·સર્વ હક્ક શેઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈનપુસ્તકોદ્ધાર ફંડના કાર્યવાહકોને અધીન છે. શાહ જીવણચદ સાકરચંદ જવેરીએ શેઠ દે લાવ, જૈનપુસ્તકોદ્ધાર ફંડ માટે શેઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈન ધર્મશાળા, બડેખાન ચકલા, ગોપીપુરા, સુરતથી પ્રસિદ્ધ કર્યું. મુદ્રક – રામચંદ્ર ચેસૂ શેડગે, નિર્ણયસાગર પ્રેસ, ૨૬-૨૮ કાલબાદેવીરોડ, મુંબઈ ·श्रेष्ठि देवचन्द लालभाई जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्कः ८३ । परमार्हत-कवीश्वर- श्रीधनपालप्रणीतः श्रीऋषभपञ्चाशिका-वीरस्तुतिद्वयरूपकृतिकलापः टीकाप्रस्तावनादिसमलवृतः। भाण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरेऽर्धमागध्यध्यापकेन कापडियेत्युपाह्वश्रीरसिकदासतनुजनुषा प्रो. हीरालालेन गूर्जरभापानुवादविवरणादिपरिष्कृतः संशोधितश्च। प्रकाशयित्री- जीवनचन्द्र साकरचन्द्र जह्वेरीद्वारा श्रेष्ठि देवचन्द लालभाइ जैनपुस्तकोद्धारसंस्था । प्रधर्म संस्करणम् । दिनमात् १९८९] वीराद २४५९। [जटाब्द १९६६ प्रतिसया १२५०। र०४-०-० पद स्परप्पना ·[ All rights reserved by the Trusteos of Sheth D. L. J. P. Fand. ) Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the 'Nirnaya-sagar Press, 26-28, Kolbhat Lane, Bombay. Published by Jivanchand Sakerohand Javeri for Sheth Dopchand Lalbhai Jain Pustakoddba Fund, at the Sheth Devoland Lalbhai Dharmag'ala, Badekhan Chakla, Surat. +

·जैनाचार्य खरतरगच्छगगननभोमणि १००८ श्रीमजिनकृपाचन्द्रसूरीश्वर.
जन्म सं० १९२३.
दीक्षा सं० १९३६.
रिपट २०१०

·વિષયાનુક્રમ,
પૃષાંક
૫
•••
9
૯-૧૨
૧૩-૧૯
વિષય.
સમર્પણ
આમુખ
સંપાદકીય નિવેદન
પ્રસ્તાવના
વિષયસૂચી
ઋષભ પંચાશિકા ટીકાયુગલ, ભાષાંતરાદિ સહિત
झपभपञ्चाशिकाया अवचूरिचतुष्टयम् ...
શ્રીવીરસ્તુતિ અવચૂર્ણિ, ભાષાંતરાદિ સહિત
વીરરસુતિ સંસ્કૃત-પ્રાકૃત ભાષાંતરાદિ સહિત
•••
શબ્દકોષ
••
૨૦-૨૨
૧–૧૬૫
૧૬–૧૯૯
૨૦૦-૨૬૮
૨૬૯-૨૭૩
•••
૨૭૪-૨૮૦
4

·સમર્પણ.
જેસલમેર પ્રાચીન જૈન ગ્રન્થભંડારમાં રહેલા અમૂલ્ય ગ્રાના
ઉદ્ધારક, અપ્રસિદ્ધ તાત્વિક ગુના પ્રકાશનકાર્યના
પ્રેરક અને અમારી પ્રાચીન ગ્રન્ય પ્રકાશન
સંસ્થાના સહાયક,
પરમ પૂજ્ય
ખરતરગાગનનમણિ
ભટ્ટારક ૧૦૦૮ આચાર્ય મહારાજ
શ્રીમજિજનકૃપાચન્દ્રસૂરીશ્વરજીનું
આ શ્રીધનપાલીય નિકલાપ , નિજ કરી
રાત ના ઘરે દિ.
-.
જવણચંદ સાકરચંદ જેરી

·>

·S
ܕ
PAINTBININKAZANINENSXSXRLATOX EXTHEANAMH.
CATATAAAAAXTARIASENSYA
-
શ્રી ડીતલવાડી શ્રીમજિનદત્તરિ નાનHડા.
ભાજપ ચશ્વરના ઉપદે થી મુરબ :- ને સંદ
દ. આદિ ક દ નદ્રવ્ય વિ. સં. ૧૯૭૨ ન
દ ન =જે છે.
MADALAH
દ..
દ

·No text on this page.

·સંપાદકીય નિવેદન ગ્રન્થનું કલેવર મેટું હોય કે નાનુ હેય તે પણ પ્રસ્તાવના તે જરૂર ગ્રન્થની લખવી જોઈએ એવે વિદ્વજનેને અભિપ્રાય છે તેમજ શિષ્ટાચાર છે એ વાતને ધ્યાનમાં લઈને હું પણ આ કવિરાજ ધનપાલે રચેલી ઋષભપંચાશિકા આદિ મનહર કૃતિઓની પ્રસ્તાવના લખવાને પ્રારંભ કરું છું. તેમાં સૌથી પ્રથમ તે મારે એ નિવેદન કરવું જોઈએ કે લગભગ સાતેક વર્ષ ઉપર હું શ્રી ઋષભદેવની સ્તુતિરૂપ આ ઋષભ-પંચાશિકા નામના કાવ્યનુ કાવ્યમાલાના સપ્તમ ગુચ્છકમાં દર્શન કરવા ભાગ્યશાળી છે હતો. તે સમયે આ અનુપમ કાવ્યનું મહત્વ હું પૂરેપૂરું સમજી શક્યો હતો નહિ, પરંતુ સમય જતાં આ કાવ્યના કર્તાના સંબંધમાં વિશેષ માહિતી મળવાથી અને ખાસ કરીને આ સ્તુતિ તરક કલિકાલ- સર્વત્ર શ્રી હેમચરિ પણ બહુમાનથી જોતા હતા એ વાતથી કુમારપાલ-પ્રબંધ વાંચતાં વાકેફગાર થવાથી મને આ કાવ્યનું સગપાંગ અધ્યયન કરવાનું વિશેષ મન થયું. રસમ ગુરછકમાં આપેલ આ કાવ્ય તેમજ તેની સંસ્કૃત છાયા ઉપરથી વિરાજને પૂર્ણ આશય સમજી શા મુશ્કેલ જણાયાથી આ કાવ્યની ટીક કે અવરિ જેવું કંઈ સાધન હેય તે તે મેળવવા મેં પ્રયાસ કર્યો. આના પરિણામે મને ખબર પડી કે વિ . ૧૦૬ માં જૈનધર્મ પ્રસારક રાભા' તરફથી આ કાવ્યની એક અવરિ તેમજ તેનું ગુજરાતી ભાષાન્તર પ્રએિ કરવામાં આવેલ છે. એ પુસ્તક મને મળતાં કવિરાજની આ કૃતિની ખૂબી મને વિશેષ સમજવા લાગી. છતા પણ આવા અપૂર્વ કાવ્યના ઉપર કઈ વિસ્તૃત ટીકા હોય તો તેવા મને જ જિનાર ઉભવી. રથે સાથે એ પ વિચાર ફુરી આવ્યું કે જે એવી કે દીક પ્રાપ્ત થાય તે તેના માટે આ કાવ્યને અને દાર્થ અને પાર્થ તૈયાર કરવા ઉપરાંત તેનું સ્પષ્ટીકરણ પણ તૈયાર કરવું કે તેથી તેને અભારીને વિશેષ સુગમતા થઈ પડે. જેન ચન્હાવલીમાં આ કાવ્યને લગતી કઈ કઈ દી કે અવદિ સંબધી ઉખ છે તે જાવા ને એ ગ્રન્થ હાથમાં લીધે. એના ૨૮૧ મા પૂછમાં નીચે મુજબ લેખ માગવામાં આવશે- M કથા સંવત્ ક્યાં છે? ધનપાલ પંચાશિકા ધનપાલ ત્તિ ભદાશિ પ્રભાન- વૃત્તિ (એસિ) વરિ ધરમખિપ ય અવકિ (બીડ) નસિપન્ટ આ પ્રોની માહિતી મળતા - વાદ - રર :.. .. કામ ભાગમય સમિતિ ની પડી છે ? ૫ : ૧૨ : Sાનના સાગરહિને : ' હી ત . . નામ કલેક S . મ S છે પ્રભાવક રિ ·૧૦ નિવેદન ૧૯ર૫ ના એપ્રિલ માસમાં કર્યો હતે. તે અરસામાં શ્રીયુત જીવણચંદે મને જેનારદ પુસ્તકાલય (સુરત)માંથી આ કાવ્યની શ્રીપ્રભાનંદસૂરિકૃત ટીકાની એક પ્રતિ મંગાવી આપી હતી. સમય જતાં તેમના દ્વારા મને ઉપર્યુક્ત ટીકાની બીજી બે પ્રતિઓ મળી. તેમાંની એક તે અમદાવાદના વિદ્યાશાળાના ભંડારની હતી, જ્યારે બીજી પ્રતિ મહોપાધ્યાય મુનિરાજ વીરવિજયજીના શાસ-સંગ્રહની (છાણના ભંડારની) હતી. આ ઉપરાંત આ બંને સ્થળેથી મને શ્રી હેમચંદ્રગણિત અવચૂરિની પણ એક એક પ્રતિ પ્રાપ્ત થઈ હતી. વિશેષમાં શ્રી વિજયસિદ્ધિસૂરિ તરફથી કર્તાના નામ વિનાની આ કાવ્યની અવસૂરિની એક પ્રતિ મળી હતી. આ અવસૂરિની એક બીજી પ્રતિ મને અમદાવાદના વિદ્યાશાળાના ભંડારમાંથી મળી હતી. આ અવયૂરિને શ્રી હેમચંદ્રગણિકૃત અવચૂરિમાં અંતર્ભવ થતો હોવાથી આ અવસૂરિ અત્ર પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી નથી. આ સંક્ષિપ્ત અવચૂરિ ઉપરથી શ્રીહેમચંદ્રગણિએ મેટી અવસૂરિ તૈયાર કરી હશે કે એમણે રચેલી અવસૂરિ ઉપરથી આ અવસૂરિ રચવામાં આવી હશે એને નિર્ણય કરવા મે યથાયોગ્ય સાધનના અભાવે પ્રયાસ કર્યો નથી. આ બધી પ્રતિઓ ઉપરાંત શ્રીયુત જીવણચંદે મને ભાસ્કરકર પ્રાચ્યવિદ્યાસંધન મન્દિર (પુના)- માંથી ઉપાધ્યાય શ્રીધર્મશખરકૃત અવચૂરિની એક પ્રતિ મેળવી આપી હતી. એ પ્રતિના પત્રની સંખ્યા સાતની છે અને એનું પ્રમાણ ૩૩૬ બ્લેક જેટલું છે. વિશેષમાં આ અવસૂરિમાં એ વિશેષતા છે કે આમાં સંસ્કૃત અવસૂરિ હોવા ઉપરાંત એ અવચૂરિને ગૂર્જર ગિરામાં અનુવાદ પણ અવચૂરિકારે આ છે. આ વાતની એ પ્રતિની અન્તમાં આપેલ અને ૧૯૮ મા પૃષ્ઠમાં છપાયેલો નીચે મુજબને ઉલ્લેખ સાક્ષી પૂરે છે – "इति श्रीधर्मशेखरमहोपाध्यायविरचिता बालाववोधाय ऋषभपञ्चाशिकासंस्कृत- પ્રતિવ િતપૂf t maહ્યા છે રૂરૂદ ” શ્રીનેમિચન્દ્ર મુનિરાજે રચેલી અવસૂરિની પ્રતિ પ્રકાશક મહાશય મેળવી શક્યા નહિ, પરંતુ ષભ-પંચાશિકાના લગભગ પંદરેક ફોર્મ છપાઈ ગયા હતા તેવામાં ઇતિહાસતત્ત્વમહોદધિ જૈનાચાર્ય શ્રીવિજયેન્દ્રસૂરિનું મુંબાઈમાં ચાતુર્માસ્ય માટે આગમન થયું અને પ્રસંગવશાત આ અવસૂરિ વિષે વાત નીકળી. તેમણે તરત જ શ્રીવિજયધર્મલક્ષ્મજ્ઞાનભંડાર' (આગ્રા)થી એની પ્રતિ મંગાવી આપી પોતાની સાહિત્યરસિકતાને સાક્ષાત્કાર કરાવ્યો. આ પ્રતિઓમાંથી શ્રીપ્રભાનંદસૂરિએ રચેલી ટીકાની મુદ્રણાલય-પુસ્તિકા (પ્રેસ-કૉ) તૈયાર કરવામાં જેનાનન્દપુસ્તકાલય તરફથી મળેલી પ્રતિને ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેનું સંશોધન કરવામાં મેં અમદાવાદના વિદ્યાશાળાની પ્રતિને આધાર લીધો હતે. એ બે પ્રતિઓને અત્ર અનુક્રમે ૪ અને ઘ રા આપવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત આ ટકાની છાણના ભંડારમાંથી મળેલી પ્રતિનો મે શંકાગ્રસ્ત સ્થળામાં જ ઉપયોગ કર્યો છે અને મે તેને સંજ્ઞા આપી છે આવી રીતે શ્રીહેમચન્દ્રગણિકૃત અવસૂરિની પ્રેસ-કૉપી છાણના ભંડારમાંથી મળેલી પ્રતિ ઉપરથી તૈયાર કરવામાં આવી હતી, અને એના સંશોધન માટે અમદાવાદની વિદ્યાશાળાની પ્રતિને ઉપયોગ કરવામાં આવ્યું હતું. એ પ્રતિઓને અત્ર ૪ અને 8 સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે. ઋષભ-પંચાશિકાના બીજી વારના શેધન-પત્ર (પુ)ની એક નકલ શ્રી વિજય મેઘસૂરિ ઉપર એકલવામાં આવતી અને તે તેઓ તપાસી કલાવતા. આ પ્રમાણે પાંચ ફર્મ છપાઈ ગયા એટલામાં વિહારાદિ કારણને લઈને તેમના ઉપર મુકે મલવાનું માંડી વાળવામાં આવ્યું અને એ કાર્ય માટે દક્ષિણવિહારી મુનિવર્ય શ્રીઅમરવિજયના ચતુર શિષ્યરત શ્રી ચતુરવિજયને વિનતિ કરવામાં આવી. ૧ આ પ્રમાણે વિવિધ પ્રતિઓ મેળવી આપવામાં તેમને જે પરિશ્રમ ઊઠાવ્યો હતો તે તેમનો જૈન- તરફનો પ્રેમ દર્શાવે છે.

·નિવેદન તેમણે તે સ્વીકારી. મને નિવેદન કરતાં આનંદ થાય છે કે લગભગ આ સંપૂર્ણ ગ્રંથ છપાયે ત્યાં સુધી મુક તપાસી મેકલવામાં તેમજ પ્રાસંગિક સૂચનાઓ કરવામાં તેમણે પરિશ્રમ સેવ્યો છે. વિશેષમાં ૧૬૬ મા પૂછમાં જે અવણિને પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો છે તે પિતાની પ્રતિને આધારે લખી મોકલાવવાનું શુભ કાર્ય આ મુનિવરે કર્યું હતું. આ પૃષમાં પૂર્વમુનિવર્ય ત્રિતા અવચૂરિ એ શીર્ષક દ્વારા જે અવમૂરિ આપ- વામાં આવી છે તે બીજ કેઈ નહિ. પણ “જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા તરફથી બહાર પડેલી ધનપાલ- પંચાશિકામાં છપાયેલી અવસૂરિ છે. આની એક પ્રતિ બર્લિન (Berlin)માં હોવાનું મને માલુમ પડતાં પ્રો. નોબેલ સાથે મે એ સંબંધમાં પત્રવ્યવહાર કર્યો હતો. પરંતુ પ્રતિની નકલ ઉતરાવી લેવા જેટલી અનુક્ળતા પ્રાપ્ત થઈ શકી હતી નહિ આ ઉપરાંત રોશેના પ્રકાશક તરફથી અમદાવાદના ડહેલાના ભંડારની પાંચ પત્રની અને આથી પ્રાચીન જતી એક પ્રતિ મને પૂરી પાડવામાં આવી હતી એ વિશેષ શુદ્ધ હેવાથી પ્રથમ પ્રતિ ઉપરથી તૈયાર કરેલી મુદ્રણાલય-પુસ્તિકામાંના સંદિગ્ધ સ્થળનું નિરરાન કરવામાં એ ઉપગી થઈ પડી હતી. વિ સં. ૧૫૨૨ માં રચાયેલી એક અવરિની પ્રતિ મને પ્રવર્તક કાંતિવિજયજી તરફથી જેવા મળી હતી અત્ર છપાયેલી અવચૂરિ કે અવહિ પૈકી કઈ પણ સાથે એનું સર્વથા સામ્ય નથી એ વિશેષતા છે. આ ઉપરાંત એક બીજી પણ અવરિની પ્રતિ પ્રવર્તકના ભારમાં છે. પરંતુ તે પણ છપાયેલી કઈ પણ અવચૂરિ સાથે સગે મળતી આવતી નથી આથી આવી છૂટીછવાયી અનેક અવરિઓ શિષ્યના અભ્યાસાથે તેમના ગુસ્વર્યને હાથે રચાયાનું અનુમાન કરાય છે. શ્રીવીર-સ્તુતિની સામગ્રી- આ ગ્રન્થમાં મુદ્રિત શ્રીવીર-સ્તુતિની સામગ્રી મને કેમ પ્રાપ્ત થઇ તેનું પદિરને કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય. આગમારક વિદ્ધદરત શ્રીમાનદસાગરદિપ ભાસ્કૃતિને મારા ઉઘાત તપાસતી વેળા આ સ્તુતિ સંબંધી નિર્દેશ કર્યો. આ ખુનિ પ ોભન મુનીના વકીલ , શ્રીધનપાલની છે કે અન્ય કોઇ ધનપાલની કૃતિ છે તે વાત ને પ્રભાવક ચરિ (૫ ૨૩૮) પાપી વિચારી લીધી. એની હસ્તલિખિત પ્રતિ મેળવવા માટે પ્રથમ બે ગરિકને એ વિશે પુછાશે તે તેમ જૈનાનન્દ પુસ્તકાલય (સુરત)માં તે હોવાનું મને જ .. તાજી કરકે છે અને જે પ્રતિ એકરવા કૃપા કરી તે અવરિ સહિત હતી. એને પત્ર રાજા આપવામાં - વી છે જેની બીજી પ્રતિ મેળવી આપવા માટે બે પ્રકાશક મહદયને અપના કરી તેમણે જન વિના કદ = પત્ર લખે પરંતુ ફક્ત અમદાવાદના પહેલાના ભારમાંથી તેની એક કવિ મન કી છે. પ્રતિ કે.- ની એટલું જ નહિ પરંતુ એમાં જે અરિ ગોપી હતી તેના પતિને અને ' -- . જ જોવામાં આવી. એટલે કે પ્રથમ પ્રતિત અવાર- - - - રાષિય મોટે ભાગે પર્યાયવાથી રાની કાકિસ્તાને કરી જ કો દ્વારા મે સુરન કરી છે કે પતિની સન = = =.4 છે આ તિની સડી તેમજ અરિ -- -- -- -- -'. : : - તે સક્ષ-રત =કાકાવ કાનન્દસાગર ૯ - બી રિટ માથાની . ૯ તે પ - - = = - - પ્રનિ સી પી જી - -- રારિ. - .. Sા ને રડા = 1 ૨ = રિ ..?? . દાલ પર - - - - - - - 1 F ·૧૨ અત્ર જ તરીકે નિદેશેલ એ પ્રતિ સાથે મુદ્રણાલય-પુસ્તિકા મેળવતાં મને માલૂમ પડ્યું કે લગભગ અક્ષરશઃ એ સુરતની પ્રતિ સાથે મળતી આવે છે. , વા અને આ પ્રતિ ઉપરાંત મને મુદ્રણ-સમયે જૈનાચાર્ય શ્રીવિજયવલ્લભસૂરિના વિયરત શ્રીવિચક્ષણવિજય તરફથી એક પત્રની પ્રાચીન પ્રતિ પણ મળી હતી. એને મેં અત્ર ઘ તરીકે ઓળખાવી છે. એમાં કવચિત { }માં દર્શાવેલ અધિક પાઠ નજરે પડે છે. એનાથી પ્રાચીન પ્રતિ મારા જોવામાં આવી નથી. આ શ્રીવીરસ્તુતિનું પહેલી વારનું પ્રફ હું તપાસી રહ્યો હતો તેવામાં જૈન સાહિત્ય રસધક” (અં. ૩, નં. ૩) રૈમાસિક મારા વાંચવામાં આવ્યું. આમાં મૂળ કૃતિ ઉપરાંત વ્યાકરણતીર્થ ૫. બેચરદાસ તરફથી તૈયાર કરાયેલું વિવેચન પણ મારા જેવામાં આવ્યું. અને ૪ તથા અને એના વિનિમય ઉપરાંત અનુસ્વારની ન્યૂનાધિક્તા તરફ મારી દષ્ટિ ગઈ, પરંતુ પાઠાન્તર તરીકે તેને નિર્દેશ ભાગ્યે જ કરતા વસ્તુતઃ પાઠ-ભિન્નતા તરફ ધ્યાન આપ્યું, કેમકે પ્રાકૃત ભાષામાં ઉપર્યુક્ત વિશિષ્ટતાઓ સુપ્રસિદ્ધ છે. ખાસ કરીને ૧૫ માથી ૧૭ મા પદ્યમાંનાં પાઠાન્તરે નોંધવા લાયક જણાયાં આ ઉપરાંત પંડિત- જીના વિવેચનમાં અવચેરિકારે નહિ સૂચવેલ એવા પણ કેટલાક અર્થો દષ્ટિગોચર થયા. વિશેષમાં તેમણે પ્રાકૃત શબ્દનું મૂળ સંસ્કૃત કેવી રીતે બને છે તે દર્શાવવા સૂચવેલ સિદ્ધહેમ વ્યાકરણના આઠમા અધ્યાયનાં સૂત્રોને પ્રાકૃતના અલ્પ અભ્યાસીઓને માટે નિર્દેશ કરે મને આવશ્યક લાગે. આથી મુદ્રણાલયમાંથી પુસ્તિકા પાછી લાવી તેમાં મેં યથાયોગ્ય ફેરફાર કર્યો. આવી પરિસ્થિતિમાં હું તેમને ઉપકાર માનું છું. વિશેષમાં તેમણે તૈયાર કરેલ વિવચન માટે હું તેમને ધન્યવાદ આપું છું અને તેઓ એ વિવેચન મારા કરતાં પ્રથમ પાઠક-વર્ગ સમક્ષ રજુ કરી શક્યા તે બદલ તેમને તેમજ જૈન સાહિત્ય સંશોધકના સંપાદક મહાશયને પણ અભિનન્દન આપું છું. સદભાગ્યે આ ગ્રન્થમાં એક જ કવિની ત્રીજી કૃતિને પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યું છે. આ પણ શ્રીવીર પરમાત્માની સ્તુતિ છે. તે અતિશય લઘુ છે, છતાં અર્થ-ગૌરવ અને વિષય-સૂચનની અપેક્ષાએ તે એ મહત્વપૂર્ણ છે. આની એક પ્રતિ મને પ્રવર્તકજીના સાહિત્ય-વિલાસી શિષ્ય-રત શ્રી ચતુરવિજય દ્વારા મળી હતી. અન્યત્ર આ પ્રતિ માટે મેં તપાસ કરી, પરંતુ તેમાં મને સફળતા મળી નહિ. આ પ્રમાણે જે વિવિધ વિબુધોએ પ્રાચીન સાહિત્યવ્હારના પુણ્યમય કાર્યમાં પ્રતિ વગેરેની સહાયતા કરી મને શું કર્યો છે તે બદલ હું તેમને હાર્દિક ઉપકાર માનું છું. અંતમાં આ કાર્યમાં જે ત્રુટિઓ જણાતી હોય તે માટે સાક્ષર-સમૂહની ક્ષમા યાચતા તેમજ તેમની તરફથી તદંશે સૂચનાઓની આકાંક્ષા રાખતો હું વિરમું છું. ભગતવાડી, ભૂલેશ્વર, મુંબાઈ, આષાઢ કૃષ્ણ એકાદશી વિ. સં. ૧૯૮૬. મુમુક્ષ હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા ૧ રૂ૫-સિદ્ધિના શીર્ષક હેઠળ મેં પડિતજીની જેમ ફક્ત સૂત્રાંકને નિર્દેશ ન કરતાં તે સૂત્ર અર્થ સહિત સૂચવવા ઉપરાંત રૂપની સંપૂર્ણ સિદ્ધિ માટે આવશ્યક અન્ય સૂત્ર પણ નિર્દેશ્યાં છે. આ કાર્યમાં મારી અલ્પજ્ઞતાને લઈને જે કોઈ દોષ ઉપસ્થિત થયા હોય તો તે બદલ હું સાક્ષર-સમૂહની ક્ષમા યાચું છું ·પ્રસ્તાવના આ પ્રસ્તાવના દ્વારા શ્રી ઋષભ-પંચાશિયાદિ હૃદયગમ કાવ્ય રચનારા કવીશ્વર ધનપાલન જીવન- તાના પરત્વે તેમજ તેમની અન્યાન્ય કૃતિઓના સંબંધમાં સાધન અનુસાર યથામતિ ઉલ્લેખ કરવા પ્રવૃત્ત 8 છું. તેમાં પ્રથમ કવિરાજના ચરિત્ર ઉપર પ્રકાશ પાડનારાં સાધનોને નીચે મુજબ નિર્દેશ કરું છું. ગ્ર ૨ચનો સમય (૧) પાઈએલચ્છીનામમાલા વિ. સ. ૧૦૨૮ (૨) તિલકમજરીની અવતરણિકા (લે. પ૧–૫૩) ૧૧ મી રાતાબ્દી (૩) શ્રાવકવિધિ (૪) શ્રીધનપાલકૃત શોભન-સ્તુતિની ટીકા (૫) શ્રીપ્રભાચન્દ્રસૂરિકૃત પ્રભાવક ચરિત્રગત શ્રી મહેન્દ્ર-પ્રબંધ વિ. સ. ૧૩૩૪ (૬) શ્રીમેતુંગસૂરિકૃત પ્રબન્ધચિન્તામણિ વિ. સં. ૧૩૬૧ (૭) શ્રીજિનકાલસૂરિકૃત ચૈત્યવંદનકુલકવૃત્તિ (પત્રાંક ૩-૯૭ વિ. સ. ૧૭૮૩ (૮) શ્રીસંઘતિલકસૂરિકૃત સમ્યવસપ્તતિટીકા વિ સે ૧૪૨૨. (૯) શ્રીજિનમંડનગણિત કુમારપાલપ્રબન્ધ વિ. સં ૧૪૨ (૧૦) શ્રીરામન્દિરગણિકૃત ભેજપ્રબંધ (લિ. ૩૬ થી ૪૦ અધિ. ૫) વિ. સં. ૧૫૧૭ (૧૧) શ્રીઈહંસગણિકૃત ઉપદેશ-કલ્પવલ્લી (પૃ ૧૬૬-૧૭૫) વિ સં ૧૫પપ (૧૨) શ્રીહેમવિજયગણિકૃત કથારલાકર (ત પ, કo ૩૭) વિ. સં ૧૬૫ (૧૩) શ્રીજિનલાભસૂરિચિત આત્મપ્રબંધ (પ્ર- ૧) વિ સં. ૧૮૦૪ (૧૪) શ્રીવિજ્યલક્ષ્મી રિવિરચિત ઉપદેશપ્રાસાદ (ભા. ૧, વ્યા. ૨૩) વિ રસ. ૧૮૪૩ ઉપર્યુક્ત 'સાધને પૈકી જેટલાં હસ્તગત થયાં હતાં તે મુજબ કવિવર્ય ધનપાલના જીવનની રૂપ- રેખા પ્રસગવશાત થોભન મુનીશ્વરને જીવનવૃત્તાંત આલેખતી વેળાએ રજી કરી છેઆથી એ સંબંધમાં વિશેષતારૂપે એક બે હકીકતોને અત્રે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. ધનપાલને સત્તાસમય- તિલકમંજરીના ૪૩ માથી ૪૯ મા સુધીનાં પદ્યમાં ધનપાલે પોતાના આશ્રયદાતા ભેજ નેરેશ્વરના પ્રભાવનું વર્ણન કર્યું છે એ ભજન સત્તાસમય ઇસ ૧૦૧૮ થી ઈ. સ૧૦૬૦માટે ભાગે મનાવે છે. આ ઉપરથી પણ ધનપાલ વિકમની અગ્યારમી શતાબ્દીમા થઈ ગયા એ હકીકતને પુષ્ટિ મળે છે. વિશેષમાં પ્રભાવકચરિત્રમાં સૂચવાયું છે તેમ વાદિવેતાલ શ્રી શાંતિરિએ તિલસ્પંજરીનું સંશોધન કરેલ છે. ૧ શાહ હીરાચંદ કાલભાઈ તરફથી “ચમત્કારિ સાવરિ સ્તોત્રસમહ વંકચૂલિયા સૂત્ર-સારાંશ” નામે જે પુસ્તક વિ.સં ૧૯૭૯ માં પ્રસિદ્ધ થયેલ છે તેમાં વિદગાહી | ૧૩-૧૪ મા આપેલ છે. એમાં ધનપાલના મુખે બોર વિ” વાળું પા લાયાનો ઉખ કરાયો છે જઇ દ ક સરકારી કેળવણી ખાતા તરફ તૈયાર કરાવાયેલ “ગુજરાતી ગ્રીક ચોપડી મા ના મ દ દવેવ નગ્ની જે કવિતા છે તેની સાથે એ વિદદગારીની તુલના કરી શકાય તેમ છે. ૨ વિચારો નિચલિખિત પદ્ય – su જૂનિક | : દલપs =cs? - : " =i cig SqI s; નિજ fr : ?”

·No text on this page.

·પ્રસ્તાવના ૧૫ દેશ્ય શબ્દો- પંચમ પવગત “દત્ત શબ્દનું સૂત્ર એવું સંસ્કૃતમાં રૂપ થઈ શકે કે નહિ એ સંદેહાત્મક હકીકત જણાય છે. આ ગ્રન્થમાં મુદ્રિત સમસ્ત ટી. વિવરણ. અવરિ અને અવર્ષમાં તે આવું રૂપ સૂચવામાં આવ્યું છે પરંતુ અભિધાન-ચિન્તામણિ કે અમરકેષમાં તે કે પૂર્વ શબ્દ નજરે પડતો નથી. વિશેષમાં પં. હવિન્દ્રદાસે રચેલા પાઈઅસમહર્ણ (પૃ ૮૬૬)માં સ્ટને દેશીય શબ્દ તરીકે ઓળખાવે છે. છઠ્ઠા પદ્યમાને દિથા શબ્દ દેશ્ય હોવાનું ચિરંતન મુનિરાકૃત અવાણું (પૃ. ૧૭૦)માં સૂચવ- વામાં આવ્યું છે. પરંતુ તે વાસ્તવિક હોય એમ લાગતું નથી. દશમા પદ્યગત રંજ્ઞરિઝ શબ્દ દેશ્ય છે કે નહિ એ સદેહાત્મક છે. એનું રૂપાન્તર રચીત સમુ. ચિત છે કે યત એ વિચારણીય છે. શ્રીપ્રભાચન્દ્રસૂરિકૃત વૃત્તિ (પૃ પર)માં તેમજ પૂર્વમુનિવર્ય- સૂત્રિત અવસૂરિ (પૃ. ૧૭૩)માં પ્રથમ રૂપાન્તર સૂચવેલ છે, જ્યારે અન્યત્ર દ્વિતીય રૂપાન્તરને નિર્દેશ છે વિશેષમાં ઉપર્યુક્ત વૃત્તિ અને અવચૂરિ તેમજ શ્રીધર્મશેખર ગણિકૃત અવસૂરિ સિવાયની અન્ય ટીકાદિમાં સંપન્નરને દેય શબ્દ તરીકે ઓળખાવેલ છે. અન્ય અર્થો -- ૧૮ મા પદ્યની શ્રીધર્મશખગણિકૃત અવસૂરિ (પૃ. ૧૪ ) જોતાં ત્યાં કેવલ શબ્દને અર્થ માત્ર ન કરતાં કેવલજ્ઞાન કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તે અર્થ ચિન્ય જણાય છે, કેમકે કેવલજ્ઞાન વડે શું એકજ વિદિશા પ્રકાશિત થાય છે? અથવા તે શું અન્ય વિદિશાઓને ઉપલક્ષણથી ઘટાવી લેવાની છે એમ માની અર્થની સંગતિ કરવાની છે? લિંગ પરિવર્તન– એ કેઈ અકત્ર નિયમ નથી કે સંસ્કૃત શબ્દોનાં જે લિગે હોય તેનાં તેજ તેના પ્રાકૃત રૂપ- નરનાં હેવાં જ જોઈએ. આના સમર્થનાથે ચેડાંક ઉદાહરણે રજુ કરાય છે. જેમકે વય (પૃ૦ ૭૩) પુલિંગ છે. જ્યારે તેનું સંસ્કૃત શૈવત નપુંસકલિંગ છે. એવી રીતે મળ (પૃ. ૮૧) પ્રાકૃતમાં પુર્લિંગ છે, જ્યારે તેનું સંસ્કૃત મન રૂપ નપુંસકલિંગ છે. ૧૩૪ મા પૃષ્ટગત વન પુલ્ડિંગમાં છે, જોકે સંસ્કૃતમાં તો તે નપુંસકલિંગ છે. શ્રીવીર-સ્તુતિ બાહ્ય કલેવર- શ્રીવીર-સ્તુતિ ઋષભ-પચાશિકનાં પઘની સંખ્યાની અપેક્ષાએ લઘુ છે પરંતુ અર્થ-ગૌરવની દષ્ટિએ એનાથી ઉતરે તેમ તે નથી જ એનાં ત્રીસ પ પૈકી અતિમ પદ્ય સિવાયનાં સર્વ પદ્ય વિધાલંક્ષરથી અલંકૃત છે. અન્તિમ પદ્ય ઉપસંહારરૂપ હેવાથી તેમાં વિરોધાલંકારરૂપ વિસૂપાની ખાસ આવશ્યતા નહિ જયાથી કવિવરે એને અલંકૃત નહી કર્યું હોય. પ્રથમ પદ્ય દ્વારા વિધાલારમય સ્તુતિ કરવાની કવિરાજે જે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી તેને આવી સુંદર રીતે તેમણે નિર્વાહ કર્યો છે એ જોઈ ક વિદ નન્દિત નહિ થાય? આ વીર-સ્તુતિમાં પણ છવભ-પંચાશિકની જેમ દેશીય શબ્દો દષ્ટિગેચર થાય છે જેમકે ૨૦- મા પદમાં લિ. ૨૬ મામાં તત્તિ અને ર૯ મામાં પરું ઉપન્ય પદ્યરત જ રાખવી અને અન્ય પદ્યમાં શબ્દના પ્રારંભથી શોભતી ભચારિક તેમજ એ બંને શબ્દોથી વિપિન અન્ય પધવાળી વીરસ્તુતિ પણ કોમળ છતાં ગભીર એવી પ્રાકૃત ગિગામ ગુથાયેલી છે. અભિ- પચારિકામાં પ્રત્યેક પળ અર્થ-ષ્ટિએ સ્વતંત્ર છે જ્યારે અન્ન તે મા અને ૨૮ મા એ બે ૧ આ શ૬ શ્રીશ્રીપ્રભસૂરિન શ્રીધર્મવિધિપ્રકરણ ૨૫ પમાં પણ નજરે પડે છે ·૧૬ પ્રસ્તાવના પદ્ય યુગ્મરૂપ છે. પ્રથમ સ્તુતિના પાંચમાંથી એકવીરામા ૫ ઉપરથી જાણી શકાય છે તેમ પ્રથમ સ્તુતિ આદ્ય તીર્થકર શ્રીષભનાથને ઉદેશીને ગવામાં આવે છે, ત્યારે આ દિતીય સ્તુતિનાં પહેલા, ત્રીજા અને છઠ્ઠ પદ્યના નિરીક્ષણથી રામજી શકાય છે તેમ આ અતિમ જિનેશ્વર શ્રીમહા- વીરસ્વામીને લક્ષ્મીને રચવામાં આવી છે. પરંતુ એ વિશેષતા છે કે જેટવે આગે ભસ્વામીના જીવન-વૃત્તાન્ત ઉપર પ્રથમ સ્તુતિ પ્રકાશ પાડે છે તેટલે અશે વીર પ્રભુના જીવન પરને દ્વિતીય સ્તુતિ પ્રકાશ પાડતી નથી આમાંથી તે માત્ર તેઓ બાત' કુળના હતા અને રામ કથની કથાવાળા હતા એટલું જાણી શકાય છે. સ્તુતિકાર- શ્રીષભ-પંચાશિ તેમજ શ્રીવીર-સ્તુતિ એ બંનેના અન્તિમ પાનું અવકન કરતાં ધનપાલ એવું કર્તાનું નામ નજરે પડે છે. પરંતુ આ બન્ને એક જ વ્યક્તિની કૃતિ છે એ સિદ્ધ કરવું બાકી રહે છે, કેમકે ધનપાલ નામના એક કરતાં વધારે કવિઓ થઇ ગ્યા છે. શ્રી પ્રભાચસૂરિપ્રણીત પ્રભાવ ચરિત્રમાંના શ્રી મહેન્દ્રરિપ્રબન્ધમાં તિલકમંજરીના પ્રણેતા શ્રીધનપાલને ઉદ્દેશીને નિમ્ન- લિખિત પથ છે – "पश्चिमां दिशमाश्रित्य, परिस्पन्दं विनाऽचलत् । પ્રાપ “સત્યપુર નામ, પુરં રનોત્તરમ્ . ૨૨૪ / तत्र श्रीमन्महावीर-चैत्ये नित्ये पदे इव । दृष्टे स परमानन्द-माससाद विदांवरः ॥ २२५ ॥ नमस्कृत्य स्तुर्ति तत्र, विरोधाभाससंस्कृताम् । વાર પ્રાતાં રેવ () નિર્મચારિ સાત્તિ ૨ ૨૨૬ !” આ ઉપરથી સત્યપુરમાં શ્રી મહાવીરના દર્શન કરી હર્ષિત થયેલા કવિવરે નિમ્પલ' થી શરૂ વિધાભાસથી અંકિત એવી શ્રીવીરસ્તુતિ પ્રાકૃત ભાષામાં રચી એમ જાણી શકાય છે, પરંતુ ઋષભપંચાશિકા તેમજ વીરસ્તુતિના કર્તા એકજે છે એ વાત નિર્વિવાદ કરાવવામાં કેટલેક અંશે શા ઉપસ્થિત થાય છે કેમકે અહીં તો તે નિમ્મથી શરૂ થતી વરસ્તુતિને ઉવેખ છે, જ્યારે પ્રસ્તુતમાં રિમથી શરૂ થતી સ્તુતિ છે. શ્રીધનપાલ કવીશ્વરને કૃતિ-કલાપ (૧) પાઈએલચ્છીનામમાલા (પ્રાકૃત) (૨) તિલકમજરી (પ્રા.) (૩) સાવયવિહિપયરણ (શ્રાવક-વિધિપ્રકરણ) (પ્રા) (૪) શ્રીશેભન-સ્તુતિની વૃત્તિ (સંસ્કૃત) (૫) શ્રીવીરસ્તુતિ (વિરુદ્ધવચનીય) (પ્રા.) (૬) બાષભ-પંચાશિકા યાને ધનપાલપચાશિકા (પ્રા.) (૭) સત્યપુરીય મહાવીર–ઉત્સાહ (અપભ્રશ) (૮) વીરસ્તુતિ (સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમય) (૮) નામમાલા (ર૦) આ પછી નામમાલા કેઈ પણ સ્થળે ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ તેના અસ્તિત્વના સંબંધમાં પુરાતત્ય થતી ·પ્રસ્તાવના (પુર ર. અં. ૪)માં સંસ્કૃતાદિ ભાવના વ્યાકરણ. કે. છંદ, કાવ્ય અને અલંકારવિષયક ગ્રંથેની એક ટુંકી યાદી લેખ સાક્ષી પૂરે છે. આ બંધમાં એ લેખના લેજક મહાશયના શબ્દો રજુ કરાય છે- કેષમાં ને ૬૪ માં નોધેલી ધનપાલ પંડિતની નામમા (અને નં. ૬૫ માં નોધેલી વતનામમાહા) ખાસ ધ્યાન ખેચે છે ધનપાલની રચેલી પછી નામે પ્રાકૃત નામમાલા તે ઉપલબ્ધ છે પરંતુ તેની સંખ્યા જૂજ છે જ્યારે આમાં ઘેલી નામમાલાની લેખા ૧૮૦૦ છે તેથી પ્રાકૃત કરતાં આ નામમાલા જૂદીજ લેવી જોઈએ અને તે સંસ્કૃત નામમાલા હેય તેમ સંભવે છે ધનપાલે સંસ્કૃત શબ્દ-કેપ ર હતો તેને પુરાવો તે ખુદ હેમચંદ્રાચાર્યના થે- માંથી મળી આવે છે કારણ કે તેમણે પોતાના અભિધાનચિંતામણિ નામે સસ્કૃત કેષની ટીકાના પ્રારંભમાંજ કશુપત્તિનત ” એ ઉલ્લેખ કરી શબ્દની વ્યુત્પત્તિના વિષયમાં ધનપાલના કેપને પ્રમાણભૂત માન્ય છે. એવી જ રીતે દેશીનામમાલાની ટીકામાં પણ ધનપાલને નામોલ્લેખ કરેલે મળી આવે છે. આ કે હાલમાં કયાએ પણ મળી આવે નથી (આવી જ રીતે લાવણ્યવતીનામમાલા પણ કયાએ જોવા જાણવામાં નથી, લાવણ્યવતી એ સ્ત્રીવાચક વિશેષણુને તાત્પર્ય શું હશે તે ખાસ જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન કરે છે.) તિલકમંજરીનું દિગ્દર્શન- તિલ મંજરી એ સિદ્ધારસ્વત મહાકવિ શ્રીધનપાલના કૃતિકલાપરૂપ લલાટમાં તિલક સમાન છે. ગીર્વાણ ગિરાના કાવ્યસાહિત્યના ગદ્યવિભાગને વિભૂષિત કરનારાં ગણ્યા ગાઠ્યાં કાવ્ય-રોમાં આ અદ્વિતીય સ્થાન ભોગવે છે. કવિરાજ બાણની કાદમ્બરીનું આ સ્મરણ કરાવે છે. આને સસ્કૃત સાહિ- ત્યની અપૂર્વ નવલકથા તરીકે ઓળખાવવામાં આવે તો તે ખોટું નથી, કેમકે પાત્ર અને વસ્તુ એ બને કવીશ્વરની કલ્પનાસૃષ્ટિના અંગે છે. આ કથા ભેજ () રાજાના વિદર્ટે રચાયેલી છે. આનું નામ કવીશ્વરે પોતાની પુત્રીના નામ ઉપરથી પાયાની હકીક્ત અસત્ય હેવાનું દક્ષિણવિહારી શ્રીઅમર વિજ્યના શિષ્ય શ્રીચતુરવિજય જણાવે છે. વિશેષમાં આ નામ તે કથાની નાયિકાના તિલકમંજરી નામને આભારી છે એમ તેઓ સૂચવે છે. મહાકવિ ધનપાલની વિદ્વત્તા- મહાકવિ ધનપાલની વિવિધ કૃતિઓના ગષકને એમની વિદત્તાનો છેડો ઘણે પરિચય જરૂર જ થયો હશે. અત્ર તેમની કૃતિઓમાંથી જે પાક સાક્ષીરૂપે અન્યાન્ય ગ્રન્થમાં દષ્ટિગોચર થાય છે તેની રૂપરેખા નીચે મુજબ આલેખું છું- ૧ સુબધુ કવિરાજની વાસવદત્તા, દંડીનું દશકુમાર–ચરિત્ર, ત્રિવિક્રમ ભટ્ટની નલકથા, બાણની દમ્બરી અને ખ્યાયિકા, કાયસ્થ કવિ હલની ઉદયસુંદરી ઇત્યાદિ કાવ્ય ગીર્વાણ ગિરાના ગણના ગૌરવને ટકાવી રહ્યાં છે. ગુણાટયની નવાહનદત્તકઘા (હકથા), શ્રીપાદલિપ્તસૂરિન નગવતી (તલલા) તેમજ ન્યાન્ય વિબુધે રચેલી મલયવતી. મગધસેના. ચેટવતી. અશ્વતી વગેરે ઉચા ટિની જૈન કરી કાજે નામશેષ થયેલી જણાય છે. (રણ કે ખેદજનક પ્રસંગ ) २ "निशेपवासयविदोऽपि जिनागमोत्ताः प्रोतुं क्याः मनुजावरहरख । રાતિરિતજ રિફનો राजा सयानुतरसा रचिता क्षेपन् ॥ ५॥" ક, ·૧૮ પ્રસ્તાવના (૧) કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરીશ્વરે પણ ટીકાથી અલંકૃત કાવ્યાનુશાસનને પાંચમા અપાય (પૃ- ર૩૧)માં વચન-લેવાના અધિકારમાં તિલકમંજરીના મગલાચરણના નિમ્નલિખિત- "प्राज्यप्रभावः प्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः।. ददतां निवृतात्मान आद्योऽन्येऽपि मुदं जिनाः ॥" –દિનીય લેકને ઉલ્લેખ કર્યો છે. વળી તેમણે પણ વૃત્તિથી વિભૂષિત છન્દાનુશાસનના પણ પાંચમા અધ્યાયમાં માત્રા ઇદના ઉદાહરણ તરીકે તિલકમંજરી (પૃ. ૧૭૭ )ગત નિમ્નસૂચિત શ્લેકને નિર્દેશ કરે છે – કુરિસારિખિ હરાવ નિધિધનગ્રા ફુવ कमलसण्ड इव भारयेऽध्वनि । અમ(૬)માં શું नीक्षितोऽसि मुनिनाथ ! कथमपि ॥" ૧૬) બળા અનુપમ કથાને નિમ્નલિખિત જુ નિતિ મનti ri- नमिचिनमिरुपाणोत्सारश्यालक्ष्मीः। বিখ্যাথা কমায়া- રજ માન ૪: હું નમિન '' 'પન કાવ્યાનુભાવન (પૃ 34)માં ઉફા અલકારના ૬ નામના ઘાતકને ઉદા- + - - ક છે. કે ' . કમુનિએ ઉપદેશ-રાકરના કિની અશના દરમા તરંગમાં - - ૪૧ બ બ નિરાશ કરે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ તેમ કરતાં ધનપાલ * મુજબ ભ - ઉદાર પણ કાટ છે.- * * *r7ari inarrivaar umra- - t: $1– - અ ાના વ વવદi rit | - rss in તે બંનria " ર •• • • ૧૨ - - ૧ થી દિન નિ નલિબિન- -2 ટરઃ ગુજારી : લિmઇ ! re--- an ? '' - - - - -નર૬ . ,ભલી કાર - - - - - - - ' , , ( ૫ ) આ જ ન * - w" .”

·પ્રસ્તાવના ૬૦ –આદ્ય લેક શ્રીવાભકૃત કાવ્યાનુશાસન (પૃ. ૩)માં લેકના ત્રણ પ્રકારે સૂચવતી વેળાએ આપવામાં આવ્યો છે. (૫) શ્રીજિનેશ્વરસૂરિકૃતિ પંચલંગી પ્રકરણની ટીકાના ૬૭ મા પત્રમાં તેના કર્તા શ્રીજિનપતિસૂરિએ નિમ્નલિખિત બે પોને સાક્ષીરૂપે નિર્દેશ કર્યો છે – "सीउण्हवासधारानिवायदुक्खं सुतिक्खमणुभूयं । तिरियत्तणमि नाणावरणसमुच्छाइएणावि ॥ ४४ ॥ संतो निक्खतेहिं पत्तेहिं पियकलत्तपुत्तेहिं । सुन्ना मणुस्सभवनाडएसु निझाइमा अंका ॥ ४५ ॥" કીર્તિક સુદી (સ. ૧)ના નિમ્નલિખિત પવમાં આ કવિવરની પ્રશંસા કરાયેલી છે – "वचनं धनपालस्य, चन्दनं मलयस्य च । सरसं हदि विन्यस्य, कोऽभून्नाम न निर्वृतः ॥ १६ ॥" ટીકા રચવાને હેતુ– ઘણે ભાગે તે ગ્રન્થકરે જનતાને અર્ચને બોધ થાય તેટલા માટે નિજ સમયમાં પ્રચલિત ભાષામાં ગ્રન્થ રચે છે. પરંતુ ધીરે ધીરે કાળ વ્યતીત થતાં ભાષાપરિપાટીમાં વિપર્યય થતાં કે લેકોની બુદ્ધિ કઠિત થતાં એ જ ગ્રન્થ દુર્ગમ થઈ પડે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં તેને સુગમ બનાવવા માટે પાછળથી ટીકાકરે ટીકા રચે છે. કેટલીક વાર ગ્રન્થકારના સમયમાં કે સમીપ ઉત્તરવર્ત કાળમાં પણ ટીઓ રચાયેલી નજરે પડે છે. પ્રસ્તુત ગ્રન્થની ટી એની સંક્ષિપ્ત કથનશૈલી અને અર્થ-ગોરવને આભારી હોય એમ સંભવે છે. મુનિવર્યોની મદશા– ઉપર્યુક્ત વિવેચન ઉપરથી જોઈ શકાય છે તેમ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરીશ્વર જેવા પ્રખર પ્રતિભાશાળી જૈન શ્રમgવર્ષે શ્રાદ્ધરત ધનપાલની પ્રશંસા કરી છે. વિશેષમાં આ મૂરિશેખરે પ્રાંગવશાત શ્રીકૃષભપંચાશિકા દ્વારા જિનેશ્વરની સ્તુતિ કર્યાને નીચે મુજબને ઉલ્લેખ શ્રીજિનમંડનગણિત કુમારપાલપ્રબન્ધના ૧૨મા પત્રમાં જોવાય છે – "भय प्रदक्षिणावसरे सरसापूर्वस्तुतिकरणार्थमभ्यर्धिताः श्रीहेमसूरयः सकलजनप्रसिद्धां 'जय जंतुकप्प' इति धनपालपञ्चाशिका पेठः । राजादयः प्राहुः-भगवन् ! भवन्तः कलिकाल- सर्वज्ञाः परकृतस्तुति कथं कथयन्ति ?। गुरुमित्चे-राजन् ! श्रीकुमारदेव ! एवंविधसद्भूत- भक्तिगर्मा स्तुतिरलाभिः कर्तुं न शक्यते । एवं निरभिमानश्रीगुरवान्यामृतोल्लासितस्वान्ता नृपादयस्तामेव स्तुति भणन्तो राजादनीतरतले प्राप्ताः श्रीगुरुमिरिति भापिताः। આ ઉપરથી આધુનિક મુનિરો પૈકી જે કે ગૃહસ્થની વિદ્વત્તાને અપલાપ કરવા પ્રેરાના દાય તેમને ધ લે ઉચિત થઈ પડશે. આ સંબંધમાં નાક શ્રમપ્રભમરિએ લક્ષ્મણના સુપુત્ર તથા રગણત્રીસ, ઓગણત્રીસ પવાળી યમમય સ્તુતિના તેમજ વડનગર પ્રકાર પ્રસ્ટિના વિચકની { raProf. P. V. Kāņe's Introduction to Sihitya Darpanj, Di Aus- મંજરીમાંથી અવતરણ અપાયેલું છે,

·No text on this page.

·THE LATE
SHETH DEVCHAND LALBHAI JAVERI.
BORIS
RAT
DILD 13TH JATRI 100"
BOMR"
ہلا
श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जहवेरी.
म
जन्म १९८९ देशमादे
कातिमा (हेवासावादिने।
परे
नियम १५::
पनाम :::
चय
PEO

·No text on this page.

·વિષયસૂચી પાક --- ગષભ-પંચાશિકા વિષય વિષય પધાંક ભદેવને પ્રણામ ૧ પ્રભુના કેવળજ્ઞાનને પ્રભાવ ૧૬ સંધને સંધી વિચાર, (ક્રિય લબ્ધિ), વિમળ જ્ઞાન, અલંકાર-વિચાર, નમસ્કાર કરવાનું કારણ, પદ્ય-વિચાર,અલંકાર- કેવળજ્ઞાનનું પૂજન ૧૭ વિચાર, લોકનું સ્વરૂપ, રજજુની વ્યાખ્યા. પuસંબંધ. પ્રભુની આશીર્વાદરૂપ સ્તુતિ ૨ : પ્રભુના પ્રથમ સમવસરણને દેખાવ ૧૮ સોધનોની સાથે તા. પદ્ય-તાત્પર્ય. પ્રભુના દર્શનનો મહિમા ૩ પ્રભુ પાસે તાપસનું આગમન કનું તાત્પર્ય, સમ્યકત્વમીમાંસા. પાને સાર. જગદ્ગુરુના દર્શનનું ફળ ૪ તાપસેથી પરિવૃત પ્રભુ ૨૦ પનું તાત્પર્ય. કે પ્રભુનું અનુપમ રૂપ ૨૨ પ્રભુનું ચવન-કલ્યાણ સામાં હર્ષને અભાવ, પ–વાને. ફુકર, સર્વાર્થસિદ્ધ. પ્રભુના ગુણનું ગૌરવ ૨૨ પ્રભુના અવતારનો પ્રભાવ (જગત-ર્તત્વ-નિરસન). ઉભેલા. પ્રભુના નિcકેની બાલિશતા ૨૩ પ્રભુના જન્મનું માહાભ્ય © પ્રભુની અસાધારણ વીતરાગતા પઘ-નિક અવસર્પિણનું દિગ્દર્શન (બ્રહ્માનો કુટિલ કંદર્પના દર્પનું દલન ૨૫ દિવસ). જગદ્ગોને વિચાર. ધ્યાન- દિન. પ્રભુને જન્માભિષેક મદનની સેનાની છિન્નભિન્નતા २१ કીધર્મપરિત અષ્ટાપદ-કલ્પ તેમજ તેનું ના પાને પૂર્વનાં જે પશે સાથે સંબંધ. ભાષાંતર જિનશાસનનો પ્રભાવ પ્રભુને રાજ્યાભિષેક ધર્મ-સારથિ, (પવયણના કથા). ૨૮ પ્રભુની રાજ્યરીતિ ૬ભવારણ્યમાં પ્રભુના ચરણની શરણતા. વિદ્યા, શિલ્પ (દુલારની કળા). કષાયની વ્યુત્પત્તિ. પ્રભુને દીક્ષા-પ્રસંગ ૧૨ સિદ્ધાન્તથી ભ્રષ્ટ થયેલાની ગતિ (ધીર કહેવાનું કારણું. (દશ પ્રાણોનાં નામો), પાનવિચર ૧૨ જિન-સિદ્ધાનની આરાધના અને અપભદેવે કરે કેશ-લોચ. વિરાધનાનું ફળ પ્રભુને અના ઉપર પ્રભાવ પૂર્વ પણ સાથે સંધ, પશ્કિ. ન, ના, (માત્ર દેશ સંધી હાડ). જૈન દર્શનનું ગેરવ ૩૬ ગુરુની સેવાને પ્રતાપ ૧૪ -ઋષિનું સાધન, હર-દર માં કેદ પૂર્વ પs સાથે , નમિ અને વિનમિ, રન અને રાહુ- દિન કુરિ, વિદ ની શ્રેયાંસે કરાવેલું પારણક કાન, દાનુસાર તળી કેક) શ્રેયાંસ- તાન્ત. (તીકોનું કર-પત્ર), પ્રબુદનનો પ્રભાવ - ઘન સાર. પ્રભુની કૃષ્ણ જટા દર ૬૫ ·. ૨૨ વિષયસૂચી વિષય પદ્યાંક વિષય પદ્યક પ્રભુના અનાદરનું ફળ ૩૩ નરક ગતિમાં આપત્તિ ૪૩ નિગોદ-વિચાર, (બાદર નિગોદ). (અંતર્મુહૂર્તને અર્થ), તન્દુલ-મસ્ય (હિસાના સંકટ સમયે પ્રભુસેવા ૩૪ બે પ્રકારો), મત-ભેદ, અપ્રતિષ્ઠાન (નરક- પદ્ય-નિષ્કર્ષ, (પુણ્યાનુબંધી પાપ વગેરે). વર્ણનવૃત્તાનિ અને તેનું ભાષાંતર), ૬૬ સાગર- પમની સ્થિતિ. કવિરાજની ભક્તિની અતિશયતા ૩પ તિર્યંચ ભવમાં કષ્ટ કેવળજ્ઞાન. જ્ઞાનાવરણીય કર્મ (પ્રકૃતિ, સ્થિતિ વગેરેની પ્રભુ સેવાથી વિમુખની સંપત્તિની હેયતા ૩૬ સમજણ). સાચી સંપત્તિ, પ્રથમ ગુણસ્થાનકના નામની મનુષ્ય-ભવમાં પણ વિડંબના W સાર્થકતા. અર્થ–ગૌરવ, નાટકાદિ સંબંધી વિચાર, પ્રભુરૂપ દીપકની અપૂર્ણતા ૩૭ (અભિનયના ચાર પ્રકાર), નાટકનું પ્રભુના વચનને પ્રભાવ લક્ષણ, અંક–વિચાર, વિષ્કન્જક. ૩૮ પદ્યનું તાત્પર્ય, મંત્ર. દેવ-ગતિમાં પણ કદર્શન ચતુર્ગતિના દુખની પરાકાષ્ઠા, (દેવગતિ અને જિન-સિદ્ધાતનું ગૌરવ ૩૮ મનુષ્ય–ગતની સરખામણું), (જન્મના સારાંશ. ત્રણ પ્રકારો), (દ્રવ્ય-આયુષ્ય, અપ- વર્તનીય અને અનપવર્તનીય આયુષ્ય), (મુનય, નય અને દુનિય), નય-પર્યાલોચન- (દેવોની અંતિમ અવસ્થા). નય-જ્ઞાનધી લાભ, નયનો વ્યુત્પત્તિ-અર્થ ભવ-ભ્રમણને કાળ તથા તેના પ્રકારરૂપ નિગમ, સગ્રહ, વ્યવહાર, ઉપમેય-ઉપમાન, જુસૂત્ર, શબ્દ, સમભિરૂઢ અને એવંભૂતની દુખથી ભય તથા તેને નિરાસ ४८ સ્થલ વ્યાખ્યા, અને દર્શનોમાં નયાભાસો, અર્ચગવેષણ. વ્યાર્થિક અને પર્યાયાર્થિક નય સંબંધી કવિરાજની દર્શન માટે પ્રાર્થના ૪૦ મત-ભેદ, નય અને પ્રમાણની ભિન્નતા, નય બહુવચનાદિ પ્રયોગ (જૈન મુનિવર્યાની ગુણ- મને સ્યાદ્વાદનો સંબંધ. જેન દિના ગૌરવનું કારણ ચાહકતા ), પ્રાર્થનાનો હેતુ. પદ્ય-નિક. કવીશ્વરના નામની ગર્ભિતતા, સ્તુતિ-રચનાનો પ્રભુનો ત્યાગ કરનારાની વિના હેતુ, કવિ-રલની લઘુતા. જન નાની પ્રભુતા ૪૭ ૪૧) ઉપસંહાર પ૦ ની ·શ્રીવીરસ્તુતિના સ્પષ્ટીકરણગત વિષયે પઘાંક ૧૭ ૧૮ વિષય પઘાની પુનરાવૃત્તિ કર્થનું રાધિષ્ય વિરોધ પલંકાર રૂપ-સિદ્ધિ પઘાર્થનું રફટીકરણ નેકષાય નામ-કર્મ અને ગોત્ર-કમ રૂપ-સિદ્ધિ સતુલન (ગસરાયના અથે) ૨પ-સિદ્ધિ રૂપ-સિદ્ધિ પાડનાર-વિચાર વિરોધાત્મક સામગ્રી પ-સિદ્ધિ પદ-ગાં પદ્ય-ગૌરવ ૫-સિદ્ધિ પાન્તરાદિ વિચાર ૨૫-સિદ્ધિ ભાવ-પ્રતિષિ જન્ =ણને તામ રૂપ-શિક્તિ સતુલન પ-સિદ્ધિ રૂપ-સિદિ વિધામ સામગ્રી પલાંક ! વિષય ૧ : વિશેષતા વિરોધજનક સાધન રૂપ-સિદ્ધિ પાઠાન્તર-વિચાર ૨ રૂપ-સિદ્ધિ ૫-સિદ્ધિ વેદ-ત્રય ૩ રૂપ-સિદ્ધિ રોલી” શબ્દ ૪ ભાવ-નિરૂપણ રૂપ-સિદ્ધિ પ -પ્રયોગ ૬ રૂપ-સિદ્ધિ પલાઇનિક અનુસ્વાર ૧૦ ૨૧ ૨ ૨૩ ૨૪ ૨૫ નિમલ દયા જિન-વીને રાકની ૯પમાં -સૂચન ૮ રૂપ-સિદિ જિનવરેજ - સસ. ૫ ડાન્તર-વિક ર દરિદ ૧૦ (2 = - - - ) !િ ૫ડાર-વિ

·No text on this page.

·नमः सर्वज्ञाय । श्रीगुरुभ्यो नमः । महाकविश्रीधनपालविरचिता ॥ ऋषभपञ्चाशिका॥ श्रीप्रभानन्दररिकृतवत्ति-श्रीहेमचन्द्रगणिकृतविवरणसमलङ्गता । ! जयजंतुकप्पपायव!, चंदायव ! रागपंकयवणस्त । सयलमुणिगामगामणि! तिलोअचूडामणि! नमो ते ॥१॥-आर्या [जगजन्तुकल्पपादप ! चन्द्रातप ! रागपङ्कजवनत्य । सकलमुनिग्रामग्रामणी-त्रिलोकचूडामणे! नमस्ते ॥] श्रीप्रभानन्दाचार्यविरचिता 'ललितोक्तिनानी वृत्तिः- जयत्ति । हे त्रिजगचूडामणे!-जगञ्चललाम! भगवन् ! तुन्यं नमोऽस्तु-त्रिकरण- शुया त्वां प्रति प्रणतोऽलि । तत्राद्यपदं जगति-भारतावनी जन्तवो-मनुप्या जगज- न्तवः तेपां कल्पपादप इव फल्पपादपः । युगलधविच्छेदकलनहील्हनमुच्छेद तेषां भगवानेव परमकारुणिकः शिल्पाद्युपदेशेन तनत्तव्यापारण कल्पद्रुमकार्य नियंतितवान् । एवंविधाय तुभ्यं नमोऽस्तु । तत्र राग एव पङ्कजवनं-सूर्यविकाशिकमलयनं रागपझजवनं तत्य चन्द्रातप इव-चन्द्रज्योत्स्नेव चन्द्रातपत्तत्य सन्बोधनन् । यथा भावरकरव्यतिकरवि. कवरनपि कमलवनं चन्द्रातपन सन्नील्यते. तथाऽ कभवोपलाभतापरिचयमापनानं तद्विकारमपि रागं भगवानेव हेल्यैव सहोचितवान् । तत्र(पा) नह कलानिमियादि- (निः) वा लम्यादिनिवर्तन्ते इति सकला. तेच ते मुनयन्तेषां नरलनानां ग्रामः-- नूहः सरलमुनिमानः. तत्र भगवान् माननी-धानमः प्रधानन्यं र अन्योति यः रिल मानर्भिवति स मामय नेता । भगवानपि दुन्मिान्त तदिति । त्रिलोरचूदामतिः । ज्यवययो लोकरिलोः गन्त्वपाताल त्रिलोरः. तत्स दृटा-सिद्धि. नत्र शायतमन्नत्वात् नगरिय मतिः. त्ल होपनन । मावालयनमयानन्या कपिता । केवती श्रीनन्सरपलाना सानि श्रीपमहिनादः॥ इति प्रथमगाथादः॥ १॥ ।

·२ 6 પપાલિ. श्रीहेमचन्द्रगणिकृतं विवरणम्-- नत्वा जिनेन्द्रवीरं, सर्वनरा पूजितं शिरसा । सन्भूतार्थप्रभवं, साम्प्रततीर्यस्ख कर्तारम् ॥ १ ॥ सुरः प्रणतपादस्य, नाभेया महात्मनः । स्तुतेर्गुरुपदेशेन, किशिट नगि निनम् ॥ २॥-अनु?' भगवति गुणानुरागः, सराः प्रेरगति मां गतोऽरान्तम् । तेनाहमन सुजडो-ऽपि विवरणं कर्तुमिच्छामि ॥३॥-मार्ग लिष्टमपि यथाऽत्यन्तं, वचनं बालसा शोभते पितरि । एतदपि तथा प्राप्स्यति, शोभा शिष्टप्रभावेण ॥४॥-मार्गा इह यद्यपि भगवतो गुणस्तुतिः सर्वाऽपि नमस्कारप्रभाता, तथापि विशेषतः शिष्टसम- यस्मारणार्थ विघ्नविनायकोपशमनार्थ च तथा भक्त्यतिशयप्रतिपादनार्थ न तावत् तस्यै- वादी नमस्कारमाह-नमस्तुभ्यम् । अस्त्विति क्रियाध्याहारः “यत्र नान्या क्रिया विद्यते तत्रास्ति भवतीति प्रयुज्यते” इति वचनात् । किंविशिष्ट ? 'जगजन्तुकल्पपादप !' जगति- विष्टपे जायन्ते-प्रादुर्भवन्ति स्वोत्पत्तिस्थानेबिति जन्तवो-जीवास्तेषां कल्पो-मनोरथस्त- त्पूरकपादप इव कल्पपादपस्तस्य सम्बोधनं क्रियते । तथा चन्द्रातप श्व-मृगाज्योत्स्नेव चन्द्रातपस्तस्य सम्बोधनम् । कस्य इत्याह-रागपङ्कजवनस्य' रज्यते-आसक्तेन भूयतेऽनेन सचेतनाचेतनेषु वस्तुपु जीवेन रागः, स एव पहजवनं-सरोरुहकाननं तस्य । तथा सक. लमुनिग्रामग्रामणीराराध्यत्वाद्, यद्वा सकलमुनय एव ग्रामः-कुटुम्बिनिवासस्तस्य ग्रामणीः-नायकस्तस्य सम्बोधनम् । तथा 'त्रिलोकचूडामणे! बयाणां लोकानां समाहार- खिलोकं, तस्य चूडामणिरिव-मस्तकाभरणमिव त्रिलोकचूडामणिस्तस्य सम्बोधनम् ॥ इति गाथार्थः॥१॥ શબ્દાર્થ जय (जगत् )-दुनिया. चंदायव !- यन्द्रना (३५)! जंतु (जन्तु )-प्राए, 4. राग (राग)-ग. कप्प ( कल्प )=४६५. पंकय (पहज)-भण. पायव (पादप)-वृक्ष. वण (वन)-पन. जयजंतुकप्पपायव ! हे विश्वना यो प्रति ३८५- रागपंकयवणस्स-रा३पा भगोना बनना. वृक्ष (समान) सयल ( सकल )यी युत चंद (चन्द्र )-यन्द्र मुणि (मुनि )-मुनि, यति. आयव (आतप)-प्राश. गाम (ग्राम)-समूड. १ 'नास्तिर्भवन्तीपरः' इति प्रतिभाति । ૨ આ શબ્દનો અર્થ તુ જયવતો વર્તમ એમ પણ થઈ શકે છે, પરંતુ એ અર્થ કરવો ઠીક નથી, ૩ આ શબ્દને અર્થ “સર્વ પણ થઈ શકે છે.

·૩ विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. મળી (કાની =નાયક, વૂડા (રૂડા ટોચ, ભાગ, સહિમુનિનોમીમી= હે કળાથી યુક્ત મુનિ– મણિ (મન =રા. સમૂહના નાયક! તિરોગચૂડામનિ !=હે ત્રિભુવનને વિષે ચૂડામણિ ત્તિ (ત્રિ ત્રણ. નમો (૧ )=નમસ્કાર. હs (રો)=ભુવન. તે (તેeતને. પધાર્થ ડાભદેવને પ્રણામ– “હે જગતના જીવો પ્રતિ (અને ખાસ કરીને યુગલિક જનોને વાંછિત ફળ આપ- નાર હોવાથી તેમના પ્રતિ) કલ્પવૃક્ષ (સમાન ગીશ્વર)! રાગરૂપી (સૂર્ય-વિકાસી) કમ- લેના વન પ્રતિ (તેને નિમીલન કરનાર હેવાથી) ચન્દ્ર-પ્રભા (તુલ્ય પરમેશ્વર) ! હે કળાથી યુક્ત એવા મુનિ-ગણના નાયક ! હે સ્વર્ગ, મર્ય અને પાતાળરૂપી (અથવા અધો-લક, મધ્યમ–લેક અને ઊર્વિ–લેકરૂપી) ત્રિભુવનની (સિદ્ધિ-શિલારૂપી) ચૂડાને વિષે તેને શાશ્વત મચ્છનરૂપ હેવાને લીધે મણિ (સમાન ઋષભ-દેવ)! તને (મારે ત્રિકરણશુદ્ધિપૂર્વક) નમરકાર હોજો–૧ સ્પષ્ટીકરણ સંબધને સંબંધી વિચાર– આ પદ્યમાં ઋષભદેવના સંબંધમાં ચાર સંબધનોનો વેપ કરવામાં આવે છે. જેમાં પ્રથમ સંબોધનથી એ સૂચન કરવામાં આવે છે કે ગુગલિક ધર્મને વિટ થતાં કપ અભાવ થતાં પરમ કૃપાળુ પ્રભુએ ગુગલિક અને શિકિને તપદે રાપી મસ્ત રીતે કલ્પવૃક્ષના સમાન કાર્ય કરી બતાવ્યું. ર તેની રામ-રપ દવાનનું કાર્ય છે. બીજ સંબોધનમાંથી એ વનિ નીકળે છે કે જેમનાં કુરિ વડે વિકસ્વર અને વાં કમળનાં વનને ચન્દ્ર-પ્રભા તતામાં સંકુચિત કરી નાખે છે. તેમ અનેક ભોળી =કવિત થયેલા અને જેથી કરીને અતિશય ગાટ બનેલા એવા કરી કમલ-અને ફી -પ્રભ લીલ-માત્રમાં સોચ પમાડે છે. અર્થાત્ પ્રારત્વ વિઃ ક. ૨. તેમની વચ્ચ- અવસ્થાનું ચિત્ર છે. ત્રીના સંબોધનનું છે તાત્પર્ય છે કે જેમ જ. - ન - દે. તેમ દરિ, ૧ ગતિ અને વિ. ર૬ - - - - ( : ) ૨ ડરપ ની ૨૮ ની નિ-રવિ ( : ) ૬ જુએ ચવિંતિકા ( 5 ) ૪ = = . અતિ નિકા - : . પ તિ-નિકા (૧૦ ૬ 33 - - : '' : - ર ) - - ૪ - ;િ ને કરન - - - ૨ - : કિ = વિરાવક -- ** ·૪ [ શ્રીનપાર- ઋષભપંચાશિકા, લબ્ધિઓ વડે અલંકૃત એવા મુનિરૂપ ગ્રામના નાયક છે અર્થાત તેઓ મુનીશ્વર છે. આ તેમની કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા બાદની સમવસરણ–અવસ્થા સૂચવે છે, કેમકે તેઓ સમવસરણમાં જ્યારે બિરાજે છે, ત્યારે ગણધરો તેમને નમે છે અને કેવલીઓ પણ તેમને પ્રદક્ષિણ દે છે, ચોથા સંબોધનથી તેમની મુક્ત—અવસ્થા સૂચિત થાય છે. કેમકે જૈન સિદ્ધાન્ત પ્રમાણે મનુષ્ય-લોકમાંથી જે જીવ અષ્ટ કર્મનો ક્ષય કરે છે તે સમણિએ ઊર્વ ગમન કરે છે અને લોકના અગ્ર ભાગે બે તૃતીયાંશ અવગાહના ધારણ કરીને રહે છે. આથી આગળ ધર્માસ્તિકાય અને અધમસ્તિકાયના અભાવને લીધે તે જીવ વધી શકે તેમ નથી. નમસ્કાર કરવાનું કારણું– આ સંપૂર્ણ કાવ્ય પ્રભુના ગુણોની રતુતિરૂપ અને એથી કરીને નમસકારરૂપ છે, તો પછી અત્ર તેમને કેમ ખાસ નમસ્કાર કર્યો છે એવો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. આના ઉત્તરમાં નિવેદન કરવાનું કે શિષ-સમયનું મરણ કરાવવાને, વિઘને શાન કરવાને તેમજ ભક્તિની અધિકતા સૂચવવાને માટે અત્ર ખાસ નમસ્કાર કરવામાં આવ્યો છે. પદ-વિચાર- આ પ્રથમ જિનેશ્વર શ્રીષભદેવની રતુતિરૂપ સમગ્ર કાવ્ય મહાકવિ ધનપાલે “આર્યા છંદમાં રચ્યું છે. કવિરાજ કાલિદાસે રચેલા મૃતબેધમાં એનું નીચે મુજબનું લક્ષણ જોવામાં આવે છે – "यस्याः पादे प्रथमे, द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये, चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या ॥१॥" અર્થાત્ જે છંદના પ્રથમ તેમજ તૃતીય ચરણમાં ૧૨ માત્રામાં હોય અને દ્વિતીય અને ચતુર્થ ચરણમાં અનુક્રમે ૧૮ અને ૧૫ માત્રામાં હોય તે “આર્યા કહેવાય છે. અલંકાર-વિચાર– સગુણ કાવ્ય પણ યુવતિની જેમ અલંકાર વિના શેભે નહિ, તેથી કવિઓ અલંકારથી અલંકૃત કાવ્યો રચે છે. આ અલંકારના શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકાર એમ બે ભેદો છે. તેમાં શબ્દાલંકારના (૧) વોક્તિ, (૨) અનુપ્રાસ, (૩) યમક, () ચિત્ર અને (૫) લેવ એમ પાંચ પ્રકાર છે, જ્યારે અલંકારના તો ઉપમા, રૂપક વિગેરે અનેક ભેદો છે. પ્રસ્તુતમાં આપણે ઉપ” અવંકાર સાથે સંબંધ હોવાથી તેનું નીચે મુજબનું લક્ષણ વિચારી લઈએ – "उपमानेन सादृश्य-मुपमेयस्य यत्र सा। प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थ-समासैरुपमा मता ॥१॥" –વાભદાલંકાર, ચતુર્થ પરિચ્છેદ, શ્લોક ૫૦. ૧ ચારની માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિ ચતુર્વિશતિકા (પૃ. ૨૯૧-૩૦૦). ૨ અને કન્ય સ્વરૂપ મા જુઓ અનિ-ચવિશતિકા (પૃ. ૬-૭). ૩-૪ ની ર૬ પરેખા ન્યાયમાંજલિ (પૃ. ૨૨૦-૨૧માં આલેખવામાં આવી છે. - આ જંબર ૯ મુનિ-ચવિશતિ (પૃ. ૮–૧૦).

·૫ विरचिता] ऋपमपञ्चाशिका. અર્થાત્ ત્યાં ઉપમાન અને ઉપમેયની પ્રત્યય, અવ્યય, તુલ્ય અર્થ અને સમાસ વડે સમાનતા હોય, તે ઉપમા કહેવાય છે. સાથે સાથે “રૂપક અલંકારનો પણ વિચાર કરી લઈએ. એનું લક્ષણ એ છે કે– " रूपकं यत्र साधा-र्थयोरभिदा भवेत् । समतं वाऽसमतं वा, खण्डं वाऽखण्डमेव वा ॥१॥" -વાગભટાલંકાર, ૫૦ ૪, શ્લોક ૬૬. રત્ ક્યાં છે સની દૃશતાને લીધે રદ હોય, ત્યાં રૂપક અલંકાર છે. મા અલંકારના (૧) સમસ્ત, (૨) અસમસ્ત, (૨) ડ =ાને (૪) રાખડ મ ચાર પ્રકારો છે. લોકતું સ્વરૂપ- લોક કહો કે જગત કહો એ એકજ છે. જૈન શાસ્ત્રમાં આ લોક્ના ઉર્વ–લોક, મધ્યમ- લોક અને અધો-લોક એમ ત્રણ વિભાગ પાડવામાં આવ્યા છે. આ સમસ્ત લોકનો આકાર કેડ ઉપર હાથ રાખી પગ પહોળા કરી ઊભા રહેવા પુરૂષના જેવો છે. આ પુરૂષાકાર લોકની કેડની નીચે સાત પૃથ્વી છે (અને તે ઘનોદધિ. ઘનવાન અને તનવાતી વીટળાયેલી છે). તેમાંની પ્રથમ પૃથ્વીનો ઉપરનો નવો યોજન જેટલો લગ રદ કરતાં આ પૃથ્વીનો પાર રહેલો ભાગ તેમજ તેની નીચેની બાકીની છ પૃથ્વીરો એટલા લોકના વિભાગને “રઘો-લોક કહેવામાં આવે છે. સાત જજુમાંથી નવો યોજન બાદ કરતાં જેટલી ચિઇ રહે એટલી આ અધો-લોકની ઊંચાઈ છે. ત્યારે એની ગતિ વેત્રાસને મરતી રહે છે. બધો-લોક- માની આ સાત પૃથ્વીરોમાં સત નો આવેલી છે તેમજ તેની પ્રથમ પુરમાં તો રાપર પ્રકારના દેવો પૈકી ભવનપતિ દેવોનાં પણ નિવ-દાને છે. પુરુષાકાર લોકના નાભિ-ભાગમાં મમ-લોક યાને વિક-શેક લે છે. પાન સાત પૃથ્વીમાંની પ્રરમ પ્રદર્શનો જે પરજ ને જ ર છે " - માં ગણવામાં આવ્યો નથી તેનો મધ્યમ-લોકના કાકા એ છે (૨. દરર - એ છે). સૂર્ય, ચન્દ્ર વિગેરે જ્યોતિષ દેવોનાં ઉપને મા-ક. રવિ છે, કેમ કે =ા લોક ૧૮૦૦ ચોજન જેટલો જ છે. પણ જે 4. ર તે પિના કરે છે તેમજ કરો : મન-કર. -- - : દે. 5. –વેક રકાર x દુર જેવો છે, મધ્યમ-લોકી – કર. દર દ = - - 3 છે અને તેને સાકાર અરજી જેવો . 2 - - - કિક ડે . વિ . છે ને અરૂણકાર લોકોનું ધર અને ૨ , ન તે ? :'ફ. ૬. નિક ટેઃ - ૨ ક.વીન પૈાિ છે : રિજે કાન :- - - - * ક -- !- $ છે ને કે , આ કહે ? . . - - ૪ - વિઝ-રિકા :-: * ·ઋષભપંચાશિકા, [श्रीधनपाल- છે. તેની ઉપરનાં પાંચ વિમાનને તે સર્વોત્તમ હોવાથી અનુત્તર વિમાન કહેવામાં આવે છે. તે લોકના મુખ–થાનમાં છે. આ પાંચ વિમાનોમાંના સર્વોત્તમ વિમાનને “સર્વાર્થસિદ્ધ કહેવામાં આવે છે આ વિમાનથી બાર યોજન ઊંચે સિદ્ધિ-શિલા આવેલી છે. આ પણ એક પ્રકારની પૃથ્વી છે. તેને राषित-धारमा પણ કહેવામાં આવે છે. તે લોકના લલાટ–સ્થાને છે. એનો વિસ્તાર મનુષ્ય- લોકના જેટલો એટલે ૪૫ લાખ યોજન જેટલો છે. આ સિદ્ધિ-શિલાની ઉપર એક યોજને લોકનો અન્ત આવે છે. આ પ્રમાણે લોકની એકંદર ઊંચાઈ વૈદ રજજુ જેટલી છે. વિશેષમાં આ લોકને કોઈએ બનાવ્યો નથી તેમ કોઈએ પકડી રાખ્યો નથી, પરંતુ સ્વયંસિદ્ધ અને નિરાધાર આકાશમાં રહેલો છે. કેમકે લોકની બહાર ચારે બાજુ આકાશ સિવાય કોઈ પણ પદાર્થ નથી. આ લોકની બહારના ભાગને અલોક” તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. આ લોક અનન્ત છે, એથી કરીને લોક એ અનન્ત અલોકનું અત્યન્ત સૂમ મધ્ય બિન્દુ ગણું શકાય. લોકના સંબંધમાં વિશેષ માહિતી માટે તેની જિજ્ઞાસુએ કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ કૃત શાસ્ત્રના ચતુર્થ પ્રકાશના ૧૦૩થી ૧૦૭ સુધીના લોકોની વૃત્તિ જેવી અને એથી પણ વધારે માહિતી માટે ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજયકૃત લોકપ્રકાશમાન ક્ષેત્ર-લોક જેવો ! तथाऽऽशीःस्तुतिरूपं द्वितीयगाथा(?)माह- जय रोसजलणजलहर!, कुलहर! वरनाणदंसणसिरीणं । मोहतिमिरोहदिणयर !, नयर ! गुणगणाण पउराणं ॥२॥ [जय रोपज्वलनजलधर ! कुलगृह ! वरज्ञानदर्शनश्रियोः। मोहतिमिरोघदिनकर ! नगर ! गुणगणानां पौराणाम् ॥] प्र० वृ०-जयत्ति। है भगवन् ! त्वं जय-इतरकुतीथितिरस्कारेण सर्वोत्कर्पण वर्तस्त्र ! किंविशिष्ट ? 'रोपञ्चलनजलधर'! रोप एव तदभिरामगुणग्रामारामदाहकत्वेन स्वपरयोरु- पतापकत्वेन च ज्वलन इव ज्वलनस्तस्य रोपदहनस्य जलं धरतीति जलधरः। यथा प्रलय कालकरालानलज्वालाजटालमपि कृपीटयोनि सजलजलधरधाराधोरणीसम्पातः शमयति, तथा भगवानपि परेपां (रोपम्?) । तथाहि-योजन(सपाद)शतान्तश्चिरप्ररूढा अपि वैरमत्स: रादयः प्रयान्यन्तीति । कुलहरेति । वरे-अप्रतिपातिनी च ते ज्ञानदर्शने च वरज्ञानदर्शने। तत्रागेपवन्तु(विटोप)विषयं ज्ञानं, सामान्यबस्तुगोचरं दर्शनं, तयोः (श्रियोः) कुलगृहं जन- गृहन् । यद्वा भगवतो मुक्त्यवस्थामधिकृत्य स्तुतिपदमिदम् । तत्र च रेव मन्भवः । तत्र मोहत्ति । तत्र मोहः-अज्ञानं यथावस्थितवस्तुतत्त्वविलोकनप्रतिबन्धक देन तिमिरायः-तनाममूहम्नस्य दिनकर व दिनकरः, तस्यायमर्यः-यथा भास्करकरप्रक केवलयोनिदर्शनयो. प्रदान यी मानवनि ।

·विरचिता] ७ ? नारमपञ्चाशिका. रतिरस्कृतस्तिमिरनिकरः कान्दिशीकत्वमवाप्य गहनगिरिकन्दरोदरमधिश्रयति, एवं मोहोड पि महामहिमभिः सुभटपेटकरपि(रिव) च भवदुपदेशैः समन्ततस्त्रासितस्तेपामगम्यतममभ- व्यजनमनोदुर्गमध्यास्त इति । तथा नयर! इति । न विद्यते करः-राजदेयविभागो यस्मिन् तन्नगरम् . संज्ञाशब्दात् कस्य गत्वं नालोपश्च, तस्य सम्बोधनम् । केपाम् ? 'गुणगणाण पउ- राणत्ति गुणाः-तपःप्रशमादयस्तेषां गणाः-ससूहा गुणगणास्त एव पुरे भवाः पौरास्तेपाम् । यथा कस्मिंश्चिद् राजन्वति नगरे नागरिकरकुतोऽपि भयः सुखमवस्थीयते, एवं भगवति निःशेपदोपसंश्लेपवित्तम्मुखे समग्राभिरामगुणग्रामैरिति ॥ इति द्वितीयगाथार्यः ॥ २॥ हे० वि० साम्प्रतं स्तुतिमाह--(जयत्ति)। जय वं भगवन् ! सर्वोत्कर्षण वर्तस्व । किंभूत ! ? 'रोपज्वलनजलधर !' क्रोधाग्नि- पयोद ! तथा 'कुलगृह !' विशिष्टकुलकल्प! । कासामित्याह-'वरज्ञानदर्शनश्रियां' वरे च ते ज्ञानदर्शने च वरज्ञानदर्शने, तयोः श्रियः-समृद्धयस्तासाम् । यद्वा "बहुवयणे दुबयणं" इत्यादिवचनात् वरे च ते ज्ञानदर्शनश्रियौ च वरज्ञानदर्शनश्रियौ तयोर्वा । तत्र विशेषपरिच्छेदकं ज्ञानं, दर्शनं च सामान्यगोचरम् । तथा 'मोहतिमिरौघ- दिनकर ! अज्ञानान्धकारसमूहतरणे ! तथा 'नगर !' न विद्यते करो-राजदेयभागो यत्र तन्नगरं, संज्ञाशब्दत्वात् ककारस्य गकारो नकारालोपश्च, नगरमिव नगरं तस्य सम्बोधनं हे नगर! केपामित्याह-'गुणगणानां' गुणगणाश्चारित्रादयो गृह्यन्ते तेपाम् । किंभूता- नामित्याह-पोरा इव-विशिष्टलोका इव पौरास्तेषाम् । यद्वा 'प्रचुराणां' प्रभूतानाम् । किमुकं भवति ? यथा नगरं गुणगणानां पौराणां प्रचुराणां वा स्थानं भवति, तथा भग. वानपि ॥ इति गाथार्थः ॥ २॥ શબ્દાર્થ जय (जय)-तुं तो वर्त. मोह (मोह )-मोह, मशान. रोल (रोप)-ठोध, गुस्सी. तिमिर (तिमिर)-मेधार, संधाई. जलण (जलन)-मभि, भाग. ओह (मोघ ) समूह जलहर (जलघर )-भेष. रोलजलजलहर ! ओ३मा पनि प्रति भेष, दिणयर (दिनकर )-सूर्य. मोहतिमिरोहदिणयर!-डे मोड३५ अंधारना समूह कुल (कुल), पंश हर (गृह)-१२. પ્રતિ મૂર્ય! कुलहर!हे थितार्नु घर! नयर! (नगर)!-हे नगर, हे राडेर ! वर (वर)-उत्तन. गुण (गुन)=YE. नाण (ज्ञान)ज्ञान. गण (गन)-साय. दलण (दर्शन)-दर्शन. सिरि (श्री)भी. गुणगणाण-होना समुहायना वरनाणदतणतिरीपंतन जान भने हर्शन३५ पउरापं (पौरागां ) नागरिधान. पउराणं (प्रचुराणां)-घलाना, बहुवचने हिवचनन् । भीना.

·[श्रीधनपाल- ·८ विरचिता] अपभपञ्चाशिका. વિશેષમાં શ્રીમાન માનતુંગસૂરિકૃત ભક્તામર-સ્તંત્રના સત્તરમા પદ્યમાં સૂચવ્યા મુજબ તો પ્રભુ સૂર્યથી પણ અધિક મહિમાવાળા છે અને તેથી કરીને તે અભ્યન્તર અંધકારને પણ દૂર કરી શકે છે. જે નગરમાં રામ જેવા રાજા હોય, ત્યાં નગર-જન સુખેથી–નિર્ભયપણે રહી શકે, તેવી રીતે પ્રભુરૂપ નગરમાં સમસ્ત દોષરૂપી દુર્જનોનો સર્વધા અભાવ હોવાથી ત્યાં અનેક ગુરૂપ નાગરિકો વસે એમાં કહેવું જ ? આ ઉપરથી પ્રભુમાં અણ કર્મના ક્ષયથી ઉત્પન્ન થયેલા અનંતજ્ઞાનાદિક 'આઠ મહાગુણોના અને અનેક સામાન્ય ગુણોના સદ્ભાવનું વચન થાય છે. इदानीं यथा प्राप्तसम्यग्दर्शनानां प्राणिनां भगवद्दर्शनमुपपद्यते तथा स्तुतिकृद्वारे- वोत्तरगाधया प्रतिपादयन्नाह- दिवो कहवि विहडिए, गंठिम्मि कवाडलंपुडघणमि । मोहंधयारचारय-गएण जिण! दिणयरुव्व तुमं ॥३॥ [दृष्टः कथमपि विघटिते ग्रन्धौ कपाटसम्पुटघने । मोहान्धकारचारकगतेन जिन ! दिनकर इव त्वम् ॥] म० वृ०-दिह्रोत्ति । इह हि दुरवगाहगम्भीरापारसंसारपारावारान्तरालपरिवर्तितः समत्तसत्त्वसवातैस्तावदव्यवहारराशौ प्रथमं प्रसुप्तमत्तैरिवानन्ताः पुगलपरावर्ताः समतिवा- ह्यन्ते । तत्र ते तथाभवितव्यतानियोगान्निर्गत्य तत्मात् पृथिव्यप्तेजोवायुलक्षणेषु चतुर्वपि कायेषु पृथक् पृथगसंख्याता उत्सपिण्यवसर्पिणीर्वनस्पतिकाये चानन्ताः समतिवाद्यन्ते, किञ्चिदधिकानि विंशतिसागरोपमशतानि त्रत्तत्वे ज्ञानावरणादिकर्मनिर्मथितमहिमभिरतिवा- ह्यन्ते । यदुक्तं असदाराध्यचरणैः- "ज्ञानावरणादिकर्मणामेवमुत्कृष्टां स्थिति वाडमुपव- यन्ति समयविदः । यदुत ज्ञानावरणत्व दर्शनावरणत्य वेदनीयत्य चान्तरायत्य च प्रत्येक त्रिंशत् कोटिकोटयः सागरोपमाणां उत्कृष्टा स्थितिः। मोहनीयत्य सप्ततिर्नामगोत्रयोः प्रत्येक विंशतिः ।यदा च शरीरिणो गिरित्तरिदुपलोपघोलनान्यायेनाकामनिर्जरया कर्मराशिं क्षप- चन्तः सर्वकर्मणां तत्याः स्थितेरेकैकं सागरोपमकोटिकोटि किञ्चिदूनामवशेषयन्ति तथा(दा) यथाप्रवृत्तिकरणेन ग्रन्थिप्रदेशमवतार्यन्ते । स च कर्मग्रन्थिः कर्कगधनाल्डगूढरागद्वेप- परिणामजनितः प्राणिभिरभिन्मपूर्वो दुर्भद्यश्च भवति । तदाहुः परमर्षयः (कल्पभाप्ये)- १ मा मह तीन न्यायसुनांडि ( 330-32). २ पतितः' इति स-पास ९१२८२ ·१० कृच्छ्रेण । क सति ? 'विघटिते' विगलिते 'ग्रन्थी' मोहलक्षणे । किंविधे? 'कपाटसम्पुटधने' कपाटयोः सम्पुट-युगल कपाटसम्पुटं तदिव घनो-गुपिलः, अनादिभवकर्मोपात्तत्वात् । Imat. गंठिति सुकुम्भेओ. कारावाणरूदगूगंठिन । जीवस्स कम्मजणिगो, पणरागदोसपरिणामो ॥ १॥"-आगी ग्रन्धिप्रदेशं यावदनन्तशोऽभव्यजन्तबोऽन्यवतार्यन्त एन । असिंगधावसरे कश्चि भाविभद्रः प्राणी समुल्लसिततथाविधावार्यवीर्यविस्फूर्तिस्तीक्ष्णतरकुठारधारासम्पातप्रतिमे- नापूर्वकरणेन तं तथाविधस्वरूपं प्रन्थिभेदनमनुभृय (शितिद्वयं कुर्वन्ति ) तत्राद्यस्थिती मिथ्यादृष्टिरेव । अतिक्रान्तायां (तस्यां) चान्तर्मुहुर्तम् औपगमिकं सम्यक्त्वं स्पृशति । एवं कृतग्रन्थिभेदस्य समासादितसम्यक्त्वस्य भगवान् मनोविषयमवतरति । तत्र स्थितं च जगद्गुरुं साक्षादिव पुरः स्फुरन्तमवलोक्य पुलकपुलकाशिततनुः स्तुतिं चाह-दिवोत्ति । हे जिन!-रागादिजयनशील! त्वं मया पुराकृतसुकृतसंयोगेन दृष्टोऽसि । तदद् (ततश्च) यथा- वस्थितं वीतरागादिस्वरूपं मम मनसि साम्प्रतमवततारेति । क सति ? कथमपि, पूर्वोक्तस्व. रूपेण कर्मग्रन्थौ विघटिते-भिन्ने सति । किंविशिष्टेन मया? मोहंधयारत्ति मोहो-ममेदमिति सर्वत्र धन-धान्य-कलत्र-मित्र-पुत्रादिपु ममता-व्यामोहः स एवातत्त्वे तत्त्ववासनोत्पादक त्वादविवेकलोचनं मुकुलयन्नन्धकार इवान्धकारस्तद्गतेन-तदायत्तेन, यथा केनचिन्नरपतिम कोपापहतसर्वस्वेन घोरान्धकारातिदुःसञ्चरविलीनकारागारगतेन देवाद् विघटिते-विसुश्लिष्टे कपाटसम्पुटे तदेव देदीप्यमानो दिनमणिदृश्यते तद्वत् ॥ इति तृतीयगाथार्थः ॥ ३॥ हे वि०-साम्प्रतं भगवदर्शनदुर्लभतामाह-(दिहोत्ति)। 'दृष्टः सम्यगवलोकितो हे जिन ! त्वं मयेति गम्यते । कथम् ? 'कथमपि' महता किंविधेन भयेत्याह-'मोहान्धकारचारकगतेन' मोहः-अष्टाविंशतिभेदलक्षणः न्धकारेण युक्तञ्चारको मोहान्धकारचारकस्तत्र गतस्तेन । क इत्याह 'दिनकर इव भानुरिव । किमुक्तं भवति? यथा केनचिदन्धकारचारकगतेन कपाटसम्पुटे कथञ्चिद् (विघटिते) दिनकरो दृश्यते, तथा त्वमपि मया दृष्ट इति हृदयम् ॥ इति गाथार्थः ॥३॥ શબ્દાર્થ दिट्ठो (दृष्टः ) यो. कवाड (कपाट )-द्वार, माउ, मा. कहवि (कथमपि )-मडी मनते. संपुड ( सम्पुट)=युगस, ई. विहडिए (विघटिते )=(१) नाश पाभ्यो; (२) 8 घण (धन)-Id. गयो. गंठिमि (अन्यौ )=i कवाडसंपुडघणमिन्दाना युगबनी नम मा. मोह (मोह )-मज्ञान स एवा. -- प्रन्थिरिति सुदुर्भेदः कर्कशधनरूढगूढप्रन्थिरिव । जीवस्य कर्मजनितो धनरागद्वेपपरिणामः ॥

·૧૬ - विरचिता] अपभपञ्चाशिका. અંધકાર (પ) રાંધારું નિn ( વિન!) હે તીર્થંકર! રાણ (=કારાગૃહ, કેદખાનું. વિપકવેર (ફિશર)=સૂર્ય. IT (Fગયેલ. મોધવારવાર પળ=મેહરૂપી અન્ધકારથી વાત કિયે સૂર્યની જેમ. કેદખાનામાં રહેલાથી. તુમ (જં) તું પધાર્થ પ્રભુના દર્શનનો મહિમા (અનેક ભવોથી એકત્રિત થયેલ હોવાથી) કારના યુગલ જેવી ગાઢ (રાગ-દ્વેષના પરિણામ રૂપ) ગાંઠને જ્યારે મહા મહેનતે નાશ થયો, ત્યારે તે તીર્થંકર. (૨૮ પ્રકારના) હરૂપી અંધકારથી વ્યાપ્ત એવા કારાગૃહમાં રહેલા મને સૂર્યસમાન તારું દર્શન થયું–૩ સ્પષ્ટીકરણ શ્વેનું તાત્પર્ય – જેમ કોઈક રાજા અમુક મનુષ્ય ઉપર કોપાયમાન થતાં તે તેનું સર્વસ્વ હરણ કરી લઈને તેને ઘોર અંધારી કોટડીમાં પૂરી દે અને સ્વરે પણ તેને સૂર્યના દર્શન ન થવા દે, તેમ કર્મ રાજા પણ આત્મા ઉપર કોપિત થતાં તે તેના જ્ઞાનાદિક ઉત્તમ અલંકારોને હરી લઈ તેને મોહ- રૂપ અંધારા કેદખાનામાં પૂરી દે છે અને તેને પ્રભુરૂપ સૂર્યના દર્શનથી વંચિત રાખવા પ્રયત કરે છે. પરંતુ કારાગૃહનું દ્વા-યુગલ દૈવયોગે ઊઘડી જતાં તેમાં રાઈ રહેલા કેદીને સૂર્યનું દર્શન થાય, તેમ અપૂર્વકરણાદિકના યોગથી અનાદિ કાળના રાગ-દ્વેષરૂપ પરિણામવાળી ગાંડ છેદાઈ જતાં મોહરૂપ કેદખાનામાં સડતો ભવ્ય જનરૂપી કેદી સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત કરી સર્વ જ્ઞાનાદિક સદ્દગુણોથી સુશોભિત પ્રભુના દર્શન કરવા ભાગ્યશાળી બને છે. સખ્યત્વ-મીમાંસા સવને અ– સમ્યકત્વ કહો કે સમ્યગ્દર્શન કહો એ બંને એક જ વાત છે. યથાર્થ દ્વાન યાને વાસ્તવિક તત્વ-દષ્ટિ એ એનો અર્થ છે. એ વાતની વાચકવર્ય શ્રીઉમાસ્વાતિ મુનીશ્વરકૃત તત્ત્વાધિગમસૂત્રનું “તવર્ધાજં નમ' એ (પ્રથમ અધ્યાયનું દ્વિતીય) સૂત્ર સાક્ષી પૂરે છે. વિશેષમાં સમ્યત્વની વ્યાખ્યા કરતાં શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ કહે છે કે "या देवे देवतावुद्धि-गुरौ च गुरतामतिः। धर्म व धर्मधी शुद्धा, सम्यक्त्वमिदमुच्यते ॥" -ગરાસ ઝ૦ ૨, ૯- ૨ ૧ સભ્યત્વ પર રોક તત્ર નિબંધુ તૈયાર કરી તેને પ્રસિદ્ધ કરવાનો મારો રથ દ્વાર સુધી ફળીભૂત નહિ થયેલ હોવાથી તેમજ સ્તુતિ-નિકાદિક ના વિચન કરવાનો પ્રયાસ કેવા હતાં -ગૌરવના ભયથી તેમ કરવું કેવી રાખવું પડેલું દેશી અને વારંવાર તેમ કરવું તે જ નટિ ગણાય તેમ નથી તેમજ કીડભાનંદ ટીકાનો ય જૈન દર્શનથી જત પવન ખાનની નહિ ઉતરી શકે તેમ લાગવાથી મેં કિડની રૂઝ આવે છે. ..

·તેટલો વખત તે કર્મનો તે “સ્થિતિ–કાલ” કહેવાય છે. કર્મ-દ્રવ્ય વધારેમાં વધારે જેટલો વખત આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે જેમને દેવ-ઈશ્વર–પરમેશ્વર તરીકે માનવા વ્યાજની કર્મના જે આઠ વિભાગો પાડવામાં આવ્યા છે તે જોઈ લઈએ. (૧) જ્ઞાનાવરણીય, (૨) દર્શાવર @ય, (૩) વેદનીય, (૪) મોહનીય, (૫) આયુષ્ય, (૬) નામ, (૭) ગોત્ર અને (૮) અન્તરાય જે યોજન નહિ હોવાથી પ્રસ્તુતમાં મોહનીય કર્મના દર્શન-હનીય અને ચારિત્ર-હનીય છે કે દર્શન–મોહનીયના સમ્ય-મોહનીય, મિશ્ર–મોહનીય અને મિથ્યાત્વ-મોહનીય એમ ત્રણ ભેદો છે, જયારે ચારિત્ર–સોહનીયના કષાય” અને “નોષાય” એમ બે ભેદો છે. વળી તેમાં કષાયના ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ એમ ચાર પ્રકારો છે. આ દરેક કવાયના એક એકથી ઉતરતા બળવાળા અને તેનુબધી, અપ્રત્યાયાન, પ્રત્યાખ્યાન અને સંજવલન એમ ચાર ચાર ભેદો છે. નોકષાયના (૧) હાસ્ય, (૨) રતિ, (૩) અરતિ, (૪) શોક, (૫) ભય, (૬) જુગુપ્સા, (છે યના ત્રણ, ઉષાયના સોળ અને નોકષાયના નવ ભેદો મળીને મોહનીયના ૨૮ પ્રકારો પડે છે.. દેવામાં વિશ્ન ઉત્પન્ન કરવું અર્થાત્ તેનું કાર્ય યથાર્થ દર્શનનું આચ્છાદન કરવાનું છે. દર્શનો. હનીચ શબ્દ પણ સૂચવે છે કે દર્શન સાથે તેને કંઈ સંબધ હોવો જોઈએ અને વિસ્તૃત તેમજ છે અને તે એ છે કે દર્શન-જોહનીય કર્મનો અસ્ત થતાં સમ્યગ્દર્શનનો ઉદય થાય છે.. પણ આ ક્ષયોપશમ કંઈ તેનું મુખ્ય કારણ નથી; કેમકે જેટલા ક્ષયોપશમની અપેક્ષા રહેલી જેકે સમ્યગ્દર્શનની પ્રાપ્તિમાં જ્ઞાનાવરણીય કર્મોનો ક્ષયોપશમની અપેક્ષા રહેલી છે તો છે, તેટલો ક્ષયોપશમ તો પંચેન્દ્રિય જીવોને હોય છેજ. આથી મુખ્ય વાત તો એ છે કે અનાદિ-અનંત એવા ચતુર્ગતિભ્રમણરૂપ ઘોર અટવીમાં પ્રાણી જે મોહનીયાદિક આઠ કર્મી ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિના વિપાકને વશ થઈ પરિભ્રમણ કર્યા કરે છે તે કોની સ્થિતિ-કાલ ઘટવો જોઈએ અને એમ થાય ત્યારેજ સમ્યગ—દર્શનની પ્રાપ્તિ થઈ શકે તેમ છે. આથી પ્રથમ તો સ્થિતિ- કાલ અને કયા કર્મનો કેટલો સ્થિતિ-કાલ છે તે જાણવાની જરૂર રહે છે. એ જિજ્ઞાસાનઃ- સમાધાનમાં કહેવાનું કે કર્મ-પુગલ જેટલા વખત સુધી આત્મા સાથે જોડાયેલું છે. યભપંચાશિકા, અર્થાત્ દેવને વિષે દેવપણાની શુદ્ધ બુદ્ધિ, ગુરૂમાં ગુરૂપણની શુદ્ધ બુદ્ધિ અને પર્યમાં ધર્મની નિર્મળ બુદ્ધિ એ “રામ્યવ” કહેવાય છે. હોય તેમને દેવ તરીકે સ્વીકારવા જેમને ગુરૂ એવી સત્તા આપવી યથાર્થ હોય તેમને ગુરૂ તરીકે માનવા અને જે વાસ્તવિક રીતે ધર્મ એવા નામને લાયક હોય તેને ધર્મ માનવે એ ‘સમ ૧ છે. આનાથી ઉલટી માન્યતા તે “મિથ્યાત્વ છે. જેને પ્રક્રિયા– સમ્યગ્દર્શન પ્રાપ્ત કરવાનાં સાધનો સંબંધી વિચાર કરીએ તે પૂર્વે જૈન પ્રક્રિયા પ્રમાણે આ આઠ વિભાગો છે. આ દરેક વિભાગના તા અત્તર બેઠો છે, પરંતુ તે સર્વનું અને મુખ્ય ભેદોના અવાંતર ભેદો વિચારવામાં આવે છે. પુરૂષ–વેદ, (૮) સ્ત્રી–વેદ અને ૯૦ નપુંસક-વેદ એમ નવ ભેદો છે. દર્શન-મોહનીયનો સામાન્ય અર્થ એ છે કે હવના સંબંધમાં યથાર્થ માન્યતા થઇ સમ્યગદર્શન સંપાદન કરવામાં જોઈતાં સાધન– આ પ્રમાણે દર્શન-મોહી- ·૧૩ જતા ] ऋषभपञ्चाशिका. રહે તે તેને “ઉરણ સ્થિતિ–કાલ અને ઓછામાં ઓછો જેટલો વખત રહે તે તેનો “જઘન્ય સ્થિતિ-કાલ? જાણો. [તેમાં વેદનીય, નામ અને ગોત્ર એ સિવાયનાં બાકીનાં કમનો જઘન્ય સ્થિતિ-કાલ અંતર્મુહૂર્તનો છે. તત્ત્વાર્થાધિગમસૂત્ર પ્રમાણે વેદનીયો જઘન્ય સ્થિતિ-કાલ બાર મુહૂર્ત (એક મુહુર્ત બે ઘડી ૪૮ મિનિટ)નો છે જ્યારે ઉત્તરાધ્યાયનસૂત્રના ૩૩મા અધ્યયન પ્રમાણે તો તે કાળ અંતર્મુહૂર્તનો છે નામ તેમજ ગોત્ર એ બંને કર્મોનો જઘન્ય સ્થિતિ-કાલ તો આડ મુહૂર્ત છે. જ્ઞાનાવરણીય, દર્શનાવરણીય, વેદનીય અને અન્તરાય છે ચાર કમેને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ-કાલ ત્રીસ કોડાકોડી સાગરોપમ છે નામ અને ગોત્ર કમનો ઉક સ્થિતિ–ાલ વિસ કોડાકોડી સાગરોપમ છે. જ્યારે મોહનીય અને આયુષ્ય કમેને ઉપ સ્થિતિ-કાલ અનુક્રમે સિત્તેર (ઘી વધારે) કોડાકોડી સાગરોપમ અને તેત્રીસ સાગરોપમ છે. હવે આપણે પાછા પ્રસ્તુત વિષય ઉપર રખાવી જઈએ. તેમાં આપણે આગળ ઉપર જે કાયા તેમ સંસર-સમુદ્રમાં ડૂબેલા આત્માનો ઉદ્ધાર કરવામાં અગ્ર ભાગ ભજવનારા મનને પ્રાપ્ત કરવાનું પ્રથમ સાધન તો કમને સ્થિતિ–ાળનો ઘટાડો થશે જે ને . તો હવે સ્થા કર્મનો કેટલો ઘટાડો થવો જોઈએ અને તે પણ શાથી થાય છે તે વિચારવું પડી રહે છે. રક્ષાના સમાધાનમાં સમજવું કે – આયુષ્ય-કર્મ સિવાયનાં બાકીનાં સાને કમની રિતિ કિગ્નિ ન કરે છેડાછેડી ગા- ગમેપ જેટલી રહેવી જોઈએ. આમા પાત્માનો મિ-દિવ કે જેને “પતિના નામથી ઓળખાવવામાં આવે છે તે કારવૃત છે. : ર. કે . . - કડી રાગરોપમની સ્થિતિવાળાં એવાં જ્ઞાનાવરા, દાના. દેદા કરના ! એની વિલિ ઘટીને છેવટે એક પલ્યોપમના કાવાતા ભાગી - પર જેટલી રહે તેમજ વીજ કોકાકોડી સાગરોપમી ડિ રિ- સ્થિતિ પણ આખરે એક પલ્યોપમના કારખ્યાત છે ? : ૧ ૨ મ જેટલી રહે અર્થાત્ સાનાવરદિક કર્મના ટાર પમની સ્થિતિવાળા મોહનીય કર્મની પિતિ પદ - ૨ - 5 : * S ૧ એક કરોડને એક કોડે sી તે જ " દાંત સડડ પર 5 રીડ રે કે રપમ નું માપ દરવન - ર ? - અને (૩) - રર : ની ર ી ી :- ૨૬ -- S. ૨ = ને --- -- ફૂબ • = " - - - = < + 6. ! - - ૧.' (૧ : * : - . --- ·૧૪ 2 ષભપંચાશિકા, [ પાન- સિવાયનાં બાકીનાં કર્મોની સ્થિતિ ઘટીને એક વખતે ઉપર્યુક્ત પ્રમાણ જેટલી રહે, ત્યારે જ સમ્યગદર્શન પ્રાપ્ત કરવાનું પ્રથમ કાર પ્રાપ્ત થાય છે. આ દ્વાર સુધી આત્માને દોરી લાવનાર બીજું કોઈ નથી પણ તેનો પોતાનો પરિણામ યથાપ્રવૃત્તિકરણજ છે. આટલેથીજ કાર્ય સરે તેમ નથી. આ ઉપરાંત અપૂર્વકરણ (અને અનિવૃત્તિકરણ)ની પ્રાપ્તિ થાય, તો જ સમ્ય- દીન સંપાદન કરી શકાય તેમ છે. યથાપ્રવૃત્તિકરણાદિકનું સ્વરૂપ આપણે જોઈ ગયા તેમ એકંદર કરણે ત્રણ છે–(૧) ચથાપ્રવૃત્તિકરણ, ૨) અપૂર્વકરણ અને (૩) અનિવૃત્તિકરણ. તેમાં ‘કરણ” શબ્દનો અર્થ પરિણામ-અધ્યવસાય છે. “યથાપ્રવૃત્તિકરણ એટલે સાધારણ રીતે ઉપયોગ વગર ઉત્પન્ન થનાર પરિણામ; “અપૂર્વકરણ એટલે પૂર્વે નહિ અનુભવેલો એવો પરિણામ અને “અનિવૃત્તિકરણ એટલે સમ્યકત્વ (સમ્યગદર્શન) ઉત્પન્ન કર્યા વિના નહિ ચાલ્યો જનારો પરિણામ. આ પ્રમાણેની ત્રણ કારણોની સ્થળ રૂપરેખા છે. હવે તેના વિશેષ સ્વરૂપ તરફ દષ્ટિપાત કરીએ. તેમાં પ્રથમ તો આ ત્રણે કરણમાં પ્રથમ ભાગ ભજવનાર અર્થાત્ પ્રથમતઃ પ્રવર્તન કરનારા અને એથી કરીને “પૂર્વપ્રવૃત્ત” એવા નામથી પણ ઓળખાતા યથાપ્રવૃત્તિકરણ તરફ ઉડતી નજર ફેંકીએ. યથાપ્રવૃત્તિકરણ યથાપ્રવૃત્તિ એટલે આત્માની અનાદિ કાળથી કર્મ ખપાવવાની જેવી પ્રવૃત્તિ ચાલી આવે છે તેવીને તેવી પ્રવૃત્તિ. જે કે આત્માની અનાદિની ચાલ કાયમ છે, પરંતુ કારણ–પરિપાકને લઈને મિથ્યાત્વની મંદતા થાય છે–કમનું સ્થિતિ–બળ ઘટે છે. અહીં કોઈને શંકા થાય કે આ વાત કેમ સંભવી શકે, તો તેના સમાધાનાર્થે નીચેનાં બે ઉદાહરણે વિચારવામાં આવે છે. ધારો કે આપણી પાસે એક ધાન્યનો ભંડાર છે. આમાંથી દરરોજ જેટલું ધાન્ય બહાર કાઢવામાં આવે, તેનાથી ઓછું-અલબત ન્યૂન પ્રમાણમાં જ તેમાં ધાન્ય નાખવામાં આવે, તો શું કાલાન્તરે–અમુક કાળ વીત્યા બાદ તે ભંડાર અ૫ ધાન્યવાળ નહિ થઈ જાય? તેવી રીતે પ્રસ્તુતમાં કર્મ એ ધાન્ય છે અને આત્મ-પ્રદેશ એ કર્મરૂપ ધાન્યને ભરવાનો ભંડાર છે. અકામ નિર્જરા દ્વારા–અનાભોગે આમાંથી ઘણું કર્મોની નિર્જરા થાય અને સાથે સાથે અલ્પ કર્મ બંધાતાં જાય, તો પછી કર્મરૂપ ધાન્ય ઘટે એ શું સ્વાભાવિક નથી? હવે બીજા ઉદાહરણ તરફ નજર કરીએ. ધારો કે એક પર્વત છે અને તેમાંથી જળની ધારા વહે છે. તો પછી આ પર્વતની નીચે રહેલો કોઈક પાષાણ આ જળના પ્રવાહમાં તણુઈ આમ તેમ અથડાઈ ઘસાતો ઘસાતો પોતાની મેળે ગોળ અને સુંવાળો બની જાય, એમ કહેવામાં કોઈ પ્રમાણ આપવાની જરૂર રહે છે ખરી? પ્રસ્તુત્તમાં જીવ તે પાષાણુરૂપ છે અને ચતુર્ગતિરૂપ સંસાર તે જળને પ્રવાહ છે, તેમાં તણાતો અવરૂપી પાષાણુ અકામ-નિર્જરારૂપ ઘર્ષણ વડે ધર્મ-પ્રવૃત્તિરૂપ યોગ્ય ઘાટમાં આવેચથાયોગ્ય સંયોગો મળતાં કષાય-મંદતાના યોગે અમુક કર્મ-દ્રવ્યjજનું આપોઆપ શટન-પટન થતાં જીવ કંઈક હલકો થાય, એ શું દેખીતી વાત નથી ?

૧૫No text on this page.

·ષપિંચાશિકા, [ rષ પહ- પણ મુક્તિ-રમણને વરવાના છે, તેમાંથી પણ કેટલાક દીર્ધસંસારી તો અહિંથી પાછા હઠે છે. વળી કેટલાક અભવ્ય જીવોને આ સામાન્ય યથાપ્રવૃત્તિકરણ પ્રાપ્ત થતાં ચાર સામાયિકો પિકી શ્રુતસામાયિકનો લાભ થાય છે, પરંતુ તેમને બાકીના ત્રણ સામાયિકોનો લાભ સંભવતો નથી. આ વાતને આવશ્યક-ટીકાનું નીચે મુજબનું વાક્ય ટેકો આપે છે – "अभव्यस्यापि कस्यचिद् यथाप्रवृत्तिकरणतो प्रन्थिमासाद्याईदादिविभूतिदर्शनतः प्रयोजना- न्तरतो वा प्रवर्तमानस्य श्रुतसामायिकलाभो भवति, न शेपलामः ।" સામાન્ય યથાપ્રવૃત્તિકરણમાં વર્તતો જીવ (ભલે પછી તે ભત્ર હોય કે અભવ્ય હોય) તેના તેજ પરિણામમાં સંખ્યાત અથવા અસંખ્યાત કાલ સુધી રહી શકે છે. તેટલો કાલ વીત્યા બાદ ભવ્ય જીવ કયાં તો ચડતા પરિણામવાળી બને છે એટલે કે અપૂર્વકરણાદિ વડે સમ્ય દર્શન પ્રાપ્ત કરે છે કે ક્યાં તો તેના પરિણામ મલિન થતા જાય છે. અભવ્યને માટે ચડિયાતા પરિ- ણામનો સંભવ નહિ હોવાથી તે તદનંતર પતિત થાય એ દેખીતી વાત છે. યથાપ્રવૃત્તિકરણમાં વર્તતો જીવ રાગ-દ્વેષરૂપી ગ્રન્થિ (ગાંઠ)ની સમીપ આવેલ છે, એટલે કે તે ગ્રન્થિ-દેશમાં રહેલો છે એમ શાસ્ત્રકારો કહે છે. આ ગ્રન્થિ-દેશમાં રહેલો અભવ્ય જીવ પણ ઉત્તમ સાધુઓનો સત્કાર થતો જોઈને કે તીર્થકરની સમૃદ્ધિ જોઈને દ્રવ્ય-ચારિત્ર અંગીકાર કરી ક્રિયાના બળથી નવમા ધૈવેયકમાં પણ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. વળી એવો અભય જીવ (વધારેમાં વધારે) નવમા પૂર્વ સુધી સૂત્ર-પાઠ જાણી શકે છે. પરંતુ તે વાસ્તવિક અર્થ જાણતો નથી. આ પ્રમાણે તે દિવ્ય-શ્રુત મેળવે છે. કોઈ મિથ્યાત્વી ભવ્ય જીવ તો ગ્રન્થિ-દેશમાં રહીને દશ પૂર્વમાં કંઈક ન્યૂન એટલું દ્રશ્ય- શ્રુત પ્રાપ્ત કરી શકે છે. કંઈક ન્યૂન કહેવાનો હેતુ એ છે કે જેણે પૂરેપૂરા દશ પૂર્વનું અધ્ય- ચન કર્યું હોય, તે તો સમ્યકત્વથી અલંકૃત હોય છેજ. એથી ઓછા જ્ઞાનવાળાને સમ્યક્ત હોઈ પણ શકે અને ન પણ હોઈ શકે. એ વાતની કલપ–ભાષ્યને નીચે મુજબનો ઉલ્લેખ સાક્ષી પૂરે છે – "उदस दस य अभिन्ने, नियमा सम्मं तु लेसए भयणा" સામાયિકના ચાર પ્રકારો છે–(૧) સમ્યકત્વ-સામાયિક, (૨) શ્રત–સામાયિક, (૩) દેશવિરતિ- સામાયિક અને (૪) સર્વવિરતિ-સામાયિક. તેમાં સામાયિકથી મેહના ક્ષયોપશમાદિથી પ્રકટ થતો ગુણ સમજવો. સમ્યકત્વ-સામાયિક કહો કે સમ્યકત્વ કહો તે એકજ છે. વળી શિક્ષાવ્રત પૈકી જે સામાયિક વ્રત છે, તે દેશ-વિરતિ સામાયિક અંશ છે. આ શો અર્થ છે, એનો ઉત્તર તે શ્રી હેમચન્દ્ર રચેલા યોગશાસ્ત્રના નીચેના શ્લોક ઉપરથી જોઈ શકાય છે. "त्यक्तातरौद्ध्यानस्य, त्यक्तसावद्यकर्मणः । मुहूर्त समता या तां, विदुः सामायिकनतम् ॥" -ઝ૦ ૩, ૦ ૮૨. અર્થાત્ (ચાર ધ્યાનમાંના બે અશુભ) આર્ત અને રૌદ્ર સ્થાનોનો ત્યાગ કરીને તેમજ પાપમય આચરણને જલાંજલિ આપીને એક મુહૂર્ત પર્યત સમભાવમાં રહેવું તે “સામાયિક છે. એટલે કે બે ઘડી સુધી રાગ-દ્વેષ રહિત શાન્ત સ્થિતિમાં રહેવું તે “સામાયિક છે. ૨ છાયા- - વાર્તાપુ કાણુ ના અમિg (+qg) નિયમ લઉં, રે (તોડ ) મગના ( મારવ ચાર્જ ) :

·૧૭ विसरिता]] ऋपभपञ्चाशिका. આ યથાપ્રવૃત્તિકરણ પરિણામથી આગળ વધવામાં રાગ-દ્વેષરૂપ ન્યિ વચ્ચે આવે છે અને તે દુધ છે, તેથી તેને અપૂર્વકરણરૂપ પરશુ દ્વારા ભેદ કર્યા વિના આત્મોન્નતિમાં આગળ વધી શકાય તેમ નથી, એટલે કે સમ્યત્વ મળી શકે તેમ નથી. આથી આ ગ્રન્થિના સ્વરૂપ પર વિચાર કરીએ. પ્રન્ધિકવરૂપ– ન્થિશબ્દનો સામાન્ય અર્થ ‘ગાંઠ છે. અત્રે પ્રસ્તુતમાં આ બ્ધિથી આત્માનો અતિ- મલિન રાગ-દ્વેષરૂપ પરિણામ સમજવાનું છે. વિશેષાવશ્યક (ગા૧૧લ્પ)માં પણ કહ્યું "गंठित्ति सुदुम्भेओ, कक्खडघणस्डगूढगंठिन्ध । जीवस्स कम्मजाणिओ, घणरागहोसपरिणामो॥" અર્થાત્ કઠોર, નિબિડ અને અતિશય મજબૂત કાણાદિકની ગાંઠની પેઠે દુર્ભેદ્ય એ કર્મ જનિત જીવનો ગાઢ રાગ-દ્વેષરૂપ પરિણામ તે “ગન્ધિ છે. આ “પ્રન્થિ” ચાર અનન્તા- બન્ધી કષાયોના સમુદાયરૂપ છે. પ્રન્થિની સમીપ આવેલા જીનું વર્તન– આપણે ઉપર જોઈ ગયા તેમ આ ગ્રન્થિની સમીપ આવેલા જીવોનું વર્તન વિવિધ પ્રકારનું છે. જેમકે એમાંના કેટલાક જીવો રાગ-દેષને વશ થઈને આ બ્ધિથી પાછા હઠે છે એટલે કે તે ફરીથી દીર્ધ સ્થિતિવાળાં કમોં બાંધે છે અને કેટલાક પ્રદ્યમ કરવું શુકન થઈને ત્યાં રહે છે અતિ તેઓ અમુક કાલ પર્યત એક પલ્યોપમના અસંખ્યાતા ભાગથી ન કી એક છેડાછેડી માગરોપમની સ્થિતિવાળાં કર્મ બાંધે છે અથાત્ એનાથી ન્યાયિક હિતિવાળાં કર્યો તે બાંધતા નથી. અમુક કાલ પર્યત એમ કહેવાનું કાર કરે છે કે આ દિશામાં આવે ભવ્ય કે અભવ્ય જીવ ત્યાંને ત્યાં ઉછુઇ અસંખ્યાત કાલ સુધી . એને માટે ત્યાં જ રહે નહિ. કેમકે આટલા કાલ દરમ્યાનમાં જે ભવ્ય જીવ છે તે તો -- રાધના તો અભયની માફક ત્યાંથી પાછો ફરે. કાળી જે ડાય છે કે ઇનિ. - જિલિ અસંખ્યાત કાલની છે. નહિ કે અનન્ત કાલની ન્ડિ-દેડામાં રહેલા કેટલાક જ તી . કુડાડા = . . . . Sામની મદદથી તે દુર્ભાવ કન્વિને ૫ ભી છે જેને આપ કરે . - કરણ કહેવામાં આવે છે. પા કરણને પૂર્વ દિE . . . . . . ભાને આ પરિણામ કદી પણ પૂર્વે કહે ને આવી રીતના નાં પન્ન ૨ cપયોગી દઈ પડે તેમ હડી તે == = = = . ! કા છે જા . . :: ૬ ક. - જતાં તે ન સ હ ડ - ૨ - - * S S નું !

·તે ૧૮ બાયપંશિક, પણ તેઓ હજી તે અટવી ગોળગી ર ી, થી તેને ભાભીત થાય છે અને તેમાં અધૂરામાં પૂરું ત્યાં બે ચોરોનું આગમન થાય છે. ત્રણ પુરૂમાં એક તો આ બે ગોરોને જોતાંજ પલાયન કરી જાય છે, ત્યારે બીજાને એ છે સે પકડી લે છે અને ત્રીજો તો આ ચોરોને પરારત કરીને પોતાને માર્ગે આગળ વધે છે, અર્થાત્ આ કાયાનક અટવીને ઓળંગીને ઈ નગરમાં જઈ પહોંચે છે. આનો ઉપનય એ છે કે ભવભ્રમણ એને સંસાર તે ભયાનક અટવી છે અને ત્રણ મનુષ્યો તે ત્રણ પ્રકારના જીવો છે. કર્મસ્થિતિ તે માર્ગ છે અને ગ-િદેશ તે ભયાનક સ્થાન છે, રાગ અને દ્વેષ તે બે ચોરો છે અને ઈદ નગર રામ્ય છે. ત્રણ પુરૂષોમાંથી જે દુર્ભય કે અભવ્ય હતો તે પોબારા ગgી ગયો અર્થાત ળિદેશ સુધી આવ્યા છતાં પણ ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિના બંધને લઈને તે ત્યાંથી પાછો ફર્યો, જેને ગોરોએ પકડી રાખ્યો, તેને તેવી રીતના રાગ-દ્વેષથી ગ્રસ્ત થયેલો જાણવો કે જે ગન્ધિને ભેદી પણ શકતો નથી કે ત્યાંથી અમુક કાલ પર્યત પાછો પણ કરી શકતો નથી, અને જે રોરોને મારી હઠાવીને અભીષ્ટ પુરમાં જઈ પહોંચ્યો તેથી એમ સમજવાનું કે તે અપૂર્વકરણ વડે ગ્રન્થિને ભેદીને સભ્યત્વ પામ્યો. યથાપ્રવૃત્તિકરણાદિ ત્રણ કરો પરત્વે કીડીનું દૃષ્ટાંત– પૃથ્વી ઉપર ફરતી ફરતી કોઈ કીડી કોઈ ખલા સુધી આવીને પાછી ફરે, કોઈ કીડી ત્યાં સુધી આવીને તે ખીલા ઉપર ચઢી જાય તથા કોઈ કડી એ ખીલા ઉપર થઈને આગળ ઉડી જાય, એ આ ઉપર્યુક્ત દષ્ટાંત છે. એને ઉપનય એ છે કે કીડીનું પૃથ્વી ઉપર ફરતાં ફરતાં ખીલા સુધી આવવું એ સંસારમાં અનાદિ કાલથી રખડતા રખડતાં જીવનું યથાપ્રવૃત્તિ કરણ પામી ગ્રન્જિ-દેશ સુધી આવવા બરાબર છે, કોઈ કી ખીલા ઉપર ચઢી જાય એ અપૂર્વકરણની પ્રાપ્તિ અર્થાત્ સ્થિનું ભેદન છે, અને કોઈ કીડી એ ખીલા ઉપર ચઢીને આગળ ઉડી ગઈ, એ આ બ્ધિને ભેદવા બાદ અનિવૃત્તિકરણની પ્રાપ્તિ છે. અપૂર્વકરણના અધિકારી– એકેન્દ્રિયથી ચતુરિન્દ્રિય સુધીના જીવો આ અપૂર્વકરણના અધિકારી નથી. વળી પંચેન્દ્રિય જીવોમાં પણ જેઓ પર્યાસ સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય હોવા ઉપરાંત જેઓને બહુમાં બહુ સંસારમાં કિંચિ ચૂત એવા અર્ધપુદગલ પરાવર્તન જેટલા કાલ પર્યત જ રઝળવાનું બાકી રહેલું હોય અર્થાત એટલા કાલ દરમ્યાનમાં તો જેઓ જરૂરજ મુક્તિ-નગર પહોંચવાનાજ હોય, તેજ જીવો આ અપૂર્વકરણના અધિકારીઓ છે. વિશેષમાં આવા જીવોમાં ઈર્ષા, દ્વેષ, નિન્દા વિગેરે દોષો ઘણાજ મંદ પડી ગયેલા હોય છે. તે આત્મ-કલ્યાણની પ્રબળ અભિલાષા રાખે છે, આથી તેઓ સંસારના પ્રપંચ (કપટ-જાળ)થી ઉદ્વિસ રહે છે. તેઓ સત્યરૂષોના પક્ષપાતી છે તેમજ સુદેવ અને સુગુરૂનું બહુમાન જાળવવા તનતોડ મહેનત કરે છે. આવા જીવો અધ્યાત્મની પ્રથમ ભૂમિકા ઉપર છે અર્થાત્ તેઓ અપુનર્ધક છે એટલે કે તેઓ જે અવસ્થામાં મિથ્યાત્વને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ બંધ થતો અટકી જાય એવી અપુનર્બન્ધક અવસ્થાએ પહોંચેલા છે. આ જીવો નીતિને માગે ચાલે એ સ્વાભાવિક જ છે. આ પ્રમાણેની અવસ્થામાંથી પસાર થયા બાદ જ તેઓ ગ્રન્થિનો ભેદ કરી સમ્યકત્વ સંપાદન કરે છે. ૧ આના સ્વરૂપ સારૂ જુઓ વીર-ભક્તામર (પૃ. ૮૪-૮૫).

·રિજિતા] પશિ. હવે જે જીવને અપૂર્વકરણ પ્રાપ્ત થયું હોય તેને જરૂરજ અનિવૃત્તિકરણ થાય એ વાત ઉપર આવીએ તે પૂર્વે એક એવો પ્રશ્ન ઊઠે છે કે જેમ (એકજ જીવ આશ્રીને) યથાપ્રવૃ ત્તિકરણની પ્રાપ્તિ અનેક વાર પણ થઈ શકે તેમ છે, તેવી રીતે આ અપૂર્વકરણ કે જે ભય જીવોનેજ થઈ શકે તેમ છે, તેની પ્રાપ્તિના સંબંધમાં પણ એમ જ સમજવું કે કેમ? અર્થાત્ આ અપૂર્વકરણ ભવ્ય જીવને એક જ વાર પ્રાપ્ત થાય કે તેથી વધારે વાર પણ થઈ શકે? અને જે તે અપૂર્વકરણ એકથી વધારે વાર પ્રાપ્ત થઈ શકતું હોય, તો પછી અપૂર્વકરણશબ્દથી સુચિત ઘતે અર્થ કેવી રીતે ઘટી શકશે વારૂ? આના સંબંધમાં સમજવું કે કેટલાક ભવ્ય જીવને એક કરતાં વધારે વાર પણ અપૂર્વક ની પ્રાપ્તિ સંભવી શકે છે. કેમકે અપૂર્વકરણ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ અનિવૃત્તિકરણ પ્રાપ્ત કરવા પૂર્વક જે સભ્યત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. તે કદી પણ ગુમાવી ન બેસાય તેવું નથી. પરંતુ જેને એક વખત અપૂર્વકરણ પ્રાપ્ત થયું એટલે તે મોક્ષે તો જરૂરજ જવાનો અર્થાત્ એક વખત સમ્યક્ત ગુમાવી બેસે તો પણ તેને સભ્યત્વે ફરીથી મળવાનું જ. જ્યારે વસ્તુસ્થિતિ આમ છે, તો હવે બીજી ત્રીજી વારના અપૂર્વકરણને અપૂર્વકરણ કહેવું યોગ્ય છે કે કેમ તે પ્રશ્નો ઉત્તર વિચારવામાં આવે છે. આ અપૂર્વકરણ અપૂર્વવતું હોવાથી અપૂર્વ સમજવું. કારણ કે સંસાર-પરિભ્રમણ દરમ્યાન જીવને અપૂર્વકરણ કઈ બહુ વાર મળતું નથી. અર્થાત આવું કરણ કવચિત્ જ મળે છે, વાસ્તે આને અપૂર્વકરણ કહેવું યથાર્થ છે. યથાપ્રવૃત્તિકરણ અને અપૂર્વકરણમાં રહેલી ભિન્નતા – આપણે જોઈ ગયા તેમ અંતિમ યથાપ્રવૃત્તિકરણ સિવાયના અન્ય યથાપ્રવૃત્તિકરણે તો અંક વિનાના મોડાં જેવાં છે, કેમકે આત્મોન્નતિ કરવામાં તે અસમર્થ છે, જ્યારે અંતિમ યથાપ્રવૃત્તિકરણ તેમજ અપૂર્વકરણ (પ્રથમ હો કે અંતિમ છે) એ બન્ને તે આત્માને ઉન્નતિના શિખર ઉપર લઈ જવાને સમર્થ છે. તેમાં પણ પૂર્વકરણ અંતિમ યથા- પ્રવૃત્તિકરણથી ચડિયાતું છે. કારણ કે યથાપ્રવૃત્તિકરમાં સ્થિતિ-ઘાત, રસ-ઘાત કે ગુu- શ્રેણિનું પ્રવર્તન નથી તેમજ વળી આ કરણને થયેલો જીવ જે અશુભ માં બધે છે, તે અશુભ કર્મના ચતુઃસ્થાનક અનુભાગને ન બાંધતાં દ્રિસ્થાનક અનુભાગને બાધે છે અને શુભ કર્મ બાધે છે, તેના દ્રિસ્થાનક અનુરાગને ન બાંધતાં ચતુસ્થાનક અનુભાગને બાંધે છે (આ યથાપ્રવૃત્તિકરની પૂર્વ અવસ્થા કરતાં મહત્તા સૂચવે છે ) વળી ચિનિ-ધ પણ પૂર્ણ થતાં પલ્યોપમના અસંખ્યય કે સંખ્યા લાગે ન્યૂન સે અન્ય વિવિધ લાવે છે, રજપૂર્વકરણના સંબંધમાં તો તે કરમાં પ્રવેશ કરતાની સાથેજ ,ઇન્ તે કરી પ્રઘન સમયમાં જીવ સ્થિતિ-જાત, રસવાન, ગુણ-દિ, અને અન્ય (પૂર્વ) કિર્તિ- ધનો સમકાલે પ્રારંભ કરે છે. અનિવૃત્તિ-કરણ– કપૂર પ્રાપ્ત થયા પછી તહર્તાની કિ ડે શુદ્ધ કે અનિરિ- નામનો અધ્યવસાય સ થાય છે. ==ા -વિક અને ૯ને કરી નિત્રિ કરણને હ્નિ ગણવામાં આવે છે. કહેવાની ૮ ક. પ્રદિર ·મ 3 અમિ, માના ગ ૧ મvie , : છે છે કે - - - , - - - - , કે થાનિકી ન જેમ જેમ "" છે કે, તેમ તેમ તેના ભાવે અને પન ૧ ૧ તે તેમ . જા પર સુ ને વર ને જે છે ? Rાને છે નિતિ પ ન બ ૧૨૫ છે અને જે મા - રામ નામ છે તે તેનું કામ છે. નિતિને પાર અને તે એ છે કે જે કઈ ના ના, પાછા વળ ન પામાં તેને એ જ શા છે અને બીજ ની પર છે કે રામને પ ર ા ા ી ના અગા. આ નિતિ કરવા માગતી “કર બને છે. મા “અરકરણ એટલે શું તે હું વિચારવામાં અને અન્ડર-કરણ—- આત્મા =અનિતિકરત્રને શાને લઈને શીવ મા શિવ પરિમની ગાળી મિસ્યા- હનીય કર્મનાં દો કે જે ઘર માં વાળની (પરોપમના અખાતમાં લાગે એક કોડેકોડી સાગરોપમની રિબિળા) હતાં તેને બે વિભાગ પાડે છે. આ પ્રમાણે અતિકી કાળની સ્થિતિ ધરાવનારાં મિ-નિય કાના જમાં કેટલોક ભાગ અન્તર્મુર્ત સુધીમાં ભગવાઈ જાય-વેદઈ જા-ખપી જ એવો બને છે, કારે બાકીનો મોટો ભાગ અતિદીર્ઘ સ્થિતિવાળો (અર્થાત્ પૂન પોપના અસંખ્ય લાગે મૂન એવી એક કોડા- કોડી સાગરોપમની સ્થિતિવાળો) કાયમ રહે છે. આ પ્રમાણે મિથ્યાત્વ-નીય-કર્મનાં દ્રવ્યોનું બે વિભાગમાં વિભાજન થવું–બે વિભાગમાં વિશન થયેલ કર્મ-દ્રવ્યોની સ્થિતિમાં અંતર પડ્યું તે “અન્ડરકરણ” કહેવાય છે. અન્ડરકરણમાં પ્રવેશ- અનિવૃત્તિકરણરૂપ અધ્યવસાયમાં પ્રવર્તત આત્મા આ ઉપર્યુક્ત અન્તર્યુવેદ્ય મિથ્યાત્વ મોહનીય કર્મ-દ્રવ્યોને વેદી નાખે છે–અનુભવી નાખે છે તેનો ક્ષય કરે છે ત્યારે બાકીનાં અતિદીર્ઘ સ્થિતિવાળાં મિથ્યાત્વ-મોહનીય કર્મ-દ્રવ્યના મોટા વિભાગને ભસ્મચ્છાગ્નિવત (જેમ રાખ અગ્નિને ઢાંકી રાખે છે તેમ) ઉદયમાં ન આવે અંતર્મુહૂર્ત સુધી તે ભોગવવા ન પડે એવી રીતે દબાવી મૂકે છે. પેલાં અન્તર્મુહર્તવેદ્ય કર્મ-દ્રવ્યો જ્યારે તમામ વેદી લેવાય છે કે તે જ ક્ષણે-તેજ સમયમાં અન્ડર-કરણમાં પ્રવેશ થાય છે અર્થાત્ તે ક્ષણમાં મિથ્યાત્વમોહનીય કર્મનો જરા પણ વિપાક-ઉદય કે પ્રદેશ-ઉદય એ બેમાંથી એક પણ જાતનો ઉદય નહિ હોવાથી સમ્મદર્શન અર્થાત્ સમ્યકત્વને પ્રાર્દુભાવ થાય છે. આ સમ્યકત્વ અંતર્મુહૂર્ત સુધી રહે છે. કેમકે અન્તરકરણનો કાળ અન્તર્મુહૂર્તનો જ છે. વિશેષમાં અંતરકરણમાં રો થકી જીવ દેશવિરતિ કે સર્વવિરતિને પણ પામી શકે છે. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે અનિવૃત્તિકરણરૂપ અધ્યવસાયને પ્રાપ્ત થતાં પ્રાણ પ્રતિ સમય વિશુદ્ધ પરિણામને પામતો થકો બહુ કમેને ખપાવે છે અને તેમાં ખાસ કરીને જે મિથ્યાત્વ- ૧–૨ રસ સહિત પ્રદેશોનો ઉદય તે “વિપાક ઉદય” અને માત્ર પ્રદેશોનો ઉદય તે પ્રદેશ ઉદય” કહેવાય છે.

·જ ऋपभपञ्चाशिका. મોહનીય કમે ઉદયમાં આવ્યાં હોય તેને વેરી નાખે છે, અને જે ઉદયમાં ન પણ હોય અર્થાત ઉદીરણાદિક 'કરણ દ્વારા પણ જેને (વિપાક-ઉદય કે પ્રદેશ-ઉદય એ બેમાંથી એક પણ) ઉદયાભિમુખ બનાવી શકાય તેમ ન હોય તેને દબાવી રાખે છે અર્થાત્ પારિભાષિક રાષ્ટ્રમાં કહીએ તો તેને ઉપશમાવે છે. આ પ્રમાણે મિથ્યાત્વની સ્થિતિના બે વિભાગ પાડી અન્તરીકરણ કરે છે અને એવી જ સ્થિતિમાં અન્તર્મુહૂર્ત સુધી રહે છે. અત્રે એ ધ્યાનમાં રાખવું કે ઉપર્યુક્ત અન્તર્મુહૂર્તવેદ્ય મિથ્યાત્વ-દલિકનું જ્યાં સુધી જીવ વેદન કરતો હોય ત્યાં સુધી તો તે સિધ્યાષ્ટિ જ કહેવાય, પરંતુ આ દલિકોને વેરી નાખ્યા બાદ અર્થાતુ અનિવૃત્તિકરણની પ્રાપ્તિ થયા પછીનો અન્તર્મુહૂર્તનો કાળ વીત્યા બાદજ તકર ઉના પ્રથમ સમયમાં તે (ઉપશમ) સમ્યકત્વ પામે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જેમ વનમાં દાવાનલ લાગ્યો હોય અને તે દાવાનલ પ્રસરતાં પ્રસરતાં જ્યારે ઉખર ભૂમિમાં આવે ત્યારે આપોઆપ તે ઓલવાઈ જાય છે-શાંત બની જાય છે, તેમ પ્રસ્તુતમાં પણ મિથ્યાત્વ- વેદનરૂપ દાવાનલ પણ અન્ડરકરણરૂપ ઉપર ભૂમિને પ્રાપ્ત થતાં ઓલવાઈ જાય છે અર્થાત્ ઉપ- રામ સભ્યત્વની પ્રાપ્તિ થાય છે. સમ્યક્તવ પ્રાપ્ત થતાં આનન્દની વૃષ્ટિ- આપણે જોઈ ગયા તેમ અન્ડરકરણની પ્રથમ ક્ષણમાં મિથ્યાત્વ–મોહનીયકમો રાપશે પણ ઉદય નહિ હોવાને લીધે તેમજ અતિદી સ્થિતિવાળાં તારા કર્મને રમાત્માના અનિવૃત્તિ- કરણરૂપ શુભ પરિણામને લઈને દબાવી રાખેલાં હોવાને લીધે અધત રાગની ઉપશમ અવસ્થાને લઈને રાત્માને આપશસિક સમ્યક્ત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. આ ગમ્મતને પ્રાદુર્ભના થતાં આત્માને જે આલાદ થાય છે તે ખરેખર અવર્ણનીય છે. પ્રશ્ન અનુમાં પ બને સૂર્યના પ્રખર તાપથી પીડિત થયેલા નિર્જળ વનમાં ભટકતા વટેમાર્ગુને વૃની યાદીતળ સ્થાન નજરે પડે તો પણ તેને કેટલો આનંદ ઘાય? તો પછી આ વરને વાદી સ્થાનમાં આરામ લેવાનું મળે એટલું જ નહિ પરંતુ તે ઉપરાંત કાં ર.વીને કે તેને દીન -ળનું પન કરાવે તેમજ તેના આખા શરીરે ચંદનાદિકનો લેપ કરે ત્યારે તેને કેટલો . 'ગાય રૂ? તેવી જ રીતે અનાદિકાલિક સંસારરૂપ ઉગ્ર શીખ ઋતુમાં જન્મ-મર- - પ નિ ટેકારૂપ તાપથી દગ્ધ થયેલા અને તૃણારૂપ તૃષાથી દુઃખિત તા ર = પ ન અંતકરણરૂપ શીતળ છાયા દષ્ટિગોચર થાય ત્યારે તે તે તરફ હઉધે દર ? ... " ના? અને ત્યાં સ્તજ- પંતરકરણરૂપ સ્થાનમાં પ્રવેશ કરતાજ : : : ૬ કરણ એ જવના વીર્ય- વિનું નામ છે. કાં કરી (5) - ", છે () ઉદનાકરણ, (૪) પવાર, (૫) દીર () ઉમા દ અને (૮) નિકાચનકરણ : રાહના સ્તર પર કરવામાં આવે છે. તેના નિશિવશમાં જાય RE! પ્રાપ એક - દર મ. ૧ મે - કે કાર્ય કરવામાં રાહત અને બને ? પતિ તદને નરિ મ રેડ: દિતિ Cડ રિક (fe-છે.

·૨૦ ઋષભપંચાશિકા, [ vપાd- આત્માના અધ્યવસાય કરતાં અપૂર્વકરણ વિશેષ શુદ્ધ છે અને તેનાથી પણ અનિવૃત્તિકરણ અધિકાશે શુદ્ધ છે. આ “શુદ્ધતા શું છે તેના સંબંધમાં અત્ર એટલું જ કહેવું બસ છે કે યથાપ્રવૃત્તિકરણથી જીવ જેમ જેમ આગળ વધે છે, તેમ તેમ તેના કષાયોનો અનુભાગમન્ટ થતો જાય છે અને તેમ થવાથી ઉત્તમોત્તમ કાર્ય કરવા તરફ તે વધારે ને વધારે પ્રત્સાહિત બને છે. અનિવૃત્તિકરણ એ તૃતીય અર્થાત અતિમ કરણ છે અને જેવું આ કરણનું નામ છે તેવુંજ તેનું કામ છે. અનિવૃત્તિકરણનો સાધારણ અર્થ તો એ છે કે કાર્ય કર્યા વિના નહિ પાછા વળનારૂં સાધન; પ્રસ્તુતમાં તેનો અર્થ એવો થાય છે અને તે બીજે કઈ નહિ પણ એજ કે “સમ્યકત્વને પ્રાપ્ત કરાવ્યા વિના નહિ રહેનારો આત્માને અધ્યવસાય. આ અનિવૃત્તિ- કરણના પ્રાબલ્યથી “અન્તરકરણ બને છે. આ “અન્ડરકરણ એટલે શું તે હવે વિચારવામાં આવે છે. અન્ડરકરણ- આત્મા અનિવૃત્તિકરણના સામર્થ્યને લઈને અર્થાત આ વિશુદ્ધ પરિણામની મદદથી મિથ્યાત્વ- મેહનીય કર્મનાં દ્રવ્યો કે જે બહુ લાંબા કાળની (પલ્યોપમના અસંખ્યાતમા ભાગે ન્યૂન એવી એક કોડાકોડી સાગરોપમની સ્થિતિવાળા) હતાં તેના બે વિભાગ પાડે છે. આ પ્રમાણે અતિદીધું કાળની સ્થિતિ ધરાવનારાં મિથ્યાત્વમોહનીય કર્મના પુંજમાં કેટલોક ભાગ અન્તર્મુહૂર્ત સુધીમાં ભગવાઈ જાય-વેદાઈ જાય–ખપી જાય એવો બને છે, ત્યારે બાકીનો મોટો ભાગ અતિદીર્ઘ સ્થિતિવાળો (અર્થાત્ પૂર્વોક્ત પલ્યોપના અસંખ્યય ભાગે ન્યૂન એવી એક કોડ- કોડી સાગરોપમની સ્થિતિવાળો કાયમ રહે છે. આ પ્રમાણે મિથ્યાત્વ–મહેનીય-કર્મનાં દ્રવ્યોનું બે વિભાગોમાં વિભક્ત થવું–બે વિભાગોમાં વિભક્ત થયેલ કર્મ-દ્રવ્યોની સ્થિતિમાં અંતર પડવું તે “અન્ડરકરણ” કહેવાય છે. અન્ડરકરણમાં પ્રવેશ– અનિવૃત્તિકરણુરૂપ અધ્યવસાયમાં પ્રવર્તતો આત્મા આ ઉપર્યુક્ત અન્તર્મુહુર્તવેદ્ય મિથ્યાત્વ મોહનીય કર્મ-દ્રવ્યોને વેદી નાંખે છે–અનુભવી નાખે છે-તેનો ક્ષય કરે છે જ્યારે બાકીનાં અતિદીર્ઘ સ્થિતિવાળાં મિથ્યાત્વમોહનીય કર્મ-દ્રવ્યના મોટા વિભાગને ભસ્મચ્છન્નાગ્નિવત્ (જેમ રાખ અગ્નિને ઢાંકી રાખે છે તેમ) ઉદયમાં ન આવે-અંતર્મુહૂર્ત સુધી તે ભોગવવા ન પડે એવી રીતે દબાવી મૂકે છે. પેલાં અન્તર્મુહૂર્ત કર્મ-દ્રવ્યો જ્યારે તમામ વેદી લેવાય છે કે તે જ ક્ષણે તેજ સમયમાં અન્ડર-કરણમાં પ્રવેશ થાય છે અર્થાત્ તે ક્ષણમાં મિથ્યાત્વ-મોહનીય કર્મનો જરા પણ વિપાક-ઉદય કે પ્રદેશ-ઉદય એ બેમાંથી એક પણ જાતનો ઉદય નહિ હોવાથી સમ્યગદર્શન અર્થાત્ સમ્યત્વને પ્રભાવ થાય છે. આ સમ્યકત્વ અંતર્મુહૂર્ત સુધી રહે છે. કેમકે અન્તરકરણને કાળ અન્તર્મુહુર્તજ છે. વિશેષમાં અંતરકરણમાં રહ્યો કે જીવ દેશવિરતિ કે સર્વવિરતિને પણ પામી શકે છે. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે અનિવૃત્તિકરણરૂપ અધ્યવસાયને પ્રાપ્ત થતાં પ્રાણ પ્રતિ સમય વિઠ્ઠ પરિણામને પામતો થકો બહુકમને અપાવે છે અને તેમાં ખાસ કરીને જે મિથ્યાત્વ- ૧–૨ રસ સહિત પ્રદેશનો ઉદય તે “ વિપાક ઉદય” અને માત્ર પ્રદેશોનો ઉદય તે “પ્રદેશ ઉદય” કહેવાય છે.

·પિતા ] ऋपभपञ्चाशिका. મોહનીય કમી ઉદયમાં આવ્યાં હોય તેને વેરી નાખે છે, અને જે ઉદયમાં ન પામે તેવ અર્થાત્ ઉદીરણાદિક કરણ દ્વારા પણ જેને (વિપાક-ઉદય કે પ્રદેશ-ઉદય એ બેમાંથી એક પણું) ઉદયાભિમુખ બનાવી શકાય તેમ ન હોય તેને દબાવી રાખે છે અર્થાત્ પારિભાષિક શબ્દમાં કહીએ તો તેને ઉપશમાવે છે. આ પ્રમાણે મિથ્યાત્વની સ્થિતિના બે વિભાગ પાડી અન્તરકરણ કરે છે અને એવી જ સ્થિતિમાં અન્તર્મુહૂર્ત સુધી રહે છે. અત્રે એ ધ્યાનમાં રાખવું કે ઉપર્યુક્ત અન્તર્મુહુર્તવેદ્ય મિથ્યાત્વ-દલિકનું ત્યાં સુધી જીવ વેદન કરતો હોય ત્યાં સુધી તો તે સિધ્ધાદષ્ટિજ કહેવાય. પરંતુ આ દલિકોને વેરી નાખ્યા બાદ અર્થાતુ અનિવૃત્તિકરણની પ્રાપ્તિ થયા પછી અન્તર્મુહૂર્તનો કાળ વીત્યા બાદજ તરકર હના પ્રથમ સમયમાં તે (ઉપશમ) સમ્યત્વ પામે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જેમ વનમાં દાવાનલ લાગ્યો હોય અને તે દાવાનલ પ્રસરતાં પ્રસરતાં ત્યારે ઉપર ભૂમિમાં વે ત્યારે આપોઆપ તે ઓલવાઈ જાય છે–શાંત બની જાય છે, તેમ પ્રસ્તુતમાં પણ મિથ્યાત્વ- વેદનરૂપ દાવાનલ પણ અન્ડરકરણરૂપ ઉપર ભૂમિને પ્રાપ્ત થતાં ઓલવાઈ જાય છે અર્થાત્ ઉપ- શમ સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિ થાય છે. સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત થતાં આનંદની વૃષ્ટિ– આપણે જોઈ ગયા તેમ અન્ડરકરણની પ્રથમ ક્ષણમાં મિથ્યાત્વ–મોડનિયમનો અપાશે પણ ઉદય નહિ હોવાને લીધે તેમજ અતિદીર્ધ સ્થિતિવાળાં તારા કમને આત્માના નિતિ- કરણરૂપ શુભ પરિણામને લઈને દબાવી રાખેલાં હોવાને લીધે ગઢની ઉપશમ અવસ્થાને લઈને આત્માને આપશમિક સભ્યત્વ પ્રાપ્ત ઘ.પ છે. આ સપનને ન ઘતાં આત્માને જે આફ્લાદ થાય છે તે ખરેખર અવનીય છે. કશી માં પર બને સૂર્યના પ્રખર તાપથી પિડિત થયેલા નિર્જળ વનમાં લટકતા વટેમાને તૃપની મા ની સ્થાન નજરે પડે તો પણ તેને કેટલો આનંદ થાય તો પછી =ા વગેરે = " : સ્થાનમાં આરામ લેવાનું મળે એટલું જ નહિ પરંતુ તે પન ને કે : : : - પાન કરાવે તેમજ તેના આખા શરીરે ચંદનાદિનો લેપ કરે છે તેને દર : * * * ! વાર તેવી જ રીતે અનાદિકાલિક સંસારરૂપ વ્ર ચીન માં જન્મ-મર, ડાયરૂપ તાપથી દઉં ઘયેલા અને તૃણારૂપ તૃષી દુખિન ના = - - - તકરણ શીતળ છાયા ચિર . ત્યારે તે તે તરફ દો .. ?? ?? નવાઈ? અને ત્યાં સ્તાંજ-સંરકર નાં કડ કર- 1 - 1 ૬ કરણ ર : ના વરિ નું ૨, (૩) ઉનાઈ, () S, (૫) રણ ને (૮) નિ :- ( કા રાવતે ન ઉ.૨ Ct-3 4 ) ૬ - - કિ - ૨ - Ct-1 :

·ચાર માદ બાભપંચાશિકા, [T-- શીતળ એવા રાખ્યત્વરૂપ ઘનસાર (ગદાન)થી તેનો આત્મા ગત થાય, ત્યારે તો તેને હર્ષ વિષે પૂછવું જ શું? આવે સમયે અનંતાનુબંધી કાવ્યો અને મિત્વરૂપ પરિતાપ તેમજ તૃણારૂપ તૃષા તો તેના તરફ દરિ-પાત પણ કરી શકતાં નથી એ કહેવાનું બાકી રહે છે ખરું કે ? રણસંગ્રામમાં જય મળતાં વીર પુરૂને જે આનંદ થાય છે, તેનાથી કોડ ગણે–અરે તેથી પણ વધારે આનંદ આત્મા આ સમ્યકત્વ મેળવતાં અનુભવે છે, એમ કહેવામાં જરાએ અતિશયોક્તિ નથી. કેમકે અનાદિકાલથી પ્રતિ ગમય તીવ્ર દુઃખ દેવામાં અગ્રેસર અને કટ્ટ શત્રુરૂપ મિથ્યાત્વના ઉપર વિજય મેળવતાં કયો પ્રાણી ખુશી ખુશી ન થઈ જાય વાર? જન્મથીજ જે અંધ હોય તેને એકાએક નેત્રની પ્રાપ્તિ થાય-આ રામ વિને અવલોકવાની તેને તક મળે, ત્યારે તે આનંદિત થઈ જાય, તો પછી અનાદિકાલથી મિથ્યાત્વરૂપ અંધતાથી દુઃખી થતા જીવને સમ્યગદર્શનરૂપ ને મળે, ત્યારે તેના હર્ષમાં કઈ કચાસ રહે ખરી કે ? અંતરકરણમાં વર્તતા જીવની પ્રવૃત્તિ– અંતરકરણમાં પ્રવેશ થતાંજ જીવ પ્રથમ તો સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. અન્તર્મુહૂર્ત સુધી તે ત્યાં રહીને શું કાર્ય કરે છે તે હવે જોઈએ. આ સમય દરમ્યાન જીવ પેલાં અત્યાર સુધી દાબી રાખેલાં-ઉપશમાવેલા અતિદીર્ઘ સ્થિતિવાળાં મિથ્યાત્વ–મેહનીય કર્મ- દ્રવ્યોને સ્વચ્છ બનાવવાનો પ્રયત કરે છે. આવો પ્રયત કરવાથી ઉપર્યુક્ત કર્મ-દ્રવ્યોમાંથી જે કર્મ-દ્રવ્યો સર્વથા શુદ્ધ બની જાય છે, તેને “સમ્યકત્વ–મોહનીય એવું નામ આપવામાં આવે છે; જે અર્ધ-શુદ્ધ બને છે તેને મિશ્ર–મોહનીય તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે, અને જે અશુદ્ધને અશુદ્ધજ રહી જાય છે તેને “મિથ્યાત્વ–મોહનીય કહેવામાં આવે છે (અને આમ કહેવું એ તો સ્વાભાવિક જ છે કેમકે એનું એ અસલ નામ છે). જેમ અતિમલિન કાચ બહારથી આવતા પ્રકાશને રોકી રાખે છે, કિન્તુ તેજ કાચનો મેલ કરી તેને સ્વચ્છ બનાવવામાં આવે, તો પછી તે આ પ્રકાશનો પ્રતિબન્ધક રહેતો નથી, તેવી જ રીતે મિથ્યાત્વમોહનીયરૂપ કાચનો મિથ્યાત્વરૂપ મેલ દૂર કરી તેને શુદ્ધ બનાવવામાં આવે, ત્યારે તે સમ્યવરૂપ પ્રકાશને અંદર આવતાં જ અટકાવે, એ દેખીતી વાત છે. મિથ્યાત્વમેહનીયના ત્રણ વિભાગ- ઉપર જોયું તેમ પશમિક સમ્યકત્વમાં વર્તતો આત્મા મિથ્યાત્વ–મોહનીય કર્મના શુદ્ધ, મિશ્ર અને અશુદ્ધ એમ ત્રણ વિભાગો કરે છે. આ સંબંધમાં જૈન શાસ્ત્રોમાં જે વસ્ત્ર, જળ અને મદનકોદ્રવાનાં એમ ત્રણ દષ્ટાતો આપવામાં આવે છે, તે તરફ હવે દૃષ્ટિપાત કરીએ. જેમ કોઈ મલિન વસ્ત્રને ધોવામાં આવે, તો તે નિર્મળ-વચ્છ બની જાય; કોઈક એવું વસ્ત્ર ધોવાતાં તે અર્ધ શુદ્ધ બને, અને કોઈ વસ્ત્ર એવું પણ હોય કે ઘોયા છતાં પણ મલિનજ રહે, તેમ પ્રસ્તુતમાં સમજી લેવું. એવી જ રીતે કેટલુંક મલિન જળ સ્વચ્છ થાય, કેટલુંક નિર્મળ તથા મલિન અર્થાત્ મિશ્ર રહે અને કેટલુંક જળ મલિનજ રહે, એ બીજું દૃષ્ટાન્ત છે. મદન કોદ્રવાને ધોવાથી તેમાંના કેટલાક સંપૂર્ણ મયણ કેટલાક થોડે ઘણે અંશે મયણા સહિત રહે અને કેટલાક તો સર્વથા મયણ સહિતજ રહે, એ ત્રીજું તે રહિત થાય, દેણાન્ત છે.

·તા] ૩ ऋपभपञ्चाशिका. પથમિક સભ્યની પ્રાપ્તિ પછી જીવને પરિણામ– પશમિક સભ્યને અંતર્મુહુર્તનો કાલ વીત્યા બાદ ઉપર્યુક્ત આ શુદ્ધ, મિશ્રા અને અશુદ્ધ એ ત્રણ વિભાગોમાંથી જે દ્રવ્યનો ઉદય થાય, તે પ્રકારની જીવની સ્થિતિ થાય છે. અર્થાત્ જે શુદ્ધ દ્રવ્યનો ઉદય થાય. તો આત્મા ક્ષાયોપશમિક સભ્યત્વ પ્રાપ્ત કરે મિશ્ર દ્રવ્યનો ઉદય થાય. તો તે મિશ્રષ્ટિ બને છે અને જે અશુદ્ધ દ્રવ્ય ઉદયમાં આવે, તો તે ફરીથી મિથ્યાદિ ઘાય છે. અત્ર ખાસ ધ્યાન ખેંચે એવી હકીકત તો એ છે કે ઉપશમસમ્યની મદદથી આત્મા જે મિથ્યાત્વમોહનીયના ત્રણ વિભાગો બનાવે છે, તેમાંથી ગમે તે એક તો અંતર્મુહુર્ત કાલ વીત્યા બાદ ઉદયમાં આવે છેજ અને તેમ થતાં તે તથાવિધિ (અર્થાત્ ચોથા, ત્રીજા કે પહેલા) ગુણસ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે. કન્યકાર અને સિદ્ધાન્તકાર વચ્ચે સમ્યત્વ પર મતભેદ– (૧) અનાદિ મિથ્યાણિ પ્રાણ પ્રથમ ઔપશમિક સમ્યક્તને જ પ્રાપ્ત કરે છે, અર્થાત્ અનાદિ કાલથી સંસારમાં ભ્રમણ કરતાં કરતાં જીવ પહેલી વાર જે સભ્યત્વ પ્રાપ્ત કરે, તે તો પશમિક સભ્યત્વજ હોઈ શકે તેમજ વળી આ ઔપશમિક સભ્યત્વને પ્રાપ્ત કરી અંતર્મુહૂર્ત કાલ પૂર્ણ થયા બાદ લાપશમિક સભ્ય દષ્ટિ, મિશ્ર દષ્ટિ તથા મિથ્યાષ્ટિ એ ત્રણ સ્થિતિરો પિકી યથાસંભવ કોઈ પણ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે; કેમકે પશમિક સમ્યકત્વના સમય દરમ્યાન તે ઉપર્યુક્ત ત્રણ વિભાશે જરૂર કરે છે, આ વાત તેમજ ઔપશમિક સમ્યક ત્વની પ્રાપ્તિનો જે પ્રકાર આપણે ઉપર જોઈ ગયા તે હકીકતના સંબંધમાં મતભેદ છે, કેમકે આ હકીકત તો કર્મગ્રન્થરેનેજ માન્ય છે. જ્યારે સિદ્ધાન્તકારો એ બાબતમાં તેમનાથી જુદો અભિપ્રાય ધરાવે છે. સિદ્ધાન્તકારનું માનવું એમ છે કે અનાદિ મિથ્યાણિ પ્રાણ પ્રથમતઃ ઉપશમ સમ્ય- તને જ પ્રાપ્ત કરે એવો કંઈ અચળ નિયમ નથીઃ રત્ કોઈક અનાદિ મિથ્યાષ્ટિ જીવ ઔપશમિક સર્વને તો કોઈક કાપશમિક સભ્યત્વને પણ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. વિશેષમાં એ પણ અત્રે ધ્યાનમાં રાખવાનું કે જે પ્રાણી સિદ્ધાન્તારોના મત મુજય પ્રાતઃ પશમિક સમ્યકત્વ સંપાદન કરે છે. તેનો પ્રકાર કન્યકારો બતાવેલ પ્રકારને ભેટે લાગે અત્ યથાપ્રવૃત્તિકરણઢિ : કરની પ્રષ્ટિપૂર્વક અંતરકરણના પ્રથમ સમયમાં ઓપશમિક સમ્મટ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે ત્યાં સુધી મળતો રોવે છે પરંતુ વિશેષતા એ છે કે ઓપશ- મિક સભ્યત્વના અનુભવ સમયમાં (કે તે પહેલાં પણ) તે જીવ મિથ્યાત્વનીટના શુદ્ધ, અર્ધ-શુદ્ધ અને કફ ત્રણ વિશે–પુજે કરતો નથી. આથી કરીને નિર્મળ પમિક ભાવને તહૂર્ત કાલ પર્યંત જલદીને તે આ પ... મિથ્યાષ્ટિ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે તે તેને પાર્મિક સ૩ કે સિદ-હરિ એ મારી એક પદ રિ િસ થતી નથી. આ સંબંધમાં સિદ્ધાન્તકારો ફિકનું ન રજુ કરે છે. જે જીવ તકવિધ સામગ્રીપ્રથમ. પદામિક ખ્યત્વને બદલે પામિક સાદર કરે છે. તે કાં સિદ્ધાન્તરે જે વિવિ કરાવે ·ઋષભપંચાશિકા, [ rષમ- તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આ વિધિ પ્રમાણે પ્રાણી પ્રથમ તો યથાપ્રવૃત્તિકરણને અધિકારી બને છે અને ત્યાર બાદ અપૂર્વકરણના સામર્થ્ય વડે રાગ–દેવની પરિણતિરૂપ ગ્રન્થિને ભેદી નાખે છે અને એજ કરણને લઈને (નહિ કે અનિવૃત્તિકરણ દ્વારા) મિથ્યાત્વ મેહ- નીય દ્રવ્યના ત્રણ પુંજે બનાવે છે અને ત્યાર પછી અનિવૃત્તિકરણને પ્રાપ્ત કરી એ કરણની સહાયથી (નહિ કે અન્ડરકરણની મદદથી) આ શુદ્ધ, મિશ્ર અને અશુદ્ધ એવા ત્રણ પુંજોમાંથી શુદ્ધ પુંજનોજ અનુભવ કરે છે અર્થાત્ તે થાયોપથમિક સભ્યત્વને પ્રાપ્ત કરે છે અને આથી કરીને ઔપશમિક સમ્યકત્વને અધિકારી થયા વિના જ તે એકદમ થાયોપશમિક સમ્યકત્વને સ્વામી બને છે. આ પ્રમાણે આ મત-ભિન્નતા પરત્વે વિચાર કરતાં એ પણ લક્ષ્યમાં રાખવું આવશ્યક છે કે અનાદિ મિથ્યાષ્ટિ જીવજ શ્રેણિ વિનાનું જ ઔપશમિક સભ્યત્વ પામે એ વાત નિર્વિવાદ છે, કેમકે એ હકીકત તો સિદ્ધાન્તકારો તેમજ કર્મગ્રન્થકારે બન્નેને સંમત છે. આથી એમ પણ અનુમાન થઈ શકે છે કે જે અનાદિ મિથ્યાષ્ટિ જીવ ઔપથમિક સમ્યકત્વ પામે તે શ્રેણિ વિનાનું જ હોવું જોઈએ. કર્મગ્રન્થકારો અને સિદ્ધાન્તવાદીઓની વિચાર-ભિન્નતાનું બીજું સ્થળ એ છે કે જે મનુષ્ય લાયોપથમિક સભ્યત્વયુકત મરણ પામે તે દેવ, નરક, મનુષ્ય અને તિર્યંચ એ ચાર ગતિમાંથી કઈ ગતિમાં જાય? આ સંબંધમાં કર્મગ્રન્થકારો તો એમજ કહે છે કે તે જીવ દેવગતિમાંજ જાય છે અને તેમાં પણ વળી વૈમાનિક દેવ તરીકે જ જન્મે છે. સિદ્ધાન્તકારો આ વાતથી જાદો અભિપ્રાય ધરાવે છે. તેઓ તો કહે છે કે તે જીવે સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત કર્યા પહેલાં જે ગતિનું આયુષ્ય બાંધ્યું હોય તે ગતિમાંજ તે જાય છે, અને સભ્યત્વ પણ તેની સાથે જાય છે; નરક ગતિમાં સાત નરકોમાંથી છઠ્ઠી નરક સુધી સમ્યકત્વને સાથે લઈને જવાય છે. વિચારભેદનું ત્રીજું સ્થળ એ છે કે ગ્રન્થિ ભેદ્યા બાદ સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત કર્યા પછી જે જીવ મિથ્યાત્વ દશામાં જાય અર્થાત્ મિથ્યાષ્ટિ સ્થાને જઈ પડે તે જીવ ત્યારે મિથ્યાત્વ દશાને લગતાં જે કર્મ બાંધે તે ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળાં હોય કે કેમ? આ સંબંધમાં સૈદ્ધાનિક સતો નકારમાં પ્રત્યુત્તર આપે છે અર્થાત એવી સ્થિતિવાળાં કર્મો ન બંધાય એમ તેઓ કહે છે, જ્યારે કર્મગ્રન્થકાર મહર્ષિઓ એમ કહે છે કે કમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ બધે પરંતુ ઉત્કૃષ્ટ રસવાળાં (પરમ ચિકાસવાળાં) કમ બાંધવાનો સંભવ નથી. હવે આ ઔપશમિક અને ક્ષાયોપથમિક સમ્યકત્વ પરત્વે જે વધુ વિચારો કરવાના છે, તેમાં કોઈ કોઈ સ્થલે આ બે સમ્યકત્વ ઉપરાંત ક્ષાયિક સભ્યત્વને પણ તે વિચારો લાગુ પડે તેમ છે, તેથી પ્રથમ ક્ષાયિક સમ્યકત્વનું સિંહાવલોકન કરવું આવશ્યક છે. ૧ જે જીવનો દેવ, નારકી કે મનુષ્ય તરીકે ઉલ્લેખ ન થઈ શકે તેને તિર્યંચ' કહેવામાં આવે છે. જુઓ સરસ્વતી-ભક્તામર (પૃ. ૭૩), ૨ આ “પહેલાં” શબ્દ ઉપર ભાર મૂકવાથી કદાચ એવો પ્રશ્ન ઊઠે ખરો કે સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત કર્યા પછી આયુષ્યનો બંધ થાય, તે શું સમજવું? પરંતુ આ પ્રશ્નને પ્રત્યુત્તર દેખીતે છે કે જે ગતિનું આયુષ્ય જીવ અધે તે ગતિમાં તે જાય, ·विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ૫ સાયિક રમ્ય – શાચિક સમ્યકત્વ એ કાયપામિક અને ગૌપશમિક સભ્ય કરતાં વધારે ઊંચા દર- જાનું છે. તેનું કારણ એ છે કે પામિક સભ્યત્વમાં મિથ્યાત્વ એડનીય કર્મને પ્રદેશ- ઉદય કહે છે તેમજ વળી . સભ્ય દનમોહનીયનાં શુદ્ધ પગલોના ઉદયરૂપ છે (ાથી આ સમ્યકત્વ પગલિક સભ્યત્વ પણ કહેવાય છે). ત્યારે ઔપશમિક સભ્યત્વમાં કે જે અપર્ણલિક આત્મિક છે તેમાં તે મિથ્યાત્વ મેહનીય કર્મનો પ્રદેશ-ઉદય પE, હોતો નથી. અધિક સત્રમાં તો મિત્ર મોહનીયાદિ કર્મનો કોઈ પણ જાતને ઉદય નદી એટલુંજ નહિ. પરંતુ તે કર્મ સત્તામાં પડી નથી થતુ અનન્તાનુબંધી (સૌથી ખરાબમાં ખરાબ) લેધ, માન, માયા અને લોભ તે ચાર કપાશે તેમજ સમ્પર્વ-હનીય. મિ મોહનીય અને મિથ્યાત્વનીચરૂપ દર્શનનીચના શુદ્ધ. મિત્ર અને અશુદ્ધ એવા પુજેનો સર્વ શય છે. પ્રમાણે ઉપયુક્ત સાતે પ્રકૃતિનો સમય થવાથી ઉત્પન્ન વનું ચક દાયિક સભ્ય કહેવાય છે. વિરોધમાં દપિક સભ્યની મહત્તા સંબધી એમ પી કહી શકાય કે રાયપામિક તેમજ પાકિ મ્યë કઈ આત્માની સાથે રહી રહેતાં નથી, અત્ તેની પ્રાપ્તિ ઘર પછી તે જતાં પs રહે છે અત્ આત્મા કુરિ વિગેરે કારને લઈને મિથાલી પર બની જ છે. વારે અવિક સકત્વ છે અને જો પરમ મિત્ર ન પ તેમ તેની એક ને માટે પણ કવચિત્ જૂદું કહેવું નથી. તુ -. તે તેની રાજ જય છે. પરિક કે પાકિ. :-- - : " :. રાધિ કરાવસ્થામાં તેને સાફ રવાન ની. પારિક સદી દાવિક : : - કે.. ને : ૨ - બાન અને તે દેશમાં લિ.ના છે તે ૮ :. - ૧,૨. ઉપમ ને માં તાત– V વિરઃ . ? , ૬. ત૨ : ૮ ૧ ૧ - S અને હા, સ ·" ** . મારી c- ') P હવે પાછા પ્રસ્તુત વિષય ઉપર આવી જઈએ અને તેમ કરીને મિથ્યાત્વ મોહનીયાદિના તેને ના જ ને . કે જેવી કે દિ ૧ : ૧ - રાંદગંધમાં વખત : , , , , - " . " , , સિર થઈ છે. ત્યારે તે ? - : , ને ? - 1 . 1 - - - - - - રજા જ વિમાન ની " " " માં ન જ મ પ .? જ છે, તેમ પણ એ મન ને : - ” ") માં પડે જાય છે, તે એક !: : : - ને. એ છે કે કરવામાં આવ્યો છે-- શેરની ને જ મારી માને ? કાઢવામાં આવ્યા છે, તે " છે : ": { " છે ? આ શી માં રામજી શામાં છે કે જેને પરમ છો કે જે તે ગામમાં ૧ - ૪ મા અમુક સમય સુધી જ ઉદયમાં આવે છે, પરંતુ ૧ અને તે જજ માં આવે છે, જો કાપ સંબંધમાં તે તે રસ્તામાં પડે નહિ ને તો તે પણ ૯ ને આ પણ સંભવ નથી. ઉદયાદિનું સ્વરૂપ– સાથે સાથે ઉ’ અને પગમાં રપ : વિરાણી , તેમજ પશમ અને ક્ષયોપશમની જિજના પ જોઈ લઈએ. જે કર્મ આપણે બાંધ્યું હોય તે દરનું ફળ ભોગવું તે કર છે, અગત્ તે કર્મ ઉદયમાં આવ્યું છે એમ સમજવું. યોપશમ શબ્દ ક્ષય અને ઉપશમ એ બેને બનેલો છે. અવસ્થા દરમ્યાન ઉદયમાં આવેલા કર્મને વિચાર છે અને નિટિ માં આવેલા કમનો ઉપશમ થાય છે એ ઉપરથી ચરિતાર્થ થાય છે. ઉદયમાં આવેલા કર્મનો ઘાત કરવા કર્મનો સર્વથા વિષ્ક તે ઉપશમ છે. આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે લોપશમમાં પ્રદેશ ઉદય રહેલો છે, ત્યારે આ ઉદયનો પ, ઉપશમમાં અભાવ છે. ઔપશમિક સમ્યકત્વ ક્ષાયોપથમિક કરતાં ઊંચી કોટિનું ગળી શકાય છે. ઉદય” અને “ક્ષય તે આઠે કર્મોના થાય છે. પરંતુ “ક્ષપશમ તો જ્ઞાનાવરણીય દર્શનાવરણીય, મોહનીય અને અન્તરાય એ ચાર ઘાલિકીનો હોઈ શકે છે અને તેમાં પણ વળી ‘ઉપશમ તો મેહનીય કર્મનો જ હોઈ શકે છે. આ હકિકત યોપશમ- પૂર્વક અનુદિત આ કારણને લઈને પણ લાયોપશમિક અને ક્ષાયિક ઉપશમ, ક્ષયોપશમ અને ક્ષયથી ઉત્પન્ન થયેલા પશમિક, સભ્યત્વ એ ત્રણના સંબંધમાં કેટલીક વિશેષતાનું અવલોકન કરીએ. આ વર્તમાનકાલમાં (પંચમ આરામાં) કયા કયા સમૃત્વનો સંભવ છે?— આ વર્તમાન પંચમ કાલમાં ઔપશમિક શાયોપથમિક અને શાપિક એ ત્રણ સભ્યને સંભવ છે. પરંતુ ઉત્પત્તિ તો પૂર્વનાં બીજ છે કેમકે શાસ્ત્રમાં શાયિક સમ્પર્વની ઉત્પત્તિ તે ચરમ તીર્થકર મહાવીર સ્વામીના સમકાલીન મનુષ્યોને માટે બતાવવામાં આવી છે, ·રિતિકા ] करमपचारिका. અને નિવેદન કરવું અને નહિ ગઇ કે પૂર્વ ભવમાં પ્રાપ્ત કરેલા ટાકિ સમ્યકત્વથી વંત દુષ્ણસહસૂરિ મહાત્મા આ પંચમ જરાના અંતમાં દેવગતિમાંથી આવીને આ પૃથ્વી ઉપર જન્મ લેનાર છે. એ વાતથી સિદ્ધ થાય છે કે આ પરામરામાં હાયિક સમ્યફ્લધારી તિનો રસથા સંભવ નથી. 'કરું સખ્યત્વ સ્વભવનું પરભવનું કે ઉભય-સ્વરૂપી હોઈ શકે છે?— ક: પ્ર નિરકરર કરવામાં આવે તે પૂર્વે સ્વવનું અને પાસવનું મુખ્યત્વથી શું સમ- હું તે ને ૮. ધ કે કે મનુષ્ય તેના તે મનુષ્ય-લામાં કોઈક પ્રકારનું સભ્ય રાપ્ત કરે છે તો . તેનું સચ્ચર્ય સ્વભવનું ગણાય છે અને જે તે પૂર્વ ભવના સભ્ય સહિત મનુષ્ય તરીકે ઉત્પન્ન થયો હોય તો તેનું તે સમ્યકતવ પાલવનું કહેવાય છે. (1) રસિક સ્વરનુંજ હે છે. કેમકે છે પણ જીવ એક ગતિમાં ઉત્પન્ન કરે એમિક સર્વ સહિત બીજી ગતિમાં જઈ શકતો નથી. (૨) ફારશસ્કિ સ્વાનું હોય કે પરભવનું હોય કે સ્વવનું તેમજ પરરવ છે જે પ્રકારનું . જે સાતસર સિદ્વાતિ અને કર્મન્ચારો વચ્ચે વિચા- વિતા છે. ટ્રાનિકના મત પ્રમાણે સાત રનની પ્રસની છે નરકો સુધીના કોનું સર્વ કલ: કલરનું પણ હોઈ શકે છે. ત્યારે સાતમી નરકના જીવોનું આ સખ્ય ફરજ હોઈ શકે છે. વનપતિ, વનર. તિક અને વૈમાનિક એ ચારે દેવરાતિના કરોનું પમિક સચ્ચક્કર લવનું તેમજ પલવનું એમ બન્ને પ્રકારે સંભવી શકે છે. અને દવ તે એ તે કરી તિરોને પs લાવા પડે છે. કQરોની શું વિચાર ભિન્નતા છે તે સમજવાં તેમના મતમાંના કરાર નિકો તરફ દઝાન રાખવું ઉચિત છે. (ક) ચિ કે નાય છે જેમાંથી કઈ પણ યોપ- મિક કટ્સ સહિત તે વૈજિાતિ કિર અન્યત્ર જતા જ નથી. (ખ) અને ય વર્ષના યુવા મ સ્વર્ગ કે જેક ગતિમાંથી આવેલા હોતા નથી. કિન્તુ તેવા ઓ એ અને તિર ગતિમાંથી ૨. હેવ દે. (૯) નારક છે મરીને ત ૬ = શિર પ્રવચન સાહારના ૪ ર રીરિક પ્રશ્નોત્તર સાર્ધશતક Sિ નજરે પડે છે. 3 ઉપર જ કરે છે. દિ. : દેવને રડવા પરનું રસિક ન દેર છે જે અન્ય દે. ૩ કુરા કરી શકાય છે કે દકિક જન્ટ - ળ નરક ૪ = નિીિ પ્રસરે છે. - એક નદી, પરંતુ કાકી: છે કે અન્ય દે. રેષ્ઠિ પુત્ર છે. તેને એક કરે. (૪ ૮ ૮૪ એક ડર છે, કદte ce 5.3 રને .' . . . વ ન કર “કંઈ વ: અ = કરે છે.

·૨૮ , ઋષભપંચાશિકા, [ શ્રીધન- તજ નરક–ગતિ કે સ્વગતિમાં ઉત્પન્ન થતા નથી અને તેવી જ રીતે દેવતાઓ ચવને-મરીને તરતજ સ્વર્ગ–ગતિ કે નરક–ગતિમાં ઉત્પન્ન થતા નથી. (ઘ) નારક, તિર્યંચ, મનુષ્ય કે દેવ એમાંથી કોઈ પણ જીવ ક્ષાયોપશમિક સભ્યત્વને સાથે લઈને તિર્યંચ ગતિમાં ઉત્પન્ન થતો નથી.' આ ચાર નિયમોને લક્ષ્યમાં રાખવાથી જોઈ શકાય છે કે વૈમાનિક દેવો તથા સંખ્યય વર્ષના આયુષ્યવાળા સંસી મનુષ્યો એ બેજ વર્ગોનું ક્ષાયોપથમિક સભ્યત્વ પરભવનું સંભવે છે; કારણ કે મનુષ્ય સમ્યવયુક્ત મરીને વૈમાનિક દેવ તરીકે ઉત્પન્ન થાય ત્યારે તેને–તે દેવને પરભવનું સમ્યક્ત્વ છે. તેવી જ રીતે જે દેવ સમ્યક્ત્વયુક્ત મરીને મનુષ્ય થાય ત્યારે તેને-તે મનુષ્યને પરભવનું સમ્યકત્વ છે. આ વાત સ્પષ્ટ રીતે સમજાય તેટલા માટે નીચેના શબ્દો ઉમેરવામાં આવે છે. આપણે જોઈ ગયા તેમ ત્રીજા નિયમ ઉપરથી નરકમાં અને સ્વર્ગમાં જનારા તરીકે તો તિર્યંચમનુષ્યોજ સિદ્ધ થાય છે. આથી, તેમજ પહેલા નિયમને લઈને એટલે કે તિર્યંચમનુષ્યો લાયોપથમિક સભ્યત્વ સહિત નરકમાં ઉત્પન્ન થાય નહિ, એ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે નારક જીવોને પરભવનું ક્ષાયોપથમિક સમ્યકત્વ હોય નહિ. તેજ પ્રમાણે પહેલા અને ત્રીજા નિયમોને લઈને ભવનપતિ, વ્યત્તર અને જ્યોતિષ્ક એ દેવતાઓને તેમજ બીજા અને ચોથા નિયમોને લીધે અસંખ્યય વર્ષના આયુષ્યવાળા મનુષ્યો અને તિર્યંચોને પણ પરભવનું સમ્યકત્વ હોય નહિ, અર્થાત્ આ જીવોને સ્વભવનુંજ ક્ષાયોપશમિક સમ્યકત્વ સંભવી શકે છે. સંસી તિર્યંચોનું પણ સમ્યકત્વ પરભવનું હોઈ શકે નહિ એ વાત પહેલા અને ચોથા નિયમે વિચારવાથી સમજી શકાય છે. (૩) ક્ષાયિક સમ્યકત્વ મનુષ્યગતિ સિવાય અન્ય કોઈ પણ ગતિમાં સ્વભવનું હોતું જ નથી. વિશેષમાં સાત નરકો પૈકી છેલ્લી ચાર નરકના જીવોને તેમજ સંખ્યય વર્ષના આયુષ્યવાળા તિર્યંચોને તથા ભવનપતિ, વ્યન્તર અને જ્યોતિષ્ક એ ત્રણ પ્રકારના દેવતાઓને ક્ષાયિક સમ્યકત્વ હોતું નથી એવો નિયમ છે, આથી કરીને પ્રથમની ત્રણ નરકભૂમિના જીવોનું તેમજ વૈમાનિક દેવોનું ક્ષાયિક સભ્યત્વ પર-ભવનું સમજવું. અસંમેય વર્ષના આયુષ્યવાળા મનુષ્યોને તેમજ તેવા તિર્યને પણ પર—ભવનુંજ ક્ષાયિક સમ્યકત્વ હોય છે એવો નિયમ છે. આથી સખ્યય વર્ષના આયુષ્યવાળા (સી) મનુષ્યોને સ્વ-ભવનું અને પર-ભવનું એમ બન્ને પ્રકારનું ક્ષાયિક સમ્યકત્વ સંભવે છે સાયિક સમ્યકત્વી કઈ ગતિમાં જાય?—- પ્રસંગોપાત્ત એ વાત વિચારવામાં આવે છે કે ક્ષાયિક સભ્યત્વને પ્રાપ્ત કર્યા પછી તે મનુષ્ય કઈ ગતિમાં જાય છે. આ પ્રશ્નનો વિચાર કરતાં પહેલાં એ જાણવું આવશ્યક છે કે આ ક્ષાયિક સમ્યત્વ પ્રાપ્ત કર્યું તે પૂર્વે આગામિ ભવનું આયુષ્ય બંધાઈ ગયું છે કે નહિ? જે ૧ આ વાત વિચારણીય છે. કેમકે અપર્યાપ્તાવસ્થામાં તિર્યંચને થાયોપશમિક સમ્યકત્વ હોય છે. જુઓ ઈટા ક–ગ્રન્થની ૨૩ મી અને ૩૩ મી ગાથા. ૨ આ દેવ મરીને મનુષ્યજ થાય, એ વાત સ્ત્રી અને ચોથા નિયમો ઉપરથી જોઈ શકાય છે. ૩ શું સંગી વિશે સંખેય વર્ષના આયુષ્યવાળા હોય છે એવો પ્રશ્ન અત્ર ઉવવાની કંઈ જરૂર નથી. કેમકે તિર્યંચ ગતિમાંના કોઈ પળ જતના જીવને પરભવનું ક્ષાપશમિક સમ્યકત્વ ઘટી જ શકે નટિ, એ વાત તો ચોથા નિયમ ઉપરથી સુતરાં સમજી શકાય છે.

·No text on this page.

·: - ભાશિક, મનુષ્યગતિમાં, ત્યાંથી વળી મરણ પામીને વિમાનિક દેવગતિમાં અને ત્યાંથી રવીને આ ભારતવર્ષમાં ગંગાદ્વાર પુરના સ્વામી જિતશત્રુ રાજાના ગામમાં નામના પુત્ર તરીકે ઉત્પન્ન થશે અને તે ભવમાં તીર્થકર નામકર્મના વિપાકોદયનો અનુભવ કરી છે સિધાવશે. સભ્યના પ્રકારો- શાસ્ત્રમાં સમ્યકત્વના ઘણા પ્રકારો બતાવવામાં આવ્યા છે. જેમકે સમ્ય એક, બે, ત્રણ, ચાર અને પાંચ પ્રકારનું પણ સંભવે છે. જિનેશ્વરોએ પ્રરૂપિત કરેલાં તો પર જે શ્રદ્ધા કરવી તે એક પ્રકારનું સમ્પર્વ છે. અર્થાત્ ભગવતીસૂત્રમાં કહ્યું છે તેમ તમેવ સર નિરતં નિહિં ફે” એટલે કે સકલ દોષરહિત અને સમસ્ત ગુણ સંપન્ન એવા જિનેશ્વરોએ જે તત્વ પ્રકાર્યું છે તે સત્યજ છે, એવી રૂચિરૂપ સમ્યત્વ તે આ એક પ્રકારનું સમ્યક્ત છે. સમ્યકત્વના બે પ્રકારો ત્રણ રીતે પડે છે–(૧) દ્રવ્ય-રામ્યત્વ અને ભાવ-સમ્ય (૨) નિશ્ચય-સભ્યત્વ અને વ્યવહાર-સમ્યકત્વ અને (૩) નિસર્ગ-રામ્યકત્વ અને અધિગમ-સભ્યત્વ દ્રવ્ય-સમ્યત્વ અને ભાવ-રામ્યત્વ– જિનેશ્વરે પ્રરૂપેલાં તો સત્યજ છે એ વાતનો પરમાર્થ નહિ જાણવા છતાં પણ શ્રદ્ધા કરનારાના સમ્યત્વને “દ્રવ્ય-સમ્યક્ત” સમજવું. પરંતુ પરમાર્થના જાણકારના સંબંધમાં આવું સમ્યક્ત “ભાવ-સમ્યવ” સમજવું કેમકે આ ભાવ–સમ્યકત્વધારી પ્રાણી છવાદક સપ્ત પદાર્થોને નય, નિક્ષેપ, સ્યાદ્વાદ ઈત્યાદિ શૈલીપૂર્વક જાણે છે અને ત્યાર પછી તેને વિષે શ્રદ્ધા રાખે છે. અત્રે એ ધ્યાનમાં રાખવું કે ત્રણ પ્રકારનાં સમ્યકત્વમાંથી લાપશમિક સભ્યત્વનો દ્રવ્ય- સભ્યત્વમાં સમાવેશ થાય છે જ્યારે ઔપશમિક અને ક્ષાયિકનો ભાવ-સમ્યત્વમાં અંતર્ભાવ થાય છે, કેમકે પ્રથમ સમ્યત્વ તો પૌગલિક છે, જ્યારે બાકીનાં બે તો આત્મિક છે એમ માનવું ભૂલ ભરેલું છે, કેમકે “ત્ય” સમ્યકત્વમાંના “દ્રવ્ય' શબ્દથી અત્ર પુદ્ગલ અર્થ કરવાનો નથી. વળી આ દ્રવ્ય–સમ્યકત્વ અપ્રમત્ત નામના સાતમા ગુણસ્થાનકમાં પણ સંભવે છે. નિશ્ચય-સમ્યત્વ અને વ્યવહાર-સમ્યક્ત્વ– જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્રાદિક આત્માના શુદ્ધ પરિણામને “નિશ્ચય-સમ્યકત્વ જાણવું, આત્મા અને તેના ગુણે કંઈ જુદા નથી, પરિણામે અનન્ય છે, એક છે, કેમકે અભેદ પરિણામે પરિ શુત તે જેને. તરુણ રૂપજ કહી શકાય. જેવું જાણ્યું તેવોજ ત્યાગભાવ હોય અને શ્રદ્ધા પણ તદનુરૂપ હોય તેવા સ્વરૂપોપયોગી જીવનો આત્મા તેજ જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર છે. આત્મા રત્નત્રયાત્મક અભેદભાવે શરીરમાં રહ્યો છે, માટે રતત્રયના શુદ્ધ ઉપયોગ વર્તતા જીવને “નિશ્ચય-સભ્યત્વ કહીએ. સાધુ-દર્શન, જિન-મહોત્સવ, તીર્થ ચાત્રાદિકા હેતુથી ઉત્પન્ન થતાં સમ્પર્વને “વ્યવહાર-સમ્યકત્વ' કહેવામાં આવે છે. બાકી રહેલાં નિસર્ગ અને અધિગમ સમ્યક્તનો વિચાર કરતાં પૂર્વે નિસર્ગ અને અધિ- ગમન અર્થે વિચારી લઈએ. થયેલો આત્મા ૧ છાયા- तदेव सत्यं निःशकं यत् जिनः प्रवेदितम् ।

·૩૨ विरचिता] पभपञ्चाशिका. પરના ઉપદેશની નિરપેક્ષતાને નિસર્ગ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે પરના ઉપદેશની અપેક્ષા તે અધિગમ કહેવાય છે. નિસર્ગ શબ્દનો અર્થ હવભાવ થાય છે. તેથી નિસર્ગ-સમ્યત્વનો ગઈ સવાભાવિક સભ્યત્વ અર્થાત્ સવાભાવિક રીતે પ્રાપ્ત થયેલ સમ્યક્ત એમ થાય છે. આથી કોઈને શંકા ઉત્પન્ન થાય કે સ્વાભાવિક રીતે વળી સમ્યકત્વ મળે ખરું કે ? આના સમાધાના ત્રણ દૃષ્ટાંતો વિચારીએ. ધારો કે કોઈ વટેમાર્ગ ભૂલો પડ્યો છે તો એ બનવા જોગ છે કે ભમતાં ભમતાં પણ અર્થાત્ કોઈને પણ માર્ગ પૂછયા વિના પણ તે ખરા માર્ગ ઉપર આવી જાય. કોઈકની બાબતમાં એમ પણ બને કે તે ગમે તેટલો પોતે પ્રયત કરે તો પણ પર રસ્તો તેને જજ નહિ. ત્યારે ખરા માર્ગનો જાણકાર કોઈ મળી આવે અને તે દ્વારા તેને યથાર્ય માર્ગનું ભાન થાય. ત્યારે જ તેનું કાર્ય સરે. =ા પ્રમાણે જવરથી પીડિત હોય એવા કોઈ પુરૂષનો જ્વર ઔષધિના સેવન વિના પણ જતો રહે અને કોઈક વખતે એમ પણ બને કે ઔષધિનું પાન કર્યાથીજ તેનો તે સ્વર જાય. એવી રીતે એમ પણ મનવા જોગ છે કે કોદ્રવ નામનું ધાન્ય ઘણુ કાલે વયમેવ નિર્મદા (મય રહિત) બની જાય અથવા તો છાણ વિગેરેના પ્રયોગથી તે તેવું બને. રમ દૃષ્ટાંતો ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે પરની અપેક્ષા વિના પણ કાર્યસિદ્ધિ થઈ શકે છે. આ પ્રમાણે મ્યáત્ની પ્રાપ્તિ (૧) રવાભાવિક રીતે– અરે ખુદ તીકરની પણ સહાય લીધા વિના અથવા તો (૨) સરૂના ઉપદેશથી પણ થઈ શકે છે. પ્રથમ પ્રકારથી પ્રાપ્ત ઘલ સમ્યને નિસર્ગ–સભ્ય અને દ્વિતીય પ્રકારથી મળેલ રચવને મિ-રામ્ય - સંબોધવામાં આવે છે. અર્થાત્ કોઈ શુકલપક્ષી. કાદિ કાર પરિપાક, ગરમાવત, ચમકર એ ય જીવ હેજે આપોઆપ ઉહાપોહ કરતાં જે અન્ય સંપાદન કરે તે નિર્ગ–અર્વ છે, જ્યારે પૂર્વન કહાદિક નેતા હે નાં પણ અગન ઉપદેશનું શ્રવણ કર્યાથી જે જીવ અનાદિકાલની પોતાની ભૂલ આપી દે. ૩૩ રને ધર્મના યથાર્થ સ્વરૂપને વિષે શ્રદ્ધાવાનું બને. તેનું સત્ર ઋષિાન-અફ કોર છે. સભ્યત્વના ત્રણ પ્રકારે કારક, રોચક ને રીપક તેમજ પ!િ. : કિ ને પ્રકારે સભ્યત્વના ત્રણ ત્રણ કે પડે છે. રિવર - 3-: : : ને. જિનેની પર ના પડિ - - - કહેવાય છે. અર્હત્ મા તત્વ . :: વિરે 5 સર તે :- હે છે. * --.

·૩ર. છીનવાણ- એ ઋષભપંચાશિકા, ધર્મને વિષે રૂચિમાત્ર કરે, શ્રીજિનક્તિ ધર્મ પ્રમાણે ક્રિયા કરવાની ઈચ્છા રાખે, પરંતુ ભારે કમી હોવાથી તેવાં અનુષ્કાને કરી ન શકે, તેને રોચક સભ્યત્વ પ્રાપ્ત થયેલું જાણવું અર્થાત થમ–નિયમાદિ આચરણમાં ન મૂકી શકવાની સ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવનાર સભ્ય “રોચક સભ્યત્વ છે. આ સમ્યત્વ અવિરત સમ્યગ્દષ્ટિ જીવોને હોય છે. શ્રેણિક પતિને આવું સમ્યત્વ હતું. પોતે મિથ્યાષ્ટિ અભવ્ય કે દુર્ભવ્ય હોવા છતાં પણ અન્ય ભવ્ય જીવોને ઉપદેશાદિક દ્વારા યથાર્થ માર્ગ તરફ રૂચિવંત કરે અન્ય જીવો ઉપર તને યથાર્થ પ્રકાશ પાડે તે જીવનું સભ્યત્વ “દીપક સભ્યત્વ છે. દીપક સભ્યત્વધારીને અંતરંગ શ્રદ્ધા હોય નહિ; તે તો દાંભિક વૃત્તિઓ કાર્ય કરે; પરંતુ તેમ છતાં પણ તે બીજાઓ ઉપર તત્વને યથાર્થ પ્રકાશ પાડે, એ તેની ખુબી છે. મિથ્યાત્વથી વાસિત હૃદયવાળો હોઈ કરીને પણ અન્ય જીવોને યથાર્થ માર્ગ ઉપર પ્રીતિવાન બનાવે છે, વાસ્તે આવા જીવને દીપક સભ્યત્વવાળ કહેવામાં આવે છે. આવો જીવ અન્ય જીવની સમ્યકત્વ-પ્રાપ્તિનો હેતુ હોવાથી, તેને સભ્યત્વધારી કહેવામાં આવે છે. આ કાર ણમાં કાર્યના ઉપચારનું દષ્ટાન્ત છે. વિશેષમાં આ દીપક સભ્યત્વથી યુક્ત પ્રાણીને મસાલચી'ની ઉપમા આપી શકાય તેમ છે; કેમકે જેમ મસાલચીના પોતાના હાથમાં બળતી–પ્રકાશક “મસાલ’ હોવા છતાં તે પોતે તો અંધારામાં જ રહે છે, અર્થાત્ તે મસાલથી તે અન્ય જીવો ઉપર, નહિ કે પોતાના ઉપર પ્રકાશ પાડી શકે તેવી રીતે આ પ્રાણી જિનપ્રરૂપિત તને વિષે અંતરંગ શ્રદ્ધાન રહિત હોઈ કરીને પણ અન્ય જીવોના ઘટમાં પ્રકાશ પાડે છે એટલે કે તેમને આ તત્ત્વ તરફ રૂચિ-શ્રદ્ધાન ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રમાણે શાસનોન્નતિનું કાર્ય કરતો હોવાથી, તે પ્રાણીને ઉપચારથી સમ્યકતવયુક્ત કહેવામાં આવે છે. આવું સત્વ અંગારમદકાચાર્યને હતું. બીજી રીતે સમ્યકત્વના પડતા ત્રણ વિભાગ પર આપણે ઉલ્લેખ કરી ગયા હોવાથી, અત્ર તે સંબંધમાં કઈ વિચારવાનું બાકી રહેતું નથી છતાં પણ અત્ર એટલું કહેવું વધારે પડતું નહિ ગણાય કે ક્ષાયિકાદિક ત્રણ પ્રકારનું સભ્ય તેનાં આવરણરૂપ કર્મન યાદિકથી થાય છે. અર્થાત્ યથાર્થ દર્શને આવ્રત કરનારા દર્શનેહનીચની ત્રણ પ્રવૃતિઓનો તેમજ ચાર અનન્તા કપાયોને ક્ષય થવાથી ઉત્પન્ન થતું સભ્ય ક્ષાયિક કહે વાય છે, આ સાતે પ્રકૃતિઓનાજ ઉપશમથી ઉદ્ભવતું સમ્યત્વ પશમિક કહેવાય છે, ત્યારે એના સોપશમથી ઉત્પન્ન થતું સમ્યત્વ “ક્ષાયોપથમિક કહેવાય છે. સમ્પલના ચાર પ્રકારો—- ઉમ- લાપશમિક, પથમિક અને ક્ષાયિક એ ત્રણ સભ્યત્વમાં “સાસ્વાદન” સભ્ય રતાં સમ્યકરના ચાર ભેદો થાય છે. ઉપશમ-સમ્યકત્વમાંથી પતિત થઈને મિથ્યાણિરૂપ પ્રથમ ગુવસ્થાનક પર જતાં આ સમ્પર્વ ઉત્પન્ન થાય છે. જેમ કોઈ પુરૂષને ગોળ ખાધા પછી વયન થાય તો પણ તેને કંઈ ગળચટો પરંતુ અનિચ્છિત વાદ લાગે તેમ ઉપશમ-સભ્યથી પડીને ·- - - જિતા જિ. મિથ્યાત્વે જતાં આ સમ્યવનો કંઈક સ્વાદ રહી જાય, આવા સમ્પર્વને રસાસ્વાદનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. સમ્યત્વના પાંચ પ્રકારે– આ ચાર સભ્યત્વમાં વેદક સભ્યત્વ ઉમેરતાં સમ્યત્રના પાંચ પ્રકારો થાય છે. અન- નાનુબન્ધી ચાર કષાય. મિથ્યાત્વમોહનીય, મિક-મોહનીય અને સભ્યત્વ-હનીય આ સાત પ્રકૃતિનો પિકી પૂર્વની છ પ્રકૃતિનો સર્વથા ક્ષય કર્યા બાદ સાતમી પ્રકૃતિને ખપાવતાં ખપાવતાં અર્થાત્ તેનો ક્ષય કરતી વેળાએ. જ્યારે તે પ્રકૃતિમાંના છેલ્લા યુગલનો ક્ષય કરવાનો બાકી રહે, તે સમયનું સમ્પર્વ વેદક સભ્યત્ર કહેવાય છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો આગળ બતાવી ગયેલા અશુદ્ધ, મિશ્ર અને શુદ્ધ એવા ત્રણ પુજેમાંના પ્રથમના બે પુજે ક્ષીણ કર્યા બાદ, શુદ્ધ પુજના છેલ્લા ગ્રાસને વેદતી વેળાના સભ્યને વેદક’ કહેવામાં આવે છે. આવું સમ્મટ્સ આખા સંસારમાં એક જ વાર મળે છે અને તે પછી તો તરતજ ક્ષાયિક સમ્યક્ત પ્રાપ્ત થાય છે ભવ્ય પ્રાણીને કઈ સમ્યકત્વ વધારેમાં વધારે કેટલી વાર પ્રાપ્ત થઈ શકે?— આપણે જોઈ ગયા છીએ તેમ અનાદિ કાળનો મિદષ્ટિ જીવ સમ્પલ પામ્યા પછીથી મોક્ષે જય, ત્યાં સુધીમાં વધારેમાં વધારે તેને અર્ધપુદ્ગલ-પરાવર્તનથી કંઈક ખૂન કાળ પયંત આ સંસારરૂપી કેદખાનામાં સંડ્યા કરવું પડે. હવે આવો કોઈક જીવ ઉપર્યુક્ત પાંચ પ્રકારનાં સભ્યત્રમાંથી કયું સમ્યકત્વ વધારેમાં વધારે કેટલી વાર પ્રાપ્ત કરે તે વિચારવામાં આવે છે. ઉપશમ તેમજ સારવાદન સમ્યકત્વ તે વધારેમાં વધારે પાંચ વાર આઘાત એક તો પ્રથમ સભ્યત્વ મળવાના સમયે અને ત્યાર બાદ તો ચાર વાર ઉપશમશેતિ ઉપર આરૂઢ ઘાય ત્યારે ચાર વાર એમ એકંદર પાંચ વાર પામી ડાકાય. ત્યારે વેદક અને વ્યાયિક સમ્યા તો એકજ વાર અને શાયપામિક સભ્યલ તો અસંખ્વ વાર પ્રાપ્ત થઈ શકે. ક સમ્યવ કયે ગુણસ્થાનકે હોય છે?— સારવાદન સભ્યત્વ સાસ્વાદન નામના બીજ ગુણસ્થાનકમજ હોય છે, પરંતુ ત્યાંથી આગળ કે પાછળના ગુનામાં નહિ જ. પામિક સભ્યત્ર અવિરત રચ-દષ્ટિ નામ ૧ ઉપશમ સત્વો પડીને નિત્વ દુરડાનકમાં જતાં જ કોને સમય લાગે છે અને રાકારો પણ સંબંધમાં આળ ઉપર પડનારનું દાન કરે છે. તે ઉપર પડેવને ભૂમિ ઉપર પહોંચતાં જેટલી વાર હશે તેને ડર પણ નિરાક =”દા ક- ત્વનું નગ્ન કરતો ઇવ સાસ્વાદની ાિન્ડ સ્થાનકે . કે ન ક કછે . ૨ “ જન્મ cતે વાર = રૂદન ૨૦ રને તે સદન - પ્રસ્તુતમાં પમિક ઝનું દ્રશ્ન : -- vs કે ક દ = = ~દન ડિત જવું તે “શાન” છે. ૯ =? — “- -' કહે છે કે તેનું ન રૂપાન્તર શાનન ડાય છે. કે (.^ } - - - - - - આ કર કરે તે = ૪ ન કરે છે . = – તુ- ર ટ ડ :~- કરે તે “3 રન' છે. આવી ર દે છે “ --- • રે -' કહે છે.

·૩૪ વૃષભપંચાશિકા, [ બીપભાઇ- ચોથા ગુણસ્થાનથી લઈને ઉપશાન્તાહ નામના અગ્યારમા ગુણસ્થાન પર્યત એમ આઠ ગુણ સ્થાનકો સુધી હોય છે. ક્ષાયિક સમ્યત્વ અવિરત સમ્યગદષ્ટિનામક ચોથા ગુણસ્થાનકથી લઈને તે છેક અગિ-કેવલિનામક ચદમા-અંતિમ ગુણસ્થાનક સુધી અર્થાત એકંદર અગ્યાર ગુણ- સ્થાનકો પર્યત હોય છે (અને ત્યાર પછી મુક્તાવસ્થામાં પણ વિદ્યમાન છે). ક્ષાયોપથમિક સમ્પર્વ અવિરતસમ્યગૃષ્ટિ, દેશવિરતિ, પ્રમત્ત અને અપ્રમત્ત અર્થાત ચોથા, પાંચમા, છઠ્ઠ અને સાતમા એ ચાર ગુણસ્થાનમાં હોય છે, પરંતુ ત્યાંથી આગળનાં કે પાછળનાં ગુણ કથાનોમાં તેનો સંભવ નથીજ. સમ્યકત્વની સ્થિતિ– સમ્યની સ્થિતિનો અર્થ એ છે કે કયું સમ્યકત્વ કેટલા વખત સુધી રહેનારું છે. આ સ્થિતિને જઘન્ય (ઓછામાં ઓછી) અને ઉત્કૃષ્ટ (વધારેમાં વધારે) એમ બે પ્રકારો પડે છે. હવે તેમાં સાસ્વાદને રામ્યવની જઘન્ય સ્થિતિ એક સમયની છે, જ્યારે તેની સ્થિતિ તો 'આવલિની છે. ઓપશમિક સમ્યત્વની જઘન્ય તેમજ ઉત્કૃષ્ટ એમ બન્ને પ્રકારની સ્થિતિ અંતર્મુહૂર્તની જ છે. શાયિક સમ્યકત્વની જઘન્ય સ્થિતિ અંતર્મુહૂર્તની છે, જ્યારે તેની ઉત્સુક સ્થિતિ ભવસ્થિતિની અપેક્ષાએ તેત્રીસ (૩૩) રસાગરેપમથી કંઈક અધિક છે ( શિવાયની અપેક્ષાએ અર્થાતુ મુક્તાવસ્થા આશ્રીને તો તેની સ્થિતિ અનંતકાલની છે, કેમકે રમ્યા અવિનાશી છે). ક્ષાયોપથમિક સભ્યત્વની જઘન્ય સ્થિતિ અંતર્મુહુર્તની છે અને તેની ઉણ રિધતિ છાસડ (૬) સાગરોપમથી કઈક અધિક છે. વેદક રાજ્યની તો જઘન્ય તેમજ છે એમ બન્ને સ્થિતિઓ એકજ સમયની છે. દરેક વસ્તુનું અવ નિર્દેશ, સ્વામિત્વ, સાધન, અધિકરણ, સ્થિતિ અને વિધાન કે ઇ રીતે થઈ શકે છે, તે વાત આ રાખ્યત્વને પણ લાગુ પડે છે, પરંતુ એ સર્વ ન ત થ વિના ભયથી તેમજ આ રાજ્યનું પ્રકરણ ઘણું મોટું થઈ જવાની ભીતિથી ૨. વિસ્તાર પૂર્વક વિચારવામાં આવી નથી. વિશેષમાં સમ્યકત્વને દશ ભેદો પરત્વે જે સ્થાન :: મ કરવામાં આવ્યો છે, તેનું પણ દિગ્દર્શન કરાવવામાં આવતું નથી. ફક્ત ન જ પ્રશ્ન વિચારી આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. ૧ , ૨ અને સમય પર થઈ જાય છે. જુઓ અનુગદ્વાર (રાડ ૧૦૪ ) ૬૬ દરમિક રિસ ઉત્પન્ન થયા અનુત્તર વિમાનવાસી દેવોની અપેક્ષા સમજવાનો છે કે ન વ નું દ ર તેત્રીસ વાપમનું છે અને એથી જે કંઈક અંક દે ને . . ઇ.ને સમજવાના છે -- કે દેશના દેવોના નિવાસીનું ઉદ આયુષ બારી શશ્ન ઇ. (૯૦) અગરીયમ વીતી જાય દિન ૬ - - ર છે કરી છે તે છે મુખ્યત્રી (3) દ. ૬) રામ દ ક છે, ક અ જે કળ ફેરવામાં આવ્યો છે, . અ અને જે w ·વિત્તિતા ] ऋपभपञ्चाशिका. ૩૫ શું લાપશમિક સભ્યત્વ ક્ષાયિક સમ્યને અટકાવનારૂ છે?— આ પ્રશ્નનો ઉત્તર બહારમાં છે. પરંતુ આમ ઉત્તર આપવાથી એવી શંકા ઉદ્ભવે છે કે ક્ષાપશમિક સભ્યત્વ તત્ત્વશ્રદ્ધાનને ઉત્પન્ન કરનારું હોઈ કરીને વિન્નરૂપ કેમ બની શકે ? આના જવાબમાં જે એમ કહેવામાં આવે કે તે મિથ્યાત્વ જાતિનું હોવાથી તે વિન્નરૂપ છે, તે તો એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે કે આવા મિથ્યાત્વ જાતીયથી આત્મ-શ્રદ્ધાનો સંભવ કેમ મનાય વારૂ? આ સંબંધમાં નીચેનાં બે દુષ્ટાન્તો વિચારવા આવશ્યક છે. એ તો દેખીતી વાત છે કે સૂક્ષ્મ અભ્રકરૂપ આવરણથી આચ્છાદિત થયેલો દીપક પણ કાંઈક ધૂન પ્રકાશ આપે છે, પરંતુ આ આવરણ દૂર થતાં તેની કાતિ વિશેષતઃ ઝળકી ઊઠે છે. એવી જ રીતે કિંચિત્ મલિન વસમાં ઢંકાયેલા મણિનું તેજ પણ સહેજ ઓછું જણાય છે, પરંતુ સ્વચ્છ વસ્ત્રમાંથી તેની પ્રભા વિશેષ પડે છે. તેવી જ રીતે પ્રસ્તુતનાં મિથ્યાત્વનાં પુગલો લાયોપશમિક ભાવને પ્રાપ્ત થતાં આત્મધર્મરૂપ શ્રદ્ધાન કઈક અસ્કુટપણે પણ પ્રાપ્ત થાય છે અને તે પુત્ર- લોને ક્ષય થતાં આત્મ-સ્વરૂપ સર્વ પ્રકારે પ્રકટ થાય છે (આનું જ નામ ક્ષાયિક સમ્યવ છે). કેટલીક વાર એવો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે છે કે સમ્યકત્વ મોહનીયનાં પુદ્ગલોનો ક્ષય થતાં કેમ સભ્યત્વ ઉત્પન્ન થાય તેનું પણ એથી સમાધાન થઈ જાય છે એ વાત હવે નિવેદન કરવાની જરૂર રહેતી નથી. આ પ્રકરણ સમાપ્ત કરીએ તે પૂર્વે એટલું ઉમરેવું આવશ્યક સમજાય છે કે સમ્યત્વના વિશેષ જિજ્ઞાસુએ સભ્યત્વના નિસરૂચિ ઈત્યાદિ દશ પ્રકારે માટે તથા શાદિક પાંચ લક્ષણે, શંકાદિક પાંચ દુષણ અને કુશલતાદિક પાંચ ભૂષણે, તેના આઠ પ્રભાવકો તથા સમ્પલના 'રાજાભિયોગાદિક છ આગ, અરિહંતાદિક સંબંધી દશ વિન, ત્રણ પ્રકારની શુદ્ધિ, ચાર શ્રદ્ધાન, સભ્યત્વની છ ભાવના તથા છ વતન તેમજ તેનાં છ સ્થાનકો તથા તેનાં ત્રણ લિંગ એ સમ્યત્વના ૬૭ બોલો એ બધાના સ્વરૂપ માટે પ્રવચન-સાદાર પ્રમુખ ગ્રન્થો જેવા. ૧ નિસરૂચિ, ઉપદેશરૂચિ, રકાસરૂચિ, મૂત્રષિ, બીજવિ, વિનવિ, વિસ્તારરૂચિ, દિયા ચિ, હેપરૂચિ તથા હરિ એ દશ પ્રકારો છે. ૨ શામ, સવેગ, નિર્વેદ, અનુકપા અને માસિક્તા છે પાય લફો છે. ૩ શંકા, માકાંક્ષા, વિચિકિત્સા, મિથ્યાષિની પ્રા ને તેનો પરિચય કરે છે ને છે. ૪ જિનશાસનને વિષે કાળતા, પ્રભાવના, તીરેવા, રિવરના વા નિ ર પર બને છે. ૫ વર્તમાન કતના પારં, અસરકારક રીતે કર્ય-કડા કરીન, 1-2 - દી, ૨ :નિક, તપસ્વી, વિદ્યા અને માત્ર વડે પાની, સિ૩િ ૪.૦૪ -ને બે =ી ક ર : માવદર છે. રાભિ, હરિ હું મિ. કરિ , – ર - - ૨૪. ૭ =તિ (તસ્કર), gિ, જિન-તિ', કિડન, ત્રિ-, કફ, - , , , -- ધિ સ૬ ને સમત્વ = સધી વિનય તે તેના દર કર દે.

·૩૬ - અષભપંચાશક, [श्रीधनपाल- जगद्गुरौ दृष्टे यद् भवति तदाह- भविअकमलाण जिणरवि!, तुहदलणपहरिसूससंताणं । दढवद्धा इव विहडंति, मोहतमभमरविंदाइं ॥४॥ [भव्यकमलेभ्यो जिनरये! त्वदर्शनप्रहर्पोच्छसङ्ग्यः । हढयद्धानीव विघटन्ते मोहतमोभ्रमरवृन्दानि ।।] प्र० वृ०-भविअत्ति । भविअकमलाण जिणरवि ! मिथ्यात्वनिशीथिनीप्रान्तसमुदित- त्वेन यथाऽवस्थितसन्मार्गप्रकाशकत्वेन च जिन एव रविः-जिनादित्यस्तस्य सम्बोधनं हे जिनरवे!-जिनभानो! त्वदर्शनाद् भव्यकमलेभ्यो मोहतमोभ्रमरवृन्दानि विघटयन्ति । तत्र भव्याः-सिद्धिगमनयोग्याः प्राणिनः, तद्गुणवन्धुरत्वेन ज्ञानादिलक्ष्मीनिवासत्वेन च कमलानीव कमलानि तेभ्यः । अत्र सूत्रस्य प्राकृतत्वात् पञ्चम्यां षष्ठी । त्वदर्शनं-त्वदा- लोकनं तस्मात् प्रहर्षः-परमप्रमोदः तेनोच्छसद्भ्यः-समुद्धपितरोमकूपेभ्यः । पक्षे विक- सद्भ्यः । किंविशिष्टानि मोहतमोभ्रमरवृन्दानि? दृढवद्धान्यपि-चिरप्ररूढान्यपि । पक्ष कुशेशयकोशान्तर्निविडपीडितान्यपि । तत्र मोहः-अज्ञानम्, तमस्तु वध्यमानं कर्म, स एव कलुपत्वेन सुकृततमोरूपाणि भ्रमरपटलानि । अयमाशयः यथा तरुणतरणि- किरणव्यतिकरविकस्वरेभ्यः कमलेभ्यः पुष्पन्धयाः पृथग् भवन्ति, एवं भव्यानामपि जग- लोचनलोभने भगवति जिनेश्वरे साक्षात् कृते समुल्लसितातिशायिशुभभावनावशात् मोहत- मांसि विलीयन्ते ॥ इति चतुर्थगाथार्थः ॥ ४ ॥ हे० वि० साम्प्रतं रविरूपकेण स्तुतिमाह--(भविअत्ति) हे जिनरवे! भव्यकमलानां दृढवद्धान्यपि (अत्यर्थ मिलितान्यपि विघटन्ते-शिथिली- भवन्ति । कानीत्याह-'मोहतमोभ्रमरवृन्दानि मोह एव) यथास्थितवस्तुस्वरूपादर्शनात तमांसि मोहतमांसि तान्येव भ्रमरवृन्दानि-अलिकदम्बकानि तानि । (भव्यानां) कीदृशा- नामित्याह-त्वदर्शनमहर्षोच्छल(च्छ्वस? )तां-भवदवलोकनानन्दोन्मिपताम् ॥ इति गाधार्थः॥४॥ શબ્દાર્થ भविस (भविक )-स-य, मुनि-योय. जिणरवि !-3 नि-सूर्य! तुह ( त्वत् )-द्वितीय५३५चा५६ सर्वनाम. भविअकमलाणमन्य उभगोमांथा. दंसण (दर्शन )-र्शन. जिण (जिन)-जिन, वीतराग. पहरिस (प्रहप )-सत्यंत मान-६, ५२म प्रमो. रवि (रवि)-भूर्य. ऊससंत (उच्चसन् )-विास पामतु. कमल-भग ૧ પ્રાકૃત ભાષાને લીધે “પંચમી' વિભક્તિને બદલે અન્ન પછી વિભક્તિનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

·३७ विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. तुहदसणपहरिसूससंताण-ता। शनना ही लोह ( नोह ) मोड વિકસિત થતાં. तम (तमस् )-१५१२. दढ (दृढ) भरभूत. वद्ध ( यर ) धाये. भमर (भ्रमर)-प्रभ२, समशे. दढवद्धा-मनात બંધાયેલ. विद (वृन्द )-समुदाय. इव (३२)-प. मोहतमभमरविंदाई-भोडा-४१२३पी भ्रमरोना स विहांति( विघटन्ते )-शिथिल भने छे. हाया. પદાર્થ જગદ્ગુરૂના દર્શનનું ફળ– (મિથ્યાત્વરૂપી નિશાનો નાશ કરનારા અને સન્માર્ગના પ્રકાશક એવા) હે જિન–સૂર્ય તારા દર્શનના પ્રકૃણ આનન્દથી વિકસિત થતાં ભવ્ય-કમળમાંથી દૃઢ બંધાયેલા એવા પણ મેહાન્ધકારરૂપી ભ્રમરના સમુદાયો છૂટા પડી જાય છે.”–૪ સ્પષ્ટીકરણ પદ્યનું તાત્પર્ય – સૂર્યના ઉદયે કમળ વિકવર થતાં તેના કોશમાં રાત્રે સપડાઈ ગયેલા ભ્રમરો જેમ બહાર નીકળી આવે છે, તેમ ભય પ્રાણીઓને પ્રભુના દર્શન થવાથી તેમની શુભ ભાવના વિક- સ્વર થવાથી અનેક ભવોથી એકત્રિત થયેલા કિલષ્ટ કર્મરૂપ ભ્રમરો તેમનાથી છૂટા પડી જાય છે અર્થાત્ તેવા જીવોનું અજ્ઞાન નાશ પામે છે તે જીવોને સજ્ઞાન અને અંતમાં મુક્તિ મળે છે. इदानी भगवतः प्रथमतीर्थपतेश्यवनकल्याणकमुद्दिश्य गाथास्तुतिः- लट्ठत्तणाहिमाणो, सबो सबसुरविमाणस्त । पई नाह ! नाहिकुलगरघरावयारुन्मुहे नहो ॥५॥ [शोभनत्वाभिमानः सर्वः सर्वार्थतुरविमानत्य । त्वयि नाथ ! नाभिक्षुलकरगृहावतारोन्मुले नष्टः ॥] प्र० वृ०-लहत्तणत्ति । हे नाथ!-हे स्वामिन् ! सर्वार्थाभिधानत्य सुरविमानत्य सम- मोऽपि लष्टत्वाभिमानः-प्रधानत्वाकारो नष्टः-क्षीणः । क सति? त्वयि नाभिकुलकरग- हावतारोन्मुखे सति । यदा त्वं प्राग्भवे वजनाभः पदसण्डनेदिनीमण्डलाधिपत्वं तृणवदव- धूय संयमतावाञ्चमङ्गीकृत्य तान्यहदादीनि विंगतिखानान्यासव्य निवध्य सर्वोत्तमतीर्थ- कृनाम कर्मणा अनुत्तरसुरविमाने त्रयस्त्रिंशत्लागरोपननुलस्याने उत्तन्नः । यदा त्वं ताम्- गुणागुणविभागज्ञोऽपि सुप्रभस्तथान्तोऽतदिनन्दन्यवन्धुरं विमानमप्यपहाय गृहा- वतारोन्मुखः त्याः. तदाऽभिमानिनो मानवंशः ॥ इति पञ्चमगाथार्यः ॥५॥ जामिनाजोदि ।

·ર: ઋષભપંચાશિકા { નવા- हे० वि०-प्रथमकल्याणकद्वारेण स्तुतिमाह-(लठ्ठत्तणत्ति) हे नाथ! त्वयि 'नाभिकुलकरगृहावतारोन्मुखे सति' नाभिश्चासौ कुलकरश्च नाभि- कुलकरस्तस्य गृहं तत्रावतारस्तत्रोन्मुखस्तस्मिन् । किं (जातः)? नष्टः-प्रलयं गतः। कोऽसौ ! लो(ल)प्रत्याभिमानः-शोभनत्वाहङ्कारः । कस्येत्याह-~-'सर्वार्थसुरविमानस्य' सर्वार्थ च तत् सुरविमानं च सर्वार्थसुरविमानं तस्य । किंविधोऽपि ? सर्वोऽपि, समस्तोऽपीत्यर्थः॥ ५ ॥ શબ્દાર્થ (મન)= (૧) સુન્દરતા (૨) પ્રધાનતા. !(!)=હે નાથ! cકમ (મા)=ગર્વ. ણિ (નામ) નાભિ, મોનો શેષતાનો ગર્વ. 'ર (ર)=કુલકર. જ ( )સમસ્ત. * ()=સવી. ઘર (થા)=ઘર, મહેલ. r () દે. વાર (વInt)=અવતાર જ (f) વિમાન, મુ (1)=ઉભુખ, તત્પર. જિનાશર્થ નામના દિવ્ય વિમા નાવિહાર મુદ્દે નાભિ કુલકરના ઇ- હમાં અવતાર માટે તત્પર. () તું. ટ્ટ (1)=નાશ પામે. પધાર્થ અને યવન– નથ! જયારે તું નાભિ (નામના સાનમા) કુલકરના ગૃહમાં અવતાર લેવાને (નિ તું જયારે તેમના ઘરમાં અવત), ત્યારે સર્વાર્થસિદ્ધ નામના) દેવ- મિ અને રન્ટના (અથવા પ્રધાનના) સંબંધી સમરત ગર્વ ગળી ગયે.”—૫ સ્પષ્ટીકરણ ર - ૧ છતાં બુદ્ધિ વગેરેની અધિકતાને લઇને તે કાળના મનુષ્યોએ ને દુર કરવામાં આવે છે, કુછ તેની સ્થાપના કરનાર . . . - કનિ-ધ છે. આથી રામજી શકાય છે કે યુગના પ્રારંભમાં નીતિ . - અને “દુલકર કરવામાં આવે છે. એકંદર રીતે આ 'અમી કરવાદનચામાન, રવી, અભિચન્દ્ર પ્રસેનજિત, મરૂદેવ ૨. ના થી. એટલે વા; * *, રો : ? * = ર૪ કtt જ ૨૪, ૨ - - - - હિના જે દેશ દ, ·શિક્ષિત नरमपञ्चाशिका. અને નાભિ એમ સાત કુલકરો ઘા છે. આ બધા કુલકરો "સુગલિક ધર્મને અનુસરનારા, જીવનારા નામના સરસ સંતુનનવાળા તેમજ સમચતુર નામના ઉત્તમ સંસ્થાન- વાળા હતા. અલ્પ રાગ–ષવાળા હોઈ પ્રાયઃ ગુગલિકો દેવગતિગામી હોવાથી તે સર્વે મૃત્યુ પામીને દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થયા હતા, પ્રથમ કુલકરના શરીરની ઊંચાઈ ૯૦૦ ધનુષ્ય જેટલી હતી. બીજની રખેથી રહી, ત્રીજને ઘી પણ રહી હતી. ત્યારે સાત કુલકર નાભિ રાજાના શરીરની ઉંચાઈ તો પર૫ ધનુષ્ય જેટલી હતી. એ પ્રમાણે આયુષ્ય પણ એક કુલકરનું તેની પહેલાના કુલકર કરતાં ઓછું તું પ્રથમ કુલકરનું રણાયુષ્ય પોપમના દશમા ભાગે હતું. જ્યારે સામા કુલકરનું આયુષ્ય તો સંખ્યાત પૂર્વનું હતું. જેટલું આયુષ્ય કુવકનું હોય છે તેટટું આયુષ્ય તેમની પત્નીનું હું હર છે એ નિયમ પ્રમાણે સાતમાં કુલકરની પત્ની મરૂદેવીનું આયુષ્ય પણ સંખ્યાત પનું હતું. તેમનાં સંહની. સંસ્થાન અને ઊંચાઈ પણ પ્રાયઃ નાભિ રાજના જેટલાં હતાં. પ્રથમના છ કુલકરોની પરીઓ નાગકુમાર નિકોયમાં ઉત્પન્ન થઈ, ત્યારે સાતમા કુલકરના પક્ષી અને તીર્થકર શ્રી ઋષભદેવના જનની મરૂદેવી તે આયુષ્ય પૂર્ણ થતાં મેસે ગયા. હાકાર. માક્ષર અને ધિક્કાર ત્રણ દંડ-નીતિઓ પૈકી પ્રથમ નીતિનો ઉપયોગ પ્રામના બે યુવકોના સમ- ૨. પહેલી અને બીજી ત્રીજી અને ધાના સમયમાં અને કોને ઉપયોગ પમા, છઠ્ઠા અને સાતમા કુલકરના સમયમાં કરવામાં આવ્યો હતો. આયુષ્યના સમયના દર લાગે કુપવામાં આવે તો તેમનઃ પ્રાંમ ને રતિમ ભાર સિવાયના મધ્યના ૫: કા જેટલો સમય કુલકર પદકી લો. નાભિને અભદેવ નામના પુત્ર અને તેમની સાથે ઉત્પન્ન વરી ) સુમંગલા ની છે નાન હા. સરિ- જેને શાસ્ત્રમાં લવપતિ બન્યા. હિ ને હૈમાનિક બજેટ ન દે, જે ૫ડવામાં આવ્યા છે તેમાં પંજનિ દેરો = દેવ . ? - . ના દરે ક ને વિમાનમાં રહે છે અને જ છે. વજન, જયન્ત પરાજિત ને વાત . છે. ના ના કાન , 1 = -- જે રે; સસિદ્ધ કરી ને ત ઇ sી : - - - -- છે : ==ાવા- નિર- ૧ : : * * છે.

·४० -- અષાપચાશિયા, [श्रीधमपाल- તે સર્વોત્તમ દેવ છે. સર્વાર્થસિદ્ધની જુદી જુદી વ્યુત્પત્તિઓ વાચકવર્ય શ્રીઉમાસ્વાતિકૃત તવાથધિગમસૂત્ર (અ૪, સૂ૦ ૨૦)ના ભાષ્યમાં નીચે મુજબ આપવામાં આવી છે "सर्वेष्वभ्युदयार्थपु सिद्धाः सर्वार्थलिद्धाः सर्वार्थश्च सिद्धाः सर्वे चैपामभ्युदयार्थाः सिद्धा इति सर्वार्थसिद्धाः।......सर्वार्थषु सिद्धाः सिद्धप्रायोत्तमार्थी इति।" અર્થાત્ જે સમસ્ત અસ્પૃદયના અને વિવે સિદ્ધ છે એટલે કે અભ્યદયના સુખની અધિકતાને લીધે સર્વ પ્રયજનને વિષે જે અવ્યાહત શક્તિવાળા છે અથવા જે સર્વ અર્થોથી સિદ્ધ છે એટલે કે જે સર્વ અતિશયશાળી અત્યન્ત મનોહર શબ્દાદિકથી પ્રખ્યાત છે અથવ અભ્યદયના સમગ્ર અર્થો જેના સિદ્ધ થયા છે તે સર્વાર્થસિદ્ધ છે. સર્વ કર્તવ્યની પરિસમાપ્તિ લઈને અથવા અનન્તર ભવમાં સિદ્ધ થનાર હોવાથી પણ તે સર્વાર્થસિદ્ધ કહેવાય છે. આવા એકાવતારી તથા ૩૩ સાગરોપમની સ્થિતિવાળા દેવો જે સ્થાનમાં રહે તે સ્થાન ગર્વ ધારણ કરે એમાં નવાઈ નથી, કેમકે આનાથી કોઈ સંસારીનું સ્થાન ઉત્તમ નથી તેમજ સિદ્ધના જીવોનું નિવાસસ્થાન પણ આનાથી દૂર નથી. पई चिंतादुल्लहमुक्खसुक्खफलए अउधकप्पदुमे । अवइन्ने कप्पतरू, जयगुरू ! हित्था इव पओत्था ॥ ६ ॥ [त्वयि चिन्तादुर्लभमोक्षमुखफालदेऽपूर्वकल्पद्रुमे । अवतीर्णे कल्पतरवो जगद्गुरो! हीसा इव प्रोपिताः] प्र० वृ०-पइन्ति । हे जगद्गुरो! अस्य भारतवर्पस्यावनौ त्वय्यवतीर्णे कल्पद्रव प्रोपिता हीस्था इव-सलज्जा इव । क्व सति ? त्वय्यपूर्वकल्पद्रुमे समवतीर्णे सति । चिन्ता नाम सङ्कल्पस्तस्यापि दुर्लभं-दुष्प्रापं मोक्षस्य-निर्वाणस्य सुखं मोक्षसुखं तदेव फलं तद् ददातीति चिन्तादुर्लभमोक्षसुखफलदस्तस्मिन् । भगवतोऽवतारात् प्रथमं हि कल्पमहीरुह सर्वस्यापि वयं मनश्चिन्तितमर्थं सम्पादयामः। अवतीर्णे च चिन्तादुर्लभमोक्षसुखफलदे भुवनभर्तरि तद्ददाने सर्वाण्येवा(?)स्मदर्थतामात्मनः सम्भाव्यमाना धूर्ताः कल्पतरवस्तिरो- वभूवुः । इति षष्ठगाथार्थः॥६॥ हे० वि०-भवति समुत्पन्ने कि जातमित्याह-(पइन्ति) जगद्गुरो! त्वय्यवतीर्णे प्रक्रमाजगतीति गम्यते । किंरूपे ? 'अपूर्वकल्पद्रुमे' विशि- प्ट(विवुध )विटपिनि । किम् ? 'हित्था इव' लज्जिता इव । उत्प्रेक्षायामिवशब्दो द्रष्टव्यः। कल्पतरवः प्रोपिताः-अभावमापन्नाः। किमुक्तं भवति ? कालवशेनैव ते विनष्टाः, परं कविनोत्प्रेक्षिताः । कीदृशे त्वयीत्याह-'चिन्तादुर्लभमोक्षसौख्यफलदे' चिन्तया दुर्लभ यन्मोक्षसौख्यं-शिवशर्म तदेव फलं तद् ददाति यः स तथोक्तस्तस्मिन् । यत एव चिन्ता- दुर्लभमोक्षसौख्यफलदो भवान् अतोऽपूर्वकल्पद्रुमः । इति गाथार्थः॥ ६॥ १ 'सर्वथैवानर्थकतामा०' इति प्रतिभाति ।

·જિતા] कापभपञ्चाशिका. શબ્દાર્થ જરું ()=. Wકુમ (1) કટપવૃક્ષ. ચિંતા (7)=ચિન્તા, સંકલ્પ, ૩૩ ૨૫=અપૂર્વ કલ્પવૃક્ષ કુંદ (ડુ) દુર્લભ. અવે (ાવતી)=અવતર્યો. મુ ( =મુકિ, સિદ્ધિ. ખેતર (તાવ)-કલ્પવૃક્ષો. સુર (કુ=મુખ. = (૨) ફળને પાપનાર. ગુ! (કુરો!) હે જગદ્ગુરૂ, હે વિશ્વના ગુરૂ ! ચિંતીફનુંgઉદv=ચિતા વડે દુર્લભ દિયા (હજી )=શરમાઈ ગયેલા. એવા મોના સુખરૂપ ફળને કાપનાર, ૬૦ ()=જેમ. કa (પૂર્વ)=સાધારણ v (ગોપિતા)=પ્રવાસે ગયા, દૂર થયા પધાર્થ પ્રભુના અવતારનો પ્રભાવ– “સંકલ્પ વડે દુર્લભ એવા મોક્ષના સુખરૂપ ફળને આપનારો એવો તું અપૂર્વ કલ્પવૃક્ષ (આ પૃથ્વી ઉપર) અવતર્યો એટલે તે વિશ્વના ગુરૂ! કલ્પવૃક્ષો જાણે શરમાઈ ગયાં હોય તેમ તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયાં.”—૬ સ્પષ્ટીકરણ જાદૂરૂને વિચાર– જગદ્ગુરૂ થવું એ કંઇ બાળકનો ખેલ નથી, કેમકે જેણે ગુરૂ થવાની પૂર્ણ યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરી હોય તેજ = બિરૂદને દીપાવી શકે. વળી પોતે પોતાની જાતને જગદ્ગુરૂ તરીકે રળખાવે તેમાં કંઈ મહત્તા નથી. પરંતુ તેવા ગુણે જે વ્યક્તિમાં દષ્ટિગોચર થતા હોય તેને જગત્ તે રૂપે સ્વીકારે એમાં ખરું મહત્વ રહેલું છે. જગદ્ગુરૂ બનનારે જગતના કલ્યાણર્થ પોતાનું જીવન વ્યતીત કરવું જોઈએ. કોઈ પણ જીવનું અહિત ન થાય એ એનું લક્ષ્ય બિન્દુ હોવું જોઈએ. પોતાનું ચારિત્ર આદર્શરૂપ હોવું જોઈએ કે જેથી અન્ય તેનું અનુકરણ કરી શકે જગદગુરૂની વાણીમાં કડવાશ. કઠોરતા કે તુરતાને માટે રવાન હોઈ શકે નહિ. છતાં તેમનો ૫દેશ સચોટ લેય એમાં નવાઈ જેવું નથી. કેમકે તેરો પદાર્થની પ્રરૂપણ કરતાં પ્રતિપાદન લીનો ઉપયોગ કરે એ સ્વાભાવિક છે. કેમકે ચવાઈ વરૂપ શું કરવું એજ તેમના ઉપદેશ ઉદ્દેશ હોય શકે. વળી જેવો ઉપદેશ તે અન્યને આપે તદનુરૂપ તેમનું વર્તન હોય એમાં તો કહેવું છે? કઈતુ “નવે દિનેના એ તેમનામાં સંપ- ઈતઃ ચરિતાર્થ થાય જ. પક્ષપાન તો તેનામાં સર્વ કા હર એ દેખીતું છે, કે રોગ અને હેપને જલાંજલિ આપ્યા વિના જાદૂરલ પ્રાપનું નથી. આ પ્રમ ના અનેક ગુણેથી વિશિષ્ટ જારનું વર્ષ રહેવા - લેખિની સમાં નથી, તેથી કરીને ખરી રીતે કરી અને ઈને કડક = = = =.વી છે અને દર તેવામાં અને તીર ન હશે કે તેઓ જન્મ !-- - ઉફા ફરે .

·No text on this page.

·४३ विरचिता] यमपञ्चाशिका. साम्प्रतं भगवतो नाभिनन्दनस्य जन्मकल्याणकमधिकृत्य गाथाद्वयमाह- अरएणं तइएणं, इमाइ उस्सप्पिणीइ तुह जम्मे । फुरि कणगमएणं, व कालचकिकपासंमि ॥ ७॥ [अरकेण तृतीयेनास्यारुवसपिण्यां तव जन्मनि । स्करितं कनकनयेनेव कालचकपावें ॥] प्र००--अरएणन्ति । हे जगद्गुरो! अत्यामवत्सर्पिण्यां त्वजन्मनि कालचकदेशवर्तिना तृतीगरकेण स्फुरितमिति । तावद् द्वादशभिररकैः कालचक्रमभिधीयते विंशतिसागरो- पमकोटिकोटीप्रमाणम् । अवसर्पिण्यामलिन् सुपमदुप्पमाभिधत्तीयारके प्रान्ते भगवान्ना- भिसन्भवः तसुत्पन्नस्तदेवाह-तब जन्मनि तृतीयारकेण काञ्चननिर्मितेनेव स्फुरितमिति । तथाविधीककल्याणकाघुत्तवविकलं तु शेवं कालचक्रम् ॥ इति सप्तमगाथार्थः ॥ ७ ॥ हे० वि-भगवतो जन्ममाहात्म्यद्वारेण स्तुतिमाह-(अरएणन्ति)- हे नाथ! तव जन्मनि अरकेण-कालसंज्ञितेन तृतीयकेनात्यामवत्तपिण्यां स्फुरितं- विलतितन् । क ? 'कालचकपाचे कालचक्र-द्वादनारकं तलैकश्चाती पाश्च काल- चकपातलिन् । उत्प्रेक्षते-कनकमयेनेव । अपनर्यः यथा कृष्ण कनकमयोऽरकः गोभते तथा काललक्षणेऽपि ॥ इति गाथार्यः॥ ७ ॥ શદાર્થ अरए (र)राया. तइएवं तृतीयेन)ी माइ () उत्सपिणी (दसिंचा)-२.५ गुर(प)-१२ --- पार पास फुरिसं () पास एपग (न्य), सार પધાઈ પ્રભુના જન્મનું માહાર – "-ना५४ २१:': सुबई हाय तेनायो."-5 ५१-५- ·४४ વાપભગાશિક, શીખનાર ઉદ્યોત (પ્રકાશ) થઈ રહે છે. આ પ્રમાણે પ્રથા તીર્થંકરનો જન્મ અર્ધ કાલચકરૂપ આ અવસર્પિણના ત્રીજા આરામાં થતાં આ આરે કૃષ્ણ ચકના સુવર્ણમય આરાની જેમ દીપી રહ્યો, જ્યારે તેની પૂર્વેના છે અને છેવટના બે એમ ચાર આરા તો નિસ્તેજ રહ્યા, અવસર્પિણીનું દિગ્દર્શન– જેમ હિંદુ શાસ્ત્રમાં કાળના નિમેષ, કાકા, કલા, મુહૂર્ત, દિવસ, માસ, વર્ષ, સુગ, ઔદ્યાનો દિવસ તેમજ તેને અહોરાત્ર ઇત્યાદિ અનેક વિભાગે કલ્પવામાં આવ્યા છે, તેમ જૈન શાસ્ત્રમાં પણ તેના અનેક વિભાગ નજરે પડે છે. આ પૈકી કાળના સુમમાં સૂદમ વિભાગને ‘સમય’ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે તેના મોટામાં મોટા વિભાગને “પુદ્ગલપરાવર્ત કહેવામાં આવે છે. બાકીના વિભાગોના આવલિ, મુહૂર્ત, પ્રહર, દિવસ, અહોરાત્ર, માસ, તુ, અયન, વર્ષ, યુગ, અપલ્યો પમ, સાગરોપમ ઈત્યાદિ નામે છે. દશ કોડાકોડી 'સાગરોપમ જેટલા કાલ-વિભાગને “અર્ધ કાલચક કહેવામાં આવે છે. આવા જે કાલ-વિભાગ દરમ્યાન રૂપ, રસ, ગંધ, શરીર, આ સુષ્ય, બળ ઈત્યાદિમાં વધારો થતો જાય, તે કાલ-વિભાગને “ઉત્સર્પિણ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે જે દરમ્યાન રૂપાદિકમાં ઘટાડો થતો જાય, તે અવસર્પિણી કહેવાય છે. આ વાતની પ્રવચન- સાદારના ૧૬૦મા અને ૧૬રમાં હારની વૃત્તિની નીચે મુજબની પંક્તિઓ સાક્ષી પૂરે છે- "अवसर्पति हीयमानारकतया अवसपर्यति वाऽऽयुकशरीरादिभावान हापयतीत्यवसर्पिणी', तथा उत्सर्पति-वर्धतेऽरकापेक्षया उत्सर्पयति वा भावानायुप्कादीन वर्धयतीत्युत्सर्पिणी." આ પ્રમાણે કાલ-ચકના ઉત્સર્પિણ અને અવસર્પિણ એમ બે વિભાગે પડે છે અને કાળની અપેક્ષાએ આ દરેકનું માપ દશ કોડાકોડી સાગરોપમ છે. એક ઉત્સર્પિણ પૂર્ણ થાય કે તરતજ અવસર્પિણીને પ્રારંભ થાય છે અને તે પૂર્ણ થતા ઉત્સર્પિણીની શરૂઆત થાય છે. વળી આનો અન્ન આવતાં અવસર્પિણની શરૂઆત થાય છે. આ પ્રમાણે અત્યાર સુધીમાં અનન્ત ઉત્સ ૧ આપણાં ચાર અબજ અને બત્રીસ કરોડ વર્ષ જેટલે બ્રહ્માનો દિવસ છે. આને કહ્યું પણ કહેવામાં આવે છે. આટલા કાળમાં દેવોના એક હજાર યુગ પૂરા થાય છે. દેના બાર હજાર વર્ષ તે દેવોનો એક યુગ કહેવાય છે, જ્યારે દેવોનું એક વર્ષ તે મનુષ્યનાં ૩૬૦ વર્ષો બરાબર છે. ૨ હિંદુ શાસ્ત્રમાં કાળના એક મોટા વિભાગને બ્રહ્માના અહોરાત્ર તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે તે પણ આની આગળ કશી ગણત્રીમાં નથી, કેમકે તેનું માપ તે આઠ અબજ સેઠ કરોડ વર્ષ જેટલુજ છે. આનું સ્થૂલ સ્વરૂપ શ્રીભક્તામર-સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યસંગ્રહના પ્રથમ વિભાગના ૮૪ મા તથા ૮૫ મા પૃષ્ઠમાં આપેલું છે. ૩ ત્રણ ઋતુ અથવા છ માસ જેટલા કાળને અયન કહેવામાં આવે છે. ૪ પાંચ વર્ષ જેટલા કાળને યુગ” કહેવામાં આવે છે. તેમાં બે ૧૩ માસવાળાં યાને અભિવર્ધત ન આવે છે. ૫ આની સ્થૂલ રૂપરેખા ૧૩મા પૃષ્ઠમાં આલેખવામાં આવી છે. ૬ સાગરોપમના સૂમ અને બાદર એવા બબ્બે પેટા વિભાગવાળા જે ઉદ્ધાર, અદ્ધા અને ક્ષેત્ર ત્રણ પ્રકારો પડે છે તે પૈકી પ્રસ્તુતમાં સાગરોપમથી “સૂમ-અદ્ધા-સાગરોપમ સમજવાનો છે. આ તનું તત્વાર્થધિગમસૂત્ર (અ. ૪, સૂ૦ ૧૫)નું ભાષ્ય સમર્થન કરે છે. ૭ હિંદુ શાસ્ત્રમાં કાળના કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ એમ અનુક્રમે ચાર વિભાગ પાડ્યા છે આ પ્રત્યેક વિભાગને યુગ” કહેવામાં આવે છે. આ ચાર યુગો પૂર્ણ થતાં પુનઃ કૃતાદિકનો, નહિ કે કલિ "મુખનો પ્રારંભ થાય છે એ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી હકીકત છે, ·नापसपञ्चाशिका. ૪૫ પિણી અને અવસર્પિણો પસાર થઈ ગઈ છે અને હવે પછી પણ એવી અનન્ત પસાર થશે, કેમકે કાળનો કંઈ અવધિ નથી, અત્યારે કાલ-ચકનો “હુંડા અવસર્પિણી નામને વિભાગ પ્રવર્તે છે અને તેમાં પણ વળી તેને ઉત્સાંપણીની જેમ પાડવામાં આવતા છ પેટા-વિભાગે કે જેને આરા (જ) કહેવામાં જાવે છે. તે પૈકી ચાર વ્યતીત થઈ ગયા છે. અત્યારે પાંચ આરો પ્રવર્તે છે. ઉત્સર્પિણીના છ આરારોને અનુક્રમે (૧) દુષમ-સુષમ, (૨) યમ, (૩) દુષમ-સુષમ, (૪) સુષમ-દુષમ, (૫) સુષમ અને (૬) સુષમ-સુષમ એનામથી ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે ઉત્સર્પિણીથી અવસર્પિણ વિપરીત લક્ષણવાળી હોવાથી એના પ્રથમ આરાને સુષમ- નુપમ, બીજા આરાને સુષમ એમ છે આરાને ૬૫મ-દુપમ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. (૧) ચાર કોડાકોડી સાગરોપમ. (૨) ત્રણ કોડાકોડી સાગરોપમ, (૩) બે કોડાકોડી સાગરોપમ. (૪) એક કડાકોડી સાગરોપમમાં ૪૦૦૦ વર્ષ જૂન, (૫) ૨૧૦૦૦ વર્ષ અને (૬) ૨૧૦૦૦ વર્ષ એ અવસર્પિણીના છ આરાઓનું અનુકમે માપ છે. વસર્પિણીના પ્રથમ આરામાં અસ્તિત્વ ધરાવનાર મનુષ્યોનું આયુષ્ય ત્રણ પલ્યોપમનું હોય છે. જયારે તેની ઊંચાઈ ત્રણ ગાઉની હોય છે અને તેમાં ત્રણ ત્રણ દિવસને અન્તરે લોજન કરે છે. બીજા આરામાંના જીવોનું આયુષ્ય બે પલ્યોપમનું હોય છે, તેમની ઊંચાઈ છે ઉની હોય છે અને તે બ દિવસને અત્તરે ભોજન કરે છે. એ પ્રમાણે ત્રીજા સારા ( ર લાગે કલ્પવામાં આવે તો તેના પ્રથમના બે તૃતીયા)માં એક પલ્યોપમના આયુષ્યવાળા, એક ગાઉની ઊંચાઈવાળા અને એકેક દિવસને રાત્રે ભોજન કરનાર મનુષ્પો હોય છે. (અન્તિમ તૃતીયાંશમાં તો અવસર્પિણી કાળના પ્રભાવને લઈને આવ્યાદિક ઘટતું જતું હોવાથી તેમના સંબંધમાં કઈ કસ નિયમ નથી. ગા =તિમ તૃતીયાંશમાં કુલ કરો ઉત્પન્ન થયા હતા એ વાતની જમ્બીપ-પ્રાપ્તિનું ૨૮ મું સુત્ર સાક્ષી પૂરે છે.) આ ખૂદ્દીપના હિસવાનું પ્રમુખ છે પર્વતને લઈને જે રિત વિગેરે ગત વિભાગે કે જેને “ કહેવામાં આવે છે તે પૈકી કરશેત્રમાં સર્વ પ્રથમ કો, કવિ અને માં દ્વિતીય, હૈમવત અને ઍરણ્યવતમાં તૃતીય અને તપ તપ નાવિડમાં છે મજા છે (અર્થાત્ આ ક્ષેત્રોમાં આવા પારાના જે પ્રકાર હોય છે, ત્યારે ભરત અને રાવત ક્ષેત્રમાં તે અનુકએ આરા પ્રવર્તે છે (દી કરીને આપી ને રિપિંડીના ત્રીજા ચોથા આરામાં જોવીસ વીસ તીકરો આ છે નાં થાય છે, બાકી 1 તારે કળિયુગ પ્રવર્તે છે રોમ ડિગો કહે છે. 3 અતિશય દુઃખમય. (૨) દુખ. ( શ દ ક જ દે. (૧) :- જે દર કે () રુમ. ) અતિય સુખમય, ( સૂરમાં પંદર કરો eા છે, જ્યારે કે ' માં ન :: દે ને ? < ઉપસિન કરનાર આ સૂત્ર પરની ટિ જેવી ( ) ફિત્ર એ મહાવિદેહ કે રિલાયક છે. દારૂ = ર ર - દે. દ. ૧કા ગાને તીરે પદ છે. તેની જાતી છે અને પ્રવચન-સારવાર : ' હિના રોજ ગારાના કર કર કર :૨૬ - - - જરે એક સારા વીસ તીર (ર) ·વષભચાશિકા, [ ઉદ્યોત (પ્રકાશ) થઈ રહે છે. આ પ્રમાણે પ્રથમ તીર્થંકરને જન્મ આઈ કાલ–ચકરૂપ આ અવસર્પિણીના ત્રીજા આરામાં થતાં આ આરો કૃષ્ણ ચકના સુવર્ણમય આરાની જેમ દીપી રહ્યો, જ્યારે તેની પૂર્વેના બે અને છેવટના છે એમ ચાર આરાઓ તો નિસ્તેજ રહ્યા. અવસર્પિણીનું દિગ્દર્શન– જેમ હિંદુ શાસ્ત્રમાં કાળના નિમેષ, કણા, કલા, મુહૂર્ત, દિવસ, માસ, વર્ષ, યુગ, બ્રહ્માનો દિવસ તેમજ તેનો અહોરાત્ર ઈત્યાદિ અનેક વિભાગો ક૨વામાં આવ્યા છે, તેમ જૈન શાસ્ત્રમાં પણ તેના અનેક વિભાગો નજરે પડે છે. આ પૈકી કાળના સૂફમમાં સૂમ વિભાગને “સમય” કહેવામાં આવે છે, જ્યારે તેના મોટામાં મોટા વિભાગને પુદ્ગલપરાવર્ત કહેવામાં આવે છે. બાકીના વિભાગોનાં આવલિ, મુહૂર્ત, પ્રહર, દિવસ, અહોરાત્ર, માસ, ઋતુ, અયન, વર્ષ, યુગ, "પલ્યો પમ, સાગરોપમ ઈત્યાદિ નામે છે. દશ કોડાકોડી સાગરોપમ જેટલા કાલ-વિભાગને “અર્ધ કાલ-ચક કહેવામાં આવે છે. આવા જે કાલ-વિભાગ દરમ્યાન રૂપ, રસ, ગંધ, શરીર, આ યુષ્ય, બળ ઈત્યાદિમાં વધારો થતો જાય, તે કાલ–વિભાગને ઉત્સર્પિણ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે જે દરમ્યાન રૂપાદિકમાં ઘટાડો થતો જાય, તે “અવસર્પિણ કહેવાય છે. આ વાતની પ્રવચન- સાદારના ૧૬૦મા અને ૧૬૨મા દ્વારની વૃત્તિની નીચે મુજબની પંક્તિઓ સાક્ષી પૂરે છે- "अवसर्पति हीयमानारकतया अवसपर्यति वाऽऽयुप्कशरीरादिभावान हापयतीत्यवसर्पिणी', तथा उत्सर्पति-वर्धतेऽरकापेक्षया उत्सर्पयति वा भावानायुष्कादीन वर्धयतीत्युत्सर्पिणी." આ પ્રમાણે કાલચકના ઉત્સર્પિણ અને અવસર્પિણ એમ બે વિભાગે પડે છે અને કાળની અપેક્ષાએ આ દરેકનું માપ દશ કોડાકોડી સાગરોપમ છે. એક ઉત્સર્પિણ પૂર્ણ થાય કે તરતજ અવસપણીનો પ્રારંભ થાય છે અને તે પૂર્ણ થતાં ઉત્સાણિીની શરૂઆત થાય છે. વળી આનો અન્ત આવતાં અવસપણની શરૂઆત થાય છે. આ પ્રમાણે અત્યાર સુધીમાં અનન્ત ઉત્સ- ૧ આપણાં ચાર અબજ અને બત્રીસ કરોડ વર્ષ જેટલો બ્રહ્માનો દિવસ છે. આને કલ્પ” આવે છે. આટલા કાળમાં દેવોના એક હજાર યુગ પૂરા થાય છે. દેવોના બાર હજાર વર્ષ તે દેવોનો એક યુગ કહેવાય છે, જ્યારે દેવોનું એક વર્ષ તે મનુષ્યનાં ૩૬૦ વર્ષો બરાબર છે. ૨ હિંદુ શાસ્ત્રમાં કાળના એક મોટા વિભાગને બ્રહ્માના અહોરાત્ર તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે તે પણ આની આગળ કશી ગણત્રીમાં નથી, કેમકે તેનું માપ તો આઠ અબજ ચોસઠ કરોડ વર્ષ જેટલુજ છે, આનું સ્થલ સ્વરૂપ શ્રીભક્તામર-સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યસંગ્રહના પ્રથમ વિભાગના ૮૪મા તથા ૮૫ માં માં આપેલ છે. ૩ ; &તુ અથવા છ માસ જેટલા કાળને “અયન” કહેવામાં આવે છે. ૪ પાચ વર્ષ જેટલા કાળને યુગ” કહેવામાં આવે છે. તેમાં બે ૧૩ માસવાળાં યાને અભિત વર્ષે પણ કહેવામાં ૧૫ ૨'ની રચૂક રૂપરેખા ૧૩મા પૃષ્ટમાં આલેખવામાં આવી છે, જ પમના રમ અને બાદર એવા વચ્ચે પેટા વિભાગવાળા જે ઉદાર, અદ્ધા અને ક્ષેત્ર - ક કા પડે છે તે પૈકી પ્રસ્તુતમાં સાગરોપમથી “સૂટમ-અહાસાગરોપમ સમજવાનું છે. આ રતનું તત્ત્વાધિરમસુત્ર (અ૮, સૂ૧૫)નું ભાગ્ય સમર્થન કરે છે. કે હિંદુ શાસ્ત્રમાં કાળના કુન, , હાયર અને કલિ એમ અનુક્રમે ચાર વિભાગ પાડ્યા છે (આ કવિ ને ,” કહેવામાં આવે છે) આ ચાર યુરોપમાં શતા પુનઃ કૃતાદિકને, નદિ કે કસિ જે કરંજ છે એ કાનમાં રાખવા જેવી હકીકત છે, ·આવે છે, તે પૈકી ચાર વ્યતીત થઈ ગયા છે. અત્યારે પાંચમો આરો પ્રવર્તિ છે. विरचिता मापभपञ्चाशिका. ૪૫ પિણીઓ અને અવસર્પિણીઓ પસાર ઘઈ ગઈ છે અને હવે પછી પણ એવી અનન્ત પસાર થશે કેમકે કાળનો કંઈ અવધિ નથી. અત્યારે કાલ–૨નો હુંડા અવસર્પિણી” નામને વિભાગ પ્રવર્તે છે અને તેમાં પણ વળી તેના ઉત્સપિણીની જેમ પાડવામાં આવતા છ પેટા-વિભાગે કે જેને આર (.) કહેવામાં ઉત્સર્પિણના છ આરાઓને અનુકમે (૧) દુઃષમ-દુઃષમ, (૨) દુઃષમ, (૩) દુષમ-સુમ, (૪) સુષમ-દુઃષમ, (૫) સુષમ અને (૬) સુષમ-સુષમા એ નામથી ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે ઉત્સર્પિણીથી અવસર્પિણ વિપરીત લક્ષણવાળી હોવાથી એના પ્રથમ અને સુષમ- સુમ, બીજા આરાને સુષમ એમ છઠ્ઠા આરાને દુષમ-દુઃષમ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. (૧) ચાર કોડાકોડી સાગરોપમ, (૨) ત્રણ કોડાકોડી સાગરોપમ, (૩) બે કોડાકોડી સાગરોપમ, (૪) એક કોડાકોડી સાગરોપમમાં ૪૨૦૦૦ વર્ષ જૂન, (૫) ૨૧૦૦૦ વર્ષ અને (૬) ૨૧૦૦૦ વર્ષ એ અવસર્પિણના છ આરાઓનું અનુક્રમે માપે છે. અવસર્પિણીના પ્રથમ આરામાં અસ્તિત્વ ધરાવનાર મનુષ્યોનું આયુષ્ય ત્રણ પલ્યોપમનું હોય છે, જયારે તેની ઊંચાઈ ત્રણ ગાઉની હોય છે અને તેઓ ત્રણ ત્રણ દિવસને અન્તરે ભોજન કરે છે. બીજા આરામાંના જીવોનું આયુષ્ય બે પલ્યોપમનું હોય છે, તેમની ઊંચાઈ બે ગાઉની હોય છે અને તે બબ્બે દિવસને અન્તરે ભોજન કરે છે. એ પ્રમાણે ત્રીજા આરા (ના ત્રણ ભાગે ક૫વામાં આવે તો તેના પ્રથમના બે તૃતીયાંશ)માં એક પલ્યોપમના આયુષ્યવાળા, એક ગાઉની ઊંચાઈવાળા અને એકેક દિવસને અન્તરે ભોજન કરનારા મનુષ્યો હોય છે. (અન્તિમ તૃતીયાંશમાં તો અવસર્પિણી કાળના પ્રભાવને લઈને આયુષ્યાદિક ઘટતું જતું હોવાથી તેમના સંબંધમાં કંઈ ચોક્કસ નિયમ નથી. આ અન્તિમ તૃતીયાંશમાં કુલ કરો ઉત્પન્ન થયા હતા એ વાતની જબુદ્ધીપ-પ્રજ્ઞપ્તિનું ર૮મું સૂત્ર સાક્ષી પૂરે છે.) આ જમ્બુદ્વીપના હિસવાનું પ્રમુખ છ પર્વતોને લઈને જે ભરત વિગેરે સાત વિભાગે કે જેને ક્ષેત્ર કહેવામાં આવે છે તે પૈકી “કુરૂક્ષેત્રમાં સર્વદા પ્રથમ આરો, હરિવર્ષ અને રચકમાં દ્વિતીય, હૈમવત અને હૈરાયવતમાં તૃતીય અને આંતદ્વપ તથા મહાવિદેહમાં ચો આ પ્રવર્તે છે (અર્થાત્ આ ક્ષેત્રમાં આવા આરાના જેવો પ્રભાવ હોય છે, જ્યારે ભરત અને ઐરાવત ક્ષેત્રમાં તો અનુક્રમે છએ આરા પ્રવર્તે છે (આથી કરીને અવસર્ષના તેમજ ઉત્સર્પિણીના ત્રીજા ચોથા આરામાંજ વીસ ચોવીસ તીર્થંકર આ બે ક્ષેત્રમાં થાય છે; બાકી ૧ ત્યારે કળિયુગ પ્રવર્તે છે એમ દિવો કહે છે. ૨ =તિશય દુખમય. (૨) દુપય. (૪) દુઃખ અને સુખ દેવું. (૫) સુપ ઘઉં અને દમ શે. (૬) સુખમય. (હ) અતિ સુખમય. આ સૂત્રમાં પર હલકરો કા છે, જ્યારે પ્રથમ તો સાત વ્યાં છે તેનું શું એ પ્રશ્ન ઉપસ્વિત કરનારે સુત્ર ઉપરની ટિ જેવી (પાક ૧૦) હકત્ર એ મહાવિદેહનો એક ાિ છે. દેપુર અને ઉત્તર દુર ર ર દ છે. ૧ કલા આવોને સ્ત૬ છે. તેની મરજી મટે છે. પ્રવચન-સરાર રા કારની ત્તિ. ૧૧ વર્ષના ત્રીજ અને કરકર (ાજ - ક). જન્મ » છે, જ્યારે શા . જન સેવા કરો (૪ નક) દર દે.

·વૃષભપંચાશિક, [श्रीधनपाल- મહાવિદેહમાં તે સર્વદા તીર્થકર હોય છે. પ્રથમના ત્રણ આરામાં યુગલિકો હોય છે અને કલ્પવૃક્ષો તેમને સર્વ વસ્તુઓ પૂરી પાડે છે. ચોથા આરામાં દુઃખનો પ્રારંભ થાય છે. ત્રીજા આરાના પ્રાન્ત ભાગથી ખુલ્લો થયેલો મોક્ષમાર્ગ આ પાંચમા આરામાં થોડા વર્ષો વીત્યા બાદ બંધ થાય છે પણ ધર્મ રહે છે. છઠ્ઠા આરામાં તો તેનો પણ નાશ થાય છે). આ પદ્યમાં જે ત્રીજા આરા વિશે ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે આ અવસર્પિણીનો સુષમ-દુઃામ નામનો ત્રીજો આરો છે અને તેના ૮૪ લાખ પૂર્વ અને ૮૯ પક્ષ બાકી રહ્યા ત્યારે ઋષભ- नाथनो नाम थयो तो. स जम्मि तुमं अहिसित्तो, जत्थ य सिवसुक्खसंपयं पत्तो। ते अट्ठावयसेला, सीसामेला गिरिकुलस्त ॥ ८॥ [यत्र त्वमभिषिक्तो यत्र च शिवलुखसम्पदं प्राप्तः । तावष्टापदशैलौ शीर्षापीडौ गिरिकुलस्य ॥] प्र० वृ०-जम्मित्ति । हे भुवनभर्तः! तो उभावपि अष्टापदशैलौ सकलस्यापि गिरिकु- लस्य शीमेलौ-सकलगिरिकुलस्य शिरःशेखरौ । तौ को अष्टापदौ? तत्र एको यस्मिन् जन्मसमये आसनप्रकम्पात् घण्टानादेन समकालं सकलसुरपरिवृतैः चतुःपष्टीन्द्रैः क्षीरो- दवारिसम्भृतयोजनप्रमाणवदनानेककलशकोटिभिः त्वमभिषिक्तः स सौवर्णशैलः, अपरो विनीतापुरीपरिसरस्थः क्रीडाशैलः अप्टसोपानोऽष्टापदाभिधानः यस्मिन् जग(भूभृ?)ति त्वं शिवसौख्यसम्पदं प्राप्तः ॥ इति अष्टमगाथार्थः॥ ८॥ हे० वि०-अभिषेकविधिमुरीकृत्य स्तुतिमाह (जम्मित्ति)- यत्र त्वमभिषिक्तः-स्नपितः । सुरैरिति गम्यते । यत्र च शिवसौख्यसम्पदं प्राप्तः, वपि [किम् ] अष्टापदशैलौ वर्तेते । एकत्राप्टापदं-सुवर्ण तन्मयः शैलः, अन्यत्राष्टौ पदानि यत्र स तथोक्तः। किंविशिष्टावित्याह-शीमेलौ-शिरःशेखरको । कस्य ? गिरिकुलस्य- पर्वतसमाजस्य । निर्वाणगमनस्तुतिरवसाने द्रष्टव्या परप्रसङ्गेनात्रोक्ताऽपीति गुरुवचः ॥८॥ શબ્દાર્થ जम्मि (यत्र)-rei. ते (तो)-ते में तुमे (वं)-तु. अट्टावय (अष्टापद)-मटाय.. सि. (अभिषिक्तः)-मलिये उशयो. सेल (शैल) पर्वत. (यत्र)यां. अट्टावयसेलामटाय: पर्वतो. च)अने. सीस (शीर्य)-मस्त (शिव) मोक्ष, शिव. आमेल (आपीट) भुट. .. (सस) भुष. सीसामेला मस्त ने विर भुट. (सम्पद)-संपत्ति. गिरि-पर्वत. નુતંવ=શિવ-સુખની સંપત્તિને कुल-सभूमि (प्राता)मात थयो, पाभ्यो. निरिकुलस्स-पर्वताना समृटना. तो द्वा ·ક વિવા ૪s नामपञ्चाधिका. પદ્યાર્થ પ્રભુને જન્માભિષેક જે સુર્વણના ગિરિ ઉપર તારો (જન્મ-) અભિષેક થયો તે એક અષ્ટાપદ (મેરૂ પર્વત = જયાં તું શિવ-સુખની સંપત્તિને (નિર્વાણ) પામ્યો, તે (વિનિતા નગરીની સમીપમાં રહે આઠ પગથિયાવાળા) બીજો અષ્ટાપદ પર્વત એ બે પર્વતો (સમત) પર્વતોના સમૂ હતા મરતને વિષે મુકુટરૂપ થયા.-૮ સ્પષ્ટીકરણ श्रीधर्मघोपरिप्रणीतः। !! પપઃ | (નિવ) परधर्मकीति ऋषभो', विद्यानन्दाश्रितः पविनितवान् । તો , વાપરઃ || ૬ | “વિદ્યા અને આનંદથી સેવાયેલા તથા સુરેન્દ્રો વડે પૂજા તેમજ ઉત્તમ ધર્મ અને ધીરુત જેવા ઋષભદેવે) જેને પાવન કરે, તે પદ શિાિજ જ પામે કે यलिनष्टापदे-भूदष्टापदभुत्यदोपलक्षारः । अष्टापदाम पनःस जयलधाः ॥२॥ ના સ્વરૂપ સરૂ નુ સ્તુતિ”નુર્વિદનિકા (પ૦ ૩૩) - નિર્વાણ પ્રસંગને ક્યાં લઈને ગર્વ ન કર મ =.. શિવનાં વિરાજે તેને કહ્યું છે કે સે છે, કેમકે : - ની નિ તે હવે પછી તેને કરે છે, જે સર્વ ક S? ' કુપન પ્રરમ પદમાં કાતિ, રિહાદ ને ડેન્ટ - : ર ય છે કે ર ક ગિરિનારકલ્પનો જે ધર્મ નો દેવ ઈ. છેકે ધર્મકતા તેમનું ૨ . ૩ નું નામ છે અને વિદ્યાનન્દ કરે . ગુરૂનું . અલી જ ખાલી કરી છે. સંસ્થાકીદી રનમાં કોઇ ક અ ;િ હે. ૨ - પિનિ.ન રહ્યું છે. “જે કિન્ડ અને ૯ =' - ::::: - રય છે, - - - - - - - ર . ર ન દેવાન તલ - - R :

·No text on this page.

·૪૭ જિરિતા! મvજ્ઞાતિ, પથાર્થ પ્રભુને જન્માભિષે – “જે સુર્વણના ગિરિ ઉપર તારે (જન્મ– અભિષેક થયે તે એક અષ્ટાપદ (મેરૂ પર્વત તેમજ જયાં તું શિવ-સુખની સંપત્તિને નિર્વાણ પામેતે (વિનિતા નગરીની સમીપમાં રહેલે આઠ પગથિયાવાળો) બી અષ્ટાપદ પર્વત એ બે પર્વતો (સમરત) પર્વતના સમૂ- હના ભરતકને વિષે મુકુટરૂપ થયા.”— સ્પષ્ટીકરણ श्रीधर्मघोपसूरिप्रणीतः। ॥ अष्टापदकल्पः ॥ (આકૃત્તિવ) ૮ वरधर्मकीति कपभो', विद्यानन्दाश्रितः पवित्रितवान् । કેન્દ્ર , કપરી ? વિદ્યા અને આનન્દથી લેવાયેલા તથા સુરેન્દ્રો વડે પૂજાયેલા તેમજ ઉત્તમ ધર્મ અને યશથી યુક્ત એવા ઋષભ(દેવે) જેને પાવન કર્યો, તે “અાપદ ગિરિરાજ જય પામે છે–૧ -ભૂરો એપને “સ , સ sET ૨ ૧ ના સ્વરૂપ સારૂ જુએ સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકા (૫૦ ૩૩) ૨ પ્રભુના નિર્વાણ પ્રસંગને લક્ષ્યમાં લઈને અત્ર સ્તુતિ કરવામાં આવી નવી, પરંતુ અશપદના અને વિચાર આવતાં કવિરાજે તેમ હોય તેમ ભસે છે, કેમકે હક ની ૬ ન્ય રાવલ ઉદ્દેશીને તેમની સ્તુતિ તે હવે પછી તે કરે છે, તેમ સર્વ કરી શકાય તેમ ન. ૩ મે કલ્પના પ્રથમ પઘમાં મંડોતિ, વિઘાનન્દ અને દેવેન્દ્ર કપ વિર કરતાં રમાનાય છે કે આ ક૫ ગિરિનારકલ્પની જે કવિવર ઉપર દરમ્યાન હો એ. કેમકે ધર્મદીર્તિ છે તેમનું ઉ ૨ - - , જન્ટ રે તેના પુત્રીનું નામ છે અને વિદ્યાનન્દ " : દુક છે. - મનિ. ફત ગુવીવલી તેમજ પાલી સદી પૂરે છે. સમ્પર-સુદી - ૨૦ - - રે છે. અનુમાન કરવામાં કેદ ક 2 - - - - - - - - - - - એ ધર્મદેવનું છે અને ઉપસ્થિત રક છે, જ r (૦િ - - - - દ' ભય છે. તો 31 * વાદ- કાકા :-- “ક ગુમતિકલોલ !- ~~~ * : - શિવોપર ૨૨ કે ડ = 1 ·તે ૪૮ શષભ પંચાશિકા, fશ્રીધન- આજે અષ્ટાપદને વિષે અષ્ટાપદ પ્રમુખ લાખો દોષને દૂર કરનારા તેમજ સુવર્ણ સમાન (કાન્તિવાળા) ગષભ(દેવ) (નિવૃત્ત) થયા, તે “અષ્ટાપદ ગિરિરાજ જયવંતો વર્તે છે.”—૨ ऋपभ'सुता नवनवति-'र्वाहुबलि'प्रभृतयः प्रवरयतयः । यस्मिन्नभजनमृतं, स० ॥३॥ મુનિને વિષે ઉત્તમ એવા ઋષભદેવ)ના બાહુબલિ પ્રમુખ ૯૯ પુત્રો જ્યાં અમૃત (૫૬)ને પામ્યા, તે અષ્ટાપદo”—૩ अयुजुर्निवृतियोग, वियोगभीरव इव प्रभोः समकम् । यत्रर्पिदशसहस्राः, स० ॥ ४ ॥ જાણે પ્રભુના વિયોગથી ભયભીત બન્યા હોય તેમ પ્રભુની સાથે જ દશ હજાર મુનિઓ જ્યાં નિર્વાણ-યોગથી યુક્ત થયા (અર્થાત્ મોક્ષપદને પામ્યા), તે અષ્ટાપદ –૪ यत्राट पुत्रपुत्रा, युगपद् 'वृपभेण नवनवतिपुत्राः । समयैकेन शिवमगुः, स० ॥ ५ ॥ જ્યાં વૃષભ(દેવ)ની સાથે તેમના ૯ પુત્રો તેમજ આઠ પૌત્રો સમકાલે એકજ સમયમાં મેક્ષે ગયા, અષ્ટાપદ”—–૫ रतत्रयमिव मूर्त, स्तूपत्रितयं चितित्रयस्थाने । यत्रास्थापयदिन्द्रः, स० ॥ ६ ॥ (2ષભ દેવની, ગણધરની અને અન્ય મુનીશ્વરોની એમ) ત્રણ ચિતાના સ્થાનમાં જાણે મૂર્તિમતી રત્નત્રયી હોય તેવા ત્રણ સ્તૂપો જ્યાં ઈન્દ્ર સ્થાપન કર્યા (રા), તે અષ્ટાપદ – सिद्धायतनप्रतिमं, 'सिंहनिपद्येति यत्र सुचतुर्दाः । 'भरतो'ऽरचयच्चैत्यं, स० ॥ ७ ॥ “સિદ્ધાયતન (શાશ્વત જિન-મંદિર) જેવું તથા સુન્દર ચાર દ્વારવાળું એવું સહનિષદ્યા એ (નામનું) ચૈત્ય જ્યાં (ગષભનાથના પુત્ર) ભરતે રચાવ્યું, તે અષ્ટાપદ”—૭ यत्र विराजति चैत्यं, योजनदीर्घ तदर्धपृथुमानम् । कोशत्रयोच्चमुच्चैः, स० ॥ ८ ॥ જ્યાં એક યોજન લાંબું અને તેનાથી અડધા પહોળા માપવાળુ ( અર્થાત્ અડધે યોજન પહોળું) તેમજ ત્રણ કોશ ઊંચું એવું ચૈત્ય ઉચ્ચ પ્રકારે શોભે છે, તે અષ્ટાપદ”—૮ ત્ર ત્રાતિમા, ધાચતુર્વરાત્રિ નિતિમા “માતા ત્મિપ્રતિમા, ૪૦ ૧ | જ્યાં ભારતે પોતાની પ્રતિમાની સાથે સાથે પોતાના (૯) બંધુઓની પ્રતિમાઓ ».અવસર્પિણીના) ચોવીસ તીર્થંકરોની પ્રતિમાઓ રચાવી, તે અષ્ટાપદ ”—- नजिनविम्यान् । 'भरतो' वर्णितवानिह, स० ॥१०॥ વર્ણ અને લાંછનથી વણિત (યુક્ત) એવી સ્થાપન કરી સ્તુતિ કરી, તે અષ્ટાપદ”—૧૦ પદનો અર્થ શેતરંજ વિગેરેનો પટ એમ કરવામાં આવ્યો जत्य દકાલિકની હારિભદ્રીય વૃત્તિના ૧૧૭માં પત્રાંકમાં (૨ અર્થ કરવામાં વાંધો જણાતો નથી. सिव (शिव અને વૃષભ એમ બે નામો છે. એ વાતની અભિધાન- सुख (स A પૂરે છે, કેમકે ત્યાં કહ્યું છે કે- વંજ (૬)= श्रेयांसः सादनन्तजिदनन्तः। સિવારંપરિવ- કુરિયુવતત નુ 7ો (ા =પ્રાપ્ત થયો, જીવ ન શાસ્ત્રમાં જણાવ્યા નથી તેનું શું સૂત્રથી રામાધાન भूर्ति वसुभूतिपुत्रं', હા' ઇત્યાદિ સ્થળે પછી એક છે.

·નિશિતા ! શિs પ રસપ્રતિમાનું નહિં, વસ્તૂપાંતથsઈત પમ્ | થરવીચ, ૦ ? ? જ્યાં પ્રતિમા સહિત ૯ બાધવોના ૯૯૯ પશે તથા (પોતાના પિતાશ્રી ઋષભદેવ) તીર્થકરનો સૂપ (ભરતી ચકી નિમણે ડો. તે પરવ”—૧૧ “ મોલ, હgમિવાદ તાઇવર મેડો , R 1 ફરે “મોહરૂપ સિંહને હણવાને માટે (જાણે રાક્ષાત્ ) 'અષ્ટાપદ જેવો અને (એક એક યોજને કેક પગથિયાવાળો એમ) આઠ પગથિયાવાળો એ જેને ભરતે કરાવ્યો અને (એથી કરીને ) જે વાડ યોજન (રો) શોભી રહો, તે અષ્ટાપદ–૧ર મો, દિયો મતદાર દ્ધિ સતવત્તા, ૩ / ભરત ચકવતાં પ્રમુખ અનેક કોટી યોગીશ્વરોએ સિદ્ધિને સાધી, અષ્ટાપદ – ૩ “સુતા – રિપતનમત વંશના સુપુચિ, ર૦ છા “જ્યાં સુબુદ્ધિ (મંત્રી) સગર (ચકત)ના પુત્રની આગળ “સર્વાર્થસિદ્ધ) નામના વિમાનમાં (ઉત્પન્ન થયેલા) તેમજ ક્ષે ગયેલા ભારતના વશના (અનેક) રાજર્ષિઓની વાત કહી. તે અાપદ"–૧૪ રિવારમવાર, જ્ઞાન લાપશી ચત્ર પરિત સતિશત, ર૪૦ ૬૬ ( (આનું માહાસ્ય સાંભળીને) સમુદ્રના જેવા (ગંભીર) આશયવાળા સગરના પુત્રોએ જેની ચારે બાજુએ રક્ષણ કરવાને માટે પાઈરૂપ મુદ્ર (અર્થાત્ સમુદ્રના જેવી ૧૦૦૦ યોજન ઊંડી ખાઈ) બનાવી, તે અષ્ટાપદ-૧૫ क्षालयितुमिव स्वैनो, जैनो यो गजया श्रितः परितः । सन्ततमुल्लोलकरैः, स० ॥ १६ ॥ “નિરન્તર ઊંચા ઉછળતા રાપળ (તરંગરૂપ) હતો વડે જાણે પોતાના પાપનું પ્રક્ષાલન કરવાને માટે (ઈચ્છા રાખતી) હોય તેમ ગંગા (નદી)એ જે જિન-સંબધી ગિરિરાજને ચારે બાજુઘી આશ્રય લીધો, તે અષ્ટાપદ–૧૬ यत्र जिनतिलकदानाद्, 'दमयन्त्या'ऽऽपे कृतानुत्पफलम् । भालस्वभावतिलकं, स० ॥१७॥ જ્યાં (વી) જિનેશ્વરોને (મણિમય) તિલક અર્પણ કરવાથી (ચડાવવાથી) દમ- યતી તે કાર્યના યથાર્થ ફળ તરીકે પોતાનાજ લલાટમાં સ્વાભાવિક તિલકને પામી, તે અષ્ટાપદ૦-૧૭ यमंकपारे कोपात् , क्षिपन्नलं 'बालि'नांऽहिणाऽऽकम्य । आरावि 'रावणोऽरं, स० ॥१८॥ જે ગિરિરાજને કોધથી સમુદ્રમાં ફેકવા તૈયાર થયેલા રાવણને વાલિ (મુનીશ્વરે) ચરણ વડે (પર્વતને) દબાવીને અતિશય બૂમાં પડાવી, તે અષ્ટાપદ–૧૮ મુતવા જિનમ-sSIT વક ધક્ વિવાહ , જs III હાપરૂપી વીણ વડે (અર્થાત્ વાનો તાર તૂટી જતાં તે કાળે પોતાના હાઘની નસ ૧ સિંહને પણ હણનારે આઠ પગવાળું રનર. ૨ રોપા (મ, . ૧૨) ૫૦ ·૪૮ વાભપંચાશિકા, [ષનાપાસ જે અષ્ટાપદને વિષે અષ્ટાપદ પ્રમુખ લાખો દોષને દૂર કરનારા તેમજ સુવર્ણ સમાન (કાન્તિવાળા) કષભ(દેવ) (નિવૃત્ત) થયા, તે “અષ્ટાપદ ગિરિરાજ જયવંતો વત છે.”—ર 'प्रपभ'सुता नवनवति-'_हुबलि'प्रभृतयः प्रवरयतयः । यस्मिन्नभजन्नमृतं, स० ॥ ३ ॥ “મુનિઓને વિષે ઉત્તમ એવા ઋષભદેવ)ના બાહુબલિ પ્રમુખ ૯ પુત્રો જ્યાં અમૃત (પદ)ને પામ્યા, તે અષ્ટાપદ –૩ अयुजुर्निवृतियोग, वियोगभीरव इव प्रभोः समकम् । यत्रर्पिदशसहस्राः, स० ॥ ४ ॥ જાણે પ્રભુના વિયોગથી ભયભીત બન્યા હોય તેમ પ્રભુની સાથે જ દશ હજાર મુનિઓ જ્યાં નિર્વાણચોગથી યુક્ત થયા (અર્થાત્ મોક્ષપદને પામ્યા), તે અષ્ટાપદ –૪ यत्राप्ट पुत्रपुत्रा, युगपद्' 'वृपभेण नवनवतिपुत्राः । समयैकेन शिवमगुः, स० ॥५॥ “જ્યાં વૃષભ(દેવ)ની સાથે તેમના ૯૯ પુત્રો તેમજ આઠ પત્રો સમકાલે એકજ સમયમાં મોક્ષે ગયા, તે અષ્ટાપદ -૫ रत्नत्रयमिव मूर्त, स्तूपत्रितयं चितित्रयस्थाने । यत्रास्थापयदिन्द्रः, स० ॥ ६ ॥ “(ત્રીષભ દેવની, ગણધરની અને અન્ય મુનીશ્વરોની એમ) ત્રણ ચિતાના સ્થાનમાં જાણે મૂર્તિમતી રત્નત્રયી હોય તેવા ત્રણ સ્તૂપો જ્યાં ઈન્દ્ર સ્થાપન કર્યા (રચ્યા), તે અષ્ટાપદ – सिद्धायतनप्रतिमं, 'सिंहनिषद्येति यत्र सुचतुर्दाः । 'भरतो'ऽरचयच्चैत्यं, स० ॥ ७ ॥ “સિદ્ધાયતન (શાશ્વત જિન-મંદિર) જેવું તથા સુન્દર ચાર દ્વારવાળું એવું સિનિષા એ (નામનું) ચૈત્ય જયાં (ઋષભનાથના પુત્ર) ભરતે રચાવ્યું, તે અષ્ટાપદ”—૭ यत्र विराजति चैत्यं, योजनदीर्घ तदर्धपृथुमानम् । कोशत्रयोच्चमुच्चैः, स० ॥ ८ ॥ “જ્યાં એક યોજન લાંબું અને તેનાથી અડધા પહોળા માપવાળું (અર્થાત્ અડધો યોજન પહોળું) તેમજ ત્રણ કોશ ઊંચું એવું ચૈત્ય ઉચ્ચ પ્રકારે શોભે છે, તે અષ્ટાપદ”—૮ यत्र भ्रातृप्रतिमा, व्यधाच्चतुर्विशति जिनप्रतिमाः । 'भरतः सात्मप्रतिमाः, स० ॥९॥ જ્યાં ભરતે પોતાની પ્રતિમાની સાથે સાથે પોતાના (૯) બંધુઓની પ્રતિમાઓ તેમજ (આ અવસર્પિણીના) ચોવીસ તીર્થંકરોની પ્રતિમાઓ રચાવી, તે અષ્ટાપદ”—- स्वस्वाकृतिमितिवर्णा-कवर्णितान् वर्तमानजिनविम्यान् । 'भरतो' वर्णितवानिह, स०॥१०॥ પોતપોતાનાં આકાર, (દેહનું) પ્રમાણે, વર્ણ અને લાંછનથી વણિત (યુક્ત) એવી વર્તમાન તીર્થકરોની પ્રતિમાઓને જ્યાં ભરતે સ્થાપન કરી સ્તુતિ કરી, તે અષ્ટાપદ – ૧ आर ૧ જોકે શબ્દ-ચિન્તામણિ કોશમાં અષ્ટાપદનો અર્થ શેતરંજ વિગેરેને પટ એમ કરવામાં આવ્યો કરશે પરંતુ અત્ર અષ્ટાપદને અછૂત કરવો. કેમકે દશવૈકાલિકની હારિભદ્રીય વૃત્તિના ૧૧ભા પત્રકમાં ૨ (૨)= घूतम् એ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે એટલે આ અર્થ કરવામાં વાંધો જણાતો નથી. લિવ ( શિવ ) તીર્થંકર નાભિનન્દનનાં ઋષભ અને વૃષભ એમ બે નામો છે. એ વાતની અભિધાન- હુલ (ગુર) પ્રથમ કાર્ડનો ર ક સાક્ષી પૂરે છે, કેમકે ત્યાં કહ્યું છે કે – સંપ (w)=સંપ, "ऋपभो घृषभः श्रेयान् , श्रेयांसः स्यादनन्तजिदनन्तः । "શિવકુવંરંgયં શિવ सुविधिस्तु पुष्पदन्तो, मुनिसुव्रतसुनतो तुत्यौ ॥" પત્તો (માતા)=પ્રાપ્ત થયેક જીવો મોક્ષે ગયા એ જૈન શાસ્ત્રમાં ગણાવેલાં દશ આશયો પૈકી એક છે.

·विरचिता] રામાશા, ૪૦ રતિમા નહિં, વરૂપાયતઃ સ્તુપમ્ | ત્રીવે, તe | ?? / ત્યાં પ્રતિમા સહિત ૯ બાધવોના ૯૯ સ્તૂપો તથા (પોતાના પિતાશ્રી કષલદેવ) તીર્થંકરનો સૂપ (ભારત) ચીને નિર્માણ કર્યું. તે અટપટ–૧૧ સત્તેર મોલ ઉલુસિવાદપિ તાપ શુભેચોક , R | ફ૨ / “મોહરૂપ સિંહને હણવાને માટે (જાણે સાક્ષાત્ ) 'અષ્ટાપદ જેવો અને (એક એક ને એકેક પગથિયાવાળે એમ) પગથિયાવાળો એવો જેને ભરતે કરાશે અને (એથી કરીને તો) જે ગાઠ યોજન (જીરો) શોધી રહો, તે અષ્ટાપદ–૧૨ यलिननेककोव्यो. सहर्पयो 'भरत'चनावाधाः । सिद्धि साधितवन्तः, स० ॥ १३ ॥ ભરત ચકતી પ્રમુખ અનેક કોટી યોગીશ્વરોએ સિદ્ધિને સાધી, તે રાપદ – ૩ સુતા –ધ રિવર્તવંશના વિચે તે રજા “જ્યાં સુબુદ્ધિ (મંત્રી) સગર (ચક્રવર્તી)ના ની આગળ “સર્વ( સિદ્ધ) નામના વિમાનમાં (ઉત્પન ચેલા) તેમજ મોક્ષે ગયેલા ભરતના વંદાના (અનેક) રાજર્ષિઓની વાત કહી, તે અષ્ટાપદ'–૧૪ રિવાજામ, કાન તારી ૨. પરિત તિરૂ, ૪૦ | “(આનું માહાતમ્ય સાંભળીને) સમુદ્રના જેવા ( ર ) રાણાયવા સગરના પુત્રોએ જેની ચારે બાજુએ રદ કરવાને માટે પરૂપ સુદ (રવિન્ સદના જેવી ૧૦૦૦ યોજન Giી ખાઈ) બનાવી. તે છાપદ૦–૧૫ દાનવ , સંજે છે .. પ્રિન પર નાનું, જs | ૨૬ ! “નિરન્તર ઉછળતા ચપળ (તરંગી) જો કે તે પોતાના પાપનું પ્રદાન કરવાને માટે (ઈચ્છા રાખતી) હોય તે ગંગા નદી). જે જિન-બી શિરિરાજને ભારે બાજુથી ઘય લીધો. તે પ૯૦–૧૯ રક નિતિન જુનાવનીત, | શા ત્યાં (રોવી) જિનેને (નિ) વિટા પિતા કી ) દમ- યની તે કેરના ય ફળ તરીકે વિક ૯૮ - કાલિક વિશ્વને પામી, તે Uપદ૦–૧૭ ન ફો. દિપક દિન :- રિ , . w૧૮ જે અદિરાને કી . ર. રાવણને વાલિ (૨) ચર વડે (પર્વતને) મારીને = વિર : ૧. ?, તે मोडा તરફ , જ= હરી : 1. હિ ૨ ૪ (૦૨, .

·. કશ્યપગશિકા, [श्रीधनपाला- સાંધીને તેને આખી બનાવી) તીર્થંકરનો ઉલ્ગવ કરનાર લંકાપતિ (રાવણ) ત્યાં ધરણેન્દ્ર પાસેથી અમોઘવિજ શક્તિ પાસે, તે અષ્ટાપદ '–૧૯ यत्रारिमपि वसन्तं, तीर्थ प्रहरन् गुसेबरोऽपि स्यात् । 'वसुदेव'मिवाविद्यः, स० ॥ २० ॥ “વસુદેવની જેમ જે તીર્થ ઉપર વરાતા દુશમન ઉપર પણ પ્રહાર કરનાર શુભ ખેચર પણ વિદ્યાહીન થાય, તે છાયદ”—૨૦ अचलेऽनोदयमचलं, स्वशक्तिवन्दितजिनो जनो लभते । 'वीरो'ऽपर्णयदिति यं, स०॥२१॥ આ પર્વત ઉપર પોતાની શક્તિ વડે (આવીને) જે જિનોને વન્દન કરે છે, તે મનુષ્ય (તેજ ભવમાં) અચળ (શાશ્વત) ઉદય (ટા)ને પામે છે એમ વીર (પ્રભુએ) જેનું વર્ણન કર્યું, તે અષ્ટાપદ ”—૨૧ चतुरश्चतुरोऽष्ट दश, ठौ चापाच्यादिदिक्षु जिनविम्वान् । यत्रावन्दत गणभृत् , स०॥२२॥ “દક્ષિણાદિક ચાર દિશામાં (અનુમે) શાર, આઠ, દશ અને બે એમ ત્યાંની (ચોવીસે) જિન-પ્રતિમાઓને ચતુર ગણધર (ગૌતમ સ્વામીએ) વન્દન કર્યું છે, તે અષ્ટાપદ ”—રર प्रभुभणितपुण्डरीका-ध्ययनाध्ययनात् सुरोऽन दशमोऽभूत् । दशपूर्विपुण्डरीकः, स० २३ (જે પર્વત ઉપર ) (ગૌતમ) પ્રભુએ કહેલા પુડરીક અધ્યયનના અધ્યયનથી (તિર્ય -જુમ્ભક) દેવ દશ પૂર્વધારીમાં ઉત્તમ એવા દશમા (વજર્ષિ નામના દશપૂર્વધર) થયા, અષ્ટાપદ૦-૨૩ यत्र स्तुतजिननाथो-ऽदीक्षत तापसशतानि पञ्चदश । श्री गौतम गणनाथः, स० ॥ २४ ॥ જેના ( શિખર ઉપર લેપતામળિ નામના ચૈત્યવન્દનરૂપ સ્તોત્ર વડે) જેણે (૩ષભ- નાથાદિ ચોવીસ) જિનેશ્વરોની સ્તુતિ કરી છે એવા ગૌતમ ગણપતિએ જ્યાં પંદરસો (૧૫૦૦) તાપસીને દીક્ષા આપી, તે અષ્ટાપદ”—૨૪ इत्यष्टापदपर्वत, इव योऽष्टापदमयश्चिरस्थायी। व्यावर्णि महातीर्थ, स जयत्यप्टापदगिरीशः ॥ २५ ॥ (આઠ પગથિયાંવાળા અને દીર્ઘ કાળ પર્યત સ્થાયી રહેવાવાળા) અષ્ટાપદ પર્વતની જેમ સુવર્ણમય અને ચિરસ્થાયી જે (પ્રભુએ) આ પ્રમાણે મહાતીર્થનું વર્ણન કર્યું, તે અષ્ટાપદ પર્વતના નાયક શ્રીષભદેવ (અથવા અષ્ટાપદ ગિરીશ્વર) વિજયી વર્તે છે.”—૨૫ તે t D ૧ સિદ્ધાણં બુદ્ધાણંના અનેક અર્થવાળા નિસ-લિખિત પચમ ગાથાના પૂર્વાર્ધ સાથે આને સંબંધ છે સહેલાઈથી સમજાય તેમ છે – “વારિ દ ર હો, ૩r વંગિ વિનવેરા વાવ” ૨ આ સમગ્ર ચૈત્યવદન પ્રથમ ગણધર તમસ્વામીએ રચ્યું નથી એ વાતનું શ્રીઉત્તરાધ્યયનસૂત્રની શ્રીભાવવિજયવાચકકૃત વૃત્તિમાં “રિસાલી' સુધીનો આપેલો ઉલ્લેખ સમર્થન કરે છે એમ કહેવું ખોટું નહિ ગણાય.

·विरचिता] कपभपञ्चाशिका. ૫૧ ? ? - - अथ राज्यावस्थामधिकृत्य गाधाद्वयमाह- धन्ना सविस्हयं जेहिं, झत्ति कयरजमजणो हरिणा । चिरधरिअनलिणपत्ता-भिलेअसलिलेहिं दिवो सि ॥९॥ [धन्याः सविस्मयं थैझटिति कृतराज्यमन्जनो हरिणा । चिरधृतनलिल्पनाभिपेकसलिलैयोऽसि ॥ प्र० वृ०-धन्नत्ति । हे भुवनवान्धव! ते युगलधर्मिणोऽपि धन्याः यः त्वं दृष्टः सवि- म्हयं-सविस्मयम् । कथंभूतो भवान् ? अदिति शीघ्रं कृतराज्यमज्जनो-विहितनरपति- पदाभिषेकः । केन ? हरिणा-इन्द्रेण । किंविशिष्टैः मिथुनकनरैः त्वं दृष्टः? चिरं-चिरकालं धृतम्-अवस्थापितं नलिनीपत्र:-पमिनीपनपुटकैः अभिपेकसलिलम्-अभिपेकोदकं येः। धन्यत्वं च तेपामनिमेपाक्षिभिर्भगवदवलोकनादेव ॥ इति नवमगाथार्थः ॥९॥ हे० दि०-राज्याभिषेज्ञविधिमङ्गीकृत्याह (धन्नत्ति)- धन्याः-पुण्यभाजस्ते यैः । यैः किम्? दृष्टोऽसि-अवलोकितो भवति । कथम् ? सविस्मयं- सकौतुकं सहर्ष वा । किंविधः? कृतराज्यमजनो-विहितराज्याभिषेकः। केन? हरिणा- शक्रेण । कथम्? झटिति शीघ्रम् । कीदृशरित्याह- 'पिरधृतनलिनीपत्राभिषेकत्तलिलैः' अभिपेकाय जलमभिपेकजलं, चिरं-प्रभूतकालं धृतं नलिनी पत्रेप्यभिपेकजलं यैस्ते तथो- कास्तैः॥ इति गाथार्थः॥९॥ શબ્દાર્થ घना (धन्या )-न्य, पायाजी. धरिन (7). विन्दय (पिलर)(1) ॥धय: (२) पं. नजि (":02. सविम्यं (नविन्नन) विस्मय पत्त (पन)-५, जेहिं (५ )-मनाची. सभिलेज () -2 शत्ति (शहिति)ी. 'सलिल (:- 27, पर (1)शये. चिरपरिजनपिपत्ताभिनेजसरि ..." रख (राज्य)-सत्य नसण (नजर)-१न, पालि.. -५ :- प.परजमजपोयोटरलियन हरिपा (परिहास हो। चिर (दिर) 28. ति"-.. પધાર્થ પ્રભુનો રાજ્યાભિષે – मनाय-5 - 2 दुधीरना. १२२- ..! :( मा भने त्यहै."-: .:- .

·પર ભચાશિકા, [ श्रीधनपाल- સ્પષ્ટીકરણ પદ્યને સારે આ શ્લોકમાં એમ કહેવામાં આવ્યું છે કે દેવને રાજ્યાભિષેક સધર્મ દેવલોકના ઈજે કર્યો હતો. એ કાર્ય ઈન્દ્ર કરી રહ્યા તે પછી કમળનાં પત્રમાં રાજ્યાભિષેકનું જળ લઈને આવેલા યુગલિકો પ્રભુને વસ્ત્રાલંકારથી વિભૂષિત જોઈ કેવી રીતે અભિષેક કરવો એ વિરારમાં ને વિચારમાં તેમને નિર્નિમેષ દૃષ્ટિએ નિહાળી રહ્યા હતા. અંતમાં પ્રભુનાં ચારણ-કમળમાં તેમણે જળાભિષેક કર્યો. આ પ્રમાણે પ્રભુનું દર્શન કરવાનું તેમજ તેમના રાજ્યાભિષેકમાં ભાગ લેવાનું યુગલિકોને સદ્ભાગ્ય પ્રાપ્ત થયેલું હોવાથી તેઓને ધન્ય છે. , जात:- दाविअविजासिप्पो, वज्जरिआसेसलोअववहारो। जाओ सि जाण सामिअ, पयाओ ताओ कयत्थाओ ॥१०॥ [दर्शितविद्याशिल्पो व्याकृता शेपलोकव्यवहारः। जातोऽसि यासां खानी प्रजास्ताः कृतार्थाः ।।] प्र० ०-दाविअत्ति । सुरपतिविहितराज्याभिषेकः त्वं यासां प्रजानां स्वामी जातः सा कृतार्था । किविशिष्टः त्वं तासां स्वामी जातः? दर्शितविद्याशिल्पः। तत्र विद्याः शब्दवि- द्यादिका लिखित-गणित-गीतादिकाश्च । शिल्पानि कुम्भकारादीनि पञ्च महाशिल्पानि येपा- मेकैकविंशतिशिल्पानि तथा व्याकृतः अशेपजनव्यवहतिः-व्यवहारः कृषिपाशुपाल्यजलस्थल- मार्गवणिज्यादिसर्वकार्येषु स्वयं पन्था नीतः॥ इति दशमगाथार्थः ॥१०॥ हे० वि०-अधुना राज्यपालनविधि कक्षीकृत्य स्तुतिमाह (दाविअत्ति)- :-सम्पन्नस्त्वं यासां प्रजानां-लोकानां स्वामी-प्रभुस्ताः प्रजाः कृतार्थाः-कृतक- त्याः । किंविधः? दर्शितविद्याशिल्पः । शिल्पानि चावश्यके वोद्धव्यानि । तथा बजरि- यत्ति देशीभाषया कथिताशेपलोकव्यवहारः कथितो-दर्शितोऽशेपो लोकव्यवहारः परिण- यनादिको येन स तथाविध इति ॥ १०॥ શબ્દાર્થ दाविअ (दर्शित ) माउदा. जाओ ( जातः )-थयो, मन्यो. विज ( विद्या )-विद्या. सि ( असि )=तु छे. सिप्प (शिल्प )=शिप. दाविअविजासिप्पो हेभाज्यां छे विद्या भने शिल्पा जाण ( यासा )भनो. જેણે એવો. सामिअ (खामी )-नाथ. वजरिअ( व्याकृतः )-विशेष समनवेल. पयाओ (प्रजा.)-अनमो. असेस (अशेष )-नि.शेष, समस्त. ताओ ( ताः)-ते. लोअ (लोक )=गत, दुनिया. कय (कृत )-रायस ववहार (व्यवहार )-044९२. वजरिआसेसलोअववहारो सारी शत समनन्यो अत्थ (अर्थ)-मर्थ. છે બધો લોક-વ્યવહાર જેણે એવો. कयत्थाओ-सार्थ थयेस.

·ખાતા હતા અને ૩, પોખા દે પનાજ કાચું ને કા ખાતા હતા. તે તેમને પચતું હતું નહિ. તે ૫૩ ફુલારની કળા પ્રથમ તીર્થંકરે બનાવી હતી (હિંદ શાસ્ત્રમાં બ્રહ્માએ આવું કાર્ય કર્યું હતું એમ હતા] મારિ, પદ્યાર્થ પ્રભુની રાજ્ય-રીતિ– જેમણે (શદ-વિદ્યા, લેખન, ગણિત, ગીત ઇત્યાદિ ) વિદ્યાઓ અને (કુંભારાદિ- ફના) ોિ દેખાડ્યાં છે તેમજ જેમણે (ખેતી, પશુપાલન, વાણિજ્ય, લગ્ન ઇત્યાદિ ) સમસ્ત (પ્રકારનો ) લક-વ્યવહાર (પણ) સારી રીતે સમજાવે છે, એવા આપ જે પ્રજા- એના રવાસી થયા છે, તે પ્રજા કૃતાર્થ છે.–૧૦ સ્પષ્ટીકરણ વિદ્યાઓ– વિદ્યારમા લેખન, ગતિ ઇત્યાદિનો સમાવેશ થાય છે એ વાત આપણે ટીકા ઉપરથી જે દાકીએ છીએ. તો તે સંબધમાં ઘડું વિવેચન કરવું અનુચિત નહિ ગણાય. પ્રથમ તીર્થકર શીષભદેવે પોતાના છ પુત્ર ભરતને બહોતેર (૭૨) કળાઓ શીખવી અને ભરતે પણ પોતાના ભાઈને તેમજ પુત્રોને એ કળાનો અભ્યાસ કરાવ્યો. પ્રભુએ પોતાના બીજા પુત્ર બાહુબલિને હાથી, ઘોડા તેમજ સી અને પુરૂષનાં અનેક લક્ષણે બતાવ્યાં. વળી તેમણે પોતાની એક પુત્રી બ્રાહ્મીને જમણા હાથે વડે અઢાર લિપિઓ બતાવી અને બીજી પુત્રી સુદીને ડાબા હાથથી ગણિત બતાવ્યું. આ ઉપરાંત પ્રભુએ વસ્તુઓનાં માન, ઉન્માન, અવમાન તેમજ પ્રતિમાને પણ બતાવ્યાં. વિશેષમાં તેમણે મણિ વિગેરે પરોવવાની કળા પણ પ્રવર્તાવી. શિ૯૫– શિલ્પના પાંચ મુખ્ય ભેદો છે અને વળી તે પ્રત્યેકના વિસ અવાક્તર ભેદો છે. આ વાતના સમર્થનમાં નીચેની ગાથા રજુ કરવામાં આવે છે. पंचेव य तिप्पाई, घड १ लोहे २ चित्त ३ णंत ४ कासवए ५। इकिकत्य य इत्तो, वीतं वीसं भवे भेया ॥ –આવશ્ય–નિર્યુક્તિ, ગાાંક ૨૦૭. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે તેમ કુંભાર, લુહાર, ચિતારો, વણકર અને નાપિત (હજામ)ના એમ પાચ શિ મુખ્ય છે. પ્રત્યેકના અવાર લેતોનું સ્વરૂપ કોઈ સ્થળે મારા જોવામાં આવ્યું નથી, એટલે એ વાત ન છૂટકે પડતી મૂકવામાં આવે છે. ૧ આકાર વિપિન સક્ષિપ્ત વર્ણન માટે સુશો સરસ્વતી-ભક્તામર (પૃ. ૫૭). पजैव च शिलानि घटलोहचिनवलकाश्यपानि । एकल व इतो विंशतिर्विशनिवन्ति भेदाः ॥ અા જ જ २ छाया- કહેવાય છે) પ્રસંગ ન્યો હતો કે કપરકોનો વિચ્છેદ થવાથી લોકો કંદ-મૂળ ને રિક ·પ૬ ઋષભપંચાશિકા, [श्रीधनपाल- सोहसि पसाहिअंसो, कजलकसिणाहिं जयगुरु! जडाहिं । उवगूढविसज्जिअरा-यलच्छिवाहच्छडाहिं व ॥ १२ ॥ [शोभले प्रसाधितांसः कजलकृष्णाभिर्जगद्गुरो ! जटाभिः । उपगूढविसर्जितराजलक्ष्मीबाष्पच्छटाभिरिव ॥] प्र० वृ०-सोहसित्ति । पीनोन्नतयोरंसपीठयोः तावत् संयमसाम्राज्यानन्तरं शोभाभरं प्रादुर्भूतमाह । हे जगद्गुरो! त्वं प्रविभूषितस्कन्धः शोभसे-शोभावैभवं धारयसि । काभिः? कजलकृष्णाभिः-अञ्जनपुञ्जश्यामा मिर्जटाभिः। एनमेवार्थ कविरुत्प्रेक्षते-उवगूढत्ति । प्रथम राज्यसमये उपगूढा-आलिङ्गिता पश्चाद् दीक्षाकक्षीकारक्षणे विसृष्टा-परित्यक्ता या राज्यल- क्ष्मीस्तस्या वाष्पच्छटाभिरिव-सकजलाभिरश्रुपरम्पराभिरिव ॥ इति द्वादशगाथार्थः ॥१२॥ हे० वि०-दीक्षानन्तरं गुणानाश्रित्य स्तुतिमाह-(सोहसित्ति)। हे जगद्गुरो!-भुवनत्रयीनाथ! शोभसे त्वम् । किंविधः? प्रसाधितांसः-मण्डितांसः । काभिरित्याह-जटाभिः । ताभिः कीदृशीभिः? 'कज्जलकृष्णाभिः' कजलम्-अञ्जनं तद्वत् कृष्णाः-सितेतरास्ताभिः । अधुनोत्प्रेक्ष्यते । उपगूढविसर्जितराज्यलक्ष्मीवाष्पच्छटाभिः । पूर्व राज्यावस्थायां उपगूढा-आलिङ्गिता पश्चाद् दीक्षासमये विसृष्टा-परित्यक्ता या राज्यल. क्ष्मीस्तस्याः शीकरश्रेणीभिस्ताभिरिव इत्यर्थः ॥ १२ ॥ શબ્દાર્થ लोहसि (शोभसे )=तुं शोले छे. उवगूढ ( उपगूट )-मालिंगन अरेस. पसाहिअ (प्रसावित ) संत, भलित. विसजिअ ( विसर्जित )= डीधेल. अंस (अंस), ममी. राय (राजन् )-२०. पसाहिअंसोबत थया छ मलामो रेना मेवो. लच्छि ( लक्ष्मी ) सभी, वैभव. कजल ( कनल)11, मंगन. कसिणा (कृष्णा )=ी. बाह ( वाष्प )-श्रु, गांभु. फजलकसिणाहि-गणना २वी अजी. छडा (छटा )-91. जय (जगत् )गत, दुनिया. उवगूढविसजिअरायलच्छीवाहच्छडाहि-मादि- गुरु (गुरु)=१३, मायार्य. ગને કરેલી તેમજ ત્યાગ કરેલી રાજ્ય-તામીની जयगुरु ! हे मतना गु३ આંસુની છટાઓ વડે. जडाहि (जटाभि )सायो पो. व (इव )-रेभ. પદાર્થ પ્રભુની કૃષ્ણ જટા- "हे पशु३! (२१-य-समये) मासिंगन रेसी गने (दीक्षा-समये) साग કરેલી એવી રાજય-લક્ષ્મીની જાણે અશ્રુધારાજ હોય તેવી કાજળને જેવી કાળી જટા વડે અલંકૃત સ્કંધવાળે તું શેભે છે.”—૧૨ - ·विरपिता] अपभपञ्चाशिका. ५७ સ્પષ્ટીકરણ लाश-सोय- દરેક તીર્થંકર દીક્ષા લે તે વખતે પંચ-મુષ્ટિ–લોચ કરે છે અર્થાત પ્રથમ મુષ્ટિ વડે દાઢી-મૂછના વાળનો લોચ કરે છે, જ્યારે બાકીની ચાર સુષ્ટિથી માથા ઉપરના વાળનો લોચ કરે છે, પરંતુ શ્રી ઋષભદેવ ચાર સુષ્ટિ લોન્ચ કર્યા બાદ માથા ઉપરના બાકીના કેશનો પંચમ મુષ્ટિ વડે લોન્ચ કરવા જતા હતા, તેવામાં ઈન્ટે તેમને એટલા કેશ રહેવા દેવા વિનતિ કરી, તેથી તેમણે તે રહેવા દીધા. આ વાતની નીચેનાં પો સાક્ષી પૂરે છે– "मुष्टिना पञ्चमेनाथ, शेपान् केशान् जगत्पतिः। समुचिखनिपनेवं, ययाचे नमुचिद्विपा ॥ नाय! त्वदेशयोः स्वर्ण-रुचोर्मरकतोपमा । वातानीता विमात्येपा, तदास्तां केशवल्लरी ॥ तथैव धारयामात, तामीशः केशवल्लरीम् । यात्रामेकान्तभकानां, स्वामिनः खण्डयन्ति न ॥" -त्रिषष्टिशतायु३षयरित्र (५० १, स० 3, श्यो० ६६-७१) साम्प्रतं भगवतश्छमस्थविहारमधिकृत्याह- उवसामिआ अणज्जा, देसेसु तए पवन्नमोणेणं । अभणंत चिअ कर्ज, परस्त साहति सप्पुरिसा ॥ १३ ॥ [उपशमिता अनार्या देशेषु त्वया प्रपन्नमौनेन । अभणन्त एव कार्य परस्य साधयन्ति सत्पुरुषाः ॥] प्र० वृ०-स्वसामिअत्ति । हे भुवनभर्तः! त्वया देशेषु विहरता अनार्या जीवा उपशमं नीता इति तत्रानार्यदेशेषु । तथा न विद्यते आर्यत्वं धर्माधर्महेयोपादेयभक्ष्याभक्ष्यपेयापे- वगम्यागम्यादिविचारलक्षणं येषां ते अनार्याः तान् तथाविधान् पशुपायान् लोकान् त्वमुपशमं नीतवान्-किञ्चित् कपायकालुप्यं त्याजितवान् । किं धर्मोपदेशेन शमं प्रापिता इत्याह-'प्रपन्नमौनेन' अङ्गीकृतवाक्यमेन । यद्येवं तत् कयं उपकारः सम्भवति इत्याह-सत्पुरुषाः-पुरुपपुण्डरीकाः परस्यापि-आत्मव्यतिरिक्त्यापि कार्य समीहितं साधयन्ति-निप्पत्तिं प्रापयन्ति, तत् किं वाग्डन्वरेण? अभापमाणा एव । स्वभावञ्च तेपामीहशः ॥ इति त्रयोदशगाधार्थः ॥ १३ ॥ हे० वि०-विहारमुद्दिश्य स्तुतिमाह-(स्वसानिअत्ति)। हे भगवन् ! त्वयोपशमिता-उपशाम ग्राहिताः। के? अनाया:-लेच्छाः। केचित्याह- पस०८ ·૫૮ વષપંચાશિકા. [ mir- देशेषु "वहली अडवइला" इत्याद्यावश्यकोक्तेषु । किंविधेन त्वया इत्याह-प्रपन्नमानेन- विहिततूष्णींभावेन । किमुक्तं भवति? यो हि किल मौनी भवति सोऽन्यस्योपशमविधा- नेऽसमर्थः । त्वया पुनरित्थंभूतेनाप्युपशमिताः । अथवा किमत्र चित्रम् ? सत्पुरुषाः-सज्जनाः अभणन्त एव-वचनमकुर्वन्त एव । चियशब्दोऽवधारणे प्राकृतलक्षणात् । भणितं च- "चियंचेव खुर(रि)वयारे वहारणेति निच्छएण मण्णंति । હૃહો હો સામંતમિ તદ વિજિ પર્ફોનિ છે ?” कार्य-समीहितं साधयन्ति-निष्पादयन्ति परस्य-आत्मव्यतिरिक्तस्य इति भावः ॥१३॥ શબ્દાર્થ ૩વરાનિr (કપરામિતા) શાંત કરાયા. મત (ામ7.)=નહિ બોલતા. ૩(સન)=અનાર્યો, મ્લેચ્છો. ચિવ (ga)=જ. દેહુ (રો)=દેશોમાં. = (ાર્ચ )=કાર્ય. તણ (ત્વચા) તારાથી. વિશ્વ ()=અંગીકાર કરેલ. પર (૧૪)=અન્યનું. મોજ (મૌન)=મુગા રહેવું તે. સાણંતિ (સાત્તિ)=સાધે છે. વિમો=અંગીકાર કર્યો છે મૌનને જેણે એવા.. સપુરિસા (મૂળ પુર)=સપુરૂષો, સજજનો, પદાર્થ પ્રભુને અના ઉપર પ્રભાવ – “(હે નાથ !) તેં (બહલી, અડખ, ઇલાયેનક ઇત્યાદિ અનાર્ય દેશોમાં અનાર્યોને મૌન ધારણ કરીને શાંત કર્યા તે ખરેખર નવાઈ જેવું છે. કેમકે કોઈને પણ ઉપશમિત કરવાને ઉપાય તે વાક્ચાતુર્ય છે અથવા એ વાત ન્યાયસંગત છે, કેમકે) સત્પરૂ નહિ બેલવા છતાં પણ અન્ય (જીવ)નું કાર્ય સાધી આપે છે.”—૧૩ સ્પષ્ટીકરણ મૌન- - દરેક તીર્થંકર દીક્ષા-ગ્રહણના સમયથી માંડીને તે કેવલ-જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ પર્યત પ્રાયઃ મૌન- વત ધારણ કરે છે. ધર્મનો પણ ઉપદેશ આપવાનું કાર્ય તેઓ કરતા નથી, કેમકે જ્યાં સુધી સર્વજ્ઞતા ન હોય, ત્યાં સુધી તેઓએ ઉપદેશ ન આપવો એવી તેમની મર્યાદા છે પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું કે તેમના દર્શન કરવાને ભાગ્યશાળી બનતા એવા અનાર્યોના પણ કષાયો શાંત પડી જાય એ બનવા જોગ છે, કારણ કે મહાત્માના દર્શનનો પ્રભાવ કંઈ ઓર જ છે. १ आव० गा० ३३६ । २ चिय चेव खुरिवकारे अवधारणे निश्चयेन मन्यन्ते । हहो हो है मामनणे तथा किञ्चित् प्रश्ने ॥

·विरचिता] पभपञ्चाशिका. પર सनार्य- ધર્મ અને અધર્મ. હેય અને ઉપાદેય. લક્ષ્ય અને અભક્ષ્ય, પિય અને અપેય, ગમ્ય અને અગમ્ય ઈત્યાદિ વિઠ્ઠી રહિત જો નાઈ ને “ઢે કહેવાય છે. આથી વિપરીત લક્ષણવાળા જ કાર્ય કહેવાય છે એમ આ શ્રીપ્રસાચરિત વૃત્તિ ઉપરથી જે शहाय है. વક્તાંગ-વૃત્તિમાં અનાર્યનું લક્ષણ એ આપવામાં આવ્યું છે કે "धम्मोति सक्तराई जेतु वि तुमणे न सुवंति" અર્થાત ધર્મ એ અક્ષર જે જીવોને સ્વમમાં સંતો નથી તે જીવો નાર્ય છે, શ્રીમલયાગિરિસુરિ પ્રજ્ઞાપનાવના પ્રથમ પદના ઉમા સૂત્રની વૃત્તિમાં આ સંબંધમાં રે ઉલ્લેખ કરે છે કે – "लारान् हेयधर्मभ्यो याताः-प्राप्ता उपायधमरित्यार्याः. "पृचोदाइयः” इति पनि- प्पत्तिः, न्लेन्डाः अव्यक्तनापासमाचाराः लेक रूयन्तायां वाचि" इति वचनात्, भारामहणं नोपला. तेन शिष्टाऽसंमततकलव्यवहारा म्लेच्छा इति प्रतिपत्तव्यम्" થત રવા યોગ્ય ધમાંથી વિમુખ અને દુર કરવા યોગ્ય પોથી યુકન તે કાર્ય કહેવાય છે. ત્યારે અને ભાષા બોલનાર “હે છે. અત્ર કાગનું ઝાડ ઉપકાથી કરેલું सोवादी nिe च्या १२वी हित ते ४ छ भन.' છે કે જેના અનેક પ્રકાર છે એ વાત પ્રતાપના સૂત્ર (૫૦ ૧, ૨, ૩)માં નીચે મુજબ દલી છે_ "मिलिप अपगविहा पत्ता. तंजा-रला स्तर पर पापर मुसोह भन्न निष्पन पापिया फलपर गोड सिता पारलगा कर दमः कि पुलिंदारोस दोद दोधाण गन्धा हारपा परियारोनल पा गुण ८ स्पलि दोंदापन मेय परत्व भारद मगर साबित हार न ममा मागित पदरमोद ऑदिल गरजोत जोर पर जरामर रोगामार गिर विपदाली ८ एपनाइ. से मितिः निभिय- ५५५ .. २२८५२ . . नर : "समा-ि-- 1. [NEE । २६६०...... .... . २ ·s વિભાશિકા, [ પાપા - આમાં જે અનાર્ય દેશોનાં નામો નજરે પડે છે તેનાથી કેટલાંક ભિ નામે પ્રવચન- સાધારના ર૭૪મા દ્વારમાં દષ્ટિગોચર થાય છે, કેમકે ત્યાં કઈ છે કે – "सग जवण सवर धब्बर काय मुरंडोह गोण पकणया । अरयाग होण रोमय पारस सस रासिया चेव ॥ १५८३ ॥ धुंवलिय लउस घोशास भिलंध पुलिंद कुंच भमररुआ। फोवाय चीण चंचुय मालव दमिला फुलग्या या ॥ १५८४ ।। केकय किराय हयमुह रारमुह गयतुरयमिंढयमुहा य । हयकन्ना गयफना अनेवि अणारिया वहये ॥ १५८५॥" અર્થાત "શક, યવન, શબર, બર્ગર, કાય, મુરૂડ, ઉર્દુ, ગણ, પકણગ, અરબાગ, હુણ રમક, પારસ, ખસ, ખાસિક, દુમ્બલિક, લકુશ, શ, ભિલ, અન્ય, પુલિન્દ્ર, કુંચ, ભમર રૂચ, કોર્ષક, ચીન, ચંચુક, માલવ, દ્રાવિડ, કુલાઈ, કેકય, કિરાત, હયમુખ, ખરમુખ, ગજમુખ તુરંગમુખ, મેમુખ, હયકર્ણ, ગજકર્ણ ઈત્યાદિ અનેક અનાર્ય દેશ છે. જે પ્રમાણે અનાર્ય દેશોનાં નામોનો પ્રજ્ઞાપના સૂત્ર વિગેરે ગ્રન્થોમાં નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે, તેમ તેમાં આર્ય દેશોનાં નામો તેમજ તેની રાજધાનીઓનાં નામોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ગ્રન્થગૌરવના ભયથી તે વિષે અત્ર વિચાર કરવામાં આવતો નથી. પરંતુ આર્યને જે પ્રકારો પાડવામાં આવ્યા છે તેની સ્કૂલ રૂપરેખા નીચે મુજબ આલેખવામાં આવે છે- આર્યોના દ્વિ-પ્રાપ્ત–આર્ય અને દ્વિ–અપ્રાપ્ત–આર્ય એમ બે ભેદો છે. તેમાં દ્વિ- પ્રાપ્ત-આર્યન તીર્થંકર, ચકવતી, બળદેવ, વાસુદેવ, ચારણ અને વિદ્યાધર એમ છ અવાંતર ભેદો છે, જ્યારે અદ્ધિને નહિ પામેલા એવા આયના ક્ષેત્ર-આર્ય, જાતિ--આર્ય, કુલ-આર્ય, કર્મ- આર્ય, શિલ્પ-આર્ય, ભાષા-આર્ય, જ્ઞાન–આર્ય, દર્શન–આર્ય અને ચારિત્ર-આર્ય એમ નવ ભેદો છે. વળી એ પ્રત્યેકના પાછા ઘણુ ભેદો છે. આના જિજ્ઞાસુએ પ્રજ્ઞાપના-સૂત્રનું પ્રથમ પદ જેવું ૧ આ શક વિગેરે દેશોથી તેમજ સાડા પચવીસ આર્ય દેશોથી આધુનિક સમયમાં કયા કયા દેશો સમજવા એ પ્રશ્ન મનન કરવા જેવો છે, તો એના અભ્યાસીઓને આ દિશામાં વિશેષ પ્રયાસ કરવા હું વિજ્ઞપ્તિ કરું છુ. અત્રે એ ઉમેરવું આવશ્યક સમજાય છે કે જે દેશો વિષે અત્રે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, તે દેશોની સીમા નક્કી કરતી વેળાએ તેના આ પ્રમાણેના ઉલ્લેખ કર્યા પછી યતીત થયેલા વર્ષોમાં થયેલા ભૌગોલિક પરિવર્તનો તરફ લક્ષ્ય રાખવું ખાસ આવશ્યક છે. ૨ જે અત્યારે માલવ દેશ તરીકે ઓળખાય છે તેજ દેશને અન્ન અનાર્ય દેશ તરીકે ઓળખાવ્યો હોય તે તે આર્ય દેશ તરીકે ગણાવાને લાયક છે. પૂર્વ કાળમાં તેને એ પ્રમાણે કેમ ગણ્યો હશે એ પ્રશ્નનું કેટલેક અંશે સમાધાન પચાસ વર્ષ પૂર્વેની આ મુબાઈની સીમા, ધન, મન ઇત્યાદિની પરિસ્થિતિ તેમજ તેની આધુનિક સ્થિતિ તરફ નજર કરવાથી થઈ શકે એમ સૂચવવું વધારે પડતું નહિ ગણાય. ૩ પ્રશ્નવ્યાકરણમાં તેમજ આવશ્યક-સૂત્રમાં પણ અનાર્ય દેશોનાં નામો સૂચવવામાં આવ્યાં છે. ૪-૫ આ બેનું સ્વરૂપ ટુંકમાં ધ્યાનમાં આવે તેટલા માટે ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજયકૃત લોક- પ્રકાશના સાતમા સર્ગને નીચે મુજબને સાડત્રીસમો શ્લોક રજુ કરવામાં આવે છે- "कार्या वास्त्रिकाः सौत्रि-काधाः कार्पासिकादयः। शिल्पार्यास्तु तुकारा-स्तन्तुवायादयोऽपि च ॥"

·विरचिता] कारभपञ्चाशिका. ફા , मुणिणो वि तुहल्लीणा, नमिविनमी खेअराहिवा जाया । गुरुआण चलणसेवा, न निप्फला होइ कइआ वि ॥ १४ ॥ [मुनेरपि तवालीनौ नमिविनमी खेचराधिपो जाती। गुरुकाणां चरणसेवा न निष्फला भवति कदापि ॥] प्र० वृ०-मुणिणो वित्ति । हे विश्वजनीन! तव मुनेरपि-लोकोत्तरमार्ग प्रतिपन्नस्यापि आलीनौ-समाश्रितो नमिविनमी खेचरचक्रवर्तिनी जाताविति । काविमौ नमिविनमी? उच्यते-भगवता सह प्रतिपन्नव्रतयोः कच्छमहाकच्छसामन्तयोः सुतौ । तौ च जगद्गुरुणा सावाचावस्थास्थितेन कस्मिंश्चिदनन्यसाध्यकाचे प्रहितावभूताम् । प्रनजिते च भुवनभर्तरि तो ततः प्राच्चजनिविवृत्तौ() निशम्य भद्रपीठप्रतिष्ठितं भरतं छन्मस्थावस्थाविहारिणः स्ता- मिनः समीपमुपगतो।यत्र च जगद्गुरुः प्रतिमयाऽवतिष्ठते तंप्रदेशं अपनीतणकाष्ठकण्टकमलं सलिलच्छोटितमुन्मुक्तपञ्चवर्णप्रसूनपटलमुपप्रातरेवावनितललुठितमस्तको स्वामिन् ! राज्य- प्रदो भवेति । एवं चातिकामति अन्यदा पातालपतिः तो बाल्य प्रमुढभक्तिभरौ रोहिणी-प्रज्ञ- ती-पुरस्सराः पोडनापि महाविद्याः ससम्प्रदायं प्रदाय रजतभूधरं च निवासवसुमती सन्दिरय प्रणम्य च स्वामिनमुरगपतिस्तिरोवभूव । सफलीभूतभगवदुपान्ती युगादिजिनं प्रणम्य विमानस्थो स्वजनमण्डलपरिकलिती वैतारं जन्मनुः । तत्र प्रयमविद्याधराधिपो जाती । मुनेरपि तवालीनी एवंविधां श्रियमशिनियतुः इति न चित्रं. गुरुणां-निमुननमानीयचरि- तानां चरणसेवा-निश्छन्नमुपासना कदाचिदपि-लिमपि पाले निष्फला-फनिकला न भवति ॥ इति चतुर्दगगाथार्थः ॥ १४ ॥ २० वि०-महचरणसेवायाः फलदर्शनद्वारेण स्तुतिगह-(भूमिगो वित्ति)। मुनेरपि-प्रतिनोपि तवाश्रितो-भयदाशिौ नमिदिननी भावनयाममा पुत्री खेचराधिपा-विद्याधरनायकी जाती-गन्नती पहा विनय गुम्का-महतो चरणसेवा-पादपपासना नव निप्पता-फाररहिना भाति प्रदान कामिति बार रति भावार्थः ॥ १४ ॥ का मुनिको (निन (2)-५९ ज:12. :- 1Fre'rl ·૬૨ ઋષભપંચાશિકા, [श्रीधनपाल- નિિવનમી નમિ અને વિનમિ, સેવા (સેવા)=ઉપાસના, ભક્તિ, રહેતા (લેવર) ખેચર. વઢવાચરણ-સેવા. દિવ (ધર)=સ્વામી, પતિ, દિવા=બેચરપતિઓ. = (૧)=નહિ. વાયા (જાતો) થયા. નિબળા (નિ)=નિષ્કલ, નિરર્થક ગુહસાણા (M)=ગુરૂઓની. કહો (મતિ) થાય છે. ૪ (ચરણ)=ચરણ, પગ, r (ા)-કોઈ કાળે. પધાર્થ ગુરૂની સેવાને પ્રતાપ- મુનિ બનેલા (અર્થત કોત્તર માર્ગને ધારણ કરેલા એવા) તારા ચરણમાં અત્યંત લીન થયેલા નમિ અને વિનમિ ખેચરપતિઓ થયા, (તે વાસ્તવિક છે, કેમકે) ગુરૂઓની (ખરા અંતઃકરણપૂર્વક કરેલી) ચરણસેવા કદાપિ નિષ્ફળ જતી નથી.”—૧૪ સ્પષ્ટીકરણ -- પૂર્વ પદ્ય સાથે સંબંધ– ત્યારે મૌનવ્રત ધારણ કરેલા પ્રભુના દર્શન માત્રથી પણ મન પ્રસન્નતાદિ લાભ મળે, તો પછી તેની ભક્તિ કરવાથી વિશેષ ફળ મળે છે એટલું જ એના ઉત્તર રૂપે આ પદ્ય રચવામાં આવ્યું છે, નમિ અને વિનમિ– ડપભ પ્રભુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર ભરતને કચ્છ અને મહાકછ નામના બે પુત્રો હતા વળી આ બેને નમિ અને વિનમિ એમ એક એક પુત્ર હતા. આ બે પુત્રે પ્રથમ તીર્થકરે દીક્ષા લીધી તે પૂર્વે તેમની આજ્ઞાનુસાર દર દેશમાં ગયા હતા. ત્યાંથી પાછા વળતાં તેઓએ તેમના પિતાશ્રીઓને વનમાં “વિચિત્ર સ્વરૂપે જોયા એટલે તેઓએ તેમને તેનું કારણ પૂછ્યું. તેના પ્રત્યુત્તરમાં તેમણે કહ્યું કે તમારા ગયા બાદ વભ પ્રભુએ રાજ્યનો ત્યાગ કરી ભર તાદિકને સમસ્ત પૃથ્વી વહેંચી આપી પોતે સંયમરૂપ સામ્રાજ્યનો સ્વીકાર કર્યો. તેમની સાથે અમે પણ “સાહસથી દીક્ષા ગ્રહણ કરી, પરંતુ ભૂખ, તરસ, ટાઢ, તડકો ઇત્યાદિથી ખેદ પામી અમે તો લીધેલું વ્રત મૂકી દીધું. ગૃહરાવાસને સ્વીકાર તો અમારાથી હવે થાય તેમ નથી, તેથી અમે આ તપોવનમાં વસીએ છીએ. ૧ ઝai વશ્વને બદલે વલ્કલ વસ્ત્ર, શરીર ઉપર અગરાગને બદલે પશુને યોગ્ય પૃથ્વીની , પુષ્પ વડે ગુંથેલ કેશ–પાશને બદલે વડના ઝાડના જેવી લાંબી જટા, હાથી ઉપર આરોહણ કરવાને દલે પાળાની માફક પગે ચાલવું ઇત્યાદિ વિચિત્રતા હતી. જુઓ વિષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્ર (પ૦ ૧ સવ ૩, “ો. ૧૨૭-૧૨૮). ૨ સુધાને જીતનારા પ્રભુ અને અમે તો અન્નના કીડા, તૃષાને તિલાંજલિ આપનાર ને નાથ અને અમે તો જળના દેડકા જેવા, તાપને સહન કરનારા તે સ્વામી અને અમે તો છાયાના માંકડ જેવા, ટાઢથી ન પાર પાનારાને પ્રભુ અને અમે તે વાંદરાની માફક ટાઢથી ધ્રુજારા, નિકા-રહિત પ્રભુ અને અમે તો કુમ્ભકર્ણના જેવી નિદ્રા લેનારા, નિત્ય ન બેસનારા પ્રભુ અને અમે તો આસનમાં પાંગળા જેવા એક અમે વિવેક દિન કાર્ય કર્યું તેથી આ સાહસ કહેવાય. જુઓ વિછિલાકારચરિત્ર (પ , ક ૧૧૨-૧૧૫). જ ૨, ·विरचिता] नयमपञ्चाशिका. ૬૩ હતા, આ પ્રમાણેની હકીક્ત સાંભળીને અમે પણ પ્રભુ પાસે પૃથ્વીને ભાગ ચાચીશું, એમ કહી નમિ અને વિનમિ પ્રભુના ચરણ સમીપે આવી પહોંચ્યા. ત્યાં જઈને પ્રભુને વન્દન કરીને તેમણે પોતાની ઈચ્છા પ્રદર્શિત કરી. પ્રભુ તો મૌન ધારણ કરી રહ્યા, તોપણ આપજ અમારી ગતિ છો એમ નિશ્ચય કરી તેમાં તેમની પ્રતિદિન સેવા કરવા લાગ્યા. પ્રભુ જ્યાં પ્રતિમા ધારીને રહ્યા તે સ્થળમાંથી તેઓ ઘાસ, કાંટા વિગેરે દૂર કરી તે સ્થળને સાફ બનાવવા લાગ્યા. વિશે- ષમાં તેમના સમીપ ભાગમાંની રજને શાંત કરવા જલાશયમાંથી કમલ-પત્રમાં જળ લાવી ત્યાં છાંટવા લાગ્યા. વળી તેરો ત્યાં સુગંધથી મદોન્મત બનેલા મધુકરોથી યુક્ત એવાં પંચવ પુષ્પ વેરવાં લાગ્યા. વિશેષમાં જેમ સૂર્ય અને ચન્દ્ર મેરૂ પર્વતની સેવામાં પ્રતિદિન હાજર રહે છે, તેમ પ્રભુના પાર્શ્વ ભાગમાં તે બંને પગ ખેંચીને સેવા કરવા લાગ્યા અને અહોરાત્ર રિમલ અંજલિ જેડી તેરો પ્રભુ પાસે હે નાથ! અમને રાજ્ય આપો એમ યાચના કરવા લાગ્યા, G આ પ્રમાણે તેને અનન્ય ભાવથી દરરોજ પ્રભુની ભક્તિ કરતા હતા. એવામાં એક દિવસ પ્રભુને વન્દન કરવા માટે ત્યાં નાગકુમારોના અધિપતિ ધરણેન્દ્ર આવી પહોંરયો. તે આ બેને રાજ્ય-લક્ષ્મીની યાચના કરતાં અને પ્રભુની સેવા કરવામાં તલ્લીન રહેલા જોઈને આશ્ચર્ય પામી ગયો. તેણે તેમને કહ્યું કે તમારો આ શો આગ્રહ છે? પ્રભુ તો નિસંગી, નિષ્પરિગ્રહી, નિષ્કામ છે, તો પછી તેમની પાસે રાજ્યની માંગ કરવાથી શું? વળી પ્રભુએ એક વર્ષ પર્યત યણ દાન દીધું, ત્યારે તમે કેમ માંગ કરી નહિ? તેના પ્રત્યુત્તરમાં તેઓએ કહ્યું પ્રભુના આદેશથી અમે દેશાંતર ગયા હતા. વળી જેકે તેમણે સમસ્ત રાજ્ય ભરતાદિકને આપી દીધું છે, છતાં પણ તેઓ અમને રાજ્ય આપશે એવી અમારી ખાત્રી છે. તેમની પાસે તે છે કે નહિ તેની સેવકે શા સારૂ ચિન્તા કરવી? સેવકે તો સેવાજ કરવી જોઈએ. આ સાંભળીને ધરણેન્ટે તેમને કહ્યું કે તરત રાજેશ્વર પાસે જઈને યાચના કરો તે પ્રભુનો પુત્ર હોવાથી પ્રભુના સમાન છે. આના પ્રત્યુત્તરમાં નમિ અને વિનમિ બોલ્યા કે સમસ્ત બ્રહ્માડના સ્વામીને પ્રાપ્ત કર્યા બાદ કન્ય સ્વામીનું મારે શું કામ છે? કલ્પવૃક્ષને મૂકીને કેવડાના વૃક્ષનો આધાર કોણ લે? વાતે અમને રાજને મળનાર હશે તો અમારા જ સ્વામી પાસેથી મળશે, વાતે એ સંબંધમાં તમારે ચિંતા કરવી નહિ. આ પ્રમાણેની તેમની દૃઢતા ને ધરણેન્દ્ર પુરી દો અને તેણે તેમને કહ્યું કે દુષg પ્રભુનો દાસ છું અને તમે પણ તેમનાજ કિંકર છે, તે હું તમને તેમની સેવા ફળ છે. ૧ આ પ્રસંગને ઝરીને ડારિ ધનપાલ કહે છે – दिरा रिलिलानान्तरं पाह- प्रसिदिननिहारानी। રાપર : cS- पद मापन ८. स्परास्ति।" –-વિલકજરી : : 3 ·કોશિકા, [श्रीनपाल- રૂપે તાઢય ગિરિનું રાજ્ય આપું છું. આ રાજ્ય તમને પ્રભુ પાસેથીજ મળ્યું છે એમ માનજે, કેમકે પૃથ્વી ઉપર અરૂણને પ્રકાશ થાય છે, તે થી જ થયેલો છે. એ પ્રમાણે કહીને તે ઈન્ડે પાઠ માત્ર કરવાથી સિદ્ધ થતી એવી ગીરી પ્રમુખ ૪૮૦૦૦ વિદ્યા પણ તેમને આપી. આ વિદ્યા ગ્રહણ કરી પ્રભુને પ્રણામ કરી તેમાં વિતાવ્ય પર્વત ઉપર ગયા અને ત્યાં મુખે રાજ્ય કરવા લાગ્યા. ધન્ય છે અપૂર્વ સેવા કરનારા નમિ અને વિનમિ વિદ્યાધરોને. આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે વીતરાગની પણ સેવા ફળે છે એ નિઃસંદેહ વાત છે, ખરી વાત તો એ છે કે રારાગની સેવાથી બહુ તો સ્વર્ગ મળી શકે, ત્યારે વીતરાગની સરાગ સેવા પણ મોશ-પ્રાપ્તિનું સાધન છે એ વાત શ્રીગૌતમસ્વામીના ચરિત્ર ઉપરથી ચરિતાર્થ થાય છે. ए अथ भगवतो विहरतः प्रथमपारणकविधिमधिकृत्याह- भई से सेअंसस्स, जेण तवसोसिओ निराहारो। वरिसंते निव्वविओ, मेहेण व वणदुमो तं सि ॥ १५ ॥ [भद्रं तस्य श्रेयांसस्य येन तपाशोपितो निराहारः। वर्षान्ते निर्वापितो मेघेनेव चनद्रुमस्त्वमसि ।।] प्र० ०-भदं सेत्ति । अत एव से-तस्य श्रेयांसस्य भद्रं-कल्याणमस्तु । येन जग गुरो! त्वं वर्षान्ते-संवत्सरपर्यन्ते निर्वापितः-सन्तर्पितः। कैः ? सम्प्रदायवशादिक्षुरसैः किंविशिष्टः त्वम् ? निराहारः-आहाररहितोऽत एव तपसा-अनशनेन शोपितः-सुतर क्लामितः। यथा केन कः सन्तर्प्यत इत्याह-यथा मेघेन-घनाघनेन तपःशोपितो-भीष्म ग्रीष्मोष्मसन्तापकदर्थितो वनद्रुमः-कान्तारपादपः सन्तय॑ते । क? 'वर्षान्ते' वर्षण वर्षस्तस्यान्ते ॥ इति पञ्चदशगाथार्थः ॥ १५ ॥ हे० वि०-(आद्य)पारणकविधिमङ्गीकृत्याह-(भद्दन्ति) भद्रं-कल्याणमभूत् से-तस्य श्रेयांसस्य येन किम् ? त्वं निर्वापितः-शीतलीकृतः वर्षान्ते-संवत्सरावसाने । किंविधः सन् ? तपःशोषितः तथा निराहारो-भोजनविकलः । भने तेल क इत्याह-मेघेनेव वनद्गुमः-अरण्यगुमः । किमुक्तं भवति ? यथा मेघेन वनद्रुमस्ता ५२राम पामेण शोपितो निराधारो-जलादिपानविकलो वर्षान्ते-वर्षपर्यन्ते शीतलः क्रियते तो मनानपि येनेति भावार्थः॥१५॥ સ૦ ૩, શ્લોક ૧૧દ્યાઓનાં નામ કે તેના સ્વરૂપ પર માહિતી કોઈ પણ જૈન ગ્રન્થમાંથી અત્યારે મળતી નથી અમે વિવેક રહિત ·' T શ્રેયસે કરાવેલું પારણક- ધી નિરાહારપણે રહેલા પ્રભુએ વિચાર્યું કે જેમ ! " કરી ટકે છે તેમ આ દેહ આહારથી ટકી રહે છે. વિશે ? : ઉત્તર : યા તેમ બીજો પણ છે. વાસ્તે રે કિડ' :: • : 5' અને રેરા એર ને :ડડડ : - સમય માં રેવું કે ૬૦ - વિજિતા ] પારિજ, ૬૫ શબ્દાર્થ અ (Eશ્રેય, કયાણ વારિત એક વર્ષને રાતે. (ર) તેનું. નિવ િ(નિ)=શત કરાયો. બંકર (14) ઐયાંસનું. મહેબ ()=એવધી. તે (= જેનાથી. (૩)-તપક્ષ. ૬ (૧) જેમ. રોનિક (વિ)=સૂકાઈ ગયેલ. વખ (ઉ) જંગલ. ત્તિો તપશ્ચર્યાથી સૂકાઈ ગયેલો. ૬ (કર)-ઝાડ. ત્તિ (હિ)=પાહાર રેડિત. વગ૬મો જંગનું ઝાડ. = ()=૦. R (4)=નું. જન (7) ફેશે. ત્તિ (હિ) છે. પદ્યાર્થ જેમ (ગ્રીષ્મ ઋતુના પ્રખર તાપથી સુકાઈ ગયેલા અને જાપ = યુનાના વર્ષ ઋતુમાં) મેઘ તૃપ્ત કરે તેમ જે (નાના) ના પર કરવા )વી સાઈ ગયેલા એટલે કે પાતળા પડી ગયેલા) એવા રાપને કાન = ને -સધી) શીતળ કર્યા તે શ્રેયાંસનું શ્રેય છે.–૧પ સ્પષ્ટીકરણ છીપલ પ્રભુ દીક્ષા લીધા બાદ કાર્ય તેમના 1 ટકી શકશે. પરંતુ તેમ કરવા જતાં જેમ પર હર રવિ ૨ જપુર (હસ્તિનાપુર નામના નગરમાં રહી છે. કે તેમને પત્ર એને બાહુબ ડર અને શ્રેયાંસ નાનો હતો. ડાંસ - - કહી વિજય ક , લ = : ? એ) વન-વૃક્ષને કેવાં-વૃત્તાન- . : - - - - - - - - - - (12 ·૬૬ ઋષભપંચાશિકા, [ ધમક- આ ત્રણે જણાએ પોતપોતાનો વૃત્તાન્ત પરસ્પર નિવેદન કર્યો, પરંતુ તેનો તેઓ ભાવ કળી શક્યા નહિ. એવામાં બાષભ (બળદ)ની લીલાએ ગમન કરતા વભ પ્રભુ નગર- જનોની દષ્ટિએ પડ્યા. તેમને જોતાં કોઈ તેમને સ્નાન-જલ માટે, તો કોઈક અંગરાગ માટે, તો કોઈક અલંકાર માટે તો કોઈક વસ્ત્ર માટે વિનવવા લાગ્યા. કોઈક તેમને કન્યા અર્પણ કરવા તૈયાર થયા, તો કોઈક તેમને હાથી, ઘોડા પ્રમુખ વાહનો આપવા અધીરા બન્યા. કોઈક તેને પાકી કેરી આપવા લાગ્યા તો કોઈક પાન-સોપારી આપવા લલચાયા. પ્રભુએ આમાંથી કંઈ પણ નહિ સ્વીકારતાં માધુકરી વૃત્તિ અનુસાર ઘેરે ઘેર ફરવા માંડ્યું. આથી નગરમાં ઘણે કોલાહળ મચી ગયો. શ્રેયાંસે તેની તપાસ કરાવી તો તેને માલૂમ પડ્યું કે પોતાના પિતામહ ઋષભદેવ નગરને પાવન કરી રહ્યા છે. આ જાણતાજ તે ઉઘાડે પગે તેમને વન્દન કરવાને સારુ દો. તેમની સમીપ જઈ તેણે તેમને પ્રણામ કર્યા અને તેમના વેષ વિષે ઊહાપોહ કરવા લાગ્યો. તેમ કરતાં તેને જાતિ-સ્મરણ જ્ઞાન થયું. આથી પૂર્વ ભવમાં ઋષભદેવ વજુનાભ નામે ચકવર્તી થયા હતા, ત્યારે પોતે તેને સારથિ હતો તેમજ તે બંનેએ વજનાભના પિતા શ્રીવસેન તીર્થંકર પાસે દીક્ષા લીધી હતી, એ વાત તેના જાણવામાં આવી, એવામાં કોઈક મનુષ્ય ત્યાં આવીને શ્રેયાંસને નવીન ઈક્ષ-રસથી પરિપૂર્ણ ઘડાઓ ભેટ કર્યા. આ આહાર પ્રભુને ઉચિત છે એમ જાતિ-સ્મરણ જ્ઞાનથી જાણીને તેણે તે પ્રભુને વિજ્ઞપ્તિ કરી. તદનુસાર પ્રભુએ તે ગ્રહણ કરવા હસ્તરૂપી "પાત્ર આગળ ધર્યું. તેમાં તે ઘડાઓ ખાલી કરતો ગયો. પ્રભુના હસ્તમાં તે રસ તો સમાઈ ગયો, પરંતુ તાંગે ઉદ્દભવતો આનન્દ તે શ્રેયાંસના હૃદયમાં સમાયો નહિ. પ્રભુએ આ પ્રમાણે પ્રથમ પારણું કર્યું, તેથી દેવતાઓએ ત્યાં અહો દાન અહો દાન એવી ઉદ્યોષણ કરી, દિવ્ય વાજીંત્રો વગાડ્યાં તથા વસુધારાની વૃષ્ટિ કરી. જુઓ આવશ્યક નિર્યુક્તિ (ગા. ૩ર૦-૩૨૧) શ્રેયાસે ઈક્ષુ-રસનું દાન વૈશાખ માસની શુક્લ તૃતીયાને દિવસે આપેલું હોવાથી તે દિવસ અક્ષયતૃતીયાના નામથી પ્રસિદ્ધ થયો. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે તેમ દાન-ધર્મ શ્રેયાંસથી પ્રવર્યો, જ્યારે સર્વ વ્યવહાર અને નીતિનો ક્રમ પ્રભુથી પ્રવર્યો. પ્રસંગોપાત્ત એટલું નિવેદન કરી શ્રેયાંસે દીધેલા દાનની વારંવાર પ્રશંસા કરતો હું આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરું છું ગ્રહણ કરવા ૧ તીર્થંકર પાત્ર રાખતા નથી. તેઓ આહારને હસ્તરૂપી પાત્રમાં જ ધારણ કરે છે. હથેલીમાંથી રસમય પદાર્થ પણ ટપકી પડતો નથી એ તેમની વિશેષતા છે. આ વાતનું ભગવતીસૂવ (શ૦ ૧૫) સમર્થન કરે છે, ·१७ - विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. साम्प्रतं जगद्गुरोनिकल्याणकमधिकृत्याह- उप्पन्नविमलनाणे, तुमंमि भुवणस्स विअलिओ मोहो। सयल्लुग्गयसूरे वा-सरंसि गयणस्त व तमोहो ॥ १६ ॥ [उत्पन्नविमलज्ञाने त्वयि भुवनत्य विगलितो मोहः । सकलोगतसूर्ये वासरे गगनत्येव तमोघः ॥] प्र० वृ०-उप्पन्नत्ति । हे भुवनभर्तः! त्वयि उत्पन्नविमलज्ञाने भुवनस्य मोहो विग- लित इति । उत्पन्नं-सकलकर्मपटलमलविगलनादात्मन्येव प्रादुर्भूतं विमलं-निरावरणं लोका- लोकप्रकारकं केवलज्ञानं यस्य स तथा तस्मिन् , एवंविधे त्वयि भुवनस-भुवनान्तर्वतिभव्य- जन्तुजातत्य संसारमोहो विगलितः । यथा सकलोगतसूर्ये-परिपूर्णप्रकाशभास्वति वासरे- दिवसे सति गगनत्य तमोघः-तमासमूहो विगलयति-विलीयते ॥ इति पोडशगाथार्थः॥१६॥ हे० वि०-केवलमुद्दिश्य स्तुतिमाह-(उप्पन्नत्ति) हे नाथ ! त्वचि उत्पन्नविमलज्ञाने-सञ्जातप्रधानसंवेदने सति, किम् ? विगलितः-विनष्टः। कोऽसावित्याह-मोहः अज्ञानरूपः । कस्येत्याह-भुवनत्य-जगत्रयत्व । अधुनोपमीयते- कलिन् कस्येव क इत्याह-सफलोद्गतसूर्य वासरे-दिवले गगनत्येव तमओघः, सकल:- परिपूर्णः उद्भतः-उदवं प्राप्तः सूर्यो भानुर्यत्र पन्मिन् वासरे-दिने गगनत्येव-नभस इव तमः(ोघः)-अन्धकारसमूहः ॥ इति गभार्थः ॥ १६ ॥ કાય उप्पन्न (स्पन)प ६ये. गय (. विमल (निमर)-विमण, निभंग सर (1). नाण (न)-नान, बोध सपलगपरेय ५ो रेने उपविमलनाणे-५० युछवि ने विषे पातानि (2.. तुमंनि (लदि). गपपस्न (.. मुदपरस (उपनन्द दिने ६ (२) विल्सिो (मिन - ) यो. मोहो (गर), सान. मेर- सपल (रपर ) પઘા કને કેવળજ્ઞાનનો અભાવ– " ५५ २ २ -- (22:- सनाना प. महे ना: -२ :.::...: ....::::::::

·No text on this page.

·विरचिता] पभपञ्चाशिका. આ પદ્યમાં ઉત્પત્તિ અને ઉદય, જ્ઞાન અને સૂર્ય, જિનેશ્વર અને દિવસ, ભુવન અને ગગન અને મોહ અને અંધકાર એ ઉપમાન-ઉપમેયનાં યુગલો છે. વિશેષમાં અત્ર અસંગતિ અલંકાર પણ છે કેમકે એક સ્થળે કારણ છે ત્યારે અન્ય સ્થળે કાર્યોત્પત્તિ છે. જેને જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું હોય તેનો મોડ નાશ પામે એ સુવિદિત હકીક્ત છે. છતાં અને તો જ્ઞાન પ્રભુને ઉગ્યું અને જગના મોહનો નાશ થયો. १ केवलोत्पत्तेरनन्तरं पूजामाहत पूआवसरे सरिसो, दिट्ठो चकरस तं 'पि भरहेण । विसमा हु वितयेतिण्हा, गरुआण वि कुणइ मइसोहं ॥ १७ ॥ [पूजावसरे सदृशो दृष्टश्चऋत्य त्वमपि भरतेन । विषमा खलु विपयतृष्णा गुरुकाणामपि करोति मतिमोहम् ॥] प्र० ३०-पूआवसरत्ति । हे भुवनभानो! भगवन् ! त्वं केवलमहिमप्रस्तावे भरत- चक्रिणा चक्रेण तुल्यो दृष्टोऽसीति । अयोध्यापुरिमतालपुरपरिसरे भुवनभर्तुः केवलोत्पत्ति- रभूत् । तदैव प्रहरणशालायां यक्षसहनाधिष्ठितं चक्ररत्नमुदपचत । ततः प्रहर्षोत्तालगतयः सत्वरमुद्यानपालकाः प्रहरणशालानियुक्ताश्च युगपदेत्य चक्रवर्तिनं विज्ञपयामासुः । ततः समकालं श्रुतियुगलं उपगते तस्मिन् गुरुणि कार्ये (महो)द्वयोः कस्यानयोविधेय इति मनार दोलायमानं मनो विधाय चक्रवर्ती चिन्तितवान्-अहो मे महामोहः! क रुधिरधौतधारं चक्ररतम् , ६ चायं चराचरजगज्जन्तुजातहितकृतः पूजनं पूजा तस्या अवसरः पूजावसरः, तसिन् सदृशः-समानः केन! चक्रेण चक्रगणनया भरतेन चेतसि चिन्तितः, विपयाः शब्दादयस्तेषु तृप्णा-अत्यन्तासक्तिः सा विपमा एव-दुर्जयैव । यतो गुरू- णामपि-भुवनमहनीयमहिन्नामपि मोहं-विपर्ययेणान्यथाभावं करोति ॥ इति सप्तदश- गाधार्यः॥१७॥ हे० वि०-ततः किमित्याह-(पूआयसरत्ति) पूजावसरे-पूजाप्रस्ताव प्राप्ते सहन:-तुल्यो यथा भवति एवं दृष्टः-परिकल्पितः त्वमपि- भगवानपि । आस्तां तावदन्यःकत्येत्याह-चल-प्रहरणविशेपस्य । केन ? भरतेन नरप- तिना । अथवा विषयमनत्तानां किमत्राद्भुतमित्याह-विपमा वैपन्यधर्मा हुरिति स्फुटं विपतृष्णा-विपयवान्छा यतो गुरुकाणानपि-महतामपि करोति-विदधाति मोहं-बुद्धेर. न्यधात्वम् ॥ इति गाथाऽक्षरार्यः॥ १७ ॥ 'लि' इति पावन्तरन् । २ 'हा' निन्दा' इत्यति पानी

·No text on this page.

·. विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ७२ ચમકે ભરત રાજાને નમન કરી વિનતિ કરી કે આપના પિતાશ્રીને કેવલજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું છે અને એ કલ્યાણકારી વાર્તા નિવેદન કરતાં મને અતિશય આનંદ થાય છે. ખરેખર આપ ભાગ્યોદય વડે વૃદ્ધિ પામો છો. આ સમયે શમકે પણ વધામણ ખાધી કે આપની આયુધ–શાલામાં ચક-રત ઉત્પન્ન થયું છે. આ સાંભળીને ક્ષણ વાર ભરત નૃપતિ વિચારમાં પડ્યા કે મારે પ્રથમ કોનું અર્ચન કરવું? આ પ્રસંગને ઉદ્દેશીને કવિ ટકોર કરે છે કે ભરત રાજાએ કેવલજ્ઞાનનો મહિમા અને ચક-રતની પૂજાને સમાન ગણ્યાં. આથી જેકે મોટાનો પણ મતિ–ભ્રમ થાય છે એમ જોઈ શકાય છે, છતાં પણ તેવા મહાત્માના સંબંધમાં તે વધારે વાર ટકતો નથી એ પણ ધ્યાનમાં રાખવા જેવું છે. કેમકે અનેક જીવોના જાન લેનારું અને તેના રૂધિરથી_લિત બન- નારું આ ચક–રલ ક્યાં અને વિશ્વને અભય આપનારા કેવલ-જ્ઞાનથી અલંકૃત પિતાશ્રી ક્યાં એમ વિચારી ભરતે પ્રથમ પોતાના પિતાશ્રીના કેવલ-જ્ઞાનનાજ અર્ચનાએ જવા તૈયારી કરવા સેવકોને આજ્ઞા કરી અને તે કાર્યમાંથી મુક્ત થયા પછી જ ચક-રતનું અર્ચન કર્યું. આ પ્રમાણે તેમને મતિ–મેહ ઉદ્દભવતાંની સાથેજ ન થયો છે પણ એમની મહત્તા સૂચવે છે, स पटमसमोसरणमुंहे, तुह केवलसुरवहकओजोआ। जाया अग्गेइ दिसा, सेवालयसागयलिहिव ॥ १८॥ [प्रथमसमवसरणमुखे तब केवलसुरवधूकृतोड्योता। जाता आग्नेयी दिशा सेवाखयमागतशिखीव ।।] प्र० वृ०-पढमतमोत्तरणत्ति । हे जगद्गुरो तव प्रथमसमवसरणमहोत्सवे आग्नेयी दिक साक्षात् त्वत्लेवोपनतवैश्वानरेव जातेति । तत्र प्रथमं केवलोत्पत्तेरनन्तरमाद्यं यत् समयस- रणं चतुर्विधदेवनिकायविरचितं अष्टप्रातिहार्यजनितचमत्कारं तलिन् (तत्य?) प्रारम्भे । किंविशिष्ट आनेची दिज्ञ! 'फेवलतुरवधूकृतोड्योता केवला-इतरनरादिजातिव्यतिरिका याः सुरवध्वः-वैमानिकाप्तरतः ताभिः कृतोड्योता-देहदीधितिनिनितप्रकाशा । तत्यां विदिशि पर्पन भविष्यति । तत्र प्रथनपरिपदि पुरतराः साधवः, द्वितीयत्यां वैमानिक- देव्यः, तृतीयायां प्रवर्तिनीसाव्यः । तदानी व तीर्थत्यामवृत्तत्वेन साधुनामीविरहिताता एव नाफिनितन्विन्यः सन्ति । अत एव केवलपदोपादानन् । पुनः किंविशिष्टा? स्वयं सेवोपनतदहनदेवतेव । केन? तुरतीमन्तिनीजनिततनुतेजःपुजब्याजेन ॥ इति अष्टाद- शगाथार्यः ॥ १८॥ नो'लरिपाल। २ 'सेतामा हारते।

·હર થભયંચાશિકા, [ જીનપાન हे० वि०-समवसृतिमङ्गीकृत्य स्तुतिमाह-(पढमसमोसरणत्ति) प्रथमसमवसरणमुखे-आद्यसमवस्त्यारम्भे सति तव-भवतो जाता-सम्पन्ना। काऽसौ' काष्ठा-दिक् । कीदृशी? आग्नेयी । किंविधा जातेत्याह-'केवलसुरवधूकृतोड्योता. केवला याः सुरवध्वो-देवाङ्गनास्ताभिः कृत उद्दयोतो यस्याः सा तथाविधा । साम्प्रतमु ? प्रेक्षते-सेवास्वयमागतशिखीव सेवया-पर्युपासनया स्वयम्-आत्मना आगतो योऽसौ शिखी स इव । यद्वा सेवाशयेन-आराधनबुद्धया आगतश्चासौ शिखी च तद्वत् इत्यर्थः१८ શબ્દાર્થ g૫ (પ) પહેલું. શિવકુવgવા કેવલ સુર-સુન્દરીઓએ મોર (રામપરા)=સમવસરણ, ધર્મ-દેશના કર્યો છે પ્રકાશ જેનો એવી. મરુ૩૫, Gir (Tir)=થઈ. મુજ (rn)=પ્રારંભ, શરૂઆત. જ (પી)=એશિ કોણ સંબંધી. મોસાળમુ=પ્રથમ રામવસરણના પ્રારંભમાં હિલ ( પિત્તા)=દિશા, =રાવ. સેવા (સેવા)=ભક્તિ. રાવળમ=પ્રથમ રામવસરણના ઉત્સવને સ ()=પોતાની મેળે. વિષે. arris (and)=આવેડા. 7 (13) તારા, arra(રાજ)=ઉદ્દેશ, ઇરાદે. વિ (1)=ોકલી. રિરિ (તિ)= અશિ. Tr ()=સુર, દેવ. નચાનવસરિ=(૧) જાતિથી પોતાની મેળે ઘ ()=સુંદરી, સ્ત્રી. આવેલા અશિની જેમ; (૨) સેવાના ઇરાદાથી 54 ()=કરેલ. આવેલા અશિની જેમ. sis ()=પ્રકાશ. પદાર્થ પ્રભુના પ્રથમ સમવસરણનો દેખાવ- (૮ નાથ! તે કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું ત્યાર બાદ રચવામાં આવેલા) તારા પ્રથમ સમવસરના મહાન્સવમાં (અથવા પ્રારંભમાં વિલ સુ-સુન્દરીઓના (દેહની યુતિ વડે) પ્રકાશ પામેલી અગ્નિ-દિશ ભક્તિથી (આકર્ષાઇને) પોતાની મેળે આવેલા [ અથવા સેવા કરવાના અતિપ્રાયથી આવેલા ] અગ્નિ-દેવતા જેવી બની ગઈ.”—૧૮ ૧ કદર રસધી મારતી માટે જુઓ —નિ-ચતુર્વિશનિકાનું સ્પષ્ટીકર (પૃ૦ ર૯-ર૦). ૨ ની ભર પદ (આ સંબંધમાં જુએ ખુતિ-ચતુળનિકાના પૂ. ર૮-૯૯) કરી દે. પદ દે છે, તેમાં માલ આગળ સાધુ, ત્યાર બાદ ધાનિક નિકાયની દેવી ૨ . ડી . દેય ; પરંતુ પ્રથમ સમવસરના રાજમાં તીય પ્રવનું ન હોવાથી ને ને - સદ્દ ની દેવી કદમ નિક દેશોની જ પસંદા એ કોમાં કર :- 2 - ૬ ૨૬ ૯ ક છે.

·७३ -- . - -- विरचिता] अपमपञ्चाशिका. સ્પષ્ટીકરણ ५५-तापर्य- ઉàક્ષા અલંકારથી અલંકૃત આ શ્લોકમાંથી એવો ભાવ પણ નીકળે છે કે અનેક દેવ- દાનવોના ઈન્દ્રોને પ્રભુના કેવલજ્ઞાનનો મહોત્સવ કરવા જતા જોઈને અગ્નિ દિશાનો સ્વામી પણ સેવાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યો. अधुना भगवतः सहप्रवजितानां सामन्तानां समवसरणोपगतानां वक्तव्यमाह- गहिअवयभंगमलिणो, नूणं दूरोणएहिं मुहराओ। ठविओ पढमिल्लुअता-बसेहिं तुह दंतणे पढमे ॥ १९ ॥ [गृहीतव्रतभङ्गमलिनो नूनं दूरावनतैर्मुखरागः । स्थगितः प्रथमोत्पन्नतापसैस्तव दर्शने प्रथमे ।।] प्र० वृ०-गहिअत्ति । हे भगवन् ! तव प्रथमदर्शने दूरम्-अत्यर्थमवनतैनं-निश्चित स्वस्य मुखरागः-मुखच्छाया स्थगितः-अन्तरितः। कैः? तापमैः कच्छमहाकच्छवः। स्थगने हेतुमाह-यतो गृहीतम्-अङ्गीकृतं भगवद्गतावसरे यद् व्रतं-विरतिरूपं तस्य भगः- अन्तराल एव परित्यागः तेन मलिनः-कलुपः । अयमत्राशयः-किल न खलु तै त्यति. गयेन भगवतः प्रणतिविहिता. किन्तु भुवनगुरुणा समं संयममादायालाभिः सत्त्वनिकले। पतितत्वं अङ्गीकृतमिति त्रपाभरमन्धरः स्वमुखमुपदायितुमसमथैः प्रणामव्याजेनावनति. रङ्गीकृता ।। इति एकोनविंशतितमगाचार्यः ।। १९ ।। हे० वि०-अधुना तापससमागममुदिश्य भगवतः स्तुतिनाः-(गअित्ति )। प्रधमतापनः-आधजटाधारिभिर्मुसरागो-वक्त्रायल्यलक्षणः स्थगितः-आच्छादितः । किंविशिष्टः 'गृहीतवतमामलिनः गृहीतं प्रतं यद् भगवता मा तय भग:-गनामबाट क्षणरतेन मलिनः-कलुपितः । नूनं-निधितम् । किंनिधरित्यार-दूरापनः । कमनि ? तर दर्शने-भवदवलोकाने । विदिधे प्रथमे-बाप ॥ इति गाथारायः ॥ १९ ॥ દાદા गरिस (सी)१९९१३ पय (प्रा) एनको.-: :..::. भंग (भा. गरिमभंगमतिमोर (7)२॥ पुर(र-1 सोस(......: लोप - गुर, - ·૭૪ ભાશિક, પદ્યાર્થ પ્રભુ પાસે તાપસેલું આગમન- “(હે નાથ!) તારા પ્રથમ દર્શનને વિષે (અર્થાત તને કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું ત્યાર બાદ સમવસરણમાં તારું પ્રથમ દર્શન થતાં) પ્રથમ ઉત્પન્ન થયેલા (કચ્છ અને મહારાજી "સિવાયના) અત્યન્ત નમ તાપસેએ (તારી સાથે દીક્ષા–સમયે) ગ્રહણ કરેલા (સંયમરૂપી) વ્રતના સંગથી મલિન (બનેલ) એ પિતાને મુખ-રાગ (નમસ્કારના મિષથી) ખરેખર ઢાંકી દીધો.”—૧૮ સ્પષ્ટીકરણ પદ્યને સાર– સ્વામીની સાથે દીક્ષા લઇ પછીથી પતિત થયેલા તાપસ સ્વામીને કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં તેમને વન્દન કરવા આવે એ સ્વાભાવિક હકીકત છે. આ પ્રસંગે કવિરાજ ઉસ્મક્ષા કરે છે કે તેઓએ લીધેલું વ્રત પાળ્યું હતું નહિ તેથી તેઓ શું મુખ લઈને પ્રભુ પાસે આવે? એટલે કે આ તેમનું વન્દન ભક્તિપૂર્વકનું હતું નહિ; પરંતુ પોતાના સુખની મલિનતા નજરે ન પડી જાય તેથી કરીને જાણે સ્વામીના દર્શન થતાંજ મસ્તક નમાવી તેમણે પોતાનું સુખ છૂપાવ્યું. साम्प्रतं तैरलङ्कृतपार्श्वेन स्वामिना यः शोभाभरो विभराम्बभूवेति तमाह-- तेहिं परिवेढिएण य, वूढा तुमए खणं कुलवइस्स । सोहा विअडंसत्थल-घोलंतजडाकलावेण ॥ २० ॥ [तैः परिवेष्टितेन च व्यूढा त्वया क्षणं कुलपतेः । शोभा चिकटांसस्थलप्रेसजटाकलापेन ॥] - –તેિિન્તા દે નાટ્ટા! ત્વચા શ કુત્તેિ મા ચૂત-બાવા વિવિ- शिष्टेन त्वया ? तैर्जटामुकुटविटङ्कितशिरोभिरुद्धूलितगात्रैः अभिनवतपस्विभिः परि-सम- કરતુ વેણિતેના ચૂત-પ્ર] T? શોમાસાદરા ? કુત્તે –તપસ્વિના(H) चार्यस्य । किंविशिष्टेन त्वया? विकटौ-विस्तीर्णौ समदवृषस्कन्धवन्धुरौ यौ अंसस्थलौ-स्कन्ध- प्रदेशौ तयोः आधारभूतयोः घोलंतजडाकलावण-प्रेवत्सुश्लिष्टकुन्तलकलापेन । एवंविधस्य तापसैः कृतपरिवेषस्य समुचितं कुलपतित्वम् । अथ कियत् कालम् ? क्षण-क्षणमात्रम् । पश्चात् ते प्रव्रज्यां जगृहुरित्यर्थः ॥ इति विंशतितमगाथार्थः ॥ २० ॥ જે વિસમાને મનવાન વિવિધ સાત ફૂ8–(તેહિત્તિ) | ૧ સિવાયને એમ કહેવાનું કારણ એ છે કે કચછ અને મહાકછ એ બે તાપસીએ પોતાનો માર્ગ મૂક્યો નહિ, પિટલે તેઓ પ્રભુ પાસે આવ્યા નહિ.

·७५ विरचित अपभपञ्चाशिका. अस्या गमनिका-तैस्तापसैः परिवेष्टितेन परिवारितेन च पुनरर्थे त्वया-भगवता बूढा-- धृता । काऽसावित्याह-शोभा-श्रीः । कस्य ? कुलपतेः । कथम्? क्षणं-स्तोककालम् । पश्चात् ते प्रवज्यां प्रजगृहुरित्यभिप्रायः । किंविधेन त्वया ? 'विकटांसस्थलघोलमानजटा- कलापेन' विकटो-विस्तीणों चौ अंसस्थलौ तयोघोलायमानो जटाप्राग्भारो यस्य स घोल- न्तजटाकलापः तथाविधः तेन ॥ इति गाथार्थः ॥ २० ॥ શબ્દાર્થ तेहिं (त)-तली पडे. सोहा (शोभा) शोभा परिवेढिपण (परिवेधितेन)-नाटयेसा. विअड (विक्ट)-विशा. य (च)नी. अंस (अंत)Rध, पाध. बूढा (ब्यूटा)-आR . स्थल (स्थल) स्थ, प्रदेश, तुमए (लपा) ताराधी. घोलंत (प्रेहद)-स्पर्श ४२तो, तो खणं (क)- ५ वार. जडा (जटा )-12. कुल (फुल)=g. कलाव (क्लप) -५, समूड. वर (पति)-पति. विअडंसत्थलघोलंतजडाफलावेण विश२४५- कुलवइस्त-गपतिनी, तापसायानी. પ્રદેશને સ્પર્શ કરતો છે જટા-સમૂહ જેમનો એવા. પધાર્થ તાપથી પરિવૃત પ્રભુ- વળી (હે નાથ! આ પ્રમાણે વન્દન કરવા આવેલા તે તાપસે વડે વીંટાયેલ એવા અને વિશાળ ધ-પ્રદેશને સ્પર્શ કરતા જટા-સમૂહવાળા એવા તે ક્ષણ વાર કુળ- પતિની શોભા પ્રાપ્ત કરી.”—૨૦ तुह रूवं पिच्छंता. न हुँति जे नाह ! हरिलपडिहत्था । समणा वि गयमण च्चिय, ते केवलिणो जड़ न हुंति ॥ २१ ॥ [तव रूपं पश्यन्तो न भवन्ति नाथ! हर्पपरिपूर्णाः । समनस्का अपि गनमनस्का एवं ने केवलिनो यदि न भवन्ति ॥] ५० पृ०-तुहत्ति । हे नाथ!-स्वामिन् ! ये त्वद्रूपनवलोकयन्तः प्रीति न चिन्नति ते समनका अपि गतमनमा एव भवन्ति संजिन एव । तत्र नपं-मनिममानिक- शोभावैभवं. तच्च तपाविधशुभतंतारानभावनामानिविडनिशचिताद्भुततीर्यनामम विनिर्मितं सर्वोत्तममेव भवति । एवंविधं च तव रू मेमाणाः-मालालुवाणा ये मागिनः भारनिर्भरा भवन्ति न.ते नमनला अपि-शिनोऽपि नमन-मदिन एर, ९६२ ५३५३ ---- १..: १२. 22 :- ·૭૬ ઋષભપંચાશિકા. [ 2ષના- समनस्काः ते कथम् ? अमनस्का इति न?, किं सर्वेषामियमेव गतिरित्याह-यदि ते केवल- ज्ञानिनो न भवेयुः। केवलिनस्तु श्रमणलिङ्गधारिणोऽपि तथा स्थितेरेव भावमनोवैकल्ये. नामनस्का एव भवन्ति । इत्येकविंशतितमगाथार्थः ॥ २१ ॥ જે વિક–પતિરાયપુરી સ્તુતિનrઇ--(સુત્તિ) : तव रूपं-भवतो रूपं-विम्बं पश्यन्तः-अवलोकयन्तो (ये) न भवन्ति-न जायन्ते । प्रक्रमात् प्राणिनो गम्यन्ते । किंविधाः? हर्षपरिपूर्णाः । ते किम् ? समनस्का अपि स्थावरा एव-एकेन्द्रिया एवेत्यर्थः । परं ते यदि द्रष्टारः केवलिनो न भवन्ति ॥ ननु किं सम- नस्काः केवलिनो भण्यन्ते येनेदमुच्यते ? "अमनस्काः केवलिनः" इत्यागमः । सत्यम् , किन्तु समणत्ति प्राकृतशब्देन उच्यन्ते । अतस्तेषां व्युदासः इति हृदयम् ॥ २१ ॥ શબ્દાર્થ ત્તિ (f)=પણ સુદ (ત)-તારા. સમજ (સન)=સંસીઓ. (i)=રૂપને. સમ(મા)=સાધુઓ. જિતા (રન્તઃ)=જેનારા. જ (૪)=નહિ. ર (m)=ગયેલું. લિ (મત્તિ)=થાય છે. મક (જન)=મન, ચિત્ત. જે ()=જે. જયમા=જતું રહ્યું છે મન જેનું એવા, અસરી. !િ (!) હે પ્રભુ! ચિં(ga)=જ. ત્તિ ()=, આનન્દ. તે (?)=તેઓ. (f)=ભરપૂર. વિઢિ (વહિનઃ) કેવલીઓ, સર્વજ્ઞ, લિથિા=હર્ષથી ભરપૂર. T૬ (હિ)=જે. પદ્યાર્થ પ્રભુનું અનુપમ રૂપ- હે નાથ! તારું (સવોત્તમ) રૂપ જોનારા (જીવ) જો હર્ષથી પરિપૂર્ણ થતા નથી, તે છે તેઓ સર્વજ્ઞ ન ય તે પછી તેઓ સંત્રી હોવા છતાં પણ ખરેખર અસંશી છે.”—૨૧ સ્પષ્ટીકરણ સનમાં ને અભાવ– જે મનુષ્ય ન હોય, તેને દુધ કે શક સંભવતા નથી, કેમકે એ તો અજ્ઞાનજન્ય ૨. છે. પૂર્વ નહિ દષ્ટિ–ગોચર કે શ્રવણ-ગોચર થયેલી હકીકતનો અનુભવ થવાથી પ્રાય ઉપન્ન થાય છે. સર્વરને તો પ્રતિક્ષા ભૂત, વર્તમાન અને ભાવિ પદાર્થોનું જ્ઞાન હોવાથી તે.. બધાં એ હકીક્ત ઘટી શકતી નથી. પધ-દનિ– એક પદાથી એવો અન્ય અર્થ નીકળે છે કે ચીસ રકમનસ્ક છે, કેમકે તેવો ભાવાર્થ - - , - “ક ન હોય તો એમ ઉલ્લેખ કરવાની જરૂર રહે નહિ. પs જુએ. સ્થાન ( ૪), પ્રજ્ઞાપના જ ભાવતીસૂત્ર, ·बिपिता] ७७ પડે અનુત્તર . में। कासमतीपु! 'गुणसइयानु गुणानां भगवदादरपनमा मन्दर यानाला ऋषभपञ्चाशिका. સર્વ સમનસ્ક નથી કિન્તુ અમનસ્ક છે એમ આગમ કહે છે એવો ઉલ્લેખ શ્રી હેમચન્દ્રગણિ- કૃત ટીકામાં છે તેનું શું? આ સંબંધમાં નિવેદન કરવાનું કે કેવલીને દ્રવ્ય-મનજ છે પરતું તેમને ભાવ-મન નથી એટલે દ્રવ્ય-મનની અપેક્ષા પ્રમાણે સર્વ સમનક છે, કેમકે જરૂર વિમાનવાસી દેવ વિગેરેને તેમના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા માટે તેઓ દ્રવ્ય-મનનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે ભાવ-મનની અપેક્ષાએ તો તેઓ અમનસ્ક છે. વિશેષમાં “સમણ શબ્દનો અર્થ શ્રમણ (સાધુઓ) થાય છે અને સર્વ પણ સાધુ છે. પરંતુ તેઓ સર્વજ્ઞ હોવાથી તેમનામાં હર્ષાદિકનો અભાવ છે એટલે તેમનો આ કોટિમાં તવ કરવો નહિ એમ સૂચવવા સર્વજ્ઞ ન હોય તો એવો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. इदानी स्वामिनो गुणानुगुणां स्तुतिं स्तुतिकृदाह- पत्ताणि असामन्नं, समुन्नई जेहिं देवया अन्ने । ते दिति तुम्ह गुणसं-कहासु हासं गुणा मज्झ ॥ २२ ॥ [प्राप्तान्यसामान्यां समुन्नतिं यदैवतान्यन्यानि । ते ददते तव गुणसन्कथासु हातं गुणा मह्यम् ।।] १० वृ०-पत्ताणित्ति । इह हि प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रधानतमं किमपि पण्यं विचार्याजीरु- वन्ति तद्वदत्रापि विवेचकैः कैश्चित् सकलदोपकालुप्यकल्ला विकलं जगद्गुरो ! भवन्तं देवतं मनसि कृत्य त्वद्गुणसङ्कथासु क्रियमाणासु परदेवानां विचार्यमाणा गुणा मग हात्वं ददतीति । अथ कानि तानि दैवतानि समुन्नति प्राप्तानि अत जार-अन्यानि च- भीतरागत्वेन त्वध्यतिरिक्तानि । तव गुणगणाच तदीयेतिवृत्तात्रेय सर्वान्मनामेयाः । तेपामविचारितचारु चरितं ततो हरिहरनामादीनान् अत एव तथाविधाभिरामगुणमदथान प्रियमाणासु कथमेपामेवंविधा गुणगणा महात्वं न ददति यदेवंविधरपि देवनगुण- गणतानि जगति निसामान्यां-अनन्यतशी समुन्नति प्राप्तानि. स च तदाराधानामेय विचारचातुरीप्रपञ्चः ॥ इति द्वाविंशतितमगाधार्यः ॥ २२ ॥ १० दि०-साम्प्रतं भगवद्गुणमाहात्म्यद्वारेण तवमाह-(पत्तानित्ति ) गगैरन्ये देवता हरिहरादयः समुन्नति-समृति प्राप्ताः । किंविधान ! निःगमा गुणाः किं ददति-जनयन्ति। हाल-जवनापन् । कार? करुपन्दन्दिनीपु! तव-भवतः ॥ इति गाचार्यः ॥ २२ ॥ -असाधारणाम् । ते 1- नाति प्रतिभाति ।

·७१ ઋષભપંચાશિકા, [श्रीधनपाल- समनस्काः ते कथम् ? अमनस्का इति न?, किं सर्वेपामियमेव गतिरित्याह-यदि ते केवल- ज्ञानिनो न भवेयुः । केवलिनस्तु श्रमणलिङ्गधारिणोऽपि तथा स्थितेरेव भावमनोवैकल्ये- नामनस्का एव भवन्ति । इत्येकविंशतितमगाथार्थः ॥ २१ ॥ हे० वि०-रूपातिशयमुररीकृत्य स्तुतिमाह-(तुहत्ति)। तव रूपं-भवतो रूपं-विम्वं पश्यन्तः-अवलोकयन्तो (ये) न भवन्ति-न जायन्ते । प्रक्रमात् प्राणिनो गम्यन्ते । किंविधाः? हर्पपरिपूर्णाः । ते किम् ? समनस्का अपि स्थावरा एव-एकेन्द्रिया एवेत्यर्थः। परं ते यदि द्रष्टारः केवलिनो न भवन्ति ॥ ननु किं सम. नस्काः केवलिनो भण्यन्ते येनेदमुच्यते? "अमनस्काः केवलिनः" इत्यागमः । सत्यम् , किन्तु समणत्ति प्राकृतशब्देन उच्यन्ते । अतस्तेषां व्युदासः इति हृदयम् ॥ २१ ॥ શબ્દાર્થ तुह (तब )=तास. समणा (समनस्काः)-संजी-मो. रूवं (रु)-३५ने. समणा (श्रमणाः) साधुयो. पिच्छंता (पश्यन्तः )-नेना. वि (अपि)-प. न (न)-नलि. गय (गत ) गयेडं हुति (भवन्ति)-थाय छे. मण (मनस् )-मन, यित. जे (ये)-मो. गयमण-तुं २थु छ मन रेनु सेवा, असशी. नाह ! (नाथ! )- प्रभु! चिय(एव). हरिस (हर्ष)-हर्ष, मान-ह. ते (ते)-ते-मो. पडिहत्थ (परिपूर्ण)=सर५२. केवलिणो (केवलिनः ) वसीमो, सर्वज्ञ. हरिसपडिहत्था-पंथी सरपूर. जइ (यदि )-ने. પદાર્થ પ્રભુનું અનુપમ રૂપ— "हे नाथ! ताई (सर्वोत्तम ) ३५ लेना। (1) ने हर्षथी परिपूर्ण यता नथी, ते। જો તેઓ સર્વજ્ઞ ન હોય તે પછી તેઓ સંસી હોવા છતાં પણ ખરેખર અસંશી છે.”—૧૧ સ્પષ્ટીકરણ સર્વજ્ઞમાં હર્ષને અભાવ– જે મનુષ્ય સર્વજ્ઞ હોય, તેને હર્ષ કે શોક સંભવતા નથી, કેમકે એ તો અજ્ઞાનજન્ય ચણા છે. પૂર્વે નહિ દરિ–ગોચર કે શ્રવણ-ગોચર થયેલી હકીકતને અનુભવ થવાથી પ્રાય હર્ષ ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વજ્ઞને તો પ્રતિક્ષણ ભૂત, વર્તમાન અને ભાવિ પદાર્થોનું જ્ઞાન હોવાથી તેના સંબંધમાં આ હકીકત ઘટી શકતી નથી. ५५-यनि- આ પઘમાંથી એવો સામાન્ય અર્થ નીકળે છે કે સર્વજ્ઞ સમનસ્ક છે, કેમકે તેવો ભાવાર્થ નહિ નીકળતો હોય, તો “સર્વર ન હોય તો એમ ઉલ્લેખ કરવાની જરૂર રહે નહિ. પરતું ૧ જુઓ સ્થાનાંગ (સ્થા. ૪), પ્રજ્ઞાપના તથા ભગવતીસૂત્ર, ·७७ विसरिता] ऋषभपञ्चाशिका. સર્વજ્ઞ સમનસ્ક નથી કિન્તુ અમનરક છે એમ આગમ કહે છે એ ઉલ્લેખ શ્રી હેમચન્દ્રગણિ- કૃત ટીકામાં છે તેનું શું? આ સંબંધમાં નિવેદન કરવાનું કે કેવલીને દ્રવ્ય-મનજ છે પરંતુ તેમને ભાવ-મન નથી એટલે દ્રવ્ય-મનની અપેક્ષા પ્રમાણે સર્વ સમનસ્ક છે, કેમકે જરૂર પડે અનુત્તર વિમાનવાસી દેવ વિગેરેને તેમના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા માટે તેઓ દ્રવ્ય-મનનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે ભાવ-મનની અપેક્ષાએ તો તે અમનસ્ક છે. વિશેષમાં “સમ શબ્દનો અર્થ શ્રમણ (સાધુઓ) થાય છે અને સર્વો પણ સાધુઓ છે. પરંતુ તેઓ સર્વર હોવાથી તેમનામાં હર્ષાદિકનો અભાવ છે એટલે તેમનો આ કોટિમાં તવ કરવો નહિ એમ સૂચવવા “સર્વર ન હોય તો એવો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. . इदानी स्वामिनो गुणानुगुणां स्तुतिं स्तुतिकृदाह- पत्ताणि असामन्नं, समुन्नइं जेहिं देवया अन्ने। ते दिति तुम्ह गुणसं-कहासु हासं गुणा मज्झ ॥ २२ ॥ [प्राप्तान्यसामान्यां समुन्नतिं यैर्दैवतान्यन्यानि । ते ददते तव गुणसकथासु हासं गुणा मघम् ।।] म० वृ०-पत्ताणित्ति । इह हि प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रधानतमं किमपि पप्यं विचायाजीकु- वन्ति तद्वदत्रापि विवेचकैः कैश्चित् सकलदोपकालुप्यक्तदायिकलं जगद्गुरो ! भवन्तं दैवतं मनति कृत्य त्वद्गुणतक्यात क्रियमाणानु परदेवानां विचार्यमाणा गुणा मन हात्यं ददतीति । अथ कानि तानि देवतानि समुन्नति प्राप्तानि अत जार-मन्यानि च- भीतरागत्वेन त्वब्यतिरिकानि । तव गुणगणाध त पतिवृत्तादेव नामनायगेयाः। तेपानविचारितचारु चरितं ततो हरिहरनमादीनान् अत एव तथाविधाभिगमगुणमया क्रियमाणातु कथमेपामेवंविधा गुणगणा मन हात्वं न ददति । यदेवंविरति देवनगुण- गणतानि जगति निःसामान्यां-अनन्यसदृशी मनुहाति मातानि. न च तटाराधगनाव विचारचातुरीप्रपञ्चः ॥ इति द्वाविशतितमगाचार्यः ॥ २२ ॥ हे० वि०-साम्प्रतं भगवद्पमाल्दद्वारेण दाह-पाणिनि)। येणेरन्ये देवता परित्रादयः मनहिं बुद्धि मातः । विधान निक न्यान्-अत्ताधारणाद । ते गुणाः कि दहि-जन्पन्ति हन-सहान -- ने । कानु सतीषु: 'गुपचार मन क्स सम्बन्धिनी तर-पतः ·૭૮ ઋષભયંચાલિકા, ના- શબ્દાર્થ ઉત્તાનિ (નિ) મેળવેલ. gટ્ટ (7)=તારા. સલામ (સામાન્ય)=અસાધારણ. ગુળ (ગુ)=ગુણ. રમુજ (મુર્તિ)=9ઘતિને, મોટાઈને. (રા)=સંકથા, કીર્તન. હિં ()=જેમનાથી, દેવા (વૈવાનિ)=એ. ગુણસંહgeગુણોની સંકથાઓને વિવે. ૩ (કાન)=અન્ય, બીજા. દાઉં (દ8)=હાસ્યને, તિરસ્કારને. તે (તે)=તેઓ. મુળા (ગુના) ગુણો. લિંક્તિ (૨)=આપે છે. મન્સ(મ)=મને. પદાર્થ પ્રભુના ગુણાનું ગૌરવ- “જે (જગત્કારિક) ગુણો વડે (હરિ, હર પ્રમુખ) અન્ય દેવોએ અસાધા- રણ પ્રભુતાને પ્રાપ્ત કરી, તે (કલ્પિત) ગુણો (હે નાથ!) તારા (સદ્ભત) ગુણોના સંકીર્તને થતાં હોય ત્યારે મને હાસ્ય ઉત્પન્ન કરે છે કેમકે હરિહરાદિકની મોટાઈ મિથ્યા આડંબરવાળી છે, કારણ કે એ મોટાઈને આધાર તો કલ્પિત ગુણ છે અને તેને તેમનામાં ખેટો આરોપ કરવામાં આવે છે, જયારે તારી મોટાઈનો આધાર સાચા સદ્દભૂત ગુણો અવલંબીને છે).”—૨૨ ૧ જગત-કતૃત્વ એ કલ્પિત વસ્તુ છે અને તેથી ઈશ્વર જગત-કર્તા છે એમ કહેવું તે ન્યાય-વિરૂદ્ધ છે. કોઈ પણ વસ્તુ સર્વથા ઉત્પન્ન થતી નથી કે સર્વથા તેનો નાશ થતો નથી, તો પછી ઈશ્વરે જગત ક્યારે, ક્યાંથી (કઈ વસ્તુમાંથી તેમજ કયે સ્થળેથી) અને કેમ ઉત્પન્ન કર્યું તે વિચારવું જોઈએ. જુઓ શ્રીકુમારિલભટ્ટને બ્લેક-વાર્તિક (લો૪-૪૭ સઅવ). વિચાર કરતાં એ જરૂર માલુમ પડશે કે જગત-કતૃત્વ એ વધ્યા-પુત્ર જેવું છે. વળી કેટલાક અન્ય દર્શનીયો પણ ઈશ્વરને જગત-કક્ત માનતા નથી, એ વાત સાંખ્ય-તત્વમુદીની ૫૭મી કારિકાના વાચસ્પતિમિશ્ર મહાશયે કરેલા વિવેચન ઉપરથી તેમજ ભગવદ્ગીતાના પચમ અધ્યાયના ૧૪મા શ્લોક ઉપરથી પણ જોઇ શકાય છે. અત્ર આ સંબંધમાં વિશેષ ઊહાપોહ ન કરતાં એ વિષયના તીવ્ર જિજ્ઞાસુને સૂત્રકૃતાંગ (શુ ? અ૦ ૧, ઉ૦ ૩; શુ ૨, અ. ૧), નન્દીસૂત્ર (સૂ) ૪૭), શ્રીહરિભસૂરિકૃત શાસ્ત્રવાર્તા-સમુચ્ચય તૃતીય સ્તબક) તેમજ શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્યે રચેલો અન્યાગવ્યવચ્છેદિકા કાત્રિશિકાના છઠ્ઠા શ્લોકનું મુનિરાજ શ્રીમલિણકૃત વિવરણ જોઈ જવા વિનતિ કરું છું, જ્યારે આનું ફક્ત દિગ્દર્શન કરવાની અભિલાષા ધરાવનારને તે ન્યાયકુસુમાંજલિના દ્વિતીય સ્તબકના ૧ થી ૯ સુધીના લોકો ઉપરનુ મદીય સ્પષ્ટીકરણ નવા હું ભલામણ કરું છું.

·विरचिता] ७८ - ? अपभपञ्चाशिका. दोसरहिअस्स तुह जिण!, निंदावसरंमि भग्गपसराए । वायाइ वयणकुसला वि, वालिसायंति मच्छरिणो ॥ २३ ॥ [ दोषरहितस्य तव जिन! निन्दावसरे भग्नप्रसरया। वाचा वचनकुशला अपि बालिशायन्ते मत्सरिणः ॥] प्र० वृ०-दोसत्ति । हे जिंतान्तरारे ! जिन ! तव निन्दावसरे मत्सरिणो वालिशायन्त इति । तत्र मत्सरिणो-विद्यमानाभिरामपरगुणग्रामासहिष्णवस्ते 'वालिशायन्ते' वालिशा- जडास्तद्वदाचरन्ति, मुग्धमूर्धाभिषिक्तायन्त इत्यर्थः। वचनकुशला अपि-चाप्रपञ्चचतुरा अपि । वाचा-गिरा । किविशिष्टया ? यतः कारणात् भग्नप्रसरया-मुकुलितविस्तारया ।कस्मि- नवसरे ? तव निन्दावसरे-अश्लाघावादावसरे प्रस्तावे। किंविशिष्टस्य तव ? दोषरहितस्य- तिलतुषत्रिभागमात्रेणापि दोषेणास्पृष्टस्य । अयमाशयः-दुर्जनाः सूचीरन्ध्रमानमपि दूषणं ज्ञात्वाऽसत्यान्यपि वचनीयान्यारोपयितुमुपक्रमन्ते । त्वयि तु परमाणुप्रमाणमपि दोपमनी- क्षमाणाः सर्वथैव हताशा एव तपस्विनस्ते सञ्जाताः ॥ इति त्रयोविंशतितमगाथार्थः ॥२३॥ हे० वि०-भगवन्निर्दोपताकथनमुखेन श्लाघामाह-(दोसत्ति) । अस्या गमनिका-हे जिन! दोपरहितस्य तव-कलङ्कवर्जितस्य भवतो निन्दावसरे- परिभवप्रस्तावे वालिशायन्ते-मूर्खा इवाचरन्ति । के ? मत्तरिणः-परपरिवादिनः । कया ? वाचा-गिरा। किंविधया ? 'भग्नप्रसरया' भन्नो निर्दोपत्वात् भगवतः प्रसरः-प्रवेशो यस्याः सा तथोक्ता तया । किंविशिष्टा अपि त इत्याह-वचनकुशला अपि-स्थानान्त- रेषु उक्तिनिपुणा अपि इति परमार्थः ।। २३ ।। શબ્દાર્થ दोस (दोप)-प, समुदत पसर (मकर)-प्रसार, विस्तार, रहिन (रहित )२हित, विनाना. भन्नपसराए-win गयो छेप्रसारनी थी. दोसरहिअत्त-मनमुए विनाना. वाया (वाचा) वयन पो, पाहा. तुह (तव)-तारा दयण (परत)-पदन जिण! (दिन!) हे तीर्थ२! फसल (पुल)-११, नुर. निंदा (निन्दा)-नि वयपफुसलान अवसर (स्वर)-प्रसम. दि(जप)-८९. निंदापसरमि-विहान प्र पातिनाति (निन्दीदे दे. मग () . मच्चरिको (नी ? १ "शिन!-जितान्तरारे!'रनि निमाति। २०१५ ५५ ---12-2-2, ५० १९ itih तनी FEE २६.22; free ·અપભપંચાશિકા. પદાર્થ પ્રભુના નિકોની બાલિશતા- તીકર વાન (દવા)માં કુશળ (વા) મત્સરી (લે) પણ સર્વથા ) –દિત એવા તારી નિંદા કરવાને પ્રસંગે ભાંગી ગયેલા પ્રસારવાળી વાણી (દવા) નડે ( તેમ બોલવાણી) બાળકના જેવી સેવા કરે છે.”—૨૩ ઓ ·८२ विरचिता] पभपञ्चाशिका. हे० वि०-भगवतो वीतरागतामुररीकृत्य स्तवमाह-(अणुरायत्ति)। हे भगवन् ! त्वन्मनः तपस्तापितमपि शृङ्गारवने-भोगकानने नाश्रितं- (तेन) न निवासः कृतः। किम्भूते? 'अनुरागपल्लववति' अनुराग एव पल्लवो विद्यते यस्य तत् तथा तस्मिन् अनुरागपल्लववति । "मउवधम्मि मुणिज्जह आणा-इल्लं मणंतं च” इति प्राकृतलक्षणा- न्मत्वर्थीयः। तथा रतिवल्लीव यत्र तत् तथा तच्च तत् स्फुरद्धासकुसुमं च रतिवल्लीस्फुरद्धा- सकुसुमं तस्मिन् । यद्वा रतिरेव वल्ली तस्यां स्फुरद्धासकुसुमं यत्र तत् तथा तत्र । किमुक्तं भवति? यः किल तापेन-ग्रीष्मेण तापितो भवति स वनमाश्रयति । त्वत्मनस्तु तपसा तापितमपि शृङ्गारवने नानितम् ॥ इति गर्भार्थः ॥ २४ ॥ શબ્દાર્થ अणुराय (अनुराग)मनुराग, सह. तव (तप) तपश्चर्या. पल्लविल्ल (पल्वर)-पवनामा ताविस (तापित)=ता थये. अणुरायपल्लविल्ले-डया ५३वाणा. तवताविओतपश्चर्याचा तप्त थये. एइ (ति)-२ति. वि (अपि)-पतु. वल्लि (वहिता, देव. न (न)-नडि. फुरंत (लात्)-विरता, शोलता. मणो (मनः)-मन, चित्त. हास (हान)-हास्य. सिंगार (हार)-शृंगार. कुसुम (रुमुन)-पु.५, र. वन (वन)-पन, cing. रवल्लिफुरंतहातकुसुमम्मि=(१) रति३५ वेद तथा सिंगारवने-मा२३५ पनमा. शोमता टा२य३५ वाणा; (२) २ति३पी आता तुह (तब )-ना. ઉપર પુરી રહેલા હાસ્યરૂપ પુષ્પવાળા. लीणो (टीन)-पास यये, પદ્યાર્થ પ્રભુની અસાધારણ વીતરાગતા- “(હે નાથ!) અનુરાગરૂપી પલ્લવવાળા અને રતિરૂપી લતાના ઉપર વિકસતા હાસ્યરૂપ પુપવાળા એવા શૃંગારરૂપ વનમાં (અનાનાદિક) તપશ્ચર્યા( રૂપી તાપ)થી તમે થયેલું પણ તારું ચિત્ત ચોંટયું નહિ (એ આશ્ચર્ય છે, કેમકે એ તુના તાપથી તપેલા જન તો વનનો આશ્રય લે છે).”—૨૪ जादा- मत्स्य जानीत २ द वलमिदनिति प्रतिभाति, सिद्धने (८-२-१९) निमाडिसिमेन- जाट-ह-र-भर-कन्न-मन्त-दना-भानमत्री" अन तर ४.०२५.२३:.. ४ रामनरी..

·८२ , . ઋષભચાલિકા, [श्रीधनपाल- साम्प्रतं भुवननाथस्य प्रस्तुतमेव मन्मथप्रत्यर्थितामाह- आणा जस्स विलइआ, सीसे सेस व हरिहरेहि पि । सो वि तुह झाणजलणे, मयणो मयणं विअ विलीणो ॥२५॥ [आज्ञा यस्य विलगिता जी शेपेव हरिहराभ्यामपि । सोऽपि तव ध्यानज्वलने मदनो मनमिव विलीनः ॥] प्र० वृ०-आणत्ति । हे भगवन् ! सोऽपि मदनरतव ध्यानानले मदनमिव विलीन इति । यस्य मदनस्य-रतिपतेराज्ञा-शासनं हरिहराभ्यामपि शीर्प-शिरसि विरचिता-सप्रणयमा- रोपिता । केव? शेपेव-समुचितेप्टदेवतानिर्माल्यमिव । हरिलक्ष्मीपतित्वेन प्रतीत एव, हरोऽपि पार्वतीप्राणनाथत्वेन । तद्देवाभ्यां सकलसुरासुरनमस्कृताभ्यां हरिहराभ्यां यदि मदनशासनं शिरसा धृतं, ततोऽप्रतिहतपराक्रमः कामस्तव ध्यानज्वलने समस्तकर्मेन्धनभ- स्मीकरणाक्षीणशक्तौ शुक्लध्यानधूमध्वजे झटिति मदनमिव विलीनः इति अहो तव प्रभा- वातिशय इति । इति पञ्चविंशतितमगाथार्थः ॥ २५ ॥ हे० वि०-इदानी मदननिराकरणद्वारेण भगवतः स्तवमाह-(आणत्ति)। आज्ञा-शासनं यस्य मदनस्यावलम्बिता-धृता । त्याह-शिरसि-मूर्ध्नि । काभ्या- मपि? हरिहराभ्यामपि । केव? शेपेव-पूज्यमस्तकस्थानारोपणमिव । सोऽपि मारस्तव ध्यानज्वलने-ध्यानधूमध्वजे सति मदनमिव-सिक्थमिव विलीनः-प्रलयं गतः ॥ इति गाथार्थः ॥२५॥ શબ્દાર્થ आणा (आज्ञा )माशा, शासन, एम. सो (स.)-ते. जस्स (यस्य )रेनी. वि (अपि )=५. विलइआ (विलगिता)-धारण ४२वामां मापी. तुह (तव)-तास. सीसे (शी ) मस्त 6५२. झाण (ध्यान) ध्यान. सेसा (शेपा ) शे५, ८४ पने गए ४२वामां मा- વેલી વસ્તુનો નિર્માલ્ય અંશ. जलण (ज्वलन)-मसि. घ (इव)-रेभ. झाणजलणे-ध्यान३पी अभिमां. हरि (हरि)&R, AY. मयणो (मदनः) महन, र्ष, अभहे. हर (हर)-९२, महा. मयणं (मदनं)-भा. हरिहरेहि हर मने २ 43. विअ (इव)रेम. पि (अपि). विलीणो (विलीन.)-मागणी गयो. પઘાર્થ કુટિલ કંદર્પના દર્પનું હલન- “જેની આજ્ઞા હરિએ અને હરે પણ શેષની જેમ મરતકે ચઢાવી છે, તે (અપ્રતિ- ૧ આની માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકા (પૃ૦ ૧૪ર), ચતુર્વિશતિકા (૫૦ ૫૯- કર) તેમજ શ્રીભક્તામર-સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યસંગ્રહનો દ્વિતીય વિભાગ (પૃ. ૧૧૧-૧૧૩).

·No text on this page.

·ઋષભપંચાશિકા, [ પNI- પીડાનો વિવેક તે “અપાયે ધ્યાન છે અર્થાત્ આ ધ્યાનમાં રાગ-દ્વેષરૂપ દોષોથી ઉત્પન્ન થતી હેરાનગતીનું અને તે દોષોના નાશનાં સાધનોનું ચિન્તન થાય છે. કર્મફળના અનુભવનો વિવેક તે “વિપાક ધ્યાન છે. દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવના સંયોગાનુસાર પ્રાણીઓને ભવ-ભ્રમ- માં વિચિત્ર ફળ ભોગવવાં પડે છે એવું જે ચિન્તન તે વિપાક ધ્યાન છે. લોકની આકૃતિનો વિવેક તે “સંસ્થાના સ્થાન છે. આકાશ સર્વવ્યાપી છે, તે સ્વપ્રતિષ્ઠિત અને અનન્તાનન્ત છે; એના મધ્ય-બિન્દુમાં આ લોક રહેલો છે; વળી આ લોકના ઊદ્ધ લોકાદિ ત્રણ વિભાગે છે ઈત્યાદિ પરિચિતન તે “સંસ્થાન’ ધ્યાન છે. ધર્મ ધ્યાનના અધિકારીઓ આર્ત-રૌદ્ર ધ્યાન ધ્યાનારાથી આત્મિક ઉન્નતિના માર્ગમાં આગળ વધેલા છે. અપ્રમત્ત સંયત, ઉપશાંત-કષાય અને ક્ષીણકષાયને આ ધ્યાન સંભવે છે. સર્વોત્તમ ધ્યાન તે શુક્લ ધ્યાન છે. એના પણ ચાર ભેદો છે–(૧) પૃથર્વ-વિતર્ક, (૨) એકત્વ-વિતર્ક, (૩) સૂક્ષ્મ-કિયા–અપ્રતિપાતી અને () વ્યુપરત(સમુચ્છિન્ન)ક્રિયા-અનિવૃત્તિ, આ ચાર ભેદોનું સ્વરૂપ વિચારીએ તે પૂર્વે એ નિવેદન કરવું આવશ્યક સમજાય છે કે ધર્મ-દયાનમાં બાહ્ય વસ્તુનું અવલંબન હોય છે, જ્યારે આ શુલ ધ્યાનમાં તો ફક્ત મનની અંદરજ અમુક તત્વ સ્થાપિત કરી તેના પર્યાયોનું પરિચિન્તન છે. વળી શુક્લ ધ્યાનમાં ચિત્તો નિરોધ ખરી રીતે અનુભવાય છે. આથી કરીને આની મહત્તા-ઉત્તમતા સમજી શકાય છે. જુદી જુદી રીતે-જૂદા જૂદા નયને લક્ષ્યમાં રાખીને કોઈ એક દ્રવ્યના ઉત્પાદ, સ્થિતિ, લય, મૂત્વ ઈત્યાદિ પર્યાયોનું પિરિચિન્તન કરવું તે “પૃથલ-વિતર્ક કહેવાય છે. એની અંદર શબ્દ, અર્થ અને યોગનું સંકમણ રહેલું છે અર્થાત એક શબ્દ ઉપર વિચાર કરી બીજા શબ્દ ઉપર, એક અર્થ ઉપર વિચાર કરી બીજા અર્થ ઉપર અને માનસિક, વાચિક અને કાયિક એ ત્રણ ચોગ પિકી એક ચોગ ઉપર સ્થિર રહી બીજા યોગ ઉપર વિચાર કરાય છે. શુક્લ ધ્યાનનો બીજો પ્રકાર પ્રથમ પ્રકાર કરતાં ઘણોજ પ્રબળ છે, કેમકે પ્રથમ ભેદમાં એક દ્રવ્યના અન્યાન્ય પર્યાયોના પરિચિન્તન માટે અવકાશ છે, જ્યારે આ ભેદમાં તો એક દ્રવ્યના એકજ પર્યાયના પરિચિન્તનને માટે સ્થાન છે. વળી આ ધ્યાનમાં સકમણ નથી એટલે એ અવિચાર પણ કહેવાય છે. ફક્ત એક પર્યાય ઉપરજ ચિત્તની એકાગ્રતા કરવી એ અપૂર્વ સમાધિ છે. “શ્ચિત્તવૃત્તિનિ એ મહર્ષિ પતંજલિકૃત ગદર્શનમાં સમાધિપાદ નામના પ્રથમ યાદના દ્વિતીય સૂત્રમાં પ્રતિપાદન કરવામાં આવેલ યોગની પરાકાષ્ઠા આ ભેદમાંજ દષ્ટિ- ૧ આ સમાધિને અપૂર્વ કે અભુત કહેવી તે અતિશયોક્તિ નથી જ; કેમકે જે એક અણુ (પરમાણુ) નયન–પથમાં આવી ન શકે તેના એક પર્યાય ઉપર ચિત્ત-વૃત્તિને મુસ્થિર કરવી અર્થાત સમગ્ર બ્રહ્માડમાં ગમે તેમ ભ્રમણ કરવાના સ્વભાવવાળા મનને એક પરમાણુના પર્યાયના ચિન્તનમાં એકાગ્ર કરવું તે શું લોકોત્તર ધ્યાન નથી? આ ધ્યાનના અધિકારી મહાયોગીશ્વરો છે. વિશેષમાં પરમાણુ ઉપર સ્થિર થયેલ વિચારાત્મક મનનો નાશ કરવો સહેલ છે, કેમકે શું ઝેર ઉતારવામાં કુશળ અને આખા શરીરમાં પ્રસરેલા ઝેરને જૂદા જૂદા અવયવોમાંથી ખેંચીને ફક્ત દંશ-સ્થાનમાં લાવી તેનો સત્વર ક્ષય કરતા નથી? આ ઉદાહરણ સ્વકલકલ્પિત નથી, પરંતુ કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીહેમચન્દ્રસૂરિરાજ અજિતનાથ-ચરિત્રના ૩૪૧મા શ્લોકમાં કહે છે કે – "विजगद्विपयं ध्यान-नामुनाऽणी दधी मनः । વા િવિવું , મને n” ·રિરિતા! મેરજ્ઞાશS. ચર થાય છે. આ અનન્ય તેમજ અંતિમ માનસિક રોગ છે. અત્ર કેવલ્યસાધક ચોગની પૂર્ણાહુતિ થાય છે. & ધ્યાનના ઉપર્યુક્ત બે પ્રકારો તો ઉપશાંત કષાયી અને ક્ષાકવાયી એમ બંનેને વે છે, ત્યારે બાકીના બે પ્રકાર તો સર્વને જ હોય છે. અર્થાત્ છમસ્થ છો તેના વિકારી નથી જ શુ ધ્યાનો ત્રીજો પ્રકાર આયુષ્યના અન્તમાં પ્રાપ્ત થાય છે. આ સ્થાનમાં મનોયોગ તથા વચન-વ્યાપારને સંપૂર્ણ નિરોધ થાય છે, પરંતુ કાયિક છાને પૂરેપૂરો વિરોધ નથી, કેમકે આ સ્થિતિને પહોંચેલા ગીશ્વરને પણ શારીરિક સૂમ ઢિાશે રહેતી હોય છે. 26 ચોગવાળાને પૃથવ-વિતર્ક, ગમે તે એક ચાવાળાને એકત્વ-વિતર્ક અને કેવળ કાયાવાળાને સૂફમાં પ્રતિપાતિ નામનું સ્થાન હોય છે. ત્યારે યોગીને-ચૌદમા ગુણ કે વર્તનાર પરમાત્માને સુપરતયિાનિવૃત્તિ ચાન હોય છે. આ દાન તે સોત્તમ ન છે. ગ્રી ધ્યાનના ત્રીજા પ્રકારમાં કાયિક રૂપ રહી ગયેલી ન્યૂનત ને દૂર કર- કરું ને તે છે. અર્થાત્ આ અનુપમ ધ્યાનમાં શરીરને સંપૂર્ણ નિરોધ થય છે. ઘી રને “સમુચ્છિન્ન િપ કહેવામાં આવે છે. - ૮, ૯, ૪. ૬ પાંચ કરવ અરોનો સમુચિત રીતે ચાર કરવામાં જેટલો ફળ થતીત થાય એટલા કાળ પચંતનુંજ - ધ્યાન દે. ૨ કાળની હરિ નાં ને સદાને માટે સમૂળ ઉછેર ય છે અને સિદ્ધિદીનો રસ એમ . . અવ છે પણ નિવેદન કર્યું આવક મેજર છે કે : ર . જ : પુતિ ઈત્યાદિ શબ્દો દ્વારા દર્શક : ર લ છે. વળી નું સ્વરૂપ શ્રી સિદ્ધસેન દિવાકરત સહિતી. - ri- વિથિી દારૂ એવું નજરે પડે છે. મિ. ૨ :. ૨૧ :: વ ( ર )માં પણ રા દેવાનું શું ? =ા ઉપરથી દાનનું જોર છે : ૨ દન પ લ નરૂપ જ મીની જે. કામાં કાવ્ય છે. તે વાર્ય છે રસ લે છે. કાનનું રિકન કાર છે- રેનના પ રિ ડોડ ની અધ્યાત્મતત્કાલે રિ ૨ રાજા પાસ કરીને લાગે ? .. રર :- કંડ છે જે વિન્ડી = = - ૪ - ૨ - ·4 - ८१ ઋષભપંચાશિકા, [श्रीधनपा- साम्प्रतं मथिते भुवननाथे मन्मथमहीनाथे तत्सैन्यकानामवस्थाविशेषमाह- पई नवरि निरभिमाणा, जाया जयदप्पभंजणुत्ताणा । वम्महनरिंदजोहा, दिद्विच्छोहा मयच्छीणं ॥ २६ ॥ . [त्वयि केवलं निरभिमाना, जाता जगद्दपभञ्जनोत्तानाः। मन्मथनरेन्द्रयोधा दृष्टिक्षोभा मृगाक्षीणाम् ॥] प्र० वृ०-पइन्ति । हे स्वामिन् ! मन्मथनरेन्द्रयोद्धारः नवरं-केवलं त्वय्येव निरभि. माना जाता इति । तत्र मन्मथ एव सकलजगजेतृत्वेन नरेन्द्रः । युध्यन्त इति योधाः- सुभटास्तस्य । पई-त्वयि नवरं-केवलं निरभिमाना-[नष्टाः] निरहङ्कारा जाताः। अथ के ते योद्धाः? 'दिविच्छोहा मयच्छीणं' मृगाक्षीणां-भयतरलकुरङ्गशावकचपललोचनानां दृम्धि- क्षेपाः-सविकारावरावलोकनविशेषाः । पुनः किंविशिष्टाः? जयदप्पत्ति । जगच्छब्देन जग- द्वर्तिनस्तेपां दर्पः-अवष्टम्भस्तस्य भञ्जनं तेनोत्तानाः ॥ इति पविंशतितमगाथाः ॥२६॥ हे० वि०-अधुना मदनयोधानां भगवद्विपयेऽसामर्थ्यप्रतिपादनद्वारेण स्तवमाह- (पइन्ति)। भगवन् ! त्वय्येव विपये । नवरंशब्दस्यावधारणार्थत्वादेवमुच्यते । निरभिमाना-निर- हङ्कारा जाताः । किंविधास्ते ? मन्मथनरेन्द्रयोधा-मारनृपतिभटाः । पुनः कीदृक्षाः? जगह- पभञ्जनोत्ताना:-भुवनप्रभावजयोच्छेदकाः ॥ इत्यक्षरार्थः ॥ २६ ॥ શબ્દાર્થ पर (त्वयि)-तारे विणे. निरिंद (नरेन्द्र )२ नवरि (देवलं)पक्ष. जोह ( योध)=गुमट, वयो. निरभिमाणा (निरभिमानाः)-ग २टित. वम्महरिंदजोहा-आमटे ना भुभयो. जाया (जाताः)-थया. दिट्टि (दृष्टि ) दृटि. जय (जगत् )निया. दप्प (दर्प)-५, गर्व, अभिमान. छोह (क्षोभ)-झोन मंजण (भजन)-भंगा, नाश. दिहिच्छोहा-दृष्टि-सोना. उत्ताप (उत्तान) -भुम, त-५२. मय (मृग) 3. जयप्पमंजणुचाणागतना गर्वन त पार. अच्छि (अभिन्)-नत्र, ५. વામાં તત્પર. मयच्छीणं-भृशाशीश्रीना, ना नत्रवाणी पम्मट (मन्मथ), आमटे, श्रीगोना. પધાર્થ મનની સેનાની છિન્ન-ભિન્નતા- જગન (નિવાસી જન)ના દરને દળવાને સમર્થ એવા કંદ નૃપતિના સવાટ જુગાશીઓના કટાક્ષે કેવળ આપના વિશે નિરભિમાની બન્યા છે અને કાવી શકયા नदी)."-२६ ·૮e विरचिता] यमपञ्चाशिका. સ્પષ્ટીકરણ મા પદ્યનો પૂર્વનાં બે પદ્ય સાથે સંબંધ– ૨૪મા પદ્યમાં નિવેદન કરવામાં આવ્યું છે કે કંદપ પતિની ગંગાર નામની રાજ- હાનીનો પ્રભુએ વિક્ષેપ કર્યો. ત્યાર થાદ રપમા પધમાં એવો ઉલ્લેખ છે કે કંદને પ્રક પરાજિત કર્યો. આ પ્રમાણે કદરરૂપ વાચકને હારી ગયેલે ને તેનું સાક્ષીના કટક રૂપ ન્ય જેમ નિર્માપક સુદાય અ-વન 5 જાય તેમ નું રતન .વામાં સમર્થ બન્યું. ૨ મા પદ્યનો અર છે. सान्यतं वचनत्य प्रभावममिपिल्लुराह- विलमा रागहोला. निंता तुरय । उपरहेण मणं । ટાઘતિ !િ, દિગુરુ ને જો ૭ [વિક ર રા - = = . :) ! નિદનો વારો : - ૬૦ -દિત્તિ : નવન્ત કવિ :: મ --- . નોરા નો રે દિકવિ રિ----- :: દિન, નિતિન નિકો ----- s r： ; -- જ આ ર દિg r -3 - - - - - ཚེསཝ་ ·ઋષભપંચાશિકા, [ પના શબ્દાર્થ વિસના (વિપમ)=વિષમ, દર્જાય. અi (નઃ)=શકટ, ગાડું. 19 ()=રાગ. રાતિ (તિતઃ)=ઊભા રહે છે. ઢોર (પ)=૫. જાણો =રાગ અને દેવ, ધ(ધર્મ) ધર્મ. તા (નયનન્તી)=દેરી જતા. સાદિ (૨)િ=સારથિ, રથ હાંકનાર. તુરા (1)=અશ્વ, ઘોડાઓ. ધર્માદિ =હે ધર્મ(રૂપી રથના) સારથિ દવે (ફુવ)=જેમ. વિજે ()=ોયો. ૩ur (૩)=ઉન્માર્ગ, ખોટે રસ્તે. તુ () તારો. મvi (મન)=ચિત્તને. 'પથ (વચને)=સિદ્ધાન્ત. ૩cuદે (કાન)=ઉન્માર્ગે. નવાં (વે)=જ. પદાર્થ જિન-શાસનને પ્રભાવ જેમ રથને ખેટે માર્ગે લઈ જનારા અથો સારથિની ચાબૂક જોતાં તેમ કરતાં અટકી જાય છે તેમ છે ધર્મ( રૂપી રથ)ના સારથિી જયારે તારાજે સિદ્ધાન્તના દર્શન થાય છે, ત્યારે ચિત્તને ઉન્માર્ગે દોરી જનારા વિષમ રાગ અને દ્વેષ ઊભા રહી જાય છે (અર્થાત તેનું કંઈ જોર ચાલતું નથી).”—૨૭ સ્પષ્ટીકરણ ધર્મ-સારથિ– નમુથુણં ચાને શકસ્તવની છઠ્ઠી ગાથાના ઉત્તરાર્ધમાં ધર્મતીર એવું જે વિશેષણ તીર્થકરને ઉદ્દેશીને યોજવામાં આવ્યું છે, તેના ભાવને આ પદ્ય સ્કુટ કરે છે. એ તો સુવિદિત વાત છે કે રથને સન્માગ કે ઉન્માર્ગે દોરી જવામાં ઘોડાઓ જેટલે અંશે જવાબદાર છે તેના કરતાં તેની લગામ હાથમાં રાખનાર સારથિ વિશેષ જવાબદાર છે, કેમકે ઘોડાઓ રથને કુમાર્ગ લઈ જવા આગ્રહ કરતા હોય તો તેને પણ સારથિ ચાબૂક વડે સીધા દોર બનાવી રથને ખાડામાં પડતો અટકાવી શકે છે. ભૂલતો નહિ હોઉં તો એ કહેવું ખોટું નહિ ગણાય કે પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના તુમુલ યુદ્ધમાં અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને પોતાના રથના સારથિ થવા જે વિજ્ઞપ્તિ કરી હતી તે સાર- થિના નૈરવને લક્ષ્યમાં રાખીને કરી હશે. આ ઉપરથી એમ પણ સૂચન થાય છે કે મહાવિગ્રહમાં પ્રાપ્ત થતી સફળતા પણ જ્યારે સારથિને અવલંબીને રહેલી છે, તો આવા અનેક મહાવિગ્રહને પણ પરાસ્ત કરનારા સંસારી જીવ અને કર્મ રાજા વચ્ચેના યુદ્ધમાં તો વિજય મેળવવા માટે યોગ્ય સારથિ આવશ્યકજ છે એમ સહેલાઈથી સમજી શકાય છે. આવા સારથિ શ્રીષભદેવ જેવા પરમાત્મા–આસ પુરૂષ છે એમ કવિરાજ સૂચવે છે. સ ૧ “પવર્ણના (1) પ્રવચન અર્થાત જૈન શાસ્ત્ર અને (૨) પ્રાજન અર્થાત ચાબુક એમ બે અથ થાય છે. પરંતુ પ્રથમ અર્થવાચક શબ્દ નપુંસકલિગો છે, જ્યારે દ્વિતીય અર્થવાચક શબ્દ પૂર્લિંગનો છે.

·1 -- - - हे नाथ! भवारण्ये-संसारकान्तारे भीतानां देहिनां तंत्र - "कम्म कसं भवो वा कत्तमाओ नियंकवर कसमाययंति व जमओ गनयंतिवन ।।" चयोस्ती तथा । किमुकं भवति! यथाऽरने प्रचनालयावर तथा किंविधावित्याह-सदा-नियतं ननिदिनःमिलना पपलफसापचोरे-सन्६ १२५६१ ६.:: विधिता] भापमपञ्चाशिका. पञ्चलकरलायचोरे, सइसंनिहिआसिचक्कधणुरेहा । हुँति तुह चिअ चलणा, सरणं भीआण भवरन्ने ॥२८॥ [प्रत्यलकपायचौरे सदासन्निहितासिचक्रधनूरेग्यो । भवतस्तवैव चरणौ शरणं भीतानां भवारण्ये ॥] प्रवृe-पञ्चलत्ति । हे जगनयनाणप्रवीण! भगवन् ! भवारय मा वेव शरणम् । भव० इति, तत्र भव एवारण्यं भवारण्यं तलिन भारत भीतानां देहिनां तवैव चरणो-पादौ शरणं-त्राणस्यानम् , नान्यद। * :- रण्ये? पञ्चलत्ति । प्रत्यला-दक्षास्तथाविधवञ्चनप्रपञ्चविपश्चितः अब दिगतिप्वात्मानोऽसिन्निति कपः-संसारः तस्य आयः-वृद्धिः येन्यतंक सर्वस्वापहरणत्वेन संचमजीवितव्यव्ययहेतुत्वेन च चौराः-तल्यान चौरे । किंविशिष्टौ तव चरणौ ? सइत्तन्निहिअत्ति । सदा-निरन्तर खड्गचक्रधनूरूपा रेखा चयोस्तौ । अचमर्थः यथारण्ये प्रक भवन्ति तथा भवारण्येऽपि । इति अष्टाविंशतितमगायाः । है. वि०-इदानी भगवञ्चरणशरणत्वविधानेन नुनिमाह- भवतः, नान्यत्य । किंविधे भवारण्ये? 'प्रत्यलकपापको मन क्रोधादयस्त एव दुःखहेतुत्वात् चौराः तत्तरा यदि बटन भगवञ्चरणावपि ।। इति गाथार्यः ॥ २८ ॥ पचल (जल)-सम, 4.2. फसाय (५५९). चोर (और)-पोर. EिOS. सर (1) ..... A- .

·શિકા. બીજ- સમિતિના=સદા રામ રતી | રઝા (7ળી )=સર, પો. છે તરવાર, ચ} શાને ધનુરૂપી રેખા જેને (નર)=શરણ, આળશે. વિષે એવાં. મીગ (cir)=ીવાના. તિ (મા) થાય છે. મા (મ)=સંસાર. તુ(1)=તારાં. જ (ગર) વન, જંગ ()=જ. અવશે શરારરૂપ જંગલમાં પધાર્થ ભયારણ્યમાં પ્રભુનું ચરણ શરણ- “હે ભગવન! જેમાં પ્રબળ કપાયરૂપ ગોરો (વસે) છે એવા રાંસારરૂપ જંગલમાં ભયભીત (જીવ)ને તરવાર, ચક્ર અને ધનુષ્યરૂપી રેખાઓથી સાર્વદા લાંછિત એવાં તારાજ ચરણે શરણ(રૂપ) છે.”—૨૮ સ્પષ્ટીકરણ કપાયની વ્યુત્પત્તિ- પ્રાયઃ દરેક શબ્દનો અર્થ તેની વ્યુત્પત્તિનો બોધ થતાં સ્કુરે છે, તો કષાયને અર્થ-દીપક વ્યુત્પત્તિ વિચારવ અસ્થાને નહિ ગણાય. આ સંબંધમાં પૂર્વધરે આચાર્યવર્ય શ્રીજિનભદ્રગણિ ક્ષમાશ્રમણકૃત શ્રીવિશેષાવશ્યકની ૧૨૨૮ મી તથા ૧૨૯ મી ગાથા દ્રિવ્ય પ્રકાશ પાડે છે, કેમકે તેમાં કહ્યું છે કે कम्मं फसं भवो वा कसमाओ सिजओ कसाया ते । फसमाययंति व जओ गमयंति कसं कसायत्ति ॥ १२२८ ।। आओ व उवादाणं तेण कसाया जओ कसस्साया । (चत्तारि वहुवयणओ एवं विश्यादओ वि मया) ॥ १२२९ ॥" અર્થાત–ઉષ એટલે કર્મ અથવા ભવ (સંસાર) તેને “આય એટલે લાભ જેથી થાય તે “કષાય; અથવા કર્મ કે સંસાર જેથી આવે તે “કષાય અથવા જે છતાં જીવ કર્મ કે સંસારને પામે તે કષાય. આયને અર્થ ઉપાદાન હેતુ એમ પણ થઈ શકે છે. સંસાર યા કર્મને ઉપ- દાન હેતુ તે “કષાય છે. (બહુવચનના પ્રયોગથી એ કષાયો ચાર છે અને દેશવિરતિ આદિ ગુણોના અનુકમે ઘાતક હોવાથી તે બીજે, ત્રીજા અને ચોથો કહેવાય છે.) કષાયના કોધ, માન, માયા અને લોભ એમ ચાર પ્રકારો છે. આના સંબંધમાં અત્ર ઊહા- ૧ જિનેશ્વરનો દેહ ૧૦૦૮ લક્ષણોથી અંક્તિ હોય છે. આમાંનાં ૩૨ લક્ષણ સંબંધી હકીકત ચત- શિતિકા (પૃ૫૮-૫૯)માં વિચારમાં આવી છે. બાકી ૧૦૦૮ લક્ષણેનાં નામે કોઈ ગ્રન્થમાં જોવામાં આવતાં નથી. ૨ છાયા--- कर्म कर्ष भवो वा कपमाय एपां यतः कपायास्ते । कपमाययन्ति या यतो गमयन्ति कपं कपाया इति ।। आयो वोपादानं तेन कपाया यतः कपस्यायाः। (चत्वारो बहुवचनत एवं द्वितीयादयोऽपि मताः)।

·"विरचिता] ऋषभपञ्चाशिका. પોહ ન કરતાં તેના જિજ્ઞાસુને શ્રીવીર-ભક્તામરના ૧૪ મા પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૩ર- ૩૭) જેવા ભલામણ કરું છું, तुह समयसरभट्टा, भमंति सयलासु रुखजाईसु । सारणिजलं व जीवा, ठाणटाणेसु वज्झंता ॥ २९ ॥ [तव समयसरोभ्रष्टा भ्राम्यन्ति सकलासु रूक्षजातिषु । सारणिजलमिव जीवाः स्यानस्थानेषु वध्यमानाः ।।] प्र० वृ०-तुह समयत्ति । हे भुवनभानो! भगवन् ! जीवाः सकलास्वपि रूक्षजातिपु भ्राम्यन्तीति सण्टकः । जीवाः। 'जीव प्राणधारणे' (पा० धा० ५६२) जीवन्ति-दंशवि- धप्राणान् धारयन्तीति जीवाः । तथा लक्खजाईसु । 'जनी प्रादुर्भावे (पा० धा० ११४९) जायन्ते-प्रादुर्भवन्ति प्राणिनः एतास्विति जातयो-योनयः पृथिवीकायाद्याः रुक्षाः-कर्कशाः प्लेगावेशवैशसविधामनपराः. त्क्षाश्च ता जातयश्च रुक्षजातयस्तासु । कतिसङ्योपेतालु ? तकलातु-चतुरशीतिलक्षप्रमाणासु । किंविशिष्टा जीवाः? तुह समयत्ति । तव सम्बन्धी यः समयः-तिद्धान्तः स एव स्वादुः सुन्दरोपदेशामृतपूरपूरितत्वेन तत्तदतिशयकुशेशयसहन्न- शोभितत्वेन च सर व सरः तस्माद् भ्रष्टा-वहिताः। कुतोऽपि पुण्ययोगात् तं प्राप्यापि परिपतितपरिणामत्वेन सर्वथैव तद्वन्धमात्रेणापि वन्ध्याः । पुनः किंविशिष्टाः सन्तः? ठाणट्ठाणेसुत्ति. स्थानस्थानेषु-चोनिपु वध्यमानाः नागपागरिव निगडनिकाचितः प्रस्तावात् कर्मनिः श्लेप्यमाणाः, भवे भवे नवं नवं कर्मराशिमजयन्त इत्यर्थः । सुकरो हि सर्वासु चेष्टानु भगवदुपदेशवन्ध्यः समवन्धः । उपमामाह--जीयाः किमिव धान्यन्ति ? मारि(र)- णिजलं व-कुल्याजलमिव । कुतोऽपि तथाविधागाधतडागात्-तटाकात् केनचिदवतारेणो- पवाहितं (जलं) सकलालु नागपुन्नागतिलकपम्पकागोकाकुलनहकागदिषु वृक्षजातिए भ्राम्यति । किंविशिष्टं सत्? स्थानेषु खानेषु ालयालेषु वध्यमानमेकस्मिन् पूरितेऽन्यत्र सधारणाय । अत्र च जीवानां सारणीजलेन क्षजातीनां वृरजात्या समयत्य सरमा सहो- पमानोपमेयम् । इति एकोनविंशतितमनाचार्यः॥ २९ ॥ है० दि०-साम्प्रतं भगवत्तिद्धान्तभ्रष्टानां दोपजयननुखेन लवनाह-तुह नमयनि)। हे नाथ! तव समयसरिङ्गटा भवसिद्धान्तनदा विकला भ्रमन्ति-पर्यटन्ति । केत? जीपा:-प्राणिनः । कानु वृक्षजातिपु. हीनजातिप्रित्यर्थः । सिमित्याह-मारि(र)निजलं व-पुल्यावारि इव । विविधाः? वध्यमानाः । कति गन्ते । केपु? स्थानस्थानेषु नर. : सरिनि पाटो पिचरलहरमने पति की। "निधि, रमिनमा । मरिचका" एप साहिरिले मगर पनि भिम (1) रसिकार।

·૯૦ ભપંચાશિયા, [ કયા- રસંનિદિમણિધનુરાદા રામપ રહેલી ચT (ાળ )=શરણે, પગે. છે તરવાર, ચક્ર અને ધનુષ્યરૂપી રેખા જેનેર શરણ, આશ્રય. વિષે એવાં. માળ (શતાન)=ીધેલાના. ક્રુતિ (અવન્તિ)=થાય છે. મવ (7)=સંસાર સુહ (7)=તારાં. # (સરળ)=વન, જંગલ, વિજ(ga)=જ. અવરો સંસારરૂપ જંગલમાં. પદ્યાર્થ ભારણ્યમાં પ્રભુનું ચરણ શરણ- “હે ભગવન્! જેમાં પ્રબળ કપાયરૂપ રે (વસે) છે એવા સંસારરૂપ જંગલમાં ભયભીત (જીવ)ને તરવાર, ચક્ર અને ધનુષ્યરૂપી રેખાઓથી સર્વદા લાંછિત એવાં તારાંજ ચરણે શરણ(રૂપ) છે”—૨૮ સ્પષ્ટીકરણ કષાયની વ્યુત્પત્તિ પ્રાય દરેક શબ્દનો અર્થ તેની વ્યુત્પત્તિનો બોધ થતાં ફરે છે, તો કષાયની અર્થ-દીપક વ્યુત્પત્તિ વિચારવી અસ્થાને નહિ ગણાય. આ સંબંધમાં પૂર્વધર આચાર્યવર્ય શ્રીજિનભકિગણિ ક્ષમાશ્રમણકૃત શ્રીવિશેષાવશ્યકની ૧રર૮ મી તથા વરરમી ગાથા દિવ્ય પ્રકાશ પાડે છે, કેમકે તેમાં કહ્યું છે કે- कम्मं कसं भवो वा कसमाओ लिजओ कसाया कसमाययंति व जमो गमयंति कसं कसायत्ति ॥ १२२८ ॥ आओ व उवादाणं तेण कसाया जओ कसस्साया । (ચત્તાર વદુર્વચનો પર્વ વિષયો વિ મયા) ૨૨૨૨ ” અર્થાત– કષ એટલે કર્મ અથવા ભવ (સંસાર) તેનો આય એટલે લાભ જેથી થાય તે કષાય; અથવા કર્મ કે સંસાર જેથી આવે તે કષાય અથવા જે છતાં જીવ કર્મ કે સંસાર પામે તે “કષાય, આયને અર્થ ઉપાદાન હેતુ એમ પણ થઈ શકે છે. સંસાર યા કર્મનો ઉપા દાન હેતુ તે “કષાય છે. (બહુવચનના પ્રયોગથી એ કપાયે ચાર છે અને દેશવિરતિ આદિ ગુણના અનુક્રમે ઘાતક હોવાથી તે બીજે, ત્રીજો અને ચોથો કહેવાય છે.) કષાયના ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ એમ ચાર પ્રકારો છે. આના સંબંધમાં અત્ર ઊડ- ૧ જિનેશ્વરનો દેહ ૧૦૦૮ લક્ષણોથી અંકિત હોય છે. આમાંનાં ૩૨ લક્ષણો સંબંધી હકીકત ચી વિંશતિ (પૃ. ૫૮-૫૯)માં વિચારમાં આવી છે. બાકી ૧૦૦૮ લક્ષણોનાં નામે કોઈ ગ્રન્થમાં જોવામાં આવતાં નથી, તે ૨ છાયા- कर्म कपं भवो वा कपमाय एषां यतः कपायास्ते । कपमाययन्ति वा यतो गमयन्ति कपं कपाया इति ॥ आयो वोपादानं तेन कपाया यतः कपस्यायाः । (चत्वारो वहुवचनत एवं द्वितीयादयोऽपि मताः)॥

·विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ૯૨ પહ ન કરતાં તેના જિજ્ઞાસુને શ્રી વીર-ભક્તામરના ૧૪ મા પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૩ર- ૩૭) જેવા ભલામણ કરું છું, तुह समयलरभट्टा, भमंति सयलासु रुक्खजाईसु । सारणिजलं व जीवा, ठाणटाणेसु वज्झंता ॥ २९ ॥ [तव समयसरोभ्रष्टा भ्राम्यन्ति सकलासु स्क्षजातिषु । सारणिजलमिव जीवाः स्यानस्थानेषु वध्यमानाः ॥] प्र० वृ०-तुह समयत्ति । हे भुवनभानो! भगवन्! जीवाः सकलास्वपि रूक्षजातिपु भ्राम्यन्तीति सण्टङ्कः । जीवाः । 'जीव प्राणधारणे' (पा० धा० ५६२) जीवन्ति-दंशवि- धप्राणान् धारयन्तीति जीवाः। तथा रुक्खजाईसु । 'जनी प्रादुर्भावे (पा० धा० ११४९). जायन्ते-प्रादुर्भवन्ति प्राणिनः एतास्विति जातयो-योनयः पृथिवीकायाद्याः रूक्षाः-कर्कशाः क्लेशावेशवैशसविधामनपराः. लक्षाश्च ता जातयश्च क्षजातयस्तासु । कतिसझोपेतासु ? तकलातु-चतुरशीतिलक्षप्रमाणासु । किंविशिष्ट जीवाः? तुह समयत्ति । तव सम्बन्धी यः समयः-तिद्धान्तः स एव स्वादुः सुन्दरोपदेशामृतपूरपूरितत्वेन तत्तदतिशयकुशेशयसहन- शोभितत्वेन च तर इव सरः तस्माद् भ्रष्टा-बहिर्भूताः। कुतोऽपि पुण्ययोगात् तं प्राप्यापि परिपतितपरिणामत्वेन सर्वथैव तद्गन्धमात्रेणापि वन्ध्याः । पुनः किंविशिष्टाः सन्तः? ठाणहाणेसुत्ति, स्थानस्थानेषु-योनिपु वध्यमानाः नागपारीरिव निगडनिकाचितः प्रस्तावात् कर्मनिः श्लेप्चमाणाः, भवे भवे नवं नवं कर्मराशिमयन्त इत्यर्थः । सुकरो हि सर्वासु चेष्टानु भगवदुपदेशवन्ध्यः कर्मवन्धः । उपमामाह--जीवाः किमिव धान्यन्ति ? सारि(र) णिजलं व-कुल्याजलमिव । कुतोऽपि तथाविधागाधतडागात्-तटाकात् केनचिदयतारेणो- पवाहितं (जलं) सकलासु नागपुन्नागतिलकचम्पकागोकाकुलमहकारादिषु वृक्षजातिपु मान्यति । किविशिष्टं सत्! त्यानेषु सानेषु बालबालेषु वध्यमानमेकालिन् पूरितेऽन्यत्र सञ्चारणाय । अत्र च जीवानां तारणीजलेन स्क्षजातीनां भजात्या समयस्य सरमा सहो. पमानोपमेयम् । इति एकोनविंशतितमगाथार्यः॥ २९ ॥ है० वि०-साम्प्रतं भगवत्तिद्धान्तन्त्रप्टानां दोपकथनमुखेन लवनाह-तुह नमयत्ति)। हे नाथ! तव समयसरिङ्गटा-भवसिद्धान्तनदीविकला मन्ति-पर्यटन्ति । केन ? जीवाः-प्राणिनः । कानु! वृक्षजातिपु. हीनजातिप्रित्यर्थः । सिनिवत्याह-मारि(र)णिजलं व-पुल्यावारिख । फिविधाः? बनानाः। कति गन्यते । केपु? सानत्यानेषु नर- सरिक्ति पारोपियरनरनते इति मनिना। - "निपातिनिधि टंए, इस पर । मासते मगरम-विकोट" एर सारून निमोनर पगिरि वाभिगमन (में)। १ सदेलधिकारमार।

·ઋષભપચાશિકા. [નવ- સરિદિક્ષાવિધિનુણા=સદા સમીપ રહેલી! વા (જળી =ગર, પો. છે તરવાર, ચક્ર અને ધનુષ્યરૂપી રેખાએ જેને (f)=શરણ, આશ્રય. વિષે એવાં. મીન (ન)=બીધેલાના. દુતિ (શક્તિ)=થાય છે. મેવ (1)=સંસાર. તુહ (ત)=તારાં. જ (સરળ)=વન, જંગલ. જિ()=જ. મ=સંસારરૂપ જંગલમાં પધાર્થ ભયારણ્યમાં પ્રભુનું ચરણ શરણ– “હે ભગવન્! જેમાં પ્રબળ કપાયરૂપ ગેર (વસે છે એવા સંસારરૂપ જંગલમાં ભયભીત (જી)ને તરવાર, ચક્ર અને ધનુષ્યરૂપી રેખાઓથી સર્વદા લાંછિત એવાં તારાંજ ચરણે શરણ(રૂપ) છે.”—૨૮ સ્પષ્ટીકરણ કષાયની વ્યુત્પત્તિ– પ્રાયઃ દરેક શબ્દનો અર્થ તેની વ્યુત્પત્તિનો બોધ થતાં સ્કુરે છે, તો કષાયની અર્થદીપક વ્યુત્પત્તિ વિચારવ અસ્થાને નહિ ગણાય. આ સંબંધમાં પૂર્વ આચાર્યવર્ય શ્રીજિનભકિગણિ ક્ષમાશ્રમણકત શ્રીવિશેષાવશ્યકની ૧રર૮ મી તથા ૧ર૯ મી ગાથા દિવ્ય પ્રકાશ પાડે છે કેમકે તેમાં કહ્યું છે કે – "कैम्म कसं भवो वा कसमाओ ति जओ कसाया कसमाययंति व जओ गमयंति कसं कसायत्ति ॥ १२२८ ॥ आओ व उवादाणं तेण कसाया जओ कसस्साया। (વારિ વહુવય પર્વ વિ વિ કથા) ૨૨૨૨ " અર્થાત– કષ” એટલે કર્મ અથવા ભવ (સંસાર) તેને આય એટલે લાભ જેથી થાય તે કષાય અથવા કર્મ કે સંસાર જેથી આવે તે કષાય અથવા જે છતાં જીવ કર્મ કે સંસારને પામે તે “કષાય, આયનો અર્થ ઉપાદાન હેતુ એમ પણ થઈ શકે છે. સંસાર યા કર્મને ઉપ- દાન હેતુ તે “કષાય છે. (બહુવચનના પ્રયોગથી એ કપાયે ચાર છે અને દેશવિરતિ આદિ ગુણને અનુક્રમે ઘાતક હોવાથી તે બીજે, ત્રીજો અને ચોથો કહેવાય છે.) કષાયના ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ એમ ચાર પ્રકારો છે. આના સંબંધમાં અત્રે ઉડા- ૧ જિનેશ્વરને દેહ ૧૦૮ લક્ષણોથી અંકિત હોય છે. આમાંનાં ૩૨ લક્ષણે સંબંધી હકીકત ચતુ. ધિંતિકા (પૃ. ૫૮-૫૯)માં વિચારમાં આવી છે. બાકી ૧૦૦૮ લક્ષણેનાં નામો કોઈ ગ્રન્થમાં લેવામાં તે આવતા નથી, ૨ છાયા कर्म कर्ष भवो या कपमाय एपां यतः कपायास्ते । कपमाययन्ति वा यतो गमयन्ति कपं कपाया इति । आयो थोपादानं तेन कपाया यतः कपस्यायाः। (चत्वारो बहुवचनत एवं द्वितीयादयोऽपि मताः) ·३ "विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ८१ પહ ન કરતાં તેના જિજ્ઞાસુને શ્રીવીર-ભક્તામરના ૧૪ મા પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૩૨- ૩૭) જેવા ભલામણ કરું છું, तुह समयसरभट्टा, भमंति सयलासु रुखजाईसु । सारणिजलं व जीवा, ठाणटाणेसु वन्झंता ॥ २९ ॥ [तव समयसरोभ्रष्टा भ्राम्यन्ति सकलासु रूक्षजातिषु । सारणिजलसिव जीवाः स्यानस्यानेषु वध्यमानाः ॥] प्र० वृ०-तुह समयत्ति । हे भुवनभानो! भगवन्! जीवाः सकलास्वपि रूक्षजातिपु भ्राम्यन्तीति सण्टङ्कः । जीवाः । 'जीव प्राणधारणे' (पा० धा० ५६२) जीवन्ति-देशवि- धप्राणान् धारयन्तीति जीवाः । तथा रुक्खजाईसु । 'जनी प्रादुर्भावे (पा० धा० ११४९) जायन्ते-प्रादुर्भवन्ति प्राणिनः एतास्विति जातयो-योनयः पृथिवीकायाद्याः रुक्षाः-कर्कशाः फ्लेशावेशवासविधामनपराः. स्लाश्च ता जातयश्च क्षजातयस्तासु । कतिसयोपेतासु ? तकलासु-चतुरशीतिलक्षप्रमाणासु । किंविशिष्टा जीवाः? तुह समयत्ति । तव सम्बन्धी यः समयः-तिद्धान्तः स एव स्वादुः सुन्दरोपदेशामृतपूरपूरितत्वेन तत्तदतिशयकुशेशयसहन शोभितत्वेन च सर इव तरः तलाद् भ्रष्टा-वहिताः । कुतोऽपि पुण्ययोगात् तं प्राप्यापि परिपतितपरिणामत्वेन सर्वथैव तद्गन्धमात्रेणापि वन्ध्याः । पुनः किंविशिष्टाः सन्तः? अणहाणेसुत्ति, स्थानस्थानेषु-योनिषु वध्यमानाः नागपार्शरिव निगडनिकाचितैः प्रस्तावात् कर्मभिः श्लेप्यमाणाः. भवे भवे नवं नवं कनराशिमजयन्त इत्यर्थः । सुकरो हि सर्वासु चेष्टासु भगवदुपदेगवन्ध्यैः कर्मबन्धः । उपमामाह-जीवाः तिमिव धान्यन्ति ? सारि(र)- णिजलं व-कुल्याजलमिव । कुतोऽपि तथाविधागाधतडागात्-तटाकात् केनचिदवतारेणो- पवाहितं (जलं) सकलानु नागपुन्नागतिलकचापजागोकाकुलनकारादिषु वृक्षजातिए भ्रान्यति । किविशिष्टं तत् ! स्थानेषु सानेषु आलवाले' यध्यमान कस्मिन् पृरितेऽन्यत्र सञ्चारणाय । अत्र व जीवानां सारणीजलेन जातीनां जाल्या समयत्व सरना नहो- पमानोपमेयम् । इति एकोनविंशतितमगाथार्यः॥ २९ ।। है. दि०-तान्यतं भगवत्तिद्धान्तनष्टानां दोपकपनमुखेन लवमाह-(तुह नमयत्ति)। हे नाथ! तव समयसारिष्टा--भवत्तिहानदीविकला भ्रमन्नि-पर्यटन्नि । केने? जीवाः-प्राणिनः । कानु! वृक्षजातिपु. हनजातिवित्यदः । फिनिवेत्याह-मारि(र)गिजलं व-पुल्यावारि इद । विविधाः? वाममानाः । वनंति गन्ते । के.पु? स्थानस्याना नर. : सरिनि पानिपते इन किन्न। "पारिस, भारम-दिनवि" साविरूदरमियानरपति नमन () देर रमार।

·ટર ઋષભ પંચાશિકા, [ષના कादिभिन्नभेदेषु । किमुक्तं भवति ? यथा नदीभ्रष्टं सत् सारणिजलं सकलासु वृक्षजातिषु भ्राम्यति स्थानस्थानेषु आलवालेषु वध्यमानं तथा जीवा अपि तव समयभ्रष्टा नरकादि- स्थानेषु भ्राम्यन्ति ।। इति गाथार्थः ॥ २९ ॥ શબ્દાર્થ સુદ (તવ)=તારા. જવાડુ=(૧) રૂક્ષ જાતિઓને વિશે; (૨) વૃક્ષ- સમય (સમય)=સિદ્ધાન્ત. જાતિને વિષે. સર(સર)=સરોવર- લાજ (વાળ)=સારણિ, નીક, મ(ગ્રા)=ભ્રષ્ટ. ૪ (બ)=જળ, પાણી. સમયમા=સિદ્ધાન્તરૂપે સરોવરથી ભ્રષ્ટ. વાલિટું સારણિનું જળ, અમતિ (ગ્રાચત્તિ)=ભમે છે. ઘ (વ)=જેમ. યાપુ (રાજા)=સર્વે. નીવા (શીવાઃ)=, પ્રાણીઓ, હવ(ક)=રૂક્ષ. રાજા (ચાન)=રથાન, સ્થળ. હા ()=વૃક્ષ, ઝાડ. રાઇટ્ટાકુ સ્થાને સ્થાને, ઠેકાણે ઠેકાણે. (જ્ઞાતિ)=જાતિ. વન્નતા (વચન)=બંધાયેલા. પદ્યાર્થ સિદ્ધાન્તથી ભ્રષ્ટ થયેલાની ગતિ– જેમ સારણિનું જળ સર્વ વૃક્ષ જાતિઓમાં ઠેકાણે ઠેકાણે બંધાતું છતું કરે છે તેમ (હે નાથ!) તારા સિદ્ધાન્તરૂપ સરોવરથી ભ્રષ્ટ થયેલા (૮૪ લાખ યોનિરૂપ) સકળ રૂક્ષ ઉત્પત્તિસ્થાનમાં (કર્મ વડે) રથળે રથળે બંધાતા છતા ભમે છે.”—૨૯ સ્પષ્ટીકરણ પદ-વિચાર– આ પદ્યમાં જિન-સિદ્ધાન્તને સરોવરની અને એના વિરાધકને સારણિના જળની ઉપમા આપવામાં આવી છે. વિશેષમાં ૮૪ લાખ યોનિઓને સમક્ષ રૂક્ષ જાતિની અને કર્મને આલવાલ સાથે સરખાવવામાં આવેલ છે એમ સહજ સમજી શકાય છે. એ તો દેખીતી વાત છે કે સરોવરમાં રહેલા જળને પરિભ્રમણ કરવું પડતું નથી, પરંતુ તેમાંથી જે જળ બહાર જતું રહે છે તેને તો એક આલવાલમાંથી બીજા આલવાલમાં અને બીજામાંથી ત્રીજામાં એમ અનેક આલવાલોમાં અથડાવું પડે છે. એવી જ રીતે જિનાજ્ઞાની વિરાધના કરનાર જીવ પણ વિવિધ યોનિઓમાં કર્મથી બંધા- ઈને પરિભ્રમણ કરે છે, પરંતુ કોઈ સ્થળે સ્થિરતા કરી શકતો નથી–તેને તો પોતાનો પ્રવાસ ચાલૂને ચાલૂજ રાખવો પડે છે. सलिल(लि) व पवयणे तुह, गहिए उ8 अहो विमुक्कस्मि । वचंति नाह ! कूवय-रहदृघडिसंनिहा जीवा ॥ ३० ॥ [ सलिल इव प्रवचने तव गृहीते ऊर्ध्वमधो विमुक्त। ब्रजन्ति नाथ! कूपकारघघटीसन्निभा जीवाः ॥] प्र० वृ०-सलिलि बत्ति । हे नाथ!-हे स्वामिन् ! जीवा ऊर्ध्वमधश्च वजन्तीति योगः।

·८३ विरधिता] रुपमपञ्चाशिका. तत्रोर्ध्व-स्वर्गादिषु अधः-तिर्यग्नरकादिपु । व सति ? तव प्रवचने पूर्वोक्तस्वरूपे गृहीते- ज्ञानश्रद्धानानुष्ठानः सम्यगासेविते सति उहुं-ऊर्ध्व तथाविधशुभसंसारसुलभेषु स्वर्गादिपु जीवा यान्ति । तस्मिन्नेव पूर्वोक्तवैपरीत्येन विमुक्कम्मि-विमुक्ते अहो-अधो गच्छन्ति, लेश- तोऽप्यपरिशीलिते हि भगवदुपदेशे तथाविधयतित्वमप्याप्ताः, किन्तु दैववशादासाद्य पुनर्दुष्कर्मनिमन्धिताः परित्यजन्ति । तेषां पुनः का गतिरित्याह-इयं तावदेकान्ततः परि- त्यतभगवत्प्रवचनानां गतिरुक्ता । साम्प्रतमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भगवत्प्रवचनाङ्गीकारपरि- हारयोः फलं प्रतिपिपादयिपुराह-धर्मशुक्लध्यानाधीनचेतसामसुमतामसत्यजीवहिंसापरि- मितपरिग्रहादिविमुक्तानां सुलभाः स्वर्गादिगतयः, आर्तरौद्रवासनावासितचेतसामसुमतां मायामृपादिभिः पञ्चेन्द्रियवधपिशिताशनापरिमितपरिग्रहादिभिश्च सुलभाः तिर्यग्नरका- दिगतयः । अत्रैवोपमामाह-किंविशिष्टा जीवाः? कूवयरहद्दत्ति । तत्र कूपः-अवटस्तस्मिन् अरघट्टः काष्ठघटितः सलिलोदञ्चनयन्त्रं तत्र घटीमाला मृन्मयाः प्रणीता एव तत्सन्निभाः- तुल्याः । सति ? सलिले गृहीते विमुक्ते च । अचमर्यः-यथा ताः सलिले गृहीते ऊर्ध्व- कूपस्योपरितमं प्रदेशं तत्र तथा यन्त्रप्रयोगात् प्राप्नुवन्ति तस्मिन्नेव सलिले परित्यक्ते अधः- कूपत्त्यैवान्तराले नजन्ति तद्वत् । अत्र च पानीयप्रवचनयोः कूपारघट्टघटीजीवानां च पर- स्परमुपमानोपमेयता । इति त्रिंशत्तमगाथार्यः ॥ ३० ॥ हे० वि०-सान्प्रतं भगवत्मवचनगृहीतसुतगुणोत्त(पान्तरकथनमुखेन श्लाघामाह- (सलिलि बत्ति)। गमनिका- हे नाथ! सलिल इव प्रवचने-आचाराङ्गादिभेदभिन्ने तय सम्बन्धिनि गृहीते- कक्षीकृते जीवाः-जन्तवः अर्धम्-उपरिभागे गच्छन्ति-व्रजन्ति, विमुक्के त्वधो-न्य गच्छन्ति । किंविधा जीवाः? 'पारहट्टघटीसन्निभाः' । कोऽर्थः? यथा पारघघथ्यो या जलं गृहन्ति ता अर्ध्व ब्रजन्ति. चाश्च मुद्धन्ति ता अधो यान्ति, तथा जीवा अपि प्रय. चने गृहीते सति मुके च द्रष्टव्या इत्युपदेशः॥३०॥ - - શબ્દાર્થ सलिले (सलि)74. द (). पवयणे (अपचने)-प्रसन, शिक्षान्त तुह (प) ता. गहिए (ही)हए . उ (64) जो (प.). पिनुसम्मि (Tase. पति (: .. माद! (नप:३२५! पप () जए (र.),11024 १५. k३. पहि (.), 2.2. संन्दिन, ५. पूपरस्परसंनिटा-: १ -- (:0, ·વષષભપંચાશિકા, [ કપાસન પધાર્થ જિન-સિદ્ધાન્તની આરાધના-વિરાધનાનું ફળ “હે નાથ ! કુવાના અરઘટ્ટની ઘટીના જેવા જીવ, જળ જેવા તારા પ્રવચનને જયારે ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે તેઓ ઊંચે (વર્ગમાં મોક્ષમાં) જાય છે, અને જયારે તેને છોડી દે છે, ત્યારે તે નીચે (તિ કે નરક ગતિમાં) જાય છે.”-૩૦ સ્પષ્ટીકરણ પર્વ પદ્ય સાથે સંબંધ- પૂર્વ પદ્યમાં કવિરાજે જિન-સિદ્ધાન્તનું પરિશીલન નહિ કરવાથી અનિષ્ટ પરિણામ રાવે છે તેનું ચિત્ર આલેખ્યું છે, જ્યારે આ પદ્યમાં સિદ્ધાતના સેવનથી જે ઈદ પરિણામ આવે છે તેની રૂપરેખા તરી છે. આ પ્રમાણે આ બે પદ્ય દ્વારા જિન-સિદ્ધાન્તના આર- અનારી ના ગુણોનું સમગ્ર ચિત્ર રજુ કરવામાં આવ્યું છે. આ પદ્યમાં પણ જિન- ક કરી પિના કરવાથી જે દર્ભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે તે તરફ ફરીથી કવિરાજે પાઠક-વર્ગનું * આ એ તે પવન હકીક્તને વિશેષ રામર્શન કરવાના હેતુથી કર્યું હશે એમ ભારો છે = " . તો છે જ પર્વ દ્વારા એક જ વસ્તુની બંને બાજુઓ દર્શાવવા માટે તેમ કહ્યું હશે. 'અને નિમ્ન પર જ ને રઘની ઘટમાલા રાશે અને રાણાના સિદ્ધાન્તને જળની સાથે ઇ . ; જેમ જળથી ભરેલી ઘટમાળા ફાં આવે છે તેમ જે જ મારૂ : - જનન ને આરાધના કરે છે, તે જીવ ળ કે લે જાય છે, ત્યારે જેમ : - - ઘટમાવા જાય તેમ ગુ, સિદ્ધાન્તની વિરાધના કરનારા જી : ક ન ક તરીકે ભ થાય છે. . हास्यत्र विदुषां शिवोपादेयत्वमाह- लीलाः निति मुन्न्यं, अन्न जह निस्थिआ नहा न तुमं । नपि नुह ममालगा, मगंनि चुनासिबमुहाई ॥ ३१ ॥ [1 77 ટન જવા ધિરાઃ નવા જઇ ! જો ના છત્તા rrrr ] –રા અન! જા જે તબિંn for it -- -- 7 Try Ta &ા ના iff, - - - - - - - - ૪નઃ Info રાજ રાજા ન વંart -1 - રર repજ જar આ ·૯૫ विरचिता] मापनपज्ञाशिका. तदेकतानत्वेन दत्तावधानाः । यदि पुनस्ते मार्गमुखा एव भविष्यन्तीत्यत आह । बुधाः 'वुध अवगमने (पा०धा० ८५८) वुध्यन्ते-अवगच्छन्ति यथाऽवस्थिततया तत्त्वमिति वुधा-वि- द्वांसः सिवसुहाई-मोक्षसुखानि गवेषयन्ति। इयमनभावना-किल य एव तथाविधं किमप्यद्भुतं प्रयोजनमचिरेण साधयन्ति त एव प्रयोजनार्थिभिरभिगम्यन्ते, इह तु वैपरीत्यम् । ये किला- क्षेपेण मोक्षं नयन्ति शाक्यादयस्तानपहाय प्रत्युत तद्विलक्षणं भवन्तं विद्वांस आश्रयन्ति । अथ च य एव त्वत्प्रवचनाश्रिता निःश्रेयससुखान्यभिलपन्ति त एव तत्त्वतस्तत्त्वज्ञाः । शाक्यादीनां तु परमार्थतः स्वयममुक्तत्वेन तन्मार्गलग्नानां परेपां मोक्षसम्भवः कथम्? येन [चाति दुःखतरेण नियाकाण्डताण्डवेन तैर्मुचिरभिहिता तेनैव चेत् स्यात् , ततः को नाम न निवृत्तिमुपेयात् । तथाहि सौगतमतानुगतानां पश्य कीशी अक्लेशसाध्या मुक्तिः- "मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, मध्ये भक्तं पानकं चापराहे । द्राक्षाखण्डं शर्करा चार्धरात्रौ, मोक्षश्चान्ते शाक्यसिंहेन दृष्टः ॥ १॥" इयं साङ्ख्यादीनामपि मुक्तिप्रस्तावे वहु वक्तव्यं तदिह ग्रन्थगौरवभयान्नोक्तम् । सोऽयं लील्या मोक्षनवनप्रकारः परेपाम् । एवंविधे चास्मिन् रजःपर्वराज्याभिषेक इव केवलपरिहासमात्रफले कथं मनीपिणां मनो रज्यतां नाम ? । अतः स्थाने लेशावेशसाध्या- न्यपि सर्वज्ञोपज्ञतत्त्वेषु तान्यपि शिवसुखानि त्वन्मार्गलना एव विपश्चितः प्रायन्ते । इति एकत्रिंशत्तमगाथार्थः॥ ३१॥ हे० वि०-साम्प्रतं भगवदुक्तक्रियादुष्करताकथनेन स्तवमाह-(लीलाइत्ति) हे नाथ! लीलया-हेल्या नयन्ति-प्रापयन्ति मोट-शिवं अन्ये-हरिहरादिसम्ब- धिनस्तीर्थिकाः, तथा न त्वं, कष्टसाध्यत्वात् त्यत्नियानुष्ठानत्य । यद्यप्येवं तथापि तव मार्गलना-भवन्मार्गस्थिताः मृगयन्ति-निभालयन्ति वुधा-अवगततत्त्वाः । कानीत्याह---- शिवतीख्यानि-मोक्षकल्याणानि । किमुक्तं भवति? ये बालिशास्ते तत्र लग्नाः नावगत- तत्त्वाः । निन्दाद्वारेण स्तुतिरियम् ॥ इति गाथार्यः ।। ३१ ।। શબ્દાર્થ सीलार (लेल्या)-lery, मनापाले वर (R) निति (नयन्ति)य छे. मग (H), २. मुफ्वं (मोक्ष)-मो. सपा () -2, २३, अमे (अन्ये ). जह (पा) तिथिजा (तर्भिप ), मारो. मगंति (नयन्टे) असे. तदा (तपा) नेम. इहा (:), " Ra न (न). लिय (मि) सुह (२) तादि (त्यनि-तो. लिमुहान . 'मान' ति पाटनरन् । २ वा.परन्तरन् ।

·કે? વૃષભપંચાશિક, [ શ્રીધજા- પદાર્થ જેના દર્શનનું ગૌરવ – જેમ અન્ય (બૌદ્ધાદિક) દર્શનકારે લીલાપૂર્વક (ને) મે લઈ જાય છે, તેમ તું કરતો નથી, તે પણ (યથાર્થ દર્શન, જ્ઞાન અને ચારિત્રરૂપ) તારા માર્ગમાં લાગેલા વિચક્ષણ જન મેક્ષનાં સુખને શોધે છે.-૩૧ સ્પષ્ટીકરણ મોક્ષ-પ્રાપ્તિનું સાધન એ તો આબાલગોપાલ પ્રસિદ્ધ વાત છે કે પરિશ્રમ કર્યા વિના ઈષ્ટ વસ્તુની પ્રાપ્તિ થતી નથી. તેમાં પણ વળી જેટલી ઈષ્ટ વસ્તુની વિશિષ્ટતા તેટલે અંશે પરિશ્રમની પણ વિશેષતા રહેલી છે. જેમકે મૅટિકયુલેશન (રલ-લિવિંગ)ની પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થવામાં જેટલા પ્રયાસની આવ- શ્યકતા રહેલી છે તેથી વિશેષ પ્રયાસની જરૂરિયાત એથી ઉત્તરોત્તર પરીક્ષામાં ફત્તેહમંદ થવા માટે સંભવે છે. આથી એમ. એ. ની અંતિમ પરીક્ષા પસાર કરવામાં સૌથી વધારે પરિશ્રમની અપેક્ષા રહેતી હોય તો તે સ્વાભાવિક છે. આ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે જે સત-ચિત-આનન્દમય હોય, જયાં અજ્ઞાન કે દુઃખને માટે જરા પણ અવકાશ ન હોય, તેમજ જે પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેને ગુમાવી બેસવાનું કદાપિ બનનારજ નહિ હોય તેમજ જે પ્રાપ્ત થતાં અન્ય કોઈ વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની બાકી રહેતી ન હોય એવી મુક્તિ મેળવવી એ કંઇ જેવી તેવી વાત નથી. આવી યુક્તિ પરિશ્રમ વિના પ્રાપ્ત થાય ખરી? શું આહાર-વિહારમાં અનિયમિત રહેનાર તથા ભોગપભોગમાં રચી પચી રહેનારી વ્યક્તિ મુક્તિ મેળવી શકે? નહિ જ. એ તો જે કાયાને કસી શકે, મનને મારી શકે, ત્યાગ-માર્ગને ગ્રહણ કરી શકે તેજ મુક્તિ-રમને વરી શકે. આવી પરિસ્થિતિમાં ૧ આથી વિપરીત હકીકત કવચિત આ સંસારમાં નજરે પડે છે. જેમકે ભરત ચક્રવર્તીએ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને પણ કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને મરૂદેવી માતાએ તે હાથી ઉપર બેઠા બેઠા લીલામાત્રમાં કેવા- જ્ઞાન અને તક્ષણ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યાં હતાં. ઉપલેક દૃષ્ટિએ વિચારતાં એમ લાગે કે આવી અપૂર્વ વસ્તુઓ પણ વિના પ્રયાસે મળી શકે છે. પરંતુ વિશે વિચાર કરવામાં આવે તે માલુમ પડશે કે આ તે પૂર્વ ભવમાં કરેલા વિશિષ્ટ પ્રયાસની પૂર્ણાહુતિરૂપજ છે અર્થાત કોઈ પણ ભવમાં મુક્તિ માટે મહેનત કર્યા વિના તે ઈન પણ મળી હોય કે મળનાર હોય એવો ઉલ્લેખ શાસ્ત્રમાં કોઈ પણ સ્થળે નજરે પડતો નથી. ૨ વિદ્યાની ક-સાધ્યતા માટે વિચારો મૅટ્રિકે માંદા પડ્યા, બી. એ.ના બેહાલ, એમ. એ. મરણ પથારીએ, એ વિદ્યાના હાલ. a આ સંસારમાં અનેક પ્રકારના ધાર્મિક સંપ્રદાયો નજરે પડે છે. તે પછી એક સંપ્રદાયની એવી માન્યતા છે કે મનને જરા પણ મારવું નહિ, પરંતુ જે તે ઇચ્છા ઉદ્દભવે-પછી ભલે તે સારી હોય કે નારીને તે તૃપ્ત કરવી. આમ કરવાથી મન શાંત થાય છે અને તેથી મુક્તિ-માર્ગ મોકળો થાય છે. પરંતુ આ માન્યતા ભૂલ ભરેલી જણાય છે, કેમકે તૃષ્ણાનું ટોત્ર મર્યાદિત નથી. એ તે જેમ માં ઘી પાનું ભય તેમ તે વધારેને વધારે પ્રદીપ્ત થ ાય, તેમ છારૂપ અગ્નિ પણ તેને તૃપ્ત કરવાના શયન કરવાથી તે વધારે ને વધારે હિત થ ાય છે. = ·શ ? विरचिता] पभपञ्चाशिका. નિસ-લિખિત કથન રૂચિકર બને ખરું? "मृद्वी शय्या प्रातरुत्याय पेया, मध्ये भकं पानकं चापराहे । द्राक्षाखण्डं शर्करा चार्धरात्रौ, मोक्षश्चान्ते शाक्यसिंहेन दृष्टः ॥"-शालिनी અર્થાત્ (શયનાર્થે) પોચી પોચી શય્યા, સવારે (ઉઠીને પાન કરવા માટે) ચોખાની કાંજી, બપોરના (ભોજન માટે) ભાત, પાછળે પહોરે પાન અને અડધી રાતે દ્રાક્ષાને અણડ અને સાકર (ખાવાં એમ કરવા છતાં) અને શાક્યસિંહે (બુધે) મોક્ષ જોયો છે. આ કથન પણ ગળે ઉતરે તેમ ન હોય તો શાક્ત ધર્મની તો વાત જ શી કરવી? એ ધર્મમાં તો પરદા રાગમન, માંસનું ભોજન અને મદિરાનું પાન એ ત્રણે નિન્ય વસ્તુનો પણ નિષેધ કરવામાં આવ્યો નથી. આ વાત શ્રી જયશેખરસૂરિકૃત પ્રબંધચિન્તામણિના ચતુર્થ અધિ- મરના નિજ-લિખિત ૧૦૩ માં લોક ઉપરથી જોઈ શકાય છે – "रण्डा चण्डादीक्षिता धर्मदारा, मांसं मचं भुज्यते पीयते च । भिक्षामोज्यं चर्मखण्डं च शच्या, कौलो धर्मः कस नो भाति रम्यः ? ॥"-शालिनी અર્થાત્ વિધવા અને કોધથી દીક્ષિત એવી વનિતારોનો પતી તરીકે ઉપભોગ કરવો, માંસ ખાવું અને મદિરા પીવી, ભિક્ષા માંગીને જોજન કરવું અને ચર્મના ખડો શય્યા તરીકે ઉપયોગ કરવો એવો કૌલ ધર્મ કોને મનોહર ન લાગે? સાંખ્ય-દર્શન તરફ નજર કરીશું તો તેમાં એવી માન્યતા જોવામાં આવે છે કે કિયા ગમે તેવી હોય, કિન્તુ જે પચીસ તત્વોનું જ્ઞાન થયું હોય તો મુક્તિ અવશ્ય મળે છે. આ હકીકત સાઠેરભાગના પ્રાન્ત ભાગમાં આપેલા નિન-લિખિત પદ્યમાં પ્રતિબિમ્બિત થાય છે- "हस पिय लल खाद मोद नित्यं, मुख्य च भोगान् ययाऽभिकामम् । यदि विदितं ते कपिलमतं तत्, प्राप्त्यसि मोक्षसोल्यमचिरेण ॥१॥" અર્થાત્ હસ, (યણ) પાન કર, વિલાસ કર, (ઈચ્છામાં આવે તે) ખા, મોજ માન અને સર્વદા યદારૂચિ લોગો ભોગવ. રામ કરવા છતાં પણ જે કપિલ (મહર્ષિ)ને મત તારા જાણવામાં આવ્યો છે, તે તું શેડા વખતમાં મેદ–સુખ પામી. આ કથન પણ વિચારણીય છે. કેમકે તત્વ-જ્ઞાનજ નેનું કરવું નથી, પરંતુ યથાર્થ જ્ઞાન તેમજ કિયા એ બંનેનો સહયોગ મેનું કારણ છે. વળી યથાર્થ જ્ઞાનનું ફળ પ વિર- તિજ હોઈ શકે એ નિર્વિવાદ વાત છે. આ સંબંધમાં દોવિક સૂત્રના પનિકાય નામના ચતુર્થ અધ્યયનનો નિમ્નલિખિત લોક મનન કરવા જેવો છે. "जैवं वरेज विहे. जपमाले जयं लए। जयं भुतो भातंतो, पावं पान्नं न वंघः ॥ ८ " ૧ સરકારો- બકિ.રંજૂ, 1 = 1 જss :: - t" –પ્રશનિ છે. હર ૨ - प्रेत निर पारे। (a) is દ ·८८ ઋષભપંચાશિકા, [श्रीधनपाल- અર્થાત્ (જે જીવ) ઈસમિતિરૂપ ઉપયોગ પૂર્વક ચાલે, ઉપયોગ પૂર્વક ઊઠે, ઉપયોગ પૂર્વક બેસે, ઉપયોગ પૂર્વક સૂવે અર્થાત્ કામોદ્દીપક શય્યાનો ત્યાગ કરે, યતના પૂર્વક ભોજન કરે (નહિ કે માદક પદાર્થો ખાય) અને સંભાળ પૂર્વક બોલે, તો તે પાપ-કર્મ બાંધતો નથી એટલે કે તે સત્વર મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. यद् भवति एवं तावद् भगवन्मार्गानुगमनेन शिवसुखान्वेपिणां क्रमेण तद्योग्यताभिहिता । साम्प्रतं भगवदर्शनमात्रेणैव तदाह- सारि व बंधवहमरणभाइणो जिण! न हुंति पई दिट्टे । अक्खेहिं वि हीरंता, जीवा संसारफलयम्मि ॥ ३२ ॥ [शारय इव बन्ध वध-मरणभागिनो जिन! न भवन्ति त्वयि दृष्टे । अक्षरपि हियसाणा जीवाः संसारफलके ॥] प्र० वृ०-सारि वत्ति । हे जिन! रागादिजयनशील! स्वामिन् ! अमी जीवाः त्वयि दृष्टे बन्धवधमरणभागिनो न भवन्ति। तत्र वन्धो रज्वादिभिः, वधो लकुटादिभिः, मरणं-प्राण- च्यावः, वन्धश्च वधश्च मरणं चेत्यादि द्वन्धः। एतद्भाजनं जीवा न भवन्ति । क सति? त्वयि (दृष्टे, त्वयि) देवत्वबुद्धावारोपितायामित्यर्थः। किंविशिष्टा जीवाः? 'अक्खेहिं वि हीरन्ता' अक्षैः-इन्द्रियैः, अपिशब्दस्य भिन्नक्रमत्वात् हियमाणा अपि-कृष्यमाणा अपि । व? 'संसारफलयम्मि' संसार एव चतुरन्तत्वात् फलक इव फलकस्तस्मिन् । इह च बन्धवधम- रणानि यद्यपि मनुष्यजातावपि सम्भवन्ति तथापि तिर्यगादियोनिसम्बन्धीन्येव गृह्यन्ते । इतरग्रहणे को दोष इति चेत्, उच्यते-अन्नैव पूर्वापरविरोधः स्यात् । कथमिति चेदु- च्यते-पश्य च । इह किल भाविभद्राणां भव्यप्राणिनां भगवति विशुद्धा देवत्वबुद्धिः परमार्थतो भगवदर्शनमभिधीयते सैव च सम्यक्त्वम् । तन्मात्रेण च नरकतिर्यग्गती परं निरुध्येते, न तु देवमनुष्यगती अपि । तथा च गाथोत्तरार्धे अक्षैः-इन्द्रियैः संसारफलके हियमाणा अपि-मनुष्यदेवादिगतिषु भ्राम्यमाणा अपीत्युक्तम् । अतः कथं सम्यक्त्वाङ्गी- कारेण मनुष्यदेवादिगतिसम्बन्धिवधवन्धादिनिरासः? तिर्यङ्नरकगतिसम्बन्धिनां तु वध- वन्धादीनामङ्गीकृतसम्यक्त्वानामयुक्तता एव । तथा च धर्मदासगणिः- "सम्मत्तम्मि उ लद्धे, ठइयाइं नरयतिरिअदाराई। दिवाणि माणुसाणि य, मुक्खसुहाई सहीणाई ॥१॥"-आर्या --(उपदेशमालायां गा० २७०) १ छाया- सम्यक्त्वे तु लब्धे स्थगितानि नरकतिर्यगद्वाराणि । दिव्यानि मानुपाणि च मोक्षसुखानि वाधीनानि ॥

·विरचिता] पभपञ्चाशिका. 2 सम्यक्त्वे लब्धे तुगदादवद्वायुष्काणानवान्ततन्यक्त्यानां च जीवानां तिर्यगनरक- गतिद्वाराणि स्थगितानि. देवमनुष्यसम्बन्धीनि सुखानि स्वाधीनान्येवेति । अत्रोपमामाह । जीवाः का इव ? 'सारि छ शारय इव । यथा शारयः काष्ठादिमय्यो-दुरोदरोपकरणानि ताः अक्षैः-पाशकैः प्रतीतैरेव फलके-शारिक्रीडाफलके हियमाणाः सञ्चार्यमाणा बन्धयध- मरणानि क्तिवप्रतीतानि भजन्ते-प्राप्नुवन्ति तथा जीवाः त्वयि दृष्टे वन्धवधादीनां भाजनं न भवन्ति । इति द्वात्रिंशत्तमगाथार्थः ॥३२॥ हे० वि०-साम्प्रतं भगवदनमाहात्म्यद्वारेण स्तुतिमाह-(सारि छ त्ति)। है जिन! त्वयि दृष्टे-सम्यगवलोक्तेि जीवाः संसारफलके वैधवन्धमरणभाजो न भव- न्तीति सम्बन्धः । किंविशिष्टाः? चेऽपि हियनाणा अपि । करित्याह-अक्षः-इन्द्रियः । के इव ? सा(वा)रा इव | कोऽभिप्रायः चथा सा(मा)तः अक्षैः-पागः फलके-धूतफलके प्रतीते हिचमाणाः बंधवन्धमरणभाजो भवन्ति तथा जीवाः संसारे त्वयि हो वैधवन्धमर- णभाजो न भवन्तीति सण्टकः ॥ ३२॥ શબ્દા सारी (नारय )=(ोनकोi):'. 4-01- छ () म बंध (न्य), १धन. (D). वह (), नास वि मरण (मरण)-२९, मृ" भार (मानिन्) पंधपरमरणभारण.५. ८५. जिप ! (गि त. . wr -- इंति ( પ્રભુનનો પ્રભાવ -- नभने, ते merend ...तः Amendramom--- 1

·१००
ઋષભપંચાશિકા.
[श्रीधनपाल-
ये त्वव्यवहारिकराशिमध्यगतत्वेन सर्वथैव मार्गमात्रस्याप्यनभिज्ञा निगोदजीवास्तेपां
स्वरूपमाह-
अवहीरिआ तए पहु!, निति निओगिकसंखलावद्धा ।
कालमणंतं सत्ता, समं कयाहारनीहारा ॥ ३३ ॥
[अवधीरितास्त्वया प्रभो! नयन्ति निगोदैकशृङ्खलाबद्धाः ।
कालमनन्तं सत्वाः समं कृताहारनीहाराः ।।]
प्र० ०-अवहीरअ त्ति । हे प्रभो!-भुवनस्वामिन् ! त्वदवधीरिताः सत्त्वा अनन्त-
कालं प्रस्तावात् निगोदेषु नयन्तीति सण्टङ्कः । तत्रावधीरिता:-अवगणिताः । केन?
त्वया । भगवदवधीरणा च तेषां सामग्रीसाकल्येनैव धर्मोपदेशादिप्रसाददानस्य कदाचित
दप्यविपयीकृतत्वम्(त्वात् ?) । किंविशिष्टाः सन्तः? निओगिकत्ति । निगोदैकशृङ्खलावद्धाः
निगोदरूपिणी या एका-संलग्ना शृङ्खला तया निवद्धा-निविडनियन्त्रिताः। निगोदाः-आगम-
प्रसिद्धाश्चतुर्दशरज्वात्मकलोकवर्तिनोऽसङ्ख्येया अनन्तजन्त्वाधाराः शरीरविशेषा एव
तद्वर्तिनो जन्तवः परमसूक्ष्माः परस्परं सुश्लिष्टा निशातैरपि शस्त्रैश्छेदयितुं, विपुलैरपि
सलिलैः प्लावयितुं, प्रहुते(दीप्ते)नापि हुतभुजा भस्मीकर्तु अशक्याः तथा स्वाभाव्यादेवोच्छ्वास-
निःश्वासमात्रकालान्तराले साधिकसप्तदशभवग्रहणप्रवणाः, केवलं केवलिदृश्या एव स्युः।
पुनः किंविशिष्टाः? समं कयत्ति । तथा स्थितिसद्भावात् समम्-एककालं वा कृतावाहारानी-
हारौ यैस्ते तथा । उच्छासनिःश्वासयोरुपलक्षणं चैतत् । एवं च ते कियन्तं कालम् ? अनन्तं,
अनन्तान् पुद्गलपरावर्तानित्यर्थः । तथाविधाश्च ते कथं भगवदुपदेशयोग्याः? अवधीर-
णाऽप्यत एव तेपाम् । अथवा अन्येऽपि ये नियोगिप्रमुखाः प्रभुणा राज्ञा तथाविधापरा-
धवशादवगणिता भवन्ति तेऽपि परापरापराधिसंघट्टसण्टक्षेप्यपि निगोदप्रायेषु गुप्तिगृहेषु
पतितास्तथाविधाऽयोमर्यकशृङ्खलानिविडनिगडिताः समकालकृताहारनीहाराश्च प्रभूतं कालं
गमयन्ति । इति त्रयस्त्रिंशत्तमगाथार्थः ॥ ३३ ॥
हे० वि०-अधुना भगवदनादरदुःखकथनमुखेन स्तुतिमाह-(अवहीरिअ त्ति)।
हे प्रभो!-स्वामिन् ! त्वया-भवता अवर्धारिता-अवज्ञाताः सत्त्वाः-प्राणिनो नयन्ति-
गमयन्ति । कम् ? कालम् । कियन्तम्-अनन्तम् । किंविधाः सन्तः? 'निगोदकराखला.
बद्धाः' निगोदानामेका चासौ शृङ्खला च निगोदकशृङ्खला तया बद्धाः-क्रोडीकृताः, यद्वा
त एव शृङ्खला तया वदाः । पुनः किंविधाः ? समम्-एककालं कृती आहारनीहारी यस्ते
तथाविधाः । ननु भगवतेः किं समस्त्यवज्ञाकरणं सत्त्वेषु येनेदमुच्यते? नैव, परं ये पुल
कितगाना भगवन्तं नावलोकयन्ति ते भगवतावर्धारिता भण्यन्ते ॥ इति तात्पर्यार्थः ॥३॥

·પશાશિs, ૧e. શબ્દાર્થ હરિલા (જાપતિ )=”વગણના પામેલા, નિયોનિ સંઘ નિગદરૂપ એક શૃંખલાથી તિરસ્કાર કરાયેલા. બંધાયેલા. તપ ()તારાથી. વારં (૧)=કાળને, પદુ! (કમી.)=હે નાથ ! ગત (અનન્ત)=અનન્ત, નિંતિ (7)=પસાર કરે છે. સT (iq)=. જિલ્લો (નિદ્ર=નિગોદ. a (H)સાથે. રિલો (નિ) નિયોગ. વય (3) કરેલ. સીહરિ (હિ)=આહાર, 8િ ()=એક. નહીર(નાર)=નીહાર- સંવ () શૃંખલા, સાંકળ. નીતિ કર્યો છે આહાર અને નીહાર જેમણે (૬)=બંધાયેલ. રખેવા. પધાર્થ પ્રભુના અનાદરનું ફળ (જેમ કેટલાક અમલદારો રાજાની અવગણના થતાં નિગોદ જેવા કારાગૃહમાં લેખું- ડની સાંકળો વડે જકડાઈ જઈ અન્ય કેદીઓની સાથે સમકાલે આહાર અને નીહારની ક્રિયાઓ કરતાં ઘણે કાળ ગુમાવે છે, તેમ) હે નાથ! (અવ્યવહાર રાશિને પ્રાપ્ત થયેલા હોવાથી સાધનના અભાવે ધર્મોપદેશથી વંચિત હેવાને લીધે) આપના વડે અવગણના કરાયેલા એવો નિગોદરૂપ એક (જ) શંખલા વડે બંધાઈ એકી સાથે આહાર–નીહાર કરતા અનંત કાળ ગુમાવે છે. –૩૩ સ્પષ્ટીકરણ નિગદ-વિચાર– આ પદ્યમાં સૂચવ્યા મુજબ આ છો એક બીજાની સાથે સમકાલે આહાર-નીહાર કરે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ તેમની ઉચ્છવાસ અને નિઃશ્વાસરૂપ કિયાસોના તેમજ શરીર-નિષ્પત્તિ તથા વ્યુત્કાન્તિના સંબંધમાં પણ તેમ જ સમજવું જોઈએ. આ વાતની પ્રજ્ઞાપના-સવની નિર- લિખિત ગાથા સાક્ષી પૂરે છે– "लमगं वदंताणं, समग तेति सरीरनिफची। समगं नाहारगरणं, तमगं उत्सासनिस्सासा।। [કમ ચુસ્તીનાં સને તેના તમને રનિંગ ] R[, account વા, RCISE [પSCIENCE પત્નીનું ના] ·૧૦૨ વષભપંચાશિકા, [ જીનપાન હવે આ જીવોના પણ વ્યાવહારિક અને વ્યાવહારિક એમ જે બે ભેદો પડે છે તે તરફ દષ્ટિપાત કરીએ, કેમકે તેમ કર્યા વિના પ્રથમ ટીકાનો આશય સ્પષ્ટ રીતે સમજાય તેમ નથી, જે જીવો આ અનાદિ-સૂમ-નિગોદમાંથી એક વાર પણ બહાર નીકળી અર્થાત્ મરીને પૃથ્વી- કાયાદિકરૂપે ઉત્પન્ન થયા છે તે “વ્યાવહારિક કહેવાય છે. આ જીવો કર્મવશાત્ ફરીથી સૂક્ષ્મ નિગોદમાં ઉત્પન્ન થાય તો પણ તેમને વ્યાવહારિક કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ એક વાર વ્યવહાર–રાશિમાં આવી ગયા છે અને ફરીથી તેમ થનાર છે એ નક્કી છે. જે છ વ્યવહાર–રાશિમાં આવ્યા નથી તે અવ્યાવહારિક છે એ દેખીતું છે. વળી એવા પણ અનંત જીવે છે કે જેઓ અત્યાર સુધી વ્યવહાર-રાશિમાં આવ્યા પણ નથી અને આવશે પણ નહિ (આ જીવોને જાતિ–ભવ્ય કહેવામાં આવે છે). વિશેષણવતીમાં પણ કહ્યું છે કે – "अत्थि अणंता जीवा, जेहिं न पत्तो तसाइपरिणामो। ते वि अणंताणंता, निगोअवासं अणुहवंति ॥" બૃહ-સંગ્રહણમાં ૩૦૨ મી ગાથા તરીકે આ નજરે પડે છે. આ સંબંધમાં એ પણ ઉમેરવું આવશ્યક સમજાય છે કે જેટલા જીવો વ્યવહાર રાશિમાં મુક્તિ-પદને પામે છે, તેટલાજ જીવ અનાદિ નિગોદમાંથી બહાર નીકળે છે અર્થાત અવ્યવહાર–રાશિમાંથી વ્યવહાર- રાશિમાં આવે છે. આ વાતની પ્રજ્ઞાપના-વૃત્તિ સાક્ષી પૂરે છે, કેમકે ત્યાં કહ્યું છે કે- "सिझंति जत्तिया किर, इह संववहाररासिमझाओ । इति अणाइवणस्सइ-मज्झाओ तत्तिआ तम्मि ॥" વળ અત્ર લક્ષ્યમાં જેવી હકીકત તો એ છે કે અનન્ત કાળે પણ જેટલા છ ક્ષે ગયા હશે, તેની સંખ્યા એક નિગોદના અનંતમે ભાગે છે. કહ્યું પણ છે કે – "जझ्या य होइ पुच्छा, जिणाण मग्गंमि उत्तरं तइया । इफस्स निगोअस्स य, अणंतभागो उ सिद्धिगओ ॥" ૧ પ્રથમ ટકામાં નિવેદન કર્યા મુજબ આગમ–પ્રસિદ્ધ, ચૌદ રજજુ પ્રમાણક લોકમાં વર્તનારા તેમજ અનન્ત જંતુઓના આધારરૂપ એવાં અસંખેય શરીરો નિગોદ' કહેવાય છે. સૂક્ષ્મ સાધારણ વનસ્પતિકાયના જીવોના શરીરને ઉદ્દેશીને અત્ર નિગોદ શબ્દને વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો છે. બાકી બાદર સાધારણ વન- સ્પતિકાયના જીવોને શરીરને પણ “નિગોદ' કહેવામાં આવે છે. ૨ અયવહાર–રાશિમાંથી જે અભવ્ય બહાર આવે તે કાલાન્તરે વ્યવહાર-રાશિ અભામય બની જય એમ કેટલાક માને છે. ૩-૪ પાયા- मन्ति अगन्ता जीवा यन प्रातस्त्रमादिपरिणामः । नेपि अनन्तानन्ता निगोदवासमनुभवन्ति ।। मियन्ति यावन्तः किल इह मंटयवहारराशिमध्यतः । भायान्ति मनादिवनस्पतिमध्यतस्तावन्तम्नम्मिन् ॥ ' ઘરાન! દ કરી” ચા ! पटा च भवनि च्या मिनानां मागे उत्तरं तदा। परय दिगोदम्य वादन्नमागम्दु मिदि गनः ।।

·No text on this page.

·? १०४ વૃષભપંચાશિકા, [श्रीपास- लोकवादः यदार्ता देवानां भक्ता भवन्ति, अतो यैर्दुःखैरत्यन्तमुजिताः प्राणिनः त्वयि अभङ्गुरां भक्तिं दधति कह-कथं तानि पापमूलानीति मन्ये १ । यदि च तानि पापमूलान्येव स्युः तदा नियतं कारणानुरूपं हि कार्यमुत्पद्यत इति न्यायात् स्वानुरूपानुवन्धिनीमेव घिय. मुत्पादयेयुः । इदमन हृदयम्-तथाविधपुराकृतदुष्कृतवशादवश्यं दुःस्थामवस्थां तावत् प्राणिनः प्राप्नुवन्ति । तस्यां चापतितायामविवेकिनामातरौद्रवासनैव प्रायशः सान्निध्य- मध्यास्ते । ये तु विकस्वरविवेकास्तस्यामप्यवस्थायामेवं मनसि दधति-यतः नूनमधन्यैरस्मा- भिरन्यजन्मन्यपि न तावत् सर्वज्ञसेवाहेवाकः कृतः; कथमन्यथा दुरवस्थेयम् ? तदधुना- प्यस्माकं भगवानेव शरणं गतिर्मतिरिति । तस्मात् सुखानुवन्धित्वेन दुःखान्यपि अमूनि कथमधर्मकर्तृकाणि ? प्रत्युत स्पृहणीयानि । इति चतुस्त्रिंशत्तमगाथार्थः॥ ३४ ॥ हे० वि०-सम्प्रति दुःखान्यपि शुभकारणानि भगवदर्शने भवन्तीति दर्शयन्नाह- (जेहिंति)। हे तपोनिघे! यैर्दुःखैस्तप्तानां देहिनामिति गम्यते । जायते-उत्पद्यते । काऽसावित्याह-प्रतिपत्तिः-शुभभावना । क? त्वयि-भवति । किंरूपा? परमा-प्रधाना। तानि दुःखानि अहमेवं शङ्के-न भवन्त्येव । किं तत् ? कर्म-फलम् । कस्य ? अधर्मस्य- पापस्य । धर्मफलमेव इति भावार्थः ॥ ३४ ॥ શબ્દાર્થ जेहिं (2)-नाथी. पडिवत्ती (प्रतिपत्तिः)-मान्तरि४ प्रीति. तविआणं (तापितानां )=संता५ पादाना, हुमा दुक्खाई (दुःखानि )=g:मो. थयेसाना. ताई (तानि)-ते. तव (तपस्)-तप, तपश्चर्या. निहि (निधि)-निधि, संडा२. मन्ने ( मन्ये )- भानुं . तवनिहि! तपोनिधि। न (न)-नडि. जायइ (जायते) -4 थाय छे. हुंति (भवन्ति) होय छे. परमा (परमा )--SEL, मत्यंत. कम्मं (कर्म). तुमम्मि (त्वयि )-तारे विय. अहम्मस्स (अधर्मस्य ) गर्भनु, पार्नु. પદાર્થ सं-समये अभु-सेवा- “હે તપોનિધિ જે દુખેથી પીડિત થયેલા (જીવ)ને તારે વિષે અત્યન્ત આન્ત- રિક પ્રીતિ ઉદ્દભવે છે, તે દુખો અધર્મના કર્મરૂપ નથી (પરંતુ પુણ્યાનુબંધી લેવાથી ઉલટી प्रशंसनीय छ)."-३४ સ્પષ્ટીકરણ ५-नि- જે જે જીવ દુઃખી હેય છે તે તે જીવ પોતાને સમય અશુભ ધ્યાનમાં ગાળી અધર્મને પંથે ચડે છે એવી માન્યતામાં કેટલી સત્યતા છે તેનો અત્ર વિચાર કરવામાં આવે છે. મોટે ·विरचिता] पभपञ्चाशिका. ૧૦૫ ભાગે આવા જ પુણ્ય ન કરતાં પાપ બાંધે છે પરંતુ યાદ રાખવું જોઈએ કે “સુખમાં સોની દુઃખમાં રામ એ કથન મુજબ કેટલાક જીવો તો વિપત્તિના સમયે ઈશ્વરના નામનું મરણ કરે છે, કેમકે તે સમજે છે કે પૂર્વે ઈશ્વરની ભક્તિ ન કરી તેનું તો આ અનિષ્ટ પરિ- કામ અમે ભોગવી રહ્યા છીએ અને આનાથી બચવાનો માર્ગ એ છે કે આ દુઃખથી કંટાળી ન જતાં તેને વૈર્યપૂર્વક સહન કરી યથેષ્ઠ સમય ઈશ્વરના ગુણ-ગ્રામ ગાવામાં ગાળવો જોઈએ. આ પ્રમાણે જે કદતિ મનુષ્ય કદના સમયમાં ઈશ્વર-ભક્તિ કરવા ખરા અંતઃકરણથી પ્રેરાય છે, તેમનાં કહોને કે દુઃખને પાપના હેતુ નજ ગણી શકાય એ દેખીતી વાત છે અર્થાત્ તે પુણ્યાનુબંધી પાપ છે, નહિ કે પાપાનુબંધી પાપ- । होही मोहुच्छेओ, तुह सेवाए धुव त्ति नंदामि । जं पुण न वंदिअहो, तत्थ तुसं तेण झिजामि ॥ ३५ ॥ [भविष्यति मोहोच्छेदस्तव सेवया ध्रुव इति नन्दामि। यत् पुनर्न वन्दितव्यस्तत्र त्वं तेन क्षीये ।।] प्र० वृ०-होहीति । हे मोहद्रोहकारिन्! भगवन् ! अहं नन्दामि । 'टुनदि(दु) समृद्धी' (सिद्ध० धा०) धातुः, ततो हर्पसमृद्धिवन्धुरो भवामि इति गायापूर्वार्धसामन्धः । साम्प्रतं हपहेतुमाह-यशाद् देहिनः चतुरन्तदुरन्तसंसृतिसङ्गताः सक हिकामुमिककायिकया- चिकमानसिकासयदुःखलक्षाणि अनुभवन्ति तत्व मोहत्य-मोहनीयकर्मणः इत्-पापल्येन छेदः-समुच्छित्तिर्भविष्यति भुयो-निश्चित इति-अलादेतोनन्दानि । फेनोपायेन पुनलवु- च्छेदतदाह-तुह सेवाए त्ति । तव सम्बन्धिनी या पर्युपान्निन्नवा, त्रिकरणमुद्धा त्वदाज्ञा- प्रतिपालनेनेत्यर्थः । युक्तियुक्तं चैतत् । यतः सच्चील्लजीलाः प्रहालयलय, अतलय समूलोन्मूलितमोहत्य सन्निहित्तसेवकानां मोहोच्छेदः नमुचित एव । नान्न हरें मत्यपि :: m 1. १बन सासभामा १५ र हे, तेम पानी पर दहे... समानiciसाय - होमती नाले ५.५ - नेने सतहोर देनी ३१५:१२.३ रतने १५ :- ..-.:. पाद ३०६६१, 632-27 हमने. ३०. 2 storri.

·३०१ [श्रीधनपाल- ભાશિકા. पुनरेकं विपादहेतुमाह-जं पुण त्ति । हे नाथ! तेन कारणेनाहं पुनः पुनरपि झिजामि- क्षीणो भवामीति गाथोत्तरार्धसम्बन्धः । क्षीणत्वे हेतुमाह-यद्-यस्माद्धेतोः तत्र-तस्मिन् मोहोच्छेदे सजाते सति त्वं तादृगुपकारकोऽपि स प्रभुर्मया न वन्दिअबो-पञ्चाङ्गप्रणामेन सद्भूतगुणस्तुत्या च न वन्दनीयः । अनया चिन्तयाऽऽचान्तचित्तस्य समुचितं क्षीणत्वम् । इयमत्र भावना-त्वया मां सन्निहितसेवकं मोहोच्छेदेनात्मनः समानपदवीमारोपयिष्यता- करिष्यता सुस्वामिधर्मः । मम पुनः प्रणाममात्रेणापि तत्र वाञ्छितस्य कथं भृत्यधर्मनिर्वाह इत्यहो मम कृत(नता)। क्षीणमोहः केवली केवलिनं न नमस्करोति (इति नियमः)॥ इति पञ्चत्रिंशत्तमगाथार्थः॥ ३५ ॥ हे वि०-भगवत्सेवाफलमाह-होहीति)। हे स्वामिन् ! भविष्यति-सम्पत्स्यते । कोऽसौ ? मोहोच्छेदः-मोहविनाशः तव सेवया- भवतः पर्युपासनया ध्रुवो-निश्चित इति नन्दामि-हर्षमनुभवामि । यत् पुनर्न वन्दितव्यो- न वन्दनीयः तत्रेति मोहोच्छेदे त्वं-भवान् तेन कारणेन झिज्झा(जा)मि-खेदं गच्छामि । किमुक्तं भवति ? कविर्धनपालनामा आत्मनो भत्त्यतिशयमाचष्टे इति गुरूपदेशः॥३५॥ શબ્દાર્થ होही (भविष्यति )-डोशे, थशे. जं (यत्)-२ माटे. मोह-मो. उच्छेअ (उच्छेद)-नाश. पुण (पुनः)-पजी. मोहुच्छेओ मोडनो नाश. न (न)-नडि. तुह (तव)-तारी. वंदिअबो (वन्दितव्यः)-- ४२५॥ योग्य. सेवाए (सेवया ) सेपाथी, मतिथी. तत्थ (तत्र)त्या. धुव (ध्रुवः)=१३२, नी. तुमं (त्वं )-तु. त्ति (इति) मेथी शन. तेण (वेन)-तेथी शन. नंदामि (नन्दामि ) मुशी था छु. झिजामि (क्षीये हुंक्षी था' . પધાર્થ કવિરાજની ભક્તિની અતિશયતા– "(हे नाथ!) तारी सेवाथी १३२ (भारा) मोहनी नाश थशे ये (पात)थी हुं माना। પામું છું પરંતુ (મોહને ઉચછેદ થતાં મને કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે અને કેવલજ્ઞાની કેવલજ્ઞાનીને નમન ન કરે એ નિયમ હોવાથી મારા ઉપર અનુપમ ઉપકાર કરનારા એવા) તને પણ હું ) વાંદી નહિ શકું તેથી કરીને હું ક્ષીણ થાઉં છું–હું શોકાતુર થાઉં છું.”—૩૫ સ્પષ્ટીકરણ કેવલજ્ઞાન- એ તો દેખીતી વાત છે કે સરાગની સોબતથી સરળતા પ્રાપ્ત થાય અને વીતરાગની સેવાથી વિતરાગતા પ્રાપ્ત થાય. આ ન્યાય મુજબ જિન-તીર્થકર-સંપૂર્ણ વિતરાગની ભક્તિ કર ·विरचिता] अपभपञ्चाशिका. १०७ વાથી મોહરૂપી મદિરાના પાનથી ઉત્પન્ન થયેલી ઉમરતા સર્વથા નષ્ટ થાય એટલે કે અજ્ઞાન- રૂપી અંધકારને આતિક અંત આવે અને સર્વજ્ઞતારૂપી આત્મ-જ્યોતિ સદાને માટે પ્રકટે. અત્ર કોઈને એ શંકા થાય કે સર્વજ્ઞતા તો જ્ઞાનાવરણીય કર્મને ઉચ્છેદ થવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. તો પછી મોહનીય કર્મનો નાશ થતાં તે પ્રાપ્ત થાય છે એમ કેમ કહ્યું છે? આનું સમા- ધાન એ છે કે હનીય કર્મનો સર્વથા ક્ષય થયા બાદજ જ્ઞાનાવરણીય કર્મનો ક્ષય થાય છે અને તે પણ વળી અંતર્મુહૂર્તમાં જ થાય છે. વળી સાથે સાથે દર્શનાવરણીય અને અન્તરાય કર્મ- રૂપી જંજીરા પણ આત્મ-પ્રદેશથી જૂદી પડી જાય છે. કવીશ્વરને પ્રભુ પ્રતિ અપ્રતિમ પ્રેમ છે એવું સૂચન કરનારા આ પદ્યમાં શોકનું કારણ બતાવતાં કેવલી કેવલીને ન વન્દન કરે એ સૂચવવામાં આવ્યું છે તેમાં અપૂર્વ મહત્વ રહેલું હોય એમ લાગે છે, इदानी स्तुतिकृद् भगवति दृढानुरागरञ्जितत्वेन सकलैहिकसुखशाखिवीजभूताः सम्प- दोऽपि तृणवदवगणयन्नाह- जा तुह सेवाविमुह-स्स हुंतु मा ताउ मह समिद्धीओ। अहिआरसंपया इव, परंतविडंवणफलाओ ॥ ३६ ॥ [यास्तव सेवाविमुखस्य भवंतु मा ता मम समृद्धयः । अधिकारसंपद इव पर्यन्तविडम्बनफलाः ॥] प्र० वृ०-जा तुह त्ति । हे सकलसम्पन्निलय! स्वामिन् ! ताः समृद्धयोऽपि मम मा भूव- निति योगः । कास्ताः सम्पद इत्याह-जा तुहेत्यादि । याः त्वत्सेवाविमुखत्य-त्वचरणसरो- जपर्युपास्तिपराजुखस्य, सर्वधा जिनधर्मवाह्यत्वेन प्रथमगुणस्थानकस्थितस्येत्यर्थः, एवंविधस्य मम समृद्धयः, ताभिः पर्याप्तम् ।। ननु भगवदाराधनां विनाकृता अनन्ताः सम्पदः स्वसाध्य- साधने (किं) वन्ध्यतां दधति येन न प्रार्थ्यन्त इत्यागय अप्रार्थने हेतुमाह-पेरंतत्ति।पेरते- पर्यन्ते विडम्बन(नमे!)व फलं यासां तास्तथा । कथमेतदिति ? उच्यते-यद्यपि ताः श्रियः खोपभोक्तृणां तथाविधैहिकल्लेशावेशाविलसुखलवसम्पादनपरास्तथापि तेषां तस्मात् कुपात्र- दानश्वान्धितधियां जिनधर्मपरामुखत्वेनैवापरपुरन्धिपापद्धिमदिरादुरोदराधिव्यसनसन्तर्प- णपरायणानां ता एव पर्यन्ते दुरन्तदुर्गतिपातहेतुत्वेन कथं न विडम्बनमात्रफलाः स्युः? । सान्प्रतं पर्वन्तविडम्बनमात्रफलले एवोपमामाह-ताः का इव? अहिआरत्ति । अधिकारो -राजनियोगः तत्मात् सम्पदोऽधिकारसम्पदस्ता इव । यथा ताः पर्यन्ते विटम्बनफला भवन्ति । नियोगिनो हि पूर्व नरपतिप्रसाददुर्ललिताः स्वलीलयैव सर्वत्र व्यवहत्य तैरेवाप- हतसर्वस्वाः तथाविधहीनजनेन्योऽपि कां कां विडम्वनां न प्राप्नुवन्ति । अत एवोक्तम्- 'हता सारद.' नि लन्तरे। २'दारादिग्द' इति पालन्दरन् ।

·१०८ ઇષભપંચાશિ [श्रीधनपाल "अधिका धियोऽधिकाराः कारा एवाग्रतः प्रवर्तन्ते । प्रथमं न वन्धनं वन्धनं ततो नृपनियोगजुपाम् ॥१॥" तस्मात् त्वत्सेवापरायणभृत्यत्वमात्रमपि वरं, न तु त्वच्छासनं विनाकृतस्य स्वामित्व- मपि । यदुक्तम्- "जिनधर्मविहीनोऽपि, मा भूवं चक्रवर्त्यपि । स्यां चेटोऽपि दरिद्रोऽपि, जिनधर्माधिवासितः॥१॥" इति पत्रिंशत्तमगाथार्थः ॥ ३६॥ हे० वि०-अधुना भगवत्सेवाविमुखसम्पदा दुःख(हेतुता)प्रतिपादनमुखेन स्तवमाह -(जा तुह त्ति)। हे भगवन् ! याः तव सेवाविमुखस्य-भवत्पर्युपासनापरामुखस्य भवन्तु-सम्पद्यन्तां मा ता मम समृद्धयः-सम्पद इति । यतोऽधिकारसम्पद इव-नियोगलक्ष्म्य इव पर्यन्तविड- म्बनफलाः, विडम्बनमेव फलं यासां ताः तथाविधाः, अवसानदुःखदाः ॥ इति गाथाs- क्षराधः ॥३६॥ શબ્દાર્થ जा (याः). अहिआर (अधिकार)=२. नुव (तब )-तारी. संपया (सम्पद् )=संपत्ति. सेवा (सेवा)-सेवा, मनि. अहिगारसंपया आधिपनी संपत्तियो. निमुह (दिमुरा)-विमुण. मेयाविमुहम्स-सेवाशी विभुमनी. इच (इव)ोम. ९तु (मरन्तु )-सोने. पेरंत (पर्यन्त )-मन्त. मा (मा)नरि. विडवण ( विउम्पन)-विमना. ताड (ताः). फल (फल)-३५. मह (मम ) मारी. परंतविडयणफलाओगतमा विमना३५ ५५ समिहीनो (गमृद्वय ) समृद्धिमा, संपत्तियो. જેમનું એવી. પધાર્થ -એવાથી વિમુખની સંપત્તિની હેયતા– અન્નમાં વિટંબનારૂપ ફળવાળી છે એવી (રાજય-)અધિકારની સંપત્તિઓના જેવી જે સંપત્તિઓ ( નાથ!) નારી સેવાથી વિમુખ (અર્થાત સાર્વથા જિનધર્મથી રહિત- प्रभ गुप्याने २टे का मनुष्याने साय, ते संपत्ति भने न होने."-३६ સ્પષ્ટીકરણ साथीपत्त- ર. ફાં પત્રિમ કરતાં કરતાં અનેક પ્રકારની સંપત્તિએ પ વિપનિઓની જેમ જ છે. પરંતુ તે ખબરી સંપત્તિ કઈ છે એ જવું જોઈએ. હું આપને ઘી, વારી ·જિતા] अपभपञ्चाशिका. ર કે ગાડીરૂપ સંપત્તિ મળે, તો તે શું સાચી સંપત્તિ છે? અથવા તો એક ગામનો ગરાર મળે કે કેટલાક નગરનું કે દેશનું આધિપત્ય મળે કે સમગ્ર વિશ્વનું સામ્રાજ્ય મળે અને તેમ થતાં અનેક જનો ઉપર હકુમત ચલાવવાનો અધિકાર મળે એ સાચી સંપત્તિ છે કે સ્વર્ગ સુખ અને અપ્સરાઓનો સમાગમ એ સાચી સંપત્તિ છે? આનો ઉત્તર એજ હોય શકે કે જે સંપત્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી વિપત્તિનો પ્રસંગે ઉપસ્થિત થાય જ નહિ. જે સંપત્તિનો અનુભવ કરતાં સુખ જ મળે, દુખને માટે સ્થાન રહેજ નહિ, જે સં પત્તિ જોઈને અન્યને પણ તેજ મેળવવા રૂચિ ઉત્પન્ન થાય, જે સંપત્તિના સ્વામીને પરમ ઐશ્વર્યાને પરમેશ્વર કહી સંબોધી શકાય, તેજ સંપત્તિ એ સાચી સંપત્તિ છે. આવી શાશ્વતી સંપત્તિ તે પરમાનંદ પદને પામેલા પરમેશ્વરની પૂર્ણ પ્રેમ ભક્તિ કરવાથી જ મળી શકે છે, એ સિવાય અન્ય કોઈ સાધન નથી. પ્રથમ ગુણસ્થાનકના નામની સાર્થકતા- આ ગાથાની શ્રીપ્રભાનન્દસૂરિકૃત વૃત્તિમાં “ વિનધર્મવાવેન કચમ) - ચિવ એવો જે ઉલ્લેખ છે એ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે પ્રઘમ ગુણસ્થાનના અધિ- કારી જિન-ધર્મથી વિમુખ-મિથ્યાણિ છે. પરંતુ મિથ્યાશિમાં ગુણસ્થાન કેમ માનવામાં આવ્યું છે એવો સહજ પ્રશ્ન ઉદ્દભવે છે. કહેવાની મતલબ એ છે કે ઉતિ દશામાંજ ગુરાનને પ્રયોગ ચોગ્ય છે, કેમકે ગુણસ્થાન રાખજ સૂચવે છે તેમ તેના વિકાસ વિના ગુણસ્થાન ઘટી શકે નહિ. એક અપેક્ષાએ આ વાત સાચી છે. અને હદયમા ને તો ગુણસ્થાનકમા- રેહ (લો. ૬-૭)માં શ્રીરશેખરરિ કરે કે– “વાર્ધ. જેવા કે तन्मियान्वं भरपतानमार। બીપદ જિ. - ૨ ના દત્તાવાર- - " જ-કુદેવ, કાર અને કુપન વિ . . ને ('મને અતિ રે શ્વત મિત્ર છે. જયારે 3 ૮.૦ - - અનાદિ કાળથી જ જ, પરંતુ ત્ર' '. રિ (પ્રમ) ગુણવાન કહે છે નું તાત્પર્ય એ છે કે : - :: દ. 3 કુપદ અને પડી છે પર જે છે ઓઝતા મસ કરી તે પાવે છે. રિત- મિકા - 2 નાની ડિજે નિ - ·૧૦ અપભપંચાશિકા, [ આવવા "प्रथमं यद् गुणस्थानं, सामान्येनोपवर्णितम् । अस्यां तु तदवस्थायां, मुख्यमन्वर्थयोगतः ॥" અત્રે એ ઉમેરવું અનાવશ્યક નહિ ગણાય કે જેમ અવ્યક્ત મિથ્યાત્વી મટીને વ્યક્ત મિથ્યાત્વી થવું એ એક અપેક્ષાએ ઉન્નત દશા છે, તેમ બીજી અપેક્ષાએ એમ પણ ઉલ્લેખ કરી શકાય કે અવ્યક્ત મિથ્યાત્વ એ રીટ પરિણામવાળા વ્યકત મિથ્યાત્વ કરતાં સારું છે, કેમકે વ્યક્ત મિથ્યાત્વ બુદ્ધિની ઉગ્ર દશામાં જેવો ક્લિષ્ટ કર્મ બંધ થાય છે, તેવો અવ્યક્ત મિથ્યાત્વથી થતો નથી. આથી કરીને જે વ્યક્તિ મિથ્યાત્વ બુદ્ધિને પ્રથમ ગુણસ્થાનક તરીકે ઓળખાવવી ઘટે છે તે વિશિષ્ટ પ્રકારની અર્થાત્ મિત્રા દૃષ્ટિની સ્થિતિવાળી હોવી જોઈએ. આ વાતનું ન્યાયા- ચાર્ય શ્રીયવિજયગણિકૃત ૨૧ મી દ્વાદ્વિશિકાને નિગ્ન-લિખિત ૨૫ મે શ્લોક અને તેની ટીકા સમર્થન કરે છે. "व्यक्तमिथ्यात्वधीप्राप्ति-रप्यन्यत्रेयमुच्यते । ને મઢે વિવસ્તુ, એ વ્યધિનું ? ” टीका-"अन्यत्र-ग्रन्थान्तरे व्यक्तमिथ्यात्वधीप्राप्तिः मिथ्यात्वगुणस्थानकपदप्रवृत्तिनिमित्त- त्वेन इयं मित्रादृष्टिरेवोच्यते, व्यकत्वेन तन अस्या एव ग्रहणत्वात् । घने-तीने मले तु सति, नु इति वितर्के, व्यक्ताव्यक्तधियोः को विशेषः ? दुष्टाया धियो व्यक्ताया अव्यक्तापेक्षया प्रत्युत अतिदुष्टत्वात् न कथञ्चिद् गुणस्थानत्वनिवन्धनत्वम् ॥" આ પ્રમાણે ગુણસ્થાનકની વ્યાખ્યા વિચારતાં જરૂર એવી શંકા ઉદભવે છે કે સિદ્ધાન્તોમાં –આગમોમાં પ્રથમ મિથ્યાદષ્ટિ ગુણસ્થાન તો તમામ નીચી હદના જીવોમાં સૂક્ષ્મ નિગોદ જેવા જંતુઓમાં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે તે શું અયોગ્ય છે? આનું સમાધાન એ છે કે આ હકીકત તો સામાન્ય અપેક્ષાએ છે. અને તે વળી એજ કે સૂક્ષ્મમાં સૂફમ જંતુમાં પણ સૂક્ષ્મ નિગોદના જીવમાં પણ થોડીક પણ ચૈતન્ય-માત્રા છેજ. આ અપેક્ષાને લક્ષ્યમાં રાખીને એવા જીવોમાં પ્રથમ ગુણસ્થાન સિદ્ધાન્તકારોએ સ્વીકાર્યું છે. વિશિષ્ટ અપેક્ષા ઉદ્દેશીને તો જે ઉદ્દગારો અન્યાન્ય આચાયોએ કાઢ્યા છે તેની સ્થૂળ રૂપરેખા ઉપર મુજબ છે. अधुना सर्वाद्भुतनिधेर्भगवत एवाद्भुतचरित्रतामभिघित्सुराह- भित्तूण तमं दीवो, देव ! पयत्थे जणस्स पयडेइ । तुह पुण विवरीयमिणं, जइक्कदीवस्स निवडिअं ॥ ३७॥ [भित्त्वा तमो दीपो देव! पदार्थान् जनस्य प्रकटयति । तव पुनर्विपरीतमिदं जगदेकदीपस्य निष्पन्नम् ॥] प्र० वृ०-भित्तूण त्ति । हे देव! केवलकमलाविलासदुर्ललित! भगवन् ! लोके हि दीपः ·विरचिता] - करमपञ्चाशिका. पदार्थान् प्रकटयतीति सण्टङ्कः । तत्र 'दीपः' प्रकटयति गृहैकदेशानिति दीपः । पयत्थे-प- दार्थान् घट-पटादीन् । किं कृत्वेत्याह-भित्तूण तमं ति। तमः अन्धकार भित्त्वा-विदार्य, निर- स्येत्यर्थः । तदनन्तरं जनत्य घटावर्धिनो लोकस्य तान् घटादीन् प्रकटयति । इदानी जग- गुरोरद्भुतत्वमाह-तुह पुण त्ति । तव पुनर्विमलकेवलालोकप्रकाशकत्वेन जगदेकदीपस्यापि इणं-इदं दीपकार्य विवरी-विपरीतं वैपरीत्येन निघडिअं-नियूंढम् । अयमाशयः- किल दीपो हि तमो भित्त्वा पदार्थान् व्यञ्जयति, त्वं तु पूर्व स्वोपदेशभाभि विभद्रस्य- भन्यजन्तुजातस्य जीवाजीवादीन पदार्थान् प्रकटयसि-अवबोधयसि, ततस्तस्य तत्त्वाव- वोधोत्पादनेनैव तमः-अज्ञानं भिनत्ति-दलयसीत्यहो तव सर्वातिशायिचरित्रम् ॥ इति सप्तत्रिंशत्तमगायार्थः ॥ ३७॥ हे० वि०-इदानीं भगवतोऽपूर्वदीपत्वल्यापनमुखेन वर्णनामाह-(भित्तूण त्ति)। हे देव!-स्वामिन् ! दीपःप्रतीतो भित्त्वा-तिरस्कृत्य तमः अन्धकार पदार्थान् घटादीन् जनस्य-लोकत्य प्रकटयति-प्रकाशयति । तव पुनर्विपरीतमिदं पूर्वोकं निर्घटितं (निवृत्तं ?)- सञ्जातं यस्मात् प्रथमं पदार्थान् प्रकाश्य पश्चात् तमो भिनत्ति । किंविधयेत्याह-जगदेक- दीपस्य-भुवनाद्वितीयदीपस्य ॥ इति गाथार्थः ॥३७ ।। - શબ્દાર્થ भित्तूण (नित्त्वा)-सटीन. पुण (पुन.)ी, तम (तमः) भारने. विवरीयं (विपरीत) विपरीत, ९. दीवो (दीपः) ही५४, टी. इणं (इदं)-भा. देव! (देव!) हे हेप, हे ४५२! जग (जगत् )गत, दुनिया. पयत्ये (पदार्यान्)-पायोन. इक्ष (एक) पद्वितीय, २५पूर्व जणस्त (जनस)-मनुष्यना. दीव (दीप)-दी५७, हो. पयडेड (प्रकटपति)-अट रैछे. जरकदीवस्तीगतता सद्वितीय द्वीप तुह (तव)-ताई. निघडि (निम्मरम्)-ध्यं. પધાર્થ પ્રભુરૂપ દીપકની અપર્વતા– “હે દેવી (અન્ય) દીપક અંધકારને ભેદીને મનુષ્યને (ઘટાટિક) પદાર્થો પ્રકટ કરે છે અને જગના અદ્વિતીય દીપકરૂપ તારું આ (દીપક-કાર્ય) તો વિપરીત છે, કેમકે તું તો પ્રથમ ઉપદેશરૂપ કિરણ દ્વારા ભવ્ય અને જીવાદિક પદાર્થને બોધ કરાવે છે અને ત્યાર પછી એ પ્રમાણે તેમને યથાર્થ જ્ઞાન કરાવી તેમના અજ્ઞાનરૂપી અંધકારનો અંત माये छे).-७ ·[भोधनपाल વપરાશિકા, सम्प्रतं भगवद्धचनस्यैव प्रभावातिशयमाह- - mecommon Garau Amaintaman Inde मिच्छत्तविसपसुत्ता, सचेयणा जिण! न हुंति किं जीवा ? । कंपगम्मि कमइ जइ कि-त्तिअंपि तुह वयणमन्तस्स ॥ ३८॥ [मिथ्यात्वनियमानुसाः सचेतना जिन! न भवन्ति किं जीयाः । माणगोमागिदि कियदपि तव वचनमन्त्रस्य ॥ -मिलि निग!-जितरागद्वेष! अमी जीपा:-पाणिनः रापेतना:-राने. निमारचातुरीभुरीणादयः किं न भवेयुरिति योगः। अथ कथममी STATE-मिततिता मियाजमोधोमिथ्या तरस भागो कारितीन विपमित नि तेन प्रगुशा--विगलितगंगे. FOणमिति । गदि रोपां मिथ्यात्वविपप्रसुशानां फण. T;:.., रिहानाति गात् । तत् ? तव प्रवचन-द्वादशा गानानि गाहा मगराग किति पि-मिग. 7 | "TET माना-नावदेव दहिनी मिथ्यापागनानागिता या याद भगादपदेशामन्त्रस्य देशोपि श्रुतियुगले न पानगात्मय निम्य का नाम चिलातीतनगणन गावागवानगीनागदाममाः स्फुति । अथवा -~: ? না ? যা গান গায়ানা नमा नव ने माना:-बदनगन्दनादिनष्टावतः कन र ! : निमनाचार्यः ।।८।। AM PHP M -- . 204 स * T- Ho + am . JN veginningmarg angana- महाशानन गावमा:--(ffairin)। For: नानादारगाना' गाना- - -- ? | नवनिमारः । 7 HREE REfer?ir; - Hindi दर cardsti । kupra malkar -- ramLeave M namruthartBALI प * ·વિકતા ] ऋपभपञ्चाशिका. ૧૧૩ શબ્દાર્થ મિત્ત (નિવ) મિથ્યાત્વ. વીવા (ની)=. વિવ (વિ) વિષ, ઝેર. —િ ()=માં, કાનમાં પy (5)=સૂઈ ગયેલ, મૂરછ પામેલ મg (મિતિ)=પ્રવેશ કરે. સિવિલgi =મિથ્યાત્વરૂપ વિષથી મૂછ શરૂ (દિ=જે. પામેલા. ઝિત્તિ (શિવ) કેટલુંક. ચણા (તા)=સચેતન, ચૈતન્યથી યુક્ત. જિ (જિ)=પણે વિન! (સિન)=હે તીર્થકર! (ત)-તારા. જ (૧) નહિં. વચ ()=વચન, બોલ. દુતિ (c) થાય છે. મંત (ત્રિ=મ. કિ (શિ) શું. વાળમંતરચનરૂપ મત્વનું. પધાર્થ પ્રભુના વચનને પ્રભાવ જો મિથ્યાત્વરૂપ વિષથી મૂચ્છિત થયેલા જીવોના કર્ણમાં છે વીતરાગ ! તારા વચનરૂપ મન્નનો કંઇક અંશ પણ પ્રવેશ કરે, તો (તેવા) છે (પણ રહિણીય ચેર તથા 'ચિલાતીપુત્રની જેમ) શું સચેતન ન થાય? –૩૮ સ્પષ્ટીકરણ પદ્યનું તાત્પર્વ એ તો સુપ્રસિદ્ધ વાત છે કે સર્પનું ઝેર ચડવાથી મૂછ પામેલા મનુષ્યની મૂઈ તેમને કઈમાં ગારૂડિક-મન્ટના બે ત્રણ અક્ષર પડતાં જતી રહે છે અર્થાત તેઓ સચેતન ગને છે. તો તેવી જ રીતે પ્રભુના વચનરૂપ પૂર્વ ગારિક-મન્નના બે ત્રd aો કે પદો કચર થતાં અનાદિ કાળના મિથ્યાત્વરૂપ વિધી વિવેકરૂપ ચૈતન્યથી બ્રણ થયેલા જીવો પોતાનું અસલ ચૈતન્ય મેળવવા લાગ્યશાળી થાય તેમાં કહેવું જ શું? અન્ય દર્શનીયોની જેમ જૈનો પણ કન્ટમાં ઘટા ધરાવે છે એ વનનું જૈનાચાર્યોએ રેલા અનુભવસિદ્ધમંત્રાવિંશિક, રાસ કદિ ને સમર્થન કરે છે. મન્ટને ખનાર તેમજ નહિ માનનારા છે અને વ. દુનિક સમયમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. અન્ય અમુક દરોની મુક પ્રકારની કુન. વી કલાથી તાવ ઉપર કોઈ વિશિષ કાય છે, તેને કઈ કેટલક કરે છે. –ને મનનર: મા પોતાના પાના પ્રખ્ય નાર્થે ડિક મન્ટનું દહર ટુ કરે છે ને કહે છે કે આ કેન્દ્રનો એવો છે કે કરીને નાસી ગયેલો સંપ : કન્ટ્રી કરીને ગારિકને તાબે થાય છે. ૬ રહિયા ડોન ઇ-રી - ૩ કે ૪ ફેરી 3 - - , ન્યાય કસુમાંજલિ (૨૦ ૧૦૫ ·૧૧૪ ઋષભપંચાશિકા, [ ગ્રીન- જેમ આકર્ષણશીલ (negative) વિદ્યુત અને પ્રેરક (positive) વિદ્યુના સમાગમથી તણખો (spark) ઉત્પન્ન થાય છે તેમ જાદા જુદા સ્વભાવવાળા અક્ષરોની યથાયોગ્ય રીતે સંકલના- ગુંથણી કરવાથી કોઈ અપૂર્વ શક્તિને પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. એ તો જાણીતી વાત છે કે મહા રૂષોએ ઉચ્ચારેલા સામાન્ય શબ્દોમાં પણ અદભુત સામર્થ્ય રહેલું છે, તે પછી અમુક ઉદેશપૂર્વક વિશિષ્ટ વર્ણની સંકલ્પનાથી યોજેલા પદોના સામર્થ્યની તો વાત જ શી? વળી આવા પદોના- મત્ર-પદોના રચયિતા જેટલે અંશે સંયમ અને સત્યના પાલક હોય તેટલે અંશે તેમાં વિશિ- છતા સંભવે છે. આથી કરીને મન્નની ભાષામાં પરિવર્તન કરવામાં આવે અર્થાત તદ્દગત અર્થ અન્ય ભાષા દ્વારા રજુ કરવામાં આવે તો તે પરિવર્તન મન્નની ગરજ સારી શકે નહિ. આ સંબંધમાં વિશેષ ઊહાપોહ કરવાનું આ સ્થળ નહિ હોવાથી આ વિષય આટલેથી પડતો મૂકવામાં આવે તે પૂર્વે એટલું તો નિવેદન કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય કે જૈન શાસ્ત્રમાં પણ – પ્રણવ બીજ, અને વર્ણન એ બેનો વિશેષતઃ સત્કાર કરવામાં આવ્યો છે. ૩૪ એને મન્નશાસ્ત્રમાં પ્રણવ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. સર્વ મન્નેમાં પ્રથમ પદ ભગવનાર આ પ્રણવ સમસ્ત દર્શનીક અને તાન્ત્રિક શાસ્ત્રોમાં સમાનભાવે વ્યાપક છે. સર્વ વણની ઉત્પત્તિરૂપ, શબ્દ-સૃષ્ટિના બીજરૂપ અને અનાઘન ગુણયુક્ત સ્વરૂપવાળો એ આ પ્રણવ સકામ ભક્તોને કામિત ફળ અર્પણ કરે છે, જ્યારે નિષ્કામ ઉપાસકોને તે મેષ સમયે છે. પરમેકીને વાચક. પરબ્રહ્મને ઘાતક, અનાહત નાદનો પ્રતિઘોષ, અને જ્ઞાનરૂપ જ્યોતિ કેન્દ્રસ્થાનરૂપ આ પ્રણવ યોગિ-જનોનો આરાધ્ય વિભુ છે. કહ્યું પણ છે કે- “વિરંચુ નિ ત્તિ પિત્ત છે થમ નોરં ચૈવ, થરાય નમો નમઃ | આ સંબંધમાં વિશેષ ઊહાપોહ જેન સાહિત્ય સંશોધક (ખંડ ૩, અંક ૧ પૃ. ૧૦- ૧૨) માં કરવામાં આવ્યો છે, વાસ્તે એના જિજ્ઞાસુએ તે દિશામાં પ્રયાણ કરવું. સાથે સાથે આ ગ્રન્થમાં જન્મ ના સંબંધમાં પણ વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. ૩ ને મંત્રાધિરાજ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ પ્રાયઃ પોતાની પ્રત્યેક કૃતિના પ્રાર- લમાં આદ્ય મંગળ તરીકે આનું મરણ કરે છે. પ્રણવની જેમ આ મન્નાધિરાજ પણ પરમેષ્ટીનો વાચક છે; કેમકે એમાં પરમેથીનું પરમ તત્ત્વ સમાયેલું છે. વળી આ પદમાંના અ, 7 અને એ ત્રd અક્ષરો વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને મહાદેવના પણ વાચક છે. એ વાતની નિગ્ન-લિખિત પદ્ય સાક્ષી પૂરે છે – "अकारेणोच्यते विष्ण, रफे ब्रह्मा व्यवस्थितः । દુકાળ શુ કુત્તે પર ' સ્કળ શા સારરૂપ પ્રવ અને મત્તાધિરાજની જેમ બીજા પણું મન્ના જૈન શાસ્ત્રમાં દષ્ટિ–ોચર થાય છે. જેમકે ફ્રા એ માયા–પીજ, સા એ પવન-બીજ, એ આ કાશ-જ છે, પરંતુ આ સંબંધમાં અત્ર વિચાર કરવા ઇછ નહિ દેવાથી આ પ્રકાર આટલેથી પૂર્ણ કરવામાં આવે છે, - ·૧૬૫ - - विरचिता] एसपश्चाशिका. अधुना भगवत्समयस्यैव परसमयेभ्यो भझ्यन्तरेण गुरुतरं गौरवं आपादयन्नाह आयनिआ खणद्धं, पि पइं थिरं ते करंति अणुरायं । परसमया तहवि सणं, तुहसमयन्नूण न हरंति ॥ ३९ ॥ [आकर्णिताः क्षणार्धमपि त्वयि स्थिरं ते कुर्वन्त्यनुरागम् । परसमयास्तथापि मनस्त्वत्समयज्ञानां न हरन्ति ॥] प्र० वृ०-आयनिअत्ति । हे सकलश्रुतनिलय! भगवन् ! परसमयास्तथापि त्वत्समय- ज्ञानां मनो न हरन्तीति योगः। तत्र परे-कपिल-दक्ष कणभक्षा-ऽक्षपाद-जैमिनिप्रभृत- यस्तेषां समयाः-सिद्धान्ताः परसमयाः । ते-तव समयम्-आगमं जानन्ति-अवबुध्यन्ते ते त्वत्समयज्ञास्तेषां मनः-चेतो न हरन्ति-न प्रीणन्ति, नावर्जयन्तीति यावत् । यदि पुनस्ते त्वत्तमयज्ञाः दे(दै )वतेषु प्रतिकूलभापिणो भविष्यन्तीत्यत आह-आयन्निआ इत्या- दि। ये परसमयाः क्षणः-कालविशेषस्तत्याधं तन्मात्रमपि कालमाकर्णिता:-श्रुतिपथमवता- रिताः पई-त्वयि विषये चिरं-स्थिरं अनुयायिनं (रायं?) अनुरागम्-अन्तःप्रीतिविशेष करंति- कुर्वन्ति तहवि-तथापि एवं सत्यपि ते त्वत्समयज्ञानां मनो न हरन्ति ॥ ननु यस्यैव दर्शनस्य समयः श्रूयते तद्दे (ई)वते एव तच्छ्रोतुर्मनोऽनुरज्यते । इह तु जैमिनिप्रमुखाणामागमाः श्रूयन्ते, मनस्तु वीतरागे हटानुरागं भवति तत् कथमेतद् ? । उच्यते-यदि तेषु-तदागमेषु किमपि क्षोदक्षममुपधूयते तदा तत्प्रयोदे (दै)वतेषु श्रोतु- श्वेतोऽवतरति । न च ते तथाविधाः; यतः श्रुतिमूलानि तावत् जैमिनिप्रभृतीनां शास्त्राणि, श्रुतिगिरश्च ताभिरसमजसभणितिभजिभिर्वातूलपलपितान्यपि गलहस्तयन्ति । तथाहि- "स्पशोऽमेध्यभुजां गवामघहरो पन्धा विसंज्ञा द्रुमाः स्वर्गश्छागवधाद् धिनोति च पिन् विप्रोपभुताशनम् । जाप्ताश्छद्मपराः सुराः शिखिहुतं प्रीणाति देवान् हविः स्फीतं फल्गु च वल्गु च श्रुतिगिरां को वेत्ति लीलायितम् ? ॥१॥" किच-तेपां कुकविनिवद्धनाटकानामिवान्यत् मुखेऽन्यन्निवसन्धी । तथाहि-एकदेव- तानुरकैरेकसमयमार्गानुयायिभिस्तस्प नुकृतिभिः त्वेषु त्वेषु शास्त्रेप्यन्यदन्यदभिहितं तत् तावत् क्षचिदेकत्र प्राणिप्राणपरित्राणमूलं धर्मनुपदिशता केनचिदेवमन्यधायि यदुत- "चावन्ति पशुरोमाणि, पागात्रेषु भारत। तावद् वर्पत्तहनागि, कुन्नीपाकेषु पच्यते ॥१॥" -मनुस्मृती (३०५, सो० ३८) , 'सह' रवि पर पा २ 'पर'न्टर। ?

·- . - ૧૬ ઋષભ પંચાશિકા, [श्रीधनपाल-. पुनरन्येन केनचित् तदागमविप्लावितेनैव स्वाभिप्रायेण क्वापीदमभिहितं, यदुत- "यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः, स्वयमेव स्वयम्भुवा। यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्य, तस्माद् यज्ञे वधोऽवधः ॥१॥" -मनुस्मृतौ (अ० ५, श्लो० ३९) तथा केनचित् क्वापि मांसाशनमपवदता दयालुनैवेदमुदीरितमभूत- "मों स खादयिताऽमुत्र, यस्य मांसमिहाझ्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वे, निरुक्तं मुनिरब्रवीत् ॥१॥" तथा पुनः केनचित् तदुक्तं युक्तमसूययैवापहस्तयता तत्समयप्रवीणेन क्वापि प्रोक्तम्- "क्रीत्वा स्वयं वाऽप्युत्पाद्य, परोपहृतमेव वा" -मनुस्मृतौ (अ० ५, श्लो० ३२) तदेवं प्रयोक्तृणां स्वेरपलापितया परस्परेण पौर्वापर्येण विरुद्धाः परसमयाः यथा यथा श्रूयन्ते तथा तथा स्थानेऽवस्थितार्थप्रयोकरि त्वयि वीतरागेऽनुरागवृद्धिं जनयन्तीत्येवं- विधाश्च ते कथं स्याच्छब्दलाञ्छितानेकान्तात्मकत्वन्मतप्रवलप्रतिभानां मनो हरन्ति ? । इति एकोनचत्वारिंशत्तमगाथार्थः ॥ ३९ ॥ हे० वि०-अधुना भगवत्समयस्थितिचित्तदृढताप्रतिपादनद्वारेण स्तवमाह-(आय- निअत्ति)। आकर्णिताः-श्रुताः क्षणार्धमपि-स्तोककालमपि त्वयि स्थिरं-निश्चलं कुर्वन्ति-विदध. त्यनुरागं-बहुमानं ये परसमयाः-बौद्धादिसिद्धान्तास्तथापि मनः-चित्तं न हरन्ति-ना- ह्रादयन्ति । केपामित्याह-त्वत्समयज्ञानां-भवसिद्धान्तवेदिनाम् । किमिति ? निश्चलचित्त- त्वात् तेषाम् ॥ इति गाथाः ॥ ३९ ॥ १ मनुस्मृती (४० ५, श्लो० ५५) तु यथा- "मां स मक्षयिनाऽमुत्र, यस्य मांपमिहास्यहम् । एतन्मांमन्य मांमरवं, प्रवदन्ति मनीषिणः ॥" २'मक्षयिता' इति पाठः हारिमद्रीयाप्टके योगशास्त्र(प्र० ३, श्लो० २६)स्वोपशवृत्ती घ। ३ 'मनुरमीत्' इनि पाटो योगशास्त्र(म० ३, लो० २६)स्रोपशवृत्ती । 2 उत्तरातु यथा- "देवानु पिढन् ममभ्ययं गादन माम न दुष्यति ।" मानः शोको दृश्यने योगशास्त्रा०३, शो०३)स्रोपनवृत्ती ।

·विरचिता पभपञ्चाशिका. ૧૨૭ શબ્દાર્થ લાલિ (રાષિતો)=સાંભળેલા. સમય (સિદ્ધાન્ત, આગમ. ( ()=ાણ, પળ. ઉત્તમય===ન્યના રાગમો. સ ()=પડધી. ત (પાપ)=તો પણ વિગડધી . મન (ન)=મનને વિ (વિ) પણ. 06 ()=દ્રિતીય પાનું રોકવચન, ૬ (વરિ)=ારે વિવે. ()=ાકાર- ધિર (ચિ=સ્થિર, દુ- વાલમ તારા સિદ્ધાન્તને જનારાના. તે (૩) ને. હું (૨) નાર. પતિ (ફોન્ગ)-કરે છે. સમવસૂપ ( Ti)=સિદ્ધાન્તને જનારા.ના. પુરી (17)==+નુરાગને પ્રેમને. = (૧) નડે. પર(ર) કન્ય દતિ (દર)=રે છે. પધાર્થ જિન-સિદ્ધાન્તનું ગૌરવ “અન્ય (વૈશેષિક, નૈયાયિક, જૈમિની, સાંખ, સૌગાન પ્રમુખ)ના પગ અડધી ક્ષણ સાંભળ્યા છતાં પણ તારે વિષેનો અનુરગ રિવર કરે છે અને તેવી તારા ચિા- ના જાણકારોનું ચિત્ત ને હરી (ડાકતા) નવી (તે છે.-૩૦ સ્પીકર સારવા– રમા પધમાંથી એવો વિનિ છે જે તે આવા અદી : તે પ કલર' ? =ાંભળે તો તેને ન રન બને અન્ય દર્શનના સિદ્ધાન્તર : રિ- તેની નીતિ પાયજ કેમ ? છે : 1 જE Fરનાદ. ૪. કિ - - - - - 1 તું ન :- -: [sic: ---- -- - - કામક મ ક gee– ༄༅ན་རྣ་བ་ – ནས་ ·११८ ઋષભપંચાશિકા, [भीषनपा- नयाः क्षणेन विपक्षं विमुख करंति-कुर्वन्तीति योगः। तेन नीयते-गम्यते प्रमाणप्रतिपन्नस्य वस्तुनो घटादेविषयीक्रियते तदितरांशानपेक्षेण येन परामर्शविशेषेण प्रतिपत्तुरभिप्रायविशे- पेणांशः सदादिमयः स च व्यासतोऽनेकविकल्पः, समासतो द्वेधा-द्रव्यार्थिकः पर्या- यार्थिकश्च । द्रव्यमेव वस्तु, न पर्यायाः, तेषां तन्मतेनावस्तुत्वात् । अत एव द्रव्याण्योंs- स्येति द्रव्यार्थिकोऽयमुच्यते । पर्यायनयस्य तु पर्याया एव वस्तु, न द्रव्यं, तस्य तन्मतेनाक स्तुत्वात् । अत एव पर्याया अर्थोऽस्येति पर्यायार्थिकोऽसावुच्यते । यदाहुः परमर्पय:- "तित्थयरवयणसंगहसविसेसपत्थारमूलवायरणी । दघडिओ अ पजवणओ असेसा विगप्पा सिं ॥१॥" -सम्मतितर्के (गा० ३) तत्र द्रव्यार्थिकसिधा-नैगमः, सङ्ग्रहो, व्यवहारश्च । तत्र नैके गमा-अवबोधमागां यस्य म निपातनागमः । तथा अशेपविशेषरहितं सत्त्वद्रव्यत्वादिकं सामान्यमानं यः साहाति स महः । तथा माहीतान् सत्त्वद्रव्यादीनान् विधाय न तु निषिध्य यः परामर्श- रिटोपनानेव विभजते स व्यवहारः। द्वितीयः पर्यायार्थिकः पुनश्चतुर्धा-ऋजुसूत्रः, शब्दः, ममभिन्ढः, एवम्भूतश्च । तत्र माजु-अतीतानागतकालक्षणकौटिल्यवैकल्यात् प्राअलं गूप्रयति योऽभिप्रायः म माजुसूत्रः । तथा काल-कारक-लिङ्ग-सझया-पुरुषो-पसर्गभेदेन ध्वने- रमेटो यः प्रतिपद्यते स शब्दः । तथा पर्यायशब्देषु व्युत्पत्तिभेदेन भिन्नमर्थ यः समभि. रोहति ग ममभिरदः । तथा यः शब्दानां स्वप्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाविष्टमर्थ (शब्द) यानन्यन्येनान्युपगच्छति म एवम्भूतः। एवममी सर्वेऽपि समुदिता नेगमादयः सप्त महानया पायव मनमनुगामिनां नयानाम् । इह वचननिर्णयप्रस्तावे वहु वक्तव्यं तच ग्रन्थ- गावीरभिनाइतम् । तत एते त्वत्प्रवचनान्तःपातिनो नयाः क्षणात् विपक्षवेमुख्यमार• पनि विगिष्याः मन्नः? वाईहिं ति-बादिभिः परिगृहीताः सहजनिजप्रज्ञाऽयज्ञात सादापतितिविभवग्नथाविधालुनवादलब्धिसम्पन्नादिभिः परिगृहीताः स्वपक्ष[विपक्षस्था- पति परम विपविक्षेपाय प्रयुक्ताः। एवंविधाश्च ते किं कुर्वन्तीति अत आह-कुणंति निमुनि मनिष मार-मागतादिकुतीर्थिमार्थ क्षणेन-अक्षेपेण विमुहं-विमुग्वं विगलित- पविभागार देन बादकथापग पुग्यं कुणंति-कुर्वन्ति । पुनः किंविशिष्टास्ते गया? अनुदान उमा-न्योन्यमंटनाः, परस्परं कार्यकरणप्रवीणाः । अन्योन्यनिरपेक्षत्वे तु तेषां इन्दनन्द याद । यदुनं परमर्षिभिः- नदियानमः। - 44 4- यादगारन्टरटण्यात नाटावरण RET In ·૧૧૦ विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. "दोहि वि नएहि नीअं सत्यमुलूएण तहवि मिच्छत्तं । जं सविसयप्पहाणतणेण अनुन्ननिरविक्खं ॥१॥"ति -विशेषावश्यके (गा० २१९५) अत्रोपमामाह-नयाः क इव ? महागय -महागजा इव भद्रजातीयत्वेन मद- मन्थरगमनाः सांयुगीनाः प्रधानदन्तिन इव, तथा विधत्ते विपक्षप्रतिपन्थिनामनीकमेकहे- ल्या प्रवृत्ताः क्षणेन हतविग्रहमेव पश्चान्मुखं विक्षिपन्ति । किंविशिष्टाः सन्तः ? वाईहिं ति वाजिभिः-तुरङ्गमैः परिगृहीताः-कृतपरिक्षेपाः । विधीयते हि समितिभूमिषु मंत्तानां गजानां तथाविधातिगूढाभिमर्मर(?)महारपरिहारतुरङ्गमपूरैः परिक्षेपः । इति चत्वारिंशत्तम- ? गाथार्थः ॥ ४०॥ on हे० वि०-इदानी नयप्रभावप्रतिपादनद्वारेण स्तवमाह-(वाईहिं ति)। हे नाथ! तव नयाः नैगमश्सनहरव्यवहारजुसूत्रशब्दरसमभिरुढ६एवम्भूत रूपाः क्षणेन-स्तोककालेन कुर्वन्ति विमुख-पराजुख प्रतिपक्ष-विपक्षं, नयवादाम्भोघे. १रवगाहत्वात् । क इवेत्याह-महागजा इव-प्रधानदिपा इव । किंविधा नयाः किंविधा महागजाः इति श्लेपमाह-वादिभिः-वचनकुशलैः परिगृहीताः-परिवारिताः, महाग- जास्तु वाजिभिः-तुरङ्गमः, तथाऽन्योन्यसंलग्नाः-परस्परं मिलिताः, मिधः सापेक्षा इत्यर्थः । अयमन भावार्थ:-कैश्चित् कुवासनाप्रहगत्तैरयाशलाकाकल्पा नया अभ्युपगताः । जनश्च पुनः सर्वनयत्समूहमचं जिनमतमिति प्रतिपन्नन् । तत्मात् युक्तमन्योन्यसंलग्ना इति विशेप- णनिति । साम्प्रतं प्रतक्षागतमिति सक्षिप्तरुचिविनेचानुग्रहाय लेगतो नयस्वल्पमुपवर्णयामः। तत्रानन्तधर्मात्मकं वन्तु स्वमतविशिष्टं नयन्ति-गोचरयन्ति संवेदनं समारोपयन्ति इति नयाः, वस्त्वेकदेशपरामर्शा इत्यर्थः । तथा चोकं (प्रीसिद्धसेनदिवाकरः)- "एकदेशविशिष्टोऽधों, नयस्य विपयो मतः" -न्यायावतार (ग्लो० २९) इति । ते च अनन्तधर्माध्यासितत्वात् वत्सुनोऽनन्ताः। तथापि सर्वत्र प्रतिद्धत्वात् सप्त भेदा वर्ण्यन्ते, अन्येषां तेप्वेवान्तर्भावात् । तत्रापि चत्वारोऽर्थसमर्थकाः जयश्च गन्दद्वारकाः इति । सान्प्रतं एकैकमतमुपवर्णयानि(म:) : नगनास्तावत् विचादन्ते । निगन्यन्ने-विवित परिडियन्त इति निगगः घटादयोऽधान्तेषु भवो नंगम इति । अयं हि नत्तालापमा । सामन्यामांना पदर पर रूपियारे मोबन्। २मार' ·ભપંચાશિકા. [श्रीधर- सामान्यमवान्तरसामान्यानि च द्रव्यत्व-गुणत्व-कर्मत्यादीनि । तथा अन्त्यविशेपानसा- धारणल्पलक्षणानवान्तरविकोपांच घटादीन् अभिप्रेतीति नैगमयति ॥ छ । अधुना सनहाकूतमुपवर्णयामि-तत्र सङ्ग्रहातीति समस्तविशेषप्रतिक्षेपद्वारेण सामान्य- रूपतया सकलं वस्त्विति सङ्ग्रहः । अयं हि संत्तालक्षणं महासामान्यं समर्थयति, न सम्मे भकुन्माम्भोल्हान विशेषानिति सब्रहः ॥ छ। गन्ननं व्यवहाराभिप्राय उच्यते-व्यवह्रियते लौकिकैरनेनाभिप्रायेणेति व्यवहारः । अयं तु मन्यते यदेव लोकव्यवहारपथमवतरति जलाद्याहरणसमर्थ घटादिकं तदेव पार- मार्थिक बन्नु, न सामान्यं अन्त्यविशेपा वा पारमार्थिका इति व्यवहारः ॥ छ । माननं मानवाभिमायः कथ्यते-तत्र अतीतस्य विनष्टत्वात् अनागतस्य अलब्धा. वाभावान् गरिमाणादिभ्योऽवशिष्यमाणतया नार्य क्रियानिवर्तनक्षमत्वमर्थक्रियाक्षमं च नागरात् नयोन यग्गुत्वं (दति) ऋजुसूत्रः । तदिदमर्यस्त्ररूपनिरूपण निपुणानां मार्जिनम् । कुरामा मधारमागां मगगुणवयते । इदं गाधारणमाकृतं यदुत शब्द एव परमार्थः, मा, मनमानी मनीयमानत्यात म्यम्पवदिति ॥ छ । मामले कश्चन-तत्र अद्यते-आयने अनेनाभिप्रायेणार्थः इति मनः। अयं गि याचना वनयः कस्मिंश्चिदर्थ प्रवर्तन्ते यथा इन्द्र-दाक-पुरन्दरादय. एकाच्या प्राध्य दति ॥छ॥ नमुच्यने-मम्-एक्रीभावेन शुपनिनिमित्तमाम्कन्दयति शमन मभिः । अयं हि पर्यायदानां प्रतिविभकमेवार्थमभिगमने। मान दिन्छः डाकनात टाकः, पृाग्यानि पुग्न्दरः ॥ छ । काय प्रतिपाद्यते । नत्र एवंशब्दः प्रकारबचनः, ननश्चयम-यथा -:- याभिप्रायः म एवम्मनः । अयं हि यस्मिन्नर्थ अदा चिनियंत्र विदर्दन नदेवनं अन्दं प्रवर्तमानमभिप्रति नमामा- द यदादिमम्मकान्द्रा विशिष्टचयावानेव घटा भिधीयत, - दईनान्यात पटादिवदिति ॥ छ || मन दमहाद्वारहमा प्रमाना नया नयन्द्र प्रयन्त ददा दायना भाटे । दुई न्यायदयाननीय प्रधान्दाइ विमिति M 4 ta me AR Allopmea JAIP PaIAN vedeo . Hin- -- hapra - ·લિક્ષિતા] ऋषभपञ्चाशिका. ૧૨ શબ્દાર્થ ઘહિં (મિ)=વાદીઓથી. નહિ! (નાય!)=હે નાથ ! હિં (વામિ.)=ઘોડાઓથી. મહું (મંત)=મોટો. gરિદ્ધિ (દતા)સ્વીકારાયેલા. વાય (s)=હાથી. વાતિ (વરિત)=કરે છે. મ=મોટા હાથીઓ. વિમુ (વિમુ)=વિમુખ. રાપજ (ફોન) ક્ષણમાં, પળમાં. u ()=જેમ. વર્ષ (પ્રતિવર્ષા) પ્રતિપક્ષને, શત્રુને. ત્રુ (મો) પરસ્પર. ges ()= તારા. સંm ()=જોડાયેલ યા ()=ો. મુંટT=પરસ્પર જોડાયેલા. પધાર્થ જેને નાની પ્રભુતા– “હે નાથ! ઘોડાઓથી વીંટળાયેલા તથા પરસ્પર મળી ગયેલા એવા મોટા હાથીઓ જેમ (શત્રુના સૈન્યને રણ-ક્ષેત્રમાંથી પાછું હઠાવે છે તેમ અતિશય ચતુર અને વળી વાદ- લબ્ધિથી અલંકૃત એવા) વાદીઓએ પોતાના પક્ષના મડનને માટે અને પ્રતિપક્ષના ખણ્ડ- નને માટે) સ્વીકારેલા તેમજ પરસ્પર સંગત એવા તારા નો પ્રતિપક્ષને એક ક્ષણમાં (વાદ- વિવાદના ક્ષેત્રથી) વિમુખ કરે છે. –૪૦ ૧ આ વિશેષણથી વિશિષ્ટ નોજ “સુનય' છે એમ સૂચન કરવામાં આવ્યું છે; નહિ તે જે નો પોતાના મર્યાદા-ક્ષેત્રની બહાર જઈ એક બીજાને ઉતારી પાડવા પ્રયત કરે તો તે દુર્ભય બની જાય છે. કહેવાની મતલબ એ છે કે પરસ્પર સાપેક્ષ નો “બુનય' છે, જ્યારે પરસ્પર નિરપેક્ષ નો તે દુનય' છે. રપ વાતનું શ્રીરત્નપ્રભસૂરિકૃત સ્તુતિ-દ્વાશિકાનું નિસ-લિખિત પદ્ય રામર્થન કરે છે.– "अहो चि चित्र तप परितनेतन्मुनिपते ! स्वकीयानामेपी विविध विषयमाप्तिपशिनाम् । दिपक्षापेक्षाणां कथयसि नयानां सुनयता विपक्षक्षेतृणां पुनरिह विभो ! दुष्टनयतान् ॥" પંચાશમાન નિસ-લિખિત લોક પણ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે "नि.शेशजुपां प्रमाणविपपीनूयं समासेदुपां पस्तूनां नियमांदारसनपरा. सत मुता मशिनः । औदासीन्यपरायणानदपरे चांसे भयेयुर्नया- बेदेवान्तपरस्पस्टुपाते सुस्तदा दुर्नपा. ॥" પરંતુ આ ઉપરથી નય અને દુર્નય છે એ હેય એવું સૂચન થાય છે. વસ્તુસ્થિતિ આ પ્રકારની હોય એમ કલિકાલ સર્વજ્ઞ હેમચન્દ્રસૂરિને નીચે રજાના ઉદાર ઉપરવી જણાય છે એટલું જ ન પણ ન્યાયાચાર્ય શ્રી રવિજયણિ પણ એને પ્રકારે સ્વીકારે છે – “ જર્ પરિક પિsi ન જિનાલ –અન્યગાવ્યવદિક ગિટા ક ૨૮ મારી કરીને કીમલયગિરિમૂરે “ ટુ કુws in it, HD, નાના- પા”િ ઈરાદિ જે ઉવેખ કરે છે તે કઇ રાશિ અનુગાર જે છે તે વિદ્વાનો વિચારી જેવા જેવું છે. લ૦ ૧૬ ·. ૧૨૨ વડપભપંચાશિકા, [ શ્રીધન- સ્પષ્ટીકરણ નય-પાચન- પ્રત્યેક પ્રવૃત્તિમાં નિર્ણાયક શક્તિ અને ગ્રાહક શક્તિની મુખ્યતા રહેલી છે. નિર્ણાયક શક્તિ પદાર્થના નિર્ણયો તરફ ધ્યાન આપે છે, જ્યારે ગ્રાહક શક્તિ એ નિર્ણયોને કમશઃ વ્યવ- હારરૂપ આપવામાં પ્રવૃત્ત થાય છે. આ શક્તિઓને શાસકારો અનુકમે “પ્રમાણુ” અને “નય એવા નામથી સંબોધે છે. આ બંને જ્ઞાનનાં એક જાતનાં રૂપાંતરો છે, છતાં એ બંનેમાં ભિન્નતા છે. જેમકે પ્રમાણે નિરપેક્ષ છે, ત્યારે નય સાપેક્ષ છે; અર્થાત્ પ્રમાણે પોતાના સામર્થ્યથી પોતાનું રક્ષણ કરી શકે છે, જ્યારે નયને તો પોતાના બચાવ માટે પ્રમાણનો આશ્રય લેવો પડે છે. કહેવાની મતલબ એ છે કે પ્રમાણ વસ્તુ સ્વરૂપનો નિર્ણય કરે છે, જ્યારે નય તો પ્રમાણે કરેલા નિર્ણય ઉપર આવે છે. એનું કારણ એ છે કે નયરૂપે ગણાવા લાયક કોઈ પણ આશય- અભિપ્રાય–વિચાર પ્રત્યક્ષ, અનુમાન કે અન્ય કોઈ પ્રમાણથી બાધિત ન જ હોવો જોઈએ. અમુક વિચાર અભ્રાત છે, અસંદિગ્ધ છે, નિર્દોષ છે એવી પ્રતીતિ પ્રમાણ દ્વારા થાય ત્યાર પછી જ તે વિચાર નયસમિતિનો સભ્ય બની શકે છે. આ પ્રમાણે નયસમિતિના સભ્ય બનેલા વિચારે પોતાનાથી ભિન્ન કે વિરૂદ્ધ વિચાર સાથે ઝપાઝપી ન કરવી જોઈએ, તેના તરફ ઉદાસીન રહી પોતાનું કાર્ય બનાવવું જોઈએ. આ પ્રમાણેનું વર્તન નહિ રાખે તો તેને નયસમિતિ પોતાના સંઘ બહાર મૂકે છે અને તેને “નયાભાસ એવા નામથી ઓળખાવે છે. આ ઉપરથી એ ફલિતાર્થ થાય છે કે અનન્ત ધર્મવાળી વસ્તુમાંના કોઈ અમુક ધર્મને ઉદ્દેશીને જે યથાર્થ અભિપ્રાય આપવામાં આવે તે “નય કહેવાય છે, જ્યારે અન્ય ધર્મો તરફ ઉદાસીનતા ધારણ ન કરતાં તેનું ખણ્ડન કરવા પ્રવૃત્ત થતો અભિપ્રાય તે “નયાભાસ છે. આથી પોતાની મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરે તે પોતાની મહત્તા ગુમાવી બેસે, એ દેખીતી વાત છે. નય-જ્ઞાન એ દ્રવ્યાનુયોગની કુંચી છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો દ્રવ્યાનુયોગનું યથાર્થ રવરૂપ પ્રકટ કરનારી એ બારાખડી છે, કેમકે એની સહાયતાથી વિકટમાં વિકટ પ્રશ્ન પણ સુન્દર અને સચોટ રીતે ઉકેલી શકાય છે. આનાથી જગતના સમસ્ત વિચારો તેમજ તેની પ્રવૃત્તિઓ- અરે સમાજ કે વ્યક્તિગત બંધારણના પાયાઓનો પણ વાસ્તવિક બોધ થાય છે. આથી તો નયને ઉદ્દેશીને અન્યાન્ય જૈનાચાર્યોએ અનેક પ્રૌઢ ગ્રન્થો રચ્યા છે. મેં પણ યથામતિ એની સ્કૂલ રૂપરેખા ન્યાયકુસુમાંજલિના સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૧૬પ-૧ર,રર૪-રર૮) માં આલેખી છે. આ વિષયના ગૌરવ તરફ લક્ષ્ય આપતાં તેમજ ટીકાકારનો આશય થોડે ઘણે અંશે સમ- જાવવા માટે કરેલો પ્રયાસ અનાવશ્યક નહિ ગણાય એમ માની નીચે મુજબની હકીકત રજુ કરવામાં આવે છે – આપણે ઉપર જોઈ ગયા તેમ નય એ અભિપ્રાય-વિશેષ યાને એક પ્રકારનું અપેક્ષા- જ્ઞાન હોવાથી એની સંખ્યા અગણિત હોવી જોઈએ એવો સહજ ભાસ થાય છે. ખરેખર વસ્તુ-સ્થિતિ પણ તેમજ છે, કેમકે એ વાતની સમ્મતિ-તર્કના તૃતીય કાર્ડની નિગ્ન-લિખિત ૪૭મી ગાથા સાક્ષી પૂરે છે – "जावइया वयणपहा तावइया चेव हुंति नयवाया" ૧ છાયા- यावन्तो वचनपथा तावन्तः चैव भवन्ति नयवादाः ॥

·૧૨૩ તે વિરતi] भापमपञ्चाशिका. અર્થાત જેટલા વચનમાર્ગ છે તેટલા નય-વાદો છે. આ પ્રમાણેની પરિસ્થિતિ હોવા છતાં પણ કુશાગ્રમતિ જૈનાચાયોએ રા ગણનાતીત નયોના સમૂહને માત્ર સાત નયોમાં જ વિભક્ત કર્યો છે. આ વહેચણી પણ વળી એવી અનુપમ રીતે કરી છે કે જગતના કોઈ પણ વિચારો રમામાં સમાવેશ થવો બાકી રહેતો નથી. રાત્ર એવો સહજ પ્રશ્ન ઉદ્ભવે કે શબ્દ-સમુદાયની વિશાળતાને લઈને શબ્દ-જ્ઞાન પણ ચવું મુશ્કેલ છે તો અપેશ-જ્ઞાનની વાત જ શી? કાનું સમાધાન એ છે કે એક તો વિયાક- રણેએ આ શબ્દ-સમુદાયના નામ, સર્વનામ ઈટિ લેટો પાડી સરલતા કરી આપી છે અને બીજું અભ્યાસ–પરિચય દ્વારા રાષ્ટ-નાને પણ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. તો એવી રીતે સુયોગ્ય અભ્યાસ-મનન કરવાથી કો અભિપ્રાય કયા નયને અવલંબને આપવામાં આવ્યો છે તે જાણવામાં ધારવા જેટલી મુશ્કેલી નથી. પ્રાપ્ત કરવું. લઈ જવું એ અર્થ સૂચક ની ધાતુ ઉપરથી નય શબ્દ બનેલો છે. એનાં પ્રાપક, કારક સાધક, નિર્તક, 'નિભાસ્ક ઉપલંક, "વંજક ઈવારિ “નામાંતર છે એ વાત તત્ત્વાર્થાધિગમસૂત્ર (અ. ૧. સ. ૩૫) ભાગ્ય ઉપરથી જોઇ શકાય છે. પા પ્રાપક વિગેરેનાં લક્ષણોના સંબંધમાં વિશેષ વિવેચન ન કરતાં તેના પિતાને ન્યાવિશારદ ન્યાયાગાર્ય શ્રી વિજયગણિત નરહસ્ય- કરણ જેવા કામ કરવામાં આવે છે. નયના જે મુખ્ય મત ભેદો પડવાના અવે છે તે તરફ ડ ડતી નજર . (૧) ગમ નય કરતુગત કામા તેમજ વિવિધ પર 15. પાડે છે. આના લી જૂદી રીતે વાત્ર પર . ( સુનિ-રવિવાતિકાનું ૨૦ મું ) આ નય ત વારિક અને દકિ - - ૨ , ન માનની અવસ્થિત મર્યાદાનું તે નર ! - , હું જેને કાયદાનું : -:- "મ " તર (૨) સંગ્રહ નવ વસ્તુમાં કોડી વિ . -- . હિ-વાત કરે છે. , , ન તેને ટિત સને : રી છે ૧ પદો : 1. કે . ડા = .. - છે ? 1 : - * * ·૧૨૪ ષભપચાશિકા, [ શ્રીધનાઢ-- (૩) વ્યવહાર નય વિશેષતા તરફ લક્ષ્ય રાખે છે. લોક વ્યવહાર આ નયનું કાર્યક્ષેત્ર છે. એને અયથાર્થ સેવનથી ચાર્વાક દર્શન ઉદ્ભવ્યું છે. (૪) જુસૂત્ર નય વર્તમાન કાલ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. આ પર્યાયો તરફ ધ્યાન આપે છે. આની સત્તાને દુરૂપયોગરૂપ "સૌત્રાન્તિક બૌદ્ધ દર્શન છે. (પ) શબ્દ નય પ્રવૃત્તિ લૌકિક સંકેતો ઉપર નિર્ભર છે. એ પર્યાયોની ભિન્નતા તરફ ધ્યાન આપતો નથી. અન્યાન્ય શબ્દો વડે સૂચ વાતા વાચ્ચાઈને એકજ પદાર્થરૂપે તે સ્વીકારે છે. આનું અનુચિત સેવન વૈભાષિક દર્શનમાં નજરે પડે છે. भशुद्धाद् व्यवहाराख्यात्, ततोऽभूत् साइख्यदर्शनम् । चेतनाचेतनद्व्या-नन्तपर्यायदर्शकम् ॥ ११० ॥ यद्यप्येतन्मतेऽप्यात्मा, निर्लेपो निर्गुणो विभुः। अध्यासाद् व्यवहारश्च, ब्रह्मवादेऽपि सम्मतः ॥ ११ ॥ प्रत्युतात्मनि कर्तृत्वं, साइख्यानां प्रातिमासिकम् । वेदान्तिनां त्वनिर्वाच्यं, मतं तद् व्यावहारिकम् ॥ ११२ ॥ अनुत्पन्नरवपक्षश्च, निर्युक्तौ नैगमे श्रुतः । नेति वेदान्तिसाख्योक्त्योः, सङ्ग्रहव्यवहारता ॥ १३ ॥ तथाप्युपनिपद्दष्टिः, सृष्टिवादात्मिका परा । तस्यां स्वमोपमे विश्वे, व्यवहारलवोऽपि न ॥ ११४ ॥ साइयशास्र च तात्म-व्यवस्था व्यवहारकृत् । इत्येतावत् पुरस्कृत्य, विवेकः सम्मतावयम् ॥ ११५ ॥ हेतुर्मतस्य कस्यापि, शुन्द्वोऽशुद्धो न नैगमः । भन्तर्भावो यतस्तस्य, सङ्ग्रह-व्यवहारयोः ॥ ११६ ॥ द्वाभ्यां नयाभ्यामुजीत-मपि शास्त्रं कणाशिना । अन्योन्यनिरपेक्षत्वान्-मिथ्यात्वं स्वमताग्रहात् ॥ ११७ ॥ स्वतघ्रव्यक्तिसामान्य-ग्रहा येऽन्न तु नैगमे । સૂચરમોરાત્તિ લૂમ, તા પુત્ર હિં ૧૧૮ ” ૧ સૌત્રાતિક એ બૌદ્ધ સંપ્રદાયના ચાર ફિરકાઓ પૈકી એક છે. એનું તેમજ બીજા ત્રણ ફિરકા ઓનું સ્થૂળ સ્વરૂપ નિમ્નલિખિત પદ્યમાં દૃષ્ટિ–ગોચર થાય છે – "मर्थों ज्ञानसमन्वितो मतिमता वैभापिकेणोच्यते प्रत्यक्षो नहि याह्यवस्तुविसरः सौत्रान्तिकैराश्रितः । योगाचारमतानुगैरभिमता साकारबुद्धिः परा मन्यन्ते वत मध्यमाः कृतधियः स्वच्छां परां संविदम् ॥" આ પઘ નપદેશની શ્રીભાવપ્રભસૂરિકૃત અવસૂરિમાં છે એટલુ જ નહિ, પરંતુ શ્રીહરિભસૂરિકૃત પદર્શનસમુચ્ચયની શ્રીગુણરસૂરિએ રચેલી તરહસ્યદીપિકા નામની વૃત્તિના પ્રથમ અધિકારના અન્તમાં પણ છે; પરંતુ તેના મૂળ કર્તા કોણ છે તે મારા જાણવામાં નથી. ૨ આ તેમજ હવે પછીના ત્રણ ઉલ્લેખો નપદેશના નિમ્ન-લિખિત લોકના આધારે કરવામાં ૨માવ્યા છે - "मजुसूत्रादितः सौत्रान्तिक-वभापिको फ्रमात् । भभूवन् सौगता योगाचार-माध्यमिकाविति ॥ ११९॥" -- - - - - ·વિજેતા ] ऋपभपञ्चाशिका. ૧૨૫ (૬) સમભિર નય પર્યાયની ભિન્નતાથી અર્થમાં ભિન્નતા માને છે. કેમકે એ લૌકિક સંકેતો ઉપરાંત વ્યુત્પત્તિ તરફ પણ લક્ષ્ય આપે છે. અર્થાત્ આ નય શબ્દો દ્વારા અર્થોનો બોધ મેળવતી વેળા લકિક સંકેત અને શબ્દ વાગ્યભાવ એ બંને તરફ નજર રાખે છે. આના તરફ અયોગ્ય મોહ ધરાવનારા દર્શન તરીકે યોગાચારને રો- ળખાવી શકાય, (૭) એવંભૂત નય સ્વકીય કાર્ય કરનારી વસ્તુને જ વસ્તુરૂપે માને છે. આ નય પણ લૌકિક સંકેતનો આશ્રય લે છે તો પણ તેનું મુખ્ય ધ્યેય તો શબ્દની વ્યુત્પત્તિ જન્ય ભાવ સાથે અર્થના સામ્ય તરજ હોય છે. આ નય લાક્ષણિક કે ઔપચારિક ડાબ્દો તરફ જરા પણ ધ્યાન આપતો નથી. કહેણ અને રહેવાની સમાનતાને પુષ્ટિ આપવામાં આ નય ક્કો છે, અર્થાત્ શબ્દનો ભાવ એક દિશામાં હોય અને અર્થનો બીજી દિશામાં હોય તે વાત અને સંમત નથી. માધ્યમિક દર્શનની આ તરફ અ- ઘતિ પ્રીતિ છે. એક એકથી વધારે વિશુદ્ધ એવા આ સાત નો પિકી પ્રત્યેકના સો સે ભેદો પડે છે. સુલાયે આનું સ્વરૂપ નયચકવાલમાં તેના સ્તં શ્રીમદ્ધવાદીએ આલેખ્યું છે એટલું જ નહિ, પરંતુ તેના ઉપર સુવિસ્તૃત ટીકા રચી પોતાની પરોપકાર-વૃત્તિ શ્રીસિદ્ધાર્ષિ યુનિવર્ષે પ્રકટ કરી છે. આનો આદર્શ તૈયાર કરવામાં વાર ન્યા. શ્રીયશવિજય મહોપાધ્યાયે અપૂર્વ પરિ- અમ સેવ્યો છે. આ અનુપમ ગ્રન્ય જેમ બને તેમ જલદી છપાવીને બહાર પાડવામાં આવે તેમ વધારે હિતકર છે. એ પ્રકટ થતાં તેના જિજ્ઞાસુને ઘણું જાણવાનું મળશે. ઉપર્યુક્ત સાત નો પૈકી કેટલા નયને દ્રવ્યર્થક કરવા રે સંબંધમાં મતભેદ છે. શ્વેતામ્બર સમ્પ્રદાયમાં શ્રીજિનભદ્રાણિ ક્ષમામ પ્રમુખ સૈનિકો પ્રથમના ચારને દ્રવ્ય પિંક માને છે, જ્યારે શ્રીસિદ્ધસેન દિવાકર પ્રમુખ તાર્કિકો પ્રામના વાને વ્યાધક માને છે. નોપદેશમાં કહ્યું પણ છે કે- જતા કરે કે, ધ વાપરે ! સેન્નશાન લોદ, વિનોદ ર ૧૮ દિવષ્ણ-સમ્પ્રદાય તરફ નજર કરતાં જ પડે છે કે સ્વાર્થફ્લોવાતિના ક શ્રીવિધાનની તાદિને મળતા છે. કેમ કે તેમણે : કેન્દ્ર (૦ર૬૮)માં કરે છે – “ જો પિતા પર રૂ નય અને ડા-નસમાં . ને ર દર છે તે બદલ તો નાત-જિતા જતી નથી. સૈદ્ધતિ છે તો તેની પર સોને નામાને છે. ત્યારે . કોને -૨ : . . . . જેતર અને દિકર સ નું ડ ર ર દ કેકે સ્વાઈવાર (૪૦ ૨૭૪)માં કમ છે કે- पर - ૩ !'

·૧૨૮ ઋષભપંચાશિકા, [ hષના- આખો ઘોડો જ અખંડિતપણે આંખને વિષય બને છે. એ જ પ્રમાણનો વિષય થવાની *રીત છે. પ્રમાણના વિષય થયેલ એ ઘોડાનું જ્ઞાન જ્યારે બીજાને શબ્દ દ્વારા કરાવવું હોય ત્યારે તે ઘોડાની અમુક વિશેષતાઓ બીજી વિશેષતાઓ કરતાં બુદ્ધિ દ્વારા છૂટી પાડી વક્તા કહે છે કે–આ ઘોડો લાલ છે, ઊંચે છે કે અમુક આકારનો છે. તે વખતે વક્તાના બૌદ્ધિક વ્યાપારમાં કે શ્રોતાની જ્ઞાનયિામાં ઘોડો ભાસમાન છતાં તે માત્ર ગૌણ હોય છે, અને તેની વિશેષતાઓ જે બીજી વિશેષતાઓ કરતાં જુદી પાડી કહેવામાં આવે છે, તે જ મુખ્ય હોય છે. તેથી જ એ વખતે જ્ઞાનનો વિષય બનતો ઘોડો અમુક અંશ વિશિષ્ટ વિષય બને છે. એ જ નયનો વિષય થવાની રીત છે. આ વક્તવ્યને બીજા શબ્દોમાં–ટૂંકમાં એ રીતે પણ કહી શકાય કે–ભાનમાં અમુક વિશેષતાઓની પ્રધાનતા છતાં જ્યારે ઉદ્દેશ્ય અને વિધેયના વિભાગ સિવાય જ વસ્તુ ભાસમાન થાય ત્યારે તે પ્રમાણુનો વિષય અને જ્યારે વસ્તુ ઉદ્દેશ્ય-વિધેયના વિભાગ પૂર્વક ભાસમાન થાય ત્યારે તે નયને વિષય. આ રીતે વસ્તુ એક જ છતાં તેના ભાનની રીત જુદી જાતી હોવાથી પ્રમાણ અને નયમાં તેનો વિષયભેદ સ્પષ્ટ છે. પ્ર. પ્રમાણની પેઠે નય પણ જે જ્ઞાન જ હોય તો બેમાં તફાવત છે? ઉ. ઈન્દ્રિયોની મદદથી કે મદદ સિવાય જ ઉત્પન્ન થયેલું જ્ઞાન જ્યારે કોઈ વસ્તુને યથાર્થ પણે પ્રકાશિત કરે છે ત્યારે તે પ્રમાણે કહેવાય છે અને પ્રમાણ દ્વારા પ્રકાશિત થયેલી વસ્તુને શબ્દ દ્વારા બીજાને વસ્તુના વિષયમાં જે માનસિક વિચાર- કિયા થાય છે તે નય. અર્થાત્ શબ્દમાં ઉતારતી કે ઉતારવા લાયક જે જ્ઞાનક્રિયા તે નય અને એનો પુરોગામી ચેતનવ્યાપાર તે પ્રમાણે. આ ઉપરાંત નય અને પ્રમ- ણનું અંતર એક એ છે કે નયજ્ઞાન તે પ્રમાણજ્ઞાનના અંશરૂપે છે અને પ્રમાણજ્ઞાન તે નયજ્ઞાનના અંશી કે સમૂહ રૂપે છે. કારણ કે પ્રમાણુવ્યાપારમાંથી જ નયવ્યાપારની ધારાઓ પ્રકટે છે. જણાવવવા માટે તે પ્ર. પ્રમાણ અને નય શબ્દની વ્યુત્પત્તિ બતાવી તેનો અર્થભેદ સ્પષ્ટ કરો. ઉ. માન=(જે. જ્ઞાન વડે પ્ર-અબ્રાન્તપણે વરતુનું માન-પ્રકાશન (નિર્ણય) થાય તે પ્રમાણે ની+અ--ની-પ્રમાણ દ્વારા જાણેલી વસ્તુને બીજાની અર્થત શ્રોતાની બુદ્ધિમાં પહોંચાડવાની યિા. અ-કરનાર વક્તાનો માનસિક વ્યાપાર તે) નય. પ્ર. જેને ન્યાય ગ્રન્થોની જેમ જનેતર ન્યાય ગ્રન્થોમાં નય વિષે મીમાંસા છે કે ન : ઉ. નથી. જો કે જૈન અને જૈનેતર બીજેના તર્કઝોમાં મીમાંસા છે છતાં નયને ?' છૂટો પાડી તેના ઉપર સ્પષ્ટ અને વિસ્તૃત મીમાંસા તો માત્ર જૈનોએ જ ક આ પ્રમાણેનું ૨૯ મા પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ છે. નય અને સ્વાદ વચ્ચેનો સંબંધ 1 અંતર એના શીર્ષક પૂર્વક ત્રીસમું પદ્ય તેમજ તેનો ઉપર્યુક્ત અર્થે રાખ્યા બાદ તેનું નીચે મુજબ આપવામાં આવ્યું છે – ·म.पभपञ्चाशिका. ૧૨) પ્ર. શ્રુત એટલે શું? ઉ. આગમજ્ઞાન તે ત, પ્ર. શું બધું શ્રુત એક જ જાતનું છે કે તેમાં જાણવા જેવો ખાસ ભેદ છે? ઉ. ભેદ છે. પ્ર. તે કયો? 6. શ્રુતના મુખ્ય બે ભાગ પાડી શકાય એક તો અંગ્રાહી–વસ્તુને એક અંશથી સ્પર્શ કરનારા અને બંને સમગ્રગ્રાહી–વસ્તુને સમગ્રપણે ગ્રહણ કરનાર. અંગ્રાહી તે નય- સ્કૃત અને સમગ્રગ્રાહી તે સ્થાાદદ્ભુત આ કથનને વધારે પણ કરીએ. કોઈ એક તત્ત્વનું પ્રતિપાદન કરનાર એક આખું શાસ્ત્ર, ખું પ્રકરણ કે આખો વિચાર તે તે તત્વ પૂરતું સ્વાદચ્છતા અને તેમાંના તે તત્વને લગતા કે જુદા અંશો ઉપરના ખંડ વિચારો તે પ્રત્યેક નયશ્રુત. આ વિચારો એક એક છૂટા છૂટા એ ત્યારે નયશ્રુત અને તે બધાનું પ્રસ્તુત તવ પર એકીકરણ તે સ્યાદ્વાદશ્રુત. કોઈ એક ૧ પર નય અને સ્વાદ્વાદશ્રુતનો જે આ ભેદ તે જ સંપૂર્ણ જગત્ પરત્વે ઘટાવી શકાય, પ્ર. દાખલો આપી સમજાવો. ૯. સમગ્ર ચિકિત્સાશાસ એ આરોગ્ય તત્વનું સ્યાદ્વાદશ્રુત છે, પણ આરોગ્ય તત્વને લગતાં, આદાન, નિદાન, ચિકિત્સા આદિ જૂદા જૂદા અંશો ઉપર વિચાર કરનાર એ શાસ્ત્રના તે તે અંશે. એ ચિકિત્સાશાસરૂપ સ્યાદ્વાદશ્રુતને અંશે હોવાથી તે તત્વ પર નયશ્રુત છે. આ રીતે નયશ્રુત તે અંશોનો સરવાળો છે. પ્ર. નય અને સ્યાદ્વાદને જૈનધ્રુતમાં ઘટાવવાં હોય તો કેવી રીતે? ૧. જૈનશ્રુતમાંના કોઈ એકાદ સૂત્રને લ્યો કે જે એક જ અભિપ્રાયનું સૂચક હોય તે નય- શ્રુત અને એવાં અનેક અભિપ્રાયોનાં સૂચક અનેક સૂત્રે (પછી ભલે તે પરસ્પર વિરોધી ભાસતા હોય) તે સ્યાદ્વાદશ્રુત. દાખલા તરીકે–પુજે રેરા વિગત છે. એનો અભિપ્રાય એ છે કે નારકી જીવ ઉત્પન્ન થતાં વેંત જ નાશ પામે છે. આ અભિપ્રાય લંગસૂચક છે. એટલે નારકી જીવનો ઉત્પાદ અને વ્યય સૂચવે છે. તેવી જ રીતે નારકી જીવની સ્થિરતાનું વર્ણન કરનાર બી સૂત્રે લ્યો. प्र. रइयाणं भंते! केवड्यं कालं ठिई पन्नत्ता? ६. गोयमा! जहणेणं दत वासलहत्त्साइं उसोतेणं तेत्तीसं सागरोवमाई लिई पन्नचा" (માવત g૦ ૨૨, ૪૦ ૬૩૦ ૨) એ બધાં જ સૂત્રો જુદાં જુદાં નારકી પરત્વે નયવાય છે અને એક સાથે મળે ત્યારે ક્રુિત બને છે. છે. ત્યારે એમ થયું કે એક વાક્ય એ નય અને વાકયસમૂહ તે સ્યાદ્વાદ અને જે એમ હોય તો પ્રશ્ન થાય છે કે શું એક જ વાક્ય યાદ્વાદાત્મક અનેકાન્તોતક ન હોઈ શકે? 6. હોઠ ફાકે. પ્ર. કેવી રીતે? કારણકે એક વાક્ય એ કોઈ એક વસ્તુ પરત્વે એક અભિપ્રાયનું સૂચક હોવાથી તેના કોઈ એક અંડાને સ્પર્શ કરી શકે, બીજ અને સ્પર્શ ન કરી શકે ૧ ૪ પ્રવાદ પૂર્વની તૈપરિક વસ્તુનું સૂત્ર છે. હી રે, ૩૯૦ ·૩૭ થભપંચાશિકા, તો પછી તે એક વાક્ય સમગ્રાહી ન થઈ શકવાથી સ્યાદ્વાદત શકાય ? ઉ. અલબત દેખીતી રીતે એક વાક્ય વસ્તુના અચુક એક અંશનું પ્રતિપાદન જ્યારે વક્તા તે વાક્ય વડે એક અંશનું પ્રતિપાદન કરવા છતાં પ્રતિષ્ઠા અંશ સિવાયના બીજા અંશને પણ એક જ સાથે પ્રતિપાદિત કરવા છે ઈતર અંશોને પ્રતિપાદનના સૂચક સ્યાત શબ્દને વાક્યમાં પ્રયોગ કરે તો સ્યાત્ શબ્દનો ઉચ્ચાર કર્યા સિવાય પણ વતા તે શબ્દના ભાવને * વાક્યને ઉચ્ચારે છે ત્યારે તે વાક્ય સાક્ષાત અંશમાત્રગ્રાહી દેખાવા છતાં શબ્દ સાથે અથવા સ્યાત શબ્દ સિવાય જ ઇતર સમગ્ર અંશોના પ્રતિપાટ ઉચ્ચારાયેલું હોવાને લીધે સ્યાદ્વાદશ્રુત કહેવાય છે. પ્ર. વક્તા સ્થાત્ શબ્દનો પ્રયોગ ન કરે તેમજ તેને ભાવ પણ મનમાં ન રાખે વાક્ય કઈ કોટિમાં આવે? ઉ. નથુતની કોટિમાં. પ્ર. જ્યારે વક્તા પોતાને ઇષ્ટ એવા એક અંશનું નિરાકરણ જ કરતો હોય ત્યારે કથા શ્રુતની કોટિમાં આવે? ઉ. દુર્નય અથવા મિથ્યાશ્રુતની કોટિમાં, પ્ર. કારણ શું? ઉ. વસ્તુના પ્રમાણસિદ્ધ અનેક અંશોમાંથી એક જ અંશને સાચો ઠરાવવા તે વાત શમાં આવી જઇ બીજા સાચા અંશોનો અ૫લાપ કરે છે તેથી તે વાકય એ પૂરતું સાચું હોવા છતાં ઈતર અંશોના સંબંધમાં વિટ પૂરતું ખોટું હોવાથી શ્રત કહેવાય છે. પ્ર. આવાં અનેક દુર્નય વાક્યો મળે તો સ્યાદ્વાદશ્રુત બને ખરું ? ઉ. ના, કારણ કે આવાં વાક્યો પરસ્પર એક બીજાનો વિરોધ કરતા હોવાથી વ્ય અથવા પામે છે. તે પોતપોતાની કક્ષામાં રહી વસ્તુના અંશમાત્રનું પ્રતિપાદ વાને બદલે બીજાની કથામાં દાખલ થઈ તેનું મિથ્યાપણું બનાવવાની મધ મિ છે, તેથી તે મિથ્યાશ્વત છે અને તેથી જેમ પરસ્પર થતા વિરોધી અનેક એક સમૃબદ્ધ થઈ કોઈ એક કાર્ય સાધી નથી શકત; ઉલટું તે એક બીજા, બાધક બને છે, તેમ અનેક ય વા એક સાથે મળી કોઈ એક વસ્તુને જાવવાની વાત તો બાજુએ રહી તે એક બીજાના આંગિક અને રામ , પ ચપ પ્રકટ થતાં અટકાવે છે. છે કે એક જ વાતનું વર્ણન કરવાને પ્રલંગે દુધ, નય અને સ્વાદ એ ત્ર વિવાં ચિ તે ઘટી શકે ખરા? અને ઘટી શકે તે શી રીતે ? જવાનુન: નિપા કે અનિન્યાખ્યા વિશે પ્રશ્ન કર્યો કે–જાનું નિન્ય છે, એ કુપ છે કે એથી વિરાટ એટલે અનુરૂપ છે? આને ઉન આપનાર એવો નિશ્ચય થયો છે કે જગત નિબ-અનિ-ભરૂમ છે; જવા કે જાન નિત્વ ૮ અને અધિવે છે ܐܶܝܺ ટ ·विरचिता] अपभपञ्चाशिका ૧૫૫ તેમને અપાશે ભય નથી, તથા વૈકિય લબ્ધિથી યુક્ત હોવાથી તેઓ મનગમતાં રૂપે વિકવી શકે છે, અનેક પ્રકારના ભોગે લગાવી શકે છે, તથા વળી તેઓને આપણી માફક કાવલિક આહાર નહિ હેવાથી તે ઉદર-નિર્વહુની ચિત્તાથી મુક્ત છે ઈત્યાદિ સુખો દેવોને પુય- કર્મના ઉદયરૂપે મળે છે ખરાં, પરંતુ ત્યાં પણ વૈર, પરતત્રતા, ઈર્ષ્યા ઈત્યાદિ દુર્ગણરૂપ દુ- નોની છાવણી હોવાથી કેટલાક દેવો પોતાથી અધિક પુણ્યશાળી દેવની વિશેષ સંપત્તિ જોઈને મનમાં ને મનમાં ઈર્ષ્યાગ્નિથી બન્યા કરે છે, કેટલાક દેવને પોતાના ઉપરી અધિકારીની સેવામાં સમય ગાળવો પડે છે, ત્યારે કિઅિષક તરીકે ઉત્પન્ન થયેલા દેવોને પોતાની અધમતાનો ખ્યાલ દુઃખના માથે ઝાડ ઊગ્યાં છે તેવું કરી જવન વ્યતીત કરાવે છે. આ પ્રકારના સુખ-દુઃખો ઉપરાંત પ્રાયઃ દરેક દેવને ચ્યવન-કાળને છ માસ બાકી રહેતા આખી દગીમાં ન પ્રાપ્ત થયેલી વૃદ્ધાવસ્થા ઘેરી લે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ તે અવધિજ્ઞાન હવે પૂર્વ ભવમાં પુષ્યની સ્થિતિ એવી શિથિલ (લી) સાધી છે કે સાદિકના વાઘાત વગેરે પ્રાપ્ત થતાં કાઉ-આયુષ્ય પૂરું કર્યા વિના જીવ મરર પાસે. રહા શિક્તિ યુગને “અપવર્તનીય કહેવામાં આવે છે; થી વિપરીત તે માપનીય છે. રમત દરે પૂર્વ ભવમાં રમાયુષ્યની સ્થિતિ એવી તીવ્ર (દન) કરી હોય કે શાદિના સાદાત વગેરે દવા છતાં પs કવિઆયુષ્ય પૂરું કર્યા વિના તે નજ મ; આ યુ ને “નપત્રની” છે. બ્રિટે સન નિમિત્તથી જે રમાયુનો ક્ષય થાય તે સોપદમ” કહેવાય છે. આ કાર = પવની દુક પર છે. યુગના પરિસમાપ્તિના અવસરે જેને આવું નિમિત્ત વિદ્યમાન હોય ને રામુ પન નેપકી' કરવા છે. આ પવનનીય રાયુષ્ય ધી હકીકત છે કહેવાની મન એ છે કે પર્વનય = રોપકમ છે, જ્યારે નવનીયા પકમ રને નિરૂપમ એવા બે ભેદ છે. 2 : વિપક ગાય છે કે સ્થિતિ-યુષ્યમાં જેમ ઘટાડો કરી શકાય છે, તેમ દો કરી કરે છે. કટ, ટ કે નીકર પ તેમ કરી શકે ૧ કરો ૦ ૩. ૨ દેવોના ભવનપતિ, વન, વિલા ને - - : પ્રકારો છે. આમાં પ્રથમ અને નિમ જતન દેના ઇન્દ્ર, ર નિક, : ' , - : , . 1, અનીક, પ્રકી, આદિ યોગ્ય અને કિરિટ , દર બે . 3. દે કર ને છે કે “૬ કિવાયના રાઠ છે તે નર અને જનિન - પરે છે : કિક દેર ને ર ર ----- દમાં છે. આ દેવને ૬ ૧ =જન : ૨૬ - રાજે છે. = = ન ર દાચાર- - - - - ય અધ્યયન- ના ૯.૩ - 2 ( - - # 1 7 - " રે પડી - લીલા કે કાર્ય કરે છે – “રુ કર ર રર, રર કેર - src == " ક “ર રર , s=" - 1 6 રન == " 5 - - - - - - - - - - - ૯ - , , : - ૬ - ૨૮- ·ભપંચાશિકા, [અવનવાસ- મનુષ્ય-ગતિની જેમ પુર્ણ કરવાથી દેવગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, છતાં સામાન્ય કથન તરીકે એમ કહી શકાય કે ત્યાં કોઈ જાતનાં વ્રત-નિયમને માટે અવકાશ નહિ રહેલો હોવાથી અર્થાત તેવો અવિરત હોવાથી એ ગતિ મનુષ્ય-ગતિથી ઉતરતી છે. અત્ર એવો સહજ પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે કે દેવ-ગતિ પુણ્ય ઉપાર્જન કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે, તે પછી ત્યાં દુખ કેમ સંભવે? આને ઉત્તર એ છે કે જેમ પાપ એ લોઢાની શંખલા (બેડી) તેમ પુણ્ય પણ જ્યારે સુવર્ણની શૃંખલાજ છે, તો પછી શૃંખલા-બદ્ધ જીવન એ સુખ કેમ કહી શકાય? વળી એ પણ ધ્યાનમાં લેવા જેવી હકીક્ત છે કે દેવ-ગતિમાં દેવોનો જન્મ ઔપપાતિક હોવાથી તેમને ગર્ભ અને જન્મ પરનાં દુઃખો સહન કરવા પડતાં નથી, વળી તેઓનું આયુષ્ય અનપવર્તનીય હોવાથી વિષ, શસ્ત્ર, અગ્નિ ઇત્યાદિ વડે જાન જતો રહેવાનો ૧ સામાન્ય કથન કહેવાનું કારણ એ છે કે નવ રૈવેયક સુધીની દેવ-ગતિ તો અભયને પણ પ્રાપ્ય છે. પરંતુ આ ગ્રેવેયકના ઉપલા ભાગમાં રહેલા પાંચ અનુત્તર વિમાનમાં ઉત્પન્ન થયેલો દેવ ત્રણથી વિશેષ ભવ જેમના બાકી રહ્યા હોય એવા માનવાદિકથી શ્રેષ્ઠ છે. કેમકે આ દેવ તવાધિગમસૂત્રના ચતુર્થ અધ્યાયના “વિયા રિમા' એ ૨૭ મા સૂત્ર પ્રમાણે દ્વિચરમ છે એટલે કે વિજયાદિક અનુત્તર વિમાનમાંથી ચ્યવીને તે દેવ મનુષ્ય તરીકે ઉત્પન્ન થઈ ફરી અનુત્તર વિમાનને અધિકારી બની મનુષ્ય થઈ તેજ ભવમાં મુક્તિ-મહિલાને મંદિરે પધારે છે. સર્વાર્થસિદ્ધ વિમાનવાસી દેવ તે વળી આનાથી પણ શ્રેષ્ઠ છે, કેમકે આની પૂર્વેના મનુષ્ય ભવમાં ફક્ત સાત પ્રાણ જેટલું આયુષ્ય વધારે હોત તો તેજ ભવમાં મોક્ષે જાત, પરંતુ એટલું ઓછું આયુષ્ય હેવાથી લગભગ સિદ્ધિ-સુખના જેવું સુખ તે આ વિમાનમાં ૩૩ સાગરોપમ સુધી અનુભવી મનુષ્ય તરીકે ઉત્પન્ન થઈ સિદ્ધિ-સુન્દરીને વરે છે. આ દેવો કરતાં ઉતરતા દરજજાના પરંતુ આધિપત્ય ભેગવનારા એવા ૬૪ ઇન્દ્રો સભ્યત્વધારી હોઇ કરીને અલ્પસંસારી છે. એથી કરીને તેમને પણ સામાન્ય મનુષ્ય કરતાં ઉચ્ચ કોટિના ગણી શકાય. ૨ સમૂચ્છન, ગર્ભ અને ઉપપાત એમ જન્મના ત્રણ પ્રકાર પડે છે. જે સ્થાનમાં જીવ ઉત્પન્ન થાય તે સ્થાનના પુદગલોને શરીરરૂપ બનાવે તે જીવને જન્મ સમૂર્ણન છે. માતા-પિતાના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતા છવો ગર્ભજ છે, કેમકે શુક્ર અને શોણિતના મિલનના આધારરૂપ ગર્ભ છે. માતા-પિતાના સંયોગ વિનાના જન્મના એક સંપૂર્ઝન અને ઉપપત એમ બે ભેદ છે, તે પણ તેમાં નરકમાં રહેલ કુંભ કે ગોખ લામાં ઉત્પન્ન થતા નારકીઓ તેમજ દેવ-શામાં ઉત્પન્ન થતા દેવોને જન્મ ઔપાતિક કહેવાય છે આમાં પ્રતિવિશિષ્ટ ક્ષેત્રની પ્રાપ્તિ એ નિમિત્ત છે. અર્થાત દેવોના પપાતિક જન્મમાં શુક્રાદિક યુગલનું ગ્રહણ નથી તેમજ તેમાં પ્રચછદ-પટ (ચાર) કે દેવદૂષ્યના પુગલોને શરીરરૂપે પરિણમાવવામાં આવતા નથી; કિન્તુ દેવસ્થાના પ્રરછદ-પટની ઉપર અને દેવદૂષ્યની નીચે રહેલા યુગલોને વૈક્રિય શરીરરૂપે ગ્રહ કરવામાં આવે છે. જુઓ શ્રીતાર્થાધિગમસૂત્રની સિદ્ધસેનગણિકૃત ટીકા (પૃ. ૧૮૯–૧૯). ૩ આયુષ્યકર્મના જે યુગલો છે તે વ્ય-આયુષ્ય છે. આની સહાયતાથી જીવ જે અમુક પ્રક સુધી જીવી શકે તે “કાલ-આયુષ્ય' યાને સ્થિતિ-આયુષ્ય છે. કાવ્ય-આયુષ્ય પૂરું કર્યા વિના-આયુષ્ય જેટલા પુદગલો પૂર્વ ભવમાં જીવે ગ્રહણ કર્યા હતા તેનો લય કર્યા વિના કોઈ જીવ કદાપિ મરતો નથી, પરંતુ કાળ-આયુષ્ય અપૂર્ણ રહ્યા છતાં પણ જીવ મરી શકે છે. આ આયુષ્યને લક્ષ્યમાં લઈને જ કારોએ અપવર્તનીય અને અનપતિની એવા બે ભેદ પાડ્યા છે. કોડિયામાં જ્યાં સુધી તેલ હોય ત્યાં સુધી દીવો બળે છે. આમાં દીવાની જે પ્રમાણે વાટ નાના મોટા રાખવામાં આવે તે પ્રમાણે દીવો ઓછા બા કાળ સુધી મળે, એવી જ રીતે પ્રસ્તુતમાં ઘટાવી લેવું, ·विरविता] મેvat , ઉપય તેમને અપાશે ભય નથી, તથા વૈયિ લબ્ધિથી યુક્ત હોવાથી તેણે મનગમતા રૂપે વિકુવી શકે છે, અનેક પ્રકારના ભોગે ભેગવી શકે છે, તથા વળી તેઓને આપણી માફક કાવલિક આહાર નહિ હોવાથી તેરો ઉદર-નિર્વાહની ચિન્તાથી મુક્ત છે ઈત્યાદિ સુખો દેવોને પુણ્ય- કર્મના ઉદયરૂપે મળે છે ખરાં, પરંતુ ત્યાં પણ વૈર, પરતત્રતા, ઈર્ષ્યા ઈત્યાદિ દુર્ગુણરૂપ દુશ્મ- નોની છાવણી હોવાથી કેટલાક દેવો પોતાથી અધિક પુણ્યશાળી દેવની વિશેષ સંપત્તિ જોઈને મનમાં ને મનમાં ઈગ્નિથી બન્યા કરે છે, કેટલાક દેવોને પોતાના ઉપરી અધિકારીની સેવામાં સમય ગાળવો પડે છે, જ્યારે કિલ્પિષક તરીકે ઉત્પન્ન થયેલા દેવોને પોતાની અધમતાનો ખ્યાલ દુઃખના માથે ઝાડ ઊગ્યાં હોય તેવું કષ્ટકારી જીવન વ્યતીત કરાવે છે. આ પ્રકારના સુખ-દુઃખો ઉપરાંત પ્રાયઃ દરેક દેવને ચ્યવન-કાળને છ માસ બાકી રહેતાં આખી જીદગીમાં ન પ્રાપ્ત થયેલી વૃદ્ધાવસ્થા ઘેરી લે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ પોતે અવધિજ્ઞાન ઇવે પૂર્વ ભવમાં રમાયુષ્યની સ્થિતિ એવી શિથિલ (ઢીલી) સાધી હોય કે શસ્ત્રાદિકના આઘાત વગેરે પ્રાપ્ત થતાં કાલકાયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા વિના જીવ મરણ પામે. રા શિથિલ રમાયુષ્યને અપવર્તનીય કહેવામાં આવે છે; માથી વિપરીત પાયુષ્ય તે મનપવર્તનીય છે. અર્થાત જુવે પૂર્વ ભવમાં રમાયુષ્યની સ્થિતિ એવી તીવ્ર (ઘન) બાંધી હોય કે શસ્ત્રાદિના આઘાત વગેરે થવા છતાં પણ કાલઆયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા વિના તે નજ મરે; આ યુથ તે “રાનપવર્તનીય છે. સાદિ ભાવ નિમિત્તથી જે આયુષ્યનો ક્ષય થાય તે સોપકમ કહેવાય છે. એ ક્ષણ અપવર્તનીય આયુષ્ય પરત્વે છે. ગાયુષ્યના પરિસમાપ્તિના અવસરે જેને ગાવું નિમિત્ત વિદ્યમાન હોય તે રમાયુષ્ય પણ સંપર્મ કહેવાય છે. આ અનાવર્તનીય આયુષ્ય સધી હકીક્ત છે. કહેવાનો મતલબ એ છે કે પવનીય =ાયુષ્ય તે સોપકમજ છે, જ્યારે અનપવર્તનીયના સપક્રમ અને નિરૂપઝમ રવા બે ભેદે છે. અત્રે એ ઉમેરવું આવશ્યક સમજાય છે કે સ્થિતિ ગાયુષ્યમાં જેમ ઘટાડો કરી શકાય છે, તેમાં વધારો કરી શકાતો નથી. ઇન્ટ, ચન્ટ કે તીર્થંકર પણ તેમ કરી શકે તેમ નથી. 1 સુર પૃ૦ ૩. ૨ દેવોના ભવનપતિ, વન્તર, તિક ગણને ભાનિક એવા ચાર પ્રકારો છે. આમાં પ્રથમ અને કન્તિમ તતના દેવોના ઇન્દ્ર, સામાનિક, ત્રાસશ, પા, આત્મરક્ષક, વોકપાલ, નીક, પ્રકીર્વક, =ાભિશેચ રને રિષિક એવા દડા દો છે. 5 માંથી ત્રાયસિંગ અને લોકપાલ સિવાયના આઠ જે તે વ્યન્તર ને તિષ્કના પણ પડે છે. સાત જિવક દેવ તો ચારે બતા દેવોમાં છે. આ દેવને મનુષ્યો પૈકી ત્યજની ઉપમ માપવામાં આવે છે. જાના સમર્થન મ્યાચારગસૂત્ર પ્રજ કુતરધન “ર” નામના તૃતીય અધ્યયન્સ ન પ્રથમ ઉદ્દેશકના ચતુર્થ સૂત્ર (પત્રક ૨૪)ના “ જ કરે અને તેના " પાડની ટીમ કરતા કરી શીલાકાર : કેવાચાર્ય કહે છે કે- "त् संसारे स्थानमेव नाति पन रामरा, देवानं जरामार इति ऐन, न, तवायुपातमाटे पाल्नुपदवहान्दारत सरूदेव र नरिजाबाद" ૧ નાં (પપ પત્રક) તેરો રદ દેની અવનરિનિ વન કહે છે કે – “ કરિરરરર , = રાજ હૈ તા :નાજ, રિકt" – ની માનું કરાઈ જવું, કહ્યું હતું, ૯૧ રને હર ના, કરે છે દી- , ના , વિ. કન, દુરી અને અરવિ એટ અને દેને 5-5 4' છે.

·No text on this page.

·विरचिता] पभपञ्चाशिका. १५७ गताः-समेताः । तत्र दशसागरोपमकोटाकोटिप्रमितस्यारोहत्प्रकर्पस्य कालविशेषस्य उत्स- पिणीति नाम, तस्यैव तावत्प्रमाणस्य पतत्प्रकर्पस्यावसर्पिणीति । कथम् ? वहुसो-अनन्ताः अयमभिसन्धिः-किलानन्ताभिरुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिरेकः पुद्गलपरावर्तो भवति । तादृशाश्च पुलपरावर्ता भैरवभवावर्तगर्तनिपतितैर्जन्तुजातैरतीताद्धायां अनन्ताः समतिवाहिताः। अनागताद्धायां तु तथाविधसामग्रीविकल्पा(वैकल्या? )दप्राप्तधर्माणः पुनरनन्तगुणान- तिवाहयिष्यन्ति । तथाचोक्तं परमर्षिभिः- (नवतत्त्वप्रकरणे गा० ५४) "उस्सप्पिणी अनंता पुग्गलपरिअट्टओ मुणेयबो । तेऽणंताऽतीअद्धा अणायद्धा अणंतगुणा ॥१॥" एवंविधानामनन्तपुद्गलपरावर्तानामरघट्टपरिवर्तनैः, भवस्य वनेन, उत्सर्पिण्यवसर्पिणीनां घटीभिः परस्परमुपमानोपमेयता ॥ इति सप्तचत्वारिंशत्तमगाथार्घः ॥ ४७ ।। हे० वि०-इदानीं यावन्तं कालं नरकादिषु भ्रान्तस्तावन्तं दर्शयन्नाह-(सिंचंतेण त्ति)। तिञ्चता-अभिषेकं कुर्वता, मयेति गम्यते । भववनं-संसारकाननं; एकत्र मुख्यजलेन, अ- न्यत्र मिध्यात्वा-ऽविरति कपाय-प्रमाद-दुष्टयोगलक्षणेन । पल्लहा इति परावर्ताः। ('पल्लिआ) प्रेरिताः-भ्रमिताः । क श्वेत्याह-अरघट्टा इव । कथम्भूताः ? 'घटीसंस्थानावसर्पि- ण्युत्सर्पिणीपरिगताः' घटीसंस्थाना या अवसर्पिण्युत्सर्पिण्यस्ताभिः परिगताः-युकाः । कथं प्रेरिताः बहुशः-अनेकधा । इति गाथार्थः ॥४७॥ શબ્દાર્થ लिंचंतेण (निधना)-सियत. घडि (पी)-4. भव (भव )-संसार. संठाण (स्थान)-स्थान. वण (वन)-दन, द. उस्सप्पिणि (उन्मर्पिनीलाई भववणं-संसार६५ दनन. अवतप्पिणि (वाणी) -पिछी. पल्लट्टा (परिदताः ) -नई-तो. परिणय (परिलन)-प्रेशिन, यु. पल्लिा (प्रेरिताः)=राया, व्यतीत ४२५. घडिसंडापोस्सप्पिणियसपिनिपरिगया-पटी. अरहट्ट (नरपर)-२५२५४. સરદાનરૂપ ઉત્ની અને અવળથી યુ. (स)ोन. पहुसो (स्टुराः)ने: १२. પધાર્થ ભવ-ભ્રમણને કાળ– "(हे नाथ :) (निध्या, मदिवसाय, प्रनानने योग सेना सांय હેતુરૂપ જળ વડે) લવ-વનને ચિતા એવા મેં અડદની જેમ ઘટી-સંસ્થાનરૂપ ઉપરી અને અવસર્પિણથી યુક્ત અનેક પુદગલ–પવર્ષે નીન કયી. – -- जादा- मारियोमा पुलावरोवार । ताताहासनगाव २'बात' इति स.पार।

·૧૫૮ ઋષભપંચાશિકા, સ્પષ્ટીકરણ पमेय-भान- આ પદ્યમાં અરઘટ્ટની, સંસારને વનની અને ઉત્સર્પિણ-અવસર્પિણીને ઘડાઓની ઉપમા આપવામાં આવી છે, પુદ્ગલ-પરાવર્તનને एवमतीतकालानुभूतमात्मनः स्वरूपमभिधाय साम्प्रतं वर्तमानविषयमभिधित्सुराह- भमिओ कालमणंत, भवम्मि भीओ न नाह ! दुक्खाणं । संपइ तुमम्मि दिवे, जायं च भयं पलायं च ॥४८॥ [भ्रान्तः कालमनन्तं भवे भीतो न नाथ! दुःखेभ्यः । सम्प्रति त्वयि दृष्टे जातं च भयं पलायितं च ॥] प्र० पृ०-भमिओ त्ति । हे विहितदुर्दान्तमन्मथप्रमाथ! नाथ ! अहं हि भैरवभवे पूर्वोक्त- युक्त्ययानन्तम्-अपर्यवसानं कालम्-अनेहसं भ्रान्तः-पर्यटितः । तस्मिंश्च दारुणदुःरानि- रायेऽपि चम्भ्रम्यमाणस्तेभ्यस्तथाविधदुःखेभ्यो मनागपि न भीतः । संपइ त्ति-संप्रति तुमम्मि-त्वयि दिवे-दृप्टे अनन्यसामान्यदेवत्वेन मनस्यवस्थापिते जन्मजरामरणादिरूपेभ्यः सांसारिकेभ्यो दुःखेभ्यो भयं-साध्वसं जातं-प्रादुर्भूतं च तदैव पलायितं-नष्टं च । चशब्द- स्तुल्यकालवचनः । इयमत्र भावना-किलायं जीवः सदैवाविनश्वराकारे सकलक्लेशकोशा- गारे संसारे निरन्तरं परिभ्रमन् सर्वथैवानवहितधर्माधर्मव्यवहारतया कर्मवन्धहेतूनजानाना फपायविषयादीन् , अत एव निःशई प्रवर्तमानः प्राणवधादिपूपभुञ्जानः च विपर्यस्तमति- तया मुखबुद्ध्या तत्प्रत्ययान्यसङ्ख्यदुःखान्याशङ्कामानमपि न करोति । कुतस्त्यं पुनर्भयम् ? यदा पुनः कर्मक्षयोपशमजन्यमगण्यपुण्यप्राग्भारलभ्यं लब्ध्या अपूर्वकरणादिक्रमेण भगवद्द- शनमामोति तत्प्रवचनोपदेशलेशं (च) शनैः शनैः परिशीलयति तदा मनागुन्मीलितविवेक स्वयमेव चिन्तयति-अत एवामी मया कपायविपयादयः सर्वकार्येषु प्रागारोप्य पुरस्कृताः नरेवाहमियन्तमनन्तमनेहसमसमञ्जसविडम्बनाभिविडम्बितः । तथैव चाद्यापि मामेवामि- भवितुमर्मापामुपक्रमम्तन्न जाने किमपि भविष्यति इति महान्तमन्तर्भयं क्षणमनुभवति । पुनः परिशीलनदेव भगवत्प्रवचनं विलोक्य कपायादिमदविदलनोदामपराक्रमानुपश- मादीन नियतमापां पुरस्कारेण प्रमथितप्रतिपन्धिमार्थसामर्थ्य विधाय निर्यातनं श्रयिष्ये मनातनस्थाननिति नदेवानीर्णभयभरः प्रमोदमेदुरश्च भवति । इति-अमुना प्रकारेण स्वामिन्दि दृष्टे भयं जानं च पलायितं च । इति अष्टचत्वारिंशसमगाथार्थः ॥ ४८ ॥ हे० वि०-(भमिनो ति)। हे नाथ! भ्रान्तः-पर्यदिनः कालम् । कियन्तम् ? अनन्त, विस्व अनादिकालं यावत् स्थितत्वात् । क ? भवे-मंमारे । भवन्त्यस्मिन् कर्मयावर्तिनी ·રિતા] पभपञ्चाशिका. ૧પ૦ ? जीवा इति भवस्तस्मिन् । परं तथापि न भीतो-न त्रस्तः । केषाम् ? दुःखानां-जन्म- जरामरणादिलक्षणानाम् । त्वयि दृष्टे पुनर्विवेककुशलत्वात् जातं-सम्पन्नम् । किं तत् ? भयं पलायितं च-नष्टं च [मे-मम झगिति-शीघ्रमेव । अयमर्थ:-ये हि भगवन्तं स- म्यक् पश्यन्ति तेऽवश्यं लघुसंसारिणो भवन्ति इति आगमवचनात् निश्चीयते, न સંસાર રતિ ૪૮ છે શબ્દાર્થ મમ (કાન્તઃ)=સમ્યો. સંપદ (સી)=હમણ- (૪)-કાળ. તુમણિ (વિ)-તું. સાત ()=૨નન્ત, વિદે(c)=જવાયો. અભિ (મ)=સંસારમાં, મો (ની)=બીધો. ના (વાર્તા)-ઉત્પન્ન થયું. R (Eનહિ, = (૧)=મને. ના! (!) હે નાથ! મ (મ) ક્ષય, બીક. ફુલો (દુ) દુઃખોથી. પર (પતિ નાસી ગયું. પદ્યાર્થ દુખથી ભય તથા તેને નિરાસ- હે નાથ ! હું સંસારમાં અનંત કાળ રખડ્યો (પણ) હું દુઃખોથી બધે નહિ, (પરંતુ) હમણા જ્યારે મેં તને જે ત્યારે (પાટિકથી થતી વિડંબના બંધ થવાથી) ભય ઉત્પન્ન થયે અને સાથે સાથે શમાદિક વડે તે દૂર કરી શકીશ એમ જ્ઞાન થતાં) તે પલાયન (પણ) કરી ગયે.”–૪૮ સ્પષ્ટીકરણ ધિંગવેષણ- આ પદાર્થને વિશેષ વિચાર કરતાં એમ કુરે છે કે જ્યાં સુધી મનુષ્યને પોતાની કઢંગી સ્થિતિનું ભાન થતું નથી ત્યાં સુધી તે નિશ્ચિત રહે છે. પરંતુ તેને ખ્યાલ આવતાં તો તે સજન હોય તો તેને સુધારવા બનતા પ્રયાસ કર્યા વિના રહે નહિ. આથી એમ ફલિતાર્થ થનું નથી કે Ignorance is biss અર્થાત અજ્ઞાનદશા એ સુખપ્રદ છે એમ માનીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત નજ કરવું. વળી આ વાતને શાસ્ત્ર પણ સમર્થન કરે છે, કેમકે અાન-વાદીએને ૩૬૩ પાખંડીરોમાં અંતર કરવામાં આવ્યો છે.

·सक्ष। . - मीणां पापि सम्मवति । सात या प्रतिपतितपरिणामानामात्मदर्शनेन सानुग्रहो भूया इत्यर्थः, १६० વૃષભપંચાશિકા, साम्प्रतं स्तुतिकृद् भगवदर्शनेन कृतार्थ मन्यमानः स्त्र जन्म पुनरुत्तरकालेऽपि प्रार्थनारूपां स्तुतिमाह- जइवि कयत्थो जगगुरु ! मज्झत्थो जइवि तहवि पत्थेमि । दाविज्जसु अप्पाणं, पुणो वि कइया वि अम्हाणं ॥ ४९ ॥ [ यद्यपि कृतार्थों जगद्गुरो! मध्यस्थो यद्यपि तथापि प्रार्थये । दर्शयेरात्मानं पुनरपि कदाचिदप्यस्माकम् ॥] प्र० वृ०-जइवि त्ति । हे कृपाकूपार! जगद्गुरो! यद्यपि त्वमेवविधस्तथाप्यह मार्थयामि इति सम्बन्धः । इदानीं यादृशः स्वामी तदेवाह । किविशिष्टः त्वं? जइवि पि 'कृतार्थः' कृतो-निर्वर्तितः मं. प्रयोजनं येन स कृतार्थः, तथा मज्झत्थो जइवि-यद्यपि मध्यस्थः, मध्ये र .लि स्पृष्टे चिदानन्दात्मनि स्वस्वरूपे तिष्ठतीति मध्यस्था, વ - ૯ तथा भवितव्यतावशेन रागद्वेषमोहैरुपहन्यमानं चराचरं जग प्यौदासीन्येन स्थितः । यश्च कृतार्थो मध्यस्थश्च भवति स कथमप्रार्थितः परार्थाय (प्रयतते ? ) इत्यतः प्रार्थयामीत्युक्तम् । तामेव प्रार्थनामाह-'दाविजसु अप्पाणं वि कझ्या वि अम्हाण' यद्यपि त्वं कृतकृत्य उदासीनश्च तथापि कइया वि-कदाचिदपि कस्मिंश्चिद् देशे काले वा पुनः-पुनरप्यस्माकमात्मानं दाविजसु-दर्शयस्व, दर्शनप्रदानेन प्रसादं कुर्याः । अयमभिसन्धिः यद्यपि कुतोऽपि पुरातसुकृतसंयोगादस्मिन् जन्मनि भगवदर्शनं सञ्जातं तथापि विचित्राः कर्मपरिणतयो जीवानां क्षणे क्षणे विपरिणमनधर्मा णश्च शुभाशुभपरिणामात् । तद् यदि प्रवलविगलितवीर्यविशेपोऽयमस्माकमात्मा तव सम्य ग्दर्शनं श्रद्धानं वाऽवीर्य कथमपि मिथ्यापथं पाथो (प्राप्तो?) भवति तदा तस्मिन् क्षणे पुनरप्यस्य स्वदर्शनवितरणेन प्रसादं विदध्या इति ॥ ननु क मैचित्यचञ्चुरप्येप धनपालकविर्वास्तोप्पतेरपि स्तुत्यस्य जगत्पतेरस्यां गाथायां सर्वेषु ग्वेकवचनं प्रयुक्तवान्, आत्मनस्तु अस्माकमिति बहुवचनम् ? उच्यते-निय तर्मा रज्ञानादिदमभिधीयते भवता । पश्य य एव तुच्छप्रकृतित्वेनात्मम्भरिः पुमान जियवसरे प्रसादसुमुखं स्वामिनमवलोक्य स्वार्थपरतया केवलस्वसम्बद्धामेव यस्तु महेच्छतया सर्वजनीनचरितः स्यात् स तस्मिन् क्षणे तथाविधं स्वा. सर्वेषां स्वानुरूपाणां तदनुजीवानां क्षीणताति(सम्प्राप्तातितां ?) विज्ञाप पि कविपुङ्गवस्तस्तः स्तुतिवचोभिरभिप्रसाद्य स्वामिनं प्रार्थयति स्म । यत नत्वेन स्पृष्टसम्यग्दर्शनानां त्वत्प्रवचनानुयायिनां चास्माकं सर्वेपामस्मद्ध यति, अस्मा- : 'पापा ·বা। বাহিকা 3 ০০--For R। তাৎক্ষনিক। এগিগাবিননা- বি। ৩মীল: শানু। হালকা নাকা যাতাযit- ফাইনা হয় {f a qনা বা বুনি খুন। মাশর। বাবা- গীতা । ন -[E] বাংলা- पाशिरता पालतीति गोपिपला स लगेगनियो गोरगादांगा। विशिष्टरलागी शुगो-- হয়না। ষা। ছিন? তা নিতা। Fr-fখাদ্য সে যদিদদাতিয়ায় মু-িfar ( গা। ব্যয় মাতা-নবী মু-ি যা যা না দিবি। দান্ত বা ছিলি অহাঃীগীগিতায় নি। তার বাবা- siথ হাকাৰবি, যা নিপা হয়রি, শাসনানি। গাদাগ-- ‘া যাও। সন্তু যা গছানান যা মানঃ সাদিয়া, না- তা নিয়া যায় যা-গুলশা। দাতাগুtি- আর ফাহ, নয় তামাং গগ[স। সান- ‘সাক্ষণাগা! সােনিয়া হাসি ৰিচা ও খুi ৭ি *[ir ( ২i [রি ঘনঘা যুধিয়াশা। বিধি 1 মাল। যা ? নি:- ফিল -সােনাবন্ধif=ন। বগা (মাস) মাrি-irir মণিবাণিী--afizয়নি। মাগr রা না যাণ । (Vir- না। ধুনঃ fri.fife ( 31 - যাহ(Fix aft-মাদ) ঘন দয়াতসা যান • ব্যর দায়দাবি, সং, ধারা- দ্বিায়সমিfিirণযখন, '.g fifa (ণ, না, হব ছাতা " নিন iravright" সময় দগণণার fir, Ir tir fift f ( ধী, নয়। যir 'inf।। | FIখিনি'। Eংশগ স্নিান vত বা i fa] । ft धार्थी मगाए ॥ ५० ॥ না। ' মাশরণাঃtf(fi'it ii) । শাfিfitterta(41) {\fiverr. । •ঃণি । • ~ি-গী't ( দিগ)। ft-' ২ ॥ সাল- ১। নন? || n: tefষ। বাংfait({0)ist 14tifi xiii গণ{{, ·[ ૧૬૨ ષભપંચાશિક, રાજે પરમેશ્વરને ઉદ્દેશીને કાથો, જો એ વિશેષણનો પ્રયોગ કરી તેનો વ્યવહાર કર્યો છે, ત્યારે પોતાને માટે અને પ્રયોગ કરી બહુવચનને વ્યવહાર ચોગ્ય ગણાય? આનો ઉત્તર એ છે કે તુચ્છ પ્રકૃતિવાળે સ્વાર્થી મનુષ્ય જ કૃપાળુ પ્રભુની પ્રા વેળાએ કેવળ પોતાના તરફ પ્રસન્ન થવા વિનતિ કરે છે, ત્યારે ઉદાર મનનો માનવ તો છે અન્ય દુઃખી જનોના તરફથી પણ તેવી પ્રાર્થના કરે છે એટલે કે તે ફક્ત પોતાને જ પ્રાર્થના કરતો નથી, પરંતુ દુઃખી આત્મ-બંધુઓને માટે પણ ઈશ્વરને પ્રસન્ન થવા છે. આથી કરીને સમજી શકાય છે કે વિશ્વબંધુત્વની ઉમદા ભાવનાથી વાસિત હૃદયવા શ્વરે અન્ય જનોની તરફથી પણ પ્રાર્થના કરેલી હોવાથી ફા” દ્વારા બહુવચનને કર્યો છે તે જાણ્યું છે. વિશેષતા તો એ છે કે કવિરાજે પોતાને માટે તો પતિ એકવચનનોજ પ્રયોગ કર્યો છે, પરંતુ થેનો એવો પ્રયોગ કર્યો નથી, તો પછી એ . તતાનો અલ્પાશે પણ ભંગ થયો છે એમ કહેવાય જ કેમ? પ્રાર્થના હેતુ કવિરાજ ફરી ફરીને પ્રભુની પ્રાર્થના કરે છે એ વાસ્તવિક નથી એવી શંકા કોઈ ભવે તો તે અસ્થાને છે. કેમકે જે કે એક વાર પ્રભુના દર્શનનો પોતાને લાભ મળ્યો એ દ્વારા સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિ થઈ ચૂકી છે, પરંતુ આ સમ્યકત્વ ક્ષાયિક ન હોય તો ભ મિથ્યાત્વના સપાટામાં આવી જવાનો પોતાને ભય રહે છે. આથી તેઓ કદાચ તેવી સ્થિતિમાં આવી પડે ત્યારે સુજ્ઞાનના અભાવે તેને પ્રભુને વિનતિ કરવાનું પણ વિસ્મર એ બનવા જોગ છે. એમ હોઈ કરીને તેઓ પુનરપિ પુનઃ પ્રાર્થના કરે તેમાં કંઈજ ખોટું વળી કવિરાજને ક્ષાયિક સમ્યકત્વ મળી ગયું હોય તો પણ તેઓ વારંવાર વિ4 વિનતિ કરે તો તે અનુચિત નથી જ, કેમકે તે શુભ કાર્ય છે. - - इदानीं स्तुतिकृदाशंसारूपां भड्यन्तरेण स्वनामगी चापश्चिमा परि મહું- इअ झाणग्गिपलीविअकम्भिधण! बालबुद्धिणा विमए । भत्तीइ थुओ भवभयसमुद्दबोहित्थ! बोहिफलो ॥ ५० ॥ [इति ध्यानाग्निप्रदीपितकर्मेन्धन ! बालवुद्धिनाऽपि मया । भक्त्या स्तुतो भवभयसमुद्रयानपात्र! बोधिफलः॥] . 'भवभवसमुद' इति पाठान्तरम् । ૨ આને બદલે બોહિત્ન” શબ્દ લખાય કે કેમ એ પ્રશ્ન છે, કેમકે અમરકેશાદિમાં એ શબ્દ પડતો નથી, જ્યારે શ્રીગુણકરસૂરિએ ભક્તામર સ્તોત્ર (શ્યો. ૪)ની ટીકા (પૃ. ૧૪)માં રોહિથોડવુધિમ” ઉલ્લેખ દ્વારા તેમજ વળી ૧૯ મા પૃષ્ઠમાં પણ વોફિમહિલા એ દ્વાર શ્રીભાવવિજયગણિએ પોતે રચેલી ઉત્તરાધ્યયનસૂત્રવૃત્તિની પ્રશસ્તિના નિસલિખિત- "महोपाध्यायश्रीमुनिविमलपादाः समभवन् । भवोदन्वन्मजजननिवहयोहिरथसरशाः ॥" -૧૭ માં પઘ દ્વારા ભોહિત્ન' ની સંસ્કૃત શબ્દ તરીકે પ્રયોગ કર્યો છે, ·रिरिता] ? ? अपभपञ्चाशिका. प्र० वृ०-इ. झाणग्गीति । हे सकलमङ्गलनिलय ! विहितसंश्रितसत्त्वविततव्यापदा- विलय! अप्रमेयमहिमन् ! भगवन् ! सर्वद्धन्द्धकरुणामहोदधिं दानशौण्डं सकलनायका- काण्डमवाप्य न खलु मद्विधोऽर्थी किमपि पुनरुक्तादिदोपं पश्यतीति पूर्वप्रार्थितमप्यर्थ पुनः प्रार्थयते । कथमित्याह-त्वं मम वोधिफलो भवेति । तत्र बोधिः-[सम्यक् सम्यक्त्वा- वाप्तिस्तां फलतीति वोधिफलः स त्वमेवंविधो भवेत्याशंसा। किंविशिष्टस्त्वम् ? थुओ- स्तुतः। केन? मया। किंविशिष्टेन ? वालबुद्धिणा वि-वालवुद्धिनाऽपि । वालः-शिशुः तस्येव तथाविधविचारचातुरीवर्जितसहजार्जवगुणोपेता वुद्धिः-मतिर्यस्य स तथा । यद्वा वाला-तन्वी बुद्धिः-मतिर्यस्य स तथा तेन एवंविधेनापि ॥ ननु काव्यं हि कविना यशःप्रभृतीनानभिलपता विधीयते । न च वालबुद्धरमीपामे- कोऽपि सम्भवति, तत् किमर्थमनर्थकं स्तुतिकृत् तं प्रयासमङ्गीकृतवानिति आशङ्याह- 'भत्तीई' इत्यादि । न खलु मया यशःकामेनार्थकामेन वा भगवतः स्तुतिर्यथिता, किन्तु केव- लया निळजया इतरदेवतासाधारणया भक्त्या-प्रभुप्रतिपत्त्या । तस्यां च केवलमनःशुद्धिप्र- धानतमं कारणं, न तु सुललितपदन्यासपेशला भणितिरपीत्यदोपः। कथं स्तुतः? इअ-इति 'जयजंतुकप्पपायव!' इत्यादितः समारभ्य 'दाविज्जतु अप्पाणं पुणो वि कइया वि अम्हाणं' इति पर्यवसानया पूर्वोक्तयुक्त्या। किंविशिष्ट ! भगवन् ! त्वं मया स्तुतः? झाणग्गिपलीविअक- मिंधण !-ध्यानाग्निप्रदीपितकर्मेन्धन ! तत्र ध्यानं (परमशुक्लभ्यानं) तदेवाग्निः-ज्वलनतेन प्रदीपितानि-भत्लीकृतानि ज्ञानावरणादिकर्माणि तान्येवैधांसि येन स तथा तस्य सम्बोध. नम् । पुनः किंविशिष्ट ! 'भवभवसमुद्दवोहित्य !' भवः-संसारः (तत्र भवः-प्रादुर्भावः) स एवालन्धमध्यत्वेन सुदुस्तरत्वेन च समुद्र व नमुद्रस्तस्मिन् कर्मामिभ्रमयद्यात् कदा. चिन्नरकादिगतिप्वन्तर्निमजनपरायणानां, कदाचिर्व-स्वर्गादिगतिपु उन्मानपराय- णानां. सदुपदेशहलालन्देन च विहितोद्धतीनां भव्यप्राणिगणानां नितिपुरी पार] प्रापण. प्रवीणत्य चारित्रयानपात्रत्व प्रवर्तनाद् भगवानपि बोहित्य इव-पोन प्य तस्य मम्बोध. नन् । स त्वमेवंविधो नन बोधिफलो भव । अत्र चहा आणग्गिपलीविम्मिंधण! इत्यत्र विश्रान्त्या धणवाल इत्येतावता पदेन स्नुतिक्रनिधानम् । इति पचामलमगा. धार्थः समाप्तः॥ ५० ॥ तत्समाप्ती च नमाप्तयनृपभपश्चागाम(शिरा नानी) श्रीधनपाल विविपिना श्रीयुगादिजिननुतिर्ललिनोनि.नाम(नी) श्रीनीवमानन्दाचार्यविरचिना ननिध ॥ धनपालामानिनिः नगनेति ।। २०वि०-अधुनोरनंहरसा-हानि । इति-सेन प्रकारेण नुनी-नन्तो न्या। निम्या : पालदिनानि-मन्द मतिनाऽपि । हे ध्यानातिनीलपिनगर्ने मानामिना प्रदान-पान पर ·? ૧ર પભપચાશિકા, [ : રાજે પરમેશ્વરને ઉદ્દેશીને રથો, લ્યો એ વિશેષણનો પ્રયોગ કરી તેને એક વ્યવહાર કર્યો છે, ત્યારે પોતાને માટે નો પ્રયોગ કરી બહુવચનને વ્યવહાર કરે યોગ્ય ગણાય આને ઉત્તર એ છે કે તુરછ પ્રકૃતિવાળો સ્વાથી મનુષ્ય જ કૃપાળુ પ્રભુની પ્રાર્થના વેળાએ કેવળ પોતાના તરફ પ્રસન્ન થવા વિનતિ કરે છે, જ્યારે ઉદાર મનનો માનવ તે પોતાના અન્ય દુખી જનના તરફથી પણ તેવી પ્રાર્થના કરે છે એટલે કે તે ફક્ત પોતાને જ છે પ્રાર્થના કરતો નથી, પરંતુ દુઃખી આત્મ-બંધુઓને માટે પણ ઈશ્વરને પ્રસન્ન થવા વિજ્ઞ છે. આથી કરીને સમજી શકાય છે કે વિશ્વબંધુત્વની ઉમદા ભાવનાથી વાસિત હૃદયવાળા ધરે અન્ય જનની તરફથી પણ પ્રાર્થના કરેલી હોવાથી બાળ” દ્વારા બહુવચનને કર્યો છે તે ન્યા છે. વિશેષતા તો એ છે કે કવિરાજે પોતાને માટે તો સેમિ પદ એકવચનનો પ્રયોગ કર્યો છે, પરંતુ થેનો એવો પ્રયોગ કર્યો નથી, તો પછી એમની તતાનો અલ્પાંશે પણ ભંગ થયો છે એમ કહેવાયજ કેમ? પ્રાર્થનાનો હેતુ– કવિરાજ ફરી ફરીને પ્રભુની પ્રાર્થના કરે છે એ વાસ્તવિક નથી એવી શંકા કોઈને ભવે તો તે અસ્થાને છે. કેમકે કે એક વાર પ્રભુના દર્શનને પોતાને લાભ મળ્યો છે એ દ્વારા સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિ થઈ ચૂકી છે, પરંતુ આ સમ્યકત્વ ક્ષાયિક ન હોય તો ભવાં મિથ્યાત્વના સપાટામાં આવી જવાને પોતાને ભય રહે છે. આથી તેઓ કદાચ તેવી સ્થિતિમાં આવી પડે ત્યારે સુજ્ઞાનના અભાવે તેઓને પ્રભુને વિનતિ કરવાનું પણ વિમરણ એ બનવા જોગ છે. એમ હોઈ કરીને તેઓ પુનરપિ પુનઃ પ્રાર્થના કરે તેમાં કંઈ જ ખોટું વળી કવિરાજને ક્ષાયિક સમ્યક્ત્વ મળી ગયું હોય તો પણ તેઓ વારંવાર વિધે વિનતિ કરે તો તે અનુચિત નથી, કેમકે તે શુભ કાર્ય છે. રૂાની સ્તુતિ સારપ મચત્તળ નાનામાં પશ્ચિમ સમાતિ : મહું- इअ झाणग्गिपलीविअकम्मिधण! बालबुद्धिणा विमए । भत्तीइ थुओ भवभयसमुद्दबोहित्थ! वोहिफलो ॥ ५० ॥ [इति ध्यानाग्निप्रदीपितकर्मेन्धन ! वालवुद्धिनाऽपि मया । भक्त्या स्तुतो भवभयसमुद्रयानपात्र! बोधिफलः ॥] १ 'भवभवसमुई' इति पाठान्तरम् । ૨ આને બદલે હિન્થ' શબ્દ લખાય કે કેમ એ પ્રશ્ન છે, કેમકે અમરકેશાદિમાં એ શબ્દ • પડતો નથી, જ્યારે શ્રીગુણાકરસૂરિએ ભક્તામરસ્તોત્ર (લો. ૪)ની ટીકા (૫૦ ૧૪)માં જોદિયોદવુધિe" ઉલ્લેખ દ્વારા તેમજ વળી ૧૯ પૃષ્ઠમાં પણ બોઢિયાત” એ દ્વારા શ્રીભાવવિજ્યગણિએ પોતે રચેલી ઉત્તરાધ્યયનવૃત્તિની પ્રશસ્તિના સિલિખિત- "महोपाध्यायश्रीमुनिविमलपादाः समभवन् । भवोदन्वन्मजजननिवहबोहिस्थसडशाः ॥" -૧૭ માં પ દ્વારા ખોહિત્યને સંસ્કૃત શબ્દ તરીકે પ્રયોગ કર્યો છે, M ·? "- पभपशाशिका. ૧૩ प्र० ०-इज झाणगीति । हे सकलमजलनिलय ! विहितसंश्रितसत्त्वविततव्यापदा- विलय! अप्रमेयमहिमन्! भगवन्! सर्वद्वन्द्वकरुणामहोदधिं दानशौण्डं सकलनायकप्र- काण्डमवाप्य न खलु मद्विधोऽर्थी किमपि पुनरुक्तादिदोषं पश्यतीति पूर्वप्रार्थितमप्यर्थ पुनः प्रार्थयते । कथमित्याह-त्वं मम बोधिफलो भवेति । तत्र बोधिः-[सम्यक् सम्यक्त्वा- वाप्तिस्तां फलतीति बोधिफलः स त्वमेवंविधो भवेत्याशंसा । किंविशिष्टस्त्वम् ? थुओ- स्तुतः। केन? मया। किंविशिष्टेन ? बालबुद्धिणा वि-वालबुद्धिनाऽपि । वालः-शिशुः तत्येव तथाविधविचारचातुरीवर्जितसहजार्जवगुणोपेता बुद्धिः-मतिर्यस्य स तथा । यद्वा वाला-तन्वी बुद्धिः-मतिर्यस्य स तथा तेन एवंविधेनापि ॥ ननु काव्यं हि कविना यशःप्रभृतीनानभिलपता विधीयते । न च वालबुद्धरमीपामे- कोऽपि सम्भवति, तत् किमर्थमनर्थकं स्तुतिकृत् तं प्रवासमझीकृतवानिति आशङ्याह- 'भत्तीई इत्यादि । न खलु मया यशःकामेनार्थकामेन वा भगवतः स्तुतिम्रथिता, किन्तु केव- ल्या निर्णाजया इतरदेवतासाधारणया भक्त्या-प्रभुप्रतिपत्त्या । तस्यां च केवलमनःशुद्धिप्र. धानतमं कारणं, न तु सुललितपदन्यासपेशला भणितिरपीत्यदोषः। कथं स्तुतः? इअ-इति 'जयजंतुकप्पपायव ! इत्यादितः समारभ्य दाविजसु अप्पाणं पुणो वि कश्या वि अम्हाणं' इति पर्यवसानया पूर्वोक्तयुक्त्या। किंविशिष्ट! भगवन् ! त्वं मया स्तुतः? झाणग्गिपलीविअक- मिंधण !-ध्यानाग्निप्रदीपितकमैन्धन ! तत्र ध्यानं (परमगुल्लच्यानं) तदेवाग्निः-चलनस्तेन प्रीपितानि-भस्मीकृतानि ज्ञानावरणादिकर्माणि तान्येवैधांसि येन स तथा तस्य सम्बोध- नम् । पुनः किंविशिष्ट? 'भवभवत्तमुद्दवोहित्य !' भवः-संतारः (तत्र भवः-प्रादुर्भावः) स एवालन्धमध्यत्वेन सुदुस्तरत्वेन च समुद्र इव समुन्द्रस्तत्मिन् कर्मोर्मिभ्रमवशात् कदा- चिन्नरकादिगतिप्वन्तर्निमजनपरायणानां, कदाचिदूर्ध्व-स्वर्गादिगतिः उन्मजनपराय. णानां, सदुपदेशहस्तालम्वेन च विहितोवृतीनां भव्यप्राणिगणानां निवृतिपुरी पार प्रापण- प्रवीणत्य चारित्रयानपात्रत्य प्रवर्तनाद् भगवानपि बोहित्य इव-पोत इव तस्य सम्बोध- नन् । स त्वमेवंविधो मम बोषिफलो भव । अत्र च इस झाणग्गिपलीविअकमिंधण ! इत्यत्र विश्रान्त्या धणवाल इत्येतावता पदेन स्तुतिकर्तुरमिधानम् । इति पञ्चाशत्तमगा. थार्थः समाप्तः ॥ ५० ॥ तत्समाप्तौ च समाप्तेयऋषभपञ्चाशनाम(शिका नान्नी) श्रीधनपालकविविरचिता श्रीयुगादिजिनलुतिर्ललिनोक्तिनाम(नी) श्रीश्रीमभानन्दाचार्यविरचिता तद्भुत्तिश्च ।। ॥ धनपालपञ्चाशिकावृत्तिः समाप्तेति ॥ हे० वि०-अधुनोपसंहरन्नाह (इज त्ति)। इति-उत्तेन प्रकारेण स्तुतो-नमस्कृतो मया । विविधेन मया ? बालबुद्धिनाऽपि-मन्द- मतिताऽपि । हे ध्यानानिप्रदीप्तपित)कर्मेन्धन! ध्यानामिना प्रदीप्तं-ग्रचलितं कर्मलक्षणं ·વૃષભપંચાશિકા, [श्रीधनपाल- इन्धनं येन स तयोक्तस्तस्यामन्त्रणम् । पुनः किंविशिष्ट ? भवभयसमुद्दवोहित्य !-संसा. रोग्यागंययानपात्र ! । बोधिः फलं यस्मात् स तथा । पाठान्तरं वा भवभवसमुद्दवोहि- त्योहफनो तदभावसम्पद्य(द्यादकस्व) बोधिफलो बोधिजनकः इति । ननु किं उपहासेन न्तुलेनेलाह-भत्त्या-विशिष्टभावेन । अनया च वकोत्या कविरात्मनोऽभिधानं दर्शयति घनशन:ति॥ यद् व्याख्यानेन मया, पुण्यं निर्वाणसाधकं लब्धम् । तेन जनः सर्वोऽपि हि, जायेत जिनस्तुती निरतः ॥१॥ जीवनपाल कृतिर्गणि-ना विवृतेति हेमचन्द्रेण । नर्माया हेनो-नाधिनिमित्तं च भव्यानाम् ॥ २॥ ॥ इति श्रीनपभपयाशिकावृत्तिः समाप्ता॥ શબ્દાર્થ में T 7 + १० . भत्तीय (भक्त्या )नि 43. धुओ (स्तुतः) स्तुति शयन. भव (गव)-भय, सश।२. भय (भग)य, पी. समुद ( रामुद्र) समुद्र हरिया. योहित्य (गानपात्र)-पार, नी. भवभयममुदयोहित्थपनी जाति३५ समुद्र प्रति ...' कार! बोरिफलो-सय ५३५ ५५ ६२१ गती. मय (मा)-पति. याहि (योनि) 4. नया, फल ( फ.४)=१. मयमयगमुहयोहिन्ययाशिफलो-२२ मिरे - १५ गाय समान २१५५९५३५ ॥ 151221. વિદ્યાર્થ ३ N . . i -- 4- 21 गने Mg ...... 42 (12): Mital 2. :. :: .."'!" 4 ३ ·રિજિતા ] ऋपभपञ्चाशिका. ૧૬૫ સ્પષ્ટીકરણ કવીશ્વરના નામની ગર્ભિતતા– શાળાપત્રીવિભય! વળી એ પદમાં ધીવાના પ્રયોગથી કવીશ્વરે પોતાનું ધનવાળ-ધનપાલ એવું નામ સૂચવ્યું છે. આથી કરીને આ ઋષભ-પંચાશિકાને ધનપાલની કૃતિ તરીકે બેધડક ઓળખાવી શકાય છે. સ્તુતિ-રચનાને હેતુ– કાવ્ય રચવાનાં કેટલાંક કારણે કાવ્યપ્રકાશમાં પ્રથમ પરિચ્છેદમાં નિસ-લિખિત દ્વિતીય પદ્ય દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યાં છે – "काव्यं यशतेऽर्थकते, व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये, कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥" અર્થાત–કાલિદાસ પ્રમુખને કાવ્ય રચનાનો હેતુ કીતિની પ્રાપ્તિ, શ્રીહર્ષ પ્રમુખ દ્રવ્યનું સંપાદન, સમૂર પ્રમુખનો અનર્થનું નિવારણ ઈત્યાદિ છે. આવભ-પંચાશિકારૂપ સ્તુતિ તે કવીશ્વરે કીર્તિની કામનાથી કે અર્થની વાંછાથી કે વાણીને વૈભવ પ્રદર્શિત કરવાના હેતુથી રચી નથી, પરંતુ પોતાને ભક્તિભાવ પ્રદર્શિત ક- રવાના હેતુથી રચી છે એમ તેઓ પોતે મંદ કાદ વડે સૂચવે છે. આ સંબંધમાં એ ઉમેરવું અનાવશ્યક નહિ લેખાય કે આવી હાર્દિક ઉપચના વિકારરૂપ મળને શુદ્ધ કરનારી અજબ જડીબુટ્ટી છે. નિર્મળ હદયમાંથી ઉદ્ભવતી આ પાનામાં તો રાસગડિત શનાં તેમાંથી ગગનગામી સૂર ઉદ્ભવે છે. તેને વ્યક્ત કરવા માટે ની પર રહેતી નથી. એની નાન તો કંઈ ઓર જ છે. જેને આની પ્રસાદીને દિ દેવનો . મને તો તે આ ગમ) શકે તેનું વર્ણન તે તે પણ કરી શકે છે કે જે પ . કવિ-વની લઘુતા— 'રિ પદ વડે કવિ જે પોતાની પુન: : કર દિયર ૫ મન કરે છે, જયાં સુધી ગર્વતતા પ્રાપ્ત ન થાય ! -- એકદમતિજ ગાય અને ગોરો જેને ભારત છે.

·महाकविश्रीधनपालविरचितायाः ॥ ऋषभपञ्चाशिकाया अवचूरिचतुष्टयम् ॥ अहम् । महोपाध्यायश्रीधर्मशेखररचिता संस्कृतप्राकृतावचूरिः- हे जगजन्तुकल्पपादप! जगत-विश्व तणा जंतु-प्राणीया रहदं कल्पपादप-कल्पवृक्ष छई । हे रागपङ्कजवनस्य चन्द्रातप ! रागरूपीया पङ्कजवन-कमलबन रहई चन्द्रातप- चन्द्रकिरण छैई । हे सकलमुनिग्रामग्रामणीः! सकल-समस्त मुनिग्राम-मुनिसमूह तीहं माहि ग्रामणी-अग्रेसर छई । हे त्रैलोक्यचूडामणे ! ते-तुभ्यं नमोऽस्तु । त्रिभुवन रहई चूडा- मणि-मस्तकाभरण छई । एवंविध तुझ रहई नमस्कार हु ॥ १॥ श्रीनेमिचन्द्रमुनिवरप्रणीता अवचूरिः- जयेति । नमः तुभ्यम् , अस्तु इति क्रियाऽध्याहारः । हे जगजन्तूनां कल्पो-मनोरथस्तत्पूरकः पादप इव कल्पपादपस्तस सम्बोधनम् । चन्द्रतेज इव-मृगाङ्कज्योत्स्व तस्स सम्बोधनम् । कसे. त्याह-रागः-प्रीतिलक्षणः स एव पङ्कजवनं तस्य । सकलमुनिवृन्दस्य-समस्तयतिवृन्दस अग्रणीः, आराध्यत्वात् , यद्वा सकलमुनय एव ग्रामः-कुटुम्बनिवासस्तस्य ग्रामणीः-नायकस्तत्सम्बोधनम् । त्रिलोकस्य चूडामणिः-मस्तकाभरणमिव तत्सम्बोधनम् ॥१॥ चिरन्तनमुनिरत्नविरचिता अवचूर्णिः- सुरैः प्रणतपादस्य, नाभेयस्य महात्मनः । स्तुतेर्गुरूपदेशेन, किञ्चिदू वच्मि विवेचनम् ॥ १ ॥ इह भगवतो यद्यपि गुणस्तुतिः सर्वाऽपि नमस्काररूपा तथापि विशेषतः शिष्टसमयस्मरणार्थ विघ्नविनायकोपशमनार्थ च तावत् तस्या पवादौ नमस्कारमाह-जयजंतु० । हे जगजन्तुकल्प- पादप ! । चन्द्रातप इव-ज्योत्स्नेव । कस्येत्याह-रागः-प्रीतिलक्षणः स एव पङ्कजवनं तस्य । सकलमुनिवृन्दस्याग्रणीः । त्रिलोकस्य चूडा-सिद्धक्षेत्रं तस्मिन् मणिरिव तत्सम्वोधनम् । ते-तुभ्यं नमोऽस्त्विति सम्बन्धः । रूपकालकारेण सम्वोधनानि ॥ १ ॥ पूर्वमुनिवर्यसूत्रिता अवचूरिः- अत्र जन्तुशब्देन सामान्यप्राणिगणपर्यायेणापि प्रथमतीर्थपतेर्गृहस्थावस्थासमयवर्तिनो मनुष्याः प्रोच्यन्ते, १ गूर्जरगिरायां 'ने'स्थाने 'रहई' इति प्रायुञ्जत तदानी लोक इति ध्वन्यतेऽनेन । २-५ 'छं' इति ख-पाठः । ६ 'नमस्कार हउ' इति ख-पाठः।

·दिरविता] नापभपञ्चाशिका. ११७ पनले युगलधर्मजः कमगुमनावृत्तयश्च । महनाश्च तदानीनुच्छेदोन्मुखः, अतत्तेयं भगवानेव तया- विजापुरदेदोन कल्पगुनकार्य निर्गत वानिति सन्चीनं हे जगन्तुक पास! । यथा जगदानन्दहेतु- रवि चन्नातनः पङ्कजवनं निनोल्यात. नया विश्वजनीनोऽपि तत्तःलविवश जगजन्तुजातं अनन्तसुखसम्बन्ध- वन्धरत्वेन योजयंतऋतिवन्धती वैरङ्गिक निहितगन् । सह कलाभिनन्ते इति सकल , तेच ते मुनवश्व तेगं ग्रान-समूह, तत्र मामी:-प्रधाननमः । सकलशब्दः सर्वगन्यत्र न, ग्रामशब्देन पौनत्त्यभावात् । लिनत्य चूज-सिद्धिक्षेत्रम्, तत्र कानमनहेतुगत् मागरिव मन्तित्तनत्रगन् ॥ पत्र व 'ज' बनेन सात्राच्या भूचिन, चन्दाय०' इत्यनेन हमस्यास्म, समलः' इत्यनेन उपलबलत्व समवसरगलास्या, तिलोगः' इलनेन मेजवान्या सूचिता ॥ १ ॥ ? ध० अ०-हे नाथ! त्वं जय । हे स्वामी! तूं साकी जयवंतु वात । कथम्भूत. त्वम् । रोपचलनजलधर! रोप-त्रोधल्पीया चलन-वैवानर रहई जलधर-मेघ स- मान छई । पुनः कथम्भूतत्त्वन् ! वरज्ञानदर्शनश्रीणां कुलगृह ! वर-प्रधान ज्ञान दर्शन श्री लक्ष्मी तण कुलगृह छ । पुनः वथन्भूतन्त्वन् । मोहतिमिरौघदिनकर ! मोहल्पीयां तिमिर-अंधकार रहई दिनकर-सूर्य समान छई। पुनः क्यम्भूतत्त्वम् । प्रचुराणां गुण गणानां नगर! प्रचुर-घणा गुण-चारित्रतन्य गुणमानूं नगर ॥२॥ ने० अ०-साम्प्रनं नुनिमाह-यो । जय वं भगवन् ! सर्वोत्को वर्नन । गेष- बलनजलदरः-त्रोधानिपयोगन्नन्सम्बोधनम् । दला:-मिशिगन्न: । कानाम् । परसान. दानयोः सलीनाम् । मोरनिनिदिन: सामान लिया है नगर:- पत्तनकल्प । पाम् ! गुजगनाः-पाधि-नोकामना पंगामित-मिलियोरानामि । प्रचुराणां-प्रभूतानामिनि ॥२॥ चि० अ०- रोसन -- Free: घल्पृ:-विशिद पोरनभिद! rem. सा-या पाला पिनि नि माम पर . लि. तथा ननशिपाती --------- :: CT'. नगर! । सन् : मामा एसिधिन राजरिए दिह समाभित्र . -thrumtar-pm-30 :- mergeर :

·૧૬૮ अयन्चूरिचतुष्टयसमैता [श्रीधनपाल- निखिले जगति, न तु जगद्विलक्षणेषु केवलिपु, यतस्ते आदी विशेषमवधारयन्ति, ततः सामान्यतः, ( अतः) अयं क्रमः समीचीनः । हे मोहतिमिरौघदिनकर । हे नगर । केपाम् ? गुणगणानां पौराणाम् ॥ २ ॥ ? '- ध० अ०-- अथ कवि जिननूं दुर्लभ दर्शन वोलइ । हे नाथ! मया त्वं दिनकर इव दृष्टः । हे स्वामिन् ! मई तूं दिनकर-सूर्यनी परिवि दीठउ । किंविशिष्टेन मया? 'मोहान्ध. कारचारकगतेन' मोहरूपीया चारक-गोतिहरा माहि गत-स्थित छउं । व सति ? किसिई हूंतइ ? ग्रन्थौ कथमपि विघटिते सति । राग द्वेपि करी कठिन मोहनी गांठि मोटई कष्टिई 'विघटिई हूंतइ । किंविशिष्टे ग्रन्थौ ? 'कपाटसम्पुट चत् ]घने' कपाट संपुटनी परिई धन-निविड छइ । अनेरो कोएक गोतिहरा माहि राख्यउ छइ । ते कमांडि दीधे अंधकारि करी सूर्य न देपइ तिम बहुल कर्म जीव अगुणहुत्तरि (६९) कोडाकोडी सागरोपमप्रमाण कालरूप मोहनीय कर्म तणी ग्रंथि भेद्या विणु वीतरागरूपीउ सूर्य न देपइ ॥३॥ ने० अ०-साम्प्रतं भगवर्शनदुर्लभतामाह-दिहो० । दृष्टः-सम्यगवलोकितो है जिन! त्वम् , मयेति गम्यते । कथमपि-कृच्छ्रेण विघटिते-विगलिते ग्रन्थौ-मोहमये । किंविधे ? 'कपाटसम्पुटपने कपाटयोः सम्पुटं-युग्मं तदिव धनं-गुपिलम् , अनादिभवकर्मोपात्तत्वात् । किंविधेन मया? 'मोहान्धकारचारकगतेन' मोहनीयाख्यं कर्मव अन्धकारेण युक्तधारक:-कारा- गृहं तत्र गतेन । क इव ? दिनकर इच । यथा नृपचारके तमोमये गतेन (केनचित् ) कथञ्चिद् दैवाद् विघटिते कपाटसम्पुटे भानुदृश्यते तथा त्वमपि मया दृष्ट इति भावः ॥ ३ ॥ चि० अ०-साम्प्रतं भगवद्दर्शनदुर्लभतामाह-दिहो । सम्यगवलोकितो हे जिन! त्वं मया कथमपि-कृच्छ्रेण अन्यौ-मोहलक्षणे विघटिते-निगलिते । किविधे ? 'कपाटसम्पुटधने' कपाटयोः सम्पुट-युग्मं तदिव धनं-गुपिलम् , अनादिभवकर्मोपात्तत्वात् । किंविधेन मया? मोहान्धकारचारकगतेन' मोहनीयाख्यं कर्म एवान्धकारयुक्तश्चारकस्तत्र गतेन । क इव ? दिनकर इव | कोऽर्थः ? यथाऽन्धकारचारकस्थेन केनचित् कपाटसम्पुटे विघटिते कथञ्चित् भानुदश्यते तथा त्वमपि मया दृष्ट इति भावः ॥ ३ ॥ पू० अ० हे जिन ! त्वं दृष्टोऽसि, तव वीतरागादिस्वरूपं मच्चित्ते अधुना अवततारेत्यर्थः । क सति ? गिरिसरिदुपलघोलनान्यायेन अकामनिर्जरया कर्मराशि क्षपयता ययाप्रवृत्तिकरणेन प्रन्थिप्रदेशप्राप्तेन । स च कर्मग्रन्थिः कर्कगधनप्ररूढगूढपरिणामजनितो वीर्यविशेपानिशितकुठारधाराप्रतिमेनापूर्वकरणेन विभिदे । प्र- न्यिप्रदेशं यावदनन्तशोऽपि अभव्या यान्ति । अतो ग्रन्यो विघटिते मोह एवान्धकारं तद्गतेन-तदायत्तेन । यथा नृपचारकगतेन देवाद् विघटिते कपाटसम्पुटे सूर्यो दृश्यते, तथा ॥ ३ ॥ ? ध० अ०-अथ कवि सूर्यरूप जिननी स्तुति बोलइ । हे जिनरवे !-जिनसूर्य ! भविक १ 'परि दीठठ' इति स-पाठः । २ 'विघाइ' इति क-पाठः । ३ 'भनेरठइ कोएक' इति स्व-पाठः । 'हुइ' इति स-पास -- ·विरचिता] वापभपश्चाशिका. कमलानां दृढवद्धान्यपि मोहतमोभ्रमरवृन्दानि विघटन्ते । हे जिनरूपीया सूर्य! भविक- रूपिया कमलानां मोहतम-मोहान्धकाररूप भमरना समूह विघटई-ढीलां थाई । किंविशिष्टानां भविककमलानाम् ? त्वदर्शनप्रहर्षोच्छसितानाम् । तुझ देपिवानई हर्पिई ऊसशा छई । कथम्भूतानि मोहतमोभ्रमरवृन्दानि ? दृढवद्धान्यपि दृढ-अतिहिं वद्ध- बांध्यां छइ ॥४॥ ने० अ०-अधुना रविरूपेण स्तुतिमाह-भवि० । है जिनरवे ! भव्यकमलेभ्यः प्राकृतत्वात् पञ्चमीसाने पष्ठी, त्वदर्शनात् प्रहर्पः-प्रमोदस्तेनोच्छ्वसद्भ्यः-भवदवलोकनानन्दोन्मितेभ्यः समु- पितरोमकूपेभ्यः, पक्षे विकसभ्यः । चिरप्ररूढान्यपि, पक्षे पद्मकोशान्तर्निविडनिपीडितान्यपि । मोहः-अज्ञानं तदेव वध्यमानं कर्म तान्येव भ्रमरवृन्दानि । अयं भावः-यथा सूर्यकरविकखरेभ्यः पनेभ्यः भ्रमरश्रेणयः पृथक् स्युः, एवं जिने साक्षात्कृते शुभवासनातो मोहतमांसि विघटन्ते- प्रलीयन्ते ॥ ४ ॥ चि० अ०-अथवा(धुना ?) रविरूपेण स्तुतिमाह-भवियकम० । भव्यकमलेभ्यः प्राकृतत्वात् पञ्चम्याः षष्ठीत्वदर्शनात् प्रहर्पः-प्रमोदस्तेन उच्छ्वसद्भ्यः-समुच्छ्वसितरोमकूपेभ्यः, पक्षे विकस- द्भ्यः । चिरप्ररूढान्यपि । 'मोहतमोभ्रमरवृन्दानि' मोह एव यथावस्थितवस्तुस्वरूपाप्रदर्शकत्वात् तमांसि, तान्येव भ्रमरवृन्दानि। विघटन्ते-पृथक्-दूरे भवन्ति । पक्षे पद्मकोशान्तर्निविडनिपीडिता- न्यपि । मोहः-अज्ञानं तद्वध्यमानं कर्म तदेव भ्रमरवृन्दानि । अयं भावः यथा सूर्यकरविकस्वरेभ्यः पझेभ्यो भ्रमरश्रेणयः पृथक् स्युः, एवं भव्यानामपि जिने साक्षात्कृते शुभवासनातो मोहतमांसि विघटन्ते-विलीयन्ते ॥ ४ ॥ पू० अ०-प्रभौ-दृष्टे यद् भवति तदाह । जिनरवे! भव्यकमलेभ्यः त्वदर्शनप्रहर्पोच्छ्सद्भ्यः-वि- कसभ्यः चिरप्रस्टान्यपि-पद्मकोशान्तर्निपीडितान्यपि मोहस्तमो-बध्यमानं कर्म ते (स) एव भ्रमरवृन्दानि मोहो-मूर्छा मुकुलनलक्षणा । तमसो वर्णेन (तमःसवर्णानि) तमोरूपाणि ॥ ४ ॥ ४ ध० अ०-अथ कवि जिनना पहिला कल्याणकनइं द्वारिइं स्तुति वोलइ । हे नाथ ! त्वयि नाभिकुलकरगृहावतारोन्मुखे सति सर्वार्थसुरविमानस्य सर्वो लप्टत्वाभिमानो नष्टः । हे स्वामी ! तई नाभि कुलगुरुनई धरि अवताराभिमुख अवतरिइ हूंतई सर्वार्थ सुर- विमान तण सर्व-सघलर लष्टत्वाभिमान-रमणीयकपणा तणउ अभिमान नाठउ ॥५॥ ने० अ०-लट्ठ । हे नाथ ! सर्वार्थसिद्धेः सुरविमानस लटत्वाभिमानो-मनोजत्वाहवारो नष्टः-प्रलयं गतः समस्तः । छ सति ? त्वयि नाभिकुलकरगृहावतारोन्मुखे ॥ ५॥ चि० अ०-प्रथमकल्याणकद्वारेण स्तुतिमाह-लत्तणा० । हे नाथ ! नाभिकुलकरस्य 'चाय' इति स-पाठः। पद. २२ २ 'कसत्सां छइ' इति स-पाठः । ३ 'रमणीयण()के पणा' इति स-पाठः।

·अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- त्वदि गृहे अवतारतत्र उन्मुखे-सम्मुखे सति सर्वार्थसुरविमानस्य सर्वः-समस्तो लटत्वाभि- मानः-जधानवाहकारो नष्टः-प्रलयं गतः, एतेन समृद्धिसौभाग्यं नष्टमित्यर्थः ॥ ५ ॥ पू० अ०-सर्याख्यसुरविमानत्य लष्टत्वाभिमानो नष्टः लयि नाभिकुलगृहावतारोन्मुखे ॥ ५ ॥ M ग roviVra १० १०-अथ कवि स्वामी अवतरिया पूठिई कल्पद्रुमनूं स्वरूप बोलइ । हे जगद्- गुगे! जगत-विध तणउ गुरु-पिता छ । त्वयि जगति-विश्वे चिन्तादुर्लभमोक्षसौख्य- का पदने भनीण सति कल्पतरवः-कल्पवृक्षा हित्था इव-लजिता इव गरिमामा प्राप्ताः । हे स्वामी ! तई विश्व माहि चिंतातीत दुर्लभ मोक्षसौख्य दाईइ परित कल्पवृक्ष लाज्यानि परिई अदृष्ट हुआ ॥ ६ ॥ नामानि गप किं जातमिलाह--पई। लयि जगति अवतीर्णे अपूर्वे कल्प- मिलि । किम हिन्या हा तजिता इव । उपमायां इवशब्दोऽत्र । हे जगद्गुरो! ::TRATHITAशिल कालेनन ते विनष्टाः, परं कविनोत्प्रेक्ष्यन्ते । 'चिन्तादुर्ल- मिला दर गगोक्षगौरत्यं तदेव फलं तद् ददाति यः स तस्मिन् ॥ ६ ॥ .... ............ MT : जातगिरगाह- निता० । हे जगद्गुरो जगति १३ - किशामिनि । किम ? 'हित्था दय' हियि-लजायां नितीति "'" frrपनि दभ्यः (गया)। फलानरवः प्रोपिता-अभावमा- 7. परं कपिना पश्यत । 'चिन्तादुर्लगमोक्षगौग्यफलंद' नामानि यः ग तथा । अत एव अपूर्वकल्पग प्रति ॥ ६ ॥ पण हीयाः-गलना र प्रोपिना:-निगे. anw है r - T - - "टिनना मान्य द्वारि ति बाला । नाथ ! तब नानि मादापामाम्येन नायाकण कादयनामा एकमिन 7 दिन बार अवापिणीकादि गृगमद्राम र पानी परिर फरियर । तिम + :72- "मट काटक far?) का - दानीria eir गामी ॥५॥ -~ -रहमान आया? मन काका.. ५११ ·विरचिता] ऋषभपञ्चाशिका. १७२ चक्र-द्वादशारकोत्यं तस्सैकश्चासौ पार्श्वश्व तसिन् । [स] उत्प्रेक्षते कनकमयेनेव । अयमर्थः- यथा कृष्णचके कनकमयः अरकः शोभते, तथा काललक्षणेऽपीति ॥७॥ चि० अ०-जन्मकल्याणकद्वारेण स्तुतिमाह-अरएणं० । इह चाहतां पञ्चस्वपि कल्याणकेषु सर्वलोकप्रकाशकं निमेषमात्रं फालमुल्यणं तेजःपटलमुन्मीलति एतदेव कविरुत्प्रेक्षते । हे नाथ! तब जन्मनि अत्यामवसर्पिण्यां तृतीयेन कालसंज्ञकेन भरकेण कनकमयेनेव स्फुरितं-विलसि- तम् । क ? 'कालचकैकपाध्ये' द्वादशभिः अरविशतिकोटाकोटीसागरोपमप्रमाणं कालचक्रं तस्यैक- पार्ने । अयमर्थः-यथा कृष्णचके कनकमयोऽरकः शोभते, तथा काललक्षणेऽपीति । पुनः प्रकारा- न्तरेणाह-स्फुरितमितरारकविलक्षणं किमप्यद्भुतं तेजो धृतम् . अत एव स्वर्णनिर्मितेनेव, कल्याण- काधुत्तवविकलं तु शेपं कालचक्रमन्वर्थाभिधानमेव, तत्र भगवजन्मसमयपरिवर्तमानं कालशकलं तदानीमद्भुततेजाकलितत्वेन सकलेऽपि कालचके कथं न स्फुरतु ? ॥ ७ ॥ पू० अ०-अहंतां पञ्चलपि कल्गणनेषु निनेपनानं कालं तेज उन्नीलति एतदेवाह । तव जन्मनि कालचकदेशतिना तृतीयारकेण स्फुरितं-तेजो धृतन्, अत एव काञ्चननिमितेनेव ॥ ७ ॥ ध० अ०-अथ कवि अभिषेकविधि अंगीकरी बोलइ । हे स्वामी! त्वं जन्मानन्तरं यत्र गिरी सुरैरभिपिक्तः । तूं जन्म्या पूठि सुरेन्द्रादिके जीणइ पर्वति अभिषेकु । हे नाथ ! त्वं चत्र गिरी शिवसौख्यसम्पदं प्राप्तः । हे स्वामी ! जिहां तरं शिव-मोक्षनी संपद्-लक्ष्मी पामिर । तौ द्वावपि अष्टापदगेलो वतते । ते विन्द अष्टापद पर्वत वर्तई । अष्टापद शन्दिई सुवर्ण कहीई एह कारण सुवर्णनउ पर्त नेरु जाणिव । तिहां जिन रई जन्माभिषेक हू । जिहां मोक्षलक्ष्मी पामिर तेहद आठि पावडियार करी अष्टापद कहीइ । तो द्वावपि पर्वतो गिरिकुलस्य-पर्वतसमूहत्य मीपानेली-शिरोमुकुटी ज्ञेयौ । ते मेल पर्वत अनइ अष्टा- पद पर्वत अनेरा पर्वत-समूहना मस्तकनई अष्टापद सुवर्णसंवन्धीया मुकुट जाणिवा ॥८॥ ने० अ०-अभिषेकविधिमुररीकृत्याह-जम्मि० । यत्र वं अभिषिक्तः-नापितः मुंः, यत्र व शिवसौख्यसम्पदं प्राप्तः ता द्वावपि अष्टापदगली बनने । एक्ल अष्टापदं-न्वर्ण नन्मयः शल:, अन्यत्र अष्टापदानि-जीवविशेपा पत्रस तथोन्तः । सिंविधा शापामलो-गिरोसको । क्स गिरिडलस-पर्वतममाजस ॥८॥ चि० अ:-अभिषेकन्तुतिनु ल स्तुतिमाह-कन्नि टनः । यत्र व्यनिपिन:-नापितः। पो रैः । पत्र व शिवसीय प्रातः । नौ हानि नहाटगे वर्नेन । पाटा-. पर्ण तन्मयःोर अन्य सभी पदानि परमयीन । दिविहिनतार.. दोपरी । इस निसिप पसगान्त माननाद डिवचने वचनन। ८॥ -- --

·No text on this page.

·. । विरचिता] ऋषभपञ्चाशिका. ૧૯૧ चक्र-द्वादशारकोत्यं तस्यैकवासो पार्श्वश्च तसिन् । [स] उत्प्रेक्षते कनकमयेनेव । अयमर्थः यथा कृष्णचक्रे कनकमयः अरका शोभते, तथा काललक्षणेऽपीति ॥७॥ चि० अ०-जन्मकल्याणकद्वारेण स्तुतिमाह-अरएणं० । इह चाहतां पञ्चस्वपि कल्याणकेषु सर्वलोकप्रकाशकं निमेपमात्रं कालमुल्वणं तेजःपटलमुन्मीलति एतदेव कविरुत्प्रेक्षते । हे नाथ! तव जन्मनि अत्यामवतपिण्यां तृतीयेन कालसंभकेन अरकेण कनकमयेनेव स्फुरितं-विलसि- तम् । छ ? 'कालचकपा' वादाभिः अरकविंशतिकोटाकोटीसागरोपमप्रमाणं कालचकं तस्यैक- पाय । अयमर्थः-यथा कृष्णचके कनकमयोऽरकः शोभते. तथा काललक्षणेऽपीति । पुनः प्रकारा- न्तरेणाह-स्फुरितमितरारकविलक्षणं किमप्यद्भुतं तेजो धृतम् . अन एव स्वर्णनिर्मितेनेव, कल्याण- काघुत्सयविकलं तु गेषं कालत्रमन्याभिधानमेव तत्र भगवजन्मसमयपरिवर्तमानं कालशफलं तदानीमद्भुततेजःकलितत्वेन सकलेऽपि कालचके कथं न ऊरनु ? ॥ ७ ॥ पू० अ०-अहला पञ्चवि कथान नि तेज उन्नीले एनवार । तर जन्मान कालचक्रगदगतिन तृतीयाका लान्त-तेजो इतन्, न एकजननिन्निनर ॥ ७ ॥ ध० अ०-अथ कवि अभिपकनिधि अंगारी नोट । नामी ! लं जन्मानन्तरं यत्र गिरी सुरैरभिपित्तः । तूं जन्न्या पृटि मालिनी परति अभिरेक । हे नाथ ! त्वं चत्र गिरी गिवनौस्यन प्राप्तः । मानी : जिन-मानी गंपर-हामी पामि । तो द्वावपि जापोती है। पिता शामिई सुवर्ण कही एह वारण मनः पर्न }नि समाभिक १ । जिहां मोक्षरक्षनी पानिजाति नाद्वारपि पर्वती गिरिपुदरत-पर्वतलापने- र पर मन मा. पद, पर्वत अनेरा पर्वत-पहनामजन्न मामागिता १८|| नं० १०-निकादिपिक-नि: रममा मसिनोमनग्न कन्वर यानि-जीवन . ग प्स: निरिस दि. ----- ६ :* rrer in ·१७२ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- पू० अ०–तावुभावप्यष्टापदशैलौ गिरिकुलस्य सीसामेला-शिरोमुकुटी जाती । एकोऽष्टापदस्य-सुवर्णस्य शैलः यत्र त्वमभिषिक्तो मेरुरित्यर्थः, अन्योऽयोध्या' परिसरस्थोऽष्टापदाभिधः यत्र त्वं शिवसौख्यसम्पदं प्राप्तः ॥ ८ ॥ ॥ ध० अ०-अथ जिननई राज्याभिषेकविधि अंगीकरी चोलइ । हे नाथ! ते धन्या:- पुण्यभाजो यैस्त्वं सविस्मयं-सहर्प दृष्टोऽसि । हे स्वामी! ते धन्य-पुण्यवंत प्राणीया जेहे तूं सविस्मय-सहर्ष दीठउ । किंविशिष्टस्त्वम् ? हरिणा-इन्द्रेण झगिति-शीघ्रं चिरधृतनलि- नीपत्राभिषेकसलिलैः कृतराज्यमजनः-कृतराज्याभिषेकः । हरि-इंद्रिई शीघ्र चिरकाल धृत-धरी नलिनी-कमलिनी तणे पत्राभिषेक तणई सलिल-पाणी करी कृत-कीधउ राज्याभिषेक छइ जेह ताहरउ ॥ ने० अ०-राज्याभिषेकविधिमङ्गीकृत्याह-धन्ना० । धन्याः-पुण्यभाजस्ते यदृष्टोऽसि-अव- लोकितोऽसि । कथम् ? सविसयं-सकौतुकं सहर्प वा। किंविधः ? कृतराज्यमजनो-विहितरा- ज्याभिषेकः हरिणा-इन्द्रेण झगिति-शीघ्रम् । कीदृशैः ? चिरधृतं नलिनीपत्राभिषेकजलं यैस्ते तथाविधैरिति ॥९॥ चि० अ०-राज्याभिषेकमगीकृत्य स्तुतिमाह-धन्ना० । धन्याः-पुण्यभाजस्ते येईप्टोऽसि- अवलोकितोऽसि । कथम् ? 'सविस्मयम्। सकौतुकं सहर्षे (वा)। किंविधः ? कृतराज्याभिषेकः हरिणा-इन्द्रेण झगिति-शीघ्रम् । कीदृशैः 'चिरधृतनलिनीपत्राभिपेकसलिलैः अभिषेकाय जलं अभिपेकजलम् , चिरं-प्रभूतकालं धृतं-अवस्थापितं नलिनीपत्रैरभिपेकजलं यैस्तैरिति ॥ ९ ॥ पू० अ० ते धन्या यैस्त्वं सविस्मयं दृष्टः झगिति इन्द्रेण कृतराज्यमज्जनः । चिरं धृतम्-अवस्थापित नलिनीपत्रैरभिषेकोदकं यैः ॥९॥ M ध० अ०-अथ जिननइं राज्यविधि उदिसी वोलइ । हे नाथ! त्वं यासां प्रजानां- लोकानां स्वामी जातः, ताः प्रजाः कृतार्था जाताः। हे नाथ! तूं जीव लोकनु स्वामी-ठाकुर हूओ ते प्रजा-लोक कृतार्थ हुया। किंविशिष्टस्त्वम् ? 'दर्शितविद्याशिल्पः' दर्शित-दिपाड्या विद्याना शिल्पविज्ञान छई जीणइं तई। पुनः किं ? कथिताशेपलौकिकव्यवहारः' कथित- कहिउ अशेष-समस्त लोकनउ व्यवहार-पाणिग्रहणादि आचार छई जीणई तई ॥१०॥ ने० अ-अधुना राज्यपरिपालनविधिमाश्रित्याह-दावि० । जातः-सम्पन्नः त्वं यासां स्वामी-अभुः, ताः प्रजाः कृतार्थाः कृतकृत्याः । किंविधस्त्वम् ? दर्शित विद्याशिल्पः ।

·३७3 विरचिता] पभपञ्चाशिका. 'वैजरिअ' ति देशीभापया कथितोऽशेपलोकव्यवहारो येन स तथा । विद्याः-शब्दविद्यादयः लिखितगणितादिकाश्च, शिल्पं-कुम्भादीनि, व्यवहारः-परिणयनादीनि ॥ १० ॥ चि० अ०-अधुना राज्यप्रतिपालनविधिमाश्रित्य स्तुतिमाह-दाचिय० । यासां प्रजानां त्वं स्वामी-प्रभुर्जातः-सम्पन्नः, ताः प्रजाः-लोकाः कृतार्था:-कृतकृत्या इति । किंविधः? 'दर्शितवि- धाशिल्पः दर्शितानि विद्याः-शब्दविद्यादिका लिखितादिकाश्च शिल्पानि-कुम्भ(कारा)दीनि च येन स तथा । 'बजरिअ' त्ति देशीयभापया कथितोऽशेपलोकव्यवहारः-परिणयनादिको येन स तथा॥१०॥ पू० अ०-दर्शितविद्याशिल्पः । 'बज०'-व्याकृतोऽशेषजनानां व्यवहारो येन ॥ १० ॥ ध० अ०--अथ कवि जिननी दीक्षाविधि वोलइ । हे धीर! यथा त्वं नियमधुरं-दीक्षा- ग्रहणपरिणामं प्रतिपनः तथा कोऽन्यो जीवः?। परीपह-उपसर्गे करी अक्षोभ्य !। हे धीर! स्वामिन् ! जिम तई नियमधुर-दीक्षा लइवानउ परिणामु आश्रयु तिम कुणि अनेरई आश्रयु ? अपि तु कुणिहि नाश्रयु । किंविशिष्टस्त्वम् ? 'वन्धुविभक्तवसुमतिः' वन्धु-भरते- श्वर बाहुबलि प्रभूति सर पुत्रनई विभक्ता-विहिंचि आपी वसुमती-पृथ्वी छइ जीणई तई । पुनः किं० १ वत्सरं-संवत्सरं यावत् अविच्छिन्नो दत्तो धननिवहो-धनसमूहः । चच्छर-संवत्सर जाण अविच्छिन्न-निरंतर दत्त-दीधउ धननिवह-धनसमूह छइ ॥ ११ ॥ ने अ०-दीक्षामगीकृत्य स्तुतिमाह-बंधु० । हे धीर!-महाप्रभार! यथा त्वं नियमधुरं- प्रव्रज्याग्रहणपरिणामं प्रतिपन्नवान् तथा कोऽन्यः ? । न कश्चिदानीन् । कीमः ? 'बन्धुविभक्तवमु- मतिः' बन्धूनां-पुत्रादीनां सामन्तादिभ्यो (दीनां ?) या विभागीकना वमुमतिः-क्षितिर्यन । वत्सरं-वर्प यावद (वि)च्छिन्नो-निरन्तरं दत्तः, लोरे (भ्यः) इति गम्यने, धननियहो (येन) स तथा ॥ ११ ॥ चि० अ०-अध दीक्षादल्याणजमधि:न्य गाथाल्देन लुनिमार-बंधु। धीर!-महा. प्रभाव ! यथा त्वं नियमधुरं-भनयान परिणाम मनिपजवान . नया योऽन्यः। न कधिदित्यर्थः। पीपशः ? 'दन्धुविभकवतुमतिः' पन्ना टनानलाहीना (7) पिनन्न-विभागेनापिता बनुमती पेन स तथा । अत्र च समासान्तानलपरमात्मारि मानवान् पमानारः। 'बर पर पापत् अविच्छि दत्तः लोदेमः इति मारले. धनन्पिो न म नया । धीर! इति सम्यो नि मनमरणादारभ्य दर्प पायद शुत्तरीमलान वाले पावन या चितमान । न पट जाहारस्पाहारनिरहितलतिदिनमति सार्नु रपटे ।। ? - drick ... (7-.-.) पालामा पिलि।

·१७२ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- पू० अ०–तावुभावप्यष्टापदशैलौ गिरिकुलस्य सीसामेला-शिरोमुकुटी जाती । एकोऽष्टापदस्य-सुवर्णस्य शैलः यत्र त्वमभिषिक्तो मेरुरित्यर्थः, अन्योऽयोध्या'परिसरस्थोऽष्टापदाभिधः यत्र वं शिवसौख्यसम्पदं प्राप्तः ॥ ८॥ ? ध० अ०--अथ जिननइं राज्याभिषेकविधि अंगीकरी चोलइ । हे नाथ! ते धन्या:- पुण्यभाजो यैस्त्वं सविस्मयं-सहर्ष दृष्टोऽसि । हे स्वामी! ते धन्य-पुण्यवंत प्राणीया जेहे तूं सविस्मय-सहर्ष दीठउ । किंविशिष्टस्त्वम् ? हरिणा-इन्द्रेण झगिति-शीघ्रं चिरधृतनलि- नीपत्राभिषेकसलिलैः कृतराज्यमज्जनः कृतराज्याभिषेकः । हरि-इंद्रिई शीघ्र चिरकाल धृत-धरी नलिनी-कमलिनी तणे पत्राभिषेक तणई सलिल-पाणी करी कृत-कीधउ राज्याभिषेक छइ जेह ताहरउ ॥९॥ ने० अ०-राज्याभिषेकविधिमङ्गीकृत्याह-धना । धन्याः-पुण्यभाजस्ते यदृष्टोऽसि अव- लोकितोऽसि । कथम् ? सविसयं-सकौतुकं सहर्प वा । किंविधः ? कृतराज्यमजनो-विहितरा- ज्याभिषेकः हरिणा-इन्द्रेण झगिति-शीघ्रम् । कीदृशैः ? चिरधृतं नलिनीपत्राभिषेकजलं यैस्ते तथाविधैरिति ॥९॥ चि० अ०-राज्याभिषेकमगीकृत्य स्तुतिमाह-धन्ना० । धन्याः-पुण्यभाजस्ते यदृष्टोऽसि- अवलोकितोऽसि । कथम् ? 'सविस्मयम्। सकौतुकं सहर्प (वा)। किंविधः ? कृतराज्याभिषेकः हरिणा-इन्द्रेण झगिति-शीघ्रम् । कीदृशैः 'चिरधृतनलिनीपत्राभिषेकसलिलैः' अभिषेकाय जलं अभिषेकजलम् , चिरं-प्रभूतकालं धृतं-अवस्थापितं नलिनीपत्रैरभिपेकजलं यैस्तैरिति ॥ ९ ॥ पू० अ० ते धन्या यैस्त्वं सविस्मयं दृष्टः झगिति इन्द्रेण कृतराज्यमजनः । चिरं धृतम्-अवस्थापित नलिनीपत्रैरभियेकोदकं यैः ॥९॥ ध० अ०-अथ जिननई राज्यविधि उदिसी वोलइ। हे नाथ! त्वं यासां प्रजानां- लोकानां स्वामी जातः, ताः प्रजाः कृतार्था जाताः। हे नाथ! तूं जीव लोकनु स्वामी-ठाकुर हुओ ते प्रजा-लोक कृतार्थ हुया। किंविशिष्टस्त्वम् ? 'दर्शितविद्याशिल्पः' दर्शित-दिपाख्या विद्याना शिल्पविज्ञान छई जीणई तई। पुनः किं० ? कथिताशेपलौकिकव्यवहारः' कवित- कहिउ अशेष-समस्त लोकनउ व्यवहार-पाणिग्रहणादि आचार छई जीणई तई ॥१०॥ ने अश्-अधुना राज्यपरिपालनविधिमाश्रित्याह-दावि० । जातः-सम्पन्नः त्वं यासां स्वामी-प्रभुः, ताः प्रजाः कृतार्थाः कृतकृत्याः । किंविधस्त्वम् ? दर्शित विद्याशिल्पः ।

·विरचिता] पभपञ्चाशिका. ૧૭૩ 'बंजरिअ' ति देशीभापया कथितोऽशेपलोकव्यवहारो येन स तथा । विद्याः-शब्दविद्यादयः लिखितगणितादिकाच, शिल्पं-कुम्भादीनि, व्यवहारः-परिणयनादीनि ॥१०॥ चि० अ०-अधुना राज्यप्रतिपालनविधिमाश्रित्य स्तुतिमाह-दावियः । यासां प्रजानां त्वं स्वामी-प्रभुर्जातः-सम्पन्नः, ताः प्रजाः-लोकाः कृतार्थाः-कृतकृत्या इति । किंविधः? 'दर्शितवि- घाशिल्पः' दर्शितानि विद्याः-शब्दविद्यादिका लिखितादिकाश्च शिल्पानि-कुम्भ(कारा)दीनि च येन स तथा । 'वजरिज' त्ति देशीयभापया कथितोऽशेषलोकव्यवहारः-परिणयनादिको येन स तथा ॥१०॥ पू० अ०-दनितविद्याशिल्पः । 'बज०'-ज्याकृतोऽशेषजनानां व्यवहारो येन ॥ १० ॥ ? ध० अ०-अथ कवि जिननी दीक्षाविधि बोलइ । हे धीर! यथा त्वं नियमधुरं-दीक्षा- ग्रहणपरिणाम प्रतिपन्नः तथा कोऽन्यो जीवः?। परीपह-उपसर्ग करी अक्षोभ्य ! हे धीर! स्वामिन् ! जिम तई नियमधुर-दीक्षा लवानउ परिणामु आश्रयु तिम कुणि अनेरई आयु ? अपि तु कुणिहि नाश्रयु । किंविशिष्टत्त्वम् ? 'वन्धुविभक्तवसुमतिः वन्धु-भरते- श्वर याहुबलि प्रभृति सः पुत्रनई विभक्ता-विहिंचि आपी वसुमती-पृथ्वी छइ जीणई तइं । पुनः किं०? वत्सरं-संवत्सरं यावत् अविच्छिन्नो दत्तो धननिवहो-धनसमूहः । वच्छर-संवत्सर जाण अविच्छिन्न-निरंतर दत्त-दीधर धननिवह-धनसमूह छइ ॥ ११॥ ने अ०-दीक्षामड़ीकृत्य स्तुतिमाह-बंधु । हे धीर!-महाप्रभाव ! यथा त्वं नियमधुरं- प्रव्रज्याग्रहणपरिणामं प्रतिपन्नवान् तथा कोऽन्यः ? । न कश्चिदानीन् । कीदृगः ? 'बन्धुविभक्तवमु- मनिः' बन्धूनां-पुत्रादीनां सामन्तादिभ्यो (दीनां? ) या विभागीता यमुमतिः-विनियन । वत्सरं-वर्ष यावद(वि)च्छिन्नो-निरन्तरं दत्तः. लोई (न्यः) इति गम्यते, धननिवहो (येन) स तथा ॥११॥ चि० अ०-अथ दीक्षादल्यापनधित्व गाधर तिमाह-बंधु हे धीर!-महा. प्रभार! यथा न्वं नियमधर-प्रनल्यानरपरिणानं प्रतिपायान . नया योऽन्यः ? । न पधिदिन्यर्थः। प्राः ? 'दन्धुदिनत्तयएमनि.' पन्नां सुनानन्नानां (का) पिनन्न-विनागेनापिता यमुमती येन स तथा । जन च समालाला सत्वपरस मासादिमानवाद पवागवः । मरवर्ग पावन अदिछि दत्तःलेन्दः इति मायने. घरको न स नमः। धरइति मन्योधनेन मानरमादारन्द द वापत् उत्पन्न मान्द साव चिनदान । नस्लु साहाराहारविहिलन्निा । - .-.-.)- १ . सरकार पानेर ·१७४ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- पू० अ०--बन्धूनां विभक्ता-विभागेनार्पिता वसुमती येन । वपं यावनैरन्तर्येण दत्तो द्रव्यसञ्चयो येन । हे 'धीर!' इत्यनेन वपं यावत् क्षुधासहनं सूचितवान् ॥ ११ ॥ ? -- ध० अ०-अथ कवि जिननइ दीक्षा अनन्तर शोभा आश्रयी स्तुति वोलइ । हे ज- गद्गुरो!-त्रिभुवनाधीश ! त्वं जटाभिः शोभसे । हे त्रिभुवनस्वामी! तूं जटाए करी शो- भई । किंवि०? प्रसाधितांसः-शोभालङ्कृतस्कन्धः । प्रसाधित-अलंकरीउ खब(भ?)हु छइ जे ताहरउ । किंविशिष्टाभिर्जटाभिः? कज्जलवत् कृष्णाभिः । काजलनी परिई कृष्ण- काली छई । अवगूढविसजिअरायलच्छिवाहच्छडाहिं व । उत्प्रेक्षते । अवगृह्य विसर्जित- राज्यलक्ष्मीवाष्पच्छटाभिः-शोकाश्रुभिरिव । जाणीइ कि(क)रि अवगूही-आलिंगीनइ दीक्षानइ समइ विसर्जी-परिहरी राज्यलक्ष्मीवाष्पच्छटा-शोकना आंसू छइ ॥ १२ ॥ ने० अ०-दीक्षाऽनन्तरं गुणान् आश्रित्याह-सोह० । हे जगद्गुरो! शोभसे त्वम् । किंविधः? प्रसाधितांसः-विभूपितस्कन्धः। इवोत्प्रेक्षते । उपगूढा-राज्यावस्थायामालिङ्गिता पश्चाद् विसर्जिता राज्यलक्ष्मीस्तस्या बाष्पच्छटाभिरिव ॥ १२ ॥ चि० अ०-सोहसि० । दीक्षाऽनन्तरं विभूपितस्कन्धो जटाभिः-सुग्लिटकेशपद्धतिभिः अञ्जन- श्यामलाभिः शोभसे । पूर्व राज्यावस्थायां उपगूढा-आलिङ्गिता पश्चात् दीक्षासमये विसृष्टा या राज्यलक्ष्मीस्तस्या वाप्पच्छटाभिरिव-सकजलाभिरथुपरम्पराभिरिव । उचितश्च स्त्रीजनस्य तथा- विधैर्नायकैः संयुज्य वियुज्यमानस्य दुःखात् वाप्पमोक्षः ॥ १२ ॥ पू० अ०-अजनश्यामलाभिर्जटाभिः प्रविभूपितस्कन्धः शोभसे । पूर्व राज्यावस्थायामुपगूढा-आलि- गिता, दीक्षासमये विसृष्टा-परित्यक्ता या राज्यलक्ष्मीस्तस्याः बाप्पच्छटाभिरिव-सकजलाभिरश्रुपरम्पराभिरिव ।। ध० अ०-अथ कवि जिननई विहार उदिसी स्तुति वोलइ । हे नाथ! त्वया देशेषु अनार्या-म्लेच्छा उपशाम ग्राहिताः । हे नाथ! तई पहली अडव इल्ला इत्यादि देशे अ. नार्य म्लेच्छ उपसाम-धर्म पमाड्या। किंविशिष्टेन त्वया? 'प्रपन्नमौनेन' प्रपन्न-आश्रयु मौनु छइ जीणई तई, मौनावलंबी हूतई । जे तई म्लेच्छ धर्मी मार्गि लगाड्या ए वात अपार आश्चर्यकारिणी वर्तइ । जेह कारण तउ कहूं-'अभणंत चिय कजं परस्स साहति सप्पु- रिसा' सत्पुरुषाः-सज्जना अभणन्त एव परस्य कार्य साधयन्ति । सत्पुरुष-सज्जन माणुस अणवोलबाइंजि अनेरा कार्य साधई ॥ १३ ॥ -विहारमुद्दिश्य स्तुतिमाह-उप० । है भगवन् ! त्वयोपशामिताः-उपशमं ग्राहि- ताः आर्यदेशतुझ्या अनार्याः कृता म्लेच्छदेशेपु-'वहली'देशादिषु। किंविधेन त्वया ? प्रपन्नमानेन- १ एनवरिसमेने प्रतियुगले मूलगाथायां तु 'टवगूढ' इति पाठः । ने० अ० ·विरविता] पभपञ्चाशिका. ७५ विहरता तुनीभावेन । यो हि किल मौनीभवनि सोऽन्योपदेशविधौ असमर्थः । त्वया पुनरित्यम्भू- तेनापि उपशामिताः समतां नीताः । अयवा किमत्र चित्रम् ? सत्पुरुषाः सजनाः अभगन्त एव- वचनमकुर्वन्त एव कार्य-साहितं साधयन्ति-निष्पादयन्ति परस्स-आत्मव्यतिरिक्तस ॥१३॥ चि० अ०-झत्यावस्याविहारमही त्याह स्तुतिम्-उवतामियाः। हे भगवन् ! त्वया उपशानिता-उपशन नीता बनार्या-लेन्डा देशेषु। किंविधन त्वया? 'प्रपन्नमानेन' । यो हि गैनी स्यात् लोन्यानुपरेमसमयः. वया पुनरियम्भूतेनापि उपशामिताः । अथवा कि वित्र सन्पुरयाः-सजनाः अमान्त एव परस्य कार्य साधयन्ति ॥ १३ ॥ पू० अ०-लाहल गया है। प्रत्तादनाप्रवन नीता नानाः कृतमैन- सामान जलश मनाने ते नमान्तका जाना इल्यं । मायनुनमः --मरु रत्व कसन्ति॥ १३ ॥ घ० ज०-अय कवि जिनना चरणकनलनी सेवाफल तणई दर्शन द्वारिई तुति वो. लइ । हे नाथ! तब सुनेरपि नाश्रितो नमि-विनमी खेत्रराधिपती जाती। हे नाथ! तुझ मुनिनई आश्रया कच्छ-महाकच्छना पुत्र नमि-विनमी क्षत्रियकुमार खेचराधिप-विद्या- धरना नायक हुआ। ए वातनूं आश्चर्य काई नहीं । यतः 'गुरुआण चलणसेवा न नि. मला हो यदि महतं चरणसेवा कदापि नैव निम्फला त्यात् । मोटा ती चरण- सेवा कदापि-कुणह(इ) ज्ञालि निष्फल न हुइ ॥ १४ ॥ ने० अ०-नववरणवाफालनाह-मुनिः । मुनेरपि-तिनोऽपि तवालीनौ-भवदाम्लिष्टौ नमि-विनमी-अच्छ-महाकच्छपत्री खेचराविपी जाती । गुल्मां-महतां चरणसेवा-पादपर्यु- पासना नैव-निकला भवति कदाचनापि ॥ १४ ॥ चि० अ०-न्नु यदि कानय नगवतो सन्नदेव नःप्रसादादयःत्सुः तदा रिं तदुपा. स्न विशिष्टं पदं भवति - वेति गराहत गह-मुचिनो वि० । नुनेरपि तब बालीन-बदर. तान्दया समिती ननि-विनमी तेवराथितो जातो. पदो गुनगं पादनेया न कदाविदापि निलता-फलरिश्ता भवतीति । १४ ! पू० अ०भन्दकेन. स. न्दुन्नी जो-दानने- नमि-विननी सेना ने ५ रतन दुई-!

·૧૭૪ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपा. पू० अ०--बन्धूनां विभक्ता-विभागेनार्पिता वसुमती येन । वर्ष यायनरन्तर्येण दत्तो द्रव्यस येन । हे 'धीर !' इत्यनेन वपं यावत् क्षुधासहनं सूचितवान् ॥ ११ ॥ ? ध० अ०-अथ कवि जिननइ दीक्षा अनन्तर शोभा आश्रयी स्तुति बोला। गद्गुरो!-त्रिभुवनाधीश ! त्वं जटाभिः शोभसे । हे त्रिभुवनस्वामी! तूं जटाए करें भई। किंवि० ? प्रसाधितांसः-शोभालङ्कृतस्कन्धः । प्रसाधित-अलंकरीउ खक छइ जे ताहरउ । किंविशिष्टाभिर्जटाभिः? कजलवत् कृष्णाभिः । काजलनी परिई काली छई । अवगूढविसजिअरायलच्छिवाहच्छडाहिं व । उत्प्रेक्षते । अवगृह्य कि राज्यलक्ष्मीवाष्पच्छटाभिः-शोकाश्रुभिरिव । जाणीइ कि(क?)रि अवगृही-आ दीक्षानइ समइ विसर्जी-परिहरी राज्यलक्ष्मीवाष्पच्छटा-शोकना आंसू छ। ॥ १ ने० अ०-दीक्षाऽनन्तरं गुणान् आश्रित्याह-सोह० । हे जगद्गुरो! शोम किंविधः? प्रसाधितांसः-विभूपितस्कन्धः। इवोत्प्रेक्षते । उपगूढा-राज्यावस्थायामालि, विसर्जिता राज्यलक्ष्मीस्तस्या बाष्पच्छटाभिरिव ॥ १२॥ चि० अ०-सोहसि० । दीक्षाऽनन्तरं विभूपितस्कन्धो जटाभिः-सुश्लिष्टकेशपद्धति श्यामलाभिः शोभसे । पूर्व राज्यावस्थायां उपगूढा-आलिङ्गिता पश्चात् दीक्षासमये राज्यलक्ष्मीस्तस्या वाप्पच्छटाभिरिव-सकजलाभिरथुपरम्पराभिरिव । उचितश्च स्त्री विधैर्नायकैः संयुज्य वियुज्यमानस्य दुःखात् वाप्पमोक्षः ॥ १२ ॥ पू० अ०-अजनश्यामलाभिर्जटाभिः प्रविभूपितस्कन्धः शोभसे । पूर्व राज्यावस्थाया- ङ्गिता, दीक्षासमये विसृष्टा-परित्यक्ता या राज्यलक्ष्मीस्तस्याः बाप्पच्छटाभिरिव-सकजलाभिर ध० अ०-अथ कवि जिननइं विहार उद्दिसी स्तुति वोलइ । हे नाथ! अनार्या-म्लेच्छा उपशाम ग्राहिताः । हे नाथ! तई बहली अडंव इल्ला इ. नार्य म्लेच्छ उपसाम-धर्म पमाड्या। किंविशिष्टेन त्वया? 'प्रपन्नमौनेन' प्रपन्न छइ जीणई तई, मौनावलंबी हूतई । जे तई म्लेच्छ धर्मी मार्गि लगाड्या ए आश्चर्यकारिणी वर्तइ । जेह कारण तउ कहूं-'अभणंत चिय कजं परस्स रिसा' सत्पुरुषाः-सज्जना अभणन्त एव परस्य कार्य साधयन्ति । सत्पुरु" अणबोलवाइंजि अनेरा, कार्य साधई ॥ १३ ॥ ने० अ-विहारमुद्दिश्य स्तुतिमाह-उप० । हे भगवन् ! त्वयोपशामिताः ताः आर्यदेशतुल्या अनार्याः कृता म्लेच्छदेशेपु-'वहली'देशादिपु । किंविधेन त्वया ? १ एतदवचूरिस्मते प्रतियुगले मूलगायायां तु 'उवगूढ' इति पाठः ।

·विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. १७७ ने० अ०-ज्ञानकल्याणकमधिकृत्याह-उप्पन्न । हे नाथ ! त्वयि उत्पन्नोज्वलकेवलज्ञाने सति भुवनान्तर्वतिभव्यजातस्य मोहः-अज्ञानं विगलितो-विनष्टः । यथा सकलोद्गतसूर्ये वासरे सति गगनस्य तमोघो विलीयते । इहोत्पादोद्गमयोनिभानुमतोर्जिनेशवासरयोर्भुवनगगन- योर्मोहतमसोः परस्परमुपमानोपमेयता ॥१६॥ चि० अ०-अथ भगवतो ज्ञानकल्याणकमाश्रित्य स्तुतिमाह-उप्पन्न । उत्पन्नविमलज्ञाने त्वयि भुवनान्तर्मोहो विगलितः । इह चासगतिरलङ्कारः, अन्यत्र कारणं अन्यत्र कार्योत्पत्तिः । यस्य ज्ञानमुन्मीलति, तस्यैव मोहो-मूर्छा विगलति; अत्र तु ज्ञानं भगवत उन्मीलितं, मोहस्तु जनस्य विगलितः । सकलोद्गतसूर्ये वासरे सति यथा गगनस्य तमोगणः ॥ १६ ॥ पू० अ०-ज्ञानकल्याणकमाश्रित्याह । त्वयि उत्पन्नज्ञाने भुवनस्य मोहो विगलितः । इह चासङ्गतिरलङ्कारः, अन्यत्र कारणमन्यत्र कार्योत्पत्तिः । यस्य किल ज्ञानमुन्मीलति तस्यैव मोहो-मूर्छा विगलति, अत्र तु ज्ञानं भगवत उन्मीलितं, मोहस्तु जगतो विगलितः । उपमामाह-सकलोद्गतसूर्ये वासरे सति यथा गगनस्य तमोगणो विलीयते । इहोत्पादोद्गमयोनिभानुमतोर्जिनेश्वरवासरयोर्भुवनगगनयोर्मोहतमसोः परस्परमुपमानोपमेयता ॥१६॥ ध० अ०-अथ कविजिननई केवलज्ञान ऊपना पूठिं स्यूं हवू ते बोलइ छइ-हे नाथ! भरतेन राज्ञा त्वमपि पूजावसरे-पूजाप्रस्तावे प्राप्ते सति चक्ररत्नस्य सदृशो दृष्टः । हे स्वामी ! भरतेश्वर राय तूणीहइ पूजानइ अवसरि पामिइं हूंतई चक्र-प्रहरणविशेप रहई सरीपउ दीठउ । विपयाग्रहग्रस्त मनुष्य रहई इहां किस्यूं कार्य आश्चर्य एह कारण कहिउँ । 'विसमा हु विसयतिण्हा गुरुयाण वि कुणइ मइमोहं' हु-स्फुट-निश्चितं विपमा विपय- तृष्णा वर्तते । हु-स्फुट-निश्चई विपमा विपयनी तृष्णा वर्तइ । गुरुकाणामपि-महतामपि मतिमोहं-बुद्धेरन्यथात्वं करोति । गुरुक-मोटा मनुष्यनइ मतिमोह-बुद्धि, अन्यथा- पण करइ ॥ १७ ॥ ने० अ०-पूजाऽवसरे प्राप्ते सदृशं-तुल्यं दृष्टः-परिकल्पितस्त्वमपि, आस्तां तावत् अन्यः, चक्रस्य-प्रहरणविशेषस्य नृपभरतेन । दुर्जयैव विपयतृप्णा । हिरवधारणे । यतो महतामपि विपर्ययेणान्यथाभावं विधत्ते ॥ १७ ॥ चि० अ०-अथ पूजादिस्वरूपमाह-पूनावसरेः । ततः किमित्याह-पूजाऽवसरे-केवलम- हिमप्रस्तावे चक्रस्य-प्रहरणविशेपस्य सदृशस्त्वं भरतेन नृपतिना दृष्ट:-परिकल्पितः, यहा हु' स्फुट-निश्चितं विपयाणां-शब्दरूपादीनां तृष्णा-वाञ्छा विपमा-दुर्जयेव । कुतः ? गुरुकाणामपि फरोति मतिमोहं-बुद्धेरन्यधात्वम् ॥ १७ ॥ पू० अ०-पूजा-केवलिमहिमापने अष्टाहिकामहोमक्लयोखमरे चऋण सहयो भरतेन चतसि चि. न्तित इत्यर्थः । दिट्टो चकत्स तं सीति त्वमपि तथा तथा परिचितप्रभावातिगयोऽपीयर्थः । दुर्जयेत्र निषय- तृष्णा । तुरवधारणे । यतो महनामपि बुद्धिविपर्यवेणान्यनाभावं विधत्ते ॥ १७ ॥ ફિલ૦ ૨૩

·No text on this page.

·१५७ विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ने० अ०-ज्ञानकल्याणकमधिकृत्याह-उप्पन्न । हे नाथ! त्वयि उत्पन्नोज्वलकेवलज्ञाने सति भुवनान्तर्वर्तिभव्यजातस्य मोहः-अज्ञानं विगलितो-विनष्टः । यथा सफलोद्गतसूर्ये वासरे सति गगनस्य तमोघो विलीयते । इहोत्पादोगमयोनिभानुमतोर्जिनेशवासरयोर्भुवनगगन- योमोहतमसोः परस्परमुपमानोपमेयता ॥१६॥ चि० अ०-अथ भगवतो ज्ञानकल्याणकमाश्चित्य स्तुतिमाह-उप्पन्न । उत्पन्नविमलज्ञाने त्वयि भुवनान्तमाहो विगलितः । इह चासङ्गतिरलङ्कारः, अन्यत्र कारणं अन्यत्र कार्योत्पत्तिः । पत्य ज्ञानमुन्मीलति. तस्यैव मोहो-मूर्छा विगलति; अत्र तु ज्ञानं भगवत उन्मीलितं, मोहस्तु जनस्य विगलितः । सकलोद्गतसूर्ये वातरे सति यथा गगनत्य तमोगणः ॥ १६ ॥ पू० अ०-ज्ञानमयागकमामिलाह । त्वपि उत्पनज्ञाने भुवनत्य मोहो विगलितः । इह चासङ्गतिरलङ्कारः, अन्यत्र कारणमन्यत्र कार्योत्पत्तिः । यत्य किल शनमुन्नीलति तत्यैव मोहो-मू» विगलति, अत्र तु ज्ञानं भगवत उन्नील्तिं, मोहलु जगतो गिलितः । उपमामाह-सकलोगतसूर्ये वासरे सति यया गगनत्य तमोगणो फिलीयते । इहोपादोगनयो नभानुनतोर्जिनेश्वरवासत्यो वनगगनयोर्मोहतमसोः परत्परमुपमानोपमेयता ॥१६॥ स ध० अ०-अथ कविजिननई केवलज्ञान ऊपना पूठिं स्यूं हवं ते बोलइ छइ-हे नाथ! भरतेन राज्ञा त्वमपि पूजावसरे-पूजाप्रस्तावे प्राप्ते सति चक्ररत्नस्य सदृशो दृष्टः । हे स्वामी ! भरतेश्वर राय तूणीहइ पूजानइ अवतरि पामिई हूंतई चक्र-प्रहरणविशेप रहई सरीपउ दीठउ । विषयाग्रहग्रस्त मनुप्य रहइं इहां कित्यू कार्य आश्चर्य एह कारण कहि । 'वित्तमा हु वित्तयतिण्हा गुरुयाण वि कुणइ मइमोहं हु-स्फुट-निश्चितं विपमा विपय- तृष्णा वर्तते । हु-स्फुट-निश्चई विपमा विपयनी तृष्णा वर्तइ । गुरुकाणामपि-महतामपि मतिमोह-बुद्धेरन्यधात्वं करोति । गुरुक-मोटा मनुष्यनइ मतिमोह-बुद्धि, अन्यथा- पण करई ॥१७॥ ने० अ०-पूजाऽवसरे प्राप्ते सदृशं-तुल्यं दृष्टः-परिकल्पितस्त्वमपि, आन्तां तावन् अन्यः, चक्रस-प्रहरणविशेपस नृपभरतेन । दुर्जयैव विषयतृप्या । हिरवधारणे । यतो महतामपि विपर्वयेणान्यथाभावं विधत्ते ।। १७ ।। चि० अ०-अथ पूजादिस्वरूपमाह-पूनावतरेः । ततः किमित्याह-पूजाऽयसरे-केवलम- हिममतावे वन्य-प्रहरणविशेषत्व सहशत्वं भरनेन नृपतिना दृष्टः-परिकल्पितः, यहा '' स्फुट-निश्चितं विषयाणां-दादरूपादीनां तृणा-वान्छा विपना-दुर्जयेय । क्नः ? गुरकानामपि करोति मतिमोहं-बुझेन्यधात्वन् ॥ १७ ॥ पू० अ०-पूजा-निहिन मालिन्होन्पन्नयन कंटो भरतन सि चि- नित लय । हिो लत बनी तथा परिचिन्तनमानेऽर्य । दर्जन नियम तृत धारणे । यो नही बुद्धि नव ॥ १७ ॥ ?

·१७८ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल ध० अ०-अथ कवि जिननई समवसरण उद्दिसी स्तुति वोलइ । हे नाथ ! तव प्रथम- समवसरणसमये आग्नेयी दिक् केवलसुरवधूकृतोद्योता जाता । हे स्वामी ! ताहरइ समवसरणनइ समइ आग्नेय कोणनी दिसि केवलज्ञान करी सुरवधू-देवाङ्गनाए कृत-की- धउ उद्योत इसी हुई । सेवासयमागयसिहि व । उत्प्रेक्षते-सेवाशयेन-त्वदाराधनवुद्ध्या आगतः शिखीव । जाणीइ किरि सेवामिसिई-तुझ आराधवानी बुद्धिइं आव्यु शिखी- वैश्वानर छइ॥ १८॥ ने० अ०-समवसरणमुद्दिश्य स्तुतिमाह-पढम० । प्रथमसमवसरणमुखे-आद्यसमवसृत्या- रम्भे तव-भवतः आग्नेयी दिक् केवलसुरवधूकृतोद्दयोता । केवला याः सुरवध्वः-विबुधाङ्गना- स्ताभिः कृत उयोतो यस्याः । तद्विदिशि पपत्रयं भावि, परं तदा साधुसाध्वीरहिता सा । अत एव केवलपदोपादानम् । उत्प्रेक्षा सेवागतशिखीव । यद्वा सेवाशयेन-आराधनवुद्ध्या आगतश्चासौ शिखीव, स्वदिक्पतित्वात् ॥ १८ ॥ चि० अ०-समवसरणस्थितिविशेपमाह-पढम० । केवलोत्पत्तेरनन्तरं यत् प्रथमं समवस- रणं-धर्मदेशनास्थानं तदेव जगदुत्सवहेतुत्वात् महस्तस्मिन् , केवला-इतरनरादिजातिव्यतिरिक्ता याः सुरवध्वस्ताभिः कृत उद्योतो यस्याः । तस्यां पर्पवयं भविष्यति-आद्यायां साधवः, अन्तरा वैमानिका देव्यः, अन्ते च साध्व्यः । तदा च तीर्थस्याप्रवृत्तत्वेन साधुसाध्वीविरहितास्ता एव सन्ति, अतः केवलोपादानम् । जाता आनेयी दिक्-पूर्वदक्षिणयोरन्तरालवर्तिनी विदिक् । उत्प्रे- क्षामाह-स्वयं सेवोपनीताऽग्निदेवतेव, यद्वा सेवाशयेन-सेवाऽभिप्रायेण आग्नेयीविदिशः स्वामी शिखी सुरी तेजःपुसव्याजेन प्रादुर्वभूव ॥ १८ ॥ पू० अ०-समवसरणस्थितिविशेपमाह-केवलोत्पत्तेरनन्तरं यत् प्रथमं समवसरणं तदेव जगदुत्सवहेतु- त्यात् महस्तत्र, यद्दा प्रथमसमवसरणस्य मुखे-प्रारम्भे । आग्नेयी दिक् केवला याः सुरवध्वस्तासां देहप्रभाभिः कृत उद्योतो यस्याः । तस्यां पर्पत्त्रयं भविष्यति-आद्यायां साधवः, अन्तरा वैमानिक्यः, अन्ते साव्यः । तदा तीर्थस्याप्रवृत्तत्वेन साधुसाध्वीविरहितास्ता एव, अतः केवलोपादानम् । उत्प्रेक्षामाह-स्वयं सेवोपगता अग्निदे- वता इय, यद्दा सेवाशयेन-सेवाभिप्रायेण तन्द्रादिसुरगणं सेवागतमालोक्याग्येय्या दिश ईशः शिखी सुरी तनु- तेजपुग्नब्याजेनात्ममुरगणैः सह सेवायै अस्यां दिशि प्रादुर्वभूव ॥ १८ ॥ ध० अ०-अथ कवि तापसागम उदिसी जिननी स्तुति बोलइ। हे नाथ! प्रथमतापसैः- आद्यजटाधारिभिस्तपस्विभिस्तव प्रथमे दर्शने मुखरागः स्थगितः । हे स्वामी ! प्रथम ताप- से-पहिले जटाधारीए तपस्वीए ताहरइ पहिलइ दर्गिनि मुखराग स्थगिउ-आच्छादिउ । किंविशिष्टो मुखरागः ? 'गृहीतवतभङ्गमलिनः' गृहीत-लीधरं जे तुझ साथिई व्रत तेहनई भंगि-भांजिव करी मान-मयलु छई । किंविशिष्टस्तापसः ? नूनं-निश्चितं दूरावनतः । नूनं-निश्चिई दूर-वेगला अवनत-नम्या छइ ॥ १९ ॥ जायइ' इति स-पाठः। २ 'मयला' इति स्व-पाठः।

·.. विरचिता] नपभपञ्चाशिका. १७ ने० अ०-अधुना तापसागममुद्दिश्य स्तुतिमाह-हिय० । संगितः-अघाकृतो मुखरागो- वदनद्युतियेन । कैः ? प्रथमतापसैः-कच्छ-महाकच्च्चजर्जटाधारिभिः । कीदृशो मुखरागः ? 'गृहीतवतभङ्गमलिन गृहीतं यद् व्रतं भगवता सह तस्स भङ्गः-अनासेवनारूपः तेन मलिन:- कलुपितः । नूनं-निश्चितम् । किंविधैः ? दूरादवनतैः । क सति ? तव दर्शने-भवदवलोकने । प्रथमे-आचे॥ १९॥ चि० अ०-जिनेन सह प्रव्रजितानां सामन्तादीनां समवसरणोपगतानां वक्तव्यतामाह-ग. हियः । हे त्रिभुवनगुरो! प्रथमदर्शने प्रथमोत्पन्नतापतैः कच्छ-महाकच्छवजैः. दूरम्-अत्यर्थे, अव- नतः नूनं-निश्चितम् , स्वस्य-मुखरागो-मुखच्छाया त्यगितः-अन्तरितः, यतो गृहीतवतभङ्गमलिनः। नयमाशयः-तैलपानमन्धरैः स्वमुखं दर्शयितुमसमर्थैः प्रणामव्याजेनावनतिरजीकृता ॥ १९ ॥ पू० अ०-तत्र प्रयन्दर्शने प्रयनोत्पन्नतापतैः कच्छ-महाकच्छवजैः दूल्न्-अत्यर्थनवनतेनं स्वत्य मुखच्या सगिता. यतो गृहीतकनभनेन मलिना-कल्या । अचमाशय.-न तैर्भक्या भगवान् नतः, किन्तु त्या जगजनतनकं भगन्ता सनं नादाय निःसत्तेत्तापसवनीतानिति नया खमुखं दर्शयितुमसमथैः प्रणानन्याजेन नतिराधिता ॥ १९ ॥ ध० अ०-अथ कवि तीहं तपस्वीनइ समागनि किति हुओ ते वात केहइ छ।। हे नाथ ! तैस्तापतैः परिवेष्टितेन त्वया क्षणं कुलपतेः शोभा व्यूढा । हे स्वामी ! तेह तपस्वीए परिवेष्टित-वीटिइं तई क्षण एक कुलपति-मूलगा तपस्वीनी शोभा वही. पछइ तेहे तप- स्वीए दीक्षा लीधी । किविशिष्टेन त्वया ? विकटांशस्यल्योलमानजटाकलापेन । विकट- विस्तीर्ण जे अंशस्थल-खवा(भाई) तिहां घोलमान-हींडोला समान जटासमूह छई ॥ २० ॥ ने० अ०-तापसागमे भगवान् हिंविधो जातः-नैहि । तेलापनैः परिवेष्टितन-परिवारि- तेन । चः पुनरर्थे । त्वया व्यूढा-धृता लोककालं शोभा-श्रीः । कस ? बुलानेः । पश्चात् ते प्रव्रज्यां जगृहुरित्यभिप्रायः । लिविधेन त्वया ! 'विक्टांसपलयोलमानजटाकलापेन ? विकटी- वित्तीपों याससली तयोबोलनानी जटाकलापो-जटामान्भारो यस तेन ॥२०॥ चि० अ०-तत्तनागमेन भगवान् विविधो जत इलाह-नहिं । तेः तापनः परिवष्टि तेन-परिवारितेन त्वया भीकुल्पतेः सोना टा-वृता -स्तरकालं पथात् ने मनल्या परिवर्थः । विविधेन त्वया विश्रांतसलयोमान्स्वान ।। पू० अ०-३ पनि रक्ष घटनादुर शाहीद - हल्स लिन लूट-न- तीन साताप २० 'र'ल।

·૧૭૮ अवचूरिचतुम ध० अ०-अथ कवि जिननई समवसरण समवसरणसमये आग्नेयी दिक् केवलसुरव समवसरणनइ समइ आग्नेय कोणनी दिसि धउ उद्योत इसी हुई । सेवासयमागयसि आगतः शिखीव । जाणीइ किरि सेवामि- वैश्वानर छइ ॥ १८ ॥ ने० अ०-समवसरणमुद्दिश्य स्तुतिमाह- रम्भे तव-भवतः आग्नेयी दिक् केवलसुरवधू स्वाभिः कृत उद्योतो यस्याः। तद्विदिशि पर्प केवलपदोपादानम् । उत्प्रेक्षा-सेवागतशिखीव शिखीव, स्वदिक्पतित्वात् ॥ १८ ॥ चि० अ०-समवसरणस्थितिविशेपमा. रणं-धर्मदेशनास्थानं तदेव जगदुत्सवहेतुत्वान थाः सुरवध्वस्ताभिः कृत उद्योतो यस्याः । वैमानिका देव्यः, अन्ते च साध्व्यः । तद सन्ति, अतः केवलोपादानम् । जाता आग्ने क्षामाह-स्वयं सेवोपनीताऽग्निदेवतेव, यह शिखी सुरी तेजःपुजव्याजेन प्रादुर्वभूव ॥ पू० अ०-समवसरणस्थितिविशेपमाह-- त्वात् महस्तत्र, यद्वा प्रथमसमवसरणस्य मुखे- कृन उद्योतो यस्याः । तस्यां पर्पत्त्रयं भविया तीर्थस्याप्रवृत्तत्वेन साधुसावीविरहितास्ता एव, वता इव, यद्वा सेवाशयेन-सेवाभिप्रायेण त तेजःपुञ्जव्याजेनात्मसुरगणैः सह सेवायै अस्था ध० अ०-अथ कवि तापसागम आद्यजटाधारिभिस्तपस्थिभिस्तब प्रथ से-पहिले जटाधारीए तपस्वीए ता किंविशिष्टो मुखरागः ? 'गृहीतव्रतम भंगि-भांजिवइ करी मान-मयल नूनं-निश्चिई दूर-वेगला अवनत-न १ 'जाणीयई' इनि स-पाठः। - ·मपभपञ्चाशिका. १८१ विरचिता] चि० अ०-विभोर्गुणानुगुणां स्तुतिमाह-पत्ता० । यैर्जगत्कर्तृत्वादिभिर्गुणैरन्यानि (हरि)- हरादीनि दैवतानि । प्राकृतत्वात् पुंस्त्वम् । ते तथाविधाभिरामत्वद्गुणग्रामसङ्कथासु क्रियमाणासु कथमेपामेवंविधा गुणगणा मम हायं न ददति. रागद्वेषादिदोपोपेतत्वात् । एतच कलङ्कस्याप्युपरि चूलिकाकल्पम् . यदेवंविधैरपि तानि तानि देवतानि विश्वे निस्सामान्यां समुन्नति-पूजां प्राप्तानि स च तदाराधकानामेव विचारचातुरीप्रपञ्चः ॥ २२ ॥ पू० अ०-पैर्जगत्कर्तृत्वादिमिर्गुणैरन्यानि दैवतानि निःसामान्यां समुन्नतिम्-उच्चैः पदवी प्राप्तानि गुणसङ्गया क्रियमाणात ते गुणा मन हात्यं ददते । प्राकृतवात् पुंस्त्वम् ॥ २२ ॥ ? ध० अ०-अथ कवि स्वामीना निर्दोषपणा कहिवानइं मुखिइं प्रशंसा वोलइहे जिन! बचनकुशला अपि मत्सरिणस्तव निन्दाऽवसरे वाचा वालिशायन्ते । हे स्वामी! वचननइ विपदकुशलइ मच्छरी परवादी ताहरई निन्दावसरि वाणीहं करी वालिश-मूर्खपणुं आच- रई। किंविशिष्टस्य तव ? दोपरहितत्य । दोपरहित छतइ । किंविशिष्टया ? भग्नप्रसरया । भन्न-भागओ प्रसर छ। जीणं ॥ २३ ॥ ने० अ०-भगवतो निर्दोपताकथनमुखेन श्लाघामाह-दोस०। है जिन ! दोपरहितस्स- कलङ्कवर्जितस तव निन्दाऽवसरे-परिभवप्रस्तावे बालिशायन्ते-मूर्खा इवाचरन्ति । के ? मत्स- रिणः-परपरिवादिनः । कया? गिरा। किंविधया ? त्वनिर्दोपत्वान् भनः प्रसरः-प्रवेशो यस्साः सा (तया)। वचनकुशला अपि ॥ २३ ॥ चि० अ०-अधुना भगरतो निर्दोषताकयनेन लाघामाह-दोसरहिमस्सः । हे जिन! दोष- रहितत्य-मनानादिवर्जितत्य तव निन्दाऽवतरे-दोपप्रलाये पवनकुशला अपि-स्थानान्तरेषु उक्ति- निपुणा अपि मन्तरिणो वालिशायन्ते-मूर्खा वावरन्ति । कया? वाचा-गिरा । किंविधया ? भन्नप्रसरया-भसप्रवेशया. निर्दोषत्वाद् भगवतः ॥ २३ ॥ पू० अ०-है जिन! दोपरहिनन्य तव निन्दान्ताचे पूर्व वचन्कुगा अपि लवनरे वाचा भन्ना रयान्सरजो गलिगायन्ते । जनादाप.-दुर्जनः विभन्न दृष्याचा अन्वति वचनान्यारोप- जिन्न्ते । पि तु परमात्र दोन्ले गाएव जल, । चनिनेति मानिननन्, ने रणदिवामिनः । न च राणविदोन्नतरिल को विहेलनि ।।२३ ॥ । घ०१०-अथ कवि परने वर रहई वीतरागप अंगीकरी लुति बोलद । हे भगवन् ! वन्दनः तपता तापितमपि गृहारवने नाश्रितन्। हे नाथ ना मन तपश्चरणि तापियूं दहतूं गृङ्गार पनि न वत्यूं। किंविशिष्टे ङ्गारवने ? अनुरागपदयवति । अनुराग ' उनका ·- ૧૮૦ अवचूरिचतुष्टयसमैता [श्रीधनपाल- ध० अ०-अथ स्वामीनउ रूपातिशय बोलइ-हे नाथ ! ये तव रूपं पश्यन्तो हर्पपरि- पूर्णा न भवन्ति । हे स्वामी ! जे जीव ताहरूं रूप जोअतां हरिपि परिपूर्ण हृदय न हुई। ते समनस्का अमनस्काः-स्थावरा एव वर्तन्ते । ते समनस्क-मन सहित छइ अमनस्क-स्था- घर इति वर्तई । परं यदि ते केवलिनो न स्युः। पणि जइ ते केवलज्ञानीया न हुई । एत- लई केवलज्ञानीनइ मन न हुई ॥ २१ ॥ ने० अ०--रूपातिशयं वर्णयन् स्तुतिमाह-तुह० । ते-तव (रूपं) पश्यन्तो न भवन्ति प्राणिनः ये हे नाथ ! हर्पपरिपूर्णाः ते समनस्का अपि गतमनस्का एव, एकेन्द्रिया एवेति भावः, परं ते द्रष्टारो यदि केवलिनो न स्युः । ननु किं समनस्काः केवलिनो भण्यन्ते येनेदमुच्यते । तथाचागमः-"अमनस्काः केवलिनः", सत्यम् , रामणा वित्तिप्राकृतशब्देन तेऽप्युच्यन्ते, इ(?)तस्तेपां व्युदासः ॥ २१ ॥ चि० अ०-रूपातिशयं वर्णयितुमाह-नुह रूवं० । हे नाथ! तव रूपं. पश्यन्तो ये न भवन्ति हर्षपरिपूर्णाः ते समनस्का:-संशिनोऽपि गतमनस्का:-असंशिन एव । किं सर्वेपामियमेव गतिरि- स्याह-'ते केवलि.' यदि ते केवलशानिनो न भवेयुः। केवलिनस्तु 'समणा वि' श्रमणलिङ्गधारि- णोऽपि अमनस्का एव, भावमनोवैकल्येन । क्षीणमोहत्वेन च तेपामद्भुतवस्तुसाक्षात्कारेऽपि हो- त्पत्तेरभाव एव ॥ २१ ॥ पू० अ०-ये प्राणिनस्तव रूपं प्रेक्षमाणा हर्पभरनिर्भरा न स्युः, ते समनस्काः-संज्ञिनोऽपि गतम- नरका:-असंजिन एव, यदि केवलज्ञानिनो न भवेयुः । विरोधश्चात्र-ये समनस्कास्ते कथममनस्काः ? केवलि- नस्तु समनस्का अपि भावमनोवैकल्येनामनस्का एव स्युः । क्षीणमोहत्वेन च तेपां तथाविधाद्भुतवस्तुनः रादा साक्षाचारेऽपि होपत्तेरभाव एव ॥ २१ ॥ - घ० अ०-अथ कवि जिनमाहात्म्यनई द्वारि स्तुति बोलइ । हे नाथ ! यैर्गुणैः अन्ये- हरि-दादयो देवाः निःसामान्यां समुन्नतिं प्राप्ताः । हे स्वामी! जेहे गुणे अनेरा हरि- हरादिक देवता निःसामान्य-निरुपमान समुत्रति-समृद्धि पाम्या । ते गुणास्तव सङ्क- थामु मम हास्यं ददति । ते गुण ताहरी वार्तानइ विपइ मुझनई हामुं दिइं ॥ २२ ॥ ने० अ०-भगवद्गुणद्वारेण स्तुतिमाह-पत्ता० । यर्गुणरन्यदेवता-हरि-हरादयः समु. बनि-ममृद्धिं निःमामान्यां-निम्पमामसाधारणं प्राप्ताः, ते गुणा मम हासं-अवज्ञारूपं ददति- जनयन्नि । कामु ? तब 'गुणसंकहासु' सत्सु तव गुणानां भवदाचर(ण)रूपाणां सम्यक् कथा वनमाना(वार्ता ?) नामु ॥ २२ ॥ mor १ र इति ख-पाटः।

·विरचिता] करमपञ्चाशिका. १८२ चि० अ०-विभोर्गुणानुगुणां लुतिमाह-पत्ता० । वैर्जगत्कर्तृत्वादिमिर्गुणैरन्यानि (हरि)- हरादीनि देवतानि । प्राऊतत्वात् पुस्त्वम् । तथाविधाभिरामत्वद्गुणग्रामतकथासु क्रियमाणासु कथमेषामेवंविधा गुपगणा मम हायं न ददति. रागद्वेषादिदोषोपेतत्वात् । एतच्च कलकत्याप्युपरि चूलिकाकल्यम् , यदेवंविधैरपि तानि तानि देवतानि विश्वे निस्तामान्यां समुन्नति-पूजां प्राप्ताति त च तदाराधकानामेव विचारचातुरीप्रपञ्चः ॥ २२ ॥ पू० अ०-गगदिनिर्णनीयान देवनाने निसामान्यं सनुलतिन्-उच्चैः पदवी प्रातानि उद्गुनकायह नियमानानु ते गुणा मन हत्यं ददते । प्राकृतात् पुंस्त्वन् ॥ २२ ॥ घ० अ०-अथ कवि स्वामीना निदोपपणा कहिवानई मुखिइं प्रशंसा बोलइ।हे जिन! अवनकुशला अपि मत्सरिणस्तव निन्दाऽवसरे वाचा वालिशायन्ते । हे स्वामी! वचननइ विपइ कुशलइ मन्डरी परवादी ताहरई निन्दावसरि वाणीहं करी बालिग-मूर्खपणुं आत्र- रई। किंविशिष्टत्य तव! दोपरहितत्य । दोपरहित छत्तइ । किविशिष्टया ! भन्नमसरया । भन्न-भागो प्रसर छह जीणं ॥ २३ ॥ ने० अ०-भगवतो निदोपताकथनमुखेन लायामाह-दोस । हे जिन! दोपरहितस्स- कलङ्कवर्जितस्य तव निन्दाऽवसरे-परिभवप्रतावे बालिगायन्ने मूर्खा इवाचरन्ति । के? मत्स- रिणः-परपरिवादिनः । कया गिरा। किंविषया? त्वनिर्दोषत्वान् भनः अमरः-प्रवेशो यसाः सा (तया) । वचनहमला अपि ॥ २३ ॥ चि० अ०-लधुना भगवतो निद्रानारयन्न सागामार-दोमरहिमन्सः। जिन ! दोप- रहितस-सानादिवतिल तव निन्दाऽवस्रे-गोपन्नाचे पचनसला मार-मानान्तरेणु उति निपुणा अपि नन्तरिपो दालिशान्त-इदावरन्ति । कया? याचा-गिग । फिनिधया ? भारतरपा-मामाया. निदापया नगदत. । २६ ।' पृ० अ०-निन: कोहि दिन्न्यः सरकारले । ८ -दुर्ग मन्दिर जिने । हिन्देह: - - ५० अ०-जय कवि परमपर रह पात्रात नन्दुति बोलाई भगान ! त्पन्नः तपला तापित्नपिनहारवने नाभिनन् । हे नायबन्न नपचनविन रंगकार पनि न दत्तूं। निविष्टेि मारपने अनुमति । अनुगम ·૧૮૨ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- इति भणित पल्लव-किसलये संयुक्त छइ जीणं । पुनः किं०? रतिवल्लिस्फुरद्धास्यकुसुमे । रति इति भणित स्फुरन्ती-प्रसरन्ती हास्यरूपिणी वेली छइ जीणइ ॥ २४ ॥ ने० अ०-भगवतो वीतरागतां स्तौति-अ०। हे भगवन् ! त्वन्मनः तापितमपि शृङ्गार- वने-भोगकानने नाश्रित-नै निवासः कृतः । किम्भूते वने ? दर्शनस्य श्रवणस्य चानु-पश्चाजा- यत इत्यनुरागः स एव पल्लवौषो विद्यते यस्य तत् तथा तसिन् अनुराग[ एव]पल्लववति । तथा रतिवल्लीचं यत्र तच्च तत् स्फुरद्धासकुसमं च यसिन् । यद्वा रतिरेव वल्ली तस्यां स्फुरद्धासकुसुमं यत्र । यो हि किलातपे ग्रीष्मेण तापितो भवति स च वनमाश्रयति । त्वन्मनस्तु तपसा तापि- तमपि शृङ्गारवने नाश्रितम् ॥ २४ ॥ चि० अ०-भगवतो वीतरागतां स्तौति-अथानङ्गदर्पदलनोत्तालतां विभोरभिधित्सुरादावेव तदाश्रयभूते शृगारवैरगिकत्वमाह-अणु० । अनुराग एव पल्लवौघस्तेन पल्लववति । रतिः-- अनुरागः तस्यैव सन्ततिः सैव वल्लिस्तस्यां स्फुरत्-विकस्वरं हास्यं एव-स्मितमेव कुसुमं यत्र । तपोभिस्तापितमपि-वाढं तप्तमपि तव मनः शृङ्गारवने न लीनम्, प्राकृतत्वात् पुंल्लिङ्गता ॥ २४ ॥ पू० अ०-अनुराग एव पल्लवीघस्तद्वति । रतिः-अनुरागस्यैव नैरन्तर्येण प्रवर्धमाना सन्ततिः सैव पल्टिस्तस्यां स्फुरत् स्मितमेव कुसुमं यत्र । एवंविधे शृङ्गारवने तव मनः तपोभिस्तप्तमपि न समाश्रितम् । प्राकृतत्वात् पुंस्त्वम् ॥ २४ ॥ ध० अ०-अथ कवि मयणनिराकरण जिननी स्तुति बोलइ । हे नाथ ! हरि-हराभ्यां यस्य मदनस्य आज्ञा शीर्प-मस्तके शेपेव अवलम्बिता-धृता । हे नाथ! हरि-हरादिक देवे जेह मदन-कंदर्प तणी आण मस्तकि सेसनी परि धरी-आरोपी । सोऽपि मदनः तव ध्यानज्यलने मदनमिव विलीनः-विलयं गतः । तेहइ मदन-कंदर्प ताहरा ध्यान- रूपीया ज्वलन-वैश्वानरमाहि मीणनी परिई विलइ ग्यूं ॥ २५ ॥ ने० अ०-मदननिराकरणद्वारेण स्तुतिमाह-आ० । आज्ञा-शासनं यस्य मदनस विल- गिता-अनेकार्थत्वात् धातूनां सप्रणयं आरोपिता-रचिताऽऽश्रिता मस्तके हरि-हराभ्यामपि शेपे. व-मालेव । सोपि मारस्तव ध्यानज्वलने मदनमिव-मीणमिव विगलितः-प्रलयं गतः ॥ २५ ॥ चि० अ०-इदानी मदननिराकरणेन भगवतः स्तुतिमाह-आणा । आशा-शासनं यस्य सरन्य विलम्बिता मूर्ध्नि-शिरसि हरि-हराभ्यामपि । प्राकृतत्वाद् द्विवचने वहुवचनम् । शेपे- व-निर्माल्यमिव । सोऽपि-जगत्रयेऽपि अमतिहतपराक्रमो मदनो भवद्ध्यानज्वलने मदनमिव विलीनः-प्रलयं गतः ॥ २५॥ 1-२ 'डि' इति ग-पाटः। ३ अशुदं सहमिदमिति प्रतिमाति, यद्यपि पाटोऽयं यते मनमे पृटेऽपि 'निवासमत' इति पाठः सनीदीनः स्यात् । ४ भयं तु गूर्तरदेशीयः पादः ।

·विरचिता] ऋपभपश्चाशिका. ૧૮૩ पू० अ०-यस्य कामत्याज्ञा शीर्षे निलगिता-अनेकार्थत्वाद् धातूनां सप्रणयमारोपिता शेपेव-इष्टदै- वतनिर्माल्यनिव । सोऽपि जगवयेऽपि अप्रतिहतपराक्रमो मदनो भवतो ध्यानधनजये मदनमिव-इक्षु(सिक्य?). कनिव निलीनः ॥ २५ ॥ ध० अ०-अथ कवि विषयझू(रू?)झार जिननइ विषइ असमर्थपणउं उद्दिसी स्तुति वोलइ । हे नाथ! मृगाक्षीणां-स्त्रीणां दृष्टिक्षोभाः तव विपये नवरं-केवलं निरभिमाना- अभिमानरहिता बभूवुः । मृगाक्षी-स्त्री तणा दृष्टिक्षोभ ताहरइ विपइ नवर-केवळू निर- भिमान-अभिमान रहित हूआ। किं० योधाः? जगद्दपभञ्जनोत्तानाः । जग-विश्वना दर्प भांजिवानइ विषइ उत्तान-दक्ष छइ । पुनः किं० ? मन्मथनरेन्द्रयोधाः । कंदर्परूपीया रायना झंझार छइ ॥ २६ ॥ ने० अ०- -अधुना मदनयोधानां भगवद्विपयेऽसामर्थ्यप्रतिपादनद्वारेण स्तुतिमाह-पई० । है भगवन् ! त्वय्येव विषये, 'नवरि शब्दसावधारणार्थत्वात् । निरभिमाना-निरहङ्कारा जाताः । के ते? दृष्टिक्षोभाः-प्रीतिनेत्रविकाराः मृगाक्षीणां-विशिष्टयोपितास् । मन्मथनरेन्द्रयोधा-मार- नृपतिभटाः कीदृशाः ? जगद्दपभञ्जनोचाना-भुवनप्रभावजयोच्छेकाः॥ २६ ॥ चि० अ-अधुना मदनयोधानां भगवद्विपयेऽसामर्थ्यप्रतिपादनद्वारेण स्तुतिमाह-पई० । हे भगवन् ! त्वय्येव विपये, 'नवरि'शब्दत्वावधारणार्थत्वात् निरभिमाना जाताः। के ते? मृगाक्षी- पां-योपितां दृष्टिक्षोभाः-प्रीतिनयनविकाराः । मन्मयनरेन्द्रयोधाः कीदृशाः ? जगद्दर्पत्य भजन- दलनं तेनोत्ताना-उद्धताः । अत्र च 'अणुरायगाधया मन्मथरानो राजधान्याः शृङ्गाररसत्य विक्षेप उक्तः । 'साणा जत्त' इत्यादिना तदीशलरस्य दलनम् । 'पई नवरि' इत्यादिना तत्सैनि- फानामहङ्कारनिरातः । इति गाथात्रयतमुदायार्थः ॥ २६ ॥ पू० अ०-न्मयनरेन्द्रयोधाः । के ते? मृगाक्षीणां दृविताः । त्वनि नवरं नाहकाराः साता माः । जिल? जगन्छ-देन जगहर्तिनो जनातेमां दर्पभजनेनोत्तानाः-सनुत्पन्धराः । अत्र च 'अगु- रापल' गाया नन्नयराज्ञो राजधान्याः दाहारस्तत्व विझेर उक्त. । 'आगाजल' इलादिना तदीगत्य मारत्य क्षेषः । ६० लादिना सेन्वानानन्' इति न्यायेन तनिकानां न्या(क)रः प्रमुगा कृतः । इति गायत्रपतवापार्द. ॥२६॥ ध० अ०-भय कवि जिनशासनप्रभावनी स्तुति वोलइ। हे धर्मसारये !-धर्मस्यन्दनप्र- वर्तक! तव प्रवचने दृष्टे सति विपना रागद्वेषी नवरं-केवलं तिष्ठन्ती-निवर्तते । धर्मपाया संदन-रय प्रवाविवा धर्मतारपि । ताहरइ प्रवचनि-शासनि दीई हूंत विनमा राग नह द्वेप नवर-केवलं तिष्ठई-निवर्तई । किं कुर्वन्ती रागद्वेषी नाविध ? तुरद्गमाविव । यथा ·अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- विषमौ तुरङ्गमौ भव्यसारथितो(प्रा?)जनके अनः-शकटं उत्पथेन नयन्तौ तिष्ठतः। जिम दुदांत घोडा भला सारथिनई ता(प्रा?)जणइ दीठई शकटि उन्मार्गि लेयता निवर्तई ॥२७॥ ने० अ०-वचनप्रभावमाह-विस० । हे धर्मसारथे !-धर्मस्पन्दनप्रवर्तक ! तब प्रवचने दृष्टे सति यौ विपमौ रागद्वेपौ तौ नवरं-निश्चितं तिष्ठतः-निवर्ततः । किं कुर्वन्तौ ? नयन्ती मना-चित्तं उत्पथैन-उन्मार्गेण । काविव ? तुरगाविव । कोऽर्थः ? यथा विपमौ- तुरगौ-दुर्दमौ याजिनौ प्रधानसारथिनाजनके-तोत्रे दृष्टे उत्पथेन अनः-शकटं नयन्तौ तिष्ठतः-स्वस्थौ भवतः तथा रागद्वेपावपीति भावः ॥२७॥ चि० अ०-अथ भगवत्प्रवचनमाह-विसमा० । हे धर्मसारथे!-धर्मस्यन्दनप्रवर्तक । विपमौ रागद्वेपौ ज्ञानाद्यात्मको मोक्षमार्गस्तस्मादितर-उत्पथस्तेन देहिनां मनो नयन्तौ, नवरं-के- पलं तवैव प्रवचने दृष्टे सति अवतिष्ठेते, न उत्पथे प्रेरयतः । यथा दुर्दान्तौ तुरगौ अनः-शकटं रथमुत्पथे नयन्तौ सारथेः पवयणे-प्राजनदण्डे दृष्टे उत्पथं विहाय पथ्येवावतरतः तद्वदिहापि ॥ पू० अ०हे धर्मसारथे! तव प्रवचने दृष्टे विपमौ रागद्वेषौ दुर्दान्ततुरगाविव मन उत्पथे नयन्ती पन्या-ज्ञानाद्यात्मको मोक्षमार्गस्तस्मादितरमार्गे नावतिष्ठते । तन्निवृत्तौ च जीवानां सत्पथप्रस्थानं स्वतः सिद्ध- मेव । अत्र च धर्मस्य रथत्वमभणितमपि सारथिशब्दोपादानसामर्थ्याद् लभ्यम्, अथवोक्तिः-'निता तुरय व्य उप्पहेणं अणं' ति यथा दुर्दान्तौ तुरगौ अनः-शकटं उत्पथे-अक्षुण्णमार्गे नयन्तौ सारथेः प्राजनदण्डे दृष्टे पध्येवावतरतस्तद्वदिहापि ॥ २७ ॥ ध० अ०-अथ कवि स्वामीना चरणकमलनूं लक्षण बोलइ । हे नाथ! भवारण्ये भी- तानां देहिनां तवैव चरणौ शरणं भवतः, नान्यस्य । हे नाथ ! संसाररूपीया अरण्य माही भीत-वीहता देहीया-प्राणिया नई ताहरा जि चरणकमल शरण हुई, नही अनेराना बरण । किंवि० भवारण्ये ? प्रत्यलकपायचोरे । प्रत्यल-समर्थ कपायरूपिया चोर छइ जीणं । किं० चरणो ? सदा संनिहिता असिचक्रधनुपां रेपो(खा ययोस्तो)। सदा-सर्वदा संनिहित-समीपि असि-खड्ग चक्र धनुपनी रेखा छई जेहे । जिम समर्थ चोरे अटवी- माहि हूंते हथियारना धणी शरणं कीजइ ॥२८॥ -भगवञ्चरण विधाने स्तुतिमाह-पच्च० । हे नाथ ! भवारण्ये-संसारकान्तारे नीतानां देहिनां तत्र चरणी-पादौ शरणं-शरणदी भवतः, नान्यस्य । कीदृशे संसारे ? प्रत्यलाः समाः ये कयायाः-क्रोधादयस्ले एव चारा यस्मिन् , दुःखहेतुत्वान् । प्रत्यलचौरे आवृधवन्तः शरणं त्राणं भवन्ति तथा भगवचरणावपीति भावः । [भगवन्सिद्वान्नभ्रष्टदोपकाय- नेन]-विविधा इत्याह सदा-नित्यं सन्निहिताः समीपवर्तिनोऽसिचक्रवनरूपा रेषा ययाः पाद- योनया अरण्ये वन तथा भगवचरणावपीति भावः ॥ २८ ॥ ने० अ०- ·विरचिता] नयमपञ्चाशिका. चि० अ०-मधुना भगवचरणशरणाविधानेन लुतिमाह-पञ्चल । हे नाय! भवारण्ये- संसारकान्तारे भीतानां देहिनां तवैव चरपो-पाई शरणं-त्राणस्थानं भवतः, नान्यस्य । की- हने प्रत्यलकषायचौरे । विविधौ इत्याह-सदा-नित्यं सन्निहिताः-समीपवर्तिनोऽतिचक्रधनू- रूपा रेता पयोतो तथा । यथा प्रत्यलचौरेऽरप्ये सायुधवन्तः शरणं भवन्ति, तथा भगवञ्चरणा- वपि ॥ २८ ॥ पू० अ०-वारज्ये मानां भविनां भवचरणों एवं इर भन। भव० नि? प्रत्रातः कगम एक चौग स्त्र । चरणी नि ? सदा तलिहिता असिचक्रवरूपा रेखा ययोः (तो) ॥ २८ ॥ १ ५० अ०-अय कवि जिननई सिद्धान्तई दीठा दोष कहिवा स्तुति बोलइ। नाय! तव समयसरोत्रष्टा जीवाः सकलामु क्षजातियु भ्रमन्ति । हे नाथ ! ताहरा समय-सिद्धांतरू- पीया सरोवरनुं भ्रष्ट जीव सकल-समल तत्व जाति-नरक तियंत्र प्रमुख हीन जातिई जिरई। किं जीवाः वध्यमानाः कर्मणा। कमिई करीनवध्यमान-बांधीता छन।किमिव ? सारपिजलनिव-या सारगिजलं स्थानस्यानपु-आलवालादियु वध्यमानं सत् सकलाम वृक्षजातिषु भ्रमति । कुणी परिई? सारणि-नीकना जलनी परिई। जिम नीक, जल स्वाने त्याने त्यानकि २ वांर्ण हुतुं ननन्त वृनजातिनई विपड़ किरइ ॥ २९ ॥ मे० १०-भगवन्सिद्धान्तभ्रष्टदोपकथनेन स्तुतिमाह-तुह । हे नाय ! नय समयमगे- नटा:-मवलिद्धान्तनवागविला जीश अमनि-पदन्ति वृक्षजानिए । किमिय? नारमिनल. निव-दुल्यावारीद । ८४लक्षमानसानेषु नारजादिभनिने प्रयध्यमानाः, अन्नावान कर्मभिः । या सगेष्टं नारजिजलं समज्ञानिपु कति मानमानेषु जालयाले यध्यमान, तसेच जीग अपि नव आगमनटा नकादिपु भन्नाति भावः ॥ २९ ॥ नि० अ०-भगवरिहान्नभ्रोक्यन्नुन नबनाटर समनः । ये तु नगनयालागि मुडियाला पुन्दुपन्मिदिनः ललित वा विनियार-नीचा मतितार- नादि योगः । समय एव सः ताद् मा परि रमा-बोरियामा परालमो-दोन्का पीलापाचा.. :--विमानना नामुमानित प्रेलियादिनु भापलि। किन्भूत मानेन निबन्नु कान-टि. । यस सागरिका जन 7 दि पालि बाट सामान -:- TRA । रूशी : २९ -- marwari ·૧૮૬ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- प्रस्तावात् कर्मभिः, सारणिजलमिव-यथा कुल्याजलं तडागादपवाहितं सकलासु वृक्षजातिषु भ्राम्यति स्थानेषु स्थानेषु आलवालेषु वध्यमानं एकस्मिन् पूरिते अन्यत्र संसरणाय ॥ २९॥ ? ध० अ०-अथ कवि स्वामीनूं शासन आदरिई जिस्यूं फल अनइ मूकई जिस्यूं ( दोष ) तेह उपरि स्तुति वोलइ । हे नाथ! जीवाः सलिल इव तव प्रवचने गृहीते- अङ्गीकृते अवं व्रजन्ति । हे नाथ ! पाणीनी परिइ ताहरउं शासन आदरिई जीव अर्व पहुता-देवलोक ग्रैवेयका-ऽनुत्तरादिके जाई । तु-पुनः शासने आदृत्य मुक्ते सति अधो- नरकादिषु ब्रजन्ति । शासन आदरी मूकिइ हूंतई अधो-नरकादिके जाई। किं० जीवाः? कूपारघट्टघटीसंनिभाः। कूआ- अरघट्ट घडिनी दृष्टांत सरीपा छइ; कूइ जे घडी पाणी भरी ते उपहरी जाई; जे पाणी भरी नई मूंकइ ते नीची जाइं ॥३०॥ ने० ० अ०-भगवत्प्रवचनगृहीतमुक्तगुण (दोष)कथनमुखेन स्तुतिमाह-सलि० । हे नाथ ! सलिल इव प्रवचने तव सत्के आचारादिभेदभिन्ने त्वदाज्ञारूपे गृहीते-कक्षीकृते ऊर्ध्व-स्वर्गादौ गच्छन्ति, विमुक्ते तु अधोभागे-नरकादौ व्रजन्ति जीवाः । किंविधाः ? कूपारघट्टघटीसन्निभाः। यथा कूपारघट्टघटा(व्यः) जलं गृह्णन्ति तदा ऊर्ध्व ब्रजन्ति ये (याः) च न गृह्णन्ति ते (ताः) अधो यान्ति, तथा जीवा अपीति भावः ॥ ३० ॥ चि० अ०-अथान्वयव्यतिरेकाभ्यां जिनप्रवचनाङ्गीकारपरिहारयोः फलमाह-सलिल छ । तव प्रवचने सलिल इव गृहीते-अङ्गीकृते ज्ञान-श्रद्धा-ऽनुष्ठानैः सम्यगासेविते सति जीवा ऊर्ध्व- स्वर्गादौ गच्छन्ति, विमुक्ते त्वधः-'सीमन्ता'दौ व्रजन्ति । किम्भूता जीवाः? कूपारघट्टघटीतुल्या:- कूपारघट्टघट्यः; या जलं गृह्णन्ति ता ऊर्ध्वं व्रजन्ति याश्च मुञ्चन्ति ता अधो व्रजन्ति, तथा जीवा अपि ॥ ३०॥ पू० अ०-तव प्रवचने गृहीते-सेविते ऊर्ध्व-स्वर्गादिपु यान्ति । तस्मिन्नेव वैपरीत्येन विमुक्ते अधो- नरकादिषु व्रजन्ति । उपमामाह-कूपारघट्टघटीमालातुल्याः, सलिले गृहीते विमुक्ते च यथा ताः सलिले गृहीते कूपस्योपरितनं प्रदेशं यन्त्रप्रयोगात् प्राप्नुवन्ति, त्यक्ते च जले अधः कूपस्यैव व्रजन्ति ॥ ३० ॥ ध० अ०-अथ जिनोक्तक्रियादुष्करपणूं कहिवइ करी स्तुति वोलइ । हे नाथ ! यथा अन्ये तीथिनो हरि-हरादयो लीलया मुक्तिं नयन्ति-प्रापयन्ति, तथा त्वं न प्रापयसि । हे स्वामी ! जिम अन्य तीर्थी हरि-हरादिक लीलाई मुक्ति दिइं तिम तूं न दिअं, क्रियानुष्ठान प्रत्यणी कष्टसाध्यपणा तउ । तथापि तव मार्गलग्नाः बुधाः शिवसौख्यानि मृगयन्ते । तथापि आयुधवन्त मार्गि लागा बुध-विद्वांस क्रियाकलाप तपोऽनुष्ठानि करि दोहिलाइ शिव-मोक्ष नेन-किंविधौ इरई ॥३१॥ योस्तथा अरण्ये-चने 'नि व-पाठः। 'बराट' इति स्व-पाठः।

·विरचिता] मारमपञ्चाशिका. ने० अ०-अधुना भगवदुक्तक्रियादुष्करताकथनेन स्तुतिमाह-ली। हे नाथ! यथा अन्यदेवा-हरि-हरादयत्तीथिका लीलया नयन्ति मोक्षं, तथा न त्वम् : कष्टसाध्यत्वान् क्रिया- ऽनुष्ठानस । यद्यप्पे तयापि तव मार्गलमाः-तव मार्गस्थिता मृगयन्ते-निन(मा?)लयन्ति बुधाः-अवगतमाः । निन्दाद्वारेण स्तुतिरियम् ॥ ३१ ॥ चि० अ०-अथ जिनप्रश्वनसैव विदुषां विशेयोपादेयत्वमाह-लीलाइ । हे नाथ! यथा बनायालेन अन्ये-हरि-हरादिसम्बन्धिनतीथिकाः मोक्षं नयन्ति, तथा न त्वम् : कष्टसाध्यत्वात् तब कियानुष्ठानस्य । तथाप्येवं तत्सपि तव ज्ञानादिरूपो मोक्षमार्गत्तत्र लग्नाः-तत्र स्थिताः शिवशनोणि नृगयन्ते वुधाः ॥ ३९ ॥ पू० अ०-यऽन्ये रुगताइयत्तीथिका लोल्या "द्री शय्या प्रातल्याय पेया" इत्यायनुष्टानेन मोनं मन्ति, त्यानन्। तथानि तव नाई ज्ञानादित्तत्र ला विबुधाः निमुखानि मृगयन्ते ॥ ३१ ॥ ३६ घ० अ०-अथ कवि जिनदर्शनमाहात्म्य ती स्तुति बोलइ। हे जिन ! त्वयि दृष्टे जीवाः संसारफलके बन्धवधमरणभाजो न भवन्ति । किंवि० जीवाः ? अक्षः-इन्द्रियहि- यनाणाः।अक्ष-इंद्रिए हरीता छ । का इव ? सारा इव । यथा साराः अक्षः-पानकैः फलके दियमाणाः । पगडे ष्टे सति बन्ध-वध-मरणभाजो न भवन्ति । जिम तारजां अक्ष-पासे फलक-पाटीइ हरीतां पगडई दीठइं हूंतइ बंधवधनरणभाजिया न हुइंतिम हे स्वामी! जीवल्पीयां सारजां संसारल्पीया फलक-पाटीयां माहि इंद्रियरूपीए पाते हरीता हूंता ताहरा शासनरूपीई पगडई दीठई बंधवधमरणभाजीयां न हुई ॥३२॥ ने० अ०-सान्तं भगवदर्शनमाहात्म्यद्वारेण स्तुतिमाह-माहे जिन! त्वयि दृष्टे जीवाः संसारकल बन्यवध-भरणभाजो न भवन्तीति योगः। अः-इन्द्रियः हियमाणा अपि । का इव: नारा बोकोऽयः? क्या साराः अक्षः-पानः फलके प्रतीते दियमाणा बन्ध-वध-मरणभाजो भवन्ति वन्न, त्या जीवास्तयि हटे इति भावः ॥ ३२ ॥ चि० अ०-सान्तं भगवदर्शने नहाल्यद्वारेण स्तुतिमाह-सारि वाहे जिन! त्वयि टेनी जीवा दन्य-वध नरजनागिनो न भवन्ति । किन्भूताः? अः इन्द्रियः, अपिशदल निम्नत्वाद् हिदनामा नपि । क्ष? संसार एव चतुरन्तन्वात् फलकं तलिन् । का इब? शाख व । इदं च वैधयोपमा । यथा शारयः कामादिनप्योः-पाराः फलके विमाणा-इतस्ततः सञ्चानाजाः । वैतवनतिहानि प्रानुवन्ति ॥ ३२ ॥ पू० ज०-रस चन्द लत्तत्र व देवनल्दा दृटे जंग न्वादिगिनोन नन्त । सन्दिदन्त चिद-इन्द्रिय नाणे घर बन्य-वय- माने -नेन भन्ने दे इंटे।। ३२ ॥ । । नांदा

·No text on this page.

·१८७ निरचिता] अपभपञ्चाशिका. ने० अ०-अधुना भगवदुक्तक्रियादुष्करताकथनेन स्तुतिमाह-ली। है नाथ! यथा अन्यदेवा-हरि-हरादयस्तीथिका लीलया नयन्ति मोक्षं, तथा न त्वम् ; कप्टसाध्यत्वात् क्रिया- ऽनुष्ठानस्य । यद्यप्येवं तथापि तव मार्गलग्नाः-तव मार्गस्थिता मृगयन्ते-निन(भा?)लयन्ति बुधाः-अवगततत्वाः । निन्दाद्वारेण स्तुतिरियम् ॥ ३१ ॥ चि० अ०-अथ जिनप्रवचनस्यैव विदुपां विशेषोपादेयत्वमाह-लीलाइ० । हे नाथ! यथा अनायासेन अन्ये-हरि-हरादिसम्बन्धिनस्तीर्थिकाः मोक्षं नयन्ति, तथा न त्वम् ; कष्टसाध्यत्वात् तव क्रियानुष्ठानस्य । तथाप्येवं सत्यपि तव शानादिरूपो मोक्षमार्गस्तत्र लग्नाः-तत्र स्थिताः शिवशर्माणि मृगयन्ते बुधाः ॥ ३१ ॥ पू० अ०-यथाऽन्ये सौगतादयत्तीर्थिका लीलया "मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया" इत्यायनुष्ठानेन मोक्ष प्रापयन्ति, तथा न त्वम् । तथापि तव मार्गो ज्ञानादिस्तत्र लग्ना विवुधाः शिवसुखानि मृगयन्ते ॥ ३१ ॥ , ध० अ०-अथ कवि जिनदर्शनमाहात्म्य तणी स्तुति वोलइ। हे जिन ! त्वयि दृष्टे जीवाः संसारफलके वन्धवधमरणभाजो न भवन्ति । किंवि० जीवाः ? अक्षैः-इन्द्रियहि- यमाणाः। अक्ष-इंद्रिए हरीता छई। का इव ? सारा इव । यथा साराः अक्षैः-पाशकैः फलके हियमाणाः । पगडे दृष्टे सति बन्ध-वध-मरणभाजो न भवन्ति । जिम सारडां अक्ष-पासे फलक-पाटीइ हरीतां पगडइं दीठई हूंतइ बंधवधमरणभाजिया न हुई तिम हे स्वामी ! जीवरूपीयां सारडां संसाररूपीया फलक-पाटीयां माहि इंद्रियरूपीए पासे हरीता हूंता ताहरा शासनरूपीइं पगडई दीठई बंधवधमरणभाजीयां न हुई ॥३२॥ ने० अ०-साम्प्रतं भगवदर्शनमाहात्म्यद्वारेण स्तुतिमाह-सा है जिन! त्वयि दृष्टे जीवाः संसारफलके वन्ध-वध-मरणभाजो न भवन्तीति योगः। अझैः-इन्द्रियैः हियमाणा अपि । का इव? सारा इव । कोऽर्थः ? यथा साराः अक्षैः-पाशैः फलके प्रतीते हियमाणा बन्ध-चध-मरणभाजो भवन्ति तन्न, तथा जीवास्त्वयि दृष्टे इति भावः ॥ ३२ ॥ चि० अ०-साम्प्रतं भगवदर्शने माहात्म्यद्वारेण स्तुतिमाह-सारि ३० । हे जिन! त्वयि दृष्टेऽमी जीवा बन्ध-वध-मरणभागिनो न भवन्ति । किम्भूताः? अक्षैः-इन्द्रियैः, अपिशब्दस्य भिन्नझमत्वाद् हियमाणा अपि । क ? संसार एव चतुरन्तत्वात् फलकं तस्मिन् । का इव ? शारय इव । इयं च वैधोपमा । यथा शारयः काष्ठादिमय्योऽक्षः-पाशकैः फलके हियमाणा-इतस्ततः सञ्चार्यमाणाः । कैतवप्रसिद्धानि प्रामुवन्ति ॥ ३२ ॥ पू० अ०-संसार एव चतुरन्तत्वात् फलकस्तत्र त्वयि देवतत्वबुद्ध्या दृष्टे जीवा वन्धादिभागिनो न भवन्ति । अपिशव्दत्य भिन्नक्रमवादःः-इन्द्रियेहियमाणाः-सञ्चार्यमाणाः सारयो यया बन्ध-वध-मरणानि प्रतीतानि न भजन्ते पदे दृष्टे ॥ ३२॥ ॥ १प्रेक्ष्यतां ९५तनं पृष्टम् ।

·૧૮૮ अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- ध० अ०-- अंथ कवि जिननई अवहेलिई जीव दुक्ख देपई ते वात बोलई । हे स्वामिन् ! त्वया अवहेलिता-अवज्ञाताः सत्त्वा निगोदैकशृङ्खलाबद्धाः सन्तः अनन्तं कालं नयन्ति-गमयन्ति । हे स्वामी! तई अवहेल्या-अवगण्या सत्त्व-प्राणीया निगोदनी एक सांकलं बांध्या हूंता अनंत काल नीगमई । किंविशिष्टाः सत्त्वाः? समं कृताहारनीहाराः समकाल कृत-कीधउ आहार अनइ नीहार छइ ॥ ३३ ॥ ने० अ०-भगवदग्रे दुःखकथनद्वारेण स्तुतिमाह-अ० । हे प्रभो!-खामिन् ! त्वया अब- धीरिता-अवज्ञाता अवगणिताः सत्त्वाः-प्राणिनः नयन्ति-गमयन्ति कालं अनन्तम् । किंविधाः सन्तः ? निगोदैकशृङ्खलाबद्धाः-क्रोडीकृताः। यद्वा पुनः कीदृशाः ? समम्-एककालं कृतावाहार- नीहारौ यैस्ते । अनन्तकालं-अनन्तानन्तपुद्गलपरावर्तान् नयन्ति-गमयन्ति ।। ननु भगवतः किं समस्तावज्ञाकारणं सत्त्वेषु येनेदमुच्यते ? नैवम् । परं ये कलुपितगात्राः भगवन्तं नावलोकयन्ति ते भगवता अवधीरिता भण्यन्ते । येऽन्येऽपि नियोगिप्रमुखाः राज्ञाऽपरा- धेऽवही(धी)रिताः निगोदप्रायेषु गुप्तिगृहेषु शृङ्खलाबद्धा एव स्युः ॥३३ ।। चि० अ०-अवही० । हे प्रभो ! त्वयाऽवधीरिताः-अवगणिताः सत्त्वाः अनन्तकालं-अनन्तान पुद्गलपरावर्तान् नयन्ति । निगोदरूपा या संलग्ना एका शृङ्खला तया निवद्धाः । पुनः किम्भूताः ? समम्-एककालमेव कृतौ आहारनीहारौ यैस्तथा । यथा नियोगिनः प्रभुणाऽवगणिता गुप्तगृहेषु निपतिताः शृङ्खलानिगडिताः सार्धकृताहारनीहाराः प्रभूतं कालं गमयन्ति ॥ ३३ ॥ पू० अ०-त्वया अवगणिताः सत्त्वाः अनन्तकालं प्रस्तावान्निगोदेषु नयन्ति । अवधीरणा च सामग्री- वैकल्येनैव धर्मोपदेशाद्यभावात्। निगोदरूपा एवैका संलग्ना शृङ्खला तया नियन्त्रिताः । तथास्थितैरेव तद्भवयो- ग्याहारैः सर्वे युगपदाहारं कुर्वन्ति तत्परिणामे च नीहारमपि, उच्छासनिश्वासयोरुपलक्षणं चैतत् । अन्येऽपि ये नियोगिप्रमुखाः प्रभुणा अवगणिताः स्युस्तेऽपि निगोदप्रायेषु गुप्तिगृहेषु अयःशृङ्खलावद्धा युगपत्कृताहार- नीहाराश्च भूरिकालं गमयन्तीत्युक्तिलेशः ॥ ३३ ॥ ? ५० अ०-अथ कवि दुःख आविइ जिन दर्शन शुभकारी वोलइ । हे तपोनिधे! पैदुःखैस्तप्तानां देहिनां त्वयि विपये प्रतिपत्तिर्जायते । हे नाथ ! जेहे दुःखि करी तप्त- तापाव्या देहीया-प्राणीया रहई ताहरइ विषइ प्रतिपत्ति हुइ । तानि दुःखानि अहं अधर्मकर्मणः फलानि न मन्ये, किन्तु धर्मकर्मण एव फलानि मन्ये । ते दुःख हूं अधर्म- कर्म-पापनां फल न मानलं, किंतु धर्मकर्म इजिना(2) फल मानउं ॥ ३४ ॥ ने० अ०-सम्प्रति दुःखान्यपि शुभकारणानि भगवदर्शने इत्याह-जेहिं । हे तपोनिधे ! यैर्दुःखैस्तप्तानां देहिनां परमा-प्रधाना प्रतिपत्तिः-शुभवासना त्वयि, तानि दुःखानि अहमेव शङ्के न भवन्त्येव । किं तत् ? कर्मफलम् । अधर्मफलमेवेति भावः ॥ ३४ ॥ १ 'कीबूं' इति क-पाठः।

·विरचिता] अपभपज्ञाशिका. ૧૮૯ चि० अ०-साम्प्रतं दुःसान्यपि सुखकारणानि भवन्तीति दर्शयन्नाह जेहिं तवि० । हे तपोनिधे! यैर्दुःखैस्तापितानां-कदर्थितानां त्वयि विपये प्रकृष्टा प्रतिपत्तिः-शुभवासनाऽजायत, अहं मन्ये तानि दुःखानि अधर्मस्य कर्म-कृतिर्न भवेयुः । यदि पापमूलान्येव स्युस्तदाऽनुरूपां- पापानुसम्बन्धिनीमेव धियमुत्पादयेयुः, किन्तु धर्मफलमेवेति ॥ ३४ ॥ पू० अ०-यैर्दुःखैस्तापितानां-कदर्थितानां त्वयि प्रकृष्टा प्रतिपत्तिः-प्रीतिर्जायते, तानि दुःखानि पाप- सत्कानि न भवन्ति । पुराकृतदुष्कृतवशात् जीवा दुरवस्थां प्राप्नुवन्ति । तत्र च येषां सर्वज्ञे रुचिर्जायते तेपां कथं दुःखान्यधर्मकर्तृकाणि ? (अपि तु नाधर्मकर्तृकाणि) प्रत्युत स्पृहणीयानीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ ध० अ०-अथ कवि जिनसेवायूँ फल वोलइ । हे नाथ ! मम तवैव सेवया ध्रुवं-नि- श्चितं मोहोच्छेदो भविष्यति, तेन कारणेनाहं नन्दामि-हर्षमनुभवामि। हे नाथ ! मुझ रहई ताहरी सेवा ध्रुव-निश्चिई मोहोच्छेदु केवलज्ञानप्राप्ति हुसिइं तीणं कारणि नंदउं-हर्प अनु- भवउं । यत् पुनस्तत्र मोहोच्छेदेन केवलज्ञाने उत्पन्ने सति त्वं न वन्दनीयः, तेन झिज्झामि- हीनो भवामि । पणि जि तीणई मोहोच्छेदि केवल उपन्नइ हूंतइ मई तूं न वांदिवउ तीणइं कारणि करी झिज्झर-हीणउ हां, एतलई केवलज्ञानी आपण २ माहि नमई नहिं ॥३५॥ ने० अ०-भगवत्सेवाफलमाह-होही। हे स्वामिन् ! भविष्यति-सम्पत्स्यते मोहच्छेदो- मोहविनाशः भ[ग]वतः सेवया-पर्युपासनया ध्रुवो-निश्चित इति नन्दामि-हर्षमनुभवामि । यत् पुनर्न वन्दितव्यो-न वन्दनीयः तत्र मोहोच्छेदे तेन कारणेन झिजामि-खेदं गच्छामि । किमुक्तं भवति ? कविर्धनपालः आत्मन्येव भक्त्यतिशयमाचष्ट इति गुरूपदेशः ॥ ३५ ॥ चि० अ०-भगवत्सेवाफलमाह-होही । हे स्वामिन् ! भविग्यनि-सम्पत्स्यते । किम् ? मोहच्छेदो-मोहविनाशो भवतः पर्युपासनया ध्रुवो-निधित इति नन्दामि-हर्पमनुभवामि, यत्पु. नस्तत्र मोहच्छेदे सखाते त्वं न चन्दनीयो-न वन्दितयः तेन रिजामि-श्रीणीभयामि ॥ ३५ ॥ पू० अ०-तत्र सेवया मोहस्योच्छेदो भनिम्पनीति हेतोय वरानि, यत् पुनन्नन मोहोटेदे सं न दन्दनीपतेन क्षीणो भवानि । त्वया मोहोटेदेन मांसपदवीगरोपियना करिष्यते गुम्यागियर्ग , मन तु प्रणाममात्रेणापि रहितस्य कृतमत्वं, तथा सितिरेव च वेली केन्निं न नननीति ॥ ३५॥ ध० अ०-अप कवि जिननां सेवारहित संपद दुःस मानतः बोला । हे नाथ! तय सेवाविमुखत्य मम थाः समृद्धयो भवन्ति ता मा भवन्तु । हे नाथ! ताहरी मेवाविमुम ता मुझ र समृद्धि-लक्ष्मी हुइ ते मुहका श्व! अधिकारमम्मद य । यथा अधिकार- सम्पदः पूर्व मुखदाः पर्पन्ते विडवनफला एव भवन्ति । कुगनी परिर ? अधिकारीयानी २ दिन' इति । ३ ''इति स्पाट । १- मोर हो' ' तला प्रतिमानि ।

·No text on this page.

·विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ? ध० अ०-अथ कवि जिनवचनरूप मत्र प्रमाण वोलइ । हे नाथ ! यदि तव वचन- मन्त्रस्य कीर्तनमपि कर्ण कामति-प्रविशति, तदा मिथ्यात्वविषप्रसक्ता जीवाः सचेतना: किं न भवन्ति ? । हे नाथ ! जेइ ताहरा वचनमन्त्र तण कीर्तनइ कर्णि-कानि पइसइ तु मिथ्यात्वविपइ प्रसक्त जीव सचेतन किस्यूं न हुई ? अपि तु हुई जि । जिम विपव्याप्त को- एक जीव भलई सप्रत्यय मन्त्रि निर्विष हुइ, तिम मिथ्यात्व व्यापइ जीव जिननइ वचनि मिथ्यात्व रहित हुइ ॥ ३८ ॥ ने० अ०-भगवद्वचो मन्त्रशक्तिविधानेन स्तुतिमाह-(मिच्छ०)। हे जिन ! स्वामिन् ! यदि त्वद्वचनमन्त्रस्य कियदपि-रतोकमपि पदमात्रमपि कर्णे कामति-प्रविशति, तदा ते जना मिथ्यात्वविपप्रसुप्ता विगलितसंविदः सचेतनाः-चैतन्ययुक्ताः किं हेयोपादेयबुद्धयो न स्युः अपि तु भवन्त्येव, चिलातीपुत्रादिवत् । यथा कश्चिजीवो विपेण व्याप्तो-विपमूछितस्तत्कर्णे गारुडमन्त्रस्य जाऐन सचेतनो भवति, तथा मिथ्यात्यविपग्रस्तो जीवो भगवद्वचनेन मिथ्यात्व- विपरहितो भवति ॥ ३८ ॥ चि० अ०-जिनवचनस्यैवातिशयमाह-मिच्छत्तः । हे जिन ! जीवा मिथ्यात्वविषप्र- सुमा-विपरीतार्थश्रद्धानगराधाताः सचेतनाः समस्तहेयोपादेयादिविचारचतुराः कि न भवन्ति ? भवन्त्येवः यदि कर्णयोः कियन्मात्रमपि-पदमात्रमपि फ्रामति-प्रविशति । कस्य ? तव वचनं- हादशाई प्रवचनं तदेव रागादिविषद्लनकलितत्वेन मन च मन्पस्तम्य ॥ ३८ ॥ पू० अ०-मिथ्यात्वमेव विषं तेन प्रमुका-मिलिलकियो जनाः किसनेतना न स्युः । गुरेरा । चिलातीपुत्रादिवद्, यदि तेषा कर्णे त्वनिता कब निमार-पामा रमपि प्रविशति । अन्येऽपि ये विपमूलितास्तत्कर्णे गारमन्त्राक्षर पत्रयपतने सचेतना सुनेर ॥ १८ ॥ ५० अ०-अथ कवि जिनन आगमि रया दृटपणा उपरि वान बोला। हे नाथ ! ये परसमया आकर्णिता क्षणार्धमपि त्यपि स्थिरं-निश्चत कुन्ति । म्वामी ! परगमय- अन्य मतीना आगम आवाण्या-सांभळ्या ताणा एवं मन नारा विपद स्थिर-निधन करदं । तथापि त्वत्समयज्ञानां ते परनमया मनो न हरन्ति । तथापि नारग जागमना जाण तीरना मन ते पर समह आहाद न जि पाम् ॥ ३१ ।। ने० अ०-आय० । ये परममपाः उतार्षिकगना बौदादिमिदानाः शानिाः-शनाः क्षणार्धमपि-रतोषकालमपि वपि पिरं अनुग-दानानं अन्ति-निष्पादयन्ति, नयापि ने समयाः मनः-चिनं न हरन्ति-नाहाददन्नि । कपाद ? दमननानां-भान्मिदान दिनां, निक्षतरिवानां वर्षाति भावः ॥ ३९ ॥ मि० अ०-जिनसम्पर पल्लो भाग:-काशि- सादयः तेषां हमारा पि- "तर !!

·No text on this page.

·विरचिता] भापमपञ्चाशिका. ૧૯૩ ध० अ०-अथ कवि स्वामीना सिद्धान्त, विदुरपणउं वोलइ । हे नाथ! यैर्वचनैर- समजता अपि परसमयाः कीर्तिमानुवन्ति । हे स्वामी ! जेहे वचने असमञ्जस-असंबद्धइ पर समय कीर्ति पामइ । तत् (तानि ?) त्वत्समयमहोदधेर्मन्दा विन्दुनिस्यन्दाः-बिन्दुलवा वर्तन्ते । ते ताहरा समय-सिद्धान्त समुद्र आगलि मन्दा बिन्दुलवा वर्तई ॥४१॥ ने० अ०-भगवत्सिद्धान्तोदधेः परसमयानां विभुत्वमाह-पा० । यैः कैश्चन वचनैः- वचोभिर्गहचारचन्द्रादित्योपरागादिज्ञानरूपैर्यशः-कीर्ति प्राप्नुवन्ति परसमयाः असमन्जसा अपि- अघटमाना अपि, तेपि (तान्यपि ?) त्वत्समयमहोदधेर्मन्दा-अप्रकृष्टा अपि विन्दुनिस्यन्दा-वि- न्दुलवाः । जिनमतव्यतिरेकेणान्यद् नास्ति किन्चिज्ज्ञानमिति भावः ॥४१॥ चि० अ०-पावंतिः । परसमया असमजता भपि-विसंस्थुलत्वेन अघटमाना अपि यैर्वच. नैर्ग्रहचारचन्द्रोपरागादिपरितनरूपैर्जने यशः-लाघारूपं प्राप्नुवन्ति, तानि वचनानि तव समय- महोदधेर्मन्दा-अल्पविषयत्वेन अल्पप्रकाशका विन्दुनिस्सन्दा-विन्दुलवाः शीकरा इत्यर्धः । अन प्राकृतत्वात् नपुंसकत्सापि पुंलिज्ञनिर्देशः । इदमन हृदयम्-जिनमतव्यतिरेकेण किजिन शानमा स्तीति ॥४१॥ पू० अ०-तिसंस्थुला अपि परसिदान्ता वैचनमन्त्रोपरागादिरूपैः शानां त्भन्ते, तानि न वन- नानि मन्दानि-अन्पतिपत्वेन त्तोकप्रकाशकानि, अतः श्रुतमरोदधे नजलनिग्रुपां शीकराणीत । अयमाशयः- हुनलेवन्निो उत्तयभवान् जीवाना प्रतिपादयन्ति वत्तायतारणाः । तत्पुरो प्रहोपरागादिज्ञानप्रकाशक चनिधिदेतत् ॥ ११॥ ३१ ध० अ०-अध कवि प्रवहणनइ दृष्टान्त(ई) सर्वज्ञई मूक्या जीवनइं विडंबना हेतुफल वोलइ । हे नाथ ! त्वयि मुक्तः सति जीवः पोत व संसारसमुद्रे विविधा विडम्बनाः प्राप्ताः। हे नाथ! तई मूल्याई हूई तई जीवे पोत-प्रवहणनी परिदं संसाररूपीया समुद्र माहि विवि. ध-नाना प्रकार दारिवदोहलिदुःसच्छेदनभेदनवेदनादि दुःस पान्या । किंवि० जायः ? अनुवेलं आपगामुखपतितैः । वेल वेल पूठि आपदरूपिणी आपगा-नदी मुसि पाया छ । जिन प्रवहण भूकिई संतारिसमुद्रि विडंबना जि पामीह ॥ ४२ ।। ने० अ०-साम्प्रतं दृष्टान्तेन भगवति मुक्त विडम्बनाद्वारेण स्तुनिमाह-पई० । हे नाथ ! त्वपि मुक्त पोत इव जीवैभवार्णवे प्राप्ताः-लन्धा विडम्बनाः-पदर्थना विविधा-दारिद्यादिन- काराः । किम्भूतैः ! आपन्मुलपतितः । कथम् । अनुवेलम् . एकत्र वेलं-कहोलमाश्रित्य अन्यत्र वारंवारम् । यथा कश्चित् पुरुषः पोते मुक्ते आपगा(से) नदीनुखे पतितः अनुवेलं विडम्मनां प्रामोति. तथा जीवैरपि संमारे त्वपि मुक्त प्राप्ता इति गर्नः ॥४२॥ चि० अ०-अप न्वां प्रामापि दुमदानात्वजन्ति ते गतिमार-परंगरेजवि. । ? . '' इति -१ २ 'विरनिया।

·स्मिता अन्यना विविधा-गतिन कजाः प्रामाः, नो-प्रति गुमपनि ति मुके सति । क इयपोन इय । यथा के नानारिणोतुम गे गो राजनि, योगपगामुगानित. विविधा विडम्बना-गजनोन्मजान कुरमारारितारणारिकाः प्रागन्ने, तथा तेज नरपि ॥३२॥ पू० अ०-भादो-जन-ज नानासामुगनिमाणी लागि मुक्त राशि मणं जने का डम्बनाः प्रात:, गगा पोने मुक्त भागागुणीजनोमाननाशिनाः प्रान्ते ॥ ४२ ॥ ? ध० अ०-अथ कवि तेह जियि विडंबना चातुर्गतिक संसारि जिम अनुभवी तिम चिहु गाथाए वोलई । हे नाथ ! मयाऽप्रतिष्ठाने-सप्तमनर कपृथिव्यां मध्यवर्तिनि नरकवासे पट्पष्टिसागरोपमाणि निरन्तरं उपितम् । हे नाथ ! मई अपश्हाणई-सातमी नरक पृथ्वी माहिं वर्तइ नरकावासइ छासट्टि सागरोपम प्रमाण काल निरन्तर बसिडं। किंवि० मया ? अप्रार्थितागतमत्स्यभवस्तत्रान्तर्मुहर्त किश्चिन्यूनं घटिकाद्वयं उपितेन । अप्रार्थिई आवु मच्छ्यभव तिहां अन्तर्मुहूर्त-कांइ थोडई स्यू ऊणूं वि घडी प्रमाण वस्युं छइ ॥ ४३ ॥ ने० अ०-साम्प्रतं विडम्बना चतुर्गतिसंसारे यथाऽनुभूता तथा गाथाचतुष्केण दर्शयन्नाह- बुच्छं। हे देव ! परेपां का कथा ? 'मच्छभयंतो वसिएग' इति पाठान्तरं वाच्यम् उपितं-निवासः कृतः।क? अप्रतिष्ठाने-सप्तमनरकपृथिव्यां मध्यवर्तिनर कावासे । मयेति गम्यते । कीदृशेन ? अप्रार्थितश्चासौ आगतः मत्स्यभवश्च तस्य भवान्तर्मुहूतापितस्तेन । कियन्तं कालम् ? पट्पष्टिं सागरोपमाणि । कथमुपितम् ? निरन्तरं-व्यवधानरहितं यथा भवति तथा । यच्च व्यवधानं तच्चोक्तक्रमेणान्तर्मुहूर्तमान(नो ?) मत्स्यभवः ॥ ४३ ॥ चि० अ०-साम्प्रतं यथाऽनुभवं विडम्वनां गाथाचतुप्केणाह-बुच्छं । हे जिन ! परेपां का कथा? । मयैव पट्पष्टिम् अतराणि-सागरोपमाणि यावत् अप्रतिष्ठाने-सप्तमनरकपृथिव्या मध्य- वर्तिनरकावासे उपितम् । कीदृशेन ? अप्रार्थितागतः-अचिन्तितोपनतो यो मत्स्यभवस्तस्मिन् मुहूर्तकालमुपितेन । निरन्तरमिति व्यवधानस्याल्पत्वात् ॥ ४३ ॥ पू० अ०-हे देव ! परेपां का कथा ? मयैव सप्तमनरकमध्यवर्तिनरके प्राप्ते अप्रतिष्ठानाभिधे षट्पष्टिं ६६ सागरोपमाणि उषितम् । मया किविधेन ? अचिन्तितागते मत्स्यभवेऽन्तर्मुहूर्त्तमात्रकालमुपितेन यद्वाऽप्रा- थितोपनते मत्स्यभवेऽतमुहूर्तमुपितेन । सागरोपमापेक्षया मुहूर्त्तस्यात्यन्तस्तोकत्वेन सतोऽप्यविवक्षितत्वान्निरन्तर- मित्युक्तम् । अत्र च मत्स्यशब्दः सामान्यमत्स्यवाच्यपि तण्डुलमत्स्यवाची ॥ ४३ ॥ M ध० अ०-हे नाथ! ज्ञानावरणसमुच्छादितेनापि मया तिर्यक्त्वेऽपि शीतोष्णवर्षधारा- निपातदुःखं सुतीक्ष्णमनुभूतम् । हे नाथ! ज्ञानावरणीय कर्मि आच्छादिई मई तिर्यंचइ माहि शीत काल तणुं वर्षा कालनी धारा तण निपात-पडिवा तणउं दुःख सुष्टु--अतिहिं अनुभविउं । एतलइ स्यं भाव? जे पट-लूगडइ ढांकिउ हुइ ते शीत तणूं दुःख ऊपनूं ·१८५ - करमपञ्चाशिका. न जाणइ तिम तिर्यचनई सहजिई ज्ञानावरणीय कर्मनर उदय हुइ तीणं भापा अणवो. लिवानूं दुःख सदा हुइ । मई ज्ञानावरणि आच्छादिई हुतई दुःख अनुभवि ॥४४ ॥ ने अ०सीउप्ह । तिर्यत्वेऽप्यनुभृतं-सेवितं शीतं व उच्गं वर्पधारानिपातस्तेभ्यस्तै; दुःख-वेदनारूपं नुतीरां दुमहमानशन (?) तय । मवेति गम्यते । किंविधेन ? ज्ञानावरणसमु- महादिनेनापि । कोऽर्थः ? यः किल ज्ञानावरणवादिमिराहतः सात् नस कयं शीतादिप्रजनितं दुःखं सम्भवनि ? मया तु ज्ञानावरणच्छादिनेनाप्यनुभूतम् । प्रायेण प्रभूतज्ञानावरणीयस्स कर्मणः निर्यवेव सम्मवादिति ॥ ४ ॥ चि० अ०-सीउहः । नियपि तीन दुःतं मयानुभूतम्-सोडन् । शीतोष्णवर्णधारा- निपानदुःखम् । निधाननदः प्रत्येक योन्यः । कीडशेन मया ? जनावरणसमुच्छादितेनापि । वोऽयः यः पवाघावृतो नवति तन्य बीमान्दुिः न खात्. मया तु मानावरणसमुञ्छादिते. नापि सोनिति । प्रायेण प्रभूतन्य मनावरणीयल निर्यवेव सन्नवार ॥ ४५ ॥ पृ० अ०-या तिन्ऽ उन इलयं । निनाद. नीलत्रिने योना, एनीक में तेन गिविगे। यः जिल नानाविध. एमगह दिन द. ।। १४ ॥ ध० अ०हे नाथ ! अन्तर-मध्यानान्निधान्तैः पात्रः प्रियकलत्रपुत्रभवनाटकेयु अहाः शून्या निर्याताः । नाय ! मन्ना-धर्मभ्यान तानीनर पाने प्रिय भार कलत्र पुत्रं भव-संसाररूपी नादनि शान्य अंजनीठिया । निम नटाय परीय विनइ आंतरइ नाना पवार नवरी तोवना रंजयः तिन धर्मभ्यान तद्रूर पटनु नीरिक जीव पिता पीटी पुत्र धार माता वरत्र धार पेट पाल थाइ कलत्र नाता थाइ इणि परि संसार नानि अनेद. स्परता सं. नामदनीयां ॥४॥ -लोनियर र संसारलान्तरं नत्र अनन्डितान्यस मोहनरेशस पुरः परिणाम विनानि इनिर्धापन्नं । तन्मध्यावाभिवयनानेषु मनुयगनिख पदाकिनुभवमादिग्नानान्वन नासानीय तेषु मनुष्यगतिनाटकेषु मया निचांक: -- अन्यत्राधिकसरिच्छेदाः । विभूताः ? शून्याः । के ? भन तिथि:: सालोइयालक-माः । चट्टा खोचितगुणाधारत्वेन पात्रभूतः । बाद मोदीजविसलपोपवार ! रहिनन नेपामित्याह अन्तर-मध्यान्मङ्गलब नि-मलिगवा दियः । प नित्रातः-तिरिति । नरम गोनं दुःखन्नु वनित्यर्थः । नाटकबपि विष्कम्मचितानिनेव- नाहः । नेक राइनभ्यानिनामन्निनुर्विधानियवानुमनामिनिरनि- ताः । जाति कल्पानि भवन्ति ॥ ४५ ॥ र। । परन्दनः 'चार गर । ? m ·अवचूरिचतुएयसमेता [ श्रीधनपाल- चि० अ०-अंतो० । हे जिन ! मनुष्यभवनाटकेषु मयाऽवाः शून्यानि]-विरहिताः । शून्यत्ये विशेषणद्वारेण हेतुमाह-तैः । कीदृशैः ? अन्तर्-मध्यादुत्सङ्गस्यैव निष्कान्तैरायुःक्षयेण । इदमत्र तात्पर्यम्-नरजन्मन्युत्पनेन मया प्रियकलनपुनादिवियोगजं दुःखमनुभूतमिति । नाटकेपपि विष्कम्भकसूचिताभियेनवस्तुसमाप्तिरूपा घरास्ते च रहाङ्गणमध्यानिष्कामभिः चतुर्विधाभिनयनि- पुणैरभिनायकपात्रैः शून्याः स्युरिति ॥ ४५ ॥ पृ० अ०-हे देव ! इह संसाररजान्तरे सर्वत्राखण्डिताज्ञस्य मोहनरेशस्य पुरः कर्मपरिणामसूत्रधारेण जर्गतिनाट्यान्यभिधीयन्ते । तन्मध्याच अभिनीयमानेषु मनुष्यगतिरेव ततदवस्थानिशेपानुभूयमानराजारादि- रमन नाटगानी ते मनुष्यगतिनाट के नरभवेतु उत्पनेन मया अहात--सज्ञात् शून्या निर्णाना- • पिपुर । तिनि: ? राधेः अन्तर्-गप्यादुराजस्यैव निष्कान्तैः--आयुःक्षायेण मृतैः । मनिताभिनेता तुमगाप्तिरमा अका', ते च रणाजणग यानि'कामदिधातुर्विधाभिनयनि- सगा रः । पागणपि कलमाणि रगाणि भान्ति ॥ ४५ ॥ Home •ܕܙܶ 37 Get N LA १. x नाय! मगा हीनदाये रिपृणां नागोरप्टाः, महानिकगुराणामपि जाना यापाः गोटाः। नाथ! गहीनदेव-पिलगिराीया भूत प्रेत झोटिंग TET : अभियाशी व रिडी विट्ठी। महर्षिक देववाइनी शाशा कीधी दारियाणा संताप गया ॥४६॥ -शिवी दृष्टाः गादयो रिणा-माणा गानाः शागनानि ता:-पिालिका ग हानंदयप-मिगन्नगदिकए । दुर्गन गाली दार्गल- - साप - परामवादिनः दायिं न दामना गाँटी-गाविना ॥ ४६ ।। FR:- जिन! तिगाना दुगमन गणिनि गोगः । frjarगा remताः, नंदयप हिलिपिाल व्यापादिपु योगग-गना निस्वार, मन्नाग-परिवादिनः ना । माननार दिखना 4 . - * ---- ', ": "hinf sfot ...fift. M +Ap T नामा गनिने याबादः । वा विदा गदा हलवा -नादि कारगर ? र murarif : 72: Q ·क , --- Makawa pra मोगर-कुन पुल नजिकिर जिन- जिने गले । मनन-गानाम् मनाने का कामादिश्योगपकन परश-जग महिला पन्ताः घटीसंज्ञानापनर्षितुलना मताका भनेन्स प्रेरिताः । यथा (अर घडिको यनं तिन् जसटिकारे कोन परिवति ॥ १७॥ पि-नेता है जिन! मया परिवर्ता इति एक समुहानामा परततोला नतिवाहिताः । कशा पटोसंसानेन-पानुपतिमी नारों परतगतिः परिणताः-तमेताः । बहुशः-समन्ताः । किं फुपनि माला . दसवगवेगवाहपदुःखशाखिभिः सहलत्वेन घनमिय घनं, ततः सिलाता-IATI पहिली पतिः निविष्य वृद्धि नयता । फेनेव मया? भरगोनेर । यो: मनोहर परिवर्तान यहु परिवर्तपति, तत्र घटीमातामूलादारा Ti रुः परः । तेयानुा लिताभिदीभिरुपेताः शुः, यहंस सानोऽतिला. देनदेने वालेवापत् परिवर्ताः पुनर पार्ता प्रतिपादिताः टी- मतः नेतः । भवन्ममिषिज्ञता अरमाकोऽपि न मि. बनवारय पर्यवसानपर्पन्त एकः परातः । तेना- r भव-जारे धान्तो जन्म-जरा-मरणलक्षणेभ्यो जव कालभव-तार नाहि भन्यु जन्म-जरा-भरण- न हे नाय! त्वयि दृष्टे सति जन्मादिभयं जातं वई जन्मादिक भय संपन्नं इदं पलायित- उन्नोनन्दजीवस अनन्तादिकालव्यवस्थित- वना, दुस्तानां जन्ममरणादिरूपाणाम् । लवार तयि दृष्टे जातं-समुत्पन्न बना हि नगवन्ने सन्यः पश्यन्ति, तेऽवश्यं लघु- । १८॥

·- अवचूरिचतुष्टयसमेता [श्रीधनपाल- चि० अ०-एवमतीतकालाधनुभूतमात्मनः स्वरूपमभिधाय वर्तमानविषयमाह-भमिओ०। हे नाथ ! अहं सम्भ्रान्तः-पर्यटितः तस्मिंश्च भवे अहं अनन्तकालं भ्रान्तः दुःखेभ्यः, तथापि वम्भ्रा- म्यमाणः न मनागपि भीतः । सम्प्रति च त्वयि दृष्टे-देवत्वेन मनसि स्थापिते तेभ्यो दुःखेभ्यो भयं शा(जा)तम् , पलायितं च नष्टं च । चशब्दौ तुल्यकालवचनौ ॥ ४८ ॥ पू० अ०-संसारे अनन्तकालं भ्रान्तस्तत्र च दुःखेभ्यो न भीतः । साम्प्रतं स्वयि दृष्टे जातं भयं पला- यितम् । चौ तुल्यकालवाचकौ । कोपादिभिरित्य विडम्वित इति जातं (भयं ), इत्यं शमादिभिर्निराकरिप्ये इति गतं चेत्यर्थः ।। ४८ ॥ M - ध० अ०-अथ कवि कीधी स्तुतिनूं ध्यान वोलई । हे जगद्गुरो! यद्यपि त्वं कृतार्थः यद्यपि त्वं मध्यस्थस्तथा प्रार्थये । हे जगद्गुरु ! यद्यपि तूं कृतार्थ यद्यपि तूं मध्यस्थ तथापि प्रार्थउं । पुनरपि कदाप्यस्माकं आत्मानं दर्शयेः । वली किवार तूं आपण' दिपाडिजे ॥४९॥ ने० अ०-साम्प्रतं स्तुतिविधानमाह-जइवि० । हे जगद्गुरो! यद्यपि कृतो मुक्तिगमन- लक्षणेऽर्थे प्रयोजनं येन, मध्ये रक्तद्विष्टमूढेरस्प(स्पृ ?)टैरनन्तरालवर्तिन्यवस्थाविशेपे चिदात्मनि स्वस्वरूपे तिष्ठतीति मध्यस्थः-समभावस्तथापि प्रार्थयामि-याचेऽहम् । किम् ? दापयेः-दर्शयेः आत्मानं पुनरम्यागामिकाले क(सिं)श्चित् कथञ्चित् असाकं करुणार्हाणाम् ॥ ४९ ॥ चि० अ०-अथ प्रार्थनारूपां स्तुतिमाह-जइवि० । यद्यपि कृतो-निष्ठितोऽर्थः-प्रयोजन येन स कृतार्थः, यद्यपि मध्यस्थः-उदासीनश्च तथापि प्रार्थयामि-कइया वि-कदाचिदपि कस्मिश्च देशे काले वा पुनरपि त्वमस्माकं आत्मानं दाविजसु-दर्शनप्रदानेन प्रसादं कुर्याः ॥ ४९ ॥ पू० अ०-यद्यपि कृतोऽर्थः-प्रयोजनं येन सः। रागद्वेषान्तरालवर्तिनि मध्ये चिदात्मनि स्वखरूपे तिष्ठ- तीति मध्यस्थः । य एवंविधः स कथं अप्रार्थितः परार्थाय यतते इत्यतः प्रार्थयामि इत्युक्तं प्रार्थनामाह- कदाचिदपि कस्मिंश्चिद् देशे काले वा पुनः पुनरात्मानं दर्शय ॥ ४९ ॥ ध० अ०-ध्यानाग्निप्रदीप्तकर्मेन्धन! इति-अमुना प्रकारेण मया वालबुद्धिना-मूक्ष्ण भक्त्या त्वं स्तुतः। ध्यानरूपीई अग्निज्वालू कर्मरूप इंधण तूं इति-ईणंइ प्रकारिइ मई वालबुद्धिई-मूर्खबुद्धिई भक्तिई सूचिओ अथवा धणपालबुद्धि धणपाल कविनी बुद्धिई स्तव्युं । हे भवभयसमुद्रवोहित्थवोधिफल! भव-संसाररूप समुद्रनइं प्रवहण समान बोधि- सम्यक्त्व तत्त्वाववोधनूं फल एवंविध छई ॥ ५० ॥ इति श्रीधर्मशेपरमहोपाध्यायविरचिता वालाववोधाय ऋपभपञ्चाशिका(याः) संस्कृतप्राकृतावचूरिः सम्पूर्णा ॥ छ । छ ।। ग्रन्धसङ्ख्या ३३६'. १ 'मक्षर ८ श्लोकसमया श्रीमदंचलगच्छे पुस्तिका ॥छ।' इत्यधिकः ख-पाठः ।

·१८ विरचिता] ऋपभपञ्चाशिका. ने० अ०-अधुनोपसंहरन्नाह-इय० । इति-उक्तेन प्रकारेण स्तुतो-नमस्कृतो मया । किंविधेन ? बालवुद्धिना-अतिमन्दमतिनाऽपि । ध्यानामिना प्रदीपितं-ज्वालितं कर्मलक्षण- मिन्धनं येन स तथा तस्यामन्त्रणम् । भवभयसमुद्रवोहित्थ!-संसारोपद्रवयानपात्र! बोधिफलं यसात् तत् तथा । भक्त्या-विशिष्टभावेन अनया च वक्रोक्त्या कविरात्मनोऽभिधानं दर्शयति धण(न)पाल इति ॥५०॥ श्रीधनपालकृतिर्गणिना विवृतेह नेमिचन्द्रेण । वोधिनिमित्तं इति श्रीऋपभपञ्चाशिकावचूरिः समाप्ता ॥ छ । चि० अ०-इदानीं स्तुतिकृताशंसारूपां भड्यन्तरेण स्वनामगी चापश्चिमां परिसमाप्ति- गाथामाह-इम झाण । हे ध्यानाग्निप्रदीपितकर्मेन्धन! 'इय० । ध्यानाग्निना दीपितानि कर्मा- ण्येवैधांसि येन सः । वालवुद्धिनाऽपि मया भक्त्या स्तुतः वाला-तन्वी बुद्धिर्यस्य स तेन । किंविशिष्टस्त्वम् ? थुओ-स्तुतः । केन ? मया । त्वं हे भव (भय)समुद्रबोहित्य ! त्वं मम प्रति बोधिफलो भव । तत्र वोधिः-सम्यक्त्वावाप्तिः एवं फलं यस्मात् इति चोधिफलः ॥ ५० ॥ ॥ इति ऋपभपञ्चाशिकाऽवचूर्णिः समाप्ता ॥ लिखिता भट्टारकप्रभुश्रीश्रीश्रीसोमदेवसूरिशिष्याणुचारित्रमगणिना स्वपरोपकाराय श्रीमति 'श्रीसीरोहीनगरे । संवत् १५२६ वर्षे ॥ शुभं भवतु लेखकपाठकयोः ॥ पू० अ०-वालस्येव चातुर्यरहिता बुद्धिर्यस्य यद्वा बाला-तन्वी बुद्धिर्यस्य । बोधिः-जिनधर्मावाप्तिस्तां फलति बोधिफलः स त्वमेवंविधः, भवभयमेव अलब्धमध्यत्वेन सुदुत्तरत्वेन समुद्रस्तत्र बोहित्यं-प्रवहणम् ॥५०॥ . इति पण्डितश्रीधनपालकविविरचिता ऋपभपंचाशिकाऽवचूरिसमेता सम्पूर्णा ॥ । अन्तिमगाधाप्रान्ते तु उल्लेखोऽयम्- "इति श्रीऋपभपंचाशिकास्त्रं संपूर्ण पण्डितधनपालविरचितं ॥ लिखितं पं.मानभद्रगणिशिष्य- लावण्यप्रियमुनिना सं. १५३५ वर्षे मार्ग शुदि ७ खरसुदमामे ॥ २ बोहित्यशब्दसम्बन्धिनी विचारणा कृताऽनुवादे मया पूर्व, परं वदानी नैव कोपोडेसः प्रदत्तस्तन, अधुना सम्प्राप्तः स', पपाहि- वोहित्यं वहनं पोतः" इति (अभि० का०३, सो० ५४०), " वोहियं तु प्रवहणे " इति बनयन्तीकोदो. ऽपि (पृ० १५५, सो० १५)।

·महाकविश्रीधनपालविरचिता ॥ श्रीवीरस्तुतिः ॥ (विरोधालङ्कारसण्डिता) सावचूर्णिः निम्मलनहे वि अणहे जिणाण चलणुप्पले पणमिऊणं । वीरमविरुद्धवयणं थुणामि सविरुद्धवयणमहं ॥ १॥ [निर्गलगम्यान्यपि अनखानि (अनघानि) जिनानां चरणोत्पलानि प्रणम्य । वीरमनिन्दवचनं रतौमि सविरुद्धवचनमहम् (सवि०वचनमथम्)॥] अवचूर्णिः मिति । निर्मलनसान्यपि अनखानि । अविरुद्धवचनमपि सविरुद्धवचनम् । जिनानां पालापानि प्रणम्य वीरं तामीति सम्बन्धो विरोधपक्षे । परिहारपक्षे तु विरोधोत्थापका- र पदान्यन्यथा व्याख्येयानि । शेपाणि {तु) पूर्ववदिति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तत्र न वियते अय-व्यमनं वा पापं येषां तान्यनघानि । तथा राह विरुद्धेन-विरुद्धालङ्कारमारव. चनेन वर्तते तद् यथा भवति तथा सामीति क्रियाविशेषणम् । अनेन विरोधालबारा- मलेयं स्तुतिरिति कथयति । तथाहि- "बिद्धानां पदार्थानां, यत्र मंमगदर्शनम् । विशेपदर्शनायब, म विरोधः स्मृती यथा ॥ १ ॥" दिन् । तचास्यां तुना, ममनीति ॥ १ ॥ -Amarnamom - 'व्याययाति' इतक-पाट', 'गाय' इति । पर मरने हदय क-प्रदे पाटाविण्यम्। नितिन --पाद ।

·જિક રિમર (મિ)=નિર્મળ, સ્વચ્છ. દિન-નિર્મળ નવાળા. કિ () પણ श्रीवीरस्तुतिः ૨૦૬ શબ્દાર્થ વીર (વર)=વીરને, મહાવીરને. ને (૩) નખ. વિરુદ્ધ (કવિ)=વિરોધ રહિત. વય () વચન. વિક્વ=વિરોધ રહિત છે વચન જેનું રખેવા. (ાલાને) નખ વિનાનાં. ધુમ (નિ) હું સ્તુતિ કરું છું. (૫) = (૧) વ્યસન; (૨) પાપ- રવિ (વે)=વિરોધથી યુક્ત. પદે (૧)=પાપ રહિત, પવિત્ર વિહવળ=(૧)=વિરોધ યુ વચન છે જેનું વિ (વિનાનાં)= જિનોનાં, તીર્થકરોના. એવા; (૨) વિરોધાલંકાર યુક્ત વચને કરીને. વેગ (ર) ચરણે, પગ લઉં (કદં)તું. વપદ (ર)=કમળ. H૬ (૨)=મવું. દોષ (વદોષોને)=ચરણ-કમલને. વિદ્ધવહિં(વરાવવું)=વિરૂદ્ધ વગન- Mમિ () પ્રણામ કરીને. વાળારોને મનાર. પધાર્થ વિધાર્થ– નિર્મળ નખવાળાં છતાં નખ–રહિત એવાં તીર્થકરોનાં ચરણ-કમોને પ્રણામ કરીને જેનું વચન (પરસ્પર) અદિર છે જેવા છતાં વિર વચનના ને તીર (પ્રભુ)ની હું રસ્તુતિ કરું છું.” પરિહાર–નિર્મળ નવાળા નં ઉઝ - નર ગર - મને પ્રણામ કરીને જેનું વચન પર અવિરત : વીર : ' ' અને ' ન દ્વારા રસ્તુતિ કરૂંછ [ અથવા જેનું વચન દિર - ? • {1, , , નાન વાળા–એકાન્તવાદી ને મધનારા-વના, ઇ વર ( "I ; પઘાઈની પુનરાવૃત્તિ– જ પ . ત ર મ રે . - :વિ ન . ક * ( - મ ટ 3 ૧ ક પાસા = ૨ = ને , તે છે : เร ะ : ત = : ? -- અને :

·૨૦૨ શ્રીવીરસ્તુતિ [ પરવાઢ- પરંતુ તેમ થાય તો તે અનુચિત નથી. શું શ્રીમાનતુંગરિકૃત ભક્તામરસ્તોત્રના પંચમ પદ્યના નિગ્ન-લિખિત-ચરણમાં એવો પ્રયોગ નથી? બોગદું તથાપિ તવ વિરામુને !” આ સ્થળે પરોક્ષતાદ્યોતક : સર્વનામ અને પ્રત્યક્ષતાસૂચક મહં સર્વનામનો એક સાથે પ્રયોગ કરી કત પોતાની લઘુતા પ્રર્દાર્શિત કરતા હોય એમ ભાસે છે. વિરોધ-અલંકાર– અલંકારના શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકાર એવા જે બે મુખ્ય ભેદો છે, તે પૈકી અર્થ- લંકારની કોટિમાં વિરોધ-અલંકારનો અંતર્ભાવ થાય છે. જે શબ્દથી એનું દ્યોતન થાય છે. શ્રીવાક્ષટકૃત વાગભટાલંકાર (પૃ. ૫૫)માં એનું લક્ષણ નીચે મુજબ આપવામાં આવ્યું છે – "आपाते हि विरुद्धत्वं, यत्र वाक्ये न तत्त्वतः। शब्दार्थकृतमाभाति, स विरोधः स्मृतो यथा ॥ १२१ ॥" અર્થાત જે વાક્યમાં આરમ્ભમાં શબ્દજન્ય કે અર્થજન્ય વિરોધ ભાસે છે, પરંતુ વાસ્ત- વિક રીતે જ્યાં વિરૂદ્ધતા નથી, તે વિરોધ કહેવાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે વિરોધ જેવું જણાય, પરંતુ ખરી રીતે વિરોધ ન હોય તેનું નામ “વિરોધાલંકાર છે; બાકી વસ્તુતઃ પણ વિરોધ હોય તો કાવ્યત્વનો સંભવ ક્યાંથી રહે ? આ ધનપાલીય સ્તુતિની જેમ વિરોધાલંકારમય અન્ય કોઈ પ્રાકૃત કૃતિ હોય તો તે મારા જેવા જાણવામાં નથી. એક એવી સંસ્કૃત કૃતિની પ્રતિ મને હાલમાં શ્રીવિચક્ષણવિજય તરફથી મળી છે. છૂટક છૂટક એવાં પશે તો પ્રાયઃ દરેક મહાકાવ્યમાં મળી આવે છે. પ્રસ્તુતમાં ૧ આને માટે આ શ્રીવીર–સ્તુતિનું દ્વિતીય પદ્ય વિચારો. ૨ દાખલા તરીકે શ્રીદેવવિમલગણિકૃત હીરસૌભાગ્યના ચતુર્થ સળંગત નિમ્નલિખિત સાતમા અને આઠમાં લોકોઃ- "वभूव मुख्यो वसुभूतिसूनु-स्तेषां गणीनामिह गौतमाह्वः । यो वक्रभावं न बमार पृथ्वी-सुतोऽपि नो विष्णुपदावलम्बी ॥ यत्पाणिपद्मः सपुनर्भवोऽपि, दत्ते नतानामपुनर्मवं यत् । शिष्यीकृता येन भवं विहाय, शिवं श्रयन्ते च तदत्र चित्रम् ॥" આને અનુવાદ “શ્રીભક્તામરસ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યસંગ્રહના પ્રથમ વિભાગ (પૃ. ૨૪-૨૫)માં મેં આપ્યો છે એથી અત્ર ફરીથી આપવામાં આવતો નથી. અત્ર શ્રીજિનપ્રભસૂરિકૃત ગૌતમસ્તોત્રનું શેડે ઘણે અંશે ઉપર્યુક્ત ભાવસૂચક ૧૦મું પદ્ય ઉપસ્થિત કરું છું - "न रागवान् नो भजसेऽतिचारं, नालम्वसे वक्रगति कदाचित् । पुरस्कृतेनोऽपि घनाय नासि, तथापि पृथ्वीतनयोऽसि रूढः॥" અર્થાત્ જોકે તું પૃથ્વીના પુત્રરૂપે રૂઢ છે (મંગળ પૃથ્વીનો પુત્ર ગણાતો લેવાથી કે તુ મંગળ ગ્રહ છે), છતાં તું રાતો (રાગી) નથી, તુ અતિચાર સેવતો નથી, તારી ગતિ કદી વાંકી નથી (તુ જડ સ્વભાવી નથી) તેમજ તે સૂર્ય (સ્વામી)ને આગળ કર્યો છે છતાં તું મેઘને માટે નથી. પ્રાકૃત ઉદાહરણ માટે આપણે શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત સમરાઈચકહા તરફ નજર કરશું તો મારા જ નિસ-લિખિત પદ્ય આ અલંકારથી વિભૂષિત જણાય છે. "परमसिरिवद्रमाणं पगढमाणं विमुदवरनाणं । गयजो जोइस सयंमुयं वद्धमाणं च ॥"

·૨૦૩ વિતi ] श्रीवीरस्तुतिः કવિરાજ ધનપાલની તિલકમંજરી તરફ દૃષ્ટિપાત કરીશું તો તેના પ્રારંભમાં અવતરણિકા રૂપે આપેલ પ પૈકી નિમ્ન-લિખિત પ૧મા પદ્યનો ઉત્તરાર્ધ આ અલંકારથી અલંકૃત છે – ललन्धवपिरिति प्रसिद्धि यो दानवपित्वविभूपितोऽपि" અર્થાત્ જે દાનવને કષિપણથી વિભૂષિત હોઈ દેવના ઋષિ તરીકેની પ્રસિદ્ધિને પામ્યો. રપત્ર જ્ઞાનવત્વ દાનની વૃષ્ટિ એવો કર્થ કરવાથી વિરોધનો પરિડાર થાય છે. કલ્યાણમંદિર સ્તોત્રનું નિમ્નલિખિત ૩નું પદ્ય પણ વિરોધાલંકારથી વિભૂષિત છે જોકે ર4 અલંકારની ઉત્પત્તિ પદ છેદની વિચિત્રતાને આભારી છે – "विश्वेश्वरोऽपि जनपालक ! दुर्गतस्त्वं किं वाक्षरमतिरप्यलिपिस्त्वमीश!। मानवत्यपि सदैव कथञ्चिदेव ज्ञानं त्वयि स्फुरति विश्वविकाशहेतुः॥" રૂપ-સિદ્ધિ પ્રાકૃત શબ્દનું મૂળ સંસ્કૃત કેવી રીતે થાય છે એ ધ્યાનમાં આવે તેટલા માટે “રૂપ- સિદ્ધિ શીર્ષક દ્વારા કેટલંક રૂપ સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. અત્રે એ નિવેદન કરવું જોઈએ શા માટે કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીહેમચરિત પ્રકૃત વ્યાકરણનાં સૂત્રોને આધાર લેવામાં =ાવે છે. આ સમગ્ર પ્રાકૃત સૂત્રો વિકૃત સિદ્ધહેમ વ્યાકરણના આઠમા અધ્યાયમાં અંતર્ગત થાય છે એટલે અધ્યયાંક ન કાપતાં ક્ત પાદક અને સૂવાંક આપવામાં આવે તો પણ ચાલી શકે, તો પછતાની ખાતર, તેમજ ક્વચિત્ સંસ્કૃત વ્યાકરણના સૂત્રો આવતાં હોવાથી ત્રણે રથે આપવામાં આવે છે. ૌથી પ્રથમ રનર અને ના ઉપરી અને રૂપ કેમ બને છે તે વિચારીએ. –q- શ્વ-મ' (૮-૧-૧૮૭) એ સૂત્રથી નાનું તેમજ નવનું નિદ રૂપ બને છે અને g (૮-૧-૨૨૮) એ સૂત્રી નું બને છે. જૂનું ઘર માટે પ્રઘમ - કાજ મા દુર' (૮-૧-૧૭) એ સુવણી વાવતું ઉજન થાય છે અને વિવાતિ (૮-૧-૧૮૦) એ સૂત્રથી મનનું ઘર થાય છે અને જેને " અવશી રંગનું જ બને છે. આ ઉપરથી જોઇ શકાય છે તેમ વિના- ની વિશ્વન : ભરાર છે. એનું વડ૬૧નાં એ પ રૂપાર થાય છે તે માટે પ્રધમ ઉપર્યુક્ત સૂરોથી નાં બને છે અને પછી “રા' રજવ- ફી જિંદું બને છે. કે ૬ સ્વરો પર ફરવા ને કિ - ૨ - -:: બે ની વચ્ચે , = સ્વ પર, P. 2 - - - - છે૨.૦ ૪ , , ,. ૨ કરી છે, જે રર- ૪ - - - - - - - - ૬ ૬, ૪ ૬, , ૬.૬ ૬ ૬ - - -. રે રૂ વડે કે 5 * - - sી. - 45 ટકે જ ને દરેક % છે.

·૨૦૪ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- खविअकसायचउको वि नोकसायक्खयं कह करेसि ?। कह नहनामगुत्तो जयगुरु ! जयपायडो होसि ॥२॥ [क्षपितकषायचतुष्कोऽपि नो कषायक्षयं (नोकषायक्षय) कथं करोषि ? कथं नष्टनामगोत्रो जगद्गुरो! जगत्प्रकटो भवसि ? ॥] अवचूर्णिः खविएति । क्षपितकपायचतुष्कोऽपि कथं कपायजयं नो करोषि ? नष्टे नामगोत्रे-अभि- धानकुले यस्य स {तथा हे} जगद्गुरो! कथं जगत्प्रकटो भवसि इति विरोधः । परिहारस्तु नोकषायक्षयं-हास्यादिनवकालयं करोपिः नष्टनामगोत्र:-क्षीणपष्ठसप्तमकर्मा ॥२॥ શબ્દાર્થ રવિ (ક્ષતિ)=નાશ કરેલ. લિ (રવિ)=૮ કરે છે. જાય (પાસ)=કષાય. નટ્ટ (નર)=નાશ પામેલ. ચર (0)=ચતુષ્ટય, ચારનું જોડકું. નામ (નામ)=(૧) નામ, અભિધાન; (૨) નામ- રવિણાયકો નાશ કર્યો છે કષાયના ચતુ કર્મ. છયનો જેણે એવો. ગુત્ત (ગોત્ર)(૧) ગોત્ર, વંશ; (૨) ગોત્ર-કર્મ. વિ (f)=પણ. નાગુત્તો નાશ પામ્યાં છે નામ અને ગોત્ર નો (નો)=નહિ. જેના એવો. નો (૧) અમારા. ય (C)=જગત, વિશ્વ, દુનિયા. લય (લા) ક્ષય, વિનાશ, મુહ () ગુરૂ, આચાર્ય. વસાયિક કષાયના ક્ષયને. કયગુરુ =હે વિશ્વના ગુરૂ ! નવસાય (નવા)=કષાય. પ૬ (ર)=પ્રકટ, પ્રસિદ્ધ નોવાલાયચં=નોકષાયના ક્ષયને. Rપાકો જગત-પ્રસિદ્ધ ર૬ (W) કેવી રીતે. દોતિ (મહિ)= થાય છે. પધાર્થ વિ–“(ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ એ) ચાર કષાયોને જેણે ક્ષય કર્યો છે એવો તું અમારા કાર્યોનો નાશ કેવી રીતે કરે છે [ અથવા કષાયને ક્ષય કેમ કરતો નથી ] ? જેનાં નામ અને ગોત્રને વિનાશ થ છે એ તું હે જગદ્ગુરૂ! જગ–પ્રસિદ્ધ કેમ થઈ શકે પરિ–કષાય-ચતુને વિનાશક એવો તું નેકષાયને ક્ષય કરે છે અથવા અમારા કષાયને ક્ષય કરે છે. જેણે નામ-કર્મ અને ગોત્ર-કર્મને નાશ કર્યો છે તે જગ–ગુરૂ અને જગત–પ્રસિદ્ધ થાય છે. ૨ સ્પષ્ટીકરણ શબ્દ-વિરોધને બદલે અર્થ-વિરોધથી વિભૂષિત આ પદ્યમાં ઉપર સૂચવ્યા મુજબ ફોધ રહિત પ્રભુ નોકષાયનો કે અન્યની ફોધાદિક વૃત્તિનો ક્ષય કરી શકે એ આશ્ચર્યજનક ઘટના- १ प्रथमायांचा।

·૨૦૫ विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ને નિર્દેશ છે. કહેવાની મતલબ એ છે કે કોઈનો વિનાશ કરવા માટે કોધાદિ સામગ્રી જોઈએ. અત્રે ને ઉલટું તેના અભાવથી વિનાશ થાય છે એ શું નવાઈ જેવું નથી? આનું સમાન પાન બહુ સુન્દર રીતે કલ્યાણ મંદિરના ૧૩મા પદ્યના પરામર્શથી થઈ જાય છે. ત્યાં કહું "क्रोधस्त्वया यदि विभो ! प्रथमं निरस्तो ध्वस्तास्तदा वत कथं किल कर्मचौराः। प्लोपत्यमुत्र यदि वा शिशिराऽपि लोके नीलद्रुमाणि विपिनानि न किं हिमानी ?॥" અર્થાત્ હે નાથ! જે તે પ્રધમ કોધને ક્ષય કર્યો, તે પછી (અવશેષ રહેલા) કર્મરૂપ ચોરોનો ખરેખર તે કેવી રીતે વિનાશ કર્યો? (આ વિરોધનું સમાધાન કવિરાજ ઉત્તરાર્ધ વડે કરતાં કહે છે કે વિનાશ કરવાનું સામાન્ય હથિયાર ફેધ છે, બાકી અલૌકિક હથિયાર તો શાન્તિ શમ, ક્ષમા છે, અર્થાત્ પોતાના આત્માને અત્યંત શાન્ત-દાન્ત બનાવવાથી કર્મરૂપ ચોરને નસાડી શકાય છે, કેમકે) આ લોકને વિષે શીતળ હિમ-સમૂહ પણ શું લીલાં વૃક્ષ- વાળાં વનોને બાળતો નથી કે ? કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ પણ ચગશાસ્ત્ર (પ્ર. ૪. શ્લો૨૧) માં કળે છે કે- "क्षान्त्या क्रोधो मृदुत्वेन, मानो मायाजवेन च । लोभवानीहया जेयाः, कपाया इति सङ्ग्रहः ॥" એટલે કે કોઈના ઉપર વિજય મેળવવા માટે કોધરૂપી શસ કામ લાગતું નથી, પરંતુ સાતિ- હમા કામ લાગે છે. ઈયાદિ. ધમ્મપદના ચસકવર્ગને નિમ્નલિખિત પંચમ લોક પણ મનનીય છે. ત્યાં કહ્યું છે કે– "नहि वेरेन वेरानि. सम्मन्तीय कुदाचनं । अवेरेन च सम्मंति, एस धम्मो सनंतनो" નેકષાય- કષાયના સુત્પત્તિ વગેરેના સંબંધમાં ફોડો ઘણો વિચાર પંચાશિ (પૃ. ૯૦- ૬)માં કરવામાં આવ્યો છે. અત્રે નોકષય સંબંધી ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. કવાયની સાથે જ રહેનારા રષિા કષાયને ઉત્પન્ન કરવામાં કારણરૂપ જે કવાય તે “નકાર્ય કરે છે અથવા જોડા દેશવાચક પણ છે જે વાત ધ્યાનમાં લઈએ તો કાયના એક દેશરૂપ જે ય તે પણ ના કહેવાય. શ્રીસ્વાધિષામસૂત્ર (મૃ. ૮. ૦ ૧૦)ની વૃત્તિ (પૃ. ૧૪)માં બ્રિસિદ્ધસેન દિ કવે છે કે જ્ઞાત્વા જવા રવદ્ જેવા નારા આ નયન () હાસ્ય. (૨) રવિ, (૩) કીક. (૪) લિ. ( ) ન્ય, (૬) જુગા, (6) પુરષદ. (૮) – (૯) - એક ર સ . ' પબ- પચારિકના રક: રૂડમાં વિર રી : દિયે. કસર ડીકાધિન (2: ૮. સ )નું ૯ = (૩૦ ૧૪ ) ·૨૦૪ શ્રીવીરસ્તુતિ [ પારા- खविअकसायचउको वि नोकसायक्खयं कह करेसि ? । कह नहनामगुत्तो जयगुरु ! जयपायडो होसि ॥२॥ [ફવિતાવવતુ જોડેવિ ને વાક્ષ(1) માર્ચ સરોવિ? कथं नष्टनामगोत्रो जगद्गुरो! जगत्प्रकटो भवसि ? ॥] अवचूर्णिः खविएति । क्षपितकपायचतुष्कोऽपि कथं कपायजयं नो करोपि ? नष्टे नामगोत्रे-अभि- धानकुले यस्य स {तथा हे} जगद्गुरो! कथं जगत्प्रकटो भवसि इति विरोधः । परिहारस्तु नोकषायक्षयं-हास्यादिनवकप्रलयं करोपि; नष्टनामगोत्र:-क्षीणपष्ठसप्तमकर्मा ॥२॥ શબ્દાર્થ રવિ (ક્ષતિ)=નાશ કરેલ. ત્તિ (રોજિ)=તું કરે છે. સાય (વાય)=કષાય. નટ્ટ (નીટ)=નાશ પામેલું. ()=ચતુષ્ટય, ચારનું જોડકુ. નામ (નામ)=(૧) નામ, અભિધાન; (૨) નામ- વિજ્ઞાણ૩ોકનાશ કર્યો છે કવાયના ચતુ કર્મ. છયો જેણે એવો. ગુર (વોત્ર)=(૧) ગોત્ર, વંશ; (૨) ગોત્ર-કર્મ. વિ (1) પણ વિક્રેનીગુત્તો-નાશ પામ્યાં છે નામ અને ગોત્ર નો (નો)=નહિ, જેનાં એવો. નો (7)=અમારા. કયા ()=જગત , વિશ્વ, દુનિયા. વય (ક્ષય) ક્ષય, વિનાશ. ગુe (ગુરુ) ગુરૂ, આચાર્ય. રાસાયણ્વિયં=કષાયના ક્ષયને. હ!=હે વિશ્વના ગુરૂ ! નોવા (નાવાય)=નોકષાય. પાયર ()=પ્રકટ, પ્રસિદ્ધ નોસાયવયં=નોક્ષાયના ક્ષયને, કપાયેલો જગત-પ્રસિદ્ધ. g ()=કેવી રીતે. શોસિ (મસિ)=તું થાય છે. પધાર્થ વિ–“(ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ એ ચાર કક્ષાનો જેણે ક્ષય કર્યો છે એ તું અમારા કષાયેનો નાશ કેવી રીતે કરે છે અથવા કષાયને ક્ષય કેમ કરતો નથી ] ? જેનાં નામ અને નેત્રને વિનાશ થયો છે એ તું હે જગદગુરૂ! જગપ્રસિદ્ધ કેમ થઈ શકે?” પરિ–“કષાય-ચતુષ્ટયને વિનાશક એવો તું નેકષાયનો ક્ષય કરે છે અથવા અમારા કષાયને ક્ષય કરે છે. જેણે નામ-કર્મ અને ગેત્ર-કર્મને નાશ કર્યો છે તે જગદ્ગુરૂ અને જગત–પ્રસિદ્ધ થાય છે.” સ્પષ્ટીકરણ શબ્દ-વિરોધને બદલે અર્થ-વિરોધથી વિભૂષિત આ પદ્યમાં ઉપર સૂચવ્યા મુજબ રહિત પ્રભુ નોકષાય કે અન્યની કોધાદિક વૃત્તિનો ક્ષય કરી શકે એ આશ્ચર્યજનક ઘટના- १ प्रथमायां वा। ] K { ક્રોધ ·विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૦૭ वोघं-ज्ञानमिति (विरुद्धम् । अविरोधस्तु} ज्ञातकुलं-सिद्धार्थवंशः, सुरसम्पदं देवलक्ष्मी, મોનિલ રૂ . શબ્દાર્થ ૬ (૨) કેમ. ઉપર (૬)=સંપત્તિ, વૈભવ. જો (રાપ)=નાગ, સર્ષ. સુરસંપર્ધા-સુરની સંપત્તિને. નાઘ (નો)=(૧) જ્ઞાત; (૨) વિખ્યાત, પ્રસિદ્ધ જ નહિ. () કુળ, વંશ. ધેિતિ (ત્તિ)= તું પ્રાર્થના કરે છે, તું ઇચ્છે છે; પન્ન (૩) ઉત્પન્ન થયેલ, જન્મેલ. કસિ (saહરિ )=૪ ધારણ કરે છે. TIઉપજો (૨) નાગ–કુળમાં જન્મેલો (૨) જ્ઞાત- મોદ (મો)=મે. કુળમાં ઉત્પન્ન થયેલો; (૩) વિખ્યાત વંશમાં જન્મેલ. નિદા (નિ)=નિદ્રા, ઊંઘ. ત્તિ (f)=પણું જ ()=માસક્ષ, લીન. નહિ! (કાય!)=હે પ્રભુ, હે સ્વામી! નિદ્દા (નિ)=વિનાશક, = (૧) નઢિ. મોનિરોન૧) મોડ અને નિદ્રામાં આસક્ત. cલ (૧૫)=પવા. (૨) મોહનો વિનાશક- સુરd (g)=સુંદર રસ યુક્ત, સ્વાદિષ્ટ. સાથે (ad) શાશ્વત, નિરંતર. વર્ષ ()=દુધ, દૂધને. વોઉં (વર્ષ) ધન, જ્ઞાનને. પષે (ઉર્વ) પદને, સ્થાનને. વ (વા)=પવા. સુર (3) દેવ. જો (લો)=ાને. પવાર્થ વિક–બહે નાથ! સર્પ–કુળમાં ઉત્પન્ન થવા છતાં તું સરસ (વાદિષ્ટ) દૂધની કેમ વાંછા કરતો નથી? [અથવા પ્રસિદ્ધ વૈશામાં જન્મવા છતાં તું સુર-સંપત્તિની કેમ આકાંક્ષા કૉો નથીવળી મેહ અને નિદ્રામાં લીન હેવા છતાં તું શાશ્વત જ્ઞાનને અથવા એને કેવી રીતે વહન કરે છે ? પરિ–“હે નાથ! (સિદ્ધાર્થ રાજાના) જ્ઞાત-કુળને વિષે ઉત્પન્ન થયેલ ાવાથી તું સુરસંપત્તિની અભિલાષા રાખતો નથી [ અથવા જ્ઞાત–કુળમાં જન્મેલ હેવાથી તું (મોક્ષરૂપ) સરસ પદની ઇરછા નથી રાખતે એમ નથી ]. વળી મને વિનાશક હોવાથી તું નિરંતર જ્ઞાનને ધારણ કરે છે અર્થાત તું સર્વદા સર્વ છે –૩ સ્પષ્ટીકરણ રૂપ-સિટ્રિ– “-સૂત્રથી નાનું ને “ss= સધી ના બને છે. બાકી (૮-ર-૨) = સૂત્રથી સતનું તિ થાય અને “e” અને “ નાથી બને છે. -as' સૂત્રધી નું જ રાય ને ' ની બને છે. ૬ “csદ ·d २०४ શ્રી વીરસ્વતિ fron- નામ-કર્મ અને ગોવ-કી-- ઋષભ પંચાશિકાના ૧૨ મા પૂછમાં આપણે જોઈ ગયા તેમ કમને જે આ વિભાગે પાડવામાં આવે છે તે પિ આ છ અને સાતમા વિભાગો છે. જીવને અનેક રૂપ પ્રતિ મા- પમાડે તે “નામ-કર્મ છે, જ્યારે ઉગ કે નીગ શો વડે આત્માને છે તે ગોત્ર-કર્મ છે. આ કમેને શાસ્ત્રમાં ગિતારાની અને કુંભારની ઉપમા આપી છે. નવતત્વપ્રકરણમાં કહ્યું પણ છે કે- "पउपविहारसिमज-नित्तालालभंडगारीणं । 1 guઉં જાવા, Twy d f ૩૦ [ ર- તિલિરા-દિ-નિ-- મરિન यथैतेपां भावाः फर्मणामपि जानीय तथा भावाः॥] નામ-કર્મને ચિતારા રાખું કહેવાનું કારણ એ છે કે જેમ ચિતા એક છબી ચિતરતાં હાથ, પગ, વગેરે જદાં જુદાં અવયવોનો આકાર ચિતરે છે, તેમ નામ-કર્મ પણ ગતિ, સંહ- નન, સંસ્થાન વગેરેને ઉદ્દેશીને જીવનાં જૂદાં જુદાં રૂપ બનાવે છે. જેમ કુંભાર એક ઘડો મદિરાનો ઘડે છે તે જુગુ સનીય બને અને બીજે ઘડો મંગળ- કુંભનો બનાવે તો તે પૂજનીય બને તેમ ગેત્ર-કર્મ પણ કોઈ આત્માને નીચ કુળમાં જન્મ અપાવે છે તે કોઈ આત્માને ઉચ્ચ કુળમાં જન્મ અપાવે છે. આથી તેને કુંભારનો ઈલ્કાબ આપવો તે બરાબર છે. જૈન શાસ્ત્રમાં ઈવાકુ આદિ વંશને ઉત્તમ ગણવામાં આવે છે, જ્યારે ચાલ્ડાલાદિકના વંશને નીચ ગણવામાં આવે છે. ગોત્ર કર્મના તે ઉચ્ચ અને નીચ એવા બે જ મુખ્ય ભેદો છે, જ્યારે નામ-કર્મના તો ગતિ, જાતિ, શરીર ઈત્યાદિ અનેક ભેદો છે. આ બે કમ પણ વેદનીય અને આયુષ્ય કર્મની જેમ અઘાતિ-કર્મ છે. એનો ઉચ્છેદ થતાં જીવ સિદ્ધ બને છે–ઈશ્વર થાય છે–પરમ પૂર્ણ તાને પામે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં તેને જગદગુરૂ કે જગ પ્રસિદ્ધ કહેવામાં આવે તો તેમાં શું ખોટું છે? कह नायकुलप्पन्नो वि नाह! सुरसं पयं न पत्थेसि । उवहसि मोहनिदारओ वि कह सासयं बोहं ? ॥३॥ [कथं नाग(ज्ञात)कुलोत्पन्नोऽपि नाथ! सुरसं पयः (सुरसम्पदं) न प्रार्थयसि । उद्वहसि मोहनिद्रारतोऽपि (मोहनिर्दारकोऽपि) कथं शाश्वतं बोधं (वा ओघं)॥] अवचूर्णिः कहेति । कथं नागकुलोत्पन्नोऽपि {-सर्पान्वयप्रसूतोऽपि} सुरसं-स्वादु (पयः-) दुग्धं न प्रार्थयसि । उद्वहसि-धारयसि मोहनिद्रारतोऽपि-मूढतातन्द्रासक्तोऽपि कथं शाश्वतं ૧ “અથ' થી સનવતા ૨ “કુર જવું પt ·विरचिता] श्रीवीरतुतिः वोघं-ज्ञानमिति (विरुद्धम् । अविरोधस्तु ज्ञातकुलं-सिद्धार्यवंशः, सुरसम्पद-देवलक्ष्मी, मोहनिदारकः॥३॥ शब्दार्थ कह (क्वं)- भ. संपय (म्मद)-सपत्ति, वैभव. नाय (नाग)-नाग, सर्प सुरसंपयं-मुनी संपतिन. नाय (जन)=(१) जात: (२) 8411. प्रशिन-नार कुल (रल), १० पन्यति (F) तुं प्रविना है, तुं है; उपपन्न (क)पन्न ६२, ने उति (ह)- ५२ है. नायकुलरनो-(1) नान्यो (6) 11. 'मोह ()ो. साना ; (३) वयानमा निदा (द्र)-२, ६६ वि (रूपि)प. रख (स)न. नाह ! (नाय ' )-हे , स्वामी! नहारस (क)-दिन ५. न (6)-न. मोहनिहारो) नो ने निद्रामा मल. अह (2)=२५६८. रख (हर)-सुन्तः । २. म (:.., २.२. पर्व (पर) -ने, धने. कोने मानने पर्य (पदं)=हने, मनने हर (दर)-हे. ....नी :---- नद वि०- , ना ! -:"::: न पहनतीनधी:५८.: पक्षात नधी मी . माधना पीनी पन.'' पनि.--... : (नि वादी निनी ..... (स) १४:. दुनियनने ५.. 7 त : मा ..: ....: . +

·--
શ્રીવીરસ્તુતિ
'क-ग-च०' सूत्रथा निर्दारक भने निद्रारत मना निरअ भने निद्रारम मे
भे यो थाय छे. 'सर्वत्र ल-व-रामवन्द्रे' (८-२-७६.) सूत्रका में मनना २४।२नो दो
छ असे निदारअ भने छ. 'अनादौ शेपा-ऽऽदेशयोर्दित्वं' (८-२-८८) मे सूत्रथी ।
मनहे.
नम्अय-नाथर्नु 'ख-घ०' सूत्रथा नाह मन छ.
अरिहसि न मुत्तिअग्धं कह तं गयरायमत्थयमणी वि ?।
कह पहु ! पहूअरयणासओ वि रयणत्तयं वहसि ? ॥४॥
[अर्हसि न मौक्तिकार्घ (नम इति अर्ध्य)
कथं त्वं गजराज(गतराग)मस्तकमणिरपि ।
कार्य प्रभो ! प्रभूतरलाश्रयः (प्रभूत-
रजोनाशकः) अपि रतनयं वहसि ? ॥]
अवर्णिः
मि-भगे न माचिकमाघ-मूल्यम्। (कथं) भवान् गजराजमर
.: Frezi Errमा ! प्रभारलाश्रयो ऽपि रत्नत्रयं वहसीति न चित्रं-नाश्चर
... मकाएगा, गतगगमणकमणिः-चीतरागशिरोरलं अमूर्त रज
... न जानदर्शन चारित्रायम् ॥ ४ ॥

·| } ૪ વિવિતા ] धीवीरस्तुतिः ૨૯ મરથમણી=(૧) કુંજરરાજના મસ્તકને મણિ પરં (શા)==ણાય. જેની પાસે છે : (૨) ગજરાજના માથાના વ() રજ, કર્મ, મણિઓને (૩) વીતરાગ (જનો)ના મસ્તકને vસલ (F)=નાશ કરનાર, વિષે મણિ (સમાન). ફૂલપીરનો૧) =પનેક રોનો આશ્રય; (૨) ત્તિ (ર)=પE. દુ (!) નાથ! દ રાનો આશ્રય (૩) વટુ કર્મનો વિનાશક, લિ (1)=ભૂરિ, અનેક ત()=ત્રય, ત્રણનો સમૂહ. ()=૨, મણિ. Ma=(૧) રવ-ત્રયને (૨) રચના-નયને વળ (૧) રચના. વંતિ (૬) નું ધારણ કરે છે. પધાર્થ વિ–કહે નાથ ! ગજરાજના મસ્તક ઉપર (રહેલ) મણિવાળે તું હોવા છતાં મૈક્તિકના મૂલ્યને તું કેમ એગ્ય નથી ? [ અથવા હે પ્રભુ! તું મોતીના મૂલ્યને લાયક નથી, તે પછી ગજરાજના મસ્તકના (ઉત્તમ) મણિઓને લાયક તું કેમ થાય ? (અર્થત ન થાય), છતાં તું છે એ વિચિત્રતા]. વળી અનેક રોના આચરપતું હોવા છતાં કેમ તું રન-ત્રયને ધારણ કરે છે ? પરિ–બહે નાથ ! વીતરાગના ભરતકને વિષે મણિ (સમાન અર્થત સર્વથા વીતરાગ) એવો તું નસરકારૂપ અને યોગ્ય છે. વળી તું બહુ કોને વિનાશક હે (સભ્ય- દર્શન, સમ્યગ-જ્ઞાન અને સમ્ય-ગાઝિર) -ને સર કરે છે [અથવા નું અનેક જાતની રચનાના આશયરપ ( વોરિઅર પર એ વિપરી- ૨૫) રચના-ત્રને ધારણ કરે છે. –૪ સ્પીકર સલન- ડા-થી-વ્હિક વિકી વિના - ડાં જે . ' . તે છતાં પ્રશ્ન - - ૬ = = કરી દે છે ? = ' Cડન -- છે . - 5 : ----- = = = ! – વરી -- 3 : --- ------------- કાર (:) : ૪ "7" : ---- = == :

·૨૧૦ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- ત્રણ રતવાળા છે એવો જે વિરોધાત્મક ભાવ દષ્ટિગોચર થાય છે તેની સાથે કલ્યાણ મંદિરના ૩૦ મા પદ્યના નિમ્નલિખિત– " विश्वेश्वरोऽपि जनपालक! दुर्गतस्त्वं –ચરણમાંથી ઉદ્દભવતો ભાવ સરખાવી શકાય તેમ છે. આ ચરણગત વિરોધને પરિહાર जनप ! मने अलकदुर्गतस्त्वं वो ५४२छे ४२पाथी थय छे. ३५-सिद्धि- अर्घ मन अर्घ्य से मेनां सर्वत्र' सूत्रथी अघ અને मे ३५ो भने छ. 'अनादौथी अध्य मने अध्य मेवi ३ान्तर थाय छे. 'द्वितीय-तुर्ययोरुपरि पूर्वः' (८-२-८०) मे सूत्रथा अग्घ मने अग्घ्य मन छे. 'क-ग-जा' से सूत्रथा अग्ध्यर्नु अग्घ मने छ. અને से मना क-ग-च०' मने 'अवर्णो' सूत्रथी गयराय मे ३५ मने छे. मा-श्लाघा-रत्नेऽन्यव्यञ्जनात् (८-२-१०१) सूत्रथा रत्ननु रत्+अ+न-रतन ३५ मने छ पछी 'क-ग-च०', 'नो णः' मने 'अवर्णो से सूत्रोथी रयण ३५ मने छे. अध्य गजराज गतराज कह गयकलहो वि भवोअहिम्मि पोओसि समणसीहाणं?। एणारी वि महायस ! कह देसि सुहं सुहत्थीणं ? ॥ ५॥ [कथं गजकलभः (गतकलहः) अपि भवोदधौ पोतोऽसि समनः(श्रमण )सिंहानाम् ? । एणारिः (एनोऽरिः) अपि महायशः! कथं ददासि सुखं सुहस्तिनां (सुखार्थिनां शुभार्थिनां वा)? ॥] अवचूर्णिः कहेति । कथं गजकलभोषि किशोरोऽसि । श्रमणा एव सिंहाः-केसरिणस्तेषा- सम्बन्धः । एणारिः- ददासि सुखं सुहस्तिनां-चारु- मामि विरुद्धम् । : सिंहानां -पापरिपुः महायशः! पोतः-यानपानं श्रमण- १ hથા અક્ષર પ્રસંગ પૂર્વનો એટલે બીજાને સ્થાને પહેલો . ત્રીજો २ । पूर्व अ * क्षमा, वाटाघा २५ છે અને 31 ·તા] श्रीवीरस्तुतिः ૨૧. શબ્દાર્થ વ () કેમ. gT (ST)=મૃગ. (1) હાથી, gT (g) =પાપ. વદ (f)=બચુ. ર (ર)=શત્રુ. વાય (ત)=ગયેલ. ર=(૧) મૃગનો શત્રુ; (૨) પાપને ઘન, પદ (દું)=કલહ, લડાઈ. જોક(૧) હાથીનું બચવું; (૨) ગયો છે કલહ મ (મ)=ઘણુ જેનો એવો. ચર (ચ)=યશ, કીર્તિ. વિ (સ)=પણ. महायस =હે ઘણ યશવાળા ! મ (મ)=સંસાર. ત્તિ (ાતિ)તુ આપે છે, ()=સમુદ્ર, સુદં (કુવં)=સુખને. મોહિમિ=સંસારરૂપ સમુદ્રમાં જો (ઉતઃ)=(૧) બચું (૨) વહાણ g(૩)=શ્રેષતાવાચક પત્રય. દથિ (સ્તન)=હાથી. રિ (ત્તિ) નું છે. સમજ (મેન)=મનસ્વી. સુહ (1) સુખ. તમે (અ)=શ્રમણ, સાધુ. સુદ ()=ામ. સહુ (હિંદ)=(૧) સિહ; (૨) ઉત્તમતાવાચક શબદ. વિ ()==ાભિલાષી, તમારી (૧) મનરી સિહોનો (૨) શ્રમણ થી (૧) સુદર હાથીવોના (૨) સુખના અભિ- સિહોને (૩) શ્રમણોમાં ઉત્તમ. લાવીશોના: (૩) ગની દરજીવાળોના. પલાઈ વિ – મહાયરવી (યશોદા-પતિ)! તું રાત્રીના બચ્ચા જેવા છતાં સંસાર સમુદ્રમાં (ફરતા) મનસ્વી સિહોને તું બ છે. - (વાન) કેમ (ાઇ શકે)! વળી તું સિંહ હોવા છતાં સુન્દર હાથીઓને કે સુખ આપે છે " પરિ–“તું કલહ રહિત છે કે સમુદ્રમાં રેલા માિને તેનું ના' રૂપ છે. વળી તે મહાકતિશાળી! તુ પાપને દુકાન છે. તે અને તુ સુખ આપ.' સ્પીકર રૂ૫-સિટ્રિ- ફરિ૩ ઇદી હિત મા પોત ૬ : : - — . . . . માં રૂપાત થાય છે. તેનાં : ૧ - ૬ - ૪ : ૧ ૮. * ૬ જિ- ૬ - હે - :

·૨૧૨ શ્રીવીરસ્તુતિ [भाग- "अन्त्यव्यञ्जनस्य' (८-१-११) मे २०ी समनरनुं समन ३५ जने . पण 'नो णः' थी समण ३५ थाय छे. 'अन्त्यकथा एनसर्नु एन भने 'नो 2ी पन एण न छ. पण+अरि भगाने 'समा- नानां तेन दीर्घः' (१-२-१) मे सूत्रथा एणारि ३५ गते छे. गेटो पनोऽरि मने पनारि २ બન્નેનું gmરિ બને છે. स्तस्य थोऽसमस्त-स्तम्बे' (८-२-४५) गे सूत्रथा हस्तीतुं हथी थाय भने 'अनादी० ये सूत्रथा हथ्थी थाय छे. 'द्वितीयतुर्ययो' गे सूत्री इत्थी थाय छे. 'ख-घ०थी सुखार्थीनुं सुद्धार्थी, 'सर्वत्र०' थी मेनु सुहाथी, 'अनादौथी सुहाय्यी, 'द्वि- तीय-नुर्ययोग्था गर्नु सुहात्थी भने 'इस्त्रः संयोगे' (८-१-८४) थी सुहत्यी गने छे. परिणयवयं जरावज्जियं पि संतावयं पि नयणसुहं । कह सत्तहत्यमाणं पि वहसि नवहत्थमप्पाणं ? ॥ ६॥ [परिणतवयसं (परिणतव्रतं परिणतवचनं वा) जरावर्जितमपि सन्तापकं (शान्तापदं) अपि नयनसुखम् । कथं ससहस्तमानमपि वहसि नवहस्तं (न वधार्थ) आत्मानम् ॥] अवचूर्णिः परिणयेति । परिणतवयसं-वृद्धं जरावर्जितमपि सन्तापकमपि नयनसुखदं, सप्तकरम- माणमपि वहसि नवहस्तं आत्मानं-स्वमित्यसङ्गतम् । पक्षे परिणतव्रतम्-आत्मीभूतमहानतं शान्तापदम्-अपगतविपत्तिं न वधार्थ-घातनिमित्तम् ॥ ६ ॥ શબ્દાર્થ परिणय' (परिणत )=(१) परि५३५; (२) स्वी२८. परिणयवयं-(१) परि५५५ मरवाणी, वृध; (२) वय (वयस् )--म्भ२. પરિપકવ વશનવાળો; (૩) પરિપકવ વતવાળો वय (वचन)चयन. (४) स्वीर्यु छे प्रत ए मेवो. वय (व्रत )=प्रत, नियम. जरा (जरा)-वृद्धावस्था, घया. ૧ પ્રાકૃત ભાષામાં શબ્દના છેવટના વ્યંજનને લોપ થાય છે. ૨ સમાન સ્વરની સમાન સ્વર સાથે સંધિ થતાં તે દીર્ઘ થાય, 3 समस्त मन स्तम्ब सिवायना महामांना तनो थ थाय. ૪ દીર્ઘ સ્વરને સંયુક્ત અક્ષર પર છત હસ્વ થાય.

·निरचिता श्रीवीरस्तुतिः ૨૧૩ વલિ (નવ)રાત. ૧૬ () કેમ. દિલ () યુક્ત. સt (7)=સાત. નરાવલિ (૧) વૃદ્ધાવસ્થાથી રહિત, યુવક, (૨) (સૂત) =હાથ. વૃદ્ધાવસ્થાથી યુક્ત. મા (મી)=પ્રમાણે, માપ Sિ (ઘડિ)=૫ણ. સંસ્થમા સાત હાથના માપવાળો. સંતા (તન્તા)=સંતાપ આપનાર. વલિ (ઘર) તું ધારણ કરે છે. સંત (C)=શાન કરેલ, નાશ કરેલ વેધ (માપ)=રપાપત્તિ, કટ. નં (નવન)=નવ. સંતવ=નાશ કર્યો છે આપત્તિઓને જેણે એ. નવચં નવ હાથનું ૨. (૧)=નેત્ર, લોચન. જ (૧)=નહિ. ૬ (હુ)=સુખ. વઘઈ (વાર્ય)=વધને માટે. નવુ નેત્રને મુખકારી. acqi (સામાનં)=આત્માને, દેહને. પધાર્થ વિડ–“વૃદ્ધાવરથાથી વર્જિત હોવા છતાં પરિપકવ વયવાળા [અથવા વૃદ્ધાવસ્થાથી યુક્ત હોવા છતાં પરિપકવ (સુગ્ય) વચન કે વ્રતવાળા), વળી સત્તાપકારક હોવા છતાં નેત્રને સુખદાયક તેમજ સાત હાથની ઊંચાઈ હેવા છતાં નવ હાથ જેવડો દેહ તુ કેમ ધારણ કરે છે? પરિ–“તરૂણ અને એથી કરીને મહાવ્રતનો આશ્રય લીધેલ, કણનો વિનાશક એથી નેત્રને સુખદ, તેમજ સાત હાથનો એવો દેહ તું અન્યના વધ માટે ધારણ કરતો નથી”—૬ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાતર-વિચાર– આની પૂર્વનું પુફ તપાસતી વેળા જૈન સાહિત્યસંશોધક” (ખંડ ૩)ને ત્રીજો અંક મારા લેવામાં આવ્યો. એમાં વ્યાકરણતીર્થ પં. શ્રીયુત બેચરદાસના વિવેચનથી વિભૂષિત શ્રીમહા- વરસ્તુતિ નજરે પડી. વિવેચક મહાશયે અવચૂરિ કે ટીકાના આધાર વિના અર્થો સૂચવ્યા આથી અત્ર છપાતી અવસૂરિ કરતાં કેટલીક વાર ભિન્ન અ પણ આમાં દષ્ટિ–ગોચર થાય એ સ્વાભાવિક છે. આ પદ્યના સંબંધમાં તો પાડતર હોવાથી અર્થ-ભિન્નતા ઉદ્દભવી છે એટલે એ પાઠાન્તર તેમજ સૂચવેલ અઘો અત્ર આપવા ઉચિત સમજાય છે. કવિ ને બદલે કુTSલ પાઠાન્તર છે. એનો અર્થ નીચે મુજબ છે –“TISતાં તિ વિયં, એ દેહ સુરાથી (મદિરાથી) આર્જિત છે છતાંય પરિપક્વ તવાળે કે પરિપક્વ વચન વાળો છે. ખરી રીતે તો દારૂડિયાને દેહમાં નથી તેનું પરિપક્વ વ્રત કે તેવું વચન. તું તે તેવો છતાંય વળી વ્રતમાં અને વચનમાં પરિપક્વતા ધરાવે છે તે આશ્ચર્ય છે. Tચંહે ભગવન્! તારી આસપાસ સુર (દય પુરૂ, ગીર, અનુભવીરો અને જ્ઞાની) વિંટળાઈ રહે છે તેથી જ એમ જણાય છે કે, તારું વ્રત અને વચન પતિ- પરિપક્વ છે ઘવા દે રાવનું તારો જામ રાવજિજર (ૌથી સાવતિ) છે તેથી જ તારતમાં અને વચનમાં પરિપક્વતા છે. (અહીં “ શબ્દ વપરક-શર્યપરક ઘટાવ).

·૨૨ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- "अन्त्यव्यञ्जनस्य' (८-१-११) से सूत्रथा समनसूनुं समन ३५ गने छे. ५छी 'नो णः' थी समण ३५ थाय छे. 'अन्त्य०थी एनसर्नु एन भने 'नो ण थी एनर्नु एण मन छ. एण+अरि भणीने 'समा- नानां तेन दीर्घः' (१-२-१) ये सूत्रथी एणारि ३५ मने छ. मेटले एनोऽरि भने एनारि मा मन्नेर्नु एणारि गले छे. स्तस्य थोऽसमस्त-स्तम्बे (८-२-४५) मे सूत्रथा हस्तीनुं हथी थाय भने, 'अनादौ०' से सूत्रथा हथ्थी थाय छे. 'द्वितीयतुर्ययो' मे सूत्रथा हत्थी थाय छे. 'ख-घ०'थी सुखार्थीनुं सुहार्थी, 'सर्वत्र०' था मेनु सुहाथी, 'अनादौथी सुहाथ्वी, द्वि- तीय-नुर्ययोथी गर्नु सुहाथी मने 'हस्वः संयोगे' (८-१-८४) थी सुहत्थी मने छे. परिणयवयं जरावज्जियं पि संतावयं पि नयणसुहं । कह सत्तहत्यमाणं पि वहसि नवहत्थमप्पाणं?॥६॥ [परिणतवयसं (परिणतव्रतं परिणतवचनं वा) जरावर्जितमपि सन्तापकं (शान्तापदं) अपि नयनसुखम् । कथं सप्तहस्तमानमपि वहसि नवहस्तं (न वधार्थ) आत्मानम् ॥] अवचूर्णिः परिणयेति । परिणतवयसं-वृद्धं जरावर्जितमपि सन्तापकमपि नयनसुखदं, सप्तकरण- माणमपि वहसि नवहस्तं आत्मानं-स्वमित्यसङ्गतम् । पक्षे परिणतव्रतम्-आत्मीभूतमहाव्रतं शान्तापदम्-अपगतविपत्तिं न वधार्थ-घातनिमित्तम् ॥ ६ ॥ શબ્દાર્થ परिणय (परिणत )=(१) परि५५५; (२) स्वीपास. । परिणयवयं-(१) परि५५५ उम्भवाणी, १६ (२) वय (वयस् ) -भ२. परिपत्र पयनवाणो; (3) परिपच प्रतवाणी; वय (वचन)-पयन. (४) स्वीआर्यु छ नत से मेवो. वय (प्रत )-त, नियम. जरा (जरा)-वृद्धावस्था, घ34. ૧ પ્રાકૃત ભાષામાં શબ્દોના છેવટના વ્યંજનનો લોપ થાય છે. ૨ સમાન સ્વરની સમાન સ્વર સાથે સંધિ થતાં તે દી થાય. 3 समन्त भने स्तम्ब सिवायना शमहाभांना स्तनो थ थाय. ૪ દીર્ઘ સ્વરને સંયુક્ત અક્ષર પર તે હસ્વ થાય.

·જડતા विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૫ vi (જાનાં) નેત્રોના. તે (વાં)=તને. નવી (નાની)=નાગામોના. દ્વિતિ () કહે છે. જવ () નય, ચંથાર્થ અભિપ્રાય-વિશેષ, ખા (રા) બોધ. વળ (ડી) ક્ષય કરેલ. વેપા! નયનું જ્ઞાન છે જેને એવા! મોહ (મોહ)=મો. મદુ () ચૈત્ર માસ. મ (મા) વક્ષ્મી. લવ ( તi૧)=ઉત્સવ, લો (લો)=સમૂહ. મ€ (1) મે. વીમોહં(૧) ક્ષીણ ગુણસ્થાન; (૨) ક્ષીણ થયો લવં= (૧) ચૈત્રમાસીય ઉત્સવ; (૨) મોટો ઉત્સવ, છે લક્ષ્મીને સમૂહ જેનો એવા; (૩) ક્ષય થયો છે મહોત્સવ. મોહનો જેના રવા. ત્તિ (ર)=પણ રિત્તિ (ર)=૧) શિયાળ; (૨) 'શીતલ; (૩) એE ()=કેમ. ()=ખરેખર. મદ (૬૬)-તેજ. પરમ (પ્ર)=પ્રથમ. ૬ (૧)=મધનાર, વિનાશક. ગુખ (ગુ)=ગુ. વિડિમે(૧) શિશિર ઉત્સવ, માહ-ફાગણનો કાળ (ચીન)=સ્થાન, ઉત્સવ (૨) શીતળ તેજ; (૩) જડતાને વિનાશક, ગુણાક(૧) ગુણસ્થાન; (૨) ગુણોનું સ્થાન પધાર્થ વિ.--“(હે નાથ !) તારૂં ગૌરવ જતું રહ્યું છે છતાં પણ તને મહાન અથવા તારી ગુરૂતા જતી રહી છે છતાં પણ ગુરૂપ ], વળી નેત્રોને (પ્રસન્ન કરવા માટે) મધુ-ઉત્સ- વરૂપ હોવા છતાં શિશિર-ઉત્સવરૂપ [ અથવા નગ્ન (અલક યોગીને મહેસવરૂપ લેવા છતાં ભયંકર શિયાળા જેવો] તથા વળી છીણમોહ (સવોત્તમ) ગુગરથાને હેવા છતાં અથવા સંપત્તિના સમૂહથી રહિત હોવા છતાં તને ખરેખર પ્રથમ ગુણસ્થાને કેમ (લે) કહે છે ? પરિ–“હે મહાવીર!) તે (સુખ, સમૃદ્ધિ અને રસની તુચ્છારૂપ)ગાંવ (વા)ને વિનાશ કર્યો છે એથી મહાન અથવા ગુરરૂપ, તું નેત્રોને મત્સવરૂપ છે તેથી શીતળ તેજ- વાળ [અથવા તું (અજ્ઞાનરૂપે જડતાને ઘાતક થી અને મહેસવકપ છે તેમજ બેહનો નાશ કર્યો છે. વારતે (જ્ઞાનાદિ ગુણના આ સ્થાનરૂપ તને લેર ખરેખર કહે છે." સ્પષ્ટીકરણ વિધાત્મક સામગ્રી– ડાબ્દ-ચમત્કારધી શેલતા આ પદ્યમાં જૈન પરિવિવારૂપ વિશેનું છે. કાર, - તુ અને ગુરૂાણ એના સામાન્ય = હોવા ઉપરાંત જેને કારના રેન કિક ર - હેમ અને કાર્યર (૦૩ - - ) કર કે “ન કરે છે અમરકોશ(૦ ૧, ૯૦ ૯૧-૯૨)માં - , દે કે “ને દિનકર શિશિર કા - રર . ર : - , - - - જ છે, ·૨૧૬ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधन-पाल છે. આ પારિભાષિક અર્થોથી અનભિજ્ઞ આ પદ્યગત વિરોધજન્ય આનન્દ ન મેળવી શકે, કવિરાજે આવા શબ્દોનો પ્રયોગ કરી પોતાની જૈન સાહિત્યની સિદ્ધહસ્તતા સિદ્ધ કરી આપી છે, કેમકે ખાસ કરીને “ગારવ” શબ્દને પારિભાષિક અર્થ જાણનારાની સંખ્યા ઘણી નથી. ३५-सिद्धि- नयणाणतुं नग्नानां ३५ थाय छ, सेभ नग्न शहना नगिन भने नगन मेवार मे ३यो થાય છે તે પૈકી ન ન ઉપરથી અર્વાચીન પ્રાકૃતમાં નથી થઈ શકે वरधम्मधरो वि अमग्गणासणो गुणनिही वि गयगहो। कह निकारणमित्तो वि होसि भुवणस्स अवयंसो ? ॥ ८॥ [वरधर्मधरोऽपि अमार्गणासनः (च मार्गनाशनः) गुणनिधिरपि गतगव्यः (गतगर्वः)। कथं निष्कारणमित्रमपि भवसि भुवनस्य अवयस्यः (अवतंसः)?॥] अवचूर्णिः वरेति । प्रधानधनुर्धरोऽपि न विद्यते मार्गणासनं-धनुर्यस्य सः । गुणानां-मौर्वीणां निधिः । गता गव्या -गुणो} यस्य सः । कथं निष्कारणमित्रमपि भवसि ? भुवनस्यावयस्यः {-अमित्रमिति वियामहे(?)} । पक्षे वरधर्मधरः- प्रधानक्षान्त्यादिधरः} अमार्गनाशनः {-असतामुन्मथनः} । गुणा-ज्ञानादयः । गतगर्वः अवतंसः {-शेखरः} ॥ ८॥ શબ્દાર્થ घर (वर)त्तम. मग्ग (मार्ग)=(१) भृगनो सर; (२) भृगनो म; धम्म (धर्म)=(1) धनुन्य; (२) (माहि) धर्म. (3) पंथ, २५तो. घर (घर)=५२५. णामण ( नागन)-नाश. वरचन्मयरो-() त्तम धनु-यतो या२५; (०) - अमग्गणासणो=(१) ने नलिईना, (२) भूः મ ધર્મના ધરનાર. ગના સમૂનો નાશ નહિ કરનાર, (૩) કુમાર્ગને वि (शी). बिना मा()-(1) (२) याय अ (च)-गी. समता (अन):ने. आसण (भागन)-मोनान. 'होद इति ग-पाट । • "धर्मो यनोपमापुण्यम्वभावाचारधवमु" (हेमे २-३३)। मगंगस्नु परे यिनि " (हमे 3-41)। "माँ मृगमदे माये नरम्यन्दगगे पधि " (हमे २-५६)।

·मिरविता श्रीवीरस्तुतिः ૨૭ માણપ (પાસ)=સ્થાન, ૬ (i)=કેમ. જળવળો (૧) માર્ગને નાશક; (૨) વાચકોને નિHTTળ (નિષ્ફીર) નિષ્કારણ, કારણ રહિત. ખવાડનાર; (૩) યાચકોનું સ્થાન, મિત્ત (મિત્ર)=મિત્ર, TO ()=(૧) ગુણ; (૨) દોરી. નિદિ (નિધિ)=નિધિ, ભંડાર. રિમિત્તો નિષ્કારણ મિત્ર, નિહી ગુણોનો ભંડાર. (મત્તિ)=નું છે. ના (જત)=ગયેલો. ગg (%)=જ્યા. મુવર (મુ)=જગ. () ગર્વ, અભિમાન વયંસ ()=મિત્ર. વો (૧) ગઈ છે જ્યા જેની એવો; (૨) નાશ વેર્યાલો મિત્ર વિનાને. કર્યો છે ગર્વને જેણે એવ. વયં (સવસો)=અવતંસ, શેખર, પધાર્થ વિક–ઉત્તમ ધનુર્ધર હેવા છતાં બાણે નહિ ફેંકનાર (અથવા મૃગના સમૂહને કે મૃગના મદને નાશ નહિ કરનાર) [ અથવા ઉત્તમ (ક્ષાન્તિ વગેરે) ધર્મને ધારક છતાં માર્ગને વિનાશક], વળી ગુણ-નિધિ હોવા છતાં જ્યા રહિત તેમજ જગતને નિષ્કારણ મિત્ર હોવા છતાં મિત્ર વિનાનો તું કેમ છે ? તે પરિ–“તું ઉત્તમ ધર્મને પોષક છે એથી કરીને તે તું (હિંસાદિ) કુમાર્ગને વિનાશક છે [અથવા તુ ઉત્તમ (દાન) ધર્મનો ધારક છે, તેથી ચાચાને ભેજન અથવા આશ્રય) આપનાર છે], વળી તું ગુણનિધિ છે એટલે તો તું નિરભિમાની છે તેમજ (ત્રિ)ભુવનને નિષ્કારણ મિત્ર હેઈમૈલેથમાં શેખરરૂપ છે.”-૮ સ્પષ્ટીકરણ પદકા- જો પદ શકિત હોવાનું પંડિતજી સૂચવે છે, એ એમને સૂચવેલ “ગજવતુ ગર્વને ધરાવનાર અર્થે વિચારતાં ઠીક લાગે છે, પરંતુ જે લઘનું રૂપાંતર તેમને ધ્યાનમાં આવ્યું હોત તો તે છે આ ફાંકા ઉઠાવત જ નહિ, કેમકે એથી જે કઈ કુરે છે તે બરાબર બંધ બેસતો થાય છે. પદ્ય-ગર– = પદ્યનું ગૌરવ ઇ કોરજ છે. કર્મ, ના, ગુરુ અને ત્રિ જેવા અનેક ધ બ્દોના પ્રાકૃત રૂપથી આ ધ અલંકૃત છે એટલે વિરોધાલંકાર વિશેષતઃ રાજ રસ છે. માટે ડાોને અપિગ્યને લઈને વિરોધાલંકારના કનેક પદો રચાય છે. અત્ર સુબાપિન- રતલાડાગાર(પુ. ૧૦-૧૬)માંથી બે ઉદાહર ની નજર રજુ કરવામાં – : “ [s(-) { “ “ ” ( - ) ·૨૧૮ વીતિ "त्वया धीर! गुणाजपा जिला विलोकिताः। लक्षं लव गन्ति मार्गणा इव मार्गणाः ॥" "अपूर्वेयं धनुर्विया गयता शिक्षिता कुतः । मार्गणौधः समायाति गुणो याति दिगन्तरम् ॥"" ३५-सिद्धि- पफ्रादावंतः' (८-१-२६) ये सूत्री वयस्यतुं वयंस्य थाय छे. धंधो म-न-याम्' (५- २-७८) मे सूत्रथा पयंस थाय छे. ? पावसणं पि चित्तं सारं पि धरेसि कह जसं सेअं?। जिण! सिवायक्वायं पि सबहा सामलच्छायं ॥९॥ [पापकृष्णं (पापकपणं) अपि चित्रं (चित्तं) शारं (सारं) अपि धारयसि कथं यशः श्वेतम् । जिन! सित(स्याद)वादख्यातमपि सर्वथा श्यामलच्छायं (शर्वहासामलच्छायं)॥] अवचूर्णिः पावेति। पीपमिव कृष्णमपि चित्रं-कर्बुरं शारं-शवलमपि धरसि यशः श्वेतं -शुक्लम् } हे जिन! सितस्य वादो-वार्ता तेन ख्यातं {-प्रसिद्धमपि} सर्वथा श्यामलच्छायम् {इत्यः द्भुतम् } । पक्षे पापस्य कपणं चित्रम्-अनेकरूपं सारं-प्रधानं श्रेयः-प्रशस्यतरं स्याद्वाद ख्यातं -अनेकान्तवादप्रतीतम् }। शर्वः-शङ्करः तस्य हासस्येवामलच्छाया यस्य तद्धार यतीति सम्बन्धः । यशो विशेष्यम् । {शेषाणि विशेषणानि} ॥९॥ શબ્દાર્થ पाव (पाप)-पाप. चित्तं (चित्र)-विचित्र कसण (कृष्ण), श्याम. चित्तं (चित्तं )-पित्त, मन. कसण (कर्षण ) छेनार. सारं ( शारं )-शमा, मस्यौतई. पावकसणं-(१) पानी नभ आणा, (२) पापन सारं (सारं )-Sत्तम. છેદનાર. घरेसि (धारयसि )= धारण २ छे. पि (अपि )-पर. कह ( कथं)म. १ ज्या; पक्षे विनयादिः।२ शरव्यम्, पक्षे लक्षद्रव्यम् । ३ याचकाः । ४ बाणाः। ५ याचकानां समूहः पक्षेबाणानां समुदायः। ६ विनयादिः, पक्षे ज्या। ७ प्रभावकचरित्रे (पृ० ९९) पद्यमिदं वर्तते। ૮ વક્ર વગેરે શબ્દોને વિષે યથાદર્શન વડે પ્રથમાદિ સ્વરને અંતે આગમરૂપ અનુસ્વાર થાય છે. राक्ष२ नीये सावदा म, न भने यनो यो५ थाय छे. १० 'कसिणं' इति घ-पाठः। ११ 'पापमेव कृत्स्नमपि' इति क-पाठः ।

·चिरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૨૮ વર્ષ (ચાર) કીતિને. સદા (સવા)=સર્વ રીતે. રે (જેd)=ત, ધવળ. મિ (ફામ) શ્યામ, કૃષ્ણ, ન!(જિના) હે વીતરાગા, હે તીર્થંકર ! છીયા (છાયા)=કાન્તિ. વિર (તિત)-ત. સામ૪છીયં=શ્યામ કાન્તિવાળો. તિય (યતિ)=સ્યા, કોઈક રીતે. સંઘ (શર્વ) શંકર મહાદેવ, વાય (પઢિ)=વાદ. હૃણ () હાસ્ય. ઘણીય (સાત) પ્રસિદ્ધ ૩મ૪ (સમા)=નિર્મળ. લિવર=(૧) શ્વેત વાદથી પ્રસિદ્ધ) સલામછીયં-શંકરના હાસ્યની જેમ નિર્મળ સ્યાદ્વાદથી પ્રખ્યાત, છાયાવાળો. પદ્યાર્થ વિ—હે જિન! પાપના ને કાળે છતાં વિચિત્ર (વર્ણવાળા, શબલ હોવા છતાં શ્રેત, સિતવાદથી પ્રખ્યાત હોવા છતાં સર્વથા શ્યામ કાંતિવાળો એ યશ તું કેવી રીતે ધારણ કરે છે ? પરિ–બહે જિન! તું પાપ નાશક, વિચિત્ર, ઉત્તમ, સ્યાદ્વાદથી પ્રસિદ્ધ અને શિકરના હાસ્યની જેમ નિર્મળ છાયાવાળા ચશને ધારણ કરે છે. –૯ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાન્તરાદિ વિચાર– Hજ ને બદલે સિન એ પાઠાન્તર પૂર્વક પંડિતજીએ અર્થ કર્યો છે. આ શબ્દના કૃષ્ણ અને કષિન એવાં બે રૂપ થાય છે. सामलच्छायं थी મઢા=નિર્મળ કાંતિ સહિત એ અર્થ તેમણે કર્યો છે, પરંતુ અવર્ણકારે સૂચવેલ અર્થમાં વિશિષ્ટતા જણાય છે. રૂપ-સિદ્ધિ- મિત્ર-co-g-og (૮-૨-૭૫) એ સૂવથી જૂનું છજુ રૂપ બને અને બ્રિતોડા (૮-૧-૧ર૬)થી કબને, પરંતુ વિપ્રકર્ષ અર્થ લેતાં અર્થાત્ વર્ણવારી - ના સંબંધમાં તો જે વર્ષો વા (૮-૨-૧૧૦) સૂત્રધી ન ની પૂર્વે જ અથવા ૬ થાય. તે થતાં જ અને એવાં રૂપ બને. થોડા સૂત્રથી અને પવિત્ર બને. જે (૮-૧-૨૬૦) એ સૂત્રથી અને હિ બને. ૧ મા વિશેષણ કવિરાજની તાકર સંપ્રદાર્તાનું દેતક છે. ૨ ફૂમ શબ્દના જોડાફરને સ્થાને તેમજ , , , , ૪ અને એ રીતે સ્થાને છે =કાકા થાય. = શબ્દની પાદિમના જનો નું પ્રાય. છે જ બ્દિના બેડરના ૮ વજનની પૂર્વ વિક ત તુ , મા અને ર ને R .

·૨૨૦ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- 'क-ग-च०' भने 'अवर्णो०' को सूत्रथा सितवादनु सिवाय थाय छे. 'स्याद्-भव्य-चैत्य- चौर्यसमेषु यात्' (८-२-१०७) मे सूत्रथा स्यात्नु सियात् थाय. 'अन्त्य० था सिया भने 'क- ग-च०था सिआ थाय छे. वाद मेनु क-ग-च०ी वाम ३५ थाय छ. मेटले स्याद्वादनु सिआवाअ ३५ थाय. 'अवर्णोथी मेनु सियावाय थाय भने 'इस्वः०थी सियवाय थाय. 'अधो०' थी श्यामलनु शामल मने, भने 'शपोः सःथा सामल थाय. 'सर्वत्र० थी शर्वर्नु शव, 'अनादौ०' थी शव भने 'शपोः सः' था सच थाय छे. १ । , कयकिञ्चं पि अकिञ्चं रयतममुकं पि न रयतममुकं । थिरपसमं पि जणं कह अप्पसमं कुणसि कयसेवं? ॥ १० ॥ [कृतकृत्यमपि अकृत्यं (निष्ठितार्थ) रजस्तमो- मुक्तमपि न रजस्तमोमुक्तं (नरकतमोमुक्तम्)। स्थिरप्रशममपि जनं कथं अप्रशमं (आत्मसमं) करोषि कृतसेवम् ? ॥] अवचूर्णिः कयेति । कृतानि कृत्यानि येन स तथा तमपि अकृत्यं-अविद्यमानकार्य रजस्तमसी सांख्यदर्शनप्रसिद्धौ गुणौ {राजसतामसभावौ-क्रूराध्यवसायविशेषौ} याभ्यां ताप-दैन्ये जायेते । स्वसिद्धान्तप्रसिद्ध्या तु वध्यमानं कर्म रजो मोहनीयं तु तमः ताभ्यां मुक्तं रजस्तमोमुक्तम् , स्थिरप्रशममपि जनं कृतसेवं अप्रशमं करोपि {इति विरुद्धम्) । पक्षे *निर्वर्तितकर्तव्यमत एवाविद्यमानकार्य नरकतमो-दुर्गत्यन्धकारं {तेन रहितम् आत्म- सम-स्वरूपसमानम्) ॥ १०॥ શબ્દાર્થ कय (कृत)-रेस. रय (रजस्)=२०४स् (गुए). किच (कृत्य) आर्य. तम (तमस्)=तमस् (गुए). कयकिञ्चय छ यो रेगे मेवो, तित्य. मुक (मुक्त)-भुत. पि (अपि)-प. रयतममुक-२०१५ मने तमस्थी भुन. अकिञ्च (अकृत्य)=(१) आर्य रहित; (२) शत्रु २लित. न-नलि. १ स्याह, सन्य, चैत्य, यौर्य मेवा होना बाक्षरना य नीइ थाय छ. २ 'कृता कृत्यता येन' 3 'कृत्यं' इति क-पाठः। ४ विहितकार्यमत' इति ख-घ-पाठः। ५ 'मुफ' इति घ-पाठः । “ત્ય' શબ્દનો “શત્રુ એવો પણ અર્થ થાય છે એમ હૈમ અનેકાર્થ (કાર, લો ૩૬૨)ની विद्विपे कार्ये च" पंलि 6Rथी लेशाय छे. hd क-पाठः।

·विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ર૧. જ(નર)=ારક, (ga (રામ=પ્રશમ વિનાનો. તેમ (તમે)==ધકાર. ૩H (સામેન)=ભા. રાતમમુલનરકરૂપ અધકારથી મુક્ત. સમ (મ)=સમાન. વિર (ચિર)=સ્થિર. qત્તમ પોતાના સમાન. ઉત્તમ (ન)=પ્રશમ, શાન્તિ. પિત્તમં સ્થિર પ્રશમવાળો. ત્તિ (જિ) તું કરે છે. ()=મનુષ્યને. સેવા (વ)=સેવા, ઉપાસના. વ૬ (૫) કેમ, વિંગ કરી છે સેવા જેણે એવાને, સેવકને. પધાર્થ વિક–જેણે કાર્યો કર્યા છે એ હોવા છતાં તું અકૃત્ય છે તેમજ રજસ અને તમસ- થી મુક્ત હોવા છતાં તું એનાથી મુક્ત નથી. વળી રિથર પ્રશમવાળા તારા સેવકને તું પ્રશમ રહિત કરે છે (એ કેવી વિચિત્રતા!) પરિ-–“તું કૃતકૃત્ય (નિષિત અર્થવાળો) છે એટલે તારે (હવે, કઈ કાર્ય બાકી નથી [અથવા તારે કોઈ શત્રુ નથી. વળી તું રજ થી મુક્ત છે એટલે તું નરક (વગેરે દુર્ગતિ)રૂપ અંધકારથી મુક્ત છે. (આ ઉપરાંત) સ્થિર પ્રશમવાળા તારા સેવકને તું તારા સમાન બનાવે છે (એ યુક્ત જ છે)–૧૦ સ્પષ્ટીકરણ ભાવ-પ્રતિબિમ્બ વિરોધના પરિહારરૂપ અર્થમાં સેવકને વામી તુલ્ય ધનાવવાની જે વાત લખી છે તેવી હકીકત ભકતામરના નિગ્ન-લિખિત ૧૦ મા પદ્યમાં નિડાળી શકાય છે – “ના મુવનભૂતિ ના! भूतैर्गुणे वि भवन्तमनिष्यन्तः । तुल्या भवन्ति भवतो ननु तेन किंवा भूत्याधितं य इह नात्मसमं करोति ॥" રજસ અને તમસ- સવ, રજ ને ત, એવા ત્રણ પ્રકારના ગુરે સાંખ્ય દર્શનમાં વાવેલા છે. તેમાં રાજસ અને તમસ ગુણ હેય-ન્યજ્ય છે, ત્યારે સારિક ગુણ ઉપાદેય-ર કરવા લાયક છે. જૈન દર્શન પ્રમાણે બંધાતું કર્મ તે જ અને એનીય કર્મ તે તમામ સમજવું એમ અવર્ણિકાર સૂચવે છે રૂ૫-સિદિ- “૦” એ કદી નું દ્રૂપ બને છે. કાર પછી નાના: જો વા (૮-ર-પ૬) એ ત્રથી જ બને છે. મનોજે રજૂ થયા છે. 1. સૂકી નું રૂપ ધાય છે. ૬ અને આજના તેડકર. ૨ = 5 ૬ દે.

·૨૨૨ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- 'सर्वत्र' थी अप्रशमर्नु अपशम, 'अनादौथी अप्पशम मन शपोः सः' थी अप्पसम थाय छे. संतमसंतं न करेसि निप्फलं न य विहेसि सलहंतं । निचं सकज्जलग्गो न होसि कह तं जगपईवो ? ॥ ११ ॥ [सन्तमसन्तं (शान्तं अशान्तं सान्तं असान्तं वा) न करोषि निष्फलं न च विदधासि शलभान्तं (श्लाघमानम्)। नित्यं सकजलायः (खकार्यलग्नः) न भवसि कथं त्वं जगत्प्रदीपः॥] अवचूर्णिः संतमसमिति । सन्तमसं-ध्वान्तं तस्यान्तं नो करोषि-निष्प्रयोजनं न च विदधासि शलभान्तं {पतझक्षयं नित्यं सकजलम् {-अञ्जनसहितं} अगं{-शिखरं} यस्य स तथा तादृशो न भवसि । एवंविधोऽपि त्वं कथं जगत्प्रदीपः ? {असङ्गतोऽयमर्थः। पक्षे सेन्तं- विद्यमानं शोभनं वा असन्तं तद्विपरीतं । यद्वा शान्तमशान्तं न करोपि । निष्फलं-मोघं {न च विदधासि} । श्लाघ्यमानं-स्तावकं {नित्यं } स्वकार्यलग्नो न सञ्जायसे । अत एव {लोकोत्तरचरितो} जगतः प्रदीप इव, लोकोद्योतकत्वात् । {अथवा जगतां प्रदीपः-शि- रोमणिः । यद्वा जगत्प्रदीपः, अनन्यसाधारणचारुचारित्रत्वात् } ॥ ११ ॥ શબ્દાર્થ संतमस (सन्तमस)-गार संघा२. न (न)-नहि. अंत (अन्त)-नाश. करेसि (करोपि)-तु रैछे. संतमसंतंगाट अंधारना नाशने. निष्फलं (निष्फलं) अयोजन विना. संतं (मन्त)-(१) विधमान, सत; (२) मुE२. य (च)=मने. असंतं (असन्त)=(१) भविघमान, असत; (२) 2. वहेसि (वहति)-पटन रे छे. संतं (शान्त)-शान्त. सलह (शलम)-पतंगी. असंतं (अशान्त)-मन्त. सलहंतं-पतंगासाना नाशने. संतं (सान्त)-नयी युन. सलहंतं (लापमान)-प्रशंसा असतो. असंतं (अनमन्त)-1 २टित. सलहं (पलभ)-पतंगाआने. : 'पवादाविशेषगविशिष्टम्' इनि क-पाठः। २ 'मान्द-मामयुर्व भधान्त-समरहितं न करोपि, निकाई' इति क-पाटः।

·विचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૩ (૬) શ્લાઘાને પ્રશંસાને સ્ટ ()=લ, લાગેલ. સં (વંનું. સન્ન=પોતાના કાર્યમાં લગ્ન. નિ (નિ)=સદા, નિત્ય. હોસિ(મતિ) છે. જa ()=કાજળ. ૬ (૫=કેમ. (લમ) અગ્ર. Rષો કાજળથી યુક્ત અગ્ર ભાગવાળો. " (g) =જગત, ભુવન, દુનિયા. જ (૨Eોતાન, નિજ, પ(ર) પ્રદીપ, દીવો. = ()=કાર્ય, કામ, પવો ભુવન-પ્રદીપ પધાર્થ વિ—-“તું ગાઢ અંધકારને નાશ કરતો નથી તેમજ નકામે તું પતંગનો વધ કરતો નથી [ અથવા તું પતંગને નિષ્ફળ ધારણ કરતો નથી ]; વળી તું સર્વદા કાજળથી રહિત અગ્ર ભાગવાળો છે, છતાં તું ભુવન–પ્રદીપ કેવી રીતે છે? પરિ–“તું વિદ્યમાન (પદાર્થને અવિદ્યમાન [ અથવા શુભ અશુભ કે શાન્તને અશાન્ત કિંવા વિનાશીને અવિનાશી ] કરતો નથી–કહેતો નથી–જે જેવું છે તેવી જ તું તેની પ્રરૂપણ કરે છેતેમજ તું નિષ્ફળ પ્રશંસાને વહન કરતો નથી (અર્થાત તારી પ્રશંસા સમુ- ચિત છે ) તથા વળી તું પોતાના કાર્યમાં લાગેલ છે–( આત્મ-સ્વરૂપમાં રમી રહ્યો છે) એટલા માટે તે તું જગ-પ્રદીપ છે.”—૧૧ સ્પષ્ટીકરણ અર્થ-સતુલન– આ પદ્યમાં પ્રભુને જગ-પ્રદીપની ઉપમા આપી છે. એનો અગ્ર ભાગ કાજળથી રહિત છે તથા એ પતંગોનો સંહાર કરતો નથી એમ દર્શાવી એની વિલક્ષણતા કુટ કરવામાં આવી છે. વિલક્ષણતા માટે ભક્તામરના નિગ્ન-લિખિત ૧૬ મા પદ્ય તરફ દષ્ટિપાત કરવો અનુચિત નહિ ગણાય, "निर्धूमवर्तिरपवर्जिततैलपूरः कृत्वं जगत्रयमिदं प्रकटीकरोपि। गन्यो न जातु मरुतां चलिताचलानां ફીવરત્વમસિ ના!” રૂપ-સિટિ– રાત્તિનું “ સાથી તાંત રૂપ થાય છે. સ્ત્ર" જે સુત્ર નું જંક બને છે, અર્થાત્ જ અને રાજ એ બંનેનું સંત રૂપાંતર થાય છે– જો સાથી નું કદમ રૂપ થાય અને પછી “ધી હતા ઘાય

·No text on this page.

·૨૨૫ विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः પધાર્થ વિક–“(હે નાથ) માત્ર જ્ઞાનને ધારક હોવા છતાં તું દુર્વાહ ચારિત્રને કેમ ધારણ કરે છે? વળી તું સુન્દર ચારિત્રવાળે હે નિરિત્ર ગુણેને કેમ ધારણ કરે છે परि०~"(हे भगवन्!) तुं ज्ञाननी पार छ मेरो तुं (तरवारनी घार ) દુહ ચારિત્ર વહન કરે છે. વળી તું સચ્ચારિત્રશીલ છે, એથી તે સદા અમલ [અથવા સર્વદા અલિપ્ત (કે આન્તરિક શત્રુથી નિત્ય રક્ષણ કરનારા ] ગુણેને તું ધારણ કરે છે.”—૧૨ સ્પષ્ટીકરણ ३५-सिद्धि- કેવલજ્ઞાનરૂપ જૈન પારિભાષિક શબ્દથી વિરોધના ઉદ્દભાવક આ પદ્યમાં નિશાનિત શબ્દ स्या या संस्कृत महोतुं ३पान्तर थाय छे ते पियारीने त्योऽचैत्ये' (८-२-१३) मे सूत्रधा नित्यतुं निच ३५ पाय भने 'ननादौ०' या निञ्च थाय. 'के-ग-ट-ड-त-द-प-श-प-सकरपामूचं लुक्' (८-२-७७) सूत्रधी निवारित्र, तुं निचारित्र. अरिजर्नु अरित भने अलिप्त र्नु मलित ३५ थाय. 'बनादौर था निचारित रित्त भने अलित्त थाय. 'सर्वत्र या निचारित्र पने नरिच ना तुझे निचारित भने नरित ३यो थाय. 'अनादौ० थी निचारिच भने मरित थाय, मा ५२थी लय छे निश्चारिन नु निशारित्त, नित्य नु निथ, भरिक र्नु भरित तेमा बरिषद् भने अलिप्त र्नु पहा रित्तम ३पांतर थाय छे. कह तं समारहंतो सोहम्मसणंकुमारभावम्मि । ईसाणलंतआरणअचुअसीलो जए होसि ? ॥ १३ ॥ [कथं त्वं समारोहन सौधर्म-सनत्कृमारभावे (शोभा मतृणां सौधं मसणं वा कुमारभावे)। ईशान-लान्तकाऽऽरणा-ऽच्युतशीलः (ईर्ष्याऽनलान्तकारण! अच्युतशीलः) जगति भवति?॥ नवचूर्णिः महेति । कथं वं समारोहन-अध्यासीनः प्रथमतीयस्वर्गतचायां द्वितीयपष्टकादश- द्वादशवर्गत्वभावो जायते इति नो घटते} । पक्षे शोभा शोभनत्वं मणं स्वनिणा. नित्यर्थः । अथवा नमान्-रवणां प्रकृष्टां वा कुमारभाव ईप्या एवानलः {परि. १६ : सिमाना इसपने ६.५. २१,८८, ८, ९, प, ४२४१ र ५१५.

·૨૨૬ જીપીરનિ કુમારના વાવને વિષે. સાવત તણાવ તા - મf g - પંથ | ૨ || શબ્દાર્થ #g () કેમ. am (રાજ)- ઈશાન (?), દ્રિતીમ રન. ૪ (G)=. ન (કાનાર) રાક (). છે . સમાતો ()=મારોહણ કરતો, ઉપર જ (vtir) મારગ (તો), અ-ગરમ સ્તરે ગતો. Tran (cr[1) ગુલ (દેવલોક ). બારમું સ્વર્ગ. તો (૫) (દેવક), પ્રથમ સ્વર્ગ. | ()-સ્નાત. કમર (નરjire)=નકુમાર (દેવક), વ સુંવાછંગરngreો-ઈશાન, વાનક, આ- તીય સ્વ. રણ અને અપુતના રવભાવળ. માવ (m)=ભાવ. ઉm ()=ઈm, અદેખાઈ. સોક્ષમામાભિ સૌધર્મના અને રાન- (rn)=અ.િ મંત (ગા)=નાશ. હું (મો)=શોભાને. જ (rn)=કારણ, હેતુ. રોઉં (પ)=માને. arખરંતાતorl=હે ઈષ્યરૂપ અશિના નાશના મ() પ્રકૃe. હેતુ! Hui (ગાળ)=સુંવાળા, મક (૪)-અવિનાશી, સ્થિર. કુમાર (ઉમા)=બાળક. Tradટો=અવિનાશી ચારિત્રવાળો. માવ (રાવ) અવસ્થા. ag () જગતમાં. માજિ=કમાર અવસ્થામાં, ત્તિ (મ0િ)=નું છે, પધાર્થ વિ –“ નાથ!) તું સૌધર્મ અને સનકુમાર' (નામના સ્વર્ગ)ના ભાવને વિષે આરૂઢ થયેલ હોવા છતાં ઈશાન”, “લાન્તક, આરણ અને અશ્રુત” (એ નામના સ્વર્ગ) ના સ્વભાવવાળો જગતમાં કેમ છે ?' પરિ-હે ઈર્ષારૂપ અશિના અન્તના કારણ! કુમારપણામાં પ્રકૃણ શોભાને વિષે [અથવા સુંવાળા મહેલ ઉપર] આરૂઢ થયેલે એ તું (ઈષ્યને ઘાતક હોવાથી) વિશ્વમાં અવિનાશી શીલવાળો (ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રવાળો) છે.”—૧૩ સ્પષ્ટીકરણ વિધામક સામગ્રી- જેન પારિભાષિક શબ્દોનું જ્ઞાન વિરોધાત્મક સાધન પૂરું પાડે છે, જયારે પદોના વિભાગ- પદચ્છેદ એ વિરોધના પરિહારનું કાર્ય કરે છે. જુઓ પૃ૦ ૨૦૩ રૂ૫-સિદ્ધિ- બાપ થી નું બને છે અને ૦ થી એનું પા થાય છે. સુરથ - ૧ જે શબ્દોમાં ચ, ૨, ૪, ૫, ૬ અને ફનો લોપ થયો હોય, તેને આદિ સ્વર દી થાય છે.

·- विरचिता] श्रीधीरस्तुतिः २२७ घ-श-प-सां श-प-सां दीर्घः (८-१-४३ )धा ही थाय, 'न दीर्घानुस्वारात्' (८-२-६२) सीधे 'अनादौ० थी यता विपिनो भाप यायछे. 'शपोः साथी ईसा थाय छे. ४ निवाणगओ वि जगप्पईव ! भुवणाई कह पयासेसि ?। सयलभुवणप्पयासो वि अप्पयासो कहं होसि ? ॥ १४ ॥ [निर्वाण (नाशं मोक्ष)गतोऽपिजगत्प्रदीप! भुवनानि कथं प्रकाशयसि। सकलभुवनप्रकाशोऽपि अप्रकाशः (अप्रयासः) कथं भवसि ॥] अवचूर्णिः निबाणेति । इनिर्वाणं-} विनाशं गतोऽपि हे जगत्मदीप ! भुवनानि कथं प्रकाशयसि ? सकलभुवनलोके प्रकाशः {प्रकटोऽपि अप्रकाशोऽप्रकटः} कथं भवसि {इत्यद्भुतम् ।) पक्षे निर्वाणं-मोक्षः। न विद्यते प्रयासः{-यासो} यस्य ॥ १४ ॥ શબ્દાર્થ निधाण (निर्वाण)=(१) नाश; (२) मोक्ष. पयालेति (प्रकाशयति)=शित छ, गत (गत)=गये. लयल (सझल)-समस्त, सर्प. निधाणगो-(१) नाश पामेव, भुजा गये; (२)/भुवण (भुवन)-भुवन. મોક્ષે ગયેલ, મુકિતને પામેલ. पवास (प्रकाश)-MA, तर. वि (लपि)-प. सयलभुवणप्पयालो-समस्त भुपनीने विरे प्राय जग (जग), हनिया. છે જેનો એવો. पईव (प्रदीप) अहीप, अट ही. अप्पयासो (सप्रकाराः)-प्राश २रित. जगप्पईव!= गत्-प्रटी!! अप्पयासो (अप्रपास:)यल २डित. भुवणाई (भुवनानि) भुपनाने, हनिया ने. कहं (व्य) भ. कह (क)-वीसीत. होति (भवति) . પધાર્થ વિહ—હે જગત-પ્રદીપ! તું બુઝાઈ ગયા છતાં (ચૌદ) ભુવનેને કેવી રીતે પ્રકાશિત કરે છે? વળી સમસ્ત ભુવનને વિષે પ્રકાશવાળ હોવા છતાં તે (જાતે)કેમ પ્રકાશ રહિત छ" ૧ લાક્ષણિક તેમજ લાક્ષણિક જેવા દો અને નુસ્વારથી પર એવા દેવ અને દેશને દ્વિવ नाय. २ हैन मताभ (१० २, ० ८०८) पल है-- "मनमोक्षातोदिपावे कनिने" ·૨૨૮ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- परि०- मुवन-प्राय! तु माझ गयो छ, पास्ते तो तु(सर्व) लुबनाने प्रम- શિત કરે છે. વળી તું સમસ્ત ભુવનેને વિષે પ્રકાશવાળો છે (તે ચોગ્ય છે, કેમકે) C (રાગ- देषाटिनन्य) प्रयत्न विनानी छ."-१४ સ્પષ્ટીકરણ ३५-सिद्धि- 'सर्वत्र०या अप्रकाश मने अप्रयास नां अपकाश मने अपयाश ३५ थाय छे. 'अनादौ०'. थी अप्पकाश भने अप्पयाश मन 'शषोः सः' थी अप्पयास मन अप्पकास मन छ. 'कना. घ.' थी अप्पकास र्नु अप्पास थाय मने 'अवर्णो० थी अप्पयास थाय छे. -- सासायणाण जंतूणं सामि! दितो अणंतसंसारं । आसाइअधम्माणं अइरा कह देसि सिद्धिसुहं ? ॥ १५॥ साशातनानां जन्तूनां खामिन् ! दददनन्तसंसारम् । आशातित(आसादित )धर्माणामचिरात् कथं ददासि सिद्धिसुखम् ॥] अवचूर्णिः सेति । सह आशातनया {-धर्महीनतया} वर्तन्ते ये तेषां {जन्तूनां) अनन्तसंसारं ददत् । आशातितधर्माणां अचिरात् कथं ददासि सिद्धिसुखं {इति दुर्घटम् } । पक्षे तु सास्वादनानां-द्वितीयगुणस्थानवतां {जन्तूनामनन्तसंसारं दददित्यविरोधः । प्राप्तः-} आसादितः {वा) प्रायः {स्पृष्टोऽनुभूतो) धर्मों येन ॥ १५ ॥ શબ્દાર્થ सासायणापा (माशाननानां)-माशातनाथी युन. आसाइअ (आसादित) प्रा ४२, पाभेटा. सासायणाण (सास्वादनाना) सास्वान (नामना द्वि-धम्म (धर्म)-धर्भ. તીય ગુણસ્થાન)થી યુ. आसाइअधम्माणं-(१) माशातना री थे धर्मनी संदूर्ण (जन्तूना)-प्रावासोने. જેમણે એવાને; (૨) પ્રાપ્ત કર્યો છે ધર્મ જેમણે सामि! (वामिन)- नाय! भवान. दिटो (ददन) मायनो. अइरा (अचिरात् ) सत्वर, सही, सांत (भदन्त-अनन्त, अ५२. कह (कथं) हेम. संसार (नमार) -२, नत्र. देसि (ददाति) तुं माये थे. अमंदसंसारं अनन्त संवारने. सिद्धि (निद्धि)-सिदि, भुति. असाइ (अादिन)=ant २२, अवसाना मुह (मुग्ध)न्दुम. मिडिमुरमुनिजना सुपने ·૨૨૯ विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः પધાર્થ વિડ–બહે નાથ! આશાતના કરનારા પ્રાણીઓને અનન્ત સંસાર આપનારે તું હોવા છતાં જેમણે ધર્મની આશાતના કરી છે એવાને તું જલદી મુક્તિ સુખ કેમ આપે છે ? પરિ– હે પ્રભુ! (શાસનની) આશાતના કરનારા પ્રાણીઓને અનન્ત ભવ (સુધી રખડપટ્ટી) આપનારે તું, જેમણે ધર્મને (ગ્ય રીતે) પ્રાપ્ત કર્યો છે તેમને સત્વર સિદ્ધિ- સુખ સમ છે તે (યુક્ત જ છે).'–૧૫ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાતર-વિચાર- હિં ને બદલે હિ એમ મારી ત્રણ પ્રતિઓ પૈકી એકમાં પાઠાન્તર છે, પરંતુ આવ- ચૂર્ણિકારે કરેલા અર્થ ઉપર ખ્યાલ આપતાં તે યોગ્ય જણાતો નથી, જેકે એનાથી પણ અર્થ - ક પંડિતજી ટિપ્પણમાં સૂચવે છે તેમ તેની પ્રતિમાં મૂળ પાઠ ‘મિત છે, પરંતુ તે બરાબર નહિ લાગવાથી, તેમણે લખેલી પ્રતમાં મને બદલે 8 લખાયાની જાણીતી પ્રથા તરફ લક્ષ્ય આપી સહિત પાઠ સૂચવી અર્થ ક્યો છે. મારી નસ સમાજ પ્રમાણે તે મિલો પાઠને બદલે સમદ્દિત પાઠ શુદ્ધ છે. એમને મળેલી પ્રતિમાંથી રુિં પાઠ ઊડી ગયો લાગે છે. વળી આ પઘના પંડિતજીએ પસંદ કરેલ નિમ્નલિખિત પૂર્વાર્ધ– "सासायणाण संतुणं सासितो अपतसंसारं" –તરફ દૃષ્ટિપાત કરતાં પ્રથમ ચરણમાં ૧૨ માત્રા અને દ્વિતીય ચરમાં ૧૬ માવાઓ જણાય છે, જ્યારે પાલિતો ને બદલે તને! તો પડ (કે જે મારી પાસેની પ્રતિઓમાં છે તે) રાખતાં બે માત્રા વધારે મળે છે, એટલે ઈદો થતો અટકે છે. રૂપ-સિદ્ધિ- ઉર્વથી સાફ નું સારૂ રૂપ થાય છે. જે થી સાજા નું પતર રૂપ બને છે. T-૪s' સૂત્રથી નેનું ધન રૂપ થાય છે. “o” થી ન બને છે અને જો દસૂત્રથી લાભ થાય છે. “ઘી દિવ થતો નથી. समणाण बीअभूओ वि सत्तनो संजयाण कह ए तुमं ?। कह नाह ! सत्तजिहो वि नमो होसि भुवणम्मि? ॥ १६ ॥ માનદિર(s) (ક) પાનાં ?િ 1 પંપ! (૨) દિને (દ) ગુવ ૧ પહિતી પર ? ૨ ·૩૦ શ્રીવીરસ્તુતિ [ ષનહ- अवचूर्णिः समणाणेति । श्रमणानां द्वितीयभूतोऽपि सप्तमः संयतानां त्वं कथम् ? । नु {इति} वि- स्मये {अत्र} । कथं सप्तानां ज्येष्ठोऽपि न अष्टमो भवसि {इति दुर्घटम् } पक्षे वीजभूतः- कारणकल्पः सत्तमः सत्त्वेन {-साहसेन) ज्येष्ठः {प्रशस्यतरः वृद्धतरो वा} नष्टो मोहो લસ ૨૬ શબ્દાર્થ છે તમાળ બાપાના)=શ્રમણોમાં, સાધુઓમાં. હર ()=સાત. વીય (દ્વિતીય)=દ્વિતીય, બી. સત્ત (સરવ)=સત્ત્વ, સાહસ. થિી (વીન)=બીજ. સત્ત (સ)=આસક્ત. મૂar (મૂત)=જેવો. હર (રા)=શક્ત. વીમૂનો (૧) બીજા જેવ; (૨) બીજ જેવો. નિટ્ટ ()=જ્ય, મોટો. હમ (મ)=શમ. સદ્દિો-૧) સાતથી મોટો; (૨) સત્ત્વથી જ્યg; ના ()=જ્ઞાન, (૬) સોથી વધારે આસક્ત; (૪) શક્તિશાળીઓમાં માગવીમૂનો શમ અને જ્ઞાનના બીજરૂપ. ઉત્તમ. વિ (વિ)=પણ. R=નહિ. ઉત્તરો () સાતમ. અમો (અટક)=આઠમો. વત્તનો ()=૪, ઉત્તમ. શોણિ (હિ)=d છે. સિંહ (ઉંચતા)=સંથમીઓમાં. नट्ठ (૧૪)=નાશ પામેલ. વોટ (ચ) કેમ. મોદ (મો)=મહ. T ()=ખરેખર, नट्ठमोहो =નાશ પામ્યો છે મોહ જેનો એવો. તુમ (ā)=તું. લિ (મસિ) તું છે. ના! (કાય!)=હે નાથ! મુવાસિમ (મુ)=જગતમાં. પધાર્થ વિ – “(હે નાથ!) શ્રમણમાં દ્વિતીય હોવા છતાં તું સંયમીઓને વિષે સાતમે કેમ છે [અથવા શ્રમણામાં બીજ જે (લઘુ) હોવા છતાં તું સંયમીઓને વિષે ઉત્તમ કેમ છે]? વળી સાતથી મટે છે છતાં તું જગતમાં આઠમો કેમ નથી [અથવા તું આસકત (રાગી)માં મોટા હોવા છતાં નિમહ કેમ છે ] son પરિ —-“(હે નાથ!) (શ્રમણ-માર્ગની ઉત્પત્તિ-પ્રવૃત્તિના કારણરૂપ એટલે) શ્રમ- ના બીજ સમાન (એટલે કે તેમની ઉત્પત્તિ-પ્રવૃત્તિના હેતુરૂપ)[ અથવા શમ અને જ્ઞાનના બીજભૂત ] તું છે, એથી તું સંયમીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. વળી તું સાહસથી એક છે [અથવા તું સમર્થ (પુરૂષ)માં શ્રેષ્ઠ છે], એથી તો તે જગમાં મેહને નાશ કર્યો છે.”—૧૬ ·જિતા ! श्रीवीरस्तुतिः ૨૩૨ સ્પષ્ટીકરણ વિરોષતાઓ- આ પદ્યમાં ખાસ કરીને કસૂચક શબ્દના દ્વિઅર્થી પણાને લક્ષ્યમાં રાખીને કવિરાજે વિરોધ કર્યો છે. આના પછીના પદ્યમાં પણ એ શબ્દ-છાને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે ખરું. પરંતુ તે ફક્ત પૂર્વાર્ધ પૂરતું જ છે. આ પદ્યમાં ખૂલે ગત મૂવ ડાબ્દ, ઉત્તર પદ્યમાં રામમૂ ગત મૂળ શબ્દ તેમજ ૨૩ મા પદમાં વિતાવીસમીભૂર્ગામનો મૂળ શબ્દ “સમાનવાચી હોવાથી તે સૂત્રકૃતાંગ(૨.૭. ૭)ગત ઉત્તમૂહ પાકનું મરણ કરાવે છે. સાથે ભક્તામરના દશમાં પવગત મુવમૂપનૂત! નો! એ પદની પણ સ્મૃતિ કરાવે છે. વે સ્થળે “ભૂત શબ્દ સમાનવાચી ગણાય છે એ વાતનું હૈમ અને કાર્ય (કા ૨, કલોક ૧૯૬-૧૭) સમર્થન કરે છે, કેમકે ત્યાં કહ્યું છે કે “નૂતં સોપનીનો માર जीते पिशाचा पृथ्ल्याने जन्तुयुतयोः". જૈન ઘો પિકી મહુર્ષિ પતંજલિના નિન્નલિખિત– તહિં ત૬િ મિડુિ જિંતાની ભૂલ સંખ્યા –મહાભાષ્ય ઉપર ચટે પ્રદીપમાં વિવરણ કરતાં લોકોમાં સામાન્યમૂર્ત એવો જે લ્લેખ કર્યો છે તે આની સાક્ષી પૂરે છે. વિશેષમાં મેદિની છે (પૃ. ૪૧)માંનું નિમ્નલિખિત અવતરણ તાં એ સંબંધમાં જરા પણ ફાંકા રાખવાની જરૂર રહેતી નથી, "भूतं स्मादी पिशावादी, जन्ती ही विचिते । प्राप्ते वृते समे सत्ये देवपोपलरे ना " વિધાજનક સાધન– નદમોત્તિ ની પદોદાત્મક તેજ સંસ્વિી વિચિત્ર વિરોધ અને પારમાં અપન- રૂપ થઈ પડી છે. વિરોધાત્મક ઈ કરતી વેળા દ પ્ર.નાં પ અને પરિહાર કરતી વખતે નોd = કહે છે કે અમજદનાં છે. ર અને ની સંધિ સંત ના સંવિના નિયમ પ્રમાણે જે . પરંતુ ફરી વિવોને કાનમાં લેતાં મફતમાં નંદને ય છે. રૂપ-સિ—િ ન ર રરર રર .. --- . ર નું રે भी रूज, सतो. स्त्त रुनु પર ૬ નું= ,-. === - - - - ન ·ર૩ર, શ્રીવીરસ્તુતિ [ આપ- कह पयडियवीसासं पि वहसि रुपं पयासिअदसासं। जिण ! नयणामयभूअं पि कारणं दसणवरस्स? ॥ १७ ॥ [ શંકરવિંરાચાર (વિવારં) વર અંજાજ્ઞિતારા जिन ! नयनामय(नयनामृत)भूतमपि कारणं दर्शनवरस्य ॥] अवचूर्णिः ત્તિ કરતા વિંશતિઃ -દ્ધિવરાટ્યૂયા સારા-વિશો ન તપ વણિ प्रकटितदशाशम् । नयनानामामयो-रोगः तद्भूतं {-तत्कल्पं} अपि कारणं-निमित्तं दर्शन- वरस्य प्रधानावलोकनस्येत्यर्थः । असम्वद्धश्चायम् } पक्षे प्रकटितविश्वासं-प्रकाशितविश्व- सनीयत्वं नयनानाममृतभूतं दर्शनानां सम्यक्त्वानां वरं-क्षायिकं तस्य कारणम् ॥ १७ ॥ શબ્દાર્થ વદ ()=કેમ. કિજી (જિના) હે જિન, હે તીર્થંકર રિ (વરિત) પ્રકટ કરેલ નથ(નાન) નેત્ર, આંખ, વીણા (વિરાતિ)=વીસ. મામા (સમય)= રોગ. કar (I)=દિશા. સમય (અમૃત)=અમૃત, સુધા. વલણ (વિશ્વાસ)=વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા, ભરોસો. પરિવીલાલંક(૧) પ્રકટ કરી છે વીસ દિશાને મૂત્ર (1)=જેવું. જેણે એવું; (૨) પ્રકટ કર્યો છે વિશ્વાસ જેણે એવું નામસૂi-(૧) નેત્રને રોગરૂપ; (૨) નેત્રને લિ (વિ)=પણ. વાત (f)= ધારણ કરે છે. વાર (ર) કારણે, હેતુ જ (પં-રૂપને. ટૂંક (ન)=(૧) દર્શન, જોવું તે; (૨) સમ્યકત્વ, gવાલિ (જાતિ) પ્રકાશ પમાડેલ. (()=દશ. પત્તિ સર્વ પ્રકાશ પાડ્યા છે દશ દિશાને વિષે દંતવરત (૧) ઉત્તમ દર્શનના (૨) ઉત્તમ સ જેલે એવું. પદ્યાર્થ વિ – જિન! વીસ દિશાને પ્રકટ કરનારું તારું રૂપ હેવા છતાં દશ દિશા ઉપર પ્રકાશ પાડનારું રૂપ તું કેમ ધારણ કરે છે? વળી એ રૂપ નેત્રને રેગ રૂપ દેવા છતાં ઉત્તમ દર્શનના કારણરૂપ કેવી રીતે છે પરિ– તીર્થકર! જેણે વિશ્વાસ સંપાદન કર્યું છે એવું અને એથી કરીને તે દશ દિશાને પ્રકાશિત કરનાર રૂપ ધારણ કરે છે. વળી ના ઉપનયનને અમૃતરૂપ હેવાથી તે (ક્ષયિક નામના) ઉત્તમ સમ્યફના કારણભૂત બને છે.”—૧૭ અમૃતરૂ૫, યથાર્થ શ્રદ્ધાન, ઉત્તમ. ખ્યત્વના. -- : 'કg-| ·विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૩૩ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાન્તર-વિચાર- પંડિતજીની આવૃત્તિમાં આ પદ્યનું પૂર્વાર્ધ નીચે મુજબ છે – "कह पयडीनदितासं पि वहसि त्वं पयासिअदिसालं." આનું વિવરણ કરતાં ઊંદ અને ઉની વચ્ચે અવગ્રહ સૂચવી તેમણે એવો અર્થ કર્યો છે કે “હે જિન! તું જે જાતના રૂપને ધારણ કરે છે તે અપ્રકટિતદિગાસ્ય છતાંય પ્રકાશિત- દિગાસ્ય છે–ખરી રીતે તો જે રૂ૫ દિશામુખોને ન પ્રદાવતું હોય તે દિશાઓને પ્રકાશિત કરે ખરું? ન જ પ્રકાશિત કરી શકે. આમ છતાં ય તારું રૂપ તો વિચિત્ર છે.” આ પ્રમાણે વિરોધાત્મક અર્થ સૂચવ્યા બાદ તેને કળે છે કે–“આ પૂર્વાર્ધ બરાબર સમજાતું નથી.” અશુદ્ધ પાઠ હોવાથી અર્થ સ્કરે નહિ એ દેખીતું છે એટલે આમાં કઈ પંડિ. તજીને દોષ નથી. પરંતુ પપીલિ નું પ્રતિક્રિારા સૂચવતાં તેમણે પડીનું જે દિત રૂપાન્તર સૂચવ્યું છે તે શું ચિન્હ નથી? રૂપ-સિદ્ધિ- “સર્વત્ર થી વિસનું વિશાલ મને બહુ-acથી થાઉં થાય અને જ્ઞો સાથી વાત થાય. વિરા (૮-૧-૨૮) સુધી વંતિનું વિસતિ થાય. “શઃ શ્રી એનું વિસતિ થાય. વિદ્ય- લિવિંરવંતો ચા (૮–૧–૯૨)થી વીતિ થાય. ત્રિવીમીવિઘુર (૮–૧–૧૫)થી વઘુ થાય. ૨૦ ઘી થી ઘાય. તોડq (૮-૧-૧૨૬) સ્ત્રી નરનારનું નામતિ રૂપ થાય. -7-soથી નવના, (c ઘી નાનમ ને “જો " થી નાના થાય છે. अविराम पि जइमयं अवरिष्टुं तिहुअणस्त वि वरिष्टुं । कह निच्छिअं पि मुणिवइ ! अणिच्छिों देसि सुहनिवहं ॥ १८ ॥ [अविराममपि यतिमयं (पतिनतं) अवरिष्टं (अपरेष्टं) त्रिभुवनन्यापि वरिष्टम् । શાં નિશ્ચિતં મુનિ ! નિશ્ચિાં (નિદ) તાતિ યુનિવ૬ ] ૧ =ા પરિહાર - પંડિત રૂડ - ૨ લિંક કર ર -૮ ૯ ૬ ૨ દે. કિ.હિં, ત્િરને 2 - - - 3 રને ને રવિવાર - - - - ૨ ·૨૩૪ શ્રીવીરનિ -ni अविराममिति । न विद्यते विरामो-बिरतियंत्र तमसि यतिभिः-निर्मिनिरतं गतिमर्ग अवरि; {-अप्रधानतरं त्रिभुवनस्यापि वरिष्ठं निशितं -निष्ठीभतमपि अनिशितं मुरा- निवहं ददासि {इत्यसङ्गतिः} । पक्षे यतीनां मतं-अभिप्रेतं, 'अब रिटं' ति उपरि त्रिभुव- नस्यापि, 'अणिच्छियं पि' ति अनिष्टम्-अप्रार्थितं इत्यर्थः) । सुसनिवहस्य विशेषणानि પાળિ . ૨૮ શબ્દાર્થ વિરામ (ગા) વિરામ વિનાનું, શાત. નિરિyi (નિટિii) નિશિત, નિત. gિ (ગ)=પણ મુજ (મુનિ)=મુનિ. ST(તિ)=(૧) વિરામ; (૨) યતિ, ગુનિ. ઘz (તિ)=નાથ, સ્વામી. મા (૫) પ્રચુરતાવાચક શબ્દ. મુવિ =હે મુનિરાજ ! મય (મત=(૧) વલભ, અભી; (૨) સંમત. amશિi (મિતિ)=અનિશિત, sમયંક(૧) વિરામમય; (૨) મુનિઓને અભીe. ૩ળછિa (નિ)=અપ્રાર્થત, માંગ્યા વિનાના #વ િ(ાવ6િ)=ઉત્તમ નહિ એવા. અવર (કપર)=અપર, અન્ય. અr (17)=માનવ. ઘટ્ટ (સ્ટ)=ઇટ, વાંછેલ. 7િ (દ)=ઇલ, ચાહેલ. વરિ=અન્યને ઇe. મુનિવરચ્છિદં=મુનિ પતિરૂપ જનોએ ઇએલ. તિદુપરત (ત્રિમુવનસ)=ત્રિભુવનનું, લોક્યનું. રતિ (વાલિ)= આપે છે. વિ (કવિ)=પણે. ૬ (5)=સુખ. વરિટ્ટ (વરિષ) ઉત્તમ નિવ૬ (નિવેદ)=સમૂહ. (થ)=કેમ. કુત્તિ-સુખના સમૂહને. પધાર્થ વિ–કહે મુનીશ્વર! વિરામ વિનાના છતાં વિરામમય, ઉત્તમ નહિ હૈઈ ત્રિભુવનને પણ ઉત્તમ તથા નિશ્ચિત હોવા છતાં પણ અનિશ્ચિત એવા સુખ-સમૂહને તું કેમ અપે છે? પરિ–“(હે ગિરાજ !) વિરામ વિનાના (શાશ્વત) અને એથી કરીને મુનિઓને વલ્લભ [ અથવા સંમત ], વળી અન્ય (અજૈન) જનોને પણ ઈષ્ટ અને એથી તો ગેલેથ(વાસી ૧ “સર્વાળિ દૂતિ –sias ૨ યતિ” શબ્દ છંદ.શાસ્ત્રમાં વિરામ અર્થમાં સુપ્રસિદ્ધ છે. એની અનેકાતાને માટે શ્રેમ અનેકાર્થ (કા. ૨, શ્લોક ૨૦૨)માં કહ્યું છે કે “તિર્નિારે વિરત મિક્ષી ૩ અન્ન અન્વટ એમ પદ સમજી, નહિ વાંછેલ-અપ્રાર્થિત એવો અર્થ કરવામાં આવ્યો છે. 2) ·૨૩૫ श्रीवारत्तुतिः ને તે માટે પણ ઉત્તર તેમજ દળી નિતિ તથા પતિ અા નિણાત એટલા टेनिमसिनाले दादा दुभ-अभूने तुंजाये.'-१८ ३५-सद्धि- पतिनाने यतिन्तन्तुंगयों (८-१-२४५)ो जतिन्य गोविन्त स... गजतिनन्द जतिन बनेको विनर य. गानुशालन्दष्टे (८-२-४ इन्दं ३०.६.नाइयने द्वितीय की इ 'पी. (८-१-२३६) पदब्बर ६५ ६.६. दरमोइली दि २ वद्धि ६.६, न इष्टर्नु हुन्न त्वरिष्टुंबधि.. सामपउत्तिपतत्तो कह सि वेअत्तईशलत्तू वि। कह णु विसंज्ञो वि पयावह ति पयर्ड वहति सई? ॥ १९ ॥ [सामप्रयुक्ति(प्रवृत्ति)त्तक्तः स अत्ति वेत्रव्येशरपि । यं तु कृपाझोऽपि प्रजापतिरिति मन वहन्ति मानन्। ॥] - - गनेति । साना-सानाल्वेवल न्युतिः -शानन्य तीति प्राश्नीत् अनी ल्ला ३ वर्तते त्वनिपल गर्थे । देवान्-अर्नानां यः गपिन्न शाल-शहरोऽपि । प्रजापतिः -नहा, इत म मा बने इत्ययुगन्न पोनाकः-नियल प्रयोगमहत्तः; देगन लाइनले एकात्म्यात् । विना-या जाना '-लोकन तः १९ !! 5.स.मा... ::.. १ ·[ રીવ- શ્રીવીરસ્તુતિ શબ્દાર્થ નામ (જામન) (૧) સામ (વેદ); (૨) શાન્તિ. (પુરૂષ-વેદ, સીદ અને નપુંસક-વેદ ) ત્રણ સામા (રમા) શ્યામા, લલના, વેદોને અદ્રિતીય દુશમન. ત્તિ (nિ)=પ્રયોગ, વિ (વિ) પણ ત્તિ (ઝત્તિ)=પ્રવૃત્તિ. વE (ii) કેમ. Tag (aa)=પ્રસા, આસક્ત, રાગી. સામત્તિ વત્તો (૧) સામની પ્રયુક્તિને વિષે આ- T ()=ખરેખર. સા, (૨) શ્યામાની પ્રવૃત્તિને વિષે પ્રસન્ન (૩) ()=ચિત વિક (વ)(૧)=બળદ; (૨) ધર્મ. શાન્તિની પ્રવૃત્તિના રાગી. વલ ()=કેમ. વિશ=(૧) બળદના ચિવાળો, મહાદેવ; (ર) ધર્મથી લક્ષિત. લિ (હિ)=તું છે. વેગ (વર)=(લોકપ્રસિદ્ધ) વેદ (૨) વેદ, જૈન વિસt (વિરા)=નિસંશય, પારિભાષિક શબ્દ. graz (કના શિ)=(૧) પ્રજાપતિ, બ્રહ્મા (૨) ત (ત્રથી) ત્રણને સમૂહ. પ્રજાનો સ્વામી, ૬ ()=એક, અદ્વિતીય. ત્તિ (તિ)=એમ. સ(શત્રુ) શત્રુ, દુશમન. પથ()=પ્રકટપણે, પ્રસિદ્ધ રીતે. રેસર (૧) (કન્વેદ, યજુર્વેદ અને સામ- વસિ (વરિ)-તું ધારણ કરે છે. વેદ એ) ત્રણ વેદે અસાધારણ શત્રુ; (૨) રન (શબ્દ) શબ્દને. પધાર્થ વિ–“સામ (વેદ)ની પ્રયુક્તિને વિષે આસક્ત હોવા છતાં તું ત્રણે વેદોને અસા- ધારણ શત્રુ કેમ છે [અથવા તું (પુરૂષાદિ) ત્રણે વેદનો અદ્વિતીય દુશ્મન હોવા છતાં શ્યામાની પ્રવૃત્તિમાં રાગી કેમ છે ]? વળી તું મહાદેવ હોવા છતાં બ્રહ્મા એવા શબ્દને પ્રકટપણે કેમ ધારણ કરે છે ? પરિ–“તું શાન્તિની પ્રવૃત્તિને રાગી છે એટલે તું (પુરૂષાદિ) ત્રણે વેદને અનુપમ શત્રુ છે તે વાત બરાબર છે). વળી તું ધર્મથી અંકિત છે, તેથી તું પ્રજાપતિ એવું બિરૂદ પ્રકટ- પણું વહન કરે છે [ અથવા તું નિઃસંશય પ્રજાપતિ એવો ઈલ્કાબ ધારણ કરે છે ].”–૧૯ સ્પષ્ટીકરણ વેદ-ત્રય – મોહનીય કર્મના ભેદોમાં કષાયવેદનીય પણ આવી જાય છે (જુઓ પૃ. ૨૦૫). આના જે નવ ભેદો આ પૃષ્ઠમાં ગણાવ્યા છે, તે પૈકી પુરૂષ–વેદ, સ્ત્રીવેદ અને નપુંસક-વેદ એ ત્રણનો અત્રે ઉલ્લેખ છે. શ્લેષ્મને પ્રકોપ થતાં ખાટું ખાવાની જેમ અભિલાષા થાય તેમ જે વેદના ઉદય દર મ્યાન સ્ત્રી સાથે લેગ ભોગવવાની ઉત્કઠા થાય તે “પુરૂષ–વેદી (મોહનીય) છે. એવી રીતે ·. निरचिता श्रीवीरस्तुतिः २३७ પુરૂષની સાથે લેગ લગાવવાની અભિલાષા જે વેદના ઉદયથી થાય તે સ્ત્રી-વેદ છે. જેમાં બંને ધાતુના ઉદયકાળમાં સાત વગેરે દ્રવ્યોની અભિલાષા થાય છે, તેમ જે વેદના ઉદયથી સ્ત્રી તેમજ પુરૂષ એ બંને સાથેના લોગની વાંછા થાય તે નપુંસક-વેદ છે. તત્ત્વાર્થ(અ) ૮, સ૦ ૧૦)ના પણ ભાષ્ય (પૃ. ૧૪૨ )માં સૂચવ્યા મુજબ આ ત્રણ વેદોને તૃણ, કાષ્ટ અને કરીષની ઉપમા આપવામાં આવે છે, ३५-सिद्धि- 'इत्त्वात् ध्य-च-त्त-प्तामनिश्चले (८-२-२१)धी अनिश्चिततुं अनिछित थाय, अनादौथी लनिहित याय सने 'द्वितीया अनिच्छित थाय, 'क-ग-वधी अनिच्छिन पाय, 'नो माघी लणिच्छिन भने. 'इत्त्वाची श्यामाप्रवृत्तिनुं श्यामप्रवृत्ति ३५ थाय. 'उहत्वादो' (८-१-१३१) सूत्रधी श्यामप्रउत्ति थाय. 'काग-वाची शामप्रति थाय. 'सर्वनची शामपउत्ति थाय, शिपोः साधी सामपत्ति याय, ५ कह मंसल्लुद्धरयणिअरपरिगचं पुंडरीअरिंछोलिं। वारिअअसइपरिग्गह ! परिग्गहे कुणसि चलणाणं ? ॥ २० ॥ [कथं मांसलुब्धरजनिचर(मांसलोधरजोनिकर )परिगतां पुण्डरीकश्रेणिम् । वारितासतीपरिग्रह ! परिग्रहे करोपि चरणानाम् ? ॥] अवणिः कहनिति । मांसलुब्धा-राधास्ते च ते रजनिचराध तैः परिगैतन् । पुण्डरीकाणां-व्या. घ्राणां रिछोलिः इति देशीयवचनेन आली तान् । अत्र मानदुधा रदा-दन्तारतेयां निकरेण परिगता व्याघ्रपहितान् चारितो-निपिड़ोऽनता(:)-राणां परिग्रहो येन । क्थं पादानां परिग्रहं करोपि इति दुयोजन् । पक्षे नातलो-बल-उपरि यो रजनः- पुप्पपरागत्य निकरत्तेन परिगतान् । पुंडरीगणां-पमानान् मानिन् । ॥ २० ॥ १ १२ १२ १२ १८:, ३ . दोन्न-८ । ५-६ दि.? ।

·૨૩૮ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- શબ્દાર્થ कह (का (૪) કેમ. સમૂહથી વીંટળાયેલ; (૩) પુષ્ટ અને ઉચ્ચ એવા સિંહ (માંસ)=માંસ, રજ–સમૂહથી વ્યાપ્ત. (g) લોલુપ, લોભી, લાલચુ. jera (પુરુરી)=(૧) વાઘ; (૨) શ્વેત કમળ, પદ્મ, મંજુ માંસના લોભી અર્થાત ગ્રુધ, ગીધ, પિછોઢિ (જિ) શ્રેણિ, પંક્તિ. રnિ (સ્જનિ)=રાત્રિ, નિશા. કુંવરીછોર્જ (૧) વાઘોની શ્રેણિ; (૨) કમળની (ર)=ચર, ચરનાર. શ્રેણિને. નિજ (જિત)=(૧) વ્યાસ; (૨) વીટળાયેલ, વારિકા (વારિત)=નિવારણ કરેલ, અંક ()=માંસલ, પુષ્ટ. ૩૬ (ાલતી)=ક્રૂર- 8 (5)=ઉચ્ચ, ઊંચા. પરિણા (હિ)=પરિચય ()=રજ, પુષ-પરાગ. વારિકaraguag!=નિવારણ કર્યો છે ક્રુર (જીવો)ને 8 ()=દાંત. પરિગ્રહનો જેણે એવો! ત્તિ (નિઝર)=સમૂહ. gરિજદે (રિપé) પરિગ્રહને. અંતષિચિંક(૧) માંસના લાલચુ નિ- વૃત્તિ (રવિ)=૮ કરે છે. શાચરથી વ્યાસ; (૨) માંસ-લોલુપ દાંતવાળાના ૨૪r (ાળાના)=ચરણના, પગના. પધાર્થ વિવ-“હે ર (જીવો)ના પરિગ્રહના વારક! તું (આવો) છતાં કેમ તારાં ચરણે મૂક- વાને માટે) ગૃધ્ર નિશાચરથી [અથવા માંસલુબ્ધ દાંતવાળા (પ્રાણુઓ)ના સમૂહથી] વ્યાસ એવા વાઘોની શ્રેણિને પરિગ્રહ કરે છે ? પરિ–બ પરિગ્રહના પ્રતિક! તું તારાં ચરણો (મૂકવા) માટે પુષ્ટ અને ઉચ્ચ એવાં પુષ્પ–પરાગથી વ્યાપ્ત પદોની પંક્તિનો પરિગ્રહ કરે છે તે વ્યાજબી છે).”—૨૦ સ્પષ્ટીકરણ હાલી દ– પંડિતજી તો આનો અર્થ શાહની ઓળી–એણિ કરે છે. દે. લા. કુંક તરફથી છપાયેલ સમ્યકત્વસતિની ટીકાના ૧૮૮મા પત્રમાંના નિખ-લિખિત– "ता तं किं मुणिवसहा अणंतभवभमणभीरुणो धणियं । सेवंति नायतत्ता अणत्थरिछोलिकेलिहरं ॥ ३६॥" – ધમાં હિવાચક શબ્દ તરીકે રોલિ” છે. - - - ૧ રને હમ અનેકાર (કાર , લો. ૧૨૪૨)નો નિર--લિખિત પાઠgરિફના સિન ૪ જુદો.”

·विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૩ ચેઈઅવંદનમહાભાષ્યની ૧૪૪ મી તથા ૧૩૭ મી ગાથામાં પણ આ અર્થસૂચક આ શબ્દ છે. qणी गाथासतशती (२. १, मा. ७५; श. २... १२०, स. ६, मा. ५६२, श. १, गा. fox; શ૭, ગા. ૮૭)માં પણ આ હકીકત નજરે પડે છે. ભવિસયત્તકામાં પણ એમ છે. સુપાહનાહચારયમાં પણ બે સ્થળે (પૃ. ૨૩૭ અને ૨૮૦) આ શબ્દ દષ્ટિગોચર थाय छे. "रिंछोली पंतीए " मेम शीनाममासाना सातमा पनी सातभी गाथाभा तथा १ "एवं जिणभवर्णमि विवीयं बिन कारियं जुत्त। तस्थ वि संभवइ जनो पुग्वोइयदोसरिछोली ॥" [एवं जिनभवनेऽपि द्वितीयं विम्यं न कारितं युक्तम् । तत्रापि सम्भवति यतः पूर्वोदितदोषश्रेणिः ॥] २ "भणियत्स तत्तमेयं संघस्सासायणा न कायव्वा । सो उं सगरसुमाणं दुन्विसहं दुक्खरिंछोलिं ॥" [भणितस्य तत्त्वमेतत् सङ्घत्याशातना न कर्तव्या । स तु सगरधुताना दुर्विषहा दुखश्रेणिम् ॥] 3 "उअ पोन्मरासमरगमसंवलिना णहमलामो सोभरइ । णहसिरिकण्ठन्भहव्व कण्ठिा फीररिन्छोली ।। ७५ ॥" [पश्य पद्मरागमरकतसंवलिता नभवलादवतरति । नभ श्रीकण्ठनटेव कण्ठिका कीरपरि ॥] ४ "उन्सिप्पड़ मण्डलिनारएण गेहलणाहि वाहीए। सोहागधनवडाल व उस धणुरुपरिन्छोली॥ २०॥" उत्क्षिप्यते मालीमारतेन गेहानगा साधरिया । सौभाग्यध्वजपताव पश्यत धनु सूक्ष्मवादि ॥] ५ "उभर तरसोदराजो निमन्तं पुंनुवार्गरिन्छोलिन् । सरिए जरिओ च दुनो पित्तं च सोहि बमद ॥ ६२॥" [परक्त तरकोटराषिजन्ता पुंटना पहिम् । शारदि ज्वरित व टुन पित्तलिव स्टोहितं दमति ॥] १ "रन्दारविन्दमन्दिरमअरन्दापन्दिजारिरिन्छोली। जगमण सामगिनेहल व नहुनासरीए । ०४॥" [दादरनिन्दमन्दिरमन्दिनन्दिनसिह। मायते पिपमानाः ।। १ "मानपरत्सा पहन्तमा रिब्दोलिन् । अक्सपिमलोहमा परिसस दिर में मुमिका ८०॥" [अन्यभन्न पदमनन् । नमे इन्।

·૨૪૦ શ્રીવીરસ્તુતિ [ પનપાર- પાઈઅલછીનામમાલાની ૧૦૬ મી ગાથામાં ધોરી માજા છું રોટી આવરી વંતિ આ પ્રમાણે ઉલ્લેખ નજરે પડે છે. ભાવ-નિરૂપણ– આ પદ્યમાં કવિરાજે પ્રભુ ચાલતી વેળાએ પોતાનાં ચરણ કમળના ઉપર મૂકે છે એમ સૂચવ્યું છે. આ વાત નમસ્તુ સ્તુતિના નિમ્ન-લિખિત– "येपां विकचारविन्दराज्या, ज्यायःक्रमकमलावलीं दधत्या । सहशैरिति सङ्गतं प्रशस्यं, कथितं सन्तु शिवाय ते जिनेन्द्राः ॥ २ ॥" – દ્વિતીય પદ્યમાં તેમજ ભક્તામરના નીચે મુજબના– "उनिद्रहेमनवपङ्कजपुञ्जकान्ति- पर्युल्लसन्नखमयूखशिखाभिरामौ । पादौ पदानि तव यत्र जिनेन्द्र ! धत्तः पन्नानि तत्र विवुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥" -પદ્યમાં પણ નજરે પડે છે. દિગમ્બર રાખ્યદાયમાં પણ આવી માન્યતા હોવાનું શ્રીજિનસેનાચાર્યકૃત આદિપુરાણ (૫૦ ૨૫)ના નિમ્ન-લિખિત ૨૫૪મા પદ્ય ઉપરથી જોઈ શકાય છે – “ઝુરાપુણામોન-વિસ્તાર શારિરિવા–ઘયાહૂતિમ ” લાપુરવાલા શ્રીયુત વકીલ રાવજી નેમચંદ શાહે કરેલા મરાઠી અનુવાદના ૧૬૯ મા પૃષ્ટમાં લખ્યું છે કે – "गमनसमयीं श्रीजिवाच्या चरणांसाली अत्यन्तरमणीय । व सुगन्धी असे सुवर्णकमल आकाशांत प्रगट शालें"। ઉપ-સિટિ– બ્રિાં વિનુ (૮-૧-૭૦)થી માં અને બાઝનાં કાંપ અને જંતર રૂપ બને છે. હુજનું “૪૦થી दुध બને. ન૦િ થી दुध થાય અને કાશી થાય. ર: કનું રૂપ બને. ઉર્વત્ર થી ૩બને. “Tricી પ થાય, કવિ થી ૨ થાય. જ ના નાના આ ૧ ૨ “ વિકાદશી એમ કરે છે કે નીરનાં ચરનકળોનો રેપન થાય છે, પ રે કઃ - રિસ્ટર માની જ વિટ ફકત જણાય છે તે વિશે આ બધામાં માગ કરે જે અટક રહે છે. ૨ જેટ: દકિત જ તે જ છે , ·? विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૪૧ गयविसयगामतत्ती कह सि नेआ वि अक्खवडलस्स । इंदिअपहू वि कह पैह ! नोइंदिअनिग्गहं कुणति ? ॥ २१ ॥ [गतविषयग्रामचिन्तः (गत तप्तिः) कथमसि नेताऽपि अक्षपटलस्य ? इन्द्रियप्रभुरपि कथं प्रभो ! नो इन्द्रिय(नोइन्द्रिय )निग्रहं करोपि?॥] अवचूर्णिः गयेति । गता विषयाणां-देशानां ग्रामः-वारस्तत्र यद्वा विषयेषु ग्रामेषु च तप्तिः- चिन्ता यस्य । अति इति भवसि }नेता-नायकोऽपि अक्षपटलत्य {-अक्षिपटलिकपदत्य। इन्द्रियाणां प्रभुः-समर्थोऽपि कथं न {इन्द्रियनिग्रहं करोपि {इति दुर्योगः} । पक्षे गता विषयत्रामत्य {-देशादिसमूहत्य सम्बन्धिनी तप्तिः-पीडा यस्य । अक्षाणां-चक्षुरादीनां समूहत्य नोइन्द्रियस्य-सनतो निरोधम् ।। २१ ।। શબ્દાર્થ गय (गत)-गये. वडल (पटल)-समूह वित्तय विषय)=(१) श; (२) विषय, पारिलापि अक्सवडल (अश्पटल)-न्याय-मंदिर. सक्खवडलरस=(१) इन्द्रियोनास मनो; (२)न्याय- गाम (प्राम)-(1) समूह; (२) गान. नहिरनो; (8) 'अक्षि-५' ५ो. तत्ति (चिन्ता)-चिन्ता. इंदिस (इन्द्रिय)न्द्रिय. त्ति (वृति)-तृप्ति. पए (प्रमु)-अक्ष. स्वामी. तत्ति (तप्ति)-(१) चिन्ता; (२) पी. इंदिअपहन्द्रियोनो स्वामी गयविसयगामतत्ती(१) १७ शन समानी फर (न्य) म. यिता (१५दा पानीको(२) है। पह! (प्रो:)- नाय! सपने थानोदी चिता बनी : (3) 2 नो (न)-न. વિષયોના સમૂહની તૃપ્તિ જેની રો. नो (न:):१२. कह (य). निग्गर (निप्र):22. E". ति (नति)-j . इंदिलनिग्ग-योन ने. नेा (नेता)-नाय. नाईदिज (नेन्दिर). वि (बादि)-५९. नोटंदिजनिगराने. अफ्स ()(1) दिस(E). कुपनि (रोग)- ए. પદ્યાર્થ વિક–જેની દેશના સહ સંધી અા દેવા અને ગામ ની ] ચિન્તા નઇ २४ भवतुं हादा तो न भनि५५ : न्य--2 , १०६. हि'इनि-पाः। + '' र ३ ननद-3.। ४- २०१६ व १२:22: ... .

·૧૪૨ શ્રીવીરસ્તુતિ [ીમા- [અથવા તું વિષય-સમૂહની તૃપ્તિથી પરહેવા છતાં (અર્થાત વિષયમાં રચ્યો પચ્યો રહે હોવા છતાં) ઈન્દ્રિયેનો સ્વામી કેવી રીતે છે] ? વળી હે નાથ! તું ઇન્દ્રિયનો સ્વામી લેવા છતાં ઇન્દ્રિયનો નિગ્રહ કેમ કરતા નથી [અથવા તું ઈન્દ્રિયોને સ્વામી હોવા છતાં અમારી ઇન્દ્રિયનો નિગ્રહ કેમ કરી શકે ?” પરિ–ની દેશ અને ગામ સંબંધી ચિન્તા નાશ પામી છે (અર્થાત જે ચિન્તાથી પર છે) એવો તું ઇન્દ્રિયના સમૂહને નેતા છે (તે બરાબર છે) [‘અથવા તું વિષય-ચામથી થતી તૃપ્તિથી પર છે માટે જ આત્મ-સમૂહને નેતા છે ]. વળી હે સ્વામી! તું ઇન્દ્રિયને સ્વામી છે એટલે તું મનને (પણ) નિગ્રહ કરી શકે છે [*અથવા તું અમારી ઇન્દ્રિયને પણ વશ રખાવી શકે છે ].”—૨૧ સ્પષ્ટીકરણ શબ્દપ્રયોગ– પૂર્વ પદ્યમાં જેમ છોઢિ એવા દેશી શબ્દનો પ્રયોગ કવીશ્વરે કર્યો છે, તેમ આ પદ્યમાં તેમણે “ત્તિરૂપ દેશી શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો છે. ચિન્તાવાચક પરંતુ ચિત્ય નહિ એવા તત્ત’ શબ્દનો પ્રયોગ ગાથાસપ્તશતીના પ્રથમ શતકની અરજી તથા ૫૧ મી તેમજ તૃતીય શતકની ૨૭૩ મી ગાથામાં જોઈ શકાય છે. દેશીનામમાલાના પાંચમા વર્ગ (સ્લે ૨૦)માંની “પ્રાપણું તરી એ પંક્તિ દ્વારા તત્પરતા અને આદેશ એ બે અથ “તત્તિના બતાવાયા છે, પરંતુ તે પ્રસ્તુત જણાતા નથી. ૫ ૧-૪ આવા અર્થો પડિતજીએ પોતાના વિવેચનમાં કર્યા છે, પરંતુ તે મને અવચૂર્ણિકારે સૂચવેલ અર્થ જેટલા આદરણીય ભાસતા નથી. “ત્તિ' શબ્દ એ દેશી શબ્દ છે અને એનો અર્થ ચિન્તા” થાય છે એ વાત એમના લક્ષ્ય બહાર રહી ગઈ જણાય છે અને તેથી કરીને કદાચ તેઓ સંતોષકારક અર્થ સૂચવી નહિ શક્યા હોય. "अमि पाउअकव्वं पढि सोउं अजे ण आणन्ति । कामस्स तत्ततत्ति कुणन्ति ते कह ण लज्जन्ति ॥२॥" [अमृतं प्राकृतकाव्यं पठितुं श्रोतुं च ये न जानन्ति । कामस्य तत्त्वचिन्ता कुर्वन्ति ते कथं न लजन्ते ? ॥] ६ "भामजरो मे मन्दो अहव ण मन्दो जणस्स का तत्ती? । सुहउच्छ! सुहअ ! सुअन्धभन्ध ! मा अन्धि छिवसु ॥५१॥" [आमज्वरो मे मन्दोऽथवा न मन्दो जनस्य का चिन्ता?। सुखपृच्छक ! सुभग ! सुगन्धगन्ध ! मा गन्धिता स्पृश ॥] "अव्वो दुक्करआरअ! पुणो वि तत्तिं करेसि गमणस्स । अज वि ण होन्ति सरला चेणीअ तरङ्गिणो चिउरा ॥७३॥" [अव्यो दुप्करकारक! पुनरपि चिन्ता करोपि गमनस्य । अद्यापि न भवन्ति सरला वेण्यास्तरङ्गिणश्चिकुराः॥] નિર્ણયસાગર તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલ આવૃત્તિમાં “તત્તિને બદલે “તતિ છપાયેલ છે, પરંતુ તે મુકણ- દોષ જણાવાથી અન્ન પદ સુધારી લીધું છે.

·२४३ विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः कह सासयविण्णाणं निविपणाणं भवन्मि जीवाणं । सिवसुक्खमकल्लाणं कल्लाणं जिण ! पणामेसि ? ॥ २२ ॥ [कथं शाश्वत विज्ञानं निर्विज्ञानं(निर्विण्णानां) भवे जीवानाम् । शिवसौख्यं अकल्याणं (अकल्यानां) कल्याणं जिन ! प्रणामयसि ? ॥ अवचूर्णिः कहेति । शाश्वतविज्ञानपि निर्विज्ञानं शिवसौख्यं अकल्याणं-अभद्रमपि कल्याणं सम्पा- दयति (इति विरोधः । पक्षे शिवसौख्यं विशेष्यम् । शेषाणि विशेषणानि । {पक्षे) निर्विन्नाना(?ण्णा)नाम्-उद्विग्नानां अकल्यानां-सरोगाणां, जीवानामिति सम्बन्धः ॥२२॥ શબ્દાર્થ कह (क्यं)-भ. सिव (शिव) शिव, सिद्धि, मोस. सालय (शायत)-शावत, निस्स. सुस्त (सौरव)-तुम. विपणाण (विज्ञान)-विज्ञान, लोध. तिवसुक्ख-मोझर्नु सुप. सासयविण्णाणं-शाश्वत विज्ञान. सकल्लाण (जरत्यान)ी नडि . निधिण्णाणं (निर्विज्ञान)-विज्ञान त, दोध विनाना. अल्लानं (जस्त्यान)-रोगी-मोना. निधिषणाणं (निर्वियाना)-बहिन, Grat. कल्ला (कच्चन)-यारी, म. भवम्मि (भवे)-संसारभ. जिण! (जिन!) ती६४२ ! जीवाणं (जवाना)-सोना पणामेति (प्रजानपति)-तुं परिभाव छे. પધાર્થ વિક–હે જિનેશ્વર! તું સંસારમાં ના શાશ્વત વિજ્ઞાનને નિવિજ્ઞાનરૂપે અને તેમના કલ્યાણરૂપ શિવ-સુખને અકલ્યાણ રૂપે પરિણાવે છે. પરિ–કહે તીર્થંકર ! સંસારને વિષે ઉચિ તેમજ રોગી એવા (જીવ)ને તું શાત વિજ્ઞાનવાળું તથા કલ્યાણકારી એવું શિવ-સુપ પાડે છે. - સ્પષ્ટીકરણ ३५-सिद्धि- सोन:सूत्रधा निशान निर्षिजान २. 'जनादौरा निर्विवान पने, 'रा. वत्रा निविष्जान भने 'अनादौनी निविन 2 'मी की निधिला. 'सर्वत्र निर्दिष्टुं निविष्य भने 'ना निकितय..... तिर्नु परपयनर्नु ३५ निलिमा ५६. १ "हो" २० (:: न २५० (:, १४' । १६६६५ : - . भने २०.६.५५, १०, सम-१९०३६ ·२४४ શ્રીવીરસ્તુતિ 'भधो० था अकल्याण मने अकल्यना अकलाण गने अकल ३५ थाय. 'अनादौथी अकल्लाण અને अकल्ल બને. આથી એનાં સંસ્કૃતમાં બે રૂપાંતણે જે ઉપર સગવામાં છે તે સમુચિત સિદ્ધ થાય છે. नाह ! परिणाममहुरं विसन्नवीसामठामभूअं पि। कह पन्नवेसि कन्नामयं पि मुणिसंमयं धम्म ? ॥ २३ ॥ [नाथ ! परिणाममधुरं विपान्नविंशत्याम(विषण्णविश्राम)स्थानभूतमपि । कथं प्रज्ञापयसि कन्यामतं (कर्णामृत) अपि मनुष्यमतं (मुनिसम्मतं) धर्मम् ?॥ अवचूर्णिः नाहेति । परिणाममधुरं {-परिणतिसुन्दरं} विपेण युक्तं अन्नं विपान्नं तच्च) विंशतिश्च ते उपलक्षणत्वात् प्रचुरा आमाश्च{-रोगा} विंशत्यामाः{ते च विपानविंशत्यामाः तेषां स्थानभूतम् {-आश्रयभूतम् } अपि प्रज्ञापयसि। कन्याभिः{-स्त्रीभिः) निवृत्तं {-कन्याम- यमपि} तच्च मनुष्यैः {-मनुजैः} निवृत्तमपि । अनुस्वारोऽलाक्षणिकः। {धर्म विशेष्यं इति विरोधः} पक्षे । विषण्णानां -विषादवतां) विश्रामस्य स्थानभूतं, कर्णानाममृतं, मु- नीनां सम्मतम् ॥२३॥ શબ્દાર્થ नाह! (नाथ!)नाथ! पि (अपि)=Y. परिणाम (परिणाम)=परिणाम, परिणति. कह (कथं)-म. महुर (मधुर)-मधुर, सुन्६२. पनवेसि (प्रज्ञापयति)=j ५३थे छे, तुंना छे. परिणाममहुरं-परिणामे मधु२. कन्ना (कन्या)-न्या, मामा. विस (विष) विष, २. मय (मय)-प्रयुतावाय श. अन्न (अन्न)-मन्ना मय (मत)-भत. वीसा (विंशति)-वीस, डी. कन्न (कर्ण), अन. आम (आम)-रोग. अमय (अमृत)-अभृत, सुधा. विसन्न (विषण्ण)-भिन्न, विषाद पामेला कन्नामयं=(१) ज्यामोमें मनाया; (२) माणा वीसाम (विश्राम)-विश्राम, विसामो. सानो भत; (3) अर्जुन अमृत. ठाम (स्थान) स्थान, माश्रय. मुणिस (मनुष्य) मनुष्य. भूअ (भूत)=समान, तुझ्य. मुणि (मुनि)=भुनि, संयमी. विसन्नवीसामठामभूअं=(१) अरमय मान्न मने मेरी सम्मय (सम्मत)-संमत. शेगोना आश्रय समान; (२) भिन्न (नो)न मुणिसंमयं=(१) मनुष्यमय; (२) संयमी मोने संभात. धम्म (धर्म)=धने. . વિશ્રામસ્થાન તુલ્ય, १ "निवृत्तमनुष्यप्राय' इति ग-पाठः।

·२४५ રિતા ] श्रीवीरस्तुतिः પધાર્થ વિ – હે નાથ! ઝેરમય અન્ન અને કોડી (અનેક રોગોના આશ્રય સમાન હોવા છતાં પરિણામે મધુર તથા વળી કન્યા-મય હોઈ કરીને મનુષ્યમય એવો ધર્મ તું કેમ પ્રરૂપે છે પરિ–બહે નાથ! પરિણામે મધુર, ખિન્ન (મનવાળા)ને વિશ્રામ-થાન તુલ્ય, કર્ણને અમૃત સમાન અને સંયમીઓને સંમત એવો ધર્મ તું પ્રરૂપે છે.”—૨૩ સ્પષ્ટીકરણ અલાક્ષણિક અનુસ્વાર– અવણિકારે “મુળિલંમરંમાં પુનિત શબ્દથી મનુષ્ય અર્થ કર્યો છે અને કુર્લામના અનુસ્વારને અલાક્ષણિક ગણું મુળમર્થ પાઠનો મનુષ્યમય-મનુષ્ય બનાવેલ એવો અર્થ સૂચવ્યો છે. પ્રાકૃતમાં અનુસ્વાર અલાક્ષણિક ગણાય છે એ સંબંધમાં અનેક ઉદાહરણ મળી શકે છે. જેમકે (૧) શ્રીઉપસર્ગહરસ્તોત્રની પ્રથમ ગાથાને હવે ઘઉં એ પૂર્વાર્ધ, (૨) પુખર- વર યાને “શ્રુતસ્તવ સૂત્રના થા–અંત્ય પદ્યના દ્વિતીય પાદમાં વંશજાળ૦ એ ભાગ. सच्छंदयं समुबह सवं परमप्पयं व पिच्छतो। जं पुण जिअसयलक्खो वि अप्पसत्तो सि तमजुत्तं ॥ २४ ॥ [स्वच्छन्दतां (स्वच्छां दयां) समुह सर्व परं પતિ (સામમિ) ફિક્સ એ પુનઃ નિરીક્ષક (લિત તંત્ર ) अपि अल्पसत्त्वः (आत्मसक्तः) असि तदयुक्तम् ॥] अवचूर्णिः सच्छंदेति । स्वच्छन्दतां समुद्रह-धारय । सर्व परन्-अन्यं पश्यन् अल्पकमिव । यत् पुनः अभिभूततमस्तकरणोऽपि अल्पसत्त्वोऽति एतदयुक्तम् ।पक्षे स्वच्चाम्-जतिनिर्मला - આત્મનિવનિ પ્રતિ Hd ૨૪ / શબ્દાર્થ રસ (C) સ્વરદતાને. 1 (Eદ. સિંહ (RLS)=૭, વિ. ()=, અન્ડર કે (1) દયાને. sc (=૨ પ. RE (FR)૨ ક. cy (5)=- = = = દિને કર્યો ? 3 . ર ની જિનપ્રક-ક- (2 ). : -STs, રજ, “.' કટા ·વીરસ્તુતિ જીવાર ઘ (4)=જેમ, એવો; (૩) ત્યાં છે સર્વ નક્ષત્રોને જેણે એવો; પિતો (પ્રેક્ષ)=જોતો, નિહાળ. - (૪) જીતી લીધાં છે સપરિવાર અથવા સૈન્ય સહિત ઉં (૧)=જે. એવાં નક્ષત્રોને (પણ) જેણે એવો; (૫) કર્યું gr (ઉના)=વળી. છે-મેળવ્યું છે પોતાનું લક્ષ્ય જેણે એ. જિક (નિત)=જીતેલ. દિ (કવિ) પણ ૪ (૪)=સકળ, સર્વ. ૩પ ()=અલ્પ, ઓછું. ૩ણ (મક્ષ)=ઈન્દ્રિય. (ક્ષ)=નક્ષત્ર, પત્ત (રવ)=સત્ત્વ, બળ. ()=૧) પરિવાર સહિત; (૨) સૈન્ય સહિત. (જામ7) આત્મા દસ () સે. સત્ત (f)=આસક્ત, લીન. ઈવ (ત્રણ)=લાખ. Mલત્તો (૧) અલ્પ બળવાળો; (૨) આત્મામાં લીન, લય () પોતાના. auતત્તો () =અરાગી, વીતરાગ. યણ (ઋક્ષ)=લક્ષ્ય. લિ (હિ)=છે. નિષત્તવો (૧) છતી છે સર્વ ઈન્દ્રિયોને જેણે તં (ત)=ો. એવો; (૨) જીત્યા છે સો લાખ (જ)ને જેણે અનુત્ત (યુ)=અયુક્ત, ગેરવ્યાજબી, પધાર્થ વિક–જહે નાથ!) સર્વ અપર (જનીને અત્યંત અહ૫ (અર્થાત પિતાનાથી ઉત- રતો) જેતે તું રવછંદતા ધારણ કરે (એ તે ઠીક પણ) સર્વ ઈન્દ્રિયને [અથવા શત લક્ષને, સર્વ નક્ષત્રોને કે સદલ નક્ષત્રોને જીત્યા પછી (પણ) તું જે અલ્પ બળવાળો (દેખાય) છે તે અયુક્ત છે.” પરિ–“(હે નાથી) સકલ અન્ય (જનને પિતાના જેવો જોતો કે તું નિર્મળ દયાને ધારણ કર (કરે છે). વળી જેણે સમસ્ત ઇન્દ્રિયને જીતી છે એ તું આત્મામાં લીન બને છે આત્મરમણતામાં રમી રહ્યો છે તે શું અયુક્ત છે? [અથવા જેણે પોતાના લક્ષ્યને મેળવ્યું છે એવો તું (સાંસારિક ઘટનાને વિષે) વિતરાગ છે તે શું અનુચિત છે? ]-૨૪ સ્પષ્ટીકરણ નિર્મળ દયા- કવીશ્વરે છે તે એમ ઉલ્લેખ કરી દયાને “સ્વચ્છ' એવું વિશેષણ કેમ આપ્યું એવો પ્રશ્ન સહજ ઉપસ્થિત થાય છે. આનો ઉત્તર એ છે કે દયાના વિરોધી કોઈ હોય–કોઈ પણ દર્શનકારે ‘દયા’ તત્વને ઉડાવી દીધું હોય એમ સમજાતું નથી, પરંતુ જરૂર જેમ અન્યાન્ય ધર્મ વલંબીઓ પૈકી સૌ કોઈ પોતપોતાના ધર્મને સર્વોત્તમ માનવા (અને કેટલીક વાર તો મનાવવા પણ તૈયાર રહે છે, પછી ભલે તે ધર્મ હો કે અધર્મ હો તેમ દયા-દેવીના ઉપાસક તરીકે ઓળખાવનારાઓ પૈકી બધા ખરેખર દયા પાળે છે એમ નથી. કેટલાક તો દયાના નામે પણ પ્રવિધ કરતાં પાછી પાની કરતા નથી. એ જ્યાં વિદ્વાનોથી અજાણ્યું છે? કહેવાનું તાત્પર્ય - ·પણ સૂક્ષ્મ પર્યાલોચન દ્વિતિ | श्रीवीरस्तुतिः ૨૪૭ એ છે કે અંતરંગ વૃત્તિથી અચના હિતને વિષે દ્રવિત હોવું એ દયા શબ્દના વાચ્ચાઈનો સ્વીકાર તે સમગ્ર આર્ય દર્શનના અનુયાયીરો કરે છે. પરંતુ એનો લક્ષ્યાર્થ સમજવાનો દાવો કરનારામાંથી કેટલાનો દાવો સચોટ હોઇ સાચો છે? જે દર્શનમાં જીવના સૂફમમાં સૂક્ષ્મ ભેદની પ્રરૂપણ કરવામાં આવી હોય, જ્યાં દયાના સિદ્ધાન્તને સ્યાદ્વાદની દૃષ્ટિએ વિચારવામાં આવ્યો હોય–જેમાં અહિંસાના અનેક ભંગ બતાવ્યા હોય તે દર્શન-પ્રરૂપિત દયા તે “વચ્છ દયા છે, બાકી બીજી યા તે “અસ્વરછ દયા છે. કહ્યું કયું દ્રવ્ય સચિત્ત છે–સચેતન છે, કેવી રીતના વર્તનથી તેને સંક્લેશ થાય છે એ ભેદોનું નિરૂપણ તૈયાયિક દર્શનમાં નથી એમ કહેવાય છે, તે આવી પરિસ્થિતિમાં તૈયાયિકો વચ્છ- સાચી દયા પાળી શકે ખરા? સાંખ્ય દર્શન પૂર્વક દયાનું રહસ્ય સમજાવે છે એમ કોઈ છાતી ઠોકીને કહી શકે તેમ છે? જે નહિ કહી શકે તો તેના અનુયાયીઓ સાચી દયાના ભક્ત છે પેમ કેમ કહેવાય? પૂર્વમીમાંસકો યજ્ઞાદિ કર્મ કરી પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ-અરે મનુષ્યને હેમ કરનારા-તેને ભોગ લેનારા દયાની અભિરુચિવાળા હોવાનો દાવો કરે એ ક્યાંનો ન્યાય? પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિ પણ સચેતન છે અને એ તવોને જીવાત્મા સુષુપ્તિ અવસ્થાવાળો છે એમ માનનારા વેદાન્ત-વેત્તા રા તને પ્રાણ લે અને તેમ છતાં તેને પાય ન ગણે એ શું કહેવાય? દેવીના ઉપાસકો પોતાની માંસ-લોલુપતાને તૃપ્ત કરવાના બહાના હેઠળ પશુઓનું બલિદાન કરવા છતાં પોતાને “સદય” તરીકે ઓળખાવે છે કે પૂછતા ? ભારતીય સુપ્રસિદ્ધ છ દર્શનના અનુયાયી સિવાયના અન્ય મતવાળા પ–સુશે પીએને, ચાહુદી. પારસરશે. મુરલી સ્થાવર તથા જંગમ દ્રવ્યોમાં ઈશ્વરી સત્તાને કાર કરે છે, પરંતુ જે તે ભક્ષ્યભટ્સથી અનલિત રહી માંસાહાર કરે, શિકાર કરે, તો તેની દયા સ્વચ્છ કહેવાય? કેટલાક માનવો રોગ- કોને કરાર કરાવવામાં દયા માને છે, પરંતુ શું તે એવું પ્રમાણપત્ર રજુ કરી શકે તેમ છે કે જેથી એ અને મુખજ ધરા છે? શું મરણત કઈમાં ફસાયેલે જીવ પણ હવાને વખાં મરે છે એ વાત ભૂલી જવા જેવી છે? આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે કાનેક સારિક દાન લઈ પોતાની અનિશિ અનુસાર કરે છે, પરંતુ જે દયા કિની દરાની વિધી , જે તે અને ઉપકારક ન હોય, જે રમત અને નરમ રજામાં વિશ્વરૂપ દેય એ જ દશા નહિ કહેવાય પરંતુ તે = દ. છે- કવિ દિન - કિક હા - અત્યાચાર – ૫ છે. ૧૦ તત્વનિર્ણાસા (3 ·} १२४८ શ્રીવીરરસ્તુતિ अमयरसोहालिद्धा अमच्छरिद्धा असारसरहंगा । कह निच्चमसंखोहा जलयरवसही वि तुह वाणी ? ॥ २५ ॥ [अमकरशोभादिग्धा (अमृतरसौधादिग्धा) अमत्स्या (अमत्सरेद्धा) असारसरथाङ्गा (असारस्वरभङ्गा)। कथं नित्यं अशङ्खौघा (असङ्घोभा असयोहा वा) जलचरवसतिः (जलदरवसखिः) अपि तव वाणी?॥] अवचूर्णिः अमयेति । मकराणां{-जलचरविशेयाणां} शोभया आदिग्धा-उपचिता न {तथा करशोभादिग्धा} । न मत्स्यैः ऋद्धा-समृद्धा। न विद्यन्ते सारसा{-लक्ष्मणा) रथाङ्गाः चक्रवाकाः} च यस्याम् । इन विद्यन्ते शङ्खानामोधाः-समूहा यस्याम् } । जलचरवसति समुद्रोऽपि । तव वाणी (इति विरोधः । पक्षे अमृतरसस्य ओघः-प्रवाहः तेन ऋद्धा- चिता}।न मत्सरेण{-परसम्पदसहनेन कार्पण्येन वा इद्धा-दीप्ता । न विद्यते सारस्वर {-प्रधानस्य स्वरस्य-नादस्य} भङ्गः-खण्डना यस्याम् । असोभा। जलदो-मेघस्तद्रव सखीव ॥ २५॥ શબ્દાર્થ अ (अ)-निधार्थ श६. सारस (सारस)-सारस (पक्षी). मयर (मकर)-भग२. रहंग (स्थान)-यपा (पक्षी). सोहा (शोभा)-शोला. सार (सार)-तम. आलिद्धा (मादिग्धा)=युत. सैर (स्वर)-स्व२. अमय (अमृत)=अभृत, सुधा. रस (रस)=२स. हंग (भा)-नांगत. ओह (ओघ)-समूह असारसरहंगा-(१) सारस भने २४ाथी २॥ अमयरसोहालिद्धा=(१) मगरनी शोमाथी २डित સ્વરને ભાંગનારી. (२) सुधा-२सना समूहथा व्यात. मच्छ (मत्स्य)-भास्य, मा७खं. कह (कथं) म. रिद्धा (ऋद्धा)-समृद्ध निचं (नित्यं)-स. मच्छर (मत्सर)-ध्या, ५२ संपत्तिनी असलियता. संख (शह)-शंभ. इद्धा (दीप्ता)-हीस. संख (सङ्ख्य)-संध्या-म. अमच्छरिद्धा-(१) मत्स्योशी समृध नाड मे; (२) ऊह (जह)=त. મત્સરથી અદીત. संखोह (सझोभ) =संक्षोभ, RR2. १ 'जलदः-मेघस्तस्य' इति ग-पाठः। ૨ આ શબ્દના =ખાણ અને =સરોવર એ પણ એ અર્થો થાય છે, પરંતુ પ્રસ્તુતમાં તે पयोगी छे. (२) उत्तम स्वरना लंगथी २डित; (3) अ 2 ·चिरविता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૪ સરવો (૧) શંખોના સમૂહ વિનાની (૨) સંખ્ય રવ (=ાને, અવાજ, તર્કોથી યુક્તક (૩) સક્ષોભ વિનાની. દિ (ર)=સમ્મી. Gર () જળચર. કરવવંડી=મેઘના વનિની સખી. વેદ (3) નિવાર, રહેઠાણ લિ (=પણ. સરવરવહીજ્જળચરોનું રહેઠાણ, સમુદ્ર, તુ ( તતારી. (scર)ને વાળી (=વાનું. પધાર્થ વિ – હે પ્રભુ!) તારી વાણું જલચરાના નિવાસ (સમુદ્ર)રૂપ હેવા છતાં કેમ મગરની શોભા વિનાની છે, તેથી સમૃદ્ધ નથી, સારસ અને ચક્રવાકથી રહિત છે તેમજ સર્વદા શંખોના સમુદાયથી (પણ) વિહીન છે ? પરિ–કહે પ્રભુ! તારી વાણું વળી મેઘના ધ્વનિની સખી છે, માટે જ તે સુધારસના સમૂહથી વ્યાપ્ત છે, મત્સરથી અદીત છે, ઉત્તમ સ્વરના લંગથી રહિત અથવા અસાર રિવરને ભાંગનારી છે અને સર્વદા સંક્ષોભ વિનાની અથવા અસંખ્ય તર્કોથી યુક્ત ] છે. ૨૫ સ્પષ્ટીકરણ જિન-વાણીને સમુદ્રની ઉપમા- શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત સ્તુતિ તરીકે ઝળપ્પાની સંસારદાવાનલની સ્તુતિના નિસ-લિખિત તૃતીય પદ્યમાં જૈન સિદ્ધાન્ત કે જે જિનની વાણીરૂપ છે તેને સમુદ્રની આબેહુબ ઉપમા પાપવામાં આવી છે – "योधागाधं उपदपदयीनीरपूराभिरामं जीवाहिंसाविरललहरीसामागाटदेयम् । चूलावेलं गुरगममणीतलं दुरपार सारं वीनसमजलनिधि सादरं साधु सेये ॥" અન્યત્ર પણ એવી ઉપમા કઈ છે. જેમકે મુનિશેખરદિન વિંશતિજિન- સ્તવનું ન્સિ-લિખિત ર૭મું પદ – ગુનીવરસિંદુનિવર ! તને દીવેલ, વિહિં ! ન જન છે SEનાં પર અ. . ય છે – “પરિપત્ર, નિદાન- निरागमल्धुिपतिः हर-मनुदो हदयोटदहोन्नु नः ।" ૧ : કા કક . . :-- -- ---- -: - - કર્ક જાની - . - - - - - દિડ : - - 3 , , , - - - - - - રાજs = શિ- - :: ૮ :- ૮ ·२४८ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपा- अमयरसोहालिद्धा अमच्छरिद्धा असारसरहंगा। कह निच्चमसंखोहा जलयरवसही वि तुह वाणी ? ॥ २५ ॥ [अमकरशोभादिग्धा (अमृतरसौधादिग्धा) अमत्स्यी (अमत्सरेद्धा) असारसरथाङ्गा (असारस्वरभङ्गा)। कथं नित्यं अशङ्खौधा (असङ्खोभा असङ्खयोहा वा) जलचरवसतिः (जलदरवसखिः) अपि तव वाणी अवचूर्णिः अमयेति । मकराणां -जलचरविशेषाणां} शोभया आदिग्धा-उपचिता न {तथाऽम. करशोभादिग्धा) । न मत्स्यैः ऋद्धा-समृद्धा । न विद्यन्ते सारसाई-लक्ष्मणा) रथाङ्गाः।- चक्रयाकाः च यस्याम् । {न विद्यन्ते शङ्खानामोघाः-समूहा यस्याम् } जलचरवसतिः- ममुद्रोऽपि । तव वाणी {इति विरोधः} । पक्षे अमृतरसस्य ओघः-प्रवाहः{तेन ऋद्धा-उप. चितान मत्सरेण -परसम्पदसहनेन कार्पण्येन वा} इद्धा-दीप्ता । न विद्यते सारस्वरस्य प्रधानस्य स्वरस्य-नादस्य} भगः-खण्डना यस्याम् । असङ्कोभा। जलदो-मेघस्तद्रवस्य साव॥२५॥ શબ્દાર્થ ()निया . सारस (गाररा)-सारस (५) मगर (मार):12. रहंग (रथा)-२४१४ (पक्षी). रोग (मोना)-प्रोभा. सार (गार)-उत्तम. आदिता (भायाम. सर (म्बर)-२१२. म (मन, १घा. हंग (मर)-भागते. अमारसरहंगा-(1) सारम भने २४ाशा रिता (૨) ઉત્તમ સ્વરના મંગથી રતિ; (૩) અમાર मरगोविदा-१) मानी माथी २.० २१२२ मांगनारी. (भाटी च्या. कट (कथ)- म. मट(४५. निय (नि-i-4. डर (निनी anart. यंग्य (गल)-in. संग (मदर) -R. द: ५५२९;10) र (४), मनार (4) : in time. Free-मन्टना दिग-1 ", in indian ·सिरविता] श्रीतीरस्तुतिः ૨૪ અસંતો-(૧) પોના સમૂહ વિનાની; (૨) અસંખ્ય કa (4)=સ્વનિ, અવાજ, તર્કોથી યુક્તક (૩) સક્ષોભ વિનાની. દિ (ત્તિ)=સખી. iાર (ર) જળચર. તરવહી-મેઘના વનિની સખી. વદિ (4) નિવાસ, રહેઠાણું. વિ (વિ)=પણ. તરવહી જળચરોનું રહેઠાણ, સમુદ્ર. તુ (તાવ) તારી. લવ (૨)=મેવ વળ વાણી)વાણી. પધાર્થ વિડ–“(હે પ્રભુ !) તારી વાણું જલચરના નિવાસ (સમુદ્ર)રૂપ હોવા છતાં કેમ મગની શોભા વિનાની છે, તેથી સમૃદ્ધ નથી, સારસ અને ચક્રવાથી રહિત છે તેમજ સર્વદા શેખના સમુદાયથી (પણ) વિહીન છે? પરિ૦–બહે પ્રભુ! તારી વાણી વળી મેઘના ધ્વનિની સખી છે, માટે જ તે સુધારસના સમૂહથી વ્યાપ્ત છે, મત્સરથી અદીત છે, ઉત્તમ સ્વરના ભંગથી રહિત [અથવા અસાર સ્વરને ભાંગનારી છે અને સર્વદા સંક્ષોભ વિનાની [અથવા અસંખ્ય તર્કોથી યુક્ત ] છે”—૨૫ સ્પષ્ટીકરણ જિન-વાણુંને સમુદ્રની ઉપમા- શ્રીહરિભરિત સ્તુતિ તરીકે ઓળખાતી સંસારદાવાનલની રતુતિના નિગ્ન-લિખિત તૃતીય પદ્યમાં જૈન સિદ્ધાન્ત કે જે જિનની વાણીરૂપ છે તેને સમુદ્રની આબેહુબ ઉપમા આપવામાં આવી છે. - "चोधागाधं सुपदपदवीनीरपूराभिरामं जीवाहिंसाविरललहरीसङ्गमागाइदेहम् । चूलावेलं गुरुगममणीसगुलं दूरपारं सारं वीगगमजलनिधि सादरं साधु सेवे ॥" અન્યત્ર પણ એવી ઉપમા અપાઈ છે. જેમકે શ્રીમુનિશેખરસૂરિકૃત ચતુર્વિશતિજિન- સ્તવનું નિગ્ન-લિખિત ર૭ મું પદ્ય – "गुरुगमावलिनीरसपूरितं. सुपरिपद्धतिवेलविराजितम् । सकलजीवद्यामणिसङ्खलं, जिनवरागमवारिनिधि स्तुये ॥" નીચે મુજબનાં બે પદ્યમાં પણ આવી ઉપમા લેવાય છે – "नयगमादिशिलोचयदुर्गमो, यहुविधार्थमहामणिमण्डितः । जिनवरागमसिन्धुपतिः कुरत्-समुदयो मुदयोदयदोऽस्तु नः ॥" ૧ ગુરૂના જોહની ગરવા મોટા ગમની રિપ જળથી પૂર્ણ, સુદર પરિરૂપ વેવી વિવિન તથા સર્વ જીવોની દયારૂપ અહિથી વાસ રવા જિનેશ્વરના સિદ્ધાન્તરપ સુદની સ્તુતિ કરું છું. ૨ નો, ગમે રે રૂ૫ ખડથી દુર, ક તરેહના પદારૂપ મહારથી વિપિન તેમજ સ્કરાયમાણ ઉદયવો જે જિનેશ્વરના કામરૂપ સમુદ્ર પણ હર્ષની પ્રાપ્તિના ઉદય માટે છે. - ૪૪૦ ૩૨ ·૨૫e શ્રીવીરસ્તુતિ [ીવનપાર- જનતાપૂ, નયgોટલપુરમ્ | सदर्शनादिरनाढ्यं, वन्दे जैनागमोदधिम् ॥" વળી જિન-શાસન અને જૈન આગમનો અભેદ-દષ્ટિએ વિચાર કરી શકાય તેમ છે એટલે અધ્યાત્મસારના છઠ્ઠા પ્રબંધગત આગમ–તુતિ અધિકારનું નિસ-લિખિત આદ્ય પદ્ય પણ અત્ર રજુ કરવું અનુચિત નહિ ગણાય – "उत्सर्पद्व्यवहारनिश्चयकथाकल्लोलकोलाहल- प्रस्यदुर्नयवादिकच्छपकुलभ्रश्यत्कुपक्षाचलम् । उद्यधुक्तिनदीप्रवेशसुभगं स्याद्वादमर्यादया युक्तं थीजिनशासनं जलनिधि मुक्त्वाऽपरं नाश्रये ॥१॥" અર્થાત્ વ્યવહાર અને નિશ્ચયની કથારૂપ વધતા જતા (ઉછળતા) તરંગોના કોલાહલથી ત્રાસ પામતા દુર્નયવાદી (એકાન્તવાદી)રૂપ કાચબાઓના સમુદાય વડે જેમાં કુપક્ષરૂપ પહાડો ભેદાઈ જાય છે, જે ઉગતી વિસ્તાર પામતી) યુક્તિરૂપી સરિતાઓના પ્રવેશ વડે મનહર છે તેમજ જે સ્યાદ્વાદ (અનેકાન્તવાદ)રૂપ સીમાથી યુક્ત છે, તે શ્રીજૈન શાસનરૂપ સમુદ્રને છોડીને હું અન્યનો આશ્રય કરતો નથી. વિશેષમાં શ્રી મુનિસુન્દરસૂરિકૃત વર્ધમાનરસુતિ કે જે શ્રીશેલનસ્તુતિની સંસ્કૃત ભૂમિકા (પૃ. ૧૧૧)માં સંપૂર્ણ છપાયેલી છે તેનું નિન્સ-લિખિત ત્રીજું પદ્ય પણ અત્રે નોંધી લઈએ "भवतु भवभिदे ममानन्तसहयार्थवाचाक्षरालीजलागाधमध्यो जिनेन्दूक्तसिद्धान्तपाथोनि- धिर्धीवरैरप्यगम्यस्तनूमत्कृपोल्लासिवेलाकुलो बहुविधनयभङ्गकाऽप्रतरत्नोत्करभ्राजितोऽप्राप्तपारः सुपाठीनमालाभिरप्युल्लसद्धेतुरङ्गत् तरङ्गावलीमालितः प्राज्ययुक्तिप्रथाशुक्तिभृत् । पृथुचतुरनुयोगदीव्यत्तरः स्पष्टदृष्टान्तमुक्ताकलापाचिताङ्कप्रदेशो मुनीन्द्रादिसद्वृत्तसर्पत्- तिमिश्रेणिभिः सङ्कुलः श्रीनिवासो गभीरत्वभू- वुिधजनमनोमुदुल्लासनप्रत्यलप्रेहदिद्धप्रमाणौधकेलिमहाभूमिभृद्धोरणीवन्धुरः सूक्तस- न्दोहभास्वत्मवालालयो देवताऽधिष्ठितः ॥ ३॥" અર્થાત્ અનંત સંખ્યાત્મક અર્થ અને વચનના અક્ષરોની શ્રેણિરૂપ જળ વડે અગાધ મધ્યવાળે, બુદ્ધિ વડે ઉત્તમ એવાને પણ અગમ્ય, પ્રાણીઓની દયારૂપ ઉલ્લાસ પામતી ભરતીથી વ્યાસ, અનેક જાતના નય અને લંગરૂપ નવીન રનના ઢગલાથી પ્રકાશિત, સુંદર પાઠકોની શ્રેણિઓ વડે પણ જેનો પાર પમાય નહિ એવો, ઉલ્લાસ પામતા હેતુરૂપ ઉછળતા મોજાની માલા વડે વ્યાસ, પ્રચુર યુક્તિની કીર્તિરૂપ શુક્તિથી ભરપૂર, વિસ્તૃત ચાર અનુયોગરૂપ ચળકતા તટવાળ, સ્પષ્ટ ઉદાહરણરૂપ મોતના સમુદાયથી જેનો અંક–પ્રદેશ વ્યાપ્ત છે એવો, મુનીશ્વર પ્રમુખના સુંદર વૃત્તરૂપ સરતા તિમિની શ્રેણિથી વ્યાસ, લક્ષ્મીના નિવાસરૂપ, ગંભીરતાની ભૂમિરૂપ, ૧ અગ અને અનગરૂપ જળોથી પરિપૂર્ણ, નયરૂપ મોજાથી વ્યાપ્ત તેમજ સમ્યગ્દર્શનાદિ રતોથી યુક્ત એવા જૈન આગમરૂપ સાગરને હું વંદું છું. ૨-૩ આ બંને શબ્દો દ્વિઅર્થી છે. જેમકે ધીવર એટલે માછી અથવા વિશિષ્ટ બુદ્ધિશાળી અને પાઠીન એટલે એક જાતની માછલી અથવા પુરાણોનો વાચક, ૪ એક જાતનું માછલું.

·જિતા ] श्रीबीरस्तुतिः ૨૫૬ પંડિત જના ચિત્ત પ્રતિ આનંદ ઉલ્લાસ માટે સમર્થ, હીંચોલા ખાતા (8) અને દીય પ્રમા- ના સમૂહુરૂપ કીડાના મોટા પર્વતોની માલા વડે મનોહર, સુંદર ઉક્તિના સંદોહરૂપ સુશે- ભિત પરવાળાના ગૃહરૂપ, દેવતા વડે અધિષિત તેમજ જિન—ચન્ટે કઘેલો એવો સિદ્ધાન્તરૂપ સમુદ્ર મારા ભવને ભેદનારે થાઓ, જૈન આગમ સ્યાદ્વાદમય હોવાથી, શાસ્ત્રવાર્તાસમુચ્ચયના (સ. ૭)ની ટીમના પ્રારંભમાંના શ્રીયશવિજયના નિવેદનની પણ અત્રે નોંધ કરી લઈએ. "आगच्छत्रिपदीनदीसमुदयद्भगभ्रमप्रोच्छल- तकोर्मिप्रसरस्फुरन्नयरयत्याद्वादफेनोञ्चयः । यत्याधापि वितृत्वरो विजयते स्याद्वादरत्नाकर- तं वीरं प्रणिध्महे विजगतामाधारमेकं जिनम् ॥ ३॥" અર્થાત (શ્રીજિનેશ્વરના મુખરૂપ હિમાલયમાંથી આવતી (નીકળતી ઉત્પાદ, વ્યય અને વ્ય- રૂપ) ત્રિપદીરૂપ નદીમાં સુંદર રીતે ઉદય પામતા લંગોના ભ્રમથી ઉછળતા તર્કરૂપ કોલોના પ્રચારથી નયના વેગથી વ્યાપ્ત એવા ચાદરૂપ ફણનો સમૂડ ત્યાં કુરી રહ્યો છે એવા તેમજ અત્યારે પણ જેને પ્રસરણશીલ સ્યાદ્વાદરૂપ સમુદ્ર વિજ્યી વર્તે છે. તે લોન્ચના અદ્વિતીય અવલંબનરૂપ વીર તીકરનું અમે ધ્યાન ધરીએ છિયે. જેમ આ પઘોમાં જિન-વાહને સમુદ્રની ઉપમા કાપવામાં આવી છે તેમ જિન-વીને- જિનાગમને ચન્દનની, ગોવિન્દની. રોડગિરિની. ગાની, નિધિની, સિડની. પવનની જેમ અનેક પ્રકારની ઉપમા અપાય છે. આ સંબંધમાં એટલું કહેવું લસ થશે કે પ્રાયઃ વિચારરવારના પ્રત્યેક તરંગની આદિમાં જિનાગમની અનેક પ્રકારના રૂપક વડે ઉપાધ્યાય શ્રી કીર્તિવિજયગતિ એ સ્તુતિ કરી છે. સાતમા તરંગની આદિમાં તેમણે મને ચદનની ઉપમા આપી છે એ વાત નીચે મુજબના પદ્ધ ઉપરથી જાણી શકાય છે "काष्टोपमानि परमतदयान्यपि गुरिसनीन्दर्गभिः । કુમતિ દ ર કનાજનજર ના ગોવિન્દની ઉપમા વિચારણા કરવા ર.પ ૯ માં પ્રથમ તરાના પ્રારંભમાં (૮૧ પૂછમાં) નિસ-લિખિત પદ્યમાં જે ડાઇ છે – “જિનિ સમજે, રાજા સની તેં , હિત્રિ૪ રન " कह कीरउ पडिओलो असनोसरणागयाग जंतृणं । સુરવન તુર્દ વિગર! ઉપરા દા [ પ જિતે નિતિ)નો રસ - સપનાનાં (s: કાન) ! सरसदिन र निरेन्द्र प्रागारन्टेन (पादारविन्देन)।

·૫૨. શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल- अवचूर्णिः कहेति । कथं क्रियते परितोपः। न समवसरणे आगता ये जन्तवस्तेषां देवश्रितेन प्रकाराणां वृन्देन {इत्यसङ्कल्पम्} । पक्षे असमः-अनन्यसदृशः। शरणाय आगंता ये तेषां पादावेवारविन्द-पद्मं तेन ॥ २६ ॥ શબ્દાર્થ જદ (જર્થ) કેમ. સેવિ (તિ)=સેવાયેલ, આશ્રિત. (વિ) કરાય છે. સુવિgor=સુરોથી સેવિત. હિરો (રિતોષઃ)=સંતોષ. તુ (ત)-તારા. કિશોરો (તિતોઃ)= નિr (નિ)=જિન, વીતરાગ. વિમો (તિવો)=પ્રતિષ. વર (વર)=ઉત્તમ. મોત (સમરી)=સમવસરણ, દેશના–સ્થળ. હું (ન્દ્ર)=ઇન્દ્ર. કાય (સાત)=આવેલ. જિળવા=હે જિનોત્તમોને વિષે ઇન્દ્રા! તમોતરાયા=સમવસરણને વિષે નહિ આ વેલા. પાયારૂ (કાર=પ્રાકાર, ગઢ. કરો () નિરૂપમ, અસાધારણ ઃિ ()=સમૂહ. Tr (ચાર)=શરણ, આશ્રય. પર (ર)=ચરણ, પગ કરાયા=શરણે આવેલા. જર્વર (અવિન્ટ) કમળ. if (બજૂના)=પ્રાણીઓને. પાર્વજી=(૧) ગઢના સમૂહથી; (૨) ચરણ- (ર)=સુર, દેવ. કમલથી. પધાર્થ વિક–બહે જિનેશ્વર! સમવસરણને વિષે નહિ આવેલા એવા જીવોને (પણ) તારા (સમવસરણ સંબંધી) સુર-સેવિત ગઢનો સમૂહ કેવી રીતે સંતોષ (ઉત્પન્ન) કરે છે? પરિ – જિનવરપતિ! તારા શરણે આવેલા ને સુ–સેવિત તારા ચરણ- કમળથી અસાધારણ સંતોષ થાય છે.”—૨૬ સ્પષ્ટીકરણ S અર્થ-સૂચન– પંડિતજીએ કમલ૦ માંથી ૪ ને પૃથક ગણીને તેમજ હિતનું પ્રતિદોષ એવું રૂપાન્તર સૂચવીને નીચે મુજબ અર્થ કર્યો છે (પરંતુ તે ઉપર્યુક્ત અર્થ સાથે હરીફાઈ કરી શકે તેમ જણાતું નથી):- “હે જિનવરેંદ્ર! શરણાગત જંતુઓને સુરસેવિત તારા ચરણારવિંદ વડે જે અસમ-અસા- ધારણ પ્રતિદોષ કરવામાં આવે છે, તે શી રીતે? તારા ચરણારવિંદ તો દોષોનો નાશ કરવા માટે સુપ્રસિદ્ધ છે. છતાં એનાથી આવું વિપરીત કેમ થઈ શકે ? ૧ “માતાના પતિને શુતિ રજા-પાકા ·િિા] श्रीवीररुतिः ૨૫૩ જિનવદ! સમવસરણમાં આવેલા જંતુઓને સુરસેવિત તારા ચરણારવિંદ વડે જે પ્રતિત થાય છે એ બરાબર જ છે–તારાં ચરણે તો જંતુઓને-પ્રાણિઓને તો આપ નારાં જ છે.” રૂપ-સિદ્ધિ બિયા જ્ઞા' (૮-૧-ર૦૬)થી પ્રતિતો અને વિવોના ફોર અને કો બને છે અને સર્વત્રથી ડિતો અને કોપ થાય છે. શિવઃ સ થી ડિતો અને વિરો થાય અને જથી બંનેનું વિશેષ રૂપ થાય. જિનવરેન્દ્ર– રાગાદિ શત્રુઓને જીતે તે જિન કહેવાય છે. આ જિનના (૧) શ્રુત-જિન, (૨) અવધિ-જિન, (૩) મન:પર્યય-જિન અને (૪) કેવલિ-જિન એમ ચાર પ્રકારો પડે છે. આ ચારેમાં જે ઉત્તમ હોય છે તેઓ “જિનવર' કહેવાય છે, કેમકે તેઓ ભૂત, વર્તમાન અને ભાવિ ભાવ અને તેના સ્વભાવે ઉપર પ્રકાશ પાડનારા કેવલજ્ઞાનથી અલંકૃત છે. આ જિનવરો અતીર્થ. કર પણ હોઈ સામાન્ય કેવલી છે. તેથી તીર્થકરની પ્રતિપત્તિ માટે ઇન્દ્ર પદનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જિનવરોના ઈન્દ્ર તે જિનવરેન્દ્ર જાણવા. પ્રકૃણ પુણ્યના કંધરૂપ-તીર્થકરનામકર્મના ઉદયથી તેઓ “તીર્થકર કહેવાય છે. આથી જ્ઞાનાતિશય તેમજ પૂજાતિશય એ બંને અતિશયો સૂચવાય છે, કેમકે જ્ઞાનાતિશય વિનાના જિનોમાં ઉત્તમતા અને પૂજાતિશય વિનાના જિનવરોને વિષે ઈન્દ્રતાને અયોગ છે. જુઓ પ્રજ્ઞાપના સૂત્રની શ્રીમલયગિરિસૂરિકૃત વૃત્તિનું ત્રીજું પત્ર. સમવસરણ કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા બાદ જે સ્થળમાં બેસીને તીર્થકર ભવ્ય જીવોને દેશના આપે છે તેને “સમવસરણ કહેવામાં આવે છે. આનું ટુંકું પરંતુ સુંદર અને મુખ્ય મુખ્ય હકીકતો ઉપર પ્રકાશ પાડતું વર્ણન શ્રીરનપ્રભસૂરિકૃત કુવલયમાલાકથા (પૃ. ૧૧૬-૧૧૯) માં નજરે પડે છે. આવશ્યક નિર્યુક્તિ, ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્ર. સમવસરણ-પ્રકરણ, લોપ્રકાશ (સ. ૩૦) ઇત્યાદિ ગ્રન્થોને આધારે મેં તૈયાર કરેલું વિશિષ્ટ વર્ણન સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકાના સ્પષ્ટીકરણ (પૃ૦ ૨૯૧-૨૯)માં છપાયું છે. એ સંબંધમાં શ્રીયુત કુંવરજી આનંદજીએ કેટલીક ખલનાઓ હોવાનું મને વિ. સં. ૧૯૮૪ ના જેઠ શુદિ છઠના પત્ર દ્વારા સૂચવ્યું હતું તેનો અન્ન વિચાર થઈ શકે તે માટે તેમજ વિશેષ સ્પષ્ટતાની ખાતર પ્રાસંગિક હકીકત રજુ કરવામાં આવે છે. જાણે પોતાના ચિત્તની મલિનતાને દૂર કરતા હોય તેમ વાયુકુમાર દેવો યોજન પ્રમાણ પૃથ્વી ઉપરથી કચરો, ઘાસ વગેરે દૂર કરી તેને શુદ્ધ કરે છે-તેનું પ્રમાર્જન કરે છે. પછીથી પુણ્ય–બીજની વાવણી કરવા જાણે ઈચ્છતા હોય તેમ મેઘકુમાર દેવે સુગંધી જળની વૃષ્ટિ કરી એ પૃથ્વીનું સિંચન કરે છે. તીર્થંકરના ચરણેને પોતાના મસ્તકે ચડાવનાર આ પૃથ્વીની જાણે પૂજા કરતા હોય તેમ છએ ઋતુના અધિષ્ઠાયક દેવો (બંતર) પંચરંગી, સુગંધી, અધોમુખ ડોંટવાળા પુષ્પોની જનુ પર્યત કરે છે. ત્યાર બાદ વાણુવ્યંતર દેવો સુવર્ણ, મતિ અને માણેક વડે પૃથ્વી-તલ બાંધે છે અર્થાત્ તેઓ એક યોજન પતની આ પૃથ્વી ઉપર પીઠબંધ કરે છે. ચારે દિશાઓમાં તેઓ મનોહર તોરણ બાંધે છે. વિશેષમાં ભવ્ય અને દેશના સાંભળવા ૧ જે શબ્દની ઋાદિમાં પ્રતિ’ શબ્દ હોય તો તેના નો ર થાય , ·ઉપર શ્રીવીરસ્તુતિ [श्रीधनपाल अवचूर्णिः कहेति । कथं क्रियते परितोषः। न समवसरणे आगता ये जन्तवस्तेषां देवश्रितेन प्रकाराणां वृन्देन {इत्यसङ्कल्पम्} । पक्षे असमः-अनन्यसदृशः । शरणाय आगंता ये तेषां पादावेवारविन्दं-पग तेन ॥ २६ ॥ શબ્દાર્થ વ૮ (૪) કેમ. રવિ (પિત્ત)=સેવાયેલ, આશ્રિત. જa (f) કરાય છે. અરવિUસુરોથી સેવિત. ટિોરો (લિતોઃ)=સંતોષ. તુ (તવ=તારા. કિલો (તિતો)= નિ (નિન)=જિન, વીતરાગ, વો (ત્તિવો)=પ્રતિષ. વર (વર)=ઉત્તમ. समोसरण (समवसरण) T)=સમવસરણ, દેશના સ્થળ. રંદ્ર (3)=ઇન્દ્ર. હાય (સાત) આવેલ. મોરપાયા સમવસરણને વિષે નહિ આ ના=હે જિનોત્તમોને વિષે ઇન્દ્રા વેલા. પવાર (પ્રવાપ્રાકાર, ગઢ, વારો (અસમ) નિરૂપમ, અસાધારણ. વિંર (%)=સમૂહ. સર (ચારણ)=શરણ, આશ્રય. પાય ()=ચરણ, પગ રયા=શરણે આવેલા. સર્વ (સરવેન્દ્ર)=કમળ. તૂ ()=પ્રાણીઓને. પાપક(૧) ગઢના સમૂહથી; (૨) ચરણ- સુર (ર)=સુર, દેવ. કમલથી. પધાર્થ વિક–બહે જિનેશ્વર! સમવસરણને વિષે નહિ આવેલા એવા જીને (પણ) તારા (સમવસરણ સંબંધી) સુર–સેવિત ગઢ સમૂહ કેવી રીતે સંતોષ (ઉત્પન્ન કરે છે? પરિ–“હે જિનવરપતિ. તારા શરણે આવેલા અને સુ–સેવિત તારા ચરણ- કમળથી અસાધારણ સંતોષ થાય છે.”—૨૬ સ્પષ્ટીકરણ અર્થ-સૂચન– પંડિતજીએ શરમોર૦ માંથી ૪ ને પૃથક્ ગણીને તેમજ હિતનું પ્રતિદોષ એવું રૂપાન્તર સૂચવીને નીચે મુજબ અર્થ કર્યો છે (પરંતુ તે ઉપર્યુક્ત અર્થ સાથે હરીફાઈ કરી શકે તેમ જણાતું નથી) – “હે જિનવરેંદ્ર! શરણાગત જંતુઓને સુરસેવિત તારા ચરણારવિંદ વડે જે અસમ-અસા- ધારણ પ્રતિદોષ કરવામાં આવે છે, તે શી રીતે? તારા ચરણારવિંદ તો દોષોનો નાશ કરવા માટે સુપ્રસિદ્ધ છે. છતાં એનાથી આવું વિપરીત કેમ થઈ શકે? ૧ જાતિના પારિન તિ કરી ·૨૫૩ રત. છે જિનવેદ' ગગવામાં આવેલા જંતુઓને સુરસેવિત તારા ચરણારવિંદ વડે જે પ્રતિક શાય છે એ બરાબર જ છે–તારા ચરણે તે જંતુને-પ્રાણિઓને તોય આ૫) નારાં જ છે.' રૂપ-શિ—િ 'प्रत्यादौ ः' (८-१-२०१)ी प्रतितोप भने प्रतिदोपना प्रडितोप भने प्रडिदोप मने છે અને દેશી ડિતો અને ઘરો થાય છે. જે સાથી ડિતો અને કોલ થાય અને જા= થી બંનેનું ડિવો રૂપ થાય. જિનવરેન્દ્ર– રાગાદિ ત્રુષોને જીતે તે જિન કહેવાય છે. આ જિનના (૧) શ્રુત-જિન, (૨) અવધિ-જિન, (૩) મઃપર્યય-જિન અને (૪) કેવલિ-જિન એમ ચાર પ્રકારો પડે છે. આ ચારેમાં જે ઉત્તમ હોય છે તેઓ “જિનવર” કહેવાય છે, કેમકે તેઓ ભૂત, વર્તમાન અને ભાવિ ભાવ અને તેના રવભા ઉપર પ્રકાશ પાડનારા કેવલજ્ઞાનથી અલંકૃત છે. આ જિનવરો અતીર્થ કર પણ હોઈ સામાન્ય કેવલી છે. તેથી તીથકરની પ્રતિપત્તિ માટે “ઈન્દ્ર' પદનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જિનવરોના ઈન્દ્ર તે જિનવરેન્દ્ર જાણવા. પ્રકૃણ પુણ્યના સ્કંધરૂપ-તીર્થકરનામકર્મના ઉદયથી તેનો “તીર્થકર કહેવાય છે. આથી જ્ઞાનતિશય તેમજ પૂજાતિશય એ બને અતિશયો સૂચવાય છે, કેમકે જ્ઞાનાતિશય વિનાના જિનોમાં ઉત્તમતાનો અને પૂજાતિશય વિનાના જિનવરોને વિષે ઈન્દ્રતાનો અયોગ છે. જી પ્રજ્ઞાપના સૂત્રની શ્રીમલયગિરિસૂરિકૃત વૃત્તિનું ત્રીજું પત્ર. સમવસરણ– કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા બાદ જે સ્થળમાં બેસીને તીર્થકર ભવ્ય જીવોને દેશના આપે છે તેને “સમવસરણ કહેવામાં આવે છે. આનું ટુંકું પરંતુ સુંદર અને મુખ્ય મુખ્ય હકીકતો ઉપર પ્રકાશ પાડતું વર્ણન શ્રીરત્નપ્રભસૂરિકૃત કુવલયમાલાકથા (પૃ. ૧૧૬-૧૧૯) માં નજરે પડે છે. આવશ્યક-નિર્યુક્તિ, ત્રિષષ્ટિશલાકા પુરૂષચરિત્ર. સમવસરણ-પ્રકરણ, લોકપ્રકાશ (સ. ૩૦) ઈત્યાદિ ગ્રન્થોને આધારે મેં તૈયાર કરેલું વિશિષ્ટ વન સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકાના પરીકરણ (પૃ૦ ૨૯૧-ર૯)માં છપાયું છે. એ સંબંધમાં શ્રીયુત કુંવરજી આનંદજીએ કેટલીક ખેલનાર હોવાનું મને વિસં. ૧૯૮૪ ના જેઠ શુદિ છઠના પત્ર દ્વારા સૂચવ્યું હતું તેનો અત્ર વિચાર થઈ શકે તે માટે તેમજ વિશેષ સ્પષ્ટતાની ખાતર પ્રાસંગિક હકીકત રજા કરવામાં આવે છે. જાણે પોતાના ચિત્તની મલિનતાને દૂર કરતા હોય તેમ વાયુકુમાર દેવો યોજન પ્રમાણ પૃથ્વી પરથી કચરો, ઘાસ વગેરે દૂર કરી તેને શુદ્ધ કરે છે તેનું પ્રમાર્જન કરે છે. પછીથી પય–બીજની વાવણી કરવા જાણે ઈચ્છતા હોય તેમ મેઘકુમાર દે સુગંધી જળની વૃદ્ધિ કરી છે પૃથ્વીનું સિંચન કરે છે. તીર્થકરનાં ચરણોને પોતાને મસ્તકે ચડાવનાર આ પૃથ્વીને જ ઋતુના અધિષ્ઠાયક દેવો (બંતરો) પચરંગી, સુગંધી, અધમુખ હટવાળા પુષ્પોની જાન પયત વૃષ્ટિ કરે છે. ત્યાર બાદ વાણવ્યંતર દેવો સુવર્ણ મતિ અને મક વડે પૃથ્વી-તલ બાંધે છે અર્થાત્ તેનો એક યોજન પચતની આ પૃથ્વી ઉપર પીઠબંધ કરે છે. ચારે દિશામાં તેઓ મનહર તોરણ બાંધે છે. વિશેષમાં લવ્ય જનોને દેશના સાંભળવા ૧ જે શબ્દની =ાદિમ પ્રતિ” શબ્દ હેય તો તેને નો ૪ થાય છે. પૂજા કરતા હોય તેમ છએ ·૨૫૪ શ્રીવીરસ્તુતિ [ નવા માટે બોલાવતો હોય તેમ તોરણોની ઉપર રહેલે દવાનો સમૂહ રગી તેઓ ગમવસને સુશોભિત કરે છે. તોરણેની નીચે પૃથ્વીની પીઠિક ઉપર આલેખાયેલાં આડ મંગળ મલ તામાં ઉમેરો કરે છે. વિમાનિક દેવો અંદરનો, જ્યોતિકો મધ્યનો અને ભવનપતિ બહાર ગઢ બનાવે છે. મણિના કાંગરાવાળે અને રતને બનાવેલો અંદર ગઢ જાણે સાક્ષાત્ શહણગિરિ હોય તેમ શોભે છે. રતના કાંગરાવાળો અને નાનો બનાવેલો મધ્ય ગઢ અનેક માંથી આવેલા સૂર્યની શ્રેણિ જેવો ઝળકી રહે છે. સૌથી બહારને ગઢ સેનાના કાંગરાવાળે અને રૂપનો બનેલો હોવાથી તીર્થંકરને વન્દન કરવા માટે જાણે રાત્ વૈતા પર્વત આવ્યો હોય એમ ભાસે છે. પ્રથમ પૃથ્વી ઉપરથી એક એક હાથ ઊંચાં અને એટલા પહોળાં એવાં દશ હજાર પગથિયાં ચઢીએ ત્યારે આ બહારના રૂપેરી ગઢમાં દાખલ થવાય છે. રામવસરણમાં આવતા નરેશ્વરોનાં વાહને આ ગઢમાં રહે છે. આ સંબંધમાં શ્રીયુત કુંવરજી શંકા ઉઠાવે છે કે “શું વાહનો દશ હજાર પગથિયા ચડી આવી શકે? તેથી દેવોનાં અને વિદ્યાધરોનાં વાહનોનો સંભવ છે” આથી તેઓ એમ સૂચવતા હોય એમ લાગે છે કે રથ વગેરે જેવા જડ વાહનોને દશ હજાર પગથિયાં સુધી ચઢાવાતાં નહિ હોય. બાકી દેવોના, વિદ્યાધરોનાં અને રાજાઓનાં પણ હાથી, ઘોડા, સુખપાલાદિ સચેતન વાહનો જમીન ઉપરથી ચઢી ગઢમાં દાખલ થાય છે એમ તો કુવલય- માલા (પૃ. ૧૨૦)ના નિસ-લિખિત ૪ર મા પદ્ય ઉપરથી જોઈ શકાય છે – "तस्थुस्तृतीयवप्रान्त-हिनानि क्षमाभृताम् । सुराणामसुराणां च, विमानानि यथाक्रमम् ॥" વિશેષમાં તિર્થ પ્રભુની દેશના સાંભળવા આવે છે એટલે તેઓ તે દશ હજાર પગ- થિયાં ચઢીને ગઢમાં દાખલ થાય છે એ સ્વતઃસિદ્ધ હકીકત છે. અત્રે એ ઉમેરવું આવશ્યક સમજાય છે કે વ્યંતરો દ્વારા જે ભૂમિ ઉપર ગન્ધોદકની તેમજ પુષ્પની વૃષ્ટિ કરવામાં આવી છે તે જમીન ઉપર કરાય છે, કિન્ત પીઠ-બંધ ૧૦૦૦૦ હાથ યાને સવા કોશ ઊંચે, નીચે પોલાણ રાખીને એક યોજન પ્રમાણ ગોળ કે ચોરસ સમવસરણનું કરાય છે. દરેક ગઢને એકેક દિશામાં એક એક દરવાજો છે તેમ આ બહારના ગઢને પણ છે. આના દરેક દરવાજે પહોચવા માટે દશ દશ હજાર પગથિયાની એક એક નિસરણી છે. પ્રત્યેક પગથિયું એક હાથ પહોળું, દરવાજાના મુખ જેટલું લાંબું અને એક બીજાથી એક હાથ ઊંચું છે. આથી ચારે નીસરણ પૈકી પ્રત્યેકનું સૌથી નીચેનું પગથિયું વાયુકુમારે પ્રમાર્જિત કરેલી ભૂમિ ઉપર છે, જ્યારે બાકીના ૯૮ પગથિયાં અદ્ધર છે. અને છેલ્લું પગથિયું પીઠબંધ સાથે સંબદ્ધ છે. આ ૧૦૦૦૦ પગથિયાં બહારના (રૂપેરી) ગઢની બહાર હોવાથી યોજન પ્રમાણ સમવસ- રણમાં તેની ગણના કરાતી નથી. આ પગથિયાં ચઢી રહીએ એટલે આ પહેલા ગઢ અવાય છે. આ ગઢની અંદરની દીવાલથી પચાસ ધનુષ્ય જેટલી સીધી સપાટ જમીન (પ્રતર) વટાવી જઈએ એટલે બીજા ગઢે પહોંચવાની નીસરણના પગથિયાં આવે છે. આ પ૦૦૦ પગથિયાની નીસરણું છે. દરેક ગઢની દીવાલ ૩૩ ધનુષ્ય જેટલી જાડી છે. અને પાંચસો ધનુષ્ય જેટલી ઊંચી છે. આથી પ્રથમ ગઢના બહારના ભાગથી તે બીજા ગઢના બહારના ભાગ વચ્ચે ૩૩ ધ+૫૦ ધ+૦૦૦ હાથ=૧૩૩૩ ધનુષ્ય જેટલું અંતર છે. બીજે ગઢે આવી પહોંચતાં એની ·विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૫૫ અંદરની દીવાલથી ૫૦ ધનુષ્યનો પ્રતર શરૂ થાય છે. તે પૂરો થતાં ત્રીજે ગઢ જવાની નસ- રણ આવે છે. આનાં ૫૦૦૦ પગથિયાં છે. આથી બીજા ગઢની બહારની દીવાલથી બીજા ગઢની બહારની દીવાલ વચ્ચે ૩૩૩ પપ૦ ધ+૫૦૦૦ હાથ જેટલું એટલે ૧૩૩૩ ધનુષ્ય જેટલું અંતર છે. ત્રીજા ગઢની અંદરની દીવાલથી ૧૩૦૦ ધનુષ્યને અંતરે જે પીઠિકા ઉપર તીર્થંકરનું સિંહાસન રચાય છે તેનું મધ્યબિંદુ યાને સમગ્ર સમવસરણનું મધ્ય બિન્દુ આવેલું છે. આથી ગોળ સમવસરણની ત્રિજ્યા ૧૩૩૩૩૧૩૩૩૩૩+૧૩૦૦ એટલે ૪૦૦૦ ધનુષ્યની યાને બે કોશની છે અને એને વિકુંભ ચાર ક્રોશ યાને એક યોજનાનો છે એમ સમજી શકાય છે. અત્રે એ નિવેદન કરવું આવશ્યક છે કે સ્તુતિચતુર્વિશતિકાના ર૩ મા પૃષ્ઠની સાતમી પંક્તિમાં તેમજ ૫૦ ધનુષ્ય જેટલું સમભૂલા પૃથ્વી ઉપર ચાલવું પડે છે એ ઉલ્લેખ ભ્રાન્તિમૂલક છે. એ પંક્તિ રદ કરીને વાંચવું જોઈએ. વિશેષમાં ૨૯૨મા પૃષ્ઠમાં પ્રાન્ત ભાગમાં સમભૂલા પૃથ્વી એમ લખ્યું છે તેને બદલે સપાટ જમીન એમ કહેવું વધારે ઉચિત સમજાય છે. વળી ૨મા પૃષ્ઠની પહેલી ટીપને પણ લેક પ્રકાશ (સ. ૩૦)નો સાક્ષરૂપે આપેલ શ્લોક સિવાયનો ભાગ અસ્થાને છે. આ ઉપરાંત ૨૯૩ મા પૃષમાં એમ સૂચવાયું છે કે “આ ગઢની કેટલી ઊંચાઈ છે તે મારા જાણવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ બીજા બે ગટોની જેમ ૫૦૦૦ હાથ જેટલી છે તેની ઊંચાઈ હશે એમ લાગે છે, અત્ર ૨૦૦૦ ને બદલે ૫૦૦૦ ભૂલથી છપાયેલ છે અર્થાત્ દરેક ગઢની ર૦૦૦ હાથ ચાને ૫૦૦ ધનુષ્ય જેટલી ઊંચાઈ છે. જુઓ સમવસરણ–પ્રકરણનું પાંચમું પદ્ય. સમવસરણને આત્યંતર ગઢમાં આવેલી મધ્ય–પીકિ જિનેશ્વરના દેહ જેટલી ઊંચી અને બસો ધનુષ્ય લાંબી-પહોળી હોય છે અને ધર-તલથી બહારના ગઢની નીસરણીના છેડા જે જમીન ઉપર છે તેનાથી અઢી કોશ ઊંચી છે. દરેક ગઢને સર્વ રતમય ચાર ચાર દરવાજા છે તે પૂર્વાદ દિશામાં આવેલા છે. વિશેષમાં ધા, છત્ર, આઠ મંગલો, પાંચાલી, પુષ્પમાલા. વેદિકા, પૂર્ણ કળશ, મણિમય વિણ તોરણ અને વસ્તુઓ વાણવ્યંતરો દ્વારે દ્વારે રચીને દ્વારની શોભામાં વધારો કરે છે (જુઓ સમવસરણ પ્રકરણ શ્લોક ૧૨ તેમજ આવશ્યકનિર્યુક્તિ ગાઇ ૫૫૦), વિશેષમાં હજાર યોજના દંડવાળા અને નાની નાની ઘંટીઓ વડે વિભૂષિત એવા ચાર વિજે સમવસરણની બહાર ચાર દિશાઓમાં હોય છે. આ વ્રજેનાં ઘવજ, માનવ્રજ, ગજાવ અને સહદેવજ એવાં ચાર નામો છે. ચરસ સમવસરણમાં એક ગઢવી બીજે વટ જવા માટે કેટલાં પગથિયાં ચડવાં પડે છે તેમજ રૂપાના અને સોનાના છે જે ગોમાં પ્રતર હોય તો કેટલા ધન છે એ સંબંધમાં એમ કહેવામાં આવે છે કે રસ સવારમાં ગોળ સમવસરની પડે પત્ર ધનુષ્યનું પ્રતર નથી. વિશેષમાં પહેલા થી જ રે જવામાં ૬૦૦૦ પાળિયાં અને ધૂપઘટી એટલી ૧ સ્તુતિપતુવંતિકા (૫૦ ર૦૪) ' = 10 દર કરે છે તે અને જાય છે, જાર ફર્મનો પૈકી કેક જેક જિની કીપ દેય છે.

·[श्रीधन- ૨૫૬ શ્રી વીરસ્તુતિ બીજેથી ત્રીજે જવામાં ૪૦૦૦ પગથિયાં ચઢવા પડે છે. પરંતુ આ ઉલ્લેખોની પુષ્ટિ માટે ત્યાં સુધી સપ્રમાણ પાઠ ન મળે ત્યાં સુધી તે કેમ સ્વીકારાય? . समणयणवायसोहाविहूसियं विसमदिहिवायं पि । दसवेयालियपयर्ड पि पयडियाणंतमग्गणयं ॥ २७ ॥ निजुत्ति जुत्तिगुरुअं जयगुरु ! मइरामयं पि मोहहरं। सारंगसंगयं गयमयं पि कह सासणं तुम्ह ? ॥ २८॥-युग्मम् [समनयनपात(श्रमणजनवाद)शोभाविभूषितं विपमदृष्टिपातमपि (विषमदृष्टिवादमपि)। दशवैतालिकमकटमपि (दशकालिकमकटमपि) प्रकटितानन्तमार्गणकं (प्रकटितानन्तमार्गनयम्)॥ नियुक्ति युक्तिगुरुकं (नियुक्तियुक्तिगुरुक) जगद्गुरो ! मदिरामयं (मैतिरामक) अपि मोहहरम् । सारङ्ग(साराङ्ग)सङ्गतं गतमृगं (गतमदं) अपि कथं शासनं तव ? ॥] अवचूर्णिः समणयेति । समानो नयनानां {पातः-पतनं तस्य शोभया विभूषितम् । विषमाणां- असमानानां दृष्टीनां पातो यत्र । तदपि दशभिर्वैतालिकैः-मार्गणैः प्रकटं -प्रकाशम् । प्रकटिता अनन्ता मार्गणा-वैतालिका यत्र तत् । उत्तरगाथायां शासनं विशेष्यम् । {इत्य- घटना} । पक्षे श्रमणजन {स्य} वाचा -वचसां} वादानां-जल्पानां {शोभया विभूषि- तम्} । विपमो {-दुर्गमो} दृष्टिवादो-दुर्गमद्वादशाङ्गं यत्र । दशवैकालिकेन {-प्रसि- द्धसिद्धान्तग्रन्थेन} प्रकटिता अनन्तमार्गा {-अपर्यन्तभेदा} नया-नैगमादयो यत्र येन वा) ॥ २७ ॥ निजुत्ति । निर्गता युक्तयो यस्मात् तदपि युक्तिभिः गुरु । मदिरामयमपि मूढताहरम् । सारङ्गैः-भृगैर्युतं गतमृगमपि {इति दुर्घटमपि} । पक्षे नियुक्तयो{-दशवैकालिकॅनियु- त्यादयः सिद्धान्तप्रसिद्धा ग्रन्थाः} युक्तयश्च ताभिर्गुरु, मतिराम-बुद्ध्यानन्दनं मारेरः-आचारादिभिः सङ्गतम् । गतो मदो येन} यस्मिन् {वा} ॥२८॥ १ विहूनिट इलि ग-ध-पाठ.। २ 'गुरयं' इति ग-च-पाठः। ३ 'अचिरात् मत' इत्यपि सम्भवति । ४ नियुक्तयः-व्यायाविशेषाः युक्तयश्व' इति क-रा-घ-पाटः ।

·रिचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૭ શબ્દાર્થ સમ (ન)=સમાન. નિવૃત્તિ (શિ) (1) યુતિથી રહિત, (૨) નિયુક્તિ, નવજ () નેત્ર, વાગ્યા-વિશેષ. વીર (Si)=પતન, પડવું તે. કુત્તિ (નિ)=મુકિ. તો (ફોન)=ભા. ગુe (ગુરુ)=મહત્વથી યુક્ત. વિલિ (વિ) વિભૂષિત, લકૃત. કુત્તિયુતિ વડે ગુરુ, તમે (જEામ, સાધુ. નિવુિત્તિનુe=(1) નિયંતિ તેમજ યુક્તિ- જે (રજન, લેક. થી ગુરૂ (૨) નિયંતિની યુક્તિથી ગુરૂ વોર (ર) વાદ. ૩૨ () જગત- જેવી વિવિંગ() રેત્રના સમાન ગુ() ગુર, આચાર્ય. પતનની શોભાથી અલંકૃતઃ (૨) શ્રમણ-જનના પુત્ર જગરે ! વાદની ભાવી વિભૂષિત. ૬ (ક)=મદિરા, દારૂ. લિ ()(૧) વિષમ, અસમાન; (૨) દુર્ગમ, કપ (ર)-ઝરૂરતાવાચક શબ્દ કરો. મામ મદિરાથી પરિપૂર. વિ(િદરિ- ન (હિ. વિર (દાર) દષ્ટિવાદ, જૈન રામનું નામતિને રમાડનાર રમ (રદ)=માડનાર, ૧૨ મું ને. કવિ (3)=જવદી. નિપિંગ(૧) વિષમ દિપાવલી યુઝ (૨) ()=૧, સંત. દુર દૃષ્ટિવાદવાળું કોr (-9=-. ત્તિ ()=૫૩. (ર=-નર. (ર)=દરા. કરે તે જગ્ન . વેર (વૈદિર)==ા. ચારક ( - ૪, ૨૫. વારિત () દશવૈકાલિક . - - - - - ==ાને પડી છે. ---. ૬૪ (૨)=44ટ, પ્રસિદ્ધ વારિક દારડી , ( -1) - . ૬ ,, (૨) દશવકાલિક ડે કરિ. પર (ss=પ્રસિંહ કરે cત (ર==s, es૨ જ ()== ( =(ર-ર 3.2 - 5 -~-) :-!. !! --- • : - - - - - - - - - છે : ; (૨) -.

·૨૫૮ શ્રીવીરસ્તુતિ [ n- પદ્યાર્થ વિ–“હે જગદ્ગુરૂ! સમાન નેત્ર–પાતથી વિભૂષિત હવા છતાં વિષમ દૃષ્ટિપાતવાળું, [અથવા (સમતા યુક્ત) શ્રમણ-જનના વાદની શોભાથી મંડિત હોવા છતાં સમતા રહિત દર્શન નેના વાદવાળું ], દશ માર્ગણેથી પ્રસિદ્ધ હેવા છતાં અનંત માર્ગણેને પ્રસિદ્ધ કરનારું [અથવા દશવૈકાલિકમાં પ્રગટ થયેલું હોવા છતાં અનંત માર્ગરૂપ નયવાદને પ્રકાશિત કરનારું, યુક્તિથી રહિત હોવા છતાં યુક્તિઓથી ગુરૂ, મદિરામય (અર્થાત્ ઉન્મત્ત બનાવનારું) હેવા છતાં મેહનો નાશ કરનારું તેમજ સારગેની સંગતિવાળું હોવા છતાં સારંગથી રહિત એવું (વિરોધમય) તારૂં શાસન કેમ છે? પરિ– હે જગદ્ગુરૂ શ્રમજનોનાં વચનોથી વિભૂષિત, દુર્ગમ દૃષ્ટિવાદથી યુકત, દશવૈકાલિક વડે પ્રસિદ્ધ, અનંત માર્ગરૂપ યોને પ્રકટ કરનારું, નિર્યુક્તિ અને યુક્તિ અને થવા નિર્યુક્તિની યુક્તિઓ થી ગુરૂ, બુદ્ધિશાળી)ને રમાડનારું (અર્થાત્ આનન્દદાયક) [ અથવા સત્વર અભિષ્ટ, મેહનો નાશ કરનારું, (આચારાંગ જેવા) ઉત્તમ અંગેથી યુક્ત તથા (આવું હેવા છતાં) નિરભિમાની એવું તારું શાસન છે.”—૨૭–૨૮ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાતર-વિચાર- “જયપુર નામને બદલે પંડિતજીની આવૃત્તિમાં મામ પાઠ છે. વિરો- ધાત્મક અર્થ કરતી વેળા નો શો અર્થ કરવો તે પંડિતજીએ સૂચવ્યું નથી. મને પણ તેનો ભાસ થતો નથી. બાકી પરિહારરૂપ અર્થ કરતાં તો ૬ અને ગુરુ પદો ભેગાં ગણ ચતિઓ અને ગુરૂઓની બુદ્ધિને રમણ કરાવનારૂં એવો પંડિતજીએ સૂચવેલ અર્થ બંધબેસતો આવે છે. વળી ગુમરામ નો અર્થ ગુરુમદિરામય જે કરવામાં આવ્યો છે, તે ઠીક લાગતો નથી, કેમકે જય શબ્દથી ગુહ નો ભાવ આવી જાય છે એટલે વિશેષણની નિરર્થકતા કુરે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં પાઠાન્તર આદરણીય જણાતું નથી, જોકે એકજ પ્રતિના આધારે અને તે પણ અવસૂરિ જેવી વ્યાખ્યાનો પણ અભાવમાં પંડિતજીએ જે પાઠ સૂચવ્યો છે તેમાં તેમનો શો વાંક? દષ્ટિવાદ– શ્રુતજ્ઞાન જ્ઞાનોના પાંચ પ્રકારો પૈકી એક છે. એને આપવચન, આગમ, ઉપદેશ, ઐતિહ્ય, આસાય, પ્રવચન તેમજ જિનવચન પણ કહેવામાં આવે છે. આ શ્રુતજ્ઞાનના અંગબાહ્ય અને ૧ આનાં નામો માટે જુઓ સ્તુતિચતુર્વિશતિકા (પૃ. ૨૨). ૨ જુઓ તસ્વાર્થાધિગમસૂત્ર (અ. ૧. સૂ. ૨૦)નું ભાગ્ય (પૃ૦ ૮૮). ૩ આનો અર્થ નિગ્ન-લિખિત ગાથામાં નજરે પડે છે – "गणहरकयमंगकयं जं कय थेरेहिं बाहिरं तं तु । निययं वांगपनिटें भणिययमुय वाहिरं भगियं ॥"

·રિ]િ श्रीवीरस्तुतिः પટે અંગપ્રવિણ એવા બે ભેદો છે. તેમાં વળી જે પુરૂષના બાર અંગો છે તેમ પરમ પુરુષરૂપ આ અંગપ્રવિણના બાર ભેદો પાડવામાં આવ્યા છે. આ પ્રત્યેક વિભાગને અંગ કહેવામાં આવે છે. બારમો (શ્રુતન મસ્તક સમાન) વિભાગ દૃષ્ટિવાદના નામથી ઓળખાય છે. એની વ્યુત્પત્તિ કરતાં શ્રી સિદ્ધસેનગણિ કથે છે કે– "दृष्टीनाम्-मानिकादीनां यत्र प्ररूपणा कृता स दृष्टिवादः" અર્થાત અજ્ઞાનિક વગેરે રિઓની જેમાં પ્રરૂપણ કરવામાં આવી છે તે “દિવાદ' છે. દૃષ્ટિપાત તેમજ ભૂતવાદ તરીકે પણ આ ઓળખાય છે. સંપૂર્ણ વિશેષ યુક્ત સર્વ વસ્તુઓનું પ્રતિપાદન આ ભૂતવાદમાં છે. સામાન્ય, વિશેષ ઇત્યાદિ સર્વ ધર્મ યુક્ત જીવાદિના ભેદ-પ્રભેદ ઉપર આ પ્રકાશ પાડે છે. આમાં સમગ્ર વાયનો સમાવેશ થાય છે, છતાં તે ન સમજી શકે તેવા મંદમતિ માટે શેષ શ્રુતની રચના છે. આ પ્રાયઃ ગમિક શ્રુતના (૧) પરિકર્મ, (૨) [गणधरकृतम्मकृतं यत् कृतं त्वविरैयं तत् तु । नियतं वामप्रविष्टमनियतश्रुतं बाएं भगितम् ॥] અર્થાત ગણધરોએ રચેલું કૃત તે અંગકૃત-અંગપ્રવિષ્ટ છે, જ્યારે સ્થવિરોએ રચેલું તે અંગબાઘ-અનં. પ્રવિષ્ટ છે. અથવા સર્વે ક્ષેત્રો અને સર્વે કાળોમાં જેનો અર્થ અને ક્રમ અમુક જ પ્રકારનો નિયત છે- સર્વ તીર્થકરોના તીર્થમાં જે અવશ્ય થનારું છે, તે અંગપ્રવિષ્ટ છે (જેમકે દ્વાદશાંગી) અને સર્વ તીર્થકરોના તીર્થમાં ઘાય જ એમ નહિ એવું તંદુલારાદિ અનિયત ક્ષત તે અંગબાહ્ય” છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તે શ્રીગૌતમસ્વામી પ્રમુખ ગણધરોએ સાક્ષાત ચેલું દ્વાદશાંગીરૂપ શ્રત તે અંગપ્રવિષ્ટ છે. શ્રીભદ્રબાહુસ્વામી જેવા સ્થવિરોએ રચેલું આવશ્યક-નિયુક્તિ આદિ કૃત અંગબાણ છે. રઘવા ત્રણ વાર ગણધરદેવે પૂછવાથી તીર્થંકરે કહેલ ઉત્પાદ, વ્યય અને ધ્રૌવ્યરૂપ ત્રિપદીને અનુસ- રીને રચાયેલું કૃત અંગપ્રવિષ્ટ છે. ગણધરના પ્રશ્ન પૂછયા વિના અથવા બીજાએ પૂછેલા પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે ભગવાને જે ઉત્તર આપ્યા તેને લક્ષીને સ્થવિરોએ રચેલ જંબુદ્વીપપ્રજ્ઞપ્તિ વગેરે સુત અંગબાણ છે. વળી ગણધરનાં વચનને અનુલક્ષીને સ્થવિરોએ રચેલ આવશ્યક-નિધિ વગેરે પણ અંગબાણ છે. પ્રશ્ન પૂછ્યા સિવાય રથે પ્રતિપાદન કરવાથી થયેલું આવશ્યકાદિ કૃત પણ અંગબાત છે. જુઓ આવ- સૂત્રની શ્રીમલયગિરિસૂરિકૃત વૃત્તિનું ૪૮મું પત્ર તેમજ શ્રીવિરોધાવશ્યક (ગા. પ૦) ની હેમચંદ્રસૂરિકૃત વૃત્તિનું ૨૯૮ મું પત્ર વિશેષમાં ઉપાંગો તીર્થકરની હૈયાતીમાં અથવા તેમની અવિદ્યમાન દશામાં સ્થવિરો રચે છે. સુત્રો હીરપ્રશ્નને તૃતીય ઉલાસ (પૃ ૨૪). १ "पायदुर्ग संघोल गायदुगदं तु दो र पाहू य । गीवा तिरं च पुरिलो पारस संगो उपनितिहो ।" [Tયુas વરપુર્દૂિ દ્રો પાદુ ! પ્રિીવા જિલ્લા દૂ: જુag: n] અર્થાત તવિશિષ્ટ દ્વાદશાંગરૂપ પુણ્યના બે પગ, નેત્ર, હસ, લે છાત્રાઈ, બે હાથ, એક વક અને એક મસ્તક પેમ રૂાર છે. ૨ જુ વિશેષાવયકની ઉપર ની ગા. ૩ આનો અર્થ સમજાવતાં ર્ટિમાં કહ્યું છે કે- છું કવરે જ રિ િસુERો મા જ ક" [ રેક- વને વા દિgિ inક ફેર નવું મ] – આદિમાં મધ્યમ :

·૨૬૦ શ્રીવીરસ્તુતિ [श्री સૂત્ર, (૩) પૂર્વાનુયોગ, (૪) પૂર્વગત (પૂર્વ) અને (૫) ચૂલિકા એમ પાંગ ભેદ છે. શ્રીમલય- ગિરિસૂરિ કથે છે તેમ આ પાંચ પ્રકારના કૃતને પ્રાયઃ વ્યવદ થયેલો છે. તેમાં પૂના ઉચ્છેદ માટે એટલું તારવી શકાય છે કે છેલ્લા ચપૂર્વધર શ્રીસ્થલભદ મુનીશ્વર છે, છેલ્લા દશપૂર્વધર શ્રીવાસ્વામી છે, લગભગ સાડાનવપૂર્વધર શ્રી આરક્ષિતસૂરિ છે અને છેલ્લા એકપૂર્વધર શ્રીદેવર્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણ છે. ભગવતીસૂત્ર (શ૦ ૨૦, ૬૦ ૮, સૂ) ૬૭૮)માં અંતમાં બેથી માંડીને તે ઍક વાર ફરી ફરીને આવતું પરંતુ પ્રત્યેક વાર કંઈક વિશેષ વિશિષ્ટતાવાળું સૂત્ર તે ગમિક કહેવાય છે. ગમના અભિધેય અને અધિાનને આશ્રીને બે ભેદો પડે છે. જેમકે “g જે તે રાજા ઉમા એ દશાલિકના ચોથા અધ્યયનના આદા સૂત્રના જુદા જુદા અર્થો થાય છે. (આ માટે જુઓ નદીસૂત્રની શ્રીમલયગિરિસૂરિકૃત વૃત્તિનું ર૧૨ મું પત્ર). આ અર્થે એકના એક પાઠના જુદા જુદા પદરછેદોને આભારી છે, પરંતુ પાઠની સમાનતા હોવાથી તે ગમિક છે. અભિધાનને લઈને જે ગમે થાય છે તેના દ્રષ્ટાંત તરીકે ને આવ, આ શુ છે, જે પુર્વ આયુર્ણ રજુ કરવામાં આવે છે. અર્થભેદે કરીને તે તે પ્રકારના પદેના સંયોગથી અભિધાન–ગમ થાય છે. જેમાં ભાંગા, ગણિત વગેરેની બહુલતા હોય તે પણ ગમિક શ્રુત કહેવાય છે એમ વિશેષાવશ્યકની નિમ્નલિખિત ગાથા ઉપરથી જણાય છે – "भंगगणियाई गमियं जं सरिसगमं च कारणवसेण । गाहाइ भगमियं खलु कालियसुय दिहिवाए वा ॥ ५४९ ॥ [भङ्गगणितादि गमिकं यत् सदृशगमं च कारणवशेन । गाथादि अगमिकं खलु कालिकश्रुतं दृष्टिवादे वा ॥] ૧ આની માહિતી માટે જુઓ વીરભક્તામર (પૃ. ૫૯-૬૨). તેમજ પૃ. ૨૨-૨૬૩. ૨ પ્રાયઃ' કહેવાનું કારણ એ છે કે પૂર્વગતના ચૌદ વિભાગે કે જેને પૂર્વના નામથી ઓળખાવાય છે લેને તો સર્વથા ઉચછેદ ગયે નથી કંઈક નહિ જેવો ભાગ અત્યારે પણ ઉપલબ્ધ છે. આ વાતને હીર પ્રશ્નને તૃતીય ઉલ્લાસ (પૃ. ૨૮ ) સાક્ષી પૂરે છે, કેમકે ત્યાં મોત જેવા અત્યારે મેજુદ પાકને પૂર્વગત ગણાવેલ છે. ૩ તેરપૂર્વધર, બારપૂર્વધર અને અગ્યારપૂર્વધરને અત્રે ઉલ્લેખ કર્યો નથી તેનું કારણ એ છે કે આ અવસર્પિણીમાં એવા કોઈ મહાનુભાવ થયા જ નથી. ક્યાં તો ચૌદ પૂર્વના જાણકાર થયા છે કે ક્યાં તે દશ પૂર્વના વચલા તેર, બાર અને અગ્યારના જાણકાર થયા નથી. આ વાતની પ્રતીતિ કરવી હોય તે જુઓ આઘનિર્યુક્તિની શ્રદ્રોણાચાર્યકૃત ટીકાના ત્રીજ પત્રગત નિમ્નલિખિત ઉલ્લેખ – "भस्यामवसर्पिण्यां चतुर्दशपूर्व्यन्तरं दशपूर्वधरा एव सभाताः, न त्रयोदशपूर्वधरा द्वादशपूर्वधरा एकादश- પૂર્વધા વા. ૪ બે પૂર્વધર, ત્રણપૂર્વધર વગેરેને સંભવ આ અવસર્પિણીમાં હતો કે નહિ તે સંબધમાં સેનપ્રશ્ન (પૃ. ૧૦૪)નો નિગ્ન-લિખિત ઉલેખ પ્રકાશ પાડે છે – "यथा चतुर्दशपूर्वधरा दशपूर्वधरा नवपूर्वधरा वा श्यन्ते तथा द्विपूर्वधराश्चतुःपूर्वधराः पञ्चपूर्वधरा वा भवन्ति न वेति प्रश्नः, अनोत्तरम्-जीतकल्पसूत्रवृत्यादौ भाचारप्रकल्पाद्यष्टपूर्वान्तस्य श्रुतव्यवहारस्य उक्तत्वात मुकन्यादिपूर्वधरा अपि भवन्तीति ज्ञेयम्।" ૫ આ રહ્યો તે ઉલ્લેખ-- जिंबूहीवे गं दीवे भारहे वासे इमीसे भोसप्पिणीए देवाणुपियाणं एग वाससहरसं पुवगए अणुसजिसतिः" R ·રિલિતા ] श्रीवीरस्तुतिः ૨૬. કહ્યું છે તેમ શ્રી મહાવીરસ્વામીના નિર્વાણ પછી હજાર વર્ષ પૂર્વેનો ઉછેર થયો. પૂરેપૂરા એક પણ પૂર્વનું જ્ઞાન આ ભરતક્ષેત્રમાં કોઈને રહ્યું નહિ. શ્રીહરિભરિના સમયમાં પૂર્વરૂપ સૂર્ય અસ્ત થયેલો હતો, છતાં તેનો ઘોડો ઘણું પ્રકાશ રહી ગયો હતો. શ્રીદેવગણિ રામામણને હાથે વીર-નિર્વાણ પછી ૯૮૦ મે વર્ષે શ્રુતનું પુસ્તકારોહણ થયું-જિનપ્રવચન લિપિબદ્ધ થયું તે પણ આજે પૂરેપૂરું ઉપલબ્ધ નથી. તેઓ જેટલું જાણતા હતા એટલું બધું લખાવી શકાયું નથી અને જેટલું લખાયું તેમાંથી પણ આજે બહુ થોડું ઉપલબ્ધ છે. ૧૧ અંગો વગેરેને પણ મોટો ભાગ સચવાઈ રહ્યો નથી. દિગંબરોની માન્યતા તો એવી છે કે સંપૂર્ણ દ્વાદશાંગીનો ઉચ્છેદ ગયો. આ સબધમાં શ્વેતાંબરોની એવી દલીલ છે કે જ્યારે તેમના જયધવલ ઈત્યાદિ ગ્રન્થો યાદ રાખી શકાય તો શું દ્વાદશાંગીમાંથી કશું પણ યાદ ન જ રહ્યું? શું અવશિષ્ટ ભાગ સ્વીકારવાથી પોતાના પગમાં કુહાડો માર પડે તેમ ધારી તેઓ આવી માન્યતાને પોષી રહ્યા છે? પરિકર્મ- પરિકર્મ એટલે યોગ્યતાની પ્રાપ્તિ તેના હેતુરૂપ શાસ પણ પરિકર્મ કહેવાય. જેમ ગણિત- શાસ્ત્રમાં સંકલના વગેરે સોળ પરિક જાણવાથી ગણિતના શેષ સૂત્રો સમજવાની યોગ્યતા પ્રાપ્ત થાય છે તેમ પરિકર્મનો જાણકાર સૂત્ર, પૂર્વગત વગેરેમાં પ્રવેશ કરવાની યોગ્યતા મેળવે છે. આ પરિકર્મ (૧) સિદ્ધબ્રેણિકા. (૨) મનુષ્યણિકા, (૩) પૃષણિક, (૪) અવગાહન- વિકા. (૫) ઉપસંપશ્રેણિકા, (૬) વિપ્રહાણઍપિકા અને (૭) ચુતચુતવિક એમ સાત પ્રક- રનું છે. વલી પ્રથમ બે પરિકર્મના ચૌદ ચૌદ ભેદો છે, જ્યારે પાર્ટીનાં પાંચેના અભ્યાર અભ્યાર અવાંતર ભેદો છે એટલે આ પ્રમાણે ઉત્તર ભેદો *૮૩ થાય છે. આ પ્રમાણેની હકીક્ત સમવાયાંગ (૧૦ ૧૪૭)માં તેમજ નંદીસર (ગપ૭)માં પણ છે. છતાં સમવાયની શ્રીઅભયદેવસૂકિત તિ તેમજ નંદીની ડીમલગિરિરિત- વૃત્તિમાં પ્રથમનાં છ પરિકોને સ્વરિદ્વાનપ્રકાશક બનાવી દે, શાલકે સવવા આજીવિક પાખંડિક સિટ્રાન્તના મતે સાતમા સહિત : કે મન પવિક છે. આથી જે મૂળ સૂત્રમાં સત ગણાવ્યા છે તે શું ઝાડરિક સિત પ્રક. ૧૪ના છે કે કેમ તેમ પ્રશ્ન ઉઠે છે. આ પરિકની પચતના પનક છે. તે મારી અને . . . મન ઇ . માયિક પરિકનું ચાર વડે ચિંતન કરવું --- ૧ સર. પંચારાકી પરવર - ૮ ssss ::::: --

·No text on this page.

·विरचिता] श्रीवीरस्तुतिः ૨૬૩ વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. અહીં દરેક પૂર્વના અનુક્રમે કેટલા વસ્તુઓ છે તેનો નિર્દેશ કરીએ. ત્પાદ પૂર્વાદિ ચૌદ પૂર્વના વસ્તુઓની સંખ્યા ૧૦, ૧૪, ૮, ૧૮, ૧૨, ૨, ૧૬, ૩૦, ૨૦, ૧૫, ૧૨, ૧૩, ૩૦ અને ૨૫ ની છે. અનુગ– અનુકૂળ અથવા અનુરૂપ યોગ તે “અનુયોગ કહેવાય. સૂત્રનો પોતાના અભિધેય (વિષય)ની સાથે અનુરૂપ સંબંધ તે “અનુયોગ છે. આ અનુયોગના મૂલપ્રામાનુયોગ અને ગણિકાનુયોગ એમ બે પ્રકારો છે. ધર્મના પ્રણેતા તીર્યકરો હોવાથી તેઓ “મૂળ કહેવાય છે. સમ્યત્વની પ્રાપ્તિ જે ભવમાં થઈ હોય ત્યાંથી માંડીને તે તેમના નિર્વાણ પરની હકીકત ઉપર પ્રકાશ પાડ- નારો અનુયોગ તે મૂલપ્રથમાનુયોગ છે. શેરડીનાં બે પર્વના વચલા ભાગને ગઠિકા ( ગડેરી ) કહેવામાં આવે છે. ગરિડકાના જેવી ગણિકા છે. એ એક વિષયના અધિકારરૂપ ચપદ્ધતિ છે. એનો અનુયોગ તે ગઠિકાનુયોગ કહેવાય છે. કુલકરગણ્ડિકાતીર્થંકર- ગડિકા, ગણધરગડિકા, ચિત્રાન્તરગડિકા એમ અનેક ગહિડકારો છે. કુલકરગઠિકામાં વિમ- લવાહન વગેરે કુલકરોનાં પૂર્વ ભલે, જન્મ વગેરેનું સવિસ્તર વર્ણન છે. એ પ્રમાણે તીર્થંકર- ગડિકા વગેરે માટે સમજી લેવું. ચિત્ર એટલે અનેક અર્થવાળી. અને અન્તર એટલે શ્રીપ- ભદેવ અને શ્રી અજિતનાથ વચ્ચેનું અંતરૂં. આથી શ્રીકષભદેવના વંશમાં ઉત્પન્ન યેલા રાજાઓને મોક્ષગમન કે અનુત્તર વિમાનમાં ઉપયત વિષે પ્રકાશ પાડનારી ગરિડકા તે ચિત્રા- તરગષ્ઠિકા છે. એનું વિશિષ્ટ સ્વરૂપ નન્દીની શ્રમલયગિરિસૂરિત વૃત્તિમાં ૨૪૨ માંથી તે ૨૪૬ મા પત્રમાં નજરે પડે છે. ચૂલિકાએ લિક કહો કે ચૂલા કહો તે એક જ છે અને તેને કઈ શિખર વાય છેદક્ષિવાદરૂપ પર્વતની ચૂલારૂપ આ ચૂલિકાઓ, પરિકર્મ. સૂત્ર, પૂર્વ અને ગમે છે અને તેને સંગ્રહરૂપ છે. પ્રથમના ચાર પૂવને ચૂલિક છે. આના ની. આ વિકાને બાલિકા પણ કહેવામાં આવે છે. પહેલા પૂર્વની પૂલિકાની રંગા રાખી પ્રમાણે છે, વીરા અને ઘા પરની ચૂલિકાની સંખ્યા અમે . ૮ અને ૧૦ છે. સરી - વિના કુળ સંખ્યા ૩૪ ની છે, --- - - - - - T 1 ૧ વસ્તુ એટલે કે તનું કૅન્ડનું પ્રકર (s-2 ૨ તીકરડિડા અને સારા :- પ્રમાનુગમાં સમસ્ત તકન કરે ? છે, જ્યારે તીર-ડિકામાં 3-4 - 5 કીધમષ વિકાસ : તેને પ્રસ્તુત કરે છે - એમ.. જય હપ્ત રે કરે છે પરંતુ તે રૂ: તે - તે ;

·આ પ્રમાણેની દષ્ટિવાદના પાંચ વિભાગોની થુલ રૂપરેખા છે. વિશેષમાં એમાં એક ૨૬૪ શ્રીવીરસ્તુતિ [ ધનપર- શ્રુતસ્કંધ છે, ચૌદ પૂવો છે, વરતુ, ચૂલવતુપ્રાકૃત, પ્રાકૃતપ્રાભૂત, પ્રાકૃતિકા, પ્રાભૃતપ્રાકૃતિકા, સહસપદ તેમજ અક્ષરોની સંખ્યા સખ્યાતની છે ત્યારે ગમે અને પર્યાચો અનંત છે તેમજ વસ પરિત છે અને સ્થાવર અનંત છે. નિકિત- 'આચારાંગસૂત્રની શ્રીશીલાંકોચાયંકૃત ટીકાના ત્રીજા પત્રમાં નિર્યુક્તિ એટલે શું તે સંબંધમાં એ ઉલ્લેખ છે કે “નિશ્ચર્થર્તિાિ ોિર્નિયુક્તિ અર્થાત્ નિશ્ચયરૂપે અર્થનું પ્રતિપાદન કરનારી યુક્તિ તે નિર્યુક્તિ છે. દશાલિકની ટીકામાં શ્રીહરિભદ્રસૂરિએ એમ "निर्युक्तानामेव सूत्रार्थानां युक्तिः-परिपाट्या योजनं नियुक्तयुक्तिरिति वाच्ये युक्तराष्ट्र लोपानियुक्तिस्तां-विप्रकीर्थयोजनां" અર્થાત્ છૂટા છવાયા અને જોડી આપવાનું કામ–પરસ્પર સૂત્રોના અર્થોનું અનુસંધાન નિર્યુક્તિ કરે છે. આની ભાષા પ્રાકૃત છે અને તે પદ્યબદ્ધ છે. કુલ તેર નિર્યુક્તિઓ જે ગણાવાય તેનાં નામો નીચે મુજબ છેઃ- (૧) આવશ્યક–નિર્યુક્તિ, (૨) દશવૈકાલિક–નિર્યુક્તિ, (૩) ઉત્તરાધ્યયન-નિર્યુક્તિ, (૪) આચા- રાંગ-નિર્યુક્તિ, (૫) સૂત્રકૃતાંગ–નિર્યુક્તિ, (૬) દશાશ્રુતસ્કંધ-નિર્યુક્તિ, () કલ્પ-નિર્યુક્તિ, (૮) વ્ય- વહાર-નિર્યુક્તિ, ઈ સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ-નિર્યુક્તિ, (૧૦) કષિભાષિત–નિર્યુક્તિ, (૧૧) ઘ-નિર્યુક્તિ, (૧૨) પિણ્ડ-નિર્યુક્તિ, અને (૧૩) સંસક્ત-નિર્યુક્તિ. આ નિર્યુક્તિઓ પૈકી સાતમી અને દશમી નિર્યુક્તિઓ જવામાં આવતી નથી. પહેલી, ચોથી, પાંચમી અને નવમી આગોદય સમિતિ તરફથી, બીજી અને ત્રીજી દે. લાટ પુત્ર સંસ્થા તરફથી અને આઠમી શ્રી માણેક મુનિએ છપાવી છે. અગ્યારમી અને બારમી એ વસ્તુતઃ નિર્યુક્તિ નથી, કેમકે એ કોઈ ગ્રંથની વ્યાખ્યા- રૂપ નથી, કિન્તુ સ્વતંત્ર ગ્રન્થરૂપ છે. આ પૈકી ઓઘનિર્યુક્તિ આગોદય સમિતિ તરફથી અને પિંડનિર્યુક્તિ દે. લા. પુ. સંસ્થા તરફથી પ્રસિદ્ધ થએલી છે. સંસક્ત-નિર્યુક્તિ ક્યા બે ખાદ્ય કે પેય પદાર્થોનું મિશ્રણ થતા જીવની ઉત્પત્તિ થાય છે એ વિષય ઉપર પ્રકાશ પાડે છે. પ્રથમની દશ નિર્યુક્તિઓના કર્તા શ્રીભદ્રબાહુસ્વામી છે. આ વાતને આવશ્યકની નિર્યું. ક્તિની નિમ્નલિખિત ગાથાઓ સાક્ષી પૂરે છે – ૧ અત્યારે સખ્યાત પ્રાભૂતો પૈકી નિપ્રાભૂત જીર્ણ-શીર્ણ દશામાં ભાડારકર ઑરિયેલ ઈન્સ્ટિ- ટપટ (પુના)માં મળી આવે છે. આ ઉપરાત સિદબાભૂત, નિમિત્રપ્રભુત, વિદ્યાપ્રાકૃત, સ્વરપ્રાકૃત, કષાયમામૃત એ નામો તેમજ તેને લગતી થોડી ઘણું હકીકત મળે છે. યોનિપ્રાભૂત તેમજ સિદ્ધાશ્રુ તાદિ ત્રણ પ્રાભૂતો ઉપર ઇતિહાસ મુનિરાજ શ્રી કલ્યાણવિજયનો “આપણાં પ્રાભૂતો એ લેખ પ્રકાશ પડે છે. (જુઓ જૈન યુગ' પૃ. ૧, અં. ૩-૪). સ્વરપ્રાભૃતનો નામનિર્દેશ અનુગારની શ્રીહરિ- ભસૂરિકૃત વૃત્તિના ક મા પત્રમાં છે. કષાય-પ્રાકૃત નિર્દેશ પંચસંગ્રહની શ્રીમલયગિરિસૂરિકૃત વૃત્તિના પ્રારંભમાં છે. જયપ્રાભૂત એ પ્રશ્નવ્યાકરણનું બીજું નામ હોય એમ સૂચવાય છે એટલે અત્ર તેને પૃથક નિર્દેશ કરવામાં આવતું નથી. વિશેષમાં આ પ્રશ્નવ્યાકરણ કઈ આગમ નથી. એ તે જ્યોતિષ ગ્રંથ છે એમ કહેવાય છે, ·કવિતા श्रीवीरस्तुतिः धावस्सगस दत्तकालिमस्त तह उत्तरज्ज्ञमायारे । सूयगडे नितिं वुच्छामि तहा दसाणं च ॥ ८४ ॥ कप्पस्त य निनुत्तिं ववहारस्लेव परमणिउणस । क्रिसपण्णत्तीए बुच्छं इसिभासिआणं च ॥ ८५ ॥ एतेसिं नित्ति बुच्छामि अहं जिणोवएसेणं । आहारणहेउकारणपयनिवहमिणं समासेणं ॥ ८६ ॥" નંદીસૂત્રમાં કહ્યું છે કે ચટપૂર્વધારીનો રચેલો ગ્રંથ આગમ કહેવાય છે. તો એ કથન અનુસાર આ નિર્યુક્તિરને આગમ તરીકે ઓળખાવાય. તેમ કરતાં આગમન સંખ્યા ૮૪ ની થાય છે, દકાલિક- કૃતના જે અંગબાહ્ય અને અંગપ્રવિણ એવા બે ભેદ છે તે પૈકી અંગષાધના આવશ્યક અને આફિયવ્યતિરિક્ત એમ બે અવાંતર ભેદો છે. તેમાં વળી આવશ્યક-વ્યતિરિક્તના કાલિક અને 'કાલિક એમ બે પ્રકારો છે. ઉલ્કાલિકના અનેક પ્રકારો છે. તેમાંના એક પ્રકારનું નામ “ દકા- લિક છે. એના કર્તાનું નામ શ્રીશચંભવસૂરિ છે. તે પૂર્વધર હતા. તેમને પોતાના પુત્ર મનકને દીક્ષા આપી ત્યારબાદ તેમણે ઉપગ મૂક્યો તો જણાયું કે મનક મુનિનું યુદ્ધ ફક્ત છ માસનું છે. આથી તેમણે વિચાર કર્યો કે કંઇ કારણ હોય તો પૂર્વધરો પૂર્વમા ઉદ્ધાર કરે છે અને દશપૂર્વધરો તે અવશ્ય ઉદ્ધાર કરે જ. ચંદપૂર્વધર ઇ. વાતે મારા પુત્રની સગતિ થાય તે માટે મારે પણ પ્રયાસ કરશે. આમ વિચારી તેમને આપવાથી ઉદ્ધાર ૧ છાયા- વરદ હૈં) િદ ર (ડ) ! सूत्रहते नियुति पये तथा दानां : करूपसप निम्पिदाय परम દૂજે કારિ (7) સત एतेषां निवुनि पर डिनोरन । તુજ :ર ૨ હાફ ઉપલધ રાજેની સંકે : ર, ૨ ને એક મહાભાષ્ય (વિવાવશ્યક) : ક દીવ ૮+ = કે કંદ' =ાના જ નથી. તેમાં ૬૬ ૨ - અલ્પાવલી. રવિ-નિયુકિ ને ---- આ ૪૫ કલાકો, ૬૦ વરy , se • . વિચારસાર ૮ )+ = = . . ૩ - ૧ ૨ ૮ ૧૩ * ૪-૫ જે દિન ૧-૧ - ૧ કે “ક” - - - 1 -: * 1 . !' : :

·કે ૨૬ શ્રીવીરસ્તુતિ. [ રીના- કરવા માંડ્યો. થોડાક દિવસ બાકી રહ્યો હતો તેવામાં મયુમ્બિકા વગેરે દશ અધ્યયનોથી વિભૂષિત આ સૂત્રને તેઓ ઉદ્ધાર કરી રહ્યા. આથી એને દશવૈકાલિક કહેવામાં આવે છે. આના ઉપર જુદા જુદા મુનિવરોએ વ્યાખ્યાઓ રચી છે. જેમકે શ્રીભદ્રબાહવામીની નિયુકિત, ચિરલ મુનીશ્વરકૃત ચૂર્ણિ, શ્રીહરિભદ્રસૂતિ બૃહદવૃત્તિ તથા લઘુવૃત્તિ, શ્રીતિલકાવ્યાય, શ્રી સુમતિસૂરિ અને શ્રીવિનયહંસની વૃત્તિઓ, ઐશોતિદેવની અવરૃરિ, શ્રીસમયસુંદરફત શબ્દાર્થવૃત્તિ, શ્રીમાણિક્યશેખરકૃત વૃત્તિદીપિકા, તેમજ વિવિધ મુનિવરોએ રચેલા આ વિશેષમાં જેમ મેરૂ પર્વત ૪૦ યોજન જેવી છે ચૂલિકાથી લે છે તેમ આ દશવૈકાલિક રતિવાક્યચૂલા અને વિવિક્તચર્યચૂલા વડે શોભે છે. આ ગ્રન્થ સાધુઓના આચાર ઉપર પ્રકાશ પાડે છે. શ્રાવકોને આગ ભણવાનો અધિકાર છે કે નહિ એ વિવાદગ્રસ્ત પ્રશ્નને બાજુ ઉપર રાખીએ તો પણ એટલું તો કહી જ શકાય આવશ્યકસૂત્ર (સંપૂર્ણ) તેમજ આ દશવૈકાલિને ચાર અધ્યયને કંઠસ્થ કરવાનો અને પાંચમા અધ્યયનને અર્થ ભણવાન શ્રાવકોને અધિકાર છે. જુઓ સેનપ્રશ્ન ઉ૦ ૪ ૦૪). ભક્તપરિજ્ઞા આદિ ચાર પ્રકીર્ણ કો પણ ભણી શકાય. જુઓ હરિપ્રશ્નનું નવમું પ્રક" हयपञ्चूहाण नमो तुह निञ्चकुंरंतनहमणिगणाणं । संतावयाण जणपत्थणिजछायाण पायाणं ॥ २९ ॥ [हतप्रत्यूहेभ्यः नमः तव नित्यस्फुरन्नभोमणि(नित्यस्फुरन्नखमणि)गणेभ्यः । સત્તાન્યા (શાન્તાપા) નઝર્થની છાજ્ય પામ્યા ll अवचूर्णिः हयेति । हतः पञ्चूहो-देशीयवचनेन दिनकरो यैस्तेषां तव नित्यं स्फुरन्नभोमणीनां-दिन- कराणां गणो येषु तपां सन्तापकानां जनैः प्रार्थनीया छाया येषां {इत्ययोगः} । पत्रे प्रत्यूहः-विघ्नः । नित्यस्फुरन्नखमणीनां गणो येषु । शान्ताः-शमिता आपदो यैः । छा: ચા-સોમ | ૨૬ છે ૧ વિકાલ એટલે ચકલ (સંપૂર્ણ નહિં તે), ખડ. વિશારે-વારે નિવૃત્ત પૈrfઅથવાવિયા ને જ રિ (જુઓ વૃષ્ટિ). રાઝાનબિં જ તદુ વૈવાજીરું રાઝિમ ૨-૩ કિ દેવચંદ લાલભાઈને પુસ્તકોદ્ધાર સસ્થા તરફથી વિ. સં. ૧૯૭૪માં ૪૭ મા મળ્યાંક જે પ્રસિદ્ધ થયેલી છે, સાથે સાથે શ્રીહરિભદ્રસૂતિ બૃહવૃત્તિ પણ છપાયેલી છે. ૮-૫ હરિભકીય લઘુ વૃત્તિ તેમજ શ્રીમતિસૂરિની રચલી વૃત્તિની એક પ્રતિ પાટન ર.4 - મન જ મા છે. જ વિચાર (પૃ. ૮)મા આવશ્યક-માંથી અવતારરૂપે કહ્યું પણ છે કે- છે ? એ શarat, તુ જા રે જ ગદi જે, पुण इलावणं मुण t" : : (ઈ. ૬. કૃત અનિવા) ઉખ * * * ળા- કારાવાર-ધંભારજાના શાના

·No text on this page.

·[ ૨૬૮ શ્રીવીરસ્તુતિ [ ગ્રીન- [इति सकलश्रीनिवन्धन ! पालक! प्रत्यल ! त्रिलोकलोकस्य । भव मम सदा मध्यस्थ ! गोचरे संस्तुतिगिराम् ॥] || તિ શ્રીધનપતિઃ | अवचूर्णिः इएति । इति एवं संस्तुतिगिरां गोचरे-विषये भव । हे {सकल}श्रीनिवन्धन ! हे सदा मध्यस्थ !-रागद्वेपरहित ! अत्र च 'धणपाल' इति वर्णैः कविनाम ॥ ३०॥ इति श्रीधनपालपण्डितकृतस्तुतेरवचूर्णिः ॥ श्रीरस्तु । શબ્દાથે ફક (તિ)=એમ. મા (મમ)=મારા. ર૪ (૪)=સકળ, સર્વ. સયા (સા)=સદા, નિત્ય. સિરિ (શ્રી)=લક્ષ્મી, સંપત્તિ. નિવઘણ (નિવધન)=કારણ. મકથા (મધ્ય)=હે મધ્યસ્થી, હે વીતરાગ! રાણિિિવંધળ!= સકળ સંપત્તિના કારણ! જો (૨) ગોચર, વિષય. vય! (પાછા) હે રક્ષક ! મ. (મul)=હે પૂજ્ય! પરું! (પ્રચા) હે સમર્થ! અરથ (મર્થ)=અર્થ. તિwો (ત્રિો) વૈલોક્ય. નોર (ર)=ગોચર, વિષય, ઢોલા (ત્રો) લોક, જન. એનો અર્થગોચર. વિડ્યો જોવા લોક્યના લોકના. સંધુ (કસ્તુતિ)=સુન્દર સ્તુતિ. મવ (મવ)=તું હો. નિરા (નિરાકૂ =ગિરાને, વાણીનો. s પઘાઈ “હે સર્વ સંપત્તિના કારણ! હે રક્ષક ! હે કૈલેક્યમાંના લેકને વિષે સમર્થ! હે સદા મધ્યસ્થી તું આ પ્રમાણે મારી સુંદર સ્તુતિ–વાણુને વિષય થા. [ અથવા હે સર્વ સમર્થ ! હે સર્વદા પૂજય! તું આ પ્રમાણે મારી સ્તુતિ–ગિરાના અર્થને વિષય થી (અર્થાત હું આ પ્રમાણે તારી રતુતિ કરનારે થાઉં .—૩૦ સ્પિષ્ટીકરણ નામ-સૂચન– અષભ-પંચાશિકાના અતિમ પધમાં ભંગ્યન્તરથી–શબ્દની મનોહર રચના વડે જેમ કવિરાજે પોતાનું ધણુબલ (ધનપાલ) એવું નામ સૂચવ્યું છે, તેમ આ શ્રી મહાવીર પ્રભુને વિસિરૂપ વીર-સ્તુતિના અન્ય પદ્યમાં નિરંજનપાર શબ્દોથી ધનપાલ એવા સ્પષ્ટ અભિધાનનો નિર્દેશ કર્યો છે. રૂપ-સિદ્ધિ- ‘સૈધ્ધe-a-gi : (૮-૨-૨૫) સૂત્રથી જણનું બને. પછી પૂર્વે સૂચવેલ સૂત્ર વડેમ બને, , 'इति श्रीवर्धमानस्वामिनो विरोधालङ्कारमयी पंडितधनपालविरचिता ॥ छ ॥ सं० १४८५ व फाल्गुन यदि प्रतिपदि मंठपेऽलेखि ॥ श्री' इति घ-पाठः, ग-पाठस्तु 'इति वीरस्तोत्रं समाप्तम्' इति । २ 'इति पंडितधनपालविरचितश्रीसर्वज्ञस्तुतेरवचूरिः ॥ छ ॥ श्रीमंडपाचलेऽलेखि मया ॥ श्री ॥ पं० हेम. नंदनगणिनाऽलेखि स्वपरभणनाय' इति घ-पाठः । ख पाठस्त्वेवम्-'श्रीवर्धमानजिनम्तवनावचूर्णिः तपागच्छीय. पण्डितश्रीसकलप्रमोदगणिशिष्यतेजप्रमोदमुनिना लिपीकृतं भट्टारकश्रीविनयकीर्तिसूरिणा वाचनाय कृते संवत् ૧૩ વર્ષ થવા વ િધે જૂળ ' ૩ સાવરમાંના અને તેમજ સંયુક્ત શબ્દોમાંના ss અને તેને પણ થાય છે. એ

·[अन्पयन्त्यो लोग्नपि न येन गगिताः।
कवीश्वरश्रीधनपालप्रणीता
॥ वीरस्तुतिः॥
(संस्कृत-प्राकृता)
सरभसनृत्यत्सुरयुवतिकुचतत्रुटितहारतारकितम् ।
जायं सिद्धत्थनरिंदमंदिरं जस्स जम्मम्मि ॥१॥
[जातं सिद्धार्थनरेन्द्रमन्दिरं यस्य जन्मनि ॥]
बुद्ध्वाऽवधिना निजजन्ममज्जने हृदयभावमशनिभृतः ।
लीलाइ चलणकोडीइ चालिओ जेण सुरसेलो ॥२॥
[लीलया चरणकोट्या चालितो येन सुरशैलः ॥]
येन च वाल्ये विवुधो विवर्धमानः सविभनं नभसि ।
हणिऊण मुट्ठिणा वामणीकओ कुलिसकढिणेणं ॥३॥
[हत्वा मुष्टिना वामनीकृतः कुलिशकठिनया ।।]
सुरपतिपुरतो विवृति वितन्वता विततवाटायं येन ।
जणियं जयस्स विज्जोवएससमए महच्छरियं ॥ ४॥
[जनितं जगतो विद्योपदेशसमये मद्ददाश्चर्यम् ]
मातापित्रोः प्रेमानुबन्धमधिकं विबुध्य यः स्थितवान् ।
दिव्वालंकारफुरंतविग्गहो चत्तसंगो वि ॥ ५॥
[दिव्यालझारस्फुरद्विग्रहस्त्यक्तसङ्गोऽपि ॥]
येन परित्यज्य जरत्तृणमिव राज्यं समं महत्वजनः ।
बूढो दढनियमभरो लीलाइ गिरिंदनंदयगे ॥६॥
[प्यूढो दृढनियमभरो लीन्या गिरीन्द्रबिन्नीग(? गन्द्र)तरः ।।
सङ्गमकसुरतरुण्यः
स्वगात्रसौन्दर्यविजिनरनिरूपाः ।
अभत्तीओ दहं थेवं पि न जेण गणिआओ ॥७॥

·No text on this page.

·विरचिता] वीरस्तुतिः २७१ येन (मृ० यर)-नाही. च-गने. वाल्ये (मू० चाच)-mपशुमा. विद्युधः (मू० विबुध)-प. विवर्धमानः (मू० निवर्धमान)-पतो तो. विभ्रम-विभ. सविभ्रम-विम पू. नभसि (मू० नभम् )-पाशमां. हणिऊण (हत्ता)-हशीन. मुट्ठिणा (मुटिना)-सीधी. वामणीकओ (वामनीकृत)-नामन यो. कुलिस (कुलिश). फढिण (कठिन)-३९. कुलिसकढिणेणं-पना २वी ४४४. पतिनाथ, स्वाभी. सुरपति-सुरोना स्वाभी, छन्द्र. पुरतस्-साभे. सुरपतिपुरतः छन्द्रनी सामे. विवृति (भू० विकृति)-विस्तारने. वितन्वता (मू० वितन्वत् )-विस्तारता. वितत-विशा. वाङ्मय-साहित्य. विततवाड्मयं-विशा साहित्यने. जणियं (जनितं)-थयुं. जयरस (जगतः)-नियाना. विजा (विद्या)-विधा. उवएस (उपदेश)-पहेश. समअ (समय)-समय, मत. विजोवएससमए-विधान उपदेशना समये मह (महत्)-मोटुं. अच्छरिय (आय) माधय, नवा. महच्छरियं-मोर पाय. मातापित्रोः (मू० मातापितृ) मामानो. प्रेम प्रेम, ह. दिव्य (दिव्य)-हि-य, देवता अलंकार (अनार)=१२, सूप फुरंत (स्फुररायमाग)=२ता, टीपता. विग्गह (विग्रह) दिव्यालंकारफुरतविग्गहोहिय भूपोथी वापता દેહાળો चत्त (लक)=२७ हीधेय. संग (मा)-संग, सोमत. चत्तसंगो-७ धो छ सानो भयो. वि (अपि)-पर. परित्यज्य (धा० सञ्)-त्याग रीन, छोराने. जरत्-2, 0. तृण-स. जरत्तृणं- घासने. इव-रेम. राज्यं (मू० राज्य)शयने. सम-साथे. सुहृत्-भिन, सोमती. स्वजन-स्थान. सुहत्वजनैः-भिनो भने स्वानाशी 'बूढो (ब्यूट )-पहन रायो. दढ (दृढ), भरत. नियम (नियम)-नियम. भर (भर)=भार. दढनियमभरो नियमनो पार निरिंद (गिरीन्द्र)-गिरि, त्तम पत. रंदयर (विस्तृततर)-विशेष विभाग गिरिंदरंद यरो-गिरिशन को गरि वि. सजमक-संगम. तरुणी-पनि. सहमकसुरनरया-संगमनी गुमनामी. स्व-नानी. गान, दीर नौन्दर्य-नुन रिजित ( बाने रतिनि, पी. F%५ वगानमौन्दर्यविजिननिन्या. मी. का को kि : ५ो. अन्नत्यंनीसो (धमनी. अनुवन्धमनुषध. प्रेमानुवन्धं प्रेमना मनुसंधने. अधिकं (न. अधिक)=वि. चिवुध्य (था. दुध् ) -ने यः (५० सद्). स्थितवान् (B० सिदार)ो.

·ર૭૨ વીરસ્તુતિ [પાછા- ર (દઢ) હૃઢ. gરિચાં (મૂળ કૃથિવી)=પૃથ્વી ઉપર. છે (તોરું)=ાડું. નિષ્ણા=મિથ્યાત્વ. બિમામો (તા.)=ગણના કરાયી. ૩==આંધળો. ઘપિત (પા. ૬)=અતિશય ગુસ્સે થયેલ. મિથ્યાવા=મિથ્યાત્વથી આંધળાને, ધq=અધિપતિ, સ્વામી. વિક્ષિણ (ધાક્ષિ૬) વિશેષતઃ ફેકેલુ. વિવોરા (ધા. ) બોધ પમાડીને. મા (ધારી)=ઝળહળતું. મચ=ાવ્ય, મોક્ષગામી. ===લોક. મોટ્ટિ=વજ. મનન=ભવ્ય લોકને. એ ભેદવું તે. અi (ાન)=સ્થાનને. સમ્રારત (ઘાઍમ)= ગભરાઈ ગયેલ. મૂળ (મેન) જન્મ. પ્રતિપુરાધિપરિક્ષિaraોસિએશા-()=જરા, ઘડપણ. ત્તિ =અતિશય ગુસ્સે થયેલા ઈન્ડે વિશેષતઃ ફેકેલા = (૪વર) તાપ- અને ઝળહળતા એવા વજના ભેદથી ગભરાઈ ગયેલ. મા (મળ)=મરણ, મોત. વમ (મ)=મર (ઈન્દ્ર), જ (રોગ)=વ્યાધિ, રોગ. acq૪ ()=કમળ. પરિવરિ (રત)=મુક્ત, ત્યજાયેલું. ()=મૂળ. મકમરનો પરિવરિષદં=જન્મ, જરા, મ- વરુણુપમૂરું ચરણ-કમલના મૂળમાં. રણ અને વ્યાધિથી મુક્ત. માગો (સાત-)=આવેલો. પત્તો (3)=પામ્યો. રવિ (ક્ષિા = રક્ષણ કરાયેલો, બચાવાયેલો. હિં (મૂળ તો તેને. =નિબિડ, રમત (ધા ન =તમે વન્દન કરો. ==કર્મ. નમ્ર=નમનશીલ, પરસ્ટ=સમુદાય. शतमखम યજ્ઞ કરનાર, ઈ. નવદ¢=ઘન કર્મને સમુદાયને. મળિ=મણિ, રત. પોર=સ્ત્રગટ, કુર=મુગટ. તપસૂતપશ્ચર્યા. વિદઉચ્ચ ભાગ. વgિ=અગ્નિ. E (ધા પૃદ્)=ઘસાયેલ, પ્રતિવહિના=પ્રકટ તપશ્ચર્યારૂપ અગ્નિ વડે ચર =ચરણ, પગ. રિનિર્વા (ઘા )=વિશેષે કરીને અત્યંત બાળીને. શુગયુગલ, જોડકું પઢા (૫)=પ્રલય, કલ્પાંત, રવિ (વિ)=સૂર્ય. ननशतमखमणिमुकुटविटङ्कवृष्टचरणयुगं-न- ન્દ્રના મણિમય મુગટના ઉચ્ચ ભાગ વડે ઘસાયું છે તેજ (તેન)-તેજ. પાથs (ર)=પ્રગટ, ખુલ્લું. ૪ રવિપાર્વ-પ્રલયના સૂર્યની પ્રજાને પ્રકટ | વૈધr (ાપન)=બંધન. કરતું. પત્ર (પાન) રક્ષણ- ૩wife (જાતિ) ઉત્પન્ન કરાયું. (ક્ષમ)=સમર્થ. ૩વર્ષ (૩) અવિનાશી. વંધળTI૪ પામ બંધન અને રક્ષણ માટે સમર્થ. રાજ (જ્ઞાન) જ્ઞાન. વમાન (વર્ધમાન)=વર્ધમાન, મહાવીર, (ચ=જે. નિ(નિ) તીર્થંકર. કુરિ-લાંબા કાળ પર્યત, ઘણા સમય સુધી. માનિ વર્ધમાન તીર્થકરને, ચરણયુગલ જેનું એવા. મુવર (મુનસ)-મૈલોક્યના.

·રસ્તા वीरस्तुतिः પધાર્થ જેના જન્મને વિશે સિદ્ધાર્થ રાજાને મહેલ આનન્ટ [અથવા વેગો પૂર્વક નૃત્ય કરી દેવાંગનાના સ્તન-ટથી તૂટી પડેલ (મોતીના) હાર વડે તારામય બને. જેણે પોતાના ---અભિષેકને વિષે ના હૃદયને ભાવ અવધિજ્ઞાન)થી જણને, ચરણના અગ્ર ભાગથી જેને લીલાથી ચલાયમાન કર્યો. વળી જેણે બાળપણમાં, આકાશમાં વિશ્વમ પૂર્વક વધતા જતા સુરને વજના જેવી કઠણ મુષ્ટિ મારીને વામન કર્યો, વિદ્યાના ઉપદેશના સમયે સુપતિની સામે વિકૃતિને વિસ્તાર કરતા જેણે જગતને મોટું આશ્ચર્યજનક એવું વિસ્તૃત દાય ઉપન્ન , માતાપિતાના પ્રેમનો અનુબંધ અધિક જાણીને, (સાંસારિક સંગતિને લેક દિધેલી હવા છતાં દિવ્ય લંકેથી દેહને દીપાવતો જે (ગૃડાવાસમાં) મિત્રો અને સજની સાથે રાજ્યને (પણ) છ ગુરૂની જેમ ત્યજી દઈને જેણે ગિરિરાજના જેવા અધિક વિસ્તારમાળા દૃઢ નિયમના ભારને વહન , વારીરના સેન્ટરથી જેણે રવિન રૂપને પરાસ્ત કર્યું છે એવી અને પિતાની અત્યંત પ્રાર્થના કરતી એરી સંગમક દેવે (વિકી } સુરગવાની જેણે જરા પણ ગણના ન કરી, વળી અતિશય ધાતુર થશે દ વિશે ન ફેલા દી વજી બેટાઈ જવાની વૃત્તિવાળા અને પિતાના ચા-કરલ- ના સમીપ આવેલા ચમર (દોનું જેણે રક્ષણ કર્યું. પ્રકટ તપથી અગ્નિ વંદન કમના (૩) સહુને વિશેષે કરીને બાળી નાંખીને પ્રલય (સમયના સૂર્યના તેના જેવું વન અકા ન જેણે ઉપાર્જન કર્યું તેમજ આ પૃથ્વીને વિષે મિથ્યાત્વથી અંધ બનેલા પ કિને દશ વખત સુધી પ્રતિબોધ પાડીને જેણે જન્મ પણ કરી અને રેમથી રિધાન પ્રાપ કર્યું. તેનું બંધન તેમજ રક્ષણ કરવામાં સમર્થ તેમજ નમ્ર ના સુગટના ઉચલાગણી સાયેલા-ગલા વર્ધમાન તીર્થપતિનેટ એ !, જે ૬ ક. ૧-11 ૬, ૬-૧,૨૬, ૨, ૪-૬, ૨ , ·शब्द-सूची Wr ow ५ ४१ ८ अउव्य [अपूर्व] अवसप्पिणी [अवसर्पिणी] अंस [अंस] १२१६,२० अवहीरिम [अवधीरित] ३३ अक्ख [अक्ष] ३२ अवि [अपि] ४४ अग्गि [अग्नि] ५० असमंजस [असमञ्जस] ४१ अग्गेइ [आग्नेयी] १८ असि [असि] २८ अंक [अङ्क] असेस [अशेप] अच्छि [अक्षि] २६ अहम्म [अधर्म] ३४ अच्छिन्न [अच्छिन्न] अहिआर [अधिकार] ३६ अट्ठावय [अष्टापद] अहिमाण [अभिमान] अण [अनस्] २७ अहिव [अधिप] अणज [अनार्य] १३ अहो [अधस्] ३० अणंत [अनन्त] ३३,४८ आकर्ण आयन्नि ३९ अणुराय [अनुराग] २४,३९ आणा [आज्ञा] २५,४६ अणुवेलं [अनुवेलम्] ४२ आप् पत्त ८,२२,४२,४५, पावंति अत्थ [अर्थ] १० आमेल [आपीड] अद्ध [अर्ध] ३९ आयव [आतप] १ अंत [अन्त] १५ आवया [आपद् , आपगा] ४२ अंतो [अन्तर्] ४३,४५ आवरण [आवरण] अंधयार [अन्धकार] ३ आसय [आशय] अन्न [अन्य] ११,२२,३१ आहार [आहार] विवरीय अन्नव [अर्णव] ३७ इ ४२ अन्नुन्न [अन्योन्य] ४० इअ [इति] अपस्थिम [अप्रार्थित] ४३ इक [एक] ७,३३, ३७ अप्पाण [आत्मन्] ३७ ४९ इणं [इदम् ] अप्पइट्ठाण [अप्रतिष्ठान] ५० इंधण [इन्धन] ४३ अभणंत [अभणन्तः] इमाइ [ अस्याम्] अभिसेय [अभिपेक] ९ इल्लुम [उत्पन्न] अय् पलाय ४३ इव [इव] Icf. व, व्व ६,३६, अयर [अतर] ४३ ईशू पिच्छंता अर [अरक] ३५ उच्छेअ [उच्छेद] अल्लीण [आलीन] १४ उजो [उद्योत] अवइन्न [अवतीर्ण] ६ उहं [ऊर्ध्वम्] ३० अवयार [अवतार] उत्ताण [उत्तान] २६ अवसर [अवसर] १७,२३ उअहि [उदधि] १ मा पलयाशिमांना शमनी सूची संस्कृत ३५ सहित तैयार ४२५. भाटे Z. D. M.G. (vol. 33, p. 445 fi.) योग ४२पामा माव्यो छे. २ मा मंथी धां सभावा. 3 सभापो,

·No text on this page.

·२७४ शब्द-सूची of जय ૨ oM or चेयण सचेयण ३८ तडअ [तृतीय चोर [चौर] २८ [तत्र ३५ चिअ [ए] १३,२१,२८ तर तविअ ३४; ताविअ २४; cf. संताय ४६ छडा [छटा] तम [तमम्] ४,१६, ३७ छद् समुच्छाइअ ४४ तर अबइन्न ६; f. अवयार५ छावट्टि [पट्पटि] ४३ तव [तपस्] १५, २४, ३४ छिद् अच्छिन्न ११; f. उच्छेअ ३५ तह [तथा] १२ छोह [क्षोभ] तहावि [तथापि] ३२, ३९, ४२ जज ३५, 'inst. जेण १५gen. जस्स २५, Ploc तहा [तथा] ३२ जम्मि ८; plu. "noin जे २२; fem जा ३६; तावस [नापस inst.जेहिं ९,२२,३१,३४,४१, gen जाण १० ति [त्रि] १ जह [यदि] २२,३८ तिक्स सुतिख ४४ जइपि [यद्यपि] १९ तिण्हा [तृष्णा जग [जगत्] ३७,४९, तिथि [तीर्थिक ३१ जडा [जटा] १२,२० तिमिर [तिमिर]] जण [जन ३७ तिरिअत्तण [तिर्यकत्व] ४४ जत्थ [यत्र] तिलोअ [प्रिलोक] जन् जायइ ३४, जाअ(य) १०,१४,१८,२६,४८ तु तं ११, १५, १७; तुमं ३, ८, ३१, ३५; instr. जंतु [जन्तु] तए १३,३३, तुमए २०, gen. तुह ४,७,१४, जम्म [जन्मन् ] १८,१९,२०,२३,२४,२५,२७-३१,३५,३९, जय [जगत्] १,६,१२,२६,३७, cf. जग ४१; तुम्ह २२; तुज्झ४० ते १,३९, loc. तुमंमि जल [जल] २९ १६, ३४,४८, पइ ५, २६, ३२, ३९, ४२ जलण [ज्वलन] २,२५ तुरय [तुरग २७ जलहर [जलधर त्ति [इति] ३५, cf. इ. ५० जस [यशस्] थल [स्थल]] २० जह [यथा ११, ३१ थिर [स्थिर] ३९ जाइ [जाति] दसण [दर्शन] २,४, १९ जि 'imper. FTTT २ दढ [दृढ़ जिण [जिन] ३, ४, २३, ३२, ३८ दप्प दर्प]] २६ जीव [जीव २९, ३०, ३२, ३८, ४२ दा दिति २२ दिन ११; ef. फलअ ६ जोअ [द्योत] १८ दिहि [दृष्टि] जोह [योध] २६ दिणयर [दिनकर २,३ ज्ञा नाण २,१६, समयनु ३९ दिसा [दिश्] झत्ति [झटिति] ९ दीप पलीवि झाण [ध्यान] दीव [दीप] ३७ ठाण [स्थान २९ दुक्ख [दुःख ३४,४४,४८ त सो 25; inst तेण ३५, plur. nom. ते ८, दुम १५, cf. कप्पदुम ६ २१,२२, ३९,४१; fem. ताओ १०; ताउ ३६, दुल्लह दुर्लभ] ६ 'neutr. ताई ३४; instr. तेहिं २० [दूर] १९ १ तृतीया. २ षष्ठी. 3 सभी. ४ महुवयन. ५ प्रथमा. ६ नारीत. ७ माज्ञार्थ. नान्यतरतात. २ ५०, २५,५० ·२९७ शब्द-सूची ५० ९ २७. हर दाविअ २० दाविजसु ४९: दिट्ट निअम [नियम] ३,९,१७,२७,३२,४६,४७,४८ निओग [नियोग, निगोद] ३३ देव दिव] ३७ निदा [निन्दा २३ देवत्तण दिवत्व] ४६ निक्खंत | निष्क्रान्त] देवय (masc ) [देवता] २२ निष्फल [निष्फल देस दिश] १३ निरंतर निरन्तर ४३ दोगच दौर्गत्य] ४६ निरभिमाण [निरभिमान दोस [दोप] २३ | निराहार [निराहार द्विप] २७ निवह [निवह] घण [धन] ११ निवाय [निपात धणवाल धनपाल] निवडिय धा० पद ३७ धणु [धनु २८ निन्धविअ धा० वा धन्न धन्य निस्संद [निस्सन्द धम्म [धर्म] २७ नि[भ]सामन्न [निःसामान्य] धम्मसारहि [धर्मसारथि ३४ निहि [निधि] धारा [धारा ४ नी नित निति ३१.३३ धीर [धीर] नीहार नीहार ३३ ११ १९ नूणं धुरा [धुरा ३५ धुव [धुव] पौर धृधरिन प्रचर] ध्या with नि निझाइभ पसोन्य [प्रोपिन] १ १४,२१,२४,३१,३२,३५.३८,३९.४८ पंस्य [प्रत्य] नन्द नंदासि पटियाग मितिका नम् ओण नमि नमि] परित्ति प्रतिपति] नमो [नमस्] पनि [परिणा] निय •' निग नि. नयर [नगर] २६ . नरिंद नरेन्द्र] नलिण नलिन] नवरं निवर] . नवरि निवरं. केवलम्] 17 नश्न? ना(णा)उअ [नारा] नूनम्] न ६ पत् परि २ Erliste 14 नाण शन] नागा [नाना] नापारजननादर गार निा] --- ·२७८ शब्द-सूची २३ ४७ १ भ्रंश भट्ट परिवेटिभ [परिवेष्टित] २० भञ् भग पलाय [पलायित] भंजण [भजन पलीविस धा० दीप ५० भण अभणंत १३ [परिवर्त] भत्ति [भक्ति] पल्लविल्ल पल्लव 'suffix इल्ल २४ भद्द [भद्र] पल्लिआ [प्रेरिता] भमर [भ्रमर] पवयण प्रवचन] २७,३७ भय [भय] ४८,५० पसर [प्रसर] २३ भरह [भरत] पहरिस (महर्ष भव भव] २८,४२,४३,४५,४७,४८,५० पहु [प्रभु] ३३ भविष भिव्य] पायव [पादप] भाइ [भागिन् ] [पार्श्व] ३२ पास पि [अपि] १७,२५, ३८, ३९; cf. वि भिद् भित्तूण पित्र [प्रिय] ४३ मुहुत्त [मुहर्त] ४५ पिच्छंता [पश्यन्तः] मेह मेघ] २१ भी भी पुण [पुनर ३५, ३७ २८,४८ पुणो वि [पुनरपि] ४९ भुवण भुवन] पुत्त [पुत्र] भू भव ५०, हुंति २१,२८,३२,३४, हुतु ३६,३८; पुरिस पुरुष]; ef. सप्पुरिस १३ होइ १४, होही ३५; अणुभूअ पूआ [पूजा २९ ४८ भ्रम् भमंति २९; भमि [पर्यन्त ३६ पोष [पोत मइअ [मय] ४२ मा instr. मए ५०; gen. मज्झ २२; मह प्रकट पयडेइ ३६, gen pl. अम्हाणं ४९ प्रार्थ पत्थेति ४९; cf. अपत्थि [मति १७ [फल] ३६, ५०, ef. निष्फल १४ मग्ग [मार्ग ३१ फलभ फलद] ६ मच्छ मत्स्य] ३२ ४३ फलक मच्छरि मत्सरिन्] २३ वन्धू वज्झंत २९, वद्ध ४,३३ मजण [मजन] बंध [वन्ध] ३२ बंधु ४९ मज्झत्थ [मध्यस्थ]] बन्धु वहुसो [वहुशस्] मण [मनस्] २१,२४,२७,३९ ४७ वाल मणि [मणि] वालसायति [वालिशायन्ते] २३ मणुस्स [मनुष्य] वाह [वाप्प] ३४ विंदु मंत [विन्दु] ३८ [मन्त्र] बुद्धि मंद [बुद्धि] ४१ [मन्द] ५० २६ [मृग] वुह [वुध] ३१ वोहि बोधि मयच्छी मृगाक्षी] २६ वोहित्थ बोहित्य] मयण [मदन] भंग [भन] मरण [मरण]] ३२ विहत्त ११ मलिण [मलिन] पेरंत ९ १ मन् मन्ने मय १ प्रत्यय.

·२ मृर मगति मोह य ४८ शब्द-सूची [मह] १८ वन्द वैदिअन्य महहिब महर्दिक वम्मह [मन्मथ] २६ महोअहि [महोदधि] वय वित] वयण [वचन २३,३८,४२ मिच्छत्त मिथ्यात्व वर वर मुक्ख मोक्ष वरिस वर्ष मुच मुका ४२. विमुन ३० चल्लि विल्]ि मुणि [मुनि ववहार व्यवहार मुह [मुख १८,१९,४२.cf.उन्मुह ५:विमुह ३६.४० वस् वलि ४३: वुत्थं ४३: पोत्थ६ मुहत्त [मुहूर्त ४३ वसुमई [वसुमती] ३१ वह [वधा ૨૨ मेह [ मेघ] १५ वह [व] मोण मौन] वा with निर निबचित्र [मोह] वाइ वादिन] च] ८,२०,४६: fa वाजिन्] रिति] वाया वाचा राज्य ९.cf राय ૬૨ वास वर्ष] ४४. वरिस १५,३४ [भरण्य वासर [वासर] २६ रवि वि अपि] ४,१४,१७,२१,२३,२४,२५,२२,४१, रहिस रहित] २३ ४२,५० [राग] १,२७ वित्र [इव २५ [राग] १९; ef. अणुराय २४.३९ विड [विकट] [राजन्] १२ विअलिम [विगलित] रिपु ४६ विजा [विद्या रिद्धि ऋद्धि] ४६: cf. समिति ३६ विडयण विडम्बना] ३६.१२ [रुक्ष, वृक्ष] २९ विनमि [विनमि] २१ विंद वृन्द] रिखा २८ विमल [विमल]] रोल [रोप २ विमाण [विमान] ५ लग लगा ३९: विलइस २५: संलग्न ४० लच्छि लक्ष्मी विमुह [विमुख ૬૨. विम्हय [विलय लत्तण शोभनत्व] विलइन [विलनित] ली अल्लीप १४: लीण २४ with वि दिलीप विवरीय विपरीत लीला [लीला] विविह विविध]] लोग लोक १.१० cf. तिलोव दिस [विप] व [इव] १२.१५.१६,२९,४२: c दव, पिव.व्य विसन विषम [पति] क्सिय विषय २७ वच्छर [वत्सर] [व्युट वजरिज [व्याहत] २० वेष्ट परिवहिम [वना १,१५.२२.४७ वुत्यं [उपितम्] व इव] ३.१८,२५,२७,३०,३२.४०,४३-०.च,ध्य । ४२ १ वण मन्वति ·३२ ४ ८,३२ सी ५, १८,४० सृज विसजि १२+ २८० --- 30277 शब्द-सूची शम् उवसामित्र सारहि [सारथि] २७ शुभ सोहसि १२: cf. सोहा सारि [शारि] गुप् सोसिभ सिंगार [गृहार] २९ श्वस् with उद् उससंत सिच सिंचंत ४७;अहि सित्त८, अभिले संसार [संसार] ३२ सिप्प [गिल्प] १० सह [सदा] २८ सिरि [श्री] २ संकहा [सहाथा] २२ सिव [शिव] संखला [शहला] ३३ सिहि [शिसिन्] सचेयण सिचेतन] [शीन] ट संठाण संस्थान ४७ सीस [शीप] ८,२५ सत्त [सत्त्व ३३ सीसामेल [शीर्षापीड] संताव सिन्ताप १६ संनिह [सन्निभ] सुक्स [सौरय] ३० संनिहिअ सन्निहित] सुतिक्स [सुतीक्ष्ण] २८ सुन्न सप्पुरिस [सत्पुरुप [शून्य १३ सुर सम [सुर] [समम्] ३३ सुह [सुख ३१ समण [समनस्] सूर श्रमण [सूर्य] १६ २६ १२ समय [समय २९,३०,४१ से [तस्य समयन्नु [समय] समिद्धि [समृद्धि] सेअंस [श्रेयांल] [शैल समुच्छाइअ [समुच्छादित] [समुद्र सेवा सेवा] समुह १५. १८, ३५, ५० सेसा [शेपा]] २५ समुन्नड [समुन्नति] २२ सोहा शोभा] २० समोसरण [समवसरण]] संपद [सम्प्रति] थुअ ४८ स्थग ठविश संपया [सम्पद्] ८,३६ स्था ठायंति२७; cf अप्पइट्ठाण,ठाण, संठा संपुड [सम्पुट] ३ थल, थिर, मजहत्य, हि सयं [स्वयम्] फुरंत २४. फुरिअ ७ सयल [सकल १,१६,२९ स्वप् पसुत्त [सरस्] सर २२ हरंति ३९; हीरंत ३२; of ववहार १ सरण शरण २८ सरिस हर २ [सदृश [गृह १७ हर २५ सलिल [सलिल सविम्हयं [सविस्मयम् ] हरि हरि [स] हरिस हर्प] सव्व २१, cf. पहरिस ४ हीण ४६ सम्वत्थ [सर्वार्थ] सहि सह हास [हास] २२, २४ साधू साति १३, पसाहिब १२ ६ हित्थ · [ह्रीस्थ] सामि [खामिक] १० [खल १७ सारणि [सारणि] ૩૨ ९,३० ९, २५ ९ ह हीरंत

·No text on this page.