·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधमाचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- उन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः। कार (T एकादशो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुन्यापुरवासिपरचोपाहपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च संगोधितः । मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्राल्ये तदधिपतिना मुद्रासरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९५ (अन्य पुनर्मुद्रपारिविषये सर्वथा निपंचसागरमुदायम्बाल्बाधिपते. रेवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः ।

·अनुक्रमणिका।
पा
....
....
१. श्रीदुर्गासोरमितं त्रिपुरमहि परसोना, नित्याना
गिरभितया गारगणा समसितम्
२. गावाग, सटीकम्
२. श्रीदक्षिणामूर्तिनिरनिता लोकोक्तिमुक्तावली
४. श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीत आनन्दमागरनाः
५. श्रीलोलिम्घराजकृतं हरिगिलासम
६. गोस्वामिश्रीयुतजनाईनभट्टप्रणीतं शृङ्गारशतकम्
७. देवनश्रीसूर्यफविविरनितं रामकृष्णपिलोमकाव्यम् ,
म्वकृतटीफया समेतम्
७६
...
...१३३
....
....१४७

·.. - काव्यमाला। श्रीदासोविरचित त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । निवागन्तविरचितमा समन्तिम । पीपीरिधागन्दनाधादि गुग्म स्मृगारपान्तध्यानभानुप्रभारम् । मोत्कृष्ट नोधभारकोत्ता स्तोत्र भीमसुन्दरीश्रीमहिमः ।। पूर्व केवियाकृत नेति भीती गायत्वादस्पमित्तथापि । शिटरिशरीरितोऽद गराया नित्यानन्दः सादर व्याकरोमि ।। न दशारुच्युत्पत्तिन न्यारनिपुणा मतिः । केवल गुरुपादाब्जस्मृतिरन गतिप्रदा ॥ त्रैलोक्यान्य गिरिजाभिनन्य विज्ञानगम्य वरद वरेण्यम् । विनोधभााय व कार्यति विश्वेश्वर विश्वगुरु नमामि ।। कुलारविन्दायकुलारविन्द गत्यामृतौधेरनुपिध्यमानाम् । रसारविन्दानि निजारविन्दे पुनः प्रधान्ती प्रभजे परेशीम् ॥ इह खलु सकरागमाचार्थचरवर्ती साक्षाच्छिव एवानसूयागर्भसभूतः क्रोधभट्टारका- हादुर्वासा महामुनि श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्या. सानुभावं महिन स्तोत्र चिकाप्रादौ कूटत्रय. देवताभावनारुप महरमाचरति- श्रीमातत्रिपुरे परात्परतरे देवि त्रिलोकीमहा- सौन्दर्यार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम् । उबद्भानुसहतनूतनजपापुष्पप्रभं ते वपुः खान्ते ने स्फुरतु त्रिलोकनिलयं ज्योतिर्मयं वाङ्मयम् ॥ १ ॥ १. अब च दुर्वासा अविभनेरनसूवागर्भ सजातो दत्तात्रेयसहोदर. पुराणप्रसिद्ध एवेति टीकाकृत् अनेन च कृतेषु अन्धेष्वत्मदुपरच्या अन्यात्त्वेते~~श्रीत्रिपुरामहिमस्तोत्रम्, मानसपूजनार्याद्विशती, कल्पसूत्र च २ अस्य मन्यस क-सलकपुस्तकं दिक डरामचन्द्रतनूजनाथूलालदार्मभि , ख-सनकपुस्तके अपपुर जमुनामी दत्तवार्मभिर्दत्तमिति तैरतीवोपकृताः स्मः, ३. "त्रिकोणनिलय'ख. S

·२
कागमाला।
हे श्रीमातः, ते वपु स्थान्ते सरन । मल पु । RAATTIST
भम् । पुनः कीदृशम् । त्रिलोकीमहामान्दगीनामनामापानको काम,निलो
कनिलयम्, ज्योतिर्मयम्, वा पर गनग । हे श्रीमान श्रीनगपुरे विसरमा
अरुपे । परात्परतरे सूक्ष्मात्सूक्ष्मे । देशी दियीनागमणो 1
नियामोनोग्राम
न्यनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णीज्जालम् निलोकी सगाणा लोकाना ममाहामाया माना
दयोवार्णवन्तन्मन्यनोद्भवायाः सुवायाः प्रानुर्यस्य गो गोंडरातार, इसनेन
वाग्भवकूटदेवताभावना प्रतिपादिता । उचहानुमागनानाभम् उपसानो
पालाकीस्तेषा सहयाणि नतनजपापुष्पाणि च अनुतिसूर्य कालीनो जरापुष्पाणि च ते
प्रमेव प्रभा यस्य, इत्यनेन कामगजटदेवताभावना प्रतिपादिता । ते श्रीमदानिपुरगुः
दर्या । वपुः स्वरूपम् । म्वान्ते हदये । मे उपासकस्य । स्फुरंतु भाषनागोनर भानु ।
त्रिलोकनिलयम् त्रिलोक नितरा लीयते यस्मिन् , यछायाया मन भगति । अथवा निगे.
कस्य निलयमुत्पत्तिस्थान कामकलारूपम् । वामकेवात जादी कामकलाक्षगदेव मथ्या
देरुक्तत्वात् । एतद्विवरण कामराजकूटप्रभाववर्णने पटक्षोके पक्ष्यति । योतिर्मय
ज्योतीपि सूर्यामिसोमादीनि तन्मयम् । वानर पगपरयन्तीमध्यमाभैरारीरूपम् ।
तृतीयकूटस्य सौभाग्यप्रदत्त्वाउज्योतिर्मयल सारस्वतत्वावाटमयत्व च ज्योतिर' सामयजु:-
शुक्लभास्वरत्वात् । अनेन तृतीयकूटभावना प्रतिपादिता । एव महात्रिपुरमुन्दरीरूपस्य
त्रिविधभावनयावश्य सौभाग्य वाक्प्रदत्व प्रतिपादितम् । अतः पर विद्योद्धारपक्षे व्याया-
नम् । तत्र श्री श्रीबीजम्, मा माया बीजम्, अतोऽतः पर त्रिपुरा विवीजवती । पाला.
द्वय तु समदायपलात् , अन्तर्मुखैरेव ज्ञेयम् । ई प्रणवः । एतद्विवरणमटमनोकव्यात्याने
स्फुटीभविष्यति । परात् मायानीजात्परतरा लक्ष्मी श्रीनीजं देवीति सनुद्धि । त्रिलोकी
विकूटा तस्यास्त्रितयमात्ररूपतया कूटवयेण लोकत्रयव्यापकता प्रसिद्धव सौन्दर्यपदेन
बालायास्तृतीय कूटमुदितम् । अर्णवोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलमिति पदेन यालाया
वाग्भव सूचित तस्यामृतमयत्वेन वाक्प्रदत्वात् । उद्यदादिपदेन बालायाः कामकूटत्व
सभावित तस्य सिन्दरवर्णवेन वश्यप्रदत्वात् । ते वपरित्यनेन मायानीज स्वान्ते स्वस्या
विद्याया अन्ते मे इत्यत्र माशब्देन श्रीबीजम् ईशब्दः कामकलावाचकः । एवरूप महा-
विद्याश्रीपोडशाक्षरीस्वरूपं साधकस्य हृदये स्फुरत्विति । इदं सर्वथैत्र गोप्यमपि मया
साकेतिकशब्दैः शिष्टाना साधकाना परितोषार्थ प्रकटीकृतम् ॥
इदानी मूलाधारचक्रस्थिता सकलविद्यामन्त्रचक्रकारणभूता मूलाधारादिचक्रविभेदेन
क्रामेण सहस्रदलकमलकणिकान्तर्महामध्यत्रिकोणसिंहासननिविष्टा चिद्रूपिणी प्रस्तौति-
आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमणिपोते वितानप्रभे
ब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितपडाधारानकक्षोन्नते ।
ब्रह्माण्डाजमहासने जननि ते मूर्ति भजे चिन्मयीं
सौपुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थिताम् ॥ २ ॥

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् ।
३
...
।
हे जननि. सौयुम्नायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थिता ते मति ब्रह्माण्डाजमहासने-
ऽह भजे इत्यन्वय. । आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमनिप्रोते आदयोऽकारादयः, क्षान्ताः
क्षकारान्ताः समस्ताः पञ्चाशदीः स्वरव्य जनात्मकारत एव सुमणयो मुक्ताफलप्रायास्ते
प्रोता गुम्फिता यस्मिन् । वितानप्रभे वितानवप्रभा शोभा यस्य, अत्युज्ज्वलत्वादतिवि.
स्तत्वाच । ब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितपडाधाराब्जकक्षोलते नमादिप्रतिमाभिरभिकीलिता
मण्डिताः पढाधाराणा पोडशदलद्विदलान्त' 'कक्षाः कणिकारपमध्यप्रदेशास्तत्रोक्ते ।
ब्रह्माण्डाजमहासने ब्रह्माण्ड नमरन्ध्रस्थानं तत्राञ्ज नाम सहसालं कमलं तत्र महासन
तदन्तर्गतकापकामध्यवांत महात्रिकोणं तदेव महासनं तस्मिन् । मति कुण्डलिनारपा
चिन्मयी ज्ञानात्मिकां सौपम्नायतपीतपाजमहामध्यत्रिकोणस्थिता सौषम् सुषम्गासंबन्धि
आयतं विस्तत पीत हारेदाभ पहज कमल तस्मिन्महामन काणेकास्थान तत्र त्रिको-
जमकथादिवर्णमयत्रिरेख तत्र स्थिता तत्रत्वमिन्दरूपस्वयंभूलि परिवेष्य सार्धत्रिवलयेन
भुजगीमिव मुप्तामिति । समत्तवर्णतुमणिप्रोत इति कोऽर्थ:-जमानाजमहामन नाम
सरसदल. कमल नत्य नालस्य मुगुम्णानाडी मूलाधारचतुर्दलरुमलान्तर्गत त्रिकोण
कन्दरप पाधारकमलपत्रेषु ते पन्नाशदर्णाः स्थलवर्णकारणभूता देहे प्राणप्रवेशावधि प्रा.
पनिर्गमनकाल्पन्ति सर्वदेव मानवकीलिलावास्तिहन्लीयर्थः । सामाकिरदान्ता.
स्था जपः शिरते तदा सुगम्या मूत्रत्याने परिभाकपचारान्मारकावन्मिगौन्विमान्य
मताधारास्त्रिलरपर्यन्तमकारादि क्षशारान्तं मनसा प्रजप पुनः क्षमारमारभ्य ब्रह्म-
रन्ध्रान्मूलाधारपर्यन्त च प्रजप्य मतसस्था नमाप्यते, []न विद्या वीर्यवनी भक्तीति ।
र पामरल गवाहुए शिधना साधकाना परिनोपार्धमत्र लिखित गरुभिः क्षन्त-
चम् । यचायतोऽस्तु मनीना बोगीयामा नभवन्येव । यदा योगामिना परिधानना
कुण्डा नी शक्तिराधारादधोगतत्रिकोणादुरयार पाधारभेदेन नामेण मुघम्गारन्धदाग
मदर समर मार परिलमति तरा तदन्तर्गतचिन्द्रमण्डलसावितामृतविन्दुरप.
मातकाक्षगान सुधार मनापासूबाग तत्तदाधारगततत्तद्देवताभिषेकपूर्वकमलयागत्र-
कोपर्यन्त निरन्तर परिगन्ती तस्मिन्काले सरदत् कमलर पपितानम जगतराना-
वायसूत्रे नामनिमोनयपता भातीति । पाधारवर्णन तत्तम चित्तनिवेशनात
चौमा नागम,-'भयाधारपोरापन वक्ष्ये गुणगान्तररथानि सक्षेपतोऽरम्'त्यादि
'पुनरत्यायामसोमतस्य यार त्रिपुरामारे परमपर स्वास्तिो व्यमिति ॥
अत पर समाज कामतमारवियादिभूत वर दास पवाग्भा
मभिदनपूर्वक प्रातानि.....
वन्दे वाम्भवीन्ददात्मता वेदादिविद्यागिरो
भापा बेटामारवाः पागताः दामि सप्त सरान् ।
नागपत मानीनपाट्यत्यात्मप्रसारण २.
तही पदवारमानजनक भीमात दे ते परम् ॥ ९ ॥

·४ कागमाता। ॥ है श्रीमाटके, ते तद्वाग्भव पीजमा वन्दे । कामतम् । ऐन्दनाममागम् । पुन' भूत तत् । यदात्मप्रसारणेद सर्व राजाल प्राटगति । पुनः कीदृशम् । पदयातपमान जनकम् । इत्यन्वयः । वन्दे अभिवादयामि । वाग्मामृग्गामामामा यक्षग्यममुदाय- रूपम् । ऐन्दवात्मसदृशम् इन्दोरिदमेन्दा नन्त्रमण्डल तगात्मा अमृत तत्महशम्, ग्भवस्थाप्यमृतप्रायाक्षरस्त्रावित्वान । वेदामिविद्यागिगे वेदम्मृतिगालागणागमादीनां श. ब्दपारावारस्पाः । भाषा सस्कृतप्राकृतमानिता । देगममुडवान्ततद्देशगतमनुष्याणा कवित्वव्यवहारक्षमाः । पशुगताः पशुपक्षिव्याहारयोग्याः । छन्दानि अनुष्टुनादीनि । सप्त स्वरान् निपादादीन् । तालान् युवाद्यान् । पन महावनीन् भैयादीन् । प्रकटयति व्यक्तीकरोति । आत्मप्रसारण आत्मनोऽमृतस्य प्रसारः प्रस्रवण तेन । यत् यस्मात् । सई शब्दजाल प्रसरति । तत् तस्मात् । बीज बीजप्रायम् । पदवाक्यमानजनक पदमक्षरममु. दायरूपम्, वाक्य पदसमुदायरूपम्, मानानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाशीनि, तेषा जनक प्रादुर्भावकारकम् । श्रीमाटके सकलशब्दजालमाभते । पनाशवर्णरूपायाः परमुत्कृष्टम् पूर्व सकेतसारविद्यादिम वाग्भव प्रणम्येदानी चतुर्विधपाण्डित्यमहाकाव्यरचनसाम• र्यप्रदं बालाविद्यादिम वाग्भव प्रस्तौति-- त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमा नाप्नोति शश्वद्विना यही व्यवहारजालमखिलं नास्त्येव मातस्तव । तजाप्यस्मरणप्रेसक्तिसुमति· सर्वज्ञता प्राप्य कः शब्दब्रह्मनिवासभूतवदनो नेन्द्रादिभिः स्पर्धते ॥ ४ ॥ हे मात., तव तद्वाग्भवीज विनाकोऽपि त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमा शवनाप्नोति । किच तव तद्वीज विना लोकेष्वखिलं व्यवहारजाल नास्त्येव । अन्यच्च तजाप्यस्मरण- प्रसक्तिसुमतिः सन् सर्वज्ञता प्राप्येन्द्रादिमि. सह को न स्पर्धते । अपि तु स्पर्धत्ये(त ए)वेत्यन्वयः । त्रैलोक्यस्फुटमन्नतन्त्रमहिमा त्रैलोक्ये स्वर्गमृत्युपातालेषु स्फुटा.(टा) सुरासुरमनुष्यमनोरजनयोग्या (ग्या) मन्त्राणामुपदिष्टानुपदिष्टानाम्, तत्राणा पठितानाम्, महिमां सामथ्र्यम् । मन्त्राणा सामर्थ्य शापानुग्रहादिकम् । तन्त्रसामर्थ्य व्याख्यातत्वम् । नाप्नोति कश्चिदपि नावगच्यतीत्यर्थः । शश्वनिरन्तरम् । तद्वीज विना वाग्भवीजसाधन- मन्तरेण । व्यवहारजाल तूत्यानोपवेशनदानोपादानझयविक्रयशुद्धाशुद्धाद्यपारम् । अखिलं सा. सारिकपारमार्थिकम् । (तद्वीजं विना) । नास्त्येव न सभवत्येव । एवकारोऽत्रान्ययोग- व्यवच्छेदार्थकः । मातर्जननि, तव वागीश्वर्या । तजाप्यस्मरणप्रसक्तिसुमतिस्तस्य वाग्भ- वस्य जाप्य विध्युक्तप्रकारेण स्मरण यदा तदा शयनोपवेशनभ्रमणकालेऽपि मानसिकमेव तत्र प्रसक्तिस्तत्परता तया सुमति सर्वशास्त्राभिनिविष्ट । सर्वत्रता वागीश्वरताम् । १. 'प्रसत्ता' ख. २. 'सेन्द्रा' स.

·- h- नि ६ 4 : TIMR.मा प्राधि 1:- Him मनापासांगाननिरा. र IIEIR , - 7 अमो । मागे मगर Finमागमारानी गाम्भवपरितनमाना निी प्रस्ताति-- माजा मान विराजतेऽतिनिशदा तामना मातृका शक्ति कुण्डलिनी चतुर्वि तनुं यलवचिन्मन्यते । सोऽविद्याखिलजन्मकर्मदुरितारणं प्रबोधामिना भसीकृत्य निकाल्पजालमगिलं मातः पदं तद्ब्रजेत् ॥ ५ ॥ हे मानर, अन या माना विराजते ता कुपिनी गतिमविषमातृका र यो मन्यते, स तत्व प्रजेरियनमः। माना या सामवेदाचक्षारपा योजा,रमाया विवपपयस्य मा. भूता । अत्र वाग्भो । विराजने विद्यतते । अतिपिशदा विस्टा ता मात्राम् अ- ध्या वशिन्यादिवाकरण । मारतानेकामासवर्णनवीन् । शारिक सटिस्थितितहति. फर्मममम् । कुण्डलिनी सर्वप्रानि मूगधारवातिनीम् । चतुविधतनमाप्तिसूर्यसौमसमधि. स्पेग, अनिकुण्डलिनी मूलाधारे, सूर्यकुण्डलिनी रदये, सोमकुण्डग्निी भ्रमध्ये, समटि- कुण्डलिनी मूलाधाराधोगतवारभाकारभिकोणे । य साप्रदायिक । तत्वविद आराध्य. मुसादवगाशेपपरमार्थ । मन्यते जानाति । भाश्यतीति यावत् । स एव मननपरायण । अवियाखिलजन्मकर्मदुरितारण्यम् अविद्या सातारको बुद्धिः, अखिलजन्मानि भावी- नि द्विपदचतुष्पदोरगादीनि, अशिलफर्माणि सचितारच्धानि, अखिलदुरितानि ज्ञाता- जातकतानि, तेषामरणं भयानकत्वात् । प्रमोधामिना विज्ञानानलेन भस्मीकृत्य निर्द- ग्ध्वा(प) । विकल्पजाल कल्पनानानावासना । अखिल सासारिकपारमाथिकम् । मातर्जननि । पद स्थानम् । तदनिर्वचनीयम् । सर्व समतम् । उक्त व नागभट:--"ए. तस्याः परतः परात् परतर निर्वाणशक्ते. पद शैव शाश्वतमप्रमेयमचल नित्योदित निर्म: रम् । तद्वियोः पदमित्युरान्ति सुधिय केचित्पद ब्रह्मणः केचिद्धसपद निरजनपद केवि. निरालम्पनम् ॥' इति । व्रजेत् प्राप्नुयात् ॥ इदानी सकेतसारविद्याया द्वितीयाक्षर कामगरीजत्वेन प्रस्ताति- तत्ते मध्यमवीजमन्त्र कलयाम्यादित्यवर्ण क्रिया- ज्ञानेच्छादिमनन्तशक्तिविभवव्यक्ति व्यनक्ति स्फुटम् । उत्पत्तिस्थितिकल्पकल्पिततनु स्वात्मप्रसारेण य- काम्यं ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः कामं क्रियायोजितैः ॥ ६ ॥ १. 'गत्ते स.

·६ कायमात्रा - -- हे अम्ब, तत्ते मध्यमयीजमादित्यवर्ण क्रियाजानेच्छारिमुत्पत्तिस्थिति परिपातन ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः काम्यं चाद कलयामि । कयभूतं तत् । यत्स्फुटमनन्तशक्तिविभ- वव्यक्ति व्यनक्तीत्यन्वय । तत् तस्मात् । ते सकेतसारायाः । मध्यमपीज केले का. रूपम् । अम्र जननि, कलयामि जानामि । आदित्यवर्ण पालानिभम् । क्रियानाने. च्छादिम् इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तीना निदानभूतम् । एतामा कामकलापिन्दुवया- विर्भूतत्वात् । अनन्तशक्तिविभवव्यक्तिम् अनन्ताना शक्तीनां विभवः सामर्थ्य तम्य व्य- क्तिमा॑नम् । व्यनक्ति प्रकटीकरोति । स्फुट प्रत्यक्षतया । उत्पत्तिस्थितिकरपफरिपतन उत्पत्तिः सृष्टि., स्थितिः पालनम्, कन्पः महार., तेषु करिपताः प्रादुर्भाविता वामागे- टारौद्रीप्रधानानि ब्रह्मविष्णुरुदाणा तनवो येन । स्वात्मप्रसारण स्वस्य कामकलाक्षरस्य, आत्मा धामनयल्प विन्दुवयम् , तस्य प्रसार. स्फुरणम् । इदमुपलक्षणम्-कामकलाक्ष- रस्य त्रितयमात्रकारणत्वेन इच्छा नानक्रिया वामाज्येष्ठारौद्रीप्रधाना ब्रह्मविष्णुरुद्रा. सूर्य- सोमाग्नयः अकारोकारमकारा । लोकत्रय पीठत्रय लिगत्रय कालत्रय वेदत्रय वधित्रय स्वरत्रयं च सर्वमुत्पनमित्यष्टादशश्लोके वक्ष्यति । यत् यस्मात्कारणात् । काम्यमुपास्यम् । ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः आदिशब्देन इन्द्रचन्द्रकुबेरसूर्याः । अन्यैश्च । काम निश्चितम् । क्रियायोजितैः क्रियाः सृष्टिस्थितिसहतिरूपाः, तासु योजितेनियमितः । एतद्विवरण वा- मकेश्वरतन्त्रे विस्तरेणोक्तम् । मयात्र ग्रन्यगौरवभयान लिख्यते । अथवा कलयामि क. कारलकारयुक्त करोमि । तेन यालाया मध्यमबीज कामराजाख्य भवति ॥ अत एव तत्कामराजबीजसामर्थ्यवर्णनपुरःसर तमेव प्रणमति- कामान्कारणता गतानगणितान्कायैरनेकैमही- मुख्यैः सर्वमनोगतानधिगतान्मानैरनेकैः स्फुटम् । कामक्रोधसुलोभमोहमदमात्सर्यारिपट्कं च य- ही भ्राजयति प्रणौमि तदहं ते साधु कामेश्वरि ॥ ७ ॥ हे कामेधारे, तव तद्वीजमह प्रणौमि । तत् किमतम् । यत् कारणता गतान् का- मान् महीमुख्य कार्ये सहाधिगतान्कामान्मानैः सह कामाद्यरिपट्कं च म्राजयतीत्वन्वयः । कामान् ब्रह्मादिकाना सामर्थ्यरुपान् । कारणता गतान् तत्तकार्यानुकूलान् । अगणिता- नसख्यातान् । कार्यमनोगतै । अनेक नाविधैः । महीमुख्य पृथिव्यादिकैः । सर्वमनो- गतान्सर्वप्राणिचित्तस्थान् । अधिगताज्ञातान् । मानैः प्रत्यक्षादिभिः । अनेकर्वेदशास्त्रपु- राणोक्तः । स्फुट प्रव्यक्तम् । कामक्रोधसुलोभमोहमदमात्सयारिपटक मानिनामावरकल्वा- दरित्वमेतेपाम् । सासारिकाणा स्थितिकारित्वम् । चकार- समुच्चये । यत् ककारलकारसहित बीजं कामकूटम् । भ्राजयति पोपयति । प्रणोमि प्रकर्षेण नमस्करोमि । अह स्तोत्रकर्ता ते वालाविद्यायाः । साधु सर्वोत्कृष्टम् । कामेश्वरि कामक्टाधिदेवते ॥ १. 'राजति संप्रणामि तदह ते कामराजाभिधम्' ख.

·+ --. 1 कामगा। गई। ८ ॥ P4 - का 17-1-~- -- 1-11 IITRATE । **: (Trị, ý: 6. Thi समयमा मानिन्छ ཨ་ ri ༣༤ ཙམཱཙཱf: fiiri་སྶ ཡབ་ཡ ནགii, 1ནས་ཨཱ Tai TIMITTEE, तर 7. मनिीत, नीचोरिति नगी, रजोतिरा। प्रधानमनप्री प्रा- निमोनोवारमा स्मार। म् । देणारारम्भमम । सारः नमुनोनाले उमा गतिमा गरिमाम् । मनोग भारोमगाराक्षरना । मिति । भोपिये मोना । गा पा । मनासा । मो जीपा रानानथ, साकरोति । ता पतिम् । वामगज रामराजाम् । मझे मेरा मानानयोति गो-रामस्वारस्य दिन्नसमरन पिन्नास्य मूर्यगोमानियन मोमासूमीनामसरोकारमारात्मता मनागमे रोतल भिजात्मक काम गरे विमान्तनिति प्रमोनापियाममा भामेर गीयत इति तात्पर्यन् । अत' पर लेतमावियागास्नुतीयनीजस्योदार कामरामान्यता प्रयात्मकता नि. --- पता च प्रतिपाम्यति- यत्ते देवि तृतीय-जमनलबालावलीसनिभं सर्वाधारतुरीयंबीजमपर ब्रह्माभिधाशदितम् । मूर्धन्यान्तविसर्गभूषितमहोकारात्मकं तत्परं सविद्रूपमनन्यतुल्यमहिम स्वान्ते मम द्योतताम् ॥ ९ ॥ १. 'पूर्णचरण ख, २. 'शक्तिपरमब्रह्माभिधं शब्दितम' ख.३. महोकारा' स 'सचिप' स. 1 ·हे देवि तननीय पीज मम 7 गोपिग 41TRATRI तय । देश प्रागत् । ती नातीगी नाम अनलस्यवः', जाला. nि, TAMITRA, IT निभाfiree सर्वाचारतुरीयपीज मर्वाम्ग गिगाथाभन ति काम ग तुगल कारणम् । अपर दितीयम् । नाभिनितंगितामा मनितम् । मन्या ८ सर्गभूषितमहीसागरमरम मुर्धन्ग पिने गम्, गाय:ति निर्माण नि: भूपित युक्त अत एव महोकारारमा मह तय पियमलिना । तत् पुत्र परमुल्लष्टम् । परास्यमिति यावत् । सीप जानात्मकम् । अन्यतुत्यमाहिम ५ भावम् । स्वान्ते तदये । मम नागवकस्म । योतता मामताम् ॥ इदानी पालायास्वतीय बीज पराशक्तिरूपेण नमस्सगेति- सर्व सर्वत एव सर्गसमये कार्येन्द्रियाण्यन्तरा तत्तद्दिव्यहृपीककर्मभिरिय सव्यश्ववाना पग। वागर्थव्यवहारकारणतनुः शक्तिर्जगद्व्यापिनी यहीजात्मकता गता तव शिव तन्नामि वीज परम् ॥ हे शिवे, इय परा शक्तिस्तव यद्वीजात्मकता गता तत्पर बीजमह नौमि ।। णा । सर्गसमये सर्वतः सर्वे सव्यश्ववाना । अन्तरा अनन्तर तत्तद्दिव्यत्पीककम कार्येन्द्रियाणि च संव्यभुवाना । इत्यन्वय. । सर्व वस्तुजातम् । सर्वतः सर्वर वकारोऽत्रान्योन्यायव्यवच्छेदकः । सर्गसमये सर्गादा। कार्यन्द्रियाणि करें ज्ञानेन्द्रियाणि च । अन्तरा तदनन्तरम् । तत्तद्दिव्यहपीककर्मभिः । सह इति त्तत् तेपा तेषा दिव्यहृषीककर्मभिः शब्दादिभिर्वचनादिभिश्च सह सव्यनुवान माना । परा परमोत्कृष्टा । वागर्थव्यवहारकारणतनु वाचामर्थाना च यो । वृत्तिः, तत्र कारण तनर्यस्याः । शक्ति प्राग्वत् । जगद्यापिनी कार्यकारणकर्द शातत्ववाच्यवचनवक्तृत्वादित्रितयमात्ररूपेण । यद्वीजात्मकता सकारौका समुदायरूपेण । गता प्राप्ता । तब बालात्रिपुराविद्याया. । शिवे कल्याणरूपे । यीजम् । नौमि नमस्करोमि । वीज प्राग्वत् । पर परासज्ञम् । एतदुक्त भ दर परा शक्तिः सर्गसमये विन्दत्रयरुपकामकलाक्षरादाविर्भूय सर्वप्राणिसर्ववस्तुजी म्बात्सर्वं यथा यथा समुत्पाद्य पश्चात्तत्तद्देवताधिष्ठितज्ञानकर्मेन्द्रियाण्युपस्याप्य राष्टिनिदानरूपा सा पराबीजरूपता प्राप्नोति तत्परावीज सर्वोत्कृष्टमिति ॥ पुनरपि परावीजस्मरणेन परदेवतासाक्षात्कारो भवतीति दर्शयति- अग्नीन्दुधुमणिप्रभञ्जनधरानीरान्तरस्थायिनी शक्तिब्रह्महरीशवासवमुखामासुरात्मस्थिता । १. 'सर्वतयैव' ख. भ -- ·- । , त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । e दृष्टस्थावरजङ्गमस्थितमहाचैतन्यरूपा च या यद्वीजस्मरणेन सैव भवती प्रादुर्भवत्यम्बिके ।। ११ ॥ हे अम्बिके, सैव भवती यद्वीजस्मरणेन प्रादुर्भवति तत्परं पीजं नौमीति पूर्वश्लोकस्धे- नान्वयः । सेव का । यामीन्दुगुमणिप्रभजनधरानीरान्तरस्थायिनी अभिर्युताशनः, इ. न्दुश्चन्द्र, रामणिः सूर्यः, प्रभजनो वायु, धरा पृथ्वी, नीर जलम्, भान्तरमाकाशम् , एतेषु स्थितिशीला । उक्त चाभियुक्त:-वं चन्द्रिका शसिनि तिग्मरुचौ रुचिस्त्वं तं ' चेतनाति पुरुषे यवने पलं त्वम् । त्वं स्वादुताति सलिले शुचिनि स्वमूष्मा निःसारमेत- दखिलं त्वते यदि सात ॥' शते । शक्तिः पूर्वोक्ता । मलहरीशवासवमुखामासुरात्म- स्थिता प्रमा खटा, हरिविष्य, ईशः शिवः, वातव इन्द्र', तन्मुखास्तदाया अमर्चा देवा', असुरा दैत्या, तेषामात्मस्थिता आत्मनि सामरूपेण वर्तमाना । सरस्थावरजङ्ग- स्थितमाचैतन्यरूपा सष्टेष स्थावरेए जजमेष स्थित वर्तमान महाचैतन्यं जीवनमूल तेरे व रूप यस्था । च समुच्चये । या परा शक्ति । यद्दोजस्मरणेन पराबीजचिन्तनेन । परापीजता प्राप्ता । भवती त्वमेव । प्रादुर्भवति प्रत्यक्षा भवति । आम्बके प्रति. इति ॥ विनापि तदेव विकात्मक पराधीज श्रीपद वाक्सिद्धिप्रद मोक्षपदं चेति प्रतिपादयति- प्रयोधन स्वात्मश्रीविजिताजविष्णुमघवधीपूरणैकव्रतं तुरोयस्त यद्विद्याकवितावितानलहरीकल्लोलिनीदीपकम् । श्रुतिमोज यत्रिगुणप्रवृत्तिजनकं ब्रसेति यद्योगिनः सकेतसारे पूर्वोक्तम् शान्ताः सत्यमुपासते तदिह ते चित्ते दधे श्रीपरे ॥ १२ ॥ पिन्दुवा, ते तद्वीजमनिह चित्ते दधे । तत्कधभूतम् । उक्तरूपम्। सर्वात्रागम्स्वात्मश्रीविजिताजाविष्णुमघवधीपूरणेकवत स्वात्मधीः स्वस्यात्मा सकारो- क्षरमेव गर तस्य श्रीविभूतिः । साममिति यावत् । तया विजितानामजविष्णमघोना अतः तपादने एक मत यस्य । यत् परापोजमेव । विधाकवितावितानलहरी- दूपता च पकम् विवाद कविताध विद्याफविता', वियागविता एव वितान तन- 2 , तासु कहोलिनीव कोरिनी ता दीपयति प्रकाशयतीति । पीज पराली- रूपम् । त्रिगुणमत्तिजनक निगुणाना सत्वरजस्तमोगणाना प्रति प्रचार पतीति । प्रोति । मोक्षप्रद निति । यद्वीजम् । योगिनो योगनिरताः । शान्ताः साधवः । उपासते निदिध्यासनयोगेन । तीजम् । जन्मनि । चित्ते रदये । दधे भाक्यानि । पीपरे शिया वैभवेन परा सोहोति ।। न वाग्भवम्-' इत्यादि स्वात्मपी-' नै शानिः शोक सरेततारपाला. 'सचिः' स. २. कोल्वीपादरम् य.

·आदि नियापीजनयर कमेग गामा पानी नियम विधियु अनन्यमहिमस्पति दयत्येवेनगन्ययः ॥ एकमन्यतमनिचायाः। तर अक्षाः मारके स्वरयजनरूपे । परतरमुहटादुरुटम् । सयौगि व्यान गुतम् । वा विस! १० योटफलपाति प्रतिपादयति- एकैकं तन मातृके परतरं रांगोगि नारोगि ना निद्यादिप्रकटप्रभावननक जाचालकारापहम् । यनिष्ठाश महोत्पलासनमहाविष्णुप्रदिगो देवाः स्वेषु विधिवनन्यमहिमम्हात दवत्येव तत् ॥ १३ ॥ हे मारके, एकैक तय पीज भयोगि वायोगिता विवादिकटप्रभाजन जाई न्धकारापह च भवति । पन्तर यमिष्टा महोत्पलासनमहाविष्णुमहनीदयो देश से अयोगि वा व्यजनरहित वा । विद्यादिप्रकटप्रभावजनक विद्याश्चतुर्दशविद्या', ब्देन यस्य यदिष्टम् , तेपा प्रकटप्रभावः अलौकिको चिन्तार , तस्य जनसमुत्पादाद जाज्यान्धकारापहं जाड्यमज्ञानम् , त(देवान्धकारम् उत)दपदन्ति नाशयति तत् । ६० निष्टा यदक्षरस्मरणतत्पराः । च समुच्चये । महोत्पलासनो ब्रह्मा । महाविष्णाश्वपाला प्रहर्ता ईश्वरः, आदिशब्देनेन्द्रादयः, देवा. दिवि क्रीडातत्पराः । स्वेषु स्वस्वकर्तव्येषु किं धिषु साङ्गोपाङ्गेषु अनन्यमहिमस्फूर्ति अनन्यत्व इतरानपेक्षत्वम् , महिमत्व लोकोत्तरत्वम्, स्फूर्तिस्तत्तत्कार्याविशायिनी ता प्राप्नुवन्त्येव । एवकारोऽत्र निश्वयाधायकः । तत्तस्मात् ॥ अतः पर पूर्वोक्तविद्याद्वयगतीजत्रय महाविद्याकूटवयं च यो जानाति, तस्य सामर्थ प्रतिपादयति-- इत्थं त्रीण्यपि मूलवाम्भवमहाश्रीकामराजस्फुर- च्छक्त्याख्यानि चतुःश्रुतिप्रकटितान्युत्कृष्टकूटानि ते। भूत श्रुतिसंख्यवर्णविदितान्यारक्तकान्ते शिवे यो जानाति स एव सर्वजगतां दृष्टिस्थितिध्वंसकृत् ॥ १४ ॥ हे आरक्तकान्ते, हे शिवे, इत्य त्रीणि वीजानि मूलबाग्भवमहाधीकामराजस्फुरन्छ- पत्याख्यानि त्रीण्यप्युत्कृष्टकूटानि यो जानाति स एव सर्वजगतां सृष्टिस्थितिध्वसकृद्भवति। कथभूतानि । भूतर्तुश्रुतिसख्यवर्णविदितानीत्यन्वयः ॥ इत्यं पूर्वोक्तप्रकारेण । त्रीणि संके. तसारबालाविद्याया. । अपिः समुच्चये । मलवाग्भवमहाश्रीकामराजस्फुरच्छक्याख्यानि मूलस्य महाविद्यायाः वाग्भव प्रथमकूटं महाधीकामराज महाविद्यावा. श्रीपदं सौन्दर्य- प्रदं कामराजकूटम् । महत्त्वमेतस्य पूर्वोक्तसकेतसंकेतसारवालाविद्याकामकूटापेक्षया । स्फुरच्छन्त्याख्यं स्फुरन्ती चमत्कारकारिणी शक्तिर्यस्य । एतदभिधेयानि च तानि । १. 'ध्वनन्त' ख. २. 'भूभर्तु.' ख.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । ११ चतुतिप्रकटितानि चतुर्वेदेषु प्रोक्तानि अथर्ववेदे सौभाग्यकाण्ड-कामो गोनिः कमला वजपाणिगुहाह सा मातरिवाभ्रमिन्द्र । पुनर्गुहा सकला मायया च पुरुच्येषा विधमातादिविद्या ॥' इति । ऋग्वेदे---'इन्द्रो मायाभिः पुरुरुप ईयते' इत्यादिभिः प्र. काशितानि । उत्कृष्टकूटानि उत्कृष्टानि अतुलसामवन्तीति, कूटानि वर्णसमुदायरूपाणि । भूतनुश्रुतिसघवर्णविदितानि पशषट्चतुरक्षीतानि । आरक्ता यालार्कतुल्या कान्ति- यस्याः । शिवे कल्याणरूपे । य उपासकः । जानाति सत्सप्रदायाचार्यमुखादवगच्छति । स एव साभिषेकलव्धविद्य एव । सर्वजगतां स्थावरजनमानाम् । सुधिस्थितिध्वसकृत् राष्टिरुत्पत्तिः, स्थितिः पालनम् , ध्वसो नाशः, एतत्कार्यं कर्तुं समर्थः स्यादिति ॥ ननु श्रीविद्याकूटनयज्ञानमात्रेण यदि प्रोक्तसिद्धि स्यात्, तदा सदाशिवोक्तनित्योपासनो- पदेशो व्यर्थ एव स्यादित्याशदयोपासकाना साहोपाङ्गनित्योपास्तिकत्वं प्रतिपादयति- नित्यं यस्तव मातृकाक्षरसखी सौभाग्यविद्यां जपे- संपूज्याखिलचक्रराजनिलयां सायंतनाग्निप्रभाम् । कामाख्यं शिवनामतत्त्वमुभयं व्याप्यात्मना सर्वतो दीव्यन्तीमिह तत्य सिद्धिरचिरात्स्यात्त्वत्स्वरूपैकता ॥ १५ ॥ हे सौभाग्यविद्येश्वरि, यस्तव सौभाग्यविद्यां मातकाक्षरसखी संपाद्य जपेत् तस्य इहाचिरासिद्धिः स्यात् । परत्र वत्स्वरूपैकता स्यात् । कि कृता । अखिलचकराजनि- लया संपूज्य । कधभूताम् । सायतनानिप्रभाम् । पुनः कीदृशीम् । आत्मना कामाख्यं शिवनामतत्व चोभय व्याप्य सर्वतो दीयन्तीमित्यन्वयः ॥ निन्य प्रतिदिनम् । यः सा- धकः । तव त्रिपुरसुन्दर्याः । मारकाक्षरसखी मारकाक्षरसहायिनीम् , द्वितीयश्लोकन्या- ख्याने प्रोक्ताक्षमालाविधानसहिताम् । सौभाग्यविद्या श्रीविद्याम् । जपेत् वाचिकोपाशु- मानसेष्वन्यतमप्रकारेण । अक्षरमालया जपस्तु मानसः । एतदुक्त वायवीयसंहितायाम्- 'धिया मन्त्राक्षरप्रेणी वर्णस्वरपदात्मिकाम् । उच्चरेदर्थसस्मृन्या स उक्तो मानसो जपः॥' इति । संपूज्य समाराध । अखिलचक्रराजनिलयाम् अखिल सपूर्ण चक्रराजः श्रीचक्र निलय स्थान यस्याः । एतावता सर्वावरणसहिता सपूज्येत्यर्थः । सायतनामिप्रभा सायं- सधोत्यप्रज्वलितवैश्वानरदीप्तिमतीम् । कामास्र कामेश्वराभिधम् । शिवनामतत्त्वं शि- वाना ब्रह्मविष्णस्ट्रेश्वरसदाशिवाख्याना समुदायरप सिंहासनन् । उभय द्वयमपि आ- स्मना व्याप्य स्वदेहावयवैराच्छाद्य । सर्वतश्चतुर्दिक्षु । दीन्यन्ती प्रकाशमानान् । इह भू- तले । तस्य साधकस्य । तिद्धिर्मनोवाञ्छिता । अचिरात्स्वल्पकालेन । स्यात् भवति । त्पत्स्वस्पैकता तब मूर्तिसायुज्यम् ।। नन्वितराः सर्वाः सिद्धयो मदाराधनेनैव सभवन्ति, परतु केवल महाकविलेप्सूना. मल्पविद्याना मूर्खाणा काव्यव्याकरणाभिधानाभ्यास विना कय सिद्धिः स्थादित्यागदावा- माह- । ।

·काव्यमाला। - 140- . काव्यैः पापठितैः किमल्पविदुषां जोधुप्यमाणैः पुनः कि तैयाकरणैविवाधिततया किं वाभिधानश्रिया । एतैरम्ब न वोभवीति सुकविस्तावत्तव श्रीमतो- र्यावन्नानुसरीसरीति सरणिं पादानयोः पावनीम् ॥ १६ ॥ अम्ब, यावत्ते पादाब्जयोः सरणी नानुसरीसरीति ताबदल्पविदुषां पापठितः काव्ये । जोघुष्यमाणाकरणे. पुनः किम् । विबोधिततया वाभिधाननिया रिम् । .) एतैः सुकविन भवति । कयमूतयो पादाब्जयोः । श्रीमतोः । कयभूता सरणिम् । पावनीमित्यन्वयः ॥ काव्यैर्महाकविकृतैव्युत्पत्तिकारकैः । पापठितवारवारं पठितः । किम् । न किमपीत्यर्थः । अल्पविदुषामीपद्वयुत्पन्नानाम् । निर्मुदीनामिति यावत् । जोधुप्यमा- णैर्वहुधा घोषितैः । पुनः किं प्राग्वत् । तैरभ्यस्तैः । व्याकरणैः शनशास्त्रैः। विवो- धिततया विज्ञाततया । कि प्राग्वत् । वा अथवा । अभिधानत्रिया अभिधानसंपत्या। एतैः काव्यव्याकरणाभिधानः । अम्ब मातः । न बोभवीति अतिशयेन न संभवति । सुकविविद्वत्परितोषकः । तावत्तदवधि । तब श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । श्रीमतोः परमशोभ- नयोः । यावत् यदवधि । नानुसरोसरीति अत्यन्त नानुसरति । सरणि पद्दतिम् । पादा. ब्जयोश्चरणकमलयोः । पावनी पवित्राम् ॥ अतः परं देच्युपासकानामनिष्टसपादकमपीट सपादयतीति प्रतिपादयति- गेहं नाकति गर्वितः प्रवणति स्त्रीसंगमो मोक्षति त्तिस्मात् ॥ द्वेषी मित्रति पातकं सुकृतति मावल्लभो दासति । तस्य सामर्थ्य मृत्युद्यति दूषणं सुगुणति त्वत्पादसंसेवना- त्वां वन्दे भवमीतिभञ्जनकरी गौरी गिरीशप्रिया श्लोकार्थः स्पष्ट एव ॥ अतः परं साधकस्य कृतकृत्यतासंपादक त्रिपुरानामनिरुक्तिमूल श्रीर कामकलाक्षरगतविन्दुबयप्रसृतमन्तर्गतं वहिर्गतं च त्रिकमात्र प्रकटयतिकृत् ॥ १४ ॥ आद्यैरग्निरवीन्दुविम्वनिलयैरम्ब त्रिलिङ्गात्मभि- श्रीकामराजस्फुरच्छ- मिश्रा रक्तसितप्रभैरनुपमैर्युप्मत्पदैस्तैत्रिभिः । स्थितिध्वंसकृद्भवति । खात्मोत्पादितकाललोकनिगमावस्थामरादित्रयै- कारेण । त्रीणि सके- रुद्भूतं त्रिपुरेति नाम कलयेद्यस्ते स धन्यो जस्फुरच्छक्याख्यानि हे अम्ब, तैत्रिभिरपर स्वात्मोत्पादितकाललोकनिगमावस्यामरा, नाया. श्रीप्रदं सौन्दर्य- 'वद्याकामकूटापेक्षया । पुरति नाम यः कलयेत्स बुधो धन्य इत्यन्वयः ॥ आद्यैरकयाथैः । भिधेयानि च तानि । १. 'किमद्य' ख. २. 'कि वा व्या' स. ते ।

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । १३ सी. । अगिरवीन्दूना विम्बाना मण्डलाना निलगानि निवासस्थानानि तैः । अम्म ज. ननि । निलिमात्मभिर्मूलाधारयभूमध्यस्य रतयभूनाणेतरलि स्वस्पे. । इद पवधि- शेषणम् । मिश्रा । 1 रक्तसितप्रभैः तरक्तपाटलवणे. । अनपमै उपमारहितः । गुप्मस्पदैस्वचरणैः । ते. पूर्वोक्तविशेषणयसहित । विभितिस्थानगैः । स्वसा महानि- पुरसुन्दर्याः । आत्मा कामकलाक्षर तस्मादुत्पादितानि, काल्त्रय प्रातमध्यावसायस. ध्यात्पम् , लोकत्रय स्वर्गमृत्युपातालस्पम्, निगमत्रयं वेदत्रयम् । अवस्थात्रय जाग्रत्स्वान- सुपप्तिरुपम्, अमरनय ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपम् ।आदिदाब्देन पीउन र ववित्रा इच्छादिशक्तित्र- यमित्यादीनि तै. । उद्भुतमत्पन्न प्रथामागतम् । त्रिपुरा त्रिपुराप्रकारमात्रकारणरुमा । इति एवविधम् । नाम नाममन्त्रः, तम् । कलयेजानीयात् । च उपासक । ते महात्रिपुरसु. न्दर्याः । स गुरुमुखादवगततरस्य । धन्य कृतकृत्य । उधो ज्ञानी ॥ अत पर त्रितयमानकारणभूतायाः श्रीकामकलात्मकमहात्रिपुरसुन्दर्या वाचवाच- फवक्तृत्वेन प्रणवाक्षरत्रयस्य मूलाधारह्दयभूमध्यवर्तित्वेन कूटनयस्य प्रणवत्व प्रतिपा- दयति- आयो जाप्यतमार्थवाचकतया रूढः स्वरः पञ्चमः सर्वोत्कृष्टतमार्थवाचकतया वर्णः पवर्गान्तकः । वक्तृत्वेन महाविभूतिसरणिस्त्वाधारगो हृद्तो लया संपूज्य भ्रूमध्यस्थित इत्यतः प्रणवत्ता ते गीयते चागमैः ॥ १९ ॥ शिवनामतत्व तिः कारणादागभै',प्रणव इति गीरते । कुतः । अकारोकारमकारैर्वाच्य- धकः । तब f आधारहदयभ्रूमध्यगैः कूटनयसान्यता वैदैगीयत इत्यन्वयः ॥आद्योऽकारः। ख्याने प्रोक्ताक्षमतया अतिशयेन जाप्या इति जाप्यतमा मूलविद्या तस्या अर्यः स्वरुप तस्य मानतेष्वन्यतममम्' इति ब्रह्म” इति श्रुति. । इति परब्रह्मात्मिका श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी- 'धिया मन्त्राक्षरकारो विष्णुरुच्यते' इत्यागमाभिधानेन व्यापक्नेति विश्वव्यापिका तामेव इति । सपूज्य सदाया ललिता पुरूपा कृष्णविप्रहा । वेणुनादसमारम्भादकरोद्धि वश ज. निलय त्यानं बहराजवचनात् । 'अकार सर्ववर्णाभ्य' प्रकाश परमः शिव.' इति से सधोत्यप्रचलि । शिवशरत्योरभेदेन तामेव वदति 'नशिवेन विना शक्तिर्न शक्तिर वाना ब्रह्माविष् तादात्म्यमनोनित्य वहिदाहकयोरिव ॥' इति महार्थमजामपि त्मना व्याप व व गजवृषभोः प्रतिभातो वधैकस्मिनापि परमाय शिवशक्ति तले । तत्य साधकर्म. इति । अकारस्य परमार्थत्वरपिण्याः श्रीमत्रिपुरसुन्दय त्वत्स्सस्पैकता तव तेछ । अत एव वाच्यत्वरः पनम उकार सर्वोत्कृष्टता प्राप्य वा मन्वितराः सर्वाःप्तमार्थो तामेव वदति । तेन वाचस्ता वर्ड, पन्त मकार लेन वारय महत्त्वादेव । तानसरोमान मल्पविधाना मूर्खाप साक्षरकत्वेन विमात्मकतमा तातितं नाति । मार- * - १ ·साल मhimire || 1 | ETAH शिरूमः । हात माग. I HE HTTAMIt it. भिम गंगा कूटनगणे हा काय | T41-4TA flutirgam. न्दाः । इति । भीगो उमेरोगी । REArrint. गुणी । अगुगलया काग प्रगामुगागा MIR KHATARPREER मनःपरं गाय गादिसहिनाभिा श्रीमान fment- गायत्री सशिरा तुरीगसहिता रोगामगीलागी- राख्याता त्रिपुरे लमा मरतां गर्मप्रदा कर्मणाम् । तत्तदर्शनगुरयशक्तिरपि ना मला कभरी कर्तार्हन्पुरुषो हरिया सविता बुद्ध. शिस्त गुरुः ॥ २० ॥ हे त्रिपुरे, सध्यामयी गायत्री च पर तरादर्शनमुमतिरपि समेति भागभेर- ख्याता । कथमता । गायत्री तुरीयमादिता । सशिरा न । पुन: फया । म . मणा शर्मप्रदा इत्यन्वयः ॥ गायत्री प्रतिमा । मशिरा शिरमा महामाना । तुरीय- सहिता तुरीय प्रणयः । तुरीयग्रीजस्य प्रणताटमोके प्रतिपादिता कार्यकारणयोर. भेदात्कार्यभूतप्रणवस्य कारणभूततुरीयाक्षरस्य प्रणात्यमुक्तम् । सयामी त्रिशाला रूपा । आगमैर्वेदः, अयवा-आगमैरागम । आरयाता प्रसिद्धीकता । अत्र गाय गा मूलविद्यात्मकता त्रिपदीत्वेन सध्यानयस्य कालत्रयत्वेन गायच्याच ताले । 'सशिरा तु. रीयसहिता' इत्यनेन प्रणवादिकशिरोन्तिका गायत्री पचीपियामिकापि सूचिता । 'त्रिकूटमेकर्ट तु त्रिफटे पशफूटता' इति वामकेश्वरवचनात् । त्रिपुरे त्रितयत्रावस्त्र- रूपे । त्यमेव मूलविद्युव । महता यागादीनाम् । शर्मप्रदा सुखरूपफलप्रदा । कर्मणा कि- याणाम् । तत्तद्दर्शनमुख्यशक्तिस्तत्तदर्शनाधिदेवता । अपि च पुनरपि । त्वमेव व श्रीम. हात्रिपुरसुन्दर्येव । ब्रह्म वेदान्तिनाम् । कर्म मीमांसकानाम् । ईश्वरी शाक्तानाम् । कर्ता नैयायिकानाम् । अहेश्वार्वाकाणाम् । पुरुष- सात्यानाम् । हरिवैष्णवानाम् । सविता सौ. राणाम् । युद्धो बौद्धानाम् । शिवः शैवानाम् । त्वं त्वमेव । गुरुः सर्वपूज्यत्वाद्गणेशः सर्वेपा त्वमेवेत्यर्थः ॥ अतः पर कोशपमकद्वारा भगवत्या विश्वशरीरे विलीनत्व ज्ञातुर्ब्रह्मज्ञल प्रति. पादयति- अन्नप्राणमनःप्रबोधपरमानन्दैः शिरःपक्षयु- क्पुच्छात्मप्रकटैमहोपनिपदा वाग्भिः प्रसिद्धीकृतैः । कोशैः पञ्चभिरेभिरम्ब भवतीमेतत्प्रलीनामिति ज्योतिःप्रज्वलदुज्ज्वलात्मचपलां यो वेद स ब्रह्मवित् ॥२१॥ ।

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । . । - हे अम्ब, रामः पनाभिः कोशेः कृता भवतीमेतदिशारीरे प्रलीना यो वेद स मा. विस्यति । एभिः फैः । अन्नप्राणमन:प्रशोधपरमानन्दे । कपभूतैः । शिर पक्षयुगपु. मात्मप्रकटैः । पुनः किंभूतैः । महोपनिषदा वाग्भिः प्रसिद्धीकृतरित्यन्वयः ।। अमियप्रा- पमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयः । अन शिरः, प्राणमनसी पक्षी, प्रमोधः पुच्चम्, पर- मानन्द आत्मा । एभिः कृता प्रकटैः स्फुटैः । महोपनिषदां चतुर्वेदशिरसाम् । वा- रिभाक्य । प्रसिद्धीकृतैः स्थापितः। कोसैस्क्तरुपे । पनमि. पनप्रकारैः। एभिरुक्तविशे. पणसहितः । अम्म मातः । भवती स्वाम् । एतत्पतीनाम् एतस्मिविश्वशरीरे प्रलीना प्रवि. धाम् । इति अमुना प्रकारेण । ज्योति.प्रज्वलदुज्ज्वलात्मचपलां ज्योतिषः प्रज्वलदिवो- ज्ज्वलात्मना चपला चालाम् । य उपासक । वेद जानाति । स लब्धोपदेशः । ब्रह्म- वित् तत्त्वत इति ॥ पूर्व 'श्रीमात'-' इत्यारम्य 'अनप्राण-' इत्यन्तेरेकविंशतिलोद्रस्य प्रतिपादित तत्र सदुस्तः प्राप्तदीक्षस्यैवाधिकारो नान्यस्येति सद्गुरोः सकाशादीक्षामहणत्यावश्यकता तत्फलसिद्धिं च प्रतिपादयति-- सञ्चित्तत्त्वमसीतिवाक्यविदितैरध्यात्मविद्याशिव- ब्रह्माख्यैरतुलप्रभावसहितैस्तत्त्वैस्त्रिभिः सद्गुरोः । तद्रूपस्य मुखारविन्दविवरात्संप्राप्य दीक्षामतो यस्त्वां विन्दति तत्त्वतस्तदहमित्यार्ये स मुक्तो भवेत् ॥२२॥ हे आर्वे, मद्गुरोर्मुखारविन्दविवराबिभिस्तत्त्वैः सह दक्षिा प्राप्य यस्त्वा विन्दात, सोऽतः तदहम्' इति तत्त्वतो मुक्तो भवेत् । कथभूतत्य तद्गुरोः । त्वद्रूपत्य । कथभू- तैत्तत्त । तचित्तत्वमसीतिवाक्यविदितैः । कैः । अध्यात्मविद्याशिवब्रह्माल्यै. । पुनः कीदृशैः । अतुलप्रभावसहितः । इत्पन्वयः । सचित्तत्त्वमसौतिवाक्यावदितै. सत् ब्रह्म, चित् माया । इत्यनेनात्मतत्वं लभ्यते स्थूलदेहशोधकत्वात् । तत् मायातीतम् इत्यनेन विद्यातत्व लभ्यते सूक्ष्मदेहशोधकत्वात् । त्वं स्वयम् , इत्यनेन शिवतत्व लभ्यते । परदेह- शोधकत्वात् । अति इत्यनेन सर्वज्ञत्व लभ्यते । समष्टिदेशोषकत्वात् । अध्यात्मशिव- ब्रह्मात्यैः अर्थः स्पष्ट एव ॥ अतुलप्रभावतहितदेहचतुष्टयशुद्धिद्वारा जीवन्मुक्तिपदैः। तलै- यथार्थैः । त्रिभितिधाभिन्नैः । सद्गुरोः सत्समदायवतस्त्वद्रूपत्य पूर्णाभिषेकप्रभावेण देवी- तादात्म्यसिद्धस्य । मुलारविन्दविवरात् वाम्मुजद्वारा । संप्राप्य लब्ध्वा । दीक्षा पूर्णाभि- पेकायाम् । अतो दीक्षापात्यनन्तरम् । य उपासक । तां श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीम् । वि. न्दति जानाति । तत्त्वतो यथार्थतः । तद्ब्रह्म । अहमदमेव इति भावनया। आर्ये तों- लष्टे । स सप्रासदीक्षः । मुक्तो जीवन्मत्त । भवेत् स्यात् ।। ननु मक्तिप्रदा अल्पायासताया न्यासपूजाविलाररहिता अन्ये शैक्वैलती १. "पिततै' स. ।

·-- 1 : : Fort | Mit. 11:11 11 :: ada 1 -- - t, PH1111:, : 11: '' Timi T' 1111 (111111111111111111 ATTht time - । - . H - 12.17 1 । 1 । 1 amiti fifts 11 12 11 am [. साना । 111111111111', " [ { HETRIESI fift 1}}}{1411111 मान M4 (11-11TH TI aftir fitnam112 11।।। माHिairstमामाdिit Attri | भिदा माय । श्रीatafts it at II शान रामनिवानियतम् । श्रीशा श्रीमा, गनु विद्यापिनाशकमामान सलमान kaitriniti : अवामा नारे भीतयो गन्तीनिदि मागितयः गासाकीय-TRI प. माणीन्य निरन्तरमात्मानमधानमा सन्या, हिमगरिमारमा जियने याप्रदाता भगवती मनिहत्तरपति- आत्मासी सालेन्द्रियाश्रयमनोवद्यादिभिः शोचितः कर्मावद्धतनुननि च मरणं प्राप्नोति गत्कारणम् । तत्ते देवि महाविलासलहरी दिव्यायुधानां जय- स्तस्मात्त्वा गुरुमभ्युपेत्य कलयेत्तामेव चन्मुच्यते ॥ २४ ॥ है देषि, तस्मात्कारणात् ला गुरुमन्युपेय स्वामे चालयेत्, तहा मुच्यते । य. स्मादसावात्मा जान मरण च प्राप्नोति तत्कारण ते महाग्लिासलादीदिव्यागुगना जय। करमतोऽमावात्मा । सकलेन्द्रियाश्रयमनोतुट्यादिभिः शोचित । पुन, काभूतः। गर्मा- पद्धतनः । इत्यन्वयः ।। आत्मा जीपदशाविधः । असी ममारापरत । सकलेन्द्रिया. - ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । १७ यमनोयुशातिभिः सकलानां कर्मेन्द्रियाणा सानेन्द्रियाणां च आश्रयस्तधीनतया मनो- पुमादयसौ। शोचित. सुच प्रापितः । कर्मापद्धतनुः कर्मभिः सासारिकनिषिद्धानि- पिद्धः, भारद्धा जसीकृता तनु सस्कारः । जनिरुत्पत्तिः, ताम् । च समुधये । मरण देहत्यागः, तम् । प्राप्नोति प्रयाति । यत्कारण यानिमित्तम् । तदक्ष्यमाणम् । ते भगवत्याः । देवि प्राग्वत् । महाविलासलहरीदिव्यायुधाना जयो महाविलासोऽभिनवनवविधहारसौ. न्दर्यार्णवस्तस्य लयस्तरजास्तदिव्यान्यप्रतिहतसामर्थ्यवन्त्यायुधानि पाशाङ्कुशधनुर्पाणा- ख्यानि तेषाम् । जयः प्रतापो मोहनवश्यमारणस्तम्भनादीनि । तस्मात्कारणात् । त्वा स्वतादात्म्यसिद्धम् । गुरु देशिकम् । अभ्युपेत्य अत्याराध्य । कलयेत् प्रभजेत् । त्वामेव श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीमेव । चेत्तदा । मुच्यते मोक्षो लभ्यते ॥ अतः पर भगवान्दुर्वासा महामुनिः ससारसिन्धौ निमजनोन्मजनाभ्यामतिदुःखिताना किचिदुत्पनशानाना मादृशानामुपरि कृपाविष्टः सविनयं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी प्रार्ययति- नानायोनिसहस्रसंभववशाज्जाता जनन्यः कति प्रख्याता जनकाः कियन्त इति मे सेत्स्यन्ति चाग्रे कति । एतेषां गणनैव नास्ति महतः संसारसिन्धोर्विधे- भीतं मां नितरामनन्यशरणं रक्षानुकम्पानिधे ॥ २५ ॥ हे अनुकम्पानिधे इति कारणात् मा रक्ष । कयभूत साम् । ससारतिन्धोविधेीतम् । पुनः कथभूतम् । नितरामनन्यशरणम् । इतीति किम् । नानायौनिसहस्रसभववशात्कति जनन्यो जाता, पितरोऽपि कियन्तो विख्याता', अप्रे कति सेत्स्यन्ति एतेषां गणनैव नास्तीति । कथंभूतस्य विधे' । महत इत्यन्वयः । अर्थ स्पष्ट एव ॥ ननु ससारदुःखनिवारणार्थ नानावतानि नानायागादिक्रियाः प्राक्तनाचायैः प्रोक्ताः फथ न क्रियन्ते । मदाराधनायामेव किमाधिक्यमिति देव्याक्षेप मुनिराह- देहक्षोभकरैतर्बहुविधैर्दानश्च होमै पैः संतानैर्हयमेधमुल्यसुमखैर्नानाविधैः कर्मभिः । यत्संकल्पविकल्पभावमलिनं ख्यातं पदं तस्य ते दूरादेव निवर्तते परतरं मातः पदं निर्मलम् ॥ २६ ॥ हे मात', तस्स यत्पद ख्यात तमानाविधैः कर्मभिः कृला सकल्पविकल्पभावमलिनं भवति । ते पद दूरादेव निवर्तते । कथभूत ते पदम् । परतरं निर्मल चेन्यन्वय । देह- क्षोभकरैः शरीरशोषकैः । व्रतैरुपवासादिभिः । बहुविधैः नानाप्रकारैः । दानस्तुगपुरुषा. दिभिः । अपैरन्यदेवताविषयै । सताननिरन्तरामसादिभिः । हयमेवमुख्यसमखैरश्वमे- १. मूलपुस्तके तु 'सिन्धमिभि' इति पाठो दृश्यते. २. 'सध्यान ' इति मूलपस्तक- पाउः. ३. 'जाल' इति मूलपुस्तके. ४. 'प्राप्यम्' इति मूरपुस्तकस्थोऽय पाठ.. . - ·१६ काव्यमाला। यदयो मार्गाः सन्ति, सहि पहागामनायेगामजानपारे मगरिमगार्ग कगमेनागाना- दरः क्रियत इत्याक्षिप्तपती भगवती रागिनयमाया-- सिद्धान्तबहुभिः प्रमाणगणितैरन्यैरविघातमो. नक्षत्रैरिव सर्वमन्धतम तापन निभियते । यावत्ते सवितेव संमतमिदं नोदेति विश्वान्तरे जन्तोर्जन्मनिवारणैकभिद्रं श्रीशांमनि श्रीशिने ॥ २२ ॥ हे श्रीशाभवि, हे श्रीशिने, अन्यपटुभिः मिरारोगीयातमाता निभिपते यान इद समत विश्वान्तरे न उदेति । (तावदन्यभिः मिलानोगविगतमो न निभियते । कैः किमिव । नक्षत्र सर्वमन्धतममामिन । कथमतमिद ते समतम् । सरितेर । कयम तम् । जन्तोर्जन्मनिवारणकभिदुरम । कथमत. मिद्वान्तः । प्रमाणगणिने इरान्वय ॥ सिद्धान्तेस्तत्तद्दर्शनाङ्गीकृतेः । यहुभिर्नानाविव । प्रमाणगणितः प्रमाणानि अनुमानादीनि तैर्गणिते. साधिते. अन्य तार्किकाये । अविद्यातमः अविद्या अशान तदेव भ्रमोत्पादक- वात्तमः । नक्षत्रैः तारकायैः । इव तद्वत् । मर्वमशेषम् । अन्धतमस महान्धकारः। तावत् तदवधि । न निषेधे । निभियते निशेष दूरीक्रियते । यावत् यदवधि । ते तव । सवितव सूर्यसदृशम् । समतं सर्वमतोत्तमम् ॥ इद (विश्वान्तरे स्वोदरे)। नौदेति प्रचार न प्राप्नोति । विस्वान्तरे विशेषेण स्वान्तरे स्वस्य जीवन्मुक्त्यपेक्षस्य अन्तरे हृदये । जन्तो सासारिकस्य । जन्मनिवारणैकभिदुर आगामीनि जन्मानि तेपा निवारणे एक अद्वितीय भिदुरं समर्थम् । श्रीशाभवि इदं हेतुगर्भ सयोधनम् । अनेन पहन्वयशाभवपर्यन्त ज्ञान त्वन्मतनिर्वाहकमित्युक्तम् । श्रीशिवे श्रीकल्याणस्पै ॥ ननु अविद्याविनाशकमात्मानुसधान सकलसमत भवति तहि जीवन्मुक्तिवाञ्छकैः 'अथात्मा वारे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षाकर्तव्यः' इत्युपनिषद्वास्य :- माणीकृत्य निरन्तरमात्मानुसधानमेव कर्तव्यम्, किमर्थमस्मिन्नतिदुर्घटे मन्मतेऽत्यादरः क्रियते इत्याग्रहवती भगवती मुनिरुत्तरयति-- आत्मासौ सकलेन्द्रियाश्रयमनोवुयादिभिः शोचितः कर्मावद्धतनुर्जनि च मरणं प्राप्नोति यत्कारणम् । तत्ते देवि महाविलासलहरीदिव्यायुधानां जय- स्तस्मात्त्वा गुरुमभ्युपेत्य कलयेत्त्वामेव चेन्मुच्यते ॥ २४ ॥ हे देवि, तस्मात्कारणात वां गुरुमभ्युपेत्य त्वामेव चैत्कलयेत्, तदा मुच्यते । य. स्मादसावात्मा जनि मरण च प्राप्नोति तत्कारण ते महाविलासलहरीदिव्यायुधाना जय । कथंभूतोऽसावात्मा । सकलेन्द्रियाश्रयमनोयुझ्यादिभिः शोचितः । पुन कथभूत । कर्मा- पद्धतनुः । इत्यन्वयः । आत्मा जीवदशाविष्टः । असौ सतारादपरक्त । सकलेन्द्रियाश्र.

·frri mil . -. :: Tri -1-17---- मान- :ग', नाम् । Sr. or. raपा मारमा ने माना । -i-CIT iiमाना मोऽभिAmt. :- TETTEन्यायुधानि पारानुपांत- 1771 मोमाभादीनि । स्मारकासा Maitri Pाम् मगर भागाका प्रभने । गमेव महाविमलीमेव माता को मोक्षो सभ्यते ।। २१. ए. भगगन मनि. नमारविन्धी निमनोनगन्नानामनिदु.पितानों चिमासाना मामानामगर railr: सनिस्य महानिरागुवरी प्रार्थयति- नानायोनिसहरसंभवयशाजाता जनन्यः कति प्रख्याता जनकाः कियन्त इति मे सेत्स्यन्ति जाने कति । एतेपा गणनैव नालि महतः संसारसिन्धोविधे- भीतं मां नितरामनन्यशरणं रसानुकम्पानिधे ॥ २५ ॥ रे अनुकम्पानिधे पति कारणात् मा रक्ष । करभूत माम् । संसारसिन्धोविधेभातम् । पनः कपभूतम् । नितरामनन्यारणम् । इतीति किम् । नानायोनिसहसराभववशालकति जनन्यो जाताः, पितरोऽपि स्विन्तो विरयाताः, अप्रे कति सेत्सन्ति एतेषां गणनैव नास्तीति । फभृतस्स विधे । मत्त इन्यन्वयः । अर्थ स्पष्ट एव ।। ननु ससारदुःशनिवारणार्थ नानामतानि नानायागादिमिया: प्राक्तनाचायः प्रोक्ताः कट न मियन्ते । मदाराधनायामेव किमाधिस्यमिति देव्याक्षेप मुनिराह- देहक्षोभकरैव्रतैर्वहुविधैर्दानश्च होमै पैः सतानैर्हयमेधमुल्यलुमखैर्नानाविधैः कर्मभिः । यत्संकल्पविकल्पभावमलिनं स्यातं पदं तत्स ते दूरादेव निवर्तते परतरं मातः पदं निर्मलम् ॥ २६ ॥ है मातः, तस्स यत्पदं सात तमानाविधैः कर्मभिः कला सकल्लविकल्पभावमलिन भवति । ते पद दूरादेव निवर्तते । क्यभूत ते पदम् । परतरं निर्मलं चेयन्वय. । देह- क्षोभकरे शरीरशोषकैः । व्रतैरुपवासादिभिः । बहुविधैः नानाप्रकारैः । दानस्तुलापुरुषा- दिभिः । जपैरन्यदेवताविषयैः । सताननिरन्तरामतादिभिः । हयमेवमुख्यसुमखैरथमे- १. मलपुस्तके तु 'सिन्धमिभि.' इति पाठो दृश्यने. २. 'सध्यानः' इति मूलपुस्तक- पाठ.. ३. 'जाल' इति मूलपुस्तके, ४. 'प्राप्यम्' इति मूलपुस्तकस्योऽय पाउ: . - - -- ३ ·२८ TRITI 131ो । " | "prim - 11:44 ... anti 1 करोगे tity... 1 मरमाने 13 mitri • nirmittyITIEntो। पाशगिरनारमनी नाति हामि दो पासमानाम: माभिमाग गातेर मानामनिरो मा ॥ २ ॥ हेमा, नाति-ft in turt . इन्यन्नरः । मामिदनाशाम गोमाता गो उत्पतिगंवान। परमामय गागो प्रनिता का fl प्रमिः । यहीनायी मा.th am , Ti Tit दागः, मानानि धन्दागिनारयममुदाय पाणि, जन कारण... - त: आमिना मातानिहीत.। भगतरिय मापायपा. येण कारणेन सद माना यी घरपटादगाने का तिव्यता ले तिना ददति दर्शयन्तितः यतिः प्रसिदै । भगन्तग्गतिः । गिमानम् ला- ययम् । च्याप्य परिपूर्ण । चिदात्मना तन्यरूपेण । अा अदा की उम्भमे उदोष पुरुषे । मारके मूलभते॥ मतः पर सिद्ध श्रीचक संदरत प्रस्तीति- श्रीचक्रं श्रुतिमूलकोश इति ते संसारचक्रात्मक विख्यातं तदधिष्ठिताक्षरशिवज्योतिर्मयं सर्वतः । एतन्मन्त्रमयात्मिकाभिररुणं श्रीसुन्दरीभिर्वृतं मध्ये वैन्दवसिहपीठललिते त्वं ब्रह्मविद्या शिवे ॥ २८ ॥ हे शिवे, ते श्रीचक्र श्रुतिमूल होश इति ख्यातम् । कयभूतम् । ससारचाहात्मकम् । पुनः कथभूतम् । तदधिष्टिताक्षरशिवज्योतिर्मयम् । पुन कथभुतम् । सर्वत• श्रीमुन्दरी- म् । कथभूताभिः । एतन्मन्त्रमयात्मिकाभि. । पुन. कीदृशम् । अरुणम् । म ये ब्रह्मविद्या । कथभूते मध्ये । येन्दवसिंहपीठललिते इत्यन्यय । श्रीचक महा- त्रिपुरसुन्दर्याः पूजाचक्रम् । श्रुतिमूलकोश श्रुतीना वेदाना मूल प्रणवः । 'ओहारमभाग १. 'र' मूल०. २. 'चिदर्थ' मूल०. ३. 'प्रत्यात' मूल०. ४. 'रभित.' मल..

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । १९ । देशः' इति वचनात् । तस्य कोशभूत श्रीचक्रगतमध्यविकोण तस्य कामकलाक्षरगत- पिन समयत्वात् । विन्दुनवाया नमविष्णुरुद्ररूपत्वात् । 'नापिन्दुर्महेशानि वामा सात्तिस्वीरिता' इति नावचनात् । विष् वमतीति वामा वामाशक्तः शब्दार्थ- महिकारणत्वेन श्रीचफस्य पुतिमूलकोशत्वमित्यादिः । इति कारणात् । ते श्रीमहात्रि- पुरसुन्दः । ससारचनात्मक संसारचक कालचक देशचक्र च । श्रीचक्रस्य काल- चोण देशचक्रेण च साम्प तन्त्रराजेऽयाविंशतितमे पटले श्रीशिवेन प्रतिपादितम् । मरान अन्धगौरवभगन लिख्यते। चौव मूलविद्याक्षरैः श्रीचक्र प्रसतं तैरेवाक्षरै. सतारचा प्रस्तमिति ज्ञानार्णवोक्तिः । यथा---'लकारात्पृथिवी जाता सशैलबनकानना। पासपीउसपना सर्वतीर्थमयी परा ॥ सर्वगलामची सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच- न्दतारादिप्रहराशिवरुपिणी ॥ हकारान्टिबतमाधव्योममण्डलसस्थिता । ईकाराद्विकीय माया तुर्यात्मिका प्रिये । एकाराद्वैष्णवी शक्तिर्विधपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युक्ता पर- ज्योतिःस्वरुपिणी ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि वि. खयोनिरितीरिता । बिन्दुना शिवरूपेण शुन्यरूपेण साक्षिणी ॥' इति । एव ससारचनात्म- कत्ता मूलविद्यायास्तदात्मकता श्रीचकत्येति वा साम्यम् । विख्यातं प्रसिद्धम् । तदधि- ष्टिताक्षरशिवज्योतिर्मयम् । तदधिष्टितानि श्रीचक्राधिष्टितानि यान्यक्षराणि तान्येव पीजभूतास्तत्तदावरपदेवतादिभूतवर्णास्त एव शिवाः । अणिमासिसादयः कामाका- ण्यादयः । अनहकुसुमादयः सर्वसक्षोभिण्यादय. सर्वसिद्धिप्रदादय. सर्वज्ञादयः । वशिन्या- दयः कामेश्वर्यादय एव ज्योतीषि तन्मयं तत्मबुर सर्वत. श्रीचक्रमभिव्याप्य एतन्मत्रम- यात्मिकाभिः एतद्विद्याक्षरप्रस्ताभि.। लकाराचतुरस्त्र सदैवत प्रस्तम्, सकारात् षोडशदल सदैवतम्, हकारादष्टदल सदैवतम्, ईकाराचतुर्दशार सदैवतम्, एकाराद्वहिर्दशार सदैवतम्, रकारादन्तर्दशार सदैवतम्, ककारादष्टकोण सदैवतम् , अर्धन्दोत्रिकोण सदैवतम्, पिन्दो- मैंन्दवमिति मूलवियानवाक्षरै सपूणे श्रीचक्र तावरण प्रस्तमिति मुनेरभिप्राय' । उक्त च ज्ञानार्णवे-'ल्कारः पृथिवीनीज तेन भूपिम्प्रमुच्यते । सकारचन्द्रमा भद्रे कलापोडश- कात्मकः ॥ तस्मात् पोडशपर च हकार शिव उच्यते । अध्मूर्तिः सदा भदे तस्मासु- दल भवेत् ।। ईकारस्तु तदा माया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्ती परा तस्माच्छककोणं भवेत्प्रिये ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूते जगत्रयम् । विष्पोर्बोनिरिति स्याता सा विष्णोर्दशरूपकम् ॥ एकारात्परमेशानी चक्र व्याप विजृम्भिता । दशकोपकर तस्माद. कारो ज्योतिरन्ययः ॥ फलादशान्वितो वनिर्दशकोगप्रवर्तकः । ककारान्मदनो देवि शिवं चाटस्वरूपकम् ॥ योनिवश्य तदा चर वसुयोन्यहितं भवेत् । अर्धमात्रा गुम नादरूपा यतस्ततः ॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु पिन्दुना पैन्दव भवेत् । कामेश्वरस्वरूप तदि- भाधारस्तरएकम् । श्रीचना तु वरारोहे श्रीविशावर्विसभाम् ॥' इति । अाप पालाप्रम। पीसुन्दरीभित त्रिया सौन्दप सुन्दः श्रीसुन्दरीमाया. । श्रीसुन्दर्याः पचमहाशवसन- दसिंहासनं कामे भरायोपवेशनानिति विशेषः । इन परिवेधितन् । मधे मध्य निकोपमध्ये । पैन्दवतिरपीटललिते पैन्दव पिन्दुचमः तत्र सिंहासन पूर्वोत्तरूपं तेन - ·२० It it rid ११ 114 - te: {{ निशानिraftी , T: f सान पनि पर गुमा बाम गोगनांना योगमो. ॥ २० ॥ वि. TIMRr: मापद (जी. fffffensiratn.inmayi ki st, filmy दिगमोहित तिला श्रीनागनु गाpt amilfru म्हानिया-भादो पाया है। 1. गोमाका, 1. [ मान सीमाभिक्षी, पण तिलोमे महिनी पनि रेत् । तानिपावली. तारमा प्रममाया श्रीनी नागि पाहामा जानियटीज मप्रेमात्माम् । एभिः माथी । मंतिमनोमे गाता ! प्रमप्य ययेटमस्या ममाप्य । पिहोलमगीर । पासादा होती. पग प्रासादमामादपराम्यम् । पर पदकार गयोजितमिति क्षेपार गुवाहात मम् । गोणागोप्यतरम् । मयोगजनित मकारमयोजितम् । सहोगमोक्ष समीन; भोगाः सपचन्दनवतागणतुरगारोहाजमान्यताहिका मोक्ष प्रायतीति । तर भवति-प्रमेण पूर्वोक्तानि मप्त पीजानि, ततः क्रमेणेवोक्तानि श्रीणि कुटागि ता. होः पुनव्युत्क्रमेण त्रीणि कटानि ततो व्युत्क्रमेणोक्तमतपीजानि दाते महापराप्रासाद विद्या । अयं शोकः क्षेपक इति भासते । मुनिनातिगोप्यत्याद्रियाक्षराणा प्रभाषा वर्णितः । स्फुटतयोद्धारो न त । मया संप्रदायशुद्धवादन व्याख्यात ॥ अतः पर श्रीत्रिपुरसुन्दरी सर्वाभरणभूषिता निन्दनसिहासनोपरिया महाराजोपचा राराधितो मुनिः प्रार्थयति- आताम्रार्कसहस्रदीप्तिपरमा सौन्दर्यतारैरलं लोकातीतमहोदयैरुपयुता सर्वोपमागोचरैः । नानानपविभूषणैरंगणितैर्जाज्वल्यमानाभितः श्रीमातत्रिपुरारिसुन्दरि कुरु स्वान्ते निवासं मम ॥ ३० ॥ हे श्रीमात' हे त्रिपुरारिसुन्दार, त्व मम स्वान्ते निवास कुरु । कपभूता लम् । अग: १. 'क्षरः' मूल०. २. 'रवयवै.' मल.. ३. 'रूपगते' मल. ४. मिक' मल. - ·निपुरामहिमस्तोत्रम् । २१ रितीनीनानाविभारत यथा सात्तया उपगुता सती अभिनो जाज्वचमाना । पुनः कपभूता । आतामासहरदीप्तिपरमा । कथभूतषिभूषणै । सौन्दर्यसारे । पुनः कथंभूतेः । लोकातीतमहोदये । पुनः कीरीः । सर्वोपमागोचरैरिन्यन्वयः । आतामासहसदीप्तिपरमा आतामार्जा पालात्तिपा सरस तस्य दीप्तिः कान्तिस्तया परमा सर्वोत्कृष्टा । सोन्दर्य- सारैः सोन्दर्यमन्यनोद्भवे. । अल पूर्णम् । रोकातीतमहोदयेर्लोकातीतो लोकोत्तरी महोदय उत्कर्षों येषाम् । मातर्जननि । त्रिपुरारिसुन्दरि त्रिपुरारि शिवस्तस्स सुन्दरी मनोहरा । फुरु विधेहि । स्वान्ते ह्दये । निवास विभामम् । मम त्वदाराधकस ॥ पूर्वश्लोक्तेन श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्या. समुदायरूपेग भूषणान्यभिष्ट्येदानी नानापुष्पालंकार. वसनाभूषितायाः परमसौभाग्यशालिन्या दृष्टिगोचराइभूषणानि महायोगीश्वरचरणमारभ्य मुकुटान्तानि प्रस्तौति- शिजन्नूपुरपादककणमहामुद्रासुलासारसा. लंकाराङ्कितमडिपङ्कजयुगं श्रीपादुकालंकृतम् । उद्भावनखचन्द्रखण्डरुचिर राजज्जपासंनिभं ब्रह्मादित्रिदशासुराचिंतमहं मूर्ध्नि सराम्यम्बिके ॥ ३१ ।। हे अम्पिके, तेऽगि युगमह मनिं स्मरामि । कथभूतम् । शिक्षापुरपादकङ्कणमहाम- द्रासुलाक्षारसालकाराङ्कितम् । पुनः कथभूतम् । श्रीपादुकाल कृतम् । पुनः कीदृशम् । उद्भावनखचन्द्रखण्डरुचिरम् । पुनः कीदृशम् ।राजजपासनिभम् । पुनः कीदृशम् ।ब्रह्मा- दित्रिदशासुरार्चितमिन्यन्वयः । शिजनिति शिजनपुरे पादकङ्कणे च महामुद्राश्च सुलाक्षा- रसद तैरलमारितम् अहित च । अभिपहजगुग चरणकमलद्वन्द्वम् । श्रीपादुकालकृतं श्री- पादुके चिन्तामगिरचिते ताभ्यामत्कृत भूषितम् । उद्भास्वनिति उर्ध्व भास्वन्ति प्रका- शमानानि नखान्येव चन्दसम्हानि ते रचिर सुन्दरम् । राजनपासनिभं राजज्जपा नूतन- जपापुष्पाणि तैः सरशी निभा यस्य । ब्रह्मादीति ब्रह्मादयो ब्रह्मविष्णुरुद्राखिदशा इन्द्रा- दय', असुरा दैत्या, तैरचित समाराषितम् । अह तबाराधकः । मूनि मस्तके । स्मरामि भाववामि । अधिक जननि ॥ इदानी परदेवताया. सुभूषित सुपूजित नितम्पपिम्यमभिष्टौति- आरक्तच्छविनातिमार्दवयुजा निधाप्सहार्येण सै- कौशेयेन विचित्ररत्नखचितैर्मुक्ताफलैरुज्ज्वलैः । कूजत्काञ्चनकिहिणीभिरभितः संनद्धकाञ्चीगुणै- रादीप्तं सुनितम्वविम्वमरुणं ते पूजयान्यम्बिके ॥ ३२ ॥ है अम्बिके, ते सुनितम्भपिम्पमद पूजयामि । कपभूतम् । अरणम् । पुनः कथं 1. 'भासुर मल०, २ 'भिजिन' मला ३. 'यन् म.. । Ad ·- सम् । स को PER Thirt | attituttrint गानोगे। मोशेरे tir-manti मानापा मानिसे. तो IED। alitimarati.nati fatty of-11 ममतारीगणे NHEIR । नीम गतिमान irrotri Tert मोगा सम् । अागमा भीमहानिमी. MINIMITE मा । भाः परं मिनिमालाना 11t.itri . ताकुम्भ प्री- कस्तूरीननसार कुमरगोगनोत्कटेश्चन्दने रालिम मणिमाल्यानिनिर गरारादिभिः । दीप्तं दिव्यनिभूपणेरंगणितज्योनिविभास्वत्कुन- व्याजस्वर्णवटद्वय हरिहरनमापिपीता भो ॥ ३३ ॥ हे जननि, ते कुचयाजस्वर्ण पदहगमद भोगाय । कम्री मृगमर, पामार' अगसत्व करो या, कुदुभ काश्मीरप्रभाग, पोपा रोगन्धाकयानि त । ना. मलयज । आलिप्तम् आसमनदार प्रलेपितम् 1 मणिमालया यशोगामिनिमितया । गति- रुचिरमत्यन्तभास्वरम् । महारादिभि. श्रीष कण्ठपणा, दारो गजमौक्ति निर्मित तदादिभिः । दीप्त प्रकाशमानम् । दिव्यभूषणशाकर्मणा रचितः । अगणितरपरिमितः । ज्योतिर्विभास्वत् ज्योतिरिव प्रकाशमानम् । कुचव्यानस्वर्णघटद्वय कुचगानेन स्तनमि- पेण सणघटद्वयम् । हरिहरनामादिपीत तेषामेव तत्पानाधिकारत्वात् । भने भाश्यामि ।। अत पर परदेवताया पाहुचतुष्टय मुभूषित कण्ठदेशं च प्रस्तीति- मुक्तारत्नविचित्रकान्तिललितैस्ते बाहुवल्लीरह केयूरोङ्गदवाहुदण्डवलयैहस्ताङ्गुलीभूषणैः । संपृक्ताः कलयामि हीरमणिमन्मुक्तावलीकीलित- ग्रीवापट्टविभूपणेन सुभगं कण्ठं च कम्वुश्रियम् ॥ ३४ ॥ हे देवि, ते पाहुवल्लीः कण्ठ च, अह कलयामि । कथभूता याहुवली. । केयूरानदया- दण्डवलयैर्हस्तागलीभूषणैश्च सपृक्ताः । कथस्तै हुदण्डवलयः । मुक्तारत्नविचित्रकान्ति- ललितै । कथभूत कण्ठम् । हरिमणिमन्मुक्तावलीकीलितश्रीवापाविभुषणेन सुभगम् । पुनः कथभूत कण्ठम् । कम्युत्रियमित्यन्वय । मुक्ता प्रारमत् । रत्नानि हीरकादीनि तेषा १. 'जननि ते' मूल०. २, 'रोत्तम' मूल० ३. 'मणिभिर्मुक्ताकलापीकृत' मल..

·... . ६ त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । २३ विचित्रा नानावर्णा कान्तिदछविस्तया ललितैर्मनोहरैः । ते श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । बाहु- वालीचतुर्हस्तलताः । अह त्वदाराधकः । केयूरामदयाहुदण्डवलयैः केयूरा मणिबन्धनधार- णयोग्या.,आदा. कूर्परोपरितनभागधारणयोग्याः, याहुदण्डवल्यानि हस्तकटकानि काणानि च तैः । हस्ताहुलीभूषणैर्हस्तामुलीनां भूषणानि मुद्रिकादीनि तैः । सपृक्ताःसंयुक्ताः । कल- यामि प्राग्वत् । हीरमणिमन्मुक्तावली वजगुलिकायुक्ता मुक्तावली तया कीलित जडीकृत ग्रीवापविभुषणं तेन सुभग कण्ठो गलदेश । चः समुच्चये । कम्युधिय कम्मुः शाः तदुच्ची शोभा यत्स ॥ अतःपर देवताया. सुप्रसमाया श्रीवदन प्रस्तौति- उद्यत्पूर्णकलानिधिश्रिवदनं भक्तप्रसनं सदा संफुल्लाम्बुजपत्रकान्तिसुषमाधिक्कारदक्षेक्षणम् । सानन्दं कृतमन्दहासमसकृत्प्रादुर्भवत्कौतुकं कुन्दाकारसुदन्तपतिशशिभापूर्ण स्मराम्यम्बिके ॥ ३५ ॥ हे अम्भिके, ते वदनम् अह स्मरामि । कयभूतम् । सदा भक्तप्रसन्नम् । पुनः कथंभ- तम् । सफुल्टाम्पुजपत्रकान्तिसुषमाधिकारदक्षेक्षणम् । पुनः कयंभूतम् । असत्सानन्द यथा स्यात्तथा कृतमन्दहासम् । पुनः कीदृशम् । प्रादुर्भवत्कौतुकम् । पुनः कीदृशम् । कुन्दाकारसुदन्तपरिशशिभापूर्णमित्वन्वयः । उद्यन्नुदचं प्राप्तः पूर्णकलानिधि. परिपूर्णपू- निमाचन्द्रस्तस्य श्री शोभा यस्य । भक्तप्रसन्न भक्तानामुपासकाना प्रसन्न वाञ्चितार्थसू- चकम् । सदा निरन्तरम् । सफुल विकसितमम्बुज कमल तत्य पत्ताणां कान्ति...... सुघुमा परमा शोभा तस्या धिकारे दक्ष समर्थमीक्षण यस्य । सानन्द यथा स्यात्तथा कृतम- दहास कृत प्रकटितो मन्द ईपद् हासो येन । असकद्वारवारम् । प्रादुर्भवत्कौतुक प्रयो- तितकुतूहलम् । कुन्दाकारा कुन्दकालकाश्रेणिसमाना । सुदन्तपतिः सुपमा शोभना दन्तानां पक्षिः अरावलियस्याः । शशिन इव भा प्रभा तया पूर्ण व्याप्तम् । स्मरामि प्राग्वत् ॥ अतः पर परदेवतायाः सुभूषित कर्णयुग नासाप्रभाग च प्रस्तौति तप्तस्वर्णकृतोरुकुण्डलयुगं माणिक्यमुक्तोल्लस- द्धीरावदमनन्यतुल्यमपरं हैमं च चक्रद्वयम् । शुक्राकारनिकारदक्षममलं मुक्ताफलं सुन्दरं विभ्रत्कर्णयुगं भजामि ललित नासाग्रभागं शिवे ॥ २६ ॥ हे शिवे, तव नामाप्रभाग मर्णयुग च भर भजे । कपभूत नाताप्रभागम् । अमल सुन्दरं ललित मुक्ताफल विभ्रत् । कथभूत मुक्ताफलम् । मासारनिकारदक्षन् । क्य- १. निधीन्दुमला. २. "चिन' मूल.. -- ·२४ काव्यमाला। भत कर्णयुगम् । तप्तस्वर्णकृतोरुकुण्डलयुगम् । अनन्यतुल्य हैम चक्रद्वयं च दधत् । क. थभूतम् । माणिक्यमुक्तोल्लसद्धीरायद्धमपरमित्यन्वयः। तप्तमनलाहत स्वर्ण जाम्यूनदं तेन कृतं निर्मितम् उरु विस्तीर्णे कुण्डलयुगं ताटङ्कयुगलम् । माणिक्यानि मुक्ताश्च तैरुल्लम- द्धीराबद्धम् । अनन्यतुल्यमन्येन ताटङ्कयुगेन न तुल्य तस्माद्विलक्षणम् । अपर द्वितीयम् । हैम प्राग्वत् । चः समुच्चये । चक्रद्वय वर्तुळाकार कोलभूषणम् । शुक्राकारस्य निकारे धिक्कारे दक्ष समर्थम् । अमल निर्मलम् । मुक्ताफल गजकुम्भोद्भवम् । सुन्दरम् । निश्रद् दधत् । कर्णयुगम् । भजामि प्राग्वत् । ललित मनोहरम् । नासाप्रभागम् । शिवे ॥ अतः परं परदेवताया वेणिका प्रस्तौति- जातीचम्पककुन्दकेसररजोगन्धोत्किरत्केतकी. नीपाशोकशिरीपमुख्यकुसुमैः प्रोत्तंसिता धूपिता । आनीलाञ्जनतुल्यमत्तमधुपश्रेणीव वेणी तव श्रीमातः श्रयता मदीयहृदयाम्भोजं सरोजालये ॥ ३७ ॥ हे सरोजालये, हे श्रीमातः, तव वेणी मदीय हृदयाम्भोजं श्रयताम् । कयभूता वेणी। जातीचम्पककुन्दकेसररजोगन्धोत्किरकेतकीनीपाशोकशिरीपमुख्यकुसुमैः प्रोत्तसिता धू- पिता च । आनीलाअनतुल्यमत्तमधुपश्रेणीवेत्यन्वयः । श्लोकार्थः स्पष्ट एव ॥ अतः पर परदेवतायाः सुपूजित सुभूपित मस्तकमभिस्तौति- लेखालभ्यविचित्ररत्नखचितं हैमं किरीटोत्तम मुक्ताकाञ्चनकिंकिणीगणमहाहीरप्रबोधोज्ज्वलम् । चञ्चच्चन्द्रकलाकलापललितं देवद्रुपुष्पाचित माल्यैरम्ब विलम्बितं सुशिखरं विभ्रच्छिरस्ते भजे ॥ ३८ ॥ हे मात., ते शिरो भजे । हैम किरीटोत्तम विभ्रत् । कथभूत किरीटोत्तमम् । लेखा- लभ्यविचित्ररत्नखचितम् । पुनः कथंभूतम् । मुक्ताकाञ्चनकिकिणीगणमहाहीरप्रवोधोज्ज्व- लम् । पुन. कीदृशम् । चञ्चचन्द्रकलाकलापललितम् । सुशिखर चेत्यन्वयः । लेखाल- भ्यम् अतिनिबिट यथा स्यात्तथा विचित्ररत्नैर्नानावणे. खचितं मण्डितम् । हैम जाम्बूनदर- चितम् । किरीटोत्तमं ब्रह्मादिकाना किरीटापेक्षया । मुक्ता गजमुक्ता , काश्चनकिकिणीगणः १. 'किरैः के' मूल०, २. एतच्छोकस्थाने मूलपुस्तके श्लोकद्वयमिदमन्यदृश्यते-- 'उत्क्षिप्तं च सुवर्णदण्डकलित पूर्णन्दुबिम्बाकृतिच्छन्न मौक्तिकरत्नचित्रखचित क्षौमा- शुकोत्तसितम् । मुक्ताजालविलम्वितं सकलश नानाप्रसूनाङ्कित चन्द्रोशमरचामराणि दधते श्रीदेवि ते स्वःस्त्रियः ॥ १॥ विद्यामन्त्ररहस्यविन्मुनिगणः कृप्तोपचारार्चना वेदा- न्तश्रुतिगीयमानचरिता वेदान्ततत्त्वात्मिकाम् । सर्वास्ता हि तुरीयतामुपगतास्त्वदस्मिदेव्यः परास्त्वा नित्य समुपासते स्वविभवः श्रीचकनाथे शिवे ॥२॥' ।

·-- त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । २५ -- सुवर्णरचितः क्षुद्घण्टिकासमूहः, तेन सह यो हीरप्रयन्धस्तेनोज्ज्वलं प्रकाशमानम् । चात्मयोतत् (मान') चन्द्रकलाना कलापः सम्ह, सेन ललितं मनोहरम् । देवद्रपुप्पा- चितं कल्पद्रुमकुसुमपूजितम् । माल्यैः पुष्पमालाभिः । अम्प मातः । विलम्पितं लम्पाय- मानम् । सुशिसरं सुष्टु शिखर फोरयप्रभागम् । बिभ्रत् दधत् । शिरः मस्तकम् । ते श्री- महात्रिपुरसुन्दर्या । भजे प्राग्वत् ।। अतः परं परदेवतायाः सभाल साधरयुगं वपुः प्रस्तौति- शृङ्गारादिरसालयं त्रिभुवनैर्माल्यैरतुल्यैर्युतं सर्वाङ्गीणसदारागसुरभि श्रीमद्वपुर्धूपितम् । ताम्बूलारुणपल्लवाधरयुतं रम्यं त्रिपुण्ड् दध- झालं नन्दनचन्दनेन जननि ध्यायामि ते मङ्गलम् ।। ३९ ॥ हे जननि, तव वपुः, भाल च अह ध्यायामि । कथंभूतम् । नारादिरसालयम् । पुनः कशभूतम् । त्रिभुवनैरतुल्यैर्माल्येयुतम् । पुन कीदृशम् । सर्वागीणसदारागसुरभि । पुन कीदृशम् । श्रीमत् । पनः कथंभूतम् । धूपितम् । पुनः कीदृशम् । ताम्बूलारुणप- छवाधरयुतम् । कथभूत भालम् । नन्दनचन्दनेन रम्य त्रिपुण्ड दधत् । मालमित्यन्वयः । मृहाररसादिनवरसानामालय निवासस्थानम् । त्रिभुवनैः निभवने जातानि त्रिभुवनानि तैः । द्भिवैकल्पिकाम । माल्यैः पुष्पैः । अतुल्यनिरुपमै । युत युक्तम् । सनिवर्ती सदारागः समीचीनोगरागस्तेन सुरभि श्रीमत् श्रीः शोभा विद्यते यस्य । वपु स्वरुपम् । भूषित धूपवासितम् । ताम्मूलेन अरुण आरक्त परव अप्रभागो यस्यैतादृशेनाधरेण युत सहितम् । रम्य सुन्दरम् । त्रिपुण्ड तिलकम् । दधत् । भाल ललाटम् । नन्दनचन्दनेन नन्दनवनोद्भवचन्दनेन । जननि । ध्यायामि भावयामि। ते श्रीपरदेवतायाः । मालं माल. रूपम् ॥ अतः परं परदेवताया ध्यानस्य फलमाह- एवं यः सरति प्रवुद्धसुमति. श्रीमत्वरूपं परं वृद्धोऽप्याशु युवा भवत्यनुपमः स्त्रीणामनझायते । सोऽप्टैश्वर्यतिरस्कृताखिलसुरः श्रीजृम्भितात्मालयः पृथ्वीपालकिरीटकोटिवेलभीपुष्पार्चिताद्धिर्भवेत् ॥ ४०॥ हे परदेवते, श्रीमस्त्वरूपमेव य स्मरति स पद्धोऽपि युवा भाति, सीणां चाननायते, अगतिरस्कृतापिलसर धीज़म्भितात्मालयध भवति, पापीपालकिरीटकोटिवलभीपु. पाधिताभिवेदित्यन्वयः । एवम् अमुना प्रकारेण । यः साधकः। स्मरति भावपति। प्र- पद्धसुमतिः प्रतुझा प्रकर्ष प्राप्ता सुमतिर्यस्य । श्रीमत्स्वरूप श्रीमत्यात्तव वरप सावयम् । १. 'भवनी' मूल०. २. 'यलिभि' मल०, ३. "निस्य मूल. - ·२६ काव्यमाला। परं परमसुन्दरम् । वृद्धोऽपि गलितेन्द्रियोऽपि । आशु स्वल्पकालेन । युवा तरुणप्रायः । भवति स्यात् । अनुपम. पुरुषार्थेन । स्त्रीणा यौवनोद्वतानाम् । अनहायते सौन्दर्येण स्व रुपध्यानरतः । अटेश्वर्यम् अणिमादिक गजाश्चादिक च तेन कृत्वा तिरस्कृता लना प्रा. पिता अखिलाश्च ते सुराश्च एतादृशः सन् । श्रिया सपत्या जम्मितं प्रोल्लसित आत्मनः खकीयमालय मन्दिर येन । पृथ्वीपाला राजानस्तेषा किरीटाना मुकुटाना कोटिषु शि. खरेषु वलभ्यः स्वेप्टदेवताप्रसादगर्भितदीर्घाकारस्वर्णभूषणानि तदुपरितनपुप्पैरचिती पूजितौ अनी चरणौ यस्य । भवेत् स्यात् ॥ अतः पर देव्यायुधचिन्तनस्य फलमाह- अथ तव धनुः पुण्ड्रेक्षुकृत्प्रसिद्धमतिद्युति त्रिभुवनवधूमुंद्यज्ज्योत्स्नाकलानिधिमण्डलम् । सकलजननि स्मारं स्मारं गतः स्मरता नर- त्रिभुवनवधूमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुभवेत् ।। ४१ ॥ हे सकलजननि, तव पुण्डेक्षुकृद्धन त्रिभुवनवधू प्रति उद्यज्ज्योत्नाकलानिधिमण्डल भवति इति प्रसिद्धम् । कथंभूत धनुः । अतिद्युति । .... नरः स्मारं स्मारं स्मरता गत सन् त्रिभुवनवधमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुभवेदित्यन्वयः । अय अपर च । तब श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्या । धनुः । पुण्डेक्षनिमितम् । प्रतिद्व विख्यातम् । अतिद्युति भूरिकी- तिमत् । त्रिभुवनवधू प्रति उद्यज्ज्योत्सया कलानिवेश्चन्द्रस्य मण्डल बिम्ब विरहोत्पादकम् । सकलजननि विश्वमातः । स्मार स्मार स्मरन् स्मरन् । गतः प्राप्त. । स्मरता कन्दर्प- ताम् । नर उपासकः । त्रिभुवनवधूना सुरनरनागस्त्रीणाम् । मोहरूपसमुद्रस्य वृद्धिकरः प्रपूर्णवियः पूणिमाचन्द्र एव स्यात् ।। प्रसूनशरपञ्चकर्षकटजृम्भणागुम्फितं त्रिलोकमवलोकयत्यमलचेतसा चिन्तयन् । अशेपरमणीजनस्मरविजृम्भणे यः सदा पद्धर्भवति ते शिवे निजगदशनाक्षोभणे ॥ ४२ ॥ हे शिवे, यस्त्रिलोक प्रसूनशरपन्चकप्रकटजृम्भणागुम्फितम् अमलचेतसा अवलोक- यति सोऽशेपरमणीजनस्मरविजृम्भणे त्रिजगदगनाक्षोभणे च पटुर्भवतीत्यन्वय । प्रसू- नानि पङ्कजादीनि । उक्त च तन्त्रराजे-'कमल कैरव रक्तकहारेन्दीवरे तथा । सहका• रमिति प्रोक्तं पुध्यपत्रकमीश्वरि ॥' इति । तान्येव शरा याणास्तेषा पञ्चक तस्य प्रकट १. छन्दोमवादिट्पणमस्तोऽव्यय पाठटीकानुगेधारस्थापित.. 'पुप्प कृत्वा' मूल.. 2. 'मोदज्यो' मूल०, ३. 'म्भोधिप्रपूर्ण' मूल०. ४. 'प्रगटगुम्पनागम्फित' 'चपलम्' मूल०. ६. 'स्वन' मल०. मल०. ५.

·Front, -- - ::.-:-1-1-17 , .:-.12.17 mins 1... 7-ATE नाम | .... मागी- पानं प्रपूरिनमहानुमतिप्रकागो 'यो वा ना त्रिपुरसुन्तरि सुन्दरीणाम् । आकर्षणऽशिल्पगीकरण प्रवीण निले व्यानि म जगायाश्यकृत्स्यात् ।। ४३ ॥ iमामिन्दार, नगर पानिले धाी, म प्रपूरितमहासमानियकार: सन् जगन्धरस्वात् । कथमा तर पाशम् । मुन्दरीणामागे आपल वशीकरणे चवीपम् । न्यन्नयः । अर्ग: सटएर ॥ मत. परमाप्रभार प्रतिपादयति- यः स्वान्ते कलयति कोविदरित्रलोकस्तम्भारम्भणनणमत्युदारवीर्यम् । मातस्ते विजयमहाकुश संयोपान्देवान्स्तम्भयति च भूभुजोऽन्यसैन्यम्।।४४॥ हे मातः, यस्ते विजयमहादश सान्ते कर पति स सयोपान् देवान् स्तम्भवति, भू. भुजः स्तम्भयति, अन्यसैन्य च स्तम्भवति । करमत. सः । कोविदः । कथभूत विजयम- हरादशम् । त्रिलोकत्तम्भारम्भणचणम् । पुनः कथभूतम् । अत्युदारवीर्यमिन्यन्वयः । यः साधक । स्वान्ते हृदये । कलरति चिन्तयति । कोविदः विचक्षणः । त्रिलोकस्य स्वर्ग- मृत्युपातालरूपस्य । स्तम्भः ताटस्य तस्यारम्भण कर्तव्यता तत्र चणः दक्षस्तम् । अ- शुदारवीर्यम् अत्यन्तमुदार प्रोट वीर्य यस्य तम् । मातर्जननि । ते प्राग्वत् । विजयम. विजयप्रदो महाकुशो विजयमहाशस्तम् । सयोपान् योपिद्भिः सह वर्तमानान् । देवान् दिवि क्रीडनपरान् । स्तम्भयति स्थगाति । भूभुज राजानस्तान् । अन्यसैन्य परसन्यम् ॥ अतः पर चतुरायुधध्यानस्य विशेषफलमाह- चापध्यानवशाद्भवोद्भवमहामोहस्य व्युज्जृम्भणं प्रख्यातं प्रसवेपुचिन्तनवशात्तत्तच्छरव्यं सुधीः । १. 'सरोपान' मूल०. २. 'भूभुजौचसैन्यम्' मल०. ३ 'चापाद्धया' मूल०.४' क्षरव्य' मू०. - दाइश ·२८ काव्यमाला। पाशध्यानवशात्समस्तजगतां मृत्योर्वशत्वं महा. दुर्गस्तम्भमहाङ्कुशस्य मननान्मायाममेयां तरेत् ॥ ४५ ॥ हे मातः, सुधीः, चापध्यानवशाच्चापव्यानतत्परः सन् भवोद्भवमहामोहस्य भवात्स. सारादुद्भवो यस्यैतादृशो महामोहस्तस्य व्युज्जृम्भण विगतमुज्जृम्भण प्रसरण यस्मात्तत्तया करोति इति प्रख्यातं प्रसिद्धम् । प्रसवेपुचिन्तनवशात् पुप्पबाणभावनापरः सन् यद्यञ्चि न्तयति, तत्तत् शरव्य लक्ष्यं करोति । पाशध्यानवशात् पाशचिन्तनतत्परः सन् समस्त जगता सकलाहिताना मृत्योः कालस्य वशत्वं नयति । दुर्गस्तम्भमहाकुशस्य मनना निरन्तर चिन्तनादमेयां माया तरेत् ॥ अत. परं पूर्व द्वाविंशतितमश्लोके 'त्वद्रूपस्य गुरोर्मुखारविन्दविवरादीक्षा सप्राप्य मुक्तो भवेत्' इत्युक्तम् , चतुर्विंशतितमश्लोके 'त्वा गुरुमभ्युपेत्य त्वामेव कलयेत्तदा मुच्यते' इ. त्युक्तम् , तार्ह साधकस्य परदेवतातादात्म्यसिद्धिकर मातृकादिन्यासजाल नोक्तमिति सि. हावलोकनन्यायेनाशङ्कयाह- न्यासं कृत्वा गणेशग्रहभगणमहायोगिनीराशिपीठैः पञ्चाशन्मातृकाणैः सहितबहुकलैरप्टवाग्देवताभिः । स श्रीकण्ठादियुग्मेनिजविमलतनौ केशवाद्यैश्च तत्वैः पत्रिंशद्भिर्धराद्यैर्भगवति भवतीं यः सरेत्स त्वमेव ॥ ४६ ॥ है भगवति, एवं न्यास कृत्वा भवतों यः स्मरेत्स त्वमेवेत्यन्वयः । न्यास गुरुदर्शितमा र्गेण कृत्वा विन्यस्य । गणेशेत्यादिन्यासाः पद्धतिषु स्पष्टा. । निजविमलतनी निजा स्व. कीया विमला पापरहिता तनु शरीर तस्याम् । इत्यनेन पापपुरुषदाहादिकृतभू(द)तश द्धिप्राणप्रतिष्ठादेहन्यासान् कुर्यादिति सूचितम् । अन्योऽर्थः स्पष्ट एव ।। अतः पर परदेवतोपासकस्यैहिकफलमाह- सुरपतिपुरलक्ष्मीज़म्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति निजगेहे यस्य दैवं त्वमायें । विविधवैहुकलानां पात्रभूतस्य तस्य त्रिभुवनविदिता सा जृम्भते स्फूतिरैच्छा ॥ ४७ ॥ हे आयें, यस्य लं दैव तस्य निजगेहे सुरपतिपुरलक्ष्मीजृम्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति । कि च तस्य सा अच्छा स्फूर्तिजृम्भते । कथंभूता । त्रिभुवनविदिता । कथंभूतस्य तस्य । विविधबहुकलाना पात्रभूतस्येत्यन्वयः । सुरपतिरिन्द्रस्तस्य पुरममरावती तत्र या लक्ष्मीः सपत्तिम्तस्या जम्भण विलासस्तदतीता ततोऽप्यधिकविलासवती । प्रसरति प्रभवति । १. 'तरे' मल०. २. 'विमलनिजतना मल०. ३ 'मुटु' मूल०, ४. 'रष्टा' मूल.

·fromजम्। २९ ----| "... MEETTET मानिमन। -------- : 1 MIT Prem R. IMATERTAI) नमो प्रकार माहसी । माता भगः सहमि मृतनुस्त्वन्तरिक्षेन्दुम्य- गमा गुहागन्द्ररपि निगममहावामभिः प्रोतगक्तिः । प्राणापानानियुक्तः कलयति सकलं मानस ध्यानयोग येगा तेपा सपर्या भाति सुरकूता चलता योगिना न ॥ ४८ ॥ या पारश्रमानमया नपारपात । शिवारणी ॥ सर पर मतिय देवी प्रार्धात- फ मे बुद्धिर्वाना परमनिदुपो मन्दसरणिः क ते मातब्रलप्रमुखविबुधयाप्तवचसाम् । अभून्में विस्फूर्तिः परतरमहिम्नस्तवनुतिः प्रसिद्धं क्षन्तव्यं बहुलतरचापल्यमिति मे ॥ ४९ ॥ हे मात., इति कारणात् कर्म प्रसिद्ध पहलतरचापल्य क्षन्तव्यम् । इतीति किम् । मे मतिः क, मे वाचापि छ, ते परतरमहिमस्तानुतिः क । कथंभूता मे मतिः । मन्द- सरनिः । कथभूतस्य मे। परम् अविदुष' । कपभूता स्तवनुतिः । ब्रह्मप्रमुखविधस्याप्त- वचसा मन्दसरनिः॥ अतः पर साधकमनोगत देवीं विज्ञापयति- प्रसीद परदेवते मम हदि प्रभूतं भयं विदारय दरिद्रता दलय देहि सर्वज्ञताम् । विधेहि करुणानिधे चरणपद्मयुग्मं वयं विदारितजराति त्रिपुरसुन्दरि श्रीशिवे ।। १० ॥ १. ऋषि' मूट०, २. "रिक्षत्य धुर्यो गक्षा शुक्नेन्दुसूर्येन्दुभिरपि निगमा' मूल.. ३. 'धूतसर' मूल०. ४. 'बालविद्योति जन्तो मूल०. ५. 'मन्दसरोः' मूल० ६. 'स्वा- न्त' मूल०. ७. 'वो' मूल०. ८. 'प्रसीद' मल०. ९. 'निह में मल०. १०. 'स्वक' भूल.. ११. "विनाशय जरामृती' मूल.. - ·२८ काव्यमाला। मननात - पाशध्यानवशात्समस्तजगतां मृत्योर्वशत्वं महा- दुर्गस्तम्भमहाङ्कुशस्य मननान्मायाममेयां तैरेत् ॥ ४५ ॥ हे मातः, सुधीः, चापध्यानवशाच्चापध्यानतत्परः मन् भवोद्भवमहामोहस्य भवात्त. सारादुद्भवो यस्यैतादृशो महामोहस्तस्य व्युज्जृम्भण विगतमुज्जृम्भणं प्रसरण यस्मात्तत्तया करोति इति प्रख्यातं प्रतिद्धम् । प्रसवेधुचिन्तनवशात् पुष्पयाणभावनापरः सन् यद्यचि न्तयति, तत्तत् शरव्य लक्ष्यं करोति । पाशध्यानवशात् पाशचिन्तनतत्परः सन् समस्त जगतां सकलाहिताना मृत्योः कालस्य वशत्व नयति । दुर्गस्तम्भमहाङ्कुशस्य निरन्तर चिन्तनादमेया माया तरेत् ॥ अत' पर पूर्व द्वाविंशतितमश्लोके 'स्वद्रूपत्य गुरोर्मुखारबिन्दविवरादीक्षा सप्राप्य मुक्त भवेत्' इत्युक्तम् , चतुर्विंशतितमश्लोके 'त्वा गुरुमभ्युपेत्य त्वामेव कलयेत्तदा मुच्यते' इ. त्युक्तम् , तर्हि साधकस्य परदेवतातादात्म्यसिद्धिकर मातृकादिन्यासजाल नोक्तमिति ति. हावलोकनन्यायेनाशङ्कयाह- न्यासं कृत्वा गणेशग्रहभगणमहायोगिनीराशिपीठैः पञ्चाशन्मातृकाणैः सहितबहुकलैरप्टवाग्देवताभिः । स श्रीकण्ठादियुग्मैनिजविमलतनौ केशवाद्यैश्च तत्त्वैः पत्रिंशद्भिर्धराद्यैर्भगवति भवतीं यः स्मरेत्स त्वमेव ॥ ४६॥ हे भगवति, एवं न्यास कृत्वा भवती य. स्मरेत्स त्वमेवेत्यन्वयः ।न्यास गुरुदर्शितमा. गण कृत्वा विन्यस्य । गणेशेत्यादिन्यासाः पद्धतिए स्पष्टाः । निजविमलतनौ निजा स्व. कीया विमला पापरहिता तनु शरीर तस्याम् । इत्यनेन पापपुरुषदाहादिकृतभू(इ)ता द्धिप्राणप्रतिष्ठादेहन्यासान् कुर्यादिति सूचितम् । अन्योऽर्थः स्पष्ट एव ॥ अतः पर परदेवतोपासकस्यैहिकफलमाह- सुरपतिपुरलक्ष्मीजृम्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति निजगेहे यस्य दैवं त्वमार्ये । विविधवहुकलानां पात्रभूतस्य तस्य त्रिभुवनविदिता सा जृम्भते स्फूतिरच्छा ॥ ४७ ॥ हे आर्ये, यस्य व देव तस्य निजगेहे सुरपतिपुरलक्ष्मीजम्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति । कि च तस्य सा अच्छा स्फूर्तिर्जुम्भते । कथभूता । त्रिभुवनविदिता । कथंभूतस्य तस्य । विविधपहुकलाना पात्रभूतस्येन्यन्वयः । सुरपतिरिन्दस्तस्य पुरममरावती तत्र या लक्ष्मी. सपत्तिन्तस्या जृम्भण विलासस्तदतीता ततोऽप्यधिकविलासवती । प्रसरति प्रभवति । १. 'तरे' मूल०. २. 'विमलनिजतना मूल०. ३ 'मुटु' मूल०. ४. 'रष्टा' मूल, ·गोग। .. - ,' --, '--: 1 नानिमा माय- 17. मानानिमाचारपानी-- गामिन 17 गुगम् । भापक पा. ::::।तिम र तुमर । गिन् पि. 7 नानागानन्नम्म्याग्मअपार जनस्वयम् । पररणाम HTTTTETी कार नियोजनाममोति प्रामोति ॥ ... पानि रातो सामान स्वनामनिवन्धन रोनि- सानिमा विदिततत्त्वमुनीश्वरेण विधाकलायुवतिमन्मभमृतिनैतत् । लो बधायि रुनिर त्रिपुराम्बिकाया वेदागमोक्तपटलैर्विदितकमूर्तिः ॥ ५५ ॥ उवासमा विएराम्पिसाया नोम व्यापि तमिन्यन्वयः । दुर दु.सद रामसूत्र- निमिता परमानर्भगेरिफरतिपरसादिक वासो यस्य । विदित शातं तत्त्वमुपनियत्सार पेन मुनीना महायोगीधराणामीश्वर आचार्य एताइन । विद्यारूपाः क्रारुपाय या युव- तर तासा मन्मयतिना तत्प्रादुर्भावकारकत्वात् । स्तोत्र श्रीत्रिपुरमहिनाख्यम् । व्यधायि यतम् । रचिर देवीप्रीतिकरम् । निपुरारिकाया । कपभूताः । वेदोक्तेरागमोक्तैश्व पटले. स्वर पनिरूपकप्रन्यवित्तिा सातैका मूति स्वरप यस्याः ।। सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहो भगवान् । सर्वासामुपनिषदा दुर्वासा जयति देशिकः प्रथमः ॥ ५६ ॥ सतामसता चानुपानिप्रहार्थे गृहीत. मुनिविग्रहो येन । भगवान् महानुभावः । सर्वासा चतुर्वेदोक्तानाम् । उपनिषदा तत्वनिरूपिकाम् । जयति सर्वोत्कण विजरते। देशिक प्रथम आय आचार्य ।। छर चामरयोयुग व्यजनमादर्शस्तथा मर्दो भेरीशाकाहलकलागीत च नृत्य तया । साष्टाङ्ग प्रणति स्तुतिन्हुविधा चैतत्तमस्तं मया सकल्पेन समर्पित नन शिव सतुष्ये कल्पताम् ।। उच्चेषु नीचेष्वपि दर्शनेषु प्रकाशते देवि तव स्वरूपम् । समुज्ज्वल्येव हि यज्ञबाट मातवेदमन्यपि जातवेदाः ॥ १. "विहितमादिमुनीश्वरेण' मूल०. २. 'यधार्यरुचिर' मल०. ३. 'मूर्तेः' मूल..

·काव्यमाला। -- है परदेवते, त्वं प्रसीद प्रसन्ना भव । हे करुणानिधे स्वय चरणपमयुग्म विधेहि वि. शेपेण ध्यानयोगगम्यं कुरु । कथंभूत विदारितजरामृति । अन्योऽर्थः स्पट एव ।। इति त्रिपुरसुन्दरीस्तुतिमिमां पठेद्यः सुधीः स सर्वदुरिताटवीपटलचण्डदावानलः । भवेन्मनसि वाञ्छितं प्रचुरसिद्धिऋद्धिर्भवे- दनेकविधसंपदा पदमनन्यतुल्यो भवेत् ॥ ११ ॥ इति पूर्वोक्ता त्रिपुरसुन्दरीस्तुति महिन्नस्तवत्पामिमा मत्कृता पठेत् प्रतिदिनमावर्त- येद्य भक्तः सुधीः कृतनिश्चयः स. सर्वदुरिताटवीपटल सर्वपापारण्यसमुदायं प्रतिचण्डदा- वानलो भवेत् । तस्य मनति वाञ्छित च भवेत् इत्यादि । सुगममन्यत् ॥ पुनर्मनोगत प्रार्ययति- संगीतं सरसं विचित्रकवितामानायवाक्यस्मृति व्याख्यानं हृदि तावकीनचरणद्वन्द्वं च सर्वज्ञताम् । श्रद्धा कर्मणि शाम्भवेति विपुलं श्रीजम्भणं मन्दिरे सौन्दर्य वपुपि प्रदेहि जगतामम्वेश्वरि श्रीशिवे ।। ५२ ॥ अर्थः स्पष्टः ॥ अतः पर महिम्नस्तोत्रपाठनिरतस्यैहिकफलमाह- पृथ्वीपालप्रकटमुकुटनग्रजोरञ्जिताभि- वित्पूजास्तुतिशतसमाराधितो बाधितारिः । विद्याः सर्वाः कलयति हृदा व्याकरोति प्रेवाचा लोकाश्चनवनवपदैरिन्दुविम्वप्रकाशैः ॥ १३ ॥ अर्थः स्पष्ट एवं ॥ भूप्यं वैदुय्यमुथदिनकरकिरणाकारमाकारतेनः सुज्ञानं भूरिमार्ग निर्गमनिगमनं दुर्गमं योगमार्गम् । आयुष्यं ब्रह्मपोप्यं हरगिरिविशदां कीर्तिमभ्येत्य भूमौ देहान्ते ब्रह्मपारं परतरचरणाकारमभ्येति विद्वान् ॥ १४ ॥ १. 'ताहतमभीष्टसिद्धिर्भवेत्' मूल०. २. 'गुरुसत्कवित्वसरणीमानायवाचा .स्मृति' मुल०. ३ 'कालिकेति' मूल०. ४. 'विगुत्पूजानतिनति' मूल० ५. 'प्रभावाल्लो' मल, ६. “निगमनिचर्य' मल०. ७. 'रूप' मूल०. ८. 'सुव्यक्त भूति' मूल०. ९ 'निजत. नुकलन' मूल०. १०. 'सौख्य' मल०. ११. 'शिव' मूल०. १० .

·Pr . -- - Prime . Fort..::.- 1:- Prammfrre ----- 7 taste ..:. : - Iti Timiri मामामागार 111111TTERT मा frimarth ;༔ ; r ： * ཀ་ཙནགri ཙྩ rt 11 7tfi दुगांगमा मिदिनमानी परेण विचाकायुपतिमन्मथतिनैतत् । लो बधायि रनिर त्रिपुराम्बिकाया वेदागमोक्तपटलंपिंदितकमृतिः ॥ ५५ ॥ गिमा पिराम्पिकारा स्तोम च्यधारि सतमिन्यन्याः । दुगर m. निमितानगरिकतारराविक पामो यस्य । विदित हो सपनिमार देत मुनीना महायोगी शराणामी भाचार्य एतादोन । पियरूपाः गाय या तर तासा मन्मपतिना तत्प्रादुर्भाव झारपत्यात् । स्तोत्र श्रीनिपुग्महिमा पारि रतम् । रचिर देवीप्रीतिपरम् । विपराधिकापः । स्यमता । वेदोरागोता पटतैः स्वरपनिरपकप्रन्यविदिता इगतैका मूनिः स्वरप यस्याः ।। सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहो भगवान् । सर्वासामुपनिषदा दुर्वासा जयति देशिकः प्रथमः ॥ १६ ॥ सतामसता चानुप्रहनिप्रहाथै गृहीतः मनिविग्रहो येन । भगवान् महानुभावः । सर्वासा चतुर्वेदोक्तानाम् । उपनिषदा तत्त्वनिरूपिकाम् । जति सवालोज पिजने। देशिका प्रथम आय आचार्य ।। छ चामरयोर्चग व्यजनमादतिया मर्दलो भेरीशाकाहस्वलागीतं च नृत्य तथा। साथ प्रतिः स्खतिर्यहुविधा चैतत्समस्त मया सल्पेन समर्पित नन शिवे सतु ये कल्पताम् ।। उच्चेषु नीचेष्वपि दर्शनेषु प्रकाशते देवि तव स्वरूपम् । समुज्ज्वलन्येव हि यावाटे मात वेदमन्यपि जातवेदाः ।। १. विहितमादिमुनीश्वरेण मूल०. २. 'यथार्थरचिर' मूल०. ३. 'मूर्ते.' मूल ·३२ काव्यमाला। इति पुरं श्रीमदिन गुरुत्तमा मया व्याकृत प्रीतये मिन्दो च । सतां साधकाना सुवियः मुधीरेधिरं लोकनीयं ददा निभलेन ॥ यत्रैव यत्रैव मनो मदीय तबैव तत्रैव तव स्वरूपम् । यत्रव यत्र शिरो मदीय तबैव तत्रैव पदद्वय ते ॥ इति श्रीदुर्वाससा मुनीन्द्रेण विरचित श्रीत्रिपुरसुन्दरीमहिमः स्तोत्रं सपूर्णम् । खड्गशतकम् । (सटीकम् ।) कल्पातिकूरकालभृकुटिकुटिलताकल्पकल्पाप्रमुष्टिः क्रुध्यत्कालीकटाक्षाङ्कित[स]कल........ निमे(पे)कान्तकाली। क्रीडत्यस्याक्रमेण क्रकचकृतिकृती कुन्ति(म्भि)कुम्भाग्रकूट- क्रोडेपूत्कृत्तकण्ठोत्थितरुधिरकणाकीर्णकोणः कृपाणः ॥ १ ॥ [अस्य टीका त्रुटिता। खं प्रेसद्भिः सरांशोः प्रखरखरशिखाः खण्डयन्वैर्मयूखैः खेलासंख्येपु खञ्जीकृतरणरसिकः संमुखानां खमि(नि)त्रम् । ख्यातः सौख्यस्य खानिः खलु कमितृजुषां खेचरीणामखर्वः खेलत्युत्खातखड्गप्रतियुवसु खनत्कारवानस्य खड्गः ॥ २ ॥ [अस्य टीका त्रुटिता। गानस्य प्तिग्रहणमवगणय्याग्रतः स्वर्गमार्ग ग्रस्यन्नस्य(१) महाग्रेसरकरगुणितोदग्रजाग्रद्गभस्तिः । गर्वोग्रग्रन्थिगोत्रग्रहिलरिपु 'भङ्गीगृहीतो गर्जत्यग्रेसराग्र्यग्रहगिलनगुरुः संगरे मण्डलानः ॥ ३ ॥ [अस्य टीका त्रुटिता। १. अस्य काव्यस्यैक पुस्तकं कश्मीरमहाराजाना जम्बूनगरस्थपुस्तकालयस्यपुस्त- कतः पञ्चनददेशीयविश्वविद्यालयाध्यक्षश्रीयुतडॉक्टस्टैन् (I. A. Stein, Ph. D.) महाशयैर्यथाप्रत्यवहार्य स्वपुस्तकालयस्यापितमस्मभ्य काव्यमालार्थ दत्तमिति तेषा महाश- यानामुपकार वर्णयितुमक्षमास्तेपा धन्यवादं प्रकाशयाम . अस्य च पुस्तकस्यान्तिमपत्रा- लाभेन नवनवतिरेव श्लोको उपलब्धा . टीकापुस्तकेऽपि प्रारम्भे मध्ये च पत्राणि समाप्तिपत्र च नोपलब्धानीति कवेर्नाम कालश्च न ज्ञायते. ............

·-- . ३२ - 1 "मान:) कामना । 5. माननटान नि मित योगेनमाः ॥ ४ ॥ 1 -- नाशिमा-नागानुभाले नामाकरा. जननयरा....... कोर्गननः । नितं मानानपारा गुरपि()ीना गुम्मिन यानित्या- मामीण पल्यनिरनिरनां यतकोऽस्यासिरुचैः ॥ ५ ॥ [7 []या..."रूपोछरितरि पुगुनी लादनं फदेशे बायावाहासनेतन्छरममिति ल्सच्छौर्यकालालिपुच्छम् । ......."तच्छागि......"च्छिदुरगणचणकएच्छोककारी छायाकान्तच्छवीच्छागतिकरवशतो मूर्च्छतीद्धोऽस्य खनः ॥ ६ ॥ वित्तस्तिदुरगणवण । 'तेन रित्त.-' इति च । छेकाना ना. गराणा सोफफारी॥ जधालो जैत्रजन्याजिरभुवि जनयजन्तुनाते ज्वराति जीवातुर्बाहुजस्य त्रिजगति जयिनो दोर्भुजङ्गस जिहा । ज्याजानिर्व्याघ्रजायद्गजरदनशिलाभञ्जनाजनयोग्यो जातज्वालो जटावानिह जयति जगजित्वरोऽमुप्य सङ्गः ॥ ७ ॥ जमिति । अमुप साह लोके जयति । किविधः । जैत्र जयशीलं यज्जन्य समा- मस्तस्याजिरवि जवाला । सत्वर इत्यर्थः । 'जहालोऽतिजवे' इत्यमरः । जन्तुजाते प्रा. निमा ज्वराति ज्वरपीडा जनयन् । निजगति त्रैलोक्ये अयिनः पराक्रमवतो याटुजस्य क्षग्यिस्य जीवातुजीवनौषधम् । 'जीवातुजीवनौषधम्' इत्यमरः । पुनः किविधः । अथवा विजगति जयिनो दो जनस पासर्पत्य जिदा । ज्याजानिर्वसुधाजानिः ।' निट । 'वसुधामौव्यों ' इति मेरिनी । व्याघ्राय जानद्गजरदनाय शिलाम अन तनाजस योग्यः । जाता ज्वाला यस्मिन्त तथा । अतएव जटावान् । जगा । .

·३५ - शाकामगि मिति शासनानुकाया irrifi। झापाली सामागां अगि गिम गाया घरमानिरिणाम प्रो ..॥८॥ झाशी ITAL मा uttar fifafar insanा-गोनि । फतगानिमः । गोदा गती' । Art IITTETAILS. गतमःमान् । गुन fran समणिसिकारण । itni मा मान्मय माणाम् । भरममामिला निरोगिणी प्रान् । पियामास्वाम् । पट भोरिटा । प्राय तान् ॥ टंकारोद्धहिता गा नाटिति विघटगनोटिगश्चापराष्ट्री- प्रयो मिद्विहिरीणा करटिकटकटाहानिहायकोटिः । दुष्कृटैर्यष्टिकूटे कटुकुटिन्टस्टः पटिशः नोटिसख्यैः खेटैर्दुर्घाटवाटाप्रतिभटनुभटाष्टीकतेऽमुप्य गमः ॥९॥ टमिति ॥ अमध्य सदः प्रतिभटमुभटान्प्रतिपक्षीगन्द्राशीत टीकते । तान्यति गच्छतीन्यर्थः । किंविध. । टकारेण शब्देनोटिता. प्राटिता. [या. कौटियोऽमयाभार यष्टीझटिति शीघ्र विघटयन् । पुन किविध । विद्विषा गिरयस्तेपाटको विदारकः । पुनः । करटिनो गजास्तेपा कटा गण्डस्थलानि त एर फटाहास्तैलादिपारूपानाणि ते कुटा पिष्टीकरणसमर्याप्रकोटियस्येति । फिविधान्प्रतिभटसुमटान् । दुप्पटैर्दष्टान टिकूटर्यष्टिसमुहैः कटुकुटिलसटै पहिरी खः फलफkोटो वाटो मार्गा येषा ते । को. टिसख्यरिति विशेषण त्रिप्वपि योज्यम् । ठात्कारी कण्ठसीमन्यतिकठिनतरे स्कन्धपीठे कठोरे पृष्ठाष्ठीलानुकारे शठकमठपतेः कुम्भपृष्ठेऽपि चैमे। द्राग्द्राधिष्ठः कठोरच्छविजरठतरद्योतसघट्टमूर्छ- कोष्ठा काठाः प्रकुर्वनिरपुशिरसि लुठत्येतदीयः कुंठारः॥ १० ॥ ठात्कारीति ॥ एतदीय कुंठारो रिपुशिरसि द्राक्शीघ्र लुठति । किविध । ऐमें इस्तिसपन्धिनि कण्ठसीमनि कण्ठसमीपदेशे ठात्कारी शब्दकर्ता 1 किविधे कण्ठसी- मनि । अतिकठिनतरे । पुन. किविध । कठोरे स्कन्धपीठे ठात्कारी।पुनः किविधः । ऐभे कुम्भपृष्ठे ठात्कारी । किविये कुम्भपृष्ठे । शठकमठपतेतिकच्छपस्य । 'शठो धत्तूरके १.-२. 'कृपाण.' इत्येव पाठो भवेत्.

·++pm- • - * + torr:-'". If.. | mriti Timro TM मगरको यो प्रनयनाडियन्दोली- से पो पहिरवननिगो निमिः गौर्यमतुः । मान भाग पृतमधुपगलनात गुण्डा- सापशिलवन्तुधि शुतजडिमा हिण्डते मण्ड गामः ॥११॥ ॥भरमादिर तो गगी । विधः । दायुधस्य म.fa । 'पोत: पातोऽभं को निम्म' इमर । प्रधनमेव ग्राम एर पालि मन मेस्तरको गररम् । दोस्त गरल पिम्' इत्यमरः । प्रोदसी दपी येषा ने रेग्दिना गजालपा निगोऽन्तः । शोधित टिम सूचकापाचविशेषः । प्रगस्य भाषलया, ताउमधिकरणम् । पुनः किं. विध । गुधि मप्रामे धृता मधुपा बस्नगरन्त सवन्तो गण्टा येषा ते एवंविधा वे. ता गजारनेपा रास्तासा काण्ड समद राण्ड रद वितन्यविस्तारयन् । धुतो अटिमा पेन स.॥ दधावारूटफीतिप्रतिसुविजयश्रीविवोदा निरूदो वाटं सोढातिगादप्रहरणसमिती लीढकोणास्त्रसीधुः । रीटा गूढप्रहर्तुतिमकुलगृहं न्यत्तशतेषु पण्डो नियूटोगादयुद्धप्रतिहतिषु दृढं दौकतेऽमुष्य खड्गः ॥ १२ ॥ टेति ॥ अमुष्प खो नियूंटोहायुद्धा वीरास्तेधा प्रतिहतयो प्रगातास दृइ टोकते प्रवर्तते । किविधः । टक्या विजयमलेन सुष्टु भारदा या कीर्तिस्तसा प्रसूतिः प्रसर- स्तस्या सुविजयीत्तसा विवोटा । निरतः पातः । अतिगादाहरणा या समितिः स- प्रामत्तत्र वाट सोटा सहनशील । पुन. क्रिविधः । लीटमास्वादित कोष्ण किचिदुष्णं यदस तदेव सीधुर्मय येन । गूटप्रहर्तुरप्रकटमारणकर्तृ रोदावमानना । द्रटिनः कुलगृह हटताया अधिष्टानम् । न्यस्तरातेशु त्यक्तायुधेषु पग्दो निसारः ॥ प्राणा दर्पस्य पाणी रणशमनशिशोः कार्मणं द्वेषणानां तूर्ण सद्वारवाणत्रणकरणकृती कीर्णदुर्मर्पणाचिः । १. 'मुई धातोर्जक्षिचादित्व मानाभावेन नमभावकथनमप्रमाणम् ।

·३६ कागमाना। कोणहिटगोणिताक्तः रारकिरणमणिशनिशाणोऽणी. रुदूर्गो वारणानां गणमणि शृणारारा तीणः कृपाणः ॥ १३ ॥ प्राणा इति ॥ अमीण पाणी पाणाना गमान गर्न माग गर हितं यथा स्यात्तथा रणानि । 'मायाम्' । मागणीपर्यः । शिरिषः । दर्षन् पलस्य प्राणाः । पतरोन निश. । रण एा शमनशिशस्त पाकिस्तः । पाणी रोगी 'रो रि'शी रलोगे 'एलोपे-'दी दी। देरणानां शणाम् । ' पिगर' इन मरः । कार्मण मूल कर्म । पूर्ण शीघ्र माहारपाण काम् । “को नाणोऽत्री' इन मरः । तत्र मणकरणं तन कती कुशलः । शीण प्रमारित दुपग सामानर्गन । कोम यटिगता शोणित रक्त तेनाक्त मित्तः । रार्गकरणः श्रीगूगस्ता घणयो मयमानेका श्रेणिस्तस्याः शाणो घर्पणपापाण' । अरुणा श्रीर्यस्य सः । उर्ण उत्थापितः ॥ तृप्यद्दन्तिक्षितीन्द्रं तरलतरतरत्पत्तिभङ्गं विघूर्ण- तुझाश्वावर्तगर्त निशिततममिलत्कुन्तसतानचक्रम् । त्वगत्तीक्ष्णासितूर्वत्तिमिमनतिदलच्छक्तिशुक्ति रणाब्धि तारस्तूर्ण तितीर॑स्तृणलववदरीनस्य खड्गस्तृणेदि ॥ १४ ॥ तृप्यदिति ॥ अस्य खगोऽरीशस्तणलववत्तृणेदि । मारयतीत्यर्थः । 'सह हिमा- याम्' । किविधः । तूणे शीघ्र रणाब्धि सग्रामसमुद्र तितीर्घस्तरणेच्छुः । न प्लवनतर• णयोः' । तार उज्ज्वल । किविधः रणाब्धिम् । तप्यतो(न्तो) दन्तिन एव क्षितीन्द्रा (तिध्रा) पर्वता यस्मिन्स तथा । तरलतरा अतिचनलास्तरन्तो ये पत्तयः पदातयस्त एव भहास्तरङ्गा यस्मिस्तम् । विचूर्णन्तस्तुगा येऽश्वास्त एवावर्तगर्ता यस्मिंस्तम् । ....... । त्वतन्तस्तीक्ष्णा येऽसयस्त एव पूर्वत्तिमयो यस्मि. निति तथा तम् । अनतिदलच्छक्तय एव शुक्तयो यस्मिस्तम् ॥ स्थूलं स्थूलं श्वसद्भिः प्रथितपृथुपृपद्वीक्षणैस्तीर्थमात्रं संमन्वानरपार्थ शिथिलरणकर्वेपथुव्यर्थशस्त्रैः । संप्राप्तैः स्थाणुसंस्था प्रथितपथचरैस्त्रस्तनेत्रातिथित्वं नीतः प्रथिसाथैर्व्यथयति सविधस्थानपीद्धोऽस्य खगः ॥ १५ ॥ स्थूलमिति ॥ अस्येद्धः समृद्धः खड्गः सविधस्थानपि समीपवर्तिनोऽपि व्यथयति । कि विधः । प्रत्यर्थिसाथैः परिपन्थिसमहैनस्तानि यानि नेत्राणि तत्रातिथित्व नीतः । । इति यावत् । किविधैः प्रत्यथिसाथैः । स्थूल स्थूल दीर्घ दीर्घ श्वसद्भिः । असह्यत्वात् प्रथितपृथु पृषन्तो बिन्दवस्तयुक्तानि वीक्षणानि येषा ते. । तीर्थमात्र समन- अपार्थे निरर्थक शिथिला रणकथा येषा तैः । वेपथुना कम्पेन व्यर्थानि ... . १ - ·- ".. rrn. LT नीना। बन्यो का मरण उपेनाल- दाबीगोदामलेगा वरदल्लिदलवीरोणिदेहः । जीदायम(माध्यंदिनदिनसमणिपोतदुष्प्रेक्ष्यदीप्ति- दोस्थित्यं दीपदीयं ददारिमुहगां दीप्यतेऽगुप्य सङ्गः ॥ १६ ॥ रणनिति | TATTोदीय)ो नरो । शिविधः । उपचदोयोर' स पर TETमो पितरसायतरणलं. मीनपरम् । दर्प [ए] दन्तारतोरस्तीदत्तस्य माधीशेरनी) वीपी दानपा। दरीपदालित विशी दल यस्यैवविमिन्दीवरं तर मोतिम भागनाईयो चल स तथा । राम पनि यारन् । दीव्ययमैदाश्म(मा)- CिTIOमयार गरभयो) यो दिनमानस चोत प्रकाशस्तेन दुप्प्रेशादी- तिल । भारसुस्ता मेशिनीगा दीदीर्घमतिमहद्दीस्था दुःस्थस्य भावस्तया तददर ।। धैर्यस्वाधारयष्टिधृतविबुधवधूसाध्वसो धाम धान्नां धूमः क्रोधानलस्य प्रधनरथवरत्योद्धरो धूधरोऽयम् । धीरोदात्तोयवाहा धरणिधरधृतस्तीक्ष्णधाराधरोऽद्धा धीरानौद्धत्यभाजो रणधरणिचरानत्य धूनोति खड्गः ॥ १७ ॥ धैर्यस्येति ॥ अस्याय सग औद्धत्यभाजो रणधरनिचरान्तमामभूमिगतान्धीरान्धू- नौति कम्पयति । किंविध' । धैर्यत्य गुणस्याधारयधिः । धृत विभुधवधूनां देवतीणों साध्वत येन स । धामा तेजसा धामाधिष्टानम् । फ्रोध एवानलस्तस्य घूमः । प्रधनं सम्रामस्तदेव स्थवरस्तस्योद्धरो धर्धरी भारधर्ता । धीरोदात्तः पुस्पष्टस्तस्योर्ववाहा रस्तः । 'भुजा वाहा' इति सतीत्वेन निर्देश । धीरोदात्तलक्षणे रसकालिकायाम् -'चतुर्धा पुरुषा:-धीरोदात्तो धीरललितो धीरशान्तो धीरोद्धतवेति । तत्र-कृपावानतिगम्भीरो विनीतधाविकत्वन । धीरोदात्त स विशेयो रामो दाशरथिर्यधा ॥' इति । धरणिधरेण राज्ञा प्रतः । तीक्ष्णधाराधरः । 'अद्धा इत्सद्दीकारेऽव्ययम् ।। नानानीके ननम्रान्नृपतिषु नमयनानतानाधिपत्ये निःसापत्यं नयनानिधनमनिभृतानप्यलं निश्चलत्वम् । निर्मथ्नन्वैरिनारीजननयनसरोजन्म धाराजलेन न्यकुर्वनिर्धनीते प्रधनचरनृपानस्य नृत्यन्कृपाणः ॥ १८ ॥ नानेति ॥ अस्य नृत्यकृपाः प्रधनचरान्तमामस्थितराहो(जो) निर्धनोते । नितरा पयतीत्यर्ध । किं कुर्वन्सन् । नानानीकेऽनीकसैन्ये नृपतिष मध्ये ननम्मानुद्धतान- । १ मा ·३८ मयन्सन् । आननमानाभिणगे मागे माम हित नगणितिन ति नान् । निभAirtal गुनियर्थ । नरिनारी शरिमा जनः मम नाम नेपामा ! जागभिप्रागेणेकायनम् । धागजगन् ॥ पादान्ते पातुकटमापतिपटलपरापीडपुष्पानिजामा- स्पुप्यत्युप्पंधयालीभ्रमरूदपपरीवारपारुष्यपात्रम् । पृष्णः पुष्टप्रकाशप्रतिफलनपरिप्राप्तदिशश्रीरपूर्ती पौवीपर्यापिनष्टि प्रबलपरनृपानस्य पाणौ रूपाणः ॥ १९ ॥ पादेति ॥ अस्य कृपाण पापात्प्रपा गे पानृपास्ताप्रपउपराशगनानि नष्टि । मर्दयतीत्यर्थ: 1 किमिध । पादान्ते पातुमा पतनशीला ये क्षमापतयो राजान स्तेपा पटल समूहस्तस्य परापीः उत्कृष्टशेमरस्तष पुष्पावितामात्यापमोगा यात्गुष्पन्नी पुष्टीभवन्ती पुष्पधयाली भ्रमरपशिस्तम्या भ्रमो भ्रान्तिस्ता रोतीति फत् ....."तेन यत्पारुप्य तस्य पात्रमधिष्टानम् । पूरण श्रीसूर्यस्य पुष्टो यः प्रकारात प्रतिफलन विलासस्तेन परिप्राप्ता दिक्षु दिशा वा श्रीर्यन स तथा । अत एवापूर्व ॥ स्फारः शश्वद्विधूतौ स्फिरतरकिरणस्फीतम(मा)ध्यंदिनार्क- स्फायत्कान्तिप्रतानप्रतिफलनभरैः शौर्यवतः स्फुलिङ्गः । फालः प्रत्यर्थिभूमेः फलमहितगणाभाग्यवृक्षस्य फाण्डं (टं) फेरूकुर्वन्समाङ्केप्वलिपु खपतितान्स्फूर्जतीद्धोऽस्य खड्गः ॥ २० ॥ स्फार इति ॥ अस्येद्धः खड्गः स्फूर्जति दीप्तीभवति । किविध । विधूती धूनने श श्वनिरन्तर स्फिरतरा ये किरणास्तै स्फीत प्रकटो म(मा)ध्यंदिनार्को मध्याहसूर्यस्तत्व स्फायद्वधिष्णु यत्कान्तिप्रतान तस्य प्रतिफलनभरा द्विगुणभावास्तै. स्फारो दीर्घ. । शौर्यवहेः स्फुलिङ्ग इव स्फुलिङ्ग कण । विशेष्यपरता ज्ञेया । प्रत्यर्थिन एवं भूमिः, तेषा वा भूमि , तस्याः फालो विदारक । अहिता वैरिणस्तेपा गण समूहस्तस्याभाग्य स एव वृक्षस्तस्य फाण्ड(ण्ट) फलम् । समीके सग्रामेऽभिमुखपतितान्फेत्कुर्वन् । अफरव फेरु. तामिति । 'अभूत--' इति चिः । जम्बुकप्रायान्कुर्वनित्यर्थ. ॥ बिब्बोको बाहुलक्ष्म्याः प्रबलबलभरद्वेषिवालाबलाना बाप्पाम्बूना निदानं बलभिदुपलकाचिविडम्विप्रकाश । वंहिष्ठस्तीव्रशोचिःप्रसरशवलितो वीजमिष्टार्थसिद्धे- वहावस्याम्बरान्तर्विलसति बहुधाडम्बरी मण्डलायः. । असह्यत्वात् । बिब्बोक इति ॥ अस्य बाहौ हस्ते मण्डलाय खगो विलसति तीर्थमात्र समन- लक्ष्या बिब्बोको विलासः । विव्वोकलक्षण गीतगौरीपतौ-ध्यर्थानि - . .. .५.१ ना.. क ·१९ ....... - -.-.":"ri- --... ::- Part Raiन । ......-.---" शिनी नामा IrrfTTी । पा firतीनोनिती नि । 15। या निमिता। 'चिन किमीकमायापनाम 7 . E riजनवादरम् । अपरानरासामी परमानेकपा भासदावहासिलनिकरभृतयाभ्रान्तरालेऽभिभूत्या भूयः सभ्रान्तिमाजा दददहितभुवां भृभुजा स्तम्भमुद्राम् । भूना भज्ञानभिज्ञः प्रसभमभिपतत्कुम्भिकुम्भाप्रभेदो- भूतासम्भासुरश्री रणभुतमभितो भात्यभीकोऽस्य सनः ॥ २२ ॥ भारवरिति । अस्यामोतोय , अथवा अभीक व कामुक इव । रूपकम् । रममा सभामभूमिमभित समन्ताजाति । किंविध' । भास्वतः सूर्यस्य भास्वन्तो ये गभस्तय किरणात्तेपा चतिकर सपर्कस्तेन भूतया । पूर्णयेत्यर्थ । [अभिभूत्वाधान्त- राले आगारामधे भूयो वारवार समान्तिभाजामहितभुवा भूभुजा राज्ञा स्तम्भमुद्रा तादस्थ्य ददत् । भूना मा पराजयस्तटन()) वा तस्यानभिर । प्रसभमभिपतन्तो ये कुम्भिनस्तेषा कुम्भामभेदस्तस्मादुद्भत यसप्रक्त तेन भासुरा श्रीर्घत्य ।। भीमासा मेदिनीशानमननमनयोमोक्षमार्गः समीके मानात्सांमुख्यभाजामहिमकरमयूखातिमाचन्मरीचिः । मन्दं मन्दं मदान्धद्विरदमदमपीपट्टमात्सर्यमूर्छ- न्मूतिर्माचत्यमुप्य प्रमदनृपत्रमूमारणे मण्डलानः ॥ २३ ॥ मीमानिति ॥ अमध्य मण्डलाम प्रमदाः प्रल्धमदा ये नृपा राजानतेषा तन्मारणे माद्यति । विविधः । मेदिनीशाना पृथ्वीशानामनमन च नमन च तपोीमासा पूर्वोत्तरविचार' । समीके सप्रामे मानात्तामुख्यभाजा मोक्षमार्गः । अहिमकर श्रीसू- चत्तस्य मयूखास्त कृत्वा अति अत्यन्त मायन्तो मरीचरो यस्य स । मन्द मन्द म- दान्धा ये द्विरदान्तेपा मद एव मधीपातत्य मात्सर्ये द्वेषस्तेन मर्छन्ती द्विगुनिता मति कायो यस्य । अतिस्वामशरीर इति यावत् ।। यानं लोकत्रयाप्तावतिशयि यशसोरिक्षयाश्चर्ययज्ञे न्यवीयं द्रदीयो युधि युधि विजय यात्वतः क्षत्रियत्व । नानेति ॥ अस नाथायतकटयुगली दारयन्यातयामा- लीयर्थ । निमायो जयति जयजुपा नायकः सायकोऽस्य ॥२ चम. सेना M ·, . , । वैयात्याद्वीक्षितश्रीरतिनि(वि)कटगतिर्विस्फुरन्वीतती ॥ २१ ॥ hth TM } 1111f4rs' to It : 1 : इन Mitti 1111111, } ! ।' Hti ttt. It | राम : Statti रोमोना । मनी(नार. २ . . {{सार राजसमाजमा: 11.15... ॥ २५ ॥ गति ॥ भोगना) 14.42j12141 दोषणा गरियो । नाt Antirt(' निरामद । मामा। 10 (4341 mint. माता यावा - Artment , रोमा मार स्थिरांशी यातिमतया ।दोगनिवास । हमा वन कारणो गताम्तमा कागदाद : FAMITAIT तान्दाप । तिमाग गन्तयार पामारी की वामनगतामा तपार: ॥ लदमौलीलोपधानं कलिकुलनिलयोलेसरातानमूल लोकालोकावधिदमावलमिलदिलापीशदल यवतः । लूनव्यालेभगण्डोल्लसदलिपटलेलालितोऽमुप्य विद्विर लोकातूंछेलिहानो विलप्तति कलहे कालवन्मण्डलाय॥ २६ ॥ लक्ष्मीति ॥ अमुप्य मण्डलाम कलहे सग्रामे कालबद्यमपदिलमति । किरिध । ला लीलोपधानम् । कलि: कलहस्तस्य कुल समदस्तस्य निलयोमो गृहमनिशस्तस्य स. तान विस्तारस्तस्य मूल कारणम् । लोकालो पर्यंत सोऽअधिर्मर्यादा यस्य तदेवरिय क्ष्मावलय पृथ्वीमण्डल तत्र मिलन्तो य इलाधीशा पृथ्वीशास्तदुर्लक्ष्या गेला यस्येति स । लुनाश्छिन्ना ये व्यालेभगण्दा उन्मत्तगजगण्डस्थलानि तेभ्य उसमन्ति यान्यलिपटलानि भ. मरसपास्तैालित । विद्विट्लोकाः शत्रुजनास्तधामसून्प्राणालिहानोऽतिशयेनास्वाद । वल्गद्भिरिवाणावृतविपुलवलद्विग्रहवीरवर्ग- १. लीवता चिन्त्या. 'ध्या विष पाहुः इटेऽपि वस्तुन्य रहता ·ra- . -- 1 लिना लोमिनिमोनमानी Tी विहेऽयमा ॥ २७ ॥ ~ " || मोरे पामे निमतिमा .:"Piri-H-चारमवावासियागमता. । जनसवागमोऽननमा सन्ता 171) TOसन सेवा । अतिरिक्त गतिथि । सिन् । निर्भर । गार गार विवस्वत मी स्व पतिकरिता निषिता सालासोवियोमान । दमन ॥ व्यामेराप्रकाडेदिनि दिशि शतशो दर्शयन्सान्समूहै। राणा शात्रवाणा शमनशिगंशतागया वोक्ष्यमाणः । शान्तश्रान्तिनुशसालगति शकलयनाश्रिताना शरण्यः शातः शत्रूनराई, रणशिरसि शृणात्येतदीयः कृपाणः ॥ २८ ॥ सामेति ॥ तदीर. रूपाणः सवनाशिरति असह, निशा पाति मारयति । शसिायाम् । किविधः । शमिरजप्रका प्रशस्तारामि । 'प्रकाण्डमुद्धताजी प्रशस्त- वादकान्यमाने इत्यमरः । दिशि दिशि प्रतिदिश स्वान्वं वा शतश' । बहुधेन्वर्यः । दर्श- यन् । पुनः शराणा वीराणा शात्रवाणा वैरिजा समूहः शमनो यमः । शमनो यमरा- घम' इत्यमरः । तस शिनया तत्पुत्रभावेन बौक्ष्यमाणो दृदयमानः । संहारकत्वादिति भाव । शान्ता गता भान्तिः भमो यस । जगति नृशतान् घातुकान् शकलयन्सरडयन् । आपितानां शरम्यः सरणाय योग्य । साततीक्षा। पाहुण्यद्वेपि वृत्ताजगति कलुपयन्वामिलापे निषण्णा- पाखण्डानेष दुष्टैविषमविषहणो मर्पणो धर्षकेषु । पण्डो नने द्विपत्यप्यनमति परुषः पुष्टचापधीः खण्ड विद्वेषणाना परिकृपति रुषामुप्य कृष्णः कृपाणः ॥ २९ ॥ पाडिति ॥ एषोऽमध्य कृपापो विदेषजाना वैरिणा खडं समूहन् । 'सपनारिद्विपः- पजदुर्हः' इत्यमरः । स्था सोधेन परियति । 'क्य विलेखने । धरतीयर्थः । कि. विधः । पादुप्पम् । 'स्वान्यमाचरहकोशदुर्गरापलानि च' इति । तस देषि वृत्तं येयां ते तान् खामिलारे स्वमते निधनान्याखजानास्तिकान् जगति क्लमपन् । दुर्वि- धम यद्विष तद्धन्तीति ह । घर्षशु मर्षा सहनशीलः । न्मे द्विवन्यपि पदः । सौन्य नर्ध । अनमनि उद्धते द्विपति परः कठिनः । पुधे बचाप: पक्षी तस छदः पक्षः । छदः पुमान्' इत्यमर । तद्वत् श्रीरत्येति स तथा ॥ १. 'सन्नत्य शिरना शतत्यानदया' इति तु मूलानुतारी तमात'. - ·४२ काव्यमाला। । संपूर्णः सत्त्वसारैः सुरसरणिसमावर्तिनीनां द्युतीनां सौरीणां संप्रसारैः समसमयसमासन्नतेजःसहत्रः। संग्रामाग्रेसराणां समितिषु सहसा साध्वसं संददानः संपत्त्या साहसस्य स्फुरति सरभसं सर्वतः सायकोऽस्य ॥ ३० ॥ समिति ॥ अस्य सायक. खतः साहसस्योद्योगत्य सपत्त्या सरमसं सवेग सर्वत र. गति । किविधः । सत्त्वसारे. संपूर्णः । पुन.--सुगणा देवानां सरनिर्मागों गगनना यावत् । तत्र समावर्तिनीना सौरीणा सूरस्येमाः सौर्यत्तासां द्युतीनां कान्तीना सप्रमा समममयं समकाल समासन्न प्राप्त तेजःसहत्र येन सः । समामाग्रेसराणा युद्धपुरोगा- मिना समितिघु सभासु सहसा अतर्कित साध्वस भयम् । 'भीतिमीः साध्वसं भाम्' इत्य मा । सददानः । ददातीति ददान । समुपसर्ग' ॥ हाला मोहस्पृहातूंस्तृणमिव जहतां हा हलः शत्रुभूमे- हेयो हालाहलश्चाप्यहमहमिकया तन्वतां विग्रहेहाः । हाहेति व्याहरन्त्याप्यहितपृतनया हन्त कण्ठे गृहीतो हन्त्युत्साहान्महीन्द्रान्ग्रहवति कलहे दुःसहोऽमुख्य खड्गः ॥३१॥ हालेति ॥ अमुष्य खगो महीन्दानराज्ञ उत्साहाद्धन्ति मारयति । किविधः । मोड स्पृयन्ति ते मोहस्पृहा अज्ञानवन्तो येऽसवः प्राणान्तान् तृणमिव जहता हाला मयन् । अनेन मादग्ना व्यजिता । मोहस्पृहेति भित्रपदे हालाविशेषणं वा । पुन' किंविर । शत्रुममे गाव एव भूमिस्तस्या हलो विदारकश्च । परमहमहमिकया अह पूर्वनिति विग्रहे शरीरे ईहा वाञ्छाः । 'स्पृहा वाञ्छा' इत्यमरः । तन्वता विस्ताग्यता हे स्न्यनु योग्यो हालाहलो विषम् । अममत इति व्यज्यते । हन्त इति खेदै । हाहेति द विनाचन व्याहान्या अहिततनया परिमनया कण्ठे गृहीतः । प्रवति हस्ता हाल ना ने पल, दुमह मोदमयस्य ॥ जयं ज्ञातुं किट नः प्रभवनि मुबहुतोऽपि साकल्यत कि डान तन्मात्यपुष्पापममिह हि ततो ज्ञातृता दूरयाता । प्रानः पनाति न्यादिति मुदिनमति स्वस्य वैज्ञानिकत्वं विज्ञाना गात्रवाणा रणगिरमि कृती ज्ञापयत्यस्य सद्गः ॥ ३२ ॥ समित। अन्य तीन दिनविना प्रामाणिा सम्यान द द टायनिक पदाशिपियः । इति मुदितमान ! नहानि न द निद्धी प्रनि । तर प्रादयनि--4 म्ही बस्टम पद मामयत (टु मानिने . 1 ·खजशतकम् । (C लान कि प्रभवति । नेत्यर्थः । तस्मात् शानमिह लोके खपुष्पोपमम् । नास्तीत्यर्थः । हीति निधये । ततो ज्ञारता दूरयाता दूर गता ॥ क्षीराब्धिः क्षोभहीनः क्षपितमलयशा लक्ष्यनक्षत्रनेतु क्षीणानां कल्पवृक्षः क्षणजनकतया क्षीणशिक्षापरीक्ष. । क्षोण्यां क्षुभ्यद्विपक्षक्षयकृदभिमुखक्षनवक्षः क्षतोत्थैः क्षीरः कौक्षयकोऽस्य क्षणरुचिवदलक्ष्योऽन्तरिक्षेऽप्यलति ॥३३॥ क्षीराध्धिरिति ॥ अस्य कौक्षेयक क्षणचिवरियततेवालयोऽपि अन्तरिक्ष आकाशे अलक्षि । किंविधः । लक्ष्यो यो नक्षत्रनेता चन्दस्तस्य क्षपित मल एवं यशो येन स तथा । क्षोभदीन । क्षीराधिरिव क्षीराधि । रूपकम् । क्षीणाना क्षणस्योत्सवस्य जनकतया उत्पादकता कल्पवृक्ष । नक्षीणा अक्षीणा शिक्षा परीक्षा यस्थेति स तथा। क्षोण्या पृथिव्या क्षुभ्यन्तो ये विपक्षास्तेषा क्षयकृत् । अभिमुख यत्क्षय तस्य वक्षस्तत्र क्षतमाघातस्तस्मादुत्पै. । रक्तैरिति यावत् । 'विशेषणाद्विशेष्यप्रतीति' इति वामनः । क्षीपो मत्तः ॥ यस्यैकोऽनेकसंख्यै रणशिरसि ककुप्पान्तविभ्रान्तशैल- श्वभ्रान्तस्थैः सपत्नैरपि करकलितः सर्वतो वीक्ष्यमाणः । निःशङ्कं गाहमानोऽनवरतमुचितामात्मनः कोशगुप्ति शत्रूरःकोशमध्यस्थितिरिति वहुधाश्चर्यपात्रं कृपाणः ॥ ३४ ॥ यस्यैक इति ॥ यस्य कृपाणो पहुधा पहुप्रकारमिति आश्चर्यपात्रम् । अस्तीति शेषः । इतीति किम् । एकोऽप्यद्वितीयः करकलितो हस्तधृतोऽनेकसख्यै रणशिरसि सम्रामम- स्तके ककुभा दिशा प्रान्ता दिगन्तास्तत्र विधान्ता ये शैला पर्वतास्तेषा श्वभ्रान्ता गर्त- मध्याः । 'गावटी भुवि श्वः' इत्यमरः । तत्रस्यै सपतः सर्वतो वीरमाण । पुन. अनवरत निरन्तर उचितामात्मन' कोशगुप्ति निशा गाहमान' शत्रूरःकोसो मुल). स्तस्य मध्यस्थितिरिति आधीपात्रम् ॥ वेगे प्राभञ्जनेऽपि प्रपतति न चलो नैव धाराधराणा वृन्देऽभ्यर्णेऽपि लीनो न च परविपये खत्य साध्यस देतुः । नैवाभ्रूणां निदानं नयनपथगतो जातु न च्छिन्नमूले धूमोऽपूर्वः प्रतापज्वलनजनिरसौ जृम्भतेऽमुप्प खनः ॥ २५ ॥ गे इति ॥ अमुपासी सझोऽपूर्वो मो जृम्भते विसति ।रविध । - ने प्रभ पनपाय प्राभारतस्मिन्देगेऽपि न प्रपनति गरती अमो. बगेर प्रपतनि । चलो। अपरत घर । धाराधराणा भेधातामा २१ ·काव्यमाला। [न] लीनः । अपरो मेणु लीनो भवति । च पर परविपी स्वभ्य अनि (?) ... हेनुः । अन्यो धूम ईदृशौ न । नयनपथगत. मनश्रणा निदान न । अन्यो धूमोऽशुनिदाननिति । जातु इति कदाचित् छिनमलो न । अन्यनिमलो भाति । अत एवापूर्वत्वम् ॥ निष्कम्पो भीपणानां सदसि जनयिता किं च वृद्धस्य तार- श्वेतिम्ना विश्रुतस्य त्रिजगति यशसो जन्मभूः साहसानाम् । प्रौढानामप्यनीके गुरुरुचितकृतौ नृम्भतेऽनीकिनीनां वैपक्षीणामपूर्वः शमनशिशुरसावत्य कृष्णः कृपाणः ॥ १६ ॥ निरिति ।। अस्यासी कृपाणो वैपक्षीणा वैरिणामनीकिनीनामुचितहतावपूर्वः शमन शिशुः यमबालक इव जम्भते । 'शमनो यमराज्यम' इत्यमरः । किंविधः । भीषगाना सदति निष्कम्प. कम्परहितः । किं चान्यत् । तारवेतिना सोज्ज्वलमुनभावेन विजगति लोकत्रये विश्रुतस्य ख्यातस्य वृद्धस्य पूर्वाजितस्य यशसो जनवितोत्पादक । साहताना जन्मभूः । पुनः प्रौढानामप्पनीके वृन्दै गुरुरुपदेष्टा । उचितकृताविति पद देहलीप्रदी- पन्यायनात्रापि योजनीयम् ॥ उत्साहात्स्वेन(?) फुल्लो रिपुनृपतिगणं त्याजयित्वानिपृष्ठे फूत्कारान्नित्यपुष्टस्तदसुसततगातृप्तिपानक्रमेण । शत्रूणां कालखण्डान्तरपलशकलं रत्नकल्पं दधानः संख्ये प्रेसत्यपूर्वो भुजभुजगफणोऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥ ३७॥ उदिति ॥ अमुष्य तीक्ष्णः कृपाणो अपूर्वो भुज एव भुजगः सर्पस्तस्य फणः । 'फ णा द्वयो.' इत्यमरः । संख्ये सप्रामे प्रेहति । किंविधः । स्वेनो(?)त्साहात्फुल्छ । कि कृत्वा । रिपनृपतिगणमाजिपृष्ठे । सग्राममध्ये इत्यर्थः । फूत्कारास्त्याजयित्वा (निजन्ता)। पुन. किंविधः । तेषा शत्रूणामसव प्राणास्त एव सततगा वायवस्तैयामासमन्तात् तृप्त्या यत्पानं प्राशनं तस्य क्रमस्तेन नित्यपुष्टः । सर्पाणा पवनाशनेति नाम सान्वयम् । सर्पाणा मणिरपेक्षितः । पुन:-शत्रूणां कालखण्डान्तरं यत्पल मास तस्य शकल तद्रनकल्प दधानः । धत्तेऽसौ दधानः ॥ सान्द्रच्छायाछटावानपि सकलदिशामन्तरालेऽविपन्नः सिक्तोऽप्यस्तै रिपूणामय सपदि पयः पायितोऽप्यक्षरूक्ष । वेगैः प्रामञ्जनैरप्यतरलितवपुर्दोस्तमालप्ररोहः संग्रामाध्वान्तरीपे विलसति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ३८ ॥ सान्द्रेति ॥ एतदीय कृपाणो दोस्तमालो वाहुरेव तमालपक्षस्तस्य प्ररोह सग्रा. मस्य अध्वान्तरीप द्वीपम् । 'द्वीपो स्त्रियामन्तरीपम्' इत्यमरः । तस्मिन्विलमति । । । ।

·खङ्गशतकम् । ४५ विधः । सान्द्रा या छाया कान्तिस्तस्याश्छटा विस्तारस्तद्वानपि सफलदिशामन्तराले मध्ये अविपन अनष्टा रिपूणामसै रक्तैः सिक्तोऽपि अधान्यत्स यदि पयः पाथितोऽप्य- क्षवद्रूक्ष । पुन किविधः । प्राभजनैः प्रभजनस्य वायोरिमे तैवेगैरपि अतरलितवप. ॥ मात्सर्यादन्यजिहाशतखननधियेवाननं दारयन्ती संतदेव कोणा नवरुधिरवसामज्जधारा धयन्ती । गण्डूपान्विक्षिपन्ती दिशि दिशि यशसा उद्मना कालजिहा शत्रूणा संगराने विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ ३९ ॥ मात्सर्यादिति ॥ एतदीया कृपाणी सगराग्रे समामाने विलसति सतरामतिशयेन । केव । कालजिहति रूपकम् । कालजिहा किविधा । मात्सर्यादन्यजिवाना शत तत्य खननं तद्धियेव तद्रुझेव आननम् । शत्रुणामिति सबन्धे षष्टी । दारयन्ती । अत एव सत- पीदेव कोणा किचिदुष्णा । पुन' किंविधा । नवं यदुधिर रक्तवसा च मज्जा च तासा धारा धयन्ती । धेट पाने । शत्रूणां यशसा छमना मिषेण दिशि दिशि गण्ड्यान्वि- क्षिपन्ती॥ क्रीडन्ती द्वन्द्वयुद्धाजिरभुवि कुतुकात्सर्वतः संगताम्यः सर्वेश्याभ्यः प्रतीक्ष्यामरतसुमनोवर्षमुच्चैर्ददाना । देवीकृत्य क्षितीन्द्रास्तदभिमतकृते वालिका कालरात्रेः शत्रूणा वीतशत विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ १० ॥ क्रीडन्तीति ॥ एतदीया कृपाणी सुतरा वीतशत यथा स्यात्तथा विलसति शोभते । किं. विधा । द्वन्द्यद्धस्थाजिरभुवि द्वन्द्वउद्धारणभूमौ फीडन्ती खेलन्ती । पुन: विविधा । कुतुकात्सर्वत सगता-यो मिलिता-र म्वर्वेश्याभ्य प्रतीक्ष्या पूच्या अमरा देवास्तेपा तर- व. कल्परक्षादयस्तेषा सुमनोवर्षमुच्चकैरतितरा ददाना दत्ते सा तथा । किं कृत्वा । क्षिती- न्द्राराको देवीकृन्य अदेवा देवा इति अभूततद्भावे चि । किमर्थमित्याद-नदभिमताने रोपा क्षितीन्द्राणामभिमत तत्कृते तदर्थन्। पुन किविधा । शत्रणा विरोधिना कारगरे- लिका कन्या ॥ प्रत्यर्थिक्षमापतीना प्रतितनु जनयन्तम्भवैस्वर्यकम्प- स्वेदान्वैवर्ण्यमनु प्ररयमपि सनिन्मण्डपे च तेजा. । धत्ते स्वाझं समुपत्पुर कमिति महाधर्यपात्रं जयपी- पाणि राह निकीपुर्जयति रसवताममणीरस्य सजा ॥ ४ ॥ १ 'पा विधा' वर पाठ. नपा का प्रारमोति 'का Hिधाराविकोप ।

·अन्य ४६ काव्यमाला । प्रत्ययाति ॥ अस्य सहो जयति सर्वोत्कोण वर्तते । किरिधः । जाधीनपटने स्तस्याः पाणिप्राह पाणिग्रहणं चिकी कमिन्ट । पुनः--रमाता गगवतामप्रणी पुन प्रत्यायनो ये क्षमापतयस्नेषा प्रतितनु प्रतिशरीर स्तम्भश्च विस्तरस्य मायो वैव कम्पश्च स्वेदश्च तान् जनयन्सन् । समिन्मण्डपे सग्राममण्डपे । 'समित्सग्राममनरो कोशसारः । विवर्णस्य भावो वैवर्यमशु च प्रलयश्च नष्टचेतना तेषा समाहार तमपि नयन्सपादयन् । 'स्तम्भः स्वेदोऽय रोमानः स्वाभाय वेपथु । वैवर्णमधु प्रलय इयर साष्टि(वि)काः' इत्युक्ते । पुनः किमत. । चण्ड प्रचण्डं तेजो यस्य स तथा । पुनर इति महाश्चर्यपात्रम् । इतीति किम् । वा स्वशरीरं ममुदात्पुलकं प्रादुर्भुत[रोम धत्ते, यः पाणिग्रहणकर्ता तस्य स्तम्भादय साविकभावा भवन्ति । अत्र तु मिति एतदाश्चर्यम् ॥ निप्कोशे यत्र कोशं करकमलकृतं धारयन्ति स मूनि द्वेपिप्रष्ठास्तदीयः सयमगमदलं सचितः कि च कोशः । नान्यं श्लिष्येयमस्मादिति नियमितधीः कोशमुच्चैरधासी- घद्धाराम्भोजयश्रीः स जयति समरेऽमुप्य जैत्रः कृपाणः ॥ ४२॥ निष्कोश इति ॥ अमप्य समरे जैत्री जयशीलः स कृपाणोजयति सर्वोत्कर्षण वर्तते ।। क । यत्र यस्मिनिष्क्रोशे पिधानरहिते सति द्वेषिप्रष्टा वैरिप्रथमाः। प्रष्टोऽग्रगामी' इत्यमरः । मूर्ध्नि मस्तके करकमलकृतं कोशं मुकुल धारयन्ति स्म । किं चान्यत् । तदीयो द्वेषिभः संबन्धी कोश अगारमलमत्यर्थ सचित एकीकृतः । अल क्षयं नाशमगमत् । यद्धाराम्भो- जयश्रीर्यस्य खड्गस्य धारा तस्या अम्भ. पानीय तस्य जयश्रीः । अस्मान्छनोरन्य न कि ध्येयमिति नियमितधीनिश्चितबुद्धिः कोशं गोपनवस्तु उच्चैरधासीद्धेद्वाते(१) प्राशन चको रेत्यर्थ.॥ सान्द्राम्भोदाभिरामद्युतिहसितमुखां कुन्तभाजा बलाना मध्ये विन्ध्याभगन्धद्विरदकटतटीरक्तसिन्दूरपूर्णा । इन्धे निःसीमपार्श्वद्वितयनियमनैरुजिहानस्वरूपा सीमन्तोलेखरेखा समिति मृगशोऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥४३॥ सान्द्रामिति ॥ अमुष्य कृपाणी समिति सग्रामे मृगदृश. सीमन्तोदेखरेखेव सीमन्त केशपद्धतिस्तुदुल्हेखरेखेव । रूपकम् । इन्धे । दीप्ता भवतीत्यर्थ । किंविधा । कुन्तभाजा बलाना मध्ये सान्द्रा येऽम्भोदा मेघास्तेपामभिरामा या शुति. कान्तिः सैव हतित मुखे यस्याः सा । सीमन्तपक्षे कुन्ताः कुन्तला.। नामेकदेशे नामस्मरणम् । वलाः केशाः । वल. वालो केशपर्यायौ । पुनर्विन्ध्यवदामा कान्ति]पा ते च ते गन्धद्विरदा मत्तगजास्तेषा कटतटी गण्डस्यलतटी तस्या रक्त तदेव सिन्दुर तेन पूर्णा । पुनः भिता । नि सीम ·. m .. F' मान्या मिनिधि निकालीमित निशितरं गोगोण कोणा । गोगा कि रणशिरसि मा रापना मन्नते में सोनं मनीरा याम जयरान्य ती-गः रूपाण' ॥ ४ ॥ ~ ॥ तो मोती मग पियामनन् । वा मन्यते मायन्ति । विधम् । crimशारकीरे सिमर सान्या दीया मह किन नाम् । एम. धिम् । रधिरोग निवितामा तोपरदेश नमूनामित बिगालीगल्लामालम् । मोति जातिः । रहोभमा नेग- पारले रणदिती प्रपित्स पतितमिननाम् । भिता । प्रसि वयम मुरिवार करना. रमना । वदोऽपि सम्पनत्वभागा ॥ उन्मजदानधाराजलबहल्डारीजर्जरान्कूटकल्ला- विन्ध्याद्रिस्पधिदन्तावल्वल्करटान्कोटिशः कुट्टयन्तम् । आहत्यापहवानं जननयनगति मन्यते शत्रुवोरा यं दभोलि स एष प्रधनभुवि समुज्जृम्भतेऽमुष्य सङ्गः ॥ ४५ ॥ उन्ममिति ॥ स एषोऽनुष्य सहः प्रधनभुवि रणभूमौ समुज्जृम्भते । स कः । शत्रु- वोरा ये दम्मोहिमशनिम् । दम्भोटिरशानियोः' इत्यमरः । मन्वते । किभूतम् । ये द. भोलि नियाविन्ध्यपर्वतस्तत्त्पधिनो ये दन्नालालेशं पल सैन्य तत्व करटा गाड- स्पानि तान्कोशिशोऽनेकश पन्त विदारपन्नम् । जिविधान्दन्तावत्पलकरदान् । उन्मती या दानधारा तस्दा जल तत्र परता इरो प्रवाहला जर्जरान् । पुनः- स्टरपाभिसरन्यूनान । पुनः क्यभूत दम्भोटिन् । जनपनगति रोकनेनमार्गमाह- त्याहवानमामादयन्तम् ॥ काली कालायसीयः पटुजरठतरनिर्मिता सारभागैः लिष्टा पर्वद्येन फुटपुल्कवती सर्वतः कम्पमाना। उन्नीलन्त्यूजिहोतेऽहितधरणिभुजां तर्जनी नर्ननीय कालत्याकालापव्यपगमपिशुनामुप्य तीक्ष्णा कृपाणी ॥ १६ ॥ कालीति ॥ अनुष्य तीक्षा कपारी इय चात्त्य दमस्त तन्यायनिहीते --- ·- F । देना गमः पियो मा मादिया समोर कृपाण लोकाः प्रत्यापिनो ये क्षमापतीन्द्रा राजानस्तेपा स्फुट मुकुटशिखा मुकुटामा ५८ भाग Trt a mins off nt infistant, " 111 1111 stuff | untiti forseti Tir 1 T*T* nit भगमोATTET ATTE 11TH ॥ दूगदेनं निमोनिका lirt an iT: "T. मामामीला foreit.fi Murti | वेणीगते गा रणगिरि म माf lif गृन्दै पृष्ठे लुम्बी पि. रामगाणी ॥ १० ॥ दति ॥ मग गावाः | untant. IMF Arti पाणी व्योमगानगिडाना मारिन । rait fruisit :समा । रागुदायस पृष्टे रटती नेणी लोग हैं। योगा---गासमोर वारम् । भितस्ग प्रातिपय मार्गस्य दुगडे पाणीft forमो दुनिया में तथा तम्म । अदममिक्रया अई पूर्वमहमिका तया भारतवाहिति शीत्र माया भयेन गल्यं भजतीति मायभारत निकटत । तरि ॥ तत्कालं शातकोणव्यातिकरमहिमाविर्भवधाकनिायं प्रत्युप्तं गाढगाढं बरकनकमये सर्वतो वृन्तदेशे। प्रत्यर्थिक्ष्मापतीन्द्रस्फुटमुकुटशिखाशेखरीभूतनील- ग्रावाणं मेनिरे यं स जयति समरेऽमुप्य जैत्रः कृपाणः ॥ ४८ ॥ तत्कालमिति ॥ सोऽमुष्य जैत्र कृपाण समरे जयति सतिकण वर्तते । स का तेपा शेखीभूतो मुख्यमतो यो नीलगाया नीलपाषाणस्त मेनिरे । तत्र या(त)त्वात् । किंभूत प्रावाणम् । वर यत्कनक सुवर्ण तन्मये वृन्तदेशे मूलप्रदेशे । 'पृन्त प्रसवपन्ध नम्' इत्यमरः । सर्वतः सर्वत्र गाढगाटम अश्रान्तं पुष्करान्तस्थितिरथ समये यो विकोपः स्प्टहायाः पात्रेणावासमाशावलयमपि यशःसौरभेणानुवानः । स्पष्टं संग्रामलक्ष्म्याः श्रवणकुवलयभ्रान्तिमुद्राममुद्रा यो धत्ते स प्रतीतो रणशिरसि जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥ ४९ ॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।]

·सनशतकम् । ४९ यत्कान्तिनीलनीला विधुतकलिमलातहशङ्कानिदानं प्रत्यर्थिक्षोणिपालाधिपतिवरवधूनेत्रधाराधराणाम् । लोकाना नीरनाथभ्रममिह वित्तरतुत्कवन्धैकमूलं रोदोरोकान्तकाले निलसति स निरायैतदीयः कृपाणः ॥ ५० ॥ [अस्य शोकस्य टीका त्रुटिता।] यो लक्ष्मीमुद्दिधीर्युः सुरभिमणियुते नागराजाश्वरत्ने राभस्वादाजिहीपुर्नलजमपि चलद्वाहुदण्डावधूतः । आश्चर्य किं च दित्सननिभृतमखिलोहेलपाथोधिनाथ- कोडे मन्याद्रिलीलां कलयति स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥११॥ [अस्य शोकस्य टीका त्रुटिना । हस्ताने तिष्ठमानो रिपुज' · नकृतान्तत्य दुप्प्रेक्ष्यमूर्तिः स्पष्टं यो दुर्निवारो विधिविलासितवत्क्षत्रियाणा सहतैः । अश्रान्तं वचिंताशः स्फुरितविलसितैः सर्वतः कालकूट- भ्रान्ति भूना विधत्ते रणभुवि स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः॥५२॥ अस्य शोकस्य टीका टिता। उत्पत्तिस्थानमानन्दितजननभूतत्तयशःशीतरश्मे- रन्भः सारः प्रतीतोऽभिनवजलधरश्यामलो वारिराशिः । भीमः कीलालसारैरिह वहति न यो विग्रहं शैशुमार न ज्ञापि प्राप्तसङ्गः स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः॥५३॥ [अत्यलोकस्य टीका त्रुटिता। शश्वन्मुघा गृहोतखिभुवनविवरव्यापकं भीममूर्तिः पात्रं विश्वस्पृहाया. स्थिरतरकिरणः संततं भ्रान्निशीलम् । प्रनिन्धश्यामकान्तिविंगतमलशरत्पावणेन्दुप्रकाशं सूतेऽपूर्व यशो यः स जयति समरेऽनुप्य नैत्रः कृपाण ॥९॥ [अस्य श्लोफस्य टीका त्रुटिना ।। मध्ये सान्द्राम्बुदालोमणमलिनिमा सुन्दर श्रीमान्ध- प्रत्यक्षिोणिपाल द्विरदलातटीरक्तसमिक्तधारः । " ·खण्डभ्रान्ति विधत्ते स जयति समरेऽमुख्य तीक्ष्णः कृपाणः ।।९॥ स्वीयस्वान्ते विधत्ते स जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥२७॥ ५० मागमाना। यः स्पष्टं वीरलक्ष्म्या लसदसितमिलत्पार्थ कौगुम्भनामः- [अस्य शोकस टीका त्रुटिता । प्रादुर्भावप्रतापप्रवलहुतभुजः शत्रुवोन्ननस्य प्रष्ठो धाराधराणा रिपुयुवतिजनामवन्तीनिदानम् । दुष्प्रेक्ष्याचिंच्छटावानपि किमपि पयःप्रानतः तिम्गमूर्ति- विख्यातोऽसख्यसख्यानिरभुवि स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥१६॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।] प्रत्यर्थिदमापतीन्द्रद्विरदकटतटीनिर्यदलारुणश्री- हेतुर्भित्रोदयस्य प्रबलरिपुबलध्वान्तसहारकालः । उत्साहोदयबाह्रदयगिरिशिखरे यः प्रभातप्रतीति अस्य शोकस्य टीका त्रुटिता। छाया प्रत्यर्थिपृथ्वीतिलकविटपिना वञ्चयंश्चक्रवालं कप्टानामर्कतेनःप्रतिफलनभुवां दीपयंश्चाकचिक्यात् । धीरैरुद्यच्छिरस्वैरपि रणरसिकैर्दुःसह शात्रवाणां यो मध्याह्नप्रतीति जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ५८ ॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता । यो रोदःकन्दरान्तोल्लसदसृगरुणीभूतधाराघरोऽस्त्रे हेतुस्तेजस्विभर्तुर्विघटितसकलद्वेषिचक्रः क्षणेन । कालातिक्रान्तिभीताञ्जलिमुकुलशतैरर्च्यमानः समन्ता- सायंकालप्रतीति जनयति स जयत्यस्य जैत्र. कृपाणः ॥ ५९ ॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता । नक्षत्रोत्थानरम्यः क्षपितपरमहो वैभवः संविजातां न्यकुर्वन्कान्तिमत्ता दिशि दिशि मसृणं दर्शयन्नीलिमानम् । विख्यातं कालराच्या मुखमतनु तमो निर्विवेकप्रदोष- भ्रान्ति तन्वरिपूणा समिति विजयतेऽमुष्य जैत्रः कृपाणः ॥३०॥ [भस्य श्लोकस्स टीका त्रुटिता।

·सागतकम्। ५१ मूकत्वं कि न कोणे कनिदपि लयनं नेत्रसंकोनमुद्रा प्रत्यर्थिक्ष्मापतीना रणशिरसि दिशन्दिग्भ्रमं सभ्रमेण । बस्या छायापथस्याकलितसुरपथो यो निशीथप्रतीति 'शोणोत्कीर्णो विधत्ते स जयति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ११ ॥ [अस्य श्लोकल टीका टिता। ख्यातं प्रत्यधिशङ्ख श्रुतिविषयहर संभ्रमात्सजिहीर्ष- र्जाग्रनिःसीमवेगातिशयविदलितायोधनाम्भोधिमध्यः । कीलालाभ्यन्तराले व्यचरदतिनरं यो दिशनादिमत्स्य- भ्रान्ति प्रज्ञावता स प्रधनभुवि समुज्जृम्भतेऽमुख्य खड्गः ॥६२ ॥ ...... ............. .......। दमायोधन जन्य प्रधनम्' इत्यमरः । समुज्जृम्भते । स क । य प्रज्ञावता बुद्धिम- मादिमत्त्यो मत्स्यावतार श्रीकृष्णः [तान्ति दिशन् । कीलालाभ्यन्तराले उदक- ये। पयः कीरालममृतम्' इत्यमर । पक्षे-कीलाल रक्त तत्रान्तराले तन्मध्ये। 'शोणि- म्भति कीलालम्' इत्यमर । अतिचिर पहुकाले व्यचरदगच्छन् । 'चर गतिभक्षणयोः' । किविधः । प्रन्यर्थी वैरी स एव सशस्तनामा अस(सुरत्त) सत्रमादादरात्लजि- पुर्हन्तुमिच्छु । किविध शान् । स्यातम् । पुनः-अतिविषयो वेदविपयतं हर- वि हरस्तम् । पक्षे कर्णविषयहरम् । पुन फिविधः । जानदविदितालस्यो नितीमो दिारहितो वेगातिशयत्तेन विदलिन आयोधनमेवाम्भोधि' सम्रामसमुदत्तस्य मध्यो तस तथा॥ अप्रान्तं पुष्करान्तःकृतवसतितया स्निग्धनम्बालमूर्ति- भूभृन्नाथोनताशव्यतिकरविभवोद्यत्खणत्कारभीम । शधत्पारुप्यशंसी स्फुटमहिममहावित्रहो मूलकूर्म- भ्रान्ति प्रज्ञावता यो जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥१३॥ अधान्तमिति ॥ स एतदीय कृपाणो जयति । स क । यः प्रशावता(ता पुद्धिमतां) रकूर्मः भूमीवतारो दरिलदान्ति जनयति । किविध । अान्त नियम् । 'सततानार- मान्त-' इत्यमरः । पुरान्तः । 'पुष्कर सर्वतो मसम्' इत्यमरः । तसतितया नत्र ......निवासत्वेन निग्धा जम्पार गुत्ता कर्दमयुक्ता पात्युत्ता वा मतित्व र तथा। क्षे-पफर] पिधान तदन्त कृतवमतितया रिम्धजम्माला मेदका मालमतथा। जम्पालवले पनाले मेरफे' पति मेदिनी । भभभाष(यो मन् )रादिन्नस्पोमत ·५२ कागमाला। यदन शिखर तस्य व्यतिकरः संगर्गम्ननिभाणरकार आपातशालेन भीम पक्षे-भ]भृनाथा गजानस्तेवापुरताहानि मनका निभात्मरमामार खणत्कारस्तेन भीमः । पुन.- शशमिरन्तर पामगर्गमी साठिन्यनूगा । पुर हिमा महान्विमहो देहो विरोधय यस्य सः ॥ उन्मीलासुरश्रीः स्फुटपुलकवपुः करदंष्ट्राप्रकाण्ड- स्फायद्दीप्तिप्रतानव्यतिकरशबलो दारयन्वल्यगारम् । मन्नां प्रत्यर्थिसैन्याम्बुधिपयसि हटान्मेदिनीमुद्दिधीर्घ- यो मूलकोडलीलां कलयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ६४ ॥ उन्मीलदिति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स क । यो मूलकोट आदिवराह- स्तल्लीला कलयति अङ्गीकरोति । फिविधः । उन्मीलन्ती भासुरा श्रीर्यत्य स - पुलकयुक्त वपुर्यस्य सः । करो यो दणाप्रकाण्डः प्रशस्तस्तम्ल(जम्भ)स्तत्र स्कायद धिप्णु यद् दीप्ति...."रत्नाना कान्तिविस्तारः .........। प्रत्याधनो विरोधिनस्ते सैन्यं तदेवाम्बुधि' समुद्रस्तस्य पयति जले मना मेदिनी हठादुद्दिधीर्घरुद्धर्तुमिच्छु । दुष्प्रेक्ष्यै()रन्यतेजःप्रतिहतिक करणैरचिपा चक्रवाल रोदोरोकान्तरालं पटुविकटसटासनिभैरश्नुवानः । क्रूरत्वस्यैकपात्रं त्रिजगति न परिच्छिन्नशक्तिस्वरूपो यो भ्रान्ति नारसिही जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ६॥ दुष्प्रेक्ष्यै(रिति ॥ स एतदीय कृपाणो जयति । स कः । यो नारसिंही नरसिंह स्येय नारसिंही ता भ्रान्ति जनयति । किंविध. । अर्चिषा तेजसा चक्रवाले रोदोरो- कान्तराल द्यावापृथिव्यो रोक रन्ध्र तस्यान्तराल मध्ये । 'द्यावापृथिव्यो रोदस्यौ' इत्य: मर । 'छिद्र निर्व्यथन रोकम्' इति च । अनुवानो व्याप्नुवान । पुनः-त्रिजगात करत्वस्यैक पात्रम् । न परिच्छिन्न शक्तिस्वरुप यस्य स तया। किविधैरचियां चक्रवार । दुष्प्रेक्ष्यैर्दु खेन प्रेक्षितु शक्यै । पुन:-अन्यतेजसा प्रतिहति शस्तत्करणे. । तत्काल रणरित्यर्थः । पट्यश्च ता विकटसटाश्च तत्सनिभैस्तत्तुल्यैः ॥ नो दैन्येनाभिभूतो न च वलिविभवं योऽपदेशादहापी- नान्येभ्यः खस्तिकारी न च परिगणितैविक्रमैः संप्रतीतः । नो मायासंवृतात्मा न च नमति पदन्यासभागित्यपूर्व खर्वत्वं विष्टपेषु प्रथयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ६६ ॥ नो दैन्येनेति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स क. । यो विष्टपेषु भुवनेषु । 'विटप भुवनं जगत्' इत्यमरः । इत्यपूर्वे सर्वत्वं हस्वत्वम् । 'सर्वो हस्वश्च वामनः' इत्यमरः । प्रथ- - ·खजशतकम् । यति रमाययति । यो दैन्येन दारेण नो अभिमतः पराभूतःच पर यो [1] वलिविभव बालसामर्थ्यमपदेशाचाजादहापोत् । अहरदित्यर्थ. । अन्येच इतरेभ्ध स्वस्तिकारी स. स्तिकर्ता न।'नमःस्वस्ति-'इति चतुर्थी । पुन.-यः परिगणितविक्रमः सप्रतीतो नाटुषि- कमवानिति भाव. । मायासवृतस्यात्मा(?)नो । मायाशुन्य इत्यर्थः । यच न नमति नम्रो न भवति । पदन्यासभाक् । अत एवान्यापेक्षयापूर्वत्वम् ॥ पारुष्यस्यैकपात्रं किल सकलपरक्षनसंतानमारः शत्रूचद्दोःसहस्रव्यपनयनपटुर्भिन्नभूभृद्विशेषः । बाहाभाजां वरिष्ठैरपि भुवनगुरोः सनिधानाददृश्यो धत्ते यो जामदग्न्यभ्रममिह स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥ ६७ ।। पारुष्यस्येति ।। अत्य जैत्र कृपाणो जयति । स क । यो जामदम्यनम धत्ते । धार- यतीत्यर्थः । किंविधः 1 पारपस्व काठिन्यस्यैक पात्र किलेति श्रूयते । सकल यत्पर- क्षत्र तस्य सतान शस्तस्य मारः मारणम् । माम (?) घञ्। शत्रणा शत्रोर्वा उद्यहोःसहस्र पाहुसहस्र तत्य व्यपनयन दरीकरण तत्र पट. कुशल । भिन्ना भभृतिशेषा राजवि. शेषा येन स तथा । याहाभाजा हस्तवता वरिष्टैरपि श्रेष्टरपि भुवनगुरोर्नावकत्य सनिधा- नादस्योऽदर्शनीर । जामदायपक्षे-भुवनगुरो. शिवस्य सनिधानादस्यत्वम् ।। यः कौशल्यातिकारी रिपुयुवतिहदा सप्रहृष्यन्सुबाहु- विश्वामिनावमानप्रकटितविभवोऽशकरप्वासमाथी। हन्ता सग्रामसीन्नि प्रबलबहुगुणामित्रपञ्चाननाना लोकेप्वाश्चर्यरामः स जयति सुतरामेतदीय कृपाणः ॥ ६८ ॥ य इति ॥ एतदीय स कृपाणो जाति सुतरामतिरानि । स क । यो शेकेषु आध- राम इव राम । रामाद्विलक्षणत्वेनाधर्यम् । तदेव (विशेष]विशदयनिया कोश- ल्यातिकारीत्यनेन विरुद्धमत को पृथिव्या शल्यस्पा वरिपस्तेपामातिकारी । रिपुवति. हृदा वैरिसीदवाणाम् । अनादरे पटी । सप्राप्यन् । 'रञ् हरणे'() यस्य स्पम् । मु. पाहुणेन । रामस्ताग्मिन' । यो विश्वस्य जगतोऽमिरास्तेपामवमानोऽनादरस्तेन प्रा. हितो विभवो येन स । रामस्तु विश्वामित्रमानकर्तेति प्रतिद्धम् । पुनः-या रोरा दुखकर्तारस्तेषु अस्यतेऽसी आसस्तन्माची । रामस्तु शकरस्येपास कान तन्मादी । पन देवानाममित्रा नस्तदन्तेवाधर्यराम ॥ निधाम्भोदाभिरामातिरवनितले निमगोपालकाना वृन्दैराल्क्ष्यमाणो दिशि दिशि बहुधा विम्बिताोपलोकः । 'मायया सरत परशनाविषयीत आत्मा यस दराने पाटो मोन

·No text on this page.

·खगशतकम् । यो निष्णातस्त्रिलोक्यां सरभसमहितोत्तुङ्गगोत्रप्रभेदे जिष्णुः संग्रामसीम्नि प्रबलपरवलारातिभावात्प्रतीतः । वृत्रव्यामोहकारी त्रिदशपरिपदा सर्वदा श्लान्यमान- श्लोकः शक्रप्रतीति जनयति स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥७२॥ य इति ॥ अस्य जैत्र कृपाणो जयति । स कः । य. शक्रप्रतीति जनयति । यति- लोक्या सरभस यथा तथा अहिताना वैरिणा [उत्तु]गानि यानि गोत्राणि कुलानि तेषा ., प्रभेदे प्रकृष्टभेदे निष्कान्त (१)। शक्रपक्षे-सरभसा सवेगा महिता श्रेष्टा उत्तुमा उच्चा गोत्रा पर्वतास्तेषा प्रभेदे निष्णातस्तत्पर । जिष्णुर्जयशील । कुन । सग्रामसीन्नि । प्रबल यत्परपल तस्यारातिभावात्प्रतीत स्यात. । न परो बलारातिभावात्मतीत. 'बला- राति शचीपति' इति नाना प्रतीत वृत्रस्यान्धकारस्य व्यामोहकारी। स्वस्य श्यामत्वात्। पक्षे-त्रो दैत्य । त्रिदशपरिषदा देवसभया सर्वदा शाघमान श्लोको यगो यस्य स तथा । श्लोक पधम् । 'लोको यशति पचे च' इति कोश ॥ यः श्रोत्राध्वप्रविष्टोऽप्यरिहृदि जनयत्याधिविस्फोटजातं चक्षुप्यः क्षत्रमात्रं दहति शिशिरयत्यात्तगन्धोऽपि नम्रान् । कि च द्विट्खड्गधाराजलविलसनतो दीप्यतेऽसख्यतेजा लोकेऽप्याश्चर्यवहिर्मुधभुवि स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ।। ७३ ॥ य इति ॥ अस्य स तीक्ष्ण कृपाणो मृधभुवि सग्रामभूमी जयति । स क. 1 ... [लोकेऽसख्यतेजा अतिदीप्त आर्यवती स्पकम् । श्रोत्राध्यप्रविष्टोऽपि कर्णमार्गप्रविष्ट श्रु- तमात्रोऽरिहादि शत्रुत्दये आधि[वि]स्फोटजात जनयति उत्यादयति । चक्षप्प सन्दृष्टि- गोचर. क्षत्रमात्रम् । अत्र मात्रपद साफल्ये । दहति । फेवल्ये वा क्षत्र । [१]त्रमेव नान्यदिति आत्तगन्धोऽपि नमान् शिशिरपति । कि चान्यत् । हिट्सद्गधारव जल वरि. स्वाधारेव जल तस्य विलसनतो दीप्यते । अमेस्त्वेतद्विरक्षणत्व इत्याश्चर्यमित्वमस्य ।। समामे सगतायाः सरभसविलसन्मण्डलायोग्रपाणि- प्रत्यर्थिक्षपदृष्टैः समसमयमतिक्रूरकर्मा कृतान्तः । कालः कल्पावसानभ्रमकदरिजनाशेषकमैकसाक्षी य. साक्षादन्तकश्री स जयति निशितोऽगुप्य नैत्रः कृपाणः॥७॥ समाम इति ॥ अमुष्प निशितरती प गजेत्र छपापो जयति । स काय सा. क्षादन्तकभीमपी । किविध । सप्रामे उरे संगताया निहिताया सरमत बिल्तन् । यो म]. पारगोन पूर. पारतो यस एधि प्रचाक्ष तरह स्तरमा समसमय सत्यार मतिदरकर्मा । तो • नागेन । कार रियासानस -पमा । गिर पो तर अपकमियामेव माना।

·No text on this page.

·खजशतकम् । ५७ - तस्योन्मूलने EL. सारो पलं यस्य स तथा । पक्षे-रिपव(पूणाम्) इबोधिराणा प. ताना भुजेव विपिनानि तेषामुन्मूलने दृष्टसारः । उत्तहानि स्कन्धपीठानि तेषविरत- वितिः । पक्षे---उत्तुहा ये स्कन्धाः सप्तमअवहा (१) (प्र)वहादय । कदाचित्- नात्तो गन्धो लेशो येन । पक्षे-आत्तगन्धो वे(न)ति काकुः । गृहीतगन्ध इति यावत् ।। श्रीदत्वेन प्रतीतस्त्रिषु भुवनतलेषूप्रमित्रं समित्यां शश्वल्लीलावदानप्रमदपरवशैः किनरैगीतकीतिः । यो विभ्रञ्चोत्तराशां विजितिषु ककुभामाश्रितः सार्वभौम पौलस्त्यस्य प्रतीति जनयति स जयत्यस्य जैत्र कृपाणः ॥ ७८ ॥ श्रीदेति ॥ अस्य स जैत्र कृपाणो जयति । स क । यः पौलस्त्यस्य फुबेरस्य । 'पौलस्त्यो नरवाहन' इत्यमरः । तस्य] प्रतीतिं जनयति उत्पादयति । किविध' । त्रिघु भुवनेषु रोकेषु श्रीदत्वेन प्रतीत: स्यात' । समित्या सपाम उप्राण मित्रम् । पक्षे-उप्र शिवः । उप्र कपर्दी' इत्यमरः । पुन:-शश्वनिरन्तर लीला विलासत्तस्यावदान महत्कर्म तस प्रमदो हर्षस्तत्परवहर्षाधीन. किंनरैर्गीतकीर्ति । पुन-ककुभा दिशा विजितिषु उत्तराशा श्रेष्टाशा पिभ्रत् । पुन'- सार्वभौम सर्वभूमिसरन्धमाश्रितः । पक्षे-सार्वभौम दिग्गजमाश्रित । 'पुष्पदन्त सार्वभौम' सुप्रतीकक्ष दिग्गजा' इत्यमरोक्तम् ॥ भीमः कालेषु कालो भृतभुजगवराभोगदुप्प्रेक्ष्यमूर्ति- नित्यं प्रत्यर्थिकामप्रविदल्नफलस्पष्टदुष्टदृष्टिः । इत्यं यः शक्तिभूमप्रथितमहिमतो दर्शितेशानभावः कोणे न ज्ञापि लीनः स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाण ॥७९॥ भीम इति ॥ भमुष्य स तीपण कृपाण समरे समामे जाति । स क । य इत्यम- मुना प्रकारेण शक्तिमा शक्तिरसाद । शौर्य उत्सारादौ पले रुि गम्' इति मेदिनी । तस्य पाल्य तेन प्रधित रसातो यो महिमा सामर्थ्यम् । तस्मात्ततिः । दर्शित ईशानभावो येन सानपक्षे दाक्ति पार्वती । ... "तत्कार । शानपक्षे-'योमरेशो भवो भीमः' इत्यमर । कालेषु यमेषु कालो मृत्त । पुन:---- भृता भुज गस्तीति भुजगा पराभोगा परिपूर्णता दुप्प्रेक्ष्या दर्शनायोग्या मतिस्पति म तथा । अपया भूता भुजगपहरा भोगा दुप्प्रेक्ष्या मतिर्येन स तथा । सानपते- भृता भुजगारापामाभोगे 7 दुका रतिस्पेति । पुन' की निच प्रचपिना. का काम निषित प्रविदतन देय फर तत्र रपया प्रादुर्गा पिस्सिन्स तथा पसेप्रवीद पामो मदन प प्रदिवार पर तब सा पुरा । - ८ 1 ·' स्पर्धिनो वीरास्त एव भुवन्तामा दारणे विदारणे पादा भुजा सेर हलो लालनस शेत्र मुखाग्रम् । 'मुखाने कोडहलयो. पोत्रम्' इत्यमर.। लाहल हलम् इत्यपि । यः क्षत्रियल समामाधि सग्रामसमुद्र तरीतु ......। 'यानपाने शिशी पोत' इत्यमरः । किविपन्न कालीति ॥ एतदीया तीक्ष्णकोणा कृपाणी नभति आकाशे विजयते । केव । काति- तेपा कुल तत्र प्राशन उच्चाः। श्रेष्ठा इति यावत् । तेषा कूल सैन्यपृष्ठ तत्कपतीति कया। राजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च इति। 'करन्धमुदक पाथपुष्करम् इत्यमर. । जगति लोके पिटपतेर्यमस्य । 'धर्मराज पिटपति.' इत्यमर । स्वसव भगिनील व्यजयन्ती दर्शयन्ती। कायमाला। पुन:--वापि कोणे न लीनः । पले-कापि शेरे सीनो नेति काकु । अपि तु एकांत कोणे लीनः ॥ पोत्रं वाहाहलस्य प्रतिमुभटभुवां दारणे यानपात्रं संग्रामाब्धि तरीतुं स्थिरतरमनसः माहसाक्षपियस्य । लोकातीतप्रशस्तिप्रगुणलिपिकृते दोस्तमालस्य पत्र यः पात्रं शौर्यलदम्याः स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः॥८॥ पोत्रमिति ॥ अमुष्य म तीक्ष्ण कृपाणः समरे जगति । सायप्रतिमु क्षत्रियस्य । साहसादुद्योगात्स्यिरतर मनो यस्य तस्य । यो लोकातीता लोकाधिकार प्रशस्तिस्तस्याः प्रगुणलिपिस्तव कृते तनिमित्त तर्से या दोस्तमालस्य याहुतमारस्य पर तमालपत्रस्य लेखनसाधनवम् । शौर्यलक्ष्म्याः पात्र भाजनम् । 'योग्यभाजनयो. पात्र इत्यमरः ॥ काली प्रत्यर्थिभूततितितिलककुलप्राशुकूलंकपालं प्रोन्मीलत्पुष्करान्ता जगति पितृपतेय॑जयन्ती स्वसृत्वम् । कावन्धी कि च सृष्टि दिशि दिशि विपुले विग्रहे दर्शयन्ती कालिन्दीवैतदीया नभसि विजयते तीक्ष्णकोणा कृपाणी ॥ ८१ ॥ न्दीव यमुनेव । किविधा । काली श्यामा । पुन 'कप विलेखने' । 'अथ कूल तरे)सूर्ये सैन्यपृष्ठतडागयो ' इति मेदिनी । पक्षेक्षिति तिलका भूम्यलकाराः पर्वतास्तेषा कुलप्राशु श्रेष्ठः कलिन्दस्तस्य कूलंकया नदी। 'सिन्धुः सवन्ती तटिनी तरङ्गिणी कूलकपा शैवलिनी' इति हलायुध । अलमत्यर्थे प्रोन्मीलन्पुः करान्तोऽपि धान्तो यस्या सा । पक्षे--पुस्कराणि जलानि कमलानि वा । 'वितप्रसून कि चान्यत् विपुले विग्रहे विरोधे कायन्धा माष्ट] शिरोहितकायष्टि दिशि दिशि दर्श- यन्ती । पक्षे-काबन्धी सष्टि जलष्टिम् । विग्रहे शरीरे ॥ कीलालैर्वीतमूर्तिः किमपि रुचिभरैर्भासुरत्वं वहन्ती भूभृद्भिः कोटिसंव्यविधुतघनरसं गाहमाना रणाब्धिम् । -प्रत्यार्थभूताः क्षितितिलका राजानः ·५९ खङ्गशतकम् । अधान्तं शत्रुमध्यास्थितिरपि न पराभूतिभूडिवाग्नि- ज्वालेवालोक्यते या समिति विजयते सात्य क्षेत्रा कृपाणी ॥२॥ सीलालेरिति ॥ अत्यता जैत्रा कृपाणी नाति विजयते । ना का । या वाडवथा. दावनियम तथा तस्य बालेवोक्यते । रिविया पाणी । कीलले रवीनर्नि- दीतदेहा । संचिभरः वान्तिभरैः किमाये भामरत्व बीमत बन्नी । पझे-कोलाहै. पोलितेऽम्भनि कीटारम्' इत्यमरः ।प एवाधिन्न गाहमाना । विविध र- पाधिम् । कोटिनति । पक्षे--पर्वते ।विन घनरको वीररस । प-वि. पुतो परम जम् । मेष धनरम' यमर । अधात निरन्तरत्र आदि निरपि पागमति. पराभवनमा भू स्थान न । जन्मानेम सिष प्रदिस्तेन परम ॥ प्रश्मिापतीना नयनविषयता यातमात्रातिमात्र मात्राउनर्णयन्ती मि व नि प्रमायाः । आतृमिवादिनान्यः स्वयमतितायिना धीवनामयने या सा पूर्वी पारणीय पुगी मिति(गिनानगनुष्य जत्रा पाणी ॥४॥ [टीका गति सिन्धयामाभिगमा नभमि परभार विकनीकी कीमतभार पग्नानि सिमाना। मायामामतः सिमिया : ५. गा; माना Amirr . " , , , FFER कातिमा, मनी... ' मारी... m - - 1 . . A " . . . .

·.
.....
। अश्वपतिरपि नीला वियति आकाशे नि सीन
विभीति भृत्सूर्यस्तस्य वाहा अश्वास्तेषा पशिस्तस्याः प्रतीति प्रत्यय पत्ते। करोती यर्थ ।
पाता । तुल्य(3) विभवतो विस्फुरन्ती। निग्यत्व वहन्ती। विमला ये यश.साता
यात्यथै तीक्ष्णवक्त्रा समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥८॥
तन्वीति । अस्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा का । या प्रत्यपिनो ये
येन दन्दशकीव मर्पिणीव दृष्टा । 'दन्दशूको बिलेशय.' इत्यमरः । तस्य श्री दन्दरी।
दश: 'लुगमद्' इत्यादिय इन्तात् 'यजजप' इत्युरुन् । किविधा । तन्वी कृशा । तुत्यापन
गच्छती । पले-परीवारः स्वकुलम् । परीवार इत्यत्र 'उपसर्गस्य घन्मनुष्ये मालम्'
इति दीयंता । निग्धत्वस्यातिभूना चिकणवयाहुल्येनाखिलवपुपि परमत्यर्थे पिच्छिल.
शामेति ॥ अयमा मना पाणी ममिति विजयते । माका । सस्यावता पनि
६०
काव्यमाला।
पुनः~-दष्ट्रोज्ज्वल्येन पयस्युदके दीप्ति विदधती कुर्वती ॥
नीला निःसीमपाता वियति विभवतो विस्फुरन्ती वहन्ती
स्निग्धत्वं फेनपुञ्जानिव विमलयशःसंचयानुद्वमन्ती ।
दुर्लक्ष्या दीप्तिभूम्ना दशशतकरभृद्वाहपङ्गिप्रतीति
धत्ते वाहाभृतां या समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥१७॥
नीलेति ॥ अस्य सा कृपाणी जैत्रा समिति विजयते।सा का नया वाहाभृताम् । वडा
भुजा' इति स्त्रीलिङ्गे । करवताम् । शाणामित्यर्थः । दशशत सहस्रं करान् किरन
किंविधा । नीला श्यामा...........
न्फेण(न)पुञ्जानिवोद्वमन्ती दीप्तेम्ना बाहुल्येन दुर्लक्ष्या लक्षितुमशक्या ॥
तन्वी नीलाञ्जनामा किमपि निजपरीवारतो निष्पतन्ती
स्निग्यत्वस्यातिभूम्नाखिलवपुषि परं पिच्छ(च्छि)लत्वं वहन्ती
भीत्या प्रत्यर्थिपृथ्वीपरिवृढतिलकैर्दन्दशूकीव दृष्टा
थ्वीपरिटा' पृथ्वीप्रभव. । 'प्रभो परिः' । तेषु तिलका अलकारभूतास्तेीत्या में
नीलाञ्जन तद्वदामा श्यामेत्यर्थः । किमप्यल्पानिजपरीवात स्वकोशानिध्पतन्ती नि
लमात्र वहन्ती ।।
श्यामा निर्यत्कवोप्णक्षतजभृतमुखी कि च दुप्प्रेक्ष्यमूर्तिः
क्षोणीक्षोदान्धकारे पललविशसने पाटवं दर्शयन्ती ।
निःशका ऋरदंष्ट्राद्वयरुचिगवला राक्षसीभ्रान्तिमारा-
दत्त संख्यावता या समिति विजयते सास्य नेत्रा कृपाणी ॥ ८९॥

·सगरातकम्। ताना वा । 'मत्यापन्टिनः' इत्यमरः । गमीत्रान्तिन् । 'भाराहरनमारमो.। दत्तेद- दातीवर्ष । विविधा । दयामा कारी। निचलोण किंचिदुतधना रस तेन भृतं मुख पत्ता: ता । कि चान्या होती हवी तत्व होने वाले म एव त्या अन्ध- वारतस्मिन्दुवा मतियता दया । वर्षे धोदयमाः । पटनन्य मन्त। 'तिरम मान पाल्म 'इयमरः 1 किसने वाले पान पर हमल। पुन' किंपिया । निमा माहिता का दामोदर योजने। रस्व रवि नित्तम चित्रा। নাল লিলা লেবিয়া বাংলা पनिःपुन्येन नामसहशि मनिती धूननान्यभवाना । निभाता मोहबन्नी नयनविषयता चानमात्र नया- भूतानिटे चान्यान्विन्मनि मनत मान्य जत्रा पी". नाति ॥ मार RTETruer :: शिव पियामि। 1.41 का ? भारम् । धन्नानि का , rify ::re. HTTER:-धा: । Pra)को":-::.'.. 17 :- far fam , भाता" । .. 4 ।

·६२ काव्यमाला। इत्थं साम्यं प्रकाश्याप्यखिलमनुपमः कोऽपि यस्या विशेष- स्त्वेका पञ्चत्वमाजी विलसति सुतरां सास्य जैत्रा कृपाणी ॥९२ या दत्त इति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी विलसति सुतरामत्यर्थम् । सा का या कम [मा नैवाहितभुजमृता वैरियामृता दृतिपातात् दृष्टिविषयतात्(?)कम्प दत्ते ददाति । र रक्ता सती अहितभुजभृता रक्ताक्तिभाव शोणिततिञ्चनत्व दत्ते। पुन:-या सपदि तत्का तेषु वैरिपु निपतती सती भून्ना बाहुल्येन निपात पतन दत्ते । इत्यमखिल साम्यं स धर्म्य प्रकाश्यापि प्रकटीकृत्यापि यस्या. कृपाण्याः कोऽपि अनिर्वचनीयः, अनुपम उपमा रहितो विशेष आधिक्यम् । तु पुनरेका अद्वितीया सती अहितभुजभृतामाजौ सग्रा पश्चल पञ्चसख्या पश्चल मरण दत्ते इति शब्दवलम् । अयमेव विशेषः ॥ स्वाभावाद्याञ्जनाभा विलसति सततं पालने विष्टपानां सहारे दृश्यते याहितधरणिभृतां रक्तवर्णा मुहूर्तम् । विज्ञानस्तय॑ते या विशदतरयशःसृष्टिषु प्रोज्ज्वला सा नानाश्चर्यस्वरूपा समिति विजयतेऽमुष्य जैत्रा कृपाणी ॥ ९३ ॥ स्वाभावादिति ॥ अमुध्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा का । या ना नाश्चर्यरूपा । तदेव विशेषणविशदयति-या स्वाभावात् स्वभाव एव स्वाभावस्तस्मादज नामा कज्जलकान्तिः सतत निरन्तर विटपाना भुवनाना पालने विलसति । या अहि तधरणिभृता वैरिपृथ्वीधराणा सहारे क्षण मुहूर्त रक्तवर्णा दृश्यते । या विज्ञानः विशि ज्ञान येषा ते तथा तैर्विशदतर यद्यशस्तत्सृष्टिषु प्रोज्ज्वला प्रकृष्टोज्ज्वला तय उन्मीयते । अत एव नानाश्चर्यरूपत्वम् ॥ या काली कालसाम्यं जनयति मिपता निप्परीवारभाव याता या तं विधत्ते रणशिरसि परं निप्परीवारमेव । सास्याश्चर्या रिपूणा निपुणमवयवेप्वश्नुवानैव सङ्गं निःसङ्गास्तान्क्षणार्धात्किमपि विदधती दीव्यतीद्धा कृपाणी॥९४॥ येति ॥ अस्य सा आश्चर्याश्चर्यरूपा कृपाणी इद्वा समृद्वा दीव्यति क्रीडति । सा का । या काली श्यामा मिषतामवलोकयता कालसाम्य यमसाम्यं तुत्यता जनयत्युत्पा दयति । पुनः-या निप्परीवारभावमावरणरहितवं याता प्राप्ता सती रणशिरसि त पर वै. रिणमवलोकयितार निपौवारशून्यत्वं विधत्ते करोति । किविया । रिपूणामवयवेषु है स्तादिषु निपुण यथा तथा सुन नैवानुवाना। अकुर्वतीयर्थः । पुन:-क्षणार्धात्तानिपून्कि- मपि नि.सदान्सगहितान्विद्धती कुर्वती ।।

·समशतकम्। ६३ या स्निग्धश्यामलापि स्फुटधवलयशोधाम धाराधरापि प्रत्यर्थिक्षत्रियान्तःपुरिकजनमनोनल्पसंतापहेतुः । एकापि द्वेषणानां हृदयमधि पुनः कोटिधा दर्शयन्ती स्वाधिष्ठानं समीके विलसति सुतरां सास्य जैत्रा कृपाणी ॥९॥ या लिपति ॥ अस्य सा जैना कृपाणी समीके युद्धे । 'मृधमास्कन्दनं संख्ये समी- कम्' इत्यमरः । सुतरा विलसति । सा का । या सिग्धश्यामलापि स्फुटधवलयशोधाम स्फुर धवले यशस्तस्य धाम गृहम् । अजहहि न विशेषणविशेष्यभाव । पुनर्या धाराध. रापि प्रत्यर्थिनो ये क्षत्रियास्तेषामन्तःपुरजनाना मनाति तेषामनल्पो यहुर्यः संतापस्तस्य देतुः । धारापदेन विरोधः । या धाराधरा सा कथं संतापहेतु 'धाराधरौ मेघ खड्गौ' इ. वभिधानेन धारापदे खाधारा ततो विरोधाभास' । पुनः-या एकापि द्वेषणानां वैरिणाम्। 'सपारिद्विपदेषणदुर्हद' इत्यमरः । दृदयमाधेि पुनः कोटिधा कोटिप्रकारम् । 'सख्याया विधानार्थे धा' इति धा। स्वाधिष्ठानमास्थानमथवा प्रभाव । 'अविधान पुरे चक्रे प्रभावे. ऽध्यासने' इति मेदिनी । दर्शयन्ती प्रकाशयन्ती ॥ या खैरं त्यक्तकोषा रणशिरसि दृढं द्वेष्टि विद्वेषिको या सन्नाजः करस्था जनयति निखिलं शत्रुवर्ग करस्थम् । या भास्वन्मण्डलस्था गमयति न चिरात्सन्मुखान्वैरिवीरां- तद्भावन्मण्डलं सा विलसति लुतरामस्य या स्वैरामिति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी सुतरा विलसति । सा का । या स्वैरं त्व. क्तकोषा द्रीकृतपिधाना रणशिरसि सप्रामे रट गाद विद्वेपिणा वैरिणा कोदामसघात होति। या समाज सम्यप्राजतेऽती समाट् तस्य समाज' करस्या सती निखिलं समनं आधुवर्ग करे करभारे तितीति तथा त जनयति । या भास्वन्मदरस्था भावहीत य- मन्दल तत्रस्था भास्वत्र्यमण्डल तत्ररया तत्ततर्गवतीत्यर्थे दन्ति वा (१) समुसान्वैरि- वीरान्योछमागतानित्यर्थः । न चिरात् शीघ्र तावन्मण्डलं तत्प्रसिद्ध सूर्यमण्डल गम- पति प्रापयति । द्वाविमो पुरपी लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिमायोगानाच रणे वा- भिमुसे इत्तः ॥' इति वचनात् ॥ मुष्टियावापि नागायुततुलितबलैईस्युभिर्दर्ग्रहा या गुप्तिप्राप्तापि जन्ये रिपुहननमयैर्यावदानैः प्रकाशा। शीतस्पर्शाचरण्ये तृणवदरिकुलं भलताचा विधत्ते सा शाणोन्मएकोणा विल्सति सुतराम जैत्रा कृपाणी ॥ १७ ॥ जैत्रा कृपाणी ।। ९६ ॥

·६४ काव्यमाला। मुष्टीति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी सुतरा विलसति । सा का । या मुष्टिप्रात्यापि मुष्टिना ग्रहीतु शक्या तथा नागाना गजानामयुत दशसहस्त्र तेन तुलित तोलित पल येषा ते तथा ते. दस्युभिर्वरिभि' । 'द्विद्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः' इत्यमरः । दुर्ग्रहा । या गुप्तिप्राप्तापि पिधानान्तरितापि जन्ये युद्धे रिपुहननमयैवेरिमारणप्रचुरैरवदा. नैर्महत्कर्मभिः प्रकाशा प्रकारा (1) या शीतस्पर्शापि। आयस. साहजिक शीतस्पर्श । अ. रण्ये तणवदरिकुलं भस्मसाद्भस्माधीनम् । तदधीने सातिः' इति सातिप्रत्ययः । विधत्ते करो. तीत्यर्थ. । किविधः । शाणेनोन्मृष्टः कोणो यस्याः सा । शाणस्य उन्मृष्टः कोणो यया सेति वा ।। ऋज्वङ्गी या स्वयं न क्षणमपि सहते वक्रमावं रिपूणां स्निग्धच्छिन्नाञ्जनाभा स्थगयति धवलं या यशः शात्रवीयम् । ईशा दीर्घा मुहुर्या व्यसनमरिकुले दीर्घदी विधत्ते सा निर्द्वन्द्वं स्फुरन्ती समिति विजयतेऽमुष्य जैत्रा कृपाणी ॥९८॥ ऋज्वमिति ॥ अमुष्य सा जैत्रा कृपाणी विजयते । सा का । या स्वय ऋज्वही सर. लागी । क्षणमपि रिपूणा वक्रभाव न सहते । 'सह मणे' । या स्निग्धं छिन्नपर्षित(?) प(योदजन कज्जल तस्याभेवाभा कान्तिर्यस्याः सा । शात्रवीय शत्रुसबन्धि धवलं श्वेत यशः स्थगयति आच्छादयति । या ईशा दीर्घा लागलदण्डवदीर्घा । 'ईघा वा' इति पाठः । मुहुर्वारवारमरिकुले दीर्घदीर्घमतिमहद्यसनं दुख विधत्ते । किंविधा । समिति सग्रामे निर्द्वन्द्वं स्फुरन्ती ॥ मुग्धा या युद्धभूमावहितनरपतीस्तत्क्षणं मोहयन्ती प्रोद्भूता या विनेत्रा मुहुरभिपतितास्तान्समुत्कम्पयन्ती । खच्छायासनिपाते किमपि विदधती संमुखावस्थितांस्ता- नत्यर्थ भासुरश्रीविलसति नितरामस्य जैत्रा कृपाणी] ॥ ९९ ॥ मुग्धेति ॥ अमुष्य (अस्य) सा जैत्रा कृपाणी नितरा विलसति । सा का । या मुग्धा प्रालसि(१) युद्धभूमावहितनरपतीन्वैरिनृपास्तत्क्षण मोहयन्ती व्यामोहयन्ती । पुन. प्रो- द्रता कम्पिता विनेत्रा विगतनेत्रपरिधाना। नेत्र मथिगुणे वस्त्रभेदे' इति मञ्जरी ।मुहुवार- मि निहित जीन्समुकम्पपन्त सम्यगुत्कम्पयन्ती । पुनः-न्या स्वस्य च्छाया कान्तिस्तस्याः संनिपाते समुखावस्थितान्समुखा- गतास्तानहितान् सिमप्यनिर्वचनीय विदधती कुर्वती । किंविधा । अत्यर्थे भासुरा श्रीर्यस्याः सा ॥ [स्वे स्वे काले नि ............

·लोकोक्तिमुक्तावली । ६५ ॥ १० ॥ स्वे से इति । एतदीगा सा कुपाणी निफार्पणवाहिताना निर्गत कार्पयं कृपाणत्य भाव. फार्पण येश ते निष्कार्पण्या येऽहिता वैरिणा हदि हृदये हठेनाशा तत्की- तिलक्ष्मीर्वसतु । सर्वदा तिष्टवियर्थः । किविधा । स्वे स्टे काले स्वस्वसमयेऽतिकान्तः, काशे. पिधान भयात्सा पुनः स्वगुणविभवतः श्रीदक्षिणामूर्तिविरचिता लोकोक्तिमुक्तावली। शरद्धिमरश्मिवलक्षवृहत्तरमूर्तिलसद्भुजगं मतगजवक्रमविघ्नकरं मम मानसशृङ्गलितम् । कपोलगलन्मदवारिविलोलमधुव्रतहर्युपलै- रलंकृतमहमाकलयेऽनिशमीशयुतं गणपतिम् (१) ॥ १॥ मान्यैः सद्भिर्मत्कृतिः प्रेक्षणीया सा चेत्साध्वी तैस्तथाङ्गीक्रियेत । निन्देयुर्वा ते न मे स्वाद्विषादो मात्राकान्त को नु पङ्गुत्वमेति ॥ २ ॥ महत्स्वधिगताशेपकल्याणगुणराशिपु । मदुक्तिवादोपस्कारवाटिकानूचिविक्रयः ॥ ३ ॥ मदर्वाचीनतादोषात्कृतिरेषा न निन्धताम् । उपेक्ष्यते पयः कि नु भाण्डवैरूप्यदर्शनात् ॥ ४ ॥ ईशानविष्णुविधिहैमवतीन्दिरावा- पादाम्बुजानि मनुना परिशीलयध्वम् । तत्तत्कृपाणुनिचयो नु महर्धये सा- जायेत नैकपतौघमयी हि सिन्धुः ॥ ५ ॥ माः संतृतिवार्धिमध्यपतितात्तकारकं शंकर सर्वज्ञ शरणागनातिहरणं सम्पमनध्वं सदा । नैवान्यत्करणीयमस्ति भवता लत्तयै न सेवान्नर दत्त्वा कि तरणे ति नह. पुच्छ न सगृप्यते ॥ ६ ॥ -- ·काव्यमाला। खस्वस्थानस्थितिकृतिविधावक्षमैरन्यदेवै- नित्यं सेव्यं निखिलभुवनाधारमाधारहीनम् । शंभुं मां भजत शरणं मुक्तये नान्यदेवं दभ्रः किं नु स्वयमपि परालम्बयष्टिर्भवेद्वा ॥ ७ ॥ मा त्वं विषीद मदनान्तकमेव देव- माराधयेच्छसि सुखं यदि जीवलोके । तल्लीनवाड्मनसकर्मगतिः सदैव वल्ली न ताम्यति परीतमहाद्रुमा हि ॥ ८ ॥ दक्षाध्वरध्वंससमाश्रितानां रक्षाकरं यात शरण्यमार्याः । मा वोऽस्तु भीः ससरणाच कालादुता दृढस्तीक्ष्णतरे विषाणे ॥ ९ ॥ जातं मया पुरारे बहुशो जनिरत्र मे पुनर्मा भूत् । देहि तव पादसेवां यावन्मथितं किमोदनाकासा ॥ १० ॥ कमलं तव पदकमले विमले मम देहि चञ्चरीकत्वम् । नान्यत्किमपि च काझे पश्चादानं किमस्ति भिक्षायाः ॥ ११ ॥ शिवाख्यया विष्ण्वभिधानतो वा सकृत्तु संकीर्तित एव देवे । समस्तपापानि लयं प्रयान्ति किमस्ति कुम्भो हि दृढो गदायाः॥ १२॥ विद्यैव दुर्लभतरा विनयेन युक्ता विप्रास्तदर्थमनुवेलमतो यतध्वम् । वृत्त्यादिकं च विदुपां वितरन्ति सर्वे शाखा प्लवंगममनादधती किमस्ति ॥ १३ ॥ विद्वज्जनो विगतभीविविधेऽपि देशे विद्याबलाक्रमणभीतसमस्तलोकः । स्वस्थानवत्स खलु सर्वत ए पूज्यो व्याघ्रस्य कि निजवने परकानने वा॥ १४ ॥ वृत्त्यादिकर्शितोऽपि विद्वान्मान्यः स्वदेहयात्रायाम् । न सहेत ह्यवमानं व्याघ्रः क्षुधितोऽपि भक्षयेन्न तृणम् ॥ १५ ॥ न ह्येक एव विदुषां सत्कर्ता कितु यत्र ते याताः । तत्रापि सत्कृताः स्युः पश्चादामेऽपि नहि कुलालः किम् ॥ १६ :

·लोकोक्तिमुक्तावली।
जन्मानितेन तदनु श्रुतिनोदितेन
यस्तेजसोज्ज्वलति तं शिशुमप्यनाथम् ।
विमं तु योऽवमनुते स भोहिनष्टो
वध्येत कि तनुरिति ज्वलनो हि वसे ॥ १७ ॥
दैवाद्दरिद्रतमतां विदुषि प्रयाते
विप्रे करोऽपि मनुजा न कुरुध्वमस्य ।
निन्दां तथापि महती हि तदीयविचा
क्षीणे गजेऽपि तनुता न पदं प्रयाति ॥ १८ ॥
पूर्व जन्मशतेषु सत्परिचयादभ्यस्तविचे द्विजे
मा शङ्का मनुजाः कुरुध्वमधुना संत्यक्तसर्वैषणे ।
मुक्ते सद्गुरुवीक्षणादिति न वा जानाति शाताण्यसौ
कि नु स्थापितमालिकस्य शिरसो हावर्तको नृग्यते ॥ १९ ॥
जन्मान्तरेषु कृतपुष्पचयो द्विजोऽयं
विद्यावतो जनिमुपेत्य कुले शुचीनाम् ।
मुक्त्यै सदैव यतते विरतान्यकृत्यः
शावः करोति पतगः किमु जानुचारम् ॥ २० ॥
प्रज्ञाविशेषपरिवाधितविधमोहा-
विज्ञाततत्त्वनिपुणान्विरतान्यकृत्यान् ।
अज्ञातभावचरितान्महतो न निन्धा-
न ज्ञायते किनिति मूपिकवासलोष्ठम् ॥ २१ ॥
आत्मानन्दरसज्ञानामलं शाखावलोकनन् ।
भक्षितव्या पपूपाः कि गप्यानि सुषिराणि किम् ॥ २२ ॥
वेदानधीत्य विधिवढहनेत्य पश्चा-
दभ्यागतातिथिसुरान्वपितनुपाते।
यतं सकर्मनिरतं मनुमाः सुवन्ति
प्रामल कीतिरशनेऽपित एव मातुः ॥ २६॥

·कागमाला । सुता वयं सोमगुतां न पौत्रा विनाता नेति तिहाग गम्। द्विजाः समभ्यस्यत वेदनियां गजो भोटिक न शकलजस्य ॥ २४ ॥ इति शिंमागी । वासो विना इह सलजनैर्जिनीयः प्रगना- होपैरेतै रितकरणराश्रितानां जनानाम् । युप्माभिश्च स्वयमुपगताः प्राप्यते तदिपत्ति- दग्योऽपि स्यादपि न स हितः गल्मलिः काजिरेण ॥ २५ ॥ सन्तः कदाचिदपि सख्यमसज्जनन कार्य कृते तु हृषिता यदि नीचकृत्ये । युञ्जन्ति कोपविवशाः प्रहरन्ति चैते सख्ये कृते सह गुना लिलिहेद्दशेद्वा ॥ २६ ॥ सन्तो लोकमशेपमात्मसदृशं सचित्य सद्भावतः संसाराम्बुनिधौ निमग्नमचिरादुद्धर्तुमुधुञ्जते । मन्दाः खोद्धरणोद्यतानपि नरान्निन्दन्त्यविजाय ता- न्कूपे श्वा पतितो नतो न मनुते चोद्धर्तुकामानपि ।। २७ ॥ श्रुत्यन्तस्थपुमर्थसाधनकथारिक्तोऽपि मुग्यो जनः प्रत्यङ्मानपराङ्मुखोऽपि परमान्धर्मानकुर्वन्नपि । नित्यं स्वोदरपूरणैकनिरतः सभ्राम्यति स्वेच्छया कृत्यं किचन नास्ति यद्यपि शुनो यानं सदा धावनम् ॥२८॥ खलाः प्रकृत्यैव खला भवन्ति विप्रा भवद्भिर्विहितोपदेशाः । अप्यावं नैव कदापि यान्ति पुच्छं शुनः कि न्वृजुता भजेत ॥ २९ ॥ धन्या हि यूयमिह विप्रकुलेपु जाता विप्रात्मजा विटजनैः सह मास्तु सङ्गः । यद्यस्ति तद्वदशुभाचरिता भवेत वत्सोऽपि खादति मलं हि वराहसक्तः ॥ ३० ॥ प्राप्यापि पूर्वकृतपुण्यचयनित्वं नीचाः सतामविदितव्यसनं द्विजानाम् । ।

·लोकोक्तिमुक्तावली । ६९ मर्माणि नर्मकृतिभिर्व्यथयन्त्यजतं काको हि वेत्त्यनडहो वणवेदना किम् ॥ ३१ ॥ दारान्विहायात्मकुलानुरूपान्वाराजनां वाति यो विमोहात् । घोरान्स पापी नरकान्प्रयायाद्धारान्नहेहुर्ललितो हानड्वान् ॥ ३२ ॥ शातेषु चार्वाककृतेषु माया नेत्रेषु य. त्यान्मनसः प्रवेशः । पात्रे पुरैवाचरितोपचारः पोने वराहस स फालबन्धः ॥ ३३ ॥ अन्येषामशुभं करोतु नितरामलत्रियोऽसाविति प्रज्ञाः सायुजनाः खलेन सह मा मैत्री कुरुवं क्षचित् । तस्येयं प्रकृति सुखेतरकृतिः सर्वात्मना सर्वदा तिक्तः सन्क्षचिदन्यतो मधुरता निम्बः किमालम्बते ॥ ३४ ॥ इति दुरत्यागपद्धतिः । द्वैतालम्बनमार्गकोटिषु परिभ्रान्ताः कुतर्काहता नानाभूतमहागमेषु बहुधा श्रान्ता भृशं कैतिनः । आत्मालोकनहेतुभूतममलं ज्ञानं विदुः कि परं सभूयापि सहनमन्वरमणि पश्ये पुरन्धाः किमु ॥ ३५ ॥ कृत्वाप्यामरणान्तिकं भुवि जनः काम्यानि कर्माण्यतो गत्वा स्वर्गमवाप्य तत्सलमधो यात्येव नो मुच्यते । वेदान्तेन विमुच्यते विधिवशात्कैपल्यमार्गेण हि प्राकारं सकलं परीत्व ननु च द्वारेण निर्गम्यते ॥ ३६ ॥ मागैरधःपतनहेतुभिराश्रिताना वेदेतरैर्भवमहान्युनिधित्तरीतुम् । शक्येत नैव मनुजा निगमाननायो हामहवेन तटिनी तरितुं न शक्या ।। ३७ ॥ वेदेतराध्वपरिनिष्ठितमानसाना तोपान्तरं नहि नमुक्तिकथा तथापि । संमन्य दुःसवरला बहवः प्रयामा आमः खिलोऽपि नहि योजनमात्रहीनः ॥ ३८ ॥ -- ५

·काव्यमाला।
त्रैवर्णिका वेदविदो हि यूयं मा यात कुत्रापि जिनादिमार्गान् ।
प्रवेशमात्रात्पतिता भवेत भ्रष्टं रुमायां लवणं हि सर्वम् ॥ ३९ ॥
द्वैतादिवादनिपुणेष्वपि मानुपेषु
लोकेषु सत्सु वहुधा बत तेपु कोऽपि ।
वेदान्तवादनिरतो न च दृश्यते हि
लभ्येत किं न्ववियु कश्चिदिभः सहले ॥ ४० ॥
मार्गाणा परमार्थभूतविषयानन्दैकसंदायिना
बौद्धादे रहितस्य मुक्तिकथया स्वर्गादिभोगैरपि ।
दुःखं पश्यत सांप्रतं द्विजवराः प्रेत्याप्यनन्तं भवे-
दोग्ध्यर्धे कुडुवस्य हन्ति पदतश्चक्षुर्यथान्धं भवेत् ॥ ४१ ॥
इति द्वैतनिन्दापद्धतिः ।
युष्माभिः पुरुषार्थलेशरहितैर्माः किमर्थ धनं
कृत्याकृत्यविवर्जितैरनुदिनं दुःखेन सचीयते ।
दैवं चोरनृपानिमिर्धनवता तच्च क्षयं प्रापये-
लूतास्येन तनोति संहरति तत्पुच्छेन शाखामृगः॥ ४२ ॥
भुग्ध्वं यत्नविवर्जितं हुतवहे हुत्वा च दत्त्वार्थिने
भाव्यं यद्भवता तदेव भविता तूप्णी स्थितेऽपि स्वयम् ।
सभ्रान्तैरपि सर्वतः क्षितितले नाभावि संलभ्यते
क्षिप्तोऽप्यम्बुनिधौ किमाढकजलं प्रस्थःप्रगृह्णाति हि ॥ १३॥
भुग्ध्वं च किचिदिह वित्तमवाप्य विप्राः
सत्पात्रसाच्च सकलं विनियुड्ग्ध्वमन्यत् ।
नो चेत्परत्र भवतां च सुखं कुतः स्या-
स्पिष्टं हि भक्षितवतां किमपूपमस्ति ॥ ४४ ॥
संपत्तयः सत्ततमम्बुतरगलोला
यावद्भवन्ति मनुजाः पुरुषार्थमाभिः ।
तावत्कुरुध्वमुपकारमुपस्थितानां
नाव्या नदी ननु नखंपचसैकता स्यात् ॥ ४५ ॥

·लोकोक्तिमुक्तावली। ७ आचीर्णमशुभं कर्म हिजा भोगाय कल्पते । आवेष्टितगलो नागः किमदृष्ट्वा हि गच्छति ॥ ४६॥ कुरुध्वं स्वोचितं कर्म नोत्तरोत्तरचोदितम् । उच्चैरुड्डीयमानोऽपि कुलिङ्गः स्थान वोश्वरः ॥ ४७ ॥ पापानिवृत्ति सुकृते प्रवृत्ति कुरुध्वमचैव जनाः कृतान्तः । हरेत चद्धा रुदतोऽपि पापान्मुञ्चेत्किमाखौ रुदिते विडालः ॥ १८ ॥ वेदोदितानि सकलानि सदैव कुर्व- कर्माणि तत्फलविरक्तमना मुमुक्षुः । मुक्तो भविष्यति शनैर्न तु वध्यते तैः शुल्कं किमस्ति सरता हि विधूय भारम् ॥ ४९ ॥ ब्रलाध्येयमवाप्य विप्रतनया. प्रागेव पूर्वाश्रम वेदा यत्पुरुषार्थसाधनमतो वाल्यानभृत्यादरात् । पश्चादर्थविचारयोग्यसमये ध्येतुं कथं शक्यते लम्येतेह फलापचायसमये कि वापचेतुं सुमम् ॥ ५० ॥ बन्धुभिर्वार्यमाणोऽपि कुर्यादध्यात्मचिन्तनम् । प्रवर्ततां घटीयन्त्र काकोऽपि रटनादृशम् ।। ६१ ॥ विप्रा मुमुक्षा यदि वो न कार्यतर्कादिशास्त्रेषु वृथैव यत्नः । वेदान्त एवामृतसिद्धयेऽलमिक्षोरनेकाद्गुडखण्ड एकः ॥ १२ ॥ उच्चावचानि जननानि भवन्ति याव- कर्माणि तावदखिलानि लयं न यान्ति । तत्कर्ममूल्हननाय यतध्वमार्या यावच्छिरो न विरमेजलबन्धरोगः ॥ ५३ ॥ न भेतव्यं द्विजैः कापि वैदिकैः सदैवतात् । भीताश्चेदभिभूयेरन्भीताजानाति मर्कटः ॥ १४ ॥ विद्यावयःकर्मगुणैर्विशिधा व्यावर्तयध्वं कुपधात्स्वभत्यान् । नो चेत्तदेहो भवता भविष्यत्युञ्च ने वाति हि गन्धवाहः ॥ १५ ॥ १. "वायतोऽपि सदा रटेत्' इति पाठान्तरम.

·७२ काव्यमाला । वुधा न शोचन्ति मृतानशेपान्कथावशेषान्प्रति ते द्विजेन्द्राः । शोकैरलं शोपणहेतुभूतैर्गताम्भसः किं करणेन सेतोः ॥ ५६ ॥ दारिद्यरोगविवशा अपि चेन्मनुप्याः संबद्धमेतदखिलं निजकर्मपाशः। सचिन्त्य माक्षिपत दैवमहोऽतिरुष्टाः कि भिद्यते हि मुकुरो निजवक्रदोपात् ॥ १७ ॥ वर्णाश्रमाचारमकुर्वतो जनानन्यायचेष्टान्नृपतिस्तु दण्डयेत् । नैमे चरेयुर्हि कुकर्म दण्डिता दग्यो विडालो न महानसं विशेत् ॥ ५८ ॥ यावद्भवति पटुत्वं करणाना मुक्तये द्विजश्रेष्ठाः । तावद्यतध्वमनिशं वायो सत्येव भवति पवितव्यम् ॥ ५९॥ यूयं चेत्पुरुषार्थिनो द्विजवरा मा मा विलम्बोऽस्तु वो वाल्यादेव यतध्वमक्षपटुता यावत्सदा मुक्तये । पश्चात्प्रत्युत वार्घकाहतधियो मन्दीभवेत ध्रुवं क्षीण. कि महिपो वहेत शकटं शून्यं च भारैरपि ॥ १० ॥ यूयं चेत्पुरुषार्थसाधनपरा वृद्धा द्विजाः साप्रतं हन्तैतावदहो वयोऽपि गलितं कालेन कामादिभिः । अक्षाण्यद्य विकुण्ठितान्यथ पुनर्युप्मत्प्रयासो वृथा ह्यह्रश्चोरगतस्य सप्तमदिने बन्धः कवाटस्य किम् ॥ ११ ॥ आत्मानं परमं प्रमाणनिकरैरप्राप्यमव्याहतं ज्ञेयं यद्गुरुवीक्षणादपि जना मूढास्तु मुक्त्वैव तत् । कोशेष प्रमितेषु पञ्चसु परिज्ञातुं समुदाञ्जते नष्टेभाः कलशान्तरेष्वपि करं कृत्वा विचिन्वन्ति हि ॥ १२ ॥ पड्भावैरनुपुक्त एव सतत तापत्रयेणाकुले कामाद्यैरपि पभिरूमिभिरपि ग्रस्ते शरीरे जनाः । बद्धाहंकृतयोऽत्र दुःखमुदितं हाहेति मा क्रुश्यत बद्धा कि पितृकानने हि भवनं कुर्यात्पिशाच्या भयम् ॥३३॥ प्रारब्धानुवुभूपया परवशा वश्येन्द्रिया निःस्पृहाः सन्तः सन्ति सदा निरुद्धमनसो ये यत्र सारग्रहाः । . -- ·लोकोक्तिमुक्तावली। तनिष्ठा किमवाप्यते द्विजवर रागाभिभूतैनरैः संराज्ञीक्षणमीसितुं न घटते कृत्वा करे मार्जनीम् ॥६४ ॥ मायाकार्य जगदपि तथा तत्वष्टा निलोक्य प्राज्ञः कुर्वन्परपुरुपयोरेकतां वेदवाक्यैः । आसीतैको बहमिति न चेन्मायया मोहितः स्या- दाहातव्यस्तिमिरनिकरः किं प्रदीपे प्रशान्ते ॥६५॥ आयुस्तडिच्चलमपायि शरीरमेत- न्मृत्युग्रंसिप्यति कदेति न कोऽपि वेद । अचैव तद्भजत मुक्तिपथं द्विजेन्द्रा ज्येष्ठागमावधि हि तिष्ठति कि तु दर्शः ॥ ६ ॥ आत्मास्ति सर्वजगतामाधारः पूर्वमिति विचिन्त्यैव । पश्चात्तत्त्वविचारः कुञ्चे सत्येव नित्रकर्म वात् ॥ १७ ॥ मन्दोऽपि कार्यान्तरनिळपेक्षः सदाभ्यतेदात्मपरांत्र विद्याम् । कमात्परं ब्रह्म भवेत्स्वयं च यान्त्या पिपील्यां हि शिला नतास्यात्॥१८॥ विना विहायात्महितं पुमर्थ किमर्थमन्यामियान्प्रयासः । पुत्रादिदुःखैरपि तापिताः स्थ के वा पिवन्त्यन्यरुनः कषायम् ॥ ६९॥ इति शिक्षापद्धति । मायान्धकार तरितुं प्रदीपं वेदान्तविज्ञानमपि प्रपताः । कुर्वन्त्यहो कर्म जुगुप्सितं व दीपं गृहीत्वा हि पतन्ति कूपे ॥ ७० ॥ लस्वापि दुर्लभनिहामृतदं द्विजत् तलिन्प्रयाति विल्य विभियो मनुष्याः । जायासुतार्थमतिमूदधियो यतन्ते गच्छत्यहो शिरसि किं नु शिररयाज्ञा ।। ७१ ॥ जायेयमेप तनयः पशवो ममते मायेति सम्पगपिनार्य निमूटलेषः । आयेंषु सत्सपि ददाति न । मुझे तो मत्लपि हि नाति जरुं पिशाच्चाः ॥ ७२ ॥ .. .

·७४
काव्यमाला ।
।
कामेषुणा कामरिपोर्मनोऽपि कल्लोलितं का मनुजेषु वार्ता ।
आपाढवाते चलति द्विपेन्द्रे चूलीवतो वारिधिरेव काष्ठा ॥ ७३ ॥
अध्यात्मादिकलापैराकान्ते सततदुःखसंसारे ।
दुःखमिदानीमिति या चिन्ता सिकतोदनोपलान्वेषी ॥ ७४ ॥
तापत्रयेण परितापवता जनानां
काशी रुजापनयनाय शिवाश्रितालम् ।
कि त्वत्र सन्ति यवना निवसन्ति घोरा-
श्छायोत्तमा न सहते तनु वे""ताहि ॥ ७५ ॥
विद्योपदिश्येत विरक्तिशून्ये विप्रेऽविवेके द्विजराजकेन ।
या वेदविज्ञानरता द्विजाग्र्याः सारण्यविस्तारितचन्द्रिका स्यात् ॥७६ ॥
विषोपमे वीतरसे विषक्तो जनोऽयमज्ञो विषये सदैव ।
न तत्र चिन्तासु तथा हि भक्ष्यो घुणस्य निम्बाद इवैव निम्बः ॥ ७७ ॥
दरिद्रभावं निजकर्मवश्य जने प्रयातेऽपि महारुनापि ।
भवेदमुष्मिन्भवकप्टभावे शिलाहताङ्गे हि पतेद्गदापि ॥ ७८ ॥
प्रारब्धभोगवशतः स्वयमागतानां
दौर्गत्यदुःखविपदां वरकल्प्य हेतुम् ।
दुःखायतेन्य"मूढमना जनोऽयं
को वा विपीदति हि वेद्धरि तिष्ठतिष्ठम् ॥ ७९ ॥
इति विषादपद्धतिः ।
सन्तः स्वान्ते सततममलं संविचिन्वन्ति योगा-
दन्तः सन्तं निगमवचसा प्रत्यगात्मीमवन्तम् ।
मूढो लोको बहिरिव परात्मानमाशङ्कतेऽसौ
अङ्के कृत्वा तनयममलं ग्राममन्वेषते हि ॥ ८० ॥
काम्यानां कतिचित्समापरिमितस्वर्गेकसंदायिनां
सद्यःस्वान्तनितान्तमोहनकृता की जनः कर्मणाम् ।
आत्मानन्दमनन्यवेद्यमपरिच्छिन्नं न जानाति तं
विक्रेता लवणस्य वेत्ति किमु तत्कर्पूरमूल्यं परम् ॥ ८१ ॥

·७५ 10 पयः 7Enा ॥ ३ ॥ लोकोतिगृत्तारी । आत्मभित्र मुग्यमनन्तमात्राने वनाविकमलनिनेन गुणेन तुला । मा ति कर्म नगई नीति युग्णा न्याय मनं नुम् ॥ ८२॥ पि या या माना .... Arr. . . । माग गई. ॥ न..' .. 7 in - . TA || १ || । PLE 1105 1 । + - -- में - . . - भ . . । 4

·৩২
कागमाना।
तत्वज्ञानामागार्मतिनाशेऽपि न हि मोडलम् ।
प्रारम्भमाशरीराह करतेऽपि न रिमेकणिका ।। ९० ॥
गुत्तेन कर्मजालेलोकहितागा भाति करणीगम् ।
न हि तत्फलोपभुत्त्यै पाल्पगमो नु सम्मानि ॥ ९१ ॥
यूनामकिंचनाना का वाञ्छा गारमुन्दरीवीरगाम् ।
कार्पासपण्यवीच्याः कौलेयस्यापि कोऽपि सरन्धः ॥ ९२ ॥
सद्गुणा विगतत्रासा परमार्थप्रदागिनीम् ।
लोकोक्तिमौक्तिकीमाला कण्ठे यद्धमकिननाः ॥ ९३ ॥
संमतेन सतां लोके दक्षिणामूर्तिसूरिणा।
लोकोक्तिमुक्तामालेय रनितात्मप्रसिद्धये ॥ ९४ ॥
इति शानप्रशमापद्धति ।
समाप्तेयं लोकोक्तिमुक्तावली ।
श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीत
आनन्दसागरस्तवः।
विज्ञापनाईविरलावसरानवाप्त्या
मन्दोद्यमे मयि दवीयसि विश्वमातुः ।
अव्याजभूतकरुणापवनापविद्धा-
न्यन्तः स्मराम्यहमपाङ्गतरङ्गितानि ॥ १ ॥
'मुनिरस्ति भरद्वाज. ख्यातत्रिभुवनेष्वपि ।
अनर्यस्य जहाँ रामोऽप्यरण्यभ्रमणश्रमम् ॥ १॥
तस्यान्वये महत्यासीत्क्षीरोद इव चन्द्रमाः ।
श्रीकण्ठचरणासक्तः श्रीमानप्पयदीक्षितः ॥२॥
विधिनयी यदाक्षिप्ता नान्यत्र लमते गतिम् ।
जयन्त इव दुर्दान्तो जानकीशशरादितः ॥३॥
आगमैरप्यसवेद्यमाय यत्तत्त्वमैश्वरम् ।
आकुमारं परिज्ञात तदेवासीयदुक्तिभिः ॥ ४ ॥
श्रीकण्ठदेशिकप्रन्थसिद्धान्तद्योतचन्द्रिका ।
श्रीमती निर्मिता येन शिवार्कमणिदीपिका ॥५॥

·*
ਕਰਨ :
ਤੁਰਦੇ ਨੇ --- -
ਮਾ :-
::: --------
- 2.
" : : : :
}
4
f
#
ਨੂੰ
}
}
*
$
.

·७८ काव्यमाला। पर्याकुले मनसि वाचि परिस्खलन्त्या- मावर्तगर्त इव चक्षुपि घूर्णमाने । कस्तेऽमिधास्यति शिवे मम तामवस्था काले दयख कथयामि तवाधुनैव ।। ४ ॥ भक्तिं करोतु नितरां सुरजातिमात्रे ग्रामीणजन्तुरिव पौरजनेषु लोकः । अन्यत्र देवि भवदीयपदारविन्दा- दाकृष्यमाणमपि मे हृदयं न याति ॥ ५ ॥ अङ्गीकुरु त्वमवधीरय वा वयं तु दासास्तवेति वचसैव जयेम लोकान् । एतावतैव सुकरो ननु विश्वमात- रुद्दण्डदण्डधरकिकरमौलिभङ्गः ॥ ६ ॥ वेदान्तवाक्यजनितं विमलं विचार- रासाद्य वोधमनुचिन्तनतोऽपरोक्षम् । मुक्ति व्रजन्ति मनुजा इति सूक्तिमाद्या- मालम्व्य कस्तरितुमर्हति शैलकन्ये ॥ ७ ॥ एकैकवेदविषयाः कति नाम शाखा- स्तासां शिरासि कति नाम पृथग्विधानि । अर्थावबोधविधुरोऽक्षरलाभ एव केपां नृणां कतिभिरस्तु शरीरवन्धैः ॥ ८॥ न्यायाः परस्परविभिन्नदिशः सहस्र- मुच्चावचानि च भवन्त्युपवृंहणानि । एवं स्थिते गिरिसुते निगमोपलाना तात्पर्यसारमवधारयितुं क्षमः कः ॥ ९॥ अस्त्वक्षरग्रहविधिर्जनुपा सह- भवतु वापि ततोऽर्थवोधः । रापाततो Carror शालामा नेणा शिने कतिभिरत शरीरबन्ध स्त्र

·No text on this page.

·८० काव्यमाला। आयस्य तावदपि कर्म करोतु कश्चि- तेनापि मातरधिकं किमिहानुभाव्यम् । आस्ते सुखं य इह भारतवर्षसीम- न्यास्ते स किंचिदित उत्तरतोऽपसृत्य ॥ १७ ॥ कर्म त्यजेम यदि नूनमधः पतेम यद्याचरेम न कदापि भवं तरेम । कर्म त्यजेदिति चरेदिति च प्रवृत्ता भावेन केन निगमा इति न प्रतीमः ॥ १८ ॥ कर्मण्यकर्मविधिरेष यदाचरन्ति कर्माणि तत्तदनुवन्धजिहासयेति । सत्यं तथाप्यभिनवो भविता न बन्धः प्राचीनवन्धहरणे क इवाम्युपायः ॥ १९ ॥ प्रारब्धकर्म कियदारभते कियद्वा प्रारप्स्यते कियदिदं क इवावधत्ताम् । कालः कियानिव मया प्रतिपालनीयो यस्य क्षणार्धमपि कल्पशतत्वमेति ॥ २० ॥ पुंसः क्षणार्धमपि संसरणाक्षमस्य सांख्यादयः सरणयो न विशन्ति कर्णम् । संख्याय मानसिकताः सकलाश्च सूक्ष्मा भुड्ड्वेति वागिव महाक्षुधयादितस्य ॥ २१ ॥ भक्तिस्तु का यदि भवेद्रतिभावभेद- स्तत्केवलान्वयितया विफलैव भक्तिः । प्रीतिस्त्वयि त्रिजगदात्मनि कस्य नास्ति द्रुहो न खलु सन्ति जनास्त्रिलोक्याम् ॥ २२ ॥ आत्मा समस्तजगतां भवतीति सम्य- ग्विज्ञाय यद्वितनुते त्वयि भाववन्धम् । १. 'किमिवानुमाव्यम्' ख. *

·No text on this page.

·८२ काव्यमाला। का संसृतिः किमपचारनिवन्धनेयं कीद्वविधस्य तव किं क्षतमेतयेति । प्रेश्ने तु नालि कुशलः प्रतिवक्तुमेव खेदस्तु मे जननि कोऽप्ययमेवमास्ते ॥ ३० ॥ एवं गतस्य मम सांप्रतमेतदर्ह- मत्रेदमौपयिकमित्यमिदं च साध्यम् । अस्मिन्प्रमाणमिदमित्यपि वो मन्त्र शक्तिर्न मे भुवनसाक्षिणि कि करोमि ॥ ३१॥ न ज्ञायते मम हितं नितरामुपायो दीनोऽस्मि देवि समयाकरणासमोऽलि । तत्त्वामनन्यशरणः शरणं प्रपद्ये मीनाक्षि विश्वजननी जननी ममैव ॥ ३२ ॥ किंचिन्मया श्रुतिषु किचिदिवागमेपु शास्त्रेषु किचिदुपदेशपथेषु किचित् । आघ्रातमस्ति यदतो भवती वरीतुं गोप्त्रीति काचिदुदपचत बुद्धिरेषा ॥ ३३ ॥ ब्रह्मैवमेवमहमेष तदाप्युपाय इत्यागमार्थविधुराः प्रथमे दयाहाः । त्वद्रक्षकत्वगुणमात्रविदो द्वितीया इत्यर्थये सदधिकारनिरूपणाय ॥ ३४ ॥ मातः करोषि ममतां मयि यावदीप- त्तावद्यते मम ततः किमिवास्ति साध्यम् । मामित्थमित्थमुपयुझ्व न विस्मरेति कि स्वामिनं त्वरयते वचन खभृत्यः ॥ ३५ ॥ ५ १. 'कीग्विधस्य तवं किं क्षमते मयेति' ख. २. 'प्रति' क. ३. 'काचिदुद बुध्यत' क; 'काचिदुपपद्यत' ख. ४. 'इत्यर्थ्यसे' क.

·No text on this page.

·m -- । । . - m . . + 4 - . -- । -- . है गोता .. !'. 1' . , "414.11.1. TE!: । affitisfit पुणे ।। {11 पला मान 2.1 मा । विपी 14 विवपना 1 401 यी |॥ ५३॥ कई पतिया व 4. नामद को दण्डविया कपातमहावा। कतम्यगतरणमा निर्मामायनन्ता चिन्ता पिता त्वयि शरवताारनामा ॥ ४. !! ज्ञानं दिशेयमन तन विनोग्य प्रारब्धमप्यपदपयमुतानन्ध्याम् । इत्थं सकृत्पदनकाशवदाया मातयि प्रवत महतीह चिन्ता ॥ २७ ॥ एतजडानइविवचनमेतदेव सित्यादितत्यपरिशीयन कौशलं न । १. अप्पपदीक्षितो नालाण्टीक्षितस्य पितामहस्य जानादाक्षितम्यामो प्रा. . पपदीक्षित एप भणदीक्षितच अपपदीक्षित पनि

·No text on this page.

·ܐ - ܐ .ܐܐ ܂ ܐ . ., t} ܝܙܐ' , ܐܰ܀ . : :....... + . + है 1 Paran .. १ . + 1 hitsks .:.i. ... ५ Beti !... !! - I, It 1-11th hight Ite *त 11437751 Timपा मगर - | aai thouth Jitth_t1-13322.! 1}.4.4 402-11-14th बाँदर में पागदम् । एपेर माद्रिद पति- माप्राचगनन करता पहारमा ॥ १८॥ अपाकृती मुददामविचिन्ता किंचि. दामिनाम पदयोः मुदृढ गया यत् । तन्मे भवार्णवानमनन कातरस्य मातः क्षमस्व मंबुरे धरि बालकृत्यम् ॥ ५९ यत्रानमन्पशुपतिः प्रणयापराधे मन्दं किल स्पृशति चन्द्रकलाचलेन । पुप्पार्चनेऽपि मृदितं पदयोर्युगं त- न्मातस्तुदन्ति न कथं परुपा गिरो मे १. मधुरेवार मधुरानगर्या हालापनगर्या ईश्वार.

·۔ ·८८ काव्यमाला। उत्सहमम्म त दारासि मे कदा लं मातृप्रियं फिल जई गुतमामनन्ति ॥ १७ ॥ अरौ शिरस्तव निवेश दगातितीर्ण- सयानपल्लवमगीरविनीतगेदम् । अत्रय जन्मनि विभोः परमोपदेश- माकर्णयेयमपि कि मणिकर्णिकायाम् ॥ ६८ ॥ काञ्चीगुणग्रथितकाञ्चनचेलदृश्य- चण्डातपाशुकविभापरभागशोभि । पर्यमण्डलपरिप्करणं पुरारे- ायामि ते निखिलमम्ब नितम्बबिम्बम् ॥ ६९ ॥ गर्भे निवेश्य भुवनानि चतुर्दशापि संरक्षितुं कैलितनिश्चितया भवत्या । प्राकारमेव रचितं परितोऽपि नून- मूहे सुवर्णमयमेदुरपट्टवन्धम् ॥ ७० ॥ मुक्ताश्च खल्वपि यदि त्रिदिवे भवत्या स्तन्याशया स्तनतटं न परित्यजन्ति । अस्माकमुटभवज्वरतापिताना- मार्दीभवन्तु वदनानि कुतो न हेतोः ॥ ७१ ॥ नटोपलव्धमधिगत्य शिशु चिरान्मा वात्सल्यविद्रुतहृदः परदेवतायाः। क्लिद्यत्पयोधरविनिःसृतदुग्धविन्दु- निप्यन्दपतिरिव दीव्यति हारयष्टिः ॥ ७२ ॥ यत्तद्धनुर्जनमनोमयमैक्षवं ते तस्यास्तु देवि हृदयं मम मूलदेशः । चापाधिरोपणविधौ चरणाञ्चलेन संभाव्यते किल समाक्रमणं कदाचित् ॥ ७३ ॥ १. 'उत्सहमेव' क. २. 'कलितनिश्चलया' ख ३. 'हरितोऽपि नून' क.

·ܫܪ ·काव्यमाला। अर्ध जितं त्रिपुरमम्ब तव मितं चे. दर्धान्तरेण च तथा भवितव्यमेव । तच्चिन्तये जननि कारणसूक्ष्मरूप- स्थूलात्मकत्रिपुरशान्तिकृते स्मितं ते ॥ ८० ॥ मत्क्लेशदर्शनपरिद्रवदन्तरङ्ग- हय्यङ्गवीनपरिवाहनिभं जनन्याः । अन्तस्तमोपहमनुस्मरता जनानां मन्दस्मितं तव तु मङ्गलमस्तु भूत्यै ॥ ८१ ॥ सासिद्धिकाननसरोरुहदिव्यगन्ध- सान्द्रीकृतेन्दुशकलाकलिताधिवासम् । ताम्बूलसारमखिलागमबोधसारं मातर्विधेहि मम वनकलाचिकायाम् ॥ ८२ ॥ नासामणिस्तव शिवे चिरसस्तवेन प्रत्याहृते मनसि भाति तपोधनानाम् । अज्ञानसततिनिशात्ययसूचनार्थ- माविर्भवन्त्यसुरदेशिकतारकेव ॥ ८३ ॥ ताम्बूललक्ष्यपरिफुल्लकपोललक्ष्य- ताटङ्कमौक्तिकमणिप्रतिविम्बदम्भात् । हस्तद्वयव्यतिकरामलसत्त्वमाद्यं वर्ण विभर्ति जठरे तव वक्त्रविम्बम् ॥ ८४ ॥ दत्ते श्रियं बहुविधा कुशलानि दत्ते दत्ते पदं सुरपतेरपि लीलयैव । ईविधाम्ब तव दृष्टिरितोऽविका वा नोद्यापि कर्णमतिवर्तितुमीश्वरेयम् ।। ८५ ॥ पापाणकेटकटिने जनदर्विगाहे व्यय महत्युपनिपद्विपिने प्रवृत्ता। १ 'ताम्बलगर्भपरिपुरकोटलम्या ताटदः । हन्तद्वयव्यतिकरामलमा' र २ शोमोऽय व-पुस्तके नोस्ति

·No text on this page.

·९२ काव्यमाला । - -- एपोऽपि यामनुसरंल्लभते यशांसि तामेव विश्वसिमि देवि तवानुकम्पाम् ॥ ९२ ॥ अर्ध कलङ्करहिता करुणैव शंभो- र गुणास्तदितरे सकलाः समेताः । इत्यम्ब संप्रति किल स्फुरितं रहस्यं संपश्यतो मम भवन्मयमैशमर्धम् ॥ ९३ ॥ अम्ब भ्रुवोस्तव विचेष्टितमप्रमत्तं संपश्यतां निजनिजार्थनिदेशहेतोः । तन्मूलदेशनिहिता निभृता सुराणां दृष्टिः प्रयाति मृगनाभिविशेषकत्वम् ॥ ९४ ॥ सारं कणं कणमधर्मरुचां सहस्रा- संगृह्य निर्मितमिदं तव वक्त्रविम्बम् । तावत्सुधाकरकलङ्ककुलानि पश्चा- दन्यत्र देवि निहितानि कचापदेशात् ॥ ९५ ॥ विन्यस्तमिन्द्रमणिकन्दलसुन्दरेषु केशेषु ते स्फटिकनिर्मलमिन्दुखण्डम् । आधारसगतिवशादसितायमान- मिन्दीवरच्छदवतंसदशां विमति ॥ ९६ ॥ चिन्तामणिस्त्रिभुवनेश्वरि कौस्तुभश्च ख्याती मणी तव गृहाङ्कणकुट्टिमस्यौ । किं रत्नमन्यदुपलभ्य किरीटकोटि वाचस्पतिप्रभृतयस्तव वर्णयन्तु ॥ ९७ ॥ प्रादुर्भवत्तरणिविम्वशतारुणानि पर्याप्तशीतकिरणायुतशीतलानि । शृङ्गारसारपरिवाहमयानि मात- रङ्गानि केऽपि चरमे जनुपि सरन्ति ॥ ९८॥ १. 'पश्यदन्यत्र देवि' क.. २. 'वाचस्पतिप्रभृतयस्तव कर्णयन्ति' स.

1No text on this page.

·मामेव तावदविदन्नतिपामरोऽहं मातः स्तुति त्वयि समर्पयितुं विलजे ॥ १०५ ॥ काचित्कृता कृतिरिति त्वयि सार्पितेति कापि प्रमोदकणिका मम नान्तरङ्गे । मौढ्यं मदीयमिह यद्विदितं ममैव कि त्वम्ब विश्वसिमि दीनशरण्यतां ते ॥ १० ॥ कालानपास्य विपुवायनसक्रमादी- नस्तंगते हिमकरे च दिवाकरे च । अम्ब सरेयमपि ते चरणारविन्द- मानन्दलक्षणमपास्तसमस्तभेदम् ॥ १०७ ॥ चतुरध्यायी रूपं कलहंसव्यञ्जनं जगन्मातुः । अपरब्रह्ममयं वपुरन्तः शशिखण्डमण्डनमुपासे ॥ १०८ ॥ इति श्रीमद्भरद्वाजकुलजलाधिकौस्तुभधीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतप्रबन्ध निर्वाहकश्रीमन्महावतयाजिश्रीमदप्पयदीक्षितसोदर्याच्चादीक्षितपौत्रेण श्रीनागयण- दीक्षितात्मजेन भूमीदेवीगर्भसभूतेन श्रीनीलकण्ठदीक्षितेन विरचितासु कृतिध्वानन्दसागरस्तवः सपूर्णः । श्रीलोलिम्बराजकृतं हरिविलासम् । प्रथमः सर्ग.। रचयति सहसा यच्चित्रमेत प्रपञ्च प्रशमयति च तद्वत्केनचित्कौतुकेन । अविदितमपरैस्तचण्डमुण्डादिनाना- दनुजदलनदर्श शर्वसर्वस्वमव्यात् ॥ १ ॥ १. 'विषयावनमक्रमादी' ख. २. आर्येय ख-पुस्तके नास्ति. ३. "आमी. त्खलु भोजराजमहीपालसमकालिकसर्यनामवेयनृपतिकिशोरस्वकीतिकदम्बधवलितदि- गन्तन्दविद्गुणगणविवेकसहदयहरिहरपदाभियभभर्तमभागामने कविद्याकुशल कवि लावतमो दाक्षिणात्यभूमुगे दिवाकरमरिमनीलिम्राजो नाम । अनेन च प्राप्त- यौवनदशेनापि निरपन्चस्वव्येष्टधात सतगुतनिर्विशेषलार नेन चिरकाल विधामनभ्ययना ·सर्ग हििामम् । यदपि मत्कामिना गुणगांजना तापि साधुनुसार भविष्यति । यह निमित्तमिदं गदीर्यते हरिकमा कलि कल्मपनाशिनी ॥ २ ॥ रे रे ता. शृणुत माद चनं समस्ताः खर्ग सुधारित मुलभा न तु सा भवद्भिः । कुर्मस्तदन्न भवतागुपकारकारि काव्यामृत पिवत तत्परमादरेण ॥ ३ ॥ सुरासुरानुग्रहनिग्रहार्य रूपागृहं विग्रहमादधानः । श्रीकेशवः शैशवमेत्य नन्दगोपाल्गेहाभरणं बभूव ॥ ४ ॥ पपासक्तमनस्कतया विक्षिप्तचित्तेन भोजनसमय एव सदनमुपसर्पता धनार्जनार्थ देशा- बरेपु भ्राम्यतोऽग्रजस्य वियोगभरसतप्तमानसतत्पत्तीकरापरतभोजनपात्रेण 'याहि दुर्वि. त, विफलमियत्काल परिपोषितोऽति' इति भुतहृदयभेदिदुर्वचसा तथा व्यपादि यथा वि- यापिल विषपानतिचिरसमयमधिकदत्तचित्ततयातिकष्टेन विविधविद्यासपत्यर्थे सप्तशृङ्गेति सिदक्षिणदिग्भूधरोपरिविराजमानाटादशभुजमहिषासुरमदिनीसेवनमात्तयहलविश्वासम- भारे । येन निजजननिसिल्मनीषितपूरणकरणस्नतजगदम्बिकाकृता 'तथास्तु' इति वा- यव्यजिता प्रसनतानेन स्वल्पेनैवानेहसासादीति जनश्रुतिः । तत. प्रभृन्यध्येकघटिकान्त- सालमत्तमकाव्यपरिगणनीयशतपद्यनिर्माणसामर्श्वभागभूत् । तथा च तत्कृतवैद्यजीवनगतप- म्-'रत वामदशा दशा सुखकर श्रीसप्तशृणास्पद स्पष्टाष्टादशयाहु तद्भगवतो भर्गस्य भाग्य मजे । यद्भक्तेन मया घटस्तनि घटीमध्ये समुत्पायते पद्याना शतमगनाधरसुधास्पर्धावि- पानोरम् ॥ इति । न केवलमेतावदेव, कितु नानाविद्यापारावारपारीणतापि । तथा च त- नैव--'आयर्वेदवचौविचारसमये धन्वन्तरि केवल सीमा गानविदा दिवाकरसुधाम्भोधि- शामापति.! उत्तस कविताकृता मतिमता भूभृत्सभाभूषण कान्तोक्त्यात वैद्यजी- बनानिद लोरिम्पराज कवि ॥' इति । भोजराजसलापपयेनास्य तत्समयजीवनमवसी- न्यते । तत्पद्य यथा--'भो लोहिम्पकवे कुरु प्रणमन किं स्थाणुबत्स्थीयते कस्मै भोजनृपाल पालशशिने नाय शशी वर्तते । किं तयोजि विभाति चास्तसमये चण्डगुतेर्वाजिनः पाद- त्राणमिद जवाद्विगति से राजत राजते ॥' इति च । अथ प्राप्तभगवतीप्रसादोऽयम- तिचमतिकारिकाव्यामृतधाराप्रसारशक्तिमान्मनोहरान्कायवैद्य फनिपन्धानपिनायेति । तत्र वैयके सप्रसिद्ध वैयजीवन सामेरम्, अपरथ वैद्यापतसो नाम । काव्य तु केवल मस्य महाविपषितो सन्दसमप्राप्तिमारभ्योद्सदेशपर्यन्त हरिलीलावर्णनपर हरिवितास- नामामुपमोत्येक्षारूपकादिरमणीयार कारभूषितमेकमेव नातिप्रसिद्ध कोधिदजनमनोविनो- दक्ष्ममपत-रते॥' इति पाशीविधानुधानियो (hol II. No li) पेचारामार्मा १ पावरम्' स. २. 'भाददात' य. 'भरणीवभू' स. में ·९६ काव्यमाला। अशिपल्लवरुचानुरजिता रिङ्गतो भगवतो मुरद्विपः । अङ्गणेषु निचिताः सितोपलाः पद्मरागपदवी प्रपेदिरे ॥ ५ ॥ परिस्फुरत्कैरवकोशकल्पः कृष्णस्य पाणौ नवनीतगोलः । नीता श्रियं याचितुमाननेन समागतश्चन्द्र इवावमासे ॥ ६ ॥ भगवति यदुनाथे नन्दसद्मावतीर्णे फलदलमुकुलश्रीः शाखिनां सर्वदासीत् । प्रतिदिनमधिकाभूगोधनानां समृद्धिः क्षणमपि न बबाधे व्याधिराधिश्च कंचित् ॥ ७ ॥ सुकृतं किमकारि नन्दपन्या किमु नन्देन वयं न तत्प्रतीमः । विजहार जगद्गुरुर्यदके नवपङ्केरुहलोचनो मुकुन्दः ॥ ८ ॥ मुहुरिति विलपन्ती कुत्र पुत्रः प्रयातो द्रुतगति बहिरन्तः पर्यटन्ती समन्तात् । मरकतमणिमयां नाविदन्नन्दपत्नी स्फुटमपि धनकृष्णं वालकृष्णं कदाचित् ॥ ९॥ कस्याश्चिदालिङ्गितबालकायाः प्रतिप्रतीकं प्रैचुरोत्सवायाः । कस्तूरिकाक्षिप्तमिव प्रकामं वक्षो मृगाक्ष्याः क्षणमात्रमासीत् ॥ १० ॥ मृगमदतिलकोऽस्य क्रीडतो धर्ममध्ये व्यरुचदमलसान्द्रस्वेदविन्द्वन्तरस्थः । उड्डभिरिव निरुद्धो वक्रनक्षत्रभर्तुः कलितगिलनशकैः सैंहिकेयः समन्तात् ॥ ११ ॥ नन्दश्चिदानन्दमयस्य तस्य मायानुरूपस्य परावरस्य । आलिङ्गनाद्यत्सुखमापदन्तस्तज्ज्ञानभाजोऽनुभवन्ति नान्ये ।। १२ ।। कन्दुकद्वयमतीव सुन्दरं राधिकोरसि निरीक्षितं मया । रन्तुमम्ब मम तत्प्रदीयतां स ब्रुवन्निति वहूनहासयत् ॥ १३ ॥ " १ 'निहिताः सिताः शिलाः' ग. २. 'माधवायाः' ग. ३. 'रसनिर्भराया.' स्व. ४. 'लिप्तम्' ख.

·९७ १ सर्ग.] हरिशिलासम् । निर्गुणोऽपि गुणिनामनिप्रियैः खर्गुणैजगदिदं चराचरम् । मोहयन्विजयते न्म गोकुल पुन्नयनगोचरो हरिः ॥ १४ ॥ गोकुलानिकट एव देवकीवालको त्रिभुवनैकपालको । लील्यानुचरवर्गवत्सली वत्सलौल्यवशतो विचेरतुः ॥ १५ ॥ शयनाशनासनसमागमगीतं कुरुतः सा कामकमनीयशरीरौ । संततं सहैव वसुदेवकिशोरी वपुरेव भिन्न मुभयोर्न तु चेतः ॥ १६ ॥ अश्विनाविव नितान्तसुन्दरी चापलानुकृतबालकुञ्जरौ । तौ परस्परवियोगकातरौ भ्रातरौ सह सदा विजहतुः ॥ १७ ॥ पूतना हरिवधार्धमाययो प्राप सैव वधमात्मनस्ततः । यः परस्य विपमं विचिन्तयेत्प्राप्नुयात्स कुमतिः स्वयं हि तत् ॥ १८ ॥ धरस्य धरणात्करे वनहुताशनप्राशना- दरिष्टवकधेनुकप्रभृतिदानवध्वंसनात् । इहाद्धतमनुक्षणं शिशुरसौ सरोजेक्षणः क्षणक्षणविलक्षणो ललितलक्षणो व्यातनोत् ॥ १९ ॥ अपि तनुतरमूर्तिर्भूतनाथप्रभावो दधदपि च शिशुत्वं पूतनाघातकारी । अपि परयुवतीप्सु पूतनामप्रबन्धो मुदमतनुत पित्रोः पूतनारिः वसूक्तैः ॥ २० ॥ उज्झितस्वतनया ब्रजस्त्रियः कृष्णमेव रमयावभूविरे । चित्रमत्र किमु कुर्वते सदा तत्स्टहामपि गतस्पृहा जनाः ॥ २१ ॥ द्वार्दत्तदृष्टिरसकृन्मधुसूदनोऽसौ सम्म प्रविश्य बुभुजे मसणं समस्तम् । नानादिकर्मकरणाय कलिन्दकन्या माचन्मतंगजगतासु गतासु तासु ॥ २२ ॥ , 'अगोचरै.' स. २ 'गोपिकामस तस्करो' स. ३ 'गमागम' स. ४ 'नन्दत. जो मजेत्रो' रा. ५ 'सा सर्वकालभिए र विचित्र' रा. ६. निजातम्' 1 ·९ एतत्सर्व मन्निमित्तं क्षमध्वं यूयं यात स्वगृहं भोः सुवृत्ताः ॥ २८॥ अयि सुत यदि ताडनं विदध्यादहह तदा किमिदं चरीकरीमि ॥ ३१॥ १ 'अये ख. २. 'वक्षसिजेयु ग. ३. 'प्रविष्ट.' ख. ४. 'कचिन्' ग. ५ .. म्यतां प्रार्थयेऽई' ग. ६.'प्रजगामिनी' ग, ७. 'जगाद किंचिज्जननी जनाध्या' ख. काव्यमाला। समीक्ष्य समुपागतां सपदि सम्मनः स्वामिनी पलायनपरायणः स नवनीतनोरोऽभवत् । रुपा तमनुयायिनी न भवति सा धतु क्षमा घनस्तनपरिश्रमादलसगामिनी कामिनी ॥ २३ ॥ 'असकृत्पनर्तितकराम्बुरुहत्तदुपद्रुतो द्रुतमुपेत्य रुपा । इति नन्दगोपगृहिणीमवदद्रजवासिवामनयनानिकरः ॥ २४ ॥ अनुचितानि वचासि वदत्यपि क्षिपति वक्षसि चैप लपलान् । अपि च पश्यति कैतवचक्षुषा गतनयस्तनयत्तव सर्वथा ॥ २५ ॥ अस्मासु यातासु बहिः प्रयत्नागृहान्तरं तस्करवत्प्रविश्य । सुतस्तवायं नवनीतदुग्धदधीनि भु ब्रजपालपनि ॥ २६ ॥ दत्ते सखिभ्यश्च बहिःस्थितेभ्यः पात्राणि सर्वाणि भिनत्ति पश्चात् । अन्यायमेतादृशमातनोति सदा मदान्नैप विभेति किंचित् ॥ २७ ॥ एवं गोपीवाक्यमाकर्ण्य सम्यक्ताः प्रत्याह प्रेमपूर्व यशोदा । इत्यं प्रसादं गमितासु सद्यो गृहं गतासु बजवल्लभासु । सुतं समालिङ्गय भयावलीनं स्वानन्दपीनं जननी जगाद ॥ २९ ॥ किमिति गच्छसि वत्स परालयं स्वगृह एव रमस्व निरन्तरम् । तव ददे मसृणानि दधीन्यहं गतपयासि पयासि वहून्यपि ॥ ३० ॥ इति तव चरितं निशम्य दुष्टं दुरितपथैकपराङ्मुखो व्रजेन्द्रः । अतिदुष्टकंसनृपसाध्वसयोगादिति शिक्षितोऽपि वहुधा जनयिव्या । पुनरप्यचूचुरदसौ नवनीतं न परोदितं हि कलयन्ति कुमाराः ॥ ३१ ॥ सततमखिलवालाः कर्मनामान्यगाय- प्रतिभवनममुप्य श्रीपतेरेव तावत् । ८ 'अपि' ख. ९ 'किमह ख. १० 'ममणान्यच्चुरदसौ भयहीनो' ग.

·२ सर्गः हरिविधासम् । अमृतममृततुलं शेवलिया हि मुतत्वा विदधति सुधियः कि कूपपानीयपानम् ॥ ३३ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनत्य श्रीसूर्यस्नुहरिभूमिभुजो नियोगात् । त्रैलोक्यकौतुककरं क्रियते स काव्यं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ३४ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितफुलालंकारहरिदरमहाराजयोतितलोलिम्बराजविरचिते हरिबिलासे महाकाव्ये यालक्रीसावर्णन नाम प्रथम. सर्गः । द्वितीय सर्गः। नन्दः खनन्दनमवेक्ष्य वयोविशेप- संशोभमानवपुपं वहुयुक्तियुक्तः । वृन्दावने बहुलवालतृणाभिरामे रामेण सार्धमव गास्तनयेत्यभाणीत् ॥ १ ॥ ततः पुरस्कृत्य समग्रगोधनं कलिन्दकन्यातटकाननस्थलीम् । प्रभातकाले सखिसघसंवृतः समाजगामागमदुर्गमो हरिः ॥ २ ॥ बिदलिताखिलपान्थपरिश्रमं सुक्यसां वयसां कलकूजितः । प्रविशति स्म वनं पशुजीवन बहुवलेन बलेन समं हरिः ॥ ३ ॥ वेणीव भूमृगदृशः स्फुटफेनविन्दु- श्रेणीच्छलेन धृतजातिलताप्रसूना । आलोकिता सखिजनेन समं मुहूर्त निःपक्ष्भपातममुना यमुना पुरस्तात् ॥ ४ ॥ तवलोक्य विलासकलोचितं पवननर्तितवल्लि समन्ततः । स्तबकचारुविचित्रमहीरुहं प्रचुरमार रमारमणः सुखम् ।। ५ ।। तडिदम्बरमम्बुदाभिरामं कृतकर्णाभरणं मयूरपिच्छैः । अंधराधरशालिवंशवाचं जगदाचं परमं महश्चकासे ॥ ६ ॥ उपरि मुरलिकायाः प्राप्तविम्बाधरायाः करकमलनखास्ते बालकृष्णस्व तव । १.शोभायमा' स. २ 'टतात. २. 'समरत' प. ४. 'मधुराधर' स. ५ 'परम गोपगत.

·१०० काव्यमाला। निविडमिव निसाता दन्तवसांशुमाला- मिलनबहलरागाः परागा विरेजुः ॥ ७ ॥ अपि प्रचुरलालसा मधु मधुव्रता नापित्र- न्मुखात्तमपि नूतनं तृणरास्तृणं नानरन् । मुरारिमुरलिस्वरामृतरसैकवद्वादरा न हंसपिककेकिनः किमपि कूजितं चक्रिरे ॥ ८ ॥ विभुवंशरवश्रवणप्रवणा बुभुजुर्न भुजंगभुजो भुजगान् । निकटेऽपि गतान्गतकेलिकरामकरान सरःसु बकप्रकराः ॥९॥ गोदोहनादिगृहकृत्यकृतादराणा नन्दव्रजाम्बुजसहोदरलोचनानाम् । वेणुस्खनो यदुपतेः श्रुतमात्र एव वृन्दावनाधिगमनोत्सुकतां व्यतानीत् ॥ १० ॥ प्रेम नात्मतनयस्य न क्षपा भ्रातृभर्तृपितृजापि न पा । भीतिरप्यहह मार्गभोगिना नैव तद्गमनविघ्नमातनोत् ॥ ११ ॥ प्रस्थिता मणिसुवर्णभूपिताश्चचिंता मृगमदै{गीदृशः । अभिमर्दितमहाभुजंगमा जंगमा इव लता वभाशिरे ॥ १२ ॥ तुगपीनकुचकुम्भशोभिताद्वक्षसश्चलितचैलपल्लवाः । वेणुनादहृतचित्तवृत्तयश्चित्रवञ्चलहशोऽक्तस्थिरे ॥ १३ ॥ आसामपि प्रेम पर किमात्मनि मनोधिनाथेऽप्यतिवोद्धकामः । मायामनुष्यः सहसा तदक्ष्णामगोचरो गोकुलपालकोऽभूत् ॥ १४ ॥ भगवति सहसैवान्तहिते संज्वराती च्युतमतिरतिरस्यान्वेषणार्थे समन्तात् । शिव शिव वनमध्ये गोक्षुरक्षत्रचार- क्षतचरणतला स्त्रीमण्डली हिण्डते स॥ १५ ॥ १. 'प्रवणो न भुजगधनो बुभुजे भुजगान्' ख. २. 'मकरानपि नैव बकप्रकर' ख. ३. 'स्मृतमात्र' ख. . 'अभिगमनो' ख. ५. 'सभाव्य सौभाग्यमदं मन स्थमन्तर्गत. सर्वचराचरस्य । अनद्रुप. क्षणमझनानामगोचरो' स. ६. अथ हदि विदधाना विस्मयस्यावतार गममतिधति' ग.

·२ सनः] ततितमम् । १०१ पर कानन वधूरिति रुष्णसारं कृष्णः सरोजनयनो भवता न हएः । तत्सा बिलोननबिलासपराजितोऽसौ दुःखीव किचिदपि नोत्तरयानकार ॥ १६ ॥ भो भो भूरुह ते दिशो दश गताः गासाः शिरश्चाम्बर गोपः कोऽपि तमालकोगलरुचिः कच्चिन दृष्टस्त्वया । एवं ताभिरुदाहते वत मुहुर्वक्त वचोऽनीश्वरो मूर्धा वायुचलेन चन्दनतरुः प्रत्युत्तरं दत्तवान् ॥ १७ ॥ अयि तुलसि नमस्ते मुम्च मौनं कृपातः कथय कथय कृष्णः वाधुना वावसीति । भवति परमदुःखं तद्वियोगाग्निना मे करुणमिति मुहुस्ता गोपिका काप्यवादीत् ॥ १८ ॥ बहे गृहीतुमवतंसकृतेतिकान्तो प्राप्तो भवेद्विभुरसौ विदितस्त्वयैव । तत्कथ्यतां सुभग केन पथा प्रयातः काचिन्मयूरमिति गोपगृहिण्यपृच्छत् ॥ १९ ॥ तेदवधि तरलाक्ष्यो लक्ष्यते यः समन्ता- दिह वसति स धूर्त शीघमायात यूयम् । असकृदिति वदन्ती कामिनी कापि वालं वत कमपि तमालं गाढमालिङ्गते स ॥ २० ॥ यो वासो यमुनातटे विरचितो चञ्च द्विजातोपिता- इछायापल्लवलश्रयहिंममरुद्वदि सोढं च यत् । अत्रैवास्य फलं बभूव तपसा किचित्कुचानम्रया तन्वजया यदयं स्वयं हस्तर दोभ्यो समालिङ्गितः ॥ २१ ॥ १९॥ ३ तिमि' रा. ४ 'येच १ वर्वतीति' स. ५ 'सरल' स.

·१०२ काव्यमाला। । अनवेक्ष्य तमीश्वरं समन्ताद्वचनागोचरदुर्दशाः स्त्रियस्ताः । यमुनापुलिनं प्रति प्रयाता मधुमत्ता इव भूतले निपेतुः ॥ २२ ॥ अथ ता मदनानलेन दग्धा दिनदीनेन्दुमुखीर्दयासमुद्रः । समजीवयदच्युतः समस्ताः सुदतीः सुप्लुसमागमामृतेन ॥ २३ ॥ ताभियुक्तः पद्मपत्रेक्षणामी राकारात्रिखामिरम्याननाभिः । तत्र प्रीत्या पुष्पधन्वेव साक्षादासारम्भं चक्रपाणिश्चकार ॥ २४ ॥ सकलरागविचित्र विचारवत्सहजगाननिवद्धमृगीगणः । नटवदुत्सवकृर्द्रजवल्लवो ब्रजगतो जगतो विभुरावभौ ॥ २५ ॥ नवकुङ्कुमलिप्तविग्रहः श्रवणन्यस्तसुवर्णचम्पकः । विवरावलिनृत्यदमुलिर्मुरलि वादयते स्म माधवः ॥ २६ ॥ रदच्छदस्फूर्जदलक्तरागा कस्तूरिकापङ्ककृताङ्गरागा। राधा तदालोकनसानुरागा श्रीरागरागालपनं चकार ॥ २७ ॥ तद्रासमण्डलविलोकनकौतुकेन देव्यो ययुस्त्रिदशवम सुवर्णवर्णाः । उद्वीक्ष्य ता दृढमिदं निरटङ्किः लोकै- रभ्रं विनापि तडितः क्वचिदुल्लसन्ति ॥ २८ ॥ 4 'तं शाङ्गिणो विभ्रमान्भासयन्त्या नभोमण्डलं सर्वतः । रुनिया कृप्तकेलिक्रियारम्भया रम्भया रम्भयारं भया ॥ २९॥ का स्वपत्रैः सर्व समायुर्जवनैमनोवत् । सो तिन्यदाखुस्तदान्तरिक्षे नगरभ्रमोऽभूत् ॥ ३० ॥ स निदानमुक्तमार्यः कुलटात्वं मनसापि सुन्दरीणाम् । बभूव तत्तु साक्षाद्रजसारङ्गशा हि चित्रमेतत् ॥ ३१ ॥ विनमगुणोदयेन का मनकामपि न गोपिकानयत् । कंवला तदपि नीविनायिका राधिका भगवतो हरेरभृत् ॥ ३२॥ १. 'मागमावल्य' प. २. पीय' स; it' ग. ३. पिवानम. ५. 'दमा' स... 'आय.स. ६. समक्षा विचित्र ग.

·३ सर्गः] हरिगिलासम् । १०३ इति सुतनुसमूहाम्यवत्कृप्तकेलिः पथि सुरभिरजोभिलुप्तानिःसारहेलिः । यश इव शशिशुभ्र श्रीपतिः सानजोऽसौ नवजलधरधामानन्दधामाससाद ॥ २३ ॥ अपि परयुवतीप्सुः पापसस्पर्शशून्यो दधदपि मनुजत्वं सर्वदेवैकनाथः । अपि तनुतरमूर्तिर्व्याप्तलोकत्रयोऽसौ नवजलधरधामा नन्दधामाससाद ॥ ३४ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यामृतं हरिविलास इति प्रसिद्ध लोलिम्वराजकविना कविनायकेन ॥ ३५ ॥ इति धीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्पराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये रासक्रीडावर्णन नाम द्वितीयः सर्गः। तृतीयः सर्गः। इत्थं विधायातिरसेन रासक्रीडां स वृन्दावनमध्यदेशे। इच्छाविहारी सह गोपगोभिर्गोवर्धनं गोधरमाजगाम ॥ १ ॥ तदवेक्षणलोललोचनं जगदानन्दकरं जगद्गुरुम् । तमुवाच विचारचञ्चुरश्चतुरं वाक्यमिदं हलायुधः ॥ २ ॥ विरचयन्ति विहारमिहान्वहं प्रणयिनीजनरजितमानसाः । रुचिरचित्रविहंगमवारिजावृतवनेपु वनेषु वनेचराः ॥ ३ ॥ अनुभवति वियोगं नात्र कोकः कदाचि- कलयति सह सख्यं चम्पकैश्चञ्चरीकः । न विरमति विकासो नीरजाना रजन्यां जनयति वैत चित्रं चन्दनः पुष्पयोगात् ।। ४ ।। १. 'आजगाम' स. २. रोपयकीतुकाकर क्रियते स्म काव्यम्' ख. ३. गोधन' व. 'जनचिन' स.

·१. 'रम्याश्चापि' ख. २. 'पूरणा जगन्ति' ख. ३ 'न च स्मरति तन्महामणिग- १०४ काव्यमाला। तुङ्गत्वं नितरां निरीक्ष्य सहज सौभाग्यमप्यद्भुतं दिव्यानस्य मणीस्तथा प्रतिभटान्दिग्दन्तिनां दन्तिनः । अस्यानन्यसमस्य हन्त गिरयो लज्जाभरादुस्तरा- मैनाकप्रमुखा निपेतुरुदधौ ये नित्रपास्ते स्थिताः ॥ ५ ॥ अमरचमरकेशी शश्वदम्मोविहार- श्रुटितललितहारत्रस्तमुक्तासमूहैः । मधुकरकृतगानं पद्मखण्डेप्वखण्ड सरिदुदयमगाधं गाधितां यात्यमुप्मिन् ॥ ६ ॥ मध्यशालिनि सुपर्ववर्मनः पार्वणे रजनिजीवितेश्वरे । भूभृतामयमधीश्वरोऽद्भुतं छत्रयुक्त इव शोभतेतराम् ॥ ७ ॥ मुञ्चन्मदं निर्झरकैतवेन जेजीयतेऽसौ करिराजरूपः । हेमाद्रिमुख्या गिरयः समस्ताः शावत्वमेतस्य विडम्बयन्ति ॥ ८॥ सहकुटुम्बमिहागताः कदाचिजलहीने सति मानसे समस्ताः । श्रमनुत्सु सरःसु राजहंसाः कलहंसाश्च मनोरमा रमन्ते ॥ ९॥ इह प्रतिवनं मदान्मुदिरकालकालं विना नटप्रतिभटः सदा शिखियुवा नरीनृत्यते । द्विपाधिपविदारणारुणनखास्त्रसंत्रासकृ- न्मृगाधिपभयंकरी न न दरी दरीदृश्यते ॥ १० ॥ इतस्तत इहार्थिना प्रियपरम्परापूरणा- जयन्ति जगतीरुहः सुरतरुद्रुहस्तत्क्षणात् । हरन्ति च शुकाः स्फुरत्प्रथमपल्लवालीरुचः सुधामधुरवन्धुरध्वनिमुचः शुचः सुज्ञवत् ॥ ११ ॥ समग्रऋतुसंपदा सततसवृतैः सर्वतः सुरैः सह सुरागनावलिरिहैव संतिष्ठते । सरत्यपि न सर्वथा सुभगकंदरं मन्दरं हरेरपि न चास्मरत्कनकमन्दिर मन्दिरम् ॥ १२ ॥ . णप्रमाभास्करं प्रमनतरकन्दरप्रकरमान्दिरं मन्दिरम्' ख.

·१ सर्गः] हरिनिवासम् । ये ये नृपाः प्रतिनृपालमहाभयेन नानासम्मृद्धिसुभगानि पुराण्यमुश्चन् । ते ते तपस्विन इवात्र निपेव्यमूल. कन्दोदकानि समयं गमयन्ति तावत् ॥ १३ ॥ कीडागृहन्ति लवलीलतिकानिकुन्जा- स्तल्पन्ति वालमृदुलारुणपल्लवानि । भोगाः प्रसुप्तफणिनामुपवर्हणन्ति मञ्चन्ति चात्र दृपदः कुलटाजनानाम् ॥ १४ ॥ नृपयुवतिकुचश्रीतस्करे कुम्भयुग्मे दिनदलरवितप्ते प्रत्यहं प्रक्षिपन्ति । इह न कति करीन्द्राः पुष्करालंकृतायां सरिति किमपि पीत्वा पुष्करैः पुष्कराणि ॥ १५ ॥ जलदैनलधिभ्रमादुपेतैर्नलमादातुमिव द्विपैविभान्ति । इह साजमिलिन्दमीनवालावककादम्बकदम्बकास्तडागाः ॥ १६ ॥ अष्टापदद्रुसुमनः सुरभीकृतेषु क्रीडावनेषु शिवयोः स्थितयोविनोदात् । अर्णोरुहासनसुत• कलहप्रियोऽत्र भीति करोति महती महतीरवेण ॥ १७ ॥ असिन्कदम्बकलिकाकलितावतंसा गुजावलीललितपीनपयोधराया। दृष्टचैव कस्य वशिनो विषयानुरक्तं चित्तं चिरं वनचरी न चरीकरीति ॥ १८ ॥ इत्यं शृण्वस्तस्य वाणीविलासान्पश्यन्रलश्रेणिशोभाविशेषान् । प्रीति प्राप्तो गोदहा चक्रवर्ती मन्दं मन्दं शैलभँध्यारोह ॥ १९ ॥ १. 'फल्टाइ नानान्' ख. २. 'तपतपनमदोभित्तापिने कुम्भयुग्ने सुवतिकुचन- भीधारिणि प्रेरयन्ति' स. ३. र कति न करीना.' स; 'द मदवरिभेदाः'. ४. इमीगेकी रा-ग-पुस्तकयोर्न वर्तेते ५. व ग. ६. 'विषयानपत्तम्' स. ७. 'अपाररोद क. . Far + ·१०६ अलंकृते पुण्यपयःप्राहनिश्रान्निदानो मार्ग । सिद्धाश्रिते श्रीपतिनित्तवृत्तिललिप्रसादोदयमाससाद ॥ २० ॥ तत्राभिरामं नवनीरदाभो शिराममासा र सुगीनभा । गाश्चारयंश्चारुतृणस्थलीयु कीडामकादश नन्दमनुः ॥ २१ ॥(युग्मन्) अय तस्य विधातुमननं रुनिराभिः सुमनःसमृद्धिभिः । गिरिराजममुं मनोरमं मधुगुस्या ऋता: समाययुः ॥ २२ ॥ आरूढो मलयानिलद्विपवरं युक्तो बिलासानुगैः पीतः पुप्पविलोचनर्नवलतापौराहनाना जनैः। अभ्राम्यद्वनपत्तने मधुमहीपालस्ततः कोकिला- लीलालापमिलद्रमद्रमरिकाभाटारमेरीरवैः ॥ २३ ॥ पुप्पाणि प्रथमं ततः प्रकटिताः स्वान्तोत्सवाः पल्लवाः पश्चादुन्मदकोकिलालिललनाकोलाहलाः कोमलाः । इत्यं प्रादुरभूर्तीविश्य परितः प्राज्यप्रमोदप्रदः प्रोद्दामद्रुमराजिराजितवनस्थल्यामृतुः क्षमापतिः ॥ २४ ॥ प्रसूनकलिकाकुलैः किसलयैः करत्सर्धिभिः स्फुरन्मधुमदभ्रमन्द्रमरकोकिलाकूजितः । इति क्रमसमुद्गतरुपवनावलीमण्डली- ममण्डयदिव प्रियामृतुवसुंधरावल्लमः ॥ २५ ॥ सुहृदस्तरुणीनखक्षताना प्रतिपक्षाः पथिकाङ्गनाजनानाम् । दहनद्युतिदस्यवः समन्ताद्विपिने किशुककुमला विरेजुः ॥ २६ ॥ किशुकक्षितिरुहा विलसन्तः कुड्मलाः कुटिलता कलयन्तः । पान्थवारणविदारणताम्राः कामकेसरिनखा इव रेजुः ॥ २७ ॥ आयाति यावन्मधुरेष तावद्वनस्थलीप्रोपितमर्तृकासीत् । अम्यागतेऽस्मिन्यदनल्पलक्ष्मीः सौरभ्ययुक्ता तिलकं वभार ॥ २८ ॥ १. एतत्पूर्वम् ‘स ततो विचरनितत्ततो वलभद्रेण सम शनै: शनैः । करकडूपवद्रसु- धरातलमालोकयति स्म माधव ॥' इति श्लोकः ख-पुत्तकेऽधिक. २. 'तत्र' स. ३. अयं श्लोकः ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ४. 'गणे' ख. ५ 'कोलाहल: कोमल' ख. ६. 'उपत्य' ख. ५. 'वनक्षोणीमृतुक्ष्मापतिः' स.८. इमौ श्लोकौ ख-ग-पुस्तकयोर्न स्तः.

·३ सनः हरिगिलमम् । १०६ कामकेलिकल्किसमाधये मानने वनगुपागते निरात् । वाग्विलासजितमत्तकोकिलाः कोकिलाः कलरवैविजहिरे ॥ २९ ॥ चारसीव वनस्थली नवनवां शोभा बभारान्वहं पान्यान्पीडयति स तस्कर इव करैः शरैर्मन्मथः । भृक्षारः सगुणः क्षमापतिरिव प्राप प्रतिष्ठां परां रात्रिः स्वीकुरुते व मुग्धललनालजेव कार्य क्रमात् ॥ ३० ॥ उपवनतरुनृत्याध्यापने लब्धवर्णो विरचितजलकेलिः पमिनीकामिनीभिः । प्रियसुहदसमेपोराययौ योगियोग- स्थितिविदलनदक्षो दक्षिणो गन्धवाहः ॥ ३१॥ पैथिकजनजयार्थ चन्दनाद्वेः प्रतस्थे कनककमलधूलीदिग्विताने वितन्वन् । लरसमरविशेषधान्तशातोदरीणां प्रशमितकुचकुम्भस्वेदनीरः समीरः ॥ ३२॥ प्राप्तः प्राज्यमिव श्रमं जलजिनीसौरभ्यभारं वह- नुद्दामस्तवकानमनपलतालक्ष्मीमिवालोकयन् । खीकुर्वन्मदमन्थरानिव गतेमिभुवां विभ्रमा- न्मन्दं मन्दमुपाजगाम पवनः पाटीर वाटीतटात् ॥ ३३ ॥ अतिमन्दचन्दनमैहोरुहवातं तवकाभिरामलतिकातरुजातम् । अपि तापसानुपवनं मदनान्मिदमजुगुजदलिपुजमकार्षीत् ॥ ३४ ॥ कुपितापि मनःपतिना सह का सहकारविलोकनजातरसा । तरसा रमते ल न हा रमणी रमणीयतनुः सुतनुः सुरभौ ॥ ३५ ॥ प्रस्फुरत्प्रचुरवाल्पल्लवा वीरुधश्च तरवश्वकाशिरे। क्रीडिता इव कुसुम्भवारिभिः काममित्रसमये समागते ।। ३६ ॥ कति कति न वसन्ते वट्टयः शासिनो वा किसत्यसुमनोभिः शोभमाना बभूवुः । रा.स. २. अरोक सन्ग-पुस्तक पौस्ति. ३. 'महीधर' स.

·काव्यमाला। तदपि युवजनानां प्रीतये केवलोऽभू- दभिनवकलिकालीमारशाली रसालः ॥ ३७ ।। अनुपमगुण एकः स्यान्महत्वस्य हेतु- र्वत गुणगणगन्धैः कश्चिदर्थो न तावत् । अतिशयवरवर्णनास्पदं प्राप भूभृ- चतुरचतुरकान्ताकर्णयोः कर्णिकारम् ॥ ३८ ॥ रूपसौरभसमृद्धिसमेतं चम्पकं प्रति ययुर्न मिलिन्दाः । कामिनस्तु जगृहुस्तदशेषा ग्राहका हि गुणिनां कति न स्युः ॥ ३९॥ अवलोक्य विलासवनस्थली न पथिकैः पथि कैः पतितं भुवि । मैलयद्रुमसौरभमेदुरोदरसमीरसमीरितवल्लरीम् ॥ ४० ॥ बकुलकुलमिलन्मिलिन्दमाला- मदकलकोकिलकूजितोदयेन । अहनि नियमिनोऽपि तत्त्वचिन्ता- च्युतमतयो मतयोपितो वभूवुः ॥ ४१॥ विकसति सहकारे स्फारसौरम्यसारे वहति धुतपटीरे मन्दमन्दं समीरे । कलयति कलवाचं कोकिले साभिमानः क्षणमपि न मृगाक्ष्या वल्लभो दुर्लभोऽभूत् ॥ ४२ ॥ कूजितानि कलयन्वनप्रियो न प्रियो विरहिणामजायत । मन्मथाग्निरपि भस्मसादरं सादरं मुनिमनोऽम्वुजं व्यधात् ।। ४३॥ विलासिमिरिवोन्मदै रचितरम्यगुजारवैः प्रसूनसुरभीकृतैविंगलितश्रमास्तापसाः। अशोकशिखरस्थितैः सुनयनान्वितैः पट्पदै- निरन्तरनिपेवितामितमधी मधो रेमिरे ।। ४४ ॥ १. अयं शोकः ख-गज्ञकयोनास्ति २. 'ममवलोक्य स. ३ 'मलयजम' ख, ४. 'अहह' स. ५. 'कोकिलोके च मट' स. ६. 'पा' ख.

·तु कोऽपि तानत् । १०९ दत्ते ननोऽमो मनु विमानमतिलमान न तियोगिनां पुपनमाशोकः शोकप्रदोऽभूदिति चित्रमेनत् ॥ ४५ ॥ जगौ विवाहावसरे वनस्थलीवसन्तयोः कामहुताशसातिणि । पिकद्विनः प्रीतमना मनोहरं मुहुर्मुहुः कूजितमन्त्रमादरात् ॥ ४६ ॥ आखादितं स्वादुमरन्दविन्दु स्वच्छन्दमिन्दिन्दिरसुन्दरीभिः । माकन्दपुप्पं प्रमदाजनय प्रमोदमामोदभरैरकापीत् ॥ ४७ ॥ वसन्तकाले पथिकैककाले स्फुलिझमाले नियोगिवर्गान् । उलिता तापयति ल धूलो धूलोकदम्बत्त्य समीरणेन ॥ १८ ॥ पान्धानां प्रमदा इव प्रतिदिनं दैन्यं हुदिन्यो ययु- ईश्यन्ते ल दिगम्बरा इव वने पत्रोमिताः पादपाः । निश्वासा इव दुःसहा विरहिणां वाता वुः सर्वतः पायंपायमिव प्रियाधररस पीथं पपुः प्राणिनः ॥ ४२ ॥ रेने पुप्पैीष्ममासाच मल्ली मल्ली सद्यः संश्रयन्ते ल भृङ्गाः । भृत्तत्रारम्भि हर्षेण गानं गाने सैल्यं लेभिरे योगिनोऽपि ॥५०॥ अपि च नभसि वीक्ष्य व्याप्तदिनवालं सजलजल्दजालं प्राप्तहर्पप्रकर्षः । विहितविपुलबर्हाडम्बरो नीलकण्ठो निर्मदमृदुलकण्ठो नाट्यमझीचकार ॥ ५१ ॥ महीमण्डलीमण्डपीभूतपायोधरीवर्षहर्षालु वर्षातु सचः। कदम्चे प्रसून प्रसूने मरन्दो मरन्दे मिलिन्दो मिलिन्दे मदोऽभूत् ॥५२॥ हवाडम्वरमम्बरे धनकृतं सौदामिनीन को- नृत्यारम्भमालवं श्रुत्वा व तद्वतिन् । पुप्यत्पुप्पभरानताणतरुस्कन्धावसहायस- जाणाकर्णनमोत्सवप्रियतमं पान्या यचुनन्दिरन् ॥ १३ ॥ १. 'अतिविपन' स. २. 'मनोरम' प. . मरमान. १. इन्दीवर स.. राना पुस्लरको सि. ६ 'पद'. ५. 'भाले दिन रु. ५. 'मरसपत्रः सभदाय 1 ·११० काव्यमाला । अभिनवयवसश्रीशालिनि क्ष्मातलेऽस्मि- नतिशयपरभागं भेजिरे जिष्णुगोपाः । कुवलयशयनीये मुग्धमुग्धेक्षणाया मणय इव विमुक्ताः कामकेलिप्रसङ्गात् ॥ ५४ ॥ एण्यन्त्यवश्यमधुना हृदयाधिनाथा मुग्धा मुधा कुरुत मा विविधं विलापम् । इत्थं शशंसुरिव गजितकैतवेन पाथोधराः पथिकपङ्कजलोचनाभ्यः ॥ ५५ ॥ आकर्णितानि रसितानि यया प्रसर्प- प्रद्युम्नराजरथनिःस्वनसोदराणि । उच्चै रणच्चरणनूपुरया पुरंध्या क्षिप्रं प्रियः कुपितयापि तयाभिसले ॥ १६ ॥ अम्भोवाहमुरद्विषो निवसनं ध्वान्ताद्रिदिव्यौषधी कंदर्पस्य विलासचम्पकधनुर्वलतामञ्जरी । लेखा व्योमकपोपले विरचिता चामीकरस्य स्फुर- द्धाम्नः पान्यविलासिनीजनमनःकम्पाय शम्पाभवत् ॥ १७ ॥ हृदयं विदधेऽध्वगवामहशां गगनं गुरुतल्पवदल्पतरम् । रसदम्बुधरं विलसच्चपलं चपलं चपलं चपलं च पलम् ॥ ५८ ॥ तडिच्चपलचक्षुपां गगनरगनृत्यक्रिया- वशात्सुमनसच्युता इव नवाभ्रधम्मिल्लतः । दवाग्निजनितापदां क्षितिरुहां मुदं दिनी- रजः प्रलयविन्दवः सलिलविन्दवस्तेनिरे ॥ १९ ॥ प्रणतिमिरपि पत्युः प्रार्थनाभिश्च सख्याः सणमपि मनसस्ते मानिनी मानमौज्झत् । तमसमशरशस्त्रीभूतगानप्रकारः फणिनमिव शिखण्डी किं न खण्डीचकार ॥१०॥ १. "प्रियम्' स. १. दमी गेम ख-ग-युम्तस्योर्न स्त:. ३. 'न मनस्त.'

·। - ३ सर्गः हनितिजामम् । घनसमयमहीभृत्पत्तनस्याम्मरस्य त्रिभुवनपतिनापं गोपुरत्वं प्रपेदे। अंतिविरसवनोभिः प्राप्तपमाभिपेकाः कुकवय इव भेकाः खेदयन्ति स लोकान् ।। ६१ ॥ समन्येव निरन्तरं निवसतिमित्राचनालोकन पन्धाः पइसमाकुलः कलुपता वारा सदा दुर्दिनम् । एवं यद्यपि दूपणानि तदपि स्वर्भूजेनोल्लासक- त्सस्योत्पत्तिनिमित्ततैकगुणतः प्रावृट् प्रपेदे यशः ॥ ६२ ॥ वृद्धान्तिगेच विजही सरिदुद्धतत्वं वेदान्तिनामिव मतं शुचि नीरमासीत् । चन्द्रे प्रभा युवतिवक इवाद्भुताभू- द्विद्वत्कवित्वमिव केकिरुतं न रेजे ॥ ६३ ॥ मधुर्मधुरितभङ्गी भेजिरे हंसनादा- स्तुहिनपटललीलां लेभिरे वारिवाहाः । क्षितिरभवदपङ्का कि च रोलम्बबाला- पलिललितनलिन्यः शैवलिन्यस्तदासन् ॥ ६ ॥ स्फुटं स्फुटपलाशवत्सुभगभासि चषपुटे विपाककपिशीकृताः कलममजरीविभ्रती। वभौ दिवि शुकावलिः कुवलयच्छविर्जगमा स्वभावहृदयंगमा विबुधचापलक्ष्मीरिव ॥ १५ ॥ चके चण्डरुचा समं रणमसौ हेमन्तपृथ्वीपति- ये ये तत्र धृताः करप्रतिभटास्ते तेऽमुना तत्क्षणात् । कान्तानां कुलभूधरे निदधेिरे मन्येऽहनेवं तदा नो चेन्मन्दकरः कथं दिनकरस्तप्तश्च तन्वीस्तनः ।। ६६ ।। १. भवि' स. २. 'जनाहरादकत्' ग. ३. 'पद्धार नेव' स. ४. 'मधुरिम' स. ५. 'जिता दिवाकरपराः'ए.

·११२ काव्यमाला। तपनत्तपति म मन्दमन्दं ज्वलनोऽपि ज्वलति स किंचिदेव । शरणं शिशिरेऽथ कि न यूनां युवतीनां कुचयुग्ममात्रमासीत् ।। ६७ ॥ संकलऋतुसमृद्धि तत्र भुक्त्वामिरामां समसमुदितचिह्नां तत्प्रमावोदयेन । अशितजलधिजायादिव्यदासीरसुभ्रू- सिचयनिचयहारि ब्रह्मगोठं प्रतस्ये ॥ १८ ॥ काले साध्यमयूखमुग्धमुदिरच्छेदाभिरामाम्बरे गोपस्वामिनि गोकुलं प्रति गते गोधूलिमिषूसरे । वत्सर्मातृविलोकनोत्सुकतरैरारब्धशदं मुहु- गोपा वंशजवेणुवादनपराः खं स्वं गृह प्राविशन् ।। ६९ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते स्म काव्यं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ।। ७० ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलाटकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्बराजविरचिते हरिविलामे महाकाव्ये क्तुबर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ॥ चतुर्थः सर्गः। आकारणार्थ वसुदेवमनोरकृरमकृरमुखं स्वभावात् । नत्रान्तरे प्रेषयति स कंसो वीरावतंसो धृतर्विचारः ।। १ ।। भावितहदनचन्द्रदर्शनप्रेमपूरपरिपूरितोदरः । रामकृष्णपदपांमुपादनं ग्राप गोकुलमसौ कुलोज्ज्वलः ॥ २॥ १.'च' स. २, म्ननगुग्न' म. ३. एतदनन्तरम् 'अथ मुम्पमनुमा भूयोऽस्मि. टनको दिदिले म्मन्नान । निकटमुपगतं मवादनी चरमागोजमगुना को गोदनानि पुरतः समारोदुन्निदन यह भूपाः । जितुर्मुरलि कामनाही की हन्दी नगदद । प्राट मरापितिः शामिनीमिममिर्गस्ति । समानुश्व सम्मः प्रविन्मादुर' इति शोका: प-दरदिया भगमग-युन्नम्न . ५. 'मून्दी: स. ६. ' ययाम्पन्' म.

·१ स] हरिमितमम् । ११३ असंत्यगोसंस्थविराजमाने दीपनियासादरसुन्दरीके । संवीक्ष्य नन्दस्य गृह मन्ती मनोरमौ तौ रथमुत्ससर्न ॥ ३ ॥ निगदितनिजनामा वैष्णवासरती रभसरमसयुक्तो विश्ववन्चौ वन्दे । प्रस्तभुजमुभाभ्यां गाहमालिजितः स. शुक इव भवदुःसं नैव किनिद्विवेद ॥ ४ ॥ नन्दत्तत्र तदैव तावदगमत्प्रेरणा परेणान्वितो विभ्राणः पुलकाननाम शिरसा दोभ्यो च तं सस्वजे । तत्पूनामकरोचथाविधि ततः सर्वोपचारान्वितां पश्चाद्वाचमुवाच तापशमनी द्राक्षासहक्षाक्षराम् ॥ ५ ॥ कार्य त्वद्गुणवर्णनं तदुनितं नैवैकवकस्य मे कुर्वे खत्तवमप्ययुक्तमधुना युक्तस्तु किचिद्विदः । प्राप्ता पुष्यपरम्पराच महती पापं समयं गतं धन्योऽहं धरणौ त्वदीयचरणौ दृष्टौ यदहन्मया ॥६॥ वचनमित्यमुदीर्य मनोहरं विरमति स पतिर्नजवासिनाम् । तदनु तं निजगाद गदाग्रजः प्रियसुहल्लितपूर्वमपूर्वभाक् ॥ ७ ॥ प्रशमयितुमधर्म धर्मवृद्धि विधातुं त्रिभुवनपतिरास्ते त्वगृहे कृष्ण एषः । अयमपि बलभद्रो भद्रकृत्सज्जनानां तव महिममहत्त्वं कि वयं वर्णयामः ॥ ८॥ त्रिजगदुदयहेतू ब्रह्मरुद्रेन्द्रनन्दै- रविदितमहिमानौ रामकृष्णाविमौ यत् । कलितनरशरीरौ त्वद्गृहे गोचरौ ल- स्तव महिमसदि किं वयं वर्णयामः ॥९॥ आलिजितोऽसौ परमेधरेण रामेण पंधात्परमादरेण । बजयन्तिस्थितरेणुसार्थ कार्य कृतार्थ मनुते ल सर्वम् ॥ १० ॥ १. वसन्ती' ग. २. ५.६ लोका. स पुलके न हन्ति ३. ' विरमनोरमा' प. ४. हा सरपितोपनोऽसौ पन्ध पुर्मानपति स्म सर्व स.

·११४ काव्यमाला। नन्देन पशात्परिपूजितोऽमौ दिगासनम्यो गलिता गोदः । गोपाइनाशकरं निराय वक्ता सवारगं पति मनित् ॥११॥ उहागमनकारणं शृणु मागेऽभुना सादरं हलालहरिदर्शनोत्गुरुतरोऽलि कंसश्चिरम् । इमो नय तदन्तिक तमसुरान्तको तत्पगे मुहूर्तमतिसुन्दरं विजयवर्जनं वर्तते ॥ १२ ॥ नन्द ते तनुजदर्शनोत्सुकः कंसभूगिपतिरस्ति संततम् । तत्प्रगृह्य तनयाबुभाविमौ सय एन मथुरा विलोक्यताम् ॥ १३ ॥ तन्निशम्य वचन तदीरितं तापमाप परमं वनाधिपः । माधवस्तु मुदमापदुत्कटा दैत्यनिर्दलनसाधनोद्यतः ॥ १४ ॥ तैस्येति वक्तुर्वचनावसाने ब्रजेश्वरस्तं पुनरावमापे । आत्मासि नस्त्वं भगवत्रियत्वात्कुर्मः प्रमाणं भवदुक्तमेव ॥ १५ ॥ उपसि यास्यति यादवनन्दनो मधुपुरी प्रति कंसकृतादरः । इति निशम्य वचो विपदुःसहं निजगदुस्तमरातिमिव स्त्रियः॥१६॥ अक्रूर ते नामनि निश्चयेन वली बहुव्रीहिसमास एव । अस्माकमात्मानममुं यतस्त्वं कृतान्तवन्नेतुमुपागतोऽसि ॥ १७ ॥ कनककङ्कणकुण्डलमेखलामणिगणांश्च गृहाण सहस्रशः। अयि पवित्र परंतु मधुद्विपं मधुपुरी प्रति मा नय सर्वथा ॥ १८ । अयि नृशंस बलादवलाजनान्नयसि चेत्त्वमभीप्सितमात्मनः । द्रुतमिहानय पातकमन्यथा ब्रजवधूवधजं भवतो भवेत् ॥ १९ ॥ इत्थं कथां कुर्वति तेन साकं कदम्बके बल्लववल्लभानाम् । ग्लो निमगीकुरुते स्म तासां मुखैः समं यामवती वियोगात् ॥ २० ॥ प्रौढप्रतापनिलयस्य दिनेश्वरस्य प्राणेश्वरस्य समुपागमनं विदित्वा । १. अय शोकः ख-पुस्तके नास्ति. २. 'उद्धताम्' ख. ३. श्लोकोऽय ख-पुस्तके नास्ति. ४. १९.२९ श्लोका. ख-पुस्तके न सन्ति.

·हरिशीनामम् । ११५ चौतारकासुगनमः युगगीत भीता भुक्ताः मग विभुरिटेन निलुम्पति स ॥ २१ ॥ रक्तोष्णीपं वानरक्षोणिभर्तुः शकाशाया भालसिन्दूरबिन्दुः । प्राचीनाद्री प्राप्तसंस्कारसपमाणित्यश्रीतस्करो भास्करोऽभूत् ॥ २२ ॥ रोलम्बानां सिदयतो पाकोशे कारागारे मोक्षमश्चकार । तन्मालिन्यादेप नोपेक्षते ल प्रायः साधुः सर्वलोकोपकारी ॥ २३ ॥ एवं प्रभाते समुपस्थितेऽसौ कृत्वाशनं तैः सह शोभमानः । नन्दः प्रियायाः सदनं प्रविश्य प्रयाणकालं कलयांचकार ।। २४ ॥ मथुरागमनं निशम्य सून्दोनयनाम्भोजगलजला विषादात् । असदित्यवदत्पति यशोदा परिचर्यासु परायणापि शश्वत् ॥ २५ ॥ कंसं कृतान्तसदृशं नयसि ध्रुवं चे. कंदर्पतोऽप्यतिमनोज्ञतनू तनूजौ । सम्यग्विचारय चिरं हदि नाथ यस्मा- दृद्धा विचारचतुरा न भवन्ति किचित् ॥ २६ ॥ न कुरु किमपि चिन्तां विष्णुरेवास्ति कृष्ण- तनुजमनुजमावं मा विधेहि त्वमस्मिन् । स्वयमयमविनाशी नाशकर्ता खलानां प्रिय इति पतिनोक्ता सा सुखाब्धौ ममज ॥ २७ ॥ उपायनायावनिवल्लभल्स कृत्वाग्रतो गोरसपूर्णकुम्भान् । अनोधिरूढः सह गोपवृन्दैनन्दो ययौ वफविडन्वितेन्दुः ॥ २८ ॥ चरणप्रणतौ जयी भव त्वं जनयिभ्या महुरित्युदीर्यमाणः । अतिसत्वरगत्वरैस्तुरेगैरतिरम्यं रथमारुरोह कृष्णः ॥ २९ ॥ ततः प्रभाते संमुपागतेऽसौ नन्दादिगोपैः सह शोभमानः । आरुख तत्वन्दनमादिदेवो वजाहहिः किचिदुपाजगाम ।। ३० ॥ आगम्यता कमललोचन शीघ्रमेव रोहं न मुन्न न च पित्तर दीनबन्यो। १. समपरिपते' रा. a ·काव्यमाला। कृष्ण त्वदेकशरणा वयमत्र सर्वा नार्यः सनीरनयना हरिमित्थमूचुः ॥ ३१ ॥ अनागमिष्याम्यहमाशु तावत्प्रयात यूयं गृहमिन्दुमुख्यः । से इत्यमाश्वास्य वधूर्वनोभिर्मनोहरैविश्वपतिः प्रतस्थे ॥ ३२ ॥ सुकृतं सकलं समाप्तमासीदिति मन्ये ब्रजवासिनां जनानाम् । गुदानननीरजांशुमाली वनमाली मथुरां यतः प्रतस्थे ॥ ३३ ॥ आगताः कथमपि जन प्रति प्राणनाथविरहाकुलीकृताः । हन्त ता निजगृहेषु सस्थिताः संस्थिता इव सरोजलोचनाः॥३४॥ नापाठयन्मृदुगिरः शुकसारिकास्ता नालालयंश्च नकुलान्युकानिव स्वान् । किंचाम्बुदध्वनिमुचो मुरजस्य नादै- ननिर्तयन्किमपि केलिकलापियूनः ॥ ३५ ॥ ए.पा मा यमुना तटे च तदिदं वृन्दावनं पावनं क्रीडाकु नगृहाम्न एव सुमनःस्तोमाभिरामश्रियः । तेनेकन विना परतु परमानन्देन गोठोकसां गाढाडगगतानसा किमपि हा प्रीतिप्रदं नाभात् ॥ २६ ॥ विग्हातवहाकुलीकृतानां प्रतिदिवस बनवामलोचनानाम् । दिवपगणनयाहुलीदलाना तनु तनु हल समग्रमग्रमासीत् ॥३०॥ अपि रनिपु निद्रा न्यान्या गागी- दहर दनियायो वर्षबहामरोऽभूत् । गलिगोगव्या फुलाना यथना सतनयः कान्टाधन ॥ ३८ ॥ हर हामीतिमान प्रयान ८. मागन् । it'क. • :: ..... ... ... . ... ... ... uttarpura .

·अगलवल्यानि तत्करेभ्यत्तदनजामिमिवाक्षमाणि सोहुम् । न शैवल शैवलिनीषु किनिन पुष्कर पुष्करिणीषु तद्वत् । प्राप्त पुन प्रियवधूं ब्रजवारिजाक्ष्य ॥४९॥ ताभिरबुधरवन्धुरकानि मर्वदेव दहोस पुरत्तात् ॥ १६ ॥ पुप्यान्यपुप्यान्यपि पुष्कलानि जप्रियाणानिति तकचाम. ! सर्वेश्वरत्वाद्भुतहर्षहेतोयोंगो वियोगोऽपि बभूव यत्लात् ॥ ४७ ॥ बिम्बाधर पिबति खमपाकरोति। १ दस्तारित स. परसो नास्ति. ३. ४. 'प्रिमिय' स. ५ दखल. हरिनिनामम् । ११७ जननतरुणीनां तानधामा लामा नगपि गुनगुगन्धाकारतां गाहते ल |॥ ३९ ॥ रतिनायकसायकमतप्तबजनारीनयनाम्युमिन्धुद-भान् । प्रतिसभ जगाम भानुकन्या किमु कृष्णस्य बिलोकनोत्सुकत्वात्।।४०॥ अनृतं गरलं वदन्ति यद्धिपजन्नन्मतमुत्तम मखि । मितनोत्यन्तशुतिर्यन परितापानिनि कानिदववीत् ॥ ४१ ॥ शयनं च शयेषु तत्कपोला किमु कोशेशयसशयादकुर्वन् ॥ १२॥ प्रथमाक्षरवर्जितानि तामा भवनानि बजतुभ्रुवामभूवन् । विषयप्रकरो यकारशून्यो न कदाचिच्च रतिविना विनासीत् ॥ ४३ ।। न वा मृणालनि मृणालिनीषु लरप्रतप्तप्रमदोपनारात् ॥ ४४ ॥ क्षश्युतप्रचुरपुष्करविन्दुवृन्दै- राद्रीभवत्पृथुपयोधरभूधरात्रा । मुक्ताफलैविदधिरे त्रिपुरारिपूजा व्यापकोऽस्ति हरिरत्र नर्तको यद्रजान्मधुपुरीमपि यातः । आलिजति स्तनयुग हरिरादरेण वशीनवनवैध मुद ददाति मने क्या न ददो मुवि शश्वत् ॥ १८ ॥ Y ·११८ न्दाान गुममराभिरामं गोतन माश। पतापुत्रीलिनं न न न न नकार ।। ४९ ॥ इति तरिहानाला कुलाशशतानि लेगिरे। भगानपि गृक्षपक्षिणः पगि परामा शनैः शनेरगात् ॥ ५० ॥ विगति मितिभाना गायोगेन ग्रामनरणतुरंगोनीमारेण । अपिहितमिहिरेणालिहितामा समन्ता- सुरसरिति पयोनः परनल प्रोदे ॥ ५१ ॥ रंजनिरजनिजानिनिहनीरी बनवनमारसमानुभौ गुनौ । कमलदलदृशौ मुकुन्दरामी पथि परितः गृथुकादयोऽप्यपश्यन् ॥ ५२॥ गोव्याण युतान्सहम्थितवता बभ्रद्विजिन न कापि कापि शनैः शनैर्मुनिसुतैरारब्धवेदध्वनीन् । प्रैशिष्टाध्वनि वृष्णिवंशतिलकशूतादिनानातरु- च्छायास्वादुफलापनीतपथिकाशेपश्रमानाश्रमान् ॥ १३ ॥ अतनुत सुजनस्यालेपवत्तटामोद दिवसकरकुमारीवीचिविस्तारहेतुः । अभिनवसुखखेलच्चश्चरीकावलीना कुसुमितलवलीना गन्धहृद्गन्धवाहः ॥ १४ ॥ यस्याः पुष्करमन्धकारनिकरश्यामाभमप्यासा मालिन्येन वृतं वपुः स्फटिकवच्छुद्धं विधत्ते क्षणात् । कालव्यालजयेपिणामसिलता रम्या रवेरात्मजां तां सौरभ्यवशालिशालिकमला प्राप त्रिलोकीश्वरः ॥ ५५ ॥ वीचिचञ्चलविहंगमावृता पद्मपसिसुरभीकृतोदकाम् । प्राप ता मंगवतो विवस्वतो नन्दिनी स किल नन्दनन्दनः ॥ १६ ॥ १. 'गोषकदम्बशालि' ग. २ 'कलिन्दकन्या' ख. ४. विविधद्विजगुमान्' ख. ५ 'अनिमिपमसकृत्तद्वीक्ष्यमाणेन दुरात्' ख. ६. 'गमनमभि- गतेन' ख. ७. ५२-५५ शोकाः ख-पुस्तके न सन्ति. ८. 'भगवतीम्' ख. . , ३ 'तद्विरहाकुलाकुला' ग.

·m नमंत्र मानाएर गुमण श्रमलमध्यसकारिणि ममम बैष्णव ॥'ख. २ 'तध्वज ख. ३ इमीश्लोकी ख-पुस्तके ना ना ना । र समयमा मान प्रतिदिन वेगाः ॥ १७ ॥ गगरियागरमेवमानम् । मनानगरपणा न जन्य तनान सम्यक् ॥ ५८ ॥ संभव हष्णा नकामना मनोमावि मणिरश्मिनः । पक्षायल कोभनीयगान वर्गाभवपद्यमावधानम् ।। ५९ ॥ अन्नगत चारु चतुर्भुजप, कौमोदकी कम्युरयापमः । आलोकयन्तं चतुराननादीन्सनाललोन्लोत्रकृतः पुरस्तात् ॥ १० ॥ अजामिल इलातले मन्दिनमृतिरासीन्महा- न तेन सदृशः श्रुतो न च विलोकितः कुत्रचित् । सुते त्वदभिधानहानिदशगुख्यमुक्तः स ता- निरस्य मरुतोऽखिलास्त्वयि सुखं खलः खेलति ।। ६१ ॥ अपहाय भवत्पदारविन्दं परमानन्दमरन्दशोभमानम् । अधमाः कतिचित्कृपापयोधे विपकल्पाविषयान्भजन्ति शश्वत् ॥१२॥ मम सूनुरसौ मम प्रियासौ धनमेतन्मम मन्दिरं ममैतत् । इति केशव केऽपि सगिरन्ते न पुनर्नाम तवाभिराममेतत् ।। ६३ ॥ अनित्यसुखलब्धये कतुषु कर्मठा केचन श्रुतेर्वचनमात्रतः पशुवधं सुखं कुर्वते । परंतु न शुकादिवत्समसमस्तभूता. प्रभो भवन्ति भवहेतवे भवति भक्तिमातन्वते ॥ ६४ ॥ निरन्तरनिरादराः सुतसुहृत्सुक्सासु प्रमन्नमृदुमानसा गिरिगुहागृहावासिनः । १ 'बल्वै सह दिगीन्द्रवन्दितौ तो स्थितौ पुलिन एव निर्मले । स्नातुभम्भसि तत. नस्त: ४. 'स तु' क; 'अहो अपि तवाभिधास्मरणत. स मुक्तोऽभवत्तदाप्रभृति माधर वा ख. ५ 'परतु परमार्थतस्तव पदारविन्दद्वय कृतान्नकमहाभय दिन पित प्रमो' ख.

·1.1:...... +4 - . + . . “ :13.1-44 21.31. !" :: iti :: : : : : । - है - Hit 1116!! IITH५ || ITT THE MF 'पा है। . d पदा नदी दाना विविग्ना नागीदनानि ले || ६:। समगविनयगि [ 411 गो ! IITTEk ! अपि ती पनि । मय गुजामा मदिन | arf. त्यता ठिार पुन. पुरिद नन । भारतमतामामामाकाकादा मुरगमहोदा मागु दामोदर ॥ १ ॥ शिव इति शिवार्न त प्रमिहाभिमान. ननवमानसमारम्पविनम्न मोगीः । उपदिशमि सदान्ते प्राणिमात्र कर्ण प्रतिदिनमनिमृत्ते मुलगे गमनाम ।। ७२ ॥ 1 'मार्गक नयन्ति माजा अनुपदे गत चन' ग. २ हामोग. ३. भो मुपायास्पदम्' रा. ४. अपगमिद वदिषयासनालाणम्' स. ५ प. ६. ७०.७२ शेकाः सं-पुस्तक सन्ति. सागर ·. - . ४. " 14- :::-:"--:मागरमा ! १२ ॥ र मा । मित् ॥ ७ ॥ 4.मी. माम मामा । ''' ii༣༢sཀོ• नया तमा रथमारोह ॥ ७९ ॥ वित्तमना भासियो रमितामगिहहिरागतः । निलमनिषदि मिलिनो रगम्यो निदितर्नुपयोऽभ्यगात् ।। ७६ ॥ नानागुगैरवनिमण्डल्माइनस श्रीचन्नुहरि भनिभुजो नियोगात् । कावं कृतं हरिक्लिास इति प्रसिहं लोलिन्बराजकनिना विनायन ॥ ९७ ॥ शव भोल्पातला तारहरमहाराजयोतिनोल्म्पराजविरचिते पवितमाम भगवान नाम चर्पः सर्गः। पचनसर्गः। वितं वानिभिर्वायुषत्वरैश्चामरैश्चातभिः शोभितः सर्वतः । श्रीपतराजया नोदयामास तं गान्दिनीनन्दनः वन्दनं सुन्दरम् ॥ १ ॥ दिवरत्नमयमन्दिरविषा निर्मितानितनमत्तलचिन् । तां जगत्सतिरिवानरावर्ती पश्यति ल नधुरा पुरी पुरः ॥ २ ॥ अवलोकनलोलविलेनयोर्यदुनन्दनपोर्नवयौवनयोः । पथि काचन काञ्चनचात्तचिः मन्दा प्रनदातिशयं विदधे ॥३॥ १.रिलनिराने पुनः पुनः नमस. २. कोड खस्ति. शैडर बिदेल र ख. ४. चनन्' स. ५ स्तः स. नोदशामात तं रामा तिख. ७. कौसलके नाति.

·+ 1-11' :. : 45 1 में जाता। म - Tai ki sil : !! --- . Taj T11111111111॥ : . २१| - हागन (11111 11 पोनि ॥ ॥ ६. Ritting असो. गरिपारपीन मा नकारनामा परेका पनि ॥ ७ ॥ आर- मोशिमगनपातपात पीनम्ननद परिश्रमत. कचि। प्रसालयन्ति वान वनिताः प्रमाने यस्या सदा मुरमरित्मदिलेः सकीलम् ।। ८ ॥ अन्यत्र भिक्षुलभते मुशीलो वपुनियोगे परम पदं यत् । यस्या सदा मद्यमदप्रमक्ता वाराहनालासमानुगन्ति ॥ ९॥ सरभसमवगाहते कथचित्सुतनुजनन विलासबापिकाम्भः । ज्वलदतुहिनभासि मासि यम्या चलगकर मकरन्दवत्सुनातम् ॥ १० ॥ अनुपमरचनाना यत्र लीलागृहाणा मरकतखचितानि प्राणदमातलानि । अविरलरसपानारब्धगानालिकान्ता- कुलकुसुमसुजातैः पारिजातनयन्ति ॥ ११ ॥ १ 'अपि' ग. २. 'पेशलम्' ख. ३ 'पटलीम्' स. ४. मदनकारिकलापिकामि- नीमण्डनत्वं प्रचुरकुसुमजातैः पारिजातनयन्ति' ग.

·द । -:: .7 मि. --- 7: मान । म1ि.7 -मनीना गित गायीने या योषा ॥ १२ ॥ अनिरनमा कतानाः ममदनगरच्युतप्रपत्राः । निनियमित दिन नन्तियामा कति कति मागवतोत्तमा न शश्वत् ॥१३॥ सप पशि रजक वर्ग नित्मभुपु वरो वसनानि तं ययाचे । न स रुमतिरदात्ततः गिरोऽसायहरदुदप्रसाराप्रमण्डलामः ॥ १४ ॥ अबरामदतो दुरात्मनो यानित रजकस्य कस्यनित् । न्यति कृतवतोऽतिरागवान् नकर्त नृविकर्तनो हरिः ॥ १५ ॥ ततो वसित्वा यसनानि सम्यस्पीताम्बरोऽसावसिताम्बरश्च । शेषाप्पदागोपकदम्बकाय तेपा तदा काचन कान्तिरासीत् ॥ १६ ॥ प्रविवेश पुरी परैरगम्यां बहुरम्या स समं समग्रगोपैः । तमवेक्षितुमुज्झितस्वबालापुरबालाश्च समाययुर्गवाक्षान् ॥ १७ ॥ धन्या अहो ब्रजसदां सुदृशः समस्ता यासामसौ यदुपतिः पतिवन्मुदोऽभूत् । सौधानिरीक्ष्य नरनाथपथे मुकुन्द- मन्योन्यमित्यमवदन्मथुरामहीलाः ॥ १८ ॥ अवनिभ्दवरोधैः सौधतः प्रद्धमन्यं च्युतलसदवतंसं स्पष्टवकारविन्दम् । अपगतजनलजं निश्चलाम्भोजनेनं जघनशिथिलवस्त्रं श्रीपतिदृश्यतेल ॥ १९ ॥ सुन्दरैकनृपतिः परमात्मा वीक्षितो मम समत्तसखीभिः । वनिताहमिति वञ्चितनिद्रामृत्युमुत्तमममन्यत काचित् ॥ २० ॥ कभीरुः' ग. २ श्लोकोऽर स-पुस्तके नास्ति, ३. १५.२४ श्कार ख-पुस्तके न सन्ति. - ·१२४ पीनानगानी गनिमण' गामागको जमाना गमः । gfit •trityPixi?i།: 1:{། गूनीगगेन मरीन रागंग कानि॥ २१ ॥ रतिपनिपरिपगिपतिान ला गुपगोमगाना. । न किन रुरुनि तदा मासाने अनुमापिराधिर निरमा ॥२२॥ सौन्दर्याणा राशिगे: गुमाई गाशा गारनायी गपश्यन् । गत्या गेहं तम्य बालशया मार मार मारतापारीन् ॥ २३ ॥ कामं साक्षान्नेनिरे तं समसा. कामं कान्ते तेनिरे नै सिनित् । कि नापश्यनैव ताश्चन्द्रचन्द्र .......... श्रन्दनं चम्पकानि ॥ २४ ॥ घरणिरमणमार्ग सदामी त्रिका मधुमथनमलिम्पसारूणा चन्दनेन । स सपदि हदि हटना मनोज्ञामका- न भवति महता हि कापि मोवः प्रसादः ॥ २१ ॥ आनन्दकन्द यदुराज यदि प्रसन्न- स्तन्मा मुखीकुरु विचित्ररतिप्रकारैः । इत्थं सारज्वरवशाहहु भाषमाणा ता साधु साध्विति हरिः प्रहसन्नवाच ॥ २६ ॥ रोमः शौरिनन्दमुख्याश्च गोपा रङ्गस्थाने तस्थिरे ते समस्ताः । अक्रूरोऽथ स्यन्दनस्थोऽतिशीघ्रं रम्याकारं कंसवेश्माविवेश ॥ २७ ॥ उभौ कृतशुभाशुभौ सदसता क्रमादाहृतो तदास्यसरसीरुहादिति निशम्य कम्पातुरः । १. 'विवक्रा' ख, २. २७-२८ सेकयो स्थाने इमौ श्लोको स्तः ख-पुस्तके- से जलदनीलरुचि. स कृष्णः श्यामाशुको जलजगौरतनु स रामः । इत्य य. थार्थमयथार्थविदे जनाय सूचीमुखेन सरलेन शशस कश्चित् ॥ निरीक्षितः सौधशिरः- स्थिताभिस्ता राजधानी पुरसुन्दरीभिः । समग्रगोपावलिमध्यवर्ती विषेश कृष्णच सह- णवत्रः ॥. 1 ·.. FRAM -- 17 ॥ २८ ॥ मग : ... महिनः ममतात् । मनानकार ॥ २९ ॥ नांनी पारि राज... प्रन्युमागरे । भयान पनि मागितामादित्यम्वनैः काम करायो महितो रजस्थलं प्रानिशत् ॥ ३० ॥ मोर मोरमा पयात्मले मागुरीनकार । तो वापी शरानपारान्भुजगभीमान्भृशमौरसेनिः ॥ ३१ ॥ असिमुश भूगण्डीभिण्डिमालत्रिशूलैः परमपरिग कुन्त दरैस्तोमरैश्च । अपि निशिखगदाभि पहिशैश्चैककालं यदुकुलमृगराजी जन्निरे तस्य योधाः ॥ ३२ ॥ हिममिव हिमजातं भानुमानातपेन द्विरद इव करेण स्तोममम्भोजिनीनाम् । रविकरपरिरम्भ प्रस्फुरन्मडलायं ॥ ३३ ॥ यत्र स्थितः कंसमहीश्वरोऽसौ वीरैर्वृतः शस्त्रसमेतहस्तैः । स्थलं तदेवाभिससार शौरिः सिंहो यथा कुजरकेलिकुञ्जम् ॥ ३४ ॥ निघासया तस्य समागता ये मल्ला मदान्धा धरणीध्रकल्पाः । सर्वेऽपि ते तेन वलोदतेन नीताः पुरं प्रेतपतेः क्षणेन ॥ ३५ ॥ अथ परमलघिमा मञ्चमारख तुझं मृगपतिरिव शृशं भोगिभोगप्रभेण । १.३०.३३ . स पत्तो न तन्ति २. 'नटैतो रस्लगृहीतदार' ख. ........ वलम 'वासन हीरः सरले सुरतिः' ख.

·No text on this page.

·५ सर्गः] जयि हरिविलासम् । १२७ चोर होनवसुदेवसूनुना त्वां निशम्य निहतं महोदयम् । अद्य गोत्रनगणो गृहोदरे नैव मास्यति मुदातिमेदुरः ॥ ४६ ॥ रुचिरं वचनं शौ सुदीचे वत निःशेषनिशेषवल्गु वक्तम् । तनुता च तनौ स्तनौ च पीनौ प्रिय विश्व विफलं विना त्वयैतत् ॥४७॥ हा प्रफुल्लनवकुन्दसुन्दरास्ते न चाप्रतिम भान्त्यमी रदाः । थैर्भवान्व्यरचयरेणावलि कोमलेऽधरदले पुनः पुनः ॥ ४८ ॥ सुभग विना त्वया पुरीयं वयमिव राजति हन्त नैव किचित् । अहह किमनया महासमृद्ध्या तृणवदतूनपि सांप्रतं प्रतीमः ॥ ४९ ।। विश्व विलोकयति विष्वगिदं समस्तं कि त्वं सुखं स्वपिषि भूमितले कठोरे । उत्तिष्ठ वीरवर रत्नमये स्वधान्नि पुप्पालिशालिशयने शयनं कुरु त्वम् ॥ ५० ॥ भोजनावसर एव भूपतेरेति नाच वहिरेव कि स्थितः । सारिका यदि गृहे गदेत्तदा त्वं विपन्न इति को नु तां वदेत् ॥१९॥ अयि चुम्बसि चेन कपनं कुचयोश्चेत्परिरम्भणं न दत्ने । त्रपयात्य जनस्य वार्यते कि किमु कोपो परिवर्ति नातिन् ॥ ५९॥ त्वं गमिप्यसि महेन्द्रमन्दिरं भोक्ष्यसे नवनाथ सादी। रन्त दुःखमधुना सणे क्षणे सन्दरेक्षण न एव का ॥ ५ ॥ युक्तमेव दिवि गामिना मातापि याशिका परम् । शी तप का गिरीय प नो वसन्याय ॥ ५ ॥ उदित रदिशा नर सेतीकामा ii f५.८ । मनितिमा म . :: .. " । " । . . 4 १ . . . .

·१२८ काव्यमाला। २ ततो व्यधात्पार्थिवमुग्रसेनं बन्धं स्वपित्रोश्च निराचकार । तत्रासतश्चापगतान्दिगन्तान्सुहृज्जनानानयति स देवः ॥ ५६ ॥ रुचिरकुचतटीनां नाट्यकाले नटीनां प्रतिगृहमथ तत्र प्रत्यहं प्रादुरासीत् । धिमिकिति धिमिधिद्धिद्धिद्धिधिद्धिद्धिधिद्धि धिगिधिगिधिगि तत्तत्थय्यथय्येति शब्दः ॥ १७ ॥ अद्य वन्द्यचरणः सुरासुरै रन्तुमिच्छति मया समं हरिः । कसदूतिरिति जातनिर्वृतिदेहगेहसुपमा व्यरीरचत् ॥ ५८ ॥ भूपांशुकाश्वगजराजविराजमाना- प्रस्थाप्य नन्दपैशुपालपतीन्समस्तान् । कृष्णस्तया सह सहस्रदलायताक्ष्या ज्योत्स्नाकृतस्मरजनि रजनि निनाय ॥ १९ ॥ प्रोहिणोदथ विभुजाङ्गनासान्त्वनाय मतिमन्तमुद्धवम् । सोऽपि त बृजमगाद्रथस्थितो विश्वविश्वधृतविष्णुभावनः ॥ १० ॥ चरमाचलमौलिमण्डनत्वं द्युमणौ प्राप्तवति प्रभो जिप्यः । अविशद्रजमुद्धवाभिधानो युतमानो रजसा गवा समन्तात् ॥ ६१ ॥ संह गणेन गवा ब्रजमुद्धवस्ततरजः कणकच्चरकूर्चकः । प्रियतमास्तनसगतसाम्ययोविहगयोविरहावसरेऽविशत् ॥ ६२ ॥ रतिपतिपरितापात्पाण्डगण्डस्थलीभिः प्रतिगृहकृततल्पं पल्ल्यैर्वल्लवीभिः । विरतमुरतलीलालास्यहास्यप्रसङ्गं नपुरमभवत्तन्नोद्धवस्योद्धवाय ॥ १३ ॥ ५ 'पारिनी १. 'मुद्रणान्य. २. 'चिमिचिस्ता विग्धिगिता थिगित्ता तगतगतगा- यियाति दाब्द" ख. ३.'हरिपाल' रा. ८ 'महमदलायताक्षी' र. सन्दयो' स. ६.'प्रति यया' य. ५. वृतविश्वभावन'स, द.कोकोऽय ग-गुम्न के नालि. ९. 'अनितिपरितापान्' रा. १०. 'जनगरममतमोवाम्म माय ग.

·+ सर्गः] हरिविलासम् । १२९ सहसाङ्गणमागतं रमाया रमणस्यानुचरं स नन्दगोपः । तरसा परिरभ्य सप्रहर्ष गततर्प विषयेषु विज्वरोऽभूत् ।। ६४ ॥ संपूज्य तं विधिवदुद्भवमासनाद्यैः सम्यक्समग्रविधिविद्विविधोपचारैः । पप्रच्छ गोपपतिरित्थमनङ्गमूर्ति- रास्ते स तत्र कुशली मुशली च तद्वत् ॥ ६५ ।। पप्रच्छ यचद्रजसार्वभौमस्तत्तत्स तस्सै कथयांवभूव । तस्मिन्क्षणे ताः स्मरदुःखदीना मन्दाक्षहीना जगदुस्तमित्थम् ॥ ६६ ॥ कंसो हतः स्वसुहृदामपकारकारी प्राप्तं च राज्यममरेन्द्रपदानुसारि । दास्यन्ति भूमिपतयः शतशः स्वपुत्री- रत्रागमो वत भवेदधुनास्य कस्मात् ॥ ६७ ॥ ग्राम्या वयं व पशुपालननैकभोग्याः सर्वोत्तमः क कमलाकरलालिताद्भिः । सजोऽस्य यत्समभवत्स घुणाक्षरस्य न्यायस्तदाप्तिरधुना शशजतुल्या ॥ ६८ ॥ अकृत सुकृतपुजैः स्वप्नमध्येऽप्यलभ्याः परमपुरपुरन्धीः सैलव्धा विहाय । विदितरतिविदोपः श्रीपतिः प्राप्त राज्यो यदनुभवति दासी तन संजाघटीति ॥ ९ ॥ धुवमेतदयोमयं विधिर्षिदधे गेहदयं • तत् । शतधा न विदीयते यतो पिरो हापपये माहिप ॥ ४० ॥ आगमिप्यति पदानियन पोतन : पया क. , . प्रमोन तुगा जीवति पनि ! ॥ ... उप १. u- 17 . :

·१२८ काव्यमाला। ततो व्यधात्पार्थिवमुग्रसेनं बन्धं स्वपित्रोश्च निराचकार । तघासतश्चापगतान्दिगन्तान्सुहृज्जनानानयति स देवः ॥ १६ ॥ रुचिरकुचतटीना नाट्यकाले नटीनां प्रतिगृहमथ तत्र प्रत्यहं प्रादुरासीत् । धिमिकिति धिमिधिद्धिद्धिद्धिधिद्धिद्धिधिद्धि धिगिधिगिधिगि तत्तत्थय्यथय्येति शब्दः ॥ १७ ॥ अग वन्यचरणः सुरासुरै रन्तुमिच्छति मया समं हरिः । कसदृतिरिति जातनिवृतिदेहगेहसुपमा व्यरीरचत् ॥ १८ ॥ भूपांशुकाश्चगजराजविराजमाना- प्रम्याप्य नन्दपशुपालपतीन्समस्तान् । कृष्णम्तया सह सहस्रदलायताच्या ज्योत्स्नाकृतमारजनि रजनि निनाय ॥ ५९ ॥ मारिणोदय विभुवनागनासान्त्वनाय मतिमन्तगुद्भवम् । मोऽपि न बनमगादयस्थितो विश्वविश्वातविष्णुभावनः ॥ ६० ॥ परमानन्टमाल्टिमण्टनत्वं गुमणी प्राप्ताति प्रमोजिष्यः । जिनुनामिवानी युनमानो रजमा गवां समन्तात् ॥ ११ ॥ मा गणन गया बनमुदयम्ननग्नः कणकवर करीतः । प्रियतमामानगतमाम्ययाविहगानिस्तावापोऽपिकात् ॥ १२ ॥ निपरितापापागाभिः प्रतिगतना पलागिभिः । सिवान मसान्यायप्रमः मददपाय ॥ १३ ॥ N , . 37 . . । .

·सर्गः] परमपुरपुरन्धीः संजालब्धा विहाय । यदनुभवति दासी तान सजावटीति ॥ ६९ ॥ सागमिप्यति पदानित वातपान कृपया पुनः पुनः । यमन रेनुना जीवति म जमिनीजन ॥ १ ॥ भिलम"'... 'गेपनिसायो...' हरिविलासम् । १२९ सहसाङ्गणमागतं रमाया रमणस्यानुचरं स नन्दगोपः । तरसा परिरभ्य सप्रहर्षे गततर्प विषयेषु विज्वरोऽभूत् ॥ ६४ ॥ संपूज्य तं विधिवदुद्धवमासनाद्यैः सम्यक्समग्रविधिविद्विविधोपचारैः । पप्रच्छ गोपपतिरित्थमनगमूर्ति- रास्ते स तत्र कुशली मुशली च तद्वत् ॥ १५ ॥ पप्रच्छ यद्यराजसार्वभौमस्तत्तत्स तसै कथयावभूव । तस्मिन्क्षणे ताः स्मरदुःखदीना मन्दाक्षहीना जगदुस्तमित्यम् ॥ ६६ ॥ कंसो हतः स्वसुहृदामपकारकारी प्राप्तं च राज्यममरेन्द्रपदानुसारि । दास्यन्ति भूमिपतयः शतशः स्वपुत्री- स्त्रागमो वत भवेदधुनाव कस्मात् ।। ६७ ॥ ग्राम्या वयं व पशुपालजनैकभोग्याः सर्वोत्तमः क कमलाकरलालिताद्भिः । सजोऽस्य यत्समभवत्स घुणाक्षरस्य न्यायस्तदाप्तिरधुना शशातुल्या ॥ १८॥ अकृत सुकृतपुजैः स्वप्नमध्येऽप्यलभ्याः विदितरतिविशेप' श्रीपतिः प्राप्तराज्यो ध्रुवमेतदयोमर्थ विधिर्पिदधे ने हदय' .... HTTन विदीयते यतो पिरो सपिपये महिषः ॥ ७० ॥ 'हि तत्। .....' ५ :: , " ·१३० শাশা। हन्त कि न भयमुद्धा दीना दीननरपि कि न गुरारिः वीरुदेति हदि नामगदुपेक्षां कुर्वतोऽस्य परमानुतमेतत् ॥ अयि शृणु लत दीनोद्वारकोऽसां निलोयां सुजति निरुदमेतन्मूलभूतं पायाः । वयमिह विरहागो दापमाना विमुक्ताः सह स हरिणदृष्टया तत्र केलि करोति ॥ ७ अनृतमुद्धव मा वद सर्वथा भगवतः शपथनव वर्तते बत वयस्य समासु कदापि नः किमपि स सरति स यावदार्य बत जीवितमास्ते तावदेहि दयया .रमात्मन एवमेव वद तं वैत गत्वा महे किमु वयं पुनरन्यत् इति ब्रुवाणो विरराम रामागणो गलगोलवगोसरोजः । ततः स वाक्यं स्वयमावभाषे दुःखद्रुमोन्मूलनकारि त उत्कर्पः क्रियते कथं कुमुदिनीवन्धोः प्रतिस्पर्धिनः कृत्वास्यं मलिनं विलोचनजलैः स्फारीभवत्कज्जलैः आयास्यत्यचिरात्करिष्यति सुखोद्रेकं स वः पूर्वव- द्राकाकैरवबन्धुवन्धुरमुखः कृष्णाभिधानो हरिः॥ इति मधुरवचोभि?पसीमन्तिनीना मनसि मनसिजाते स्वास्थ्यवासं वितन्वन् । कतिचिदयमनैपीत्तत्र रात्रीस्त्रिलोकी- पतिगुणगणगानोद्भूतहपश्रुिपूरः ॥ ७८ ॥ उचितं न करोति कैटभारिः क्षणमप्येकमिहैति यन्न विद्ध इति स स्वमनस्यमस्त तत्तद्विरहक्लेशकृशत्वदर्शनेन ॥ ७९ १. 'अपि सुचरितदीनोद्धारकस्य' ख. २ 'सृजतु' ख, ३. 'वियुक्ता" ख. ५. 'इतीरयित्वा विरराम रामाकदम्बकं दृक्चलितासधारम्' ख. स्वास्थ्यकर स्वभावात्' ख. ७. 'हर्षाश्रुपिन्दु" ख. ८ 'उचित न कर कि प्रजमायाति कदापि यन्न विद्वान् । इति सौवयनस्य तन्यतासौ वनिता दर्शनेन ॥' इति क-पुस्तके क्षेपक. S ·हरिनिलासम् । मुंजनवरयशोदानन्दत्तदर्शनार्थ यद्पतिमिह गत्वा प्रेपयैवैकवारम् । मुहुरिति निलिताभित्ताभिरुको स्वस्थ कथमपि हरिदासो गोकुलानिगाम ॥ ८ ॥ यद्यद्वभाषे सुमुखीसमूहो यचत्त तद्दन्यमवेक्षते ल । तत्सर्वमागत्य गुणाकराय न्यवेदयद्भागवतावतः ॥ ८१ ॥ सरवदुरे क्षणाइलघु हैमहर्म्यस्फुर- चकार पुटभेदनं विगतवेदन स्वर्गवत् । इभाशशभृद्रतेन्दु(१६१०८)मितनुन्दरीभिः समं स तत्र सुखमन्वभूधदुलावतंसो हरिः ।। ८२ ॥ ज्ञात्वापि गोपल्ल्नाः स्वसमागमोका नो गोकुलं प्रति जगाम जगनिवासः । नानानरेन्द्रनयानित्तवृत्ति- जीर्ण जलं नवजनीयते हि नया ॥ ३ ॥ अनन्त समं तानु कान्लानु लेभे सनामाभनन्द्रभू(१६६०८०)सम्व्यगनन् । गुणज्ञान्गुणानां गणै रजयनं जय जयन्तं कमातुन तेषाम् ॥ ८ ॥ सदाप्रयी तत्व सदाशितल निलीनानारण। अज्ञानकान्तारधनंजयत्त्व धन याद सससिली ।। ८ ।। वाली सुपगतं हिजो पूर्व-सा । अनंतिम परिरम्य स ममा भीमर न ५ महालतमा दरवर... २२ कोमा सात प • , 3 r" trº ·१२० FE +1411 बीना की 417; नीति माया.. | २ || गिदी ११ समान नि-11 If | यमित विरतो. महरिण गर॥३|| 1431 मा सामान की। माग समान Miram ||७१}} गाभार्ग बनवितो तार-१९ मा एकमेव : 17 माता भगः- qिi Yatri || ७९ ।। प्रति ब्रुवाणो रिराम समागणी गली गोगतः । ततः स याश्यं वयागारमा गमोगानकारि तासाम् ॥ ७६ ॥ उत्कर्षः क्रियते कथं कुमुदिनीन्योः प्रसिम्पधिनः कृत्वाम्यं मलित किचन): सफारीमानो। आयास्यत्यचिराकरिष्यति गोडेस वः पूर्वव- द्राकाकैरवबन्धुवन्धुरमुखः कृष्णाभिधानो हारि. ॥ ७७ ॥ इति मधुरवचोभिर्योगसीमन्तिनीना मनसि मनसिजाते म्वास्थ्यवास वितन्वन् । कतिचिदयमनपीत्तत्र रात्री त्रिलोकी- पतिगुणगणगानोभृतांचपूरः ॥ ७८ ॥ उचितं न करोति कैटभारिः क्षणमप्येकमिहेति यन्न विद्वान् । इति स स्वमनस्यमस्त तत्तद्विरहक्लेशकृशत्वदर्शनेन ॥ ७९ ॥ १. 'अपि सुचरितदीनोद्धारकस्य ख. २ 'सजतु' स. ३. 'वियुक्ता' स. ४. ख. ५. 'इतीरयित्वा विरराम रामाकादम्पक दृक्चलितासधारम्' स. ६. 'तन्मानस- स्वास्थ्यकर स्वभावात्' ख. ५. 'हर्षा श्रुपिन्दु' स. कि प्रजमायाति कदापि यन्न विद्वान् । इति सौवयनस्य तन्यतासी वनितान्त निहाति दर्शनेन ॥' इति क-पुस्तके क्षेपका. 'प्रति - 'उचित न करोति करोति- ·५ सगैः] हरिविलासम् । १३१ सुजनवरयशोदानन्दसंदर्शनार्थ यदुपतिमिह गत्वा प्रेषयैवैकवारम् । मुहुरिति मिलिताभित्ताभिरुक्तो रथस्थः कथमपि हरिदासो गोकुलानिर्जगाम ॥ ८० ॥ यद्यद्वभाषे सुमुखीसमूहो यद्यत्स तदैन्यमवेक्षते ल । तत्सर्वमागत्य गुणाकराय न्यवेदयद्भागवतावतंसः ॥ ८१ ॥ सरस्वदुदरे क्षणादलघु हैमहर्म्यस्फुर- चकार पुटभेदनं विगतवेदनं स्वर्गवत् । इभाभ्रशशभृद्रतेन्दु(१६१०८)मितसुन्दरीभिः समं स तत्र सुखमन्वभूचदुकुलावतंसो हरिः ॥ ८२ ॥ ज्ञात्वापि गोपललनाः स्वसमागमोत्का नो गोकुलं प्रति जगाम जगनिवासः । नानानरेन्द्रतनयाहतचित्तवृत्ति- जीर्ण जलं नवजलैयिते हि नया ॥ ८६ ॥ अनन्तः समं नानु कान्तानु लेभे खनागानन्द्रतुभू(१६१०८०)सस्यगनन् । गुणज्ञान्गुणाना गणै रजयन्न जयन्तं जयनं कमातुन तेपाम् ॥ ८ ॥ मंदाधयी तत्व सदापितत्व निम्नीर्णनानारणलपका। अज्ञानकान्तारधनंजयस्य धनजयन्य क्षणरागिरासी ॥ ५ ॥ चालमैन्युपगनं दिजोक एबी पृतसरापा । अनतिक परिरभ्य समना पीक न पनि । कहारोलधूल्य दरवगत : राय ! पोमबार सात 1 ५. . पनि !': 10 : .

·भागलो. कोन ने , FIRTE Aft st-fit || 4 ) || oft Enी..! दिनापी ता. प. पु. ॥ ८॥ हिति किलोग मा with its स. परमपिता पनि मानिनिकोली : 11 ॥ ८॥ ran कता ति: मासा मामलागतेन । जगारशिरोमणि Filitच हार ॥ ९० ॥ गन हताहत तम्य राज्य समना- दगणितागदी दार्गदम्य शरत् । गहनगरना ये कम्युनामागि नासी. विशतम्तमानो याचमानो जनोत् ॥ १.१ ॥ अपि सचिमहसयुतोऽसी म्बयाकरोन्याहारी विद्वान् । तणमपि पलसंगति न चक्रे गुरुपिसभागु सभामु नित्यमासीत्॥१२॥ सदा सादरं मुन्दरीगीयमान पुरग्रामकान्तारकुलोदरेषु । अप्सी माधवो दुःखवृक्षावलीनां लवित्रं पवित्रं चरित्रं चकार ॥ ९३ ॥ विश्वंभरोऽन्याश्च निहत्य दैत्यान्विश्वंभराभारमपाचकार । भवाब्धिमजजनतारकस्य प्रायोऽवतारोऽस्य सदुत्सवाय ॥ ९४ ॥ यस्त्रातुं ब्रजमुज्जहार सहसा गोवर्धनं क्ष्माधरं यत्रैलोक्यमदर्शयन्निनमुखाम्भोजे यशोदाकृते । यः पुत्रं स्वगुरोर्यमालयगतं शत्त्यानिनाय क्षणा- यो भूभारमपाचकार सकलं तौ नमः शाहिणे ॥ ९५ ॥ १. शोकोऽय ख-पुस्तके नास्ति, २. 'सपन' स. ३. 'हि' रा.

·शृङ्गारशतकम् । १३३ सुजनैः कुजनैरपि रत्नकलारमणस्य कवेः कविताश्रवणात् । रमणीभणितं मुरलीरणितं भ्रमरीभणितं तृणवद्गणितम् ॥ १६ ॥ अतसीकुसुमोपमेयकान्तिर्यमुनाकूलकदम्बमूलवर्ती। नवगोपवधूविनोदशाली वनमाली वितनोतु मगलानि ॥ ९७ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यं कृतं हरिविलास इति प्रसिद्ध लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ९८ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्पराजविरनिते हरिविलासे महाकाव्ये कंसवधो नाम पञ्चम सर्गः । गोखामिश्रीयुतजनार्दनभमणीतं शृङ्गारशतकम्। मलयपवनः क्षीवः कुम्भी क्षपाकरमण्डलं भुवनविदितं श्वेतं छम पिका. परिनारकाः । विकचतरवो यस्योत्तुजाः पराः पटमण्उपा- त्रिभुवनमहाधीशः कामो विभानि जगत्रये ॥३॥ विकचलवलीपुप्पैरि करोति च गुफानि प्रचुरमणिभिः हप्ता सैरं निजा दानामपि । सुरतसदने पत्युः नीत्यै काला करने पर न तु विधुगगी दीपे रो मासिवनम ॥ २ ॥ १. तो यो रा . ... :.. भोगीरता पारित विनर , Artoir... - r... र IRROR: ... कीय 4 - -- - A 1 . +

·No text on this page.

·शृङ्गारशतकम् । १३५ कृत्वेन्दीवरभूपणानि रचना कस्तूरिकायाः स्तनौ धृत्वा नीलनिचोलमेणनयने त्वं यासि पत्युहम् । प्रावृटकालपयोधरादिव तडित्कान्तित्तनोस्ते तथा- प्येषा हन्ति तमःसमुच्चयमहो निःसृत्य नैशं द्रुतम् ॥ १० ॥ प्रियतम पुरा सर्वस्त्रीभ्यो मयि प्रियताभव- जगति सकलो जानात्येवं जनः स्फुटमेव ताम् । पद किमुधना जातं यस्लाद्विहाय हि मां प्रिया- मपरवनितावृन्दैः साकं करोपि कुतूहलम् ॥ ११ ॥ अयि सखि निशा कि वा घनः शशी किमु भास्करः स्फुरति पुरतः कामः कि वा ममान्ति स वल्लभ. । प्रतिपलमिति प्राणाधीशप्रिया विरहातुरा कथयति नहुनन्दं मन्दं सखी सविधस्थिताम् ॥ १२ ॥ यत्राननसरोजसाम्यमयते सत्तातिदीर्यालक- व्याजभ्राम्यदनेकज पटलीलनातशोमं मुग्वम् । काचीकाचनकल्पिता वितनुते वोलाहलं कोमल तत्तन्नाः मुरतं स्मृत हि कुरले चाधामगाधा कादि ॥ १३ ॥ उच्चौ कुनी फरातरा न कटिगभीरो नाभिः समुलततर न नितम्यविधा। निमोजतेति सुधा भने नगर मा मनो मम न मा पुनरपति ॥ १४ ॥ वेणी तासमा भयो परिमाणामका कणी पागमणी तमा जियते नामा सदरमा । गुडानिलोपन दश जो कार :- प्राय पारायसि पूर्ण कामिनि किनारे ter: M . R ar A ·काव्यमाला। मलिनहृदयो गर्नत्युच्चैर्धनो यदि गर्जतु प्रकृतिकठिना यस्मादेते भवन्ति हि पूरुषाः । त्वमपि चपले कि नो वेरिस प्रिये विरहव्यथां दिशि दिशि यतः खिन्नाया मे पुरः परिनृत्यसि ॥ १७ ॥ नो भुते किल वीटिकां न कुरुते संलापमाभापिता नो शेते शयने न संमुखमहो सा वीक्षिता चेक्षते । हासं न प्रसते प्रहासवचनैर्दत्ते न चालिगनं वान्ते मोदभरं तथापि तनुते नित्यं नवोढा प्रिया ॥ १८ ॥ वीदय वीक्ष्य हृदि लक्ष्म सपत्न्या अभियावकमवं रमणस्य । भामिनीकुवलयोपमनेने शोणपङ्कजनिभे लघुचके ॥ १९ ॥ क्रोडस्थायाः सभयहरिणीलोचनाया नितान्तं गाढाश्लेपाकुलतरतनोः स्वस्तकूर्पासकायाः । सत्रीडाया मुकुलितदृशो मुञ्च मुञ्चेति मन्दं जल्पन्त्या साधरदलसुधा सस्मृता मां दुनोति ॥ २० ॥ दृष्ट्वाधिविन्नासदनेऽम्बुजाक्षी कान्तं स्मरानेककलाप्रसक्तम् । जगादापि न किचिदुच्चैः पर सखीना तु पुरो रुरोद ॥ २१ ॥ तुन तरल माला हि मुक्तामयी हेमोर्वी वरयुग्मकल्पितगमनःसिन्धुवद्राजते । इत्युक्त्वा परिहासपेशलमतिः कान्तो वयस्ये समा- मुत्तुगी मम वक्षनौ दृढतरं जग्राह कामातुरः ॥ २२ ॥ पवनवेल्लितनीलसरोरुहच्छविविनित्वरचारुविलोचने । परपुरन्ध्रिपराङ्मुग्वेवटभे समुनितं नहि दूषणरोपणम् ॥ २३ ॥ नेत्र जागरणाणे विविनुतः गोणारविन्दधिगं भाले तत्पद वलट लग्ना लोचनचुम्बन সন प्रत्यः मेरे . दृष्ट्रन्याय तथापि 2 ·शृङ्गारशतकम् । १३७ यामिनीरमणमञ्जुलविम्वं श्रीपराजयविजित्वरकने । त्वामुपैति किल रोपतमिस्रं तेन मे भवति चेतसि चित्रम् ॥ २५ ॥ विरहजलदो धारातुल्यैनिरन्तरपातिभि- मदनविशिखैः क्लिनं मोहप्रभञ्जनपीडितम् । प्रियतम विना त्वामेणाक्ष स्फुरत्कुचसट हृदयसदनं दुर्वारो हा प्रपातयतीव तत् ॥ २६ ॥ प्रथमप्रणयस्मृतिप्रजातद्विगुणत्नेहरसातिरेकभाजोः । अरह स्थितयोविभाति यूनोनयनानामतिमजुलो विलासः ॥ २७ ॥ मामके वत करोषि किमाले कामतप्तहदि चन्दनचर्चाम् । आवृतो वसनतूल्समूहैर्यन नाथमुपयाति कृशानुः ॥ २८ ॥ मुञ्च मानमधुना भन कान्तं मन्दमन्दमयमेति वसन्तः । अत्र भामिनि पिकावल्गिीतैर्याति धैर्यगुणमाशु जनानाम् ॥ २९॥ ताक्वार्थतरं सुधासुरुचिरं सन्मन्दिर सुन्दरं भोगोपस्करचित्रवस्त्रवलिता तावच शय्या वृथा । चाववाल्मृणालकोमल्भुजद्वन्द्वाभिराममहा- लेपप्रोत्थमनोभवो न हि भवेत्राणप्रियासंगमः ॥ ३० ॥ दृश्यन्ते विरलानि मारुतपरे यचप्युहन्युजक- रलक्ष्माधरतश्च पित्सति करानायोऽपि पायोनिभी। प्राची चलेनना तिर मत्ताटकरलोभने भानुस्ते हि तथापि याति कटिने मानो न वा नो गतिः।।११।। तुमपर्तु कनोत्तमदोवा मार नियरिचारना। कामनयमनिवारणक्षा किती सोचनाफाटसरोमा रम्या रता निसास्टिार पेसावर मनोरमा तनिक पोली यादमी दशामा - पाए। - ·१३८ काव्यमाला। ध्वान्तं चैव सहायतां स कठिनस्वान्तोऽत्र नो दृश्यते हे धावत" (१)किं करोमि शरणं गच्छामि कं सांप्रतम् ॥३४॥ दृष्ट्वा कस्मादुपेतो रहसि मृगशावेकशय्याप्रसुप्ते कान्तः केलीकलाढ्यो निकटमथ तयोर्मन्दमन्दं जगाम । धृत्वा चैकामुरोजे सहसितमपरा सादरं सत्कपोले चक्रे क्रीडांतथासौ न हृदि किल यथाजन्म(ग्म)तुस्ते विपादम् ॥३६॥ पादयोः पतति यद्यपि नाथः सादरं वितनुतेऽपि चनि । कोपनारुणसरोरुहनेत्रा त्यज्यते तदपि हन्त रुषा न ॥ ३६ ॥ समुन्नतकुचद्वन्द्वकाठिन्यजितपर्वते । नवनीतमृदुखान्ते कान्ते कि कुरुपे रुषम् ॥ ३७ ॥ उक्ता वीषि सुरतं न मया निशाया- स्त्वं दौटवेन गजगामिनि लज्जया वा । ताम्बूलकज्जलकुजामयचिह्नचित्रं तत्सनिवेदयति मां रमणोत्तरीयम् ॥ ३८ ॥ अधरमधरे कण्ठं कण्ठे निधाय भुजं भुजे हृदि च हृदयं मध्ये मध्यं सरोजदृशो दृढम् । सरभसमहो चोराबूलं पदं च पदे बला- द्गमयति जनो धन्यः कश्चित्समां शिशिरे निशाम् ॥ ३९॥ आयास्यामि पुनस्तवान्तिकमहं यामे व्यतीते प्रिये- त्युक्त्वा पङ्कजलोचना रसमस कान्ता समाज ययौ। जाते क्वापि च सि(शि)जिते किमु समायातेति मार्ग मुहु- दर्श दर्शमयो मया निशि मनाग्लव्यो न निद्रारसः ॥ ४० ॥ प्रयाति त्रियामाल्पशेपाधुनापि प्रिये मुच्च मानं मदुक्तं विधेहि । गतः प्रैति कालः पुनर्नेति जल्पत्यसौ ताम्रचूडोऽपि तारस्वरेण ॥ ४ १ ॥ सहायमासाद्य सुधामयूखं प्रिये वसनं च वने वसन्तम् । वियोगिनं मा मदनोऽद्य वाणैः शाणे निघृष्टैनितरां छिनत्ति ॥ ४२ ॥ १. 'नातर्वत' इति भवेत्

·No text on this page.

·१४० काव्यमाला। सर्वी सिञ्चति मेदिनी जलभरैः संप्राप्य कालं परं तामेवोप्णकरः करोति किरणैरुप्रैश्च तप्तां भृशम् । एवं त्वां रमणो विहाय रुचिरे सौख्यं ददातीव तां दुःखं मा कुरु तेन पश्य समयायत्तं समस्तं यतः ॥ ११ ॥ यस्ततान हि पुरा श्रुतो मुदं रोम्णि रोम्णि पुरहा(१) मनोरमः । साप्रतं प्रियतमं विना प्रिये हन्ति मां स किल केकिनः स्वनः ॥५२॥ मा तिष्ठ कान्ते विजने कदाचिन्नावाच्यमस्तीह खलस्य किचित् । यः शङ्कते नैव मनाविमूढः कर्णे वदन्वै पुरुषप्रसङ्गम् ॥ ५३ ॥ यद्भुक्तो न पयोनिधौ जलचरैर्दग्यो न चौर्वाग्निना पीतः कुम्भभुवा गतो न जठरे नाशं सहाम्भोधिना । गच्छन्व्योम्नि निराश्रयेन पतितो जानेऽहमेवं प्रिये धात्रा हन्त वियोगिदुःखकृतये चन्द्रस्ततो रक्षितः ॥ १४ ॥ केनायं तव कान्त भालफलके लाक्षारसो लापितः केनेयं विगुणा गुणाढ्यरभसान्माला कृता वक्षसि । इत्युक्तः प्रियया सहासवदनो नत्वा पदाम्भोजयो- रालिङ्गयाशु दृढं कपोलवलये(?) वाला चुचुम्बे चिरम् ॥५५॥ अयि सुन्दरि सप्रति पश्य पुरश्चरमाचलमस्तकमेति रविः । समुपैति तमःपटलीजटिला रजनी कुरु कामकलाः सकलाः ॥ १६ ॥ गतिर्मन्दा दन्ती चपलनयने चारुतुरगौ कटाक्षीवः पत्तिर्वचनरचना चारणततिः । इदं सैन्यं सर्व तव वपुपि सारङ्गनयने कथं स्थाता पत्यौ वद सपदि मानप्रतिभटः ॥ १७ ॥ कटौ न कलमेखला न कुचमण्डले मालिका दृशोरपि न चाञ्जन न पुनरस्ति रागोऽधरे । प्रियेण सहचारिणा मदनतस्करस्योचक- स्ततस्त्वमसि लुण्ठिता निधुवने वने शोभते ॥ ५८ ॥ १. 'पुर हा' इति भवेत

1No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ना नाथं जाने न सखि भविता कि ननु मम ॥८६॥ १४४ काव्यमाला। अस्तं सायमुपैति हि प्रतिदिनं प्राप्तोदयोऽप्यंशुमाँ- श्चित्रं भामिनि जातु याति तब नो रोपो हि दोषाकरः ॥८०॥ उक्तं दुर्वचनं मया न सुभगे हास्येऽपि दुःखप्रदं त्यक्त्वा त्वामयि भापितैरपि मया नान्याङ्गना लालिता । त्वामेकामनवद्यभूपणमरैः संभावयामि त्वया हे निष्कारणकोपने वद कृतः कोपः किमर्थ मयि ॥ ८१ ॥ पीयूपादप्यधिकमधुरं तद्वचस्ते च नेत्रे चञ्चन्नीलोत्पलदलरुची सोज्ज्वला वक्रकान्तिः । ते ते भावा निधुवनविधौ हन्त विचोकमुख्याः सर्व दुःखं जनयति सखे नः स्मृतं नीरजाक्ष्याः ॥ ८२ ॥ प्राणाधीश पुरः कपीशजनकप्रोद्भूतनूतद्रुम- द्रापिष्ठामितमञ्जरीकवलने सन्त्येकतानाः खगाः । यस्मिन्मजुवनप्रियप्रियतमा गायन्ति सत्पञ्चमं तस्मिन्नुत्सहते विहाय तरुणी गन्तुं मधौ कः पुमान् ॥ ८३ ।। नित्य पङ्कजिनी यथा मधुलिहः स्वान्ते वसत्युत्तमा नूना कज्जलनीलनीरदघटा चित्ते यथा वहिणः । कान्तिश्चन्द्रमसश्चकोरशकुनेनित्यं यथा मानसे सा पङ्केरुहलोचना सखि तथा नित्यं मदीये हृदि ॥ ४ ॥ कस्मादद्य न भूषितं वपुरिदं सद्भूषणैः काञ्चनैः कस्मादच्छतराणि नाद्य वसनान्यगीकृतानि त्वया । उक्ता सेति मया मनोज्ञ विजने वाला विशालाक्ष मा क्षिप्रं रोदनमेकमेव विदधे प्रत्युत्तरं नो ददौ ॥ ८९ ॥ इतः केकी नादैस्तुदति शतकोटिप्रतिभटै- रितः कामः कामं कठिनतरबाणैः प्रहरति । इतो गर्जत्युच्चैर्जलधरगणो भीमनिनदै- ·१४६ UN पुन्। ने मुहं हुन् तन- पाइन्नति हि नः कानन्दभार । देहे. बजे के करीमन- लिइने ताजिया : इन दिनु न दे दो हो. गुन- सन्चालन हार करे। जिन ने लगा विकिरहन्न दुनो नियन्ति ।। << :' देनज न्यान- ३ रे दान का। नुवन्नों विकसित बिम्जन हरि दुबइ।' ८६ , काभ इन्द्रदन्ननं कुल योजना हितं बसने हा दहा सरिदिप निदेन जन्मनामा दागे प्रयः मे ·काव्यमाला नूनं यत्प्रभवात्स एव सकलै पागणैः संनिम- स्तन्वगयाः सुरतान्तकान्तिमतुलां कोपः करोति स्फुटम् ॥ ९३॥ चञ्चलं किमपि नेक्षणद्वयं नास्ति यद्यपि च वाचि वक्रता । किंचिदुन्नतमुरस्तथापि मे मानसं हरति हन्त सुभ्रवः ॥ ९४ ॥ गाथाभिः सुकृतध्वजाभिरमिते. पद्यैश्च धर्मोत्कटः प्रध्वस्तामितपापया श्रुतिपुटैनिप्पीतया गीतया । वारं वारमिदं सुशिक्षितमपि स्वान्तं सखे मामकं सौन्दर्यद्रुममञ्जरीमभिनवामेकान्ततां मुञ्चति ॥ ९५ ॥ अपाकुरु कपोलतः सखि भुजगवल्लीरस परित्यज कुचस्थलात्रुटितवन्धनं कञ्चकम् । पिधेहि दशनच्छदे दशनजक्षतं लाक्षया वदेत्थमवलागणे गुरुजने कथं यास्यसि ॥ ९६ ॥ चरणपतनैर्वाक्यैीननिरन्तरसेवया प्रियतममनो गृह्णन्त्यन्याः शठा हि पुरन्ध्रयः । स्मरशरखरैः शोभासारैगन्तनिरीक्षणैः सहचरि मया कान्तः कामं कृतः परिचारकः ॥ ९७ ॥ माहेन्द्रीप्रभवाम्बुवाहपटलप्रत्यग्रविन्दुवजैः शीता धूलिकदम्बपुष्पजरजःपुजैः सुगन्धीकृताः । मन्दा सुन्दरसुन्दरीजनकचव्यूहान्तरालोद्गते- र्वाता वान्ति वियोगिनामसुखदाः संयोगिनां सौख्यदाः॥९८ ॥ कस्मात्तन्वि तनूनि संप्रति समान्यङ्गानि जातानि ते कस्मात्कोकनदप्रभं मुखमिदं जातं हि चन्द्रोपमम् । एवं पृच्छति वल्लभेऽम्बुजमुखि प्रोव्य(?)स्वभावादिति व्यावृत्याथ तया सगद्गदरवं मुक्तश्च बाप्पोत्करः ॥ ९९ ॥ प्रावृद्धकालनवीननीलजलदध्वानं निशीथे मुहुः श्रुत्दात्यन्तभयप्रदं स्मरशरक्षीणा हि पान्थाङ्गना ।

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १४७ शय्यायामवनौ निपत्य च पुनः शय्यातले भूतले वारं वारमुदग्रकान्तविरहज्वालाकुलातङ्कति ॥ १०० ॥ शृङ्गारशतकमेतज्जनार्दनाख्यद्विजन्मना रचितम् । तिष्ठतु तावद्यावत्तिष्ठति धरणीतलं सकलम् ॥ १०१ ॥ इति श्रीगोस्वामिजगन्निवासात्मजगोस्वामिजनार्दनभट्टकृत शृङ्गारशतक सपूर्णम् ॥ दैवज्ञश्रीसूर्यकविविरचितं रामकृष्णविलोमकाव्यम् । स्वकृतटीका समेतम् । श्रीमन्महलमातमार्तशमन नत्वा विदित्वा तत' शब्दब्रह्ममनोरम सुगणकानाधिराजात्मज । यसन्याध्ययनैर्विनेयनिवहोऽपाचार्यचर्यामगा- सोऽह सूर्यकविर्विलोमरचन काव्यं करोम्यद्भतम् ॥ छन्द पूरणमुत्कमक्रमविधौ साझाहता तत्पदे- प्पारम्भापरिते प्रमोऽपि मुतरामेतत्त्रय दुर्गमम् । एव सन्यपि मन्मति किरदपि प्रागल्भ्यमालम्पते तत्सर्व गुपित क्षमन्तु यदो यूय ममा खयम् ।। सचिदपि सतरेकृतिपरो नरो नीधिं याचिदपि धावति प्रारधाम धागचरिता तेऽतिविशारदा प्रारदारदाह पितोमरविताना गाविधासमोर ॥ भागीरथी रामपारिया राना मगर सरस्वती सर्वकारस्तीमा रु. प्रयागऽप गी पाना॥ समाया भये पत्यामि। माभिनिभाया भिलारा ६. ए पनिरिमापति गिा- and fit .. OTHE" !: ! -..-. । 12.! .":.::, । .

·सूर्याचन्द्रमसोरपि प्रकाशक
त भसुतामुक्तिं वन्दे । भूसुताया गवणरक्षितायाः तीताया मुक्तिमोक्षण यस्मात
भव्य पवित्रो भवोऽवतारो यस्यासो तथा। अथ कथम् । यतो दयाश्रीश्च भवेचनाहारः।
दया भूतदया श्रीश्च शोभा च तयोनिदानमित्यर्थः । एतद्रामपक्षे॥ कृष्णपक्षे तु-भीपादव
इत्यर्थः । तदुक्तम्-'यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमति बच्चामा
तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥' अथ किमत यादवम् । सहारदामुक्तिम् । सहारोऽनर्यस्त
चैतन्यस्वरूपम् । तदुक्तम्--'अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः' इत्यादि । पूतनामै
अथ रामकृष्णाभ्या या मायामवष्टभ्य साकारता स्वीकृता तस्याः स्वरूप समाक्षरया
१४८
काव्यमाला।
अथ ययोः कथाप्रमहस्तायवेटदेवतावेन प्रणमति-
तं भूसुतामुक्तिमुदारहास वन्दे यतो भव्यभवं दयाश्रीः ।
श्रीयादवं भव्यभतोयटेवं संहारदामुक्तिमुतासुभूतम् ॥ १ ॥
राघव वन्दे । नमस्कारोमीत्यर्थः । किभूतम् । उदारहासम् । उदारो गम्भीरो हासो यत्याः
सौ तथा । उद्वेगनिमित्तेषु सर्वानर्थेषु प्राप्तेष्वप्यन द्विग्नमित्यर्थ । पुनः किभूतम् । भव्यभवम् ।
वन्दे । किभूतम् । भव्यभतोयदेवम् । भव्या उत्तमा मा दीप्तिस्यासी नर्गः । तथा तो.
यशब्देन चन्द्रः । जलात्मकत्वात् । तयोद्योतनाद्देवः ।
ददातीति तथाविधा पूतना तस्या मुक्तिमोक्षो यस्मात्स तथा तम् । पुनः किभूतम् ।
उत प्रत्युत असुभतम् । सर्वत्र प्राणरूपेणावस्थितमित्यर्थः । अथवा प्राणन जीवन तदूर
मुक्ति दातुमन्तर्यामित्वेन स्वयमेव प्रेरकोऽभूदित्युक्तम् ॥
ननु देहवतोऽपि रामादेः कथमन्तर्यामित्वमित्याशय तुल्याक्षरयेन्द्रवज्रयाह-
चिरं विरचिर्न चिरं विरचिः साकारता सत्यसतारका सा ।
साकारता सत्यसतारका सा चिरं विरंचिर्न चिरं विरंचिः ॥ २॥
विरचिब्रह्मा द्विपरार्धावसान यावत्सर्वभूतापेक्षया चिर तिष्ठतीति प्रथमम् । अपर
आब्रह्मभुवनाल्लोका पुनरावर्तिन इति श्रवणान चिरं विरंचिरिति ज्ञायते । तस्यायुष
परिमितत्वात् । अथ साकारता सत्यसतारकास्ति । सेति तच्छन्देन रामस्य या साकारता
सत्यसतारका । तारकेण सहवर्तमाना सतारका । सत्या सती सत्तारका सत्यसतारका । स-
त्यमयाधित विज्ञानमय तारक यद्ब्रह्म तद्रूपेत्यर्थः । रामपक्षे एतत् ॥ कृष्णपक्षे तु-
साकारतासत्यसतारकास्ति । या कृष्णरूपिणी साकारता सा सती सर्वदैव वर्तमाना। नि-
त्येत्यर्थः । किभूता । असतारका | तारकाभिः सहवर्तमान सतारक व्योम, तन्न विद्यते
यस्याः सा असतारका । व्योमापि यस्या लीयते इतः पर नित्यत्वं कि वर्णनीयमित्यर्थः ।
चिर विरविरित्यादि पूर्ववत् ।।
-
रथोद्धतयाह-
तामसीत्यसति सत्यसीमता माययाक्षमसमक्षयायमा ।
माययाक्षमसमक्षयायमा तामसीत्यसति सत्यसीमता ॥ ३ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·** -- नाtrमोर निगम militो नि. Tattituti atti नाता Amar । 111111110TH Tirti ir 11 HRT 1 नोपी tatti नो । यो माया THERE: *11111।गोगे। गणेगाना :1 Mint मोरगी I at th. Hifier-msr मामी. PATATHA निगेन । न से मायt artat कासगी॥ TRAI Artणा गर्म यानि प्रयगा. किया योगा- कोशिके निवासि धरनती गोडासादिनसमातुरम् । रन्तुमासयन तद्विारगोऽतीवरक्षसि पतत्रिकेशिको ॥ ६ ॥ गः क्षामना द्वितनयम कोशिमा शरण गाँ! भूतेषु नतमभीदिसताण येन तथायियी दशाभी योग्ननगयोः गमाहागे हितनय तसपने कोशिके सामिने दत्तान् । ननु प्राणादपि प्रियतम पुप्राय धन मानिया के निधन्धेन दत्तानि- त्याशझपाद-भूिले विश्वामित्र । तिपनि विप्रहार त्रिगुणात्मक प्रसादक्षोभममर्थ तपो यस्य स तथा । तस्मिन्किभूतं द्वितनयतम् । आतुरम् । पित्रोमोगादियां । कृष्णपक्षे तु-श्रीशुकः परीक्षित प्रति वक्ष्यमाण कृष्णकयोद्देशमनादति-भो आस्चयन, आ समन्तात्गुष्ठ अयन गति परमार्थगतिर्यण तथाविध. पाक्षित् । तद्विरकृष्णोऽतीरक्षणि ग विद्यते तीन पक्ष. यस्मात्तदतीनरक्षस्तस्मिन्पतनान्ये । तया पतत्रिशिकी पतत्री पक्षी बकासुर., केशी यरूपी देत्यः, तयो. कु. पाशिरीर तस्मिनादयोऽस्ति । आसम- न्ताया कृपा यस म तया । पूतनायकोशिशरीराणि कृपयेगातारयदित्यर्थः । कि कर्तुम् । रन्तु क्रीडा कर्तुम् । मोटारलेनेत्यर्थ. ।। अथ विश्वामित्रेण सह राम प्रस्थितमाकर्ण्य राक्षप्तास्ताटका प्रेपयामासुरित्याह- लम्याधरोरु यलम्बनासे त्वं याहि याहि क्षरमागताज्ञा । ज्ञातागमा रक्ष हि या हि या त्वं सेना वलं यत्र रुरोध बालम् ।। ७ ॥ भो लम्बाधरोरु, खक्षर याहि अधरश्च उतच अघरोकालम्नमधरोरु यस्या. सालम्बाध. रोरु. तसाः सोधनम् । तथा फिभते। त्रयलम्यनासे । त्रये लोकत्रये लम्बी नासा यस्या. सा तथाविधे।त्व क्षर नाशयोग्य मानुपदेह राम याहि याहि। आदरे वीप्सितद्विरुक्ति । कि- भूता त्वम् । भागताज्ञा ।आगता प्राप्ता भाज्ञा रावणाशा यया तथा ॥ कृष्णपक्षे-श्रीकृष्ण गोकुलस्थितमाकर्ण्य कसः पूतनामाज्ञापयति-हे प्तने, ख तत्र याहि । पल पुरुषार्थ रक्षा । .

·No text on this page.

·१५२ काव्यमाला। दो रघुनारे दगा शण प्रतिस्ता संभातीतिगामना गागे किमानेडा. सनासादिभोगप्रामोदराहित्यम् । तस्मालगानि गो माग गगमणीनगे भानी. त्यर्थः॥ कणपदो-तणे परतामारोगाः पुन परामर्श चरित्याद- यादवदेवता कृष्णमूर्तीि उपनिषलागे गा गातु निमामि गोरगान माक्षात्कार मया. न्गेन निम्पयितुं नवरयते इगाद-नासाहिति। अमसपनिआमाप्राणात्मक शरीरम् । ओत्युपगर्गोऽगलागलोर । तया नाणान्माष्पलालकाशानदि निस्पति शस्यते । ए। प्रथम तस्य निरूपणामभो त नमम्माभिरसभातगोयर्थः । वस्तु- तस्तु आसगत् । आमाहिति माजगनपस्तुमानोपलक्षगम् । तस्मान आरा न शेया । तमिमित्तमासवानो-गर्गः । अपोति आयायते गाया । 'आनोऽनुपसर्गे क' इति का । पथाहा । आपूरीको यातिप्रतिध ज्ञानार्थः ॥ अब स्वयबरदर्शनार्थ कोशिफन सर जनतगृह प्रति गतो रामस्ना कि कृतमानिन्याह- सभास्खये मनमनेन चाप कीनाशतानद्धरुपा शिलाशैः । शैलाशिपारुद्धनताशनाकी पञ्चानने मन्नभये स्वभासः ॥ ११ ॥ अये श्रोत , भनेन रामेण समासु शिलारीः सह चाप भनम् । सभामु स्थितासु शि- लावदृढा जान कीविषयिण्याशा येषा ते शिलाशाः राजानस्तै. सह चाप भनम् । न के- क्ल चाप भग्नम् । राजानो भग्ना भाममनोरथा कृता इत्यर्थः । कीनाशतानद्धरुपा कीना- शस्य भाव कीनाशता यमरूपता तया आनद्धोऽभिनिविष्टो रावणस्तस्य रुपा कोपेन । प्राचीनवैरानुबन्धिनिमित्तेन पूर्व धनुरुद्ध प्रत्तो रावणो धनुपाधः पतितः, परतु न हत इति रुपा कोपेनेवेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे--गोवर्धनोद्धरण इन्द्रो लाघव प्राप्त इत्याह-पन्ना नने नृसिंहे कृष्णे स्वभास' स्वप्रतापान्मग्नभये नि.शक याग कायितु प्रवृत्ते सति शैला- शिपारुद्धनताशनाकी दृष्टः शैलस्य गोवर्धनस्याशिया अभीष्टपूरणेन रुद्धा रोध प्रापिता अतएव नता भन्मा हविर्ग्रहणेच्छा यस्य तथाविधो नाकी स्वर्गाधिपोऽभूदित्यर्थ. । 'यो गोवर्धनभूधर करधृत लीलाम्युजन्मायित कृत्वा सप्तदिनानि नाचलदपाद्गोपाश्च घोरापदः । यश्चक्रे निजशासने हरिविरिघ्याखण्डलादीन्सुरानुद्दण्डानपि सोऽवतानगदिद गोपालराजो. हरिः ॥' इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे ॥ अथ स्वयवरार्थमागताना राज्ञा वर्णयनाह- न वेद यामक्षरभामसीता का तारका विष्णुजितेऽविवादे । देवाविते जिष्णुविकारता का ता सीमभारक्षमयादवेन ॥ १२ ॥ यामक्षरभामसीता लोको न वेद । अक्षरमविच्युतं भाम सौभाग्य यस्याः सा अक्षरभा. म्नी सा चासौ सीता च ता न जानातीत्यर्थ । अविवादे विष्णुजिते का तारका विष्णुना रामचन्द्रेण जित विष्णुजित तस्मिन्विष्णुजिते अविवाद सर्वसमते सति का तारका ता- ·१५३ गमकाणविलोमकाव्यम् । . सपा प्रामातीतारकासंपन्धरतु चन्द्र विनान्येन सह भाति प्रहते रामचन्द्रेण सा सीप तारका प्रामानि । नान्येनेलर्थ ॥ कृष्णपक्ष-गोकुलोपरि क्षुब्धस्येन्द्रस्य नपिजिगर यादसीमो भार सीमभार सीमा गिरिमर्यादा तस्या भारक्षमश्वासी वारसय रोग देवदारया अति रक्षिते गोकुले जिष्णोरिन्द्रस्य शिलावर्षणादिविकारता का।सापीना॥ अब धनुषि भगे सति जानत्या रामो प्रत इत्याह--- तीवगोरन्वयत्रार्यो वैदेहीमनसो मतः । तमसो न महीदेवैयोंत्रायन्वरगोबती ॥ १३ ॥ तीना गायः किरणा यस्येवविधस्य तीमगो सर्यस्यान्वय वश त्रायन्ते तेऽन्वयत्राः सूर्यवशाभिमानरक्षका दिलीपादयस्तेष्वार्यः श्रेष्ठ सूर्यवशालकरण राम वेदेहीमनसो मतः जानग्या मन पूर्वक मृत । धनु पणचन्धेनेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-वासत्र प्रति गतः कृष्ण- स्तै मानित इत्याद-अनायन्वरगोमती कृष्ण. अब ब्रह्मसत्रे आयन्प्राप्तः वरा भाग्य- शालिन्यो गाव एव प्रत परिपालितत्वेनोपस्थित यस्यासौ गोत्रती कृष्ण तमसोऽज्ञाना- न्मदीदेव ह्मणैर्न मानित इत्यध्याहारः ॥ अध जानक्या पारमार्थिक स्वरूप वर्णयबाह- वेद या पद्मसदनं साधारावततार मा । मारता तव राधा सा नन्द साप यादवे ॥ १४ ॥ साधारा मा अवततार । आधारेण विष्णुना सह लक्ष्मी. अवतार चके । सा काया पद्मसदन वेद पद्ममेव सदन अधिवासस्थल वेद ज्ञातवती । अनेन लक्ष्म्याः पूर्णावतार इति सूचितम् । अथ वा पद्म विष्णोधरणकमल तदेव सदन विश्रामस्थल जानातीति ॥ कृष्ण- पक्ष-अप कापि गोपिका नन्द प्रति राधाया पैशून्य वदति-भो समप गृहाधीश नन्द, सा तब राधा । सेति तच्छब्देन विदितत्तान्तति सूचितम् । तथा यादवे सैवं कृष्णे मारता मदनरूपता इत्येव समाचारोऽस्ति ।अनेन कृष्णस्य वय सपन्धिनी वर्णिता भवति । अथेश्वरस्य धनुर्भगमाकर्ण्य परशुरामोऽभ्यगादित्याह- शैवतो हननेऽरोधी यो देवेषु नृपोत्सव । वत्सपो नृषु वेदे यो धीरोऽनेन हतोऽवशैः ॥ १५ ॥ नृपोत्सवः शैवतो हनने अरोधी । नृपस्य आगतस्य दशरथस्योत्सवो यस्मात्स नृपो- त्सवो राम शिवस्य पक्षपातीति शैव. परशुरामस्तस्माच्छैवत. हनने कोपाविर्भावेऽप्य- रोधी न रोध प्राप्तवान् । अकुण्ठितशतिरासीदित्यर्थ. । विमानस्थितेषु देवेषु पदपत्र सत्सु ॥ कृष्णपक्षे-अथ कृष्णस्वरूप धेनुकवध चाह-य वेदेऽस्ति वेदे प्रतिपादित ऽस्ति स नृप यत्सपोऽभूत् । अनेन यत्सपेन कृष्णेन धीरो धेनुक' अवी: असाध्य तीयैरन्यः सद रत । मारित इत्यर्थ.॥

·१५४ काव्यमाला । - - - अथ परशुरामो राम प्रति सक्रोधं वदति- नगोपगोऽसि क्षर मे पिनाकेऽनायोऽजने धर्मधनेन दानम् । नन्दानने धर्मधने जयो ना केनापि मे रक्षसि गोपगो नः ॥ १६ ॥ भो क्षर नश्वर, मे पिनाके त्व नगोपगः असि । यद्यपि त्वया जीर्ण धनुर्भन तयापि म- दानते धनुषि नगस्य पर्वतस्योप समीपे गच्छतीति नगोपगः पाषाणतत्तुल्योऽति । मदीय- धनुषोऽतिगुरुत्वेन निश्चेष्टो भवसीत्यर्थः । एवमेतादृशे त्वयि जनकेन यत्कन्यादान कृत तदयुक्तमित्याह--धर्मधनेन कन्यालक्षणेन अजने यद्दानं स अनाय । अजनोऽदानपात्रम्। एव अदानपात्रे त्वयि यद्दानं कृत स' अनायः नयो नीतित्तत्सवन्धी नायः, न नाय अ• नायः । अनीतिरित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे दैत्यवध दृष्टा नन्दः कृष्ण त्तौति-मोः कृष्ण, त्व नन्दानने नासि । नन्द एव आननं मुख्यो यस्मिन्गोकुले तस्मिन् ना पुरुष परमात्मा असि।बलवत्वात् । अतएव किलक्षणे नन्दानने।धर्मधने जन्मान्तरीयधमैजितं तस्मित्तया नः अस्माक जयोऽपि त्वमेवासि । केनापि सुकृतविपाकेन गोपग. गोपविशेषेण वर्तमान. सन् मे इति मा रक्षति ॥ अथ राम राज्याधिकारिण दृष्ट्वा कैकेयी सापनभाव दर्शयतीत्याह- ततान दाम प्रमदा पदाय नेमे रुचामस्वनसुन्दराक्षी । क्षीरादसुं न स्वमचारु मेने यदाप दाम प्रमदा नतातः ॥ १७ ॥ आमस्वना अपरिपक्ववचना तथाविधा सुन्दराक्षी कैकेयी पदाय राज्यप्राप्तये यद्दाम निर्यन्धकारण ततान विस्तारयामास।स्वपुत्राय राज्य देयमिति दशरथाय निर्वन्ध चकारे- त्यर्थः । आमस्वनेति पदेन नेद मातृकृयमिति चितम् । अथ कथ दाम ततानेत्याह-इमे रुचा न रुचा दीप्त्या इमे रामादयः पदयोग्या न भवन्ति । तथा तस्याः कि लौकिक भय नास्तीत्याह-प्रमदेति । प्रयो गर्यो यस्याः सा तथा ॥ कृष्णपक्षे-अय कदाचित्कृष्णेन दधिभाण्डे भने दुग्धनाशे जाते यशोदापाः अतिश्रमोऽभूदित्याह-प्रमदा यशोदा क्षीरा- सकाशादसु प्राणमपि स्वकीय न मेने । यथा क्षीरे ममता तथा प्राणे मा भूदित्यर्थ अय कृष्णवन्धनार्थ यद्दाम आप प्राप तदचारु कार्यक्षम न भवतीति मेने। अत दामपूर- णदेतोर्नता नम्रा । परिश्रान्ताभूदित्यर्थः ॥ अथ वनवासार्थे रामे प्रस्थिते सति अहल्योद्धारणप्रसङ्गमाह- तामितो मत्तसूत्रामा शापादेष विगानताम् । तां नगाविपदेऽपाशा मानासूत्तमतो मिता ॥ १८ ॥ मत्तसूत्रामा ता इतः प्राप्तः मत्तः काममोहित सूत्रामा इन्द्रस्तां प्रति प्रसिद्धामहल्या प्रति गतः । 'सूत्रामा गोत्रभिदजी' इत्यमरः । तथा एष सूत्रामा इन्द्र. शापाद्विगानता इत. गौतमकृतात् विगानता सहसभगत्वादिलक्षणा प्राप्तः ॥ कृष्णपक्षे-पूर्वलो यशोदया -- कृष्णः दाना बद्ध इति निरूपित तत्र येमलार्जुनोन्मूलनप्रमदामाद-ना व्यवस्थामनुमत्र -- ·+--. १५५ - ""." ... Pा पान - ... ... ... ... ... ... ... मीगोता. -., मा. भाविकर्म फ: कु. utar, rip - i-re - रमितानिन्दगाह- नामापापाजारिनोको गोरोऽनुलला सस्मितोगविगीया । लानी नोऽगि मन्यानोमी दीनोऽनिज्ञा पानपावसाना ॥ १९ ॥ PERTIETनामा मासिका रास्ता अपरिगानं ऐपलक्ष RE: AAP भागनिोदी माया रामाशा पिनोपो यस्या- मोदी समाधी आTीमा भनुमा जसातया स्तुपा उपालम्भेन ३. मारिया amirन सस्मितोऽभूत् ॥ कृष्णपक्षे-नारदशाणयुन्मोचि- तान्या पुरातातितः मरता प्रति रारूपमार-अह विधातः शानतस्त्यागी पनदोऽरिन । सभा समारोधी सम्म परम तर अनुरोधोऽशासक्तिर्यस्य स तथा । रोकरा दीपसोऽस्ति । भविता अधिया तु पारपयावसाना पात्र ज्ञान- पार मनतातल पचा परतिनिमार्गनिपतातेनेवायसान नाशो यस्याः सा तथोता। एवं सति सापनिक्ति नित इत्पर्य । कप पावटीयने सपरिमो राभे कताधिवासे सति चिदपूर्व जातमित्साह- संभावितं भिक्षरगादगारं याताधिराप खनघाजवंशः । शवं जपान सपराधिताया रजादगारक्षुभितं विभासम् ॥ २० ॥ मिधः सभावितमगारमगात् । भिक्षरूपधरो रापणः सभावित पूर्व निर्मायकत्वेन ज्ञातं अगार पचवटीस्थल अगा। ततः रानाजाश याताधिः सन् भाप ।सुतराअनघः निष्पापः एवविधोऽजाको प्रसनेशी राव यातो गाः आधिचिन्ता यस्य जानकी दृष्टा निषितः जानको प्राप। निष्पापपशोपमोऽप्येताश निन्धे पापकर्माकरोदित्याधर्यादिति सू. चितम् ॥ कृष्णपक्षे-पूतोपरातः कालो रामास्वानासकाशात शव चिन्तयापूर्वमेव गतमाणे कस जघान । किभूतम् । अगारभितम् । अगार राजकीयपरिवारस्तस्मिन्न- भितं सशोधम् । एष चापूरभावी कुप्लो पहिल क न नि.सार्थत इति । पुनः किंभूतम् । विभास विसाय गत कान्तिा सयोऽमुतविरुयुतमित्यर्थः । अप रुस्मा तोर्जघानेत्याह- खपराधिताया: । अपराधिनो भात अपराधिता सुसरामपराधिता तस्यास्तथा । पि. নিশ্বমলনেথুয়াৰিংঘনাহী বাঘকে নামিল: अब मुगवापराएतस्प रामस्य जारकीमपतो निोदमार- तयातितारस्वनयागतं मा लोकापवादद्वितयं पिनाके। केनापि यं तहिदवाए काले मातंगयानपरतातियातः ॥२१॥ * ·१५६ टिमा त आगधयतीति स्वनीलिमाराधक पुरष ते पक्षिवाहने क्षिपनि । यद्दा उत्तमनम काव्यमाला। तया मागत तया जानक्या मेति धिक् मृधैव गतं निष्क्रान्तम् । अय सा स्वतो न गता बलात्कारेण नीता भविष्यतीत्याह-किमतया । अतितारस्वनया । उच्चैराकोशमान- यापि । एव तस्या गतायां पिनाके लोकापवादद्वितयं जातम् । पिनाके पुरुषार्याधिष्ठाने लोकापवादद्वितय अज्ञानेन मृगपृष्ठतो धावन स्त्रीहानिश्चेति अपवादद्वितयम् जातमिन्यर्थः॥ कृष्णपक्षे-कसहननात्पूर्वरङ्गमाह-यं कंस केनापि प्रकारेण कालः कृतान्तोपम कृष्णः अवाप । ननु परब्रह्मस्वरूपस्य कृष्णस्य कंसद्वेषः कथमित्याह-किभूतः कालः । तद्वित् तदुपस्थितं कसनिबन्धन वेत्तीति तद्वित् । अय स कः प्रकारस्तमाह-किंमतः कालः।मातगयानस्वरतातियातः । मातग. कुवलयापीडस्तस्य यान धावन स्वरश्च तथा क्रोशस्तमतिलस्य यातः । कुवलयापीड कोशन्तं मारयित्वा रग प्राप्त इत्यर्थः ॥ अथ रामस्य पुनर्जानकी प्रति निर्वेदोक्तिमाह- शवेऽविदा चित्रकुरङ्गमाला पञ्चवटीनर्म न रोचते वा । वातेऽचरो नर्मनटीव चापं लामागरं कुत्रचिदाविवेश |॥ २२ ॥ भो जानकि, अविदा अज्ञानेन मया सह पञ्चावटीनम न रोचते वा। येन व गतासी- त्यर्थः । अथ तदेवाज्ञान प्रकटयन्नाह-शवे शवीपेयराक्षसे चित्रकुरड्गमालास्तीति माया- मृगमजानता । मयेत्यर्थ. ॥ कृष्णपक्षे-कृष्णस्य सामर्थ्य कसहननात्पूर्वमेव प्रकटीभूत- मित्याह--यः कृष्णः वाते वात्याभूतदैत्ये तणावतें अचरः अवलोऽभूत्तथा लामागरं कुत्र- चिदाविवेश । लामा पूतना तस्याः गर विष नर्मैव क्रीडामात्रमिव कुत्रचिदाविवेश । न कृष्णे अनेन वाल्ये एतावन्त पुरुषार्थ कृतवानिक पुनर्योवने इति सूचितम् । एवमेतदु भय सदृष्टान्तमाह-किमिव । नर्मनटी चापमिव नटी नर्तकीचापं भ्रूभङ्गमात्रं दर्शयति । तद्वदित्यर्थः ॥ अथ जानकी स्कन्धे गृहीत्वा सत्वर निर्गतस्य रावणस्य जटायुना साक सदोऽभू. दिति रयोद्धतयाह- नेह वा क्षिपसि पक्षिकंधरा मालिनी स्वमतमत्त दूयते । यदूत्तमतम स्वनीलिमाराधकं लिपसि पक्षिवाहने ॥ २३ ॥ जटायः रावणं प्रति वदति-भो स्वमतमत्त, इय मालिनी यते । स्वमत स्वाग्रह स्तेन मत्त उन्मत्तः स्वाग्रहमेव करोषि परकीयविचार न शृणोषि । असावधानत्वादि त्यर्थः । मालिनी अतिसुकुमारा जानकी दूयते क्लेश प्राप्नोति । किभूता पक्षिकधरा । पक्षिनि स्वपक्षपातिनि मयि कंघरा मन्या यस्याः सा ता इह मत्स्याने न विपरि वान मुमति वा । तहिं सदामेण मोचयिष्यामीति तात्पर्यायः ॥ कृष्णपक्षे-कसवर्थ जूते उद्धबारादयः कृष्ण स्तुवन्ति-मो यदूत्तमतम, स्वनीलिमाराधक स्वस्य नी. अमृतम स्वदनानि वाण पुरुष ते पक्षिवाहने गरुट. तस्मिन् क्षिपनि आरोहरति । ते

·No text on this page.

·१६० कामाला । N fiम: HTTोगो दिश । पाामानामय गस्मिन् पागोगना मा सेतो गामा । शिम पम् । दिसीता गा गागोः सीमो. समारोहमा परेगी. सननि । माग पुरुषार्ग गोमो भitinा लागि ॥ कागो-मे मागापा तमेगाभोगा:--म Frगोगामेन पासी गोया मितिय तो भारतन निगन्तामा दिगो दियो । गरादारी गद गमागोपति श्रीरामो मा--- नागुणोऽनुमतो नेगे रानामगीतोऽभिवः । वहितो निरमे ग्रास मेनेऽतोऽमनुजो युवा ॥ ३३ ॥ ३ यागराः, गः इति गुप्मारगे भगत आहे या संग्रामे उपस्मिते सहि नागुजो- ऽनुगतः अस्ति । न सस्मिता आगीतम्मिन् । गायिर्थः । वा आदि दिया नाम प्रामे उपस्थित सति हनुमाना अनुमतः ममतः । रामो दिया ना मायामिभिः प्रामे वायुपुर एर निहियिष्यतीत्युक्त भाति । इमे सीवानरा नामताः न समताः ॥ कृष्णप~मादिनने राज्यस्थापने या कृष्णस्य किचिन वर्णनीयमित्याह-अतः पर य विरमै प्राप्ते सति यहितः यहिमा ग्राम भक्षयनोपस्थित भेने । अमनुज देवः सन् युवा पराक्रमी । तन न किमपि चित्रमित्यर्थः॥ अध रामरावणयोयुद्धप्रसो वानरव्यांकलितो रापणो रामेण सह न प्रभावमगा- दित्याह- क्षताय मा यत्र रघोरितायुरहानुगानन्यवयोऽयनानि । निनाय यो वन्यनगानुकार युतारिघोरवयमायताक्षः ॥ ३४ ॥ यत्र अवानुगानन्यवयोऽयनानि सन्ति तत्र इतायु रघो क्षताय माभूत् । अङ्क अनुः गच्छन्ति ते अडानुगाः शरण गता वानरास्तेप्पनन्य वयः जन्म येषां ते अनन्यवयस सुप्रीवहनुमदादयस्तेपा अयनानि सग्रामे व्यूहप्रवेशपरिसरणानि यत्र तत्र इतायुर्दशास्य रघो रामचन्द्रस्य क्षताय शस्त्रादिभिर्घाताय मानसमर्थोऽभूत् । प्रथमतो वानरैरेव व्या- कुलीकृत' रामेण सह योद्धमलब्धावकाशोऽभूदित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-वृन्दावने कृष्ण दैत्यानवधीदित्युक्तम् । तत्र त्रयमतिभयानक हतमित्याह-य आयताक्ष. कृष्ण युतार- घोरत्रय मुक्ति निनाय । युताः योग प्राप्ताश्च ते अरयश्च तेषु घोरत्रय निनाय प्रापित- वान् । पूतना अघासुर' केशी चेति भयानक त्रय स्वान्तिके प्रापितमित्यर्थः । अब भयानकमेव व्यनक्ति-किंभूत घोरत्रयम् । वन्यनगानुकार बने स्थितः वन्य स चासो नगः पर्वतस्तद्वदनुकारो यस्य सः । तथा अतिप्रचण्डमित्यर्थः ।। ra-AN

·No text on this page.

·No text on this page.

·नगरि नेपालग। ------- ༢་ ཙཀ *il:༑ ༑ཅུན་iP༢.] नदिनानुमानाम पीपरा पुरि के, ना ॥ १५ ॥ FREE वा री प्रा. भिमानामा HTTF के "दा बाद माया तमामु गोरी. पर पुरे के रस मद । रतुन समान मानानु गोविज्ञान मारे का पीपरा निभानपुरि मधुरानो पीना मन् रमपुरावा लामा गहन्याला रुप राहावरे लेना भारदेति विपन्मार माह- ल्सा रहागाराच्या याने या काराव्याते। त्या राय नेचा संन्यागनाकारं कालम् ॥ ३६ ॥ ने राममनने रुति का कम सात मेग्मन् । सागरी रहतागार रहागार सामने ई । सारस्व- दिवस भारत आकरने । गाने माने कारा पन्दोगहें तत्याच्या मदतीबिन्द र नन्दीन्देष देवेषु निर्मो- दिनेषु तत्व के साईयत्तत्र दृष्टान्त- महाविद्याकेज बुन्न स्त्री पानेसंगगावतरे कालं मेवमान ने, नन्द । अन्नपानमः संगोणे-सोभानि, सूचित कर चन्द्रमोन्नता राका संध्या- रणावर रागावला देवनन्दन दिनभरटेन्म। इन्द रामकृष्णकाव्यं