·SARASVATI BHAVANA STUDIES
Vol XII
GENERAL EDITOR
Surati Narayana Mani Tripathi
Vice-Chancellor
Varanaseya Sanskrit Vishvavidyalaya,
Varanasi
Rania
salaam
GRAHAGAŅITAMĪMAMSĀ
by
Dr, Murāri Lala Sarmā
Vidyavarıdhi (PhD)
VARANASI
1965

·Published by:
Director, Research Institute
Varanascya Sanskrit Vishyavidyalaya
Varanasi
Printed by -
Manager,
Sassar Press (Private) Ltd,
Kashipura, Varanasi,

·सरस्वतीभवन-अध्ययनमाला
ग्रहगणितमीमांसा
लेखका सम्पादकश्च
श्री मुरारि लाल शर्मा
ज्यौविपाचार्यः, विद्यावारिधिः (पी-एच० सी०)
M
वाराणस्याम्
१८८७ तमे शकान्दे
--

·प्राप्तिस्थानम्-
प्रकाशनविभाग:
चाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालय
पाराणसी-२
मूल्यम्- ५-५०

·प्रास्ताविकम् प्रस्तुतो "ग्रहगणितमीमांसा" निबन्धो वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालये व्याख्यात्पदं प्रसाधयता श्रीमुरारिलालशर्मणा विद्यावारिध्युपाधये विश्वविद्यालयाय समर्पितः, विश्वविद्यालयेन च ज्योतिपशास्त्रस्याधिकारिभिर्विद्भिर्यथाविधि परीक्षणं फारयित्या तदनुमतां लेखकस्य विद्यावारिध्युपाध्यहतासाधकतामाधृत्य १९६३ तमसीहाब्दस्य दीक्षान्तमहोत्सवे विद्यावारिध्युपाधिप्रदानेन श्रीशर्मा समलडकुतः । अस्य निवन्धस्य सम्बन्धे परीक्षक प्रकाशितं मनस्लोपं ज्योतिपशास्त्राध्येतृणां ज्ञान वर्धक विद्यावारिध्युपाधये सर्वप्राथम्येन स्वीकृतत्यं च विचार्य तदनुसारेण साम्मत- मैतत्प्रकाशन सम्पादयन्नई महतो सन्तुष्टिगासादये। अस्मिनियन्धे भारतीयग्रहगणितस्य पाश्चात्त्यप्रहगणितस्य च तुलनात्मकगनु- शीलनं विधाय द्वयोः समन्वयार्थ लेसकेन कृतः प्रयत्नो विपश्चितां प्रशस्ति- मावर्जयति । अत्र भारतीयमहगणितस्य दुरूहविपयान व्याख्यातुमेकपष्टिक्षेत्राणि समुपन्यस्य समालोचित्तानि । भारतीयज्योतिपशास्त्रस्य विषय आभासमाना अनेका विप्रतिपत्ती- निराकृत्य तस्मिन् पाश्चात्यविपश्चिद्भिर्विहितो यवनोपज्ञतारोपा सुपुष्याभियुक्तिभि- पाकृतः, आधुनिकगणितस्य विझानस्य च मूलतत्वानि भारतीयज्योतिपेऽन्तर्गर्भाणि विशद विवेचितानि । एवंविधा अन्येऽप्यनेके महनीया विषया नियन्धेऽस्मिन् सुनि- कपिताः। एभिः कारणैरिदं निर्विवादं यत्यं निबन्धो ज्योतिपच्छात्रेभ्यो नितान्तमुपयोगी। श्रीशर्मणः कृतिरिय ज्योतिषविपयकाणां ग्रन्थान्तराणां प्रणयने तस्य समुत्साहवधिका विदुषामन्तःकरणप्रीणने पटीयसी च भूयादिति कामयमानो हार्दिकैराशीर्वाद- रतसंवर्धन करोति । केन्द्रीयविश्वविद्यालयानुदानायोगभ्य आर्थिफेन साहाय्यगास्य अन्थस्य मुद्रण संजातमिति विश्वविद्यालयस्य पक्षेण तवत्येभ्योऽधिकारिभ्यः साधुवादान वितरन् विरमति । सुरतिनारायणमणित्रिपाठी वाराणसेयसंस्कृत विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः।

·भूमिका लावावस्थायां सिद्धान्तज्योतिपान्यानामध्ययनकाले मम मनसि पाश्चित् शङ्का आसन् । यद्यपि मग गुरुवर्येस्तदापि तामां समाधानं कृतमासीतथापि सम्बद्ध साहित्यस्य संपूर्ण शानाभावात् परीक्षायामुत्तरणे च विशेषावधानतया तदानीं तत्र विचारो न जातः । फानान्तरे मया दृष्टं यद् भारतीयविधिना समानीता प्रदा नूतनरीत्या यमानीतेभ्यो अहेभ्यो महदन्तरिता न मान्ति । नूनं भारतीय प्रहगणितं विज्ञानाधारितमिति मे मनसि समागतम् । तदेवान्चेष्टुं प्रस्तुतो निबन्धी लिखितो यत्र मया छात्रायस्यायामनुभूतानां शतानामपि समाधानं कर्तुं प्रयासः कृतः । सत्स्वपि बहुविध्नेषु विद्यागुरोः श्रीविश्वनाथसानुकम्पया निरन्थोऽयं राम्पूर्णतां गतः । प्रस्तुते 'ग्रहगणितमीमारा नियन्धे मया ग्रहस्पष्टीकरणस्य भारतीयविधीनामविकले विवेचा तथा कृतं यथा तनत्यसकारणों सम्यगवयोधः स्यात् । अवेदमवधेयं यदन फेवलमुपलब्ध. मंस्काराणां संग्रहमानं न कृतं परं से तथोपन्यस्ता यथा तैः सह पाश्चात्यमतावलम्बिना गणकानां पद्धत्या तुना राम्या सुटा भवेत् । अनोत्र निरन्धे एपस्मिन्नेव विषये समुपलभ्यमानाना मलापतान्तरागी तत्यपरिकारसणी च चर्चा नास्ति । यदि केचन सन्त्यपि ते प्रसङ्गवशतः ममागताः । अस्य निबन्धस्य मुग्ख्याः प्रतिपाया विषयास्तापदिमे सनिा- १. भारती याहगणितमस्कारागो तथा विवेचनं कृतं यथा ते सम्यक् स्फुटाः स्युः, तेषां गौलिकता मुमा सात् , नेपामाफुटांदाना व्याख्या गवेत् , तेषां वैज्ञानिकता चायगता स्यात् । २. नवीनमोतिपराम्पन्धेन मारतीयग्रहगणिते या विप्रतिपराय आभारान्ते, तासा निराकरणम्। ३. पाश्चात्यगतेन सह तुरना। मा च द्विविधोपनियद्धा-प्राचीनयवनमतेनाधुनिकेन विधानसम्मतेन च ज्योतिषशास्ग । तत्र यवनमतेनेतदर्थ तुलना कृता, येन भारतीयग्रहगणितपद्धते. यवनगताश्रयतायाः पक्षपातरहितं विवेचनं स्यात् । तत्र च गया दाढ्य नूतनस्तपनिबद्धं स्वीयं मतमपि समुपन्यन्तम् । आधुनिकेन मतेन तुलनार्थ यत्र तत्राधुनिकाना विधीनां तथा समुपन्यासः कृतो यथा तेषां भारतीयप्रकारेस्तु नया भारतीयप्रकाराणां धैज्ञानिकता सुस्पष्टा भवेत् । अथैरोपां विषये किञ्चिदुच्यते- १-भारतीयप्रकाराणां विवेचनम् -भारतीयं ग्रहगणितं वेधाधारित दृग्गणितक्याय च प्र. तम् । तत्र भगापूर्तिकालनिर्धारणम् , मध्यमगतिनिर्धारणम् , अन्त्यफलज्यानिर्धारणम्, परमविक्षेप. निर्धारण चेत्यादि सर्व वेधद्वारा भारतीयैर्गणकैः कृतमिति प्रथमाध्यायस्य १,६ प्रक्रायोः द्वितीयाध्या- यस १४ प्रक्रमे तृतीयाधायस ४, २९, ३४ प्रक्रमे च प्रदर्शितम् । प्रथमाध्याये मन्दस्फुटीकरणो. पयुक्तस्यमन्दालस्य, मन्दस्पष्टप्रहस्य मन्दपटगतेश्च विवेचनं यतते । द्वितीयाध्याये शीमालसंस्कारस्य, चरभुजान्तरोदयान्तरकर्मणां च संस्कारविधयो वर्णिताः, भारतीयट्टमहस्य विवेचनाय द्वितीया- - ·ध्याये कक्षानिरूपणं च कृतम् । रुटग्रहसाधनाय कक्षाः क्रान्तिवृत्तधरातले परिगता एव गृह्यन्त इति कृत्या तृतीयाध्याये विमण्डलीयवास्तविक्क्क्षाणां विवेचनमपि कृतम् । गणितेनागतस्य ग्रहस्य वास्तविकताविवेचनार्थ भारतीय वेधसंस्काराः क्रियले स्म, तेपामुपयोगिपदार्थागां वेधपद्धतीनां च विवेचनं तृतीयाध्याये कृतम् । भारतीयपद्धतेमौलिकता-अस्य विपये यरनमतप्रसङ्गे विचारः नः । अस्फुटाशानां व्याख्या-प्रथमाघाये मन्दालस्याः स्फुटीकृतः । अयं ममममहस्योरेन्द्रता जन्यमन्तरं सूचयति । आधुनिौदीर्घवृत्तकक्षायां ग्रहक्ल्पनया योऽर्थः समानीयते स एवानेना- प्यायाति । मन्दालस्य सूर्यचन्द्रयोः पञ्चतारकागां च ग्रहगगिते यदन्तरं तदपि फुटीकृतम् । मन्दप्रतिवृत्तभङ्गीनां मन्दनी चोच्चभङ्गीना यथार्था व्याख्या प्रथमाव्यायस्य ७, ८ प्रक्रमयोः कृता । पञ्चतारकायां मन्दनीचोच्चभङ्गितात्पर्य द्वितीयाध्यायस ७, ८, ९, १३, १७ प्रक्रमेनु स्फुटी कवम् । मन्दरुटमहस्वाभिप्रायोऽपि २५ प्रक्रमे प्रकाशितः । अत्र भङ्गिपु कक्षावृत्तस्यार्द्धव्यासरियातुल्य एप स्वीकृतः । मन्दकक्षागां मन्दप्रतिवृत्तरक्षागो शीघ्रकक्षाणां शीमप्रतिवृत्ताक्षाणां चाव्यासस्त्रिया. तुल्य एव । सर्वेषां ग्रहाणां च कक्षागामन्यासस्त्रिज्यैव । कक्षाश्च चन्द्रबुधशुक्रादिक्रमेश व्याख्याताः । अतः कथमेन त्रिज्यानुल्यव्यासाद्धेन तेषां समन्वय इति शड्वारा समाधानमावश्पकम् । द्वितीयाध्यायस्य १५, १७, २१, २३ प्रक्रमे सिद्धान्तग्रन्थकारागामत्र विषये यासमोऽभिप्रायः प्रतिपादितः । २४ अ, २४ व प्रक्रायोर्विवादास्पदे शीघपलादिसंस्कारविधी भास्कराचार्यमनपोपा स्वीयं मतमुपन्यतम् । २८ प्रक्रपे गतेर्वक्रत्यादिबोधार्थ नरीनमतेन समन्वयात्मकः प्राचीनाना- मभिप्रायः स्कुटीकृतः। ३३, ३४, ३५ प्रझमे भुनान्तरोदयान्तरसंसारयोस्तत्वविवेचन कृतम् । तुतीयाध्यायस्य ३ प्रक्रमे 'ये चात्र पालभगगाः पठिता भयोः' इत्यादेर्नवीनाभिप्रेता व्याख्या कृता । एवमादयोऽन्येऽपि विषयाः सन्ति येा रसाने साने विवेचनं कृतम् । वैज्ञानिस्ताप्रतिपादनम् अत्र पठितानामुपलब्धीनो वेधाधारितत्वं प्रतिपादितम् । अयमर्थः प्रथमाध्यायस्य तृतीये, द्वितीयाध्यायस्य १२, २१, ३१ प्रक्रमेषु, तृतीयायायस्यद, ३१ प्रकमयोध प्रतिपादितः। नवीनमतेन तुलनापि भारतीयज्योतिषशास्त्रस्य वैज्ञानिकत्वं प्रतिपादयति । २-विर्घातपत्तिनिवारशम्-प्रथमाध्यायस्य २४ प्रक्रमे भारतीयविधिना प्रहकशाणां दीर्घवृत्तस्वरूपं २५ प्रक्रमे मन्दस्परग्रहागां रविकेन्द्रिकत्वं च प्रतिपादितम् । दितीयाग्यायस्य २४ प्रक्रमे पलसंस्कारविधेरौचित्यम् , ३८ प्रक्रमे वक्रत्वकारणानामौचित्यं प्रदर्शितम् । तृतीया. सारस्य ८ मे मम्मे पठितपरमविशेषमानानाम् , ३२ प्रक्रमे चायनांसाविषये नूतनानामाक्षेपस निरासरणं कृतम्। ३-आधुनिकपतेन नुलना-आधुनिकमतेन तुलना नु निरन्धस्यास्स मुख्यो विषयः । प्रथमाध्यायादारभ्य तृतीयापायर्यन्तं सर्वत्र प्रसझे तुलना मकमध्ययनं वर्तते । तथापि पाचित् मुख्यानामंशानां चर्चा क्रियते । प्रथमापाये १९, २०, २१ प्रक्रमे नूतनानीतमन्दस्पटमहस भारतीयविधिनानीनेन मन्दस्सष्टेन ग्रहेण समन्वयात्मिा नुलना, २२, २३, प्रक्रमयोध तात्कालिक- ·गन्दस्पष्टगतेः रामन्ययात्मिका तुलना विद्यते 1 द्वितीयाध्यायस्य १५, १६, १७, १८ प्रक्रमे भारतीयेन नवीगमतेन चोपलवस्य स्पष्टग्रहस्य रस्त्ये विचारः, २१ प्रतिमे विभिन्नमस्तस्यलब्धानां महकक्षात्रिज्यानां तुलना, २५ प्रकमे नवीनाभिप्रेतस्य भारतीयग्रहस्य च दृश्यस्वविवेचनम् , २६ प्रक्रमे नम्पमतेन शोधलायन रास मारतीयमतेन तुलना, २७ प्रक्रमे तात्कालिकास्पष्टगते: समीकरणस्य मीमांसा, ३०, ३१ प्रक्रपयोभारतीयान पाधान्यानां च वाकेन्द्रोशानामानयनं सयोस्तुलना च वर्तते । एवमेव तृतीयाध्याये मुख्यतः ८ प्रकमे परमविक्षेपमानस्य ३२ प्रकारे चायनशानां तुलना विशेषतयोल्लेखनीमा । यानरसेन गुरना-पाश्चात्यानां यरनानां प्राचीनमहगणितपसत्या तुलना तयोः सामान्यतलानां निरूपणार्थ तत्र परस्परमादानप्रदानस्य संभावनायां च विचाराय कृता । अन ये पाश्चात्या विचारकाः सन्ति तेषां साहित्यं विचारधारा च यस्नानां (ग्रोकदेशीयाना) प्रभावेश प्रभाषिताः। ते च प्राय एतदेय प्रदर्शयितुं प्रयतन्ते यसोऽपि वियो यवनानां विचारधारया प्रभावित ज्योतिपशाबर विपो मम मतगिदं यद् भारतीयैर्यकोरच खस्वदेशे स्वतन्त्ररूपेश योतिपशास्त्रस्य विकासः कृतः । यद्यप्राधमर्णता किविद् वर्तते तहि सा ययनेष्वेव गंभागते, न तु भारतीये । भारतीयानां मोलिका प्रवृत्ति प्रदर्शयितुं प्रथमाध्यायस्य पञ्चमे प्रको मन्दोबस्याकरण- स्वरूपः प्रदर्शितः । उचस्थाने आकर्षणल्पना यथा भारतीयज्योतिपे दृश्यते, न तथा यावनपीतिये। वस्तुतो वेधद्वारा आकर्षणसिद्धान्तो इटित्येय बुद्धिपथमायाति । तदेव बालान्तरे गते प्रतिवृत्तपढ़ें- नीचोचभन गूलतां गतम् । अम मन्दोचपदमपि वेधोपराधो स्थिति बोधयति । अर्थात शले अहस्य मन्दरपष्टा गतिः परमाल्या भाति । यवनानां 'अपोगो' सन्दरसमधे न बोधयति, रोन तु सुपः केन्द्राद् प्रहकवाया दूरतमा प्रदेशस्य योधो जागते । यद्यपि भावरूोग शब्दद्वयनक एवार्थों व्यन्यो, तथापि तत्र दृष्टिकोणम्य वैषम्यं दृश्यते । अनीतत् प्रतीयते यद् देशद्वयेऽयर विप स्वतन्त्ररूपेग विचारो जातः । एयमेव द्वितीयान्यापस्य १२, १५, १७ प्रक्रमेषु भारतीयानां मोघोचपदस्याभिप्रायः प्रकाशितः । अन्यर्थ कभ्यास्य पदस रविमहयुतितो भिन्न एवार्थः । भारतीयानां शीघ्रोच्चं तत्स्थानमस्ति, यत्र ग्रहस्य दृश्या गतिः दीघ्रतमा जायते । एतत् कनापि घेषकर्मानुभवितुं शक्यते । यद्यपि तत्स्थानं रचिग्रहयुतायेव भवति, तथापि तत्र साहित्यद्वये एकस्यैवाशयस्य विभिन्नरूपेणात एच स्वतन्त्ररूपेण ग्रहणे जातम् । प्रथमाध्यायस्य १४ प्रक्रमे द्वितीयाध्यायस्य २५ प्रफमे च यवनानां मन्दफलानयनस्य सीमफलानयनय तत्र संस्कार विधेच प्रदर्शनं कृतम् । अत्रापि ययनमतं गारतीयमताद भिन्नमेय । चतुर्थाध्याये विशेषरूपेण यवनमतस्य विचारः कृतः । तत्र विभिन्नमतमतान्तरस्य संग्रहः मुख्यतो अजेंसहतसूर्यसिद्धान्तानुरादाद् भारतीयज्यौतिपमन्याच गृहीतस्तथापि ११ प्रामात् १५ प्रक्रमं यावद् मुख्यरूपेग मया स्वीयास्ता उपनिबद्धाः। मम मतेनाद्यायधि श्रीशङ्करबालकृष्णदीक्षितप्रभृतिभिर्यवनप्रभाव- पोपकाणां तणां खण्दनायैव बतायामः कृतः । भारतीयकाळप्रभावस्य सिद्धान्तम्भौतिपे विचारो न कृतः, नापि गौलिकताया कारणान्तरेषु विचारः कृतः । एषु प्रक्रमेषु मया अस्यैव विचारः कृतः । यवनपक्षपोपकाणां यद्यपि ययस्तास्तथापि तेषां मुख्यरूपेणेमे एव तळ यद् (१) ·" भारतीया सरणिः (दौली ) याग्नसदृशी, (२) विज्ञानरूपेण तेषु ज्यौनिपशाम्बा भयनस प्रतिभैक नासीत् , (३) भारतीयरीन्या सटीकता प्रहाः (निस्स्गाः) शासंघसरल पजमातके वर्तमाने संपाने समायान्ति, सनुपलब्यसिद्धान्त यौतिषशास्त्रमाहित्यमपि तत्कालासन्नमेव, इतः पूर्व क्स्यचिदपि तादृशमन्यत्यानुपलब्धेः सनुपलयसाहित्य च पूर्णरूपेण विससितस्वरूपला- नवरोकनाद् भारतीयैरन्यदेशेभ्यो विशेषतरच ययनदेशादेवास मूलत्यानि गृहीन्या शास्त्रमिदं पल्लवितम् । मया ११ प्रक्रमात् १५ प्रक्रमं यावदेतत् प्रदर्शितं यद् भारतीया रूगिः स्वतन्त्रास्ति । एकसैस तवल भारतीय वनध विभिन्न दृष्टिकोन ग्रहणं कृतम् । भौतिय- शास्त्रस्य विकासाय यानापेक्षया भारते सनुत्कृष्टमाधनान्यामन् , भारतीयाच वेघाटिनियागां सूक्ष्म- सम्पादनेऽपि टक्षा आमन् । समुपलयसाहित्यविषय मया भारतीयपरम्परायों कालरभावस तरः सनुपरसापिनः । भारते वर्षे पुरागकाल प्रभावः साहित्ये संस्कृती च सर्वत्र दृश्यते । पुराम कालवियिका युगपद्धतिः स्वउत्ररूपेग दृश्यते । पुराणस्य वर्गनसरगिरपि स्वतन्त्रैव। पुराग- कायात् पूर्व वैदिक्युगपद्धत्या प्रहममित संपाद्यते स । परं पुरागकाले पुरागानुरूपस्य सारस्पैर महत्त्वाद् नवीनरूपेग पुरागानुकूलायाः ग्रहगणितपद्धतेनिमांग जातम् । तथैव पद्धत्या सर्वकार्य- सम्पादनात् प्राचीनपद्धतीनामुपयोगाभावाच यदि त प्रतिपादकानां मन्यानो लोपो बाउस्ताह नात्र चित्रम् । मूसिद्धान्तस्स प्रथमाध्या 'शानमेतत्तदेवायम् इत्यादिना वैदिक्युगपरवाहगांगत- प्रतिपादकस्य सूसिद्धान्तस्य यतापि प्रतीयते । ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तारम्भे महता कारेन खिरीभूनकर ब्रह्मसिद्धान्तस्य वर्गनाद् बहुवारशूर्व दिवमानस्य ब्रह्मसिद्धान्तलापि सत्ता मुनिश्चितैव । एवं शास्त्रान्तराण्यपि सभान्यन्ते येषां प्रगगितल नवीनस्वरूपप्रगाष्टोपो जातः । एवं बौदिर गारम्य या मथा विकसित रूपं दृश्यते तस्त्र किमर परम्पग यद्यपि सुभप्राया प्रतिमाति, तथापि तस्याः सातत्यमामीदिति प्रतीयते । एतेन यानप्रभासूनस्य तस्य खण्डनं आयते। वेधेन म्बकालोपलब्धतत्यानां मनिवेशाच नूतनसिद्धान्तप्रन्धेभ्यः ममागना ग्रहास्ताचालिसंपान परवा एव समायान्तीति नैवदूपणन् । एतेन नु पुरागानुकलशासनिमांगारवैव संधो भाति, नान्यत् किश्चित् । सरसंवत्सरस्व पञ्चमे शतक एव पुरागकालस्य मिद्धान्तानो सर्वमान्यवं जातमिति प्रायनिहामिकानामपि मनम् । पञ्चमायाय उपसंहाररूपेग भारतीययोतिषशास्त्रसनवीनरीत्या मूल्याङ्कनं कृतं भारतीय प्रहगगितस्य कासाचिन् स्थूलतानां च चर्चा कृता । मम मतेन सूक्ष्मपयन्त्रागामभावेन, यूक्ष्मानां वनद्धतीनाममात्र चैतबातम् । अन्ते च स्वरूपरक्षगानुई भारतीयौतिषशास्त्रे सशोधनस्वस्यकतायातल्या उपायानां स्वमताभिप्रेता चर्चा च कृता वनते। बहु सलेम्पभिप्रेतानां संख्यात्मफानां मानानामनुपलब्धेर्मरा स्वयं तेषां गणना कृता । द्वितीयाध्याय २१ प्रक्रमे, कशात्रियानाम् , ३० प्रकने यनमार्गकेन्द्रोशानाम् , ३८ प्रक्रमे परमभुगन्तरोद्यान्तरमानोस्तृतीयाध्याय ८ मे परमविक्षेपमानानाम्, १२ प्रामे:- यनांशमानल, चनुपांपायर ८ प्रक्रमे शीमपरिधिमानानां च मया समानयनं कृतम् । ते च नुस्वार्थ रनुपनियद्धाः। -- ·भत्र निबन्धे गणितविषयाणां सम्यक् प्रकाशनाय एकपष्टिसंख्याकानि क्षेत्राणि समुपन्यस्तानि । अस्मिनियन्धे मग निदेशफमहोदयः पूज्यश्रीपण्डितसीतारामझामहोदयः स्वीयरमूल्यै- निदेशैरहमतीवोपकृतोऽस्मि । द्विगु स्खला तु मया तेपामादेशेन तेषां टोकाया विषयाणां ग्रहणं कृतम् । संस्कृतभाषायां रक्षणकार्यमपि.(याहए ) सुगर्ग नास्ति । अस्मिन् कार्य श्रीनारायणदत्त- शर्मगा रक्षाफः पाश्च स्थित्या यम्मा साहाय्यं कृतं तदनन्तरात्य निबन्धस्य रक्षणकार्य सद्यः सम्पयं नामीत्। स्वयं संस्कृतानभिरपि मम मित्रः श्रीकेदारनाथशमभिस्तथा रक्षणकार्य सम्पादितं यथावाशुद्धिवाहुल्यं न स्यात् । टङ्कणकायें श्रीशीतलाप्रसाद शर्मणापि चतुर्थाध्यायस्थोप- लवामानानां चास्य टङ्कणेनामूल्यं पाहाय्यं कृतम् । हस्तलिखितमूलपाण्डुलिपेटक्षितपाण्डुलिप्या- स्तुलनार्य श्रीमद्भगवानदासपाटकेनापि मग सहयोगः कृतः । मम पैसिलनिर्मितक्षेत्राणा नीलमुद्रणार्थम् ( प्रिंट) अपेक्षितानां मसीक्षेत्राणां गंपादने मम मित्रेग श्रीजगन्नाथाचार्यमहोदयेन श्रीलालजीमहोदयेन च महान् सहगोगः कृतः । नीलमुद्रणं (ब्लू प्रिंट) तु राव श्रीलालजी- महादयेनेव संपादितम् । एभिः सरपि महोदयरधमतां नीतस्तेभ्यो भूयो भूयो धन्यवादान् वितरामि। अन्ते च वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य ज्योतिपविभागाध्यक्षमहोदयेभ्यः श्रीपण्डित अवमिहारित्रिपादिमहोदयेभ्यो धन्यवादान् ददामि, येषा समाशात् सदैव लब्धप्रेरणेन गया कार्यमिदमारधम् , ये कृपयास्य निबन्धस्य पाण्डुलिपि विलोक्य यत्र तत्र संशोधनकार्ये साहाय्यं कृतमिति । १९६३ तमे दशवीयान्दे विद्यावारियुपाधये स्वीकृतोऽयं निबन्ध इदानी वाराणसेयसंस्थात- विश्वविद्यालयेन प्रकाश्यते । तदर्थं भूतपूर्वानुराधानसंस्थान राञ्चालकान् पूज्यगुरुयर्यान् पण्डितश्री. क्षेत्रदानन्द्रनट्टोपाध्यायमहोदयान् , सदैव कृपाशीलान् वाराणनेयसस्कृविश्वविद्यालयोपकुलपति- महोदयान् पण्डितश्रीमुरतिनारायणमणित्रिपादिमहाभागांध प्रवि स्वीयां हार्दिकी कृतज्ञता विनिवेदयामि । मंशोधने साहाय्यार्थ प्रकाशनविभागस्य सदस्यान् प्रति स्वीयमाभारं प्रफट्यामि । ग्रहगणितमीमांसाया अस्याः मुद्रणकाले तेऽपि परिश्रमे काश्चिदशुद्धयोऽवशिष्टाः । अनस्तासां निगरगायापेक्षितगशुद्धिपत्रं पिरोक्य विद्वद्भिर्यत्र तत्र संशोधन इत्यानुगहीतव्यम् । विद्वांसो मया पार्श्वन्ते यद् यदि काश्चिमुट्यस्तेषां दृष्टिपथमाग छेयुसा मा सूचयित्यानुगृहन्तु, येन संस्करणान्तरे ता निराकरणं स्यात् । यद्यनेन निबन्धेन ज्योतिषशास्त्राध्येतृगां कश्चिदुपकारः स्यात्तदाई स्वीयं परिश्रमं राफलं. मंस्य इति शम् । घाराणसेपसंस्कृत विश्वविद्यालयः घाराणसी मुरारिलालशर्मा अक्षयतृतीया सं० २०१२ ·सङ्घताक्षरेयोंधितानां शब्दानां सूची प्र. ग. . प्रहगतिः प्रहल्छायाधिकार महत्याघवम् प्रहमारणीकोठा ग्र० छा०अ० प्र.सा. म. सा. को घं० अधि. आ.. अंफल्या घण्टा आर. आय. आसय. अन्त्यन् अंशः গাথা अन्त्यस्यम् अन्त्यमाया आयनं गलनम् आयनं पलनम् आशं चलनम् ईशापूर्यम् रंगीयः संवत्सरः उधम् उदयासाधिकारः उदयासाधिकारः ऋग्वेदसंहिता एप्यन्या छाक छा० भु छे० अ० ई.सं. ज्या अं.. ज्या० क ज्या शी. उ.अ. टी . उ. अ.अधि. ता एक्या. क ताका ता. मं० के ता मंफ का स्कुमोवं कर्णः क छाया ভাস্ক छायाभुजः छेद्यराधिकारः ज्या अन्त्यकम्दम् ज्यामन्दकेन्द्रम् ज्याशी केन्द्रम् टीका तात्कालिकम् ,-का-पी तात्कालिककाल: तात्यालिममन्दफेन्द्रम् तात्कालिकमन्दफलम् तात्कालिकराटभोग्यखण्डम् तैत्तिरीयत्राक्षम् त्रिज्या त्रिप्रभाधिकारः दिनम् गुज्या ध्रुयः नतांश: परमम् पक्ति पण्डितः परमविक्षेपः परमशरः क तैमा का त्रि त्रि. अ. दि. कोल्या बोम्याम कोन्यमंर कोक काल: केन्द्रम् केन्द्रगतिः फोटिज्या कोज्यामन्दकेन्द्रम् कोज्यामन्दफलम् कोटिफलम् कान्तिः कान्तिज्या गतिः गतिज्या गोपाध्यायः धु म प पं. का ज्या ग प. विशे गज्या गो० अ० पश ·पसीफ व पा परमसीघालम् पातः पृष्ठम् पृ. व बानम् वक्री वक यकता वक्रतारम्मः वक्रतात्यागः वासरः व० आ प ग. वा त्या पा वि वि. गु. भन. यु.अ. वा. भा० वासनाभाष्यम् वा० स० वाजसनेयी सहिता वि विक्षेप. विशे विक्षेपः वि० के. विक्षेपकेन्द्रम् विम पि० के० विमण्डलीयविक्षेपवेन्द्रम् भु भुजा भाख म फलपतिः फल्ज्या विम्घीयम् विम्बीद्युन्या भप्रयुत्यधिकारः भुजः भुजाशाः भुजफलम् भोग्य वण्डम् मभ्यम् मन्दम् मध्यमाधिकार मन्दान्त्यफ्रज्या मन्दकर्ण. मन्दकेन्द्रम् मन्दकेन्द्रगति मन्दवेन्द्रज्या मध्यमग्रह मन्दपरिधिः म० अ० म आच्या मक शी० उ. म के ग म केच्या म०प्र० म०प० म श सङ्कः शत०मा० शतपथनाझगम् शा०सि० शारल्यत्रह्मसिद्धान्तः शीघ्रम् शी आध्या सीमान्त्यालज्या सोमोचम् सी० उ. ग. शीघ्रोच्चगतिः शोक शोधकर्णः शी सीमकेन्द्रम् शीक सीमालम् गे. श्लोकः सत्रिम सत्रिभग्रहः सि० ताकि सिद्धान्ततत्त्वविवेकः सि.शि० सिद्धान्तशिरोमणिः सि. शिरोमणिः सिद्धान्तशिरोमगिः सूर्यमिद्धान्त. सो.सि. सोमसिद्धान्तः मे सेकेण्ड स्था स्थानम् स्था स्थानीय म्पानीया क्रान्तिः मंग म०म० म०२० मन्दपलगति. महामहोपाध्यायः मध्यमशरः मार्गी मिनट रवि. रविगतिः रोमसिद्धान्तः मा० मि र र०ग. रो० मि. सू० सि. २० सम्बनम्

·समप
स्पष्टमन्दपरिधिः
पदार
प० अ०
म्पर्शज्या (मर्ग.)
म्पयापियार
परयेन्द्रम्
मपटप्रह
सामान्या
एक
वि
विम
विरग
दिमण्डलम्
स्पन
स्पा

·विषय-सची पृसंख्या १ २ ३ ३ ३ ५ भूमिका सङ्केताक्षरबोधक-शन्दसूची प्रथमोऽध्यायः (प्रहाणां मन्दस्पष्टीकरणविचारः) कोषकस्थानाः प्रक्रमसंख्यायोधकाः सन्ति (१) मध्यमप्रह, (२) मन्दफलसंस्कारः (३) मन्दोच्चम् (४) मन्दवेन्द्रम् (५) मन्दोच्चस्याकर्षणप्रभावः (६) मन्दान्त्यफलम (७) मन्दप्रतिवृत्तभङ्गिः (८) मन्दनीचोच्चभङ्गिः (९) मन्दनीचोचभङ्गया ग्रहभ्रमणस मार्गः (१०)मध्यममहस्य प्रतिवृत्ते भ्रमण नूतनाभिप्रायेण (११) मन्दोचविषये पाश्चात्यमतम् (१२) मन्दकर्षः (१३) मन्दफलानयनम् (१४) मन्दफलानयनस्य टालमीप्रकारः (१५) मन्दस्पष्टप्रहा (१६) तात्कालिकी मन्दस्पष्टा गतिः (१७) मन्दफलगतेधनर्गवासना (१८) तात्कालिकमन्दस्पष्टगते वीना वासना (१५.२०) पाश्चात्यरीत्या ग्रहाशं मन्दस्सष्टीकरणम् (२१) पाश्चात्यरीत्यानीतस्य मन्दस्पष्ट केन्द्रममीकरणस्य व्याख्या तस्य भारतीयमन्दस्पष्ट केन्द्रेण च तुलना (२२) पाश्चात्यरीत्या तात्कालिकी मन्दस्पष्टा गतिस्तस्या भारतीय- प्रकारेण समन्वयः (२३) पाश्चात्यमन्दगतिफलस्य भारतीयमन्दगतिःलेनाभेदप्रदर्शनम् १. ... १४१८ ·₹ ४९.५० ५०५२ ... ५६-५७ .... ६१६३ (२५) टालमीमहोदयस्य संवारविधिः (२६) नन्यमतेन शीप्रफलानयनं तस्य संस्कारविधिः । नन्यविधेभारतीय- विधेश्च साम्यप्रदर्शनम् (२६ अ) चलनकलनरीत्या ता० सष्टमहगतरानयनं तेन ज्यामित्यानीतस्य म०म० मुधावरद्विवेदिपरिष्कारानीतस्वरूपस्यानयनम् , भास्करमतप्रतिपादनं सूर्यसिद्धान्तमतप्रकारानं च (२७) तात्कालिकगतिममीकरणस्य मीमांसा (२८) ग्रहगति वक्रतायाः कारणम् , प्राचीननवीनमतयोः समन्ययः (२९) वक्रोन्द्रांशानयनम् (३०) नवीनमतेन वक्रमार्गकेन्द्रांशानयनम् (३१) भारतीयसिद्धान्तग्रन्थेषु पटितवक्रमार्गकेन्द्रोशैराधुनिकवक्रमार्ग- केन्द्रांशानां तुलना, भारतीयोपलन्धीनां सूक्ष्मत्वप्रतिपादनं च संस्कारान्तराणि (३२) चरसंस्कार (३३-३५) आधुनिकरीत्या भुजान्तरोदयान्तरसंस्कारप्रस्तावना (३६) भुजान्तरसस्कारः (३७) उदयान्तरसंस्कारः, मातरमतमाधुनिक्मतं च (३८) भुनान्तरकालस्योदयान्तरकालस्य परममानानयनम् , तस्याधुनिक- . मतेन तुलनया भारतीयमतस्य सूक्ष्मत्वप्रतिपादनम् (३९) प्रतिपलिलार्थाः तृतीयोऽध्यायः (वेधेन परीक्षणविचारः) वास्तविककशानिरूपणम् - (१) परमविक्षेपवरूपम् (२) विशेषकेन्द्रम् (३) बुधशुक्रयाविशेगो नवीनमतेन सामञ्जस्यम् .. (४)पातानयनम् (५) पातपरमविक्षेपयोरानयनस्य नवीनप्रकारः (६) भूकेन्द्रिकविशेपस्य रविकेन्द्रकविक्षेपेण संबन्धः (७) त्रिज्यामितकणे शीघकेन्द्रविचारः (८) भारतीयपरमविक्षेपमानानामाधुनिटमानैः सह तुलना भारतीयमानानां सूदमत्वप्रतिपादनं चं (९)शरानयनम् (१०) वास्तवारस्य प्रतिवृत्तीयभुजांशानां चानयनम् (११) वास्तविकमक्षाया अश्या भारतीयपदत्या' - ६६६७ ६७ ६८ ६८ .... ७१७२ ७३ .... ७५-७८ ७८-७९ ७९.८० ८.८१ ...

·A
(९) सस्तारिरपि विभिन्नत्वप्रतिपादनम्
(१०) थारमीतः पूर्ववर्तिनी प्रभावन्यासभा समदर्शनम्
भारतीयानां मौरिकता-
(११) भारतीयागिः
(१२) ज्योतिषशास्त्रस विहानरूप शाम्रस्वरूप च
(१३) अविरताया ज्यौतिपविचारधारायां विचारस
(१४) पुरागकालस्य प्रभावन ज्योतिषस्वरूपस्माभिनस्वं न तु
धाराविच्छता
(१५) क्रान्तिकृतम्य द्वादशविभागेषु सतवारसंख्याया च विचार
(१६) केन्द्रल्सिादिशब्दाना यारनमूलकरचे विचारः
(२७) मपरोमक्सन्दयोः प्रयोगसमीक्षा
(१८) यायनज्यौतिषे भारतीयज्योतिषशास्त्रस्य प्रभावसभावना
पञ्चमोऽध्यायः (ोपसंहारिकम् )
(१७) भारतीयज्योतिषशास्ने निहितानां नधीनज्योतिषशास्रम्य
मूलतत्यानां विचारः
(८१३) स्पोल्यकारणविमर्शः
(१४) स्वरूपानुकूलसशोधनस्यापेशा
(१५,१८) सशोधनोपायाः
उद्धृतनाम्नां सूची
उद्धृतमन्यसूची
शुद्धिपत्रम्
१२०१२२
१२२१२४
१२५ १२५
१२६१२७
१२७१२८

·ग्रहगणितमीमांसा प्रथमोऽध्यायः ग्रहाणां मन्दस्पष्टीकरणविचारः १. मध्यमग्रहः-वैधविधिना प्रहाणामेकमगणपूर्तिकालं विज्ञाय वाचता दिवससमूहेन चक्रांशान् विभज्य ग्रहस्यैकदिनसम्बन्धिनी गतियिते । सा प्रहाणां मध्यमा गतिः । तया नियतया गत्या मध्यममहः क्रान्तिकृत्ते भ्रमतीति कल्प्यते । फरिमशिनियते दिने बेधेन स्पष्टप्रहाणां स्थिति यते । तत्रैव मध्यमान् महान परि- फल्प्य कालान्तरेऽनुपातेन मध्यमप्रहस्थितियिते । सिद्धान्तप्रन्येषु फल्यादित एतादृशी गणना क्रियते । करणप्रन्येषु शकसंवत्सरस्य कस्माधिनियत्तदिनात् सा फियते । कल्पा- रम्भतः सृष्टिप्रवृत्तिकल्पनया सर्वेऽपि महाः कल्पारग्मे निरक्षदेशे (लवायां) सूर्यो- दयकाले मेषादावासन्निति कल्यते । कल्पस्य फुदिनसंख्यापि पठिता भवति । कल्पादितो वर्तमानदिनपर्यन्त या दिनसंख्या साऽहर्गणशब्देनोच्यते । प्रहाणां कल्पे भागणपूर्तिकालोऽपि सिद्धान्तमन्धेषु पठितो भवति । तयो 'यदि कल्पकुदिनः फल्प- महभगणा लभ्यन्ते तहिर्गगेन फिमिति' अनुपातेन प्रहस्य गतभगणादिकं ज्ञायते । तत्र गतभगणान् विहाय शेषं राश्यादिक मध्यममहो भवति । अयं मध्यमो महो निरक्ष्देशे (लक्षायां ) भास्करे क्षितिजसन्निधिगै भवति । निरक्षमध्यमहे देशान्तर- संस्कार सम्पाद्य स्वनिरक्षे मध्यमसूर्योदयासनकाले मध्यमो महो ज्ञायते । उदयान्तर- सरकारेण स्वनिरक्षे चासंस्कारेण च स्वदेश सूर्योदयकाले मध्यमो महो भवति । घरोदयान्तरसंस्कारसाधनं द्वितीयेऽध्याये वक्ष्यते । 1. सि.शिव भगाध्यापः। २. सूर्यसिदान्वानुमा मायमराशी नाशी स्थितिः । (२० सि०म० २. श्लोक ५.)। ३. सि०शि० प्रहानपनाप्या श्लोकः सूपंसिदान्तानुसारमत्रो।

·२ प्रहगणितमीमांसा २. मन्दफलसंस्कार:-येन फलेन संस्कृतो मध्यममहो मन्दस्पष्टो भवति तम्मन्दफलम्। ::मन्दस्पष्टो प्रहः मध्यमप्रह+मन्दफलम् । ३. मन्दोच्चम्-सिद्धान्तज्योतिपशाने भगोलस्य केन्द्र भूरेव कल्पितम्। पर- मिदं प्रहगोलस्य केन्द्र नाति' । ग्रहास्तु प्रतिवृत्ते भ्रमन्ति यस्य केन्द्रं भूकेन्दादन्यत्र वर्तते । यस्मिन् वृत्ते मध्यमो प्रहो भ्रमवि वन्मन्दप्रतिवृत्तम् । अत्र यो विन्दुर्भूकेन्द्राद् दूरतरप्रदेशे स्थितस्तस्य मन्दोबसंज्ञा, यश्च निकटतरप्रदेशे स्थितस्तस्य नीचसंज्ञा । सूर्यसिद्धान्तानुसारमुमो ह्याकर्षको भवति । अदृश्यरश्मिसूत्रेण बद्धो मध्यममह सञ्चा- भिमुसमाप्यते । तादृशेनाकर्षणप्रभावेण यत्र प्रहो भूस्थैर्जनरवलोक्यते तत्र मन्दस्पष्टो ग्रहो भवति, यथा मन्दोघशब्देनैव ज्ञायते । मन्दोवस्थाने प्रहस्य गतिः (मन्दस्पष्टा) परमाल्पा भवति । अतो मन्दोच्चस्थानं ज्ञातुमयं प्रकारः। सूर्यस्य चन्द्रस्य च प्रतिदिन वेधेन स्फुटगतयो ज्ञायन्ते । एवं यदा गतेः परमाल्पत्वं दृष्टं तदा मध्यम एव सूर्यश्चन्द्रो या स्फुटो भवति । तत्तुल्यमेवोच्चस्य राश्यादिकं भवति । अन्येषां प्रहाणां मन्दोच्च- स्थानज्ञानार्थ 'स्फुटमहादु विलोमसंस्कारेण' मन्दस्पष्टो महो ज्ञातव्यः । दिनद्वयमहान्तरं घ मन्दरपष्टा गतिः । एवं प्रत्यहं वेधेन मन्दस्फुटगतयो ज्ञातव्याः। यदा मन्दरफुटगनेः परमाल्पत्वं दृष्टं तदा मध्यम एव प्रहो मन्दस्पष्टो भवति । तद्महतुल्यमेव मन्दोच्चस्य राश्यादिकं भवति । अस्य मन्दोवस्यापि गतिर्भवति । सिद्धान्तज्योतिपशापु या मन्दोश्चगतिरुपलब्धा सा वास्तवमानात् स्वल्ला । 'भारतीय ज्योतिष' इत्याख्यान्धस्य रचयितुः श्रीशङ्करवालकृष्णदीक्षितस्य मतानुसार पीकदेशीया हिपार्कस-टालमीप्रभृतयो गणका मन्दोमगति न जानन्ति स्मेति' मन्दोच्चगतिज्ञानं भारतीयगणकानां सूक्ष्मवेध- शतां प्रकटयति। ४. मन्दकेन्द्रम्-मध्यममहमन्दोपयोरन्तरं मन्दकेन्द्रं भवति । ५. मन्दोचस्याकर्षणप्रभावः-मन्दोवस्याकर्षणयशान्मध्यमप्रहो मन्दोचाभि. मुखमाकृष्यते । तेन मन्दस्पष्टो महो मध्यमप्रहापेक्षयोच्चदिशि दृश्यते । यदा मध्यममहो 1. "यस्मिन् वृत्त प्रमति सवसे नास्य मयं कुमाधे" (सिनि गोलाप्यारे देयका. धिकार)। २. सि.शि. भगणाध्यायः। ३, 'भारतीय ज्योतिप हिन्दीरूपान्तरे, ४. १७४ ·प्रदाणां मन्दसष्टीकरणविषारः मन्दोचादप्रतस्तिष्ठति पदा मन्दस्पष्टो ग्रहः पृष्टतोऽवलोक्यते । अत एव मन्दोश्चान्नीचं यावद् राशिफ्टकाभ्यन्तरे मन्दफलमणं भवति । अतो मन्दस्पष्टपहः मध्यमग्रहा~मन्दफलम् । पुनर्नीचरखाने मध्यमगन्दसष्टी मी तुल्याकर्षणवशादेकत्रैव दृश्येते । नीचा राशिपदकाभ्यन्तरे मन्दोयार्पणवशान् मन्दस्पष्टो ग्रहो मध्यमग्रहादप्रतस्तिष्ठति । अत एव नीचादुमचं यावद् राशिषटकाभ्यन्तरे मन्दफलं धनं भवति । अत:- मन्दस्पष्टमहः- मध्यममहा+मन्दफलम् । ६. मन्दान्त्यफलज्या~मन्दस्पष्टप्रहस्य मध्यमप्रहस्य चान्तरं प्रतिदिनं ज्ञायते । सन्मन्दफलम् । उच्चाद् राशिप्रयासन्ने यस्मिन् दिने फलस्य परमाधिक्यं दृष्टम् , तस्य ज्या मन्दान्यफलज्या कथ्यते । भूकेन्द्रस्य मन्दप्रतिवृत्तस्य च केन्द्रमन्त्यफलज्यान्त- रितं तिष्ठति । ७. मन्दप्रतिकृतभङ्गिः-मन्दस्पष्टमहस्य स्थितिमदर्शनार्थ मन्दपालसाधनार्थ चाचैराचार्येमन्दप्रतियुत्तमन्दनीयोश्चमित्याख्यानां भङ्गीनां क्षेत्रविशेषा गृह्यन्ते । तत्रादौ. मन्दप्रतिवृत्तिभादिः प्रदश्यते । अत्र भू-भूकेन्द्रम् । प्र-प्रविवृत्तकेन्द्रम् । 'भूम' मन्दान्त्यफलज्या । उप्र प्र. प्र.प्र, मन्दप्रतिवृत्तम् । उ' रप म प, म, भूकेन्द्राभिप्रायिक विज्यावृत्तं कक्षा- ख्यम् । यदा मन्दप्रतिवृत्ते 'प्रस्थाने ग्रहो भवति, तदा भूप रेखा कार्या । सा कक्षा- वृत्तं यत्र स्पषिन्दी स्पृशति, तत्र स्पचिन्दी मन्दस्पष्टो ग्रहो भवति । ग्रहमिन्दानी- घोषसमानान्तरा रेखा फक्षावृत्ते यत्र मपिन्दी लगति वत्र मध्यमोमहः कम्यते।- अत्र मध्यममहो मचिन्दी मन्दस्पष्टो प्रहश्च स्पपिन्दी वर्तवे । अदुवादमस्थे मध्य- माहे उच्चाकर्षणेन मन्दसष्टो मह उच्च- दिशि पलित इस मध्यममहात् पृष्ठतोऽव. लोक्यते । एवमुच्चस्थाने प्रहो मन्दप्रति- क्षेत्रम् ॥ म म स्पर म ·उ , प्रहगणितमीमांसी वृत्ते उ स्थाने वर्तते, मध्यमग्रहस्तु 'उ' स्थाने। तत्रैव च मन्दस्पष्टो ग्रहो पर्वते । एवमुच्चस्थाने मध्यममन्दस्पष्टौ प्रहावेकत्रैव स्थाने दृश्यते । अतस्तत्र मध्यम एव ग्रहो मन्दस्पष्टः । पुनरुच्चादप्रस्थे ग्रहे 'म' मध्यमग्रहः प्रथमपदे, 'म,'मध्यमप्रहो द्वितीयपदे । स स्पष्टप्रहः प्रथमपदे, प, स्पष्टाहो द्वितीये पदे । एवं मन्दस्पष्टग्रहो मध्यममहापेक्षायोचाकृष्ट इव पश्वात्तिष्ठति । अत्र प्रथमपदे मउ', द्वितीयपदे च म, मन्दकेन्द्रम् । उनान्मन्दकेन्द्रप्रवृत्तिः । मन्दफलम् =म:स्प प्रथमपदे, (=म, प, द्वितीयपदे) । अतो मेपादिकेन्द्र मन्दफलमृणं भवति । तृतीयपदे मन्दकेन्द्रम्=' म. म. चापः, मध्यमो ग्रहो म, बिन्दौ मन्दस्पष्टप्रहश्च स्प, बिन्दी वर्तते । चतुर्थपदे च' म, म, चापो मन्दकेन्द्रम् । मध्यमो ग्रह म, बिन्दी स्पष्टग्रहश्च स्प, बिन्दी वर्तते । अत एव तुलादिकेन्द्रे मन्दफलं धनं भवति । अथ मन्दोवस्थाने मन्दस्पष्टा गतिः परमाल्पा भवति । ततः परं सा वर्द्धते । अर्थाटणं गतिफलमपचीयते राशिवयं यावत् । अतः प्रथमपदान्ते गतिफलं शून्यं भवति । मन्दमध्यमप्रहस्थानयोश्चान्तरं मन्दफलाख्यं परमं भवति । ततः परं धनगतिफलं यर्द्धते । वेन मध्यमप्रहमन्दस्पष्टप्रयो- रन्तरं मन्दफलाख्यमपचीयते । नीचस्थाने च तयोः स्थानमेकमेव । ततः परं धन- गतिफलं त्यपचीयते मन्दलं च वर्द्धते । तेन मकरादिस्थाने मध्यममन्दस्पष्टयोरन्तर मन्दफलाख्यं परमं भवति । धनं गतिफलं च शून्य जायते । ततः पश्चादगगतिफलं वद्धते, तेन मध्यममन्दस्पष्टप्रहयोरन्तरं मन्दफलाख्यमपचीयते येनोचविन्दो मध्यम मन्दस्पष्टयोः स्थानमेकमेवायाति । मन्दोघविन्दी च ऋणगतिफलस्य परमवान्मन्द- स्पष्टा गतिः परमाल्पा। । ८. नीचोचभगिः-अयमेवार्थो नीचोचभनयापि मदर्यते । तद्यथा--"कक्षा- मण्डले मध्यमप्रहस्थानेऽन्त्यकउज्याकर्कटेन वृत्तं विलिख्य भूबिन्दोर्मध्यमहोपरिगामिनी रेखा कार्या, सा तत्रोघरेखा । तस्य वृत्तस्य रेखया सह यो योगी तयोरुपरितन उधसंशः, अधस्तनो नीचसंज्ञश्च । तरेखातोऽन्या तिर्यप्रेखा वृत्तमध्ये मत्स्येन कार्या । तदपि वृत्तमुञ्चप्रदेशाद् भांशैरङ्कथम् । तत्रोच्चान्मन्दकेन्द्रं तु विलोमं देयम् । मन्दामे मन्दस्फुटः" इति भास्करवचनादधोलिखितचित्रद्वारा मन्दनीचोशभङ्गिः प्रदर्श्यते । 1. सि. शि० स्पष्टाधिकारे. पृ० २६ ·५ 15v स्या मर म महाण मन्दस्पष्टीकरणविचारः यथा संलग्ने क्षेत्रे 'म'कक्षावृत्ते मध्यमप्रहः । म'विन्दोः म' उ'तुल्यान्त्यफलज्यया कृतम् । उप्र मन्दीनीचोधवृत्तम् (मन्द- परिधिसंज्ञम् ) भूम रेखा मन्द- परिधिपर्यन्तं वर्द्धिता, यत्र उचिन्दी लगति तन्मन्दपरिधेरधम् । यत्र चाधः- प्रदेशे लगवि तन्मन्दपरिधिनीचम् । अत्रैतत् कल्प्यते यन्मध्यममहोऽनु- लोमया गत्या कक्षावृत्ते भ्रमति, मन्द- स्फुटो पिलोमया गत्या मन्दनीचोच्चे भ्रमति । यदि भू उ" रेखा वास्तव 31 नीचोचरेखा, तर्हि उ" म' मन्दकेन्द्रम् । सत्तुल्यांशचापं विलोमेन उस्थानाद् वत्वा म स्थाने ग्रहो वर्तते । प्रभू क्षेत्रम् १.२ रेखा यत्र सविन्दी कक्षावृत्ते लगति, तन्न मन्दस्पष्टो ग्रहः। एवमन मथमपदे मन्द- स्पष्टाहो मध्यात् पृष्ठतस्तिष्ठति । उच्चाकर्षणवशादिदं सम्पद्यते । म प मन्दस्पष्टमहस्य मध्यपहापेक्षया पृष्टतः स्थितत्वान्मन्दुफलसूणम् । एवं द्वितीयपदे मध्यमो प्रहः म, चिन्दी, मन्दस्पष्टो ग्रहः प, विन्दौ वर्तते । अत्रापि पूर्ववत् फलमृणम् । अतो मेषादि- केन्द्रे मन्दफलमृणं भवति । एवमेव तुलादिकेन्द्रे मन्दफलं धनं भवतीत्यादि सर्व क्षेत्र- 12 गा (42 12 दर्शनात् स्फुटम् । २ ग्रायर क 13 य ९. मन्दनीचोचमङ्गा प्रह- भ्रमणस्य मार्गः। द्रिष्टव्यं संग्लग्नं क्षेत्रम् ) भू म उ' नीबोचरेसायां उ' बिन्दुतो विलोमं मन्दकेन्द्र दत्त्वा प्रस्थाने मन्दस्पष्टो ग्रहः । म मरेखां विधाय सा स्थमा पर्धिता यत्र भू उ रेखायो लन्यरूपिण्यां भू, र रेखायां लगति, तत्र च विन्दुः कल्या। भूम च-2' मप्र क्षेत्रम् १५ ·ग्रहणनितमीमांसा (सम्मुखकोणत्वात्) = ८ उभूम-मन्दकेन्द्रम् . :: चम ।। भू उ । म प्र विन्दुभ्यां भू उ रेखायां लम्वरूपे म क, प्र स रेखे कार्ये, अथ यदि भू उ रेखा 'य' अक्षत्वेन भूर रेसा च 'र' अक्षत्वेन कल्प्यते, वर्हि मविन्दोनियामकी ( य, र) प्रकल्प्य नियामकज्यामित्या कक्षावृत्तसमीकरणम्- या+र-त्रि........."(१) अथ यदि ताभ्यामेवाक्षाभ्यां तेनैव च मूलबिन्दुना प्रविन्दोर्नियामकी (य',र) कल्प्येते, तर्हि- य'=भू स-भूक+क ख=भूक+मप्र य+अंग्या .:. य-य-अफज्या" '(२) रस्म क-प्रखर"""""." (३) (२), (३) समीकर्णयोर्वर्गाभ्यां (१) समीकरणमुत्थाप्य जातम्- (4-अंफज्या)+=नि.....(४) (४) समीकरणादिदमवगम्यते यत् पलस्य 'मरिन्दोरपि भ्रमणमार्गो वृत्ता- कार एव, यस्यार्धव्यासखिज्यातुल्यः, यस्य केन्द्रं च भूउ रेखायां भूस्थानान्मन्दान्त्य- फलज्यातुल्यान्वरितम् । एतादृशं वृत्तं मन्दप्रतिवृत्तमेव । अतो मन्दनीचोच्चभगयापि प्रहभ्रमणमार्गो मन्दप्रतिवृत्तमेव । १०. सप्तमप्रक्रमस्थे १.१ क्षेत्रे भूप्र म प्रअन्त्यफलज्या, प्र प्रप्रभू म%D त्रिज्या । अतस्तत्र यदि भू म प्र म रेखे क्रियेते तहि, ते समानान्तरे भविष्यतः । अतः 2उपग्र Lउ' भूम- मन्दकेन्द्रम् । म कक्षावृत्ते मध्यममहः । भू म मन्दप्रति- वृत्ते मन्दस्पष्टमहदिक् । अने- नैतत् प्रतीयते यन्मध्यमप्रहस्तु भूकेन्द्र परितस्तुल्ययां मध्यम गत्या भ्रमति । मन्दस्पष्टप्रहरतु प्रतिवृत्तकेन्द्राभिप्रायेण तयैव गत्या भ्रमति । अत्र केन्द्रयो- क्षेत्रम् .. भिन्नत्वादेव मध्यममन्द म यमन्त प्रतिकृतम् ग्र ·महाणां मन्दस्पष्टीकरणविधारस स्पष्टप्रहयोरन्तरमायाति । अत्र संलग्नक्षेने भू-भूकेन्द्रम् । प्र-प्रतिवृत्तकेन्द्रम् । उग नीन, प्र, मन्दप्रतिवृत्तम् । भूम, भूम, भू प्र., भूम, भुवोऽभिप्रायेण ग्रहस्य मन्दकर्णाः । एवं 'ग्रहः पूर्वगया प्रतिमण्डलेनैव भ्रमति । यदेतीचोच्चवृत्तं तत्प्रा.- गंणको फलार्थ कल्पितम्। ११. मन्दोच्चविषये पाश्चात्त्यमतम् -- पाश्चात्त्यानां नवीनतमतेन महा दीर्घवृत्ते भ्रमन्ति, यस्यैकनाभी रविर्वर्तते । पहाणां मदिशत्रिज्या तुल्यकालेन तुल्यं क्षेत्रं रच- यति' । अर्थाद् प्रहाणां क्षेत्रास्मिका गतिस्तुल्या भवति । यथा पृथ्वी रविनाभित्वेन दीर्घवृत्तमार्गे भ्रमति, तथा रविरपि भूनाभित्वेन दृश्यं दीर्घवृत्तमार्गमुत्पादयति । अत्र गतप्रक्रमेषु भूकेन्द्राभिप्रायेण यादशी स्थितिर्जायते साऽस्माभिः प्रदर्शिता । अथ तथा सह तुलनार्थ रवेईश्य-( Apparent )कक्षा दीर्घवृत्तात्मिका गृह्यते, येन तुलनायां सौकर्य स्यादिति। अत्र संलग्नक्षेत्रे नी र फ र उ सूर्यस्य दीर्घवृत्तात्मिका कक्षा । तत्र गुव आसन्न. प्रदेशो नी नीचसंज्ञः। दूरस्थितः 'उ'विन्दुरुचस्थानम् । भू नाभी भूः। भू अपरा नामिः । के दीर्घवृत्तकेन्द्रम् । अत्र नीचस्था- नात् केन्द्रप्रवृत्तिः स्वीकृता । क्षेत्रस्य वैशद्य- प्रदर्शनार्थमेवैतादश दीर्घवृत्तं गृहीतम् , अन्यथोरकेन्द्रस्य (Decentricity) न्यून- स्वाद् रविकक्षा प्रायशो वृत्ताकतिरेव वर्तते । भूकभू नी अत्र नीचसमीपे सदिशत्रिज्ययोः (भू ग्र, भू य) स्वल्पत्वात् क्षेत्रफला त्मिकायां (भूप्र प्र') गत्यां /प्रभू प्र' कोणमानमधिकं भवति । अत्र कल्यते यन्मध्यमो रविः भूकेन्द्रमभितस्तुल्यया मध्यगत्या प्रचलति । क्षेत्रम् १५ नीचासन्ने म , कोणीया गतिमध्यगतितोऽधिका । अतः काल्पनिकमध्यरवेरपेक्ष्या स्पष्टरविरग्रतो वर्तते। तयोरन्तरं मन्दफलाख्यं धनं भवति । भगणपूर्तिकालस्य चतुर्थांशेन मध्यमो रविः रबिन्दी कल्पितः। म 3 १, सि. शि० छैद्यकाधिकारे, पृ० १०१। २. केपलरमहाशयस्य प्रहगणिवस्य प्रथमद्वितीयौ नियमौ ।

·८ प्रहगणितमीमांसा <नी भूर-९०° । स्पष्टो रविरपि तावता कालेन दीर्घवृत्तक्षेत्रचतुर्थाशं निर्माति भू र त्रिज्यया । यदि स्वल्पान्तराद् र क चापः सरलरेखात्मकः स्वीक्रियते, तर्हि र क ख-भू के खAI नीभू ख क दीर्घवृत्तखण्डे यदि भूकेखरायोज्यते, तर्हि नीभूर दीर्घवृत्तक्षेत्रम् = नीरेक दीर्घवृत्तक्षेत्रम् दीर्घवृत्तक्षेत्रम् । अतः परमं मन्दफलम् <र भू र तुल्यम् । अत्र स्वल्पान्तराद्र रज्ञाद एव । अतः -०३३३% स्पज्या १५४ .::परमं मन्द- फलम् १५४ तस्य ज्या मन्दफलज्या भविष्यति' । ततः परं भू र सदिशत्रिज्यामान. स्योत्तरोत्तरं वर्धमानत्वात् क्षेत्रात्मगती कोणीयगतिमानं क्षीयते, येन सा मध्यमगतितः स्वल्पा जायते (अतो नीचाद् द्वितीयपदे गतिफलमृणं भवतीति ज्ञायते)। अत 'उ' स्थाने मध्यमग्रहोऽपि स्पष्टप्रहस्थानमाप्नोति । यतो भगणांशार्धकालेन स्पष्टाहो दीर्घ- वृत्ताधं पूरयति सदिशत्रिज्यया। मध्यमग्रहोऽपि नीभूरेखया भाद्धाशमित कोणं निर्माति । अतस्तयोरेकत्रैव स्थानम् । एवमपरार्धेऽपि बोध्यम् । उच्चस्थानासन्ने सदिश- विज्यामानानां परमाधिकत्वात् तुल्यक्षेत्रात्मकगतेः कोणमानमतीव स्वल्पम् , अव उच्चस्थाने कोणीया स्पष्टा गतिः परमाल्पा भवति । अत एव परमाल्पकोणीयगविस्थान- मुञ्चस्थानमिति । यथा रखेर्भूनाभित्वेन कक्षा कल्पिता, तथैव भौमादिप्रहाणां रविनाभिका दीर्घवृत्तकक्षाः कल्प्याः। तत्राप्यनयैव रीत्या मन्दोवस्थानं ज्ञातुं शक्यते । १२. मन्दकर्णः-प्रहस्य भूकेन्द्राद् दूरत्वं कर्णः। भूकेन्द्राद् मन्दप्रतिवृत्तस्थाई यावत् सूत्रं मन्दकर्णः । सप्तप्रक्रमस्थे १.१ क्षेत्रे भूप प्रथमपदे, भूम, द्वितीयपदे, भूप, तृतीयपदे, भूम, च चतुर्थपदे मन्दकर्णः। प्रथमपदे प्र उ', प्रच, भूक वा भुजज्या, मच कोटिज्या, भूकम त्रिभुजे भुजो मुजग्या भूक, क म कोटिक च+च प्र: अंफज्या+भुजकोटिज्या। ::मं क=V भुजज्या + (कोटिज्या ज्याअंफ) एवं चतुर्थपदेड- र्थान्मकरादिकेन्द्र कोटि:=(कोग्या मं० केंज्याअंफ), 1. C. W. Barlor & G. H. Bryarn : Mathematiecal Astronomy 1950 Edn.PP.44 ·। महाण मन्दस्पष्टीकरणविचार: मुजा-ज्या में के। १.१ क्षेत्रविलोकनादेतत् स्पष्टं भवति यद् द्वितीयतृतीय- पदयोः (कर्कादिकेन्द्र) कोटि-कोज्या मं० के-ज्याअंफ । भुजा ज्या मं के । अतो भुजकोटिवर्गयोगान्मूलं मन्दकर्णः । १.२ क्षेत्रे नीचोचमङ्गयां तु मकरादिकेन्द्रे कोटि = भूल-भू म+मल-त्रि+कोफ, गुजः-ल प्र-भुजफलम् । कर्कादिकेन्द्रे कोटि भूल, =भूमा -म, लत्रि- कोफ भुजः = भुजफलम् । भुजकोट्योगयोगान्मूलं मन्दकर्णः। १३, मन्दफलानयनम्-संलग्नक्षेत्रे मिश्र- भगिर्विलोक्या। भू-भूकेन्द्रम्, प्र= प्रति- वृत्तकेन्द्रम् । प्रतिवृत्ते प्रहः, मन्कक्षा- वृत्ते मध्यमो प्रहः । स्प-कक्षावृत्ते मन्दस्पष्टो प्रहः। भूक=ज्या मं. के, मक =कोज्या मंक, भूम-त्रिज्या, इदमेकं भूमकत्रिगुजम् , अपरं ममअन्त्यफलज्या, लम- भुज- फलम् , लम = कोटिफलम् । अनयोः< प्रल म%९० %<म क भू। <ल म प्र= << म क (सम्मुखकोणत्वात् )-म .:.अनयोस्त्रिभुजयोः साजात्यात् क्षेत्रम् । भुजफलम्-ल प्र- भूकxमप्र ज्यामxज्याफ. नि ..ज्या अंफ _मन्दपरिधि त्रि ३६०० ज्या मं केxमन्दपरिधि, भू 1. " अस्य चापं खल्पान्तरान्मन्दफलं स्त्रीक्रियते । मन्दफलं तु मस्प तुल्यम् , भुजफलचापश्च उ प्रतुल्यः । अतो मुजफलधनुर्यास्त. वमन्दफलं नायाति, भूग्रल, भूप र त्रिभुजयोः साजात्यात् 7. "मृदुदीः फलस्य शार्प युधों मन्दफलं यदन्ति" (सि० शि० स्प० ५० २९), "तद्- भुनज्याफलधनुर्मान्द लिसादिकं फलम्" (सू० सि० १० १० ३१)। २ ·...... महगणितमीमांसा रस=प्रल भूप भुजफल त्रि_मंग्याxixत्रि भूम मन्दकर्ण मन्दकर्णx३६०० अत्र (३) अस्य चापं मस्प वास्तवं मन्दफलम् । =स्पष्टा मन्दपरिधिः, तदा मन्दपलग्या मंक ज्यामंxपमंप अत्र यदि मं पत्रवि स अतो यदि सूर्यसिद्धान्ते मन्दपरिधिपदेन स्पष्टा मन्दपरिधिय॒हते, वर्हि तत्प्रकारेण मन्दफलज्या वास्तविकी एव । अयमेवाशयः कमलाकरेणापि सिद्धान्ततत्त्वविवेके प्रतिपादितः । भास्कराचार्येणाप्ययमेवार्थो गोला. 3 ध्याये स्फुटगतिवासनायां प्रकाशितः। १४. टालमीप्रकार-संलग्न क्षेत्रं द्रष्टव्यम्। अत्र प्र मध्यम- ग्रहः कक्षावृत्ते, प मन्दस्पष्टो प्रहः क्षेत्रम् .. कक्षावृत्ते भू भूकेन्द्रम्, प्र-प्रति- वृत्तकेन्द्रम् । उ मन्दप्रतिवृत्ते उच्चस्थानम्। उ कक्षावृत्ते उच्चस्थानम् , भूप्र मन्द- प्रतिवृत्ते मन्दकर्णः। भू प्र मन्दान्त्यफलज्या । <म भू उ%<मप्र उ%3D मन्दकेन्द्रकोणः। प्रप्र रेखां स्वमार्गे वर्द्धयित्वा भूबिन्दुतो भूल लग्यो विधेयः । इदानीं भू प्रल त्रिभुजे भूप्रअन्त्यफलज्या, <भूल प्र=९००, <भूप्रल: <उ== मन्दकेन्द्रकोणः। ::<ल भू प्र मन्दकेन्द्रकोटिकोणः । 1. श्रीपीतारामशानसर्यसिदान्तसुधावरहिग्या १३ पृष्टं। २. “यो भन्दपरिधिः पाठपठितः स विज्यापरिणत." (गोलाप्याये २०१४)। ३. भयं प्रख्याती प्रीकदेशीयो गणकः, येन सर्वाङ्गसुन्दरो सिटेरिससनामको ज्यौतिषप्रन्यो निर्मितः।

·लप्र- प्रशाणो मन्दुस्पष्टीकरणविचार अत्र कोगानुपातेन भूल =भूप्रज्या (भूप्रल ज्या अंफ४ज्या मके ज्या<भूलेम नि भुजफलम् । भूप्रxज्या<ल भूप्र_ज्या अंफर कोज्या मके, कोटिफलम् । ज्या<भूलन त्रि भूल प्र त्रिभुजेल प्र-प्रप्रकल प्र-वि+फोटिफल-फोटिः भूल-भुजफल भुजः :.भू प्र/भूले+ल न-Vभुज'+ कोटि =मन्दकर्णः। भूल प्र जात्यत्रिभुजे कोणानुपातेन ज्या<भू प्रल ज्या<भूल प्रभूल_त्रिभुजफल मन्दकर्णः अस्य कोणा= <भू प्रल-<प्रभूम (': भूम। प्रम) =<स्प भूम-मन्दफलस्य कोणीयं मानम् । अनेन प्रकारेण पास्तवं मन्दफलमायाति । अस्मिन् प्रकारे मन्दनीचोच्चपरिधेः केन्द्र मबिन्दुस्थाने भूबिन्दी गृहीतम् । अन्यत् सर्व भारतीयज्योतिषशास्त्रानुरूपम् । १५. मन्दसष्टमहा~यथापूर्वमेव प्रतिपादितं मन्दस्पष्टप्रहः = मप्र+मन्द- फलम् मम ज्या अंफxज्या मंके उच्चादुच्चस्थानं यावत् परिक्रमाकाल उचभगणपूर्तिकालः । नयीनग्यौतिपशाखे एतादृशो भगणपूर्तिकालः 'पीरियोडिक टाइम आफ एनामलिस्टिक मोशन (Periodic time of anemalistic motion ) पदेन व्यवहियते । सूर्यचन्द्रौ तु भुवं परितो भ्रमन्तौ दृश्येते । अतो मन्दस्पष्टो तु तो स्कुटी भरतः । अर्थात्तत्र ती भूस्थैर्जनदृश्यते । सूर्यकेन्द्रिकपञ्चतारकाणां तु भुवो भ्रमणकारणान् मन्दस्पष्टास्ते भूस्थैर्जनस्तत्र द्रष्टुं न शक्यन्ते। अत एव तेषां सष्टीकरणाय शीघ्रफलस्य संस्कारः क्रियते । अवास्या- ध्यायस्यान्ते चन्द्रस्फुटीकरणविपये विशेषोऽपि प्रदर्शयिष्यते । १६. तात्कालिकी मन्दस्पष्टा गतिः- 1. वजेस, सू० सि.पृ.७१ ·ग्रहगणितमीमांसा अद्यतनमन्दस्पष्टग्रहः-मप्र+म फ। श्वस्तनमन्दस्पष्टग्रहा=म प्र+मं फ' अनयोरन्तरेण मन्दस्पष्टा गतिः=मध्यग्रहगतिमं0 फ० गतिः..........(१) अद्यतनश्वस्तनमन्दफलयोरन्तरमेव मन्दफलगतिरिति कृत्वा तदानयनं क्रियते । अद्यतनं मन्दफलम् = ज्यामंके ज्या अंफ त्रि श्वस्तनं मन्दफलम् = ज्यामXज्या अंफ त्रि अनयोरन्तरेण मन्दफलगतिः=(ज्या मके--ज्यामके' ) ज्या अंफ' .(२) त्रि अथ 'यदि त्रिज्यातुल्यया केन्द्रकोटिज्यया आद्यं भोग्यखण्डं शरद्विदसतुल्यं लभ्यते, तदेष्टया किमित्यनुपातेन' २२५xफोज्या मं० के वात्कालिकं भोग्यखण्डम् - नि पुनर्यदि २२५ कलाभिस्तात्कालिकं स्फुटभोग्यखण्डं लभ्यते, तदा केन्द्रगति- कलाभिः किमित्यनुपातेन केन्द्रज्यान्तरम्- ता० स्फु भोखंxके ग ..........(४) २२५ (३) इत्यनेन (४) समीकरणमुत्याप्य केन्द्रग्यान्तरम् = २१५४कोज्यामं के-के ग _कोज्यामरकेंग त्रिीय त्रि • (५) इत्यनेन (२) समीकरणमुत्थाप्य जाता मन्दफलगतिः कोज्यामके-केग ज्या अंफ १ - % 3D त्रिवि मन यदि ज्या म.के-ज्या मं के (एज्या- 1- गया)x ग ज्याफ- तथा नि २२५ मं०५० गृयते, तदा सूर्यसिद्धान्तप्रकारः समायाति | १. सि. शि० वासनाभाये, पृ० ५३ ·प्रहाणा मन्दस्पष्टीकरण विचारः : कोफ कोज्यामxज्या अं० फ मन्दफलगतिः' -3 को फxकेंग_. वि त्रि १७. धनर्णादिवासना मन्दफलगतेः-फर्कादिकेन्द्रे ऋगफलमपचीयते, तुलादी च केन्द्र धनं फलं चीयते, अतः फर्कादिकेन्द्रे मन्दगतिफलं धनं भवति । मकरादिकेन्द्र धनफलमपचीयते, मेपादिकेन्द्रे च ऋणं फलं चीयतेऽतो मकरादिकेन्द्र गन्दफलगति- णात्मिका भवति । अयोधस्थाने मं० -०, म कोटि ९० : कोज्या मंत्रिक ...कोफ-ज्या अंफ-(परमम्) (६) समीकरणेन मन्दफलगतिः परमा। परमुपस्थाने मेपादित्वात् केन्द्रस्य, मन्दफलगतेश्च ऋणत्वात् मन्दस्पष्टा गतिः परमारपेति । एवं यदा मं० के०-९०, कोज्या मं-०..फोफ-० (६) समीकरणेन मन्दफालगति:30 ...मन्दस्पष्टा गतिः-मध्यमप्रहगतिः । नीचस्थाने मं-१८०°, अस्य भुजः-०, कोज्या मंक-धि : कोटि फलं च परमम् । कर्कादिकेन्द्रे मन्दफलगतेश्च धनत्वात् तत्र मन्दस्पष्टा गतिः परमाधिका । एवमेव मकरादी मन्दस्पष्टा गतिःमध्यगमहगतिः । १८. तात्कालिकमन्दस्पष्टगतिविपये नवीनानां गतम्-नपीनानां मतेन तु तात्कालिक वास्तवं गतिफलं तात्कालिकोगवशात् साध्यते । यथा- ज्याम ज्याअंफ. ज्यामंक- 'अन्न कालं चलराशिं मत्वा मन्दफलमन्दकेन्द्रे घ फलराशी मत्वा चलनकलनगणितेन- कोज्या मंफ ला मंफ _ज्याअफ फोज्यामके तामके. नि नि . नि सा.का ताका १. भास्कराचार्यस्य प्रकारोऽयम् (सि.शि. सा० म० श्लो ३७)। .

·प्रहगणितमीमांसा ता मंक =मंग अत्र ता मंफ मन्दालगतिः, ताका ताका :कोज्या मंफ में फग ज्या अंफxकोज्यो म के म के ग त्रि कोफर्म फंग : फ ग: कोफर्म के ग कोग्या मफ प्रहाणां परमं मन्दफलमपि स्वल्पमेव भवति । अतस्तेषां कोटिग्या यदि स्वल्पाल न्तरात् त्रिज्यासमा गृह्यते, सदा नवीनं मन्दगतिफलमपि भास्कराचार्यतुल्यमेव । अय यदि मन्दफलकोटिज्या विज्या- तुल्या न गृह्यते, तथापि वस्या मानं त्रिज्यासनमेवेठि पदादि- स्थितिः पूर्वप्रतिपादितकोटिफला- धीनैवेति नवीनानां गतिफलेनाध- नी पदादो पूर्वसदृश्येवावस्थोपलभ्यते । १९. पाश्चात्त्यप्रकारेण प्रहा. णां मन्दुस्पष्टीकरणम्- कल्प्यते प्रहाणां सूर्यमभितः कक्षा दीर्घवृत्ता- क्षेत्रम् १.८ मिका नी प्रउ वर्तते । द्रष्टव्यम् संलग्नं क्षेत्रम्। तत्र नी नीचस्थानम् , उ उच्चस्थानम् । र (नाभी ) रविः, र' अपरा नाभिः, के दीर्घसकेन्द्रम् । प्रदीर्घवृत्तकक्षायां ग्रहः । उ नी२ के नी=२ अ- दीर्घवृत्तहव्यासः । दीर्घवृत्तकेन्द्र केन्द्र मत्वा अ व्यासानैकं सहवृत्तं ( ausilinry circle ) नी म उ कार्यम्। प्र विन्दोः नी उ रेखयां न क लम्बः कार्यः । सच वृत्तपर्यन्तं वर्धनीयः। स वृत्ते यन्त्र लगति तत्र म बिन्दुः फल्यः । अत्र केन्द्र- प्रवृत्तिर्नीचस्थानात् क्रियते। ::<नी र प्र=स्पष्टकेन्द्रम् (true anomaly )=प (कल्पितम्)। <ग के नी=उन्मन्दकेन्द्रम् (excentric anomaly )= (फल्पितम्)। ₹क ·१५ २ A . म प्रहाणो मन्दसष्टीकरणविचार प्रहाणामुत्केन्द्रता (oxeentricity ) अतीव स्वल्पा भवति । तत्र बुधं विहाय कस्यचिदप्यन्यस्य महस्योतकेन्द्रता .१ तुल्यया भीमोत्केन्द्रतया अधिका नास्ति । अतो दीर्घवृत्तं प्रायशो वृत्ताकृतिरेव भवति । नाभिस्थाने अपि केन्द्रस्यातिसमीपे भववः । अत्र चित्रे तु स्पष्टताय सा सुस्पष्टदीर्घवृत्ताकारा प्रदर्शिता । अतः स्पष्ट केन्द्रोन्मन्दकेन्द्र- गोरन्तरमतीव स्वल्पं भवति । यदि प्रहस्य भगणपूर्तिकाला म' मध्यमा कोणीया गतिः। यदि नीचस्थानात् म बिन्दुं यावद् प्रहस्य भ्रमणकाला का पर्वते, तर्हि मध्यम- भन्दकेन्द्रम् =म. का........ यदि प्रइ एकस्मिन् दिने इ दीर्घवृत्तस्य क्षेत्रमतिकामति, 5 का= नीरम- क्षेत्रम् (दीर्घवृत्तस्स) =नी क प्र क्षेत्रम्+Aफर प्र अनी फ प्र क्षेत्रम् +Aक र प्र (अग्र व दीर्घवृत्तस्य लघुव्यासार्धः ) (नो के म पृत्तक्षेत्रखण्डम् - Aफ के प्र')+Aक र म - ( अXक्ष-प्रफxके क)+ प्रकरक" "(२) ..."(३) रक-केक - फेर के करके प्र'-फेर-कोज्याक्ष-अ -'अइ(इ-उत्केन्द्रता) = (कोज्याक्ष - इ)""""(४) मध्यमा गतिः सिद्धान्तम्यौतिषशास्ने चापीया भवति । २. केपलरमहोदयस्य द्वितीयग्रहगतिनियमेन प्रहस्स दैनिकी क्षेत्रगतिस्तुल्या भवति ३. s. L. Loney: Coordinate Geometry ३५७ प्रक्रमः .. २३३ . ५. S. L. Loney : Coordinate Geomotry १५७ प्रक्रमः पृ. २३॥ ५. S, L. Loney : Coordinate Geometry २४७ प्रक्रमः १० ११५ % बज्याक्ष अ कम ·घ अ प्रगणितमीमांसा कम 'अ ज्याझे ........... (५) (३), (४), (९) समीकरणः (२) इतीदमुत्थाप्य जातम् का = अक्ष-ज्याक्षकोज्याक्ष)+अ (कोज्याक्ष-इ)Xवग्याक्ष = अ (क्ष-ज्याक्षकोज्याक्ष )+अ य ( ज्याक्ष-योग्याक्ष- इज्याक्ष) ::हका अ य (क्ष-ज्याक्ष कोज्याक्ष+ज्याक्ष कोज्याक्ष-इज्याक्ष) =अ व (क्ष-इज्याक्ष) (क्ष-इज्याक्ष) :म का मरक्ष-इज्याक्ष) ::भगणपूर्तिकाला-२ = २४ अ६ (३) Vक .:.का- ह व/क म.अब =/क-नामिकोटि =/ कब/अ अ अ-ब-अई अई व/के-१(७) (७) इत्यनेन (६) समीकरणमुत्थाप्य म काल-इज्याक्ष मध्यममन्दकेन्द्रम् (१ समीकरणतः ). (८) अथ दीर्घवृत्तस्य कोणीयनियामकेषु समीकरणम् अ(१-इ') -इ')}" 1. S. L. Loney : Dynamics of a Particle and of a Rigid Bods प्रग्यात् सन्दर्भाः (क) प्रक्रमः ६५ (ख) प्रश्रमः ५५ समीकरणं ३ २.'s. L. Loney : Ccordinate Geometry २३५ प्रश्रमः पृ० ३०१ 1. I. Loney : Coordinate Geonrretry प्रक्रमः २१५४०३०६ P.S. L. Loney : Coordinate Geometry प्रक्रमः २४७ पृ. २२५ '२५१. १२९ अ 1 3 ·कोज्यान- महायं मन्दरपटीकरणविश पुनः र प्रअ-इ के क-अ-इअकोज्याक्ष = (१-इकोज्याक्ष) ... (१-इकोग्याक्ष) अ (१-ई') १+इकोज्याप :.(१+इ फोज्याप) (१-इ फोज्याम)=१-ई' वार- कोज्याक्ष+इकोज्याप-इकोज्याप कोपाक्ष-१-ई' वाइ कोज्याक्ष+इकोग्याप (१- कोज्याक्ष):- चा फोज्याप (१-१ कोग्याक्ष ) = कोग्याक्ष- :.कोज्याप3 "(९) १- कोज्याक्ष २०. अन यदि इ००,कोन्याय = कोज्याक्ष, ५=क्ष सदा मध्यममन्दकेन्द्रम्म फा (८ समीकरणतः) इदं क्ष इत्यस्य प्रथममासनमानम् । अनेन (4) समीकरण- मुत्थाप्य:- म फा =क्ष-इज्यामका..क्षम फा+इज्यामफा(१०) इदं क्ष इत्यस्य द्वितीयमासन्नमानम् । एवमेवान्यान्यासममानानि गृह्यन्ते । स्थापनेन क्ष-गफा+हज्यामका+इज्या २ म का+...... अथ यदि इ-0, पक्ष (प्रथममासनमानम्) यदि '' इत्यस्य द्वितीयमासन्नमानम्-क्ष+ख, तर्हि (९) समीकरणेन- कोज्या (क्ष+ख) कोज्याक्ष- १- कोज्याक्ष पा कोण्याक्ष फोज्याख-याक्ष ज्याख- कोज्याक्ष -१ १-इकोज्याक्ष का कोज्याक्ष-खज्याक्ष: कोज्याक्ष- (यतः समानमतीवासम्) -इकोज्याक्ष कोज्याक्ष-इ-कोग्याक्ष+ कोज्याक्ष, घा-खज्या क्ष- १-इकोज्याक्ष . - (पक्षान्वरेस) 1. S. L. Loney : Coordinate Geometry m*: it's ३ ·प्रहगणितमीमांसा -६(१-फोम्याक्ष) १- इ कोज्याक्ष - ज्याक्ष १- कोज्याक्ष इज्याक्ष इज्याक्ष (स्वल्पान्तरात्)....... (११) १-इकोम्याक्ष (११) इत्यनेन 'प' इत्यस्य द्वितीयमासनमानमुत्थाप्य ग=क्ष+पक्ष+इज्याक्ष =म का+इज्यामका+इज्या (म का+इज्यामका) =म का+इज्यामका+इ{ ज्यामका फोज्या ( इज्यामका)+फोज्यामका. ज्या (इज्यामका)} =म का+इज्यामका- इज्यामका । (इज्यामका-मानस्यात्यल्पत्वात्) म का+२ इज्यामका' म मं के+२ इज्या म म फे (१२) एवमन्यान्यप्यासनमानानि गृहीत्वा 'प' मानं विस्तृत श्रेण्यामागच्छति । अब नीचस्थानस्य राश्यादिमानं ज्ञायते तत्र 'प' स्पष्टकेन्द्रयोजनेन मन्दस्पष्ट- प्रहस्य मानमायाति । २१. (१२) समीकरणव्याख्या-अत्र नीचस्थानात् केन्द्रप्रवृत्तेः प्रथमद्वितीय- पदे ज्या (म का) मानं धनम् । तृतीयचतुर्थपदयोश्च ज्मामका मानमृणम् । भारतीय- विधिना नीचात् तुलादिकेन्द्रमारभते, अतः (१२) समीकरणे द्वितीयं पदं इज्या म फे धनात्मकम् , मेपादिकेन्द्रे च ऋणात्मकम् । अथ द्वितीयं पदम् = २ इज्या मं के २ अ. इज्या मं के अ ज्या अंफ ज्या में के त्रि 1. Loney • Dynamics of a particle & of a Rigid Body sporet प्रक्रम १.९॥ - ह ·१५ प्रहाणां मन्दस्पष्टीकरणविचार (यत: १० प्रकारीत्या भइ-ज्या अंफ, अ-सहसनिभ्या : =त्रि ज्यामन्दफलम् - मन्दफलम् (स्वल्पान्तरात्) अत: प-म फे+मन्दफलम् । दमपि भारतीयस्पष्टफेन्द्रतुल्यमायाति । अत्र पूर्वप्रदर्शितरीत्या मन्दफलस्य धनर्णसरकारोऽपि भारतीयरीत्यनुसारी पर्वते । अनेन सिम्यति यद् गणितदृष्टया भारतीयपद्धत्या साधितो मन्दस्पष्टो ग्रहोऽपि नवीनपद्धत्या साधितप्रहस्य तुल्य एय समायाति । २२. पाशात्त्यसमीफरणेन तात्कालिफी स्पष्टा गतिः (१२) समीकरणत:- प-म का+२ज्या म का फाल घलराशि मत्या 'प' स्पष्ट केन्द्रं फलराशि मत्वां पलनगणितेन तात्कालिक सम्बन्ध गृहीत्या ताप ==म+२ मइ कोज्या म का..... (९) वाफ मन्दस्पष्टा गतिः = मभ्यग्रहगतिः+गतिफलम् । (१) मन्दगतिफलं तदेव परमाधिकं यदा गतिफलं धनात्मकं परमाधिकं च । परं गतिफलम् =२ मइ कोण्या म का -२म इकोग्या मं फोटिग्यायाः परमाधिक मानम्-+१= कोज्या०° यदा म के-0, तदा धनं गतिफलं परमाधिकम् । परं. नीच विन्दुतो नवीनमतेन केन्द्रप्रवृत्तिर्भवतीति नीचस्थाने परैमाधिका गतिः। (२) यदा कोज्या,म के - - १, तदा गतिफलं परममृणम् । पर-१-कोग्या १८०°-फोया में के :.यदा म फें- १८०, अर्थादुश्वस्थाने मन्दस्पष्टगतेः परमाल्पता । (३) यदा में के-९०° कोज्या में कें• अर्थानीचाद् द्वितीय (भास्करमतेन मकरादी) धनात्मक गतिफलम्-० ::मन्दसष्टा गतिः मध्यगतिः ·। प्रहगणितमीमांसा (४) कोटिज्यामानस्य द्वितीयतृतीयपदयोणत्याद् मकरादिकेन्द्र (प्राचीन- मतेन) मन्दगतिफलमृणं भवति । (५) कोटिग्यामानस्य प्रथमचतुर्थपदयोर्धनत्वात् तत्र मन्दगतिफलं धनं भवति । अत्र प्रथमपद नीचस्थानात् (तुलादेः) आरभ्यते । आद्यतश्चतुर्थपदं फर्कादि. दित आरभते । अतः फर्कादिकेन्द्रे गतिफलं धन भवति । (६) यदा मं के=२७०° (भास्कररीत्या प्रथमपदान्ते) तदा कोज्या मं के=0 तदा गतिफलम् =०, अर्थाटणं गतिफल तर शून्यसमं भवति । मन्दरसष्टा गतिःमध्यमा गति:--मध्यमा गतिः एवं पाश्चात्त्यगणितस्य मन्दगतिफलसमीकरणेन सर्व फलं भारतीयसिद्धान्त. ज्योतिपोक्तफलवद् वर्तते। (२३) पाश्चात्यगणितेन गतिफलम् =२ म इ. कोज्या में के० २म इकोज्या मं के - अ -(२अइ) म. कोज्या में के अ अन दशमप्रक्रमप्रतिपादितदिशा २ अज्या अंफ अ-दीर्घवृत्तबृहव्यासार्धम्-सहवृत्तत्रिज्यात्रि ममध्यमा गतिः-मं के ग-स्वल्पान्तरात् । अत्र कोग्या में फें इत्यत्र में फें मानं कोणात्मकम् , अतः कोज्या मं । कोण) कोच्या मं के ( चाप) भारतीयज्यौतिषे तु चापस्य ज्या गृह्यते, अतः मन्दगतिफलम् -ज्या अफx त्रि त्रि ज्या अंफXकोज्या मं के म फेंग त्रि कोफX में फेंग त्रि (इत्ययं भारकरीय एव प्रकार आयाति)। कोज्या मं के x ग ·प्रहाणी मनस्पष्टीकरणविचारः २४. ग्रहणां कक्षाकृति यद्यपि प्रभ्रमणमार्गो वृत्तात्मक एव स्वीकृतः, तथापि युग्मायुग्मपदान्ते मन्दपरिधिमान विभिन्नमेव पठितमस्ति सिद्धान्तज्योतिषप्रन्येषु । तेन तेपामन्त्यफलच्या अपि नैकरूपाः । अतो मन्दवृत्तकेन्द्राद् अहं प्रति नीतं सूर्य सर्वत्र न त्रिज्यासमम् । अतस्तेषां भ्रमणमार्गो यद्यपि सिद्धान्ततो दीर्घवृत्तात्मक एवं तथापि गणितसीकर्याय भारतीय गणकहाणां कक्षा घृतरूपा एष स्वीकृताः, स्पल्पन्तरात्। २५.भारतीयणर्मन्दोच्चस्य राश्यादिज्ञानाथं मन्दस्पष्टप्रहस्य गती यत्र पर- मालवा दृष्टा तत्रैव तत् फल्पितम् । परं नवीनपाश्चात्त्यमतस्य विवेचना देतत् स्थान प्रहाणां वास्तविककसायामुच्चस्थानम् । मन्दस्पष्टश्च ग्रह उच्चादुच्चं यावद् भ्रमति । अतो यद्यप्युपपत्तिप्रदर्शनस्थले भूकेन्द्रिका भगपो गृहीताः सन्ति, तथापि मन्दस्पष्टा प्रहाः स्ववास्तवकासु (सूर्यकेन्द्रिकासु) समायान्ति । सूर्यस दृश्यकक्षा तु भुप एप वास्तविकफक्षा, चन्द्रश्य भुव उपग्रह इति भुवं परितः भ्रमति । अतो मन्दस्पष्टी प्राविमो दृश्येते भूस्थैर्जनैः स्पष्टी । अन्ये मन्दस्पष्टा प्रहारतु सूर्यकेन्द्रस्थैरेव द्रष्टुं शस्याः । प्रहाः सूर्यकेन्द्रकाः समायान्ति, द्रष्टा च भूस्थ इति द्रष्टः स्थानभेदार शीघ्रफलसंस्कारेग ते भूस्थैर्जनश्या, अर्थात् स्पष्टा भवन्ति । २६. एवं मन्दस्पष्टीकरणस्य भारतीयविधिषिवेचनया इमे फरिहार्था:- १. मन्दरपष्टौ रविचन्द्री भूकेन्द्रिककक्षयोधंगतः। अत एव मन्दस्पष्टायेव वो स्पष्टी भवतः, अर्थाद् भूस्थेजनेमन्दस्पष्टराश्यादी दृश्यो भवतः । २. मन्दस्पष्टा इतरे प्रहाः सूर्याभिमायिकस्वकमासु समागच्छन्ति । ३. यद्यपि महाणां कक्षा कृतरूपा एव स्वीकृवा, युग्मायुग्मपदान्तयोर्मन्दपरि- घीना भिन्नस्यात् । नेपामाफतिः प्रायशो दीर्घवृत्ताकारा समायाति । ४. भारतीयानां मन्दफलसमीकरणं तस्य संस्कारयिधिश्च प्रायशोऽमिनवगणि- तागतेन मन्दफलेन संस्कारविधिना च तुल्यतां भजते । ५. भारतीयं मन्दगतिफलसमीकरणं तस्य संस्कार विधिरपि प्रायशः पाश्चात्य- पद्धतिसतशी वर्तते। अतो यद्यपि सिद्धान्तज्योतिषशास्ने मन्दस्पष्टप्रहाणां ताश्या गतेः कारणादिषु विचारो न कृतस्तथापि गणितदृष्टया तेषां पद्धतिर विकला । तया पद्धत्या च स्पष्टीकृता ग्रहा: स्वल्पान्तरेण वास्तवासभा एव भवन्तीति ।

·२२ प्रहगणितमीमांसा परिशिष्टम् १. चन्द्रस्य विशेष:-केवलं मन्दफलेन संस्कृतचन्द्रः स्पष्टो न भवति । तर यहवः सस्काराः क्रियन्ते, तेवकतरः 'इवेक्शन' नामकः। प्रीकदेशीयः 'टालमी' नामको गणक इदं जानाति स्म। अत एव आधुनिकः पाश्चात्त्यैर्विद्वद्धि- स्तस्यातीय प्रशंसा कृता । एषु संस्कारेषु चत्वारो मुरयाः सन्ति । 'भारतीय ज्योतिष' नामकस्य ग्रन्थस्य का श्रीशङ्करबालकृष्णदीक्षितमहोदयेन प्रतिपादित यद् यद्यपि भारतीयैर्गणक केवलं मन्दफलस्य संस्कार क्रियते चन्द्र ग्रहगणिताय तेषां मन्दफल- सस्कारे मुख्याः संस्कारा अन्तर्निहिताः सन्ति । अतस्तस्याशयः 'भारतीय ज्योतिष' प्रन्थस्य हिन्दीरूपान्तरस्य ४८४ पृष्ठादुद्धियते- "चन्द्रस्याधुनिक मन्दफलं ६ अंशाः २५ कलाश्चास्ति । पर मध्यमस्पष्टचन्द्रयो- रन्तरकारका अन्येऽपि हेतवः सन्ति । येषां कारणविशेषात् कदाचिद् मध्यमस्पष्ट- चन्द्रयोरन्तरं ८,८५° वान्तरं दृश्यते । अतः स्पष्टचन्द्रं साधयितुं प्रायश्चत्वारिंशत् सस्काराणामावश्यकता । एषु मन्दफलसंस्कारो महत्तमः । चत्वारोऽन्येऽपि संस्कारा महत्त्वपूर्णाः। तेष्वेको वैरियेशन-(पाक्षिक तैथिकं था) नामकः संस्कारो वर्वते । तस्योपकरण 'चन्द्रः-स्पष्टरविः' । पूर्णिमायाममान्ते चेदमुपकरणं शून्यं पड्ाशितुल्यं वा घर्तते, अतः सरकार्य फलं शून्यम् । (केरोपन्तीय प्र सा० को० पृ० ११०) एषु चतुर्यु 'इवेक्शन' (च्युति) नामकः । अस्योपकरणं २ ( सरकवचन्द्रः-स्पष्टरविः)-चन्द्र- केन्द्रम् । अस्य प्रथमं पदं पूर्णिमायाममान्ते च शून्यं वर्तते । अर्थात्तदोपकरणस्य to-चन्द्रकेन्द्रम्' अंश एषावशिष्यते । इदमुपकरणं राशिनये राशिनवके वा महत्तम भवति । तदैतस्य मानं १ अंशः २०.२ कलाश्च पर्वते । अतः पूर्णिमान्तेऽमान्ते घ चन्द्रकेन्द्रस्य माने ३ राशिमिते ९ राशिमिते वा 'इवेक्शन' संस्कारस्योपकरणमेतत् । ०-३राशि=९ राशयः 'वेक्शन' संस्कारध+१, २० कला +३रा =३ राशियः -१अं, २० फलाः ९राशिकेन्द्र मन्दफलसंस्कार:=६ अंशाः १७ कलाः ३ राशिकेन्द्र --६ अंशाः १७ कला: अतः पूर्णिमान्तकालेऽमान्तकाले वा मन्दफलस्य 'इवेक्शन' फलस्य च योगः " ·प्रहाण मन्दस्पष्टीकरणविचारः 4 १ अंश. २० फला-६ अंशा: १७ फला:--४ अं०५७ फला: -१ अंशः२० कला+६ अंशाः १७ कला%+४ अं० ५७ फलाः मानादधिको नास्ति। अथ संझारेप्येको यस मानं ११ कलाः, सूर्य पूर्वमेव सम्पादितः । चतुर्थ- संस्कारपालस्य मा फला वर्तते (फेरोपन्तीय प्र० सा० कोर पृ० १०५, ११११)। भस्य योजनेन ४ ५७+ = ५°०४' समायाति । एतदेषां चतुणां संस्काराणां मिश्र- फलम् । चत्वारिंशसंस्कारपितरा: ३५ संस्कारा अतीय स्वसाः सन्ति । अस्माकं सिद्धान्तप्रन्येषु चन्द्रस्य परमं फलं ४ ५६ तः ५०६ पर्यन्तं वर्तते । अव इदमतीय सूक्ष्मम्" इति।

·द्वितीयोऽध्यायः ग्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः प्रदकक्षा १. न्यूटनमहोदयस्याकर्षणसिद्धान्तेन प्रहगतिवेगवृद्धिः ( Acceleration) - दूई या दू-प्रभ्रमणकेन्द्राद् ग्रहस्य दूरत्वम् । यथा यथा प्रहाणां भ्रमणकेन्द्राद् दूरत्वं पर्द्धते, तथा तथा दरस्याधिकरवाहन्धिरूपो प्रगतिवेगोऽप्यपचीयते । तेन येषां प्रहाणां गतिरधिकोपलभ्यते, तेऽन्येपामपेक्षया भ्रमणकेन्द्रस्य निकटतराः सन्ति । भारतीया गणका अपि सिद्धान्तमिदं जानन्ति स्म । परं तेभ्रमणकेन्द्रं भूः स्वीकृतम् । अतस्तेषां मतानुसारमुत्तरोत्तरं दूरत्वक्रमेण पन्द्रबुघशुकरविभौमगुरुशनीता कक्षा सन्ति । यथा द्रष्टव्यं २,१ क्षेत्रम् । (अत्र प्रहाणां निग्या वास्तविक- दूरत्वानुपातिन्यो न गृहीताः)। आधुनिकैस्तु प्रहाणां भ्रमणकेन्द्र रविः स्वीक्रियते । तेषां मतानुसार सूर्याद दूरत्वक्रमेणोत्तरोत्तर प्रहाणां बुध पृथ्वीभीमगुरुशनियुरेनसने- चूनप्लूटोक्रमेण सन्ति । चन्द्ररत भुव उपग्रह। २. येषां महागां कक्षा रविकक्षातोऽधः स्थितास्तेऽन्तर्ग्रहाः, येषां च कक्षा रविकक्षात अध्वं स्थितास्ते चास्मिन्नध्याये वहिर्महाः प्रोक्ताः। यथा बुधशुकयोः १. भूमे विण्डा शशक्षिकविरविकुग्यानिक्षत्रकक्षा। पृषलो घृत, सन्(सि.शि. गो १०, पृ० १८०) मन्दामोश्पभूपुत्र सूर्यशकुजेन्दवः । परिश्रमन्ययोऽधाय..."॥ (स.सिक भूगोलाप्यारे ३॥ श्लोकः) ·२५ प्रहाणां सीकरणसंस्काराः को रविकमातोऽधास्थिते, अतस्तावन्तर्गही। चन्द्रकक्षाया अस्मिन्नध्याये विचारो न भविष्यति, यतो मन्दस्पष्ट एवासी स्पष्टो भवति । नवीनैस्तु रविकेन्द्रस्वीकारेण येषां कक्षा भूकक्षातोऽधास्थास्तेऽन्तर्ग्रहा उच्यन्ते । तैपामपि मतेन वुधशुक्रायेवान्तर्गही । कुजगुरुशनयस्तूमयथैव बहिहा भवन्ति । ३. फलसाधनार्थ कस्पितासु भगिपु यद्यपि सर्वेपामेव ग्रहकक्षाणामर्द्धव्यास- खिज्यातुल्य एघ स्वीकृतः, तथापि तेपामन्यफलज्यानां भिन्नत्वाद् वास्तविकमहकक्षा- व्यासा नि भिन्नानि जायन्ते । वस्तुतोऽन्त्यफलच्यामानैरेष वास्तविकव्यासाांना ज्ञानं भवतीति २१ प्रक्रमे वक्ष्यते। ४. पहाणां वास्तविकाः कक्षा दीर्घवृत्तात्मिकाः सन्ति । भारतीयैस्तु ता वृत्तात्मिका एव स्वीकृताः । तथापि तासां वृत्ताद् मिन्नाकृति( दीर्घवृत्तानुकारिणी)- प्रदर्शनार्थ युग्मायुग्मपदयोर्महाणां मन्दशीमान्त्यफलज्या विभिन्नाः कल्पिताः सन्ति । ५. प्रहाणां वास्तविकाः कक्षा विमण्डलशब्देन व्यवहियन्ते । विमण्डल एव वास्तविको ग्रहो भ्रमति । महाणां विमण्डलानि कान्तिवृत्तेन सह परमविक्षेपतुल्यं स्वल्पं फोणे निर्मान्ति । अतस्तेषां पृष्ठकेन्द्रमपि कदम्बात् परमविक्षेपतुल्यया त्रिज्यया- न्तरित भ्रमति । तेषां पृष्ठकेन्द्रं विकदम्बशब्देन व्यवहियते । ६. विमण्डलस्थमहोपरि कदग्व- प्रोतवृत्तं कान्तिवृत्ते यत्र लगति, तद् प्रहस्थानम् । बिम्बस्थानयोर्मध्ये कदम्बप्रोते शरः कथ्यते । क्रान्ति- विमण्डलयोः संपातः पातः कथ्यते । केन्द्राद् प्रहस्थानगतत्रिन्यायां विम्या- स्कृतो लभ्यः शरज्या । शरज्याप्रमूले क्रान्तिवृत्तधरातले परिणतमहः । केन्द्राद् महविन्दं यावत् कृत सूत्रं वास्तवमहकर्णः । केन्द्रात् परिणतमहं क्षेत्रम् २ . यावत् कृतं सूत्र परिणतप्रहकार्गो भयति । (द्रष्टव्य २ क्षेत्रम्) । अत्र रविकेन्द्रिफकक्षाखरूपं प्रदर्शितम् । स्था (एम) . ४ ·प्रदागितमीमामा प म. ररकिः। मे र फेन्द्र रविः । क कदम्यस्थानम् । विविफदम्पम् । मे पा स्था प्रान्तियत्तम् । पाप विगण्डलम् । पा पातः । मे मेपादिः । म्या महम्मानम् (मन्दस्पष्टमहम्ब) म गन्दपष्टी पहा । र म्यासू (स) मन्दस्सप्टो प्रहः। रम सष्टमन्दकाः। प परिणतमन्दकर्गः। ७. (रविकेन्द्रिको) मन्दस्पष्टो प्रदी यत्र मधेतनश्यते, तत्र स्पष्टो पहो भयवि । अर्थात् प्रहम्य भूपेन्द्राभिप्रायेग भुजांशा स्पष्टमः । भूकेन्द्राद् प्रयिम्य यायनीतं सूत्र :विगट- लीयशीघरुणः। भूपेन्द्रा परिणवाई यायग्नीतं सूत्र . परिणतशीतकर्ण इति फध्यते । संस्टग्न (३) क्षेत्र * भूम- पृथ्वीरा। भू- पृथ्वी, प्र-विमण्डले पार ३ प्रहः । रमेरेवसन्त- दिक्। मे' मेपादिः । मूमे ॥ रमे, भुयोऽभिप्रायेण रेवत्यन्तदिम् । <मे र भूपृथिव्याः भुजांशाः । <मेररुप = रविकेन्द्रिकमहमुजांशाः (मन्दस्पष्टो प्रहः), <म' भूस- भूकेन्द्रिकग्रहभुजांशाः ( स्पष्टपहः), भूम - विमण्डलीयशीमार्गः, भूरूप-शौनकर्णः । <मेभूमं - मन्दरपष्टो प्रदः । ८. यदि विमण्डलस्थप्रहस्य प्रतिबिन्दुतः क्रान्तिकृत्तधरावले लम्याः क्रियन्ते, तर्हि तहम्पमूलैरुत्पन्ना कक्षा कान्तिवृत्तधरातले परिणता फक्षा भयति । लम्बमूलाने प परिणतो ग्रहः । यदि परमविक्षेपकोणः शून्यसमः फल्यते, वहि विमण्डलं मान्तिमृत्त घरातले परिणस्थति। ९. भारतीयविधिना प्रहस्पष्टीकरण बान्तिवृत्तधरातले परिणतेन विमण्डलेनेव क्रियते । अतः कक्षाशब्देन कातिवृत्तधरावले परिणय फक्षा भवति । अत्र कमला. 1. मातीपरतु प्रहगोलोपरि स्थितप्रहोपरि कृतं कदम्बप्रोतं यत्र प्राप्तिपराग्ले लगति, पत्र परिणतप्रहः स्वीक्रियते । एवं परिणताया न्यासोऽपि प्रहगोलस्य (पिमण्डप) प्यासनुल्यो भवति । नुतनक्रमेण ८ माकमेण परिणामिता कक्षा तु दीर्घारिमका ·प्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः २७ करेण यत् स्पष्टा महाः विमण्डले समायान्तीति प्रोक्तं तन्न सत् । यतोऽन्तर्गही मध्यमो (रवितुल्यौ ), बहिर्गहाणां शीघ्रो (रविः) च कान्तिमण्डलधरातले भ्रमन्ति । यदि सष्टा पहा विमण्डलीयाः सन्ति, तदा सजातीयक्षेत्र निर्माणार्थमन्तहयोर्वहि- ग्रहयोश्च शीघ्रोधस्य विमण्डले परिणाम युज्यते । परमेयं स्वयं कमलाकरेणापि न कृतम् । १०. मन्दफलसाधनाथ यत्कक्षावृत्तं स्वीकृतं तदेव ग्रहाणां वास्तविका कक्षा । तत्र मन्दस्पष्टो ग्रहो भ्रमति तत्रैव च मन्दोच्चम् । तत एव च शरसाधनं क्रियते । ११. यतः "यस्मिन् वृत्ते भ्रमति खचरो नास मध्यं कुमध्ये", अतः मन्दस्पष्टा महा भूस्थैजनैतत्र दर्शनयोग्या न भवन्ति । वस्तुतो मन्दस्पष्टा ग्रहा रविकेन्द्रिक- कक्षायां समायान्ति । अतस्ते रविकेन्द्रस्थैर्जनैर्टश्या भवन्ति । भूस्थजनानां दृष्टिस्थान- भेदाद् भुवनलत्याच भूगतिजन्यलम्बनेन भगोले मन्दस्पष्टस्थानादन्यत्र घश्यन्ते । अतो गणितसौकर्याय सिद्धान्तज्योतिषशास्त्र यत्र भूदृश्यो ग्रहश्वलति (दृश्यते ) सा ग्रहस्य शोधकक्षा कल्पिता। या च मन्दफलसाधने कक्षासीत् सा शीघ्रप्रतिवृत्तं कल्यते । यत्र च ग्रहो दृश्यते तत् शीघ्रकक्षावृत्तं यस्य केन्द्रं शीघ्रपतिवृत्तकेन्द्रात् शीघ्रोचा विलोमदिशि शीघ्रफलज्ययाऽन्तरितम् । यस्तुत इयं कल्पना रविकेन्द्रिक- महाणां भूकेन्द्रीकरणाय कृता । भवति । परं प्रहाणां परमशरस्याल्पवादस्मिन्नध्याये तृतीयाध्याये स्वल्पान्तरात् ८ म- प्रक्रमपरिणामनस्य भारतीयपरिणामनस्य चाभेद एव स्वीकृतः । 1. मतो यथोक्तरीत्यैव चन्द्राया ये स्फुटप्रहाः । विमादलगतास्ते च विनया भवृत्ती नहिः । (सि० त० वि०, २५० म० ३८३ श्लो०) २. भास्कराचार्यण 'मन्दस्फुटात खेचरतः' इत्यादिना मन्दस्फुटाद् महात् शरसाधनं क्रियते, नस्पष्टपहणार । (सि०शि०, म० प्रा० १०, २ श्लो०) स्फुटनहान्नैव कतिदेवं कार्य जारस्थानयनं युभेन्द्र। (सित वि०, उदयाराधिकाः, ५ इन्नो०) ·प्रहगणितमीमांसा भन्तप्रहयोः को-अन्तर्ग्रहयोः को मध्यमाधिकारे रवितुल्ये एव स्वीकृते । पर ते तयोर्वास्तविके कक्षे न स्तः। ते तु तयोरानयनार्थमेव कल्पिते । ये तयोः शीत्रकक्षेकल्पिते, ते एव तयोर्वास्तविक कक्षे स्तः । शीघ्रफलादिवरूपम् १२. शीघ्रोचम्-इदं शीघ्रकक्षावृत्ते शीघ्रप्रतिवृत्ते च काल्पनिक स्थानम् । यदा ग्रहः शीघोच्चे समायाति, तदा तस्य स्पष्टा गतिः शीघ्रतमा भवति । अत एव तस्या- न्वार्थका शीघ्रोचसंज्ञा । वक्ष्यमाणरीत्येदं स्पष्टं भवति यद् यदा प्रहः शीघ्रोच्चे भवति, तदा प्रहस्य दिगेकैव भवति भूकेन्द्राभिप्रायेण । अवो यवनराधुनिकैश्च तस्य रविप्रह- युतिरिवि ( conjunction ) संज्ञा कृता । एतेनेदमवगम्यते यद् भारतीया विचार- सरणिर्यवनविचारसरणीतः स्वतन्त्रा । यदा मंदस्पष्टो प्रहः शीघ्रोशात् पृष्ठतस्तिष्ठति, तदा स्पष्टप्रहस्तस्मादप्रतः शीघ्रोच्चदिशि दृश्यते; यदा च मन्दस्पष्टो प्रहः शीघ्रोचादप्रत- स्तिष्ठति, तदा स्पष्टप्रहो मन्दस्पष्टमहात् शीघोच्चदिशि पृष्ठतो दृश्यते । अतो भारतीयः शीघ्रोच्चमपि मन्दोच्चवदाकर्षकं कल्पितम्। सिद्धान्तप्रन्थेषु यहिहाणां शीघोचं सूर्यतुल्यं स्वीकृतम् । अन्तर्मयोर्बुधशुक्रयोश्च तावुधौ चली स्वीकृती । तयोर्भगण- संख्यापि पठिता भवति । भारतीयविधिना यावता कालेन बुघशुक्रयोः शोघोच्ची भगणपूर्ति फुरुतस्तावता कालेन नवीनरीत्या सूर्याभिप्रायको बुधशुको भगणपूर्ति फुरुतः। अत एतत् प्रतीयते यद् भारतीयैर्गणितसोकर्याय शीघ्रफलानयनसूत्राणां सर्वेभ्यो प्रहेभ्य एकरूपतोत्पादनाय रविर्मध्यप्रहत्वेन वास्तवोऽन्तग्रहः शीघ्रोध- पदेन व्यवहृतः। १. मर्कस्य काव सितज्ञयोः सा झया तयोरानयनार्थमेव । उक्त तयोर्षे चलतुझको तमेव तौ च प्रमतोऽकंगत्या ॥ (सि. शि०, कक्षाध्याये, पृ. २५) एवं प्रकारेणाकशासमोरपन्नापि शशक्रयोः कक्षा नैव तयोर्भमणाम् , किन्तु तयो- रानयनार्यमेव । सयोरुषसंज्ञको ये रिक्त तप तयोरकंगत्या भ्रमणाते को शेये।' (सि० त० वि०, शेषवासना, गृ० १९७) २. भारतीयविधिना बुधशुक्रयोस्वभगणपूर्तिकालो ८७ दि, २६ घे०, १५ मि०, २२५ दि०, १६०, ४५ मि. पर्वते । भूतनक्रमेण तयोर्भगणपूर्तिकालो ८० दि०, २३५० १५ मि. ४४ से दि. १९ मि यतते।

·शीघ्रोचनीचौवभानिमदर्श नम्-(द्रष्टव्यं संबनं ५ ) प्रहाणा सटीकरणसंस्काराः ५५ १३. शीघ्रपालम्--येन फलेन संस्कृतो मन्दस्पष्टो प्रहः स्पष्टो (भूस्थितजनॆद्देश्यो) भवति तस्य शीघ्रफलसंज्ञा :स्पष्टप्रहा- मन्दस्पष्टप्रहः शीघ्रफलम् । वक्ष्यमाण. मगिभिरिदं स्पष्ट भविष्यति यदन्तर्पयोः शीवफलं तयोः रविप्रहान्तरकोणस्य (Elongation ) योधकं वर्तते । यहिर्पहाणां शीमफलं तु प्रहकेन्द्रिफ रविभुवो- रन्तरकोण ज्ञापयति । यथा द्रष्टव्यं ३ क्षेत्रम् । मेर स्प-मन्दस्पष्टप्रहा, 2 रप भू-शीघ्रफलम् । भूकेन्द्रात् र स्प समानान्तरा भूमं रेखा कार्या। तेन मे' 2 भूमं= 1 मे रस्प-मन्दस्पष्टमहः। । स्प भूम%DZर स्प भू-शीघ्रफलम्। मे भूम- मन्दस्पष्टप्रहः । स भूमं-- रिस्प भू-शीघ्रफलम् । ८ मे भूम-मन्दस्पष्ट- <प्रहः । स्पभूम-८रस्प भू-शीघ्रफलम् । ::स्पन-2 मे भूरप-2 में भुमन Zम भूरप-मन्दस्पष्टप्रहः - शीघ्रफलम् । भूकेन्द्रिको रविः सूर्यकेन्द्रिकभुवो राशि- पटकान्तरे वर्तते । अतो भूर रेखा घर्द्धिता यत्र सूचिन्दी क्रान्तिवृत्ते लगति, तत्र भूके- न्द्रिको रविः (तदेव बहिर्महस्य शीघोषम्) 2 सूर प शीघ्रोच (रवि) महयोरन्तर- केजर २५ कोणः (शीघकेन्द्राख्यः) । अतः ४ क्षेने शीघ्रप्रतिवृत्तमगषा स एवार्थी प्रदर्शितः । प्र ॐ प्प म R । सूप्रप-रविमन्दसष्टप्रदान्वरम् =<उ भूम I <मभूमशीयफलम् । स्पष्टप:- <उ भूख। १४. शीघ्रपरिधिचम् - मन्दस्सष्ट- स्पष्टप्रयोः परममन्तरं परमं शीनाम् । तस्य ज्या शीमान्सपलव्यानन्दन व्यव- हियते । शीमान्सफरमान्यामार्द्धन कृतं वृत्तंशीघ्रपरिधिसंदं भवति सिद्धान्दमन्येषु इमा धोपलब्धाः पझिा मन्ति। t मन्तयोः ·१ प्रहगणितमीमांसा कल्प्यते भू-भूकेन्द्रम् । उ, उ, उ., उ, अन्तर्गहस्य शीघ्रोधकक्षा । सू , सू, सूर्यस्य कक्षा । प्रथमं कल्प्यते यद् भू उ रेसा पर्द्धिता सूर्यकक्षायां सू बिन्दी लगति यत्र रविवर्तते । भूकेन्द्रात् सूर्य प्रति नीतं सूत्रमपि चलकक्षायां उ विन्दावेव लगति । असो ग्रहोऽप्युये वर्तते । पुनर्यदा उच्चमधिकगतित्वात् 'उ,' चिन्दी वर्तते, तदाऽसगवि- स्यात् सूर्यः 'सू.' बिन्दी गतः। भूमध्यात् सूर्य प्रति नीतं सूत्रं चलकक्षायां म, विन्दी लगति तत्र मध्यमो ग्रहः । यतो मध्यमग्रहो रविगत्या शीघ्रोच्चवृत्ते भ्रमति । म, विन्दो शीघ्रोच्चपरिधिवृत्तं कार्यम् । भूबिन्दुतश्च उ, भू रेखायां लम्बरेसा कार्या । या तत्र स्थिती कक्षामध्यगतिर्यरेखा जाता। म, विन्दी भृ उ, समानान्तरा म, वि, रेखा कार्या । सा यत्र बि बिन्दी शीघ्रोच्चपरिधि लगवि तत्र प्रहविम्ब कल्प्यम् । भूविं, रेखा कार्या । सा यत्र स, विन्दो घलकक्षायां लगति तत्र स्पष्टो प्रहः । अत्र उ, भू सू , शीघ्रकेन्द्रम् । तत्तुल्यमेव सू । म, बिं कोणः । एवं मध्यममहस्य (मन्द- स्पष्टस्य) म, अपेक्षया स्पष्टप्रहः शीघ्रोयदिशि दृश्यते । म, भू स्प, कोणः शोप्रफल- तुल्यः । अथ च सूर्यापेक्षया स्पष्टो महः पूर्वस्यां दिशि वर्तते, अतोऽस्योदयः सन्ध्यायां भविष्यति । प्रहस्य स्पष्टा गतिरपि पूर्वस्यां दिशि वर्तते, यतः उ स्थिताद् प्रहादप्रतोऽ- यम् । एवं ग्रहस्य धनं मन्दफलं वर्तते । एवं यदा उच्चं 'उ,' विन्दी समायाति वदा रविः सूर बिन्दी घर्तते । भू सू. सूत्रस्य शीघ्रकक्षासम्पातविन्दी म, स्थाने मध्यमो प्रहः। भू उ, रेखायां भू बिन्दुतो लम्बो विवेयः, सा रेखा तदानीं कक्षामध्यग- तिर्यरेखा । म, बिन्दु केन्द्रं मत्वा शीमान्यफलज्यया कृतं वृत्तं कक्षामध्यगतिर्यरेखा- सम्पातासन्न एव मिलति । तत्रैव स्प, स्पष्टो ग्रहः । तदा शीघ्रकेन्द्रं उ, भूम, स्पष्टो प्रहः स्प, बिन्दी उच्चदिशि वर्तते । अतस्तत्र शीघ्रफलस्यान्त्यफलज्यातुल्यत्वाद् धनं फलं परमं ज्ञेयम् । अर्थात्तदा ग्रह सूर्यापेक्षया पूर्वस्यां दिशि परमान्तरितः । ततो यदा शीघ्रोचं उ, स्थाने धर्तते, कल्प्यतां सूर्य सू। बिन्दी वर्तते । भू उ, रेखायां लम्बरेसा कार्या, म, विन्दुतः भू उ, समानान्तर रेखा यत्र शीघ्रोच्चपरिधी गति तत्र विं, विन्दी महयिम्बं कलयम् । भूबि, रेखा वर्द्धिता यत्र सविन्दी लगति तन्त्र स्पष्टो प्रहः । उ, भूप्र, शीघ्रकेन्द्रम् । <म, भूस्प, कोणः शीघ्रफलम् । शीघ्रफलस्यान्य- - M १. भूमध्यादक प्रति नीतं सूत्र यत्र इचलकायां लगति तत्र पुधः, यत्र शुक्रचर- कक्षापो लगति वत्र शुक्रो भ्रमति । ( सि. शि०, कक्षाभ्यायवासना, २४ पृष्ठे) ·प, सभा प्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्कारा: फउज्यातोऽत्सवादिवानी शीघ्रफलमपचीयते, अर्थात् प्रहः सूर्यदिश (पधिम) समर- याति । शीघ्रपरिधिरस्वनिम्नस्यापि माः सूर्यापेक्षया विरुददिक् । अतो ग्रहस्य वक्रा गतिः । क्षेनं ६ द्रष्टव्यम् । पुनर्यदा उधं उ, विन्दी वर्तते तदा सूर्य:--सू बिन्दी महश्च म चिन्दौ वर्तते । तदा उ भूरेखा वर्द्धिता मसू. चिन्दी याति । अहबिम्ब- मपि तस्यामेव रेखायो वि बिन्दी वर्तते, तदा ग्रहो नीचे वर्तते । म विन्दाय स्पष्टग्रहस्य स्थानमतः फलं शुन्यम् । सूर्य- प्रहयो सापेक्ष्यं विगैक्याद् प्रहः पर- मारतं याति । ततो गत्या भ्रमन् प्रहः सूर्यापेक्षया पश्चिमे दृश्यते, अर्थात् प्रातरुदेति स सूर्योदयात् प्राक् । यदोघं उ., बिन्दी वर्तते तदा पूर्ववत् सूर्य-सू. ग्रहश्र प्र. बिन्दी वर्तते । <. सू. शीघ्रकेन्द्रम् । कल्प्यतेऽत्र पक्षामध्यगतिर्यग्रेखा शीघोचपरिधिवृत्ते स्पर्शरेखा वर्तते स्पर्शबिन्दी च शीघ्रोनीचोवृत्तीयो प्रहस्तदा शीघमृणपालं परम भविष्यति । सतः परं ग्रहस्य मणफलमपचीयते प्रहस्य गतिस्तदा मार्गी भवति । अर्थात् प्रहः सूर्याभिमुखं भ्रमन् दृश्यते । यदोश्च उ, बिन्दी समायाति तदा करूप्यते सैव रेखा वड़िता सूर्य सू। बिन्दी लगति । तदा उ, चिन्दौ मध्यमो प्रहस्तवैव प स्पष्टो प्रहः । एवं यायता कालेन शीघोच्च उच्चस्थनक्षत्रसापेक्षं परिकामति स शीघ्रोधभगण- पूर्तिकाला कथ्यते । तावता कालेन ग्रहः स्वभगणपूर्ति न करोति । स तु क्रान्तिकृतस्य तायन्तमेव भागमतिकामति यावन्तं सूर्यः । यदि शीघोषं स्थिरं मन्यते, प्रहः स्वल्पगति- स्वात् शीघ्रापेक्षया विलोम भ्रमन घश्यते । अत एव महोनस्य शीघोधस्य केन्द्रसंज्ञा। एवं महः शीघ्रोधभगणपूर्तिकाले शीनोगपरिपेका परिक्रमा करोति । स्वाक्षायाातु सूर्येण सह एकस्मिन् वर्षे। 1. "चलोएवं पदोन भवीन्द्रमु" (सि. शि०, स. ४०, १०.४५), ·पूर्व गति सपिकारिक प्रहगणितमीमांसा १६. अथ नवीनानां प्रकारेणान्तर्ग्रहयोः भूसापेक्ष्यं भ्रमणं प्रदर्श्यते-द्रिष्टव्यं क्षेत्रम् ७)। अत्रापि स्वल्पान्तरात् कल्प्यते यद् ग्रहस्य कक्षा वृत्तात्मिकेय, प्रहश्च क्रान्तिवृत्तधरातल एव भ्रमति । अत्र फलप्यते केन्द्र सूर्यः । मेन प्रहकक्षा भूम भूकक्षा मे ग्रहकक्षायां मेपादिः, मे भूकक्षायां मेपादिः । भूसू रेखा वर्द्धिता यदि प्रहकक्षायां प्रविन्दी लगति तर्हि प्र स्थाने महः खशीमोच्चे (In Suprior conjunction) वर्तते। प्रहः पृथ्वी च रत्रम 2.0 सूर्यमभितोऽनुलोगया (पूर्वया ) गत्या भ्रमतः । ग्रहकक्षायाः म विन्दी भूकक्षायाश्च भू बिन्दी स्पर्शरेखे कार्ये । म. T I ग्र क्षेत्रम् २.८ r क्षेत्रम 2.0 (द्रष्टव्यं क्षेत्रं ८)। शीघोच्चे आहे ते तयोर्गविदिशे भविष्यतः। परं ते स्पर्शरेखे भूम रेखायां लम्बरूपे। अतो भुवोऽपेक्षया प्रहो विरुद्धदिशि भ्रमन् दृश्यते । भूस्थैर्जनैः स्वकीया गतिस्तु नावबुध्यते । अतो भूसापेक्षो प्रहः स्वस्य भुवश्च गतियोगेन्द्रदिशि भ्रमन् दृश्यते । अतः शीघ्रोच्चे भूसापेक्षा ग्रहस्य शीतमा गतिः । अव एव भारतीयानां शीघ्रोच्चसंज्ञा यथार्थेष। एवमेव यदा प्रहो 'प्रे बिन्दी वर्तते तदा सशीघ्रनीचे वर्तते । (द्रष्टव्यं क्षेत्र ९)तिदा चानयैव युक्त्या भूसापेक्षो ·प्राणो स्पष्टीकरणसंस्कारा: महः स्वस्य भुवश्च गत्यन्तरेण भ्रमन् दृश्यते, तत्र च ग्रहस्य परमाल्पा गतिः भूसापेक्ष्यं ग्रहस्य गतेरधिकत्यात् । यदि भुवः स्थिरत्वं कम्प्यते ग्रहश्च गत्यन्तरेण भ्रमन् फलप्यते तर्हि यदा प्रहः खकक्षायां १ बिन्दी वर्तते तदा भूसापेक्ष्य भूफझायां (कान्तिवृत्ते) १ बिन्दी दृश्यते, सूर्यश्च सुबिन्दौ । एवं महा सूर्यापेक्षया प्राच्या दृश्यः सायं दृश्यो वा भवति । ततो यदा महः स्वकक्षायां २ बिन्दी तदा दृश्यो ग्रहो भूक- क्षायां २ बिन्दी तत्समानान्तरनक्षत्रकक्षायां वा २ बिन्दुदिशि दृश्यते । एवं महस्य मार्गी गतिः । यदा प्रहः ३ बिन्दी समायाति तदा कल्प्यते भू ३ रेखा महकक्षा स्पृशति । दृश्यो पदस्तदानीं भूकक्षायां ३ बिन्दौ दृश्यते । सूर्यश्च सू बिन्दौ तदा सू भू ३ कोणः (Elongation) महत्तमः । भारतीयविधिना तदा सू स्थाने मध्यमो ग्रहः, ३ स्थाने स्पष्टो प्रहः । तयोरन्तयत्मकं शीघफलाख्यं परमं भवतीति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । (द्रष्टव्य क्षेत्रम् २.१०) । ततः पश्चाद् यदा ४ बिन्दौ वर्तत स्वकक्षायां तदा यद्यपि सूर्या- भिप्रायेण स मार्या एव गत्या याति, तथापि स भूस्थैर्जनैर्भू- कक्षायाः ४ बिन्दो दश्यते । यच्च भू ३ रेखापेक्षया पश्चिमे वर्तते । अर्थाद् ग्रहो वक्रगत्या चलन् दृश्यते भूस्थैर्जनैः। एवं यदा प्रहः प्र बिन्दी तदानी नीभवति, ततः पश्चात् स सूर्यापेक्षया पश्चिमे दृश्यते, अर्थात् प्रातरुदेति । स एव यदा क्षेत्रम 2.0 स्खकक्षायाः ५ बिन्दी भवति, तदा यदि भू ५ रेखा प्रहकक्षायां स्पर्शरूपा तहिं तदासनो प्रहः किश्चित्कालं यावत् स्थिर इस सन् पुनः ६ चिन्दी श्यते । यच्च भू५ रेखापेक्षया पूर्वं वर्तते । अर्थाद् महः पुनर्मा” मयति । एवं गच्छन् यदा सप्र बिन्दुं प्राप्नोति नदास सूर्यस्यैको परिक्रमा करोति । एयमन्तर्मही कदाचित् सूर्यस्य पूर्वे कदाचिच्च पश्चिमे दृश्येते, तस्यानुचराविव प्रतीयेते । अत एव साधूनतं भास्कराचार्येण-'धशुको तु ·प्रहगणितमीमांसा रवेरासन्नावेच कदाचिदमता कदाचित् पृष्ठतस्तस्यानुचराविव सदा अजन्ती दृश्येते" यदि पृथ्वी स्थिरा स्यात्तर्हि अन्तर्ग्रही नक्षत्रकक्षाया नियतायामेव सीमायो दृश्येताम् । परं भुवश्चलनात् (सूर्योऽर्थात) अन्तर्पयोः शीघ्रपरिधिकेन्द्र चला प्रतिभाति । अवोऽन्तर्ग्रही सूर्यस्य प्राक् पश्चाद् या वक्राकारे मागे गच्छन्ती प्रतीयते । एवं यदा प्रहः सूर्यापेक्षया मेपादिविन्दुत आरभ्य पुनस्तमेव बिन्दुमायावि, स ग्रहस्य भगणपूर्तिकाला ( Periodic time) कथ्यते । यदा च ग्रहः शीघ्रोच्चस्थानात् पुनः शीघ्रोच्चस्थान प्राप्नोति (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् २.११), स शीघ्रभगणपूर्ति- कालः (Time between two Superior conjunction ) सीनोडिकल पीरियड-(Synod. ical period ) व्यवलियते । एतेन स्पष्टमिदं यद् प्रहाणां कक्षायाः केन्द्रस्य भूमिन्नत्वाद् भुवश्च गतिमत्त्वादन्वर्ग्रहयोः शीघकक्षायां दृश्य भ्रमणमनुभूयते, अथ च यद्यपि महः सदैव सूर्याभिप्रायेण मार्यो एव गत्या प्रचलति, तथापि दृष्टिस्यानस्य (भुवः) प्रचलनादेव स कदाचिन्मार्गा, कदाचिद् वक्री, कदाचिच्च स्थिर: प्रतिभाति । Va १७. अथ बहिर्महाणां शीघ्रकक्षायां दृश्यत्वं प्रदश्यते--ग्रहः स्वभगणपूर्ति- कालेन भुयः (स्वकक्षाया वा) परिक्रमा फरोति । पर वर्षे काले सूर्यः पृथ्वी परितः खभगणं पूरयन्नेकत्र क्रान्तिवृत्तप्रदेशे प्रहेण मिलति । यावता कालेन सूर्यो भुवं परि- कामति वायता कालेनाल्पगतित्वाद् बहिर्ग्रहः स्वकक्षावृत्तस्य स्वल्पामेव परिधिमति- कामति । अतः सूर्यः शीघ्रमेव प्रहं पुनः प्राप्नोति । घहिम्रहाणां शीघ्रोच्चं रविरेव । एवं प्रहस्यापि शीघ्रोचात् पुनः शीघोच्चं यावत् परिक्रमा जायते । स कालो पहिर्पहाणां शीघ्रभगणपूर्तिकाला। अयमेवार्थो गुरुशीघ्रनीचोचभगया प्रदर्यते । (द्रष्टव्यं - 1. सि. शि. भगणवासना, 2० ।।

·स्पष्टो गुरुः । यदि भूप, रेसा शीघ्रपरिधि स्पृशति तदा प्रहः कनामध्यातिप्रेताया ..बहिनहाग शीघ्रगणपूर्तिकाल शीमोचररिधिपरिक्रमााडो दा रविनुत्त एव । (314 प्रशाणा स्पष्टीकरणसंस्काराः क्षेत्रम् २.१२) भू भूकेन्द्रम् , र र, रविकक्षा, म म, गुरुकक्षा (विज्यावृत्तम् )। म निन्दं केन्द्रं मत्वा गुरुशीघ्रान्सफरज्यया गुरुशीघ्रपरिधिसंज्ञवृत्तं कार्यम् , तत्र ग्रहो भ्रमतीवि कल्पितम् । अथ भू र सूत्रं यर्द्धितं यत्र गुरुकमायां लगति तत्र यदि गुरुः कल्प्यते, तर्हि शीघ्रपरिधिवृत्तस्यापि तदेवोच्चत्वाद् ग्रहः शीघ्रोच्चे चोध्यः । कालान्तरेण यदा रविर, हिन्दी समा- याति तदा स्वल्पगतित्वाद् गुरुः (मध्यमः) म, बिन्दो याति । रवेः शीघोच्चत्याद् <र, भूम. कोणः शीवकेन्द्रम् । भूम, रेखा वर्द्धिता यत्र शीघ्रपरिधि स्पृशति, ततः केन्द्रमनुलोमं दत्त्वा सत्र , स्थाने गुरुः कल्प्यः । अतः म, अ, रेखा भूर, रेखा समानान्तरा वर्तते । भूध, रेखा कार्या। सा यत्र स्प, विन्दो गुरुकक्षां स्पृशति तत्र स्पष्टो गुरुः । स च मध्यमगुरोरपेक्षयोच्च- दिश्याकृष्ट इव धर्तते । ग्रहश्च रवेरपेक्षया पश्चिमे वर्तते, अतस्तस्य प्रातरुदयः । ततः परं सूर्योऽधिकया गत्या पूर्व याति, गुरुरपि सूर्योदयादतिपूर्वमुदेतुमारभते । मध्यमरपष्ट महयोरन्तरं शीघ्रं धनं फलं च क्षेत्र : T धर्द्धते । अथ यदा रकिर, बिन्दी याति तदा मध्यमो महा म. विन्दी वर्तते । (द्रष्टव्य क्षेत्र २.१३)। <. भूम, शीघोस कोणः । भूम, रेखा यद्धिवा यत्र चिन्दी शीमपरिधि स्पृशति ततः केन्द्रमनुलोमं दत्वा वृ बिन्दी गुरु, भूयुरेखा यदिता यत्र सस mm बिन्दी लगति वत्र गुरुकसायां 11 १ ·ग्रहगणितमीमांसा वर्तते । बदाम, भू वृशीघ्रफलाख्यः कोणो महत्तमः । अतस्तत्र धनं फलं परमम् । वतः परं धनं फलं क्षीयते। कविचिदिनानन्तरं प्रहो वक्री भवति, तदा भूस्थजनसापेक्षं मध्यमग्रहापेक्षया अर्थात् कक्षावृत्तीयग्रहापेक्षया शीघ्रोच्च- परिधिस्थग्रहस्य दिग् विपरीतेत्यर्थः। यदाच रविः स्वकक्षायां र चिन्दी वर्तते तदा मध्यमो गुरुः म, बिन्दी शीघ्रपरिधिस्यो प्रहश्च वृ, विन्दी वर्तते । (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् २.१४) । कल्प्यते र, भू रेखा वर्द्धिता वृ३ मा बिन्द्वोर्याति। तदा प्रहः शीधनीचे भुवश्चासन्नं वर्तते । तदा च मध्यमस्पष्टयोः स्थान म, विन्दी क्षेत्रा २.४ वर्तते । ग्रहश्च सूर्यास्तकाल उदेति, सूर्योदये चास्तमेति । मध्यमस्पष्टयोः स्थानक्यात् फलं शून्यम् । ततः परं यदा रविः बिन्दी वर्वते गुरु र बिन्दो म मा v (म. पृ. ॥ भूर) स्पष्टो प्रहश्च स्सा विन्दौ भविष्यति (द्र० क्षे०२.१५)। तत्र यदि भूय रेखा भू र रेखायो लम्वरूपातदाभूपृ. कक्षामध्यगतिर्यप्रेसा, शीघ्रपरिधिवृत्तत्रिज्यायां लम्बरूपा जाता (भूर, ॥ म. पृ.) अतो कक्षामध्यगतिर्यप्रेखास्थिते रहे तृतीयपदान्ते फलं परममृणम् । ततः परं गतेधनं फलं बर्द्धते ।ग्रहश्च मागित्या प्रचलन मध्यम- सा च होगा on भन्न ·म महाणां सष्टीकरणसंस्काराः अहं पुन: प्राप्नोति शीघोषस्थाने । एवं प्रहा स्वशीमोथभगणपूर्तिकान शीनोधपरिधेः परिक्रमा करोति, (द्रष्टव्य क्षेत्रम् २.१६) । स्वभगणपूर्तिकालेन च स्वकक्षावृत्तं परिकामति । स्फुटत्वशीनोच- भुक्तिकालच रवेश्चकभोगकालादर्थाद् वर्षादधिकः । अथ यदि शीघ्रोच स्थिर मत्या गणितं क्रियते, नहि ग्रहो शीघापेक्षया विलोमं भ्रमन् दृश्यते । अत एव शोधकेन्द्रम् -शी० उ०-ग्रहः । अतः शीघ्रोधादनन्तरं शीघ्रोचापेक्षया भिम 2.70 प्रहश्चतुर्थपदे दृश्यते, (द्रष्टव्यं क्षेत्रम२.१७)। ग ग अत एव उनादु पिलोमं राशिपटकाभ्यन्तरे मध्यमप्रहापेक्षया स्पष्टा उचाभिमुख रविदिशि दृश्यते । अत एव मेपादिकेन्द्र शीघ्रफलं धनं तुलादी च ऋणम् , शीतो- शाद् विलोमतः केन्द्रप्रवृत्तेः । एवं यद्यपि उच्चस्य (रयः) अपेक्षया ग्रहः सदैव विरुद्धदिशि गच्छन् प्रतिभाति, तथापि रविभ्रमणकारणात् स वशीप्रमाणपूर्ति कुर्वन् प्राचीमभिसर्पवि । प्राच्या गत्या घ स स्वकशा भगणपूर्तिकालेन परिकामति ।

·में भ रोबार 1.2 प्रहगणितमीमांसा १८. अय नवीनमतानुसारं पहिर्पहाणां दृश्यभ्रमणं प्रतिपाद्यते (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् २.१८) । अत्रापि पूर्ववत् कलितं यन् स्वल्पान्तराद् प्रदः क्रान्विवृत्तधरातले भ्रमति । अर्थात् परमशरांशकोणः-01 प्रहस्य कक्षा च वृत्ताल्मिकैव । अथ कल्प्यते र केन्द्र रविः, भू-पृथ्वी, प्र= ग्रहः। भूउ भूकशा नीम प्रहकक्षा शर (-)निर्दिष्टदिशि प्रहः पृथ्वी च भ्रमतः । अय फल्प्यते भूर सूत्रं वर्द्धितं प्रबिन्दौ प्रहं लगति, वदा भूसापेक्ष्यं रखेः (उच्चस्य ) ग्रहस्य चैकदिक्त्वाद् प्रहः स्वशीघ्रोच्चे वर्वते । भू प्र बिन्द्वो वो ग्रहस्य च कश्योर्लम्बरेखे कार्ये वद्दिश्येव वो भ्रमतः । पर्शरेसे च भूम रेखायो लम्वरूपे । अतो ग्रहभ्रमणदिग् विपरीता । भूस्थैर्जनैः स्वभ्रमणं नानुभूयतेऽतो प्रहः स्वस्य भुवश्च गवियोगतुल्यया गत्या शरदिशि (प्राच्यां ) भ्रमन् दृश्यते (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् १८) । अत एवोचस्याने शीन- वमा गतिः। इदं स्थानं 'काशन' (conjun-. otion) पदेन व्यवतियते । ज्योतिषशास्त्रे 'काङ्कशन' स्थानस्य शीघ्रोच्च- संज्ञा यथार्था। अनयैव युक्त्या नीचस्थाने (In opposition) प्रहस्य न्यूनतमा गतिः । (द्रष्टव्यं . क्षेत्रम् २.१९)। अस्मिन् क्षेत्रे भुवो भ्रमणेन शीघ्रोच्चाद् या प्रहोऽप्रतो याति, स यद्यपि रवेः (शीमोचस्य) सापेक्षे विरुद्वदिश्येव गच्छन् प्रतीयते, नक्षत्रसापेक्षं स पूर्वया गत्या याति, यदा पृथ्वी भू, विन्द्वोरासमं वर्तते तदा प्रहदिग् भूकक्षायां स्पर्शरूपा, सतो 12 अव । है ·प्रहाणा सष्टीकरणसंस्कारा: ३९ प्रहा किश्चित् स्थिर इव स्थित्या ऋणागत्या चलन् प्रतिभाति । यदा भूः विन्दी वर्तते, तदा र भू. रेखो पर्खिता महं याति, सदा महो शीघ्रनीचे ( In opposition') वर्तते, तदा चैतस्य सूर्यास्तकाले उदयः । एवमेव धनगत्या गच्छन् यदा महो ९ बिन्दी याति पृथ्वी च भू ९ मिन्दी वर्तते तदा महः पुनर्मार्गी दृश्यते । एवं यदा स पुनः 'कसशन' शीघ्रोच्च विन्दं प्राप्नोति, तदा स सूर्यसापेक्षं भुवं परिकामति, स काला 'सिनोडिकल पीरियड' (शीघोश- भ्रमणकालः) कथ्यते । अथ यदि पृथ्वी स्थिरा फलप्यते, तर्हि प्रहो प्र चिन्दी प्रहस्य 'इलांगेशन'कोणः समः =३६०० समो वा । प्रहर सूर्यापेक्षया विपरीत- दिशि भ्रमन्नपि प्र, विन्दुं यावद् माया गया प्रचलति, (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् २.२०)। प्र बिन्दी भुयो भ्रमणदिशि (कक्षायाः स्पर्शरेखादिशि विद्यमानत्वात् ) महः स्थिर इय प्रविभाति । म, मप्र, भागे चक्रगत्या मित्रम् 2.2. चलन् दृश्यते, शेपमागे च मार्गी एव तिष्ठति। . G १९. शीम केन्नम्-अन्तर्महयोरुर्थ वास्तवमह एव कल्पितोऽस्ति । तस्य गतिध मध्यममहस्य रयेरपेक्षयाऽधिका। यहिर्महाणां शीघ्रोच रविरेव, तस्य गतिश्च यहिहाणामपेक्षयाऽधिफा । अवो यदि शीघोर्थ स्थिरं फलप्यते, वदा मध्यमो प्रहः (मन्दस्पष्टो या) शीघोगाद् विरुद्धदिशि भ्रमन् दृश्यते । शीघ्रकेन्द्रम् शीयोयम्-मन्दस्पष्टमहः । यतो हि मन्दस्पष्टप्रहः शीघोगदिशि स्पष्टो रश्यतेऽतः शीमफलमपि मेपादिकेन्द्र धनं तुलादी प ऋणं भवति । २०. शोमाण:-भूकेन्द्रान् विज्यामितव्यासार्धन प्रहस्य फझा विलिस्य ततः शीमोगाभिमुसीमन्सपलयां दत्वा तत्केण विग्यामितव्यासान शीघ्रप्रतिवृत्तं च ·महगणितमीमांसा निर्माय स्पष्टमिदं यद्स्थानात् शीघ्रप्रतिवृत्तस्याहं यावत् कर्णः शीघ्रकर्णः। कोटि- ज्यान्त्यफलज्ययोोगो मकरादिकेन्द्र कोटिः कोटिग्यान्त्यफग्ययोरन्तरं च फर्कादिकेन्द्र, भुजज्या भुजः । भुजकोटयोर्वर्गयोगपदं शीघ्रकर्णः । अथवा शीघ्रनीचोच्चभङ्गयां भूस्थानात् शीवपरिधिस्थग्रहं यावन् नीतं सूत्र चलकर्णः। मकरादिकेन्द्रे त्रिज्याकोटिफलयोर्योगेन फर्कादिकेन्द्रे च त्रिज्याफोटिफलयोरन्तरेण कोटिः, भुजफलं भुजः। भुजकोट्यो. वर्गक्यपदं शीघ्रकर्णः (द्रष्टव्यं क्षेत्रे २२१, २.२२)। । 3 3 स प्र क (भुजः) भू प्रकाशि भ ती मत्रम् 1.2 क्षेत्रम. 2.29 २१. गतप्रक्रमाणां पर्यालोचनेनैतन्निप्पद्यते यद् भारतीयविधिनान्तर्महो यावता कालेन स्वशीयपरिधि परिकामति, तावता कालेन रविकेन्द्रिक-प्रहमण्डलस्य प्रहः स्वभगगपूर्ति करोति । यावता कालेन भारतीयविधिनान्तर्महा स्वपक्षाभ्रमणं भगणपूर्ति च फरोति स रविभगगपूर्तिकारतुल्यो नवीनविधिना सूर्य परिवः पृथिव्या भ्रमणकालतुल्यः। अथ भारतीयक्रमेण शीमपरिधिपरिक्रमाकाला= शोमोचभगणपूर्तिकाला शीमपरिधिः शीघ्रोधगतिः (एकदिनस्य) २६ शीघ्रान्त्यफलज्या एकदिनसम्बन्धिशीघ्र के ग "(१) % 3D - ·५२ प्रहगणितमीमांसा अयुग्मपदान्ते शुक्रकक्षाव्यासाः = ७२२२ रभू यदि सूर्यकेन्द्रिकभूकक्षाव्यासार्द्धस्य (र भू) मानम् = १ तदोजपदान्ते रविकेन्द्रिकबुधकक्षाव्यासा:-.३६६७ युग्मपदान्ते रविकेन्द्रिकबुधकक्षाव्यासार्द्ध::.३६९४ ओजपदान्ते रविकेन्द्रिकशुक्रकक्षाव्यासाच.७२२२ युग्मपदान्ते रविकेन्द्रिकशुक्रकक्षाव्यासार्द्धः = = ७२७८ बहिर्महाणां शीघ्रभगणपूर्तिकाला रविभगणतुल्यः =भूभगणतुल्यः (आधुनिकमतेन), (महकक्षायाः) भगणपूर्तिकालः रविकेन्द्रिककक्षाभ्रमणकालः ( Priodic time) भारतीयविधिना तु प्रहस्य शीघ्रोच रविरेव । कक्षावृत्तं तु त्रिज्याव्यासाद्धेनेव क्रियते, अतो ग्रहभगणकाला २ त्रि 1 शीघ्रपरिधिभ्रमणकाल २ शी० अफलज्या शीउग (ग) नूतनविधाना च भूभगणकाला २सरभू । प्रहभगणपूर्तिकाला - %3D प्रग भूग २४ र प्र...(९) त्रि प्रग प्रहझगणकाल: प्रहम काल: (भारतीयरीत्या)- (नवीनरीत्या) शीघ्रपरिधिभ्रमणकाला भूभगणकाल: (८), (९) समीकरणाभ्यामुत्थाप्य-- २ परग प्रग २शी० अंक ज्या २रभू रग भूग (प्राचीनरीत्या) प्रगप्रग (नवीनरीत्या). त्रि रग: भूग 'शी अफज्या रभू ·प्रवाणी स्पष्टीकरणका त्रि शीशफया र भू......"(११) अयुग्मपदान्ते भीमशीघ्रान्सफलण्या-३६° =३६४६०+ (५६) ४४३१ ( स्वल्पान्तरात) त्रिज्या-३४३८ रविकेन्द्रिकभीमकशाव्यासार्थः = ३४३८४२४ भू ४४३१ - १.५५१७ र भू-१.५५१७ (रभू-१) एवमेव युग्मपदान्ते रविकेन्द्रिकभौमकक्षाव्यासाध = १.५१३९ एवं सम्प्राप्तानां सूर्यकेन्द्रिककक्षाव्यासार्धमानानां विभिन्नमतैः सह तुलनार्थ चक्रम्-- नवीनमतेन सौरमतेन पीकर टालमी )मतेन युग्मपदान्ते ओजपदान्ते सूर्यः (रभू)१ १ १ चुघः .३६९४ भीमः १.५१९० १ .३८७२ गुरुः ५.०००० ५.२१७४ ५.२०१८ ७२७८ •७२२२ •७१९५ शुक्र शनि: ९.२३०८ ९.२३०८ २२. भारतीयपष्टप्रहस्य नूतनपद्धत्या समानीतग्रस्य च दृश्यत्यधिवेचनम् ।

·ग्रहगणितमीमांसा
पूर्व तावद स्पष्टान्तहविचारः-द्रष्टव्ये क्षेत्रे (२.२३,२.२४):-भू, भूकेन्द्रम् , उमस्प
.
कसा
संत्रा 2.21
ररिकमा
त्रा 21
अन्तर्ग्रहकक्षा,प्रउ,शीघ्रपरिधिवृत्तम् । उम=शीघ्र केन्द्रम् ।र-सूर्यः (स्वदक्षायाम् )।
भूर रेखा वर्द्धिता यन्त्र प्रहकक्षायां लगति तन्त्र मध्यमो (मन्दस्पष्टो वा) प्रहः ।
म स्थानात् शीघान्त्यफलज्याव्यासार्धेन शीघ्रपरिधिसंज्ञ वृत्तं कृतम् । भूर रेखा यत्र
शीघ्रपरिधी उ' बिन्दी लगति तत्र शीघ्रपरिधेरुशम्। उ' स्थानादनुलोमं केन्द्र दत्वा
प्र स्थाने शीघ्रपरिधी ग्रहः । भूप रेखा वर्धिता यत्र स्प विन्दौ कक्षावृत्ते लगति, तन्त्र
स्पष्टो ग्रहः, प्रभूम कोण शीघफलाख्यः। कलप्यते नीचस्थाने ग्रहो म' बिन्दा-
घासीत् । किश्चित्कालानन्तरं स प्रबिन्दी गतः ।
:: सूर्यकेन्द्रिककक्षामण्डले (२-२३ क्षेत्रे)। भूरध- । भूमन- न भूम
(२.२४ क्षेत्रे )। यतो हि यावता कालेन रविकेन्द्रिको ग्रहो भगणपूर्ति फरोति, तायतैव
कालेन ग्रहः शीघ्रोचकक्षाया भ्रमणं करोति
रम_बीअफग्या_
त्रिज्या मभू
रभूम, भूमन त्रिभुजे सजातीये तुल्यकोणिके च जाते
रभूम-रविग्रहान्तरकोणः ( Elongation)
। ममूग्र-शीघ्रफलम्
भारतीयो ग्रहोऽपि नवीन विधिना दृश्यस्थानीय एव ।

·प्रहाणा स्पष्टीकरणसंस्काराः १५ २३. अथ (२२) प्रक्रमस्याओं वहिर्महसम्बन्धेन प्रदर्यते (द्रष्टव्यानि क्षेत्राणि २.२५, २.२६, २.२७ ):-कल्प्यते २.२७, क्षेत्रे यदा र स्थाने रविस्तदा कक्षावृत्ते व स्थाने भू Latest देगार.२५ मा क्षेत्र २.२६ उच्चम् स्याने ग्रहः । शीघ्रपरिधी यदि ग्र भू रेखा वद्धिता र रवि मिलति तर्हि प्रहः शीधनीचे। कल्प्यता किश्चित् कालानन्तरं महो म बिन्दी गतो रविश्व र' चिन्दौ गतः । तदा भूर' रेखा वर्द्धिता यत्र उ' स्थाने लगति तत्र शीघ्रोचम् । <भूमप नीचस्थानानन्तरं शीघ्रकेन्द्र- वृद्धिः। प्रहो भगणपूर्तिकालेन कक्षा- वृत्तम् , रविभगणपूर्तिकालेन च शीघ्र- वा ... परिधि परिकामति । शी० के० पृद्धिः-<भू मप-<रभूर-दर भूप<प भुर ::. मप्र । भूर :: <भूम प्र (क्षेत्रम् २.२७)<भूम म (क्षेत्रम् २२६) (उच सिर मस्याकृतिः)। P ·D ग्रहगणितमीमांसा परं र' भू प<<भूर प्रगत्यन्तरेण रविकेन्द्रे समुत्पन्नकोणः (क्षेत्रम् २.५) <भूर प्र (क्षेत्रम् २.२५)<भू मप्र (क्षेत्रम् २.२६) त्रि अथ भुम भूर अंकज्या भू म प्र त्रिभुर भूप्र त्रिभुज- सजातीयम् । <म भूप्र-<र प्रभू भारतीयविधिना साधितो ग्रहो वास्तवदृश्य(स्पष्ट)महो भवति । २५. भय शीघ्रफलानयनम्- (द्रष्टव्ये क्षेत्रे २.२८, २.२९):-भू- भूकेन्द्रम् , प्र, म' शीघ्रपरिधिरथः शीघ्रप्रतिवृत्तस्थो वा प्रहः (२.२८ सेयम् । क्षेत्रे) प्रला, ला' 'भुजफलम् , ग मला, म' ला' = कोटिफलम् । म,म' =मन्दस्पष्टो प्रहः । स्प, स्प'=स्पष्टो ग्रहः। 3 म= शोधकेन्द्र भुजा-<उ भूम- <ला मम, मक=शीघ्रके- न्द्रग्या। <म भूसशीघ्रकलम् , ल=शीघ्रफलभ्या। भू मक, प्रम ला निभुजयोः <फ भूम<ला मप्र, <मक भू=<म ला प्र= ९० । अतो द्वे अपि त्रिभुजे सजावीये। प्रम् ·ग्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः मक मग्न य ज्याशीफें xज्याऑफ चा भुजफलम् - नि अथ भू प्रला, भू स्पल त्रिभुजयो संलग्नः कोण उभयनिष्ठः । <म समू-<सलभू-९०, :.निमुजे सजातीये ग्रलाXभूस्प भुवफxत्रि ज्याशीफ-स्पल - भू शीक (१) इत्यनेनोत्थापनात् ज्याशी x ज्याअंफxनि ज्याशीके ज्याअंफ ज्या शीफ शोक त्रि शीक (२) अस्य चापं शीघ्रफलं भविष्यति । उचात् पृष्ठतो राशिपटकाभ्यन्तरे आहे. अहोनोधस्य पड्भारपत्याद् मेपादिकेन्द्र तत्र मध्यमग्रहात् स्पष्टप्रहोऽमतो भवतीति फलं धनम् । अतो मेपादिकेन्द्रे फलं धनं तुलादी चानयेव रीत्या मणमिति महिपालोचनेन स्फुटम् । शीघ्रफलादिसंस्कारविधिः--अत्र भास्कराचार्यः, (आदौ मन्दफलमानीय तेज संस्कृतोऽसौ मन्दस्फुटः स्यात् ), तं शीघोच्चाद् विशोध्य शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा ततः शीघ्र- फलम् , तेन संस्कृतो मन्दस्फुटो ग्रहः स्फुटः स्यात् । (तस्मात् स्फुटान्मन्दोच्चं विशोध्य मन्दफलमानीय, तेन गणितागतो मध्यमा संस्कृतो मन्दस्फुटः स्यात् ) । तेन पुनश्चल- केन्द्र, नवश्चलफलं तेन मन्दस्फुटा संस्कृतः स्फुटः स्यात् । एवमसपद् यावविशेषः । अस्यायमाशयः-यस्मिन् वृत्ते (मन्दप्रतिवृत्ते) मध्यमो ग्रहो तुल्यया मध्यगत्या भ्रमति तस्य केन्द्रं कशावृत्तस्य केन्द्रं नास्ति । अतो मन्दप्रतिवृत्तीयग्रहस्य मन्दकावृत्ते परिणामनार्थ मन्दफलस्य संस्कारोऽपेक्ष्यते (मन्दप्रतिवृत्तभनया)। तेन संस्कृठो मन्दुस्पष्ट- प्रहः समायाति । मन्दस्पष्टो ग्रहो यस्मिन् वृत्ते (मन्दकक्षावृत्त) वर्तते तस्य केन्द्र श्य(स्पष्ट) 1. छाग्दोफहात् संगुणितान ग्रिमोर्या घाताद् भुजयान्सफरन्ययोर्वा । फर्णोतायत् सममेव सन्धं तस्कार्मुकं फलं प्रहाणाम् । (ii. शि., स. म०, ३२ इलो) २. सि०शि० चासनामाप्यम्, पृ. ५२॥

·४८ . प्रहगणितमीमांसा ग्रहकेन्द्रा भिन्नम् । तदर्थ शीघ्रफलसंस्कारः क्रियते । तदर्थ या कल्पना कृता सा चैवम्- मन्दस्पष्टीकरणे यत्कक्षावृत्तं तदेव शीघ्रप्रतिवृत्तं प्रकल्प्य तस्मात् शीघ्रोच्चाद् विलोम- दिशि शीघान्त्यफलज्या दत्त्वा केन्द्र कल्प्यम् । तदेव स्पष्टग्रहस्य दृश्यग्रहस्य वा कक्षायाः केन्द्रम् , तत् केन्द्रं मत्वा निज्याव्यासार्द्धवृत्तं शीप्रकक्षावृत्तम् । मन्दस्पष्टो (शीयप्रति- वृत्तस्यो वा) ग्रहो यत्र शीघकक्षायां दृश्यते तत्र स्पष्टो प्रहः । अत्र शीघ्रप्रतिवृत्तस्थो हो मन्दस्पष्टो यश्च प्रतिक्षणं विलक्ष्णः । एतादृशेन महेणानुपावादिकं शीघ्रप्रतिवृत्तमङ्गि- प्रतिपादनार्थ न संभवति । यश्च स्फुटनहसाधनार्थ शीघ्रप्रतिवृत्तस्यो ग्रहः, स तु नियतया शीघ्रकेन्द्रगत्या प्रचलति । अतो व्यवहारे मध्यमशीघ्रोच्चात् (बुधशुक्रयो- रहर्गणोत्पन्नत्वाच्छीघोच्चादितरेषां च मध्यमाद् रवेः) मध्यमग्रहशोधनाद् यच्छीघ्र- केन्द्रं लभ्यते, तस्य या गतिस्तस्थास्तु मन्दप्रतिवृत्तस्यग्रहेणैव सम्बन्धः। अतो मन्दशीयफले परस्परं संसक्ते इव दृश्यते। अवोऽसकृत्कर्मणा तयोः संस्कारेणैव वास्तवं फलमागमिष्यति। अथ यद्ययमेवार्थो नीचोच्चभगया प्रयते, वर्हि मन्दकक्षावृत्तस्य मध्यम- ग्रह केन्द्रं मत्वा कृतमन्दनीचोच्चपरिधिस्थग्रहोपरि भूकेन्द्राद् नीतं सूत्रं यत्र कक्षावृत्तं छिनत्ति सत्र मन्दर पुटो प्रहः, तदेव शोधोच्चपरिधः केन्द्रम् । शीघ्रपरिधि- स्त्रोच्चात् शीघ्रकेन्द्रमनुलोमं दत्वा तत्र दृश्य( स्पष्ट )यहः फल्थ्यः । तस्य कर्णसूत्रं कक्षावृत्ते यत्र लगति तत्र स्फुदो ग्रहो भवति । अत्रापि शीघ्रकेन्द्रं मध्यममेव गृह्यते, अतः शीघ्रफलं मन्दफलाश्रितमत एव भास्कराचार्य:- मध्यगत्या स्वकक्षाख्यवृत्ते ब्रजेन्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं यतः। तवृतो शीघ्रनीचोच्चमध्यं तथा शीघ्रनीचोच्चवृत्ते स्पुटः सेचरः॥ शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थिति' ज्ञातुमादी कृतं कर्म मान्दै ततः। सेटबोधाय शैध्य मिथः संश्रिते मान्दशैध्ये हि तेनासकृत् साधिवे। यदि शीघ्रोच्चं स्फुटं गृह्यते (अन्तर्गहाणां मन्दस्फुटं शीघ्रोच्चं यन्मन्दस्फुट- मयोः सूर्यकेन्द्रिकमानतुल्यं भविष्यति, बहिर्पहाणां च स्फुटो रविहाते, त: केनैव संस्कारेण प्रहाणां स्फुटत्वं भवितुमर्हति । १. केन्द्रिमित्यर्थः। २. सि. शि०, २१.३५ श्लोको।

·प्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः २४. भौमस्य संस्कारपिशेष:-भास्कराचार्येण भीमस्य असफत् संस्कार विपये विशेषो विधिनिर्दिष्टः । स चैवम्-प्रथममर्दैन मन्दफलेन, ततोऽर्द्धन शीघ्रफलेन, ततः पूर्णन मन्दफलेन, ततः पूर्णेन शीग्रफलेनेवि संस्कारचतुष्टयेन संस्कृतो भीमः स्पष्टो भवति । 'अनोपलब्धिरेव यासना' इत्युक्तम् । अन्यैर्मारतीयज्योतिपग्रन्थकारैः प्रायशः संस्कारचतुष्टयं दीयते, यशासकृपकारस्यैव भेदरूपम् । शी मम 13 २५. अथ टालमीमहोदयस्य संस्कारविधिः प्रदयते--संलग्न. क्षेत्र (२.३०) विलोक्यम् । अत्र भूभूकेन्द्रम्। प्र= प्रतिवृत्तकेन्द्रम् , भूम-मान्दा- न्यफलज्या। भू अ-अप्र- मिन्दान्त्यफलज्या, भू-मन्द- क्षेत्रम् 2.30 नीचोचदिवसूचिका रेखा - कक्षा वृत्ते उधम् , भू शोउ शीघ्रदिप्रेखा । अ केन्द्रात् त्रिज्याव्यासार्धेन ' म प वृत्तं कर्तव्यम् । वास्तयो मन्दस्पष्टो प्रहस्तस्मिन्नेव वृत्ते वर्तते मस्प बिन्दी । अत्र <भू मरपत्र कोणो वास्तवमन्दफलाख्यः । तस्यानयनमेवम्-भूल-भुजफलम् । अल, = * भुजफलम् । प्रल-फोटिफलम् , ल ल, -ले, प्र-कोटिफलम् । ल, म प अ निभुजे- म प ल,-/अ म स्प-अल,'=Vत्रि'-मुजफलार्द्धः प्रम रूप-मसल,-ल.प्र म प ल = मसप्र+प्रल-कोटिः भू म स्प==Vल मस+भूल कर्णः (अर्द्धमन्दकर्णः) भूल-भुजफलम्-मुजः ज्या वा० मन्दफलम् ज्या - भूल म स्पxभूल भूमस निरभु फ अर्द्धर्मक अस कोणीयमानमानीय मन्दकेन्द्राद् ( <मस्प न उ कोणात् ) विशोष <म स्प' भू उ सष्टमन्दफेन्द्रम् । दीर्घवृत्ते भू अ केन्द्रनाभ्यन्तरं भवति । अ बिन्द ७ ·५० 1 । प्रहगणितमीमांसा केन्द्र मत्वा कृते उ' मस्प वृत्ते वालवमन्त्रस्पष्टप्रहकल्पनाऽऽधुनिकानाम् अ बिन्दु नाभिं मत्वा कृने दीर्घवृत्ते मन्दस्पष्टग्रहकल्पनासदृशी । मस्प बिन्दु केन्द्रं मत्वा शीघान्त्यफलज्याव्यासाढेन शीघ्रपरिधिवृत्तं कृत्वा, मरस प्र रेखा शीघोचसमानान्तरा कार्या । भूप रेखा यत्र स बिन्दी लगति तत्र स्पष्टो प्रहः। भू मस्प कोणः शीघ्र फलम् । एवज्ञानार्थ टालमीमहोदयः कक्षावृत्तीयमन्दस्पष्ट मस्स' विन्दुतः शीघ्रोचसमानान्तरां मस्प' न रेखां विधाय नत्र म चिन्दी प्रहं प्रकल्प्य प्रभू स्प' अस्फुटशीघ्रफलं विज्ञाय विचित्रेण प्रकारेण वास्तवशीघ्रफलमानयति । तस्यानुसारं तस्य प्रकारो दृक्प्रत्ययासन्नः। टालमीमहोदयश्च शीघ्रफलस्य सकृदेव संस्कार करोति । टालमीमहोदयस्य कल्पनापि भारतीयकल्पनासदृशी यदयमवास्तवात् शीघ्र- फलाद् वास्तवशीघ्रफलमानयति, स विधिर्भारतीयगणकानामसकृत्संस्कारविधिसदृशः। २६. अथ नव्यमतेन शीघ्रफलानयनम् - नव्यमतेन ग्रहगोलस्य केन्द्र रविरस्ति । अतो मन्दस्पष्टा ग्रहा रविकेन्द्रका भवन्ति । दृश्यग्रहकेन्द्रं च भूरसि । अतो गणितागतग्रहस्य ( मन्दस्पष्टप्रहस्य) दृष्टिस्थानस्य (भूकेन्द्रस्य) च भेदाद् दृश्यग्रहो रविकेन्द्रिकलम्बनेनान्तरितः। अतो रविकेन्द्रिकलम्बनमेव शीघ्रफलतुल्यम् । अतो दृश्यग्रहः (स्पष्टग्रहः): मन्दस्पष्टग्रहः (रविकेन्द्रिकग्रहः) हम 2.27 लम्बनम् (शीफ)। अतो म लम्बनानयनार्थमुपाय:- (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् २.३१)। अत्र र केन्द्र रविः, मे भू स्प 1-भूकक्षा, र मे मे=भूकक्षायां मेपादि बिन्दुः। ८ मे र भू- रविकेन्द्रिकस्रष्टा भूः, प्र=कान्ति- वृत्तधरातले परिणतः सूर्य- केन्द्रिको परिणतरविकेन्द्रिकग्रहकः ( curtate distance) /मे र प्र-रविकेन्द्रिक- दि गोलसन्धिदिक, -दि क १. पर्जेमः सूर्यसिद्धान्त पृ० ८३ भनुसारम् ।

·- प्रहाणीकरणसंस्का Hub4 प्रहराश्यादि, <मे र भू-रविकेन्द्रिकमुयो राश्यादि <भू र प्र= मे रस ८ मे र भू-रविकेन्द्रिकभूप्रान्तरकोणः, भूपिन्दुतो गोलसन्धिदिक् भूदि' रेखा कार्या (भूदि । मे दि) ८ दि' भू प्रभूकेन्द्रिकाहक्षेत्रांशाः (पटनहराश्यादिः) =<स्प र मे%=(2 मे र प्र+< सरप) =<मे र प्र+<र भू-मन्द- स्पष्टपहा (रविकेन्द्रिकग्रहः )+शीफ (लन्यनम्) । ज्यालम्बनको ज्या <भूरम-रभू ............(१) भूप भूर रेखा वर्द्धिता यत्र भूकक्षा (क्रान्तियत्तं) लगति तत्र सू स्याने भूस्थैर्जन- दृश्यो रविः ( स्पष्टरविः)-शीघोशम् । अवः शीप्रकेन्द्रम् <सूरम = स्पष्टसूर्य:- मन्दस्पष्टप्रहः- स्पष्टोशम्-मन्दस्पटमहः स्पष्टशोधकेन्द्रम् । प्रहो रवितः पृटतो राशिफ्टके वर्तते, अतो मेपादिकेन्द्रम् । प्ररभू-शीघ्रफेन्द्र भुजः (निभाधिकायाद् राशिफ्टकोनम् ) ज्या पिर ग्याशीफें एतत्पूर्वमेव प्रतिपादितं वर्तते यत्सूर्य- केन्द्रिक १ प्रभू त्रिभुज शीघनीचोचभगया भूमात्रिगुजसजातीयम् , (द्रष्टव्य क्षेत्रम् २०३२) हरार2.32 र भू.. ज्याफ शीका ': लम्बनकोणः र भूज्या / भूरन %3D ज्या अंफxज्या शीके शीक -शौफ असो नवीनमतेनागतो लम्बनकोणः-मारतीयशीधफलकोणेन तुल्यः ।। :. नवीनसूर्यकेन्द्रिकरफुटो ग्रहः भारतीयमन्दस्फुटगहः । संस्कार विधि- स्त्र मेपादिकेन्द्रे भारतीयसदृशः।

·५२ ग्रहगणितमीमांसा मार दिक क्षेत्रम् २.11 अथ तुलादिकेन्द्र संस्कार विधिर्विचार्यते, (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् तर २.३३), संलग्नचित्रे <सूरम भााधिकः। अतस्तुलादिकेन्द्रम् । अत्र<मेरप्ररविकेन्द्रिक- मे ममि प्रहराश्यादिः=<प्रक दि' (:: भूक ॥र मे) <क भूम-ग्रहक्षेत्रांशाः स्पष्टो प्रहः, <भूअर-लम्बन- कोणः <मेरग्र=<प्रफ दि =मन्दस्पष्टो ग्रहः=<दि भूप्र+ल =स्पष्ट प्र+लं स्पन-मस्प प्र- मं स्पन-फ तुलादिकेन्द्र शीघ्रफलं (लम्बनं) ऋणं भवति । नूतनानां संस्कार-. विधिरपि भारतीयसंस्कारविधिसदृशः। २६ अ० स्पष्टग्रहगते—तनप्रकारेण भारतीयाः परिभाषा आश्रित्योपपत्तिः प्रदर्यते- स्पर्क =शी उ- स्पप्र-शी उ- मंस्प ग्र+शी फ-शी के+शीफ फालं चलराशि मत्वा तात्कालिकसम्बन्धग्रहणेन तास्प _ता शीउ ता स्प प्र ता का ताका वा स्पकेग-शी उग-स्प प्रग स प्रग-शी उग-स के ग.....(१) ता स्प के ..ता शी के ... ताशी फ ताका ताका ताका % 3D ताका अथवा ·प्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः स्पकेंग - शोगशीफग.....""(२) शीफराशीफेंग-पग <र मभू-शीघ्रफलकोणः (द्रष्टव्य क्षेत्रम् २.३४) ज्याफ ज्या स्स के रभू ज्याफ-र भू ज्या पके -स्मरणीय म र फोज्याफ ताफ - र x कोग्यास्प x फल्पितं ग्रहो भूश्च वृत्तयोर्धमता, तेन रभू-स्थिराङ्कः। मित्र . १४ -स्थिरायः। कालं चलराशि मत्वा तात्कालिकसम्बन्धप्रहणेन सापके वाका ताका कोज्याफ फग - रभु कोज्याप स्पर्केग अथ फग-शीकेंग-स्पफेंग (२) समीकरणाद् उत्थापनेन कोयाशीफेंग-कोज्याफ सके ग == रम वा फोज्याफ शीकेंग=(कोज्याफ+ र कोज्यास्प)Xस्पकॅग (३) (३) समीकरणात् स्पष्ट केन्द्रगतियिते तेन समीकरणम् (१) इदमुत्थाप्य स्पष्टप्रहगतिज्ञायते । अथ यदि श्वतनमहोविन्दी वर्तते, तर्हि श्वतनं स्पष्टकेन्द्रम् = सकें+Aस्प श्वतनं शीफ-शीफ-शीफ (स्वल्पान्तरात्) सहि कोज्याफ- कोज्याफ रभ फोज्यास्पके स्पर्कंग ·ग्रहगणितमीमांसा रभू x कोज्या स्पर्के' रग्र र भू कोज्या (सकें+Aपके) रभू (कोज्या स्पके कोज्याAपके-ज्या स्पके ज्यास्प) रम X(कोज्या स्पर्फे-ज्यास्पxA स्प) A स्पर्के (स्पष्ट केन्द्र- रम गतेः) स्वल्पत्वात् रम 'स्फु कोफ = र भू - कोज्या स्पके -- ज्यास्पर भू A पके अथ :: भूx फोज्यास्प = ज्याअंफX कोज्यास्पऊँ, त्रि (रभू = व्याऑफ) संलग्नक्षेत्रात् ज्यास्प फेंxरभू ज्याशीफ- ज्याशीफ चाप रम नि '= स्फुकोफ-ज्याशीफ चा 'XAस्पके त्रि त्रि र भूx कोज्यारपके' .....(अ) (३) समीकरणात् कोज्याफxशीकेंग = ( कोज्याफ+ रज कोज्यारपकें")स्पकेंगे। (अ) इत्यनेनोत्थाप्य या फोज्याफ शीकेंग-(फोज्या फ+स्फु कोफ - ज्या शीफ.स्पपकेंग परं कोग्याफ+रफुकोफ-शोक : स्पर्फे ग -शीकेंगxकोज्याफ: शीक-ज्याफाशीफ.Aपके .....(४).. नि (४) इत्यनेन पण्डितसुधाकर द्विवेदिमहोदयाना' प्रकार उपपद्यते-. अथ स्पकै गतिः अतीव स्वल्पा । यदिप 30 1. सू. सि., सुधार्षिणी, T• ८.। २. भारतीयपदयो पाप एवं गृत्पते प्रेणस्थाने ।

·प्रदाणा स्पष्टीकरणसंस्काराः रपग- कोज्याफXशीग -~(4) अतः समीकरणतः (१) शीफ स्पग्रग शीटपग । अत एव भास्कराचार्य:- फलांशसावान्तर शिजिनीनी द्वारकेन्द्रभुक्तिः श्रुतिहद्विशोध्या । स्वशीयमुक्तेः स्फुटसेटमुक्तिः अथ (२) समीकरणात फग-शीग फोज्याफ४ शोकेंग शीक शीफेंग (शीक-फोग्याफ) शीक सूर्यसिद्धान्ते यदि त्रिज्याशब्देन फलफोदिज्याया बोधस्ताहि (६) इत्यनेन सूर्यसिद्धान्तप्रकार उपपद्यते । २५.(१)(६) समीकरणादिदमवगम्यते यच्छ्रीयोचस्थाने शीत्रकर्णः पर- माधिकः । (शीक कोज्याफ) मानं परमाधिकम् । गतिफलस्य परमत्वात् स्पष्टा गतिः परमाधिका । (२) कक्षामध्यातिर्यप्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते शोकाकोज्याफ गतिफलम् स्पष्टकेन्द्रगतिः-शीघ्रकेन्द्रगतिः । अत एव भास्कराचार्य:- कक्षामध्यगतिर्यमेसाप्रतिवृत्तसम्पाते मध्येय गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र सेटस्य ।। वस्तुतः कक्षामध्यगतिर्यप्रेसासन्ने इदं सम्भवतीति म०म० १० सुधाकर द्विवेदिमहोदयैः प्रदर्शितम् । (४) समीकरणात स्पष्टमेतत् । (३) कक्षामध्यगतिर्यप्रेसातोऽया शीघ्रकर्णमानमपचीयते, फलकोटिज्यायान मान बर्द्धते, अवो गतिफलमृणं भवति । 10 १ सि. शि, स्प० अ०, पृ० ५४ । २, सि. शि०, गो० भ०, पृ० २०४ ।

·प्रहगणितमीमांसा 3 णम्-अन्तर्मही (४) २६ प्रक्रमस्थ (२) समीकरणात्- सकेंग-शीकेंग-फग नीचासन्ने यदा ऋणगतिफलस्य मानं शीघ्रकेन्द्रगतिमानादधिकं भवति तदा स्पष्टकेन्द्रगतिणात्मिका भवति । (५) वक्रकेन्द्रारम्भे शी केंग<गतिफलम् , गतिफलस्य ऋणत्वात् शोधकेन्द्रगतितोऽधिकत्याच ऋणात्मिका स्पष्ट केन्द्रगतिः शीघ्रोधगतिसमा । स्पष्टा गतिः-30 शी उग-स्प केंग २६ प्रक्रमस्य (१) समीकरणात् + :.वक्रकेन्द्रारम्भे शी उग सकेंग २८. ग्रहगतर्वक्रतायाः कार- रविकेन्द्रिक- मार्गया गया चलन्तो यदा शीघ्र. नीचासनी भवतस्तदा भूसापेक्ष्य तो विरुद्धगत्या भ्रमन्ती दृश्येते (द्रष्टव्य क्षेत्रम् ३५)। भुवो ग्रहस्य चैकदिक्त्वा वो गतिलम्वन गतिवकतां निरोद्धुमीहते परं भुयोऽपेक्षया महगतेरधिकत्वात् तन्न सम्भवति । अतो गतिचक्रवं तु जायत एव, परं तस्य मात्रा कालश्च न्यूनी जायते । बहिर्महाणां वक्रतायास्तु भुवो गतिलम्बनमेय हेतुः। तत्र प्रहस्य स्वीया गतिर्याधिका । प्रहगतेभंगते- रपेक्षया न्यूनत्वाद् प्रहगतिवकत्वं तु भवति, परं तस्य फालो मात्रा च न्यूने जायते। सत्रम् ३.३६ सेमर 2.34 D भ न ·, प्रहाणां स्पष्टीकरणसस्काराः भारतायैरवन्तहयोभ्रंमणं नीचशीमनीचोषवृत्तस्थाहद्वारा शीघ्रप्रतिवृत्त- केन्द्र( कन्नावृत्तस्थमन्दस्पष्टप्रहम्य )द्वारा भुषो भ्रमणं च धोत्यते । शीघ्रनीचोचपरिधिस्था प्रहः शीघोधगया चलति, तस्य केन्द्रं (मन्दस्पष्टमहतो स्पष्ट केन्द्रगत्या (संस्कृतरविगत्या ) चलतीति कल्पिवम् । अतः कक्षामध्यगतिर्यप्रेसातोऽधः (नीचासन्ने ) स्थिते प्रहे यदा स्पष्ट केन्द्रगतिः स्वशीघ्रगतेरपेक्षयाऽधिका जायते, सदा प्रहस्य वक्ता श्यते । पहिर्महाणां तु शीघ्रपरिधिकृत्तस्थप्रहेण भुयो गतिः, शीघ्रपरिधिकेन्द्रेण (मन्द- स्पष्टप्रहेण ) च प्रहस्य वास्तविका गतिर्यज्यते । कक्षामध्यगतिर्यमेसातोऽधारथे प्रहे यदा स्पष्टकेन्द्रगतिः शीघ्रोधगतेरपेक्षयाऽधिका भवति, तदा प्रहो वक्री भवति । भारतीयविधिना यद्यपि वास्तविक कारणं सूर्यकेन्द्रिकत्वं म प्रतिपादितम् , तथापि वक्रतायाः स्थितिस्तादृश्यामेवावस्थायां जायते, यादृश्यां नूतनक्रमेण । २९. वक्रमार्गफेन्द्रांशाः :-अथ यारशे शीघकेन्द्रांश प्रदो चक्री भयति, सदा- नीयते । वक्रारम्भे- 30- शो उग- स्पष्ट केन्द्रगतिः। स्पष्टमेन्द्रगतिः = शी उग। कल्प्यते शीघ्रकेन्द्रकोटिज्या या द्वितीयपदे वक्रारम्भस्यात् शीक-नि+ज्या - २ ज्याअं या' ...(२) कोज्याफxशीकेग भास्कराचार्यानुसार सकेंग: शीक जग""""(२) अथ फलकोटिज्यानयनार्थम्, कोटिफलम् = कोटियाशीफे ४व्याअंक वि या ज्याअंफ त्रि द्वितीयपदयात् , वि-कोटिफलम् =सष्टा कोटि स्पष्टा गति १. (पमा विपरीतशुद्धो) सि. शि०, १० म०, पृ० ५४॥ २. घान्त्यफलनिमोर्यो मेक्यराशेश्व तया युतोनात विभज्यपा। कोरिफलाद्विनिध्या कोटिज्या থানান্তৱিনি ৫ (मि.लि. Fro बाद) ३, शीघनीचोचकिता। ८ ·प्रहगणितमीमांसा वा वि-याXज्याअंफ ::स्प कोटि - - स्प फोटिः त्रि जि-या ज्याफ त्रि फोज्याफ स्पष्ट कोटि: त्रि '-या ज्याअंफ) नि शीक शीकनि त्रि'-या ज्याअंफ %D % 3D शी० क० (३) इत्यनेन (२) समीकरणमुत्थाप्य त्रि '-या ज्या अंफ शोर्कंग उग- X शीक सीक -या ज्या अंफ) शो के ग शीफ (त्रि'-या अंफण्या) शी फंग या उग- वि+अफज्या (१ समीकरणात्) -रया अफज्या घा उग (त्रि+अंफज्या')-उग (२ या अंफण्या)=निशी के ग- शी फेंगxया अफज्या या या अंफण्या (२ उ ग-शीकेंग) नि' (उग-शीकेंग)+उ गx अफज्या ::सग-शी के ग-उग-(शीउग-म प्रग) म प्रग :::या अफज्या (उग+मप्रग) त्रिम प्र ग+गxsफग्या' नि'म प्र ग+उग-अफग्या' अफज्या (ग+मम ग) अत्र इष्टप्रहसम्बन्धीनि मानानि न्यस्य शीघ्रकेन्द्रकोटिज्यामानं लभ्यते । भस्याश्चापं कृत्वा ९०. योजनेन शीघ्रकेन्द्रांशा उपलभ्यन्ते, ये च सिद्धान्तमन्येषु पठिवा भवन्ति । यतो हि वफतारम्भे वक्रतात्यागे च स्पष्टागतिः शून्यसमा भवति, अतश्चमाच्च्युतास्ते मार्गकेन्द्रांशा जायन्ते । ३०. अथ नवीनसिद्धान्तेन पत्रमार्गकेन्द्रांशा आनीयन्ते-डब्ल्. एमस्मार्ट महोदयानुसारं स्पष्टगतिसमीकरणम्- 1. V M Smart: A Text Book of Spherical Astronomy to 112, समीकरण १५1 या-

·प्रहाणो स्पष्टीकरणसंसारा
ग्रहणां सटा गतिः = भा { कोम्याक-कोन्या (ला-6),
यत्र लाटा भू (सूर्यकेन्द्रिका )
१= स्पष्टो महा (सूर्यकेन्द्रिका ) - मन्दसष्टमहः
शीघोषम् = सधरविः
आ =स्थिरपनाः
शीमकेन्द्रम् = रविमन्दरपष्टमहान्तरकोणः
= १८०°-(ला-ल)
द्वितीयपदे लाल शोधकेन्द्रभुजः
फोज्याफ'
(4+ x अप
x
अ--+
यत्र अन्न रविकेन्द्रिक-भूविष्यात
ब-रविकेन्द्रिक-कान्तिवृत्तपरिणतमप्रिया
बजारम्भ वक्रत्यागेर स्पष्टा गतिः-०
कोज्या (ला-स)-कोग्याक
या कोग्याशी
अ- +
अथ ग्रहाणा त्रिज्या-
यदि भुवः - अ
भीमस्य १५२३७ अ
बुधस्य
.३८७१ अ
1. V JI Smart A text Book of spherical Astreren
पृ. समीकरण "
२, पामपिअपत्यारूपानादि मानम स्वीटसम् (स्वल्पान्तरान)।

·. महाणितमीमांसा %3D गुरोः ५२०८२ शुक्स्य .७२३३ अ शनेः ९.५३८८ अ कोज्या भीम शो १.२३४४ १.२८९३ = फोज्या १६° ४७, द्वितीयपदत्वाद् वक्रारम्भशी = १६३° १३' कोज्या बुधशीके =.८२२० = कोज्या ३४° ४३' द्वितीयपदत्वाद् वकारम्भशी - १४५° १७ कोज्या गुरुशी ૨,૨૮૨૨ -=.५८१३ ३.९२६९ = कोन्या ५४ २७' द्वितीयपदत्वाद्धकारम्भशी= १२५° ३३' कोज्या शुक्रशीके -.९७५३ .८७२० - कोज्या १२° ४४' द्वितीयपदत्वाद् वक्रारम्भशी = १६७° १६' कोज्या शनिशी ३.०८८४ 2.४१४५ ७.४५०४ कोज्या ६५° ३१ द्वितीयपदत्वाद् वक्रारम्भशी ११४°२९' ३१. अथ विभिन्नज्यौतिपप्रन्थपठितवक्रमार्गकेन्द्रांशः सह नूतनोपलब्ध- केन्द्रांशानां तुलना कियते- प्रहः सूर्यसिद्धान्तः सि०शि० प्र०ला आधुनिकमतेन व० आ०व० स्या०व० आ०व०सा० य०आ०व०त्या० व० आ०व० त्या० भौम' १६४०, १९६० १६३०, १९७० १६३०, १९७१ १६३०, १३, १९६०, ४७' बुधः १४४, २१६० १४५९, २१५० १४५६, १७, २१४,४३' गुरुः १३००,२३०० १२५९, २३५० १२५, २३५° १२५९, ३३, २३४,२७ शुकः १६३९, १९७० १६५, १९५० १६७, १९३° १६७, १६, १९२०, ४४ शनिः ११५०, २४५० ११३,२४७ ११३, २४७. ११४, २९, २४५०, ३१' . 1. प्रामस्फुटसिद्धान्तेऽपि त एव ।

·क अत्र अ ग्रहगणितमीमांसा क्रान्तिचापं कोटिः, कुन्याचापं भुजः । अत्र क्षितिजोन्मण्डलघरातलयोउत्पन्नकोण- स्याक्षांशतुल्यत्वादस्य ज्यामिरत्पन्न क्षेत्रमाक्षेत्रम् । अन्य क्षेत्रस्य च पलभा द्वादशपल- कथ्रत्यक्षक्षेत्रेण साजात्यात् पलभाज्ञानात् कुज्याज्ञानं सम्भवति । सायनमेपसंत्रान्तौ सायनतुलासंक्रान्तौ वा मध्याहे द्वादशाङ्गुलशदोर्या छाया सा पलमाशब्देन व्यवाहियते । क्रान्तिज्या-(द्रष्टव्यं संलग्नं २०३७ क्षेत्रम् ) संसोलसन्धिः, क- कदम्बस्थानम्, भुम्भुवस्थानम्, र: सायनो रविः । विविपुवांशामविहम् , सं र अ- क्रान्तिवृत्तम्, सं विच% नाडीवृत्तम् , क भु अच = अयनप्रोतम् । सं च चापीयत्रिभुजे अच% परमकान्तिचाप:-<असं प संसार 10 कोणतुल्यः । क्रान्तिवृत्ते सं अ पाप- स्निग्यातुल्यः, नाडीवृत्ते सं च चापोऽपि त्रिज्यातुल्यः। अथ संर वि त्रिभुजे र वि= इष्टा क्रान्तिः, सं वि=विषुवांशाः, संर-सायनरविभुजांशः। अनयो डीक्रान्ति- वृत्ताभ्यामुत्पन्नस्य परमकान्तिमितकोणस्य तुल्यत्वात् , नाडीवृत्तधरातलेऽयनध्रुवप्रोत- वृत्तयोर्लम्वत्वाभानयोाभेरे मिथः सजातीये। अतोऽनुपातेन क्रान्तिज्यानीयते । तद्यथा यदि त्रिज्यातुल्यया सं अ भुजज्यया परमक्रान्ति (अ घ चापस्य )ज्या लभ्यते, तहि संर तुल्ययेष्टभुज्यया किमिति फल क्रान्तिज्यया। अथवा चापीयत्रिकोणमित्या सरच चापजात्यादपि कोणानुपातेन तत्तुल्यमेव क्रान्तियामानं समायाति । गुज्यासाधनम् अहोरात्रवृत्तव्यासाद्धं युज्या भवति । सा तु ध्रुवप्रोते भुवाद् प्रहावधि चापस्य ज्या भवति । २.३९क्षेने धुर-युज्या, ध्रुर+रवि-धु+कां९० पुज्याचा = ९०°-मां, घुग्याच्या (९०°-मां) कोम्याकां . EVत्र-ज्या' का।

·महा निरक्षक्षिविजमभ्यमाकोंदयासन्ना। अपेक्षितारतु स्पष्टसूर्यादाकार
महाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः
चरज्यासाधनम् क्रान्तिकुम्याचापागाच्चापेत्ययययत्रयोत्पन्नस्य ज्याक्षेत्रस्याक्ष-.
क्षेत्रत्वात् ।
पलमा ज्याक्रांत
कुम्यात्रिज्या
कुन्या -
घरज्या
ज्या
अस्याश्यापश्चरो भवति ।
घरफलानां संस्कारः-चरकालस्य कलात्मककरणायानुपातः । यदि अहोनाभि-
ग्रहगतिलभ्यते तहि चरासुभिः किमिति १ .फलं घरसम्बन्धिप्रहकलाः । वावुत्तरगोले
स्योदयो निरक्षोदयात् पूर्व भवति । अहर्गणोत्पनो महस्तु निरक्षोदयासमकालिकः ।
अतधरसम्पन्धिगतिकलाफरमुत्तरगोले रवावृणं दक्षिणगोलस्थे रखौ च धन संस्क्रियते ।
- ३३. नवकालकोणः ( Hour angle ) अहोरात्रभृत्ते भ्रमन् ग्रह एकस्मिन् दिने
यान्योत्तरवृत्तस्य परिक्रमा करोति । अतो याम्योत्तरप्राज्याभ्यां ध्रुवस्थाने सकाळ
<ख ध्रु प्र नतकालकोणः ( Ifour angle ) कध्यते ( द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ।।
३४. अहर्गणोत्पन्नमध्यमग्रदा मन्दफआदिसंरकारेण स्फुटीक्रियत्नान
होरात्र र
k-मार
क्षित
क्षेत्रम् 2.१८

·प्राइगणितमीमांसा मुपाय:-( द्रष्टव्यं संलग्नं क्षेत्रम् २०३९)। अत्र कल्प्यते र क्रान्तिवृत्ते स्पष्टरविः, र' मानिनवता TVA सार्थबाम सम सू समान 2.30 क्रान्तिवृत्तीयो मध्यमरविः ( Dynamical mean Sun), तथा उच्चस्थानम् । उच्चस्थाने मध्यमस्पष्टसूर्ययोः स्थानमेकमेव । अन्यत्र तु मन्दफलान्तरिती तो तिष्ठतः। अथ यदा क्रान्तिवृत्तीयो मध्यमार्को गोलसन्धी स विन्दी गच्छति, तदा कल्प्यतामेकः काल्पनिको रविस्तत्र वर्तते, यो नाडीवृत्ते मध्यमगत्या प्रचलति । यदा क्रान्तिवृत्तीयो मध्यमरवि र विन्दौ वर्तते तदा क्स्प्यतां नाडीवृत्तीयो मध्यमार्को म बिन्दी गतः, येन संर' =सं म, अयं फाल्पनिको नाडीवृत्तीयो रविरवास्तवमध्यम- रविः ( Astronomical mean sun or mean sun ) कथ्यते । तस्य सदैकगति- त्याद् नाडीवृत्ते च भ्रमणायं कालादिकृतेऽनुपाताहः। अहर्गणोत्पन्ना प्रहा अस्यैवोदय- कालिकाः समायन्ति ।र र' बिन्दोरपरि गते ध्रुवमोते कायें ये नाडोवृत्तस्य सू सू' बिन्द्रो. मिलतः। तहि सू सू' चापः स्पष्टरवेः कानिवृत्तीयमध्यमरवेश्च नतकालकोणयोरन्तर- तुल्यः । एवमेव सूम चापः क्रान्तिवृत्तीयमध्यमरवेर्नाडीवृत्तीयमध्यमरवेश नतकालकोण- योरन्तरतुल्यः । स म चापः स्पष्टरवेर्नाडीवृत्तीयावास्तवरवेश्च नतकालकोणान्तरतुल्यः । अयं फोण आधुनिक कालसमीकरणमुन्यते । यदि कालसमीकरणम् = इ, सू स्'-, सू'म.. तदा%+. उपम्याने नीरस्थाने च = 0 ·प्रहाणां स्पष्टीकरणसंस्काराः सायनमेपसंक्रान्ती, सायनतुलासंक्रान्ती, अयनसन्धिकालयोश्च इ.. यतस्तदा नाडीवृत्तीयकान्तिवृत्तीयमध्यमार्फयोश्च स्थानमेकमेव । स्पष्टसूर्योदयकालिकग्रहानयनार्थम्, 'इ' फारसम्बन्धि चालनं ग्रहे दादन्यं भवति । ३५. ३, भुजान्ताकाला, इ, उदयान्तरकालश्च कथ्यते । इ, कालसम्बन्धि- चालन मुजान्तरसंस्कारः कथ्यते, इ, कालसम्बन्धिसंस्कारश्चोदयान्तरसंस्कारः कथ्यते । भास्कराचार्यात् पूर्वराचार्य स्वल्पान्तरादयं न कृत इति भास्कराचार्य एवास्याविष्का । इ, इत्यस्य महत्तम मानं १९ पलतुल्यम् , ३३ इत्यस्य च २५ पलतुल्यं भवति । अत उदयान्तरकर्मापि महत्त्वपूर्ण वर्तते । कमलाकरेणास्य खण्डने व्यर्थमेव दुराग्रहः प्रदर्शितः । ३६. भुजान्तरमस्कारः- मध्यमस्पष्टरव्योरन्तरं मन्दफलम् । तस्यासुफरणार्थ- मनुपात:- यदि राशिकलाभिः ( १८००) रविराशिसम्बन्धिनिरक्षोदयासयो लभ्यन्ते, तहि रविमन्दफलकलाभिः किमिति फलं भास्वत्फलोत्था असयो भवन्ति । पुनरन्योऽ- नुपातो यदि पुरावासुभिर्महगतिकला लभ्यन्ते, तदेभिः किमिति फलं मन्दकलयद् प्रहे धनणं कृत्वा मध्यमार्कोदयकालिको प्रहः स्फुटार्कोदयकालिको भवति । ३७. उद्यान्तरसंस्कार:-'उदयान्तरकाला=सूम-सम-संसू'=संर'-संस् -सायनमध्यमरविगुजांशाः-सायनमध्यमरविविषुधांशाः । अत्र प्रत्येकराशिसम्बन्धिविपुवांशाः कालमानेन तस्य राशेर्निरक्षोदयानुरूपेण पठिताः सन्ति । मध्ये रविमुक्तांशानामसुकरणायानुपात:- यदि राश्यशैः (३००) राश्युदयो लभ्यते, तर्हि इयांशैः किमिति लब्धा भुक्तांशसम्यन्धिनोऽसथः । ते च गतराशीनामसुसमूहे संयोज्य अस्वात्मर्फ विपुवांशमान जायते । भुजांशानां च कलाः कार्याः (राशिनये यावत्यः कलास्तायन्त एवासवः) अतः फलानामसूनां चान्तरमस्वात्मक उदयान्तरफालः । तस्य कलाकरणार्थमनुपात:- यदि युनिशासुभिङ्ग्रहगतिकला लभ्यन्ते, तर्हि उदयान्तरकालेन किमिति पन्टमुदयान्तरकालसम्बन्धिकला एताश्च प्रद्दे संस्कार्याः । प्रथमपदे- 1.शणचितम् । २. मुक्तायशिस्य तु मध्यमस्पेत्यादि। (सि०शि०, १० म०, पृ०६६) --- १ ·. महाणिवमीमांसा →भुजाशा:>वियुवाशा, अतः फलमृणम्। द्वितीयपदे- -भुजाशा <विषुवाशा, अत' पल धनम्। तृतीयपदे- →भुजाशा'>विपुनराशा, अतः फरमृणम् । चतुर्थपदे च→ →भुजाशा <विपुवाशा, अतः फल धनम्। अत्र भास्कराचार्यमहोदयै रविभुक्ताशाना विपुवाशसम्पन्ध्यसुकरणाय योऽनुपातः कृतस्तत्र राशिमध्ये (०-३००) विपुवाशद्धिरेकरूपैव स्वीकृता । पर सा तथा न भवति । अत स्थूलता जायते । वस्तुतोऽस्यानयन र स सू चापजारो चापीयज्यामितिगणितेन कार्य यथा द्रष्टव्य ३४ प्रक्रमक्षेत्रम्- कोज्या स सूत्रकोज्या पका-ज्या स सूx कोरप सर कोज्या प कास ससुर कोरप सर =स्प विषुवाशx कोस्प भुजाश । स्प विपुवाशकोज्या प का ४५ भुजाश अत्र परमक्रान्ति या ज्ञाता । अतो भुजाशाना ज्ञानेन विशुवाशज्ञान जायते । ३८ भुजान्तरोदयान्तरकालयो. परम मानम्-रवः परम मन्दपल मिथुनस्थे रखौं भवति । मिथुनस्य निरक्षोदयासक. =१९३७%=३२३ पलानि । रवेर्वेधसिद्धमाधुनिक परम मन्दफलम् - १°५४ =११४ परमभुजान्वरपलानि- ११४४३०३ =०स्वल्पान्तरात् आधुनिकमतेन इ, इत्यस्य परम मान १९ पलानि (७ मिनिट २६ सेकेंडतुल्यम्) भवति। उदयान्तरस्य परममानार्थ श्रीगङ्गाधरमिश्रतटीकायुतपिद्धान्ततत्त्वविवेकस्य ३८३ पृष्ठे सायनमहराइयशेभ्यो विपुयाशज्ञानसारणीत'- भत्र श्रीमदादेवशास्निभि , श्रीमति सुधाकर द्विवैदिमहोदयच उदयान्तरस्य सूक्ष्मकारा मयनं कृत वर्तते । २ Barlor Bryan Mathematical Astronomy. पृ. ४३. .

·प्रहाणां स्पष्टीकरणमस्काराः . भुजांशाः विपुषांशाः ४६ o ४३°३११०॥ ४४० ३११ ४६ अंश यावद् विपुवांशवृद्धिर्भुजांशवृद्धितोऽल्पा, ४७° भुजांशे भुजांशवृद्धिः ४७-४६-१° विपुवांशवृद्धिश्च ४४° १३ १६"-- ४३° १३ १०" =१°२" या भुजांशवृद्धिवोऽधिका। यदा मुजांश:", उदयान्तरम् = भुजांशा= ९. उदयान्तरम्0 ४६ अंश (आसन्ने) उद्यान्तरस्य परमान्ताम् । परमोदयान्तरम् -४६०-४३० ३१ १०" = =२३ (खल्पान्तरान्) अस्य मिनिटकरणार्थमनुपात:- यदि ३६० अंशैः २४४६० मिनिटा लभ्यन्ते तदा अंशः किमिति २४४६०४५ =१० मिनिटा: 1 आधुनिकप्रकारेणापि इ, इत्यस्य मानं १० मिनिटाः ३६०४३ समायान्ति'। ३९. अधास्याध्यायस्य विवेचनयेदं प्रतिफलितं यत्- ५. भारतीयविधिना कान्तिवृत्तधरातलीया ग्रहा वास्तवासन्नतमा भवन्ति । २. नव्यैरपि भारतीयविधिमश व प्रकार: प्रायेणाङ्गीक्रियते । ३. भारतीयरीत्या साधिता प्रहालथैव धक्रमादयः प्रतीयन्ते, यथा नवीन- रीत्या साधित्ता प्रहाः। ४. योन्द्रांशा अपि भारतीयविधिना प्रायन एवायान्ति ये नूतनरीया समा यान्ति। 1. Barlor & Bryan : Mathematical Astronomy. . .

·तृतीयोऽध्यायः गणिवागतग्रहाणां वेधेन परीक्षणविचार: वास्तविककक्षानिरूपणम् १. द्वितीयाध्याये ग्रहस्पष्टीकरणे क्रान्तिवृत्तधरातले परिणतस्य प्रहस्यैवानयनं कृतम्। तादृशेन ग्रहेण प्रहमुजांशज्ञानं सम्यग् भवति, परं क्रान्तिवेधवलयेन वेधयोग्यो प्रहस्तु विमण्डलीय एवायाति । विमण्डलं तु क्रान्तिवृत्तेन सह परमविक्षेपतुल्यं कोणं निर्माति । अतोऽत्र प्रथमं परमविक्षेपस्य स्वरूपं प्रदर्शयते । द्रष्टव्यं २.२ क्षेत्रम् । अत्र मे पा क्रान्तिवृत्तम् , पाप विमण्डलम् । क-प्रान्तिवृत्त- पृष्ठकेन्द्रम् । वि-विकदम्बम् । पा-क्रान्तिविमण्डलयोः संपातः पातसंझकः । पात- स्थाने ग्रह विम्बे विक्षेपाभावः । यदा ग्रहः प बिन्दो भवति तदा विक्षेपः परमो भवति । परमविक्षेपो नाम क्रान्तिवृत्तविमण्डलधरातलयोरुत्पन्नकोणः । यथा द्वितीयाध्याये प्रतिपादितं क्रान्तिवृत्तधरातले परिणवं विमण्डलं वास्तविकी ग्रहकक्षा शीघ्रप्रति मण्डलाख्या । यदेतत् शीघ्रकक्षावृत्तं कलित तत्तु शीत्रफलानयनायव । अतः शीघ्रपति- वृत्तविमण्डलधरातलयोः संपातोऽपि तदेवार्थ भजते यत् क्रान्तिविमण्डलयोः संपातः। शीघ्रप्रतिमण्डले ग्रहो भवति, तत्रैव पातोऽपि । अतो विक्षेपानयन मन्दस्पष्टमहादेव क्रियते' । इष्टस्थाने प्रविन्दुरथे ग्रहे ग्रहोपरिगतं कदम्बमोतं कार्य तत्क्रान्तिवृत्ते स्था स्थाने लगति प्रस्था चाप इष्टविक्षेपः। २. विक्षेपकेन्द्रम्-पातस्थाने विक्षेपाभावलतोऽग्रे विक्षेपप्रवृत्तिः। अतः पातस्थानादेव विक्षेपस्य गणना क्रियते । पावस्थानाद् मन्दस्पष्टप्रई यावद् विक्षेपकेन्द्र 1. पातो नाम प्रतिमण्डलविमण्डलयोः संपातः । (सिक शि० प्र० प्रा० अ० १० ११८) २. 'मन्दस्फुशत् खेरतः' (सि. शि०, प्र० छा०० पृ. १३८) 'स्फुटप्रहाग्य कवधिदेवं कार्य शरस्यानयनं बुधेन्द्र (मि. १० वि०, पृ. ११) ·-- पेपन परीक्षणविचारः भवति । मेषादेः समारभ्य पातो पिलोमो प्रश्वानुलोमो भवति । अतो विक्षेप. फेन्द्रम् = पाया-मेस्या+ (-मेपा)- मन्दस्पष्टप्रहः + पाता सपातमहा। सूर्यसिद्धान्ते तु पातोऽप्यनुलोम एव गृहीतः । अतः विक्षेपकेन्द्रम् - मेस्था. -मेपाः मन्दस्पष्टप्रहा-पात: +शीफ)-पापन-( पाशीफ) ३. बुधशुक्रयोर्विशेषः-पाठपठिता बुधशुक्रयोः पातमगणाः स्वल्पाः सुखार्थ पठिताः । ते च शीघ्रकेन्द्रमगणैर्युता वास्तवा भवन्ति ।' बुधशुफयोर्यास्तवः पातः=शी+(-पा)-शीउ-मन-पा' विशेषकेन्द्रम् -सपातमहः वास्तविक पातः+मन्दस्पष्टप्रहः । -शीउ-मन-पा+(मप्र मन्दफलम् ) शीइ- पाफ -शौउ+(-पा#मंफ) -शी उ-(पा+मफ')".... (१) भारतीयैर्यास्तवौ बुधशुको शीमोच्नेन व्यवाहियेते । इयं विशेषा कराना वास्तविकमन्दरपटप्रहमानेतुमेव कृता । यथा-(१) समीकरणं प्रकारान्तरेण यदि लिख्यते, तर्हि विभेपकेन्द्रम्-शी उ-पामफ =अहर्गणोत्पन्नग्रहामं फ-पा मन्दसुटमहः-पा %3- 1. 'यसो मेपादेनुलोम प्रदो दसा, पातस्तु प्रति सोमम् । मतम्तयोयोग: शारा किल केन्द्रम्' (मि०शि०, पृ० १३८) २. 'कुजार्किगुरुपाताना महाप्पीजे फलम् (म. सि०, प. ४०, ५६ श्लो०)। १. ये धान पातभागणाः पठिता शात्रीस्ते शीनरेन्द्रनगणैरपिका यतः स्युः । मरपाः मुखाय मुदितालकेन्द्रको पातो तयोः परितक्रमो विधयो । (मि० शि, गोलाघ्याये, 2. २..) १. 'भनुपालसिर पलकन्न मध्यममहोन शोधोदनुभ्यं भवति' (wि.fir, गोवा, प. २००१) ५. भूविज्ञानऽपि स्पष्टाधिकारे पाइलो के 'वाम तृतीय मान्दम्' इति प्रोत्रम् ।

·महाणितमीमांसा पा म क्षेत्रम् 3.1 पा- (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.१) मे पा म म प्र उ=शीघ्रप्रतिवृत्तम् (क्रान्तिवृत्तधरातले परिणतं विमण्डलम् ) भू मे= मेपादिदिक्सूत्रम्, अतः प्रतिमण्डले मे मेपादिः । =विमण्डलशीयप्रतिमण्डलयोः संपातः पातारयः। र-स्वकक्षायां रविः। म मध्यमो प्रहः, मम-मन्दफलम् , मं=मन्दस्पष्टो ग्रहः (भारतीयकल्पनया), उ= शीघ्रोच्चम् । मं म तुल्य उ प्र चापः कृतः । यदि उ वास्तवमध्यमग्रहस्तदा प्र वास्तव- मन्दस्पष्टग्रहः =मे उ--उन-मध्यमग्रहः- मन्दफल-मे प्र विशेपकेन्द्रम् =शी उ-(पा+मं फ)(१) समीकरणेन =शी उ+मंफ-पा -मे उ –उग्र-मे पा =मे ग्र-मे पा=पान - वास्तवमन्दस्पष्टपातान्तरम् ४, पातानयनम् -वैधविधिना ग्रहाणां वेधे क्रियमाणे गदा नही दक्षिणविक्षेपा- भावस्थाने भवति, तदा यावान् मन्दस्पष्टो ग्रहनक्रशुद्धतावान पातः। बुधशुक्रयोस्तु मन्दफलाव्यस्तसंस्कृतं यावच्छोम्रोच्चं चक्रशुद्धं तावान् पासो ज्ञेयः' । पुनरस्मिन् 1. सि. शि०, म० अ०, पृ. " ·येधेन परीक्षणायचारः पर्यये दक्षिणविक्षेपामायस्थानं ज्ञायते । तत्तु पूर्वस्थानात् पश्चिमतो भवति । अतो ज्ञायते पातस्य चिलोमा गतिरिति । प्रथम द्वितीयविक्षेपाभावस्थानयोरन्तरं पातगतिः । ततोऽनुपातेन "यद्येतावदिनसमूहेन पातगतिर्लभ्यते तर्हि कल्पकुदिनः किमिति फलं कल्पे पातभरणा" एवं रीत्या पातभगणान् विज्ञाय ते सिद्धान्तपन्थेषु पठिताः सन्ति । सतोऽहगंणसम्बन्धि पातज्ञानं त्रैराशिकेन भवति । यदि कल्पकुदिनेन करसरातभगणा- स्तदाहणेन फिमिति फलमिष्टातः । एवंविधरीत्या पातानयने मध्यमस्य पातस्यैव शानं भवति । इदं किश्चिन् स्थूलं भवति । यि, वि गा ग प सनम् ३.2 ५. पातपरमविक्षेपयोरानयनस्य नयीनप्रकार:-रविकेन्द्रिक मन्दस्पष्ट) प्रहस्य शरम्य च स्थितिद्वयमानेन पातस्थानस्य परमविक्षेपस्य च सम्यग्ज्ञान जायते। यथा द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.२ । अत्र र केन्द्र रविः। मे पा प्रमा-शान्तिवृत्तम् । मेमेपादिः, पा-पानः, प्र, प्रा प्रइस स्थितिद्वयम् । पावि घि, = विमण्डलम्, वि, वि, प्रहस विमण्डले स्थितिद्वयम् । कदम्बत्रोते विभ, -शरदयं ज्ञातम्। वि, प्रा ·७२ प्रहगणितमीमांसा अथ पान षि, पावि, प्रा चापजात्ययोनवीनत्रिकोणमितिगणितेन- जया पान कोस्प वि पान= ज्या पाना प्रा स्प विन स्प वि. -"""(१) पा प्र=मे प्र-मे पा=भुजांश-पात-भु-पा, पामा =भुजांश, -पातमु.-पा विप्र = शरः-श, वि, माशर, =श, ज्या (भु-था) ज्या (मु.-पा) D ज्यामुकोज्यापा- कोज्याभुज्यापा था स्मश ज्याभु, फोज्यापा- कोज्या भु, ज्या पा %D स्पशा छेदगमेन पश, (ज्याभु कोज्यापा-कोज्या भु ज्या पा)= रपश (ज्या भु. कोज्यापा-कोज्या भु, ज्यापा) पक्षान्तरेण- ज्या पा (कोज्या भु स्पश, - फोज्या भु, स्पश)- फोज्या पा(ज्या भु स्पश, -ज्या भु, पश) ज्या भुप श, - ज्या भु.Xस्प श स्पपा - कोग्या मुस्प श, फोज्या भु.Xप श अस्य कोणीयं मान= <मे र पारविकेन्द्रिक्पातराश्यादिः । अथ (१) समीकरणात्- कोरप<वि पान = ज्या पाप सविन में पा ज्ञानात् पा प्रज्ञानं वर्तते एय, वि प्र पूर्वमेव ज्ञातम् । अतः < पि पा प्र (परमविक्षेपकोणम्य ) कोटिस्पर्शस्य ज्ञानं जायते । अस्य कोणमानं परमविक्षेपः । इयमुपपत्तिः 'जाननिकली डी. डी.' महोदयानां निर्दिष्टदिशोपन्यस्ता। John Brinkley D. D.; Elements ol Plane Astronony. p 143 ·येधेन परीक्षणविधारः व ६. भूकेन्द्रिकविक्षेपस्स रविकेन्द्रिकविक्षेपेण सम्बन्धः- द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.३ पा मूभूकक्षा र केन्द्रे रविः, पा-विमण्डल- प्रतिमण्डलयो सम्पात: भू- स्पष्टा भूः। भूर-रविकर्णः, र स्प-रविकेन्द्रिकक्रान्ति- क्षेत्रम् ३.३ वृत्तपातलपरिणतमन्दकर्णः, र प्र-रविकेन्द्रिकाहविम्बकर्णः (वास्तवमन्दकर्णः), भू स्प-शीप्रकर्णः, भूम-विम्यीयशोधकर्णः। < पर स्प-परमविक्षेपकोणा)< प्रभू स्प- न्द्रिकपरमविक्षेपकोणः । अरात्रिकोणमित्या-- रपर्श < अरस भूस रस --स्पर्श < प्रभूw x शीघ्र कर्ण मन्दकर्ण स्पर स४ मन्दकर्ण शीघ्रकर्ण ब या स्प भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः रुप रविकेन्द्रिकपरमविक्षेपःX मंक ..स्पर्श <भूस ग शीक ५, त्रिज्यामितशीप्रकर्णे शीघ्रकेन्द्र विचार:- (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.४)र - केन्द्र स रविः, भू - स्वफझायां पृथिवी, य% पिमण्डले प्रहः, प्र- परिणतयक्षायां (शीघ्रप्रविपत्ते) महा भूप्र- शौनकः, र प्राधिकेन्द्रिमपरिणवमन्दकर्णः (घहि- पहाणां), य= शरज्या, < घर परमविक्षेपकोगो रविफेन्द्रिक, ८ प भूप = परमपिधेपकोणो भूकेन्द्रियः । खेनम् १० ·5 प्रहगणितमीमांसा यदि भू म शीक = र प्र= प्रहकक्षाव्यासार्ध:: त्रि, तर्हि र व प्रभू व प्र त्रिभुजयो:- ::रम = भूम, व प्र उभयनिष्ठः । <य प्रभू = < प्रर-समकोणः। अतस्त्रिभुजयोः सर्वागसमत्वात् र व -विम्बीयमन्दकर्णः= भू = बिम्बीय- शीघ्रकर्णः। :.<वर प्र= < भूप्र। रविकेन्द्रिकपरमविक्षेपः भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः। अथ अन्तर्मयोः कृते (३.५), क्षेत्रे भूर = त्रिज्या (द्वितीयाध्याय- दर्शितरीत्या)=भूम। परमत्र भू व ग्र, र य म त्रिभुजे सर्वागसमे न स्तार ग्र मन्दकर्णस्य भूमशीप्रकर्णादल्पत्वात् । द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.५ । अथ शीघ्रकेन्द्रम् = < सूर प्र१८०° - <भूर प्र.....(१)। १.४ क्षेत्रे बहिर्ग्रहाणाम्- F क्षेत्रम् ३.५ भूम-रम, <पर भू- < प्रभू र अथ प्र र भूत्रिभुजे- < प्ररभू+< प्रभूर+<रप्रभू = १८०० वा२< पर भू+ शीघ्रफलम् = १८०° <पर भू - शीफ ...(२) (२) इत्यनेन (१)समीकरणमुत्थाप्य- शीघ्रकेन्द्रम् = १८०० < प्ररभू = १८०°--(९० - शी) + शीफ ...(३) ·धेन परीक्षगविचारः अथ (३.५)क्षेने- 'भूर = भूप्र ..< भूर-< भूगर भूरभ त्रिभुजे < भूर + < भू पर+< र भूम- १८०° वा <२ भू र न+शीफ = १८०° < भूर-९०° - शीफ २ < सू र == शीघ्रकेन्द्रम् = १८० -- (९०° ... शीफ) शीफ (४) शीघ्रकर्णस्तु विज्यासमो वृत्तद्वययोगगे खचरे भवति । अतः स्वल्पान्तराद् यदि शीफ = परमशीफ, तदा (३), (४) समीकरणाभ्याम्-- विज्यामितशीघकणे शीघ्रकेन्द्रम् पशीफ + अस एव परमविक्षेपवासनायां भास्कराचार्य:- फिन्वन्त्यफलज्या,धनुपा सत्रिगृहेण तुल्यं यदा शीतकेन्द्र भवति, तदा त्रिज्या- तुल्यः शीघ्रकों भवति। ८, भारतीयपरमविक्षेपाणां वेधोपल धैराधुनिकमानैः सह तुलना:-केचिदा- धुनिका भारतीयमर्थ सम्यगजानन्त एव भारतीययेधोपलव्धपदार्थान आधुनिक- धोपलब्धपदाथैः सह तुलनां कृत्वा तत्र दोष प्रदर्शयन्ति । यथा पर्जेसकृत- 'सूर्यसिद्धान्त'टीकायो बुधशुकयोः परमविक्षेपमानमतिस्वल्पं प्रतिपादितम् । अन्नाधुनिकवेधोपलब्धपरमविक्षेपमानानि विमण्डलीयानि भयन्ति, अत एव पां मानं रविकेन्द्रिकम् । (६)-(७) प्रकमाभ्यामेतत् स्पष्टं वर्तते यद् भूकेन्द्रिक विक्षेपमान रविकेन्द्रिकविक्षेपमानतुल्यं न भवति । भारतीयानि मानानि तु 1. सि. शि०, या० मा०, पृ. १३८ । 3. But this mean is of course less and for JAST TOIT much less than the actual ineinsticn. (inा. सि०, टी०, पृ० ५२)।

·शीक । प्रहगणितमीमांसा भूकेन्द्रिकाणि गृहीतानि । परमविक्षेपोपलब्धयस्तु निग्यामिते शीघ्रकणे समुपलब्धाः । (७) प्रक्रमेण त्रिज्यातुल्ये शीघ्रकणे बहिर्ग्रहाणां मं क-शीक । ६प्रक्रमस्य (१) समीकरणात्- स्पर्शभूकेन्द्रिकपरमविक्षेप स्पर्शरविकेन्द्रिकपरमविक्षेप मंक - स्पर्शभूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः= स्पर्शरविकेन्द्रिकपरमविक्षेपः भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपारविकेन्द्रिकपरमविक्षेपः परं ७ प्रक्रमात् स्पष्टमिदं यदन्तर्मयोर्मन्दकर्णः शीघ्रकर्णसमो न भवति । अतः परमविक्षेपस्याधुनिकवेधोपलब्ध रविकेन्द्रिकं मानं भूकेन्द्रिकं क्रियते । शुक्रस्य रविकेन्द्रिका परमविक्षेपा=३° २४', मध्यमन्दकर्णः-.७२३३, शीक-१ स्प३°२४-०५९४, .. स्पर्शभूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः =..०५९४४.७२३३ -०४२९६४०२ स्प २०२७ भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः-२० २७ = १४७ चुधस्य रविकेन्द्रिकः परमविक्षेपः-७° १, मध्यममन्दकर्णः-.३८७१, शीक १ स्प ७°१'-.१२३१ :.प भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः ..१२३१४.३८७१ : -.४७६५ २०१ प२०१३' १. सदा विग्यातुल्यः शीघ्रकर्णो भपति । बसिन् दिने वेधवलये यावान् परमो विशेष उपलभ्यते, तावान् प्रहस्य परमो मध्यविक्षेपः । एवमेते भौमादीनामुपलब्धाः पटिताः । (सि शि, माम०, पृ. १५८) - ·१ धेधेन परीक्षणविधार: धुधस्य भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः-२० ४३' अत्र बुधशुक्रयोर्मन्दकर्णस्य मध्यममानं गृहीत्या फलमानीवम् । मन्दकर्णस्य मानं सदा नैकविधम् , कक्षाणां दीर्घवृत्तात्मकत्वात् । अथ त्रिज्यामितशीघकणे बुधस्य मन्दकर्ण एकदा .३३८२ तथा च द्वितीयवारं .४९१४ समायाति । ताभ्यामेकदा स्पभूकेन्द्रिकपरमविक्षेप .३३८२४.१२३१ ३.०४१६३२४२-५२०२३' परंगविक्षेपा-२ २३ द्वितीयवारम् -स्प भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः - ४११४४.११३१ =.०५०६४३३४%-स्प २०५३ परमविक्षेपः-२ ५३ अनयोर्मध्यममानम् भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपा २०२३ +२०५३' -२०३८ "(१) एवमेव शुक्रस्य विज्यामितशीवकणे मन्दकर्णमाने८.७२९३, .७२९३ भवतः । . रप भूकेन्द्रिकपरमविक्षेपः .७१९३४.०५९४ १ -०३२६२६४२-११५२' परमविक्षेप.-१० ५२ .७२९३४.०५९४ २ .४३३१०४२%-स्प २०२८ परमविक्षेपः-२२८ अनयोर्मध्यमगानम् १५२+२०२८ .२० १०.....) २ 34 भूकेन्दिकपरमविक्षेपबोधक चक्रम्'- १. माधुनिकानाम (1)-(२) समीकरणोग्लब्धं यालमीमहोदयस्य बुधमानस ७', शुक्रमानस्य ३० ३०' रविकेन्द्रिकपोरनयो केन्द्रिकमानं न्यस्तम्।

·७८ २७० १२० अत ग्रहगणितमीमांसा सूर्यसिद्धान्ते सिशिरोमणी टामलीमते आधुनिकमते ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते च चन्द्रस्य २७० ३००' भीमस्य ११० ६० १११ बुधस्य १२० १५२ १५७ १५८ गुरोः ९६ ७८ शुक्रस्य १३६ १३५ १३० शनेः १२० १३० १५० १४९ अनेन चक्रेण प्रतीयते यद् भारतीयानां मानमतीव सूक्ष्मम् । ९ अथ शरानयनम्- क पातस्थाने शरः शुन्यं भवति, पाता. त्रिभे परमविक्षेपतुल्यश्च । वि इष्टस्थाने शरानयनार्थ द्रष्टव्यं ३.६ क्षेत्रम् । अत्र पापातस्थानम् , वि = ग्रहविम्बम् , विंन = विम्बो- परिगतं कदम्बप्रोतम्, पा प्र- विक्षेपकेन्द्रम् , परमविक्षेपः, विं प्र= इष्टशरः (मध्यमः)। यदि पाख त्रिज्यातुल्येन विक्षेपकेन्द्रेण परमविक्षेपज्या लभ्यते, तदेष्टविक्षेपकेन्द्रेण किम्-- ज्या विप्र = ज्या कख ज्या पान ज्या पाख ज्या पविक्षेxज्या वि के... त्रि "(१) यदि शीघ्रकर्णाग्रेऽयं शरस्तर्हि मिग्याने किमित्यनुपातेन त्रिज्याने शरः ज्या प विक्षेपxज्या वि के त्रि शीक नि ज्या प विक्षेप ज्या विक्षेपकेन्द्र शीक रच पा क्षेत्रम् ३.६ क स r ·ज्या पावि पाप्र- बेधेन परीक्षणविचारः अथ पानि चापजात्ये- ज्या वि ज्या विं पात्र ज्या विमपा ज्या विप्र- ज्या पिं पाप ज्या पवि ज्या विंप्रपा चा शीघ्रकर्णाने मश: ज्या पशxज्या विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रम् त्रि अतः शीघ्रकोपीय शरो विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रादानेतु युज्यते । अथ प्रति- मण्डलीयविक्षेपकेन्द्रेऽपि गृहोते तावदिदं विचार्य यत् शीप्रकर्णस्तु भूकेन्द्रात् प्रतिवृत्तरथ- महं यावद् भवति । विमण्डलस्यमहात् प्रतिवृत्तकेन्द्रान्मन्दस्पष्टग्रहगतत्रिज्यायां कृतलम्यमूले च शरज्यानम् । अतोऽयमनुपात: फिश्चित् स्थूलः । अत्र तु शरमानस्या- ल्पस्यात् स्वल्पान्तरात् कृत आचार्यैः। १०. वास्तवशरस्य विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रस्य च ज्ञानम् ( द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.६)। अत्र वि नपा-९००, प्रतिमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रम् , म पाविपरमविक्षेप- कोणः । इमे शाताः सन्ति । अथ नवीनचापीयत्रिकोणगणितस्य चतुरवयवसूत्रेण'- कोज्या विं प्रपारकोज्या पा प्र-ज्या पाxxकोरपज्या विप्र--च्या <विप्रपाxफोस्पज्या<वि पास ज्यादीनां कोणीयमानाभिप्रायेण कोन्या <विप्रपा-कोज्या ९ ०० ज्या<पिंप्रपा-ज्या ९०°-१ क्या पा-कोरपन्याविप्र-कोरपज्या<पिं पान ज्याविक्षेपकेन्द्रकोपशर-कोरपपरमविक्षेप स शर=ज्याविक्षेपकेन्द्र स्पपरमविक्षेप अस्थ चापः स्पष्ट शर।" "(१) अथ पा वि-विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रम् , विपा प्र, पाप, पाप्रावि एमि- चतुरपयवैः-फोज्या रवि पास कोज्या पा प्रज्या पाम कोस पाविज्या विंपा प्रकोप <पा प्रकि। :: फोरप पा प्रवि-कोस्प ९० = 0 1. अन्त:कोणस कोटिया x अन्तर्भुजस्य कौटिज्या=अन्त जस ज्या पहिमुंजस्य कोटि. पर्शज्या - मन्तःकोणस्थ या पहिःकोणस्य कोरिस्पग्या। (या हण्टर तणा सीएम-एरिकल द्विग्नोमेंट्री पृ० २० )।

·ग्रहगणितमीमांसा :. कोज्यापरमविक्षेप कोच्याविक्षेपकेन्द्र ज्याविक्षेपकेन्द्र कोस्पविमण्डलीयविके कोपविमण्डलीयविक्षेपकेन्द्र कोज्यापरमविक्षेपरकोपप्रतिमण्डलीयविक्षेप फेन्द्रम् । अस्य चापो विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रम्" "(२) ११. वास्तविककक्षाया अवयवाः-वास्तवकक्षाज्ञानाय निम्नलिखितपदार्थानां ज्ञानमपेक्ष्यते- १. भगणप्रवृत्तिकालो यथा-कल्पादिः । अस्य ज्ञानेनाहर्गणज्ञानं ततश्च मध्यम- प्रज्ञानं जायते। २. प्रहाणां मन्दपरिधयः-- एतासां ज्ञानेन मन्दफलस्य ज्ञानं सम्भवति । एतेपी पदार्थानां ज्ञानेन मन्दप्रविमण्डलस्याहस्य ज्ञानं जायते । ३. ग्रहाणां मन्दोवस्यांशादिकम्-मन्दोच्चादेव मन्दफलप्रवृतेर्मन्दस्पष्टप्रह- ज्ञानायैतेपामपेक्षा। द्वितीयाध्यायोक्तविधिनैतेषां ज्ञानं सम्भवति । ४. शीघ्रपरिधयो दृश्यग्रहज्ञानाय शीघ्रकर्णस्य च ज्ञानाय प्रहाणां परस्पर सापेक्ष्यत्रिज्याज्ञानाय च प्रभवन्ति । प्रहविज्याव्यासार्धन वृत्तमेकं विलिख्य भगणाङ्कितं कृत्वा तत्र मन्दोघं देयम् । मन्दोचदिशि मन्दान्त्यफलज्यातुल्यदूरत्वे प्रतिवृत्तकेन्द्र प्रकल्प्य त्रिज्यया मन्दप्रतिवृत्तं विधाय मन्दफलं ज्ञायते । तस्य च संस्कारेण कक्षावृत्ते मन्दस्पष्टो ग्रहो भवति। अथेदमेव शीघ्रप्रतिवृत्तं कल्प्यम् । तस्य केन्द्रान् शीवोच्चविरुद्धदिशि शीघ्रान्त्यफलज्यां दत्त्वा शीघ्रकक्षावृत्तं ज्ञेयम् । ततश्च शीघ्रफलं विज्ञाय दृश्यो ग्रहो भवति, शराद्यानयनोपयोगिशीवकर्णस्य च ज्ञानं जायते । ५ अयनांशज्ञानम् --अयनांशज्ञानप्रकारोऽध्यायान्ते वक्ष्यते। अयनांशज्ञानेन वर्तमानस्य मेपादेान जायते । ६. पातज्ञानम्-पातस्थानस्य ज्ञानमस्याध्यायस्य चतुर्थे पश्चमे च प्रक्रमे पर्वते । तस्य ज्ञानाद् विमण्डलप्रतिमण्डलयोः सम्पावविन्दुर्ज्ञायते । ५. प्रहाणां परमविक्षेपा:-एतेषां ज्ञानेन तस्य कोणस्य ज्ञानं भवति यद विमण्डला प्रतिमण्डलेन सह निर्माति । अस्य ज्ञानमस्याध्यायस्याष्टमे प्रक्रमे सम्पादितम् । 7 ·पेधेन परीक्षणविचारः ८. रिशेपकेन्द्रम् --अस्य ज्ञानेन प्रतिमण्डले प्रहस्य शानयनोपयोगिनी स्थिति- शयिते । इदमपि ज्ञातमेव । ९. विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रम् -- एतस्य ज्ञानमस्याध्यायस्य दशमप्रक्रमे कृतम् । एतेपा पदार्थानां ज्ञानेन विमण्डलस्याहस्य ज्ञानं जायते । १२. एवं प्रहकक्षास्थितग्रहस्य ज्ञानादस्य वेधेन पुष्टिरपेक्ष्यते । यतो महसाधनार्थ फुप्रचित् स्वल्पान्तराणि मानानि गृहीतानि । यद्यस्माकमेवमुपलब्धो ग्रहो वेधेनापि तत्रैय दृश्यते, तदा त्वस्माकं विधिः समीचीनोऽन्यथा तत्र पुनर्विचार कार्यः, यानि च स्वल्पान्तरमानानि गृहीतानि तेषां स्थाने सूक्ष्ममानानि साह्याणि । अथ वेधार्थ वेधोप- करणानि तायज्ञास्यन्ते । बेधार्थ ग्रहोपकरणादीनामानयनं सायनादेय प्रहात् कार्यम् । अथ वेधोपकरणानि समानीयन्ते । च प वित्रम् 2.0 १३, कान्तिज्यानयनम्-(द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.७) । अनविग्रहविग्यम्, प्र- प्रस्थानम्, गो गोलसन्धिः, गोप ग=नाडौवृत्तम्, गो प्रक्रान्तिवृत्तम् , विप्र- महोपरि कदम्बमोते मध्यमः शरः, प्रग-प्रहस्थानोपरि ध्रुवप्रोते स्थानीया क्रान्तिः, के प्र-प्रहस्थानोपरिगतमहोरामवृत्तम्, विविम्योपरिगतमहोरात्रवृत्तम् । विपस्पष्ट कान्तिः-विंकक प3Dपिंक प्रग स्पष्टशर स्थानीया -चप्रस्थानीया शान्तिः । गो प्रगामिभुजे कोणानुपातेन कान्ति ·८२ ज्या ग्रगम ग्रहगणितमीमांसा ज्या गो प्रज्या<ग गोम ज्या/ नगगो ज्या पक्रांज्या ग्रहभुजांश % 32 ज्याचप्र- अथ विं च प्र त्रिभुजे कोणानुपातेन ज्या Xिज्या८च विप्र ज्या च प्र- ज्या विंचन अथ यदि शरस्यात्पत्वाद् वि च प्र त्रिभुजं सरलत्रिभुजत्येन स्वीक्रियते हिं - वि च प्र९०, वि प्रच: स्थानीयमयनवलनम् /प्रविच%-९०°-/वि प्रच-९-अयनवलनम् । ज्यामश जा (९०°- अयनयलनम) . ज्या ९०० ज्या मशरकोज्या आयव' चा ज्या स्पश त्रि स्थानीयकान्तिस्पष्टशरयोः संस्कारेण स्पष्टा क्रान्तिर्जायत इति भास्करमतम् । परमनेन प्रकारेण साधिता कान्तिः स्पष्टा नायावि, कचित् स्यले च व्यभिचरतीति कमलाकरेण' प्रदर्शितम्। १४. कमलाकरीया स्पष्टा क्रान्तिः-द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.७ अवसप अन्या क्रान्तिः पिंघ स्पष्टान्या क्रान्तिः -विन+प्रघ =मश+अन्या क्रान्तिः। मध्यमशान्यक्रान्तिसंस्कारेण स्फुटान्या कान्तिर्जायते । अथ ग घ चापीयत्रिभुजे 1. 'मिपावर्गादयनालवनायाकृति प्रोद्य मूल याष्टियष्टया पुपरयिशिखनाहित. स्निग्ययातः।' (मि०शि०, प्र. छा० म०, श्लो०३) २, शिरोमणो प्रकाराम्यो साधयित्वारपुद दरम् । स्कुलपमः कृतना व्यभिगोऽनि विचित् । ( सि.वि., उदया , इसोक १०) - ·वेधेत परीक्षणविचार ज्या प्रज्या नगघ ज्याघ- ज्यामघ ग ज्या स्थानांxत्रि --ज्या अन्या मान्तिः। पुग्या सत्रिम अस्या ज्ञानात स्पष्मान्या क्रान्ति यते। अधविप चापीयत्रिभुजे ज्या विप ज्या यिं घपारविंघप ज्या<विपघ ज्यारसधा क्रान्ति ज्या स्पष्टान्या क्रान्तिःXज्या स विधु १५. आधुनिकरीत्या स्पष्टकान्तरानयनम्बष्टव्यं क्षेत्रम् ३.८)। क-कदम्ब- स्थानम्, भु-ध्रुवसानम्, विप्रहयिम्वम् , गो गोलसन्धिः, गो प्रअकान्ति- वृत्तम्, क ( अ-अयननोतम्, गो ए-नाडीवृत्तम् , कविप्र-विम्योपरि क गतं कदम्यप्रोतम्, तत्र म-प्रहस्थानम्, वि भुवि १-बिग्योपरिगत भुवोतम्, तेन गोष-विपुर्यशाः, विप स्पष्टर म क्रान्तिः, गो प्र-महमुजांशाः, अ अ- भुजकोटचशा %3D1अ क ग्र, वि कोप कवि भुत्रिभुजे, विका-चिं प्र-3 क वाम् ३.८ भवि-धु -चिप-९° पको क = परमकान्त्यशाः, ८अ क मस्थानीय प्रहकोटयंशाः-९०२-भु शिक भु चापीयविमुज नवीनचापीयत्रिकोणमित्या 1, प्रहकोटियुजीनी तनांग पियारा । ताप कुश कान्तिः स्पष्टान्यापमरिरिस्थता ॥ (मि. ४० दिक, उमा ४०, इलो०१५) ·प्रहगणितमीमांसा कोज्या वि भुकोज्या क ध्रुको ज्या कवि+ज्या क भुज्या क xि कोन्या /भु कपिं या कोज्या (९०°-स्प क्रां)-कोज्या प क्रांxकोज्या (९०°-श)+ज्या पक्राxज्या ( ९०°-श) कोज्या (९०-भु) या ज्या स्प क्रांकोज्या पक्रixज्या श+ज्या पकांकोज्याशXज्या भु अथ यदि कोणीयज्यादीनां स्थाने चापीया ज्यादयो गृह्यन्ते तदा म०म० बापू. देवशास्त्रियां प्रकार आयाति । १६. विपुवांशानयनम् (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.९)-भु प्र य-स्थानोपरिगतं ध्रुवप्रोतम्, के म अ-ग्रह- विम्योपरिगतं कदम्बप्रोतम् । अन्यत् सर्व नवमक्षेत्रवत्। गो अग्र चापीयत्रिगुजे य कोणानुपातेन ज्या गो अ का ब ज्या गो प्रज्या / गो प्रअ ir प ज्या/गो अम ज्या भुजxनि धुज्या ( ९० प्र) क्षेत्रम् ३.0 ज्या खेटरनि स त्रि प्रद्युज्या अस्य चापः=गो अ-आश:....... घि अ प त्रिभुजनिर्मितज्याक्षेत्रे भुवि भुजकोटिव्यासार्धपरिणता प अ चापस्य ज्या =ज्या परिपअ=V ज्या वि अ-ज्या' वि प-पदम् इमां त्रिज्यावृत्ते परिणाम्य ....(१) . 1. Todhunter and Leathom : Spherical Trigonometry RAH करण (.).२६ ·देधेन परीक्षणशिधारः ज्या अपस पदम् त्रि पदम् त्रि ज्या धु वि ज्या स धु अस्यानाप-अप- अन्या...." विपुचांशाः गो अ चापा-५ अ चाप:-आग:- अन्यः (१), (२) समीकरणाभ्याम् । अयं कमलाकरस्य प्रकारः । १७. आधुनिकरीत्या विपुषांशानयनम्--(द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.६) । वि पा गो- १८० - परमविक्षेपः । गोपा-पातः, ज्ञात एव । पा वि-विमण्डलीयविक्षेपकेन्द्रम् १० मे प्रनामे ज्ञातमेव। कोज्या गो वि-कोज्या गो पार्कोज्या पा वि+या गोपाXज्या पा विंx कोज्या /विपा गो कोज्याविमण्डलीयभुजांश:- कोज्या पाXकोज्या विम० वि के+ज्यापाXज्या विम० विकें ज्या ( १८०°-पवि) कोज्या पात्रकोज्या यि मं० वि के+ज्यापा-ज्या विम० विकें ज्या पवि । अस्य चापं विमण्डलीयभुजांशाः-गोविं। अथ (१० म) क्षेयं द्रष्टव्यम् । वि गोप चापीयत्रिभुजे नवीनचापीय. विकोणमित्या। कोज्या विगो कोज्या विपरकोन्या गोप+ज्या चिपxज्या गोपरकोग्या <र्वि गो अन विप गो-९०, कोज्या रवि गो-० कोज्याविमण्डलमुज़ाशाकोज्या पक्रा, कोज्याविपुवांशाः कोज्याधिमण्डलमुलांशाः कोज्या सन - कोज्याविपुवांशः कोणीयमानानां स्थाने चापीयमानानि गृहीत्या- कोज्याविमं भुजांश नि कोग्याविपुयांश गि फोन्या एका नि 1. सि.पि, उस्मा. भ., इन्यो ६०७३ ।

·-
प्रहगणितमीमांसा
कोज्या विमं भुजांशxनि
वा कोज्याविपुषांश
कोज्या स्प क्रां
अस्याश्चापो विपुषांशाः।
१८. हक्कमविचार:-भारतीयविधिना साधिता ग्रहाः प्रतिवृत्तीयाः समायान्ति ।
प्रहस्तु विमण्डले भ्रमति । अतो यदा प्रतिमण्डलीयो ग्रहो ग्रहस्थानं वोदयक्षितिजे
भवति न तदा विमण्डलीयो वास्तवग्रहः । म तु स्वेपुवशात् कदाचिन् पूर्व कदाचिन्
पश्चाद् उदयक्षितिजं प्राप्नोति ।
अत एवोक्तं भास्कराचार्य:-
क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानचिह्नं यदा स्यात् कुजे नो तदा खेचरोऽयं तदा।
स्वेपुणोमिप्यते नाम्यते या कुजात् तेन दृफर्म खेटोदयास्ते कृतम्'।
अत्र द्रष्टव्यम् -क्षेत्रम् ३.१० । अत्र क्षेत्रवेशद्याय शरादयो विस्तार्य प्रदर्शिताः ।
कल्प्यते सौम्यगोले सौम्यक्रान्ती च, स ध्रु स' =याम्योत्तरम् , क-कदम्यस्थानम् ,
-
गो
T
सत्रम् 3.10
स स' = समस्थाने, ध्रु-ध्रुवस्थानम् , स उ एक्षितिजम् , गो स्था = क्रान्ति-
वृत्तम् , गो त थ द-नाडीवृत्तम् , स्था=प्रहस्थानम्, प्रविमण्डले ग्रहः शरवान्
उन्नामितः, उ अ प्र= प्रद्युज्यावृत्तम् , क प्रस्था=ग्रहोपरिगतं कदम्बप्रोतवृत्तम् ,
1. सि. शि०, गो. भ., १० २२९ ।

·वेग परीक्षणविवारः
.
ध्रुपद-प्रहोपरिगतं ध्रुवप्रोतवृत्तम् , ध्रुअ स्थास्थानोपरिगतं ध्रुवप्रोतम् , भु उ त =
प्रहधुज्यावृत्तभितिजवृत्तसम्पातगतं ध्रुवप्रोतम् ।
अथ यदा स्था बिन्दुराद् प्रहस्थानं भितिजे वर्तते, तदा ग्रहस्तु विमण्डले
प्रविन्दी वर्तते, तस्य युज्यावृत्तस्य उ बिन्दुस्तदानी क्षितिजे संलानः । यावत्कालपूर्व
विमण्डलीयो महः क्षितिजमिन्दायासीत् तस्य कालस्य कर्मकालसंज्ञा । स च कालः
अहोरात्रवृत्तस्य उ बिन्दुतो प्रबिन्दुं यावद् गमनस्य कालतुल्यः ।
अथ उप्र-प्रअ+अउ
यावता कालेन प्रहः अ स्थानात् प्रस्थानं याति स आयनकर्मकालः। यायता
च 'उ' स्थानाद् अ स्थान प्राप्नोति स आभकर्मकालः! यदा प्रहः अ बिन्दो धर्तते,
तदा कान्तिवृत्तस्य यो भागः क्षितिजे लग्नसस्यायनकर्मसंस्कृतमहसंज्ञा, अर्थाद
प्रयिम्बोपरिगतध्रुवमोतवृत्तं भवृत्ते यन्न लगति स आयनकर्मसंस्कृतमहा । म
स्थानात् उ स्थान यावत् कालः कर्म कालः । अर्थाद् यदा प्रहः उ स्थाने वर्तते तदा
कान्तिवृत्तस्य यत् स्थानं क्षितिजे लग्नं तत्र धार्मसंस्कृतमहः । अतो दफर्मसंस्काराया-
यनामकर्मणोः संस्कारावपेक्ष्यते ।
१८ अ, आयनं दृकर्म-प्रहनिम्योपरिगतकदम्बप्रोतध्रुवप्रोतवृत्तयोः कान्ति-
पृत्तीयमन्तरमायनकर्मकलाः । ( द्रष्टयं क्षेत्रम् ३.१०) स्था अ प्र चापीयत्रिमुजे प्र
स्था मध्यमः शरः, अ प्राज्यावृत्तखण्डम् , अ स्थापष्टशरः। अहोरात्रवृत्ते
भुवप्रोतलम्यत्वात् <य अ स्था-९००,
<अ स्याम स्थानीयमयनयलनम् । अतोऽनुपातेन--
ज्या मस्या ज्या<अस्थान
ज्याप्रअस्था
ज्या मशXज्या स्था आव
नि
ज्या अप्रह
-
भुद य, भु प्र अ चापीयत्रिभुजोत्पन्नध्याक्षेत्रयोः सानाला
1. राधा लेटय विम्यं यद् ध्रुषार मनं विनितिम ।
भयो यन रानं मयः बापना दि... नो-१०)

·प्रहगणितमीमांसा - ज्यादथ ज्या अप्रXज्या भु द_ज्या म शXज्या स्था आवत्रि ज्या घुप्र ज्या विंगुत्रि { (१) इत्यनेन ज्या अप्र मानमुत्थाप्य } ज्या मशज्या स्था आ य ज्या विम्चीयाज्या स्वलान्तराद् ज्याचापयोरभेदान् आयनहकर्मासवः मशXस्था आव -अयं भास्कराचार्यस्य विधिः' 1 अत्र बिंदु भास्कराचार्यस्यायनं वरनं गुज्या च स्थानीये प्रदर्य कमलाकरस्याक्षेपोऽनुचितः', गुज्याशब्देन थिम्बीयाज्याया अभिप्रेतत्वात् । अथायनसंस्कृतमहानयनाथं दृफर्मासूनां कलाकरणायानुपातो यदि निरक्षोदयासुभिः राशिकला लभ्यन्ते, तर्हि आयनदृकर्मासुभिः पूर्वोपलब्धैः किमिति फरमायनकर्मकलाः। यदि क्रान्तिरुत्तरा तदा कदम्पर्मल भुयादुत्तरे स्थितत्वाद् यदि शरोऽप्युत्तरस्तदा क्रान्तिवृत्तं महविम्याद् दक्षिणे भविष्यति । तदा चायनटफर्मसंस्कृती प्रहो ग्रहस्थानात् पृष्ठतस्तिष्ठति। अतः फल- मृगम् । चेदुत्तरायणे शरो दक्षि गस्तहि पूर्व स्थानोदयः पत्रादायनसंस्कृतमहोदय इति फलं धनं भवति ! अर्थादयनशरयोरेकदिक्त्वे फलमृणमन्यथा धनम् । १९. आक्षकर्म-आयनकर्मदत्तमहोपरिकृताहोरात्रवृत्तक्षितिजवृत्तसम्पातो- परिगतं ध्रुवप्रोतं कार्यम् । तस्य कृतायनसंस्कृतमहोपरिगतस्य ध्रुवप्रोतस्य च नाडीवृत्त यदन्तरं स आक्षकर्मकालः (द्रष्टव्य क्षेत्रम् ३.१०) अत्र त थ आक्षकर्मकालः। अथ अ उ स्था त्रिभुजे अस्था= स्पष्टशरः, <उ अ स्था-९०,<अ स्था उ-आक्ष- वलनम् । अत्र स्पष्टशरमानस्यात्यल्पत्वाद् यदि त्रिभुजमिदं सरलत्रिभुजमिव स्वीक्रियते, तर्हि आश्वलनकोगस्य स्वल्पान्तरात् अक्षांशतुल्यत्वान् <अ उ स्था= लम्बांशकोणः । अतः अ उ स्था त्रिभुजे कोणानुपातेन । 1. 'मायनं चलनमस्फुटेपुणा संगुर्ण घुगुणमाभितम्' (महा० भ०, पृ. ११०) २. कमाकरस्याक्षेपः- कान्तिसम्वगभोगजमेव विम्बक किल कदम्बकवृत्तम् । विपत वसुवृत्तविभेदात् स्वीका बुधवरैरियमत्र ॥ (सित पि०, उ०म० भधिर, इलोक ९७) ·येधेन परीक्षणाधिधारः अस्थाXज्या<अ स्था 3_स्पष्टशर ज्या आक्षय ज्या<अउस्था ज्या लम्यांश (२) भु तथा भु ३ अ चापत्रिभुजोत्पन्नध्याक्षेत्रयोः साजात्यात् । ज्यातथ ज्या उ अXज्या धु थ ज्या 3 अXत्रि ज्या अ चिम्चीयतुज्या उ अनि D घिन्त्रीयाज्या (उ अ चापस्याल्पत्यात् ) - (३) इत्यनेनोत्थाप्य । स्पशXज्या आक्ष कवि ज्या लम्बांशयिं धु भास्कराचार्यानुकूलोऽयं हकर्मासुकाला। २०. उदयास्तलग्नम् यदा प्रहयिम्धमुदयक्षितिजे भवति, तदा शान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशः क्षितिजे लग्नस्तदुदयलग्नम् । अथ कृतायनफर्ममहं रवि प्रकल्प्याक्षरकर्मा- सुभिर्लग्नं साध्यम् । यदि प्रहस्य शरो याम्यस्तदा महविम्यस्यायनकर्मसंस्कृत- प्रहादप्रिमराशिपु स्थितत्वाद् विग्योदयः पश्चाद् भवत्यतः क्रमलग्नेन महबिम्यं क्षितिज्ञ समायाति तदेवोदयलग्नम् । अथ यदा ग्रहस्य शरः सौन्यस्तदा प्रहयिम्यस्य पूर्वमुदयः पत्राशायनफर्मसंस्कृतग्रहत्येत्यतो विलोमलग्नेन प्रहविम्य क्षितिजे समायाति तदेवोदय- लग्नम् । सपड्भं प्रहं रयिं प्रकल्प्यागयच युक्त्याऽस्तलग्नमपि ज्ञातुं शक्यते । वेधप्रकार २१. इष्टकाले यदा ग्रहस्य वेधोऽपेभितस्तदा प्रहम्योदयास्तलग्ने ज्ञातव्ये । अथ सूर्यसम्बन्धेनापीष्टलग्नं ज्ञातव्यम् । यदीष्टकाले लग्नादुदयलग्नमल्पमथयास्त- लग्नान् महाम्नलग्नमधिकं तदा भूगभौमिमाथिकक्षितिजादुपरिस्थितत्वान् प्रविम्यं श्य भविष्यतीति संभावना । अथ प्रहस्य क्रान्तिध्यानयनप्रकारः पूर्व प्रोक्तः। तस्य कोटिया गुज्या भवति । अथ कुम्याक्रान्तिश्याप्रेत्ययययत्रयोत्पन्नस्याक्षक्षेत्रम्यान यालम्पन्या- त्रिज्ये सवयववयघटिताक्षश्वेग साजासात्- 1, सष्टेपुरक्षवलन हतो विभक्तो सम्मायया रविदतोऽक्षमया हवो वा। राहत विभगुगेन हां मोयाः स्युरीया पजभवाः । (मि०शि०, प्रा. दर) १२ ·१० प्रहगणितमीमांमा । पलभाXक्रान्तिज्या_ज्याअक्षांश ज्याक्रान्तिः कुन्या- ज्यालम्यांशः त्रिज्या को अग्रा ज्यालम्बांशः त्रिज्यावृत्ते परिणता फुज्येष चरज्या भवति । एवं चरज्याज्ञानमपि जायते । कुख्याज्ञानाद् अप्रामसण्डोन्मण्डलशकुकुज्यत्यययवत्रयघटितत्रिभुजस्याभक्षेत्रत्वाद् उन्मण्डलशङ्खज्ञानं सुशकम् । प्रहोदयानन्तरं व्यतीतस्य फालस्य ज्ञानम् -इएकाले लग्नं ग्रहलग्नं च साध्यम् । तस्य भोग्यकाल इष्टलग्नस्य भुक्तकालेन मध्योदयैश्च युक्तः कालो ग्रहोदया. नन्तरं व्यतीतकालः । अयमेव छायार्थमिष्टप्रहस्य सायनो युगतकालः । २२. छायाज्ञानम्-महस्य सायनयुगतकालाद् प्रहस्य चरं संस्कार्य निरक्षो. न्नतकालो ग्रहस्योन्मण्डलादूर्ध्वमिष्टयाने गमनस्य कालतुल्यः। तस्य ज्या सूत्रं भवति । सूत्रं धुज्यावृत्ते परिणम्य कला जायते । यष्टिवलयष्टिकलेत्सवयवत्रयघटितस्य क्षेत्र- स्याक्षक्षेत्रसाजात्यात् । ज्यालंबांश कला यष्टिः त्रि उत्तरगोले यप्टेरुन्मण्डलशङ्कोश्च योगेन दक्षिणगोले चान्तरेण शङ्कर्जायते । अथ शङ्कुतः कुच्छिन्नकलाः (प्रभुक्तिपञ्चदशांशतुल्याः) विशोध्य स्पष्टः शङ्कुर्भवति । अथ स्पष्टशङवर्गस्य पदं त्रिज्यावर्गाद् विशोध्य मूले गृहीते दृग्ज्या भवति । सैव स्फुटशको- रपि भुजरूपा। दृग्ज्याX१२ - अथ छाया- " यद्यपि ताराग्रहाणां छाया न भवति, तथापि तेषां वेधार्थमुपयोगो भवति । छायादिज्ञानार्थ छाफ- त्रिx१२ शं छायाकर्णत्रिज्यया गोलमेकं रचनीयम् । तत्र या अमा सा कर्णगोलीयामा, शङ्कत्तलं च पलभातुल्यम् । तयोः संस्कारेण छायाभुजो ज्ञायते । तस्य च ज्ञानात् -अस्य चापो दिगंशाः। दिग्या हानि ·वेधेन परीक्षणविचारः एवं छायादिगपि ज्ञायते । एवं चेप्टकाले द्वादशाङ्गुलशङ्कुसाहाय्येन छायाने स्थितनलिकायन्त्रे दृष्टिं दत्त्वा शवयं विध्यता ग्रहो दृश्यते । २३. पातस्थानस्य, विक्षेपकेन्द्रस्य, मध्यमशरस्य च ज्ञानाद् वेधवलयेनापि वेधः क्रियते । तद्यथा-पूर्व क्रान्तिवृत्तनक्षत्रयन क्रान्तिवृत्तं स्थिरीकृत्य सत्र मेपादि पात- स्थानं विक्षेपकेन्द्रं च दत्त्वा क्रान्तियुत्ते स्पष्टग्रहस्थानं च ज्ञातव्यम् । ततश्च गोलकेन्द्र निहितेन नलिकायन्त्रण मध्यमशरतुल्यैरुन्नतांशेर्पही दृश्यो भवतीति स्पष्टमेव । २४. आधुनिकवेधप्रकारा:-भारतीयानामिय नवीनरपि दिगंशमण्ड- लीयोन्नतांशनशाभ्यां ज्ञाताभ्यां दृमण्डलारोपितेन ( Altazinuuth mount ) दूरदर्शकयन्त्रेण प्रहस्य वेधः क्रियते । तेषां कृते नतांशकालस्य कालकोणस्य या ज्ञानमपेक्ष्यते (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.११) । ख भुमनतांशकाल: कोलकोणी वा अस्य ज्ञानं कृतमेव, खप इडमण्डले नतांशाः, भुप्र-९०°- क्रां, ख अक्षांशाः। सभुन चापीये विभुने कोज्या ख प्र- कोज्या स भुकोज्या स भुम+ज्या ख ज्या भुमरकोज्या<ख भ्रम वा कोज्यानतांश:- ज्याअक्षांशX ज्याक्रां+ कोज्याअभांश कोज्या sixकोज्या नतकाल. क्षेत्रम् ३.११ - रव सान (Jani स, क्षिाराजा लोत अनेन सघनतांशा ज्ञायन्ते । उन्नांशाः-९०°-नतांशाः । अथ तयसप चाप:- उत्तरसमचिन्दुतो नवीनाभिप्रेतो दिगंशाप:-<स स प-<भुगम ·महगणितमीमांसा अथ कोज्या ध्रु प्र= कोज्या त्रु खXकोज्या खप ज्या भुखXज्या समX कोज्या <ध्रुस न ज्या क्रांज्या अक्षांशकोच्या न+कोच्या अक्षांश ज्यानतांशकोज्या नवीनदिगंश: कोज्यानवीनदिगंश: ज्या क्रां- ज्या अक्षांशXकोज्या न कोण्या अक्षांश ज्यानतांशः अनेन च 'सप' दिगंशा जायन्ते । दिग्ज्योन्नतांशज्ञानेन यन्त्रस्थिताभ्यां चक्राभ्यां दूरदर्शकेन प्रहो विध्यते । २५. प्रकारान्तरम् - नवीनैरद्यत्वे प्रायो नाडीमण्डलारोपितः ( Equatorial mount) दूरदर्शकै.धः क्रियते । तत्रेष्टकाले विपुर्वाशक्रान्तिनाक्षत्रकाल (R. A., declination & sidereal time ) ज्ञानान् कालकोणोप्रायते, यतो हि नाक्षत्रकाला विपुधांश+कालकोणः । नाडीमण्डलारोपिते दूरदर्शके यन्त्रे कालकोणचक्रं क्रान्तिचक्र च भवतः । तत्र तयोः साहाय्येन स्थिरीकने दूरदर्शकयन्त्रे ग्रहो दृश्यते । ग्रहस्य चिरवेधार्थ दूरदर्शकयन्ने संलग्नेन गुरुत्वाकर्पितघटीयन्त्रेण ( Grnity driven clock ) संचाल्य ग्रहश्चिरकालं यावद् दृष्टिपथमानीयते । २६. एवं रीत्या प्रहवेधं कृत्वा गणितागतस्य प्रहस्य स्थूलत्वं सूक्ष्मत्वं वा निर्गी- यते । यदि गणितागतो ग्रहो वेधे तस्मिन् स्थाने न दृश्यते, तर्हि कल्पितस्वल्पान्तरमानेषु सूक्ष्मत्वमानीयते संस्कारान्तरं वा दीयते । अस्माकं शास्त्रेषु यहूनां यन्त्रागां वर्गनं वर्तते ये वेधोपयोगिनः सन्ति । तैरेवं विद्ध्या यथासमयं संस्कारान्तराणि च दत्त्वा सिद्धान्तज्योतिषशास्त्रस्य विस्तारो जातः । वेधार्थ संस्कारान्तराणामावश्यकता २७. भूपृष्ठस्थितस्य द्रष्टुः स्थितिवैचित्र्यं वर्तते । यथा-१, भूस्थो द्रष्टा यं फन- नापि प्रकाशं पश्यति, तस्य किरणा भुवो वायुमण्डलस्य धनत्यप्रभावेण वर्तिता जायन्तेऽर्थात्तेपां घमण्डलीयो नतांशो वास्तबादल्पः प्रतीयते। २. भूः स्थिरा नास्ति । तस्य चलनादिष्टस्थाने प्रहादिपिण्डं स्वस्थानान् किनिन् चलितं दृश्यते । 3. गणितेन साधिता.महा भूकेन्द्राभिप्रायेण साधिताः सन्ति । द्रष्टा तु पृष्टे तते । अतो इमण्डले भूपृष्ठस्थित्नेन जनेन तय ग्रहो न दृश्यते यत्र गणितेनायाति ।

·वन परीक्षणविधार ४. मेपदिसंपातबिन्दोश्चलत्वात् सिद्धान्तप्रन्यसाधितो ग्रहोऽयनाशेश्वरितो दृश्यते । अतो गणितागते हे संस्कारचतुष्टयमपेक्ष्यते क- वर्तनसंस्कारः ( Refractional correction ) ख- अपेरणसंस्कारः ( Aberrational correction ) ग- लम्बननतिसंस्का: ( Corrections for Parallas) घ. अयनांशसंस्काः ( Corrections for precession) सिद्धान्तज्योतिषशास्त्रे लम्बननयोस्तु बहु विवेचनं वर्तते । अस्योपयोगश्च यहगणिते भवति । शमुवेधप्रकारे तु भूपृष्ठीयोन्नतांशानां ग्रहणेन नाश्यस्य संस्कारस्या- वश्यकता र महादेश्च बेधः प्रायः शङ्खयेधेन क्रियतेऽतो ग्रहणगणितादन्यत्र रथलेऽनयोः संस्कारयोः प्रयोगो न घिहितः। इतः परं रविचन्द्रयोराकर्पणप्रभावात् परमकान्तिमानमपि स्थिरं नास्ति। तदर्थ विदोलन( Nutation संस्कारस्यावश्यकता जायते । परं वदतीव स्वल्पम् । अपनाशसंस्कारस्तु भारतीयः सम्यक नियते । अपरिलिखिवानां संस्काराणामभाये सर्वथा शुद्धप्रक्रिया साधितोऽपि प्रता सूक्ष्मदूरदर्शकादियन्त्रेषु दृष्टः स्वस्थाने न दृश्यो । अतो येधार्थमेतेषां सम्पादनगतीवा- वश्यकगिति दिक्! को २८. अयायनांशविचार:- । भपयुत्यधिकारे नक्षत्रभोगाः पठिता भवन्ति । कालान्तरे नेपां धेनैदमुप- लभ्यते, यत्तेपां भुजांशमानं प्रतिवर्षमेकालासन्न (आधुनिकमतेन ५०० ) यर्द्धते । सपा कदम्यदिशरस्तु प्रायः स्थिर व प्रतिभाति । अस्य कारणवयं भवितुमर्हति । मर्या- ज्यपि नभन्नाणि समानया स्वगस्या पश्चिमाभिमुसं गन्छन्ति, अथवा नाईकान्तिवृत्तयोः सम्पातबिन्दुरेच गतिमाम् । अत्र प्रथमफारणमसम्भवमेवाती मणवै रेतनातं यन् सम्पातविन्दुरेय पश्चिमाशा याति । अत एष भास्कराचार्यण गोलबन्धाधिकार प्रतिपादितम्- "यासो नाम सम्पतः । कोः ? विषुवत्क्रान्तिकलययोः। नहि वयो. अपादाय सम्पानः, किन्तु तस्यापि घटगमास्ते । येऽपनचरभागार प्रमिद्वारा ·ग्रहगणितमीमांसा विलोमगस्य क्रान्तिपातस्य भागाः" इति । अयनचलनस्य चर्चा रोमशे, शाकल्यग्रह्म- मिद्वान्ते, सोमसिद्धान्ते, सूर्यसिद्धान्ते च दृश्यते । सिद्धान्तशिरोमणितः पश्चाद् लिखितेषु सर्वेष्वपि ग्रन्थेवस्य विषयस्य चर्चा वर्तते । अपनचलनवशात् सम्पातबिन्दुः पत्रि- मायां दिशि याति । यदि सम्मतविन्दुः स्थिरः कल्येत तर्हि भगणपूर्त्यर्थं यावता कालेन ग्रहः स्थिरसम्पातविन्दुं प्राप्नोति तावता कालेन चलसम्पातविन्द्वभिप्रायेण महोऽयनांशतुल्पविकलाभिरग्रतो याति । अत एवं प्रतिवर्ष नक्षत्रभोगेषु वृद्धिदृश्यते । २९. अयनांशविषये नवीनतम्-न्यूटनमहोदयेन भ्रमतो वालक्रीडाचक्रस्य ( Motion of top ) दृष्टान्तेन प्रतिपादितं यद् भुव आकृतिर्गोलाकृतिर्नास्ति । सा तु दीर्घगोलाकृतिः । अतस्तस्या आकर्पणकेन्द्रं गोलकेन्द्रं न । रविचन्द्रयोराकर्षणदिगपि सदा न समा, अतस्तयोराकर्षणविलक्षणतया भुषोऽक्षस्तत्कारणादेव क्रान्तिवृत्तस्य पृष्ठकेन्द्रं (कदम्ब ) परितो भ्रमति । अत एव नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातविन्दुरपि भ्रमन् दृश्यते । द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ३.१२ अत्र ककदग्यः, ध्रुनाडीटकेन्द्रम्', कसं, संका- कान्तिवृत्तम्, वि सं ना-नाडीवृत्तम् । स-सम्पातः कान्तिपातो पा । वर्षान्ने भुवोऽक्षस्य चलनाद् नाडीवृत्तपृष्टकेन्द्र ध्रु, स्थाने समायाति । नाडीवृत्तं च वि सं, ना जायते । अत्र यदि किश्चिद् नवं 'न' स्यात् तर्हि तदुपरिगतं कदम्ब- प्रोत कार्य तत्क्रान्तिवृत्ते क बिन्दी मिलति । एवं प्रथमव सस्य भुजः सं क तुल्यः, मध्यमशरश्च न क तुल्यः । एवं वर्षानन्तरं तस्य भुजः सं, क तुल्यो भवति । तत्र पूर्वमुजात् संसं, वृद्धिर्भवति, मध्यमशरम क्षेत्रम् ३.२ स एव । एवं नाडीवृत्तपृष्टकेन्द्रं प्रायः २६००० वर्षेषु कदम्बनक्षत्रस्य पूर्णपरिक्रमा करोति । इयं प्रतिवर्ष भुजांशे ५०५३ क एस की १. माडोष्ट केन्दार प्रायो ध्रुवनारा गृह्यते न तेनाय तापर्यम् । इदे न भुवोऽशो वर्धितः सन् पत्र भगोले लगति, तरस्थानम् । ध्रुवताराप्पस्पैद स्थानस्य परिक्रमा करोति ।

·बंधन परीक्षणविचारः द्विरगनगतिः ( Precession of Figuinoxes) कथ्यते । रविचन्द्रकश्योदीर्घटत्ता- कृतियात् चन्द्रपामविक्षेपस्य च महत्त्वात् परमक्रान्तिमानमपि स्थिर न । अस्य संस्कारस्य 'न्यूटेशन' संज्ञा कृता । अस्माकं शाम्नेष्यस्यानिरूपणात् तब विचारो न क्रियते । पाशात्त्या हि पार्कसमहोदयमयनगतिमिद्धान्तस्यान्वेपकं मन्यन्ते । तदनुसार- मयनगतिः २६ । ३०. अयनांशविपये सूर्यसिद्धान्तमतम्-~सूर्यसिद्धान्तानुसार कान्तिपासम्य भ्रमण दोलारूपं स्वीकृतमर्थान् क्रान्तिपत्तिः स्थिरमेपादियिन्दुतः २७ भागः पश्राद् गत्या पुनरनुलोमगत्या तव स्थानमायाति । एवमेकस्मिन् क्रान्तिपातभगणे १८८ अंशा भवन्ति । एकस्मिन् महायुगे ६०० क्रान्तिपातमगा। अतोऽनुपातेन योकमहायुगवः (४३२०००० सौरयः) ६००x१०८ अपनांशासाहि एकस्मिन् वर्षे ५४" अयनांशतिः समायाति । सूर्यसिद्धान्तबद् रोगश- शाकल्प-महासामसिद्वान्लेषु ६० दोलाभ्रमणानि भगणपाण्येकस्मिन् महायुगे खोकतानि । यपि दालाभ्रमसिद्धान्त आधुनिकसिद्धान्तेन सामञ्जस्यं न भजते, तथापि पर्तमानायनांशसंख्यायाः २७ अंशात्पत्वात् तत्समर्थका एवं कथयन्ति यद् यायदयना- शसंख्या २७ अंशेभ्योऽधिका न भवति तायदस्य पक्षस्थानीचित्यं न स्वीकतुं योग्यम् । 'भारतीय ज्योतिष' प्रन्यस्य रचयितुः श्रीशङ्करयालकृष्णदीक्षितस्य मतानुसारेण यदि सम्पातस्य पूर्णभ्रमः स्वीक्रियते, तहि कदाचित् कालान्तरे चैत्रादिमासेपु पर्पसमाग- मनाद् मधुमाधवमासयोः श्रुती यसन्तस्वीकाराय तेन विरोधो भवति । अत एष सूर्यसिद्वान्तादिसिद्वान्तप्रन्थेषु दोलानमणसिद्धान्तः स्वीकृतः, येनायनांशगगनया सह शास्त्रस्य विरोधी मा भूयात् । ३१. अयनांशविषये मुालादिमतम्-भास्कराचार्येण गोलयन्धाधिकारस्य १८तम श्लोके प्रतिपादितं यन्मुआलप्रभृतयः कान्तिपातमयनयलनशब्देन व्ययहरन्ति । तेषां १. शिरकृयो युगे मानां प प्रा परिलम्बन' (म. मि., नि. Ro, ९ श्लोकः) भन भाकरकाले कृत्य इत्यय व इति पदमामीन् । २. "युगः पातानोऽहोदयदलो मह." (रो० वि०, १५० म०, ३१ रलोकः)। "हस्पेनदेत प्राक् चाहनं युगे तानिए पातम्" (गा मिर, २ मपाय : ५६ "पुगे पट्श सहन्यो म प्राग्विलादते" (मो० वि०२५ म०, ३१ इन्लोकः) । 1. 'भारताप पोति' (पृ.)। .

·प्रहगणितमीमांसा मोनैकस्मिन् कल्पेऽयनचलनस्य १९९६६९ भगगा। यदि कल्पसौरवर्षेः कल्लायनचल- नभगगास्तदेकस्मिन् सौरवर्षे किमित्यनुपातेन यदि भगणे ३६० अंशा गृह्यन्ते, तदायनस्य चार्षिकी गतिः ५९.९ विकला समायोति । लघुमानसे च तस्या एवागीकारान्मुनालेन क्रान्तिपातस्य सम्पूर्णो भ्रमः स्वीकृत इत्यापद्यते । इदं मतं नवीनमतसदृशं वर्तते । ३२. भारतीयविधिना प्राप्तायनांशानां स्थौल्यसूक्ष्मत्वविचारः । बहुषु भारतीय करणग्रन्थेषु सिद्धान्तमन्थेषु चायनगते पिकं मानम् १ कलातुल्यं स्वीकृतम् । आधुनि- कैस्तु ५०".२ मानं स्वीक्रियते । अतः केचिदस्माकं क्रियानभिज्ञा भारतीयविधी स्वल्पदोपं प्रतिपादयन्ति । अस्मिन्नेराध्याये परमशाच यामप्यस्माभिः प्रतिपा- दितमिदं यत् केवलं मानानां तुलना वास्तविकी न भवति । तत्र पूर्वापरविचारोऽध्य- पेक्ष्यते । अतो भारतीयमानस्यौचित्यप्रदर्शनाय प्रयत्यते । तत्र वर्षमानेऽपि विचारः कार्यः । वर्षो नाम रवेमपादितः प्रचल्य पुनर्मेषादावागमनकालः (द्रष्टव्यं क्षेत्रम्३.१३) । यदि रविः सं० सम्पातस्थानात् प्रचल्य पुनः सम्पातस्थान प्राप्नोति, तर्हि स काल: स्थिरमेपादि- सम्पावसम्बन्धिवर्षः । अत्र ध्रुवस्थानं स्थिरं स्वीकृतम् । अयं निरयणवर्पकाल आधुनिको नाक्षत्र- वर्षः ( Sidreal year ) अभिधीयते । अस्य च मानम् ३६५।१५।२३।१६।४७ दिनाद्यम् । यदि ध्रुवस्थानचलनादेकस्मिन् वर्षे भुवः धु, स्थान प्राप्नोति तर्हि सम्पातः पश्चिमतःस, स्थानं याति । अतो यदा रविः सं स्थानात् प्रचल्य स, स्थान क्षेत्रम ३.५ प्राचि 1.मत्र म. म. श्रीयादेवशाखिभिः सिद्धान्तशिरोमणी २०९ पृ संगृहीताः श्लोकाः- उत्तरतो याम्यदिशं याम्यान्तात्तनु सौम्यधिभागम् । परिमरतां गाममा घलनं किचित् भधेदयने ।। विषुवत्यक्रममण्डलपम्पाते मेषादिः। पश्चात तुलादिरनयोरपत्रमासम्भवः राशिग्रयान्तरंऽस्मात् कादिरनुक्मान्मृगादिश्च । परमा शान्तिर्जिनभागमिताय निर्दिष्टोऽयनसन्धिश्चलन सम्भवति। तद् भगणाः को स्युगोरसमसगोऽपन्द्रमिताः । प्रोतः त।

·वेधेनपरीक्षणविचारस प्राप्नोति, तदा सायनवर्षों ( Tropical year ) भवति, तस्य च मानम् ३६५। १४१३११५३।२५ दिनाथम्। सं, सं चापः ५०".२६ मितः । इयमेचायनांशानामाधुनिक- मानेन वार्षिकी गतिः । अथ सूर्यसिद्धान्तानुसार भारतीयानां वर्ष दिनाय ३६५/- १५॥३१॥३१॥२५ वर्तते । इदमाधुनिकनिरयणवर्षमानात् ८१३४।३७ पलायमधिकम् । अर्थाद् यदा भारतीयवर्षस्य पूर्तिर्जाला सदा रविः संस्थानात् प्रचल्य सं. स्थान प्राप्तः । नवीनमते यदि सं, स-अयनगविस्तहि भारतीयानामयनगतिः सं, सं, भविष्यति । भारतीयायनगतिः-सं-सं, सं+सं सं. ५०.२६--संर्स, चाप:....... .(१) अथ सं सं. चापस्य मानम् ८१३४.३७ पलादिभिः सूर्यस्य रातितुल्यम् । सूर्यस्य मध्यमा गतिः ५९वा ३५४८ विकलात्मिका भवति । यदि ३६०० पलै: ३५४८ विकला लभ्यन्ते, नहिं ८॥३४॥३७ । पलैः किमित्यनुपातेन लब्धम् सं सं.-८".३७ भारतीयायनगतिः =५०".२६-+८".३७%D५८७.६३ यस्याश्च मानं भारतीय- पद्धत्या ५९" समायादि । यदास्य स्थाने गणितसौकर्याय स्वल्पान्तरादेककला गृह्यते, तदापि भारतीयानो मानमतीव सूक्ष्म वर्तते । ३३. भारतीयानामयनांशज्ञानप्रकार-सायनविपुवदिने सूर्यो मेपादौ भवति । अतः सायनमेपसंक्रान्ती सूर्य:०००० वर्तते । तस्मिन् कालेऽस्य गणितागवेन सूर्येण सह यदन्तरं तेऽयनांशाः । यथोक्तंभारकरण-"एवं विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्या रविदितो दृष्टस्तद् विपुवदिनम् । तस्मिन् दिने गणिवेन रविः स्फुटः कार्यः। तस्य मेपादेश्य यदन्तरं तेऽयनांशा झेयाः" इति । प्रायः सर्वेः सिद्धान्तकारैरयनांशज्ञाना- येयमेव पद्धतिः स्वीकृता । एवमुपलब्धायनांशैषिकायनगतेरनुपातेन तदयनांशप्तम्ब- विवर्षाणां ज्ञानं कृत्वा विलोमं संस्कृत्य निरयणवर्षों ज्ञायते । यया ग्रहलापये पर शकः । तदनन्तरं गतवर्षे वार्षिकगविज्ञानाद् अनुपातेनेष्टायनांशज्ञानं भवति । भिन्न- भिन्नसिद्धान्तभन्थेषु रविस्पष्टीकरणे किञ्चिद् मेदो जायते, अत एव तेषां वार्षिकी अयनगतिः किश्चिद् भिन्ना वर्तते । अत्र कतमा सूक्ष्मा, कतमा च स्यूलेति न विचार- 1. सिद्धान्तशिरोमणिः, पाताधिकारवासना, 70 १६२। १३ ·ग्रहगणितमीमांसा णीयम् । येन सिद्धान्तप्रन्थविशेषेण महायानयनं क्रियते, तदर्थ तस्यैव सिद्धान्तमन्य. स्यायनगतिमानं गृहीत्वेष्टायनांशा ज्ञायन्ते । तैश्च संस्कृत एव ग्रहो वैधादी गृह्यते । ३४. अनाधिकारे वर्णितरीत्या सिद्धान्तज्योतिषशास्त्र वास्तवकक्षागतस्य महस्य ज्ञानाद् वेधोपयोगिगणितद्वारा धक्रियाणां वर्णनाच्च वैदेशिकानामयमारोपो निरस्यते यद् भारतीया वेधविधी कुशला नासन् ।

·३. वैदिककालादारभ्येशवीयसंवत्सरस्यारम्भकालपर्यन्तं निर्वाधरूपेग बनाना ज्योतिपसरितो धारा ईशयीयसंवत्सरस्य १०० वर्षात् ४०० वर्षपर्यन्त पिटा बने। चतुर्थोऽध्यायः भारतीयग्रहगणिते यावनप्रभावसमीक्षा १. भारतीय-ज्यौतिपशास्त्रस्य ग्रहानयनविधिः प्रायशो यवनानां (Greeks) महानयनविधिना साम्यं भजते । यथा- (१) स्पष्टप्रहानयनाय मन्दशीघ्रफलानयनार्थ प्रतिवृत्तानां मन्दशीवपरिधीना च कल्पना यथा भारतीय सिद्धान्तज्योतिषे वर्तते, तथा श्रीकदेशीयटालमीमहोदयस्य 'सिंटेक्सिस्' नामके ग्रन्थे समुपलभ्यते । (२) उभयत्रापि सिद्धान्ते मध्यमो बुधशुक्नौ मध्यमरवितुल्यो स्वीकृती, रवि- केन्द्रिको वास्तवमध्यमग्री च तयोः शीघ्रोथत्वेन प्रतिपादितौ। मन्दफलसंस्कारोऽपि मध्यमरवावेव दीयते। (३) दीर्घवृत्तस्य स्थाने वृत्तमेव प्रहकक्षारूपत्वेन स्वीकृतम् । (४) शीघ्रकेन्द्रं च प्रायो मध्यमादेव रखेहीतं न तु मन्दस्पष्टात् । (५) बहिर्महाणां कक्षायाः केन्द्र रविस्थाने भूः स्वीकृतम् । अत्रापि शीघोच्चं मध्यम एव रविन तु मन्दस्पष्टः । भारतीययवनपद्धयोर्वेपम्यमपि किश्चिद् वरते, यत् प्रसङ्गानुसारं वक्ष्यते । २. टालमीमहोदयस्य गन्धरचनाकाल ईशयीयः १५० तमो वर्षों वर्तते । भारती. यानामिदानीन्तना ये सिद्वान्तज्योतिषशास्त्रस्य अन्याः समुपलभ्यन्ते, वेषां रचनाकाला ४२० शकादारभ्य स्वीक्रियते। भारतीयविधिनाऽयनांशगणनयापि यो मेपादिःसमायाति, सोऽपि ३४२ शकात् ५२७ शकपर्यन्तेपु वर्षेषु समायाति । ततः पश्चात्तु सिद्धान्तप्रन्थरूपेण पूर्णरूपेण विकसिता वर्तते । ॥ 1. भारवीयज्यौविपम्, पृ११.४५ ॥

·प्रहगणितमीमांसा ४. एतद् विलोक्य वेवर-विटने थीमोप्रभृतीनां पाश्चात्यविदुपां पाश्चात्यविद्या- प्रभाविताना केपाश्चिद् भारतीयानां च मतमिदं यदीशवीयसंवत्सरस्य १०० वर्षा- दारभ्य ४०० वर्षाभ्यन्तरे भारते यवनानां वेबीलोनियानिवासिनां च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रवेशो जातेपां चेमे स्वपक्षपोपकास्ताः- (१) यावनज्यौतिपशास्त्रे वेधक्रियाया महत्त्वं पूर्वाचायः संकष्टितानां वेधोप- लब्धीनां संरक्षणं चोपलभ्यते, येषां साहाय्येन ते कालान्तरोपलब्धफलैः सह तुलनां कृत्वा प्रहगणितस्य प्रक्रियाया विशेषतश्च प्रतिवृत्तभङ्गेर्नीचोचभङ्गेश्वाविष्कारमकुर्वन् । (२) भारतीयप्राचीनतमे साहित्ये नक्षत्राणां तेषां वेधोपलब्धभोगशेरादीनां च वर्णनं दृश्यते; परं पञ्चवारकाणां वर्णनं वैदिके साहित्गे न दृश्यते । अवो भारतीया वेधक्रियायां कुशला नासन् । यतो हि नक्षत्रवेधसंलग्नः पुरुषो महाद्युतिमतामति- गतिमतां च प्रहाणां ज्ञानं सद्यः कर्तुमर्हति । वेधोपलब्धफलसंग्रहस्य तेषां स्न्येव- दर्शनात् तेषां वेधे प्रवृत्तिर्न दृश्यते । ते तु सौरचान्द्रगणिते सौरचान्द्रमासयोः परस्पर- सम्बन्धान्वेषणे संतुष्टाः प्रतिवृत्तभङ्गेर्नीचोचभङ्गेश्चाविष्कार कर्तुमसमर्धा आसन् । (३) अद्यत्वे यत् सिद्धान्तग्यौतिपशास्त्रमुपलभ्यते तस्यारम्भ ईशवीयसंव- त्सरस्य पञ्चमशतकासन्ने काले जात एतत्तथ्यं तेभ्य एव प्रन्येभ्यः समानीतेन निरयणवर्षेण सम्यग् ज्ञायते । इदं ज्यौतिपशास्त्रं सर्वथा सम्पूर्ण प्रहगणितस्य च वास्तवज्ञान संपादयति । तादृशस्य ज्ञानस्य प्राचीनग्रन्थेषु दर्शनं नास्ति । प्रतिवृत्तानां परिधिवृत्तानां च कल्पनापि सर्वथा नवीनयवनगणितपद्धतिसदशी। अवो यवनानां सकाशादेव भारतीयैरिदं ज्ञानमुपलब्धम् । (४) प्राचीनभारतीयग्रन्थेषु क्रान्तिवृत्तस्य सप्तविंशतिविभागास्तु दृश्यन्ते, परं तस्य द्वादशराशिरूपेण मेपादयो विभागा न सन्ति । एवमेव सप्तवाराणामुप. लब्धिरपि नूतनेष्वेव अन्येषु दृश्यते । यवना एव मेपादिराशिविभागस्य प्रवर्तका 1. P.C. Sen-gupta:--Thas form 100 to 400 A.D. we hare a great gap of three hundred years in which Astronomie ical knowledge from Bebilonis and Greece came to ndia-Introduction to Brrgess's translation of Surya siddhanta, ·भारतीयग्रहगणिते यावनप्रभावसमीक्षा आसन् । वारप्रवृत्तिरपि तेषामेव ग्रन्थेश्यवलोक्यते । अतो भारतीयैर्यवनानामेव सकाशान्मेपादिविमागस्य वारगणनाप्रकारस्य च महणं कृतं भविष्यति । (५) भारतीयज्योतिपप्रन्थेषु 'केन्द्र'-'लिता''होरा प्रभृतयः शब्दा यवन- भाषायाः सन्ति । एतेनाप्येतदेव व्यज्यते यद् भारतीय सिद्धान्तश्योतिषशास्त्रस्य वर्तमान स्वरूपं यवनानां सफाशादधिगतम् । (६) सूर्यसिद्धान्तस्य मध्यमाधिकारे भयनामकोऽसुरस्तपश्चर्यया सूर्याज्योतिष- ज्ञानमुपलभते । अथ यदा ऋषिभितिं यदेतेनासुरेण सूर्यसकाशाद् ज्योतिष ज्ञानमधिगतं तदा ते तं समुपेत्य तस्माद महज्ञानं पृच्छन्ति । अथkue 4 स तेभ्यः प्रददौ प्रीतो महागां चरितं महत् । अत्यगुततमं लोके रहस्यं प्रासंमितम् ।। (सू० सि०, म० आ०, २७ श्लोके) वेवरमहाशयमतेन ईजिप्टदेशस्य तालमयसनामा नृपतिरेव भारतवर्षे संस्कृत- भाषायां तुरुमयनाम्ना प्रसिद्धः। स एव पश्चादसुरमय इति भारतवर्षे प्रसिद्धः । अतः 'टालमी' नामकगणकग्रन्थस्यानुवाद एवायं सूर्यसिद्धान्तः। अथ चास्य पोषक श्लोकान्तरं तत्र श्यते- रोमके नगरे माशापाम्लेच्छावतारक । मदंशः पुरुषोऽयं ते निःशेपं कथयिष्यति ॥ अथ चान्यदपि श्रूयते- म्लेच्छा हि यत्रनास्तेषु सम्यक् शावमिदं स्थितम् । पिवत्तेऽपि पूज्यन्ते किं पुनस्तत्वविद् द्विजः!! 1.तोपितस्तपसा तेन प्रतिस्तस्मै परार्थिने । प्रहाणां परित प्रादान्मयाय सविता स्वयम् ।। (सू. सि०, म० अ०, ५ इलो०) १. शारया समृपयनापि सूर्यहन्धयर मयम् । परियरुपैयाधो शन पन्तुरादरात् ।। ( ५० सि०, म०, प्र०, २६ इलो०) १. म. म. पण्डिताभार्गवेदिनः मुधातरहिण्याः संस्कृवभूमिकायाम् ।

·। . ग्रहगणितमीमांसा इत्यादिवाक्यानि चैतत् प्रकटयन्ति यत् सिद्धान्तज्योतिषशास्त्रं भारतीय- यवनानां सकाशादुपलब्धमिति । ५. पूर्वपक्षरूपेणोपनियद्धस्य मतस्येदानी समीक्षा क्रियते । अत्र (१)संख्यक- तर्गतत्तु ज्ञायते यद् यवनैः स्वतन्त्ररूपेण प्रतिवृत्तभङ्गेर्नीचोच्चपरिधिवृत्तानां च ज्ञान कृतम् , परं तेन नेतदधिगम्यते यत्ताहक प्रकारान्तरेणान्योऽपि फश्चिद् ज्ञान प्राप्तुं न शक्नोति । तेन त्वेतन्नितरां सुस्पष्टं जायते यद् धादिक्रियासु निपुणैरन्यैरपि जनस्ता- दृप्रीत्यय तज्ज्ञानं समधिगन्तुं शक्यते । अतः पूर्वपक्षिणां तर्कस्य मुख्याधारी (२) (३) संज्ञको। यतो ग्रहस्पष्टीकरणं भारतीयैः प्रतिवृत्तैर्नीचोचभङ्गिभिश्च संपाद्यते; तस्य तैः स्वयमेव ज्ञानं कृतमिति प्रतिपादनेन स्पष्टमिदं भविष्यति यद् भारतीया एव सिद्धान्तज्योतिषशास्त्रस्य मूलप्रवर्तका आसन् , यथा (१) संख्यके तर्के प्रतिपादित यद् वेधप्रतिफलितार्थानां च संग्रहेण महगणितस्य सूक्ष्मतत्त्वानां ज्ञानं संपाद्यते । विटनेमहाशयेन भारतीयगणकानां वेभाक्षमता प्रकल्प्यैव मन्दफलशीघ्रफलानयनप्रका- राणामाविष्कारस्य यशो यवनेभ्यः प्रदत्तमिति कृत्या सर्वप्रथम भारतीयानां धज्ञान- योग्यतायां विचारः क्रियते। ६. वेदेषु या यज्ञक्रिया विहितास्ता विशेषप्रकारेण निर्मितेषु कुण्डेषु संपादनीया भवन्ति । कुण्डनिर्माणार्धमत्यन्ता सूक्ष्मताऽपेक्ष्यते, अन्यथा नरो महापापभाग भवतीति प्रतिपादितम् । अतः कुण्डादिनिर्माणे धर्मविरुद्धाचरणभीत्या तैः सूक्ष्मा वलोकनं रेखागणिताङ्कगणितयोश्च ज्ञानं समुपलब्धम् । अतो ये पाश्चात्त्या एवं पदन्ति यद्' भारतीयानां सूक्ष्मनिरीक्षगशक्तिर्नासीत्तन्न समीचीनम् । अथ तयैव सूक्ष्मनिरी- क्षणशक्त्या भारतीयैप्रहनक्षत्राणां वेधं कृत्वा समयज्ञानं कृतम् । विभिन्नानां यज्ञ- क्रियाणां साफल्यार्थमुचितस्य कालस्य निर्देशः कृतः । रवेर्वेधेन दिनविभागानां मुहूर्तानां विपुवतः पण्णामृतूनां संवत्सरस्य च ज्ञानं कृतम् । वद्विपयिका बहधः श्रुतयः सन्ति । । 1. पुरश्चर्याणवे- यक्रवारमके कुण्ड यो जुहोति नरोऽधमः । तस्य प्राणी धनं पुप्रा जाया भाग्य च नश्यति । पण्डितनावरमिश्रद्वारा सिद्धान्ततरवविवेकटीकायो फुण्डप्रकरणामृतम् ।

·१०३ भारतीयमाणिते यावनप्रभावममीक्षा कस्यचिदपि नात्र संदेह इति कृत्या प्रमाणानामपेक्षा नास्ति । चन्द्रस्य वेधेन तिथीनाम- मान्तस्य पूर्णिमान्तस्य चन्द्रमासानां च ज्ञानं कृतम् । सूर्यचन्द्रयोर्वेधपरस्तैर्महणानामपि ज्ञानं संप्राप्तम् । महणविपये बहूनि मन्त्राणि सन्ति । राहोस्तम इति संज्ञा । ऋग्वेद- संहितायाः “यस्था सूर्य" (५४०) इत्यादिमन्त्रे खग्रासस्य वर्णनं वर्तते । तत्र काचि- दपि विभीपिका न प्रदर्शिता । अनेनेतज्ज्ञायते यदृग्वेदकालेऽपि भारतीया ग्रहणस्य कारणानि जानन्ति स्म । अन्यत्रापि बहुत्र स्थले महणानां चर्चा विद्यते वेदे । वेदेषु नक्षत्राणां चर्चाऽपि बहुन्न विद्यते । तैत्तिरीगसंहितायां ॥४९१० मन्त्रे नक्षत्राणां नामानि तेषां देवताश्च निर्दिष्टाः सन्ति । तन सप्तर्षीणां ध्रुवस्य च वर्णनमपि लभ्यते । श्राग्वेदसंहितायां १०६३।१० मन्त्रे ज्याधविष्ययोर्मध्ये वर्तमानयोर्नक्षत्रयोः इवान- संज्ञयोर्वर्णनं लभ्यते । ऐतरेयन्नाहाणस्य १३३९ मन्ने रोहिणीमृगशीर्पनक्षत्रयोः कथामयं वर्णने वर्तते । तैत्तिरीयप्राणस्य १११११०१६ मन्त्रे, १०१।२ मन्ने च रोहिणीनक्षत्रस्य रोहिणीस्व प्रतिपादितम् । अन्यत्रापि वेदेषु नक्षत्राणां तादृशमेय वर्णनं वर्तते यथा तेषा स्थितिः । अन्यर्थकानि च तेषां नामानि लभ्यन्ते येदेषु, यथा सप्तर्पिमृगशीर्षन्याधहस्त- प्रभृतिभिः शब्दः सम्यक् प्रतीयते । वर्षारम्भकालस्तु येदेषु विपुवदिनादारभ्यते, तदेव च ऋतूनामारम्भः । अत एव पिपुदिनस्य वसन्तपातसंज्ञा कृता- - "मुखं या एतरतूणो यद पसना (ले० प्रा० १।१२।६७), एवं च- "मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यत् फाल्गुनी पौर्णमासी मुखमुत्तरे पुच्छं पूर्वे" इति । एवं चन्द्रनक्षत्रवेधेन वेदफाले वसन्तपातस्य गणना क्रियते स । अयनचलन- त्वाद् वसन्तपातोऽपि चलति । विषुवदिनशानाय यात्म्मकालो विमिन्नेषु नक्षनेषु पथा प्रावर्तत तथा क्या तत्र तत्र मन्त्रा उपलच्यन्ते । अथैतेर "प्रज्ञानाय नक्षत्रदर्शम्" (वा० सं० ३०११७) इत्यनेन चैतज्ज्ञायते यद् वैदिककालन एप भारतीया कि यायां निपुणा आसन् । शुक्रः सदैव रविसमीप एव दृश्यते । अपरोऽपि प्रकाशवान् पहो पृहस्पतिर्मुवं परितो भ्रमतीत्यस्य कल्पना भाग्येदे दृश्यते । यथा- ईमान्यद् यपुपे यपुश्चक्रं रथस्य येमथुः । पर्जन्या नाहुपा युगामहा रजांसि दीययः ॥ इति ।

·१०४ प्रहगणितमीमांसा यदा भारतीयः प्रथमं गुरोर्वेधः कृतस्तदा स पुप्यनक्षत्रे दृष्टः- "बृहस्पतिः प्रथमं जायमानो विष्य नक्षत्रमभिसम्बभूव (ले० प्रा. ०११)। इयं परम्परा महाभारतेऽपि दृश्यते । यथा ग्रहयुद्धवर्णनम्- ततः समभवद् युद्ध शुक्रागिरसवर्चसोः । नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव ।। (कर्णपर्वणि १८ अध्याये) अथैवमेव ग्रहयुतिवर्णनं शल्यपर्वण एकादशाध्याये- "भृगुसूनुधरापुत्री शशिजेन समन्विती" इति । एवमेवोद्योगपर्वणः १४३ अध्याये महाभारतीययुद्धकालस्य नक्षत्रपरका वेधो: पलब्धा स्थिति णिता । कर्णवधस्य प्रहस्थितिवर्णनं यथा- "बृहस्पतिः संपरिवार्य रोहिणी बभूव चन्द्रार्कसमो विशांपते” इति । शल्यपर्वणि तस्य वधकाले-"भृगुसूनुधरापुत्री शशिजेन समन्यितौ” इति महस्थितिः प्रदर्शिता । एवं महाभारते वर्तमानसिद्धान्तप्रन्थानां सर्वेऽपि विषयाः समुपलभ्यन्ते । महाभारते च राशीनां मेषादिनामोपलब्धेरभावात्तत्र संख्यार्थ नन्दशब्दस्यानुपलब्धेश्च महाभारतं चन्द्रगुप्तशासनात् पूर्वमेव रचितमित्यवगम्यत इति पण्डितशङ्करवालकृष्ण- दीक्षितमहोदयानां मतम् । अतो भारते यवनप्रवेशात् पूर्वमेव भारतीयैवैधक्रियया प्रहगणितस्य ज्ञानं समधिगतमासीत् । वेधक्रियाया माहात्म्य सूर्यसिद्धान्तेऽपि प्रतिपादितम् । भमयुत्यधिकारे नक्ष- त्राणां प्रश्कान शराश्व पठित्वा- "गोल बद्ध्वा परीक्षेत विक्षेपध्रुवकं स्फुटम्" इति प्रतिपादितम् । १.स. सि., भन. यु. म., १२ इलो ।

·धादधिगतस्तर्हि तं स्वीकृत्य कश्चिदाचार्यः स्वमन्ये तंटिसति स्म । मइनि कागत एवं विचारेण स्पष्टमिदं यद् द्विदनेमहोदयसान्य पारनंगा यन्तननिदान- १-२.सि. शि. गोलबन्धाधिकारे छोर वामनानश्यन् । १०१ २८००५० परं तन्मुआलादीनां प्रन्थेषु दृश्यते । अस्य विपये मास्करेग लिखितम्-वदा शास्त्रस्य विकासपरम्पराया ज्ञानमप्युपलभ्यते । सा चैवमासीन् । यदि कश्चिन्ननोऽर्यो यथाह भास्कराचार्य:-"साम्प्रतिकोपलव्य्यनुसारिणी कापि गनिहारतम्या यदा पुनमहता कालेन महदन्वरं भविष्यति तदा महामनिमन्तो प्रसादीनां समानधनांग एवोत्पत्स्यन्ते । तदुपलभ्यनुसारिणींगतिमुररीझ्या घामानि श्रीमति मिन एवायं गणितस्कन्धो महामतिमद्भिधृतः सन्ननाद्यन्तेऽपि करे जिनवं न वि इनि। भारतीयग्रहगणिते यावनप्रभावसमीक्षा अथ नक्षत्राणां ध्रुवका अपि भिन्ना उपलभ्यन्ते, यथा- पञ्चसिद्धान्तिका प्रामस्फुटसिद्धान्तः कृत्तिका ३२°४० ३७२८ पुनर्वसुः ८८०० मघा १२६°०० १२९००० चित्रा १८३°०० अनेन, अथ च सिद्धान्तज्यौनिपशास्ने मन्दशीघ्रपरिधीनामन्येषां च पदार्यानां भिन्नत्वदर्शनेन भारतीया वेधकुशला आसन्निति ज्ञायते । घराहमिहिरेण बृहत्संहितायारतृतीयाध्यायस्य प्रथमश्लोके तदानीन्तनायन- प्रवृचिपरकोपलब्धिरेवं लिखिता- आश्लेषाक्षिणमुत्तरमयनं रवेर्घनिष्टाद्यम् । नूनं कदाचिदासीद् येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु।। इयं वेधप्रणाली सर्वत्रोपलभ्यते ज्योतिषशास्त्रे। तत्र च बहूनि वेधयन्त्राणि प्रतिपादिवानि । यदा येघवशात् पूर्वमानात् किम्विदन्तरं दृश्यते तस्य गगना वृता, पूर्वमानेषु च संशोधनं कृतम् । अयनांशविपये ब्रह्मगुप्तेन किंचिदपि न लिखितम् । स्वल्पत्वात्तै!पलब्धः, इदानी यहुत्वात् साम्प्रतिकैरुपलव्यः” इति। तव च ज्योतिष -- खनान्तरवशतस्तस्य पदार्थस्य सम्यागदेर्शाना बाढवित्रतत्त्वावशेषो भवति । .

·ज्ञान- प्रहगणितमीमांसा संपादनार्थमपेक्षिता वेधयोग्यता भारतीयेषु नासीदिति निराधारस्तेषां यवनेषु पक्षपात द्योतकश्च । ७. अथ ज्योतिषशाने नूतनाविष्कारार्थमपेक्षितानामन्येषां पदार्थानां विचारः क्रियते । अस्मिन् शास्त्रे नूतनचमत्कारोत्पादनाय गणितस्य ज्ञानमपेक्ष्यते । वैदिकक्रियाणां यज्ञादीनां संपादनाय कुण्डादिनिर्माणकुशलैर्भारतीयामितितत्त्वानां मधिगतमासीत् । यद्यतन स्वीक्रियते तथाप्येतत्तु स्वीकर्तव्यं भविष्यति यद् भारतीयानां जात्यत्रिभुजगणितस्य सम्यग्ज्ञानमासीत्तस्य शुल्यसूत्रेपु दर्शनात् । भारतीयैः प्रायः सर्वत्र जात्यत्रिभुजसाजात्येनैव सर्व प्रहगणितं प्रदर्शितम् । अतो भारतीयसिद्धान्तापेक्षितस्य ज्यामितेनिं तेपामासीदिति नात्र कस्यचित् संदेहः । अङ्कगणितस्याविष्कारकास्तु भारतीया एवेति सर्वेऽपि स्वीकुर्वन्ति । अर्द्धज्याभित्रिकोणमितिगणितं भारतीयैरेवा. विष्कृतं यस्य स्वरूपान्तरमाधुनिकं त्रिकोणमितितन्त्रम् । नवीना अपि एतस्याविष्कारक- मार्यभदं मन्यन्ते । आर्यभटात् पूर्वतराणां प्रन्थानामनुपलब्धेः श्रेय आर्यभटायैवा- याति, अन्यथा तस्य ज्ञानं तु ततः पूर्वमप्यासीदित्यनुमीयते । यवना अङ्कविद्यां न जानन्ति स्म । तैस्त्रिकोणमितितन्त्रेऽपि पूर्णज्याभिरेव ज्यानयनपद्धतिराश्रिता । इयं ज्यापद्धतिः स्थूला भवति । एवं विधिना विचारेऽपि ज्योतिषशाम्ने नूतनाविष्कार- योग्यता भारतीयेषु यवनानामपेक्षयाऽधिकासीत् । ८. अथ चेत् स्वीक्रियते यद् भारतीयैः सिद्धान्तज्योतिपज्ञानं यवनानां सका. शाद् गृहीतम्, तर्हि तत्रापि विचारः क्रियते । ययनेपु हिपार्कस् ( ई० पू० ३५०) महोदयात् पूर्व प्रहगणितस्य सम्यग्ज्ञानं नासीत् । अयमेव प्रहगणितस्य मुख्यतोऽन्वेपका स्पीक्रियते । तस्य कश्चिदपि ग्रन्थो न लभ्यते येन सह भारतीयग्रन्थानां तुलना क्रियेत । तथापि कथ्यते यदनेन प्रतिपादितां पद्धतिमनुसृत्य टालमीमहोदयेन स्वीयः सुप्रसिद्धः 'सिंटेक्सिस्' नामको अन्थो लिखितोऽस्ति । अतस्तेनैव भारतीयपन्थानां तुलना क्रियते । यदि भारतीयैः टालमीमहोदयात् प्रेरणा गृहीताऽभविष्यत् तर्हि वस्योपलब्धय- स्तस्य विधयश्च तैः सादरं गृहीता अभविष्यन् । प्रथम तावदुपलब्धिषु विचारः क्रियते । अधस्तने चके तुलना कृता वर्तते- .. पी० सी. सेनगुप्तबास मंजेंसकृतसूर्यसिद्धान्तटीकामा भूमिकायामाचार संगृहीतम् ।

·टालमीमानम् ३६५.२६३१५७९ (मेटनद्वारा) ३६५९.२४६ ८०० (१) (२) (४) पदार्थः आधुनिक मानम् आर्यभटीये खण्डखायके ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते (मध्यमम्) १. नाभववर्षः ३६५.२५६३६०४, ३६५.२५८६८०५ ३६५२५८७५ ३६५.२५८४३७५, (दिनात्मकः) २. आर्नववर्षः ३६५.२४२१९८८ ३. सूर्योत्रम् २०१° १३' (अंशादिकम्) (ई० सं० १९००) ७° १९ (ई० सं० ५००) (ई० सं० ४९९) (ई० सं० ४९९) (ई० सं० ४९९) ४. रयेः परमं मन्दफलम् १५५१०॥ २८५४" २०१४ २०२० ५घान्द्रमास: २९.५३०५८८१ २९.५३०५८२ २९.५३०५८७४ २९.५३०५८२ (दिनात्मकः) नाभनमगगपूर्तिकालो ३२३२.३७२४३ ३२३१.९८७०७९ ३२३१.९८७८४४ ३२३२.७३४१२ दिनात्मक ७. चन्द्रपातम्य नक्षत्रमगणपूर्तिकालो ६७९३.३९१०८ ६७९४.७४९५११ ६७९४.७५०८३४ ६७९२.२५३९६ दिनात्मक ८. चन्द्रपरमविक्षेपः ५८४३" ४°३० ४.३० ४°३० ९. चान्द्रं परमलम्बनम् ५७२०":४७९ ५२३०॥ ५२४२॥ ५१४२.३" 1. टाठमीमहोदयस्यायनगति:२६", भारतीयानां च=५९॥ २. भारतीयपरमलम्बन गते: पादाशतुल्यं स्वीकृत्य । ६५° ३० २०२३३॥ २९५३०५९२७ भारतीयग्रहगणिते यावनप्रभावसगीक्षा ३२३२.६१७६५६ ६७९६.४५५७२ ५० ५३२४" १०७ ·१७॥ ܪܙܕ १५४०॥ ७७९.९५०८ १२५.८७८६ ३९८.८८६४ ५८४,००० ३७८.०९३० महाणां मन्दोचम्' (५०० ई० म. १०. सूर्यस्य परमलम्बनम् ०८.८०६॥ - ११. चन्द्रनिम्वच्यासार्धम् . १५५३३॥ १५५४॥ १६०.३२ १६०.३२॥ १२. रविविम्बल्यासार्धम् १६१.३॥ १६२९४॥ रयिसंयुतिः ( दिनेषु) भीमस्य ७७९.१३६ ७७९.९२१२ ७७९,९२१२ ७७९९२२२२ बुधस्य ११५.८७७ ११५.८७६१ ११५.८७८५ १२५.८७८४ गुरोः ३९८.८६७ ३९८.८८९५ ३९८.८८९७ ३९८.८८९५ ५८३.९२० ५८३.८९७५ ५८३.८९७६ ५८३.८९६८ शने ३७८.०९० ३७८,०८५९ ३७८.०८६० ३७८.०८६० लाकयेर) मं. (मध्यममानम्) (४९९ ई० सं०) भीमस्य (४९९ ई० सं०) (४९९ ३० सं०) १२८०२८ ११८० ११०० १२७ बुधस्य २३४०२१ २१०० २२०° गुरोः १७००२२ १८०° शुक्रस्य २९००४ शनेः २४३ 20 २३६० २४०० २५२२ प्रहाणो पाता (५२०३० म०) (४९९ ई० म०) (४९९ ई० सं०) (४९९ ३० सं०) (मध्यमानम्) भीमस्य ३८०३५५ बुधस्य ३०°३५४ १. सलमीमते मन्दोषगतेरमायेन तस्य ११॥ तुल्येनायनांगेन केवरलेन तम्य महायोदयस्य समाधान न जापते । २. टालमीमतेन पानगरभावेणायनाशयम्धिधना ५०० भन्तरेण मारय पोल्यस्यसमाधान वर्तते। प्रहगणितमीमांसा १०६४० २८१०१० १५२०९ , १६०० ८०० १७०० ९०० २२४०१० २५°३० २०० १०० ·८२° २ १८३° गुरो १००° ६३°१६ २००°३२ १०३°१४ ('वर्जेसपरिशिष्टम्') १००० प्रहाणा परममन्दफसानि' सूर्यस्य २०२३ ॥ ५० १ ६॥ ११° ३२ १०॥ २०५२' २३॥ ५° ०४८ १०० १ ३६" मीमम्य बुधम्म' गुरोः २° २३ ॥ १०५५२७॥ ६ १७ १२" १०°४१ ३३" २३°४० ४३" ५°३११४॥ •°४४११" ६०२६ १२॥ (मध्यममानेन) २३६° १६ ४. ५° ०४८" २°५१' ५३॥ भारतीयग्रहगणिते पावनप्रभावसमीक्षा प्रहाण शोधपरिचयः २४३°४० २३४० भीमब २३२० १३२० २२९° ३० तः २५६° ३० १३०° ३० तः १३९० ६७° ३० तः ७०० २६५° ३० तः २५६° ३० ३६°३० तः ४०० १३५° ६९० २५९० १३९० २१ २२.६॥ बुधम्य गुरोः २५८० ३५० २६०० २३. १६".८ ३७५३४०".८ .. भारतीय ज्योतिष, Z. ४८० २. मात्र उपशुस्योगधुनिकं मन्दपलं ररिकेन्द्रितक्षापरम् , अतो भारतीयमानेन तुलनाईम् ।

·प्रहगणितमीमांसा
एप्यन्तिमफलानि मया स्वयं समानीवानि।
(.)तुलनार्थमाधुनिक्मतानि भया कुत्रचिदपि न
शनि ।
मतोऽस्य
अन्यस्य द्वितीयाध्यायस्य २१ मक्रमरीत्या स्वयमेव समानीतानि यथा भू र प्रत्रिभुजे
(.) भन्तहयोः
दष्टम्यं .. क्षेत्रम् ।
ज्या र भूप्रज्या
%D
--
भूर. ज्यारि प्रभू
रप्र ज्याप्रभू
Zर भूम
ज्या/रभूम माने परम
यदार प्रभू-१..
ज्या/र भूप्र
i
था ज्या परमशीघ्रफलम्
भूर
बुधस्य र प्र="३८७१...(1)
='७२३३...(२)
क्षेत्रम् "
रा
शेषमनिमदृष्टपटिप्पण्या विलोक्यम्
क्षेत्रम् १.२

·'ज्याप्रमूरxज्यारम्भस माने परम भारतीयगणिते यावनप्रभावसमीक्षा अस्य चक्रस्य सम्यगध्ययनेनेमे प्रतिफलन्या:- (१) ज्योतिषसिद्धान्तस्यांधारभूतानीमानि मानानि भारतीयैः टालमी- महोदयान्न गृहीतानि । यतस्तत्र कापि साम्यं नास्ति । (२) बहुत्र स्थले भारतीयानां मानं टालमीमानापेक्षया सुसूक्ष्मं येनैतनितरां सुस्पष्टं भवति यद् भारतीया वेधकलायां निपुणा आसन् । (३) भारतीयानां विभिन्न सिद्धान्तपन्थानां मानानि प्रायस्तुल्यानि । एतेन भारतीया परम्परा सुस्पष्टं व्यक्ता भवति । (४) प्रतिवृत्तानां मन्दनीचोशमगीनां पोषिकाच लब्धयः परममन्दफलरूपाः शोधपरिधिरूपाश्चापि भारतीयानां टालम्युपलब्धिभ्यो भिन्नाः । यदि भारतीयैहगणित टालमीतो यथनाना सकाशाद् या गृहीतमभविष्यत्तर्हि रोपां चानि मानान्यपि तैः सादर गृहोतान्यभविष्यन् । अथ भिन्नेष्यध्येतेषु मानेषु चेदेतत् कम्यते यन्मानानि तु भार- तोयैः स्वयं वेधेन समानीतानि परं तेषां क्रिया यवनानां सकाशाद् गृहीता, तदपि न सत् । यतो हि येधे कुशलो जना स्वयमेवैवान सिद्धान्तानाविष्कतु क्षमः । ९. भारतीयज्योतिषशास्ने मन्दशीमफलानयनविधिस्तयोः फलयोः संस्कार- विधिरपि भिन्न इत्येतत्सर्वमस्य ग्रन्थस्य प्रथमाध्यायस्य १४ प्रक्रमे द्वितीया- ध्यायस्य २५ प्रक्रमे प्रदर्शितम् । मध्यमसूर्यप्रयोरन्तरेण (मध्यमशीयकेन्द्रेण ) साधि- तय शीघ्रफलस्य सकृत् संस्कारापेक्षया भास्करस्यान्येपां चाचार्याणामसात् संस्कार: बुधनीमान्त्यफलज्या- ३८1 शुकशीधानस्यफ्रज्या-'७२३३ (२) यहि हाणाम् द्रष्टव्य क्षेत्रम् ४२ .-श्या८ र प्रभु ज्या भूम पदा भूप्र%९०° मन भूर मानम् रममानम् -भौमस्य-1.५२३० गुरोः०५.२०१२ शनेः-९,५१८८ :शीप्रान्सकलाया :-- भूर ধীমমিছবিধা ·११२ प्रहगणितमीमांसा सुसूक्ष्म फलं प्रदास्यति । यदि सत्कर्मणेय शीमफलसंस्कारविकीर्पिद आसीत्तदा केन्द्रसाधनार्थ मध्यमरविस्थाने स्पष्टस्य रवर्ग्रहणं कर्तव्यमासीत् । दालमीमहोदयोऽय- मांशगति ३६" प्रतिवर्ष मन्यते, भारतीयानां च ५९" अतीव सूक्ष्मेति प्रतिपादिवमेव अस मन्थस्य तृतीयाध्यायस्य ३२ प्रक्रमे। अथान्यदपि वर्तते । टालमीमहोदयेन चन्द्रस्पष्टीकरणे 'इवेक्शन' नामकस्यातिमहत्वपूर्णस्य संस्कारस्याविष्कारः कृतः। बुधसाधने च तेन चलं मन्दप्रतिवृत्तकेन्द्र स्वीकृतम् । सिद्धान्तज्यौतिपे बुधविषयिका कल्पना तु कुत्रचिदपि न दृश्यते । 'इथेक्शन्' संस्कारतुल्योऽपि कश्चित् संस्कारः प्राचीनतमे सिद्धान्तज्योतिषग्रन्थेषु नोपलभ्यते । यदि टालमीमहोदयस्य प्रन्थादस्माभिः सिद्धान्तज्योतिपतत्त्वानि गृहीतान्यभविष्यंस्तस्माभिस्तस्य विधीनां सूक्ष्मवत्त्वानामपि प्रहणं कृतमभविष्यत् । १०. टालमीमहोदयात् प्राग् ययनदेशीयस्य कस्यचिद् प्रन्थस्य चर्चा न श्रूयते । एवं जनानां विश्वासो यत् 'हिपार्कस्' महोदयेन थावनज्योतिषशास्त्रस्य मुख्य- सिद्धान्तानां विशेषतश्च प्रहगणितस्याविष्कारः कृतः । तस्य मतमेवानुसृत्य टालमी. महोदयेन स्वीयस्य प्रन्यस्य रचना कृता । टालमीमहोदयस्य ग्रन्थस्यास्माकं सिद्धान्त- ज्योतिषशास्त्रे प्रभावो नास्तीति ८ म ९ मप्रक्रमाभ्यां सम्यक् प्रतिपादितम् । यद्येवत् कथ्यते यत् टालमीमहोदयात् प्रागेव 'हिपार्कस'महोदयस्य सिद्धान्तानां भारते प्रचारो जातो येनेशवीयसंवत्सरस्य पवमे शतके स्माकं ज्योविपशावं परिपक्कदशायां दृश्यत इति तत्रापि विचारः कर्तव्यः। ११. वत्र प्रथमं शैली (Style) पद्वाच्यायां भारतीयलेखनपद्धत्यां विचारः क्रियते । वेदकालादेव दृश्यते यद् भारतीयैर्नक्षत्राणामन्वर्थकानि नामानि गृहीतानि । भौमशीघ्रान्त्यफलज्या- -.६५६३(३) १.५२३० - गुरुशीघ्रान्स्यफलज्या - ५.२०८२ शनिशीमान्त्यपालण्या =.०४८...(५) भय यदि रूप मिग्यायो ३६०० परिधिलंम्पते सहि शीघ्रान्त्यफलस्यया किमित्य- नुपातेन (१),(२), (३), (४), (५) मानानि २६. संगुण्य परिधि- मानान्युपलब्धानि ।

·११३ भारतीयग्रहगणिते यावनभभावसमीक्षा मध्यादयो मासा प्रस्तुपरका यथार्थवोधकाः । ततः परं चान्द्रमासाथैत्रादीनां चित्रादि- युगपूर्णिमापरकार्थबोधकाः सन्ति । एवमेव सिद्धान्तज्योतिषशास्त्रेऽपि शब्दा दृश्यन्ते । यथा भानुसिग्मरश्मिप्रभृतयः शब्दाः सूर्यस्य तीनकिरणयोधकाः। सोमनिशाकर- सुधादीधितिप्रभृतयः शब्दाश्चन्द्रस्य दृश्यस्वभाव प्रकटयन्ति । एवमेवाहारकशनैश्व- सदया शब्दाः। मन्दोचशब्देन यवनै केन्द्राद् दूरतरः प्रदेशो गृहीतः, भारतीयैस्तु कक्षावृत्तस्य तत् स्थानं गृह्यते यत्र तस्य गतिर्मन्दतमा जायते । यथा तैरुपलब्धं तथैव तस्य शब्दस्याथिका संज्ञा कृता । एवमेव यवनैः शीघ्रोधस्य 'कंजंक्शन्' संज्ञा कृता, या महस्य रविणा युतेर्बोधिका । भारतीयैस्तु तत्र प्रहस्य दृश्या गतिः शीवतमा लब्धेत्य- न्वर्थकं नाग धृतम् । नास्यायमभिप्रायो यद् यवनानां संज्ञा निरर्थिकाः, परमस्माक- मयमाशयो यत् स एघार्थो यवनर्मारतीयैश्च विभिन्नदृष्टिकोणेनावलोकितो यस्तयोरेफ- स्यैवार्थस्य स्वतन्त्राविष्कारकत्वं सूचयति । धर्मपरायणमारतीयरुशस्थान आकर्षकाणा देवविशेषाणां फल्पना कृता । तत्र मध्यमस्पष्टप्रयोः परस्परं सम्बन्धप्रदर्शनसमये 'फलानयन' समये च भारतीयानामाकर्पणपद्धतिः सम्यक् प्रदर्शिता । युगादितोऽहर्गणा- नयनपद्धतिस्ततश्चन्द्रादिसाधनमीशवीयशकात् १४०० पूर्व वेदाङ्गज्यौतिये दृश्यते । १२. येऽन्न पाश्चात्त्या विचारकास्त प्रभाविता भारतीयाश्च केचर विचारकाः सन्ति, तैरस्मिन् सध्ये कदाचिदप्यवधान न दत्तं यद् भारते ज्योतिषशास्त्रप्रचारोऽन्य- देशानामिव विज्ञानरूपेण न जातः । अत्र तु पदार्थानां प्रकाशनार्यवास्य शाखस्या- ध्ययनं संजातम् । वेदानां पदस्यज्ञेषु ज्योतिपं मूर्धनि स्थितम् । भारते ज्योतिष ज्ञानमपि वर्तते विज्ञानमपि । ज्ञानपरकत्येनैतत् खीय शास्त्रीय रूपं धारयति, विज्ञानपरत्वेन प्रहनक्षत्रादीनां यथार्थी स्थिति योधयति । ज्ञानस्वस्पत्यादिदं शास्त्रं वेदानुकूल शास्त्रान्तरानुकूलमर्थ प्रतिपादयति । विज्ञानयरूपेण च तेनानीताः पदार्था यथार्थ- स्थितिबोधका भवन्ति । यथा वेदेषु प्रहणस्य कारणं तमः सैहिकयो या प्रदिष्टः । शास्त्रेषु ( पुराणेषु) तन्न राहुविषयिणी कथा दृश्यते । भारतीयैश्च ज्ञानविज्ञागयो समन्वय एवं कृतः- राहुः धुभामण्डलगः शशाई शशाङ्कगइछादयतीनविम्वम् । तमोमयः शम्भुवाप्रसादात् सर्वांगमानामविरुद्धमेवत् ॥ इति । १. लिशिप्रणवासनायो गोहापाये १० तमः श्लोकः।

·ग्रहगणितमीमांसा एतादृशा भावा ब्रह्मगुप्तलालश्रीपतिप्रभृतिभिरपि प्रकाशिताः सन्ति । अथ चैवमेध सूर्यसिद्धान्तादिनन्येप्वयनविषये दोलाभ्रमणसिद्धान्तप्रतिपादनमप्येवदर्थमेव कृवं येनास्य सिद्धान्तस्य चैत्रादिमासानां वैदिकैर्मध्वादिमासैविरोधो मा भूयादिति पूर्वमेय प्रतिपादितम् । पाश्चात्त्यदेशेषु तु ज्योतिष फेवलं विज्ञानरूपेण विष्ठति । अत एव ते भारतीयां पद्धतिं वृथाकल्पनाभिर्दूषयन्ति । वस्तुतो नेतद् दूपणमेतत्तु भारतीयानां स्वतन्त्राविष्कारस्य सूचकम् । यदि भारतीयैः शास्त्रमिदं यवनानां सकाशाद् गृहीतमभविष्यत्तहि तेषां रचनापद्धतिस्तत्र तत्र दृष्टिकोणोऽपि यवनसदृशोऽभविष्यत् । १३. वैदिककाला देव वेदानस्यास्य शाखस्य धारा प्रवाहरूपेणाप्रेसरा दृश्यते । १४०० ईशवीयवर्षेभ्यः प्रागेव वेदाङ्गज्योतिपे भारतीयरिमे पदार्थाः सम्यग्ज्ञाता आसन्- पञ्चवात्मके युगे (१) १८३० सावनदिनानि । (२) ६२ चान्द्रमासाः। (३) ३० क्षयतिथयः। अत्र भारतीयस्तिथ्या आविष्कारोऽपि कृत आसीदिति पी. सी. सेनगुप्तमतम् । इतः परं तिथिगणना नक्षत्रगणना सूर्यचन्द्रयोर्गतिगणनापि तत्रोपलभ्यते । ततः परं सूत्रेषु निरुक्ते च ज्यौतिपचर्चा दृश्यते । स्मृतिपु महाभारते च ज्योतिपशास्त्रस्य सर्वाङ्गीणोन्नतिदृश्यत इत्यस्य निबन्धस्य ६ प्रक्रमोपदिशा ज्ञायते, तन महचारस्य ग्रहयुतेप्रहनक्षत्रयुतेर्वक्रगतेश्च दर्शनात् । परमीशवीयशतकस्यारम्भात् चतुर्थशतकं यावज्योतिषशास्त्रपरकः कश्चिद् ग्रन्थो न दृश्यते, येन धारेयं विच्छिन्नेव प्रतीयते। अस्य किं कारणमिति सामान्यतो विचारे क्रियमाणे कश्चिदपि हेतु!पलभ्यते । अतोऽत्र विचार्यते। १४. पाश्चात्या विचारका भारतीयां परिस्थिति सम्यगवबोधुमसमर्थाः, यतस्ते ज्योतिषशास्त्रमन्यशास्त्रनिरपेक्षया घशा पश्यन्ति । भारतीयाभिः सामयिकीभिः स्थितिभिपरिचिता एव ते। भारते महाभारतासन्नकाल एकस्या नूतनाया विचार- धाराया अभ्युदयो जातः । सा कालान्तरे पुराणसाहित्यरुपेणोपलभ्यते । इमानि पुराणानि कालान्तरे गते चैदिकधर्माङ्गतां प्रापुः । तेषां च प्रभावो वैदिकप्रभावादप्यधिको जातः । अर्वाचीनं सर्वमपि संस्कृतसाहित्य पुराणसाहित्येन प्रभाविवमित्यनन कस्यचिदपि सन्देहः। १. पर्जेस्कृतटोकाया भूमिकायो ३३-१४ पृष्टयोः ।

·भारतीयमहगणिते याममायसमीक्षा साच विचारधारा ईशयीयशतकस्य पञ्चमे शतके महतीं पुष्टिं गता। धार्मिकप्रचाऽपि पुराणानां पुराणदेवतानां च वेदेभ्यो देवताभ्योऽधिकं महत्त्वं जातम् । एतादृश्यां परिस्थिती ज्योतिषशास्त्रस्य पुराणसाहित्येन समन्ययोऽवश्यं कर्तव्योऽभूत् । चेदे च युगं पञ्चवर्षीयमासीत् , यदनुसार वेदाङ्गन्यौति गणितं लभ्यते । पुराणेषु युगादीनामन्यैव व्यवस्था । तस्या व्यवस्थाया ज्योतिषशास्त्रे सम्पादनमावश्यकमभवत् । अत एव तदानीन्तनैर्गणकमूर्धन्यतनया व्यवस्थया शास्त्राणां रचनों कृता । तत्रया युगव्ययस्यैव भूतापरिवर्तनस्य हेसुरासीदिति सूर्यसिद्धान्तस्य- शास्त्रमेतत्तदेवाय यपूर्व प्राह भास्कर।। युगानां परिवर्तन कालभेदोऽत्र केवल इति शोकस्य फलितार्थः । अत्र युगाना भेदेन कालभेद एवात्य शास्त्रस्य प्राचीन शास्त्राद् भेदकारका मूलाः सिद्धान्तास्तु प्राचीना एवेति सूर्यसिद्धान्ताभिप्रेत आशयः । अथ नूतनक्रमनिर्धारणाय तैः स्थकाले वेधानि सम्पाद्य तदानीन्तने काले वर्तमानानां अमोतिपसिद्धान्तानां नवीनरूपेणोपस्थापन कृतम् । अत एव निरयणा प्रहारतेषां काले वर्तमाने मेपादी समायान्ति । एतेन नेतच्छवयं यत्तेतना सिद्धान्ता यवनप्रेरणया लिखिता यतस्तैरपि तेषां शास्त्राणां प्राचीनता स्वीकृता । वराहमिहिरेणापि पश्चसिद्धान्ति- कायां प्राचीनानां सिद्धान्तप्रन्थानां चर्चा कृता । ब्रह्मगुप्तेनापि महता कालेन खिलीभूतस्य प्राङ्गासिद्धान्तस्यैव जीर्णोद्धारः कृतः । सूर्यसिद्धान्ते गोलस्य सम्यग्वर्णनं कृत्यापि सूयांश- पुरुपेण प्रतिपादितम्- "तस्माद् गुरुपदेशेन रचयेद् गोलमुत्तमम्" इति । यदि प्रहगणितयोधको गोलः सर्वथा ययनाश्रितो नवीन एवासीत्तहि सूर्याश- पुरपेया गुरुपरम्परायार्चा पुतः कृता ? अनेन ध्यन्यते यत्तदानीन्तने काले ज्योतिण- ध्ययनाध्यापनार्थ गुरुपरम्परासीत् । अथ च फाले गते नूतनसिद्धान्तः सर्वक्रियाघटकत्वात् प्राचीन परम्परायाः प्रयोगाभावासोपो जातः । यानि च शास्त्राण्यासम् वेषु पनि लिवं वानि । फानिधिश प्रागुप्तसारशेगडतानि । शायमिदं मायशी गुरुमुनादबाधीयतेला १.सू.मि., म० भ०, ९म: इौकः । १. सू.मि, यौरियोपनिषदष्पापः ।

·प्रहगणितमीमांसा शास्त्रमिदं परमरहस्यत्वेनोवोषितं प्रायः सर्वेषपलब्धसिद्धान्तेषु । अतः सम्भवमिदं यद् रहस्यरूपेण संरक्षिताया विद्यायाः कालान्तरेऽव्यवहार्यत्वाद् लोपो जातः । अतो भारतीयज्योतिषशास्त्रस्य धारा ईशवीयशतकस्य १०० वत्सरात् ४०० वत्सरं यावत् खण्डिता प्रतिभाति सा न तथा। अनेन प्रकारेण विचारेण भारतीयानां निरयणवर्ष- विपयक आरोपोऽपि वृथा सिध्यति । १५. क्रान्तिवृत्तस्य २७ भागास्तु नक्षत्ररूपेण दृश्यन्ते वैदिके साहित्ये, परं तत्र मेपवृपादिरूपेण द्वादशभागा न दृश्यन्ते । तथापि सौरमासानां १२ संख्या तत्रोपलभ्यते- वेदमासो धृवत्रतो द्वादश प्रजावतः । वेदा य उपजायते । (ऋ० सं० २२५८) द्वादशारं नहि तजराय पर्वर्ति चक्रं परिद्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्तशतानि विंशतिश्च तरतुः ।। (ऋ० सं० १२१६४।११) अस्मिन् मन्त्रे मासानां संख्या १२, वर्षे दिनरात्रिसंख्या (मिथुनासो) च ७२० प्रतिपादिता । एतेन वर्षे दिनसंख्या ३६० मिता समायाति । यद्यपि कालान्वरे चान्द्रमासानां प्रचारो जातः, तथापि वर्षमान सौरमेवातिष्टन् । अत एव कदाचिदेकस्मिन् सौरवर्षेऽधिमाससहितात्रयोदशमासा उपलभ्यन्ते । "द्वादश चा वै त्रयोदश या संवत्सरस्य मासाः" इति । वेदाङ्गज्योतिषेऽपि कालविभागस्यैवं कल्पना कृता-- ..मत्र सूर्यसिद्धान्तस्य मध्यमाधिकारे- "रहस्य परमें गुआं जिज्ञासुर्सानमुत्तमम्" इति । दिग्यं ज्ञानमतीन्द्रिये यापिमिळा पशिष्टादिभिः पारम्पर्यवशाइ रहस्समवनों नीवं प्रकाश्यं ततः । इत्यादि सिदान्तशिरोमणौ गोलाध्यायस्य विकाधिकारे ।

·1. Namos of the gods came into Greece fiom Egypt. भारतीय प्रहगणिते यावनप्रभावसमीक्षा ६० पलानि- १ घटी ६० घट्या- १ दिनम् ३० दिनानिः- १ मास: १२ मासा- १ वर्षः - एवं प्रतीयते यद् द्वादश मासाः सूर्यस्य क्रान्तिवृत्तपरिक्रमायोधकाः । अतो यदि क्रान्तियत्तस्य १२ भागाः क्रियन्ते तर्हि १२ राशयो लभ्यन्ते । तासां मेपादिसंज्ञा यद्यपि वैदिकसाहित्ये महाभारते च नोपलभ्यन्ते, तथापि तस्य सुस्पष्टं प्रमाणं विद्यते यत्तेरिमा अन्येषां सकाशाद् गृहीताः। यतो हि मेषादिसंज्ञा यवनैः स्वयं नाविष्कृता, परं तैस्ता स्वाल्डियनजनानां सकाशाद् गृहीताः, तैश्चापि प्रायनदेशेभ्यो विशेषतो भारताद् गृहीता भविष्यन्तीति वजेसमहोदयमतम् । अब ७ वाराणां विषय उच्यते । तत्र यवनैः ७ वाराणां कल्पना कृतेति निराधारम् । याराणां नामानि देवानां (ग्रहाणा) नामानि । तानि च ययनैमिश्न- देशीयानां सकाशाद् गृहीतानि । यथोक्तं हिरोडोटसमहोदयेन-~"देवानां नामानि ययनदेशे मिश्रदेशात् समागतानि" इति मिश्रदेशीयरिमानि नामानि प्राच्यदेशीयानां खाण्डियनजनाना सकाशाद् गृहीतानि, तैश्चैतानि भारतीयानां सकाशाद् गृहीतानि सन्तीति वर्जेसमतम् । वेदेषु वाराणां वाचको वासरशन्दो दृश्यते यथा- आदिप्रत्नस्य रेतसो ज्योतिप्पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिया ।। (ऋ० सं० ८१६३०) अथ चाधर्षज्योति- आदित्यः सोमो भौमश्च तथा चुधगृहस्पती । भार्गवः शरश्य एते सात दिनाधिपाः ॥ १३ ॥ -BIHz Quoted from Burgess's S. S. Appendix p. p. 390 ·प्रहगणिमीमांसा इत्यनेन स्पष्टं प्रतीयते यद् वाराणां सप्तसंख्या तेपां नामानि च भारतेऽति. प्राचीनकालत एवं प्रचलितान्यासन्निति वर्जेसमतं सप्रमाणं वर्तते । १६. यत्तु 'केन्द्र'-'लिप्त'-आदिशब्ददर्शनाद् यवनप्रभावाकान्तं ज्योतिषशास्त्र कथ्यते तन्न सत् । संस्कृतस्य यवनमापायाश्च व्याकरणे सदृशे एव वर्तेते, तत्र बहूनां च शब्दानां साम्यं वर्तते । यथा वेदे शुक्रवाचकः 'चेन' शब्दो दृश्यते--... हैके शुकस्य पुरोरुचं कुर्वन्ति । अयं चैनश्चोदयात् पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमान इति । तदेतस्य रूपं कुर्मो य एप तपतीति यदाह ज्योतिराजरायूरिति" (श० प्रा० ४२११) इति । अथ लैटिनभाषायां शुक्रशब्दार्थे 'वेनस' शब्दो दृश्यते । अथ यवनभाषायां शुक्रवाचकः 'कुप्रस' शब्दोऽपि शुक्रस्यैवापभ्रंशः प्रतीयते । बहूनां च पाश्चात्यविदुपा मतमिदं यत् कदाचित्काले भारतीया आर्या वर्तमानयूरोपनियासिनश्चैकत्रैय स्थाने वसन्ति स्म । अतो द्वित्राणामेकार्थवाचकाना शब्दानां विलोकनेन नायं प्रतिफलति यद् भारतीयज्योतिषं यवनानां सकाशाद् गृहीतमिति । १७. इदं पूर्वमेव प्रतिपादितं यदाधुनिक सिद्धान्तज्योतिपशास्त्रं पुराणमतेन प्रभावितं वर्तते । अतो ज्यौतिपशास्त्रेऽपि पौराणिकी वर्णनशैली दृश्यते । पुराणेषु देवासुराणां तपश्चर्याया बहूनि वर्णनानि दृश्यन्ते । तत्राल्पतत्त्वज्ञानोपदेशोऽप्यषिसंवाद- रूपेण दृश्यते । एवमेव सूर्यसिद्धान्तेऽपि प्रारम्भे वर्णनं दृश्यते । अयं मयासुरलालमयस- नाग्ना टालमीति चेत् कथ्यते, तर्हि सूर्यसिद्धान्ते टालमीग्रन्थस्यापि प्रभावेण भवितव्यम् , परं तन्न दृश्यते । अथ च पुराणेषु मन्दोदर्याः पिता रावणस्य श्वसुरो मयासुर आसीदिति प्रसिद्धम् । तस्य च विझानपाण्डित्यं प्रसिद्धम् । अत एव सूर्यसिद्धा. न्तक_पि तस्यैव कथोपनियता । 'रोमके नगरे' इति पाठः सर्वेषु सूर्यसिद्धान्तेषु नोपलभ्यते । यदि स्यादपि तहि न काचित् क्षतिः, यतो हि ज्योतिपग्रन्थेषु यस्य रोमकदेशस्य चर्चा विधते, तादृशः कश्चिदपि देशो नोपलभ्यते । स तु लङ्कायाः सका. शानवत्यंशान्तरे निरक्षदेश आसीत् । परं तादृशः कश्चिदपि देशो नोपलब्धः । ज्योतिप- शास्त्रे यद् भूगोलवर्णनं दृश्यते, यन्त्र च लका रोमकं सिद्धपुर कोटीति चत्वारि नगराणि निरक्षे नवत्यन्तरेण वर्णितानि, तत्सर्व पुराणानुरूपमेवासीत् । यद्यपि ज्यौतिप- ·भारतीय प्रहगणिते यायनप्रमायसमीक्षा शाग्ने पुराणप्रभावास् तेषां वर्णनं दृश्यते, तथापि गणकानो तन्मतं सम्मतं नासीत्। भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणी भूगोलपर्णनं फूत्या लिखितम्- गदिदमुक्तं तासर्व पुराणाश्रितम्" इति । अथ च म्लेच्छास्तु यवनाश्तेघिवत्यादिना या यवनप्रशंसा कृता; सापि फलित- योतिषपरका । फलितमस्य निबन्धस्य विषयो नास्तीति तत्र विचारोन क्रियते । १८. अथैवं सर्वप्रकारेण विचारे क्रियमाण इदमेव प्रतिफलति यद भारतीयैः स्वतन्त्ररीत्या ग्रहगणितस्याविष्कारः कृतः । चन्द्रगुप्तप्रथमस्य शासनकाले यानानां भारते प्रयेशात्तदनन्तरमेय च हिपार्कसद्वाराऽविफलस्य ग्रहगणितस्य यवनदेशे प्रचाराद् ययनैरेय भारतीयानां महगणितं गृहीतम् । तत्र स्वतन्त्राध्यवसायद्वारा नूतनाः परिष्कारा अपि कृता इत्यपि संभाव्यते । 1, सि शि, गो० अ०, पृ० १४५ ·पञ्चमोऽध्यायः औपसंहारिकम् १. भारतीयपहगणितपद्धतिस्तुलनात्मकरीत्या व्याख्यावा । इदानीमुपसंहाररूपेण तस्या अन्येषां वैशिष्टयानां वर्णनं करिष्यते । तस्याधुनिकदृष्टया मूल्याङ्कनं तत्र वर्त- मानानां त्रुटीनां च संशोधनाय स्वीयं मतं प्रकटयिष्यते । २. भारतीय सिद्धान्तज्योविर्ष प्रहगणितस्य वेधोपलब्धां स्थिति प्रकटयितुं प्रवृत्तम् । सा स्थितिः कैश्चित् कारणेस्तादृशी वर्तत इत्यस्योत्तरं न्यूटनात् प्राक् कस्यचिदपि देशस्य ज्योतिषशास्त्रे न दृश्यते । वस्तुतः प्राचीनकाले वेधयन्त्राणां स्थौल्याइ विज्ञानस्य च विस्तृताध्ययनाभावात् कुत्रचिदपि देशे पिण्डानों परस्पराधारितेनाकर्पणवलेन ग्रहाणां गतिकारणानि व्याख्यातुमुचितसाधनानामभाव एवासीत्तथापि भारतीयेज्योतिष- शास्त्रे तेषां मूलानि संनिहितानि सन्ति, यानीदानी ग्रहगणितस्यापाररूपाणिमन्यन्ते । ३. भास्कराचार्येण गोलाध्याये भुव आकर्षणं स्वीकृतम् । उक्तं च तेन- आकृष्टिशक्तिश्च मही तया यत् खस्थं गुरुं स्वामिमुखं स्वशक्त्या । आकृप्यते तत्पततीव भाति समे समत्वात् व पतत्वियं खे॥ अथ यदि मुवि आकर्षणशक्तिर्वतते वर्षन्येष्वपि सूर्यादिपिण्डेष्वाकर्षणवलं भविष्यतीत्यादि चे विचारः प्रागभविष्यत्तर्हि न्यूटनाद् बहुकालं पूर्वमेव भारते गति शास्त्रस्य प्रादुर्भावेण भवितव्यमासीत् । ४. द्वितीयाध्याययर्णितरीत्या ग्रहाणां शीघ्रपरिधिवृत्तानां तेषां स्वीयकक्षया रविकक्षया च सम्बन्धो वर्तते । तत्र तेषां सम्यगालोचनेनैतदल्पायासेनैव प्रतिपादयितुं शक्यते यद् रविरेष प्रमण्डलस्याकर्षणकेन्द्रम्। बुधशुक्रौ तु रवेरनुपरी स्वीकृती भारतीयैः । यद्यपि नूतनाया रविकेन्द्रिकपद्धत्या मूलं वत्र वर्तते; तथापि धार्मिकभाव- नाभिः प्रेरितैः प्रत्यक्षविरोधं चानुभवद्भिर्भारतीयैस्वत्र विचारो न फतः। यूरोपदेशेऽपि महान वेधकर्ता टाइकोबाहे-महोदयो धार्मिकभावनाभिरेव प्रेरितःसन् कोपर्निकस् मतं 1.सि.शि., गो म ·यौपसंहारिकम् न केवलमस्वीकृतवान् परं तत् खण्डितयानपि । तस्य मृत्योः पश्चात्तस्यैव सहायकेन केपलरमहोदयेन तस्य बेधानां सम्यगध्ययनं कृत्या स्त्रीया महत्वपूर्णा प्रहगणितस्य नियमा रचिता। न केवले भारत, अपितु यूरोपदेशेऽपि धार्मिकाणां विचाराणां विरोधेन ज्योतिषशास्त्रस्य सम्यग्विकासे बाधाऽभवत् । ५. आर्यभटेन मुवो देनन्दिनी गतिः स्वीकृतासीत् । यथा चार्यभटीये--- अनुलोमगतिथिः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् । अचलानि भानि तद्वन् समपश्चिमगानि लक्षायाम् ॥' अथ न भुवो गतिमानमेव प्रतिपादितम्- 'प्राणेनेति कला भू। भुवो भ्रमणस्य भगणसंख्यापि प्रतिपादितास्ति' । परं यदि भुवि देनिको गतिर्गते तदा तत्र वापिक्या गत्याऽपि भाव्यमित्यादि । यदि तेन विचारः कृतः स्यात्तर्हि वास्तवगतिकारणानां ज्ञानं तेन सम्पादित स्यात् । अस्य मतस्य धर्मशास्त्रादि- विगद्धत्यात प्रत्यक्षविचारेण च फल्पनाया दुरुहत्वात् केनचिदप्यानार्येणास्य मतस्य समर्थन न कृतम्। ६. द्वितीयाध्याययर्णिरीत्या सिद्धान्तशिरोमणिप्रभृतिग्रन्थेषु चलनफलमस्यायि बीजं दृश्यते । तत्र बहूनां सिद्धान्तानामुपपत्तिश्चलनकलनरीत्या सम्यगानीयते । यद्येतस्या पद्धती सूक्ष्मरीत्याऽध्ययनमभविष्यत्तर्हि न्यूटनलाइवनिज़महोदययोः प्रागेवास्य सिद्धा- न्तानामत्र भारते प्रचारोऽभविष्यत् । ७. एवं विचारेणैतत् प्रविफलति यद् भारतीय सिद्धान्तज्योतिषशास्त्र गणित- या सर्वथा सम्पूर्ण धर्तते । यद्यपि तत्र तत्र कृताः काश्चित् कल्पमा आधुनिकदृष्टया उचिता न मतीयन्ते, तथापि तेषां साहाय्येन प्रहगणितोपयोगिसिद्धान्तानां सम्पादन गणितयुक्त्याऽऽधुनिकसिद्धान्तप्रन्थानामिव जायते । यद्यपि तत्राधुनिकसिद्धान्ताना- मिय गतिकारणानामन्येषां चाधुनिकसिद्धान्तानामभावस्तथापि तेषां मूलानि तत्र दृश्यन्ते। १. आर्यभटीये गोलपादे श्लोक २. भारतीय ज्योतिग, पृ. २७१ ·१३२ प्रहगणितमीमांसा स्थौल्यकारणविमर्श:- ८. यद्यपि सिद्वान्तदृष्टया सिद्धान्तभ्योतिषशास्त्रप्रतिपादितरीत्या समानीतो महो वास्तवो वास्तवासन्नो वा भवति, तथापि प्राचीनकाले घेधादियन्त्राणां सूत्मत्या- भावातैरानीतेषु पदार्थेषु स्थौल्यं वर्तते । तस्यैव प्रभावेण सिद्धान्तज्यौविषप्रन्यरीत्या- नीतेषु मन्थेषु किश्चित् स्थौल्यं भवति । अथ तत्र विचारः क्रियते-प्रहगणितस्य सूक्ष्मतार्थ मध्यमाया गतेः सूक्ष्मताया आवश्यकता वर्तते । मन्दफलसाधनाय च मन्दपरिधीनां मन्दो- च्चस्य च सूक्ष्मताऽपेक्ष्यते । अथ च स्पष्टमहानयनाय शीघ्रपरिधीनां सूक्ष्मता• पेक्ष्यते, येन शीघ्रफलं सुसूक्ष्मं स्यात्तत्रादौ मध्यमगतिविवेचनं क्रियते। मध्य- गतिनिर्णयस्तु कल्पकुदिनसंख्यया कल्पभगणेश्चानुपातेन यदि कल्पग्रहभगणैः फल्प- कुदिनानि लभ्यन्ते तदेकेन किमित्यनुपातेनैकभगणपूर्ति दिनसंख्यामानीय, तस्याधुनिक- वेधोपलब्धमानेनान्तरं कृत्वा निम्नाङ्कितचक्रे प्रदर्शितम् । यत्र+चिह्न वर्वते तत्र सूर्यसिद्धान्तस्य सिद्धान्तशिरोमणेर्वा मानं नूतनमानादधिकम्, -चिह्ने च न्यूनमित्यव. गन्तव्यम् । एकभगणपूर्तिकाले भारतीयस्याधुनिकमानेनान्तरयोधकं चक्रम्- सूर्यसिद्धान्तमतेन सिद्धान्तशिरोमणिमतेन घं मि० से. दि० घ.मि. से सूर्यस्य ३ २२.८ + ५९.२ चन्द्रस्य ६ २८.८ २९.३ भीमस्य + २५ ४२.१ २०.१ युधस्य +0 ३८,४ गुरोः ६ २० २४.२ २४.९ शुक्रस्य ३ ११.८ शनेः +६ १३ १७ ४१.४ +६ १४ १७ २४.३ चन्द्रोच्चस्य ३ ४८ ३६.४ चन्द्रपातस्य -३ २१ ३६ अनेनान्तरेण मध्यमगतिमानेऽन्तरं जायते । यद्यपि मध्यमगताविदमन्तरमतीय स्वल्पं वर्तते, तथापि प्रहानयनार्थमहर्गणस्य कल्पादितः प्रवृत्तत्वान्महता कालेन महदन्तरं जायते । +0 . २ ६ . -७ . . ० ० ० ० ० ० ० ० ० ४ +.

·भोपसंहारिका १२३ ९. एपमाधुनिकवेधोपलम्धपरममन्दफलस्य मारतीयपरमगन्दपलस्य चान्तरं प्रदश्यते- आधुनिक बंधोपाध सूर्यसिद्धान्तीय अन्तरम् परमं मन्दफलम् परमं मन्दफलम् अंक सूर्यस्य ? फ० विक २७ १३ अंक का वि० + १५ ६ अंक० विक० २ २ ४६ ११ अंक. वि० भोमस्य १० ३ क वि० अंक वि० अंग बुधस्य २३ गुरोः ५ शुभस्य शाने ५ . १ ३ ६ २६ १२ ३९ +१२६ २० पाममन्दपालस्य मानं स्वत एवायं भवति । तत्र च स्वल्पमप्यन्तरं महती- मशुद्धिमुत्पादयति । नवीनरीत्या विचारे भारतीयगणनाप्रकारे(प्रथमाध्याये द्रष्टव्यम् ) मन्दफलानयनाथ महत्याः श्रेण्या एकमेव पदं गृहाते । तदपि सूक्ष्मविचारेण काश्चि. दशुद्धि जनयति। १०. चतुर्थाध्यायस्य ८ मप्रकमस्यचनस्य विलोकनेन स्पष्टमियं यदस्माकं शीघपरिधिमानमध्याधुनिकमानाद् मिनम् । कुनचित्स्वल्पमन्तरं कुत्रचिच्चाधिकमन्तर दृश्यते । अतोऽनया शीमपरिध्या तजन्यया शोधायफलस्यया च साधितं शीमफल- मपि स्थूलमेयायातीति नात्र सन्देहः । ११. मारतीयविधिना प्रहालयनस्य मुख्यतस्त्रीणि सोपानानि । मध्यममहानयस मन्द्रस्पष्टप्रहालयन स्पष्टग्रहानयनं चेति। मन्दस्पष्टमहानयनाथ मन्दफळझानस्य, स्पष्टप्रहानयना) शीघ्रफलानयनस पापेक्षा वर्तते । अत्रास्माकं परममन्दपलानां शौनपरिधीनां च स्थूलता प्रदर्शिता 1 मध्यमगतिरपि किञ्चित् स्थूला वर्तते । अतो भारतीयरीत्या समानीवेषु प्रहेपु किश्चित् स्थौल्यमवश्यमेवायाति । 1.अंदीसपंधन Seriesपश्शारपस्य।

·प्रहगणितमीमांसा १२. प्राचीनकाले वेधोपयोगिसूक्ष्मसाधनानामभावेनान्यापि पठित्तमानानि बहुत्र स्थूलानि सन्ति । यथा परमक्रान्तिमानं प्रायः सर्वत्र सिद्धान्तग्रन्थेषु २४ तुल्यं स्वीकृतम् । वास्तवमानं च २३° २७ आसन्नं वर्तते । एवमेव रविमन्दोघमपि वर्तमानवेधोपन्धमानाद् भिन्नम् । १३. प्राचीनकाले सूक्ष्मगणनाया अप्यभावो दृश्यते । तत्र चाधुनिकदशम- लयपद्धतेरभावात् सूक्ष्मगणना संभवा नासीत् । 'अर्धाधिके रूपं ग्राह्यमर्धाल्पं त्याज्यम्' इति नियमस्यैव पूर्णसंख्योत्पादने व्यवहार आसीत् । अनया रीत्या बहुत्र स्थले गणनायां स्थौल्यं समायाति । त्रिकोणमितिगणितं यदन्तरा ग्रहगणितं कर्तुं न पार्यते तत्रापि स्थौल्यं दृश्यते । प्रायः सर्वत्र सिद्धान्तग्रन्थेषु पदमध्ये चतुर्विशतिविभागाः कल्पिताः। एवमेको भागरच्यशाः पञ्चचत्वारिंशत्कलाः । तत्रैकस्यांशस्य कलाधिकलानां च ज्यादीनामुत्पादनं नास्ति। इदं सूक्ष्मगणनायामतीय याधकम् । गणितस्यान्येपां चलनकलनादिसूक्ष्मप्रकाराणामपि ज्ञानं तदानीन्तने काले नासीदतः सूत्राण्यपि कुत्रचित् स्थलेपु स्वल्पान्तरेण गृहीतानि सन्ति । १४. यद्यपि भारतेऽन्यत्र च देशेषु नवीनज्योतिषशास्त्रस्य यहुप्रचारो जातस्तथापि भारतीयज्योतिषशास्त्रस्य महत्त्वं न्यूनतां न गतम् । भारते ज्योतिषशास्त्राधारितानि शतशः पञ्चाङ्गानि दृश्यन्ते। पर्यनिर्धारण धार्मिकक्रियासम्पादनं चैभिरेव पञ्चाङ्गनिर्दिष्ट- ग्रहनक्षत्रादिभिः क्रियते । भविष्यकालेऽधीतविज्ञानानामपि जनानां ज्योतिपशास्त्र. क्रियासु विश्वासो यथाऽव्याहतः स्यात्तथा कतुं स्वरूपरक्षणानुकूलं ज्योतिषशास्त्रे संशोधनमपेक्ष्यते। संशोधनोपायाः १५. तनाधुनिकोपकरणैः सुसजितायां वेधशालायां भारतीयार्थबोधकरीत्यनुसार वेधान सम्पाद्य सिद्धान्तग्रन्थानां पठितमानेषु संशोधन कार्यम् । नैवंकरणेनास्माकं खरूपहानिः । यतः पठितमानानि सर्वेषु सिद्धान्तप्रन्थेषु नैकविधानि सन्ति । अर्थात् प्राचीनकालेऽपि वेधसम्पादनद्वारा पठितमानेषु संशोधनं भवति स्म । १६. गणिते यथा यथा विकासो जातस्तथा तथा तथा सिद्धान्तज्योतिषशास्त्रेऽपि तस्य चर्चा श्यते । अतो यदीदानीमपि नूतनस्य गणितशास्त्रस्याधुनिकानां दशमलवा. धारितगणनाविधीनां प्रयोगः क्रियते तदा नास्माकं स्वरूपहानिः ।

·মীণয়হাবিক १७. प्रहगणितस्य सूत्रेषु संशोधनात्मकं कार्य कुर्वशिरस्माभिर्भूयो भूयस्तेषां वेधद्वारा परीक्षण कर्तव्यम्, वत्र चाधुनिकज्योतिषशास्ने भारतीयविधिषु च बहुन्न साम्यं वर्तत इति बहु प्रदर्शितम् । शत्र भारतीयानुकूलाः पाश्चात्याना रीतयोऽपि भारतीयरूपमानीय प्रायाः। यत्र मान श्रेण्यात्मकं लभ्यते, व्यवहारार्थ च स्वरुपपदाना- मेव ग्रहण क्रियते तत्र शेषपदानो त्यागे पञ्चवर्षेषु, दशवर्षेषु, शववर्षेषु कियदन्तर भवतीत्यपि परीक्ष्यम् । यत्र ३० विकलावोऽधिकमन्तरमायाति वद् पोजसंस्काररूपेण तनानन्तरं संस्कार्यम् । १८. ययेवं क्रियते तर्हि सूर्यप्रतिपादितसिद्धान्तानां कालभेदेन यद्यपि किश्चित् स्वरूपान्तरं भविष्यति, तथापि गूलरूपेण तदेव शास्त्र स्थास्यति "यत् पूर्व प्राह भास्कर" ।।

·उतनाम्ना सूची
१२७
उद्धृतनाम्नां सूची
दक्षिणपावें स्थिवाह संख्यासूचकार
२. असुरमयः १०१, १२८
२. आर्यभटः १०६, १२१
३. फमलाकरः १०, २७, ६५,८२,८५,८८,
४. फेपल: ७, १५, २२१
कोपर्निकसः १२०
६. गङ्गाधरमिश्रः ६६, १०२
७. चन्द्रगुप्तः (प्रथमः) १२८
८. जान ग्रंकली, डी०सी०७२
९ टाइकोलाहे १२०
१०. टाडदस्तथा लीधमः ७१,८४
११. टालमी २, २०, २२, ४९, ५०, ७७, ७८, १९, १०९, १०६, १००, १०८, १११
११२, ११८
१२ तालमयसा १०१, २१८
१३. तुरूमयः १०१
१४. थीयो १००
१५. न्यूटनः २४, १२०, १२१
१६. पी० सी० सेनगुप्तः १००, १०६, ११४
१७. वर्जस ११, ५१,७५, १००, १०६, १०९, ११४, ११७, ११८
१८. बापूदेवशास्त्री (म०म०) ६६, ८४, ९६
१९. प्रदागुप्तः १०५, ११४, ११५
२०. भारकर ४,२०, ८२,९०, ९२, ९५, ९७, २०५, १११
२१. भास्कराचार्यः १०, १३, १४, २७, ४८, ४९, ५५, ५७, ६५, ६६, ८६, ८८,८९, ९३
९५, १०५, ११९, १२०
२२. मन्दोदरी ११८
२३. मयासुरः १०१, ११८
२४. मुंजालः ९५, ९६, १०५

·१२८
महगणितमीमामा
२५. रावणः १२८
२६. रोमशः ९५
२७. लल्ला ११४
२८. लाइनिज १२१
२९ लाकयेर १०८
३०. घराहमिहिरः १०५, ११५
३१. बेबर १००, १०१
३२. व्यंकटेशबापूजी केतकरः २३
३३. शंकरवालकृष्णदीक्षितः २, २२, ९५, १०४
३४. श्रीपतिः ११४
३५. सीतारामझा १०
३६. सुधाकरद्विवेदी ५४, ६६
३७. हिपार्कस २, ९५, १०६, ११२, ११९
३८. विटने १००, २०१, १०६
-

·उधृतग्रन्थ-युची दक्षिणपक्षेऽङ्काः पृष्ठसंख्या-सूचकाः १. अथर्वज्योतिपम्-११७ २४. वाजसनेयी संहिता-१०३ २. आर्यभटीयम्-१०७,१२१ २५. वेदानज्यौतिपम्-११५,११६, २. ऋग्वेदः-१०३, २६. शतपथब्रादाणम्-११८ ४. ऋग्वेदगंहिता---१०३,११६,११७ २७. शावल्यब्रह्मसिद्धान्त:-१५ ५. एलिमेण्ट म आफ प्लेन अस्ट्रोनोमी-७२ २८. सिंटेक्सिरा-१०,९९,१०६ ६. ऐतरेयवादाणम्-१०२ २९. सिद्धान्ततत्वविवेक:-~-१०,२७,२८,६८, ७. केरोपन्तीया प्र० सा०-२२,२३ ८२,८३,८५,८७,८८ ८. को आईनेट ज्यामेट्री (लोनी)-१५,१६, ३०. सिद्धान्ततत्वविवेकः (भीगताधरगिध. कृतटीका)-६६,१०२ ९. सण्डसावका-१०७ ३१. सिद्धान्तशिरोमणिः-१,२,४,७,९,१०, १०. महलाघवम्-६०,९७ १२,१३,२४,२७,२८,३०,३१,३४,४७, ११. चलनकलनम्-१३,१२१ ४८,५४,५५,५७,६०,६१,६५,६७,६९, १२. डिनामिक्स आफ ए पार्टिकल एण्ड ए ७०,७५,७६,७८,८२,८६,८८,८९,९५, 'रिजिडबाडी (लोनी)-१६,१८ ९६,९७,१०५,११३,११६,११९,१२०, १३. तैत्तिरीयवादाणम्-१०३,१०४ १२१,१२२ ५४. तैत्तिरीयसंहिता-१०३ ३२. मुधातरङ्गिनी (सिद्धान्तटीफा)-१० १५. पञ्चसिद्धान्तिका-१०५,११५ ३३. सुधार्पिणी (सू० सि० टी०) ५४,१०१ १६. पुरश्चर्यार्णवः-१०२ ३४. सूर्यसिद्धान्तः---१,९,१२,२४,५४,६०, १७. बृहत्संहिता--१०५ ६९,७८,९५,१०१,१०४,११५,११६, १८. प्रदा-सिद्धान्तः-९५,११५ १२२,१२३ १९. ब्रहारफुटसिद्धान्तः-६०,७८,१०५,१०० ३५. सूर्यसिद्धान्तः (पर्जेसहतालानुवादः)- २०. भारतीयज्योतिष (हिन्दी रूपान्तरम्) ११,५०,७५,१००,१०६,११४,११७ २,२२,९५,९९,१०९,१२१ ३६. सोमसिद्धान्तः-९५ २१. महाभारतम्-२०४,२१४ ३७. स्फेरिकल अस्ट्रोनोमी (स्मार्ट )-५८, २२. मधेमैटिकल अस्ट्रोनोमी-८,६६,६७ २३. रोमशसिद्धान्तः-९५ ३७. सरिकल ट्रिग्नोमेट्री-७९,८४ ·शुद्धि-पत्रम् पृष्टम् पंक्तिः अशुद्धम् २ २ १५ ૨ ३ २० मध्यमग्रह मन्दलं कृतम् । उ'ग परिधिसंशम् ) भूम मुजज्या शुदम् मध्यमग्रह मन्दपलं कृतम् उप्र परिधिसंशम् ), भूम' भुजज्या कोफ, भुजः ज्याम' ज्यामंफ <केनी ८ ९ १२ कोफ भुजः ११ ज्याम ज्यामंक अंतिम <ग' के नी १४ २ हका नापेक्षितम् २ (३) नापेक्षितम् ९ प ग १०-११ प्रहगणितार्थ पंजारम्भे-चिहमपेक्षितम् २२ ग्रहणगणितायें २ २६ ६ " दूर भुजांशा में मेषादिः, मू ये <मे भू मं ज्योतिषशास्त्रे तदा ग्रहस्य " २७ भुजांशाः मे मेपादि मे इत्यत्र स्वरो नापेक्षितः भू में <में भूमं ज्योतिषशास्त्र तदा रग्रहस्य च २.३ <में भू मं १२ ८ २८ २९ ७ में<भ में ४ " अंतिम अंतर्मयोः १५. अन्तर्गहयोः २.६ ·प्रहगणितमीमांसा ॥ ७ ८ <उ भू. २४ शोभोचपरिपेका शीघोचपरिधेरेको ૨ २.८ अंतिम २.९ ३ चलत् चलन् शीघोच शीघ्रकेन्द्र २ म. भू. <म, भूह २०१५ क्षेने वृक्ष स. आसन्नं भान्यम् द्रव्यं द्रष्टव्ये ९ <भूमम <भूमम शीमफलादि २४ अ. शीघ्र फलादि २४ २४ ज्याफाशीफ ज्याशीफ "(४) समीकरणस्य हरे शीक ८ शीउ+मंफ शीउमंफ ३.७ क्षेत्र नो गो १५ विक+प्रग विक+प्रग ६ ४५ ५४ शीकर ६७ ७. १ ९२ २० ज्योतिषशाने प्रदोऽनाशे ज्योतिपशास्त्रे ९७ सं,सं. १०० वेधोपलब्ध affannt gat Bvrgess's ३. लिस तत्राल्प ज्योतिषशास्त्रे ग्रहोऽयनांशे লিখন सं, सं. वेधोपलब्ध Burgess's लिप्ता तत्रत्य यदितः पूर्व पूर्णविरामो नापेक्षितः टाइहंटरस्तथा " २२१ १२७ १२ (सं. १०) इंटस्तथा