अर्थिना स्वयमानीतो यो लेख्ये संनिवेश्यते।
स साक्षी लिखितो नाम स्मारितः पत्रकांदते ॥
यस्तु कार्यप्रसिद्ध्यर्थं दृष्ट्वा कार्य पुनःपुनः।
स्मार्यते सचिना साक्षी स स्मारित इहोच्यते ।।
यस्तु यदृच्छयागतः यहछया भिक्षुः अनयोः पत्रारू-
ढत्वेपि भेदस्तेनैव दर्शितः।
प्रयोजनार्थमानीतः प्रसंगादागतश्च यः।
दौ साक्षिणी त्वलिखितौ पूर्वपक्षस्य साधकौ ॥
अधिना स्वार्थसिद्ध्यर्थं प्रत्यर्थीवचनं स्फुटम् ।
यः श्राव्यते स्थितो गूढो गूढसाक्षी स उच्यते ।।
साक्षिणामपि यः साक्ष्यमुपर्युपरि भापते
प्रत्यणात्यणापि स साधकरतंज्ञक
अरुतमपि साक्षिणं मनुरप्याह ।
यत्रानिवदो बौक्षेत शृणुयादापि किंचन ।
पृष्टस्तत्रापि तडूयात् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥
अनिषदस्तु तत्र साक्षी भवेत्सनियुक्तः । परंपरयापि
..
7

·पञ्चमोमिः। ११७ श्रवणमाह नारदोपि। साक्षिणामपि यः साक्ष्यं समक्षं परिभापते। श्रवणाच्छावणाहापि स साक्ष्युत्तरसंज्ञकः ।। साक्ष्यं परिभाषतां वचो यः स्वयं शृणोति आर्थिना- वा श्राव्यते स श्रवणात् श्रावणाच उत्तरसंज्ञकः साक्षी. त्यर्थः तेषां भेदोऽवसरे वक्तव्यः । तेनान्यतरवायभि- हितार्थविषयकमदृष्टकरणजं ज्ञानं साक्ष्यमिति स्थितम् । तत्र नारदः॥ तेपामपि न बालः स्यान्नैको न स्त्री न दुष्टरुत् । न बांधवो न चारातियुस्ते कार्यमन्यया । कार्य सत्यमपि अन्यथा मिथ्यात्वे न ब्रूयुः । एवं च यदि परमधार्मिकत्वेन बांधवादीनामपि सत्यवादीत्वेन निश्चीयते तदा तेपि साक्षिणो भवंति तेषां साक्ष्यभिधा- यकं वक्ष्यमाणवचनमपि एतदिपपकं । याज्ञयल्क्यः। तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवतो धनान्विताः ।। अवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मातक्रियारताः। यधाजाति यथावण सर्व सपु वा स्मृताः। यथाजाति यो यज्जातीयः तस्य तनातीयः साक्षी। यथा स्त्रीणां त्रिपोत्पजानामपजाः । पपाचर्ण ब्राह्मणा- नां ब्राह्मणाः । क्षत्रियाणां क्षत्रियाः । अभावे तु तत्तड़दं विना सर्वे सर्वेपु साक्षिणो भवन्ति । तपस्विन इत्य- स्सापवादा साहसादी वक्ष्यते । अवरा दत्यस्यापवादमाह ·विवादार्णवसेतुः याज्ञवल्क्यः। उभयानुमतः साक्षी भवेदकोपि धर्मवित् । अपिना हावपीति मिताक्षरा उभयानुमतत्वं धर्मविच्य च मिलितं तंत्र । यथा विष्णुः । अभिमतगुणसंपन्नस्तु- भयानुमत एकोपि । अतएव श्रोत्रियमप्येकं निषेधयति । नव सप्ताथ वा पंच चत्वारस्त्रय एवं वा। दशौ तु श्रोत्रियौ ग्राह्यौ नैकं पृच्छेत्कदाचन ॥ कोऽभिमतगुणसंपनः उभयानुमतः प्रधानकल्पः तदभावे उभयानुमतमात्रोऽपि ग्राह्यः। तथा च नारदः। उभयानुमतो यः स्यात् योविवदमानयोः। भवेदेकोप्पदुष्टश्येत्प्रष्टव्यः स्पास संसदि ।। उभयानुमत एकोऽलुब्धोऽस्तेनत्वादिना सर्वजनप्र- सिद्धश्वेत्तदा साक्षित्वेन सभायां पटव्यः । तथात्वे लेह- वैरादिसच्चेपकोतिभिया सत्यासिधानसंभवादित्याश- यविचारस्य तत्त्वनिर्णयार्थत्वात् । तदाह मनुः। एकोप्यलुब्धःसाक्षी स्यात् बव्ह्यः शुच्योपि न स्त्रियः। स्त्रीयुद्धेर स्थिरत्वाच दोपैश्चान्येपि ये वृताः ।। एको लुब्धस्त्वसाक्षी स्यात् इति व्यवहारमातृकार्या पाठो न युक्तः लुब्वाग्रहहयोऽपि साक्षिणो न भवंति इति एकपदवैयपितेः । भवतु वा तत्पाठः । तथापि एक इत्यनुरोधाचनिषेधमुखेनालुब्धस्योनयानुमतिस- चे धर्मविच्चमतरेण साक्षित्वं योध्यते इत्यर्थनो न वि. रोधः । अत पुष विश्वरूपप्रभृतीनां उभयानुमत एक

·.पञ्चमोर्मिः।
एव साक्षीति व्याख्याने धर्मविदिति नोक्तं । दोषैस्तेया-
दिभिः । तथा च नारदः।
स्तेनाः साहसिका धूर्ताः कितवाः क्रोधकाश्च ये।
असाक्षिणस्तु ते ज्ञेयास्तेषु सत्यं न विद्यते ॥
कितवो यूतकारः । याज्ञवल्क्योपि ।
स्त्रीबालवृद्धकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्वकाः।
रंगावतारिपापंडिकूटकहिकलेन्द्रियाः ।।
पतितासार्थसंबंधिसहायरिपुतस्कराः।
साहसी दृष्टदोपश्च निधूताधारस्वसाक्षिणः ॥
अभिशस्वोऽभियुक्तो ब्रह्महत्यादिना । रंगावतारी चा-
रणः । पापंडिनो निथप्रभृतयः । कूटरुत् कपटलेख्या-
दिकारी । विकलेंद्रियः श्रोत्रादिरहितः। पतितो ब्रह्महा
आमः सुहृत् अर्थसंबंधी विप्रतिपयमानार्थसंबंधी
सहायः एककार्यः। दृष्टदोपः दृष्टमिथ्यावाक्यः । नि—-
तो बंधुभिस्त्यक्तः आयशब्दादन्येपामपि स्मृत्यंतरोता-
नांदोपादसाक्षिणां ग्रहणं । एते उभयानुमता अपि सा-
क्षिणो न भवंतीति मिताक्षरा । तनापवादमाह उशनाः
दासोधो बधिरः कुष्ठी स्त्रीवालस्थविरादयः।
एतेप्यनभिसंबंधात्साहसे साक्षिणो मताः॥
स्थविरो ग्लानेंद्रियग्रामः । आदिशब्दारिकतवादयः ।
उभयानुमतत्वाभावेपि शुचिक्रियत्वादिगुणयुक्त एकोपि
ग्रायः। तथा च व्यासः।
शुचिक्रियश्च धर्मज्ञः साक्षी यत्रानुभूतवाक् ।

·१२० विवादार्णवसेतुः प्रमाणमेकोपि भवेत्साहसेषु विशेषतः ।। अनुभूतवाक् स्थानांतरे सत्यवादित्वेन समातः। साह- समाह नारदः। मनुष्पमारणं स्तेयं परदाराभिमर्शनम् । पारुण्यमुभयं चैव साहसं पंचधा स्मृतम् ।। उभयं वाग्दंडभेदात् । कात्यायनः। अभ्यंतरणनिक्षेपसाक्ष्यमेकोपि दापयेत् । आर्थिना प्रहितः साक्षी भवेदेकोपि याचिते। संस्कृतं येन यत् पण्यं तत्तेनैव विभावयेत् । एक एव प्रमाणं स्यात्स विवाद मोर्तितः॥ संस्कृतं निर्मितं पण्यं कुंडलादिः। विष्णुः । स्तेयसाहसवान्दंडपारुष्पग्रहणेषु च। साक्षिणो न परीक्ष्यास्ते परदारादिकर्मणाम् । निड्वेनैव क्रियमाणत्वावादेव परं साक्षिणो भर्च- तीति करवा न साक्षिणां परीक्षेत्युक्तं । तेषां वाक्य तु मित्रारिभावादिनिरूपणेनोपपत्यनुपपत्तिम्यामालोचनीय । न तु वाक्यमानादिति व्यवहारमातृका । अत एवं कात्यायनः। ऋणादिपु परीक्षेत साक्षिणः स्थिरकर्मसु । साहसात्ययकेनैव परीक्षा कुत्रचित्स्मृता ।। श्रोत्रियादीनामसाक्ष्यमाह नारदः । श्रोत्रियाखापसा वृद्धा हेतुप्रवजिता नराः । वचनालेष्टवसाक्षित्वं नात्र हेतुस्दाइतः।

·पञ्चमोर्मिः। १२१ । श्रोत्रियमाह देवलः। एकां शाखा सकल्पां वा पभिरेगैरधीत्य वा। पट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्मवित् ॥ वचनादिति श्रोत्रियादिरूपाभिधानात् न तत्रान्यो हे- तुः। तथा च तेपां स्वीयवैदिककर्मकरणव्यग्रतया परकी- यकार्यस्य विस्मरणसंभवात्साक्षित्वरूपलघुकायें तच्छा- पभयेन व्यवहारद्रष्टारोपि न तान् पृच्छंतीति तत्साक्षि- करणानर्थक्याच न ते साक्षिणः कर्तव्याः। किं तु यदि स्वयमरुता अपि साक्ष्यं वदंति तदा साक्षिणो भवत्येव उभौ तो श्रोत्रियो स्यातामिति वचनात् । वृद्धरपासा- क्षित्वं ग्लानेद्रियत्वात् । मनुः। स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युईिजानां सदृशा विजाः । शूद्राः संतश्च शूद्राणामंत्पानामत्ययोनयः॥ अंतर्षेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये। स्त्रियाप्यसंभवे कार्य पालन स्थविरेण वा ॥ शिष्येण पंधुना वापि दासेन भृतकेन वा। देवव्राह्मणसान्निध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं दिजान् ।। उदङ्मुसान्प्राङ्मुसान्या पूर्वाह्न ये शुचिःगुचीन् । बेहोति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं बहीति पार्थिवम् ।। गोपीजकांचनैश्यं शूह सर्वैस्तु पातकः । गोबीजकांचनाहारे यत्पापं तत्तवानृतभापणे स्पादिति वैश्यं । एतत्साक्ष्यानृताभिधाने भयान्सर्वपातकः संर- ध्यते इत्युका शूरं पृच्छेत् ॥

·१२२
विवादार्णवसेतुः
ब्रह्मनो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीवालघातिनः ।
मित्रहः रुतमस्य तेते स्युर्वदतो मृपा ॥
इति मनूक दूपर्ण श्रावयेत् । कृतनमाह ॥
भर्तृपिंडापहर्ता च पितृपिंडापहारकः।
कृतस्य दोपं वदति स कामान्न करोति यः ।।
तस्माद्गृहीत्वा विद्यां च दक्षिणां न प्रयच्छति ।
न स्मरेच कृतं यश्च आश्रमान यश्च दूपयेत् ।।
पुत्रान् स्त्रियश्च यो हेष्टि यथ्य तान् घातयेन्नरः।
सास्तानृपिभिः सार्धं कृतवानबीन्मनुः ।।
बोधायनः।।
पंच पश्चनृते हंति दश हांत गवानृते ।
शतमश्वानृते हंति सहस्र पुरुपानृते ॥
हति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेनृतं वदन् ।
सर्व भूम्यनृते हंति साक्ष्य साक्षी मृपा वदन् ।
अश्वमेधसहलं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहलाणि सत्यमेवातिरिच्यते ॥
इति मनुनारदोक्तं फलं श्रावयेत् । याज्ञवल्क्यः ।
न ददाति हि यः साक्ष्य जानन्नपि नराधमः।
सकूटसाक्षिण पापस्तुल्यो दंदेन चैव हि ॥
कात्यायनः।
अबौचिनस्के कल्प वसेयुः कूटसाक्षिणः।
तत्रापवादमाह
वर्णानां हि वधी यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत

·पञ्चमोर्मिः। --- तत्पावनाय निर्वाप्यश्वरुः सारस्वतो हिजैः मौतमः "नानृतवचने दोपो जीवनं चेत्तदधीनं न तु पापीयसो जीवनम्" इति । महाभारते न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीपु राजन्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पंचानृतान्याहुरपातकानि ।। कात्यायनः समवेतैश्च यदृष्टं वक्तव्यं तत्तथैव हि । विभिन्नेनैव कार्य तु तहतव्यं पृथक्पृथक् ।। भिन्नकाले तु यत्कार्य विज्ञातं तब साक्षिभिः। एकैकं वादयेत्तत्र भिन्नकाले तु तदृगुः ।। नापृष्टैरनियुक्त सत्पंसत्यं प्रयत्नतः । वक्तव्यं साक्षिभिः साक्ष्यं विवादस्थानमागतैः ।। अनुद्वेगेन चित्तेन दृष्टं सम्यग्विदा तु यत् । प्रत्यक्ष वस्मृतं कार्य साक्ष्यं साक्षी तु तहदेत् ।। तथा यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निन्हुते तमतावृतः। स दाप्योऽष्टगुणं द्रव्यं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ त्वमन्येभ्यः साक्ष्यं श्रावयेति वादिना प्रयुक्तो यः श्रा- वितः एवंभूतोपि सभायां निगदकाले साक्ष्य निन्हुते य- स्तस्याप्टगुणो दंड इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । हैघे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्य ये गुणवत्तराः॥ तेपां वचो ग्राह्यमित्यर्थः । यत्तु कात्यायनवचनं ·१२ विवादार्णवसेतुः साक्षिणां लिखितानां च निर्दिष्टानां तु वादिना । तेषामेकोऽन्यथावादी भेदात्सर्वेप्यसाक्षिणः॥ इति । तत् त्रयाणां साक्षिणां मध्ये एकस्यान्यथावा- देऽपरस्य तत्तुल्यस्य सत्प्रतिपक्षतया तृतीयस्य किंचिहा- दित्वे तत्र भेदात् परस्परविरुद्धार्थाभिधानभेदात् सा- क्षिन्यो न निर्णय इत्येतत्परं । बृहस्पतिस्तु पट्कर्मनि- टानां ग्रहणमाह । गुणिर्दधे क्रियावतामित्यनेन तुल्य- रूपाणां हैधे तु न साक्षिभ्यो निर्णयः । किं तु तब दिव्ये एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते इति वचनात् । तथा साक्षिणोणिसमुद्दिष्टान्सत्सु दोपेपु दूपयेत् । अदुष्टं दूपयन् वादी तत्सम दंडमर्हति ।। तत्सम विवादविषयसमं । सभासदादिविदितदूपण- मेव ग्राह्यं नतु त्र्यवरादिसाक्षिभिः प्रतिपायं। अन्यथान- वस्थाप्रंसग इत्याह नारदः सभासदा प्रसिई यल्लोकसिहमथापि वा। साक्षिणां दूपणं ग्राह्यमसाध्यं दोपवर्जनात् ॥ अन्यैस्तु साक्षिभिः साध्ये दूपणे पूर्वसाक्षिणाम् । अनयस्पा भवेद्दोपस्तेमामन्यस्प संभवात् ।। असाध्यं साधनानह सिद्धत्वादोपवर्तनात् ।। अनवस्थादोपविरहात् तस्मात्प्रसिद्ध दूपणमेव ग्राह्यं । प्रसिदूपणमाह कात्यायनः पालोज्ञानादसत्यात् स्त्री पापाभ्यासाच कूटरत् ।

·पञ्चमोमिः। विब्रूयाधिवः लेहादरनिर्यातनादरिः॥ यः साक्षी नैव निर्दिष्टो नाहूतो नैव देशितः । ब्रूयान्मिध्येति तथ्यं वा दंड्या सोऽपि नराधमः ।। कात्यायनः। क्रिया न दैविकी प्रोक्ता विद्यमानेषु साक्षिपु । लेरये सति विवादेषु न स्याद्दिव्यं न साक्षिणः ।। समत्वं साक्षिणां यत्र दिग्पैस्तत्र विशोधयेत् । एतत्तु संशयानुच्छेदे बोध्यं । बृहस्पतिः प्रतिज्ञाभावनादादी माडिवाकादिपूजनात् । जयपत्रस्य वा दानाजयी लोके निगयते ॥ अथ जयपत्रलेखनम् तत्प्रकारमाह स एव यवृत्तव्यहारा पूर्वपक्षोत्तरादिकम् । क्रियावधारणोपेतं जयपत्रखिलं लिसेत् ।। पूर्वोत्तरक्रियायुक्त निर्णयांतं यदा नृपः। प्रदद्याजयिने लेरयं जयपत्रं तदुच्यते ।। तथा कात्यायनः अधिपत्यधिवाक्यानि प्रतिज्ञा साक्षिणस्तथा । निर्णयश्च तथा तस्य यथाचारघृतं स्वयम् ।। एतययाक्षर लेख्य यथापूर्व निवेशयेत् । सभासदच ये तत्र धर्मशास्त्रविदस्तथा ॥ ततश्य भापोत्तरक्रिया च यत्र साक्ष्यादिनिर्णयश्च ज- यपराजयावधारणं निर्णयकालावस्थिता मध्यस्थाश्चे- ·विवादार्णवसेतुः त्यादिकं सर्व लेखनीय निरूपणस्य सम्यक्त्वप्रदर्शनार्थ । तथा भापोत्तरलिखनं हेत्वंतरेण पुनायप्रत्यवस्थाननि- रासार्थं न हि गृहीतं मयेति मिथ्योतरेण जितस्य पुनः परिशोधितं मयेति प्रत्यवस्थानं भवति । प्रमाणलिखनं तु पुनःपुनः प्रमाणांतरोपन्यासनिरासायातदाह कात्यायन: कियां बलवती त्यक्त्वा दुर्बलं योऽवलंयते । स जयेऽवधृते सभ्यैः पुनस्तां नाप्नुयात् क्रियाम् ।। निर्णीते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् । यथा पक्केषु धान्येपु निष्फलाः प्रावृपो गुणाः॥ निर्णीतव्यवहाराणां प्रमाणमफलं तथा। मनुः। तीरितं चानुशिष्टं च यत्र कचन यद्भवेत् । रुतं तदर्मतो विद्वान् न तडूयो निवर्तयेत् ।। अनुशिष्टं साक्ष्यादिभिनिर्णीत । अत एव तीरितं प्रा- ड्विाकादिभिः समापितं । यत्तहिवादपदं पुनर्न निवर्तये- दित्यर्थः। यत्र तीरितानुशिष्टयोरप्यधर्मरुतत्वं मत्वा परा- जयी पुदिगुणदंडनमंगोरुत्य प्रत्यवतिष्ठते । तत्र पुन- न्यायदर्शनमाह नारदः। तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मतः। हिगुपणं दंडमादाय नत्कार्य पुनरुद्धरेन् । असदिचारे विचारांतरमाह स एव । असाक्षिकं तु यदृष्टं विमार्गेण च तीरितम् ।

·पश्चमोमिः। । असंमतमतैर्जुष्टं पुनदर्शनमर्हति ॥ असाक्षिकमिति अप्रमाणमात्रोपलक्षणम्। याज्ञवल्क्यः दुर्दष्टं तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारानृपेण तु । सभ्याः सजयिनो दंड्या विवादे द्विगुणं दमम् ॥ अत एवाह नारदः। साक्षिसभ्यावसन्नानां दूपणे दर्शनं पुनः। स्वचर्यावसितानां तु नास्ति पौनर्भयो विधिः ॥ साक्षिकथनेन सभ्यावधारणेन च प्राप्तावसादादोप- दर्शने पुनायदर्शनं स्वव्यापारेण विरुद्धभापणादिभिः प्राप्तावसादानां नास्ति पुनायः॥ नारदः । कामक्रोचाभिभूतार्तभयव्यसनपीडिताः। रागद्देपपरीताश्च ज्ञेयास्त्वप्रतिं गताः ॥ ७॥ अथ क्रियावलावलम् ॥ तन याज्ञवल्क्यः। सर्वेरेव विवादेपु बलवत्युत्तरा किया। आदी प्रतियहे कोते पूर्वा तु बलवत्तरा ।। अत्र किया समानजातीया बोदव्या अत एव बृहस्प-. तिरप्याह। दिकेनाय समादाय प्रपन्नः पंचकं तु यः। लाभ तत्र प्रमाणं स्यात्पश्चिमं यदिनिश्चितम् ॥ अब मिश्रपुरस्कृतोपं यचनार्थः । हिकरातवृद्ध्या प्रा- गर्थमादाय माणिकः कयापि स्वकार्यतया शते पंचपण- लाभदानं चेदंगीकरोति तदा पश्चिम प्रमाणं उचरा कि- ·१२८ विवादार्णवसेतुः या प्रमाणमिति अनयोश्य क्रिययोवृद्धिव्यवस्थात्वेन जा- तमुत्तरक्रियावलवत्वमासंगिक। अस्पापवाद आध्यादौ तेन पुनराहितं पुनर्दनं पुनर्विक्रीतं च निवत्यै उपलक्षणं चैतत् । तेन दत्त्वा विक्रीतं विक्रीय वा दत्तं निव] अ- स्वामिरुतत्वाविशेपात् । अत एवोक्तं । अस्वामिना रुतो यस्तु दायो विक्रय एवं वा । अरुतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथास्थिति ॥ बृहस्पतिः। उत्तरोत्तरबंधन प्राग्बंधः शिथिलो भवेत् । यः पश्चिमक्रियाकारः स पूर्वाद्दलवत्तरः ।। न्यासं कृत्वोत्तरं पूर्व ततश्याधं करोति यः । विक्रियं वा क्रिया तत्र पश्चिमा घलत्तरा॥ बंधेऽत्र व्यवस्था तेन पूर्वव्यवस्था दुर्बला उत्तरा च किया बलवतीत्यर्थः । इदमेवोदाहरति स्वयं न्यासमि- त्यादि । प्रथमं न्यासमुत्तरं आधिं प्रथमं आधिमुत्तरं । विक्रिय वाशब्दाहानमपीत्यर्थः ।न्यासोन धारणमात्र आधिस्तु परवशीकरणमित्यनयोराधिर्षलवान् आध्यपे- क्षया स्वस्वत्वध्वंसफलिकाक्रियादानविक्रयादिरूपा ब- स्वती नतु बंधकस्तदजनको बलवानिति । विक्रयादेः पूर्वस्वत्वध्वंसफलकस्य पुनः करणे प्रथम एव बलवान्। आध्यादेश्य पूर्वस्वत्त्वध्वंसाजनकस्य च पुनःकरणेप्येवं । पूर्वस्वत्वध्वंसाजनकतज्जनकयोस्तु चरमो बलवानिति फलितोर्थः । महामहोपाध्यायवाचस्पतिमिश्रचंडेश्वरा- .

·पछोमिः। १२९ दिभिरप्येवं व्यख्याय व्यवहारोपि तयेत्युपणितम् ॥ इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके । व्यवहारलक्षणायैस्तरंगः पंचमो गतः ॥५॥५॥ पहोमिः॥ अथ निक्षेपः॥ तत्र बृहस्पतिः॥ ऋणादानप्रयोगादिदापनांतं प्रकीर्तितम् । निःक्षेपस्याधुना सम्यग्विधानं श्रूयतामिति ॥ तत्रादौ तत्स्वरूपमाह॥ नारदः स्वं द्रव्यं यत्र विश्वासानिक्षिपत्यविशंकितः। निक्षेपो नाम तमोकं व्यवहारपदं बुधैः ।। विश्वासोऽवश्यंप्रामव्यमेवेत्यादिनिश्चयः । अविशंकि- तोऽप्रातिशंकाशून्यः । वृहस्पतिः ।। राजचौरादिकभयात् दायादानां च पंचनात् । स्थाप्यतेऽन्यत्र यद्रव्यं न्यासः स परिकीर्तितः ।। परं संबोध्य परस्थाने द्रव्यधारणमेव न्यास इति ता- त्पर्यायः । अन्वाहितस्वरूपमाह कात्यायनः । अर्थमार्गेण कार्येषु अमुग्मिन्वचनान्मम । दयास्त्वमिति यो दत्तः स दहान्याधिरच्यते॥ एकस्मिन् यदर्पितं घरस्तु तेन पुरुषांतरे अमुस्मिन् स्या- मिनि त्वं दास्यसीति निक्षितं तदन्याधिरुच्यते इत्यर्य: अब हलायुधस्तु अब मार्गेणेति पठित्वा अन एपु कार्ये मार्गेण याचनेन अमुभिन्पुरुपे व दया इति परिभाष्य यत्समर्पितं तदन्वाधिरुच्यते इति व्याख्यातवान्। मनुः।

·१३.
विवादार्णवसेतुः
कुलजे वृत्तसंपन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।
महपक्षे धनिन्यायें निक्षेपं निक्षिपेढुधः ॥
वृतसंपने सदाचारवति महापक्षे बहुबंधौ आयें -
जुपरुती निक्षेपं निक्षेप्यम् ॥ वृहस्पत्तिः।
स्थानं गृहं गृहस्थं च तद्दलं विभवं गुणान् ।
सत्यं शौचं बंधुजनं परीक्ष्य स्थापयन्निधिम् ।।
निधि निक्षेपं । याज्ञवल्क्यः।
वासनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्ग्यते।
द्रव्यं तदोपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ॥
वासनं निक्षेपाधारभूतं पुटकादि तत्स्थं तदीयरूपसं-
ख्यादिकमनभिधाय यत्परस्प हस्ते स्थाप्यते तदोपनिधि-
के। तत्तथैव मुद्रादिचिह्नितं प्रति देयमिति दीपकलिका
नारदः
स पुनदिविधः प्रोक्तः सातिमानितरखथा।
प्रतिदानं तथैवास्य प्रत्ययः स्यादिपर्यये ॥
विपर्यये प्रत्ययं दिव्यं दद्यात् । बृहस्पतिः।
भर्तृद्रोहे यथा नार्याः पुंसः पुत्रसुहृद्दधे ।
दोपो भवेत्तथा न्यासे भक्षितोपेक्षिते नृणाम् ।।
न्यासद्रव्यं न गृह्णीयात्तन्नाशस्त्वयशस्करः ।
गृहीतं पालयेयत्नात्सम्याचितमर्पयेत् ।।
बृहस्पतिः
स्थापितं येन विधिना येन यच्च यथाविधि।
तवैव तस्य दातव्यं न देयं प्रत्यनंतरे॥

·पष्ठोमिः। १३१ प्रत्यनंतरे पुत्रादौ । मनुः स्वयमेव तु यो दद्यान्मृतस्य प्रत्यनंतरे । न स राज्ञा नियोक्तव्यो न निक्षेप्नुश्य बंधुभिः ।। मृते निक्षेप्तरि प्रत्यनंतरेपि दानं न राजपर्यनुयोगा- येत्पः स्वयमेवेत्यनेन जीवत्ति निक्षेप्तरि प्रत्पनंतरेण याच्यमानमपि न देयं मृते त्वयाच्यमानेनापि देयमिति सूचितं । नारदः ग्रहीतुः सह योऽर्थेन नष्टो नष्टः सदायिनः। दैवराजहते तहत चेत्तजिह्मकारितम् ।। ग्रहीतुरर्थेन सह यो निक्षेपो नष्टः स दायिनो निक्षे. मुरेव नष्ट इत्यर्थः। राजकतेपि ग्रहीतृकौटिल्यात्रुवे देय- मेव ग्रहोबा तेन ग्रहोत्रपराधो दाने तदपराधस्त्वदा- ने हेतुरिति मंतव्यं । एवमेव मिश्राः । बृहस्पतिरपि देवराजोपघातेन यदितन्नाशमाप्नुयातू ग्रहीतद्रव्यसहितनिक्षेप्यनाशोपन्यासस्तदीयाशेपदो- घनिरासार्थः। एवं च यदि तदीयापराचं विना निक्षिप्त- मात्रमपि नष्टं भवति तदा न तद्देयमिति तात्पर्यार्थः । रत्नाकरादयो ऽप्येवं । मनोरप्येतत्परता चौरहतं जलेनोटमग्निना दग्धमेव च । न दद्यायदि तस्मात्स न संहरति किंचन ।। तस्मानिक्षिप्तधनात् चौरैर्हतं उदकेन देशांतरं प्रापि- तमग्निना वा दग्धं निक्षेपं निक्षेपधारी न दद्यात् । यदि स्वयं किंचितरमानापहरतीति कुल्लूकमहः । यत्र तु नि-

·विवादार्णवसेतुः
क्षेपधारिणा द्रव्यनाशहेतावुझावितेपि उपेक्षान्यतद्दोषा-
देव निक्षिप्तं विनष्टमिति ज्ञायते तदा निक्षेपधारक एव
दयादित्याह कात्यायनः
ग्राहकस्य तु यद्दोपानष्टं तु ग्राहकस्य तत्
देयमिति शेषः । तथा
यस्य दोपेण यत्किचिहिनश्येत न्हियेत वा।
तव्यं सोदयं दाप्यो देवराजकतादिना ।।
राजकृते पि तद्दोपारस्ते दद्यादेवेत्युक्तमसरूत् यत्का-
मुद्दिश्य यदयाचितक तस्मिन्कार्ये रुते काले वा पूर्णे
याचितोपि स्वामिना ग्रहीता यदि न ददाति तदा तदै.
वराजादिनएमपि ग्रहीता मूल्यादिहारण दद्यादेवेत्याह
याचितकमुपकम्य कात्यायनः
प्राप्ते काले रुते कार्ये न दद्यायाचितोपि सन् ।
तस्मिन्नष्टे हृते वाद्य ग्रहीता मूल्यमाहरेत् ।।
आहरेद्दद्यात् । वृहस्पतिः।
भेदेनोपेक्षया न्यासं ग्रहीता यहिडनाशयेत् ।
वाच्यमानो न दयाहा दाप्यं तत्सोदयं भवेत् ॥
भेदेन स्वद्रव्यात बहिर्भावेन उपेक्षया। नारदः।
याच्यमानोपि निक्षेपं यो दातुर्न प्रयच्छति।
दंड्यः स राज्ञो भवति नष्टे दाप्यस्तु तत्समम् ।।
पत्रार्थे साधयेत्तेन निक्षेप्नुस्ननुज्ञया ।
तत्रापि दंड्यः स भवेत्तं च सोदयमाहरेत् ॥
अननुज्ञया विमत्या । बृहस्पतिरपि
।

·पष्ठोर्मिः।
न्यासद्रव्येण यः कश्चित्साधयेदर्थमात्मनः ।
दंग्यःस राज्ञो भवति दाप्यसच्चापि सोदयम् ॥
अत्राप्यननुज्ञयेति विवक्षितं । व्यासः
भक्षितं सोदयं दाप्यः समं दाप्य उपेक्षितम् ।
किंचिन्न्यूनं प्रदाप्यः स्याद्रव्यमज्ञाननाशितम् ॥
उपदाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ।
ससहायः स हंतव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ।।
उपधाछलं।सहायो हरणसहकारी।वधस्वाइनबंधनादिः।
अन्यत्राप्येवं जातीयेप्येवमेव विधिः। तथा च बृहस्पतिः
अन्वाहिते याचिते च शिल्पिन्यासे तथैव च।
एप एवोदितो धर्मखयैव शरणागते॥
शिल्पिन्यासे ऽलंकारादिघटनार्थ शिल्पिषु समर्पिते
सुवर्णादौ उपधाभिरेषां हरणे उकैव शास्तिः । पुनराह
स एव
यैस्तु संस्क्रियते न्यासो दिवसैः परिनिश्चितैः।
तदूर्व स्थापयन् शिल्पी दाप्यो दैवहतोपि सन् ॥
घटनावधि दिनातिक्रमे तु शिल्पिदेयता न तदभ्यंतर
इत्यर्थः । मनुः
यो नार्पयति निक्षेपं यश्चानिक्षिप्य याचते।
तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यो वा तत्समं दमम् ॥
यः प्रार्थनेन निक्षेप न ददाति विनैव च निक्षेपं नि-
क्षिप्तं याचते तावुभौ चौरवच्छास्यौ तत्समं धनं वा राज्ञा
दंड्यौ । इदं निर्धनमाचारविपयं । मत्स्यपुराणे तु 'दिगुणं
।

·विवादार्णवसेतुः दमम्' इति चतुर्थचरणे पाठः स च दमः सदननिक- टाचारविषय इति मिश्राः। कात्यायनः न्यासादिक परद्रव्यं प्रभक्षितमुपेक्षितम् । अज्ञाननाशितं चैव येन दाप्यः स एव तत् ॥ स एवेत्यनेन पुत्रदारादिव्यवच्छेदः । इति विवादिरचिते विवादार्णवसेतुके । निक्षेपलक्षणायैस्तु तरंगः पष्ठ ईरितः ॥६॥ सप्तमोमिः ॥ अथास्वामिविक्रयः तत्र वृहस्पतिः। निक्षेपानंतरं प्रोको भृगुणाऽस्वामिविक्रयः । श्रूयतां तत्प्रयत्नेन सविशेष व्रवीम्यहम् ॥ तवादी अस्वामिविक्रयस्वरूपमाह । नारदः। निक्षिप्त वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वापहृत्य वा । विकीयंत समक्षं यत्तज्ज्ञेयो ऽस्वामिविक्रयः।। तथा व्यासः याचितावाहितं न्यासं हत्वा वाऽन्यस्य यदनम् । विकीयते स्वाम्यभावे स ज्ञेयो ऽस्वामिविक्रयः॥ स्वान्यभावे स्वायसमक्षे इत्यर्थः । तथा अस्वामिना कतो यस्तु दायो पिक्रय एव वा।' - अरुतः सतु विज्ञेयो व्यवहारे यथास्थिति ॥ कात्यायनः । अस्वामिविक्रयं दानमाधि च विनिवर्तयेत् । 7 ·सतमोर्मिः। १३५ मनुः विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसंमतः। न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ॥ अवहायों भवेच्चैव सान्वयः पट्शतं दमम् । निरन्वयो ऽनपसरः प्राप्तः स्याचौरकिल्बिषम् ।। विक्रयायो धनं किंचिगृहीयात्कुलसंनिधौ ।। क्रयेण स विशुद्धस्तु न्यायतो लभते धनम् ॥ अस्वामी यः स्वामिनाचा ननुमतः परकीयं द्रव्यं वि. कोणीते तं वस्तुतश्वीरमचौरमात्मानं मन्यमानं साक्षि- त्वं न कारयेत् न तं वापि प्रमाणीकुर्यादवहार्यो भवेत्। दख्यो भवेत्सान्वयःप्रकृतवनस्वामिसंबंधी पुत्रादिः । प- ट्शतं पणानामिति शेषः । निरन्वयः स्वाभ्यसंबंधी । अ- पसरणमपसरः स्वामिगृहाधनस्य तेन परस्पविक्रेता परसंबंधी पट्पणशतं दण्ज्यः । यदि त्वसौ विक्रेता न स्वामिनः संबंधी स्वामिगृहाच तस्य द्रव्यस्यापसारो न स्वामिसंबंधिनाऽन्येन कृतः किंतु स्वयमेव तत् द्रव्या- पसारी तदा चौरवदंड्यः । अन्यकृते तु द्रव्यापसरणे स्या- मिसंबंधिनि विक्रेतरि पट्पणशताधिकमपि दंड्य दति विवादरनाकरः । भागुरिमेधातिथिकल्पतरुविवादचि- तामाणिप्रभृतिभिस्तु अपसर इत्यनेन स्वामिनः सका- भात प्रतिग्रहादिधनोपायः अपसरः स न विद्यते यस्य स तथा इत्यर्थ इति व्याख्यातम् । एवं परस्वविक्रयो यदि स्वामिनो धानादिरूपलेन सान्वयः संबंधी भवति तदा .

·+ विवादार्णवसेतुः पट्पणशतान्यवहायों दंडनीयः । यदि पुनः स्वामिनः संबंधी नभवति अनपसरश्च स्यात् । अपसरत्यस्मात्स- काशात् धनमित्यपसरः प्रतिग्रहक्रयादिकः स यस्य स्वामिसंबंधिपुत्रादेास्ति तदा चौरसंबंधिपापं प्राप्नोति तहत दंडनीय इत्यर्थ इति कुल्लूकभः। विक्रयात् आप- णात् । कुलसन्निधौ प्रामाणिकन्यवहर्तृमेलकसंनिधौ न्यायतः कयेणेत्यन्वयः। विशुद्धो निर्दोषः लभते धनं । विक्रेतुः सकाशादिति शेषः । तथा मनुः अध मूलमनाहार्य प्रकाशक्रयशोधितम् । अदंड्यो मुन्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥ अब क्रयः प्रकाशरुतः नाष्टिकश्च तत्र स्वत्वं साधय- ति मूलं च देशांतरगमनेनाशक्याहरणं तत्र क्रेता राज्ञा न दंड्यः । नाष्टिकाय तु धनं दाप्यः । तथा च कात्यायन: नाष्टिकखन्न कुर्वीत तद्धनं ज्ञातृभिः स्वकम् । अदत्तत्यक्तविक्रीतं रुत्वा स्वं लभते धनम् ॥ ज्ञातृभिः साक्ष्यादिभिस्त्यनपदं दानविक्रयान्यस्वत्वा- पवादकियापरं । प्रकाशकेता अविज्ञातवासस्थानत्वा- दानेतुमशक्यः । बृहस्पतिः प्रमाणहीनवादे तु पुरुषापेक्षया नृपः। समन्यूनाधिक्रत्वेन स्वयं कुर्यादिनिर्णयम् ॥ याज्ञवल्क्यः वणिग्वीथीपरिगतं विज्ञातं राजपूरुपैः । अविज्ञाताश्रयातू क्रोत विक्रेता यत्र वा मृतः॥

·संतमोमिः। स्वामी दत्वार्धमूल्यं तु प्रगृहीत स्वकं धनम् । अई योरपहृतं तत्र स्याव्यवहारतः॥ अविज्ञातकयो दोपस्तथा चापरिपालनम् । एत्तह्यं समाख्यातं द्रव्यहानिकर युधैः ।। अविज्ञाताश्रयादविज्ञातवासस्थानात् । तेनायमर्थः। व- णिग्वीथीपरिगतत्वादिना विज्ञानात् यत् परस्य वस्तुनः क्रय यः करोति विक्रेतुरविज्ञाताश्रयत्वात्तदा नयनायना- शक्तश्वस्यात् तदा विभावितस्वामिभावात् नाष्टिकादई- मूल्यं गृहीत्वा तद्रव्यं नाष्टिकायार्पयेत् । नाष्टिकेन न रक्षितमित्यस्य दोपः। क्रेतात्वविज्ञाताश्रयातद्धन क्रीत- वानिति तस्य दोषः । तदेतद्दोपहयमुभयोरप्यर्द्धद्रव्यहा- निकरमिति समुदायार्थः। पदशतदममुपक्रम्याह मनुः। अनेन विधिना शास्यः कुर्वन्नस्वामिविक्रयं । अज्ञानीज्ज्ञानपूर्व तु चौरवइंडमर्हति ॥ अझातपरस्वविक्रयी पदातदमेन ज्ञातंतहिक्रयी चौर- दडेन हस्तच्छेटनादिना शास्यः। यत्र तु नाष्टिको न स्व- व साधयति तत्र प्रकाशककेतुरेव तद्दन्यं नाष्टिकस्यैव दंडः। तथा च कात्यायनः यदि स्वं नैव कुरुते नाष्टिको ज्ञातृभिर्धनम् । प्रसगविनिवृत्यर्थ चौरपदंडमर्हति ॥ ज्ञातृभिरिति प्रायिकतया उक्तं प्रामाण्यमाने तात्पर्याय ज्ञातिभिरिति क्वचित्पाठस्तत्रापि तथैव व्याख्येयं । नारद प्रकाशं क्रयतः शुद्धिः केतुः स्तेयं रहः कृतात् ।

·विवादार्णवसेतुः
स्वामिनः कयोपिकचिहिरुद्धोभवति।यदाह बृहस्पतिः
येन क्रीतं तु मूल्येन प्रागध्यक्षनिवेदितम् ।
न तत्र विद्यते दोषः स्तेनः स्यादुपधिक्रये ॥
उपधिक्रयमाह स एव ।
अंतगृहे बहिर्गामात् निश्युपांधसतो जनात् ।
होनमूल्यं तु यत्कोतं ज्ञेयोऽसावुपधिक्रयः॥
असतो जनादसाघुत्वेन ज्ञानात् । अत्रापि अस्वामि-
विक्रयवब्यवहारः। तथा च नारदविष्णू
अस्वाम्यनुमतादासादसतश्य जनाद्रहः।
होनमूल्यमवेलापां कीणंसदोपभाग्भवेत् ॥
यद्यप्रकाशं होनमूल्यं उपांशु क्रीणीयात्तदा क्रेता चौ-
रवच्छास्यः । तद्दोपभाक् अस्वामिविक्रेतृसमदोपभाक्
याज्ञवल्क्यः।
स्वं लभेताऽन्यविक्रीतं ऋतुदोषो ऽप्रकाशिनः ।
हीनाद्रहो होनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः॥
आत्मीयद्रव्यं संमतिव्यतिरेकेणान्यविक्रीतं सर्व प्रा.
नुगात् केतुरप्रकाशे क्रयदोपो भवेत् । हीनान्नीचात् ।
असंभावितद्रव्यस्वामिभावात् । वेलाहीने कयाहवेला-
होने तेन होनाद्रहो होनमूल्येन वेलामनाश्रित्य क्रयं कु-
र्वन् तस्करो भवतीति वाक्यार्थः। कात्यायनः
अनुपस्थापयन्मूल कयं चापरिशोधयन् ।
यथाभियोग धनिने धनं दाप्यो दमं च सः ।।
नारदः
.

·'सप्तमोमिः। न गृहेदागमं केता शुद्धिरस्य तदागमात् । विपर्यये तुल्यदोपः सर्वं तदंडमहति ॥ विपर्यये आगमगृहने तुल्यदोषो विक्रेतृतुल्यदोषः । तदई विक्रेतृतुल्यदंडमर्हति । यदा यस्य हस्ते द्रव्यं तम- परो वदति मदीयं देहीति साधुश्वासी तदा तेन किं का- यमित्यत्राह बृहस्पतिः। पूर्वस्वामी तु तव्यं यदागत्य विभावयेत् । तत्र मूलं दर्शनीयं केतुः शुद्धिस्ततो भवेत् ।। मूलमत्र विक्रेता। कात्यायनः प्रकाशं वा कयं कुर्यात् मूलं वापि समर्पयेत् । मूलानयनकालस्तु देयो योजनसंख्यया ॥ यदा मूलमुपन्यस्य पुनर्वादी वदेत्क्रयम् । आहरेन्मूलमेवासौ न क्रयेण प्रयोजनम् ।। क्रयशुद्धिरपि तत एव भविष्यतीति मूलाभाय एव क- यशुद्धिरन्वेपणीयेति तात्पर्य प्रकाशं क्रय प्रकाशयेत् । न क्रयेण न क्रयख्यापनेन प्रयोजन अपराधव्यावर्तन- मित्यर्थः । मूले आनीते व्यासः मूले समाहिते क्रेता नाभियोग्यः कथं चन । मूलेन सह वादस्तु नाष्टिकस्य तदा भवेत् ।। नाष्टिको नष्टधनस्वामी । बृहस्पतिः। विक्रेता टर्शितो यन होयते व्यवहारतः। नेतृराज्ञोर्मूलदमौ प्रदद्यात्स्वामिने धनम् ॥ याज्ञवल्क्यः ·१४० वियादार्णवसेतुः हृतं प्रणष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् अनिवेद्य नृपे दंख्यः स तु षण्णवाते पणान् ॥ हृतं प्रणष्टं वा चौरादिहस्तान्मदीयमिति नृपस्यानि- वेयैव यो गृह्णाति स राजग्राह्यकरदंडेन दंडयः ।। इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके। अस्वामिविक्रयायैस्तु तरंगः सप्तमो गतः॥७॥ अहमोमिः। ॥ अथ संभूयसमुत्थानम् ।। तत्रादौ तत्स्वरूपमाह नारदः। वणिकप्रभृतयों यत्र कर्म संभूय कुर्वते । तत्संभूयसमुत्यानं व्यवहारपदं स्मृतम् ॥ संभूय धनमेलकं कृत्वा ।तत्राधिकारिणमाह बृहस्पतिः कुलीनदक्षानलसैः प्रा.लाभादिवेदिभिः । आयव्ययज्ञैः शुचिभिः शरैः कार्या सह क्रिया ।। बृहस्पतिः। समोतिरिको हीनो या यंत्राशो यस्य यादृशः। क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस्तस्य तत्र तथाविधा ।। याज्ञवल्क्यः। समवायेन वणिजा लाभार्थ कर्मकुर्वताम् । लाभालाभौ यथान्यं यथा वा संविदा रुती ।। समवायेन मेलकेन । कर्म पाणिज्यादि । लामालाभी साभापचयो । यथाद्रव्यं द्रव्यानुसारेण । यथा वा संवि- दा समयेन द्रव्यन्यवस्थायां मूलधनानुसारेण वृद्धिक्षयौ न्यवस्थायां तु द्रव्यवस्थानुसारेणैव तावित्यर्थः । पर- ·अष्टमोमिः। स्परमवंचयद्भिः प्रवर्तितव्यमित्याह व्यासः समक्षमसमक्ष वाऽवंचयंतः परस्परम् । नानापण्यानुसारेण प्रकुर्युः क्रयविक्रयौ । बृहस्पतिः। यःकश्चिदंचकस्तेषां विज्ञातः क्रयविक्रये। शपथैः स विशाध्यः स्यात्सर्ववादेप्वयं विधिः॥ क्षयो हानिर्यदा तत्र देवराजकताइवेत् । सर्वपामेव सा प्रोक्ता कल्पनीया ययांशतः।। शपथैरिति प्रमाणमावोपलक्षणं मानांतरस्यापि संभ- घात् । क्षयो मूलस्य हानि भस्य । अस्पायवादमाह स एव। अनिर्दिष्टो वार्यमाणः प्रमादायस्तु नाशयेत् । तेनैव तद्भवेद्देयं सर्वेपां समवायिनाम् ॥ अनिर्दिष्टोऽननुज्ञातः। याज्ञवल्क्यः प्रतिपिद्धमनादिष्टं प्रमादायच नाशितम् । स तद्दद्याहिलवाव रक्षिता दशमांशभाक् ।। विप्लवात्तस्करायुपद्रवात्। वृहस्पतिः । देवराजभयापस्तु स्वशत्या परिपाठयेत् । तस्यांश दशमं दुत्वा गृहीयुस्तेऽशतो ऽपरम् ।। नारदः। देवतस्करराजाग्निपसने समुपस्थिते। स्पराजयारतपेपस्तु तस्यांशो दशमः स्मृतः॥ कात्यायन ·१४२ विवादार्णवसेतुः : चौरतः सलिलाग्ने व्यं यस्तु समाहरेत् । " तस्यांशो दशमो देयः सर्वद्रव्येप्वयं विधिः।। समाहरेत् रक्षेत् । एकस्वामिकेवपीयं व्यवस्थेति के- चित् । तन्न संभूयसमुत्थानप्रकरणास्याम्नानात् । नार- देन सहकार्थतां मन्यमानाभ्यां कामधेनुहलायुधाभ्याम- लिखनाच । एवमेव चंडेश्वरवाचस्पतिमिश्रादयः । याज्ञ- वल्क्यः। जिलं त्यजेयुनिर्लाभमशक्तोऽन्येन कारयेत् । जिलं वंचकं निर्लाभ मूलमात्र दत्वा निःसारयेयुः अजिह्म एव यो द्रव्यरक्षणे इतरव्यापारेचाशकः स इतर पुरुपं शक्तं नियुंजीतेत्यर्थः । रक्षणशक्तस्यैकस्य मरणे त्वाह नारदः। एकस्य चेत्स्यायसनं दायादोऽस्य तदाप्नुयात् । अन्यो वाऽसति दायादे शक्तयेत् सर्व एव वा ॥ शकस्य मरणे तद्दायादो भांडमवेक्ष्य तद्दशमांशं तद- भावे अन्यस्तद्रक्षिता तदभावे सर्व वणिजो भांडं रक्षयि- त्वा संभूय दशममशं गृलोयुरित्यर्थः । रुरलभांडवा- मिमरणे त्वाह । नारदः। कत्रिच संसरन् देशान्प्रेयादभ्यागतो वणिक् । राजास्य भांडं तद्रक्षेद्यावदायाददर्शनम् ॥ वृहस्पतिः। यदा तत्र वणिकश्चित् प्रमीयेत' प्रमादतः। तस्य भांडं दर्शनीयं नियुक्त राजपूरुपैः।।

·अष्टमोमिः। . - राज्ञे इतिशेषः । तथा यदा कश्चित् समागच्छेत्तत्र ऋक्थहरो नरः । स्वाम्यं विभावयेदन्यैः स तदा लब्धुमर्हति ॥ नारदः। दायादे ऽसति बंधुभ्यो ज्ञातिभ्यो ऽथ तदर्पयेत् । तदभावे तु गुप्तं तद्रक्षयेद्दशवत्सरान् ।। अब हलायुधस्तु वाक्यांतर परामर्शात ज्ञात्पभावे मा- तुलादीनामधिकार इत्याह बंधुज्ञाती च संनिहितसं- बंधिनी दायादातिरिक्तौ इति रत्नाकरः । बृहस्पतिः । राजाददीत पड्भागं नवमं द्वादशं तथा । शूद्रविक्षनजातीनां विप्राद् गृह्णीत विंशकम् ।। व्यब्दावं तु नागच्छेद्यत्र स्वामी कथंचन । तदा गृहीत तद्राजा ब्रह्मस्वं ब्राह्मणं श्रयेत् ।। ब्राह्मणं श्रयेदन्यवाह्मणेभ्यो ऽपयेदित्यर्थः। बौधायनः अबाह्मणस्य प्रणष्टस्वामिकमुक्थं संवत्सरं परिपाल्य राजा हरेत् । कालविकल्पस्तु दूरदूरतरदूरतमदेशागम- नायपेक्षया बोध्यः । नारदः। अस्वामिकमदायादं दशवर्षस्थितं ततः। राजा तदात्मसात् कुदेिवं धर्मो न हीयते ॥ ऋत्विजा व्यसने चैवमन्यस्तकर्म निस्तरेत् । लभेत दक्षिणाभार्ग स तस्मात्सप्रकल्पितम् ॥ अस्यामिक प्रमीतस्वामिकं । अदायादं दायादादिक- क्यहरशून्यं अब दशपर्पप्रतीक्षणं अस्पतचिरतमेनाग.

·१४४ विवादार्णवसेतुः
मनसंभावनायां चोद्धव्यं । व्यसने उसामध्ये सामान्ये-
नाह। बृहस्पतिः।
एवं क्रियाप्रवृत्तानां यदि कशिपियते ।
तबंधुना क्रिया कार्या सर्वैर्वा सहकारिभिः।
क्रिया आत्विज्यादिका । याज्ञवल्क्यः
जिलं त्यजेयुर्निर्लाभमशकोऽन्येन कारयेत् ।
अनेन विधिराज्यात ऋविक्कर्षककर्मिणाम् ।।
अनेन संभूय समुत्थानमार्गेण इत्यर्थः । बृहस्पतिः ।
प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना।
समन्यूनाधिकैरंशैाभस्तेषां तथाविधः ॥
महूनां समतो यस्तु दयादेको धनं नरः ।
करणं कारयेदापि सर्वेरेव रुतं भवेत् ॥
प्रयोग लाभार्थ करणं लेख्यादि। पुनः स एव ।
ज्ञातिसंबंधिसुहृदामृणं देयं संबंधकम् ।
अन्येपा लग्नकोपेतं तेख्यसाक्षियुतं तथा ॥
स्वेच्छादेयं हिरण्यण रसधान्यं तु सावधि।
देशस्थित्या प्रदातव्यं गृहीतव्यं तथैव तत् ।।
हिरण्यदाने ऽवधौ स्वेच्छा । रसादी अवधेरावश्यकत्वम्
समवेतैस्तु यद्दत्तं प्रार्थनीयं तयैव तत् ।
न याचते च यः कश्चिल्लाभात्सपरिहीयते॥
प्रयोगः पूर्वमास्पातः समासेनोदितोऽधुना।
श्रूयतां कर्पकादीनां विधानमिदमुच्यते ॥
बाहः कर्षकवीजायैः क्षेत्रोपकरणेन च।
.

·अष्टमोमिः।
ये समानास्तु तैः सार्घ कपिः कार्या विजानता।
बाह्ययोजात्ययायस्य क्षेत्रहानिः प्रजायते ।
तेनैव सा प्रदातल्या सर्वेपां रुपिजीविनाम् ॥
एप धर्मः समख्यातः कीनाशानां पुरातनः ॥
क्षेत्रहानिर्यस्य विसामय्या यत् क्षेत्र पतितं तत्तति-
स्तेनैव सोढव्या। कीनासाना रुपीवलानां । तथा ।
हिरण्यकूप्यसूत्राणां काटपापाणचर्मणाम् ।
संस्कर्ता तु कलाभिज्ञः शिल्पी चोक्को मनीपिभीः॥
हेमकारादयो यत्र शिल्पं संभय कुर्वते ।
कर्मानुरूपं निर्वेशं लभेरस्ते यांशतः ॥
निर्वेशं वेतनं । अत्रैव विशेपमाह कात्यायनः।
शिक्षकाभिज्ञकुराला आचार्यश्चेति शिल्पिनः ।
एकदित्रिचतुर्भागान् हरेयुरते यथोत्तरम् ॥
अन शिक्षकाभिज्ञकुशलाचार्याश्चत्वारो घटनज्ञानो-
स्कण भियंते । बृहस्पतिः।
धर्य देवगृहं यापि चार्मिकोपस्कराणि च ।
संभूयकुर्वतां चैपा प्रमुख्यो व्यंरामहति ॥
नर्तकानामेप धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः।
तालको लमते ऽध्यध गायनास्तु समाशिनः ।।.
प्रमुख्यः प्रधानभूतः अर्थमधिकं यत्र तध्य तेन
साईमंशं ताटो साठे इत्यर्थः। महरपतिः।
स्थाम्याज्ञया तु यचौरः परदेशासमाहतम् ।
राने दत्वा तु पड्भागं सभंते ते पयांशतः ॥

·११६ विवादाणवसेतुः - चतुरोंशांस्तथा मुख्यः शूरख्यंशमवाप्नुयात् । समर्थस्तु हरेचंशं शेपास्त्वन्ये समाशिनः ।। मुख्यो बुद्धिशरीरव्यापारवान् । शूरः साहसिकः।सम. योऽतिबल इति मिश्राः प्राहुः। अन्यापेक्षया व्यापार- वान् इति रत्नाकरः। कात्यायनः । पराष्ट्राधनं यत्स्यात् चौरैः स्वाम्याज्ञया हृतम् । राज्ञो दशांशमुद्धृत्य विभजेरन्यथाविधि ॥ चौराणां मुख्यभूतस्तु चतुरोशस्तितो हरेत् । शूरोंशास्त्रीन्समर्थों ही शेपास्त्वेकैकमेव च ॥ तेषां चेत्प्रसृतानां यो ग्रहणं समवाप्नुयात् । तन्मोक्षणार्थ यद्दत्तं तस्य कार्या समा क्रिया ।। पड्भागदशमांशौ राज्ञो रक्षणादिव्यापारतदभावाभ्यां व्यवस्थाप्यौ।प्रसूतानां चोरयितुमितरततो गतानांमध्ये यो ग्रहणं अवरोधनं प्राप्तः सन्धनं दत्वा आत्मानं मो- क्षयति तङ्नं सर्वेरेव चौरैर्विभज्य शोधनीयमित्यर्थः कात्यायनः। वणिजां कर्पकाणांच चौराणां शिल्पिनां तथा। अनियम्यांशकर्तृणां सर्वेपामेव निर्णयः॥ अनियम्पांशकर्तृणां अंशमनियम्य रुतिमताम् ॥ इति विददिरचिते विवादार्णवसेतुके। वाणिज्येऽशप्रभेदेन तरंगोऽष्टम इंरितः॥॥॥

·नवमोमिः। नवमोमिः ॥ अथ दत्ताप्रदानिकम् ॥ तत्र बृहस्पतिः। एपाखिलेनाभिहिता संभूयोत्थाननिष्कविः । अदेयदेयदत्तानामदत्तस्य च कथ्यते ॥ तत्स्वरूपमाह नारदः। दत्वा द्रव्यमसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिक नाम तद्विवादपद स्मृतम् ॥5॥ अदेयमय देयं च दत्तं चादत्तमेव च । च्यवहारेपु विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः ॥ २॥ तत्र ह्यष्टावदेयानि देयमेकविध स्मृतम् । दत्तं सप्तविधं विवाददत्तं पोडशात्मकम् ॥३॥ असम्यक्त्वं तु दानस्यादेयद्रव्पदानाहा अयथादानादा संप्रदानवांत्यादिना वा पित्रायसम्पत्या वा दातुरेवाति- वृद्धायवस्थाभेदाहा । तत्रादेयान्याह वृहस्पतिः सामान्यपुत्रदारधिसर्वस्वं न्यासयाचितम् । प्रतिश्रुतं तथा न्यस्य न देयं त्वष्टधा स्मृतम् ॥ सामान्यमनेकस्वामिकं याचितं व्यापारार्थ याचित्वा आनीतम् अन सामान्ये न्यायातू पुपदारयोर्विमतयोर्वच- जबलात् सर्वस्खे सान्वयस्य प्रतिश्रुते च सर्वस्यैव वचन- बलादेव आधिन्यासयाचितेपु स्वत्वाभावान पुत्रदारस- स्वप्रतिश्रुतेपु चतुर्वपि स्वातंत्र्ये सत्यपिवचनबलादेव दानमाध इति मिश्राः। साधारणोपि स्यांशयोग्ये दान ·१४८ विवादार्णवसेतुः लिध्यत्येव किंतु दातुः प्रत्यवायो निषिद्धाचरणादिति स्मार्तभट्टाचार्यजीमूतवाहनादयः प्राहुः। अन्वये सत्य- पि सर्वस्वदानं सिध्यत्येव स्वतंत्रस्वामिरुतत्वात् । किंतु दातुः प्रत्यवायो निपिद्धाचरणादितिस्मृतिसारादयः प्रा. हुः। नारदः अन्वाहितं याचितकमाधिः साधारणं च यत् । निक्षेपः पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति ॥ आपत्स्वपि हि कष्टासु वर्तमानेन देहिना। अदेयान्याहुराचार्या यचान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ।। आपत्कालेपि पुत्रदाराद्यन्वयानां विमतौ पुत्रदारसर्व- स्वानामदेवतेत्यर्थः । एवमेव विवादचिंतामणिविवा- दरलाकरादयः । तत्संमतौ तु देयतामाह । कात्यायनः विक्रय चैव दानं च न नार्याः स्युरनिच्छवः। दाराः पुत्राश्च सर्वस्वमात्मन्येव तु योजयेत् ॥ आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एवं वा। अन्यथा न प्रवत इति शास्त्रविनिश्चयः॥ पुत्रदारान्वयानां विमती पुनादिवयं स्वयमेवोपभोक्त- व्यं तेपामनुमतौ तु तेषां दानमित्यर्थः । केचित्तु सर्वस्व- मन्वयानुमतावपि न देयं प्रागुक्तनारदवचनेन अन्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् । इति याज्ञवकल्प वचनेन अहितं चैव निक्षेपः सर्वस्वं वान्वये सति इति दक्षपचनेन च ततू सच्चमात्र एव दाननिषेधा- ·नवमोमिः १४९ दित्याहुः। वसिष्ठवचनमप्यनुमतिपरं । यथा । शुकशो- णितसंभवः पुरुपो.मातापितृनिमित्तकस्वस्प दानविक्रय- परित्यागेपु मातापितरौ प्रभवतः । अत्राप्येकस्मिन्पुने विशेपयति स एव । नत्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृहीयाहा स हि संतानाय पूर्वेपां न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाहा अ- न्यत्रानुज्ञानाहर्तुः । एकः पुत्रः स्वदानेऽनुमतोपि न दे- यः स हीत्यादिहेतुमन्निगदस्वरसात् दद्यात् इत्यनेनाज- हत्स्वार्थलक्षणया विक्रयादिकमपि विवक्षितं भत्रनुज्ञा- यास्तत्रापि प्रयोजकत्वादिति रत्नाकरः। अधिकं पुनरनु- पदं वक्ष्यामः । देयमाह बृहस्पतिः कुटुंबभक्तवसनाइयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विपं पश्चादातुर्धर्मो ऽन्यथा भवेत् ॥ कात्यायनः सर्वस्वं गृहवंज तु कुटुंबभरणाधिकम् । यद्रव्यं तत्स्वयं देयमदेयं स्यात्ततो ऽन्यथा ॥ स्वकीयमपि यदतिरिच्यते तद्देयं अनतिरिक्तदाने पा. पं अतिरिक्तपि पुण्य अत्र दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेदिति विहिताकरणाद्धर्मसिद्धिरैव न भवतीति न किंतु प्रति- पिद्धाचरणादधर्मोऽपि दानसिद्धिस्तु स्वीये भवत्येव द- प्टस्य स्वत्वस्य कुतकारणस्य सच्यात् । तेन तन्नाच्छे- तुं शक्यत इति अस्वीय एव दानानिप्पत्तिः। एवं स्थावरे- पोतिस्मृतिसारवाचस्पतिमिश्रादयः । सम्मत्यपेक्षया तु मध्यग एव नामध्यगे तथा च वृहस्पतिः ।

·विवादार्णवसेतुः सप्तागमागृहक्षेत्राद्ययत् क्षेत्रं प्रदीयते । पित्र्यं वाथ स्वयं प्राप्तं तहातव्यं विवक्षितम् ॥ स्वेच्छादेयं स्वयं प्राप्नं बद्धाचारेण बंधकम् । वैवाहिके कमायाते सर्वदानं न वियते॥ समागमः सप्तविध आगमः। सच सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः कयो जयः । प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतियह एव च ॥ इति मनूक्तः । अत्र दायो ऽन्वयागतं द्रव्यं लामो नि- ध्यादेः जयः संयामे प्रयोगः कुसीदं कर्मयोगः कृषि वा- णिज्यादिः उपलक्षणं चैतत्कथमपि रवीरुतमसाधारण- स्थमात्रेच्छया। अन्यसाधारणं तु तदनुमतं तद्देयमिति । वैवाहिक इत्यत्र वैवाहिकपदेन शौर्याजितमपि विवक्षि- तं । सर्वदानं अनुमत्या अननुमत्या च यद्दानं तत्सर्व न विद्यते । क्रमायातं स्थावरमप्यविभकं । बदुक्तं सौटायिकं कमायातं शौर्यप्राप्तं च यद्भवेत् । स्त्रीज्ञातिस्वाग्यनुमतं दत्तं सिदिमवाप्नुयात् ॥ सौदायिकं कन्याभोग्यतया विवाहे यल्लब्धं तत्रैव प- त्पादीयमाने परन्यनुमत्यपेक्षा न्यायसहत्वात् नतु स्वभो- ग्यतयापि प्राप्ने परिधानाये स्मृतेरदृष्टायत्वापत्तेः। क- मापत्तिप्यविभक्त स्थावरे जंगमे या स्वाग्यंतरापेक्षयैव दानं । एवं शौर्यप्राप्त रणजिते शत्रोहनादी सस्वाग्य- नुमत्पपेक्षा तरयेर स्वामित्वाभिधानात् । न तु यखादा- धपि तस्य जेतपुरुपगामित्वाभिधानात् । गिना राज्ञा ·नवमोमिः। स्वपुरुषेषु समर्पिते ऽवादी राजांतरसेनया जिते जेत्रा च दीयमाने अंगिराजसम्मत्यपेक्षेत्यर्थ इत्यन्ये । बद्धा- चारेणेति बंधकं यथा स्वसंबंधि तथा परस्यापि कार्य तेनायमर्थः । इदं वस्तु मयि बंधकमस्ति मया त्वयि मि- धीयते त्वयापि बंधकोतरं गृहीत्वा एतत्स्वामिनि देय- मित्यर्थः। एवं विभका अविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः । एको हनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥ इति विभक्तानामपि यत्रांशपरिच्छेदो न जातस्तन्म- ध्यगमेव तिष्ठति । तेन तत्र साधारणत्वमेव तत्रैकोनीशः पृथग्भूतेषु सर्वेष्वेव द्रव्येषु स्वतंत्ररुतस्य सिद्धिरेव इति मिश्राः। विशेषस्तु दायप्रकरणे उक्तः । अन दायमादत्त इति दायादः पुत्रादिरिति कल्पतरुप्रकाशकारादयः । अन्येतु दायादपदं पुत्र एव मुख्यमिति पितुरुपस्थिती विभक्तस्यापि पुत्रस्प विद्यमाने पितरि स्थावरे ऽनीशत्वं तेन प्रतिग्रहादिसप्तागमलब्धमेव देयमित्यर्थः । स्वतंत्र- स्वामिदत्तं तु नाच्छेद्यं । अत्रैव हारतिः । प्रतिश्रुतार्थादानेन दत्तस्य छेदनेन च । विविधान्नरकान् याति तिर्यग्योनौ च जायते।। बाबा मन प्रतिज्ञातं कर्मपा लोपपादितम। । ऋणं तद्धर्मसंयुक्तमिह लोके परत्र च ॥ कचित्प्रतिश्रुत्यापि नदेयमित्याह गौतमः।प्रतिश्रुत्या- प्यधर्मयुक्ताय न दद्यात् । अत्राधमों दानानहत्त्वप्रयोजको ·विवादार्णवसेतुः इभिमतः। कात्यायनः खेच्छया यत्प्रतिश्रुत्य ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । न दद्यादणवद्दाप्यः प्राप्नुयारपूर्वसाहसम्॥ तथा मत्स्यपुराणं। प्रतिश्रुताप्रदातारं सुवर्ण दंडयेन्नृपः ।। इति अथ दत्तम् तत्र वृहस्पतिः। भृतिस्तुष्ट्या पण्यमूल्यं स्त्रीशुल्कमुपकारिणे । श्रद्धानुग्रहसम्प्रीत्या दत्तमष्टविधं स्मृतम् ॥ भृतिःतनं तुष्ट्या बंदिचारणादिभ्यो दत्तं । पण्य- मूल्यं विक्रेतरि दत्तं । स्त्रीशुल्कं कन्यापरिणयनार्थं तसं- बंधिनि दत्तं।उपकारिणे उपकारवते प्रत्युपकारतया दत्तं श्रद्धया सत्पात्रेभ्यो दत्तं.। अनुग्रहेण पुत्रादिभ्यो दत्तं । संप्रीत्या मित्रादिभ्यो दत्तं । यत्तु पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्ट्या लेहात्प्रत्युपकारतः। स्त्रीशुल्कानुग्रहार्थं च दत्तं दानविदो विदुः॥ इति नारदेन दत्तस्य सप्तविधत्वमुक्तं तत्पीतिदत्त- स्यानुग्रहदत्तांत वादविरुदं । एवमेव वाचस्पतिमिश्राः दक्षः। मातापित्रोर्गुरौ मित्रे विनीते चोपकारिणि। दीनानाथविशिष्टेभ्यो दत्तं तु सफलं भवेत् ।। ॥ अथादत्तम् ॥ तत्र नारदः। अदनं तु भयकोचकामशोकरुगन्वितैः।

·नवमोमिः। ५३ तधोत्कोचपरीहासन्यत्यासच्छलयोगतः ॥ बालमूढास्वत्तंबातमत्तोन्मत्तापवर्जितैः।। कर्ता ममायं कमेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ।। अत्र भयादिरुगन्वितांताः पंचप्रतिस्थताविरोधि- नो दृष्टव्या: 1 उत्कोचः कात्यायनेन वक्ष्यते । परोहास उपहासो दानाभिसंधिमंतरेण दानबोधकवचनमिति- यावत् । व्यत्यासो अन्यस्मै दातव्यस्यान्यस्मै दानं अन्य- स्मिन् दातव्ये ऽन्यस्य वा यदान । छलं प्रमाद इति वाचस्पतिमिश्रप्रकाशकारादयः । बहु परिभाप्य स्वल्प- दानं तदिति रत्नाकरः तचिंत्यं । बालोऽत्र कार्याकार्य- निर्णयाक्षमवयोयोगी। एवमेव चंडेश्वरः कत्याकत्यावि- वेचकः मूढो जड़ इति मिश्राः । स्वभावादेव कार्याकार्य- विवेचनाशून्य इति रत्नाकरः। अस्वतंत्रःअपुत्रदासादिः आतॊ रोगाभिभूत इति । रुगन्धितश्वासाध्यरोगवानिति विवृतं मिताक्षरायाम् । मत्तो मदिरादिना । उन्मत्तो वा- तेन । अपवर्जितो बंधुबहिष्कृतः । मिताक्षराकारहला. युधौ तु अपवर्जितमिति पठित्वा अपवर्जितं दत्तमि- त्याहतुः । प्रतिलाभेच्छया सोपाधिदत्तं । उपाध्यसिद्धी कात्यायनः। कामक्रोधास्वतंत्रातकीपोन्मचप्रमोहितः। व्यत्यासपरिहासाभ्यां यद्दत्तं तत्पुनहरेत् ॥ यदि कार्यप्रसिद्ध्यर्थमुत्कोचास्यात्प्रतिश्रुता। तस्मिन्नर्थे प्रसिद्धे तु न देया स्यात्कथं चन॥

·१५४
विवादार्णवसेतुः
N
अथ प्रागेव दत्ता स्यात्प्रतिदाप्यः सता बलान् ।
दत्तं चैकादशगुणमाहुर्गाीयगालवाः॥
अवार्तेन दतं धर्मकारणमन्तरेण दत्तमिति बोद्धव्यम् ।
तथाच कात्यायनः ।
सुरथेनातेन वा दत्तं श्रावितं धर्मकारणात् ।
अदत्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नान संशयः ॥
अधुना यदुल्कोचामाश्चित्य दत्तमदत्तमित्युक्तं तामाह
कात्यायनः।
स्तेयसाहसिकोहृत्तपारदारिकशंसनात् ।
दर्शनादृत्तनष्टस्य तथाऽसत्पप्रवर्तनात् ।।
प्राप्तमैतेस्तु यत्किचित्तदुत्कोचाख्यमुच्यते ।
न दाता तब दंड्यः स्यात्मध्यस्थस्तत्र दोपभाक् ॥
स्तेयं च साहसं च स्तेयसाहसे ते यस्य स्तः स स्तेय
साहसिकः । वृत्तनष्टो वृत्तच्युतः तेन स्तेनानुसंधात्रा ते.
मादिदर्शनार्थ यद्धनं दर्शयित्रे दत्तं यच साक्ष्यादीनसत्या-
भिधाने प्रवर्तयित्रे दत्तं तदुत्कोचाख्यं कर्मसिद्धावपि
निवत्यै मध्यस्थो यदुत्कोचा गृह्णातीत्यर्थः ।बृहस्पतिः
कुद्धक्रुष्टप्रमत्तात पालोन्मत्तभयातुरैः।
मत्तातिवृद्धनिषूतैः प्रमः शोकिरोगिभिः॥
नर्मदत्तं तथैतर्यददत्तं तत् प्रकीर्तितम् ।
तेन धर्माद्यर्थं यदत्तं तत् प्रमाणमेवेत्यर्थः। अतिवृद्धो
गलितेन्द्रियः । निर्धूतो ऽपवर्जितः। नर्मदत्तं क्रोडादत्तं ।
वथा बृहस्पतिः।

·नवमोमिः। -- प्रतिलाभेच्छया दत्तमपात्रे पात्रशंकया। कार्ये चाधर्मसंयुके स्वामी तत्पुनराप्नुयात् ॥ एवमन्यत्रापि । मिश्रास्तु यद्रूपेण यद्दानं तद्रूपश्चासौ न भवति । तदाच्छिय गृह्णीयादित्याह मनुः। धर्मार्थ येन यहत्तं करमैचिद्याचते धनम् । पश्याच न तथा तत्स्यात् न देयं तेन तद्भवेत् ।। यदि संसाधयेत्तत्तु दोल्लोभेन वा पुनः । ज्ञो दाप्यः सुवर्ण स्यात्तस्य दोपस्य निष्ठति.॥ यदि संसाधयेदिति त्वया मे यद्दत्तं तन्मया त्वयि न देवमिति यावत्स्वीकृतं तद्देहीति वा याद वदतीत्यर्थ इ. त्पाहुः रत्नाकररतु धर्मार्थमित्पादेः धर्मार्थ याचित्वा गृ- होतेन यदि धर्म न करोति तदा तस्य तदाहरणीयम् । यदि तु स दल्लिोभादा तमर्थ साधयेत् तदा राज्ञा सुवर्ण दं- डनीय इत्यर्थ इत्याह नारदः । गृह्णात्यदत्तं यो मोहात् पश्चाद्देयं प्रतीच्छति। दंडनीयावुभावेतौ धर्मज्ञेन महीभृता ॥ इति विहिरचिते विवादार्णवसेनुके । दत्तापदानिकायैस्तु तरंगो नवमो गतः ॥ ९ ॥ दशमोमिः। अथ भृतकविधिः। तत्र बृहस्पतिः। अदेयादिकमाख्यातं भृत्यानामुच्यते विधिः । भुश्रूपामभ्युपेत्य शुश्रुपोरेतरपदं विवादपदमित्यर्थः

·१५६
विवादार्णवसेतुः
तथा स एव ।
वेतनस्यानपाकर्म तदर्थ स्वामिपालयोः।
कमशः कथ्यते वादो भृतं भेदवयं त्विदम् ॥
भृत्यो मूल्येन तत्कर्मकरः कः शुश्रूपुकः । कतिविधा
वा ते इत्याकांक्षायामाह नारदः।
शुश्रूपकः पंचविधः शास्त्रे दृष्टो मनीपिभिः ।
चतुर्विधाः कर्मकराः शेपा दासास्तु पंचकाः॥
चतुर्विधाः कर्मकरा दासेन सह पंच शुश्रूपका भवंति
त्रिपंचकाः पंचदशात्मानः। भृत्या इत्यनुवृत्तौ बृहस्पतिः
अनेकधा ते ऽभिहिता जातिकर्मानुरूपतः ।
'विद्याविज्ञानकामार्थनिमित्तेन चतुर्विधाः ॥
नारदः।
शिप्यांतवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्वधिधर्मरुत् ।
एते कर्मकरा ज्ञेया दासास्तु गृहजादयः॥
सामान्यमस्वतंत्रत्वमेपामाहुर्मनीपिणः ॥
बृहस्पतिः ।
विया त्रयी समारख्याता ऋग्यजुः सामलक्षणा।
तदर्थं गुरुशुश्रूपां प्रकुर्याच्छास्त्रदेशिताम्॥
नारदः।
आ विद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूपेत्प्रयतो गुरुम्
तदृत्तिगुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च ॥
तथा
समावृत्तश्व गुरवे प्रदाय गुरुदक्षिणाम् ।
-

·दशमोमिः। - प्रतीयात्स्वगृहानेपा शिष्यवृत्तिरुदाहृता ।। अनेन शिष्यभूतक उक्तः। द्वितीयविधायां बृहस्पतिः विज्ञानमुच्यते शिव्यं हेमकुप्यादिसंस्कृतिः। नृत्यादिकं च तच्छिक्षन् कुर्यात्कर्म गुरोर्गृहे ।। विज्ञानाधिन एव नारदेनतियासित्वमुक्कं । यथा नारदः स्वशिल्पमिच्छन्नाहतु बांधवानामनुज्ञया। आचार्यस्य वसेदंते कालं रुत्वा सुनिश्चितम् ।। आचार्यः शिक्षदेनं स्वगृहे दत्तभोजनम् । नचान्यत्कारयेत्कर्म पुत्रवचैनमाचरेत् ।। स्वमात्मजात्युचितं आहतु आदातुं अंते पार्श्वे काल- मवधिभूतं सुनिश्चितं साक्षिमत् अन्यत् शिल्पशिक्षातः आभ्यामंतेवासी भूतक उक्तः। तथा नारदः शिक्षयंतमदष्टं च यस्त्वाचार्य परित्यजेत् । बलादासयितव्यः स्याइधवंधीच सोर्हति ॥ शिक्षितो ऽपि रुतं कालमतेवासी समापयेत् । तत्र कर्म च यत्कुर्यादाचार्यस्यैव तत्फलम् ।। वधो ऽत्र ताडनमा पंधो बंधनं । यंत्रिणमिति कश्चिन्। रुतं कालं एतावत्कालं यायन्मया भवदीयमेतत्कर्तव्य- मिति नियमितं पणे ऽध्ययने तत् पालयेदंतेवासीत्यर्थः। तत्फर मृत्पादिका तयार गृहीतशिल्पः समये रुत्वाचार्यप्रदक्षिणम् । शक्तिभानुमान्यैनमतेयासी निवर्तते। कामनिमितेनो भृतकं तृतीपं गृहस्पतिः परिभाषते ·१५० विवादार्णवसेतुः यो भुंके परिदासी तु स ज्ञेयो वडवाभृतः। ' कर्म तत्स्वामिनः कुर्यायथार्थ भृतको नरः॥ स एवार्थभृतकमाह। बहुधार्थभृतः प्रोक्तस्तथा भोगभृतोऽपरः। कर्म कुर्यास्पतिजातं लभेत परिभाषितम् । दिप्रकारो भोगभृतः रुपिगोजीविनां स्मृतः। जातसस्यात्तथा क्षीरात स लभेत न संशयः ।। लभतेत्यस्य भोगमिति शेपः । रत्नाकरमते भागमिति रोपभोगभूतस्याप्यर्थभृतविशेषत्वाश्चतुष्टंभोगभृत इ- त्यत्र भागभृतइति रत्नाकररुता पठितं भागभृतोऽत्र क- मैफलानां अंशभृत इति व्याख्यातं च । नारदेनैपां भृतक- पदेन तृतीयप्रकारत्वमुक्तं तेषां प्रकारांतरमप्याह स एव। भृतकस्त्रिविधो ज्ञेय उत्तमाधममध्यमः। शक्तिभक्त्यनुरूपत्वोदपां कर्माश्रया भूतिः॥ उत्तमश्वायुधीयो ऽत्र मध्यमश्च कृपीवलः। अधमो भारवाहः स्यादित्येप त्रिविधो भृतः ।। अधिकर्मकृतमाह नारदः। अर्थेप्वधिकृतो यः स्यात्कुटुंबस्य तथोपरि । सोऽधिकर्मकरो ज्ञेयः स च कौटुंबिकः स्मृतः॥ भक्तिरुपचारः कर्माश्रया कार्यनिबंधना । अर्थेपु का- पु अनयोईयोरप्यधिकर्मकरकौटुम्पिकसंज्ञे व्यवहारा- य। बृहस्पतिनाप्यस्यार्थभूत एषांतर्भावः कृतः। नारदेन तु सामान्यविशेषभावेन भेदेन गणनं कृतं एषां मध्ये ·दशमोमिः। १५९ किं कस्य कमेंत्यत्राह बृहस्पतिः। शुभकर्मकरा ह्येते चत्वारः समुदाहृताः। जघन्यकर्मभाजस्तु शेपा दासास्त्रिपंचकाः ।। कर्मापि विविधं प्रोक्तमशुभं शुभमेव च । अशुभं दासकोक्तं शुभं कर्मकृतः स्मृतं ॥ गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावकरशोधनं । गुह्यांगस्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनं ।। इच्छतः स्वामिनः स्वांगरुपस्थानमांततः। अशुभं कर्म विज्ञेयं शुभमन्यदतः परं ॥ चत्वारः शिप्यांतेवासिभृतकाधिकर्मकृतः कर्मरुतं शि- प्यादिचतुष्टयस्पाशोधनमिति प्रत्येकमभिसंवध्यते ग्रह- णं च उज्झनं च ग्रहणोज्झनं उज्झत्यागेइत्यस्मादा- तोरनटि रूपं । इच्छतः स्वामिन इच्छानुसारेणांगैहंसा- दिभिः उपस्थानं संवाहनं तच्चांगानामेव अंततः समी- पतः। कात्यायनः। विण्बोत्सर्जने चैव नग्नत्यपरिमर्दनं । प्रायो दासीसुताः कुर्युगवादिग्रहणं च यत् ॥ नग्नत्वपरिमर्दनं परिधापनं नग्नत्वे सति परिमर्दनं सं- वाहनमिति पारिजातः । पंचदशविधदासमाह नारदः । गृहजातलया कीतो लब्धो दायादुपागतः । अन्नाकालभृतखहदाहितः स्वामिना च यः॥ मोक्षितो महतश्चर्णायुद्धे प्राप्तः पणे जितः। तवाहमित्युपगतः प्रवज्यावसितः रुतः॥

·1. विवादार्णवसेतुः भकदासश्च विक्षेपस्तथैव वडवाभृतः। विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पंचदश स्मृताः॥ गृहे जातः स्वदास्या जातः। क्रीतो मूल्येन स्वीकृतदा- स्यः । लब्धः प्रतिग्रहादिना । दायादुपागतः पित्रादिक्र- मादुपागतः। अन्नाकालभृतो दुर्भिक्षे अन्नं दत्वा रक्षित- प्राणः।आहित आधीरतः।मोक्षितो महत ऋणात् ऋण- मोचनेनाभ्युपगतदास्पः। युद्धे प्रामो रणे विजित्य गृ- हीतः। पणे जितो ययस्मिन् विवादे पराजितो भवानी- त्यादिपरिक्षापणेन दासीरुतः। एवमेव चंडेश्वरः । प्रका- शकारपारिजातौ तु यूतजित इत्यर्थ इत्याहतुः। तवा- हमित्युपगतः तवाहं दास इति रुताभ्युपगमः। प्रव- ज्यावसितःप्रव्रज्यादृष्टः कृतः रुतकालः एतावतं कालं तवाहं दास इत्यंगीकृतदास्य इति यावत् । भक्कदासो भक्तार्थमेव सुभिक्षेऽपि अंगीकृतदास्यः। वडवाभृतः व. डवा दासी तया भृतः तल्लोभादंगोकतदास्यः। विक्रेता आत्मनः स्वविक्रयेण दासीभूतः। नारदः। राज्ञ एव तु दासः स्यात्प्रव्रज्यावसितो नरः । स तस्य हि विमोक्षोस्ति न विशुद्धिः कथंचन ।। नरपदं ब्राह्मणेतरपरं तस्य निर्यातमात्रविधानात् । य- था कात्यायनः। प्रव्रज्यावसिता यत्र त्रयो वर्णा दिजातयः । निर्वासं कारयेवि दासत्वं क्षत्रविड्नृपः॥ क्षत्रविहिति समाहारइन्दः । क्षत्रियवैश्यावित्यर्थः दा- १

·दशमोमिः।
स्य क्षत्रविशौ नृप इति प्रायश्चित्तविवेके पाठः । निर्वासे
विशेपमाह दक्षः।
पारिवज्यं गृहीत्वा यः स्वधर्म नानुतिष्ठति ।
श्वपदेनाकयित्वा तं राजा शीघ्र प्रवासयेत् ॥
स्वधर्म पारिवज्यव्रतधर्म।
। अथ दास्यमोक्षः॥
कस्य दासस्य कथं मोक्षो वा तत्राह नारदः ।
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गो दासत्वान्न विमुच्यते ।
प्रसादात्स्वामिनोऽन्यत्र दास्यमेप क्रमागतं ॥
तति गृहेजातकोतलब्धपारंपरीणा इत्यर्थः । तत्रैव
च दासपदं मुख्यं । अन्यत्र पारतंत्र्यगुणयोगाद्वौणं । तेन
दानोत्पत्र पूर्वचतुर्वर्गग्रहणं । तथा।
विक्रीणीते स्वतंत्रः सन् य आत्मानं नराधमः ।
स जघन्यतमस्तेषां सोपि दारयान्नं मुच्यते॥
स्वतंत्रोऽस्वामिकः अनापि विना स्वामिप्रसादादिति
संबध्यते । यत्तु ।
न स्वामिना विसृष्टोऽपि शूद्रो दास्यात्प्रमुच्यते।
निसर्गज हि तत्तस्य करतं तरमाव्यपोहति ॥
इति मार्कंडेयपुराणे हरिश्चंद्रवाक्यं तदासनिंदापरं ।
अन्यथा शूद्रेषु दास्यहेतुक्रयणादिकं न प्रसज्येतेति।।
अन्नाकालभृतो दास्यान्मुच्यते गोयुगं ददत् ।
भक्षितं चापि यहस्तु तन शुक्ष्यति कर्मणा ॥
दुर्भिक्षे यदक्षितं तदोपुगसहित -

·विवादाणवसेतुः मेव विवादचिंतामणिः । चंडेश्वरस्तु अन्नाकालभृतो दुर्भिक्षे अन्नं दत्वा मरणाक्षितो गोयुगप्रदानेन मुच्यते न तु यत् भतितं तेन तत्कर्मणा शुयति अतस्तन्छु- यर्थमवश्य गोयुगं दातव्यमित्याह । नारदः । आहितोपि धनं दत्वा स्वामी योनमुद्धरेत् । अथोपगमयेदेनं सोपि क्रीतादनंतरः॥ यस्मिन्नाहितो बंधकीकतो दासस्तमेव यदि ग्राहयेत्तदा कोतादनंतरः क्रीतादविशिष्टो भवतीत्यर्थः । स एवाह। ऋणं तु सोदयं दत्वा ऋणी दास्याहिमुच्यते । कृतकालन्युपरमात्रूतकोऽपि विमुच्यते॥ ऋणार्थ कर्म कारयेदिति वचनेन ऋणार्थकर्मकरः क- थितो न तु वस्तुदासः। अत एव मोन्यः तथा यः क- श्चित्करमाचिदेतोर्ऋणस्थितिकालं यावदासीरुतः स रु- तकः कर्मणा ऋणक्षणायधौ पूणे मुच्यते इत्यर्थः। तथा तवाहमित्युपगतो रणे प्रामः पणे जितः। प्रतिशीर्पप्रदानेन मुच्यते तुल्यकर्मणा ॥ प्रतिशोर्पप्रदानेन स्वतुल्यदासप्रदानेनेत्यर्थः । नारदः तवाहमित्युपगतो योऽस्वतंत्रः प्रयच्छनि । न स तं प्राप्नुयात्कालं पूर्वस्वामी लभेत तं ॥ उत्तरस्य स एवासौ न भवतीत्यर्थः । कात्यायनः। प्रवज्यावसिता यत्र यो वर्णा विजातयः। निर्वासं कारयेहिप दासत्वं क्षत्रविण्नृपः॥ क्षत्रविडिति व्याख्यातार्थ । निर्वासे विशेपमाह दक्षः। ।

·दशमोमिः। पारिवज्यं गृहीत्वा तु स्वधर्म नानुतिष्ठति । श्वपदेनांकयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासयेत् ।। स्वधर्म पारिवज्यवतधर्म। यश्चैषां स्वामिनं कश्चिन्मोक्षयेत्प्राणसंशयात् । दासत्वात्स विमुच्येत पुत्रभागं लभेत सः ।। एपो मध्ये । तथा। भक्तस्योपेक्षणात्सयो भक्तदासः प्रमुच्यते । निग्रहाइडवायाश्च मुच्यते वडवाभृतः॥ निग्रहात् त्यागात् । वडवाया दास्याः। नारदः। चौरापहतविक्रीता ये च दासीकता बलात् । राजा मोचयितव्याले दासत्व तेषु नेष्यते ॥ कात्यायनः। स्वदासी यस्तु संगच्छेत् प्रसूता च भवेत्ततः । अवेक्ष्य बीजं कार्या स्याददासी सान्वया तु सा ।। अस्यार्थः। अवेक्ष्य बीजं स्वामिना तस्यां जनितं पुत्र सान्वया तत्पुत्रसहिता अदासी कार्या । इदमन्यपुत्राभा- वे अन्यथा वन्य एव पुत्रस्तदर्थक्रियायामिति न सान्व- या अदासी कार्येति रत्नाकरप्रकाशकारपारिजातादयः। मिश्राणामप्यत्रैव स्वरसः । यः प्रसादेनादासः कार्यस्तत्र प्रकारमाह नारदः। स्वं दासमिच्छेद्यः कर्तुमदासं प्रीतमानसः । स्कंधादादाय तस्याशु सिंद्याकुंभं सहाभसा ।। साक्षताभिः सपुष्पाभिर्मूदनगहिरवाकिरन् ।

·विवादार्णवसेतुः अदास इति चोक्का त्रिः प्राड्मुखं तमथोत्सृजेत् ॥ ततः प्रभृति वक्तव्यः स्वाम्यनुग्रहपालितः । भोज्यान्नोऽथ प्रतिग्राह्यो भवेदभिमतः सतां ॥ अधनास्त्रय एवैते भार्या दासस्तथा सुतः। यं ते समधिगच्छंति यस्यैते तस्य तदनं ।। प्रीतमानसरतुष्टः स्कधात्स्वदासस्य कुम्भंभियात् । अ- म्भसा सलिलेन सह अद्भिः पानीयैः उत्सृजेत् विसृ- जेत् । ततः प्रभृति स्वाम्यनुग्रहपालित इति संज्ञया व- कव्यः अभिमतः पूज्यः । देवलः। पत्यौ जीवति नारीणां दासानां स्वामिनि स्थिते तहन्नियतमस्वाम्यं सर्वार्थेवव्रवीन्मनुः॥ विश्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद्रव्यापादानमाचरेत् ।। क- नहि तस्यास्ति किंचित्स्वं भर्तृहार्यधनो हि संक- कात्यायनः। दासस्य तु धनं यत्स्यात्स्वामी तत्र प्रभुर्यतः। प्रसादविल्यायत्तु न स्वामी धनमर्हति ॥ स्वामिप्रसादादात्मविक्रयाच यकृब्धं दासेन तद्दासघ- नं स्वामी नार्हति । एवमेव वाचस्पतिमिश्रप्रकाशकार- कामधेनुपारिजातादयः । 'प्रकाशविक्रयायत्तु तत्स्वामी धनमहति' इति लक्ष्मीधरेण पठितं न तु व्याख्यातं त- त्र प्रकाशविक्रयायत् धनं तत्स्वामी दास एवाहति । न दासप्रभोस्तव प्रभुत्वमित्यर्थः इति रत्नाकरः । दासेनोटा त्वदासी या सापि दासीत्वमाप्नुयात् । क- -- ·दशमोमिः। यस्माहर्ता प्रभुखस्याः स्वाम्यधीनः प्रभुर्यतः ॥ अब दासपदोपस्थापितप्रतियोगिकमेवादासीत्वं च यदि न्यायात् अतोऽस्वामिकान्यस्वामिका वा परिणी- ता सती वरस्वामिनः स्वीभवति। अर्थाच दासीयवं पू- स्वामिदास्यमोक्षहेतुरुक्तः। अत एव तत्प्रकरणे वाक्य- मिदं स्वाम्यनुमत्या च दासकृतं प्रमाणमतस्तहिमति- विपये चेटिकापरिणयनात् न पूर्वस्वामिस्वत्वहानिरिति।। ॥ अथ दास्याधिकारिणः॥ तत्र नारदः। 'वर्णानां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते । रवधर्मत्यागिनोऽन्यत्र दारवद्दासता मता ॥ कात्मस्य नीचदासत्वं न भवति दारत्ववस्वाश्रमधर्म- गागनः पुनस्तादृशी दासतेति फलितार्थः । विष्णुः ॥ यस्तूत्तमवर्ण दास्ये नियोजयति तस्योचमसाहसो दंडः।। उत्तमवर्ण ब्राह्मणं उत्तमसाहसः पणसहस्र । कात्यायन निपु वर्णेषु विज्ञेयं दास्यं विप्रस्य न क्वचित् । समवर्ण तु विप्रस्तु दासत्वं नैव कारयेत् ।। शीलाध्ययनसंपन्नस्तदूनं कर्म कारयेत् । तत्रापि नाशुभं किंचित्प्रकुवात हिजोत्तमः ।। ब्राह्मणस्प हि दासत्वान्नृपतेजो विहन्यते । क्षत्रक्ट्शूिद्रधर्मस्तु समवर्ण कदाचन ॥ कारयेद्दासकर्माणि ब्राह्मणं न बृहस्पतिः। सगुणी निर्गुणं अधिकगुणो न्यूनगुणं कर्म कारयेत् ।

·विवादार्णवसेतुः तत्रापि अशुभं विण्मूत्रशोधनादिकं न कारयेत् । क्षत्रि- यवैश्यशूद्राणां तु समानगुणानामपि सवर्णेपि क्वचित- दासस्वामिभावो भवेत्। ब्राह्मणस्तु समवर्ण समान- गुणं वा न कारयेदिति बृहस्पतिर्मन्यत इति पारिजात- हलायुधौ । क्षत्रविट्शूद्रधर्मस्तु ब्राह्मणो ब्राह्मणं दास- कर्माणि न कारयेदिति लक्ष्मीधरः । मनुः । क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्पितौ। विभृयादानृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत् ।। स्वानि स्वजात्युनानि । दास्यं तु कारयन्मोहाब्राह्मणः संस्कृतान् दिजान् । अनिच्छतः प्रभावित्वाद्राज्ञा दयः शतानि पट् ।। प्रभावित्वात्प्रभुत्वात्सररुतान् अध्ययनसंपन्नान् तेन यो ब्राह्मणः शीलाध्ययनसम्पन्नान् अनिच्छतः स्वप्र- भुत्वात् द्विजानुचितकर्माणि कारयेत् । स राज्ञा पट्- शतानि दंड्य इत्यर्थः । तथा शूद्रं तु कारयेद्दास्यं क्रीतमकीतमेव वा । दास्यायैव हि सृष्टोऽसौ स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ न स्वामिना विसृष्टोपि शुद्रो दास्पाद्विमुच्यते । निसर्गज हि तत्तस्य कर्थ तस्माव्यपोहति ।। शूद्रं तु क्रीतमक्रीतं वा दास्यं जघन्यमपि कारयेत् । दास्याबासकर्मणः। कात्यायनः । आदयाब्राह्मणों यस्तु विकोणीयात्तथैव च । राज्ञा तदरुतं कार्य दंड्याः स्युः सर्व एव ते ।। M ·'दशमोमिः। . कामतः संश्रितां यस्तु दासी कुर्यास्कुलस्त्रियं । संकामयति वान्यन दंड्यस्तचारुतं भवेत् ॥ यः स्वेच्छयोपगतामपि कुलस्त्रियं दासी कुर्यात् अ- न्यस्मै वा समर्पयत् स दंड्य इत्यर्थः। तथा बालधात्रीमदासी च दासीमिव भुनक्ति यः। परिचारकपत्नी च प्राप्नुयात् पूर्वसाहसं॥ विक्रोशमानां यो भक्तां दासी विक्रेतुमिच्छति । अनापदिस्थः शकः सन् प्राप्नुयाद्विशतं दम । बालधावी बालस्य स्तन्यदानेन पोपणं कुर्वाणां अदा- सी निःक्षिप्तां शरणागता इति विश्वरूपः । परिचारकः सेवकः विक्रोशमानां नाहं विक्रेतब्येति वदंतीम् ।पूर्व- साहसं साईपणशतयं ।। ॥ अथ वेतनस्यानपाकर्म ॥ तत्र नारदः। भृतानां वेतनस्योतिर्दानादानविधिकये। वेतनस्यानपाकर्म तदिवादपदं स्मृतं ॥ भृत्याय वेतनं दद्यात्कर्म स्वामी यथा रुतं । आदौ मध्यवसाने वा कर्मणां यदिनिश्रितं । भृतापनिश्चितायां तु दशम भागमाप्नुयुः। लाभे गोवीर्यसस्यानां वणिग्गोपरपीवलाः।। ५ ॥

·१६८ विवादार्णवसेतुः विशेषमाह याज्ञवल्क्यः। यो यावत्कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनं । उभयोरप्यसाध्यत्वात् साध्यं कुर्यायथाश्रुतं ।। अनेकपुरुपैर्यत्साध्य कर्म तत्रोभयोरप्यसाध्ये कर्मानु- सारेण वेतन देयं । यत्र तु स्वामिकर्मकारयोरन्यतरस्य साध्यं भवति तत्र यथाश्रुतं यथाविहितं वंटन कार्य- मित्यर्थः । पारिजातस्तु उभयोरपीत्युभयग्रहणं अनेको- पलक्षणार्थ । तेन द्वाभ्यामशक्यकर्मणि यो यावत्कर्म करोति तस्मै कर्मानुसारेण वेतनं देयं साध्ये तु यथा- श्रुतं यथापरिभापितमित्यर्थ इत्याह । बृहस्पतिः। विभाग पंचभाग वा गृहीयात्सीरवाहकः ॥ तत्र व्यवस्थामाह स एव । भक्ताच्छादनभृत्सीरी भागं गृहीत पंचकं। जातसस्यत्रिभागं तु प्रगृह्णीतोपधाभृतः।। उपधया व्यापारफलेन सस्यादिना भृतः तेन भना- च्छादनभृतादन्य इत्यर्थः। नारदोको दशमांशः सीरवा- हकेतरविपयः। आपस्तम्बः "उहसतःकीनाशस्य दंडता- इनं तथा पशुपस्यावरोधनं चास्य पशूनां" उदसतः प- लायमानस्य कोनाशस्य हलवाहकस्य दंडताडने । तथा- पशुपाटकस्य दंडताडनं अस्य पशूनां चावरोधनं कार्य- मित्यर्थः। वृद्धमनुः। समुद्रपानकुशला देशकालार्थपेदिनः। नियच्छेयुभूतिं यां तु सा स्यात् मागकता यदि ।।

·दशमोमिः।
..
समुद्रयानकुशला वणिग्वेतनाभिज्ञा नियच्छेयुर्दयुरि-
त्यर्थः। बृहस्पतिः।
गृहीतवेतनः कर्म न करोति यदा भृतः।
समर्थश्चेदमं दाप्यो द्विगुणं तच्च वेतनं ॥
समर्थःसन् चेत्कर्म न करोतीति संबंधः। याज्ञवल्क्यः
गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् ।
अगृहोते समं दाप्यो भूत्यै रक्ष्य उपस्करः ।।
कर्मारभ्य त्यजन् गृहीतवेतनो द्विगुणं वेतनं दद्यात् ।
अगृहीतवेतनः समं परिस्थापितादनधिकं न हिगुणमि-
त्यर्थः। भूत्यैहलवाहकादिभिः। रक्ष्यो रक्षणीयः उपस्करो
लांगलकादीनां योक्रादि । नारदः।
कर्माकुर्वन्प्रतिश्रुत्य कार्यों दत्वा भृति बलात् ।
भृति दत्वा बलात् कर्म कार्यः कारयितव्य इत्यर्थः ।
बृहस्पतिः।
प्रतिश्रुत्प न कुर्याद्यः स कार्यः स्पाइलादपि।
स चेन कुर्यात्तत्कर्म प्राप्नुयाविशतं दमम् ॥
इदमारभ्याकुर्वतः। अनारंभे तु मनुः।
। भृतोऽनातों यो न कुर्याद्दात् कर्म यथोदितं ।
स दंड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनं ॥
यथोकमार्तः सुस्थो वा यस्तकर्म न कारयेत् ।।
न तस्य वेतन देयमल्पोनस्यापि कर्मणः॥
अनातःकर्माकरणहेतुराजदेवोपघातरहितः रुष्णलानि
सुवर्णस्येति शेषः । न कारयेत्स्वयमन्पहारा वा अन्पो-
१५

·१७० विवादार्णवसेतुः नस्य किंचिदपरिसमाप्तस्य । तथा मनुः । आर्तस्तु कुर्यात् सुस्थः सन् यथाभाषितमादितः। सुदीर्घस्यापि काठस्य स लभेतैव वेतनं ॥ यस्वातिवशात् कर्म हित्वा सुस्थः संश्विरेणापि कृत्वा वेतनं लभेतेत्यर्थः । नारदः। काले पूर्णे त्यजन्कर्म भृतेन शमवाप्नुयात् । स्वामिदोपादपकामन् यावत्रुतमवाप्नुयात् ।। भृतेरखंडायाः सर्वस्या इति यावत् । तेन तदोषाच्यागे कियत्यपि भृतिर्न देया यदा त्वपूर्णे एव काले स्वामि- दोषाच्यागस्तदा यावत्रुतं तावतो भृति लभेतेत्यर्थः।वि- प्णुः॥ भृतकः अपूर्णे काले कर्म त्यजन्सकलमेव मूल्यं दयात् । राज्ञे च पणशतं दयात् तदोषेण यहिनश्येत् त- स्वामिने देयमन्यत्र राजदैवोपघातात् । स्वामी चेत् भृ- तकमपूर्णे काले जह्यात् तस्य स कृतमेव मूल्यं दयान प- णशतं राज्ञे अन्यत्र भृतकदोपात् ।। इति । मूल्यं वेतनं। वृद्धमनुः। प्रमादान्नाशिवं दाप्यः समं विद्रोहनाशितं । न तु दाप्यो हतं चौरैर्दग्धमूढं जलेन या ।। टाप्पोभृतकः प्रकरणात् । हृतं चौरैर्दग्धमूढं जलेन वे. त्यनेन भूतकदोपन्पतिरेकेण विघटितमुपलक्ष्यते इति र- लाकरः। मिश्राणामप्यत्रैव स्वरसः। बृहस्पतिः। प्रभुणा विनियुक्तः सन्भृतको विदधाति यत् । तदर्थमशुभ कर्म स्वामी तत्रापराध्रुयात् ।।

·दशमोमिः। १७१ तदर्थ स्वाभ्यर्थं अशुभं चौर्यादि स्वामिन एव तत्र दो- पो न तु भूत्यस्येत्यर्थः। वृद्धमनुः। यः कर्मकाले संप्राप्ते कार्यविघ्नं समाचरेत् । उद्धन्यिस्य कार्यस्य स दाप्यो द्विगुणां भृति ॥ मत्स्यपुराणे। मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्प वान प्रयच्छति । दंड्यः स मूल्यं सकलं धर्मज्ञेन महीभृता ।। वृहमनः। पथि विक्रीय तन्हांड वणिग्भृत्यं त्यजेयदि । अगतस्यापि देयं स्यातेर लभेत्तु सः॥ अगतस्यापि पूर्वश्रावितं अध्यानमगतस्यापि भृतक- स्य रुतवेतनं देयं स्यास्कि त्वगताध्ववेतनाईमित्यर्थः । कात्यायनः। पराचपथि तन्झांडमासिध्येत न्हियेत वा। यावानध्वा गतस्तेन तावतो लभते भृति ॥ आसिध्येत अवरोधविपीक्रियेत । कात्यायनः । त्यजेत्पथि सहायं यः श्रातं रोगार्तमेव वा। आप्नुयात्साहसं पूर्व ग्रामे व्यहमपालयन् ॥ यः स्वामी ग्रामे व्यहमप्रतिपाल्य श्रोत रोगात वा सहार्य भृत्तकरूपं त्यजेत् स पूर्वसाहसं राज्ञा दंड्य इत्यर्थः॥ ॥ अथ पण्यत्रीविधिः।। तत्र नारदः। ॥ ill ·६७२ विवादार्णवसेतुः शुल्कं गृहीत्वा पण्यस्त्री नेच्छंती द्विगुणं वहेत् । अनिच्छम्छुल्कदातापि शुल्कहानिमवाप्नुयात् ॥ शुल्कं वेतनं । अत्रापवादमाह रत्नाकरभृता स्मृतिः। व्याधिता सश्रमा व्यया राजकर्मपरायणा । आमंत्रिता च नागच्छेदवाच्या वडवा स्मृता ।। अवाच्या निर्दोपा । वडवाव वेश्या । मत्स्यपुराणे । अयोनौ यः समाक्रामेबहुभिर्वापि वासयेन् । शुल्कं सोऽष्टगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु।। अयोनौ मुसादौ यः समाकामेन्मेहनं प्रवेशयेत् । ब- हुभिर्वा वासयेत् आत्मार्थ भाटयित्वा बहुभिः पुरुषैर्यो- जयेत् । स वेश्याशुल्कमष्टगुणं राजदंडं च दद्यादित्यर्थः। मत्स्यपुराणे। अन्यमुद्दिश्य यो वेश्यां नयदन्यस्य कारणात् । तस्य दंडो भवेद्राज्ञः सुवर्णस्य च मापकं ।। नत्विा भोगं न यो दयाहाप्यो द्विगुणवेतनं। राज्ञश्च हिगुणं दंड तथा धर्मो न हीयते ॥ बहूनां बजतामेकां सर्वे ते दिगुणं दमं । संप्रदयुः पृथग्राज्ञे दंडं च द्विगुणं परं ।। अत्र हिगुणो दंडो दमो दंडः स च स्त्रियै राक्षे च दे- यः। नारदः। वेश्या प्रधाना यास्तन्न कामुकास्तगृहोषिताः। तत्समुत्थेपु कार्येपु निर्णयं संशये विदुः ।। प्रधाना स्त्रीलिंगनिर्देश आप इति प्राञ्चः प्रधाना ह.

·दशमोमिः। रिणा सुंदरा इत्यादिदर्शनातू ।प्रधानशबदस्य कोवस्वामि- त्येके तत्समुत्थेषु वेश्यागृहोपितकामुकसमुत्थेषु । संशये वेश्याकामुकविप्रतिपत्तौ ॥ ५ ॥ १ ॥ ५ ॥ ५ ॥ ॥ अथ गृहादिभाटकं ॥ तेत्र नारदः। परभूमौ गृहं कृत्या स्तोमं दत्वा वसेत्तु यः। स तद्गृहीत्वा निर्गच्छेत्तृणकावेष्टिकादिकं ॥ स्तोमं विना वसित्वा तु परभूमावनिच्छतः। निर्गच्छंस्तृणकाष्ठानि न गृण्हीयान् कथंचन ।। स्तोमं वासमूल्पं । कात्यायनः । गृहवार्यापणादीनि गृहीत्वा भाटकेन यः। स्वामिने नार्पयेद्यावत्तावदाप्यास भाटकं ।। वारिपरकारिताप्रतिष्ठितमत्र विवक्षितं । तथा हस्त्यश्वगोखरोष्ट्रादीन गृहीत्वा भाटकेन यः। मार्पयेत् सतरुत्या संस्तावद्दाप्यः स भाटकं ! वृद्धमनुः। यो भाटयित्वा शकट नौत्वान्यत्र प्रगच्छति। भाट न दद्याद्दाप्योडसावनढस्यापि भाटकं ।। शकटमिति वाह्यमात्रोपलक्षणं । अनूटस्यापि अवा- हितस्यापि । नारदः। स्तोमवाहीनि भाडानि पूर्णकालेऽप्युपानयेत् । गृहीतुराभवेशनं नष्टं चान्यत्र सहवात् ॥ स्तोमं वेतनं पूर्णकालेऽवधिकाले उपानयेत् तत्स्वा- ·एकादशोमिः। रक्षार्थमुपनयेत् चीर्णाः भक्षिततृणाः पीताः पीतज- लाः सायान्हे ईपदवशिष्टदिने प्रत्युपानयेत्स्वामिने स- मर्पयेत् । याज्ञवल्क्यः। यथापितान् पशगोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । प्रमादहतनष्टांश्च प्रदाप्यः रुतवेतनः ॥ प्रमादः पालस्येत्यादि यथैव प्रातःसमये व्रणादिदोष- रहिताः पशवः स्वामिना च गोपालाय समर्पिताः तथैव सायंसमये गोपस्तानातीय समर्पयेत् । प्रमादात् हता मष्टा वा गांदाप्यः स यदि कतवेतनो भवेदिति दीप- स्तोमा मनुः। गृहवा पकव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तहहै । स्वामिनावन्यथा चेत् पालो वकव्यतामियात् ।। वारिपरकार्ति हनुयोगःयदि योगक्षेमौ। अन्यथा राबाय- विस्थापितो तदा स एव रात्रावपि यतच्य- मार्पयन मन अत्रापवादमाहतुर्मनुनारदौ। हतं चौरैनै पालो दातुमर्हति। वृद्धमनुः ।। च काले च स्वामिनः स्वस्प शंसति ।। देशे अन्वेपणयोग्ये इति विवादरत्नाकरः। चौरः नः परमति विघुप्प हृतं पालो दातुं नार्हति विधुप्ये- पवलत्वकथनपरं यदि सन्निहिते देशे हरणकाला यात्मीयस्वामिनः कथयतीति कुल्लूक- भाः यिघुप्येत्सन विक्रम्येति पाठोपि दृश्यते । तथा व्यासः॥ हस्त्यश्वोख भाटा ले चौरीच । भारदा

·विवादार्णवसेतुः
पीलग्रहे ग्रामघाते तथा राष्ट्रस्य विप्लवे ।
यत्प्रणष्टं हतं वा स्यान्न पालस्तत्र किल्बिषी ।।
पालग्रहे पालगणे निरोध इति यावदिति चंडेश्वरः ।
बृहस्पतिः।
कृमिचौरव्याघ्रभयाद्दरीश्वभ्राञ्च पालयेत् ।
व्यायच्छेच्छक्तितः कोशेत्स्वामिने वा निवेदयेत् ।।
दरी कंदरा श्वधं गतः कृम्याद्युपद्रवेभ्यः शक्तितो रक्षा
कुर्यात् क्रोशेत् उच्चैः परान् श्रावयेत् । नारदः ।
अव्यायच्छन्नविक्रोशन्स्वामिने चानिवेदयन् ।
वोढुमर्हति गोपस्तां वित्तपं चैव राजनि ।।
वोढुं दातुं तां गां। मनुनारदो।
नष्टं विनष्टं रुमिभिः बहतं विपमे मृतं ।
हीनं पुरुषकारेण प्रदद्याद्गोप एव च ।।
नष्ट चौरादिनापहतं विनष्टमिति रुमिभिरितरत्रान्वेति।
अत्र श्वपदमन्यस्याप्युपलक्षकं विपमे दुर्गे पर्वतादी ही-
नं पुरुपकारेण गोपकर्तव्यप्रतीकारेण हीनं सन्नधादिकं
भूतं तेन पालवैगुण्यं तद्दाने कारणमित्यर्थः। याज्ञवल्क्यः।
पालदोपविनाशे तु पाले दंडो विधीयते ।
अद त्रयोदशपणाः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।।
पालदोपाविनाश इति विग्रहः द्रव्यं विनष्टद्रव्यमूल्यपरं
वेतन । तथाच विष्णुः॥पालदोपविनष्टपशुमूल्यं च स्वा-
मिने दयायननुज्ञानाहहने पंचविंशतिकापशंपणान् ।।
दति । ब्रह्मपुराणे।

·एकादशोमिः। गृहीतमूल्यो गोपालो गास्त्यका निर्जने वने। ग्रामचारी नृपैर्वध्यः शलाकीव वनेचरः ।। गा जातरोगाः । शलाकीवेति शलाको शिरावैधादिः स यथा स्वामिनं त्यक्त्वा स्वच्छया वनगामी दंड्चस्तथा गामपीत्यर्थ इति रत्नाकरः । शलाकी नापित इति मिश्राः। यदा रोगादिदोपेण म्रियते गौह कचित् । तदा स गोपतिर्दड्यो दत्वा गोपालवेतनं ॥ यदा प्रतीकारसमर्थेन गोपतिना अप्रतिकता गौगेगा- दिना विनष्टा तदासौ गोपती राज्ञा दंड्यः भोपस्यवेतनं दापयितव्यमिति वर्तुलार्थः । एवमेव रलाकरः । मनु- नारदौ। अजाविके तु संरुद्ध वृकः पाले त्वनायति । यां प्रसह्य वृको हन्यात पाले तत्किल्पिं भवेत् ॥ अजाविकशब्देन पशव उपलक्ष्यते। संरुद्धे अभिभूत अजाविने वृकैः परिवृते सति पालेऽनागच्छति या. मजामेडकां वा बलेन वृको हन्यात्तत्र पालो दोपभा. गित्यर्थ इति कुलूकभः । नारदः । अनेन सर्वपालानां विवादः समुदाहृतः। मृतेषु च विशुद्धिः स्याहालशृंगादिदर्शनात् ॥ । अनेन एतेन सर्वपालानामश्वादिपालानामपि वाल- शृंगादिदर्शनात् केनापि प्रकारेण मृतत्वं निश्रितं कुर्या- दिति तार्पयार्थः । व्यक्तमाह मनुः। .

·विवादार्णवसेतुः कौँ चर्म च वालांश्च बस्ति लायूनि रोचनाः । पशुस्वामिनि दद्याच मृते त्वंगानि दर्शयेत् ॥ कर्णावित्यादिना मृतपशोरसाधारणचिङ्गान्युपलक्ष्य- ते। अंगानीत्यत्र व्यवहितमते अंगानि चिरावस्थायीनि शृंगादीनि मृते शृंगादीत्यपि पाठः ॥५॥ अथ विक्रीयासम्प्रदानं ॥ तत्र बृहस्पतिः। समासेनोदितस्त्वेप समयाचारनिर्णयः । क्रयविक्रयसंज्ञातो विवादः श्रूयतामयं ॥ तत्स्वरूपमाह नारदः) विक्रीय पण्यं मूल्येन केतुर्यो न प्रयच्छति । विक्रीयासंप्रदानं तहिवादपदमुच्यते ॥ लोकेऽस्मिन् दिविधं द्रव्यं स्थावरं जंगमं तथा। कयविक्रयधर्मेपु सर्व ततू पण्यमुच्यते ।। विकीय पण्यं मूल्येन केतुर्यों न प्रयच्छति । स्थावरस्य क्षयं दाप्यो जंगमस्य क्रियाफलं॥ अर्थाचेदवहीयेत सोदयं पण्यमाहरेत् । स्थायिनामेप नियमो दिग्लाभो दिग्विचारणम् ।। स्थावरम्य विकीलभूम्गादेः वयः सस्पायुषयातेमाय- क्षयः जंगमस्य तथाविधस्य वृपभादेः क्रिया वाहनादि- का फलं क्षीरादि यदि विक्रेता प्राप्तमुल्योऽपि पण्यं न ददाति तच पण्यं कालवशादपचिताधं भवति तस्मै तद्देशस्थाय के सोटयं क्रयकालीन मूल्ये यावतत्का- .

·एकादशोमिः। इति चंडेश्वरः व्यासः। सत्यंकारं च यो दद्यायथाकालं न गृह्यते । पण्यं भवेदिसृष्टं तदीयमानमगृहतः ॥ यच केता क्रयणार्थ सत्यकारक्रमंदयात् तस्य पण्यं दी- यमानमराहतस्तविसृष्टं त्यक्तमेव भवेत् विक्रेत्रे इति। तेन तद्रव्यं न केवा विक्रेतुः पार्श्वे ग्राह्यमित्यर्थः । तथा। दीयमानं न गृह्णाति क्रीत्वा पण्यं च यः कयी। विक्रीणीत तदन्यत्र विक्रेता नापराभुयात् ॥ याज्ञवल्क्यः। विक्रीतमपविक्रेयं पूर्वक्रेतर्यगृह्णन्ति । हानिश्चेत्केतृदोषेण ऋतुरेव हि सा भवेत् ॥ नारदः। लाभार्थे वणिजां सर्वपण्येषु क्रयविक्रयः। सच लामोऽर्घमासाथ महान्भवति वा न वा ।। तस्माद्देशे च काले च प्रक्रमेताविद्दणिक् । न जैह्मेन प्रवर्तेत श्रेयानेवं वणिक्पथः॥ मूल्यमव्यवस्थाप्य ऋवेि देशकालानुसारेण व्यवस्था पको वणिक्मक्रमेत अनुरूपं मूल्पं प्रकल्पेत न जैसेन कुटिलतया प्रवर्तेत उचितं मूल्यं न खंडयेदित्यर्थः ॥५॥ अथ कीतानुशयः॥ तब नारद कारखा मूल्येन यः पण्यं कीतं न बहु मन्यते । क्रांतानुशय इत्येतहिवादपदमुच्यते ।।

·८. विवादार्णवसेतुः वशतामनानांते त्ववध्यभ्यन्तरे पुनातुरपिकेतुर्न । वि- केतुर्दशमभागहानिः । प्रकाशदोपकस्य तु नावध्युत्तरं परावर्तनमित्यर्थः । नारदः। उपहन्येत वा पण्य दातापन्हियेत वा। विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयांशं प्रयच्छतः।। याज्ञवल्क्यः। राजदेवोपघातेन पण्यदोप उपस्थिते। हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ।। नारदः। निदों दर्शयित्वा तु सदोपं यः प्रयच्छति । मूल्यं तु हिगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु ।। बृहस्पतिः। ज्ञात्वा सदोपं यः पण्यं विक्रीणात्यविचक्षणः। तदेव द्विगुणं दाप्यस्तत्समं विनयं तथा । मत्तोन्मत्तेन विक्रीतं हीनमूल्यं भयेन वा । अस्वतंत्रेण मूढेन त्याज्यं तस्य पुनहरेत् ॥ विक्रीणाति दोपमनुक्त्वेति शेषः। अस्वतंत्रेण स्व- भावतो हेतुतो वा त्याज्यं त्यागाह तस्य केतुः पुनहोत् विक्रीतेति शेपः । एतच्च दशाहात् परतोपि। बृहस्पतिः। योऽन्यहस्ते तु विक्रीय अन्यस्मै तत् प्रयच्छति । सोपि तहिगुणं दाप्यो विनयं तापदेव तु ॥ अन्योऽत्रातदीयोऽतत्प्रयुक्त इति यावत् । एवमेव मि- श्राः। अन्यत्र मूल्यसंवादं कृत्वान्यत्र विक्रयेऽयं दंड ·एकादशोमिः। दशाहः सर्वबीजानामेकाहो लोहवासस । नारदेन एकाहेन वासःपरीक्षणप्रतिपादनाध्यासवाक्ये. पि सयःपदं तथैव व्याख्येयं एतत्सर्वं कालनियमनमवी- क्ष्य गृहीते बोद्धव्यं । तथा च नारदः । क्रेता पण्यं परीक्षेत पाक् स्वयं गुणदोषवः । परीक्ष्याभिमतं की विक्रेतुर्न भवेत्पुनः॥ बृहस्पतिरपि। रीक्षेव स्वयं प्रण्यमन्येषां च प्रदर्शयेत् । परीक्षितं बहुमतं गृहीत्वा न पुनस्त्यजेत् ॥ याज्ञवल्क्यः। क्षयं वृद्धिं च वणिजा पण्पानामभिजानता! मीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन्पडूभागदण्डभाक् ॥ नारदोपि। क्रीत्वा नानुशयं कुर्यादणिकपण्यविचक्षणः । क्षयं वृद्धिं च जानीयात्पण्यानां यस्य याशी। दोह्यादौ विशेषमाह कात्यायनः । क्रीत्वा चानुशयात् पण्यं त्यजेद्दोह्यादि यो नरः । अदुष्टमेव काले तु स मूल्यादशमं हरेत् ।। काले उक्तार्पणकाले हरेदिकेने दृयादित्यर्थः । इदं वाक्यं यहरतु क्रेत्रा न स्वायत्तीरुतं तत्परं स्वायत्तीरत- परं तु कीत्या गच्छन्ननुशयमित्यादिभविष्यहाक्यमिति नतेन विरोधः। दोपमाच्छाद्य यदा विक्रीतं तदा बहु- नापि कालेन परावृत्य दातुं शक्यत एवेत्याह मनुः ।

·१०२
विवादार्णवसेतुः
क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं दुष्कीतं मन्यते कयी ।
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवाह्वयविक्षतं ॥
एतब बीजान्यभोगविनश्वरवस्त्रादिविपर्य बीजविषये
चपुनरन्यमेव प्रत्यर्पणावधिमाहतुर्याज्ञवल्क्यबृहस्पती।
दशैकपंचसप्ताहमास यहाईमासिके ।
बीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्मपुंसां परीक्षणम् ॥
बोज बीह्यादि अयो लौहं वाह्यो बलीवादिः रत्नं मु-
कामवालादि स्त्री दासी दोह्यं महिप्यादि पुमान् दासः ।
अतोऽर्वाक्पण्यदोपस्तु यदि संज्ञायते क्वचित् ।
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्केता मूल्यमवाप्नुयात् ॥
दुष्टमण्यवगिव देयं ।
अविज्ञातं तु तत्कीतं दुष्टं पश्चाहिभावितं ।
क्रीतं तत्स्वामिने देयं पण्यं कालेऽन्यथा न तु ।।
काले परीक्षाकालाभ्यंतरे अन्यथा न तदूर्वमित्यर्थः ।
केतृभिज्ञातदोपे तु वस्तुमाने नारदः।
परिभुक्तं तु यहासः सिष्टरूपं मलीमसें ।
सदोपमपि तत्कीतं विकेतुर्न भवेत्पुनः।
व्यासनारदौ।
तृणकाप्टेष्टिकासूत्रधान्यसर्वरसस्य च ।
वखकुप्यहिरण्यानां सद्य एव परीक्षणं ।
व्यहाद्दाह्य परीक्षेत पंचाहाहाह्यमेव च ।
मुक्तारत्नप्रवालानां सप्ताहात्स्यात्परीक्षणं ।
द्विपदामईमासं तु पुंसां तत् द्विगुणं स्त्रियाः।
.

·एकादशोमिः। दशाहः सर्ववीजानामेकाहो लोहवासस । नारदेन एकाहेन चासम्परीक्षणप्रतिपादनाब्यासवाक्ये- पि समापदं तथैव व्याख्येयं एतत्सर्वं कालनियमनमवी- क्ष्य गृहीते चोद्धव्यं । तथा च नारदः । क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयं गुणदोषतः । परीक्ष्याभिमतं कीतं विकेतुर्न भवेत्पुनः ।। बृहस्पतिरपि। परीक्षेव स्वयं पण्यमन्येषां च प्रदर्शयेत् । परीक्षितं बहुमतं गृहीत्वा न पुनरत्यजेत् ।। याज्ञवल्क्यः। क्षयं वृद्धिं च वणिजा पण्यानामभिजानता। क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन्पडूभागदण्डभाक् ॥ नारदोपि। कीत्वा नानुशयं कुर्याद्वणिक्पण्यविचक्षणः । क्षयं वृद्धिं च जानीयात्पण्यानां यस्य पादशी। दोह्यादौ विशेषमाह कात्यायनः। कीत्वा चानुशयात् पण्यं त्यजेद्दोह्यादि यो नरः। अदुष्टमेव काले तु स मूल्यादशमं हरेत् ।। काले उकार्पणकाले हरेफ्रेिने दयादित्यर्थः । इद वाक्यं यद्वस्तु केना न स्वायत्तीरुतं तत्परं स्वायत्तीरुत- परंतु कीत्या गच्छन्ननुशयमित्यादिभविष्यवाक्यमिति न तेन विरोधः। दोपमाच्छाद यदा विक्रीतं तदा बहु. नापि कालेन परावृत्य दातुं शक्यत एवेत्याह मनुः ।

·१८४ विवादार्णवसेतुः नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति । न सावधं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितं ॥ अन्यत्कुंकुमादि अन्येन कुसुभादिना । सावयं स- दोपं । उक्तेतरदोपपरं चैतत् । न्यून मानहीनं दूरस्थितत- याऽज्ञातगुणदोषं इत्यर्थः । तिरोहितं वस्त्रादिना पिहित एतच्च सर्वमेव ज्ञातं चिरेणापि परावर्त्यमिति मिश्राः। यस्मिन्यस्मिन्रुते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् । तमनेन विधानेन धम्य पथि निवेशयेत् ॥ अनुशयो ऽकरणमतिः पश्चात्ताप इत्यन्ये । इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके। विक्रीयासम्प्रदानायैरूमिरेकादशी गता ।। द्वादशोमिः। ॥अथ सीमाविवादः॥ तत्र बृहस्पतिः। क्रयविक्रयानुशये विधिरेप प्रकीर्तितः। यामक्षेत्रगृहादीनां सीमावादं निबोधत ॥ मनुः। सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोईयोः। ज्येष्ठे मासि नयेदेनां सप्रकाशेषु सेतुपु ॥ सीमावृक्षास्तु कुर्वीत म्यग्रोधाश्वत्थकिशुकान् । शाल्मलीशालतालाश्च क्षीरिणश्चैव पादपान् ॥ गुल्मान्वेणूंच यहया शमीवल्लीस्थलानि च ।

·दादशोमिः। १६५ . - शरान्कुज्वकगुल्मांश्च यथा सीमा न हन्यते ।। तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रलवणानि च । सीमासंधिपु काम्याणि देवतायतनानि च ॥ भूमिच्छन्नानि चान्यानि सीमालिंगानि कारयेत् । सीमाऽज्ञाने नृणां वीक्ष्य लोके नित्यं विपर्ययं । अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तथा भस्मकपालिकाः। करीपमिष्ठकांगाराञ्छर्करावालुकाश्च है ॥ यानि चैवंप्रकाराणि कालाडूमिर्न भक्षयेत् । तानि संधिपु सीमाया अप्रकाशानि कारयेत् ।। तेपामयमर्थः। नयेदुन्नयेत् सप्रकाशेषु जलादिना-शाह- लेपु सेतुष्पिति सीमालिंगपरं ज्येष्ठपदमपि सीमाव्यंज- ककालोपलक्षकं गुल्माः प्रकाण्डरहिताः। वेणन्प्रचुरकं- टकत्वादिभेदेन नानाप्रकारान् शमीवृक्षानिति भट्टः । वयो गुडूच्यादयः स्थलानि कृत्रिममृत्पिण्डाः कुज्यकगु- ल्मास्तद्रूपा गुल्माः तडागानि महाम्भांसि उदपानं कूपः वाप्यः पुष्करिण्यः प्रलवणानि तयतिरिकलोतासि भू- मिच्छन्नानि भूम्यावृतानि उपच्छन्नानीतिरनाकरकारे- ण पठित्वा आच्छन्नानीति व्याख्यातं । अन्यानि वक्ष्य- माणान्यश्मादीनि कपालिकाः कर्पराः अंगारा निर्वाणो- ल्मकाः शर्कराः क्षुद्रनाडावयवाः एवंप्रकाराणि शर्करादी- नि भूमिर्न भक्षयेत् न नाशयेत् न मृत्तिकात्वं नयेदिति यावत् । अप्रकाशानि कारयेत् मृत्तिकाधः स्थापयेत् । बृहस्पतिः।

·A विवादाणवसेतुः करीपास्थितुपांगारशर्कराश्मकपालिकाः। सिकतेष्टकगोवालकासीसास्थीनि भस्म च ॥ प्रक्षिप्य कुंभेप्वेतानि सीमांतेपु निधापयेत् । ततः पौगण्डवालानां प्रयत्नेन प्रदर्शयेत् ॥ वाईके च शिशूनां ते दर्शययुस्तथैव च । एवं परंपराज्ञाने सीमाम्रांतिनं जायते ॥ ते पौगण्डमालाः। मनुः। एलिगेर्नयेत्सीमा राजा विवदतां नृणां । पूर्वभुस्था च सततमुदकस्यागमेन च॥ सततमविच्छेदेन पूर्वशत्या नयेदित्यन्वयः । उदक- स्यागमो जलप्रवाहः । मनुः । यदि संशय एव स्यालिंगानामपि दर्शने। साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादे विनिश्चयः॥ यदि प्रच्छन्नः कालः लिंगदर्शनेपि केचित्प्रच्छन्नाः अंगारादिकुम्भाःसीमास्थानानंतरं नीत्वा निखाताःनायं न्यग्रोधःसीमातरुः स च नष्ट इत्यादिसंदेह एव स्यात्त- दा साक्षिप्रमाणक एव सीमाविवादे निश्चय इति कुल्लू- कभहः। कात्यायनः। तस्मिन्भोगः प्रयोक्तव्यः स च साक्षिषु तिष्ठति । लेख्यारूढयेतरश्य साक्ष्यमाहुईयान्वितं ॥ तस्मिन्सीमानिर्णये भोगः प्रयोक्तव्यः प्रमाणत्वेन ज्ञा- तव्यः । साक्षिपु भोगगतेष्विति विवक्षितं। तथा । साक्ष्यभावे च चत्वारोग्रामाः सीमांतवासिनः।

·हादशोमिः। . सोमाया निर्णय कुर्युः प्रयता राजसन्निधौ । सामंता वा समग्रामाश्चत्वारोय दशापि वा। रकलग्वसनाः सीमा नयेयुः क्षितिधारिणः ॥ सामंतानामभावे तु मौलाना सीमसाक्षिणां । इमानप्यनुयंजीत पुरुषान्वनगोचरान् ।। व्याधाञ्छाकुनिकान् गोपान्कैवर्तान्मूलखातकान् । व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनगोचरान् । ते पृष्टाश्च यथा बूयुः सीमासंबंधिलक्षणं ॥ तत्तथा स्थापयेद्राजा धर्मेण ग्रामयोईयोः। एतानि वचनानि नैकस्य महः। ग्रामाःग्रामीणाः सी- मांतवासिनः सन्निहितवासिनः समग्रामाः समाः सम- संख्या ग्रामा ग्राम्याः तेन समसंख्या ग्राम्या इत्युक्त भ- वति । एतदेव विवृतं चत्वार इत्यादिना। मौला ग्रामोप- तिमहत्तराः अनुयुंजीत पृच्छेत् उञ्छवृत्तीन् उञ्छजीवि- नः मूलस्यावशिष्टजीविन इति यावत् । तेपि पर्यटनशी- लवामायः सीमाभिज्ञा इति भावः। निगदरीतिमाह शिरोभिस्ते गृहीत्वोवा लग्विणो रक्तवाससः। सुकृतैः शापिताः स्वैःस्वैर्वृपुस्तेपि समंजसं ।। सुरुतैरिति वृथाभिधानेन मे सुरुतं नश्यविति समंज- संमत्यं। ते पृष्टास्तु यथा युः सामंताः सीमनिर्णय। निवनीयात्तथा सीमां सर्वास्तश्चैिव नामतः ॥

·१८०
विवादाणवसेतुः
नारदः।
नैकः समुनयेरसीमा नरः प्रत्ययवानपि ।
गुरुत्वादस्य कार्यस्य क्रियेपा बहुपु स्थिता ।।
एकश्चदुन्नयेत्सीमां सोपवासः समुन्नयेत् ।
रक्तमाल्यांबरधरः क्षितिमारोप्य मूर्द्धनि ।।
सोपवासत्वमत्राधिकं । एकवेदत्यंतमुत्तम उभयानु-
मतो भवति तदा सोपवासो रक्तमाल्याम्बरधरो मूनि
क्षितिमारोप्य सीमा समुन्नयेदित्यर्थः । बृहस्पतिः
ज्ञातृचिन्हविनाशे च एकोप्युभयसम्मतः ।
सत्यवतः सोपवासः सीमां संदर्शयेन्नरः॥
ज्ञातृचिन्हविनाशे ज्ञातुणां चिन्हानां चाभावे । का.
त्यायनः।
कर्तव्या न प्रदुष्टास्तु राज्ञा धर्म विजानता।
त्यतदुष्टांश्च सामंतान् गत्वा मौलादिभिः सह ।।
संमिश्र कारयेत्सीमामेवं धर्मविदो विदुः ।
सामंताः सीमाप्रभवाः सीमानिकटे उत्पन्ना इति
यावत् । कात्यायनः।
ग्रामो ग्रामस्य सामंतः क्षेत्र क्षेत्रस्य कौतितं ।
गृहं गृहस्य निर्दिष्टं समतात् परिरभ्य च ॥
समंतात् परिरभ्येति यः परिवेष्टयित्वा स्थितश्चतुर्दिक्षु
ग्रामादे स एव सीमासाक्षी एवं क्षेत्रगृहयोरपीत्यर्थः ।
मौललक्षणमाह स एव ।
ये यत्र पूर्वसामंताः पश्चाद्देशांतरं गताः।

·.
हादशोमिः।
१८९
तत्तन्मूलात्तु ते मौला पिभिः संप्रकीर्तिताः ।।
नारदः।
यदा तु स्युर्न ज्ञातारः सीमाया न च लक्षणं ।
तदा राजा द्वयोः सीमामुन्नयेदिच्छया स्वयं ॥
स्वेच्छयेत्यर्थः। बृहस्पतिः।
या राज्ञा कोधलोभेन च्छलन्यायेन वा रुता।
प्रदत्तान्यस्य तुष्टेन ने सा सिद्धिमवाप्नुयात् ।।
क्रोधादिना कृतापि राज्ञा निवां सीमा अन्यात
त्रुता रक्षणीयेत्यर्थः
प्रमाणरहिते ह्यर्थे भुञ्जतो यस्य वा हृता।
गुणाधिकाय पै दत्ता तस्य तां न विचालयेत् ॥
बृहस्पतिः।
अन्यग्रामात्समाहृत्य दत्तान्यस्य यदा मही।
महानद्याथवा राज्ञा कथं तत्र विचारणा ॥
योत्सृष्टा राजदत्ता वा यस्य तस्यैव सा मही।
अन्यथा न भवेल्लाभो नराणां राजदैवकः॥
क्षयोदयौ जीवनं च राजदैववशान्नृणां ।
यस्मात्सर्वेपु कार्येषु तस्कृते न विचालयेत् ॥
ग्रामयोरुभयोर्यत्र मर्यादाकल्पिका नदी।
क्षयोदयेन चान्यासांचालपन्दंडमर्हति ।।
एकत्र कूलपातं तु भूमेरन्यत्र संस्थिति।
तीरे नदी भकुरुते तस्य तां न विचालयेत् ॥
फूलपातक्रमेण या भूः सोत्तरस्वामिन एवेत्यर्थः ।

·विवादार्णवसेतुः क्षेत्रं समस्तमुलंध्य भूमिश्छिन्ना यदा भवेत् । नदीलोतःप्रवाहेण पूर्वस्वामी लभेत्तु तां ॥ क्षेत्रोल्लंघनेन नदीसंचारेपि तल्लविता भूः पूर्वस्वामिन एव तिष्ठतीत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । आरामायतनग्रामनिपाचोयानवेश्मसु । एप एव विधिज्ञेपो वर्षाम्युप्रवहादिषु ।। आरामः समीपवनोपलक्षितभूभागः। आयतनं देव- गृहभूमिः निपानं कूपारुष्टपानीयोपलक्षितनिम्नभूभागः। एष साक्षिसामंताधिरूपो विधिः। वपीबुप्रवहादिषु वृ- ष्टितोयौघवर्मादिपु । मनुः । क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च । सामंतप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासंधिविनिर्णयः॥ बृहस्पतिः। निवेशकालादारभ्य गृहयाह्यांगणादिकं । येन यावद्यथा भुतं तस्य तन्न विचालयेत् ॥ वातायनाः प्रणाल्यश्च तथा नियूँहवेदिकाः। चतुःशाल्यं स्पंदनिकाः प्रानिर्दिष्टा न चालयेत् ॥ वातायनं गवाक्षः प्रणाली जलनिर्गममार्गः निर्व्यहो नागदंतकः वेदिका प्रतोल्यादिसंस्कृतोन्नता भूः चतु:- शालं चतुरिगृहं स्यन्दनिका पटलपांतः। कात्यायनः । मेखलाधमनिष्काशगवाक्षान्नोपरोधयेत् । प्रणाली गृहवास्तुं च पोडयन्दंडभाग्भवेत् ॥ निवेशसमयादूई नैते योज्याः कदाचन ।

·द्वादशोमिः दृष्टिपातं प्रणाली च न कुर्यात्परवेश्मनि ।। मेखला गृहादिमूलबंधः । वमो जलविभ्रम इति मि- श्राः। श्रमोडलजलनिर्गमप्रदेश इति चंडेश्वरः। निष्का- शो हादिभित्तिपु निर्गतकाष्ठादिनिर्मितास्पृष्टभूमिको- पवेशनस्थानमिति कल्पतरुः। निष्काशो निःसरणपथ इति विवादचिंतामणिः । नोपरेधियेन निरुंध्यात् गृह- वास्तुर्गृहभूमिः । दृष्टिपातो गवाक्षः। बृहस्पतिः । वर्चस्यानं वनिचयं गोंच्छिष्टानुसेचनं । अत्यारात्परकुज्यस्य कर्तव्यं न कदाचन ॥ वर्चःस्थानं मूबपरीपोत्सर्गस्थानं । वह्निचयमग्निस्था- नं क्वचिदकिस्थानमिति पाठः स तु सुगमः । अत्यारा- दतिसमीपे । कात्यायनः। विण्मूबोदकचक्रं च वविधनिवेशनं । अरनियमृत्सृज्य परकुड्यान्निवेशयेत् ॥ चक्र लादियंत्र अरनिनिष्कनिष्ठमुष्टिहस्तः । बृह- स्पतिः यांत्यायांति जना येन पशवश्वानिवारिताः। तदुच्यते संशरणं न रोद्धव्यं तु केनचित् ।। नारदः। अवस्करस्थलम्बधश्रमस्यन्दनिकादिभिः। चतुप्पथेप्ववस्थानं रथ्यामार्ग न रोधयेत् ।। अवस्करो विष्टागृहादिशोधनार्थ पाशुनिचप इति ह- रिहरादयः । स्थलं वेदिका वधो गर्तः श्रमो जलनिर्ग·por १९२ विवादार्णवसेतुः ममार्गः । स्यन्दनिका पटलपांतः । आदिशब्देनान्यदपि तादृशं ग्रामं । रथ्यामार्गो राजमार्गः रथ्या चत्वर इति कल्पतरुः। कात्यायनः । सर्व जनपदा येन प्रयांति सचतुप्पदाः। अनिरुद्धा यथाकाम राजमार्गः स उच्यते ।। न तत्र रोधयत्किचिन्नोपहन्याञ्च केनचित् । गुर्वाचार्यनृपादीनां मार्गादानाच दण्डभाक् ॥ यस्तत्र संकरश्वधान्वृक्षारोपणमेव च । कामात्पुरीपं कुर्याच तस्य दण्डस्तु मापकः ।। तत्र मार्गे संकरोऽवस्करः इदं सरुदिपयं । अतो व- क्ष्यमाणेन न विरोधः। मनुः । समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि। स हौ कापिणौ दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत् ।। आपद्गतस्तथा वृद्धो गुर्विणी बाल एव वा। परिभापणमहति तचाशोध्यमिति स्थितिः॥ अन कार्पापणद्दयदण्डविधानं असरुदनतिशयितमल- त्यागे बोध्यं । परिभापणं दण्डशून्यं पुनरेवं मार्कापीरि- त्यादिवचनं । अशोध्यमापद्गतादिनेति शेषः । तथा च विष्णुः॥ पथ्युद्यानोदकसमीपेष्वस्थिव्युत्करादित्यागेप- णशतं तच्च प्रास्येत् ॥ इति । व्युत्करोऽवकरः स च "स- म्मानी शोधनी स्यातू संकरोऽवकरखथा इत्यमरोको ग्राह्यः । पणशतं दण्ड इति शेषः । तन्मलं प्रास्येत् प्रो, छेत् । कात्यायनः।

·हादशोमिः। तडागोयानतीर्थानि योऽमेध्येन विनाशयेत् । अमेध्यं शोधयित्वा तु दण्डयेत्पूर्वसाइसं ।। उपरोक्तृहारा तदमेध्यं शोधयित्वा साईपणशतयं द- पइयेत् । इदमयंताभ्यासे । कात्यायनः । सीमामध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेत्रयोईयोः । फलं पुष्पं च संजातं क्षेत्रस्वामिषु निर्दिशेत् ।। इयोः क्षेत्रयोः स्वामिपु। अन्यक्षेत्रेषु जातानां शाखाश्चान्यत्र संस्थिताः । स्वामिनं तं विजानीयाद्यस्य क्षेत्रेषु संस्थिताः॥ संस्थिता इत्यस्य शाखा इति शेपः । मनुः । गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीपया हरन् । शतानि पंच दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्विगुणो दमः ।। गृहादिस्वामिनो भयमुत्पाद्य तद्गृहादि हरन् पंचश- तानि दण्ड्यः अज्ञानाद्धांत्या। तथा च स्वामित्वभ्रमेण तु हरन द्विशतमित्यर्थः। वृद्धमनुः । स्थापितां चैव मर्यादामुभयोमियोखथा। अतिकामंति ये पापास्ते दण्ड्या दिशतं दम ।। याज्ञवल्क्यः। मर्यादायाः प्रभेदे तु सीमातिक्रमणे तथा। क्षेत्रस्य हरणे दण्डो मध्यमोत्तमसाहसं ॥ मर्यादांचिन्हभूतवृक्षादिः तस्याः प्रभेदे विधाते सीमा तिक्रमणे सीमार्थ रथ्यादिभूग्रहणे उत्तमसाहसं क्षेत्रस्य ह. रणे बोध्यं शंखलिखितौराक्षेत्रमर्यादाभेदे अष्टशतं सीमा- ·विवादार्णवसेतुः तिक्रमे अष्टसहस्र क्षेत्रोदकाहरणे अष्टशतं॥अष्टभिरधि- कंशतं सहलं चेत्यर्थः । इत्याहतुः। क्षेत्रोदकाहरणे सस्य- निर्वाहकोदकाहरणे॥ इति विवविरचिते विवादार्णवसेतुके । सीमाविवादधर्मेण तरंगो द्वादशो गतः॥१२॥ त्रयोदशस्तरंगः। ॥ अथ कृष्धारष्टे॥ • तत्र नारदः। संवत्सरेणाईखिलं सिलं स्याहत्तरैस्त्रिभिः। पंचवावसनं च क्षेत्रं स्यादटवीसमं ॥ एकवर्षपतितमईसिलं त्रिवर्षपतितं खिलं पंचवर्षप- तितमरण्यं भवतीत्यर्थः । बृहस्पतिः। गृहीत्वा वाहयेकाले वापगोपनसंग्रहान् । अकुर्वन्स्वामिने दाप्यो मध्यं रुष्टसदं तु सः॥ गृहीत्वा क्षेत्रगोपनं रक्षणं संग्रहं सस्यसंचयं अकुर्व- क्षेत्रवापं सदः सस्य मध्यं रुष्टसदं नात्युत्रुष्टं । व्यासः। क्षेत्रं गृहीत्वा यः कश्चिन्न कुन्नि च कारयेत् । स्वामिने स सदं टाप्यो राज्ञे दण्डं च तत्सम ॥ पत्र क्षेत्रे यद्देयं तदाह स एव । चिरावसन्ने दशमं रुप्यमाण तथाष्टमं। ससंस्कृतेषु षष्ठं स्यात् परिकल्प्य यथास्थिति। एतत्सर्व मध्योत्पत्तेः बृहस्पतिवाक्यात् । तेनारण्यमये मध्योत्पत्तेर्दशमं खिले ऽष्टमं अईसिले पदभागं क्षेत्रम- ·त्रयोदशस्तरंगः। १९५ गोहत्य यातयित्वा क्षेत्रिणे अंगीकर्ता दाप्प इत्यर्थः । तत्र नारदः। अशक्तप्रेतनप्टेपु क्षेत्रिकेवनिवारितः। क्षेत्रं चेत् विकृपेकश्चिदनुवीत स तत्फलं ॥ विरुष्यमाणः क्षेत्रेषु क्षेत्रिकः पुनरावजेत् । खिलोपचारं तत्सर्व दत्वा क्षेत्रमवाप्नुपात् ।। अशक्तो द्रव्यरहितः नष्टस्त्यक्तदेशः क्षेत्रं खिलीभूतमि- त्यर्थः । सकर्षकः क्षेत्रिका क्षेत्रस्वामी खिलोपचार खि- लकर्पणव्ययायासनिष्क्रय खिलोपचारदानाशकौ विशे- पयत्ति स एव। तदष्टभागप्रभुता यावत्सप्त गताः समाः। संप्राप्ने चाष्टमे वर्षे भुक्तं क्षेत्रं लभेत सः॥ यदि क्षेत्रपतिय॑यं न ददाति तदाकर्षकोऽष्टमंभागं तस्मै दद्यात् । यदि चाष्टमवर्षपर्यंतमपि क्षेत्रभोगं करोति त- दा व्ययादाने ऽपि तन्सर्वं क्षेत्रमुत्पत्तिसहितं क्षेत्रपतेरे- वेति हलायुधपारिजातौ । प्रकाशकारस्तु ततो ऽष्टमवर्षे स्वामिन इत्येवैतड्याख्यातवान् । कल्पतरौ कात्यायनः। अशक्तितो न दयाचेत् खिलाथै यः रुतो व्ययः। तदष्टभागहीनं तु कर्षकः फलमाप्नुयात् ॥ वर्षाण्यटौ स भोक्ता स्यात परतः स्वामिनो हि तत् । क्षेत्रस्याप्टममंश क्षेत्रस्वामी लभते सप्नांशान् कर्षकः। अष्टौ वर्षाण्येवं । ततस्तु खिलोपचारमदत्वैव स्वामी क्षेत्रं लभते । अतिरुच्छूकर्षणीयखिलविषयमेतत् । पूर्ववचनं .

·विवादार्णवसेतुः
तु कृच्छ्रकर्षणीयसिलविषयमित्यतो न मिथो विरोधः।
क्षेत्र्यननुमत्या क्षेत्रवापे मनुः।
ये क्षेत्रिणो बोजवंतः परक्षेने प्रवापिणः।
ते वै सस्यस्य जातस्य न लभंते फलं कचित् ॥
खिलातिरिकभूस्वामिनः पड्भागः करः "बलिपड्भा-
गमादत्ते' इत्यादिवचनात् । एवं चानुमत्या दत्तं क्षेत्रा-
दिकं कर्षकदोपं विना न दातुं शक्यतइति लक्ष्मीधरः।
अम्बुवाताहतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति।
क्षेत्रिकस्यैव तबीजं न बीजी लभते फलं ।।
तथा
अबीजविक्रये चैव बीजोत्कृष्टी तथैव च ।
मर्यादाभेदकस्यैव प्राप्नुयाहिरुतं वधं ॥
॥ अथ सस्यरक्षा।
तत्र याज्ञवल्क्यः।
ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन च ।
धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रातरं भवेत् ।।
- द्वे शते खर्वटस्य स्यात् नगरस्य चतुःशतं ।
ग्रामेच्छया ग्रामवासिजनेच्छया भूम्यल्पत्वमहत्वानु-
सारेण रामाज्ञया कश पचास मोमवारणार्थ भूभामः
कर्तव्य इति प्रथमप्रतीकार्थः । स चायं परीणाहो यो
ग्रामक्षेत्रांतररूपी धनुःशतं यामे धनुःशतवयं सर्वटतेत्रां-
तररूपः धनु.शतचतुष्टयं च नगरक्षेत्रांतररूपः धनुः चतु-
ईस्तो दडः प्रामनगरखवटलक्षणं च मार्कण्डेयपुराणे ।

·प्रयोदशस्तरंगी ९. यथा तथा शूद्रजनप्राया सुसमृद्धरुपीवला । क्षेत्रोपभोगभूमध्ये वसतिर्यामसंज्ञिता । सोत्सेधनं सप्रकार सर्वतः खातकावृतं । योजना ईविष्कंभमष्टभागोचरं पुरं ।। मागुदक्प्रवणं शस्त्रं शुद्धवंशविनिर्गमें। तदर्थे तु तदा खेटं तस्मादूनं च खवंटे। मनुः। धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य स्यात्समंततः। संपातास्तु त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥ तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि । न तत्र प्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुक्षिणां । संपाताःकांडपाताःकांड शरः। तथा च शरत्रयेण या- वती भूरतिक्रम्यते तावत्या भूमेः परीणाहत्वं लब्धमि- त्यर्थः । नगरस्य नगरकल्पस्य खेटस्येति यावत् । तत्र प- रीणाहाभ्यंतरे । विष्णुः। पथि ग्रामे विवीतति न दोपो नावृते चाल्पकालं ॥ भक्षणे सतीति शेषः । वर्मग्राम- परीणाहानां समीपे यक्षेत्रमनावृतं तस्याल्पकालं गवा- दिभक्षणे पालदोपो नास्ति बहुकालभक्षणे तत्रापि दोपः। आशयापराधातू । तथा च याज्ञवल्क्यः। पथि ग्रामे विवीतांते क्षेने दोपो न वियते अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति ॥ विवीतं गवादिचरणस्थानं । मनुः। T!'

·૩૬૮
विवादार्णवसेतुः
क्षेत्रेवन्येषु च पशुः सपादं पणमर्हति ।
सर्वत्र तु स दोपः स्यात् क्षेत्रिकस्येति धारणा ॥
अन्येषु दूरस्थेपु वम॑ग्रामांतरादिव्यतिरिक्तक्षेत्रेषु पशु-
भक्षयन्सपाद, पणं दण्डमर्हति । अत्र पाल एव दण्ड्यः
स्यादिति कुल्लूकभः । इदं तु गवादिविशेपेतरपरं सा-
मान्यविशेषन्यायात् । शंखलिसिती ॥ रात्रौ चरती गौः
पंच मापान् दिवा त्रीन् मुहूर्ते मापं ग्रामे त्वदण्डः॥चरं-
ती यावत् सौहित्यं भक्षयन्ती तेन सौहित्यपर्यंत भक्षयं-
तो रात्री पंचमापान् दिवा त्रीन्मापान मुहूर्त चरंती मा-
पमेकं ग्रामे त्वदण्डः।ग्रामसीमाक्षेत्रादावदण्डएवेत्यर्थः ।
मापोऽत्र कापणस्य विंशतितमो भागः।
मापो विंशतिभागस्तु ज्ञेयः कार्पापणस्य तु ।
इति नारदीयादिति चंडेश्वरः । मापश्यान्यत्र राजतो
यामः।
सौवर्णैर्मापकैः संख्या दण्डकर्मसु शस्यते ।
पशूनां सस्यचरणे मापैरन्यैस्तु राजतैः॥
इतिभाष्यकारवचनात्।दण्डस्तु तत्स्वामिन एव।पशो-
स्दण्ज्यत्वात् । कात्यायनः।
दापयेत् पणपादं गां दौ पादौ महिपों तथा।
तथाजाविकवत्सानां पादो दण्डः प्रकीर्तितः॥
पणपादः कापणचतुर्थपादः।इदं रात्रौ भक्षणे में-
तव्यमिति रत्नाकरः । गौतमः पंचमापान् गवि पडुष्टेषु।
महियां दश अजापिके हे॥शंसलिखितौ । सर्वेषा-
-

·प्रयोदशस्तरंगः। मेव वत्सानां मापः । सर्वेषां पशूनां वत्सः प्रथम- वयाः (नारदः। सन्नानां हिगुणो दण्डो वसतां तु चतुर्गुणः। प्रत्यक्षचारकाणां तु चौरदण्दः स्मृतो बुधैः ।। सन्नानां सस्यभक्षणेन श्रांतानां वसतां तत्रैव चरित्या नीतरात्रिकाणां । तदेतदप्रत्यक्षचारकाभिमार्य । पराई- स्य प्रत्यक्षचारकविषयत्वात्। क्षेत्रस्वामिनि पश्यत्येव ब- लेन चारकाः प्रत्यक्षचारकाः। नारदः। समूलसत्यनाशे तु तत्स्वामी दंडमाप्नुयात् । वधेन पालो मुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत् ।। वधेनापराधानुरूपताडनेन। समूलसस्पनाशस्तु यस्मि- नाशे पुनः प्ररोहो न भवति स द्रष्टव्यः । विष्णुः। "सर्वत्र स्वामिने विनष्टमूल्यं च" अस्यार्थः । विनष्टसस्यमूल्यं च दाप्य इति शेपः । नारदः । गोभिश्च भक्षितं सस्यं यो नरः प्रतियाचते। सामंतानुमतं देयं धान्यं यत्तत्र नाशितं ॥ गवत्रं गोमिना देयं धान्यं वै कर्पकाय च । एवं हि विनयः प्रोको गवां सस्यावमर्दने । अक्षितं धान्यं क्षेत्रधान्यानुरूपं गवत्रं यवसं धान्यस्त- म्य इति यावत् । गोमी गोस्वामी तेन गवत्रं धान्य वा क्षेत्रिणे देपमित्यर्थः । ग्राहमप्येतन्नरकभागित्वाल या- छ। तथाच उशना। गोभिविनाशितं धान्यं यो नरः प्रतियाचते ·. विवादार्णवसेतुः पितरस्तस्य नामन्ति नाति च दिवौकसः ॥ . इति विवादचिन्तामणिः।चण्डेश्वरस्तु अवैकस्मिनपं- राधे दण्डदानादानविधायकवचनस्य दिनरात्रिकामाका- मकतादिव्यवस्थया परस्पर विरोधः परिहरणीय इत्याह। अब पालकाधिष्ठानकाले पालकस्य दंडः नोचेत् स्वामि- न एवं तत्रैव दिग्दर्शनं । विष्णुः। अपालकायास्तस्वामी सपालायास्तु पालकः॥इति। .॥ अथादण्डचाः ॥ तत्र पालानुवृत्तौ नारदः। रॉजपालगृहीतोऽपि वजारानिहतो ऽपि वा। अथ सर्पेण वा दष्टो वृक्षाहा पतितो भवेत् ।। ध्याघ्रादिभिर्हतो वापि व्याधिभिर्वाप्युपद्रुतः। न तत्र दोपः पालस्य न च दोपो ऽस्ति गोमता ।। याज्ञवल्क्यः। महोशोत्सृष्टपशवः सूतिकागंतुकादयः । पालो येषां न ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः॥ महोक्षो बीजसेका युपः । उत्सृष्टपशवो वुपोत्सर्गादि- मा त्यकपशवः । सूतिका नवप्रसूतिका अनिर्गतदशाहा। आगंतुकाः स्वयूथपरिभ्रष्टा यामांतरादागता वा। आ- दिशब्देन हस्त्यादयोऽदण्ज्यतया ऋष्यतरोक्का ग्राया। पालो येषां न विद्यते इति शेपः1 तेनापालाः सेनादिद- र्शनात् गर्जनादिश्रवणाहा पलायिताः पशवो यदि क्षेत्र चरंति तदा दोषो न भवतीत्यर्थः । एवमेव पारिजात- ·त्रयोदशस्तरंगः। पियाचिंतामणी । चंडेश्वरस्तु पालो येषां चेति पठित्वा येषां पालो वियते तेपि देवराजपरिप्लुताः विद्युदादिभि- दैवै राजपुरुपैर्वा पालदीपं विना विद्रावितास्वेपि मोच्या इत्यर्थ इत्याह । मनुः। अनिर्दशाहां गां सूतां वृपान्देवपशूस्तथा। सपालान् वा विपालान वा अदण्ज्यान मनुरब्रवीत् ॥ वृपान् बीजसेतन् उत्सृष्टानामपि गवां गार्थ गो- कुले गोपैर्धारणात् सपालत्वसंभव इति कुल्लूकभः । उशना। अदण्ड्या इस्तिनोऽश्वाश्च प्रजापाला हि ते स्मृताः। अदण्ड्याः काणकुलाश्च वृषश्च रुतलक्षणः॥ अदण्ज्यागंतुका गौच सूतिका व्यभिचारिणी। अदण्ड्याश्चोत्सवे गावः श्राद्धकाले तथैव च ॥ अश्वा राजकीयास्तेपामेव प्रजापालकत्वादिति मिश्राः। "अश्वमहिष्योर्दश" इति गोभिलेन यदुक्तं तदणिगायचा- दिविषयं । अत्र काणकुनशब्दाभ्यामत्यंतासमर्थ उच्य- ते । रुतलक्षणः त्रिशूलापंकितः व्यभिचारिणी अत्यं- तधावनशीला । पारिजातरुता तु अभिसारिणीति प- ठितं वृपस्यंतीति व्यारयातं च।शंसलिखितौ ॥ क्षुद्रपश- का सर्वथा अवश्यावतरगजवाजिनमादण्ड्याः । अव- श्याः शीघ्र निवारयितुमशक्याः । अश्वतरोऽयायां रास- भादुत्पन्नः। तथा चानुशासनं। .-गर्दभादोटको जातः स वै चाश्वतरो मतः।

·२०२ विवादार्णवसेतुः इति पारिजातप्रकाशकाराभ्यां अवश्या इत्यत्रावध्या इति पठित्वा अताच्या इति व्याख्यातं । कात्यायनः ।। अधमोत्तममध्यानां पशूनां चैव ताडने । स्वामी तु वियदेयत्र तत्र दण्डं प्रकल्पयेत् ।। ताडकस्येति शेपः । अस्यापवादमाह स एव । क्षेत्रारामविवीतेपु गृहेषु पशुराजिपु। अहणं तत्प्रविष्टानां ताडनं च बृहस्पतिः॥ पशुराजिपु विकीर्णयवसस्थलेषु ग्रहणं बंधनं गृहादि- प्रविष्टेपु पशुपु ताडनवारणयोर्न दोप इति फलितं ॥ इति विहहिरचिते विवादार्णवसेतुके । त्रयोदशतरंगस्तु रुष्टाकष्टादिना गतः॥१३॥ अथ चतुर्दशस्तरंगः। ॥ अथ वाक्पारुष्य। तबाह मनुः एपोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णयः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुप्यविनिर्णयं ।। नारटः। देशजातिकुलादीनामाकोशन्यंकुसंयुतं । यहचः प्रतिकूलाथै वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।। आकोश आक्षेपः तत्र देशाक्षेपो यथा। गौड़ प्रति क. लहप्रिया गौडाः । जात्याक्रोशो यथा। अत्यंतलुब्धा ब्राह्मणाः । कुलाकोशो यथा । क्रूरचरिता वैश्वानराः । आदिपदाढुयादिपरिग्रहः ।न्यंकु भवा ताभ्यां संयुतं ·चतुर्दशस्तरंगः। २०३ यत् प्रतिकूलार्थ वचस्तहाक्पारुष्यमिति सामान्यलक्षणं । मिताक्षराकारवाचस्पतिमिश्रादयो ऽप्येवं वर्णयति । नारदः। निराश्लीलतीव्रत्वात्तदपि त्रिविधं स्मृतं । गौरवानुक्रमातेपां दण्डो उप्युक्तः क्रमाद्गुरुः ।। गौरवानुक्रमातू यथोत्तरं गौरवात् तेषां वाक्पारुष्याणां निष्ठुरादीनां लक्षणमाहं स एव । साक्षेपं निठुर ज्ञेयमश्लील न्यंकुसंज्ञितं । तापनीयरुपकोशस्तीत्रमाहुर्मनीषिणः।। कात्यायनोऽपि। यच्चसत्संज्ञितैरंगैः परमाक्षिपति कचित् । अभूतैरथ भुतैर्वा निमुरा वाक्स्मृता तु सा॥ न्यकारगूहनं वाचा क्रोधानु कुरुते यदा । वृत्तदेशकुलानां च अश्लीला सा बुधैः स्मृता । महापातकयोकी च रागद्देपकरी च या। जातिभ्रंशकरी या च तीचा सा कथिता तु वाक् ।। न्यकारगहनं मेहनादिनिरुष्टांगप्रकटीकरणेन तिरस्क- रणं । बृहस्पतिः। अनियोक्तिस्ताडनं च पारुप्यं विविध स्मृतं । एकैकं तु विधा भिन्नं दण्डन्योतस्त्रिलक्षणः॥ देशकाटकुलादीनां क्षेपः पापनियोजन । । दिव्यं विना तु प्रथमं वाक्पारुष्यं तदुच्यते।। , भगिनीमातृसंबंधमुपपातकशंसनं ।

·विवादार्णवसेतुः पारुष्यं मध्यम प्रोकं वाचिकं शाखवेदितिः।। अभक्ष्यापेयकथनं महापातकदूषणं । पारुष्यमुत्तमं प्रोकं तीनं मर्माभिघडनं ॥ द्रव्यं विना द्रव्यशब्दोयमभिधेयपरस्तेनाभिधेय पदा- थै विना असत्यमिति फलितं । एतच सर्वत्रान्वयि । म- हापातकपदं अनुपातकोपपातकयोरप्युपलक्षणं । अ- न्यथा तच्छंसनस्य कस्याप्यनंतर्भावात्तच्छंसकस्यादण्डम त्वापत्तेः। तेनासत्यं पापाभिधानं प्रथमं असत्यमनुपा- तकाभिधानं द्वितीय असत्यं महापातकापभिशंसनं उ- तमं । वाक्पारुष्यं भगिनीत्यादेस्तव भगिनी तव माता मया ग्राह्येत्यभिकीर्तनमित्यर्थः । तत्रातिपातकमाह । विष्णुः।। मातृगमनं दुहितगमनं लुपागमनं ॥ महापा• तकमाह। मनुः। ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वैगनागमः। महांति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ।। ब्राह्मणप्राणवियोगफलको व्यापारो ब्रह्महत्या तथा निपिङसुरायाः पानं ब्राह्मणस्वामिकाशीतिरक्तिकापरि- मितस्वर्णव्यं गुरुभार्यागमनं एतैश्च सह संसर्गी संव- त्सरेण पततीति वक्ष्यमाणप्रकारेण संसर्ग इत्येतानि महापातकान्याहुरिति कुलूकभः। मनुः । संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनायौनाल तु यानासनाशनात् ।। पतितेन सह संसर्गमाचरन्लेकयानगमनकासनोपवे.

·चतुर्दशस्तरंगः।
शनैकपंक्तिभोजनरूपात्संसर्गात् संवत्सरेण पतति न तु
याजनाध्यापनायौनात्संवत्सरेण पतति किंतु सब एवे-
त्यर्थः । अध्यापनमत्रोपनयनपूर्वकं सावित्रीपाठनं । या-
जनादीनां सयःपातहेतुत्वमाह देवलः ।
याजनं योनिसंबंधं स्वाध्यायं सहभोजन ।
रुत्वा सद्यः पतत्येव पतितेन सहाचरन् ।
याजनाध्यापनाद्यौनात्सयो न शयनासनात् ।
अनुपातकमाह मनुः।
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनं ।
गुरोश्यालीकनियंधः समानि ब्रह्महत्यया ॥
ब्रह्मोज्झिता वेदनिंदा कौटसाक्ष्यं सुहृधः ।
गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि पट् ॥
निक्षेपस्याभिहरणं नराश्वरजतस्य च ।
भूमिवसमणीना च स्वर्णस्यसमं स्मृतम् ॥
रेतःसेकः स्वयोन्यासु कुमारीप्यत्यजासु च ।
सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीपु गुरुतल्पसमं विदुः ।।
एपामर्थः । जात्युत्कर्षनिमित्तं उत्कर्षभापणं । यथावा.
ह्मणोऽहमित्यवाह्मणो वदति राजनि वा सेनादीनां परेपी
मारणफलक दोपाभिधानं गुरोश्यानताभिशंसनं। तथा च
गौतमः। “गुरोरनृताभिशंसनम् इति महापातकसमा-
नीति एतानि ब्रह्महत्यासमानि अधीतवेदस्यानम्यासेन
विस्मरणंअसच्छालाश्रयणेन वेदकुरसनं साक्ष्ये मृपाभि-
धान मित्रस्य धो निपिद्धस्य लशुनादेर्भक्षणं अनायस्य

·.. विवादार्णवसेतुः पुरीपादेरदनं । मेधातिथिस्तु न भोक्ष्ये इति संकल्प्य य- क्ष्यते तदनायमिति व्याचष्टे । एतानि पट् सुरापान- तुल्यानि । ब्राह्मणसुवर्णव्यतिरिक्तनिक्षेपस्यापहरणं म- नुप्यतुरगरूण्यभूमिमणीनां हरणं सुवर्णस्यतुल्यं सोद- भिगिनी कुमारीचाण्डालीसखिभार्यासु पुत्रभार्यासु यो रेतःसेकस्तं गुरुभागमनेन समानमाहुः ।। अथोपपातकमाह मनुः। गोवधो ऽयाज्यसंयाज्यं पारदा-रमविक्रयौ । गुरुमातृपितृत्यागः स्थाध्यायाम्योः सुतस्य च ॥ परिवित्तितानुजेनूढे परिवेदनमेव च । तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनं ।। कन्याया दूपणं चैव वा पित्वं व्रताच्युतिः । तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ।। नात्यता यांधवत्यागो भृताध्यापनमेव च । भृताचाध्ययनादानमपण्यानां च विक्रयः॥ सर्याकरेंप्यधीकारो महायंत्रप्रवर्तनं । हिंसौपधीनां रुपाजीयो ऽभिचारो मूलकर्म च ॥ इंधनार्थमशुष्काणां द्रुमाणामवपातनं । आत्मार्थ च कियारंभी निंदितान्नादनं तथा । अनाहिताग्निता खेयमृणानां चानपक्रिया। असच्छास्त्राभिगमनं कौशीलन्यस्य च क्रिया। धान्यकूप्यपशुस्तेयं मयपत्रीनिपेवणं । १ वानणरयामिकमवर्णनिक्षेपहरणे तु महापानकरमरणादन तक मिरिनोनित .

·चतुर्दशस्तरंगः। २०७ स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधोनास्तिक्यं चोपपातकं ॥ - एपामर्थः । गोहननं जातिकर्मदुष्टानां पातनं परपनी- गमनं आत्मविक्रयो मातृपितृगुरूणां च शुश्रूपायिकरणं सर्वदा ब्रह्मयज्ञत्यागः वेदविस्मरणस्य ब्रह्मोज्झितेत्युक्त- वात् । अग्नेय श्रौतस्य स्मार्तस्य चस्वाध्यायस्य च त्या- गः सुतस्य संस्कारभरणायकरणं च कनीयसा आदी विवाहे कृते ज्येष्ठस्य परिवित्तित्वं प्रागुतं कनिष्ठस्य प- रिवेत्तृलं तयोश्य कन्यादानं तयोरेव च विवाहहोमाया- "स्वियं कन्याया मैथुनवर्जमंगुलीप्रक्षेपादिना दूपणं रेतः- सेकपर्यंतमैथुने तु रेतःसेकः स्वयोन्यासु कुमारीस्वि- स्युक्तत्वात् । प्रतिपिद्धवृद्धिजीवनं ब्रह्मचारिणो मैथुन तडागोद्यानभार्यापत्यविक्रयः यथाकालमनुपनयनं बांध- वानां पितृव्यादीनां त्यागः प्रतिनियतवेतनग्रहणपूर्वक- मध्यापन प्रतिनियतवेतनप्रदानपूर्वकमध्ययनं च अ- विक्रयाणां विक्रयः सुवर्णायुत्पत्तिस्थानेषु राजाज्ञया अ- धिकारः। महतामुदकप्रतिबंधहेतूनां सेतुबंधादीनां प्र- वर्तनं ओपधीनामार्द्राणां हिंसनं भार्यादिस्त्रीणां वेश्या- वं कृत्वा तदुपजीचनं श्येनादियज्ञेनानपराइस्य मारणं मंत्रौपथादिना यशीकरणं पाकादिदृष्टप्रयोजनार्थमावृ- क्षच्छेदः अनातुरस्य देवपित्रायुद्देशमंतरेण पाकायनुष्ठा- नं निंदितस्यानस्य लशुनादेरसदनिच्छया भक्षणं युद्धि- पूर्वकाभ्यासभक्षणे पुनः ‘गार्हतानाययोजन्धिः इत्यु- कत्वात् । सत्यधिकारे अग्न्यनाधाने सुवर्णादन्यस्यसारद्र- ·२०० विवादार्णवसेतुः व्यस्यापहरणं ऋणानां 'त्रिभित्रंणैर्ऋणवानिति श्रुत्युक्ता- नामनपाकरणं श्रुतिस्मृतिविरुद्धशास्त्रशिक्षणं नृत्यगीत- वादनोपसेवनं धान्यस्य ताम्रलोहादेः पशूनां च चौर्य द्विजातीनां पीतमयायाः स्त्रिया गमनं स्त्रीशूद्रवैश्यक्षत्रि- यहननं अदृष्टार्थकांक्षावबुद्धिः एतत् प्रत्येकमुपपातक बांधवत्याग इत्यनेनैव मात्रादीनां त्यागप्राप्तौ पृथग्वच- नं निंदार्थ पितृन्यादिवांधयत्यागेनावश्यमेतदेव प्राय- श्चित्तं भवति किंतु मात्रादित्यागप्रायश्चितान्यूनमपि भवतीति कुलूकभः ॥ जातिधशकरमाह मनुः। ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यंघ्रातिर यमययोः। जैलं च मैथुनं पुंसि जातिवंशकरं स्मृतं ॥ ब्राह्मणस्य दंडहस्तादिना पिंडक्रिया यदतिशयदुगंधित- याउनेयं लशुनपुरीपादि तस्य मद्यस्य च घ्राणं कुटिलत्वं पुंसि च मुखादो मैथुनमित्येतत् प्रत्येक जातिभ्रंशकर स्मृतमित्यर्थः ॥ संकरीकारणमाह मनुः। सरायोष्ट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा। संकरीकरणं ज्ञयं मोनाहिमहिपस्य च ॥ गर्दभतुरगोष्ट्रहरिणहस्तिच्यागमेपमत्स्यसर्पमहिपाणां प्रत्येक वधः संकरीकरणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । अपात्रकि- रणमाह मनुः। निन्दितेभ्यो धनादानं याणिज्यं शृगसेवनं । ॥ .

·चतुर्दशस्तरंगः। अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भापणं॥ अप्रतियाह्यधनेभ्यः प्रतिग्रहो वाणिज्यं शूद्रस्य परिच- योऽनृताभिधानमित्येतत् प्रत्येकमपात्रीकरणं ज्ञेपमि- त्यर्थः । मलावहमाह स एव । कृमिकीटक्योहत्यामद्यानुगतभोजन । फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्य च मलावह ॥ रुमयः क्षुद्रजंतवः तेभ्य ईपत्स्थूलाः कीटास्तेषां पक्षि- णां च हननं मयानुगतं यझोज्यमपि शाका एकर पिट- कादी कृत्वा मद्येन सहानीतं तस्य भोजनमिति कुल्लूक- भट्टः। मेधातिथिस्तु मद्यानुगतं मयसंस्पृष्टमित्याह । त- चित्यं तत्र प्रायश्चित्तगौरवात् । फलकाष्ठपुप्पाणां चंची- र्य स्वल्पेप्यपचये ऽत्यंतवैकव्यमित्येतत् प्रत्येकं मलाव- हमित्यर्थः। प्रकीर्णमाह विष्णुः ॥ यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकं ॥ अनुकं अनुक्तनिप्रतिकं पापमित्यर्थः । वृहस्पतिः । समानयोः समो दण्डो न्यूनस्य द्विगुण सः। उत्तमस्यादिकः प्रोको वाक्पारुप्ये परस्पर ।। परस्परं वाक्पारुप्ये रुते आक्षेपकस्य दण्डः ययसां- वाक्षेप्येण समो जात्यादिभिस्तदा समो दण्डःसंन्यूनत- दा तस्योक्तो दिगणः उत्कृष्टतदादिको दण्ड इलयः । याज्ञवल्क्यः। अझै उधमे द्विगुणः परस्त्रीपूत्तमेपु च । १स आक्षेपक., न्यूनभातेप्यनात्याचपेक्षया. ॥

·विवादार्णवसेतुः अधमेषु च आक्षेप्नपेक्षया न्यूनशीलगुणेषु आक्षेपुर- धिकगुणस्याओं दण्डः परस्त्रीषु परभार्यासु उत्तमेपु आ- क्षेत्रपेक्षपा अधिकगुणेषु अईत्वं हिगुणत्वं चापराधानु- रूपं दंडस्य । एवमेव वाचस्पतिमिश्राः । कात्यायनोश. नसो। मोहात्प्रमादासंहपात् प्रीत्या चौक्तमपैति यत् । नाहमेवं पुनर्वक्ष्ये दण्डादै तस्य कल्पयेत् ॥ याज्ञवल्क्यः। सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैयूंनांगेंद्रियरोगिणां । क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानत्रयोदश ॥ न्यूनांगाः करादिहीना न्यूनेन्द्रिया नेत्रादिहीनाः। रो- गिणः कुप्ठिप्रभृतयः तेपां सत्येनासत्येनान्यथास्तोत्रेण वा क्षेपमाकोशं करोति चेत् पणानत्रयोदश दण्ड्यः । स- त्यं च नेत्रशून्यस्त्वमसीति असत्यं इन्द्रियवति इंद्रिय- शून्यस्त्वमसीति । अन्यथा स्तोत्रं अन्ध एव चक्षुष्मा- नतिशयेनासीति वचनं । प्रथमवाक्पारुष्ये समजाति- गुणविषयमेतत् । अतहिपय एव वृहस्पतिः । समजातिगुणानां च वाक्पारुप्ये परस्परं । विनयोऽभिहितः शाखे पणा अईत्रयोदश ॥ विष्णुः ॥ सवर्णाक्रोशने हादशपणा दण्ड्यः । हीनवर्णा- क्रोशने पटकाणखजादीनां ॥तथा याज्ञवल्क्यः । अभिगंतास्मि भगिनी मातरं वा तवेति है। शपन्तं दापयेद्राजा पंचविंशतिकं दमं ।।

·चतुर्दशस्तरंगः। व्यासः। पापोपपापवकारी महापातकशंसंकाः । आयमध्योत्तमान्दण्डान् दयुरेते यथाक्रमं ॥ अत्र महापातकपदं अतिपातकपरमिति न परेण विरो- घः। एतेषां पापादिशंसकानां यथाक्रम प्रभममध्यमो- तमसाहसो दण्ड इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । पतनीये रुते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसं । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं ॥ पतनाये रुते पातित्यहेतुभिवह्महत्यादिभिः कृते आ- क्रोशे इति चंडेश्वरः । मनुः। शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यो ह्यईशनं देधा शूद्रस्तु यधमर्हति ।। आकुश्य मध्यमेन वाक्पारुष्येणेति शेप इति पारि- जातः। देधेत्याकोशगौरवापेक्षया। वधखाडनजिव्हाच्छ- दनादिरूपः। अत्रैव चण्डेश्वरस्वरसः । मनुः । विप्रः पंचाशतं दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये स्यादईपंचाशद्रे हादशको दमः ।। अभिशंसनमाकोश: वैश्ये शूद्रेचाभिशंसतीपे इति थि- यादचिंतामणिः। पंचाशतमित्युत्तमे अपरी त्यपरयोरि- ति मेधातिथिः। वृहस्पतिः। विप्रः शनाई दण्ज्यस्तु क्षत्रियस्माभिशंसने । वैश्यस्य चाईपंचाशद्रस्याईनयोदश ।। वैश्यस्तु क्षत्रियाक्षेपे दंडनीयः शतं भवेत् ।

·२१२ 'विवादार्णवसेतुः तदई क्षत्रियो वैश्यं क्षिपन विनयमहति ॥ शूद्राक्षेपे क्षत्रियस्य पणविंशतिको दमः । शूद्र इत्यनुवृत्तौ बृहस्पतिः धपिदेशकर्ता च वेदोदाहरणान्वितः। आक्रोशकश्य विप्राणां जिव्हाच्छेदेन दण्ड्यते ।' मनुः। - ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यों विजानता। ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये चैव मध्यमः॥ इदं ब्राह्मणक्षत्रिययोः परस्परंपतनीयाकोशे। विद्शूद्र- योरेवमेव । मनुनारदी। एकजातिईिजाति तु वाचा दारुणयाक्षिपन् । जिव्हायाश्छेदमाप्नोति जवन्यप्रभवो हि सः॥ नामजातियहं तेपामतिद्रोहेण कुर्वतः। निक्षेप्योऽयोमयः शंकुचलम्नास्ये दशांगुलः ॥ एकजातिरिह शूद्रः उपनयनाभावात् । दिजाति ब्राह्म- णादिवर्य दारुणया पातित्यायभिशंसनरूपयेति कल्पत- रुः । जघन्यप्रभवः श्रुत्या पड्यामुप्तन्नत्वेन बोधितत्वा- त् । एतेन संकरजातानामपि हिजातिव्राह्मणादित्रयं प्र- ति दारुणाक्षेपे ऽयं दण्डः तेपामपि जघन्यजातिवादिति चण्डेश्वरादयः । अयोमयः लोहमयः शंकुः कीलकः। हि- जातीनां कृते गोतमः॥ शूद्रो दिजातीनभिसंधाय निह- त्य च वाक्चण्डपारुष्याभ्यामंगमोच्यो येनापहन्यात् ॥ तेनाको जिव्हाछेदः अंगताडने सत्यंगमोच्यः येना- ·चतुर्दशस्तरंगः। २१३ गेन ताइयेत् तस्य छेदः । मनुः। श्रुतं देशं च जाति च कर्म शारीरमेव । वितथेन त्रुवन् दद्दाप्यः स्याद्विरातं दमम् ।। कर्म तपश्चर्यादिरूपं शारोरं शरीरावयवं वितधेनास- त्येन । तेन यत्र श्रुतदेशजातितपश्चर्या शरीरावयवं वि- रुत्य दादसत्यं वदति तत्र द्विशतं दण्ड्यः । उदाहरणा- न्येषां यथा । नानेन वेदः श्रुतः नास्यार्यावर्तों देशः नायं विप्रः नानेन तपः कृतं नायं दुश्चर्मेत्यादि । दर्पः स्वगुणदा- ज्ञानेन परावज्ञानं । नारदः । अवक्रम्य च राजानं धर्मार्थे च व्यवस्थितं । जिव्हाच्छेदानवेन्छुद्धिः सर्वस्वहरणेन वा ।। याज्ञवल्क्यः। राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा। तन्मंत्रस्य च भेत्तारं छित्वा जिव्हां प्रवासयेत् ।। अनिष्टं अनिष्टस्तोत्रादि मंत्रः स्वराष्ट्रवृदयादिहेतुष्पा- पारचिता। नारदः। लोकेऽस्मिन्दाववक्तव्याववध्यौ च प्रकीर्तिती। ब्राह्मणश्चैव राजा च तौ हीदं विभृतो जगत् ॥ पतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः । पचनात्तुल्यदोपः स्पान्मिथ्या दिर्दोपतां ब्रजेत् ॥ वचनात शास्त्ररूपात् । अवापवादमाह कात्यायनः। यत्र स्यात्परिहारार्थ पतितखेन कीर्तितः। वचनात्तत्र तत्स्यात्तु दोषो या विभावयेत् ॥

·विवादार्णवसेतुः
यत्र परिहारार्थ पतितादिसंसर्गपरिहारार्थ पातित्यादि
कीर्तितमिति विभावयतिवत्र नदोपइत्यर्थः।माज्ञवल्क्यः।
विद्यनृपदेशानां क्षेपे उत्तमसाहसः ।
मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ॥
विद्यो वेदत्रयसम्पन्नः नृपः प्रजापालकः जातयो
ब्राह्मणादयः तेषां पूगः संघः । मनुः।
मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुं ।
आतारपञ्छतं दण्ज्या पंपानं चाददद्गुरे...
आक्षारयन् वाक्पारुष्यविपयीकुर्वन्। दण्डयः इत्यनुवृ-
तौ विष्णुः॥ गुरूनाक्षारयन्कापापणशतं ॥ बृहस्पतिः।
क्षिपञ्छनादिकं दद्यात्पंचाशपणिक दमं ।
उशना।
यत्र नोको दमः सर्वैरानंत्यात्सुमहात्मभिः।
तत्र कार्य परिज्ञाय कर्तव्यं दण्डधारणं ।।
इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके ।
वाक्पारुष्यतरंगस्तु चतुर्दश उदाहृतः ॥ ११
पंचदशोमिः
॥ अथ दण्डपारुष्यं ।
.
तत्र मनुः
एप दण्डविधिः प्रोको वाक्पारुष्यस्य तत्वतः।
अत ऊर्व प्रवक्ष्यामि दण्डपारुप्यनिर्णय ॥
दण्डपारुष्यलक्षणमाह बृहस्पतिः ।
हस्तपापाणलगुडैर्भरमकर्दमपांशुभिः ।

·पंचदशस्तरंगः। २१५ आयुधश्च प्रहरणं दंडपारुष्यमुच्यते ॥ नारदोपि। परगानेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिमिः। भस्मादिभिश्वावधातो दंडपारुप्यमुच्यते ॥ तस्यापि दृष्टं त्रैविध्यं मृदुमध्योत्तम क्रमात् । अवगृहननिःशंकपातनक्षतदर्शनैः। अभिद्रोही हिंसा। अवगृहनं शस्त्रायुधमनं निःशंक- पातनं निर्दयं शस्त्रादिपातनं । आरुधिरक्षतदर्शनपदेन विवक्षितमुत्तमं । बृहस्पतिः। भस्मादीनां क्षेपणं च ताडनं च करादिना । प्रथमं दंडपारुप्यं दमः कार्योत्र मापिकः ॥ एप दण्डः समेपुक्तः परस्त्रीवधिकेपु च । दिगुणस्त्रिगुणो ज्ञेयः प्रधानापेक्षया बुधैः ॥ ताडनमत्रोद्यमनमा । मापिकः राजतमापपरिमितः । समेपु जात्यादिभिस्तुल्येपु त्रिगुण इति जातिगुणाभ्या- मधिके बोद्धव्यं । स्पर्शे आह याज्ञवल्क्यः। भस्मकरजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः। अमेध्यपाणिनिष्ठ्यूतस्पर्शन हिगुणः स्मृतः। समेष्वेव परस्त्रीपु दिगुणस्तूतमेपु च । हीनप्वईदमो मोहमदादिभिरदण्डनं । अमेध्यं अश्रुश्लेप्मनसकर्णविट्दूपिकाभुक्तोच्छिष्टादि। पाणिश्चरणस्य पश्चिमो भागः।चरण एव तात्पर्यमित्यपि कश्चित् । निष्ठचूतं मुखनिःसृतंजलं एतैः स्पर्शने प्रागुक्ता- ·. विवादार्णवसेतुः दशपणात द्विगुणो दण्डः । परस्त्रीपूत्तमेषु च दिगुण इ- ति योजना । होनेपु अपरुष्टेषु मोहश्चित्तवैकल्यं मदो म- यादिजनिता विकृतावस्था । आदिपदादुन्मादादेः संग्र- हः । छर्यादौ विशेपयति कात्यायनः । छदिमूत्रपुरीपापैराये स स्पाचतुर्गुणः। -- पड्गुणः कायमध्ये तु मूर्ध्नि त्वष्टगुणः स्मृतः॥ आदिपदात् वसाशुकादयो ग्राह्याः आये शिरोव्यतिरि- कांगे । एवमेव रत्नाकरः। अधःकाये इति मिश्राः। चतु- गुणः प्रागुक्तपणात् । एवं पड्गुणादावपि कात्यायनः । उद्भरणे तु हस्तस्य कार्यों द्वादशको दमः । स एव द्विगुणः प्रोक्तः पतनेपु दिजातिपु। उद्भरणे हस्तस्य प्रहारार्थ उद्यमने पातने।हस्तस्यैवस- मे विदमिति विवादचिंतामणिः । रसाकरे तु हिजाति- वित्यत्र सजातिविति पाठः । तत्र व्यक्त एवार्थः। बृहस्पतिः। उयतेऽश्मशिलाकाठे कर्तव्यः प्रथमो दमः। परस्परं हस्तपाते दशविंशतिकस्तथा । अर्य चोभयोरेव समानजात्योर्दण्ड इति मंतव्यं । दण्ड पादेन इत्यनुवृत्तौ विष्णुः। हस्तेनोदूरयित्वा दश काप- णान् विशति । काप्टेन प्रथमप्ताहसं शस्त्रेणोत्तमसाहसं। उत्तमप्रति अधमश्च शस्त्रमुगमयति तदा सहलं प- ...दण्ड्यः। याज्ञवल्क्यः। १रापायः सचतुर्गुणः इत्यपि पाठः

·पंचदशोर्मिः।
उद्गुणे हस्तपादे तु दशविरातिको दमौ ।
परस्परस्य सर्वेपां शस्त्रे मध्यमसाहसं.॥
एतत्तु समानजातीयानामेव मंतव्यं असमानजाती-
यानां तु दण्डांतरस्य श्रवणात् । पणानुवृत्तौ शंखलिखि-
सौ॥ प्रहारोयमे पट्पंचाशत् निपातने द्विगुणं ॥ प्रन्हि-
यतेऽनेनेति प्रहारो दण्डादिः पट्पंचाशत् पदधिकपंचा-
शत् इदं चोत्तमवर्णेनाधमवर्णस्य दण्डो यमने योद्धव्यः।
मनुः।
पाणिमुद्यम्य दण्डं तु पाणिच्छेदनमहति ।
पादेन महरन् कापात् पादच्छेदनमर्हति ॥
सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापरुष्टतः।
कन्यां कृतांको निर्वास्यः स्फिची वास्यावकर्तयेत् ।।
अवनिष्ठीवतो दपीद्दावोष्ठी च्छेदयेनृपः ।
अवमूवयतो मेह्नमवशब्दयतो गुदं ।
केशेषु गृहतो हस्तौ च्छेदयेदविचारपन् ।
पादयोटिकायां च ग्रोवायां वृपणेषु च ।।
ब्राह्मणविपये शूद्रस्य दण्डोय । व्यक्तमाह नारदः।
येनांगेनावरो वर्णो ब्राह्मणस्यापराभुयात् ।
• तदंगं तस्य च्छेतव्यमेवं शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
'येन केनचिदंगेन हिंस्याच्छ्रेमांसमंत्यजः।
छेत्तव्यं तत्चदेवास्य तन्मनारेनुशासनं ।।
वेच्छेष्ट इत्यपि पाउस

·२२. विवादार्णवसेतुः मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति । यथा यथा मददुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा ॥ दुःखाय दुःखोदयमभिसंधाय तेन प्रमादरुते च न दो- प इति दर्शितं । नारदः। येनांगेनावरो वर्णो ब्राह्मणस्यापरानुयात् । तदंगं तस्य च्छेतव्यमेवं शुद्धिमवाप्नुयात् ।। अवरो हीनवर्णः। तथा। राजनि प्रहरेयस्तु रुतागस्यपि दुर्मतिः। शूल्य तमनी विपचेब्रह्महत्याशतातिगं॥ य इति ब्राह्मणेतरपरं। न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेप्वपि स्थितम् । इति विशेपनिषेधात् । तथा चायमर्थः।सापराधेपि श- शिरुतप्रहारं ब्राह्मणातिरिनं शूलमारोप्याग्नौ पचेदिति मिश्राः । चण्डेश्वरस्तु शूठमारोप्य यत् संस्क्रियते तत् शू- ल्यं तेन प्रथमतः शूलभेदनेन पीडां विधायामिपाकेन पीडाकर्तव्येत्यर्थः इत्याह । मनुः येन केनचिदंगेन हिंस्पाच्छ्रेयांसमंत्यजः । छेतव्यं तचदेवास्य तन्मनोरनुशासनं ।। हिंस्यात्महरेत् श्रेयांसं त्रैवणिकं अंत्यजः शूद्रः । शूद्रस्य इत्यनुवृत्तावापरतम्बः । वाचि पथि शय्यायामासने च समीभवतो दंडताडनम् । वाचि युगपन्नादः पथि तुल्प- वमनं शप्यासनयोरुपवेशनं साम्यम् । कात्यायनः । वाक्पारुप्ये यथैवोक्ताः प्रतियोमानुलोमतः ।।

·पंचदशोमिः। तधैव दण्डपारुप्ये पात्या दण्डा पयाक्रमम् ॥ बृहस्पतिः। अंगावपीडने चैव भेदने छेदने तथा । समुत्थानव्ययं दाप्पः कलहापहतं तथा ॥ समुत्थानव्ययं भनसंवटनार्थ भेपजपथ्यादिजनकध- नव्ययं । याज्ञवल्क्यः। एकं प्रतां यहूनां च यथोनाद्विगुणो दमः। लहापहतं टेयं दण्डय हिगुणः स्मृतः।। द्विगुणो दमः प्रत्येक कलहापहृतं देयं कलहे ययेनाप- हृतं लुण्ठितमिति यावत् । मनुः । भार्या पुनश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः । प्राप्तापराधास्वाइचाः स्यू रज्या येणुदलेन या ।। पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमांगे कदाचन । अतोऽन्यथा तु प्रहान्प्राप्तः स्पाचीर किल्पिपं ।। धाता कनिष्ठः पृष्ठतः नोत्तमांगे न मर्मणि न्यायसा- भ्यादिति रत्नाकरः। यमः। भार्या पुनश्च दासश्य दासी शिष्यश्च पंचमः । प्रामापराधासाड्याः स्पूरच्या पेणुदलेन या ।। अधस्तात्तु प्रहलय्या नोत्तमांगे कथंचन। अवो ऽन्यया प्रवृत्तस्तु ययानं दण्डमर्हति ॥ शिष्यानुवृत्तायापलग्यः ॥ अपराधेपु चैवं सततमु- पालभेतातिनासमुपयासमुदकोपरपरांनमिति दण्डाः प- घामानमा निवृत्तः ॥ अस्पार्थः । उपासमेत रूसो. - ·.. विवादार्णवसेतुः तिमिस्तिरस्कुर्यात् अतिवासमतिभीत्युत्पादनं उदको- पस्पर्शनं अतिशयितशीतकाले पानीयसेचनं यथामा तत्यनुसारेण आ निवृत्तेरपराधनिवृत्तिपयतमिति । नारदः। कश्चित्कृत्वात्मनबिहेपात्परमभिद्रवेत् । हेत्वर्थगतिसामथ्र्यैर्युक्तं तत्र परीक्षणं ।। आत्मनश्चितं व्रणादिरूपंकृत्वा परमभिद्रवेत् अहंम- नेन व्रणवान्कतोऽयं दण्ड्यतामिति अनुयुज्यात । हेतुर्वि-. रुतस्वरादिः अर्थः प्रयोजन गतिः सन्निधिगमनं साम- थ्य प्रहारक्षमता । कात्यायनः ।। हेत्वादिभिर्न पश्येन्बेद्दण्डपारुप्यकारणं । तदा साक्षिकतं तत्र दिव्यं वा विनियोजयेत् ॥ साक्ष्यभावे दिव्यं । बृहस्पतिः। आक्रुष्टस्तु समाकोशंस्ताडितः प्रतिताइयन् । हत्वाततायिनं चैव नापराधी भवेन्नरः ।। वाक्पारुष्यादिना नीचो यं संतमभिलंघयेत् । स एव ताडयंस्तस्य नान्वेष्टव्यो महीभुजा।। नीचः शूद्रादिः संतं ब्राह्मणादिकं स एव ब्राह्मणा- दिवि तस्य शूद्रादेः । हिंसार्थे षष्ठी नान्वेष्टव्यो न दण्डच उत्यर्थः ः । रत्नाकरस्तु नीचोऽनुनमः सन्तमुत्तमं स एव उत्तम एवेत्यर्थः इत्याह । नारदः । अपाकपण्डचाण्डालवेश्यावधकवृत्तिषु । हस्तिपत्रात्यदासेपु गुर्वाचायतिगेपु च ।। + ·पंचदशोर्मिः। २२५ मर्यादातिकमे सो घात एवानुशासन । न च तद्दण्डपारुप्ये दोपमाहुमनोपिणः॥ यमेते ह्यतिवर्तेरन्नोत्नमस्तान् नृपं नयेत् । स एव विनयं कुर्यान्न तदिनयभानृपः । मा ह्येते मनुष्याणां धनमेषां मलात्मकं ।। अतरतान् घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डपेत् । उत्र्यां क्षतुतिः श्वपाकः। क्षतुर्जातस्तथोग्यां च स्वपाक इति कथ्यते। इति वचनात् । उग्रस्तु! शूद्रायां क्षत्रियाज्जातं प्राहुरुयमिति हिजाः। इति देवलेन निर्णीतो याह्यः पण्डः लोपः चाण्डाल: शूद्राद्राह्मण्या जातः वधकवृतिः परवध एय वृत्तिजीव- नोपायो यस्य स वधकवृत्तिवरादिः हस्तिपो हरत्य- धिरोहकः दासोऽत्र गृहजातादिः गुर्वाचार्यातिगः गुर्या- चार्यवचनलङ्घनकर्ता मर्यादाधर्मव्यवस्थासयोऽपि- लंबितं घात एव ताडनमेय तत्तु ययापराधं चपाकादयो येपु ताडनं कुर्वते ते एवैपा घातरूपं दण्डं कुर्युः । तेपा- मसामर्थे राजा तं घातरूपमेय दण्डं । अत्र हेतुर्मला होते इत्यादीत्यर्थः । रत्नाकरादिपुररस्तोऽप्ययमेवार्थः । कात्यायनः। अस्पृश्यधूर्तदासानां म्लेच्छानां पापकारिणां। प्रातिलोभ्यप्रसूतानां ताडनं नार्थतो दमः॥ पापकारिणोऽतिरापेन । प्रातिलोम्यप्रसूता निपादाद- ·२२४ विवादार्णवसेतु ६यः। विष्णुः॥ अजाश्वोष्ट्रघाती टेककरपादः कार्यः विमांसविक्रयी प्राप्यपशुघाती च कापणशतं दण्डवः पशुस्वामिने तन्मूल्यं दद्यात् । पशूनां पुंस्त्वोपचातकारी च अरण्यपशुपाती चपंचाशतं कापणान् पक्षिघाती मत्स्यपाती च दशकापणान् कीटोपघाती कार्या- पणं । अतस्तु जीविनामेप दण्डः ॥ विमांस विरुद्धमांसं श्वसृगालादिमांसमिति यावत् । अत्यंताभ्यासे तु याज्ञ: वल्क्यः। कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी। अङ्गहीनः प्रकर्तव्यो दाप्यश्योत्तमसाहसम् । कात्यायनः। त्रिगुणो द्वादशपणो घाते तु मृगपक्षिणां । सर्पमार्जारनकुलश्वशूकरवधे नृणां ।। अयमत्यंतापरुष्टमृगपक्षिघाते निगुणरूपः। तत उ- राष्टवातेपु दशपणः स च प्रागेवोक्तः तत उत्कृष्टघाते. दशपणः । विष्णूनपंचाशत्पणस्तु अत्यंतोत्रुष्टमृगप- क्षिवधविपयः। पञ्चाशदुत्तमो दण्डः शुभेपु मृगपक्षिपु ।। इति वचनात् । मनुः। गोकुमारीदेवपशूनुक्षाणं वृपभं तथा । वाहयन् साहसं पूर्व प्राप्नुयादुत्तमं वधे ॥ गोकुमारी वृपेण संयुक्ता गौः देवाय दत्तः पशुः देवप- शुः उखाणं 'उक्षसेचने' इत्यनुसारात् । बीजसेकारं वृषं।

·पंचदशोमः। २२५ वृषभपदेन जाणवृषो धोक्तः । मनुः । 'छिन्ननास्ये भिन्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते । अक्षभंगे च यानस्य चक्रोंगे तथैव च । छेदने चैव यंत्राणां योक्ररश्म्योस्तथैव च । आनंदे वाप्यपैहीति न दण्डं मनुरवीत् । छिन्ननास्पेछिन्ननासासंबंधिरज्जीभिन्नयुगे पुरोभिन्न- युगकाष्ठे। तिर्यक्प्रतिमुखागते इत्यनेन तिर्यक् प्रतिमु. सं यत्तत्प्रतिरोधादागतमागमनं तेन तिर्यग्यिरोधिग- मनं बलेन यत्परस्प यानस्यागमनादि तदपि न दंडहेतुरि- त्युक्तं । अक्षश्वकमध्यं काष्ठं यंत्राणां युगादिवन्धनानां यो युगवन्धनरज्जुः रश्मिः प्रयहः आकंदे चाप्यपही- ति दूरं गच्छेत्युच्चैरभिनाये सारथ्यादिना एते तदनादरे- ण समीपमागतो यदि रभादिना पीज्यते तदा सारथ्या- देर्न दंड इत्यर्थः । तथा। यत्रातिवर्तते युग्यं धैगुण्यात्माजकस्य तु । तत्र स्वामी भवेदंड्यो हिंसायां दिशतं दमं । यत्रानभिज्ञः प्राजकः सारथ्यादिः स्वामिना एतः तद- ज्ञानाच युग्यं तुरगादि अतिवर्तते अतिक्रामति तन त- जन्यहिंसायां स्वामी दिशतं दण्ड्यः यत्र पुनरभिज्ञः प्राजकः सारय्यादिः स्यामिना स्तः तब प्राजकस्यैव न स्वामिनः । तदिदमाह मनुः। प्राजकश्वेदवेदामः प्राजको दंडमर्हति । स चेत्पथि न संरुद्धं पशुभिर्वा रथेन वा॥

·विवादार्णवसेतुः प्रमापयेत्याणभृतस्तत्र दंडो विचारितः। यत्र प्राजकः कौशटप्रयुकः परवाह्यांतरेण यानप्रति- रोधः पाणिहिंसाहेनुर्भवति तत्रापि प्राजकस्य दंडो वि- चारितो निश्चित इत्यर्थः । इदानी प्राणिविशेषे सारध्ये दंडविशेषमाह मनुः। मनुष्यमारणे क्षिमं चौरवकिल्वियं भवेत् । प्राणवत्सु महत्स्वई गोगजोएहयादिषु ।। अत्र चौरवदित्यनेन सति साहसे योऽर्थदंडः सोऽ- तिदिश्यते न तु वधदंडवस्याईत्वाभावात् उत्तरार्दै गवा- दिपु अईत्वाभिधानासंगतेः। तथा। क्षुद्रकाणां पशूनां च हिंसायां दिशतो दमः। पञ्चाशत्तु भवेदंडः शुभेषु मृगपक्षिपु ॥ गर्दभाजाविकानां च दंडः स्यात्पंचमापिकः । मापिकस्तु भयेइंडः भ्वशूकरनिपातने ॥ क्षुद्रत्वमल्पपरिमाणत्वं तब वयतः कलमादीनां जा- तितोऽडजादीनां शुभमृगा रुरुप्रभृतयः शुभपक्षिणःशु- कादयः। मापको हिरूप्यरुष्ण इति पारिजातः। का- स्यायनः। प्रमापणे प्राणभृतां प्रतिरूपं तु दापयेत् । तस्यानुरूपं मूल्यं वा दंड इत्यनवीन्मनुः ।। प्रतिरूपं प्रमापितप्राणिगुणादिना समं एतच्च प्रति- स्पादिदानं स्वामिने। इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके । - ·: षोडशोमिः २२७ दण्डपारुण्यधर्मापैरूमिः पंचदशी गता ॥३५॥ पोडशोमिः ॥ अथ स्तेयं॥ सत्र मनुः। एपोऽखिलेनाभिहितो दंडपारुष्यनिर्णयः। . सेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधि दंडविनिर्णये ।। स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतं । निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वापव्ययते च यत् । अन्वयवतू रक्षकपुरुपसमक्षं तेन प्रसभं बलात्कारेणा- पहत्यापहारमगोपयतो ऽपहरणं साहसं निरन्वयं रक्ष- कपुरुषासमक्षं अपव्ययते अपहृतमित्यर्थः । तेन यत्रा- पहार्यापहरणं भवति तत्स्तेयं । अंथ स्वेनाः । तत्र मनुः । हिविधास्तस्करान्विद्यात्परद्रव्यापहारिणः । प्रकाशांश्याप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः॥ स्वचिदैरेव विज्ञेयाचारैस्वस्करवेदिभिः। स्वचिद्देश्यौरचिहै। बृहस्पतिः। प्रकाशाश्याप्रकाशाश्च हिविधास्तस्कराः स्मृताः। प्रज्ञासामर्थ्यमायाभिः प्रभिन्नास्ते सहस्रशः ।। प्रज्ञा परद्रव्यापहारानुरूपा माया परव्यामोहन तथा। नैगमा वैद्यकितवाः सभ्योत्कोचकवंचकाः। दैवोत्पातविदो भद्गाः शिल्पज्ञाः प्रतिरूपकाः॥ १ केचित्पुस्तकेषु " दृत्वापसवते च यत् ॥ इति पाठो दृश्यते न. स्यार्थः । स्वामिपरोक्ष दतं तरस्तेयं भवेत् । यच हत्वा अपन्हुते तद्- पिस्तेयमेव इति। - ·२२८ विवादार्णवसेतुः अक्रियाकारिणश्चैव मध्यस्थाः कूटसाक्षिणः। प्रकाशतस्करा ह्येते तथा कुहकजीविनः ।। नैगमाः कपटतुलादिधारणहारार्थहारिणः । वैद्या रोग प्रकोप्यार्थहारिणः । कितवाः कूटदेवनेनार्थहारिणः से- भ्याः पार्पदाः अर्थलोभेनान्यायवादिनः उत्कोचकाः कार्यादिकारिणः सन्त उत्कोचग्राहिणः वंचकाः संभू- योयतानां प्रच्छायेतरार्थयाहिणः दैवं भाग्य भद्राः शा- न्तिनियुक्ताः शांतिहेतुमरुत्वैवार्थहराः शिल्पज्ञाः कूट- शिल्पेनार्थहराः कूटसाक्षिणो यथावादेन व्यवहारसा- क्षिणः कुहकजीविन इंद्रजालादिनार्थहारिणः । नारदः । प्रकाशवंचकास्तत्र कूटमानतुलाश्रिताः। उत्कोचकाः सोपधिकाः कितवाः पण्ययोपितः ।। प्रतिरूपकराश्चैव मंगलादेशकरिणः । इत्येवमादयो ज्ञेयाः प्रकाशतस्करा भुवि । सोपधिकाः ये अभयं मायां वा दर्शयित्वा परस्य धन- 'मपहरंति । मंगलादेशकारिणः मंगलादेशदारार्थहराः इत्येवमादय इत्यादिपदेन नानापण्योपजीव्यादयो ग्रा- हाः नारदः। अप्रकाशास्तु विज्ञेया घहिरभ्यन्तराश्रिताः। सममत्तममत्तान्सिंतुष्याक्रम्य ये नराः।। सन्धिच्छिदः पाथमुपो हिचतुःपादहारिणः। उत्क्षेपकाः सस्यहरा ज्ञेयाः प्रच्छन्नतस्कराः ।। उरक्षेपकाः रक्षकस्यायत एवानवहितस्य दृष्टिं व- → ·पोडशोर्मिः। ञ्चयित्वार्थहारिणः । सस्यहरशब्देन प्रच्छन्नहारकमात्र विवक्षितं । रत्नाकरकारधृतान्यन्यानि वचनपटलान्य- नतिप्रयोजकत्वेनोपेक्षिततया ग्रंथबाहुल्यभिया च नेह लिखितानि । मनुः । तेषां दोपानभिरयाप्य स्वे स्वे कर्मणि तच्चतः। कुर्वीत शासनं राजा सम्यक् सारानुसारतः ॥ अभिख्याप्य लोके कथायित्वा सारशब्दो ऽत्रापहतध- नपरः तेनापहृतधनानुसारेण तान् दंडयेदित्यर्थः । बृह- स्पतिः। संसर्गचिङ्गलोप्चैश्च विज्ञाता राजपूरुपैः। प्रदाप्यापहृतं शास्यो दमैः शास्त्रप्रचोदितैः।। संसर्गः प्रमितैश्चौरैः सह मेलनं चिह्नचौरत्वलिंग सं- धिखनिनादि लोप्नं चोरितद्रव्यं एपामन्यतमेनापि चौर- मवधार्य चोरितद्रव्यं तद्वारा द्रव्यस्वामिने प्रदाप्य राजा शास्त्रदृष्टेन दण्डेन तं शासयेदित्यर्थः। मनुः । परमं यत्नमातिष्ठेत्स्तेनानां निग्रहे नृपः । स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्द्धते ॥ अभयस्य तु यो दाता स पूज्यः सततं नृपः। सत्रं हि वर्द्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणं ।। ॥ अथ प्रकाशतस्करदंडः॥ तनाह व्यासः। तुलामानविशेपेण लेख्येन गणनेन च । अर्थस्य वृदिन्हासेन मुष्णंति वणिजो ननान् ।। .

·विवादार्णवसेतुः तद्रव्यसहशैव्यै नमूल्यैर्विमिश्रणं । कुर्वत्यौपयिकाश्वान्ये पण्यानां परिवर्तने ॥ याज्ञवल्क्यः। मानेन तुलया वापि पोपमष्टममाहरेत् । । दंई स दाप्यो दिशतं वृद्धौ हानौ च कल्पितं। मानेन कपटमानेन वाकारोऽनास्थायां तेन पेलवे नापि छाप्रकारेण कपटतुलादिनापि यः परद्रव्यस्या- ष्टमांशमपहरति स पणशतइयं दंई दाप्यः । वृद्धौ हानौ चेति ।यस्तु नवमांशं सोऽष्टमभागन्यून दिशनं यश्च स- समांशं सोऽष्टमभागं द्विशतं दाप्य इत्यर्थः । वाचस्प- तिमिश्रेणाप्येप एवाऽर्थो ऽनुवर्णितः । शंखलिखिती ॥ कूटतुलामानप्रतिमानव्यवहारे शारीरोंगच्छेदे वा ॥ मा- ने प्रस्थादि शारीरो मुंडनादिरूपः अंगच्छेदः कर्णा- दिच्छेदः कूटतुलामानेन कूटमतिमानेन वा यो व्यवह- रति बहुधा तस्य मुंडन यस्तु तच्छोलः तस्य कर्णादि- च्छेदः कार्य इति मिश्रभट्टाचार्याः । इयं गौरवागौरवा- भ्यां विकल्पस्थितिरिति रत्नाकरः। मनुः । सर्हि विषम यस्तु चरेदै मूल्येतोऽपि वा। स प्राप्नुयाइमें पूर्व नरो मध्यममेव वा ॥ समैः साधारणैः परार्थैः विपमें विलक्षणं । यस्तु परि- वर्तनेन मूल्येन वा गृह्णन् परस्य पष्ठभागहानौ साई प- णशतदयं । पंचादिभागहानौ तु पंचपणशतं दंई,दाप्य इत्यर्थः । एवमेव हलायुधादयः। तथा । - ·पोडशोमिः। अबीजविक्रयो यस्तु बोजोत्कों तथैव च । मर्यादाभेदकश्चैव विरुतं प्राप्नुयाइधं ॥ अबोजविक्रयी अबोज बीजतया यो विक्रीणीते बी- जोकी उममपि बीज बलेन यो हरति मर्यादाभेदकः देशजातिकुलशास्त्रराजलोकस्थित्यतिक्रमकारी विकृतं वधं कर्णादिच्छेदनरूपं । बृहस्पतिः। प्रच्छन्नदोषव्यामिश्रपुनःसंस्कृतविक्रयी । पण्यं तद्विगुणं दाप्यो वणिग्दंडं च तत्सम ।। प्रच्छन्नदोषो गोपितदोपः व्यामिश्र अपद्रव्यमिश्रित पुनः संस्कृतं विक्रय्य पण्यं पुरातनं शाणादिना पुनर्न- वीकृतं य एपामन्यतमं विक्रीणीते स विक्रीतभाजनात् द्विगुणं भाजनादिकं क्रेतरि विक्रीतवस्तुसमं च दंड रा- जनि दाप्य इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । मिथ्या वदन्परीमाणं शुल्कस्थानादपाक्रमन् । दाप्यस्त्वष्टगुणं यश्च स व्याजक्रयविक्रयी। पण्यस्य परीमाणमतथ्यं वदनू यादौ कर्तव्ये आ- पणं परिहरन्सकूटं क्रय विक्रयं वा कुर्वन्प्रतपण्याद- टगुणं दंड दाप्य इत्यर्थः । विष्णुः ॥ शुल्कस्थानमनाक- मन्सपिहारमाप्नुयात् ।। विक्रयादौ कर्तव्ये आपणं प. -रिहरन्सरवं दंज्यः इत्यर्थः । इदमभ्यासे याज्ञवल्क्यो- के पुनरनभ्यास इत्यविरोधः। याज्ञवल्क्यो। तुलाशासनमानानां कूटरुन्नाणकस्य च । एनिश्च व्यवहां यः स दाप्यो दममुत्तमम् ॥

·विवादार्णवसेतुः तुला सुवर्णादितोलनदंडःशासनं राजसंबंधिचिन्हम् । नाणको मुद्रामानं टंकादि य एतान् कूटान निर्माति यो वा तेन व्यवहरति स पणसहस्र दंब इत्यर्थः । तथा । अकूट कूटकं ब्रूते कूटं यश्याप्यकूटकं। . सनाणकपरीक्षी तु दाप्य उत्तमसाहसं । नाणको मुद्रेति व्याख्यातं यो मुद्रापरीक्षको दौराल्या- दिना मंदा मुद्रा भद्रा भद्रां या मंदा ब्रूते स सहलं प- णान्दण्ड्य इत्यर्थः। विष्णुः ॥ उत्तम साहसं दंड्यो भि- षड्मिथ्याचरन्नुत्तमेपु मध्यमं मध्यमेपु प्रथमं तियतु। व्यासः। अनिच्छन्तमभूमिज्ञं संयोज्य व्यसने नरं । ' अपकति तद्रव्यं वेश्याकितवशिल्पिनः । अनिच्छंत प्रवृच्यनुन्मुखं अभूमिज्ञं कार्याकार्यज्ञानही- नं । एते विश्रब्धवंचका इति भावः। बृहस्पतिः। अन्यायवादिनः सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविनः । विश्रब्धवंचकाश्चैव निर्वास्याः सर्व एव ते। याज्ञवल्क्यः। , 'उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान्कृत्वा विवासयेत् । तथा बृहस्पतिः। ज्योतिर्ज्ञानं तथोपातमविदित्वा तु ये नृणां । ---,श्रावयंत्यर्थलाभेन विनेयास्ते ऽपि यलतः। याज्ञवल्क्यः। •वसानस्त्रीन्पणान् दाप्यो रजकस्तु परांशुकं । १दडप इत्यपि पाठः ·षोडशोर्मिः।- - -विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान्दश;। अवक्रयो भाटकं आधानं बंधकीकरणं । याज्ञवल्क्यः। कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयो। अंगहीनः प्रकर्तव्यो दाप्यश्वोत्तमसाहतं ।। असुवर्णे औपचादियोगात्सुवर्णश्रममुत्पाद्य यः कया- दिव्यवहारं करोति यो वा श्वादिमांसं हरिणादिमांसत्वे- न प्रकाश्य विक्रीणाति स पणसहलं दंडमादायनासाद- न्तकरशून्यः कार्य इत्यर्थः। एवमेव विवादचितामाण : मनुः। . सर्वकंटकपापिठं हेमकारं तु पार्थिवः । प्रवर्तमानमन्याये च्छेदयेल्लवशःक्षुरैः। कंटकः प्रकाशतरकरः प्रवर्तमानमिति नित्यप्रवृत्ती लट् । तेनान्यायाभ्यासेऽयं दंड इत्याहुः । कात्यायनः। मृचर्ममणिमुद्रायःकाष्ठवल्कलवाससां। अजाती-जातकरणे विज्ञेयो ऽष्टगुणो दमः॥ लघुमूल्यकानामेतेषां वस्तूनां कौशलेन बहुमूल्यकव- स्तुसादृश्यं समुत्पाद्य विक्रयी प्ररुतमूल्यादधिकं यत्त लभते तदष्टगुणं दम दाप्यः। अब रलाकरोकोदाहरणं। यथा मृदि कस्तूरिकामोदसञ्चारण कस्तूरिकेति। चमणि वर्णोत्कर्पोत्पादनेन व्याघ्रचर्मेति । स्फटिके लौहित्याचर- णेन पद्मरागइति।कार्पसिके सूने गुणोत्कर्षाधानेन पट्ट- सूनमिति । कार्णायसे वर्णोत्कर्षाधानेन रजतमिति वि- १स्वसुतड्यो याचितं वा ददाति ·२३४ विवादार्णवसेतुः ल्वकाष्ठे चंदनामोदसंचारेण चंदनमिति कासिके वा गुणाधानेन कौशेयमित्यादि । तथा। समुदपरिवर्त च सारभाण्डं च कृत्रिम। आधानं विक्रयं वापि नयतो दंडकल्पना । भिन्ने पणे तु पञ्चाशत् पणे तु शतमुच्यते । दिपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धौ च वृद्धिमान् । समुद्गः संपुटः सारभडि सारभूतं पण्यं मृगपदादि त- था च तुच्छं संपुटं पूर्णत्वेन प्रकाश्य कृत्रिमं वस्तु ता- त्विकत्वेन वा प्रकाश्य न्यस्यतो विक्रीणानस्य वा दंडः । सच कीगित्पत्राह भिन्न इत्यादि भिनो न्यूनः अर्थात् पणात तेन पणन्यूनमूल्ये वस्तुनि तथा कुर्वतः पंचाश- त्पणाः। पणमूल्ये तु शतं पणाः। दिपणमूल्ये पणशतह- यं । इतोधिकमूल्यांदौ त्यनेनैव क्रमेण दंडवृद्धिः कार्ये- त्यर्थः । बृहस्पतिः। अल्पमून्यं तु संस्कृत्य नयंति बहुमूल्यतां । स्त्रीवालकान् वंचयंति दंड्या अर्थानुरूपतः॥ हेममुक्तावालाद्यं कुर्वते कृत्रिमं तु ये। के मूल्यं प्रदाप्यास्ते राज्ञे च हिगुणं दमं । हिंगणं दम दिगुणं विक्रीततादृग्द्रव्यमूल्यापेक्षया । याज्ञवल्क्यः। अग्नौ सुवर्णमक्षीणं हिपलं रजते शते। अष्टौ पुणि सीसे च ताने पंचदशायसि ।। सुवर्ण शुद्धसुवर्ण अन्याशस्य क्षयित्वादिति तेन गु- - ·षोडशोमिः। २३१ इसुवर्णे ननंदिनमपि दंदह्यमाने क्षयो न भवति । त- था रजतपलशते पलयमेव तथा तावति शुद्ध त्रपुणि सीसे च अष्टपलमेव । तथा तावति ताने पलपंचकं तादृशेऽयसि दश पलानि क्षीयते इत्यर्थः । तथा च ततोऽधिकं क्षयं वदन् वणिक् दंड्य इति भावः । याज्ञवल्क्यः। शते दशपला वृद्धिरौणें कासिके तया। मध्ये पंचपला सौत्रे सूक्ष्मे तु त्रिपला स्मृता । स्थूलसूत्रे कार्यासिके आविके वा शतपलमिति वपना- य प्रयुक्त उमे दशपलाधिकं वासो भवति मध्पविधसू- त्रे पंचपलाधिकं सूक्ष्मसूत्रे त्रिपलाधिकमित्यर्थः॥५॥ ॥ तथाऽप्रकाशतस्करदंडः॥ ये तु तस्कराः सांधं कृत्वा अनेकविधधनमपहरति रा- जा अपहतसर्वद्रव्यं स्वामिने दापयित्वा तेषां चौराणां हस्तौ छिच्चा तीक्ष्णशूले निवेशयेत् । तदाहतुर्मनुष्यासौ। संधि रुवा तु ये चौर्य राजौ कुवैति तस्कराः। तेषां छिच्चा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत्॥ निवेशयेदित्यत्र तानिति शेषः । एवमुत्तरवचनेपि सं- घिच्छेत्तारमिति शेप इति बोध्यं । संधिच्छेत्तानेकविधं धनं प्राप्नोति वै गृहात् । प्रदाप्यः स्वामिने सर्व रुतं शूले निवेशयेत् ॥ एतत्तु अभ्यासे । यथा बृहस्पतिः । संधिच्छिदो सरुये तान् शूलमारोपते ततः ।

·२३५ विवादार्णवतेतुः पांथचौर्ये विशेषयंति स एव । तथा पांथमुपो वृक्षे गले बध्वावलम्बयेत् । अत्र वाठीचौरास्तु वृक्षादावुइंधनीयाइत्यर्थ इति मि- श्राः। नारदकात्यायनी॥ स्वदेशघातिनो ये स्युस्तथा मार्गनिरोधकाः । तेषां सर्वस्वमादाय राजा शूले निवेशयेत् ॥ अस्यायमर्थः । यस्य राज्ञो देशे ये चौरा निवसंति त- द्राजदेशस्तेषां चौराणां स्वदेशः॥ तादातिनः स्वदेश- घातिनः। एतेन परदेशवातिनां चौराणां राज्ञा सर्व- स्वग्रहणं न कर्त्तव्यमिति भावः। मनुः । पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः। मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ॥ कुलीनानां सत्कुलजाताना मुख्यानां मरकतादीनां । तब नारीपुरुपयोर्वधे विशेषमाह बृहस्पतिः । मनुष्यहारिणो राज्ञा दुग्धव्यास्तु कटाग्निना। स्त्रीहर्ता लौहशयने दग्धव्यो वै कटाग्निना ॥ कटो वीरणः तथाच कटेन वेष्टयित्वा तत्प्रभवेन कठा- मिना दासा इति पूर्यप्रतीकार्थः । परत्र सौहशयने इ. त्यधिकं । व्यासः ॥ नरहर्ता हस्तपादौ छिच्या स्थाप्यश्चतुष्पथे। इदं तु मध्यविधपुरुपापहरणे । व्यासः। पुरुष हरतःप्रोको दंड उत्तमसाहसः । सर्वस्वं हरतो नारी कन्यां तु हरतो वधः ।।

·षोडशोर्मिः। इदमपरुष्टकन्यापहरणे । तथा । वाजिवारणबाठाना चाददीत बृहस्पतिः। सर्वस्वमित्यनुपंगः । हरणेइत्यपि पूरणीयम् । मनुः । गोपु ब्राह्मणसंस्थासु तूलिकायाश्च भेदने । पशूनां हरणे चैव सयः कार्योंऽईपादिकः ॥ महापशूनां हरणे शस्त्राणामौपधस्य च । कालमासाद्य कार्यं च राजा दंड प्रकल्पयेत् ॥ ब्राह्मणसंस्थासु बाह्मणस्वामिकासु तूलिकाया भेदनं नासाभेदनं तचेह वाहनार्थमिति रत्नाकरः। पशवश्चात विडालनकुलव्यतिरिक्ताः क्षुद्रपशवः। तयोविंशेपश्रवणा- न्महापशूनां हस्त्यश्वादीनां कालो युद्धादेः कार्यमारोह णादि तेन युद्धापवसरे ऽश्चायपहरणमविदंडाय दंडक- ल्पनं च वक्ष्यमाणयाज्ञवल्क्यवचनात् । नारदः। महापशून्स्तेनयतो दंड उत्तमसाहसः । मध्यमो मध्यमपशून्पूर्वः क्षुद्रपशी हते ॥ व्यासः। अश्वहर्ता हस्तपादौ कार्ट छित्वा प्रमाप्यते । एतच्च विशिष्टाश्वहरणे सामान्याञ्चहरणे तु विष्णुनैक- करपादादिकत्वस्य प्रतिपादनात् । याज्ञवल्क्यः। बंदियाहांस्तथा वाजिकुंजराणां च हारिणः । प्रसह्य घातिनश्चैव शूलमारोपयेन्नरान् ॥ । कोठागारायुधागारदेवतागारमेदिनः ।

·विवादार्णवसेतुः हस्त्यश्वरथहर्तृश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥ कोष्ठागारं धान्यागारं अविचारयन्कर्मणि निश्चिते अ- विलंबमानः। विष्णुः॥ गोश्वोष्ट्रगजापहारकः एककरपा- दिकः कार्यः अजाद्यपहारी एककरश्च । करितुरगावत्रा- त्यन्तापक्रष्टावुक्तौ प्रथमाशास्यौ वा गुणवान् समयो वा न युद्धस्येत्यतः शासनलाघवं । व्यासः। पशुहर्तुश्चाईपाद तीक्ष्णशस्त्रेण कर्त्तयेत् । तस्य एकपादं कुण्वकुद्दालादिना छिन्यादित्यर्थः । धान्यं दशभ्यः कुंभेभ्यो हरतो ऽप्यधिकं वधः। शेपे ऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तदनं ॥ • प्रमाणस्थपुरुपस्य प्रमाणस्थकरस्य दादशभिः प्रसृ- तिभिः कुडवो भवति चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थो भवति च- तुभिः प्रस्थैराढकः चतुर्भिराढोणः कुंभ इति विवाद- चिंतामणिः। दश द्रोणा भवेत् खारी कुम्भोपि द्रोणविंशतिः। द्रोण उक्तो मिताक्षरायाम् । • अष्टमुष्टिर्भवेत् कुश्चिः कुञ्चयोऽष्टौ च पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः॥ चतुराढको भवेद्रोण इत्येतन्मानलक्षणम् । इति स्मार्तभट्टाचार्याः । दशभ्य इति इतोप्यविकं धान्यमपहरन्मारणीयः न्यूनं त्वपहरन् तत्समं धान्यं स्वामिनि तदेकादशगुणं च राजनि दंडत्वेन दाप्य इत्य- र्थः। अन्ये तु ।

·पोडक्षोमिः। पलं च कुडवः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेषु बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ।। द्रोणैः पोडशभिः खारी विंशत्या कुंभ उच्यते। कुंभैस्तु दशभिर्वाहो धान्यसंख्या प्रकीर्तिता॥ विशत्या द्रोणैरिन्यन्वयः। एतहारमानुसारेण च क्रम- माह मनुः। क्षेत्रिकस्यात्यये दंडो भागाद्दशगुणो भवेत् । तदईदंद्रो भृत्यानामज्ञानाकर्षकस्य तु । सस्यभागव्यवस्थया भूकर्पकस्य दोपेण सस्यनाशे स्व- भागाद्दशगुणस्तस्य दंडः तकृत्यस्य दोषेण तन्नाशे स्व- भागात पंचगुणः कर्षकस्य दंड इत्यर्थः । अयं च दंडी राज्ञा ग्राह्यः। भूस्वामी तु तहिनाशितं स्वग्राह्य सस्य- मागं ततो लभते इति द्रष्टव्यं । मनुः । परिपूतेषु धान्येपु शाकमूलफलेषु च । निरन्वयः शतं दंड्यः सान्वयोऽर्द्धशतं दमं । निप्पुलाकीरुतेपु स्वल्पधान्येषु अपहृतेपुशाकमूठफ- लेषु वा निरन्वयः ग्रहणहेतुप्रीत्यादिसंबंधशून्यः शतं - णान् दंड्यः । वत्संबंधवांश्वेतू पंचाशत्पणान् दंड्यः। खलस्थधान्यहरणेऽयं दंड । गृहस्थधान्यहरणे पूर्वोक्त एव दंड इत्यविरोधः । तथा। पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मपछीनगेपु च। अल्पेप्वपरिपूतेषु दंडः स्यात्पंच कृष्णलाः ॥ १ अन्येवारिपूतेषु इत्यपि पाउः कचिदृश्यने नस्यामः भन्येषु स. मर्थपुलमारहा. 7 ·विवादार्णवसेतुः हस्त्यश्वरथहर्तृश्च हन्यादेवाविचारयन् ।' कोठागारं धान्यागारं अविचारयन्कर्मणि निश्रिते अ. विलंबमानः। विष्णुः॥ गोश्वोष्ट्रगजापहारकः एककरपा- दिकः कार्यः अजायपहारी एककरश्च । करितुरगावत्रा- त्यन्तापरुष्टावुक्तौ प्रथमाशास्यौ या गुणवान् समयो वा न युद्धस्येत्यतः शासनलाघवं । व्यासः । पशुहर्तुश्चाईपादं तीक्ष्णशस्त्रेण कर्त्तयेत् । तस्प एकपादं कुण्यकुद्दालादिना छिन्यादित्यर्थः ॥ धान्यं दशभ्यः कुंभेभ्यो हरतो ऽप्यधिक वधः। -शेषे ऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनं ॥ • प्रमाणस्थपुरुषस्य प्रमाणस्थकरस्य हादशभिः प्रसृ- तिभिः कुडवो भवति चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थो भवति च- तुभिः प्रस्थैराढकः चतुभिराटकोणः कुंभ इति विवाद- ८. चिंतामणिः। . धिकसुवर्णस्य तन्मूल्यारी कुम्भोपि द्रोणविंशतिः। स्वच्छेदः कार्यः। तदूनपंचविंशत, ल्परजतताशवस्त्राणां वाहरणे अपहतैकादशलुम् । डः। तदूनसुवर्णसंतन्मूल्यरजततादृशवस्त्राणां वा हरणे वाडनम् । तदूनसुवर्णस्य तन्मूल्यरजततादृशवस्त्राणां वा हरणे कर्णच्छेदः कार्यः । हेनो रजतस्य वा शतक- पाधिकस्य तथा वाससो वा शताधिकस्य हतीवध्यः। प- चाशदधिकस्य तस्य हर्ता छिन्नहसः कार्यः। तदूनमू- ल्यस्य ही एकादशगुणं तन्मूल्यं वा दाप्यः अपहृत- ·पोडक्षोमिः। - पलं च कुडवः प्रस्थ आठको द्रोण एव च । धान्यमानेषु बोदव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ।। द्रोणैः पोडशभिः सारी विंशत्या कुंभ उच्यते । कुंौस्तु दशभिर्वा हो धान्यसंख्या प्रकीर्तिता। विशत्या द्रोणरिन्यन्वयः । एतहाक्पानुसारेण च क्रम- माह मनुः। क्षेत्रिकस्यात्यये दंडो भागाद्दशगुणो भवेत् । तदईदंडो भृत्यानामज्ञानात्कर्षकस्य तु । सस्यभागव्यवस्थया भूकर्पकस्य दोपेण सस्यनाशे स्व- भागाद्दशगुणस्तस्य दंडः तइत्यस्य दोपेण तन्नाशे स्व- भागात पंचगुणः कर्पकस्य दंड इत्यर्थः । अयं च दंड। राज्ञा ग्राह्यः । भूस्यामी तु तहिनाशितं स्वग्राह्य सस्य- मागं ततो लभते इति द्रष्टव्यं । मनुः । परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेपु... ...... निरन्ययः शतं दंग्यः सान्ससमये अपहरन् अटा- निप्पुलाकीरतेपुस्तं च दाप्पा इत्यर्थः । व्यासः । देषु वा धिान्यापहरणे क्षोरे तबिरुती तथा। स्वामिने तत्सम दाप्यो दंई च दिगुणं नृपे॥ मध्यहीनद्रव्यहारी पुष्पमूलफलस्य च । दाप्यस्तद्विगुणं दंडमथवा पंच रुष्णलान् ।। * मध्यहीनद्रव्य नादि छप्पटराब्देन ययमितद्रव्यम भिप्रेतमिति रलाकरः। मनुः । सूबकर्यासकिण्वानां गोमयस्य 'गुइस्य च । २१ ·२४२ विवादार्णवसेतुः टनः क्षारस्य तकस्य पानीयस्य तृणस्य च। वेणुवैणवभाडानां लवणानां तथैव च । मृन्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥ मत्स्यानां प्रक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च । मांप्तस्य मधुनचैव यचान्यत् पशुसंभव ॥ अन्येपामेवमादीनां मयानामोदनस्य च । फलानां चैव सपा हरणे दिगुणो दमः॥ इटमल्पसूत्रादिहरणे। अन्यत् पशुसंभवं चर्मदंतादि । शंसलिसितौ॥रुतकाष्ठाश्मकौलालचर्मवेत्रभांडेषु मूल्या- त्पञ्चगुणः त्रयो वाकार्षापणाः एकचक्रापहरणे चत्वारिं- शच्छकटेऽशीतिशतं कतकाष्ठं घटितकाष्ठं कौलाल कु-. लालनिर्मितं मृन्मयमिति यावत् । भांडमश्मादीनां एक- चक्रमेकरथांगं चत्वारिंशत् पणा एवं अशीतिशतं अ- शीत्यधिकं शतं । तथा। तं शतं दंडयेद्राजा यश्चाग्निं चौरयगृहात् ॥ अग्निं श्रौतं स्मात वेति विवादचितामणिः । नारदः । काष्ठभांडतृणादीनां मृन्मयानां तथैव च । वेणुवेणवभांडानां तथान्नाद्यस्थिचर्मणां ॥ शाकानामामूलाना हरणे फलपुष्पयोः। गोरसे तहिकाराणां तथा लवणतैलयोः। पचान्नानां कृतान्नानां मयानामोदनस्य च । सपामल्पमूल्यानां मूल्यारस्यात् पगुणो टमः ॥ दति प्रचुरकाशादिविपयं स्वामिने ऽपि अपहतद्रव्य- ·विवादार्णवसेतुः । अनापृष्टं तुं गलानो हस्तच्छेदनमर्हति ॥ 'इदमप्युलष्टस्वामिकतृणादिविषयमिति वाचस्पति. मिश्राः। गौतमः ॥वाह्मणस्य न शारीरो दंडः कर्मवियोग, विण्यापनविवासनांककरणानि। आवृत्तौ प्रायश्चित्ती तु सः॥कर्मवियोगः चौरेण ब्राह्मणेन सह सतां क्रियानार- .भः । विख्यापनं खरारोहणडिडिमादिना चौरत्वं तस्य ख्यापनीयं । विवासनं देशाइहिष्करणं । अंककरणं ले लाटे चोरचिङ्गकरणं आवृत्ती प्रायश्चित्नी साप्रकारांतरे- ण जीवनाक्षमो ब्राह्मणश्चौरोऽपिन हननहसच्छेदनादि- ना दंख्यः किंतु हृतं वस्तु दत्वाचौर्यप्रायश्चित्तं कुर्यादित्यर्थः) एतानियागादिपरब्राह्मणे । आपसंयः॥पुरुषवलेयभूत म्यादनिपु वधःचक्षुनिरोधश्चैतेपुव्राह्मणस्य॥ स्वेपे सुवर्ण- हरणं एतेषु त्रिपु ब्राह्मणेतरस्य वधः ब्राह्मणस्य चक्षुरु- पाटनं इदमधमब्राह्मणानां । विष्णुः ॥ स्तेनाः सर्व एवा- पहतं धनिकस्य धनं दाम्याः । ततस्तेपामभिहितदंडन- 'योगः । याज्ञवल्क्या चौरं प्रदाप्यापहतं घातयेद्विविधैर्वधैः । सचिझं ब्राह्मणं रुत्वा स्वराष्ट्रादिप्रवासयेत् ।। चिह्न ललाटे भगायकन । इदं मध्यविधव्राह्मणानां । ब्राह्मणाधिकारे कात्यायनः। सहोटमसहोटं वा तच्चागमितसाहस । प्रगृह्य चिनमायेद्य सर्वस्वैविनियोजयेत् ॥ अयःसन्धानयुक्ताले मन्दाका बैलान्विताः। .

·पोडशोमिः। 1 २४५ कुर्युः कर्माणि नृपतेरा मृत्योरिति कौशिकः॥ होटं लोप्वं तत्वेनागमितं ज्ञापितं साहसं चौर्य यस्य तथा तं कुर्युरा मृत्योरिति योजना । सर्वस्वैरिति । इदं तु वतस्थाध्यायरहितधनवद्राह्मगपरं । अयःसंधानयुक्का. लौहनिगडबद्धा मंदभक्ताः कर्ममात्रौपयिकबलजनक- किञ्चिद्भक्ष्यसाजः । कर्माणि राजदास्यादीनि । इदं तु. तादृशनिर्धनब्राह्मणपरं । बृहस्पतिः । व्रतस्वाध्यायवान्स्वेयी बंधनारिक्लश्यते चिरं । स्वामिने तद्धनं दाप्यः प्रायश्चित्तं न कार्यते ॥ इत्यप्रकाशतस्करदंडः॥ ७॥ ॥अथ चौरान्वेपणं॥ तत्र रत्नाकरधृतो नारदः। सहोढग्रहणास्तेयं होढे सत्युपयोगतः । शंका त्वसज्जनैकार्थ्यादनायव्ययतस्तथा । अहोढान्विमृशेचौरान गृहीत परिशंकया । तथोपधाभिश्चित्राभिर्च्युस्तथ्यं यथा हि ते॥ देश ग्रामं दिशं नाम जाति वासं प्रतिअयं । कृतकार्यसहायास्तु प्रष्टव्याः स्युनिगृह्य ते॥ वर्णस्वराकारभेदात् संदिग्धविनिवेदनात् । अदेशकालवृत्तत्वान्निवासस्पाविशाधनात् ।। असय गत्यूचीर्यादसत्संसर्ग कारगी ।। शेपैरप्यनुगंतव्या न होनैव केवल ॥ पोयमलोत्रग्रहणात । होटे असत्यपयोगतः ·विवादार्णवसेतुः असति होढे लोप्चे उपयोगतः अन्यथा लभ्यकर्पूरायु- पयोगतः स्तेयं ज्ञेयं । शंका तु स्तेयस्य अप्तजनैका- या॑त् असज्जनैर्मद्यपानाद्यासक्तैः ऐकार्थ्यात् एकप्रयो- जनकत्वात् अनायव्ययतस्तथा शंका इति प्रथमवच. नार्थः । अहोढान् होढरहितान् तथा गृहीतपरिशंकया उपधाभिश्चित्राभिव्यजिर्नानाविधैर्देशादिकं प्रष्टव्यास्ते यथा बूयुरित्युत्तरवचनार्थः अहोढेनैव चौरा अन्वेष्टव्याः। किंतु वर्णस्वराकारभेदादिभ्योऽपीति तदुत्तरवचनार्थः । विवादरत्नाकरे याज्ञवल्क्यः । ग्राहकैर्गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा । पूर्वकर्मापराधी च तथैवाशुद्धवासकः ॥ अन्येपि शंकया ग्राह्या नामजात्यादिनिङ्गवैः ।। यूतस्त्रीपानसताश्च भिन्नशुष्कमुखत्वराः। परद्रव्यगृहाणा च पृच्छका गूढचारिणः॥ निरायव्ययवंतश्यं विनष्टद्रव्यविक्रयाः ।। ग्राहकैह्यते चौर इति ग्राहकैश्चौरोयमिति निर्दिष्टः स- न गृह्यते ध्रियत इत्यर्थः । पदेन हरणदेशादारभ्य पाद- चिनानुसारेण अशुद्धवासकः अपरिचितदेशवासकः नामजात्यादिनिनवैः स्वस्य नाम्नो जात्यादेपलापैः। आदिपटेन ग्रामादिग्रहगं । निरायव्ययवंतः आयशून्याः संतो व्ययवंतः विनष्टद्रव्यविक्रयाः हतद्रव्यैकदेशभूतद्र- व्यकयकर्तारः । नारदः। गवादिप्वपनष्टेषु द्रव्येषूपहतेषु च। .

·। पांडशोमिः। पदेनान्वेषणं कुर्युरा मूलाचदिदो जनाः॥ ग्रामे बजे विवीते वा यत्र तन्निपतेपद। बोद्धव्यं तद्भवेत्तेन नयेत्सोऽन्यत्र तन्नयेत् ।। पदे प्रमुढे भन्ने वा विपमत्वानलांतिके। परत्वासनतरो ग्रामो ब्रजो वा तत्र यातयेत् । सोमाध्वनिईयोर्यन स्तेनप्रायो ऽशुचिर्जनः । नैवातरिक्षान्न दिवो न समुद्रान्न चान्यतः। दस्यवश्य प्रवत्तते नरमादेवं प्रकल्पयेत् ॥ तस्यार्थः । गवादिपु द्रव्येषु अपनप्टेपु केनाप्यपहतेषु घा तत्पदेनान्वेपणं कर्तव्यं । तन यस्य ग्रामे बजे वा वि- वोते वा तत्पदं निपतेत्तेन ग्रामादिमता तहोदव्यं । पदे कियदृष्टे ऽये तथा अपरिचिते तरसन्निहितयामे निपात- येत् अन्यकल्पनं पुनस्तदभावादिति । अन्यान्यपि बहू- नि रत्नाकरधृतानि नारदमनुकात्यायनयाज्ञवल्स्यवच- नानि लौकिकत्वनोपेक्षिततया ग्रंथगौरवभिया च नेह लिसितानि ॥५॥ अथ स्तेनातिदेशः॥ तन मनुः। यो दत्तादापिनो हस्तालिप्सेत ब्राह्मणो धनं । याजनाध्यापनाविषयी तेस्तय सः। तथा। अग्निदानभक्तांचैव तथा शवायकाशदान् । सन्निधातूंचे मोपरय हन्याचारानिये याः ।

·२४० विवादार्णवसेतुः अदत्तादायिन औरस्य । अपिशब्देन प्रतियहादिपारे- ग्रहः । अग्निरव चौर्यानुकूलः । भकं चौरभक्ष्यं । शसं चौागं अवकाशः चौरावस्थानदेशः सन्निधातून चौर- चोरयितव्ययोः सन्निधापकानिति विवादचिंतामणिः। रत्नाकरकारस्तु सन्निधातूंश्च मोषस्य मोषणीयद्रव्यस्या- पहारानुकूलसन्निधानकारानित्यर्थः इत्याहीयाज्ञवल्क्यः। भक्तावकाशाम्युदकमंत्रोपकरणव्ययान् । करवा चौरस्य हंतु ज्ञानतो दंड उत्तमः । भकावकाशौ व्याख्यातायौँ । अग्निरुदकं च चौर्योप- टंभक । मंत्रः चौर्योपायोपदेशः उपकरणं चौर्यसाधनं खनित्रादि व्ययोऽपहर्तुं गच्छतः पाथेयं ज्ञानतश्चौरं ज्ञा- त्या एवं करणे उत्तममाइसो दंडः हंतुरप्येवं कुर्वतामी- दशो दंडः। नारदः। भतावकाशदातारः स्तनानां च प्रसर्पतां । -शनाश्च यदुपेक्षते तेऽपि तदोपभागिनः॥ ये भक्तायन्यतमं चौराय ददति ये वा धारणक्षमा अ- पिचौरं त्यजति ते ऽपि चौरवदंड्याः । तथा। आव्हायकादेशफरास्तथा चांतरदायकाः । समदंडवाः स्मृता ोते ये च प्रच्छादयति तान् ॥ ये चौरान आन्हयंति आदिशंति स्थाने स्थापयंति ज्ञात्वा चौरान् गोपयति वा ते सर्वे चौरसमाः॥ चौ- गणामित्यनुवृत्तौ । कात्यायनः । केतारश्चैव भांडाना प्रतिग्राहिण एव च ।

·पोडशोर्मिः। --- । समदंडाः स्मृता ह्येते ये च प्रच्छादयंति तान् ।। चोरितद्रव्याणां तथा ज्ञातानां क्रेता महोता संगोप्ता व चौरसम दंड्य इत्यर्थः । हन्यादित्यनुवृत्तौ विष्णुः॥म- सह्य तस्कराणामवकाशभक्तप्रदायान्यत्र राजारातः। राजा चेचौरनिराकरणाक्षमः तदा चौराय स्वरक्षार्थ भ- कादिदानेपिन दोष इत्यर्थः। विवादरवाकरविवाद- चिंतामण्योर्मनुः। राष्ट्रेपु रक्षादिरुतान्सामंतांश्चैव देशितान् । अभ्याघातेपु मध्यस्थाञ्छिध्याचीरमिव द्रुतं । देशावेक्षकस्तादश एव सामंतोऽपि चौरादीनामवेक्षा यामुदासीनो भवन चौरवइंच इत्यर्थः । तथा तयोः स एवं। ग्रामघाते हिताभंगे पथि मोपानिदर्शने । शक्तिी न हि धावतो निवास्याः सपरिच्छदाः॥ ग्रामपति ग्रामोपद्रवे हिताभंगे हितस्य छत्तस्य सस्यो- पच्यनुकूलस्य जलबंधनादेविदारणे चोरितद्रव्यस्य चौ. रहस्तस्थरपाध्वनि दर्शने वा यथाशक्ति तत्रतीकारम- कुर्वाणी नियुक्तोऽपि ससाधनो देशानिःसार्यः ॥ ॥ ॥ अथ चौरापनादः॥ तत्र मनुः। द्विजोऽध्यगः सीणवृत्तिावित हे च मूलके। आददानः परक्षेत्रान दंई दातुमर्हति ।। क्षीणवृत्ति. पाथेयशून्यः । तथा ·२५ विवादार्णवसेंतुः वानरपत्यं मूलफलं दार्चन्यार्थे तथैवं च । तृणं च गोभ्यो ग्रासार्थ न स्तेयं मनुरब्रवीत् ।। फलानि अन्यापरिगृहीतानि फलानि चागृहीतानी' ति गौतमवचनात् । तथा होमाग्निसंदीपनाय परेन्धन तथा गोग्रासार्थ परतृणं ग्राह्यं । राजकत्ये आपस्तम्बः ।। यांमेपु नगरेपु चार्यान शुचीन सत्यशीलान् प्रजागुप्तये निध्यात् । तेषां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः। सर्वतो यो- जन नगरंतस्करेभ्यो रक्ष्य कोशोग्रामेभ्यः ।। ग्रामनगरयो रक्षकाः ससहायाः साधवः कार्याः तैश्च नगरात् परितो भूमौ योजनमितायां नगरे च यच्चौरैरपहतं तदेयं एवं ग्रामरक्षके प्रामे कोशमिते तत्परिसरेऽपीत्यर्थ जाने मिश्राः । कात्यायनः। गृहेषु मुपितं राजा चौराहास्तु दापयेत् । आरक्षकांस्तु दिक्पालान् याद चोरो न लभ्यते। गृहेस्वित्युपलक्षणं यदि चौरोऽन्धिप्यमाणो न लभ्यते तदा तदनुसन्धापकद्वारा वा देशपतिद्वारा वा चोरित धनं राजा दापयेदित्यर्थः। आरक्षकः ग्रामरक्षानियुक्तः (कोत- यात) इति प्रसिद्धः दिक्पालोदिक्षु नियुको देशपतिरि- ति यस्य प्रसिन्दिः । रत्नाकरविवादचिंतामण्योः का- -- .. - त्यायनः। यामातेपु हृतं द्रव्यं ग्रामाध्यक्ष प्रदापयेत् । विधीते स्वामिना देयं चौरो वितिके ।। विवीतेऽरण्ये स्वामिना राज्ञा चौरी चौराश्रयीभूते-

·षोडशोमिः।
२५१
नाविवीते क्षेत्रादौ । कात्यायनः।
स्वदेशे यस्य यत्किचिद्धतं देयं नृपेग तत् ।
गृह्णीयात्तत्स्वयं नष्टं प्राप्तमन्यस्य पार्थिवः ।।
चौरहतं प्रपलेन सरूपं प्रतिपादयेत् ।
तदभावे तु मूल्यं स्यादन्यथा किल्पिी नृपः ।।
लब्धे तु चौरे यदि च मोपस्तस्मान्न लभ्यते ।
दद्यात्तदर्थ वा चौरं दापयेहा यथोदितः॥
स्वरूपं तदेव वस्तु चौरं वा धनं वेति विकल्पः॥वि-
वादरत्नाकरे वृद्धमनुः।
यस्मादपहतालव्यं द्रव्यात्स्वल्पं तु स्वामिना।
तच्छेपमाप्नुयात्तस्मात्प्रत्यये स्वामिना रुते॥
मोपितद्रव्यादल्पं स्वामिना यस्मात्पुरुपालब्धं तच्छे-
पमपि स्वामी तत एवाप्नुयात् । किंतु स्वामिना शेषा-
शे चौरविमते चौर्यगतत्वेन शपये रते सतीत्यर्थः । यदि
नु चौरत्वाभिमतस्य शेपापहारे प्रमाणं नास्ति तदोका
व्यवस्थेति द्रष्टव्यं । याज्ञवल्क्यः।
शौकिकैः स्थानपालेर्वा नष्टापहातमाहृतं ।
अक्सिंवत्सरात्स्वामी होतु परतो नृपः॥
शौल्किको रसादिकारी स्थानपालो देशपतिः। अना-
स्थायां पाकारः । नष्टं अनवधानगतं । अपहृतं चरिण।
तेनायमर्थः । नष्टमपहृतं या वस्तु केनापि नदस्गमिना
समानीतं राज्ञा वर्षापर्यंतं धारयितव्यं तदभ्यंतरे स्वामी
चेदायाति तदा स एप नोचेदोपरि तदेशगजानन्ही-
।

·:
.
२५२ विवादार्णवसेतुः
यादिति मिश्राः। चंडेश्वरस्तु शौल्किकै शुल्काधिकृतः
स्थानपालैः स्थानरक्षाधिस्तैर्वा नष्टमपहतं वा द्रव्य य.
दाहतं प्राप्त तयदा संवत्सराभ्यंतरे स्वामी नायाति तदा
राज्ञा धारयितव्यं संवत्सरानंतरं शौल्किकादिभ्यो वक्ष्य-
माणगौतमोक्नमंशं दत्वा राजा स्वयमेव गृहीयान्।संव-
त्सराभ्यंतरे च राज्ञो याज्ञवल्क्य एव 'पणानित्यादिना
भागमाहा
पणानेकशफे दद्याचतुरः पंचमांशके।
महिपोष्ट्रगवां दौ द्वौ पार्द पादमजाविके ।।
एकशफे एकखुरे अन्यादाविति यावत् । पणान् चतुर
इत्यन्वयः । पादं चतुप्पणपादं पणमिति यावत् । गौत-
मः ॥ प्रणटस्वामिकमधिगम्य राज्ञे ब्रूयुः विख्याप्यं ।
संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यमूर्ध्वमधिगंतुश्चतुर्थं राज्ञः शेपं ॥ च-
तुर्थ संड भवतीति शेपः इति । मनुः ।
ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि।
संवायरूपसंख्यादीन्स्वामी तट्रव्यमर्हति ।।
अवेदयंस्तु नष्टस्य देशकालं च तन्वतः।
वर्ण रूपं प्रमाणं च तत्सम दंइमर्हति ॥
अनुयोज्यः प्रष्टव्यः रूपं शुल्कादिरस्पं संख्या चतु-
ट्वादिका आदिग्रहणादपहतजात्यादिकं ।।
इति विददिरचिते विवादार्णवसेतुके।
लेंपदंडप्रभेदाथैतरंगः पोडशो गतः॥१६॥ १॥

·सप्तदशोर्मिः। २५३ सप्तदशोमिः ॥ अथ साहसं॥ तत्र विवादरत्नाकरे नारदः। मनुष्यमारणं चौर्य परदाराभिमर्पणं। पारुष्यमभयञ्चेति साहसं पंचधा स्मृतं ॥ एतत्केपाञ्चित्साहसानुकीर्तनं । स्वाभिमतमाह विवाद- चिंतामणौ। सहसा क्रियते कर्म यत्किंचिद्दलदपितैः । तत्साहसमिति प्रोकं सहो बलमिहोच्यते ।। अत्र च साहसे रक्षितुर्न ज्ञानवारणं चौर्ये तु तस्य ज्ञानवारणमिति विशेषः । तदने नारद एव व्यक्तीमनि- ष्यति । तथा नारदः। तत्पुनस्त्रिविधं प्रोकं प्रथमं मध्यमं तथा। उत्तमं चति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥ तदिभजते स एव। फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च । भंगाक्षेपावमर्दायैः प्रथमं साहसं स्मृतं ।। वासःपश्चन्नयानानां गृहोपकरणस्य च । अनेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतं ।। व्यापादो विपशस्त्रायैः परदारप्रवर्पणं । प्राणोपरोधि यथान्यदुक्तमुत्तमसाहसं ॥ अनादिशब्दार्थों वक्ष्यमाणतत्तन्मुन्यंतरवचनाहोद्ध- व्यः । क्षेत्रोपकरणं हलादि गृहोपकरणं उपदुपलादि ।

·२५४ विवादार्णवसेतुः तथा नारदः। तस्यैव भेदः स्तेयं स्याहिशेपस्तत्र कीत्यति । आधिः साहसमाक्रम्य स्वेयमाधिच्छलेन तु ॥ अत्र अनयोः रक्षितुर्माने सत्येव वलेन य आधिः य- त्पीडनं तत्साहस छलेन स्वामिनो ज्ञानावरणेन य आ- घिः यत्पीडनं तत्स्तेयमित्यर्थः । मनुः। होनमध्योचमत्वेन विविधं तत्प्रकीर्तितं । द्रव्यापेक्षो दमस्तन प्रथमो मध्य उत्तमः॥ क्षेत्रोपकरणं सेतुं पुष्पमूलफलानि च । विनाशयन् हरन् दंड्यः शतायमनुरूपतः ॥ पशुवखान्नपानानि गृहोपकरणं तथा । हिंसयंश्योरपन दाप्यो द्विशतायं दम तथा ।। स्त्रीपुंगोहेमरत्नानि देवविप्रधने तथा। कौशेष चोत्तमं द्रव्यमेपां मूल्यसमो दमः ।। द्विगुणो वा कल्पनीयः पुरुषापेक्षया नृपः।... हर्ता चा घातनीयः स्यात् प्रसंगविनिवृत्तये ।। तत्साहसं शतायं शतावरं द्विशतांतं अनुरूपतः वि- नाशितापहृतमुल्यानुसारेण । विवादरत्नाकरे मनुः। चर्मचार्मिकभाडेपु काष्टलोष्टमयेपि च । मूल्यात्पंचगुणो दंडः पुष्पमूलफलेषु च ॥ चार्मिकमुपानदादि प्रथमचर्मपदं स्पष्टार्थमिति चडे- घरवाचस्पतिमिश्री । काष्ठमयं तंडुलादिपरिमाणपानं सोप्टमपं घटादि एतेपु सहसा विनाशितेषु मूल्यात्पंच- ·सप्तदेशोमिः। गुणो दंडः । यस्तु पुष्पादौ शतावरो दंडो मनुनोक्तः सोई- पि प्रशस्तपुप्पादिपरः अतो नानेन विरोधः। विवादाच- तामणी कात्यायनः। .. क्षतं भंगावमौ वा कुर्याद्रव्येषु यो नरः । प्राप्नुयात्साहसं पूर्व द्रव्यभार स्वाम्युवाहतः॥ क्षतं किञ्चिन्नाशः द्रव्यमिह स्फटिकादि तेन "अवघाते तथा भेदे छेदे कुट्यादिपातने" इत्यादिवक्ष्यमाणयाज्ञ- वल्क्येन न विरोधः । नापि लघुगुरूणां क्षतादीनां समा- नदब्यताप्रयोजकत्वमिति रत्नाकरः । द्रव्यभाक् स्वामी स्वामिने च स्फटिकादि देयमित्यर्थः । विष्णुः ॥ गृहकु- ज्यादिभत्तारं मध्यमसाहसं तच्च योजयेत् ॥ परगृहभि- च्यादेरभिदारको मध्यमसाहसं राज्ञा दंड्यः स्वभग्नं च भिच्यादिकं स पूर्ववत्कुर्यादित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । अवघाते तथा भेदे छेदे कुब्यादिघातने । पणान्दाप्यः पंचदश विशति तदिधं तथा।। परकीयकुब्यादिधातने शिथिलीकरणे पंचदशपणाः। भेदे बंधशिथिलीकरणे विंशतिः छेदे विधाकरणे तथा- वमर्दे अवघातने उभयत्रापि चत्वारिंशत्पणा दंडः । इह तु कुञ्यमात्रसंबंचिनि भेदमाने पंचदशपणामको दंडः। विष्णुवचने च गृहसहितकुड्यादिगते प्रौढविदारणे मध्यमसाहसमिति न विरोध इति विवादरत्नाकरः। याज्ञवल्क्यः। दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिप्रं प्राणहरं तथा। .

·२५६ विवादार्णवसेतुः . पोडशायः पणान् दंड्यो दितीयो मध्यम दमम् ॥ दुःखोत्पादि कंटकादि गृहे परगृहे प्राणहरं सर्पादि पोऽशपणान् आद्यः दुःखोत्पादिद्रव्यप्रक्षेपी दंड्यः । हि- तीयो मध्यमं साहसं दंड्य इत्यर्थः । विष्णुः॥ गृहपीडा- करं द्रव्य क्षिपन्दंड्यः पणशतं ॥ अत्र पीडा उत्कटांभि- मता एतेन पीडाकरद्रव्यस्य गृहे क्षेपं कुर्वतः पोडशप- णदंडस्याभिधातुर्याज्ञवल्क्यस्य तत्रैव पणशतदंडाभिधा- त्रा विष्णुना विरोधो निरस्त इति रत्नाकरः। मनुः । संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः। प्रतिकुर्यात् स तत्सर्वं दद्यात् पंचशतानि च ।। संक्रमः जलोपरिगमनार्थ तिरःकाहादिबंधः साकव इति प्रसिद्धः ध्वजोदेवस्प गरुडध्वजादिः। यष्टिहादि- चिनभूता। प्रतिमा देवस्य प्रतिरुतिः। प्रतिकुर्यात्पूर्वव- रकुर्यात्। एतदन्यतमस्य यो विनाशं करोति सपंचशतानि दंड्यः । विष्णुः। अभक्षस्याविक्रेयस्य विकयो देवप्रति- माभेदकय उनमसाहसं दंड्यः ॥ शंखः ।। आरामप्रपा- कूपसंक्रमध्वजसेतुनिपानभंगेपु तत्समुत्थानं प्रतिसं- स्कारोऽएशतं च॥निपानं कूपादिसमीपे पशूनांजलपा- नरपानं एतेषां सप्तानामन्यतमभंग झते. तत्का, आरामात देः पुनः सजीकरणं कार्य अष्टशतपणाथ तस्य दंड इत्पर्धः। कात्यायनः। हरेडियाद्दहेदापि देवानां प्रतिमा यदि। तमुहं चैव यो भिद्यात्माप्नुयात् पूर्वसाहसं ॥

·सप्तदशामिः। अत्र प्रतिमायुत्कर्षापकर्षाम्या दंडीवकल्पः परिस्थाप- नीय इति मिश्राः । हन्यादित्यनुवृत्तौ विष्णुः । सेतुभे- दरुतश्च । इदं तु महासेतुविषयं । मनुः । यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् । आगमं चाप्यपाभिन्यात् स दाप्यः पूर्वसाहस । पूर्वनिविष्टस्य पूर्वस्थितस्य लानादावुपयुक्तस्येति या- वत् । आगमो येन वर्मना तडागः पयसा पूर्यते ते यो भिंयात् निरुंध्यात् तस्य पूर्वसाहसो दंडः । याज्ञव. रूक्यः॥ क्षेत्रवेश्मवनग्रामयिवीतखलदाहकाः। राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना क्षेत्रादीनांपण्णामन्यतमस्यापि दाहको भूपभार्यागामी पा वीरणाग्निना दाहयितव्यः । मनुः। प्राकारस्य च भेत्तारं परिखानां च पूरकं । हाराणां चैव भेत्तारं क्षिप्रमेव प्रमापयेत् ॥ नगराधाश्रयस्यप्राचीनस्य परिखाया दारस्य वा नाश- कं त्वरया मारयेत् । तथा। अवध्यं यश्च पनाति बध्यं यश्च प्रमुंचति । •संप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दममुत्तमम् ॥ योऽविरुतः अबध्यअनपराधित्वेन नितिं पधाति ब- ध्यं सापराधित्वेन निर्णीतं त्यजति । अपराधित्वेन निर- पराधित्वेन वा निर्णीतं यःत्यजति बनाति वा स सहलं पणान् दंड्य इत्यर्थः । विष्णुः।

·२५० विवादार्णवसेतुः दंयमुन्मोचयन् दंडाविशतं दंडमाहरेत् । नियुक्तश्चापदंड्यानां दंडकारी नराधमः॥ दंडाधिकारी दंड्य मुन्मोचयन् अदंडयन् अदंड्यान दं. डयित्वा तदंडात हिगुणं दंड्यः । बृहस्पतिः। एकस्य बहवो यत्र प्रहरति रुपान्विताः। मर्मप्रहारटोपस्तु घातकस्य उदाहृतः।। मर्माघाती तु यस्तेषां यथोक्तं दापयेद्दमं। आरंभरुत्सहायय दोपभाजस्तदईतः। क्षतस्याल्पमहत्वं च मर्मस्थानं च यत्नतः। सामर्थ्य चानुबंधं च ज्ञात्वा चिह्नः प्रवासयेत् । एकस्य मर्मचातिरूपा बहयो यत्र प्रहारं कुर्वति तत्र मर्म- घातिनमेव यथोकं यज्जातीयस्य प्राणिनोधातकतामवि- सत्ययोदंड उक्तस्तं दंड दापयेदित्यर्थः।आरंभरुतःसहाय- कारिणश्च प्रत्येकं तदईरूपः।क्षतरयेत्यादिमर्मधातित्वा- निर्णयार्थमिदं तथा च क्षतस्य महन्वेन मर्मस्थत्वेन वा सामर्थेनाभिभावकत्यादिरूपेण अनुबंधेन पौनःपुन्येन मर्मघातित्वमपसेयमिति रत्नाकरादयः। शंखः॥ माता- पित्रोणुरोश्यातिकमंगछेदः ॥ अतिक्रमस्ताडनं येनांगेन ताइयेत्तदंगस्य छेद इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । सामान्यनाभवन्द्रन्पहरणासाहसं स्मृतं । १ सामान्यद्रष्यत्रसभहरणादिनि मुलपुस्नके पाठ । नत्र सामान्य- स्य साधारणस्य यथेट यिनियोगानईत्याविरोणपारकीयस्य वा द्रव्य. स्थाहरण साहस । कुन• मसभहरणात प्रसव परणादनावटभेन हर- मादिनियावदिनिविज्ञानेश्वर, ·समदशोमिः। २५१ तन्मूल्यादिगुणों दंडो निङ्गवे च चतुर्गुणः ।। सामान्यप्राभवं नानास्वामिक हर्तुरन्यस्वामिकत्ववि- वक्षा तेन परद्रव्यमानस्य साहले पो हतद्रव्यान्मूल्यात दिगुणः तत्रैवाग्रे निङ्गचे चतुर्गुण इति रत्नाकरः । मनुः । हीनमध्योत्तमत्वेन त्रिविधं तत्प्रकीर्तितं । द्रन्यापेक्षा दमस्तत्र प्रथमो मध्यमोत्तमौ ॥ क्षेत्रोपकरणं सेतुं पुष्पमूलफलानि च । विनाशयन्हरन्दंड्यः शतायमनुरूपतः ।। पशुवस्त्रानपानानि गृहोपकरणं तथा । हिंसयंश्योरयन् दाप्यो दिशतायं दमं तथा ।। स्त्रीपुंगोहेमरत्नानि देवविप्रधनं तथा। कौशेयं चोत्तमं द्रव्यमेषां मूल्यसमो दमः॥ द्विगुणो वा कल्पनीयः पुरुषापेक्षया नृपैः । हर्ता वा धातनीयः स्यातू प्रसंगविनिवृत्तये ॥ तत्साहस अनुरूपतः विनाशितापहृतमूल्पानुसारेण क्षेत्रोपकरणं हलादि गृहोपकरणं शिलापटादि शतायं विरं । नारदः। तस्य टंडः क्रियापेक्षः प्रथमस्य शतावरः । मध्यमस्य तु शास्त्रदृष्टः पंचशतावरः ।। वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनांकने । तदंगच्छेद इत्युक्तो दंड उत्तमसाहसे ॥ तदयं संक्षेपः अल्पस्यापि धनस्यापहरण विनाशने वा शतायो दंडः क्षेत्रसेवादेस्तचौर्येण साहसेन वाविनाश- ·विवादार्णवसेतुः मे विनाशितसमं धनं चौरः साहसी वा धनस्वामिनि छाप्यः । हीनपुरुषस्तु हिगुणं दंड्य इत्यर्थः॥ १॥५॥ ॥ अथ घतातकान्वेपणं॥ तत्र याज्ञवक्यः। अविज्ञातहतस्याशु कलहं सुतबोचवाः । प्रष्टव्या योपितश्चास्ये परपुंसि रताः पृथक् ॥ स्त्रीद्रव्यवृत्तिकामो वा केन वापगतः सह । तत्प्रदेशसमापन्नं पृच्छेदापि जनं शनैः ।। सत्प्रदेशसमापन्नं हननप्रदेशसमीपगं । अत्र चतुर्थ- चरणे पृच्छेहापि शनैःशनैरिति विवादरत्नाकरे पाठः । बृहस्पतिः। हतः संदृश्यते यत्र घातकश्च न दृश्यते पूर्ववैरानुसारेण ज्ञातव्यः स महीभुजा। प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च तस्य मित्रारियांधवाः । प्रष्टव्या राजपुरुपैः सामादिभिरपक्रमैः ।। विज्ञेयो ऽसाधुसंसर्गानिगहोटेन वा नरैः । एपोदिता धातकानां तस्कराणां च भावना । गृहीतः शंकया यस्तु न तत्कार्य प्रपश्यते ॥ शपयेन विशोहव्यः सर्थवादेप्वयं विधिः । होढो निगदितः । शंकया इत्यत्र शंकित इति पाठो रत्नाकरे दए । तल्कार्य हननरूपं न प्रपद्यते पृष्टः सन्ला- नुमन्यते । विवादाचंतामणिधुतो व्यासः । ज्ञात्वा तु घातकं सम्यक् ससहायं सांधवं । , .

·अष्टादशोमिः। ૨. * हन्याचित्रैर्वधोपायैरुदेगजनकैर्नृपः ॥ बृहस्पतिः। दिव्यैर्विशुद्धो मोच्यः स्यादशुद्धा वधमर्हति । निग्रहानुग्रहाद्राज्ञः कीर्तिधर्मश्च वर्द्धते ॥ असाधुनिग्रहात्साधोश्यानुग्रहणाद्राज्ञःकोतिधर्मयोरुप- चयो भवतीत्यर्थः । रत्नाकरप्रभृतयो ऽप्येवं । इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके । साहसे दडभेदायैरूमिः सप्तदशी गता ॥१७॥ अष्टादशामिः। ॥अथ स्त्रीसंग्रहणं॥ तत्र व्यासः। संग्रहस्त्रिविधो ज्ञेयः प्रथमो मध्यमस्तथा । उत्तमश्चेति शास्त्रेषु तस्योकं लक्षणं पृथक् ॥ तदेवाह स एव । अदेशकाले संभापा अरण्ये च परस्त्रिया । अपांगप्रेक्षणं हास्यं पूर्व संग्रहणं स्मृतं ।। सर्वमिदं रिरंसयेति बोध्यमेवं परत्रापि । बृहस्पतिरपि। अपांगप्रेसणं हास्यं दूतीसंप्रेषणं तथा । स्पर्शी भूपणवस्त्राणां प्रथमः संग्रहः स्मृत.॥ नारदः परस्त्रिया सहाकाले अदेशे पूरुषस्य तु । स्थानसंभापणामोदास्त्रयः संग्रहणक्रमाः॥ नदीनां संगमे तीर्थे आरामेपु वनेषु च ।

·२६२ विवादार्णवसेतुः स्त्रीपंसो यत्समीयातां तच्च संग्रहणं स्मृतं ॥ दूतीसंप्रेपणैर्वापि लेखसंप्रेपणैरपि । अन्यैापि व्यभीचारैरायं संग्रहणं स्मृतं ॥ अकालादेशी व्याख्यातार्थो स्थानमेकत्र स्थितिः आ- मोदः परीहासः वनमारामादन्यत् संग्रहमिति सम्यक् गृह्यने तदनुरक्ततया प्रमीयते आशयो येन तत्संग्रहणं अनन्यथासिद्धपरस्त्रीसंलापादि तेन कर्मणा वचसा च परस्परानुरकावनुमीयेते अनन्ययासिद्धत्वरलादेवाज्ञतया ऋजुतया कायोत्कच्यादिना अन्यथाभिसंधिना वा रुतः संलापादिर्न संग्रहणं । एतत्परमेव मनुवचनमपि । भिक्षुका घंदिनथैव दीक्षिताः कारवस्तथा । संभापणं गृहे स्त्रीभिः कुर्युरमतिवारिताः॥ इति। चंदिनःस्तावकाः टोक्षिताः संजातदीक्षाः कारवः शिल्पिनः अप्रतिवारिताः अनिपिदाः। तथाच येन व्या- पारेणात्मचित्तं स्पलितमनुमीयते तदायं संग्रहणमिति पर्नुार्थः । मध्यमे त्याह बृहस्पतिः। प्रेपणं गंधमाल्यानां फलधूपानयाससाँ। सभापणं च रहसि मध्यम संग्रहं विदुः ।। च्यासोपि। प्रेपणं गंधमाल्यानां धूपभूषगवासस । परोभनं चालपानमध्यमः संग्रहः स्मृतः । संभाषणमिति पूर्वापक्षपातिगयितमभिमतं। गधेत्या- दि अस्य द्रव्यव्ययरूपतया पूर्वापेक्षया अधिकत्यमिति ·अष्टादशोमिः। भावः । उत्तमे पुनराह विवादचिंतामणिविवादरत्नाकर- योवृहस्पतिः। एकत्र शयनं क्रीडा चुंबनालिंगने तथा। एतत्संग्रहणं प्रोक्तमुत्तमं शास्त्रवेदिभिः ।। निगदव्याख्यानमेतत् । व्यासः। शय्यासने विविने तु परस्पर मुपाश्रयः। केशाकेशिग्रहथैव ज्ञेय उत्तमसंग्रहः ॥ चंडेश्वरधृतो मनुरप्याह। उपकारक्रिया केलिः स्पर्शी भूपणवासस । सहशय्यासनं चैव सर्व संग्रहणं स्मृतं ।। स्त्रियं स्पृशेर्दैदेशे यः स्पृष्टो वा मर्पयेत्तथा । परस्परस्यानुमते सर्व संग्रहणं स्मृतं ॥ उपकारक्रिया हिताचरणक्रिया उपचारेति कचित्पाठ तत्र लग्गंधानुलेपनतांबूलादिप्रेपणमर्थः केलिनम संग्र- हणमुत्तममिति शेषः। प्रतिलोमे संग्रहे तु मनुः। अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणांतं दंडमर्हति। इदं तु उत्तमसाहसविपयं । शंखलिसितौ ॥ येन ये- नांगनापराधं कुर्यात्तत्तस्य च्छेत्तव्यमाटसहस्र वा अ- न्यत्र ब्राह्मणाददंड्यो हि ब्राह्मणः ॥ वाशब्दोऽत्र व्यव- स्थितविकल्पकतेन उत्तमाया नीचेनमध्यमसंग्रहेंगच्छे- दः। प्रथमसंग्रहे चाष्टसहलाणीत्यर्थः इति. लक्ष्मीधरः। १ सदुमनुचिते स्तनजघादिदेशे वियं स्पृशेन नया या वृषणारिक स्पृटः क्षमते वदान्योन्यमंगोकरणे सर्व संपाणमिति नुकभः ।

·૨૨ विवादार्णवसेतुः अदंड्यः शागरदडानहाँ ब्राह्मण इति रत्नाकरः। त्रयाणामपि चैतेषां प्रथमो मध्य उत्तमः। विनयः कल्पनीयः स्यादधिको द्रविणाधिके ।। एषु विपु संग्रहेषु यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमसाहसा दंडाः अधिकधनस्य त्वधिको दंड इत्यर्थः । एवंप्रकाराणि बहूनि विवादरत्नाकरधृतानि कात्यायनादिवचनानि ना. तिप्रयोजनकतया ग्रंथबाहुल्यभिया च न लिखितानि । सांप्रतममीपदंडो ऽभिधीयते । तबाह बृहस्पतिः ॥ परपन्या तु पुरुषः संभापा योजयन् रहः । पूर्वमाक्षारितो दोपेः प्राप्नुयात्पूर्वसाहस ॥ यया सह पूर्व यस्याभिलापोऽभूतया सह रहस्यप्यौ- चितीवादादधिक आलापमात्रं कुर्वणिः पूर्वसाहसं दंझा इत्यर्थः। मनुः। -- यस्त्वनाक्षारितः पूर्वमभिक्षापेत कारणात् । न दोपं प्राप्नुयात्किंचिन्न हिं तस्य व्यतिक्रमः। अनाक्षारते निमित्तवशादोचितीवादादधिक ऽप्याला न दोप इत्यर्थः । अनाक्षारितस्यापि निर्जने परस्त्रिया स- ह संलापे दोप एवेश्याह स एव । परस्त्रियं यो ऽभिवदेत्तीर्थेऽरण्ये गृहे ऽपि वा । नदीनां वापि संभेदे स संग्रहणमाप्नुयात् ।। न संभापा परस्त्रीभिः प्रतिपिद्धः समाचरेत् । निपिदो भापमाणस्तु सुवर्ण दंडमर्हति ।। निपिद्धः तस्याः पत्यादिना निवारितः । याज्ञवल्क्यः।

·अष्टादशोर्मिः। २१५ स्त्री निषेधे शतं दंड्या दिशतं तु दमं पुमान् । प्रतिषेधे तयोर्दडो यथा संग्रहणे तथा । स्त्री चेनिवारिता पुरुपेण सममालपति तदा शतं प- णान्दंड्या पुरुष एव चेन्निवारितः स्त्रिया सहालपति तदा देशते पणान दंड्यः। उभावपि निवारितौ चेत् प- रस्परमालपतस्तदा दौ प्रत्येकं प्रथमसाहसं दंड्यावित्य- र्थः । एवमेव विवादरत्नाकरविवादचिंतामणिप्रभृतयः। मनुः। किंचिदेव हि दाप्यः स्थासंभाषांताभिराचरन् । प्रेष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रवजितासु च ॥ ताभिश्चारणदाराभिः तदुपक्रम्यैवैतस्याभिधानात् । अनुपदं व्यक्तीभविष्यति चेदं । एकपुरुपाश्रितया स्वप्रे- प्यया तापस्या आ रहसि सहालपन्किचिदेव सुवर्णतो न्यूनं दम दाप्य इत्यर्थः । रत्नाकरादयोप्येवं । मात्स्ये। यस्तु संचारकस्तत्र पुरुपः स तथा भवेत् । पारदारिकवदंड्यो यश्च स्यादवकाशदः। संचारकोऽभिसारयिता अवकाशदोऽभिसारस्थानदा- ता। तथा च यः स्त्रियं पुरुपं वाभिसारस्थान प्रापयति यो वा स्त्रीपुरुषयोरभिसारस्थानदाता तावुभौ पारदारि- कपदंज्यारित्यर्थः । अनिमतभर्तृकायास्तु संग्रहणे दंडो नायमित्याह मनुः। नैप चारणदारेषु विधिर्नामोपजीविषु। सयंति हि ते नारी निगूढाधारयति च ॥ २३ ·२६६ विवादार्णवसेतुः । चारणो नटः । " भार्या पुत्रः स्विका तनुः" इत्या- दिस्मरणादिह आत्मा भार्या तेन आत्मानं भार्या जी- वनार्थमुपजीवति आत्मोपजीवी शैलपादिः एतौ हि स्वस्त्रियमप्यलंरुत्य व्यभिचारयत इत्यनो नैतत्संग्रहे दंडः । यदि तु ताभिरपि निगूढः संभापणं कुरुते तदा दंइलेशं दाप्य इत्युक्तं "किचिदेव हि दाप्यः स्यात् "इत्य- नेन प्राक् । एवमेव रत्नाकरः । अभिगमदंडरत्वत्रापि स तु बंध्यक्यभिगमनप्रकरणे वक्ष्यते । नारदः । नाथयत्या परगृहे संयुक्तस्य स्त्रिया सह । दुष्टं संग्रहणं तं नांगतायाः स्वयं गृहे ॥ नाथवत्या सह तावत्संग्रहणं दुष्टं दंब्यताबीजं यदि सैव संग्रहीतुहं स्वेच्छया समागत्य संग्राहयति तदा तदपि न दुष्टमित्यर्थः। आपस्तयः॥ अबुद्धिपूर्वमलंगतो युवा परदारानुपविशन् कुमारी वा चावध्यो बुद्धिपूर्व तु दंड्यः॥ अस्यार्थः । यद्यदुष्टाशय एव युवाऽज्ञाना- दलंशतः परस्त्रियाः परकन्यायाच समीपमुपसर्पति तदा स राज्ञाऽवध्योऽभर्सनीयः। यदि तु दुष्टभाव एव तथा कुरते तदा वित्तानुसारेण दंडनीयः॥१॥ ॥ अथाभिगमदंडः ॥ तमाह बृहस्पतिः। सहसा कारयेद्यस्तु धनं तस्याखिल हरेत् ।- उत्कृत्य लिंगवृषणी भ्रामयेगईभेन तु ।। उमना कारयेयस्तु तस्य सर्वहरो टमः । .

·अष्टादशोमिः। २६५ अंकयित्वा भगांकेन पुरान्निर्वासपेत्ततः । दमोऽतिमः समायां तु हीनायामर्दिकखतः। पुंसः कार्यों ऽधिकायां तु गमने संपमापयं ॥ यःसहसायलेन परस्त्रियमनिच्छंतीमेवाभिगच्छति त- स्य सर्वस्वं गृहीत्वा लिगवृपणी छिन्या गर्दीन भ्रामगं कारयेत् । इदं तु बलच्छलाभ्यां समानायां । नीचायों गमने त्वर्धम् । उत्तमायाँ गमने 'पुंसः कार्य इत्यादिना विशेपस्य वक्ष्यमाणत्वात् । यस्तु छनना च्छलेन परस्त्रि- यमनिच्छंतीमेवाभिगच्छति तस्य सर्वस्वमादाय भगां- केनांकरिता पुरान्निर्वासनं दंडः । यस्तु बलच्छले वि- हाय दूतादिप्रेषणहारा समानजातीया परस्त्रियं गच्छति तस्यांतिमः उत्तमसाहसो दंडः। हीनवर्णा तु बलच्छले विहाय दूतादिप्रेपणहारा गच्छतो मध्यमसाहसो दंडः । उत्रुटजातीयांतु दूतादिप्रेपणहाराषठच्छलाभ्यां गच्छ- तो मारणमेव । नार्या अपि कर्णादिकर्त्तनें वक्ष्यमाणया- ज्ञवल्कीपादित्यर्थः। विवादरताकरे आपस्तवः ॥ सन्नि- पाते शिश्नस्य च्छेदनं वृपणस्यासन्निपातेऽभिगमे । ए- तदपि प्रागुताविपयं । कात्यायनः । स्त्रीपु वृत्तोपयोगः स्यात्प्रसा पुरुपो यदा । घशत र प्रवर्नेत कार्यानिझमर्ण हि तत् ॥ स्त्रीपु उत्कृष्टजातीयासु वृत्तोपयोगी जाताभिगमः। प्र- सह्य हठेनेति रत्नाकरः विवादचिंतामणौ याज्ञल्क्यः। सजातावुत्तमो दंड आनुलोम्ये तु मध्यमः ।

·२१८ विवादार्णवसेतुः . - : प्रातिलोम्ये वधः पुंसो नार्याः कर्णादिकर्तनं ।। रक्षितसजातीयसकामपरस्त्रीगमने ब्राह्मणादीनामुन- मो दंडः । मातृवसादीनां गमने तु वध एव वक्ष्यते । अरक्षितानुलोम्यागमने तुमध्यमः।वक्ष्यमाणमनुवंचना- त्।रक्षितानुलोम्यागमने तूत्तमसाहसः।'सहलं ब्राह्मणो दाप्य' इत्यादिवक्ष्यमाणमनुवचनात् । प्रतियोमगमने वध इत्यर्थः तेन बृहस्पतिवाक्पेपिपुंसः प्रमापणं स्त्रि: याः कर्णकेशच्छेदनेन महद्दृष्टव्यमिति मिश्राः।कर्णादी- त्यादिशब्दः केशादिपरः॥विष्णुः पारजायीसवर्णागमने तु उत्तमसाहसं दंड्यः हीनवर्णागमने मध्यम गोगमने अंत्यागमने ..वा वधः उत्तमागमने च ॥ पारजायी पारदारिकः अंत्यागमने अस्पृश्यागमने। मनुः । शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा दैजातं वर्णमाविशन् । अगुप्नैकांगतर्वस्वैगुप्ते सर्वेण हीयते ॥ . वैश्यः सहस्र दंड्यः स्यात्संवत्सरनिरोधतः । • सहलं क्षत्रियो दण्ड्यो माण्डवं मूत्रेण चार्हति ॥ ब्राह्मणों ययगुप्तां तु सेवेयातामिति स्थितिः। गुप्तां चेच्छूद्रवडयो दग्धव्यो वा कटाग्निना ॥ हैजातं वर्ण द्विजातिस्त्रियं आविशन अधिगच्छन् अ- गुमैकांगसर्वस्वैः अगुमायोमेकांगेन शिश्नरूपेण सर्वस्वे- न च हीयते 'आर्यस्त्रीगमने लिंगोद्धार' इति वचनैकवा- क्यत्वात्।। सर्वेण अंगेन सर्वस्वेन च सर्वस्वहरणं गुप्ता चेत् वधोधिक इति रलाकरः । कुलूकास्तु भादिरस ·. - अष्टादशोमिः। क्षितामरक्षितां वा हिजातिस्त्रियं याद शूद्रो गच्छेत्तदा रक्षारहितांगच्छन् लिंगसर्वस्वाभ्या वियोजनीयः। अत्रा- गविशेषाश्रवणेपि "आर्यरुयभिगमन लिंगोद्धारःसर्वस्व- हरणंगोप्ताचेहधोऽधिकः" इति गौतमवचनालिंगञ्छे- दः। रक्षिता मैथुनं गच्छन् शरीरधनहीनः कर्तव्य इत्या- ह। अगुप्तब्राह्मणीगमने वैश्य संवत्सरं वध्वासहलेण दं- ड्यः। क्षत्रियस्तु सहलं दंड्यो मूत्रेण शिरोभिपेच्य मुण्ड- नीयः । गुप्ता चेदिति रक्षितां ब्राह्मणी गच्छतो,श्यक्षत्रि- ययोः शूद्रवइंडो दाहो वा कटाग्निना। तथा चंडेश्वरधृतो मनुः। क्षत्रियायामगुप्तायां वैश्ये पंचशतो दमः । मूत्रेण मौण्ड्यमृच्छेत्तु क्षत्रियो दंडमेव वा। यदि क्षनियः परक्षत्रियामगुमा संगच्छेत्तदा मूत्रेण मौ- डचं यदावैश्यवत्पंचशतं पणान् दंडय एवेति विवादरला- करः। लक्ष्मीधरेण तु दण्डमेव वेत्यत्र मौण्ड्यमेव वेति पठितं नारदः। माता मातृप्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा। पितृव्यसखिशिभ्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा। - दुहिताचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता। राज्ञा प्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥ • आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते। शिक्षस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो दंडो विधीयते ।। 'मातान जननीव्यतिरिक्ता पितृपली सगोत्रेति शर- न TH

·विवादामवसेतुः
णागतायाविशेषणं । एवं धात्रीत्यत्रापितथेति बोद्दयम् ।
अतोन बालधात्री स्वदासींचेति प्रागुकेन विरोध इति
विश्यरूपः। याज्ञवल्क्यः।
पितुः स्वसारं मातुश्य मातुलानी स्नुपामपि ।
आचार्यपत्नों स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः॥
छिच्या लिंग वधस्तस्य सकामाया स्त्रियस्तथा ।
सकामाया इति उक्तानां पण्णां मध्ये यथोक्तं प्रतियो-
गिनं या सकामा रमयति तस्या अपिलिंगच्छेदनपूर्वक
वधो टंड इत्यर्थः । च्यासः।
गुमायाः संग्रह दंडो यथोक्तः परिकीर्तितः।
इच्छंत्यामागतायां तु गच्छतोऽर्द्धदमः स्मृतः॥
यथोक्त उत्तमसाहसरूपः। एप त्वईदंडः । क्लीवादिक्षा-
र्याव्यतिरिकासु यथानुगमावृत्तौ । विष्णुः।
अदुष्टत्यक्तदारस्य कीवस्याक्षमकस्य च ।
सेच्छानुपेयुपो दारान्न टोपः साहसे भवेत् ॥
सेच्छान्टारानुपेयुप इत्यन्वयः । तेन, क्लोवस्याक्षमस्य
वा सेच्छान्स्वच्छंदान् तथा अदुष्टत्यक्तदारस्य दारानुपे-
युपः उपगच्छतः पुरुपस्य न दंड इत्यर्थः । मनुः ।
सहस्रं ब्राह्मणो दंडयो गुप्तां विप्रां बलाजन् ।
शतानिपंच दंड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगगः।।
मौज्यं प्राणांतिको दंडो ब्राह्मणस्य विधीयते।
इतरेपां तु वर्णानां दंडः प्राणांतिको भवेत् ॥
वैश्यवेक्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो ब्रजेत् ।
-

·अष्टादशोमिः। - यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तत्समं दंडमहंतः॥ शूद्रायां क्षत्रियविंशोः साहलं वै भवेद्दमः ।। बलादिति दंड्य इत्यन्वयि अतो 'दमोतिमः समाया- मिति बृहस्पतिवाक्येन सजाती उत्तमो दंड इति याज्ञ- वल्क्यवाक्येन पारनायी सवर्णागमने उत्तमसाहसमिति विष्णुवाक्येनचविरोध इति विश्वरूपः। मौड्यमिति य- त्राभिगमने प्राणांतिको दंड उक्तः तत्र ब्राह्मणस्य शिरो- मुंडनमेव दंडः दंडमहत इत्यत्र दंडो मध्यमसाहसः वै- श्यस्प निर्गुणक्षत्रियागमने। अन्यथा तत्रापि सहलं दंड इति मिश्राः । अयं च दंडः सगुणवैश्यस्यात्यंतनिर्गुण- क्षत्रियागमने अन्यथा वधः अतः 'पुंसः कार्योऽधिकाया- मित्यनेन प्रातिलोम्ये वधःपुंस'इत्यनेन गोगमने अंत्या- गमे उत्तमागमने चेत्यनेन 'वैश्योराजन्यायां मैथुनमा- चरन्नित्यनेन च न विरोध इति प्राहः। गुप्तामित्यस्य क्षत्रियामित्यनेनान्वयः। गुप्ताया गमने वधस्योकत्वादित्य- पि केचित् । इदानों वधे प्रकार उच्यते ॥ पौधायनः॥ शूद्रं कटाग्निना दहेत् ॥ दिजस्त्रीगमने इति शेषः। ब्रा- ह्मणी गंतारमित्यनुवृत्तौ यमः। शूद्रं तु घातयेद्राजा शयने तप्त आयसे। दहे पापरुतं तत्र काठैः पर्णैस्तृणैस्तथा ॥ हारीतः॥श्रेयसः शयनशायि नं राजा यध्वा यभिः सादयेत् काठैश्चैनां दाहयेत् ॥ श्रेयसः उत्कृष्टवर्णस्य श- यनशायिनं स्त्रीगामिनं एनामुत्रुष्टवर्णस्त्रियं गोतमः॥

·२७. चिवांदाणवसेतुः
णागताया विशेषणं । एवं धात्रीत्यत्रापितथेति बोध्यम् ।
अतोन बालधानी स्वदासी चेति प्रागुक्तन विरोध इति
विश्वरूपः। याज्ञवल्क्यः।
पितुः स्वसारं मातुश्च मातुलानी स्नुपामपि ।
आचार्यपत्नों स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः ।।
छिवा लिंग वधस्तस्य सकामायाः स्त्रियस्तथा ।
सकामाया इति उक्तानां पण्णां मध्ये यथोक्तं प्रतियो-
गिनं या सकामा रमयति तस्या अपिलिंगच्छेदनपूर्वक. .
वधो दंड इत्यर्थः । व्यासः।
गुप्तायाः संग्रहे दंडो यथोक्तः परिकीर्तितः।
इच्छंत्यामागतायां तु गच्छतोऽर्द्धदमः स्मृतः॥
यथोक्त उत्तमसाहसरूपः। एष त्व ईदंडः । क्लीवादिक्षा-
र्याव्यतिरिकासु यथानुगमावृत्तौ । विष्णुः।
अदुष्टत्यक्तदारस्य हीवस्याक्षमकस्य च ।
सेञ्छानुपेयुपो दारान्न दोपःसाहसे भवेत् ॥
सेच्छान्दारानुपेयुप इत्यन्वयः । तेन, लीवस्याक्षमस्य
'वा सेच्छान्स्वच्छंदान तथा अदुष्टत्यक्तदारस्य दारानुपे-
युपः उपगच्छतः पुरुपस्य न टंड इत्यर्थः । मनुः ।
सहलं ब्राह्मणो दंडयो गुप्तां विप्रो बलाद्वजन् ।
शतानिपंच दंड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगगः।।
मौऽयं प्राणांतिको दंडो ब्राह्मणस्य विधीयते।
इतरेषां तु वर्णानां दंडः प्राणांतिको भवेत् ॥
वैश्यवेक्षत्रियां गुप्तां वैश्मा वा क्षत्रियो ब्रजेत् ।

·अधादशोमिः। यो ब्राह्मण्यामगुमायां तत्सम दंडमहतः।।. शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहलं वै भवेद्दमः॥ बगदिति दंड्य इत्यन्वयि अतो 'दमोतिमः समाया- मिति बृहस्पतिवाक्येन सजाती उत्तमो दंड इति याज्ञ- वल्क्पयाक्पेन पारजायी सवर्णागमने उत्तमसाहसमिति विष्णुवाक्येन च विरोध इति विश्वरूपः। मौज्यमिति य- वाभिगमने प्राणांतिको दंड उक्तः तत्र ब्राह्मणस्य शिरो- मुंडनमेय दंडः दंडमहंत इत्यत्र दंडो मध्यमसाहसः वै- श्यस्य निर्गुणक्षनियागमने। अन्यथा तत्रापि सहस्र दंड इति मिश्राः । अयं च दंडः सगुणवैश्यस्यास्पतनिर्गुण- क्षत्रियागमने अन्यथा वधः अतः 'पुंसः कार्योऽधिकाया- मित्यनेन प्रातिलोम्पे वधः पुंसाइत्यनेन गोगमने अंत्या- गमे उत्तमागमने चेत्यनेन वैश्योराजन्यायां मैथुनमा- चरन्नित्यनेन च न विरोध इति प्राहुः । गुमामित्यस्य क्षत्रियामित्यनेनान्वयः। गुप्ताया गमने वधस्योकत्वादित्य- पि केचित् ॥ इदानी पधे प्रकार उच्यते ॥ बौधायनः॥ शूद्रं कटाग्निना दहेत् ॥ दिजस्त्रीगमने इति शेषः । ब्रा- ह्मणों गंवारमित्यनुवृत्तौ यमः। शूद्रं तु घातयेद्राज़ा शयने तप्त आयसे । दहेतु पापकते तत्र काटैः पर्णेस्तृणैस्तथा। हारीतः॥श्रेयसः शयनशायि नं राजा बध्वा श्वभिः सादयेत् काष्टैश्चैनां दाहयेत् ।। श्रेयसः उत्कृष्टवर्णस्य श- यनशायिनं स्त्रीगामिनं एनामुत्कृष्टवर्णस्त्रियं । गोतमः ।।

·२७३ विवादार्णवसेतुः श्वभिस्तु खादयेंद्राजा हीनवर्णगमे स्त्रियं । अब अभिः खादयेद्राजा हीनवर्णगमने स्त्रियं प्रकाशं पुमांसं घातयेत् यथोक्तमिति पारिजातरनाकरयोः पाठः। तत्र यथोक्तमिति पुंसापि वा श्वभिः खादनमिति रमाक- रकारेण व्याख्यातं । यथोकं लिंगोद्धारः सर्वस्वहरणं चेति पारिजातव्याख्यानं । वशिष्ठः । शूद्रश्च द्राह्म- णों गच्छेत् वीरणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्येत् । ब्रा- ह्मण्याः शिरसि वापनं रुत्वा सर्पिपाभ्युक्ष्य नग्न खरमारोप्य महापथमनुबाजयेत् पूता भवतीति वि- ज्ञायते । वैश्यश्चेद्राह्मणों गच्छालोहितदष्टयित्वा वै- श्यमग्नी प्रास्पेत् । ब्राह्मण्याः शिरसि पापनं कृत्वा स. पिंपांभ्युक्ष्य नग्ना खरमारोप्य महापथमनुबानयेत् पू. ता भवतीति विज्ञायते। राजन्यद्राह्मणीमभिगच्छेत्श- रपत्रैर्वेयित्वा राजन्यमग्नी प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वापनं त्या सापाभ्युक्ष्य नग्नां खरमारोप्य महापथ- मनुवाजपेत्पूताभवतीति विज्ञायते ।एवं वैश्योरानन्यायां मैथुनमाचरन् शुद्रस्तु राजन्यांपैश्ययोः॥महापथो राज- पथः। यमः। वृपलं सेवते या तु ब्राह्मणी मदमोहिता। तां अभिः खादयेठाना संस्थाने अपघातिनां। वैश्यं वा क्षत्रियं वापि ब्राह्मणी सेवते तु या। शिरसो मुंडनं तस्याः प्रयाणं गर्दभेन तु ॥ यध्यघातिनां स्थाने यध्यान् ये घातयंति चांगलादप- ·अष्टादशोर्मिः। स्तैरधिष्टित देशे इति चंडेश्वरः। बृहस्पतिः। '. गृहमागत्य या नारी प्रलोभ्य स्पर्शनादिना। कामयेत्तत्र सा दण्ड्या नरस्याईदमः स्मृतः॥ छिन्ननासौष्ठकर्णा तां परिधाम्याप्सु मजयेत् । खादयेहा सारमेयैः संस्थाने बहुसंस्थिते । तब सा दंड्या यः स्त्रियं प्रलोभ्य संगच्छतः पुरुषस्य दंडस्तेन देन्या तडाई पुरुपस्प च्छिन्नेत्यादिना तस्या एवाधिको वैकल्पिक उकः।बहुसंस्थिते बहुभिराकीणे। एवमेव रत्नाकरः । मनुः। भरि लंघयद्या तु स्त्री ज्ञातिवलपिता। तांश्वभिः खादपेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते। लंघयेत् पतिमवज्ञाय पुरुपान्तरं गच्छेन् । तथा च ध. नघावादिसौंदर्यादिदर्पण या पतिमवमन्य व्यभिचरेतू तां राजा लोकमध्ये कुपुरैः सादयेदित्यर्थः । हन्यादित्य- नुवृत्ती विष्णुः ।। स्त्रियं संसकभर्तृकां तदतिकामणी च असकभर्तृकां पत्या अनुपभुतां तदतिकामणों पुरुषां- तरगामिनी मिलितमिदं हनननिमित्तं ॥ वृहस्पतिः । अनिच्छन्ती तु या भुक्ता गुमां तां यासयेद्गृहे । मलिनांगीमध.शय्यां पिंडमानोपजीविनी । कारयेन्निति रुच्छ्रे पराकं वा समे गता। हीनवर्णोपभुक्ता या त्याच्या पध्याथवा भवेत् । समे गतां समवणे पुरुषे संगतां । धनदंडे विशेषयति कात्यायनः।

·२७४ विवादार्णवसेतुः नास्वतंत्राः स्त्रियो याह्याः पुमास्तत्रापराध्यते। प्रभुणा शासनीयास्ता राजा च पुरुष नयेत् । अस्वतंत्राः सस्वामिकाः स्त्रियो न ग्राह्याः न कर्षणी- या न धर्तव्या इति मिश्राः । राजा तु पुरुपं नयेत् स्त्री- स्वामिनं पुरुषं प्रति तां प्रापयेत् । स्वामिहारैव त- इंडो ग्राह्य इति तात्पर्यम् । तथाच विवादींचतामणौ कात्यायनः। प्रोपितस्वामिका नारी प्रापिता पयभिग्रहे। तावत्सा बन्धने स्थाप्या यावत्स्यादागतः प्रभुः। अभिग्रह अभिसारनिमित्तग्रहे सति राजपुरुपैयदि रा- जगृहमानीता । मत्स्यपुराणे। - बलात्सदूपयेयस्तु परभार्या पुनः कचित् । वधदंडो भवेत्तस्य नापराधो भवस्त्रियः। नापराध इति तु आनुलोम्ये बोध्यं । मनुः । योऽकामां दूपयेत्कन्या स सद्यो वधमर्हति । सकामां दूपयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयानरः ॥ तुल्योऽपि गमनीयासजातीय इति चंडेश्वरः। अनि- च्छंती कन्यां अभिगच्छन् तत्सवों वध्यः न विच्छं- तीमपीत्यर्थः । एवमेव विवादांचंतामणिः । उत्तमां भजमानस्तु जघन्यो वधमर्हति । शुल्क दद्यात्सेयमानः संप्रयच्छेत् पिता यदि। उस्रष्टवणां कन्यामिच्छंती अनि छंती वा अधमवर्णो- इभिगन्छन् वध्यः तस्यास्तपितुश्वेच्छया तामभिग'छ- ·. A . अष्टादशोमिः। न्सवर्णः शुल्क तपित्रे दाप्यः किंतु सा दत्तशुल्का ते. नैव विवाह्या इति । तदाह नारदः। सकामायां तु कन्यायां सवर्णे नास्त्यतिकमः। कि त्वलंसत्य सत्कृत्य स एवैनां समुहहेत् । शंखः ।। समां शुल्कमाभरणं द्विगुणं स्त्रीधनं च दत्वा प्रतिपपेत ॥ समां कन्यां स्वयं रमिता शुल्काभरणत्री- धनानि द्विगुणानि दत्वा विवहेदित्यर्थः । मनुः । अभिपा तु यः कन्यां कुर्यादप्ण मानवः । तरयाशु कदंगुल्यौ दंडं चाहति पट्नातं । सवर्णामनिच्छंती कन्या अभिभूय योनावंगुलिपक्षेपे- पं यो मैथुनयती कुर्यात्तस्यांगुलिच्छेदः पातपणं दं- येत्यर्थः । सकामायामाह स एव । सकामां दूपयंस्तुल्यो नांगलिच्छेदमाप्नुयात् । दिशतं तु दमं दाप्यः प्रसंगविनिवृत्तये। सकामामिच्छंती दुपयन् योनावंगुलिमक्षेपेण रमयन् तुल्यः सवर्णः । नारदः। कन्यायामसकामायो बंगुलस्यावकर्ननं । उत्नमायां यधस्त्येयं सर्वस्वहरणं तथा ।। व्यंगुलस्य अंगुरिदपस । अंगुटीसाध्यमैयुनविषयमे- वन्येन येगांगेनापरामुपारचदेवास कर्वयतटाति पारि- जातः। स्नाकरस्याप्पीय स्वरसः । हरिहरस्तु व्यंगुलप- रिमाणलिंगोद इत्पाह। नारदः। कन्या भननीमुरुष्टं न किंचिदपि दापयेत् ।

·विवादार्णवसेतुः जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्गृहे ॥ कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्याद्विशतो दमः। शुल्कं च द्विगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश ॥ भजंतीमित्यनेन सकामाऽनुगम्यते तेनानिच्छायां दंड- लेशोस्तीति बोध्यमिति । कुर्यात्तद्योनावंगुलिप्रक्षेपेण दूष- येत् । शिफा जटाकाररज्ज्वादिप्रहारान् इत्यर्थः। इतिचं- डेश्वरः। या तु कन्यां प्रकुर्यात् स्त्री सा सयो मौंब्यमहति । अंगुल्योरेव च च्छेदं खरेणोदहनं तथा ॥ स्त्री कन्यातियोपित तथा च या पुनः स्त्री कन्यां तयो- नावंगुलिप्रक्षेपण दूपयेत् सा तत्क्षणादेव शिरोमुण्डनं त- दभ्यासेंगुल्योश्छेदन गर्दभेन च राजगमनमार्गगमनम- ईतीत्यर्थ इति मिश्राः। याज्ञवल्क्यः । अलंरुता हरन् कन्यामुत्तमं ह्यन्यथाऽधर्म । दंडं दद्यात्सवर्णासु प्रातिलोम्ये वधः स्मृतः ॥ सकामास्वानुलोम्यासु न दोपस्त्वन्यथा दमः। ; रूपणे तु करच्छेदस्तूत्तमायां वधस्तथा ॥ अलंकृता अन्यस्मै दातुं प्रसाधितां उत्तमं साहसं अ- न्यथा अनरुतां चेत्तदा अधर्म प्रथमं साहसं प्राति- लोम्ये तु उत्तमायां यो हीनवर्णस्यान्यथेति तस्या अ. कामत्वे इति मिश्राः । अलंकृतामिति कन्यामलंकताम- निम्तीमभिगमनाय हरणे उत्तमसाहसं दद्यात् । अ- न्यथा हन्नयमसाइस।तब सजातीयासु प्रातिलोम्ये तु .

·अष्टादशोर्मिः। हर्तुर्वध एव । सकामास्विति इच्छन्तीष्वनुलोमासु इति गमनार्थ हरणे उत्तमसाहसं दयात् न दोषः। समानजा- तीयासु कन्यासु गमनवज अहंकारेणांगुलिप्रक्षेपसाध- नदूपणे हस्तच्छेदः। उत्तमायां वध एवेति दीपकलिका ॥ ॥ अथ बंधक्यादिगमनदंडः॥ तत्र बंधपधिकारे विवादरत्नाकरे यमः। पारदारे सवर्णासु दंड्याः स्युः पंच कृष्णलान् । असवर्णास्वानुलोम्ये दंडो हादशको दमः॥ पारदारे परदारगमने यवत्रयं रुष्णलः दादशको द्वादश- पणाः । व्यासः। बहुभिर्भुतपूर्वा या गच्छेयस्तां नराधमः। तस्य वेश्यावदिच्छंति दंडनं न तु दारवत् ॥ दारवत्कुलस्रीवत् । कात्यायनः । कामार्ता स्वैरिणी या तु स्वयमेव प्रकामयेत् । राजादेशेन भोकव्या विस्पाप्प जनसानिधौ। नारदः। स्वैरिण्यवाह्मणी वेश्या दासी निष्फ्रामिणी च पा। गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः॥ आस्वेय तु भुजिप्यासु दोपः स्यात्परदारवत् । गम्या अपि हि नोपेयायतस्ताः सपरिग्रहाः।। अस्याः स्वैरिणी स्ववशा पुंश्चली तस्या विशेषणम- ब्राह्मणीति क्षनियायेति यावत् । दासी स्वीया कर्मक- रोनिक्रामणी कुटुंबविनिर्गता पुंचली गम्याः रयुरिति ·: विवादार्णवसेतुः दंडनिषेधमात्रं न तु पापनिषेधः । भुजिष्यासु अन्येना- 'वरुध्य भुज्यमानासु सपरियंहाः परेणावरुद्धाः। चंडेश्वर- 'धृतो याज्ञवल्क्यः। अवरुद्धासु दासीपु भुजिष्यासु तथैव च । गम्यास्वपि पुमान् दाप्यः पंचाशत्पणिकं दमं ।। अवरुहासु दासीपु अन्येनावरुध्य धृता दास्यःतासु ग- म्यास्वपि अनुलोमजातास्वपीति चंडेम्बरः। परावद्धासु दासीपु भोगार्थमवरुद्धासु सतीप्विति आनुलोम्येन ग- म्या अपि गच्छन् पंचाशत्पणिकं दंडं दाप्य इति दीप- कलिका ।व्यासोऽपि। परावरुद्धागमने पंचाशत्पणिको दमः । प्रसह्य वेश्यागमने देडो दशपणः स्मृतः॥ अव्याख्यागम्यमेतत् । याज्ञवल्क्यः । प्रसह दास्या गमने दंडो दशपणः स्मृतः। बहूनां ययकामासौ चतुर्विशतिकः पृथक् ॥ असी दासी ययकामा सती नरन्तर्येण बहुभिर्गम्यते तदा तेषां प्रत्येकं चतुर्विंशतिपणात्मको दंडः। नारदः । पशुयोनापतिकामन् पिनेयः स शतं दर्म। मध्यमं साहसं गोपु तदेवात्यायसायिपु॥ अतिक्रामन्मैथुनं गच्छन् पणशतं दंडन्ध इति विवा- दचिंतामणिः । लक्ष्मीधरस्तु स दमं शतमिति विकलं प- ठति तन-फलस्तो न कश्चिदिरोपः। विवादरलाकरस्तुस- दर्श शतमिति पटिरमा दशाधिकपणतंदंश इति म्पा. . .

·अष्टादशोर्मिः। ख्यातवान् । नन्न समीचीनतया प्रतिभाति लक्ष्मीधराय- सम्मतत्वात् । पशून् गच्छन्निति तल्लिखितनारदवचन- विरोधाच । मध्यमसाहसमिदं वैश्यक्षनिययोः शूद्रस्य गोगमने पूर्व वधाभिधानात् । मनुजोत्तमस्य ब्राह्मण- स्याये नारदेनैव सुवर्णरूपदंडाभिधानात् । यथा नारदः। सुवर्ण तु भवेदंड्यो न ब्रजन्मनुजोत्तमः । पशून्गच्छन्शतं दंड्यो होनांगी चैव मध्यमं । हीनांगी छिन्ननासादिः। विष्णुः॥ पशुगमने पणशतं दंडः ।। मत्स्यपुराणे। तिर्यग्योनी तु गोवर्ज मैथुन यो निपेवते । स पणं प्राप्नुयाइंडे तस्याश्च यवतोदकं ॥ पणं शतसंख्यमिति चंडेश्वरः। वेश्यागामी हिजो दंड्यो वेश्याशुल्कसमं दम। यद्देश्याभिगमने शुल्कं पंचशतपणरूपं तारान् वेश्या- भिगामिनो ब्राह्मणस्य दंडः । एवं च । प्रसह्य वेश्यागमने दंडो दशपणः स्मृतः। दति तु शूद्रपरमिति निर्णीयते । नारदः । अगम्यागामिनः शास्ति दंडो ग्रज्ञा प्रकीर्तितः। प्रायश्चितविधानं तु पापानां स्पादिशोधनं । चौरपारमारिकादिरहितराष्ट्रभर्तृ राजः प्रशंसामाह चं- डेश्वरधृतो मनुः। यस्य लेनः पुरे नाति नान्यत्रीगो न दुष्टवाक् । न साहसिकदण्डनी स राजा शकलोकभाक् ॥

·विवादार्णवसेतुः
.
तथाच व्यास:।
पूर्वोत्थानपरा दक्षा जघन्यासनशायिनी।
अंबाग्दुष्टानुकूला स्त्री भवेहै पुण्यकर्मणः॥
मनुः।
संवत्सरमुदीक्षेत दिपती योपितं पतिः।
ऊध्व संवत्सरात्त्वेनां दयां रुत्वा न संवसेत् ॥
साध्व्यारत्यागे दंडमाह चंडेश्वरधृतो नारदः ।
अनुकूलामवाग्दुष्टो दक्षा साध्वी प्रजावतीम् ।
त्यजन्भार्यामवास्थाप्यो राज्ञा दंडेन भूयसा ।।
नारदः।
अन्योन्यं त्यजतोरागः स्यादन्योन्यं निरुद्धयोः।
स्त्रीपुंसयोर्निगूढाया व्यभिचाराहते स्त्रियाः॥
स्त्रीधनबष्टसर्वस्वां गर्भविभ्रंशिनी तथा ।
भर्तृश्य वधमिच्छंती स्त्रियं निर्वासयेद्गृहात् ।।
'आगः पापं स्त्रीधनत्वेन भ्रष्टं सर्वस्वं यस्या' इति वि-
ग्रहः । कल्पतरुकारस्तु स्त्रीधनत्वेन भ्रष्टं घंशितं सर्वस्वं
यया सा तथा भ्रष्टमित्यंतर्भूतण्यर्थकमिति वर्णयति ।
तथा।
अनर्थजननी नित्यं तथैवाप्रियवादिनी।
पूर्वाशनी च या भर्तुस्ता स्री निर्वासयेद्गृहात् ॥
वंध्या स्त्रीजननी नित्य प्रतिकूलां च सर्वदा।
कामतो नाभिनंदेत कुर्वन्नेव स दोपभाक् ।।
कुर्वन्नित्यस्थाभिनंदनमित्यादिसंबन्धः। मनुः ।

·एकोनविंशोमिः। ऋतुलाता तु या नारी भतार नोपगच्छति। तां ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणनीं च विवासयेत् ।। मनुः। स्वच्छंदगा च या नारी तस्यारत्यागो विधीयते। न चैव स्रीवधं कुर्यात् न चैवांगविकर्तनं ॥ स्वच्छन्दव्यभिचारिण्या विवस्त्रं त्यागमववीत् । न वधं न च वरूप्यं बंचं स्त्रीणां विवर्जयेत् ।। नवधन चवरूप्यं इति अब्रवीदित्यन्वयः। पृथिवीं प्र- ति लक्ष्मीवाक्ये विष्णुः॥ नारीपु नित्यं शुचिभूपितासु पतिव्रतासु प्रियवादिनीपु। अमुक्तहस्वासुभजान्थितासुसुगुप्तभाण्डासु पलिप्रियासु॥ सुशिष्टयेरमासुजितेंद्रियासुकलिम्पपेतासु पिटोलुपासु। धर्मव्यपेक्षासुदयान्वितासुस्थितासदाहं जगतांविधात्रि। बलिः पूजोपहारः कलिः कलहः विलोलुपा लोभशू- न्या जगतो विधात्रीति पृथिव्याः संबोधनं । शंसरि- खितौ ॥ स्त्री नानुक्का बहिनि:कामेत् । नानुत्तरीया परि- धापयेत् ॥ न चोत्सवे गंधमाल्याभरणानि विस्तानि यासांसि विभृयात् । न परपुरुपमभिभाषेत अन्यत्र बा- लकमवजितवृद्धेभ्यः । न नामि दर्शपेत् । कुलपधूरा गुल्फाभ्यां यासः परिदृष्यात् । न खनी विवृती कुर्यात् । न हसेदनावृतं ॥ अनावृतं मुसमनाच्छाय। मनुः । भाच्या या युपरपा वा वृद्धया वापि योपिता। न स्वातंव्येण कर्त्तव्यं किंचित्कार्य गृहेष्वपि ॥

·विवादार्णवर्सेतुः बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत्पाणिग्राहस्य यौवने । 'पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेस्त्री स्वतंत्रतां ॥ पित्रा भर्ना सुतैर्वापि नेच्छेदिरहमात्मनः। एषां हि विरहेण स्त्री गडं कुर्याच्छुभे कुले ॥ याज्ञवल्क्यः। संयतोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययविवर्जिता। कुर्याच्शुरयोः पादवंदनं भर्तृतत्परा । । स्त्रीधर्माधिकारे विष्णुः ॥ भर्तुः समानचारित्र्यं शुर- गुरुदेवतातिथीनां पूजनं सुसंस्कृतोपस्केरता सुगुप्तभांड- ता मंगलाचारतत्परता भर्तरि प्रीते प्रतिकर्मक्रिया परगृहेष्वनभिगमनं हारदेशगवाक्षेप्वनवस्थानं सर्वकर्मा- स्वतंत्रता बाल्ययौवनवाईकेपु पितृभर्तृपुत्रपराधीनता ॥ महाभारते। यदैव भर्ता जानीयान्मंत्रमूलपरां स्त्रियं । उदिजेत तदैवास्याः साद्देश्मगतादिव ।। शंखलिखितौ ॥ श्वःश्वः पचनभांडानामुपलेपनं स्वमृष्ट- गृहद्वारोपलेपनं कृतशौचानुकूल्यदध्यक्षतदूर्वाप्रवालपु- प्पाहतबलिकर्मश्वश्रूश्वशुराभिवंदनानंतरं गृहावश्यका- नि कुर्यात् । न देवभूत्यातिथिभ्यो ऽये ऽश्नीयात् । न भ- नुरेन्यत्र प्रतीकारौपधात् ॥ श्वः श्वः आगामिन्यागामि- नि दिने न भर्तुरये ऽनीयादित्यन्वयः । अन्यत्र प्रती- कारौषधात् रोगप्रतीकारकारणमौषधं तु भर्तुरग्रेऽप्य- श्रीयादित्यर्थः । मनुः ।

·एकोनविंशोर्मिः।
पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनं ।
स्वप्नो ऽन्यगेहवासश्च नारीणां दूपणानि षट् ॥
सर्वाण्येतानि दूपणापयिकानि विवक्षितानि ॥ स्वप्नो
दिवास्वप्नः।
।
पानाटनदिवास्वप्नमक्रियादूपणं स्त्रियाम् ।
इति बृहस्पतिवचनैकवाक्यत्वात् । अक्रिया गृहकि-
यानाचरणं॥
॥ अथ मृतभर्तृकाधर्मा उच्यते॥
तबाह नारदः।
मृते भर्तरि या नारी समारोहेडुताशनं ।
सारुंधतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ॥
तिल: कोट्योईकोटी च यानि रोमाणि मानवे ।
तावन्त्यब्दानि सा स्वर्गे भर्तार यानुगच्छति ॥
व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात् ।।
तहद रमादाय तेनैव सह मोदते।
क्रीडते पतिना साई यावदिदाश्चतुर्दश ।।
ब्रह्मनो वा कृतघ्नो वा मित्रन्नो वापि मानवः।
तं वै पुनाति सा नारी इत्यागिरसभापितं ॥
साध्वीनामेव नारीणामग्निसंपतनाहते।
नान्यो धर्मोऽस्ति विज्ञेयो मृते भर्तरि कर्हिचित् ॥
यावन्नानी दहेदेहं मृते पत्यौ पतिव्रता।
तावन्न मुच्यते नारी स्त्रीशरीरात्कथंचन ॥
विष्णुः ॥ मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वा ।।

·विवादार्णवसेतुः बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठत्पाणिग्राहस्य यौवने। पुत्राणां भरि प्रेते न भजेस्त्री स्वतंत्रता ॥ पित्रा भर्ना सुतैवापि नेच्छेदिरहमात्मनः। एषां हि विरहेण स्त्री गडं कुर्याच्छुभे कुलें। याज्ञवल्क्यः। संयतोपरकरा दक्षा हटा व्ययविवर्जिता । कुर्याच्शुरयोः पादवंदनं भर्तृतत्परा । । 'स्त्रीधर्माधिकारे विष्णुः ॥ भर्तुः समानचरिन्यं शुर- गुरुदेवतातिथीनां पूजनं सुसंस्कृतोपस्करता सुगुप्तभाड- ता मंगलाचारतत्परता भर्तरि प्रीते प्रतिकर्मक्रिया परगृहेप्वनभिगमनं हारदेशगवाक्षेप्वनवस्थानं सर्वकर्मा- स्वतंत्रता बाल्ययौवनवाईकेपु पितृभर्तृपुत्रपराधीनता । महाभारते। यदैव भर्ता आनीयान्मंत्रमूलपरां स्त्रियं । उहिजेत तदैवारयाः सहिश्मगतादिव ।। शंसलिखितौ ॥ यःवः पचनभांडानामुपलेपनं स्वमृष्ट- गृहहारोपलेपने रुतशौचानुकूल्पदध्यक्षतदूर्वाप्रवालपु- प्पाहतवलिकर्मश्वश्रूश्वशुराभिवटनानंतरं गृहावश्यका- यात् । न देवभृत्यातिथिभ्यो ऽये ऽश्नीयात् । न भ- प्रतीकारौपधात् ॥ श्वः स्वः आगामिन्यागामि- दिने न भर्तुरये उभीयादित्यन्वयः । अन्यत्र प्रती- पा रोगप्रतीकारकारणमौपधं तु भर्तुरयेऽप्य- श्रीयादित्यर्थः । मनुः।- ।

·एकोनविंशोमः।
पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनं ।
स्वप्नो ऽन्यगेहवासश्च नारीणां दूपणानि पट् ॥
सर्वाण्येतानि दूपणौपयिकानि विवक्षितानि । स्वप्नो
दिवास्वप्नः।
पानाटनदिवास्वप्नमक्रियादूपणं स्त्रियाम् ।
इति बृहस्पतिवचनैकवाक्यत्वात् । अक्रिया गृहकि-
यानाचरणं ॥
॥ अथ मृतभर्तृकाधा उच्यते ।
तत्राह नारदः।
मृते भर्तरि या नारी समारोहेडुताशनं ।
सारुंधतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ।।
तिनः कोटयोईकोटी च यानि रोमाणि मानवे ।
तावन्त्यब्दानि सा स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ।।
व्यालयाही यथा व्यालं बलादुदरते बिलात् ॥
तब रमादाय तेनैव सह मोदते।
कोडते पतिना सार्द्ध यायविंद्राश्चतुर्दश ।।
ब्रह्मनो वा कृतघ्नो वा मित्रानो वापि मानवः ।
तं वै.पुनाति सा नारी इत्यांगिरसभापित ॥
साध्वीनामेव नारीणामग्निसंपतनाहते।
नान्यो धोऽस्ति विज्ञेयो मते भर्तरि कहिचित् ॥
यावन्नानी दहेद्देहं मृते पत्यौ पतिव्रता ।
तावन्न मुच्यते नारी स्त्रीशरीरात्कथंचन ॥
विष्णुः ।। मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वा ॥

·विवादार्णवसेतुः बृहस्पतिः। व्रतोपवासनियता ब्रह्मचर्यव्यवस्थिता। दमदानवतो नित्यमपुत्रापि दिवं ब्रजेत् ॥ मनुः। कामं तु क्षपपेद्देहं पुष्पमूलफलैः शुभैः। न तु नामापि गृह्णीयान्मृते पत्यौ परस्य तु॥ आसीताऽऽमरणाक्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी। यो धर्म एकपत्नीनां कांक्षती तमनुत्तमं ।। इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके । स्त्रीपुंधर्मखरंगोयमेकोनविंश ईरितः ॥ १९॥५॥ विशोमिः ॥अथ द्यूतसमाह्वयः।। तत्राह मनुः। अप्राणिभिक्रियते तल्लोके यूतमुच्यते । प्राणिनिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समायः ।। अप्राणिभिः पाशकायैः । समाह्वयलक्षणं व्यकमाह बृहस्पतिः। अन्योन्य परिगृहीताः पक्षिमेपवृषादयः। प्रहरन्ते रुतपणास्त्र पर्दति समाइयं ।। प्रकाशमेतत्तारकर्य यद्देवनसमायो। तयोनित्य प्रतीधाते नृपतिर्यलयानभवेत् ।। पूतं समायं चैव यः कुपिन कारयेत् ।

·. विंशोमिः। तान्सन्धिातयेद्राजा शुद्रांश्च हिजलिंगिनः॥ द्यूतसमाह्वयौ यः कुर्यात् यो वा सभीकः कारयेत् ते- पामपराधापेक्षया राजा ताडनादिकं कुर्यादित्यर्थः । द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं महत् । तस्माद्दचूतं न सेवेत हास्पार्थमपि युद्धिमान् ।। प्रच्छन्नं वा प्रकाश वा तन्निपेवेत यो नरः । तस्य दंडविकल्पः स्यायथेष्टं नृपतेस्तथा ॥ दंडविकल्पो दंडप्रकारः यथेष्टं नृपतेरिच्छानुसारेण । बृहस्पतिः। द्यूतं निपिई मनुना सत्यशौचधनापहं। तत्प्रवर्तितमन्यैश्च राजभागसमन्वितं । सभीकाविष्ठितं कार्य तस्करज्ञापकं हि तत् । एवमेव विधिज्ञेयः प्राणियूतसमाह्वये ॥ अस्थायमर्थः । द्यूतं तावन्मनुना निपिज्ञ अन्यैस्तस्कर- निरूपणार्थं तहिहितं तदपि ससभीकं सराजपुरुपमि- त्यर्थः। याज्ञवल्क्यः। यूतमेकमुखं कार्य तस्करज्ञानकारणात् । एप एव विधिज्ञेयः प्राणियूतसमाह्वये ।। एकमुसं एकराजाध्यक्षप्रधानपुरुषरूपतभीकाधिष्ठितं कार्यमित्यर्थः । अस्यैव प्राणियूतसमाह्वये एप एवेत्पने- नातिदेशः। वृहस्पतिः। इन्हयुद्धेन यः कथिदवसादमवाप्नुयात् । तत्स्वामिना पणो देयो यतस्तत्र निरूपितः।। २५

·..
विवादार्णवसेतुः
इंयुद्धे मलमेषादिदंयुद्धे अवसादं पराजयं । नारदः।
अनिर्दिष्टस्तु यो राज्ञा यूतं कुर्वात मानवः ।
न स तत्प्राप्नुयात्कामं विनयं चैव सोऽर्हति ।।
परिहासरुतं यच्च यच्चाप्यविदितं नृपे।
न स तं प्राप्नुयात्काममथवानुमतं तयोः॥
अथवेति समुच्चये । बृहस्पतिः।
गूढः प्रकाशः कर्तव्यो निस्यिाः कूटदेविनः।
गूढो यूतपणः स सुव्यक्तः कर्तव्यः । तथा।
सभीको ग्राहकस्तस्य दयान्जेने नृपाय च ।
याज्ञवल्क्यः।
प्राप्ते नृपतिभागे तु प्रसिद्ध यूतमंडले।
जितं ससभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु॥
वृहस्पतिः।
कटाक्षदेविनः पापा राजभागहराश्य ये।
सगणो वंचकश्चैव दंडयास्ते कितवाः स्मृताः॥
विष्णुः ॥ यूते कूटाक्षदेविनां करच्छेदः उपघिदेविनां
सन्देशच्छेदः ॥ उपधिश्छद्म सन्दंशोऽगुष्ठतर्जन्यौ।
कात्यायनः।
राज्ञा प्रवर्तितान्धर्मान्यो नरो नानुपाच्येत् ।
गद्देश्य पापो दंड्यश्य लोपयन राजशासनं।
इति विहिरचिते विवादार्णवसेतुके।
यूतादिना तरंगस्तु विंशोऽत्र परिकीर्तितः ॥ २ ॥

·. एकविंशोमिः। एकविंशोमिः ॥अथ प्रकीर्णकमुच्यते॥ तत्र तत्स्वरूपमाह कात्यायनः। पूर्वोक्कादुकशेपं यत् तत्प्रकीर्णकमुच्यते। तत्रादौ निधिः । मनुः। ममायमिति यो यान्निधि सत्येन हेतुतः। तस्याददीत पड़ागं राजा हादशमेय च ।। अनृतं तु वदन्दंड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टमं । तस्यैव वा निधानस्य मुख्यस्याल्पीयसी कलाम्। निधिरत्र पूर्वनिखातचिरनष्टधन। पड्भागहादशभागयो- ममायमितिवर्गुणवत्वामुणयच्याभ्यां विकल्पः निधा- नस्य निधेःअल्पीयसी कलां यावत्या नावसीदति स्ववित्त- स्थाष्टमांशग्रहणं अल्पीयः कलाग्रहणं च सर्वस्य ज्ञाना- ज्ञानाभ्यां व्यवस्थेयं । स्वनिधानाद्राज्ञे द्वादशादिदानं वा- ह्मणधनवज "स्वनिहिताद्राज्ञे ब्राह्मणवनवज द्वादशमंशं दयुः” इति विष्णुसूत्रात् । स्वनिधानं प्राप्तमपि सज्ञि निवेय ग्राह्यं । स्वमप्यर्थ तथा नष्टं लब्धं राज्ञि निवेदयेत् । गृहीयानु ततः शुद्धमशुद्धः स्यादतोऽन्यथा। इति नारदीयान् । अशुद्धः स्तेयशंकया भपेदित्यर्थः। ॥अथ परनिहितः॥ अज्ञायमानं विनं यो ऽधिगच्छेद्राजा तस्मै अ- एमाशं दत्वा तदितरलीयात् । पट्कर्मस युको ब्राह्मण- ·२९२ वेवादार्णवसेतुः श्वेदविगच्छेद्राजा न होदित्याह वसिष्ठः। अप्रज्ञायमान वित्तं योऽधिगच्छेद्राजा तन्द्धरेदधिगंत्रेऽष्टममंशं प्रदाय ब्राह्मणश्चदधिगच्छेत् पट्सु कर्मसु वर्तमानो न राजा हरेत् ॥ अप्रज्ञायमानं अज्ञायमानस्वामिकमस्वामिकं च । पट्कर्मातिरिक्तब्राह्मणस्य विशेपमाह मौतमः॥ निध्यधिगमेन राजा धन ब्राह्मणस्याभिरूपस्य । अ- ब्राह्मण आख्यात्वा षष्ठमंशं लभते इत्येके ॥ आभिरूप स्य पट्कर्मनिरतस्य अब्राह्मणोऽभिरूपब्राह्मणादन्यः आख्यात्वा कथयित्वा ब्राह्मणस्याप्यनिवेदो दोषमाह। ब्राह्मणोऽपि निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं या निवेदयेत् । तेन दत्तं तु भुंजीत स्तेनः स्यादनिवेदने॥ राजा निधिं लब्ध्वा ब्राह्मणेभ्यो दयात् । यथा याज्ञवल्क्यः। राजा लब्ध्वा निधि दद्यात् दिजेभ्योऽदै दिजः पुनः । विहानशेपमादद्यात् स सर्वस्य प्रभुर्यतः॥ इतरेण निधी लम्धे राजा पटांशमाहरेत् । राजा निधिमस्वामिकं चिरनिहितं लब्ध्वा ब्राह्मणे- भ्योऽदभागं दद्यात् । विद्वांस्तु ब्राह्मणः सर्वमेव गृह्णी- यात् । न राजे भागं दद्यात् । हेतुमाह सर्वस्य धनजातस्यै प्रभुः । तथा च मनुः। सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदमिति । पर- निहितविपयमप्येतत् । यथा नारदः। परेण निहितं दृष्टा राजन्युपहरोन्नधि । राजगामी निधिः सर्वः सर्वेपां ब्राह्मणाहते। - ·एकविंशोमिः। इति दीपकलिका । इतरेणाविदुपा । मनुरपि। यस्तु पश्येन्निधिं राजा पुराणनिहितं क्षितौ । तस्माद्विजेभ्यो दत्वाऽईमई कोशे निवेशयेत् ।। क्षत्रियादीनां विशेषमाह विष्णुः ॥ क्षत्रियश्च चतुर्थ- मंशं राज्ञे दयाचतुर्थमंशं ब्राह्मणेभ्यो दत्वा अईमाद- यात् । वैश्यश्चतुर्थमंशं राज्ञे दयात् ब्राह्मणेभ्योऽर्द्धमंश स्वयमादद्यात् ॥ ब्राह्मणोभ्योऽध दयादित्यनुपंजनीयं । अंशं परिशिष्टं स्वयमादयात् । शूद्रे विशेषयति स एव ॥ शूद्रश्यावान हादशधा विभज्य पंचांशान् राज्ञे दद्यान् ब्राह्मणेभ्योंशयमेव दद्यातू अनिवेदितविज्ञानस्य सर्व- स्वमादयात् ॥ ब्राह्मणेभ्य इत्यत्रापि पञ्चांशानित्यन्व- यि । मनुः। निधानानां पुराणानां धातूनामाकरस्य च । रक्षणादर्दभायाजा भूमेरधिपतिहिं सः॥ पुराणानां चिरंतनानां न तु विद्यमानस्वामिदापादानां । आकरा माणिक्यादिभूमयः तत्रोत्पन्नद्रव्यमप्याकर एव। ततश्च धात्वाकरयोरन्योत्पादितद्रव्यस्याई राजा गृह्णी- यात् । याज्ञवल्क्यः। प्ररोहिशासिनां शाखास्कंधसर्व विदारणे । उपजीव्यह्रमाणां तु विंशतेविंगुणो दमः ।। चैत्यश्मशानसीमासु पुण्यस्थाने सुरालपे। जातद्रुमाणां हिगुणो दमो वृक्षे ऽथ विश्रुते॥ गुल्मगुच्छसुपलताप्रतानीपधिवीरुधां।

·२९३ विवादार्णवसेनुः पूर्वस्मृतादर्धदंडः स्थानेषु च विकर्तने । प्ररोहिशाखिनो येषां शाखा अपि प्ररोहति ते वटादपः स्कंधो यतो भागात् शाखा उदयते सर्वविदारणं मृल- च्छेदनं । उपजीव्यद्रुमा येषां छायादि उपजोन्यते आ- सपिप्पलादयः । विंशतदिगुणः विंशतितः कमेण हि- गुणः। तथा चैतेपांशाखाच्छेदने विंशतिपणाः स्कंधच्छे- दने चत्वारेशरपणाः मूलच्छेदने ऽशोतिषणाः दंडः इत्य- र्थः।चैत्यमायतनं । विश्रुते पनसादौ गुल्मा अनतिदीर्घाः लताः मालत्यादयः गुच्छाः अवल्लीरूपाः असरलप्रकांडाः कुरुंटादयः क्षुपा हस्वशाखाशिफाः शाखोटादयः लता दीर्धाः प्रतानाः कांडप्ररोहरहिताःसरलाःसारिवाप्रभृतयः। ओपध्यः फलपाकांताः कदल्यादयः वीरुधश्छिन्ना अपि या विविध प्ररोहति ता गुदूच्यादयः पूर्वस्मृतादर्ददंड: विशतेरईः दशपणात्मको दंडः स्थानेषूतेषु शाखास्क- न्धमूलेषु । दंडयः इत्युपक्रम्य विष्णुः ।। फलोपभौगद्रुम- छेद्युत्तमसाहसं पुष्पोपभोगद्रुमच्छेदी मध्यमं चल्लीगुल्म- लताच्छेदी कापणशतं तृणच्छेोकं सर्वे तत्स्वामिना तदुपपचि एक कापणं । अब कापणः पणः 'का- पापणः कार्पिकः स्यात्कापिंकवानिकः पण 'इति वि- वादरत्नाकरधृतवचनात् । तदुपपाने दयुरिति शेषः। व- सिधः॥ फलपुप्पोपभोगात् वृक्षान्न हिंस्यात् । कर्ष- गार्थ योपहन्पात् गार्हस्थ्यस्यांगे च ॥ कर्पणार्थ रुपि. हेतुहलायर्थ वाशब्दः संभवासंभवनिमित्तकविकल्प. ..

·२९५ 17 , एकविंशोर्मिः। परः • गार्हस्थ्यस्यांगे चेति गृहस्थकर्म दृष्टमदृष्टं वा : येन गृहोपकरणं यज्ञोपकरणं च सिद्यति तस्मिन्नि- त्यर्थः । विष्णुः ।। स्वदेशपण्याच्छुल्कांशं दशममाद- यात् ।परदेशपण्याच विंशतितमं । स्वदेशे कीत्वा वि- कोते यावती वृद्धिःप्राप्ता तस्या दशमं भागं । परदेशेवि- कोते यावती वृद्धिः प्राप्ता तस्या विंशतितमं भागं राजा गृह्णीयादिति वाक्ययोरर्थः। गौतमः॥ विंशतिभागः शु- ल्कः पण्ये पुष्पौषधीनां समधुतृणधेनानां पष्ठः ।। मूला- दीनां सप्तानामपि परदेशात् क्रीत्वानीय स्वदेशविक्री- तानां वृद्धः पठांशो राज्ञा ग्राह्य इत्यर्थः । शुल्केपि मा- नवं श्लोकमुदाहरंति। नाभिन्नकापणमस्ति शुल्क न शिल्पिवृत्तौ न शिशौ न दूने। नभैक्षलब्धे न हतावशेषे न श्रोत्रिये प्रवजिते न यज्ञे॥ अस्यार्थः । भिन्नो न्यूनः कापणः पणो मूल्यं यस्य तदभिन्नकापणं तेन कार्षापणादर्वाक् यस्प मूल्यं तत्र वस्तुनि शुल्को न ग्राह्यः । न शिल्पिवृत्तौ न शिल्पिना शिल्पित्वात्प्राप्लेन शिशौ विक्रय्यमवादिवत्सादी दूते दौत्येन प्रादेहतावशेपेचौरहतावशिष्टे वणिजः शेपरण्ये श्रोत्रिये प्रबजिते यतौविक्रेतरि यज्ञे यज्ञार्धमानीयमाने द्रव्ये एपु राजग्राह्यं नातीति । विष्णुः ॥ पितापुत्रविरोधे साक्षिणां दशपणो दंडः यस्तयोः सांतरः तस्योत्तम- ·. विवादार्णवसेतुः साहसं सांतरस्तयोर्मध्यगो भूत्वा विरोधमुत्पारयेत् ॥ • याज्ञवल्क्यः। पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणत्रिपणो दमः। अंतरे तु तयोर्यः स्यात्तस्याप्यष्टशनो दमः ॥ अष्टशतः अष्टशतानि यस्मिन्सोष्टशतो दमः । अत्र विष्णुकयाज्ञवल्क्योकोविरोधो ऽपि पितुरुत्कष्टापरु- छगुणाभ्यां परिहरणीयः । एवमेव रत्नाकरः । मिताक्षरा- कारस्तु याज्ञवल्क्यवचने चतुर्थचरणे "तस्याप्यष्टगुणो दम” इनिं पठिला पितापुत्रयोः कलहे यःसाक्ष्यमंगीक- रोति न पुनः कलहं वारयति स पणत्रयं दंड्यः यथ्य त- योविवादे प्रतिभूर्भवति चकारायस्तयोः कलह कारयति सोपि विपणादष्टगुणं चतुर्विंशतिपणान् देख्य इति व्या- ख्यातवन्तः ।। दंड इत्यनुवृत्तौ विष्णुः ॥ अवक्ष्येण ना- ह्मणं दूपयित्वा पोडशसुवर्णान् जात्यपहारिणा शतं सु- स्या ब्राह्मणं दूपयित्वा वध्यः क्षत्रियं दूपयितुस्तदई वैश्य दूपयितुस्तदर्द्ध शूद्रं दूपयितुः प्रथमसाहतं । अभक्ष्यं वि-' धादि जात्यपहारि सुराभिन्नं लशुनादि सुरा प्रसिद्धव तदई तदमित्यनयोरव्यवहितस्तत्तत्पदार्थः शूद्रस्याभ- ६५ कपिलदुग्धादि इदमुलबाह्मणादिविपर्य । या- ज्ञवल्क्यः। हिजं प्रदूप्याभक्ष्येण दंड उत्तमसाहसः । क्षत्रिय मध्यमो वैश्यं प्रथमः शूद्रमर्दिकं ॥ शूहस्याभयं कपिलादुग्धादि औदकं पणानां सपाद ·एकविंशोमिः। शतं । इदमनुत्कृष्टब्राह्मणादिपरम् । मनुः । अभक्ष्यमयवापेयं वैश्यादीन् ग्रासयेदिजान् । जवन्यमध्यमोत्कष्टान् दंडानाहुर्यथाक्रम । पणाः शूद्रे भवेदंडश्यतुःपंचाशदेव तु । इदमत्यधमशूद्रविषयम् । अन्यत्र याज्ञवल्क्यवचना- ज्ज्ञेयम् । विष्णुः ॥ जातिभ्रंशकरस्याभक्ष्यस्य भक्षयिता विवास्यः । स्वयं लशुनादिभोका ब्राह्मणो देशाबहिः कार्य इत्यर्थः ॥ शुदमुपकम्य नारदः । धर्मोपदेश दर्पण दिजानामस्य कुर्वतः। तममासेचयनैलं पक्के श्रोने च पार्थिवः ।। अस्य शूद्रस्या गौतमः॥अथास्य वेदमुपशृण्यतः अपु- जतुभ्यां श्रोषपूरणं उदाहरणे जिहाच्छेदः धारणे शरीर- च्छेदः ॥ अस्य शूद्रस्य धारणे संस्कारजनिकायामावृत्ती विवादररनाकरविवादचिंतामण्योर्याज्ञवल्क्यः। विप्रत्वेन तु शूद्रस्य जीयतोऽटरातो दमः। विप्रत्येन विप्रलिंगधारणेन जीवतो जीविका कुर्वतः। यो लोभादपमो जात्या जीवेदुराष्टकमभिः। तं राजा निर्धनं कृत्वा सिप्रमेय प्रवासयेत् । यस्तु शूद्रादिः क्षत्रादिचर्यया जीवति तस्य सर्वस्यहर- णविपासने दम इत्यर्थः । मनुः । ब्राह्मणान्धाधमानं तु कामादवरवर्ण । हन्याधिौधौपायरुद्वेगजनकेनृपः ॥

·विवादार्णवसेतुः बाधमानमतिपीडयंतं । अवरवर्णजं शूद्रं चित्रैर्विचि- त्रैः शूलाग्निवेशनादिभिरिति यावत् । चंडेश्वरधृतः का- त्यायनः। प्रवज्यावसितं शूद्र जपहोमपरं तथा। वधेन शासयेत् पापं दाप्यो वा हिगुणं दमं ॥ प्रव्रज्या संन्यासः । न च श्रुतिस्मृतिभ्यां शूद्रस्य प्र- व्रज्याया अविधानात् तस्य प्रव्रज्यावसितत्वमुन्मत्तप्रल- पितं स्पादिति वाच्यं । शूद्रस्य प्रव्रज्यायाः शैवागमो- पात्वेन तस्य तदृताया अपि संभवात् । चंडेश्वरेण विवा- दरत्नाकरे यद्यपीत्यादिना पूर्वपक्षयित्वा तथापीत्यादि- ना एवमेव समाहितं । द्विगुणो वधार्हस्य पाक्षिको यो दं- ड उक्तस्तदपेक्षयावसेयः॥ दंडप्रशंसामाह मनुः । ब्रह्मतेजोमयं दंडमसृजत्पूर्वमीश्वरः। स राजा पुरुपो दंडः स नेता शासिता च सः॥ चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः। टंडः शास्ति प्रजाः सर्वा दंड एव हि रक्षति ॥ दंडः सुमेपु जागति देडे धर्म विदुर्वधाः। यत्र श्यामो लोहिताशा दंडश्वरति पापहा ।। प्रजास्तत्र विवद्धते नेता चत्साधु पश्यति । ब्रह्मतेजोमयं हिरण्यगर्भतेजःप्रतिक। इदं स्तुतिवा- दाय । राजा प्रजारक्षणात् पुरुपः परमपुरुषतुल्यः प्रजा- १ अनास्तत्र न मुह्यतीति मूले पाठो दृश्यते । तस्यार्थः प्रजा न्याकु- लान भवतीति।

·एकविंशोमः। नां हदि स्थितत्वात् स एव स्पर्मप्रवर्तयिता। जागति चौरादिनिवारणरूपजाग्रत्कार्यकारित्वात् । यत्र श्यामो लोहिताक्षो दंडोऽधिष्ठातृदेवता चरति तत्र प्रजा विव- इते नेता शासनकर्ता साधु पश्यति सम्यक् चेत् विचा- रयति ॥ दंडप्रणयने समर्थमाह मनुः । शुचिना सत्यसंधेन यथाशास्त्रानुसारिणा। दंडः प्रणयितुं शक्यः ससहायेन धीमता ।। तस्याहुः संप्रणेतारं राजानं सत्यवादिनं । समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदं ।। सोऽसहायेन मूर्गेण लुब्धेनारुतबुद्धिना। न शल्यो न्यायतो यक्तुं व्यक्तेपु विपयेपु च॥ दंडो हि सुमहतेजो दुईरश्वारुतात्माभिः। धर्माहिचलितं हंति नृपमेय सांधर्व ।। तत्तो दुर्ग च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरं । अंतरिक्षगांव स्पन्देियांश्च पीडपेन ॥ सुमहत्तेजः सुमहद्रानभायः ततः सपाययनपतिक्ष- यानंतरम् । मनुः। यदिन प्रणपेद्राजा दंड देवेन्यतंद्रितः। अघात्काकः पुरोगसंश्वायसेनादविरतपा। अंगिरा। राजा गुरुर्यमव शासन्धर्मेषु युग्यने । कता च मुच्यते पापान न स पापेन पुग्मते ।। मनुः।

·विवादार्णक्सेतुः निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च । हिजातय देवेज्याभिः पूर्यते सतवं नृपाः॥ पापारतयुकाः साधवो यथाशास्त्रवर्तिनः।याज्ञवल्पयः। यो दंड्यं दंडयेद्राजा सम्यक् साधूंश्च पालयेत् । इष्टं स्यात्क्रतुभिस्तेन सहलं शतदक्षिणैः ॥ इति संचित्य नृपतिः ऋतुतुल्यफलं पृथक् । व्यवहारान्स्वयं पश्येत्सभ्पैः परिवृतोऽन्वहं ॥ तथा। अधर्मदंइन लोभकर कीर्तिविनाशनं । सम्यक् च दंडनं राज्ञः स्वर्गकोनिजयावहं ॥५॥ ॥अथ दत्तकविचारः॥ अथ दत्तकं राजनि निवेद्य व्याहृतिभिर्तुत्वा आचारा- त् कांचनं हैमंतिकञ्च धान्यं दत्वा चूडादिसंस्कारकं पं. चवर्षानूवयस्क बालकं पितृदत्तं तदनुज्ञया मातृदत्तं वा सति च तयोः पुत्रांतरे गृह्णीयात् । यथा। चूडाया यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कताः॥ दत्ताधास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते । ऊध्वं च पंचमादन्न दत्तायाः सुता नृप। गृहीत्वा पंचवर्षीय पुत्रेष्टिं प्रथम चरेत् । तथा शुकशोणितसंभवः पुत्रो मातापितृनिमित्तकः तस्य दानविक्रयत्यागेपु मातापितरौ प्रभवतः। नत्वेकं पुत्रं द- यात्प्रतिगृहोयादा स हिसंतानाय पूर्वेपांनस्त्रीपुर्व दद्या- प्रतिगृह्णीयादा अन्यत्रानुज्ञानाहर्तुः॥ पुत्र प्रतिगृहीन्य- ·एकविंशोमिः। न्धूनाहूय राजनि निवेद्य निवेशनस्य मध्ये न्याहृतिभिहुं- त्वा प्रतिगृह्णीयादिति । अत्र स्त्रिया अपिपत्यनुमत्या दा- नग्रहणयोः श्रुतेः व्रतप्रतिष्ठादिवत् ब्राह्मणहारा होमो न विरुद्धः । एवं शूद्रस्यापीति स्मार्तप्रभृतयः प्राहुः। वि- वादचिंतामणिरुतस्तु भर्तुरनुज्ञानेऽपि स्त्रिया न ग्रहणा- धिकारः। तदंगव्याहृतिहोमवाधादिति गर्नुलार्थः। नन्व- न्यवानुज्ञानातुरित्यविशेपश्रवणात् दानवग्रहणेऽपि रुपधिकारासद्धौ तदंगविद्याप्रयुनिरपि तस्याः कल्पतेति चेत्सत्यं । सहत्वेन तस्या अधिकार इटिवत् न पृथक्त्ये- नेति वर्णयति । नारदः। पुत्रापराधे न पिता श्वधान शुनि न दंडभार । न मर्कटे तु तत्स्वामी तेनैव प्रहितो न चेत् ॥ याज्ञवल्क्यः। शको ह्यमाक्षयन् स्वामी दष्ट्रिणां शृंगिणां तथा। प्रथमं साहसं दद्याहिप्टे हिगुणं तथा ।। श्वादिस्वामी शक्तः सन् श्वादिग्रस्तं यदि न रक्षेचदा प्रथमं साहसं स्वीयं धानमपसारयेत्युक्तोऽपि न चेद्रक्षे- नदा मध्यमं साहसं दंड्य इत्यर्थः । बृहस्पतिः। श्रांताक्षुधातास्तृपितानकाले पाहयेत्तु यः । स मोनो निष्कवि कार्यो दाप्यो या मध्यमं दमं ॥ अत्र दंडप्रायश्चित्तयोर्विकल्पदर्शनात दंडेनापि पापक्ष- य इत्युक्तं भवतीति रत्नाकरादयः । याज्ञवल्क्यः। संभूप कुर्वतामर्घ सवाघं कारुशिल्पिनाम् । .

·विवादार्णवसेतुः अर्घस्य हानें वृद्धिं च सहलो दंड उच्यते ॥ कारवो प्रतिमाघटकाः शिल्पिनविकारादयः तेषां सबाधमिति पीडाकरमर्घसंभूय प्रकुर्वति ये वाराजस्था- पितस्य मूल्यस्य -हासं वृद्धिं च संभूय कुवैति तेषां स- हलपणात्मको दंड इत्यर्थः । तथा । संभूय वणिजः पश्यमनघेणापरुंधता। विक्रीणतां वा विहितो दंड उत्तमसाहसः॥ ये वणिजो मिलित्वा स्थानांतरगत्तं पण्यमनुचितार्थे- ण हारयित्वा धारयति ये वाऽनर्पण बहुमूल्येनाल्पमूल्यं विक्रीणति तेपामप्युत्तमसाहसो दंड इत्यर्थः । मनुः । राजमख्यातभांडानि प्रतिपिद्धानि यानि च। तानि निहरतो लोभात्सर्वहारं हरेन्नृपः। यानि करितुरगादीनि अतिशयराजभोग्यानि यानि वा राज्ञा निवारितक्रयविक्रयादीनि तानि राजाज्ञानावसरे- ण विक्रीणानस्य तक्रियप्राप्त सकलमेव धनं राजा गृह्णीयादित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । अाक्रोशातिकमकृत् धातृभायर्याप्रहारकः। संदिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः॥ सामंतकलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशत्पणिको दंड एपामिति विनिश्चयः॥ , स्वच्छंदविधवागामी विक्रुष्टेऽनभिधायकः । अकारणे च विक्रोटा चंडालथ्योत्तमान स्पृशन् ॥ शूद्रप्रबजितानां च दैवे पैत्रै च भोजकः । A ·एकविंशोमिः। " अयुकं शपथं कुर्वन्नयोग्ये योग्यकर्मरूत् ।। वृक्षक्षुद्रपशूनाञ्च पुंस्त्वस्य प्रतिघावरूत् । साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाशकः॥ पितृपुत्रसुद्धातृदंपत्याचार्यशिष्यकाः। एपामपतितानां च त्यागी च शतदंडभाक् ॥ अर्ध्यः अर्वाहः पूजाह इति यावत् । स च आचार्यादिः तस्याक्रोशमतिक्रमं आज्ञालंघनरूपं वा यः करोति प्र- हारस्ताडनं सन्दिष्टं प्रेपितं समुद्रं मुद्रासहित तगृहवि- शेपणं सामंताः स्थगृहक्षेत्रादिस्थापिनः कुलिकाः सकु- लजाताः आदिशब्दादन्मेपि स्वग्रामोडूताःस्वदेशोडूता- अ गृह्यते इति रत्नाकरः। स्वच्छंदेति। अनियुक्तः सन् वि- धवागामी । अयं तु अनियोगहेतु को दंडः । व्यभिचारहे- तुकस्त्वन्य एव । विकुष्टे चौराद्याक्रांतराबाने कृतेऽनभि- धायकः शक्निसत्वे प्रतिवचनादाता अयुक्तं शपथं मा- तरमभिगच्छामीत्यादिरूपं अयोग्यः अक्षमः शूद्रादिः योग्यकर्म यागादि । तेन यो यत्कर्मकर्तनशनोति स चे- तु तत्कर्म कर्तुं प्रवर्तते तदा स दंड्यः। वृक्षस्य पुस्त्वं फ- लार्जनं औषधादिना तदुपवाती क्षुद्रत्वं हस्त्यायपेक्षयेति चंडेश्वरः । साधारणति अन्यसाधारणं धनमसाधारणी- कृत्य ग्रहीता पितापुत्रयोः सुहृदोवोर्दम्पत्योराचार्य- शिष्ययोर्मध्ये त्यागवीजदुप्फर्माभावे अन्योन्यत्यागी एतेपां पणशतं प्रत्येकं दंडः । मनुः । न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमहति ।

·विवादार्णवसेतुः त्यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दंड्यः शतानि षट् ॥ स्त्री भार्या त्यागो विहितभरणपोषणायकरणं । एता- नेव प्ररुत्य शंखः ॥ पुत्रादीन् यस्त्यजेत्कामात्स दिशतं दंडं प्राप्नुयात् ॥ अत्र याज्ञवल्क्योक्तो दंडो विदुपोरन्यो- न्यत्यागे । मनूतस्तु अविदुपा एव कामादेकतरस्य वि- दुषस्त्यागे । शंखोक्तस्तु कामादविदुपैकतरस्य त्यागे इति संप्रदायः। एवं विदुपारन्योन्यत्यागेऽप्यनयैव दिशा ज्ञेय। विष्णुः ॥ येषां देयः पंथास्तेपामपथदायी कार्यापणानां विशति दंड्यः । आसनार्हस्यासनमददव पूजार्हमपूज- यंश्च प्रातिश्यवाह्मणनिमंत्रणातिकामी च निमंत्रयि- त्या भोजनादायीच निमंत्रितस्तथेत्युक्त्वाअ जानःस्व- णमापकं निकेतयितुश्च हिगुणमन्नं ।। अस्यार्थः । येषां पंथा देयो भवति तेपामपथदायी पथदायी न भवती- त्यर्थः । तानाह महाभारते । अंधस्य पंथा बधिरस्य पं- थाः स्त्रियाः पंथा भारवाहस्य पंथाः राज्ञः पंथाः ॥ एत- सर्व ब्राह्मणेनासमेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः। प्रतिवे. श्यवाह्मणनिमंत्रणाकारी निकेतयितुः निमंत्रयितुः । म- त्स्यपुराणे। आमवितो दिजो यस्तु वर्तमानः प्रतिग्रहे। निष्कारणं न गच्छेत्तु स दाप्योऽष्टशतं दमं॥ प्रतिग्रहार्थ निमंत्रितो विना कारणेन यो न गच्छति तस्याप्टशतपणा दंड इत्यर्थः। तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन्दाप्यः पणान्दश ।

·एकविंशोमिः। तरिको नद्यादिसंतरणशुल्कग्रहणनियुक्तः। याज्ञवल्क्यः जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पंचशतं दमं । उपजीव्यधनं मुञ्चस्तदेवाप्टगुणीरुतं ॥ कुलाकीर्तिभयात् स्वरूपतो जारं 'चौरत्वेन निर्दिश्य जारापहतं कुर्वन् पणानां पंचशतं दंड्यः । उस्कोचमा- दाय त्यजन्नुत्कोचादष्टगुणमिति विवादरत्नाकरः । तथा। मृतांगलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताइयितुस्तथा । राजयानासनारोदुदंडो मध्यमसाहसः॥ मृतांगलनं मृतकंबलादि तत्तथास्वेनाप्राकास्य विक्रेतुः ताइयितुरित्यस्य ताडनहेतोरनुपस्थिते इति शेपः । राज- यानाबारोहणं राजाज्ञां विनेत्यर्थः । मनुः । अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो दिशतो दमः । मूलकर्मणि चानाप्नैः कृत्यासु विविधासु च ॥ अदूपितानां द्रव्याणां दूपणे भेदने तथा । मणीनामुपरोधे तु दंडः प्रथमसाहसः॥ यो लोभादधमो जात्या जीवेदुरुष्टकर्मभिः। तं राजा निर्द्धनं रुत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ अभिचारेत्यादि अनपराधिनं प्रति सेनादिकर्तुर्मूलक- मणि कुप्रभेपजादिप्रयोगे अनाहितैपिभिः क्रियमाणे हत्यासु स्वायोग्यासूचाटनादिरूपासु रुत्पां कुर्वतो हि- शतो दमः। यत्सद्रव्यमेलकेन मंदीकरोति भेदनानह म- ण्यादि भिनत्ति वा भेदाहमपि मुनादि मंदप्रदेश विध्यति वा तस्य साईशतरूपो दमः । नारदः।

·। विवादार्णवसेतुः अविक्रयाणि विक्रीणन् ब्राह्मणः प्रच्युतः पथः। मार्गे पुनरवास्थाप्यो राज्ञा दंडेन भूयसा ।। अच्युतः पथः मार्गाचलितः दंडेन उसमसाहसरूपेण । तथा च विष्णुः ॥ अभक्ष्यस्य चाविक्रेयस्य विक्रयी दे- वप्रतिमाभेदकश्च उत्तमसाहस दंड्यः ॥ विवादचिंताम- णौ याज्ञवल्क्यः। कोषाणामपहर्तृश्य प्रतिकूलेप्ववस्थितान् । घातयेद्विविधैर्दडैररीणाञ्चोपजापकान् । ये कायिभ्योऽर्थमेवं हि गृहीयुः पापचेतसः । तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनं ।। विनियुक्ताश्च कार्येपु हन्युः कार्याणि कार्मिणां । घनोमणा पच्यमानानिमारतान् कारयेन्नृपः । कोपो राज्ञामर्थसंचयः । अरीणामुपजापकान् शत्रूणां स्वस्त्ययनादि रुतवतः कार्यिभ्यः व्यवहारिभ्यः एवं येन केनचिंच्छद्मना कार्यिणामधिप्रत्यर्थिनां । शंखः॥ वापी- कूपतडागोदपानमारसद्रव्यदूपणे अदासीदाससंप्रदा- नकरणे च॥ अस्यार्थः। मार्गस्य तीक्ष्णशलाकादिनारस- द्रव्यस्य विषादिना अदास्याश्च दासाय दानेन च दूषणे नक प्रमाप्रशमंगञ्न्ये, ग, सत्यपारातपासा, दंडविकल्पः संकलनीयः । विवादरलाकरे कात्यायनः । राजक्रीडासु ये शका राजवृत्युपजीविनः। अप्रियस्य च वक्तारो वधं तेषां प्रकल्पयेत् ।। प्रतिरूपस्य कर्तारः प्रेक्षकप्रकराश्य ये।

·एकविंशोमिः। राजार्थमोपकाश्चैव प्राप्नुयुर्विविधं वधं ॥ राजक्रीडासु राजसाधारणक्रीडासु ये शका राजानुम- तिं विनेतिशेपः। एवं राज्ञांप्रजापालनादिरूशंवृत्तिं तदनु- मति विनाय आलंबते ये च राज्ञ एवाप्रियवदनशीलाः प्रतिरूपस्य कर्तारः राजानुमाते विना राजवेपस्य कार- काः प्रेक्षकाःस्वकर्त्तव्यराजकार्यविरोधेन नृत्यादिप्रेक्षकाः प्रकरा ये दंडाख्यं राजकरं स्वभावतो निरतिशयं साति- शपीरुत्य गृह्णति ते सर्वे नानारूपैर्वधप्रकारैर्वध्याः। व- ध्या इत्यनुवृत्तौ विष्णुः । ये चाकुलीना राज्यमभिका- मयेयुः । अकुलीनाः राज्ञो यत्कुलं तदप्रसूताः॥ याज्ञ- वल्क्यः। न्यून वाप्यधिकं वापि खिलतो राजशासनं । पारदारिकचौरान् वा मुंचतो दंड उत्तमः ।। राजशासनमियदे॒यमियग्राह्यमित्यादिमुपालेखकस्य सहलं पणा दंडः । शंखलिखितौ ॥ कूटशासनप्रयोगे राजशासनप्रतिषेधे कूटतुलामानव्यवहारे च शारीरोंग- च्छेदो वा ॥ शासनमाज्ञामरुतामपि कृतां कृत्वा प्रका- शयति राजाज्ञामतिकामति कूटया तुलया कूटेन वा मानेन प्रस्थादिना व्यवहरति तस्य मारणमंगच्छेदो वा अपराधोत्कर्षापकर्पाभ्यामयं विकल्पः। अंगं तु येना- गेनापराधः क्रियते तत् । मनुः । कूटशासनकर्तृश्च प्ररुतीनां च दूपकान् । स्त्रीबालबाह्मणघ्नांश्च हन्यात् दिट्सेविनस्तथा ।।

·विवादार्णवसेतुः N शासनं राजादेशः प्रकृतीनां अमात्यानां दूपकान् वि. नादोपं दोपोद्भावकरान् हिट्सेविनो राजविरोधिसेव- कान् । हलायुधधृतो नारदः। अयुक्तं साहसं कृत्वा प्रत्यासत्तिं करोति यः। ब्रूयात्स्वयं वा सदसि तस्यार्धविनयः स्मृतः॥ गृहमानस्तु दुःशीलं यदि वाऽतः स जीवति । सभ्याश्यास्य न दुष्यंति तीवो दंडस्तु पात्यते ॥ प्रत्यासत्तिविनयकर्तृसांनिध्यम ब्रूयात् अथवा सदसि स्वरूतमपराध स्वयमेव प्रकाशयति । गृहमान इति स्व- यंकृतमपकर्म विनेत्रादिना पृष्टः सन्नपगुवानः । अतः अपकर्मणैव जीविका करोति तदा लघुन्यप्यपकर्मणि तीवतरो दंडस्तस्य कार्य इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः। विपाग्निदां स्त्रियं चैव पुरुपतीमगर्भिणीम् । सेतुभेदकरों चाप्सु शिलां वध्या प्रवेशयेत् ।। विपदाऽग्निदा पुरुपनी सेतुभेत्री वा स्त्री अगर्भाचेत्तदा शिलां बध्वा उप्सु प्रवेशयेदित्यर्थः॥ तथा स एव । विप्रदुष्टां पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम। पिकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ।। विशेषतः प्रकर्पण दुष्टां दोपवती तथा पत्युः पिनादेर- पत्पस्य वा मारणकत्री कर्णकरनासिकौष्टच्छेदनपूर्वक गोहारा मारयेत् । एवमेव मिताक्षराविवादीचतामणि- प्रभृतयः । विनाशमुपकन्य मनुः। चर्मचार्मिकांडषु काष्टलोष्टमयेपुच ।

·एकविंशोमिः। मूल्यात्पंचगुणो दंडः पुष्पमूलफलेषु ह ।। चामिकं उपानदादि प्रथमचर्मपदं स्पष्टार्थ काष्ठमयं तंदुलादिपरिमाणपात्रं लोप्टमयं घटादिएतेपु सहसा वि. नाशितेषु मूल्यात पंचगुणो दंडः । पुप्पादौ च विशेष उक्त एव विवादरत्नाकरे । यः साहसं कारयति स दाप्यो दिगुणं दमं। यश्चैवमुक्त्वाहं दाता कारयेत्स चतुर्गुणं । यथैवमिति एतदभियोगे यल्लमिष्यति तदहं दाता त्वं लावत् कुवित्युक्त्वा यः कारयति तस्य चतुर्गुणो दमः । कात्यायनः। आरंभरुत्सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः । आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मणाम् ॥ युद्धोपदेशकश्चैव तथा नाशप्रवर्तकः । उपेक्षाकार्ययुक्तश्च दोपवनानुमोदकः॥ अनिपेद्धा क्षमो यः स्यात्सर्वे ते कार्यकारिणः । यथाशम्यनुरूपं तु दंडमेपां प्रकल्पयेत् । अस्यार्थः । अपरमं क्रियाचिकाएं ज्ञात्वा यस्तदधमं त- त्साहाय्यं वा करोति तस्य तत्कर्मानुकूलापमागोंपदेशं वा करोति अपकर्मिणं आश्रयभूती वा तदनुकूलशस्त्र- दाता वा भोजनदाता वा रुतापकर्मणस्त्राणाय तस्मै यु. द्धोपदेशं करोति अपकारिणि विपायर्पणेन ते परनाशा- य प्रवर्तयति वा साहसिकादिना जने पीड्यमाने स्वय- मक्षमोपि यः परदारान् प्रतिकरोति वा अयुक्तो राज्ञा । ।

·विवादार्णवसेतुः अनियुक्तः सन्नियुक्तवत् पीडयति वा दोपवना पीडनी- यस्य दोपवता वा अनुमोदकः पीडकस्यानुमंता वा क्षमः सन्पीडकस्याप्रतिपेद्धा वा एते तदपराधकर्तार इव शम्य- नुरूपं दंड्याः। विवादरत्नाकरे कात्यायनः। प्राणात्पये तु यत्र स्याद कार्यकरणं स्मृतं । दण्डस्तत्र तु नैव स्यादेप धर्मः स्मृतो भृगुः॥ प्राणात्यये प्राम इति शेपः। अकार्यकरणं पापकर्म भृ- गुराहेति शेषः । कचिट्टगोरिति पाठः स च स्फुट एव । तथा स एव । सद्वृत्तानां तु सर्वेषामपरावो यया भवेत् । अवंशेनैव दैवात्तु तत्र दंड न कल्पयेत् ॥ अवशेन भयादिवशतः दैवात्प्रमादतः । कात्यायनः ! आरंभे प्रथमं दद्यात् प्रवृत्ते मध्यमः स्मृतः । यस्य यो विहितो दंडः पर्याप्तस्य स वै भवेत् ॥ अस्यार्थः। आरंभे तत्कालावच्छिन्नकर्मकदम्यांतर्भूत- ककर्मफलकत्यां प्रथमः । कथितसंपूर्णदंडचतुर्थभागः। प्रवृत्ते तथाविधानेककर्मफलकत्यां मध्यमस्तादृशदंडाई- रूपः । पर्यानस्य पयोतिरुत्पादफलकसकलकर्मजनकरु- तिस्तहतः पुरुपस्य संपूर्णो दंडः । एकपापफलावच्छि- म्नानेकर्माभिप्रायमिदमिति चंडेश्वरः । कात्यायनः । दंडनीयः स शैथिल्यात् प्रथम नेति गोतमः। शैपिल्यान दंडहेतुकर्मनिर्णपरीथिल्यात् तदनिर्णयादि- ति यावत् । कात्यायनः।

·एकविंशोमिः।
३११
समूहस्थाः प्रवृत्ताश्च पापेषु पुरुषाधमाः।
- यथोक्ताद्विगुणं दंडमेकैकं च प्रदापयेत् ।।
समूहस्था मिलिताः यथोक्तादेकाकिनः पुरुषस्य पापे
प्रवृत्तस्य दंड उक्तस्तस्मात् । विवादरत्नाकरे नारदः ।
शारीरश्चार्यदंडश्य दंडस्तु विविधः स्मृतः।
शारीरो विविधः प्रोको ह्यर्थदंडो ऽप्यनेकधा ।।
शारीरस्त्ववरोधादिजीवितांतकरस्तथा।
काकिन्यादिस्तु यो दंडः स तु मापपरः स्मृतः ॥
काकिन्यादिः काकिन्यवरः मापपरः मापांतः तेन यत्रा-
पराये काकिन्यादिरेको दंडः उक्तस्तत्रानुबंधगौरवात् सा.
तिशये मापपर्यंत एव दंडः कार्यः। तथा स एव ।
मापावराओं यत्रोक्तः कापणपरस्तु सः।
व्यवरो ऽटपणस्त्वन्यस्यवरो दादशोत्तरः॥
कापणाया ये प्रोकाः सर्वे ते स्युश्चतुर्गुणाः।
एवमन्ये ऽपि विजेयाः प्राश्चैते पूर्वसाहसात् ।।
पूसाहसः पणसहलइयं साईम् । तस्मात्माम् ये दं.
इविधयोऽनुबंधगौरवात् पापातिशपे चतुर्गुणा यासाः।
पूर्वसाहसादौ चातुर्गुण्यं नास्तीति विपादरनाकरकारः।
मनुः।
कार्यपणं भवेदंब्यो यनान्यः प्रारुतो जनः !
तर राज्ञा भवेदंड. सहममिति धारणा ।।
कापापणः पोडशपणाः राज्ञामांतरपतीनां का.
स्यायनः।

·३१२ विवादार्णवसेतुः अस्पृश्यधूनदासानां नराणां पापकारिणाम् । प्रातिलोभ्यप्रसूतानां ताइनं नार्थतो दमः॥ धूर्ता मायाविनः प्रातिलोम्यप्रसूताः सूतभागधादयः । तथा स एवा परतंत्राश्च ये केचिद्दासत्वं ये च संस्थिताः। अनाथास्ते तु निर्दिष्टास्तेषां दंडस्तु ताडनं ॥ परतंत्रा भार्यापुत्रादयः संस्थिताः प्राप्ताः अनाथा अ- नीचराः निर्दिष्टा निर्धना इति रलाकरः । तत्रापि विशेप- यति स एव। ताइनं बंधनं चैव तथैव च विडंबनं । एप दंडस्तु दासस्य नार्थदंडो विधीयते ।। ताडनं कशायभिघातः बंधनमव्याख्यागम्यं विडंबनं मुंडनखरारोहादि । शंखलिखितौ॥शिल्पिनःकारवःशूद्रा- स्तेपां व्यभिचारप्वपि शिल्पोपकरणानि रक्षेन् । तुला- मानप्रतिमानसमत्थानिवणिक्पथानां क्षेत्रबोजभतगो- शकटकर्षणद्रव्याणि कर्मकाणां वायभांडालंकारवासा- सि रंगोपजीविनां गृहशयनालंकारवासांसि वेश्यानांश- स्वाणि यायुधोपजीविनां सर्वेषां कारणद्रव्याणि नाहा- याणि राज्ञा धार्मिकेण अश्या हि पुरुषाः पापबहुलाया- विधेयाश्च भवंति तेभ्यः पापांशभाक् राजा तस्मान्नाध- नान्नानुपकरणान् कुर्यात् तन्मूला हि दृसिनिमूलोनि- वासः तेनियसद्भिः स्फीतं राष्ट्रमित्युच्यते ॥ अस्याः। शिल्पिनश्चिवादिकारः कारवस्तदन्गाः व्यभिचारेवपि ·एकविंशोमिः। सर्वस्वापहारयोग्येश्वप्यपराधिषु तुला ऊर्ध्वमानं सुवर्णा- दि तुलनोपकरण प्रतिमान प्रस्थादि भकं रुषिसियर्थ- मन्नकर्षणद्रव्यं हलादि वायभांडं पठहादि रंगोपजीविनां नृत्यवृत्तीनां । बृहस्पतिकात्यायनौ । वधार्हः सुवर्णशतं दम दाप्पस्तु पूरुषः। अंगच्छेदाईकस्त्वर्द्ध सन्दंशाईस्तदर्द्धकं ।। सुवर्णशतमेकं तु वधार्हो दंडमहति । अंगच्छेदे तदई तु विवासे पंचविंशति ॥ अंगच्छेदे विवासे इत्येतयोरई इति शेपः। विवासे इ. त्यत्र विनाशे इति कचित्पाठः। तत्र तद्देशवासविनारो इत्यर्थः । कात्यायनः। कुलीनार्यविशिष्टेषु निकृष्टेष्वनुसारतः। सर्वस्य वा निगृहीतान् पुराच्छीघ्रं प्रवासयेत् ॥ कुलीन उत्तमकुलोत्पनः । आर्यः स्वधर्मनिरतः। वि- शिष्टो गुणवान् । एतेषु निष्क्रप्टेषु स्वल्पधनेषु वधाहेषु अनुसारतः सुवर्णशतासंभवे इदम् अभ्यासे सर्वस्वं वि. वासनञ्चेति। एवमन्पत्रापि यत्र एकस्मिन्नपराधे बहुवि- धो दंडः श्रूयते तत्र सधनत्वनिर्धनत्यानुपंधगौरवादिना विज्ञेय इति लक्ष्मीधरः । तथा स एव । विप्रो वधांगञ्छेदाहो निःसंगे पंधने विशेन् । तदा कर्मवियुक्तोसौ धृतवस्य दमो हि सः॥ वांगच्छेदाझै यस्मिन्नपराधे वर्षोडगम्छेदो पेति त- हान् । विप्रो ऽत्र सदाचारनिष्ठःनिःसंगे क्रियायोगशून्ये ·३१४ विवादार्णवसेतुः यत्र बदः सन्स्वधर्म कर्तुं न शक्नोति.स एवं सदाचारस्य दमो यत्स्वधर्मवियोजनं नाम | चंडेश्वरघृतो मनुः । ५ क्षत्रविद्रयोनिस्तु दंडं दातुमशक्नुवन् । आनृण्यं कर्मणा गच्छेदिप्रो दद्याच्छनैः शनैः॥ कर्मणा अर्थनिस्तारानुकूलव्यापारेण विप्रस्तु न कर्म- णाऽऽनृण्यं गच्छेकितुक्रमेणदयादित्यर्थः। कात्यायनः। स्त्रों धनं दापयेईई धार्मिकः पृथिवीपतिः। निर्धना प्रामदोषा स्त्री ताडनं दंडमर्हति ।। -अस्यार्थः । यदि धनवती स्त्री दंडारे तस्या धनं दंडः। ययधना स्त्री तथाविधा तदा तस्यास्ताडनमेव । मनुः । स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् । शिफाविदलरङ्ग्यायविंदध्यान्नृपतिर्दमम् ।। स्त्रीबालादीनामपराधानुसारेण शिफापाटितवेणुशला- कारजुप्रभृतिभिरताडनेन राजा नियमं कुर्यादिति कुल्लू- कभः । ब्राह्मणमुपदिश्याह नारदः। भैक्ष्यहेतोः परागारे प्रवेशश्चानिवारितः। समिपुष्पकुशादानेष्वस्तेयं सपरिग्रहान् ।। नदीप्ववेतनस्तारः पूर्वमुत्तारणं तथा। तरेयशुल्कदानं च न चेहाणिज्यमस्य तत् ॥ अक्ष्यहेतोः, परागारे अनिवारितः प्रवेशश्च निवारणे पु- नरपराध एव अस्तेयमचार्य अत एवानपरायः सपरि- ग्रह्मत् परियहविषपसमिदादीनामप्पादानात् अवेतन: भतिशून्यः तार पारगमनं पूर्व अवाह्मणेभ्यः तरेषु पारं ·एकविंशोमि। । पापणीयेषु वनादिपु अशुल्कदानं शुल्कदानाभाव. । न चेदिति । यदि अस्य ब्राह्मणस्य न वस्त्रादि वाणिज्याय स्यात्तदर्थं चेत् तेषामपि शुल्कटाने वियत एवेति भावः। बृहस्पतिः। लवणस्नेहमयेषु वृदिरष्टगुणा स्मृता। गुडे मधुनि चैवोका प्रयुके चिरकालिके । तया स एवं। उक्ता पंचगुणा शाके बोजेक्षौ पड्गुणा स्मृता विष्णुः ॥ संततिः स्त्रीणां दास्यादीना गोमहिप्यादीना च पोपणासमर्थस्य । कस्मचिन क्षीरादिकं वृद्धि व्यव- स्थाप्य पोषणं सन्तत्यर्थ प्रयुताना चिरकालावस्थाने स. ततिरेव वृद्धिरित्यर्थ इति रत्नाकर । वसिष्ठः ॥ तुलाधृत- मष्टगुण ॥ तुलाधृतमपि सुवर्णादिव्यतिरिक्तं क'रादि- विषयम् । तेषामन्पविधवृद्धिविशेपस्योकत्वात् । छलगृ- होतादौ वृद्धिनिपेचमाह नारद । पण्यमूल्यं भृतिासो दो यश्चाभिहारिकम् । वृथादानाक्षिकपणा वर्द्धते नाविवक्षिता ॥ आभिहारिक छलादिना गृहीत आक्षिकपणो यूतेना- र्जितवनं अविवक्षिताः उभाभ्यामपरिभापिता वृद्धयः। यदि तूभाभ्यामेप्यपि वृद्धिः परिभापिता स्यात् तदा स्यादेव । बृहस्पति.। भुक्ने चासारता प्राप्ते मूलहानिः प्रजायते । बहुमूल्यं या नष्टमृणिक तन तोपयेत् ॥

·विवादार्णवसेतुः : बहुमूल्यं लभ्पधनापेक्षया। दैवराजोपवातेन ययाधिनाशमानुपात् । तवान्यं दापये, शोधयेदा धनं ऋणी ।। नाशमाप्नुयात्सर्वथा व्यवहाराक्षमतां गच्छेत् । नारदः । रक्ष्यमाणोऽपि चेदाधिः कालेनेयादसारताम् । आधिरन्यो ऽथवा कार्यो देयं वा धनिने धनं ।। याज्ञवल्क्यः। लोतसापहते क्षेत्रे राजदैवापहारिते। आधिरन्यः प्रदातव्यो देयं वा धनिने धनं ॥ आधिएन्य इति क्षेत्ररूपाधियः यदि तन्न ददाति त. दा सवृद्धिकं धनं देयं । तथा च कात्यायनः । आधीरुतं तु यत्किचिदिनटं राजदेवतः। तणं सोदयं दाप्यो धनिनामधमर्णिकः॥ यंदा तु पिता सर्वथैव ऋणदानासमर्थः पुनस्तु सम- धस्तदा पुत्रेणैव दातव्यं । "व्याधितोन्मत्तवृद्धानां तथा दीर्थप्रवासिनाम्।" इत्यादिप्रागुतकात्यायनवचनातावि- ष्णुः॥ न स्त्री पतिपुरकत पतिपुत्ररुतमृणं स्त्री न दया- दित्पर्धः । अन्पत्र पादृशं स्त्रिया देयं तनाह पाज्ञवल्क्यः । प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या या सह यत्सतम्। स्वयंरुतं वा यटणं नान्यत्री दातुमर्हति ॥ भवा पुरेण साई वा केवलं यात्मना स्तम् । ऋणमेवंविषं दयानाग्यथा तत्कृत लिया। तररतं भर्तपुत्रकृतं । ययुत्तमर्ण ऋणमोचनार्थमादाप- ·। एकविंशोमिः। ३ परिभाषितं निंदितं कर्म कारपत्तदासौ राज्ञा पूर्वसाहस दंड्य इत्याह कात्यायनः। यदि ह्यादावनादिष्टमशुभं कर्म कारयेत् । पाप्नुयारसाहसं पूर्वमृणान्मुच्येत वर्णिकः । नारदः। अथ शक्तिविहीनः स्याहणी कालविपर्ययात् । शक्यपेक्षमणं दाप्यः काले काले यथोदयं । शक्तिविहीन इत्यस्य ऋणं दातुमित्यादिः संवधाका उविपर्ययात् दुर्भिक्षादेः। यो यावन्निकवीताय मिथ्या यावति वा वदेत् । तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं धनं । योऽभियुक्त आशयदोपेण निह्नवं करोति अभियोक्ता वा मिथ्याभियोगं करोवि तावुभावप्यधर्मव्यवहारिणी नृपेण विवादविषयाचनात् हिगुणं दंडनीयावित्यर्थः । इदं सघनावपयम् । दंइत्याल्पधनषिपये त्याह याज्ञव- क्यः। निगवे भापितो दपादनं राज्ञे च तत्समै। मिथ्याभियोगी द्विगुणमभियोगाइनं हरेत् ।। दयादित्यस्य ऋणमित्यादि। यस्य द्रव्येण यत्पण्य साचितं यो विभावयेत् । तद्रव्यमणिकेनैव दातव्यं तस्य नान्पया ॥ अन्यद्रव्याभावे तस्यैव रुते तद्देयमित्यर्थः । याज्ञव- ·More विवादार्णवसेतुः दत्वर्ण पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यौ चान्यच कारयेत् । साक्षिमचे भवेयहा दातव्यं तत्ससाक्षिकम् ॥ समयदाने ऋणपनं पाठयेत् पत्रव्यवधाने शुयर्थम- न्यदेव लेख्यं कारयेत् । साक्षिमगृहीतं ससाक्षिकमेव शोध्यमिति दीपालिका। विनष्टे वाप्यशरणे पितर्युपरतस्पृहा । इत्यादिवचनात् पतितधने पुवादेरधिकार. पतिताना- मपि स्वधनसाध्यप्रायश्चित्तश्रुतेः । प्रायश्चित्तविमुखानां तेषां धनानधिकारः। एका स्त्री कारयेत् कर्म यथांशेन गृहेगृहे । मनुः। जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः। भजेरन्मातृकं ऋक्थं भगिन्यश्च सनाभयः॥ अब सहोदरपदोपादानात् दचकेन सह भगिन्या नां- शित्वमिति श्रीरुष्णतालंकारः। मनुः । - बलाद्दत्तं बलाडुतं बलायचापि लेखितम् । सर्वान् बलस्ताननिरुतान्मनुरवीत् ॥ याज्ञवल्क्या। बलोपधिविनिर्वृत्तान्व्यवहारान्निवर्तयेत् । स्त्रीनतमन्तरागारबहि शनुरुतास्तथा ॥ मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतादियोजितः। असंबंशरुतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति । उपधिश्चल इति शूलपाणिः उपधिर्भयादिरिति वि- - ·एकावंशोर्मिः। ज्ञानेश्वरः। तचिन्त्यम्। तद्दोजंतुभीतादियोजित इत्युत्तर- वचनेन पौनरुनयमिति । बहिर्बहिर्देशः । बलेन च्छलेन रुतान् स्त्रीरुतान् रात्रिकतान् गृहमध्यग्रामपहिरुतान विक्रयादीन् शत्रुरुतांश्च व्यवहारान निवर्तयेदिति दोप- कलिका । मत्तो मयादिना उन्मतो वातादिना असंब- न्धो वादिनियुक्तव्यतिरिक्त उदासीनः । आदिशब्दान' अस्वतंत्रदासपुत्रादेर्ग्रहणं । तथाच नाग्दः । स्वतंवोऽपि हि तत्कार्यं कुर्यादप्रति गतः । तदप्यरुतमेवाहुरस्वतंत्रस्य हेतुभिः॥ कात्यायनः। न्यासादिकं परद्रव्यं प्रभक्षितमुपेक्षितम्। अज्ञाननाशितं चैव येन दाप्यः स एव तत् ।. सएवेत्यनेन पुत्रदारादिब्यवच्छेदः। यदा तुतदपराधोऽ- पि स्यात्तदा सोपि दाप्यः। तदुक्तं गौतमेन नाध्याभवे- युरित्यधिरुत्य ॥ निध्यन्नाहितयाचितावक्रीतादयो नष्टाः सर्वानानंदितान्पुरुपापराधेन। इति ।अवक्रीतं भाटकेना- नीतं सर्वान्पुत्रादीन् अनिंदितान् निरपराधान् । अज्ञा- ननाशिते विशेपमा व्यासः। किञ्चिन्यून प्रदाप्यः स्याद्रव्यमज्ञाननाशितं । - मनुः। - यो नार्पयति निक्षेपं यश्चानिक्षिप्य याचते। तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा तत्सम धनं ॥ अत्रैव श्लोके द्विगुणं , दममिति मत्स्यपुराणे पाठः।

·विवादाक्सेतुः सच दमः सधननिवष्टाचारविषयः । मनुवचन तु नि- र्धनसाचारविषयमिति मिश्राः। शिष्यमुपक्रम्य नारदः । समावृतश्च गुरवे प्रदाय गुरुदक्षिणाम् । प्रतीयात्स्वगृहानेपा शिष्यवृत्तिरुदाहता ।। तथा। गृहीतशिल्पः समये रुत्वाचार्यप्रदक्षिणम् । शक्तिश्चानुमान्यैनमंतेवासी निवर्तते ।। बृहस्पतिः। कृते कर्मणि यः स्वामी न दयावेतन भृतेः । राज्ञा दापयितव्यः स्यादिनयं चानुरूपतः।। दासेनोढा त्वदासी या सापि दासीत्वमाप्नुयात् । यस्मादर्ता प्रभुरतस्याः स्वाम्यधीनः प्रभुर्यतः ।। दासीत्यत्र दासपदस्य स्वसंबंधितया तदुपस्थापित- स्वामिन एव दासीसापि।दिविधा कस्याप्पटासी अन्य- दासी च पूर्वा दासोढवमात्रेणैव दासेश्वरदासी परा च तत्पभोरनुमतिसहकारेण अननुमता च न दासी एवं तुल्यन्यायेन करपाप्पदासो पदि दासी परिणपति तदा परिणेता दासीचरस्य दासो भवति । अन्पदासभेनेता तदा स्वेश्वरस्यानुमत्या दासीभरदासः। एवं च ययमनु- मत्या दासः परदासी परिणयति तदा स्वस्वस्वामिनोरेव दासदास्यौ तयोरपत्यं तु द्वाभ्यां विभज्ययावं तत्र दासो- पदं परोसादाप्तीपरं । स्वयमूदायां तु दास्यां तथाविधा ·एकविंशोमिः। ययस्य विभाज्यत्वमेवेति। स्मार्त्तमतमप्येवं । मनुः । : ओघवाताहतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्रजायते। क्षत्रिकस्यैव तद्दीन वप्ता फलमर्हति ॥ एष धर्मो गयाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च । विहंगमहिपादीनां विज्ञेयः प्रसवं प्रति ॥ याज्ञवल्क्यः। मिथ्या बदन परीमाणं.शुल्कस्थानादपाक्रमन् । दाप्पस्त्वष्टगुणं यश्च स व्याजक्रयविक्रयी ।। शुल्कस्थाने लोभेन पण्यपरिमाणं मिथ्यावदन शुल्क- स्थाने च शुल्कमदत्वा गच्छन् यश्च विक्रयकाले राजे वं- चनार्थ व्याज रुत्वाऽकाले क्रय विक्रयं वा करोति सो- उपहतद्रव्यापेक्षयाटगुणं दंडदाप्यः । शुल्कस्यानमगत्वै- व विवर्मनान्यत्र गच्छति तदा सर्वापहारः। यथा विष्णुः ॥ शुल्कस्थानमपकामन्सपिहारमवाप्नुयात्।। मनुः। क्रीत्वा विक्रीय वा किंचियस्पेहानुशपो भवेत् सोऽन्तर्दशाहे तव्यं दद्याचैवाददीत वा। " परेण तु.दशाहस्य नादयान्नैव दापयेत् ।' आददानोऽददश्चैव राज्ञा दंड्यः शतानि पट् ॥ . अनुशयोऽकरणमतिः पाचापइत्यन्य दद्यात्मपर्व- यंताक्रेता विक्रेतरीति शेषः। आददीत विक्रेतेति शेपः। परेण दशाहस्य दशाहात् परं शतानि पणाना। नारदः। • कौत्वा मूल्येन यः पण्यं दुष्कीतं मन्यते कयौ। .

·विवादार्णवसेतुः
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवान्पविक्षतम् ॥
हितीयेऽनि ददत् क्रेता मूल्यातू त्रिंशांशमाहरेत् ।
हिगुणं तत्तृतीयेऽनि परतः केतुरेव तत् ॥
यस्यव्यहपर्यंत परीक्षणमुकतवेद। दशदिनादेःपरीक्षा-
कालवे प्रथमत्रिभागमध्ये यदि ददाति तदा हानि -
स्ति तत्परतश्येनदा विशांशपंचदशांशहानिस्तुल्यन्याया-
दायातीति नीतिहरये लक्ष्मीधरः। दोह्यादौ विशेषयति
कात्यायनः।
क्रीत्वा चानुशयातू पण्यं त्यजेद्दोद्दादि यो नरः।
अदुष्टमेव काले तु स मूल्याद्दशमं हरेत् ॥
काले उकार्पणकाले हरेद्दयात् । इदं तु यत् क्रेत्रा न
स्ववशीकतं तत्परं स्ववशीरुतपरं तु भविष्यहाक्यं यथा।
कीत्वा गच्छन्ननुशयं क्रयी हस्तमुपागतं ।
पक्षागं तत्र मूल्यस्य दत्वा क्रांतं त्यजेडगुः॥
सोमानिर्णये मृपासाक्षिणो दंडमाह मनुः ।
यथोकेन नयंतस्ते पूर्यते सत्यसाक्षिणः।
विपरीतं नयंतस्तु दाप्यारते दिशतं टमं।
सत्यसाक्षिणःसत्यसाक्षिणः सत्यप्रधानाः सीमायो-
धारः दिशतं पणानां । अब विशेषयति स एवा
सामंताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतुं विवदतां नृणाम् ।
सर्वे पृथक् पृथक दंड्या राज्ञा मध्यमसाहसं ॥
सोमाचिङ्गनिमित्त विवदमानानां मनुष्याणां यदि सा
मंता देशवासिनो मिथ्या ब्रूयुस्तदा ते सवें प्रत्येक राज्ञा
त

·एकविंशोमिः। .. ५ मध्यमसाहसं दंडनीयाः । एवं चांसामंतरूपाणां पूर्वो- को द्विशतो दमो ज्ञेय इति कुल्लूकभः । मनुः। सूत्रकापासक्तिनानां गोमयस्य गुडस्य च।। दनः क्षीरस्य तकस्य पानीयस्प तृणस्य च ॥ वेणुवैणवभांडानां लवणानां तथैव च । मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥ मत्स्यानां पक्षिणाञ्चैव तैलस्य च घृतस्य च । मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत्पशुसंभवं ।। अन्येपामेवमादीनां मयानामोदनस्य च । फलानाञ्चैव सर्वेषा हरणे हिगुणो दमः॥ यश्चैतान्युपकृतानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः। तं शतं दंडयेद्राजा यश्चाग्निं,चोरयेद्गृहात् ॥ उपकृतानि द्रव्याणि एतानि सूत्रादीनि उपभोगार्थ संस्कतानि कार्यार्थ सन्निधापितानि वेत्यर्थः । नारदः। सेतुश्च विविधः प्रोकः सेयो पन्ध्यस्तथैव च। तोयप्रवर्तनाखेयो वन्ध्यस्तोयाप्रवर्तनात् ॥ तत्र व्यवस्थामाह स एव । परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर्न प्रतिपिध्यते । महागुणोऽल्पयाधश्चेदृद्धिरिष्टा क्षये सति ॥ पृदिरपती श्वापरणयमितेन रक्षेने परेण क्रियमा, णसेतुर्यदा बहूपकारकःक्षेत्रस्वामिनश्शाल्पीयःक्षयकरस्त- दासौ न प्रतिषेध्यः । यतोऽल्पक्षये बलवती वृद्धिः सर्प- स्पेष्टा भवतीत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः।

·३२४ विवादार्णवसेतुः स्वामिनो योऽनिवेपैव क्षेत्रे सेतुं प्रवर्तयेत् । उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः॥ क्षेत्रस्वाभ्यनुमतिमनादाय तत्क्षेत्रे कृतस्य सेतोमहिना यः परेषां शस्याधिगमस्तत्र सेतुकर्ता न भागी किंतु क्षे- स्वामी तदभावे राजेत्यर्थः। कात्यायनः। युनियुकं तु यो हन्याकुर्योऽनवकाशदः । अयुकं चैव यो ब्रूयात्प्राप्नुयात् पूर्वसाहसं ॥ वक्तुरित्यादि यविरोधेनाजलं यो वक्तीत्यर्थः । यो ब्रू- यात्कार्यचिन्तकेप्चिति शेषः। राजप्रवर्तितधर्माननुपाल- 'ने दंडमाह कात्यायनः। राज्ञा प्रतिष्ठितान्धर्मान् यो नरो नानुपालयेत् । गईः स पापो दंड्यस्तु लोपयन् राजशासनं ॥ अरंतुटः सूचकश्च भेदरुत् साहसी तथा। श्रेणीपूरो नेपदेष्टा क्षिप्रं निर्वास्यते ततः॥ एकपात्रेऽथवा पंक्यां संभोक्ता येन यो भवेत् । अकुर्वस्तु तदा दंव्यस्तस्प दोषमदर्शयन् ॥ अरंतुदो मर्मस्पृक् सूचकः पिशुनः । भोजनविरोधिनं दापमदर्शयन् तं तथा अकुर्वाणो देड्यः। बृहस्पतिः। संभूयैकमति करवा राजागं हरति ये। ते तदष्टगुणं दाप्या वणिजः प्रपलायिनः ।। राजभागं राजदेयं । कात्यायनः। गणमुद्दिश्य यरिकचित् करवण भक्षितं भवेत् । आत्मार्थ विनियुक वा देयं तैरेव तहवेत् ॥ ..

·एकविंशोमिः। गणमुद्दिश्य गणप्रयोजनमभिधाय ऋणं रुत्वा यैः कै- चिडक्षितं तैरेव देयं संशयो नेत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः । अयोनौ गच्छतो योषां पुरुपं वापि हेतवः। चत्वारिंशतपणो दंडस्तथा प्रव्रजितागमे । अयोनी स्त्रिया मुखादौ गच्छतः मेट्रप्रवेश कुर्वतः पुरु- प मेहतः अतिरागेण पुरुषमभिगच्छतः। शंखलिखितौ। अदंड्यौ मातापितरौ लातकपुरोहितो परिवाजकवान- "प्रस्थी जन्मकर्मश्रुतशीलशौचाचारवंतश्च एते हि धर्म- प्रतिकरा राज्ञः स्त्रीबालवृद्धास्तपस्विनश्च तेभ्यः को नियच्छेत् ।। अस्यार्थः । जन्म शुदकुलता कर्म अग्निहो- बादि श्रुवं वेदवेदांगगोचरं ज्ञानं शौचं बाह्यमाभ्यन्तरञ्च एतद्युना एतेप्पदंड्याः यतस्ते राज्ञो धर्मप्रतिकराः षड्- भागरूपधर्मार्जनेनोपकुवैति । कात्यायनः । भाचार्यस्य पितुर्मातु लकानां तथैव च । एतपामपराधे तु दंडो नैव विधीयते ॥ यत्तु। ऋत्विक्पुरोहितामात्यपुत्रसंबंधिमांधयाः। धर्माहिचलिता दंड्या निर्यास्या राजहिंसकाः॥ इति याज्ञवल्क्यवचनं तहाग्दंडपिपयं न त्यर्थदंडशरीर- दंगाभिमायमिति घडेपरः। गृहस्पतिः। गुरून्पुरोहितान् पुग्यान् वाग्दंडेनव दंडयेन् । विवादिनो नरांमान्पानं पापिनो ऽन दंडयेन् । महापराधयुनांश्च यदंडेन शासपेन् । .

·विवादार्णवसेतुः -तपस्विनां तु धिग्देडमाह कात्यायनः । मित्रादिषु प्रयुंजीत वाग्दंड धिक्तपस्विनां। यथोतं तस्य तत्कुर्यादनुकं साधुकल्पितं ॥ बृहस्पतिः। महापातकयुक्तोऽपि न विप्रो वधमहति । निर्वासनांकने मौड्यं तस्य कुर्यान्नराधिपः॥ महापातकिनमाह मनुः। ब्रह्महा च सुरापी च तस्करो गुरुतल्पगः। एते सर्वे पृथग्ज्ञेया महापातकिनो नराः॥ गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः। स्तेये तु श्वपदं कार्य ब्रह्महन्यशिराः पुमान् ॥ । अंक्या राज्ञा ललाटेपु दाप्यास्तूत्तमसाहसम् । इति मनुवचनैकवाक्यत्वाल्ललाटमेवांकनस्थानमवग- म्यते । तत्र गुरुपलीगमनै यावज्जीवस्थायी तमलोहेन ललाटे भगारुति गुरुपत्नीगमनचिन कार्य। एवं सुरापाने रुते पातुर्दीर्घसुराध्वजाकारं। सुवर्णापहारे तत्कर्तुः कुक्कु- रपदचिनरूपं कार्यं ब्रह्महनि कवंधः पुमान् कार्य इत्यर्थ इति कुल्लूकभः। विष्णुः॥नियमातिकमिणं ब्राह्मणम- न्य वा रहसि चारयेत्। आ समापत्तेरसमापत्तौ नास्यः ।। नियमातिक्रमिणं विहितस्याकरिं "अन्यमहत्यकारि- णं ब्राह्मणं रहस्यस्थाने बन्धयेत्। आसमापत्तेःयावदेवं न करिष्यामीति तस्य संप्रतिपत्तिर्भवति । असमापत्तौ अ. संप्रतिपत्तौ नास्यो निर्वास्य इत्यर्थः।महापातकिनो धन-

·विशोर्मिः।
मग्राह्यमित्याह मनुः
नांददीत नृपः साधुमहापातकिनो धनम् ।
आददानस्तु तल्लोभात्तेनाधर्मेण लिप्यते ॥
अप्सु प्रवेश्य तं दंडं वरुणायोपकल्पयेत् ।'
श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥
ईशः सर्वस्य वरुणो राज्ञां दंडवरो हि सः।
ईशः सर्वस्य जगत्तो ब्राह्मणो पेदपारगः ।।
यत्र वर्जयते राजा पापरुड्यो धनागमं ।
तत्र कालेन जायते मानवा दीर्घजीविनः ॥
निष्पयंते च सस्यानि यथोक्तानि रुपौयलेः ।
बालाश्च न प्रमीयते विरुतं न च जायते ॥
धार्मिको राजा महापातकिसंबंधिदंडधनं न गृहीयात्
लोभात्पुनः स तद्लन् महापातकदोपेण संवध्यते। कि
तहितदनं कुर्यादत आहात दंडधनं आदायनले प्रति-
ण्यवरुणायदयात् श्रुतवृत्तसम्पन्नायव्राह्मणाप यादपात्
महापातकिदंडधनस्य वरुणः स्वामी यस्मात् राज्ञामपि
दंडधारित्वात् प्रभुः । तथा च ब्राह्मणः समस्तवेदाध्या-
यी सर्वस्य जगतः प्रभुः अतः प्रभुत्यात ती दंडमहंतः।
पत्र देशे प्रतं महापातकिधनं राजा न गृहाति तत्र
परिपूर्णकालेन मनुष्या उत्पते दीर्घायुपश्च पैश्यानाच
यथैव धान्पादिशस्यानि उत्पन्नानि तथैव पृयका स्वका-
से निप्पयते न च पालाः केचिन्नियंते दीर्घजीविनः
इत्यस्यादरार्थ यालानां पुनर्वचनं पंगं च न किंचिन्त.

·३२८ विवादार्णवसेतुः मुत्पयते इत्यर्थः। 'अधिको द्रविणाधिके इति प्रागुतम- चनात् धनवतः प्रोकदंदापेक्षयाधिकदंडोऽपि कार्यः। स चेह भयजनको विवक्षितः। येन स्वधर्मत्यागो न स्या- त् । तथा च दंडमुपक्रम्य मनुः । तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । भयाोगाय कल्पते स्वधर्मान्न चलंति च ।। तस्य दंडस्य तथा। यत्रापि धर्मसमयात्मच्युतो धर्मजीविनः। दंडेनैव समानोपेतू स्वकाहादिधिच्युतं ॥ समयः शास्त्रमर्यादा धर्मजीविनो ब्राह्मणादयः आ- प्रोषेत पोइयेदिति यावत् । याज्ञवल्क्यः अष्टापायं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिर्ष । षोडशैव तु वैश्यस्य हात्रिंशत्क्षत्रियस्य तु ॥ बाह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्वं वापि शतं भवेत् । द्विगुणं वा चतुःषष्टिस्तद्दोपगुणविद्धि सः। अष्टापायमित्यस्याटभिरापाद्यते गुण्यते इत्यष्टापाय- भष्टगुण किल्बिर्ष दंडरूपधनं । तद्दोषगुणविदिति सर्व- बान्वितं । तेनयत्र स्तेयेयोदंडउक्तः सः स्तेयदोपगुणज्ञ- स्य शूद्रस्याष्टगुणः तादृशेवश्यस्य पोडरागुणः तादृशक्ष त्रियस्प हात्रिंशद्गुणः तादृशवाह्मणस्य चतुःषष्टिगुणः ततोऽप्यगुणब्राह्मणस्य शतगुणं ततोप्यधिकस्य ब्राह्मण- स्पाष्टाविंशत्यधिकं शतमित्यर्थः इति रत्नाकरादयः।

·एकविंशोर्मिः। ३२१
स्तेनाः सुरापा ब्रह्मना गुरुवारीभिगामिनः ।
न संति यस्य राष्ट्रेषु स राजा शकलोकभाक् ।।
अनेन विधिना राजा मिथ्याविवदतां नृणां ।
साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणिसमतां नयेत् ॥
उदितो विस्तरेणायं मिथ्याविवदमानयोः।
अष्टादशसु मार्गेपु व्यवहारविनिर्णयः ।।
एवं कार्याणि सर्वाणि पश्यन्सम्यङ्महीपतिः।
देशानलब्धानीप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ॥
वाटेवररुपारामसमगोपालरुष्णजीवनाख्यैः।
बारेश्वरकृष्णचंद्रश्रीगौरीकान्ताभिधानैः सनिः॥
कालाशङ्करश्यामसुन्दरकृष्णकेशवसङ्गैः।
सीतारामसंगैश्च रुतो ग्रन्थः स्फुरतु सभायां ॥
इत्यनेकविपयवासिविद्दद्दन्दोपवर्णितः।
विवादार्णवसेत्वारयो ग्रंथः सम्पूर्णतां गतः ।।
इतिविवादार्णवसेतुः सम्पूर्णः

·विवादार्णवसेतुः सोऽयं ग्रन्थः श्रीमति 'मुंबयी' नगरे श्रीकृष्णदासात्म- जाभ्यां गंगाविष्णु, खेमराजगुप्ताभ्यां अंकनात्पूर्व परशु- रामात्मजगोविंदशास्त्रितः घघवेइत्युपनामकपरशुराम- शास्त्रितश्च संशोध्य मुद्रणावसरे च उद्ध्वशास्त्रितः दि- वाकरशास्त्रितश्च संशोध्य स्वकीये 'श्रीवेङ्कटेश्वराख्ये मुद्रणालये संमुद्राप्यन्यायकार्यप्रतिकार्यान्याय्यपातिहा- योनार्यकार्यप्रतिक्षणसंधुक्षणवद्धादराणां राजकार्यपार- पर्यनिर्वाहकानां सजनानां हस्तदण्ड इवाखंडविवाद- व्यापादनालंकर्माणः प्रकाशमनायि॥ ॥ समाप्तः।।

·इदं पुस्तकं वैष्णवसंप्रदायान्तर्गत-वि- ष्णुस्वामिमतानुयायिश्रीनारायणकुलोद्भव- पण्डितमधुसूदनगोस्वामिदानाध्यक्षभूतपूर्व- पावकेसरिभिःश्री १०८महाराजाधिराज रणजीतसिंहद्वारा संगृहीतात्-तत्सुश्री-दे- वीप्रसाद गोस्वामी तनज पण्डित ज्वालादत्त प्रसद गोस्वामि संरक्षितात्--मधुसूदन पुस्तकालयात्- पण्डितज्वालादत्त- सादगोस्वामिसकाशाल्लब्धम् । तचास्मा- शिर्महादरपूर्वकं तेभ्यः संलभ्य मुद्रितम् । अ- स्य संमुद्रणेसर्वलोकोपकारकतयातेपी महो- पंकाराञ्छिरसोररीकुर्मः।

·... . ف س س س ... ... ... . सूचीपत्र धर्मशास्त्रग्रंथाः कि. 1०रु, आ. र. आ. मनुस्मृति सटीक जिल्द बंधी... २८ याज्ञवल्क्यस्मृति मिताक्षरासहित ३ अष्टादशस्मृति पंचस्मृति बृहत्पाराशरस्मृति निर्णयसिंधु धर्मसिंधु धर्मसिंधु व्रतराज अतिउत्तमटिप्पणसहित .५ . तिथिनिर्णय । प्रायश्चित्तेंदुशेखर १॥ प्रायश्चिचमंजरी आशौचनिर्णय शूद्रकमलाकर क्षौरनिर्णय . 9 क्षौरनिर्णयसटीक शातिमयूख श्राद्धमयूख प्रपचसार विवेक भवाब्धिसेतू भाषाटीकासहित १२ १० . १० ។ ... ० ... . ... ... . ... ... .