·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184431
LIBRARY
UNIVERSAL

·SAB
SA91.25 P. 82.316
P.297
पतसलिमान
याकरणमहा भाव्यम
विभाग
1938

·OUP-43-30-1-71--5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S431-25
१.
P991 Ac
Call No.
Autho: पतसलिमुनि
Title व्याकरणमहाभाग्य विभाग,
This book should be returned on or before the date last marked below.
1938
-

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः १०८ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं व्याकरणमहाभाष्यम् । ( तत्रागाधिकारः)। नागोजीभट्टविरचितोद्योतसमलंकृतकैयटोपाध्यायकृत- प्रदीपसमुद्भासितम् । सप्तमाध्यायगतद्वितीयपादस्थद्वितीयाह्निकमारभ्य सप्तमाध्यायान्तो द्वितीयो भागः। एतत्पुस्तकं बे० • शा० सं० रा० शंकरशास्त्री मारुलकर इत्येतैः संशोधितम् । तच्च बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् ‘महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८६० । ख्रिस्ताब्दाः १९३८॥ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकताः । मूल्यं सार्थों रूपकः (१८)

·No text on this page.

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं
व्याकरणमहाभाष्यम्।
( तबाङ्गाधिकारः)।
द्वितीयो भागः।

·No text on this page.

·स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ॥ ७ । ३ । ३६ ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रस्लविता प्रम- वितुम् प्रस्तावितव्यम् । पक्रमिता पक्रमितुम् पक्रमितव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अविशेषेण स्नुक्रमोरिडागममुक्त्वाऽऽत्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । प्र०- स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते । स्नुक्रमोरुदात्तत्वादिटि सिद्ध नियमार्थं वचनम् । अनात्मनेपदनिमित्तत्व एवेड्यथा स्यात् । आत्मनेपदनिमित्तत्वे मा भूत् । किति सनि च प्रस्नुतः प्रसुस्नूषतीति क्रमश्च निष्ठायां क्रान्त इति श्युकः किति सनि ग्रहगुहोश्च यस्य विभाषेति प्रतिषेध एव भवति । पुरस्तात्प्रतिषेधस्य ह्येतदेव प्रयो- जनम् । इण्मात्रस्य प्रतिषेधो यथा स्यादिति । तेन प्रतिषेधबाधनार्थमेतन्न भवति । अथवाऽs- धधातुकस्येवलादेरित्यस्यानुवर्तनादयमर्थो भवति । यत्र पूर्वेणेविहितस्तत्रैवानेन भवति । पूर्वसूत्रेण च प्रतिषेधविषयपरिहारणेविधानात्तत्रैवायं विधिः प्रवर्तमानो नियमाय संप. यते । अथवाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वे न भवतीति प्रसज्यप्रतिषेध आश्रीयत इति किदादौ न दोषः । प्रस्नवितेति । य एवाऽऽत्मनेपदविषयः स्नौतिः स एवात्रापि योग्य- ताश्रयणेन निमित्तव्यवहारदर्शनादात्मनेपदनिमित्तं भवतीतीण्न प्रामोतीति वचनम् । कर्मकर्तविषयश्चात्र स्नौतिरिति कर्मकर्तर्यात्मनेपददर्शनाद्भवति तद्योग्यः । एवं प्रस्न- वितुं प्रस्नवितव्यमिति भावकर्मविषयत्वाद्भावकर्मणोरात्मनेपदोपलम्भादात्मनेपदनिमित्तं सौ. तिः । प्रक्रमितेति । आदिकर्मणोऽन्यत्र प्रशब्दो विज्ञेयः । आदिकर्मणि तु कर्तरि । उ०- स्नुक्रमो० । आत्मनेपदेति । प्रस्नोषीष्ट प्रक्रंसीष्टेत्यादौ । ननु कित्सनोः रुन्युक इत्या- दिनिषेधे प्राप्ते विध्यर्थमेवेदं स्यादत आह-किति सनि चेति। श्युक इत्यादिबाधनार्थ- त्वं तु नास्येत्याह-पुरस्तादिति । निषेधाविषये पूर्वेण सिद्ध्या निषेधविषये चास्याप्राप्तावस्या- चरितार्थत्वादनेन विधिरेव स्यादत आह-अथवेति । अन्यथा निषेधबाधकतया विधित्वमेव स्यान्न नियमत्वं विधिनियमसंभवे विधेया॑यस्त्वादिति भावः । अनुवर्तमानादिति । तदनुव. त्तिश्च विषयनिर्देशार्था । तत्फलितमाह-यत्रेत्यादि । अनुवृत्तावेवं व्याख्याने च गौरवादाह- अथवेति। प्रसज्यप्रतिषेध इति। एवं च प्रतिषेधार्थमेव सूत्रं न विध्यर्थ नापि नियमार्थमिति किदादौ न दोष इति भावः । एवं हि पूर्वसूत्रात्पूर्वमेव पठेदिति चिन्त्यम् । योग्यता. श्रयणेनेति । न तु कुर्वद्रूपताश्रयणेनैवेत्यर्थः । कुसूलस्थेष्वपि बीजेष्वङ्कुरनिमित्तानीति व्यवहारात् । ननु कर्तरि तृचो विधानेन भावकर्मविषयत्वाभावात्कथमात्मनेपदयोग्यता नौतेरत आह-कर्मकर्तृविषयश्चेति । अत्र । प्रलवितेत्यत्र । भावेत्यादि । तुमनतव्ययोर्भावा. दौ विधानादिति भावः । आदिकर्मणि त्विति । वार्तिके कर्तरीति कृतो विशेषणम् । आदि.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः ॥ २॥ आत्मनेपदपरपतिषेधे च तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् । प्रसुस्मूषिष्यते पचिक्रंसिष्यते । सीयुटि । प्रलोषीष्ट प्रक्रंसीष्ट। एका- देशे । प्रलोभ्यन्ते प्रकंस्यन्ते । एकादशे कृते व्यपवर्गाभावान प्राप्नोति । प्र०-चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति प्रतिषेधेन भाव्यम् । प्रक्रमितुं प्रक्रमितव्यमिति । भावकर्मवि. षयत्वात्प्रारम्भविषयत्वाद्वाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वम् । प्रसस्नूषिष्यत इति । आत्मनेपदपरः स्य- स्तत्परः सन्निति स्येन व्यवधानात्सन इट्रप्रतिषेधो न प्राप्नोति । ननु व्यवहितेऽपि परशब्दस्य वर्तनात्प्रतिषेधो भविष्यति । नैतदस्ति । आत्मनेपदपरे नेति न सूत्रन्यासः कि तर्धर्थ- प्रदर्शनपरमेतत् । स्नुक्रमोर्नाऽऽत्मनेपद इति तु सूत्रन्यासः । तत्र तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषोपस्थानाव्यवहितस्य प्रतिषेधाप्रसङ्गः । ननु च सनि ग्रहगुहाश्चेति प्रतिषेधो भविष्यति । न ह्ययमिडविधिः पूर्वप्रतिषेधविषय इति प्रागेवोक्तम् । यद- प्युक्तमविशेषेणेति तस्यायमर्थः-पूर्वसूत्रेण यः स्नुक्रमोरविशेषेणेडुक्तस्तमनद्याऽऽत्मनेप- दपरे प्रतिषेधो विधेयः । एवं तर्हि प्रचिक्रंसिष्यत इत्येतदेवात्रोदाहरणम् । स्नौति स्तु साहचर्यादुदाहृतः । प्रस्नोषीष्टेति । आत्मनेपदमेवात्र सीयुडाद्यार्धधातुकं सीयु- टस्तद्भक्तत्वं न त्वात्मनेपदपरत्वमिति प्रतिषेधाप्रसङ्गः । प्रस्नोष्यन्त इति । अत्रान्तरङ्गत्वान्नित्यत्वाच्च पूर्वमेकादेशेन भाव्यमिट्रप्रतिषेधस्त बहिरङ्गोऽनित्यश्च वार्णा- उ०-कर्मणि प्रारम्भाविषयत्वादात्मनेपदविषयत्वं बोध्यम । नन्वादिकर्मणोऽन्यत्र प्रशब्देऽपि नेद- मुदाहरणं युक्तम् । अनात्मनेपदनिमित्त एवेट नाऽऽत्मनेपदनिमित्त इत्यर्थे ह्यात्मनेपद- निमित्तत्वादिडागमाप्राप्तौ कृत्युपसंख्यान कर्तव्यमिति प्रक्रान्तम । एवं चास्य कथमात्मने- पदनिमित्तत्वं वृत्त्यायादायाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वे तु वक्ष्यमाणवार्तिकेन निषेधो दुर्वार इति चेन्न । दृष्टान्तार्थ तत्सत्त्वात् । प्रक्रमितेतिवत प्रक्रमितुमित्यादीष्यते तन्न सिध्येदिति कृतीति वक्त- व्यमित्याशयात । वस्तुतस्तदपरामर्शेनेदं भाष्यमिति बोध्यम् । प्रारम्भविषयत्वाहेति । तत्र हि प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपदं कर्तृकृतोऽभावान्निषेधविषयाभाव इति बोध्यम् । अविशेषेणेति । स्नुक्रमोरात्मनेपदे परे नेति न्यासे तात्पर्यम् । तत्परपरेति वार्ति- कस्याऽऽत्मनेपदं परमस्मात्तत्परं यस्य तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । तदाह- आत्मनेपदपर इति । ननु चेति । आत्मनेपदे परे नेति न्यासे परशब्दोपादा- नसामर्थ्येन तस्मिन्निति परिभाषानुपस्थानादिति भावः । नन्वस्य कित्सनादिप्रतिषेध- विषय आरम्भात्कथमेतद्विषये प्रतिषेधप्राप्तिरत आह—नयमिति । नानेनेविधीयते किं तर्हि निषेध एव । विधिस्तु पूर्वेणैवेति तस्य प्रतिषेधः स्यादेवेति भावः अत्रार्थे भाष्यं योजयति-यदपीति । स्नुक्रमोर्वलाद्यार्धधातुकस्याऽऽत्मनेपदे परत इण्नेति । १.३.६२.

·अ. ७ पा. २ आ.२] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २६३ अन्तादिबद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तर्षकादेशः पूर्वविधि पति स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्वयपवर्गः। तत्परपरसीयुटोस्ताह प्रतिषेधो वक्तव्यः । सिद्धं तु स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येदप्रतिषेधात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । स्नोरात्मपदेन समानपदस्थस्य नेड् भवतीति वक्त- व्यम् । यदि स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीत्युच्यते प्रस्नवितेवाऽऽचरति प्रस्नवित्रीयते अत्र न प्राप्नोति । बहिरङ्गत्वाच्च । बहिरङ्ग लक्षणमत्राऽऽत्मने- पदम् । क्रमेश्च ॥४॥ क्रमेश्चाऽऽत्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीति वक्तव्यम् । अथ किमर्थं प्र०-दाङ्गं बलीय इत्यनेन त्वेकनिमित्ता प्रवृत्तिर्वार्णस्य प्रतिषिध्यते न तु भिन्ननिमित्तेति स्यादेवेडागमः । अत एवेट्यपि कर्तव्ये वार्णादाङ्गमित्यस्यानुपस्थानम । एकादेशः पूर्वविधिमिति । ननु चाऽऽर्धधातुकस्येट्रप्रतिषेध उच्यते न चाऽऽर्धधातुकमेकादेशा- त्पूर्व व्यपवर्गाभावात । अत्राऽऽहुः-पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति समासाश्रयणा- ददोषः । प्रस्तावित्रीयत इति । तृजन्तात्क्यङ् रीङ ऋत इति गङादेशः । बहिर- ङ्गलक्षणमिति । तृजन्तादाचारलक्षणे क्रियान्तरे क्यङ्ग तत्रांऽऽत्मनेपदमिडागमस्तु पूर्व- मेव तृजन्तावस्थायामुत्पन्नो न शक्यो निवर्तयितुमित्यर्थः । यद्येवं प्रचिसिष्यत इत्यत्राऽऽत्मनेपदस्य बहिरङ्गत्वात्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । नैष दोषः । समानपदस्थ- स्येति वचनादिडागमेन पदावस्थाऽपेक्षणीया तत्र तृचि विभक्तावुत्पन्नायां लब्धे पदत्व आत्मनेपदस्यासंनिधानादिडागमः प्रवर्तते । प्रचिक्रंसिष्यत इत्यत्र तु पदावस्था- उ०-वाक्यार्थ इति भावः । एकनिमित्तेति । यथा कारक इत्यत्र यण्वृद्ध्योः । अत्र तु प्रत्ययस्येट् तदवयवस्यैकादेश इति भिन्नाश्रयत्वमिति भावः । निमित्तशब्दः षष्ठी- निर्दिष्टपरः । ननु चाऽऽर्धधातुकस्येति । आदेशावस्थायां व्यपवर्गाभावादचः पूर्व- त्वमार्धधातुकस्य न संभवति स्थान्यवस्थायामपि न द्वयोः स्थानित्वादिति चोया- शयः ।. पूर्वस्मादपीति । व्यवहितेऽपि पूर्वशब्दस्य वृत्तेः, एकादेशात्तस्थानिनो वा पूर्वस्माद्धातोः परस्य विधिरस्तीति न दोषः । वस्तुतः षष्ठीसमासेऽपि यत्किंचित्स्था- निनः पूर्वत्वमस्त्येवेति न दोष इति भाष्याशयः । स्थानिभूतत्वावच्छिन्नात्पूर्वग्रहणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं कृदतिसूत्रे भाष्ये । स्नोरात्मनेपदेनेति । स्नुघ- टितसमुदायघटकमात्मनेपदमादाय यावतः पदसंज्ञा तत्स्थस्य स्नोः परस्य वलायार्ध- धातुकस्य नेडित्यर्थः । अत्र न प्राप्नोतीति । इडित्यर्थः । बहिरङ्गलक्षणत्वाच्चे- अयं न दोषः । इति शेषः । चस्त्वर्थे । न शक्य इति । उत्प- त्यस्य * १. १, ५७. * ३. १. ११; १. ३. १२.

·२६४ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- कमेः पृथग्ग्रहणं क्रियते न स्नुक्रमिभ्यामित्येवोच्येत । कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषया- कति नेति वक्ष्यति तत्क्रमेरेवे यथा स्यात्स्नोर्मा भूत् । व्यतिपस्नवितारौ व्यति- पस्नवितारः। कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयाकृति ॥५॥ कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयाकृति प्रतिषेधो वक्तव्यः । पक्रन्ता उपक्रन्ता* । तत्तहीदं बहु वव्यक्तम् । स्लोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीति वक्त- व्यम् । क्रमेश्चेति वक्तव्यम् । कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति वक्तव्यम् । सूत्र च भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्या- नमिति । नैष दोषः । स्नुक्रमी एवाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वेन विशेषयिष्यामः । न चेल्लुकमी आत्मनेपदस्य निमित्ते इति । कथं पुनर्धातुर्नामाऽऽत्मनेपदस्य निमित्तं स्यात् ।धातुरेव निमित्तम् ।आह हि भगवाननुदात्तङित आत्मनेपदं शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् [ १. ३. १२; ७८ ] इति । यत्र तर्हि धातुर्नाऽऽश्रीयते । भाव- कर्मणोः [१. ३. १३] इति । अत्रापि धातुरेवाऽऽश्रीयते । भावकर्मवृत्ताधा- प्र०-यामेवाऽऽत्मनेपदसंनिधानात्प्रतिषेधप्रवृत्तिः । आत्मनेपदविषयादिति । तयोग्यादि- त्यर्थः । प्रक्रन्तेति । प्रारम्भविषयत्वात्क्रमः प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपदवि- षयत्वम् । स्नुक्रमी एवेति । अनात्मनेपदनिमित्ते इति प्रथमाद्विवचनं न सप्तमी । सप्तम्यां हि भावादेरात्मनेपदनिमित्तस्याऽऽश्रयणात्प्रस्नवितव्यमित्यादावपि निषेधः स्यात् । कथं पुनरिति । वृत्त्यादिरर्थ आत्मनेपदस्य निमित्तं न धातुरिति भावः । धातु- रेवेति । वृत्त्याद्यर्थविशिष्टः । भावकर्मवृत्तादिति । भावकर्मणी धातोरेव विषय- उ०-ननिवृत्तेरशक्यत्वादित्यर्थः । प्रतिषेधप्रवृत्तिरिति । वार्तिके प्रत्यासत्तिन्यायेन स्नुक्र- मिनिमित्तकात्मनेपदेन समानपदस्थस्येत्यर्थः कार्य इति भावः । बहिरङ्गक्यडादिनिमित्त- मत्राऽऽत्मनेपदमिति भाष्यार्थः । प्रतिक्रंसिष्यत इत्यत्र पूर्ववत्सन इत्यनेनाऽऽत्मनेपदं स्नुक्रमिनिमित्तमेवेति भावः । एवं च प्रचिक्रमिषयत इत्यत्र णिच आत्मनेपदनिमि- चत्व इइ भवत्येव । एवं सन्नन्ताद्भावे कर्मणि वाऽऽत्मनेपदे प्रचिक्रमिषिष्यत इत्येव । पूर्ववत्सन इत्यस्य तु न तत्र प्रवृत्तिः । कर्तरीत्यनुवृत्तेश्च । अत एव वक्ष्यमाण प्रत्याख्याने न फलभेदः । सप्तम्यन्तस्यान्वयायोग्यत्वादाह-प्रथमाद्विवचनमिति । स्नुक्रमोर्बलादेरिट यदि ते स्नुक्रमी अनात्मनेपदनिमित्ते भवत इति सूत्रार्थ इति भावः । वस्तुतो भावप्रधानः सौत्रो निर्देशः प्रसज्यप्रतिषेधश्च । स्नुक्रमारात्मनेपद- निमित्तत्वाभावे सत्येव प्रत्यासत्त्या ताभ्यां परस्य वलादेरिडित्यर्थः । तत्फलितं भाष्य - १. ३. १४. * १.३.४२.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २६५ तोरिति । कथं प्रक्रमितव्यम् । सत्यात्मनेपदे निमित्तशब्दो वर्तते । कथं प्रक्रन्ता उपक्रन्ता तस्मादसत्यपि । कथं प्रक्रमितव्यम् । तस्मात्सत्येव । कथं प्रान्ता उपकन्ता वक्तव्यमेवैतत्कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति । अथवा रुतीति* वर्तते । ग्रहोऽलिटि दीर्घः ॥ ७।२ । ३७ ॥ ग्रहेधित्व इग्रहणम् ॥१॥ ग्रहेदर्दीर्घत्व इग्रहणं कर्तव्यम् । इटो दीर्घ इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्र०-भावेन विशेषणे इत्यर्थः। सत्यात्मनेपद इति । न योग्यतामात्राश्रयमिह निमि- त्तत्वमाश्रीयते किंतु कार्य कुर्वतः । यद्येवमर्थऽपि निमित्तत्वेनाऽऽश्रीयमाणे दोषा- भावात्कस्मात्स्नुक्रमी एवेत्युक्तम् । उच्यते । अर्थ निमित्तत्वेनाऽऽश्रीयमाणेऽनुपसर्गा- देत्यात्मनेपदमर्थनिरपेक्षत्वादसंगृहीतं स्यादिति धातुरेव निमित्तत्वेनाऽऽश्रितः । यदि सति कार्य निमित्तमात्रीयते तदा निमित्तग्रहणं न कर्तव्यम् । आत्मनेपद इति सत्सतम्याऽऽश्रयणात् । नैतदस्ति । तस्मिन्निति निर्दिष्ट पूर्वस्येति परिभाषायां सत्यां सत्सप्तम्याश्रयणस्याशक्यत्वात अथवा कृतीति वर्तत इति । तच्च कृदग्रहणं वाक्यभेदेन क्रमिणैव संबध्यते न स्नौतिना । अनात्मनेपदनिमित्त इति च प्रस- ज्यप्रतिषेधः । तेनायमों यदाऽप्यात्मनेपदयोग्यः क्रमिस्तदा ततः परस्य कृत इएन भवति । ग्रहो । इडग्रहणमिति । आदेशस्य स्थानिनिर्दशार्य षष्ठ्यन्तमिहग्रहणं कर्त- उ०-उक्तम्-न चेत्स्नुक्रमी इति । नन कर्मणि धातोर्वत्त्यभावेन कर्भवृत्तादित्यसंगतमत आह-भावकर्मणी इत्यादि । विषयसप्तभी भावकर्मविषयाद्धातोरित्यर्थः । ते अपि प्रत्ययद्योत्ये इति भावः । पञ्चकस्य प्रातिपदिकार्थत्ववत्सर्वस्य धात्वर्थत्वमिति तत्त्वम् । शत्रादिविषयत्वस्य तु सत्त्वप्रधानानि नामानीत्युक्तेर्वाच्या एव भावादय इति बोध्यम् । एतदर्थमेव विषयभावेनेति कैयटेन व्याख्यातम् । तद्विषयत्वं च धातो- स्तेषां स्वप्रकृतिकप्रत्ययार्थतया स्वस्य तत्तद्विशिष्टक्रियावाचकत्वेन वेत्यन्यत् । यद्येव- मिति । आत्मनेपदनिमित्तार्थविषयभिन्नस्नुक्रमिभ्यां परस्य वलादेरिडित्यर्थ आश्रयणीय इति भावः । सत्सप्तमीति । आत्मनेपदेऽसतीत्यर्थः । अशक्यत्वादिति । इनान्न- लोप इत्यत्र तु लक्ष्यानुरोधान्नैषा परसप्तमी। का तर्हि सत्सप्तमीत्युक्तमिति न तद्वि- रोधः । सतीति पदाध्याहारस्य दुर्जेयतया स्पष्टप्रतिपत्तये निमित्तग्रहणं कृतमिति तात्पर्थम् । तच्चेति । अनुवृत्तं चाऽऽवृत्त्या कर्तपरं कृत्संज्ञकपरं चेति प्रक्रमितुमित्यादौ न दोषः । ग्रहोऽलिटि । कर्तव्यामिति । अनुवर्तमानं तु प्रथमान्तत्वादन्वयायोग्यमिति ५.२.८.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् । आर्धधातुकस्येड्वलादेः [ ७. २. ३५] इति । एवमपि कर्तव्यमेव । अग्रहणे ह्यसंप्रत्ययः षष्ठयभावात् ॥ २ ॥ अक्रियमाणे हीग्रहणेऽसंपत्ययः स्यात् । किं कारणम् । षष्ठयभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्याऽऽदेशा उच्यन्ते न चात्र षष्ठी पश्यामः । क्रियमाणे चापीड्- ग्रहणे । चिण्वदिटः प्रतिषेधः ॥३॥ चिण्वदिटः* प्रतिषेघो वक्तव्यः । ग्राहिष्यते । यलोपे च ॥४॥ पङ्लोपे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । जरीगृहिता जरीगृहितुम् । जरीगृहितव्यम् । यदि पुनरिड्दीर्घ आगमान्तरं विज्ञायेत । म०-व्यम् । एवमपीति। सत्येव प्रथमान्त इग्रहणे षष्ठ्यन्तमन्यत्कर्तव्यमित्यर्थः । अक्रियमाणे हीति । प्रथमान्तमिग्रहणमयोग्यत्वान्न संबध्यते । अच्परिभाषोपस्था- नाच्चाज्मात्रस्य ग्रहेः परस्य दीर्घप्रसङ्गः । असंप्रत्यय इति । ग्रहेः परस्येटो दीर्घ इत्ययमिष्टः संप्रत्ययो न स्यात् । क्रियमाण इति । प्राकरणिकमिटमनपेक्ष्येट इत्यु- च्यमाने सर्वस्येटो विशेषाभावाद्दीर्घप्रसङ्गाच्चिण्वदिटो दीर्घः प्रतिषेध्यः । जरीगृहि- तेति । जरीगृह्यशब्दात्तच् इट्. अल्लोपयलोपयोः कृतयोःिप्रयोगे द्विवचने स एव ग्रहिरितीटा दीर्घप्रसङ्गः । दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधादकारेण व्यवधानाभावः यदि पुनरिति । इडिति वर्तते दीर्घ इति च निर्दिश्यते । तत्र दीर्घ इड्र भवतीति सामर्थ्याद्व्यक्तिपरित्यागेनेकारजातिराश्रीयते । दीर्घग्रहणाच्च दीर्घव्यक्तिसमवेता सा विधीयते । टकारो देशविध्यर्थ इति सामर्थ्यादीडागमविधिः । एवं च षष्ठी- । उ०-भावः । नन्विग्रहणाभावे किमनिष्टमत आह--अच्परिभाषेति । अज्मात्रस्येति । ग्राहक इत्यादावपीत्यर्थः । नन्वेवमसंप्रत्ययोऽनुपपन्नोऽत आह-ग्रहेः परस्येति । नन्वत्र करणेनैतत्प्रकरणस्थेड्ग्रहणं भविष्यतीत्यत आह–प्राकरणिकमिति । प्राकरणिकेम- हणे हिं पूर्वप्रक्रान्तमेव विभक्तिविपरिणामेन संबध्येतेत्यपूर्वकरणात्प्रकरणानादर इति भावः । विशेषाभावादिति । इट्त्वस्य समानत्वादिति भावः । स एव ग्रहिरिति । उत्तरखण्डभूत इत्यर्थः । स्थानिवत्त्वनिषेधादिति । पूर्वस्य विध्यभावाच्चेत्यपि बोध्यम् । पञ्चमीसमासस्तु क्वाचित्क इति तदनाश्रयेणेदं भाष्यमिति तत्त्वम् । नन्विट् दीर्घ इति सामानाधिकरण्यमसंगतमत आह-सामर्थ्यादिति । इत्वजात्याक्रान्तो दीर्घ - १.१.४९. *६.४.६२.

·अ.७पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २६७ इदीर्घ इति चेद्विप्रतिषिद्धम् ॥ ५॥ इइदीर्घ इति चेद्विपतिषिद्धं भवति । यदि इण्न दीर्घः । अथ दीर्घो न इट् । इदीर्घश्चेति विप्रतिषिद्धम् । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वाभावः ॥ ६॥ प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वस्याभावः । वुवर्षते विवरिषते विवरी- षते+ । अत्रापि* इदीर्घ इत्यनुवतिष्यते । यत्तर्हि विदेशस्थं प्रतिषिध्य पुनर्विधानं तन्न सिध्यति । जुत्रश्च्योः क्त्वि [ ७. २. ५५ ] श्न्युकः किति [११] इत्यनेन प्रतिषिद्धेx दीर्घत्वं न प्राप्नोति । जरित्वा जरीत्वा । प्र०-निर्दिष्टमिड्रग्रहणं न कर्तव्यम् । चिण्वदिट चास्यापवाद इति तत्र दोषाभावः । न च कस्यचित्स्थानिनो दीर्घत्वं विधीयत इति स्थानिवत्त्वानिषेधात्पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानाच्च यङ्लोप ईटोऽप्रसङ्गः । अथ त्वागमान्तरेऽपि दीर्घ- त्वमस्तीत्येवायं दीर्घविधिस्तदा यङ्लोपे दोषो न परिहृतः । इतरो व्यक्तिपदार्था- श्रयेणाऽऽह-इड्रदीर्घ इति चेदिति । विवरीषत इति । सनीटि प्राप्ते वृतो वेत्यनेन पक्ष ईटि च प्रसक्ते सनि ग्रहगुहोश्चेत्यनेनोभयस्मिन्नपि प्रतिषिद्ध इट्सनि वेति पक्ष इट्र विधीयते ततः पुनर्गटा विधानाभावादीर्घ ईकार: पक्षे न श्रूयेत । इटस्तु पक्षे दीर्घविधौ दोषाभावः । अत्रापति । इटसनि वेत्यत्र दीर्घ इति वृत इति चानुवर्तत इति सिद्धं त्रैरूप्यम् । विदेशस्थमिति । दीर्घग्रहणानुवृत्तरत्रासं. । जरीत्वेति । उदात्तत्वादिटप्राप्तो बृतो वेत्यनेन पक्ष ईट् च इन्युकः कितीति प्रतिषिद्धः । इकाग्जात्याश्रयणादीटोऽपि प्रतिषेधः प्रवर्तते । ततो जृघश्च्योः भवः पक्ष इति उ०-इत्यर्थ इति भावः । अपवाद इति । साप्तमिकस्येटजातीयस्य नित्यत्वाद्वाधक इत्यर्थः । यङ्लोपे दोषाभावमत्र पक्ष उपपादयति-नच कस्यचिदिति । दोषो न परिहृत इति । तस्मादेवं दीर्घविधिग्रहणमनुचितमिति भावः । वस्तुतोऽयं दोषः पक्षद्वयेऽपीति सूत्रशेषे भाष्यकृदक्ष्यतीत्याद्यदोषपरिहारफलक एवायं तत्त्वम् । यङलुगन्तात्तृजादौ विटो दीर्घ इष्ट एव । स्थाने - द्विवचनपक्षेऽप्यन्त- रङ्गानपीति न्यायेन लुगुत्तरमेव द्वित्वप्रवृत्तेः स्थानिवद्भावेन ग्रहित्वाद्भवत्येव दीर्घः । यदि यलुगस्तीति तात्पर्यम् । प्रतिषिद्धस्य पुनर्विधानमुपपादयति-सनीटीति । उभयस्मिन्नपीति । पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्याज्जातिपक्षाश्रयणाच्चेति भावः । सिद्धं त्रैरूप्यमिति । वाक्यभेदेनेटोऽपि विधानादिति भावः । विदेशस्थमित्यस्य हेतुगर्भविशेषणत्वमुपपादयति–दीर्घति । भाष्ये न सिध्यतीति । तद्विषये न सिध्यति दीर्घ इत्यर्थः । नन्विटो निषेधः कथमीटः स्यादत आह--जातीति । + ७. २. ३५, ३८, १२, ४१. * ७. २.४१. x ७. २. ३५, ३८.

·२६८ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ईटो विधिरिटः प्रतिषेधः+ । यथामाप्त इड्दी! भविष्यति । यदि तर्हि इटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवति जरीत्वा न क्त्वा सेट् [१. २. १८] इति कित्त्वप्रतिषेधो न प्राप्नोति । इह च अग्रहीदिति इट ईटि [ ८. २. २८ ] इति सिल्लोपो न प्राप्नोति । इह च अग्रहीत् नेटि [ ७. २. ४ ] इति वृद्धिप्रतिषेधो न प्राप्नोति । मा भूदेवम् । म्यन्तानामित्येवं भविष्यति । अवापि नेटीत्येवानुवर्तते । तच्चावश्यमिग्रहणमनुवयंमधाक्षीदित्येवमर्थम् । तथा अग्रहीध्वम् अग्रहीदवम् विभाषेटः [८. ३. ७९] इति मूर्धन्यो न प्राप्नोति । तस्मान्नैवं शक्यं वक्तुभिटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवतीति । भवति चेत्पतिषि- द्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घाभाव इत्येव । तस्मादशक्य इर्वि आगमान्तरं विज्ञा- तुम् । न चेद्विज्ञायत इटो ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आर्धधातुकस्यति । वर्तते । ग्रहः परस्याऽऽर्धधातुकस्य दीर्घत्वं वक्ष्यामि । इहापि तर्हि प्राप्नोति । ग्रहणम् ग्रहणीयम् । वलादेरिति* वर्तते । एवमपि ग्रहीता ग्रहीतुम् अत्र न पाप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एवमपि ग्राहकः अत्र प्राप्नोति । किंचे- ट्मतीघातेन खल्वपि दीर्घत्वमुच्यमानामटं बाधते । तस्मादिटो ग्रहणं कर्तव्यम् । प्र०-क्त्वीत्यनेनेटि विधीयमाने पक्षे दीर्घा न स्यात् । एतत्परिहरति-ईटो विधि- रिटः प्रतिषेध इति । वृतो वेत्यनेन पक्ष ईडागमो विधीयते । श्यकः किती- त्यनेन तु नेडित्यधिकाराव्यक्ति पक्षाश्रयणाच्च निषेध इट: । न त्वीटः । पाठा- न्तरं तु प्रकृतेऽर्थ दुर्योजत्वादस्माभिनापन्यस्तम । सन्मार्गसंभवे को हि विमार्ग मतिमान्भजेत् । यदि तहाँति । इटप्रतिषेध ईटो यथा न भवत्येवं कार्यान्तरस्याप्यप्रसङ्गः। तस्मातदिति । इदग्रहण इकाराकृतिराश्रयणीया नतु व्यक्तिः । भवति चेदिति । जुधश्च्योः क्त्वीतीविधौ दोष एवेत्यर्थः । नन्वनुवाद इव विधावीकाराकृत्याश्रयणा- ज्जरित्वा जरीत्वेति रूपद्वयं भविष्यति । नैतदस्ति । विधौ जात्याश्रये लवितेत्यादावपि दीर्घः स्यात्तस्माद्विहितस्य दीर्घस्येडग्रहणेन ग्रहणं नत विधेयस्य । ग्रह इति । इटागभे कृते तदादेरा- र्धधातकस्याऽऽदेः परस्येतीट एव दीर्घः । वलादेरिति । बलादि यदृष्टमित्याश्रीयते । इतरः सांप्रतिकं वलादित्वमाश्रितमिति मत्वाऽऽह-एवमपीति । भतपूर्वगत्येति । सांप्रतिकाभावा- दलिटीति निषेधाच्च इट्प्रतिघातेनति । येन नाप्राप्तिन्यायेनेटं बाधित्वाऽकृतेटकस्यैवाऽऽर्ध- - उ०-नत्वीट इति । एवं च जरीत्वा विवरीषत इति सिद्धमिति भावः । तस्माद्वि- हितस्यति । अनुवाद एव जातेहिणं विधौ तु व्यक्तेरेवेति भावः । नन्वार्ध- धातुकस्य दीर्घविधाने कथमिटस्तत्सिद्धिरत आहइडागम इति । विशिष्यानच्चार- णानिर्दिश्यमानपरिभाषाया अविषय इति भावः । भाष्य इट्प्रतिघातेनेति । येन + ७.२ ३८, ११.४७. २. ५. ५. २. ३५. ७. २.१०.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङगाधिकारः। २६९ न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । के प्रकृतम् । आर्धधातुकस्येवलादेरिति । ननु चोक्तमेवमपि कर्तव्यमेवाग्रहणे पसंप्रत्ययः षष्ठयनिर्देशादिति । नैष दोषः। ग्रह इत्येषा पञ्चमीडिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१. १. ६७ ] इति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं चिण्वदिटः प्रतिषेध इति । कथम् । प्रकृतस्येट इदं दीर्घत्वं न च चिण्वदिट पछतः। यङ्लोपेकथम् । यङ्लोपे चोक्कमिटि सर्वत्र । क्व सर्वत्र । यद्येव प्रकृतस्येटो दीर्घत्वमथापि इड्- दीर्घ आगमान्तरं विज्ञायेत । यङ्लोपे चोक्तम् ॥ ७॥ किमुक्तम् । तदन्तद्विवचनादिति । - । प्र०-धातुकस्य दीर्घत्वमच्परिभाषोपस्थानाद्यत्र तत्र स्थितस्याचः स्यात्। न चेति। जुवश्च्योः क्वीत्यनेन तु वलादिलक्षण एवेट प्रतिप्रसयत इत्यप्राकरणिकत्वाभावाद्दीर्घः सिध्यति। यङ्लोपे चेति । सेन्यङन्तस्य स्थाने द्विवचनमित्यत्र पक्षे प्रकृतिप्रत्ययसंमोहान्नष्टः स ग्रहिः । ननु च द्विःप्रयोगो द्विर्वचनमिति पक्षस्तत्र स्थितः । तत्कथमस्थितपक्षाश्रयेण परिहारः । अत्राऽऽहु:- यङ्लोपे चोक्तामति । अत्राप्ययमभिप्रायो वार्तिककारस्य विःप्रयोगे द्विवचने पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानादीर्घाभावः । न पदान्तेत्यत्र पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्युक्तं तस्मिन्नच्यमाने पदान्तवरेयलोपस्वरवर्ग द्विवचनादीनि न• वक्तव्यानी- ति साप्तमिके दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वं भवत्येव । सूत्रकारमतेऽपि ग्रहेविहितस्येत्येवं विहित- विशेषणाश्रयणायङ्लोपे दीर्घाभावसिद्धिः । भाष्यकारेण त्वस्थितमपि पक्षमाश्रित्य तद. न्तद्विवचनादिति विवृतम् । अन्यत्रास्य दोषस्य सम्यक्परिहाराभिधानादनादरात । उ०-नाप्राप्तिन्यायाच्च तत्प्रतिघातेनास्य विधानं बोध्यम् । ननु प्राकरणिकस्यैव दीर्घ जुवश्च्योरित्यस्योत्तरत्र विधानादप्राकरणिकत्वाज्जरित्वेत्यत्र पक्षे दीर्घो न स्यादत आह- जुत्रश्च्योरिति । प्रतिप्रसूयत इति । श्यक इति प्रतिषिद्धः प्रतिप्रसूयत इत्यर्थः । साप्तमिक इति । वस्तुतो वयंकोटौ दीर्घस्याप्युपलक्षणतायाः कमेणिहित्यादिसूत्रस्थ- भाष्यसंमततयेदं चिन्त्यम् । ननु वार्तिकमतेऽस्त्वयं परिहारः सूत्रमते तु कथमत आह-सूत्रकारेति । इदं भाष्यकृतोऽप्युपलक्षणम् । अपिना पञ्चमीसमासाभाव इत्यपि बोध्यम् । अन्यत्रेति । एकाचो वे इत्यत्र । तत्र हि ग्रहेरङ्गादिति भाष्यम् । तृचो हि जरीगृह्येत्यङ्गं नतु ग्रहिः । न चालोपयलोपयोरेकदेशवि- कतन्यायेन जरीगृहित्यङ्गम् । तस्य च ग्रहिरूपत्वमपि द्विःप्रयोगत्वाद्विवचनस्येति वाच्यम् । विशेषणसामर्थ्याद्धि यथाश्रुतरूपाश्रयणमिति न दोष इति कैयटेन व्याख्या- ७.२.१..

·२७० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- स्वरतिसतिसूयतिधूनूदितो वा ॥ ७ । २ । ४४ ॥ अथ वेति+ वर्तमाने पुनर्वावचनं किमर्थम् । पुनर्वावचनं लिङ्सिचोर्निवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ पुनर्वावचनं क्रियते लिङ्सचोनिवृत्त्यर्थम् । अथ किमर्थं सतिसूयत्योः पृथग्ग्रहणं क्रियते । सुवर्मा भूत् । अथ किमर्थं १०- स्वर०। अथेति। इट्सनि वेत्यतः । लिङ्सिचोनिवृत्त्यर्थमिति। ननु स्वरतिग्रहणाल्लिङ्- सिचोरनुवृत्तिर्न भविष्यति । ऋतश्च संयोगादेरितीविकल्पस्य सिद्धत्वात् । नैतदस्ति । नित्यार्थ स्वरतिग्रहणमित्यज्ञापकम् । लिसिनिवृत्तेः । अथ किमर्थमिति । सूग्रहणमेव क्रिय- तामिति भावः । सुवतेरिति । अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येति सुवतेरेव ग्रहणं स्यात् । सूइग्रहणेऽपि क्रियमाणे लुम्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति सूय- तेरेव ग्रहणं स्यात् । अस्याश्च परिभाषायाः सूङ्ग्रहणे कर्तव्ये सूतिसूयतीति भेदे- उ०-तत्वात् । किच समुदायस्य द्विःप्रयोगेऽपि न ग्रहित्वमुत्तरखण्डस्य तु कैयटरीत्या न तत्त्वम् । न चात्र पक्षे यङ्लुगन्तात्तृच इटि दीर्घो न स्यात्ततो यंड्लुक्सत्त्वे दृढतरमानाभावादनैमित्तिकलुकः पूर्वमेव प्रवृत्तत्वेन द्विःप्रयोगविर्वचनेन च ग्रहेरेवाङ्गत्वे- नाक्षतेश्च । यड्लोपे तु जरीगृह्यशब्दात्तृचि विशिष्टस्याङ्गत्वेऽल्लोपयलोपयोरेकदेशविकृत- न्यायेन जरीगृहित्यस्यैवाङ्गत्वं न तु ग्रहः । नच द्विःप्रयोगत्वाग्रहिरेव सः । अङ्ग- संज्ञाप्रवृत्तिकाले ग्रहिरूपत्वाभावात् । यङ्लुगन्ते तु तत्कालेऽपि तथैव । यत्तु हर- दत्तेनैकाज्ग्रहणानुवृत्त्या यङ्लोपे दोषपरिहार उक्तः स तु यङ्लुक्यातव्यापक- त्वान्मानाभावाच्च हेय एव । यत्रेडाद्यार्धधातुकनिरूपिताङ्गसंज्ञाप्रवृत्तिवेलायां स्वतः स्थानि- वद्भावेन वा ग्रहिरूपत्वं तत्र ग्रहेः परस्येटो दीर्घ इति यथाश्रुतरूपाश्रयणमिति कैय- टस्यार्थः । अत एव गृहीतमित्यादिसिद्धिः । अन्यथाऽत्रेडपेक्षया नित्यत्वात्संप्रसारणे यथाश्रुतरूपाभावः स्पष्ट एवेति दिक् । वस्तुतस्तदन्तद्विर्वचनादिति भाष्यं तत्रोक्त- सकलपरिहारोपलक्षणं बोध्यम् । स्वरतिसूति । भाष्ये लिङ्सिचोरिति । तत्सूत्रपरं तत्सूत्रानुवृत्तेर्निवृत्त्यर्थमि- त्यर्थः । अन्यथा परस्मैपदे सिचि विकल्पस्य चारितार्थेन ऋतश्च संयोगादेरितीविक- ल्पस्य सिद्धत्वादिति कैयटासंगतिः । नित्यार्थमिति । अत्र लिसिचसहितवाग्र- हणानुवृत्तावपि लिङ्सिचोर्विकल्पे प्राप्ते स्वग्रहणं संस्वृषीष्टेत्यादौ सामर्थ्यान्नित्यार्थ स्यादित्यर्थः । केचित्त्वेवं सति सूत्रस्य वैरूप्यापत्तिस्तस्माल्लिसिचोः परतः क्वचि- द्विषये संस्वृषीष्टत्यादौ पूर्वसूत्रस्य व्यवस्थितविभाषात्वबोधनद्वारेटो निवृत्त्यर्थ वाग्र- हणमेवं च लिसिचोरित्यस्य कचिद्विषये निवृत्त्यर्थमिति भाष्याक्षरार्थमाहुः । सुव- तेरिति । षू प्रेरण इति हि निरनुबन्धः । षूङ् प्राणिगर्भविमोचन इत्यदादिः + ७.२.४१. ७.२.४२.

·म. ७ पा. २ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २७५ धूत्रः सानुबन्धकस्य ग्रहणं क्रियते । धुवतेर्मा भूदिति । किं पुनरियं प्राप्ते विभाषाऽऽहोस्विदमाप्ते । कथं च प्राप्ते कथं वाऽमाप्ते । यदि स्वरतिरुदात्तस्ततः प्राप्ते । अथानुदात्तस्ततोऽमाप्ते । स्वरतिरुदात्तः ॥२॥ स्वरतिरुदात्तः पठ्यते । किमर्थं तर्हि वावचनम् । वावचनं निवृत्त्यर्थम् ॥ ३॥ वावचनं क्रियते निवृत्त्यर्थम् । अनुदात्ते हि किति वाप्रसङ्गः प्रतिषिध्य पुनर्विधानात् ॥ ४ ॥ अनुदात्ते हि सति किति विभाषा प्रसज्येत । स्वत्वा । किं कारणम् । पति- षिध्य पुनर्विधानात् । प्रतिषिध्य+ किलायं पुनर्विधीयते । स यथैवैकाज्लक्षणंx प्रतिषेधं बाधत एवं युकः किति [ ७. २. ११ ] इत्येतमपि वाधेत । यदि प्र०-नोपादानमेव ज्ञापकम् । धत्र इति । धून कम्पन इति स्वादिषु क्यादिषु च पठ्यत इति द्वयोरपि सामान्येन ग्रहणम् । धू विधूनन इत्यस्मात्तु नित्यमिड़ भवति । किं पुनरिति । स्वरत्युद्देशेनायं विचारोऽन्येषां तूदात्तत्वात्प्राप्तविभाषाया निश्चयात् । दोषाभावाच्च । स्वरतेस्तूदात्तानुदात्तप्रतिज्ञाने दोषदर्शनाद्विचारः । ऋतां च वृबृञा- विति परिगणनादस्योदात्तत्वं न प्रतिज्ञातम् । तत्र किमुदात्तत्वप्रतिज्ञानेन दोषः परि- ह्रियते । अथानुदात्तत्वप्रतिज्ञाने न्यायेनेति प्रश्नः । यदि स्वरतिरुदात्त इति । ननु किति प्रत्यये श्न्युकः कितीति प्रतिषेधात्तत्राप्राप्तविभाषेयं स्यात् । नैतदस्ति । अल्पविषयत्वप्रसङ्गात्स्वरतेः प्राप्तविभाषायां तु महाविषयत्वं भवति । किमर्थमिति । यदि पक्ष इण्निवृत्त्यर्थ तदा ऋद्धनोः स्य इतीममपीटं पक्षे निवर्तयेदिति प्रश्नः । निवृत्त्यर्थमिति । निवृत्तिः कंचिदेव विधिं बाधते न सर्वमिति भावः । स उ०-धूङ प्राणिप्रसव इति च दिवादिः सानुबन्धकौ । ज्ञापकमिति । न च साह- चर्यादलुविकरणस्यैव भविष्यतीति वाच्यम् । तदनित्यत्वस्यापि ज्ञापनादिति भावः । न च लुग्विकरणस्यैवेत्येव कुतो न ज्ञाप्यते । ज्ञापितेऽप्यस्य वैयापत्तेः । परिभा- षाद्वयेनोभयोरपि ग्रहणस्य वक्तुं शक्यत्वात् । धू विधूनन इति कुटादिः । किमु- दात्तत्वप्रतिज्ञानेन दोष इति । स्वृत्वेत्यादौ विकल्पप्रसङ्गरूप इत्यर्थः । न्यायेनेति । येन नाप्राप्तिन्यायेन पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भन्यायेन चेत्यर्थः । तत्राप्राप्तेति । भाव- तात्पर्यकतालोभेनेति भावः । महाविषयत्वमिति । व्याप्तिन्यायानुग्रहाय सोहचर्यानु- ग्रहाय च प्राप्तविभाषैव युक्तेत्यर्थः । वावचनस्य विकल्पार्थत्वात्प्रश्नाशयमाह-यदीति। कंचिदेवेति । वक्ष्यमाणेन न्यायेनेति भावः । नन्वस्य विकल्पत्वात्प्रतिषेधोक्तिरसंग. + ७.२.११.४७.२.१., ·२७३ उद्घीतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तर्युदात्तः स्वरतिः पठिष्यति विपतिषेधं स्वरतेवेदत्वादृतः स्ये विपतिषेधेनेतिx स विपतिषेधो मोपपद्यते । किं कारणम् । स विधिरयं मतिषेधो विधिपतिषेध- योश्चायुक्तो विप्रतिषेधः । सोऽपि विधिन मृदूनामिव कार्पासानां कृतः प्रतिषेध- विषय आरभ्यते । स यथैवैकाजलक्षणं प्रतिषधं बाधत एवमिममपि बाधिष्यते। अथवा येन नामाप्ते तस्य बाधनं भषति न चापाप्ते वलादिलक्षण+ इयं विभा- षाऽऽरभ्यते स्यलक्षणे पुनः प्राप्ते चापाप्ते च । अथवा मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधी- बाधन्त इत्येवामियं विभाषा वलादिलक्षणमिटं बाधिष्यते स्यलक्षणं न बाधि- ष्यते । अथवा पुनरस्त्वनुदात्तः । ननु चोक्तमनुदात्ते हि किति वामसङ्गः प्रतिषिध्य पुनर्विधामादिति। नैष दोषः। येन नामाप्ते तस्य बाधनं भवति न चापाप्त एका- प्र०-विधिरिति । ऋद्धनोः स्य इत्येषः । अयं प्रतिषेध इति । प्राप्तविभाषापक्षे यथा बलाविलक्षण इट् प्रतिषिध्यते तथा स्यलक्षणोऽपि प्रतिषिध्येत । अनुदात्तप्रतिज्ञाने तु योरपि विधित्वाद्विप्रतिषेधोपपत्तिः । सोऽपीति । वैधयेण दृष्टान्तो यथा मृदुकासकृतो रज्ज्वादिर्दर्बलो नैवम् 'ऋद्धनोः स्ये' इत्ययं विधिः । स यथैवेति । करिष्यतीत्यादौ । एवमिममपीति । न च स्वरतेरुदात्तत्वे येन नाप्राप्तिन्यायोऽस्ति येनैकाजलक्षणमेव प्रतिषेधं बाधेत न स्वरतिलक्षणम् । यद्येवं विप्रतिषेधानुपपत्तिः । स्पलक्षणस्य विधेरपवादत्वात् । अन्यथाऽपीष्टस्य सिद्धत्वान्मोपपादि विप्रतिषेधः । अथवा स विधिरयं प्रतिषेध इति विधेर्तुर्बलत्वं यदुक्तं तदनेन निराकृतम् । तत्र दयोस्तुल्यबलत्वादुपपयते विप्रतिषेधः । अथवति । परिभाषाश्रयणावुत्सर्गापवादभा. वेऽपनीते दयोर्विप्रतिषेधोपपत्तौ परत्वेन व्यवस्था । उदात्तत्वे दोषं प्रतिविधायानु- बात्तत्वे प्रतिविधत्ते । अथवेति । न चाप्राप्त एकाज्लक्षण इति । अयमेव 30 तेत्यत आह प्राप्तविभाषेति । प्रतिषिध्येतेति । निषेधाश्च बलीयांस इति न्याया- विति भावः । कार्पासकृत इति । भाष्ये षष्ठी तु करणस्य शेषत्वविवक्षया बोध्या । ज्यायोऽस्तीति । स्वरतावदात्तत्वपक्ष एकाज्लक्षणनिषेधाप्राप्तेरिति भावः । स्यलक्षण. स्येति । एवं चोत्सर्गापवादयोरयुक्तो विप्रतिषेध इत्यर्थः । एवं च स्वरतेर्वेट्त्वादृतः स्ये विप्रतिषेधेनेत्युक्तविप्रतिषेधासंगतिरिति भावः । अन्यथाऽपीति । इष्टसिद्धिरेव प्रार्थ- भीया सा त्वपवादत्वादेव सिद्धति किं विप्रतिषेधेनेत्यर्थः । एवं हि विप्रतिषेधवा- तिक विरुध्येतेत्यत आह--अथयेति । तदनेनेति । न त्वपवादत्वमुक्तमिति भावः । स्वलक्षणावकाशः करिष्यतीति । एतदधकाशः स्वर्ता स्वरितेति । एवं चेममपि बाधि- ध्यत इत्यत्र परत्वादिति शेषः । परिभाषाश्रयणादिति । येन नाप्राप्त इति, ४५. १.५०.+ ७. २. ३५.

·अ.७पा. २ आ. २] पातञ्जलब्याकरणमहाभाष्येऽधिकारः। २७३ ज्लक्षणे प्रतिषेध इयं विभाषाऽऽरभ्यते न्युकः कितीत्येतस्मिन्पुनः प्राप्ते चापाप्ते च । अथवा श्-युकः कितीत्येष योग उदात्तार्थश्च येभ्यश्चानुदात्तेभ्य इट् पाप्यते तद्धाधनार्थश्च । अथवा श्-युकः कितीतीहानुवर्तिष्यते । अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिाप- यति नेयं विभाषोग्लक्षणस्य प्रतिषेधस्य विषये भवतीति यदयं सनीवन्तर्धभ्र- स्जदम्भुश्रिस्वयर्णभरज्ञपिसनाम् [ ७. २. ४९ ] इति स्वग्रहणं करोति । इग्निष्ठायाम् ॥ ७ । २ । ४७ ॥ इडितिर वर्तमाने पुनरिग्रहणं किमर्थम् । इइग्रहणं नित्यार्थम् ॥ १ ॥ नित्यार्थोऽयमारम्भः । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धान विभाषा पूर्वणैव+ तत्राऽऽरम्भसामर्थ्यान्नित्यो विधिभविष्यति । नात्र पूर्वेण विभाषा प्राप्नोति। किं कारणम् । यस्य विभाषा [ ७. २. १५] इति प्रतिषेधात् । तवाऽऽरम्भसाम- •द्विभाषा लभ्येत पुनरिग्रहणादिडेव भवति । तीषसहलुभरुषरिषः ॥ ७ । २।४८॥ प्र०-पाठो युक्तः । केचित्तु वलादिलक्षण इति पठन्ति । वलादिमात्रविषयत्वाद्वलादिलक्ष- णमिति व्याचक्षते । भ्युकः कितीत्येतस्मिन्निति । तत्र स्वृत्वेत्यत्रोभयप्रसङ्गे पूर्व- विप्रतिषेधो भवतीति वक्तव्यम् । येभ्यश्चानुदात्तेभ्य इति । प्रतिषेधकाण्डस्य पुर- स्तात्करणस्य सर्वेटप्रतिषेधार्थत्वात् । यदयमिति । यद्यगंलक्षणं प्रतिषेधमयं विकल्पो बाधेत ततः सनि ग्रहगुहोश्चेत्यस्य प्रतिषेधस्याभावादनेनैव .सनि विकल्पस्य सिद्ध- त्वात्पुनस्तन्न विदध्यात् । इण्नि० । सिद्धति । निरः कुष इत्यनेन । तीष० । इषु इच्छायामिति केचित्तौदादिकमुदितमधीयते । अन्ये तूवित्त्वस्य उ०-मध्येऽपवादा इति वेत्यर्थः। वलादिमात्रेति । अयं तु कित्त्वलक्षणोऽपीति भावः । वलादिमात्रविषयत्वेन वलादिलक्षणशब्दस्यैकाजलक्षणे लक्षणापत्त्याऽयं पाठो न युक्तः । पूर्वविप्रतिषेध इति । एवं च पूर्वविप्रतिषेधेन निषेधो भवतीति भाष्यं वाक्यशे- षाध्याहारेण व्याख्येयभिति भावः । अत्र पक्षे पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणे गौरवात्समाध्य- न्तरमेवाऽऽह-अथवेति । इदमेव मुख्यं समाधानम् । इण्निष्ठायाम् । भाष्ये--आरम्भसामर्थ्याद्विभाषा लभ्यत इति । विप्रतिषेधबाधन- द्वारेति भावः । नचैवं निरः कुषोऽनिष्ठायामित्येव सूत्रमस्तु, । यस्य विभाषेत्यस्य प्राप्त्या निष्ठायां विकल्पप्राप्तेरनिष्ठायामित्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः । सामर्थ्यनाऽऽनुमानिकवचन- कल्पने तु न किंचिल्लाघवम् । पर्युदासेन कृत्येव विकल्प इति शङ्कावारणार्थ तदित्याहुः। तीषसह० । केचिदिति । वामनादयः । अपश्यन्त इति । नव उदि. ७. २. १२.४७. २.४१.+ ७. ३, ४६. .

·२७४ उमेतसमलकतप्रदीपसमुद्रासिते- इपेस्वकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः ॥ १ ॥ इषस्वकारे श्यन्पत्ययात्मतिषेधो वक्तव्यः । इह मा भूत् । मेषिता प्रेषितुम् पेषितव्यम् । वसतिक्षुधोरिट् ॥ ७ । २ । ५२ ॥ इडिति+ वर्तमाने पुनरिग्रहणं किमर्थम् । पुनरिग्रहणं नित्यार्थम् ॥ १ ॥ इडिति वर्तमाने पुनरिग्रहणं क्रियते नित्यार्थम् । नित्यार्थोऽयमारम्भः । गमेरिट्परस्मैपदेषु ॥ ७ । २ । ५८ ॥ गमेरिदपरस्मैपदेषु चेत्करयुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ गमेरिटपरस्मैपदेषु चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । जिगमिषिता जिगमिषितुम जिगमिषितव्यम् । तत्त पसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अविशेषेण गमेरि- हागममुक्त्वाऽऽत्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेध उक्तम् ॥ २ ॥ किमुक्तम् । आत्मनेपदपरपतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेध इति । इहाप्यात्मनेपदपरपतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् । संजिगंसिष्यते । सीयुटि । संगंसीष्ट । एकादेशे । संगंस्यन्ते । एका- देशे रुते व्यपवर्गाभावान प्राप्नोति । सिद्धं तु गमेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येप्रतिषेधात् ॥३॥ प्र०-प्रयोजनमपश्यन्त इष इच्छायामिति पठन्ति । ये त्विह तीषुसहेति पठन्ति तन्म- तेनेह विशेषणार्थ उकारः । तत्र वार्तिककारमतेन त्रयोऽपीषयोऽननुबन्धका इह च तीषसहेति पाठस्तदाह-इषेरिति । इष आभीण्य इत्यस्य क्रैयादिकस्य तु विकल्प- मिच्छति वार्तिककारः। तौदादिकस्य तूदित्त्वेऽभ्युपगम्यमाने तीषसहेति पाठेऽननुबन्ध- कपरिभाषया क्रैयादिकस्यैव ग्रहणं स्यात् । इह मा भूदिति । विकल्पः । तेनेष गता- वित्यस्मात्तकारादौ नित्यमिड् भवति । गमे । सिद्धं त्विति । इह तु जिगमिषितेवाऽऽत्तरति जिगमिषित्रीयत इति बहिरङ्ग- उ०-तो वा' इति फलम् । क्त्व इविकल्पस्यानेनैव सिद्धत्वादिति भावः । तन्मतेनेति । क्यादेर्विकल्पासिद्ध्याऽयं पाठो न युक्तः । कैयादिकस्यैवेति । न तु तौदादिक- स्येत्यर्थः । तस्मात्तौदादिकस्योदित्पाठो न युक्तः । गमेरिट । सिद्धं त्वितीति । सूत्रस्थपरस्मैपदग्रहणं फलोपहितात्मनेपदनिमि- तत्वाभावोपलक्षणम् । तेन संजिगमिषितेत्यादौ तृजन्त इट् सिद्धिरिति बोध्यम् । + ७.२.४७.४ ७.२.३६.

·अ.७ पा. २ आ. २) पातशालण्याकरणमहाभाडाधिकारः। २७५ सिद्धमेतत् । कथम् । गमेरालनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीति वक्तव्यम् । न वृदयश्चतुर्थ्यः ॥ ७ । २ । ५९ ॥ वृतादिप्रतिषेधे च ॥ १ ॥ किम् । कत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विवृत्सिता विवृत्सितुम् विकृत्सितव्यम् । तत्तषुपसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अविशेषेण वृतादिभ्य इमतिषेधमु- क्त्वाऽऽलनेपदपर इइ भवतीति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपर इवचने तत्परपरसीयुडेकादेशेष्विंड्वचनम् ॥२॥ आत्मनेपदपर बड़वचने तत्परपरसीयुडेकादेशेष्विड् वक्तव्यः । तत्परपरे तावत्। विवर्तिषिष्यते । सीयुटि । कतिषीष्ट । एकादेशे । वर्तिष्यन्ते वर्धिष्यन्ते । सिद्धं तु वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थस्येइवचनात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थस्येइ भवतीति वक्तव्यम् । चतुस्तासिकलापिग्रहणानर्थक्यं च ॥४॥ चतुर्ग्रहणं चानधकं सर्वेभ्यो हि वृतादिभ्यः पतिषेध इष्यते । तासिग्रहणं* चानर्थकम् । किं कारणम् । प्र०-त्वादात्मनेपदस्य प्रतिषेधाभावः । केचित्तु योगविभागेनेष्टसिद्धिमाहुः । गमः सकारादावि भवतीत्येको योगः । ततः परस्मैपदेष्विति द्वितीयो योगो नियमार्थः । तुल्यजाती- यापेक्षत्वाच्च नियमस्याऽऽत्मनेपदविषय एवेण्निवर्त्यत इति कृति परस्मैपदलुकि चेडू भवत्येव जिगमिषितुम् । जिगमिषितव्यम् । जिगमिषत्वमिति । न वृदयश्चतुर्थ्यः । सिद्धं त्विति । तेन परस्मैपदलुक्यपि प्रतिषेधो भवति विवृत्स- त्वमिति । अन्यथा न लुमताऽङ्गन्स्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः स्यात् । विवृत्सित्रीयत इत्यत्र तु पूर्ववदात्मनेपदस्य बहिरङ्गत्वादिडभावः । चतुर्ग्रहणं चेति । कृपू सामर्थ्य इत्य- उ०-बहिरङ्गत्वादिति । वार्तिकेऽन्तरङ्गत्वाद्गमिनिमित्तात्मनेपदस्यैव ग्रहणमिति भावः । नियमार्थ इति । परस्मैपद एवेति नियमार्थ. इति भावः । तदाह--तुल्येति । परस्मैपदलुकि चेति । परस्मैपदे पर इत्यर्थेन लुमतेति निषेधेन तत्परत्वाभावान्न स्यादिडिति भावः । यद्यप्यङ्गस्येत्यस्यानुवृत्तस्याऽऽर्धधातुकस्येत्यादावङ्गनिमित्तस्येत्यर्थस्य क्लप्ततया गमेः परस्यानिमित्तस्य सादेरार्धधातुकस्येत्यर्थादिनिरूपिताङ्गस्यात्रोद्देश्यकोटौ प्रवेशाभावेन न लुमतेत्यस्य न प्राप्तिस्तथाऽपि परस्मैपदस्य प्रत्ययतया तदाक्षिप्ताङ्ग एव तत्प्रवृत्त्या प्रत्यये परतः पूर्वकार्यसत्त्वेन च स्यादेव निषेध इति भावः । भाष्ये कृतीत्युपलक्षणं बोध्यम् । न वृद्धयः। सिझं त्वितीति । अत्रापि परस्मैपदग्रहणं फलोपहितात्मनेपदनि- ७.२.६..

·२७६ उद्योतसमलंकृतदीपसमुद्भासिते- निवृत्तत्वात्सकारस्य ॥ ५॥ निवृत्तं सकारादावितिः । तास्यहणे चेदानीमक्रियमाणे क्सपिग्रहणेनापि* नार्थः । एषोऽपि हि वृतादिः पञ्चमः । भवेत्क्लपिग्रहणं न कर्तव्यं तास्महणं तु कर्तव्यम् । यद्धि तत्सकारादाविति न तच्छक्यं निवर्तयितुं तृच्यपि हि प्रस- ज्येत । वर्तिता वर्धिता । तास्ग्रहणे चेदानी क्रियमाणे क्टपिग्रहणमपि कर्तव्य- मन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ मा भूदिति । भवेत्तास्यहणं कर्तव्यं क्सपिग्रहणं तु नैवं कर्तव्यम् । अन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ कस्मान्न भवति । परस्मैपदे- विति* वर्तते क्लपेरेव च तास्परस्मैपदपरो नान्येभ्यो वृतादिभ्यः । यद्येवं तास्यहणेनापि नार्थः । तृचि कस्मान्न भवति । परस्मैपदेविति वर्तते । प्र०-स्यानन्तरं वृत्करणं पठ्यते तद द्युतादीनां वृतादीनां च समाप्त्यर्थं भविष्यति । एकस्या- नेकप्रयोजनाविरोधात् । सर्वेभ्य इति । संकल्प्स्यतीत्यादौ क्लपेरपीत्यर्थः । भवेत्तासू- ग्रहणामिति । क्लपिग्रहणाकरणपरमेतन्नत तासिग्रहणपरम । तथा चास्यापि प्रत्याख्यानं करिष्यते । परस्मैपदेविति वर्तत इति । वृतादीनामनुदात्तेत्त्वात्स्यसनौ विहाय क्लपेस्तासिं चाऽऽर्धधातुकं वलादि परस्मैपदपरं नास्ति । एतच्च यथान्या- उ०-मित्तत्वाभावलक्षकमित्यादि प्राग्वत् । समाप्त्यर्थमिति एवं चेह चतुर्ग्रहणमुत्तरसूत्रं च न कर्तव्यमित्यर्थः । संकल्प्स्यतीति । तासि चेति चेन सादेरप्यनकर्षणादिति भावः । एवं च चतुर्ग्रहणाभावे तासि चेति चोऽपि व्यर्थ इति तात्पर्यम् । भाष्ये-निवृत्तं सकारादाविति । न वृद्ध्य इति सूत्र एवेत्यर्थः । अत एवं वक्ष्यति तन्निवृत्तौ वर्तितेत्यादावपि प्रामोतीति । परस्मैपदेष्वित्यनवर्तमाने कथमन्येभ्य- स्तासि निवृत्तिस्तदाह-वृतादीनामिति । तासिं चाऽऽर्धधातुकमित्यत्र विहायेति शेषः । वृद्भयः स्यसनोलटि च क्लप इति परस्मैपदं स्यादिविषये विकल्पेन विधीयत इति तत्रैवेटः प्रतिषेध इति परस्मैपदग्रहणामुवृत्तौ चतुर्ग्रहणं तासि च क्लप इति सूत्रं च न कार्यमिति भावः । न च स्यन्त्स्यतीत्यादावदिल्लक्षणविकल्पबाधनाथ चतुर्ग्रहणम् । तत्र हि सति तत्सामर्थ्यात्पुनर्विधानकल्पनद्वारा प्रत्येकं निषेधव्यापारबोधनद्वारा वा तस्यापि निषेध इति वाच्यम् । न वृद्भय इत्यनेन परत्वात्तद्वाधसिद्धेः । निषेधाश्च वलीयांस इति न्यायाञ्च । न चैवमपि विवृत्सितेत्यनुरोधेन परस्मैपदपदस्य फलोपहिता- त्मनेपदनिमित्तत्वाभावोपलक्षणत्वावश्यकत्वेन वर्तितेत्यादावतिव्यातिवारणाय तत्र सादेरि- त्यनुवृत्त्यावश्यकतया तासि चेत्यावश्यकमिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । अत एव पूर्व भवेत्तासग्रहणं कर्तव्यं क्लापिग्रहणं तु नैव कर्तव्यमिति भाष्य उक्तम् । यद्येवं तास- महणेनापीति भाष्यं तु सिद्धान्त्येकदेश्युक्तिरिति बोध्यम् । तद्ध्वनयन्नाह-एतच्चेति । +५. २. ५७. ७. २.६.. ७.२.५८, ·अ.७ पा. २ आ. २] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २७७ उपदेशेऽत्वतः ॥ ७ । २ । ६२ ॥ तासावत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधप्रसङ्गोऽकारवत्त्वात् ॥ १ ॥ तासावत्वत्पतिषेधे बसेः प्रतिषेधः प्राप्नोति । जघसिथ+। किं कारणम् । अकारवत्त्वात् । सोऽपि यकारवान् । सिद्धं तु हलादिग्रहणात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । हलादिग्रहणं कर्तव्यम् । तच्चावश्यं कर्तव्यम् । अट्यशी प्रयोजयतः । अट्यशी तावन्न प्रयोजयतः । किं कारणम् । तासा- वनिट इत्युच्यते सेटौ चेमौ तासौ । अवशू तर्हि प्रयोजयतः । अवशू चापि न प्रयोजयतः । किं कारणम् । तासौ नित्यानिट इत्युच्यते विभाषितेटी चैतौ* । अदिस्तहि प्रयोजयति । आदिथ । क्रियमाणेऽपि वै हलादिग्रहणे- व पाप्नोति । जवसिथ । एषोऽपि हलादिः । तस्य चाभावात्तासी ॥३॥ प्र०-साश्रयणोच्यत । यदा त्वात्मनेपदेन समानपदस्थस्यड़ भवतीत्युच्यते तदा परस्मैपदे- विति नानुवयंमिति । स इत्येतदनुवय॑म । तस्मिन्ननुवर्तमाने तासि चेत्यपि कर्तव्यम् । क्लप इत्यतत्त न कर्तव्यम् । वल्पेरन्यभ्यो वृतादिभ्यस्तासंगत्मनेपदप- रत्वादिटोऽभावात् । उपदेशे० । तासाविति । तासाविडभाव सत्यत्वतस्थल प्रतिषधे विधीयमान इत्यर्थः । सिद्धं त्विति । उपदेशग्रहणेन द्वयं संबध्यत उपदेशे योऽत्वान हला- दिश्चेति । नच घसिरग्रुपदशे हलादिः । अज्वश तीति । अरू व्याप्तावित्य. स्यानुदात्तेत्त्वात्थलभावादुपन्यासोऽयुक्तः । क्रियमाणेऽपीति । यद्यपि स्थान्युपदेशे घसिहलादिर्न भवति तथाऽपि स्वापद। हलादिवि । तस्य चाभावादिति । उप- उ०-स इत्येतदिति । परस्मैपदग्रहणस्योक्तार्थापलक्षणत्वाभावे चेत्येतदपि द्रष्टव्यम् । उपदेशेऽत्वतः । ननु हलाहिग्रहणेऽपि घसः प्रतिषेधः प्रामोत्येवेत्यत आह- उपदेशग्रहणेनेति । न च घसिरिति । उपदेशत्वावच्छेदेन यो हलादिरित्यर्थः । आधुप- देश इति । आद्य उपदेश इत्यर्थः । आदिश्चासावुपदेशश्चेति विग्रहः । अयुपदेश इति पाठस्तु सुगम एव । अनुदात्तेत्त्वादिति । वस्तुतस्तु भाष्यप्रामाण्येनास्याप्यनुदात्तेत्वाभावमप्या- श्रित्य परस्मैपदं थलस्त्येवेति बोध्यम् । भाष्ये---आदिथेति । केचित्त्वि- डत्यर्तिव्ययतीनामिति नित्यदैव सिद्धऽत्र हलादेरित्यस्य प्रयोजनं चिन्त्यमित्याहुः । तत्राग्रहणं न कार्यमिति भाष्याशयमन्ये । तथाऽपि स्वोपदेश इति । अस्यो. पदेशग्रहणस्याचस्तास्वदित्यत्राप्यपकर्षणेन तत्र चक्षिङः ख्यादेशेऽजेादेशे च चख्याथ + २.४.४..

·२७८ उद्योतसमलंकतप्रदीपसमुद्भासिते- तासावनिट इत्युच्यते न च घसिस्तासावस्ति । ननु च यस्तासौ नास्त्यनि- इप्यसौ तासौ भवति । नैवं विज्ञायते यस्तासावनिडिति । कथं तर्हि । यस्ता- सावस्त्यनिट चेति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते। सप्तम्य- र्थेऽपि वै वतिर्भवति । तद्यथा । मथुरायामिव मथुरावत् । पाटलिपुत्र इव पाटलिपुत्रवत् । एवं तासाविव तास्वत् । म०-माने दृष्टानां धर्माणामुपमेये भूतानां भाविनां वा संप्रत्ययः । तत्र तास्वत्थलि नेट् भवतीत्युच्यमाने यदि घसिस्तासौ स्यात्ततस्थलि प्रतिषेधोऽतिदिश्यत । यतस्तु तासौ नास्ति ततोऽस्य तासावनिट्त्वमशक्यं प्रतिपत्तुमिति थल्यतिदेशो न प्रवर्तते । अनिडप्यसाविति । असत्त्वादेवेडभावात् । सप्तम्यर्थ इति । तासाविव तास्व- दित्यौपश्लेषिकमधिकरणमाश्रीयते तासौ परतः पूर्वस्य यथेन भवति तथा थल्य- पीत्यर्थः । ननु चास्य स्थान्यदिस्तासावस्ति स चानिट चेति तदादेशस्यापि स्थानि- वद्भावात्सत्त्वानिट्त्वे स्याताम् । नैतदस्ति । स्थानिवद्भावः शास्त्रीयेष्वेव कार्येषु प्रव- र्तते । नच तासौ सत्त्वं शास्त्रीय कार्यम् । अत एव वयेस्थल्युवयिथेति प्रति- षेधाभावः । क्रमेरपि चक्रमिथेति भाव्यम् । नहि तासौ नित्यानिट क्रमिः। आत्म- नेपद इडभावात्परस्मैपदे सेट्त्वात् । १ उ०-विवेथेत्यादिसिद्धय उपदेशत्वसामानाधिकरण्येनैवान्वयावश्यकत्वेनात्रापि तथैवान्वय उचितः । स्वोपदेश एव च मुख्य इति स एवाऽऽश्रीयते न स्थान्युपदेश इति भावः । ननु घसेस्तासावभावेऽप्यसत्त्वादेव तस्य तत्रेडभावोऽप्यस्तीत्यत आह- उपमान इति । यथोशीनरवन्मद्रेषु यवाः संपन्नाः संपत्स्यन्त इति वा प्रतीतिः । सर्वथोपमाने दर्शनमवश्याश्रयणीयमिति भावः । अशक्यं प्रतिपत्तुमिति । स्थानि- वत्त्वं तु न । अशास्त्रीयत्वादिति भावः । एतदभिप्रायमजानतः प्रश्नो भाष्ये- ननु च यस्तासाविति । तासौ परतः पूर्वस्येति । तास्परधातोः परस्य वला- द्यार्धधातुकस्यार्थात्तासरूपस्यैव यथेण न भवति तथेत्यर्थः । तासौ परतः पूर्वस्य धातोर्यथेड् इनिमित्तत्त्वं न भवति तथेत्यक्षरार्थः । शास्त्रीयेष्विति । प्रत्यासः । न चेति । लौकिकत्वात् । वयेरिति । वेत्रो वयिरिति लिटि वयादेशः । प्रतिषेधाभावाच्च क्रादिनियमान्नित्यमिड् भवति । नहि तासाविति । अनिट इत्यत्रापि प्रत्यासत्त्या तासावत्यध्याह्रियत इति बोध्यम् । अजन्तस्य धातोः प्रयो- गमात्रावच्छेदेनेड्ररहितस्याप्रसिद्धः क्वानिडित्याकाङ्क्षोदयात् । एवं चाञ्जरिवास्यापि स्नुक्रमो- रिति नियमेन पदभेदेन विभाषितेट्त्वेन नित्यानिट्त्वाभावान्न प्रतिषेध इति भावः । १ स्व. तासौ सत्तायास्तत्सहस्रेणाप्यतिदेष्टुमशक्यत्वादि ।

·१ अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २७९ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ७ । २ । ६३ ॥ किमर्थमिदमुच्यते नाचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् [७. २. ६१ ] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः। अत एव भारद्वाजस्य नान्यतो भार- द्वाजस्येति । व मा भूत् । ययिथ वविथेति । ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिरप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य ॥ १ ॥ तो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिः । किं कारणम् । अमाप्तत्वात्पतिषे- धस्य । गुणे कृते रपरत्वे चानजन्तत्वात्पतिषेधो न प्राप्नोति । असति नियमे को दोषः। तत्र पचादिभ्य इइवचनम् ॥ २ ॥ तत्र पचादिभ्य इड् वक्तव्यः । पेचिथ शेकिथति । यदि पुनरयं भारद्वाजः पुरस्तादपरुष्येत । अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यं भारद्वाजस्य । उपदेशेऽत्वतो भारद्वाजस्य । तत ऋतः। भारद्वाजस्येति निवृत्तम । सिध्यत्येवमयं तु भारद्वाजः स्वस्मान्मतात्प.च्यावितो भवति । एवं तर्हि । प्र०- ऋतो । गुणे कृत इति । जहर्थेत्यादौ नह्ययमजन्तो नाप्युपदेशेऽत्वान् । असति नियम इति । जहर्थेत्यादाविप्रतिषेधार्थ एव योगोऽस्त्विति भावः । तत्र पचादिभ्य इति । पूर्वयोगाभ्यां पचादिभ्यस्थलि नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते पक्ष इवि- धेयः । जहर्थेत्यादौ च नित्यः प्रतिषध इष्यते । तत्र भारद्वाजस्येति वचनात्स्मृ. त्यन्तरानुसंधानाद्विकल्पः प्रामोति । नियमफलमन्यथोपपादयितुमाह-यदि पुनरिति । पूर्वयोगे भारद्वाजग्रहणं कृत्वा तदेव द्वितीये योगेऽनुवय॑ते । स्वस्मान्मतादिति । भारद्वाजस्य मतम् । पेचिथ पपिथेतीट् भवत्येव । अन्येषां तु मतं पपक्थ पपाथे. उ०- ऋतो भार० । भाष्ये नाचस्तास्वदिति । न च ऋकारान्ते विकल्पेन निषेधार्थमिदं सूत्रमिति वाच्यम् । भारद्वाजातिरिक्तैरप्यचस्तास्वदिति सामान्यसूत्रप्रणयनेन निषे- धस्यैवाङ्गीकृतत्वेन स्मृत्यन्तरानुसंधानद्वारेण विकल्पस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । भाष्ये पेचिथेत्युपलक्षणं पपिथेत्यादेरपि तदाह-पूर्वयोगाभ्यामिति । नियमपक्षे हि तास्वत्थल्यनिटो नित्यमित्यनुवर्त्य योऽयं तासौ नित्यानिटस्थलीणनिषेधः स भारद्वाज- मते अकारान्तस्यैव नान्यस्य भारद्वाजमत इत्यर्थात् । उभयोरपि नियमाङ्गीकारादिति भावः । इदं चाचस्तास्वदिति सिद्धे नियम इत्युपक्रम उक्तस्तत्र पचादिभ्य इड्वचन- मित्युक्तेश्च विज्ञायते । एतेन सजातीयत्वाइकारान्ते तस्यैव प्राप्तेश्चाचस्तास्वदि- तस्यैव नियम इत्यपास्तम् । स्वयं दोषान्तरमप्याह-जहर्थेत्यादौ चेति । अच- स्तास्वदित्यस्याप्ताप्त्या पूर्वोक्तयुक्त्या विकल्पासंभवस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । अत्रत्यं भारद्वाजग्रहणं कथं व्यवहितपूर्वयोगेऽपकर्षेण संबध्येतेत्यत आह-पूर्वयोग इति । मतविपर्यय.

·२८० उद्घोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- योगविभागात्सिद्धम् ॥३॥ योगविभागः करिष्यते+ । अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यमुपदेशे । ततोऽ- त्वतः । अत्वतश्चोपदेश इति । बभूथाऽऽततन्थ जगृभ्म ववर्थेति निगमे ॥ ७ । २ । ६४ ॥ वृग्रहणं किमर्थं न रुसृभृवृस्तुद्रुसुश्रुवो लिटि [७. २, १३ ] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः । निगम एव यथा स्यात् । क्व मा । भूत् । ववरिथे। प्र०-तीडभावः । न्यासविपर्यये तु मतविपर्ययः प्रदर्शितः स्यात् । ननु च नित्येषु शब्देषु विकल्पिते विधौ विकल्पमात्र प्रदर्शयितव्यम् । तत्र कस्य किं मतं यत्प्रच्या- वितं स्यात् । उच्यते । विकल्पप्रतिपादनाय वाग्रहण एव कर्तव्ये पूजार्थमाचार्या उपादीयन्ते । सा चैवं पूजा भवति । यदि येनाऽऽचार्येण यः शब्दः स्मृतः स तेनैव स्मृतत्वेनोपदिश्यते । एवं हि तस्य स्मर्तृत्वेन प्रमाणत्वेन स्तुतिः कृता भवत्येवं चाङ्गार्यगालवयोरित्यादावनेकाचार्योपादानमर्थवदति । विकल्पस्यैकाचा- योपादानेनापि सिद्धत्वात् । योगविभाग इति । ततश्च हरत्यादीनां गुणरपरत्व- योरनजन्तत्वेऽप्युपदेशेऽजन्तत्वात्सिद्धे प्रतिषेधेऽस्य नियमार्थत्वोपपत्तिः । आदेशोपदे- शोऽप्याश्रीयते न तु स्थान्युपदेश एवेत्यजत्यादेशस्य वीशब्दस्य चक्षिङादेशस्य च ख्यो विकल्पस्थलि भवति । विवेथ विवयिथ । आचख्याथ । आचख्यिथ । बभूथाऽऽततन्थ । वृग्रहणमिति । एकदेशाक्षेपद्वारेण ववर्थशब्दसमुदाय एवाऽऽक्षिप्यते । । उ.-इति । भारद्वाजस्येडभावोऽन्यस्येडित्याकारः । ननु चेति । विकल्पप्रतिपादनमात्रफलत्वा- बाचार्यग्रहणस्येति भावः । ततश्चति । योगविभागद्वारा चोपदेशमहणापकर्षः कार्य इति बोध्यते । अत एव सूत्रेऽज्ग्रहणं चरितार्थम् । नन्वेजन्तानामात्वविधानात्तेषामसंभवेनाग्रहणमेव कार्य तत्राकारमात्रग्रहणे कार्ये प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यादिकारायंशे भूतपूर्वगतिराश्रयिष्यत इति सूत्रस्थाचपदमुपदेशग्रहणापर्षश्च वृथेति चेन्न । प्रत्याहारग्रहणेनोपदेशपदापकर्षणस्यापि वक्तुं शक्यत्वेन भूतपूर्वगत्याश्रयणे दृढतरमानाभाव इत्याशयात् । तदपकर्षे च धेटो वधिथेत्यादिसिद्धयेऽच्ग्रहणमप्यावश्यकमेवेति दिक् । नतु स्थान्युपदेश एवेति । यस्य यो मुख्य उपदेशस्तस्य स एवाऽऽश्रीयते तदभावे तु गौणोऽपीत्यर्थः । यद्यपि स्थान्युपदेशग्रहणेऽप्युपदेशेऽत्वत्त्वमस्ति तथाऽपि तदुपदेशे तासौ नित्यानिट्त्वाभावः प्रत्यासत्त्या यदुपदेशेऽत्वांस्तदुपदेशविशिष्टस्यैव तासौ नित्यानिटत्वग्रहणमुचितमिति भावः । तुष्टोथेत्यादौ तु पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यादस्यापि क्रादिनियमेन निषेध इति नेड्वशी- स्यत्र भाष्य उक्तम्। बभूथाsत० । भाष्ये ग्रहणं किमर्थमिति । भूविषये तु न शहितम् । + ७९.६१. .

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८१ वस्वेकाजाद्घसाम् ॥ ७ । २ । ६७ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । वस्वेकाजाद्घसांवचनं नियमार्थम् ॥ १ ॥ नियमार्थोऽयमारम्भः । वसावेकाजाद्घसामेव । क्व मा भूत् । बिभिद्वान् । किमुच्यते नियमार्थमिति न पुनर्विध्यर्थोऽपि स्यात् । प्रतिषेधोऽपि यत्र प्राप्नोति नेड् वशि कृति [ ७.२.८. ] इति । कच्चैव ह्ययं वशादिश्च । एवं तर्हि कसृ- भृवृस्तुद्रुसुश्रुवो लिटि [ ७.२.१३ ] इत्येतस्मानियमादत्रेड् भविष्यति । नात्र तेन परिपापणं प्राप्नोति । किं कारणम् । प्रकृतिलक्षणस्य* प्रतिषेधस्य स प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणश्चायं प्रतिषेधः। उभयोः स प्रत्यारम्भः । कथं ज्ञायते । वृवृनोग्रहणात् । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इमौ वृवृञावुदात्तौ तयोः परुति- लक्षणः प्रतिषेधो न प्राप्नोति । पश्यति त्वाचार्य उभयोः स प्रत्यारम्भ इति ततो वृद्धृनोर्महणं करोति । न खल्वपि कश्चिदुभयवान्प्रतिषेधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणश्च । तुल्यजातीयेऽसति यथैव प्रकृति लक्षणस्य नियामको भव- त्येवं प्रत्ययलक्षणस्यापि नियामको भविष्यति । अथ यावता वसावेकाज्भ्य इटा भवितव्यं कोन्वत्र विशेषो नियमार्थे वा सति विध्यर्थे वा । न खलु कश्चि- द्विशेषः । आहोपुरुषिकामात्रं तु भवानाह विध्यर्थमिति । वयं तु ब्रूमो नियमार्थमिति । प्र०- वस्वेका० । किमर्थमिति । यदि कादिनियमः प्रकृत्याश्रयस्य प्रत्ययाश्रयस्य च प्रति- षेधस्य निवर्तकस्तत इदं नियमार्थम् । अथ प्रकृत्याश्रयस्यैव ततो नेड् वाश कृतीति प्रतिषधे प्राप्ते निध्यर्थमित्युभयसंभवात्प्रश्नः । न खलु कश्चिदिति । उभयथैकाजा. द्घसिभ्य इटा वसोर्भाव्यम् । नान्येभ्यो बिभिद्वानित्यादावित्यर्थः । आहोपुरुषि- कामात्रमिति । अहो अहं पुरुष इति यस्याभिमानः सोऽहोपुरुष उच्यते । यथा यर्वा- णस्तर्वाणो नामर्षयो बभूवुरित्युक्तम् । तस्य भावो मनोज्ञादित्वावुञ् । क्वस्वभिप्रायेणै- तदुच्यते। न खलु कश्चिद्विशेष इति । अन्यत्र विशेषोऽस्त्येव । यदि क्रादिनियमः उ०-उकारान्तानां सेट्त्वात् । यथा चैतत्तथैकाच उपदेश इत्यत्र निरूपितम् । अस्य तु कृसृभृ इति निषेधाल्लिट्यनिटत्वं बोध्यम् । वस्वेकाजाद्घसाम् । विधिनियमयोर्विशेषाभावं दर्शयति-उभयथेति । कथं तदभिमानवांस्तच्छब्दवाच्यो भवतीत्यत्राऽऽह-यथा यर्वाण इति । यथा तत्प्रयुञ्जानाः साहचर्यात्ताभ्यां शब्दाभ्यामभिधीयते तथाऽहो अहं पुरुष इत्यभिमानवांस्तेन शब्देना- भिधीयत इत्यर्थः । तस्य भाव इति । स चाभिमान एव । कृसृभ्रित्यस्योभ- यप्रत्यारम्भत्वं नैतस्य नियमार्थत्वायैव किंत्वन्यार्थमपीत्याह-अन्यत्र विशेषोऽस्त्ये- २.१०. ५७ ·२८२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अथैकाज्यहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । बिभिद्वान् चिच्छिद्वानिति । क्रिय- माणेऽपि वा एकान्ग्रहणेऽत्र प्राप्नोति । एषोऽपि ह्येकाच् । एवं तर्हि कृते द्विवचने य एकाच् । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । एकाग्रहणसामर्थ्यात् । न हि कश्चिदकृते द्विवचनेऽनेकाजस्ति यदर्थमकाज्य- हणं क्रियते । ननु चायमस्ति जागतिः । जागृवांसो अनुग्मन् । यत्ताकारण- हणं करोति न हि कश्चिदलते द्विवचन आकारान्तोऽनेकाजस्ति । ननु चाय- मस्ति दरिद्रातिः । न दरिद्रातेरिटा भवितव्यम् । किं कारणम् । उक्तमेतद्दरि- प्र०-प्रकृत्याश्रयस्य प्रतिषेधस्य स्यात्ततो युयुविवेत्यादौ श्युकः कितीति प्रतिषेधः स्यात् । वृग्रहण च क्रादिसूत्रेऽनर्थक स्यादिति प्रत्ययाश्रयोऽपि प्रतिषेधः क्रादिनियमेन निवर्यंत इति सूत्रमिद नियमार्थमेव । अथैकाग्रहणमिति । क्रियमाणमप्येकाज्ग्रहणमनिष्ट- निवृत्तये नालामति मत्वा प्रश्नः । बिभिद्वानिति । कृतद्विवचनानामनेकाचां निव- त्यर्थमित्यभिप्रायः । एकाग्रहणसामर्थ्यादिति । यद्यपि नित्यत्वाद्विवचने कृतेऽनेका- चत्वादिण्न भवतीति परिहारोऽस्ति तथाऽपि परिहारान्तरसद्भावान्नोक्तः । तथा हि द्विर्वच- नस्यावकाशः पपाचेति । इटोऽवकाशो यत्र कृते दिर्वचन एकाच्त्व पोच- वानादिवानिति । बिभिदानित्यादौ तु नित्यत्वादद्विवचन पूर्वम् । जागर्ति- रिति । उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्यामिति विकल्पितत्वादामो जागर्तेः परः क्वसुः । चिरि- जिरिचकास्त्यादिभ्यस्तु कास्यनेकाजग्रहण चुलुम्पाद्यर्थमित्यामा भाव्यमिति कसोः परस्यासंभवः । जागृवांस इति । द्विवचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यमिति दिर्व- चनाभावः । न दरिद्रातेरिति । दरिद्रातेगनित्य आमित्यात औ णल इत्योकारे विधा. तव्य औकारविधानेन ज्ञापितमोकारस्य प्रश्लिष्टावर्णत्वादुच्चारणे लाघवं भवत्यौकारस्य उ०-वेति । नियमार्थत्वमेवेति । अत एव भाष्य उक्तम्-वय तु ब्रूमो नियमार्थ- मिति । न्यायसिद्धत्वादित्यर्थः । पपिवानित्यादावालोपसिद्धिस्तु सनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वादिति बोध्यम् । अनिष्टनिवृत्तये नालमिति । भिवासत्यस्यामवस्था- यामेकाचत्वान्नियमव्याव-विषयाभावादनर्थक तदित्यर्थः । इद्विवचनयोरन्यतरस्य निर- वकाशत्वे तदेव स्यान्न तु नित्यमत उभयोरवकाशं दर्शयति-तथा हीति । विष- यभेदात्फलभेदाच्च मापवादत्वमित्याशयः । नित्यत्वाद्विर्वचनमिति । इट् तु कृते द्विर्व- चनेऽनेकाचत्वादप्राप्तेरनित्यः । शब्दान्तरात्प्राप्नुवत इव शब्दान्तरेऽपि प्राप्नुवतोऽनित्य- त्वान्नाय नियतः परिहार इति परिहारान्तराश्रयणमिति तत्त्वम् । चिरीत्यादि । मन्त्रे त्वेषां कस्वन्तानां प्रयोग एव नास्तीति भावः । जागृवांस इत्यत्र लिटि धातोरिति द्विर्वचनं स्यादत आह-द्विर्वचनप्रकरण इति । ननु दरिद्रातेः क्वसौ कास्यने- काजूग्रहणमित्यामा भाव्यमिति कथमिडुपक्षिप्तोऽत आह-दरिद्रातेरिति । आकार- ·म.पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८३ दातेरार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधाविति । यश्चेदानी प्रत्ययविधी सिद्धः सिद्धोऽसाविविधौ । एवमपि भूतपूर्वगतिर्विज्ञायेत । आकारान्तो यो भूतपूर्व इति । एकाग्रहणमेव तर्हि ज्ञापकम् । ननु चोक्तं जागर्त्यर्थमेतत्स्यात् । नैकमुदाहरणमेकाज्यहणं पयोजयति । पोतावत्पयोजनं स्याज्जागते त्येव ब्रूयात् । प्र०-तु विश्लिष्टावर्णत्वादोकाराद्विवृततरत्वाच्च गौरवमित्योकार एव विधेयः । तत्र वृद्धि- रेचीति वृद्धौ कृतायां ययावित्यादि सिध्यति । ददग्द्रिाविति त्वाकारलोपे न सि- ध्यति । तदर्थमौकारविधानमनित्यत्वमस्मादामो ज्ञापयति । सिद्धोऽसाविविधा- विति । क्वचित्तु सिद्धसिद्ध इति पाठः । सिद्धश्चासौ सिद्ध इति विशेषणसमा. सोऽत्यन्तसिद्ध इत्यर्थः । एकेन सिद्धशब्देन सामान्यसिद्भिः प्रतिपाद्यते द्विती- येन तु विशेषसिद्धिः । एवमपीति । सांप्रतिकस्याकृतद्विवचनस्यानेकाच आकाग- न्तस्याभावाद्दरिद्राग्रहणे कर्तव्ये लाघवार्थमाद्ग्रहणं स्यादिति नैकमुदाहरणमाद्ग्रहणं प्रयोजयतीति नोक्तम् । नैकमुदाहरणमिति । ऊतिर्णवद्भावादेकाच्त्वादेकाज्यहणे- नानिवृत्तिः । जागर्तेर्नेति । सूत्रमिदं नियमार्थम् । तत्र यद्यस्य जागर्तिव निवर्त्यः स्यात्तस्यैव साक्षात्प्रतिषेधं कुर्यात् । लघीयसी हि साक्षात्प्रतिपत्तिः । न च दरिद्रातिर्द्वितीयोऽनिवोऽस्या ह्यवस्थायामादग्रहणस्याकृतद्विवचनानेकाजाकागन्तार्थत्वा- भूतपूर्वाकारान्ताश्रयात्स्यादेव तत यदा त्वेकाज्ग्रहणेन कृतद्विवचना एकाचो गृह्यन्ते तदाऽऽद्ग्रहणं कृतद्विवचनानेकाजाकागन्तार्थ पपिवानिति । सांप्र- इडागमः । । उ०-लोप इति । न च परत्वादौत्वे संनिपातपरिभाषया लोपो दुर्लभः । आर्धधातुके विवक्षिते तद्विधानेन लोपस्यान्तरङ्गत्वात् । न चैवमादन्तत्वाभावादौत्वस्याप्राप्तिः । औवि. धानसामर्थ्यादेव भूतपूर्वगत्याऽऽकारान्तत्वमाश्रित्य णल आदेशप्रवृत्तेः । अनित्यत्वमिति । अत एव कास्प्रत्ययादिति सूत्रे दरिद्रांचकारेति भाष्यप्रयोगः संगच्छत इति बोध्यम् । सिद्धोऽसाविति । एवं चाऽऽदन्तत्वाभावान्नास्य तत्र प्रवृत्तिरिति भावः । एकस्य सिद्धशब्दस्य पौनरुक्त्यपरिहारायाऽऽह–अत्यन्तसिद्ध इति । कथमेतदर्थलाभस्त- त्राऽऽह-एकेनेति । एवं सिद्धिद्वयप्रतिपादनेऽत्यन्तसिद्भिक्ता भवतीत्यर्थः । आका- रान्तस्याभावादिति । एकाच्पदस्य कृतद्विवचनैकाच्परत्वेन लक्षणायां तात्पर्यग्राह- कत्वापेक्षया भूतपूर्वाश्रयणं लघीय इति भावः । ननूर्णोतेः सत्त्वान्नैकमित्ययुक्तमत आह-ऊर्णोतेरिति । प्रतिषेधमिति । वसोरजागुरिति न्यासः कार्य इति भावः । ननु तदपेक्षयैकाग्रहणं नियमपरं लघ्वत आह—लघीयसी हीति । अस्यां ह्यवस्थायामिति । एकाग्रहणेन कृतद्विवचनैकाचामग्रहणे इत्यर्थः । अकृतेति । आग्रहणस्य तज्ज्ञापकत्वापेक्षया भूतपूर्वानेकाजाकारान्तार्थत्वं युक्तमिति भावः । सांप्रx६.४. ११४.

·२८४ उद्योतसमलछतप्रदीपसमुद्भासिते- अथ घसिग्रहणं किमर्थं नैकाजित्येव सिद्धम् । घसिग्रहणमनच्कत्वात् ॥ २ ॥ घसिग्रहणं क्रियते लोपे कतेऽनच्कत्वादिन प्राप्नोति । इदमिह संपधार्यम् । इट् क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादिडागमः । नित्यो लोपः । कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि+ । इडपि नित्यः। कृतेऽपि लोपे प्राप्नोत्यकृतेऽपि । अनित्य इण्न हि कृते लोपे प्राप्नोति। किं कारणम् । अनच्कत्वात् । एवं तर्हि द्विवंचने कृतेऽभ्यासे योऽकारस्तदाश्रय इड् भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । द्वित्वाल्लोपस्य परत्वात् । द्विवचनंx क्रियतां लोप इति किमत्र कर्त- व्यम् । परत्वाल्लोपः । लोपे कृतेऽनच्कत्वाद्विवचनं न पामोति । घसिग्रहणे प्र०-तिकाकारान्तसद्भावे भूतपूर्वगतिरयुक्ताऽऽश्रयितुम् । अथ घसिग्रहणमिति । द्विर्वच- नेऽचीति स्थानिवद्भावः पूर्वप्रतिषेधाश्रयेण प्रत्याख्यायते । द्विवचनं यणयवायावा- देशाल्लोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्वेभ्य इति । तत्र घस् वस् इति स्थिते घसि- भसोर्हलि चेति परमप्युपधालोपं पूर्वविप्रतिषेधेन बाधित्वा द्विर्वचनं भवति । तत्र कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानादुपधालोपः । ततः कृतद्विवचन एकाज्भवतीति सिद्ध इडागम इति मत्वा प्रश्नः । इतरस्तु स्थानिवद्भावारम्भात्पूर्वविप्रतिषेधो नाऽऽश्रितः । ततः परत्वान्नित्यत्वाद्वोपधालोपे कृत एकाच्वाभावान्न द्विवचनं स्यान्नापीडागम इति मत्वाऽऽह- घसिग्रहणमनच्कत्वादिति । नित्यो लोप इति । हल्यचि च विधानात् । इट् तु लोपे कृतेऽनच्कत्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः । पूर्वविप्रतिषेधवाद्याह-इडपि नित्य इति । कृते द्विवचन उपधालोपे चाभ्यासाकाराश्रयेणैकाच्त्वात् । स्थानिवद्भाववा- याह-अनित्य इडिति । पूर्वविप्रतिषेधवाद्याह-एवं तहीति । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवदिति सर्वत्र नाऽऽश्रीयत इति स्थानिवद्भावादनेकाच्त्वमिति न चोदनीयम् । स्थानिवद्भाववाद्याह-न सिध्यतीति । परत्वादिति । नित्यत्वादित्यपि बोद्धव्यम् । वचनादिति । अपवादत्वादिति न बोद्धव्यम् । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति लोपद्विवचनयोरिटा बाधप्रसङ्गात्किंतु क्रमः प्रदर्श्यते । घसिग्रहणे क्रियमाणे कृताकृतप्रसङ्गित्वादिडागमो नित्यः कृतयोरपि लोपद्विवचनयोः प्रवर्तनात्सावकाशश्च - उ०-तिकेति । तत्र हीडागमं विनाऽऽकारलोपो दुर्लभ इति भावः । एवं च दरि- द्रातेर्ददरिद्रवानित्येव । प्रत्याख्यायत इति । स्थानिवत्त्वं तु न । द्वित्वनि- मित्तानिमित्तादेशाभावादिति भावः । स्थानिवद्भावादिति । अचः परस्मिन्नित्य- नेन । सावकाशयोरेव नित्यत्वेन व्यवस्थेत्यत इटः सावकाशत्वं दर्शयति-कृत- योरपीति । इदं चिन्त्यम् । तत्प्राप्तिकालेऽवश्यं तयोः प्राप्तेः । तस्माद्धलि लोपं बाधित्वाऽपवादत्वादिटि पश्चादचि लोपः । तत आतिदेशिकं द्विवचनम् । औपदे- + ६.४. ९० १००.४६.१...

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८५ पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । कथम् । वचनादिड् भविष्यति । इटि कृते द्विवचनं क्रियतां लोप इति यद्यपि परत्वाल्लोपः स्थानिवद्भावाद्विवचनं भवि- ष्यति । : विभाषा गमहनविदविशाम् ॥ ७ । २ । ६८॥ दृशेश्चेति वक्तव्यम् । ददृश्वान् ददृशिवान् । तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । दृशोरितिx वर्तते । ऋद्धनोः स्ये ॥ ७ । २ । ७० ॥ स्वरतेर्वेट्त्वाहतः स्ये विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ स्वरात लक्षणाद्वावचनादृतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन+ | स्वरतिलक्ष- णस्य वावचनस्यावकाशः । स्वर्ता स्वरिता । ऋतः स्य इत्यस्यावकाशः । करिष्यते हरिष्यते । इहोभयं प्राप्नोति । स्वरिष्यति अस्वरिष्यत् । ऋतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । यमरमनमातां सक च ॥ ७ । २ । ७३॥ किमुदाहरणम् । अयंसीत् व्यरंसीत् अनंसीत् अयासीत् अवासीत् । नैत- दस्ति । नास्त्यत्र विशेषः सति वेटयसति वा । इदं तर्हि अयंसिष्टाम् । अयं- प्र०-लोपोऽपि नित्यः । तत्र परत्वादिडागमः । ततो लोपः । ततो द्विवचनमिति सिद्धं जक्षिवानिति । विभाषा गमहन० । दृशेरिति वर्तत इति । विभाषा सृजिदृशोरित्यतः । इडत्यतिव्ययतीनामिति योगं प्रयोजनाभावादुल्लङ्घ्य वस्वेकाजाद्घसामित्यत्र विभाषाग्र- हणसंबद्धं दृशिग्रहणमनुवर्तते । यमरम० । किमुदाहरणमिति । वृत्तिकारैरेकवचनान्तान्युदाहरणान्युपन्यस्तानि । तत्र विशेष सगिटोरबुद्ध्वा पृच्छति । इतरस्तु वृद्ध्यभावं स्वरे च विशेषं मत्वैकवचनमेवो- दाहरति-अयंसीदिति । अयंसिष्टामिति । न केवलमत्र वृद्ध्यभावो विशेषो यावत्सगिटोः उ०-शिकस्य बाधेऽपीति भाष्यार्थमन्ये । न तिस्रिति ज्ञापकाद्भिन्नफलत्वे विषयभेदे वाऽन- वकाशस्याप्यबाधकत्वम् । ज्ञापकान्न दोष इति युक्तं वक्तुम् । ततो द्विवचनमिति । दिर्वचनेऽचीति रूपस्थानिवत्त्वात् । विभाषा ग० । अनुवर्तत इति । एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानान्मध्ये फला- भावाच्च मण्डूकप्लुत्या दृशिग्रहणमात्रमनुवर्तत इति भावः । विभाषाग्रहणसंबद्धमित्य- नेन मध्ये प्रयोजनाभावो दर्शितः । केवलस्यानुवृत्तौ हि नित्यविधानार्थं तत्रापि संबन्धः स्यात् । थलि विकल्पस्तु पूर्वसूत्रेणैव सिद्ध इति भावः । यमरमनः । तत्र विशेषमिति । सिगीड्भ्यां रूपस्य सिद्धत्वादिति भावः । वृद्धयभावमिति । अयंसीदित्यत्र हलन्तलक्षणाया नेटीति प्रतिषेधेन । स्वरविशे- १.१.५९. ४५.२.६५. + ७.२.४४.

·२८६ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- सिषुः । व्यरंसिष्टाम् व्यरंसिषुः । अनंसिष्टाम् अनंसिषुः । अयासिष्टाम् अया- सिषुः । अवासिष्टाम् अवासिषुः । इदं चाप्युदाहरणम् । अयंसीत् व्यरंसीत् अनंसीत् अयासीत् अवासीत् । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सति वेटयसति वेति । अयमस्ति विशेषः । यद्यत्रेण्न स्याद्वृद्धिः प्रसज्येत । इटि पुनः सति नेटि [ ७. २. ४ ] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । मा भूदेवं म्यन्तानामि- त्येवं भविष्यति । अत्रापि नेटीत्यनुवर्तते । तच्चावश्यमिड्ग्रहणमनुवर्त्यमधाक्षी- दित्येवमर्थम् । आकारान्ताश्चापि पदपूर्वा एकवचन उदाहरणम् । मा हि+ यासीत् । यद्यत्रेण्न स्यादनुदात्तस्य ईटः श्रवणं प्रसज्ये(त) । इटि पुनः सत्यु- तमेतदर्थवत्तु सिचश्चित्करणसामद्धिीट उदात्तत्वमिति तत्रैकादेश उदाने- नोदात्तः [ ८. २. ५] इत्युदात्तत्वं सिद्धं भवति । ईशः से ॥ ७ । २ । ७७ ॥ ईडजनोधै च ॥ ७ । २ । ७८ ॥ किमर्थो योगविभागो नेशीडजनां स्ध्व इत्येवोच्यत । ईशो ध्वे मा भूदिति । इष्यत एव । ईशिध्व इति । ईडजनोस्तर्हि से मा भूदिति । इष्यत एव । प्र०-श्रवणमपि । मा हि यासीदिति । अयासीदित्यत्राट्स्वरो भवतीति तन्निवृत्त्यर्थो माझ- योगः । हिशब्दप्रयोगो हि चेति निघातप्रतिषेधार्थः । इट्यसत्यायुदात्तं पदं स्यात् । सति तु तस्य सिज्भक्तत्वादुदात्तत्वादेकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यन्तोदात्तं पदं भवति । तत्राऽऽदिः सिचोऽन्यतरस्यामिति पक्ष आयुदात्तं पदं पक्षेऽन्तोदात्तम् । एतच्चानिटः पित उपसं. ख्यानमित्युपसंख्यानमनपेक्ष्य प्रयोजनमुक्तम् । तेन यथा मा हि कार्षमित्यत्र पर्यायेणाऽऽ- द्यन्तयोरुदात्तत्वं भवत्येवं मा हि यासीदित्यत्रासत्यपीटि भविष्यतीतीटो भावाभावयोः स्वरे भेदाभावः । ईशः । इष्यत ईशिध्व इति । एतदर्थमेव चकारणेशिरनुकृष्यते । ईड- जनोस्तीति । कथं पुनरीडजनोस्ध्वे चेति सूत्रपाठे योगविभागेनेडजनोः सेशब्द इट्छक्यते निवर्तयितुम् । उच्यते । चकारेणेशेरनुकर्षणात्सकारादौ सेशब्द इतीटि उ०-षस्तूत्तरत्र स्फुटी भविष्यति । आदन्तोदाहरण उपपदपूर्वत्वस्य फलं दर्शयति- अयासीदित्यत्रेति । तत्राऽऽदिरिति । अन्तोदात्ते प्राप्त इदमारभ्यते । अनिवः पित इति । अनिटः सिचः परस्य पित उदात्तत्वं भवतीति तदर्थः । एवं च यथा- स्थितसूत्रमतेऽयं दोष इति भावः । ईशः। अत्रेडजनोरध्वे चेति पाठे भाष्यम् । तत्र सादेः सार्वधातुकस्य सूत्र एवोपादाना- च्चकारेणेशिरेवानुकृष्यत इत्याह-एतदर्थमित्यादि । अत एवाऽऽह-कथं पुन- रिक्ति । अत्र पाठे विपरीतं प्राप्नोत्येवेति भावः । चकारेणेशेरनुकर्षणाविति । ४७. २. ३. - ७. २. ५. + १. ३४. * ६. १. १८७. x ३. १.४४, ·अ.७ पा.२ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८७ ईशिषे जनिष इति । ईशस्तर्हि स्वे मा भूदिति । इष्यत एव । ईशिष्वेति । से तर्हि यः स्वशब्दस्तत्र+ यथा स्याक्रियासमभिहारे यः स्वशब्दस्तत्र* मा भूदिति । अत्रापीष्यते। स भवानीशिष्वेशिष्वेत्येवायमीष्ट इति । आतश्चेष्यंत एवं ह्याह सिद्धं तु लोण्मध्यमपुरुषकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विवचनादिति । अतो येयः ॥ ७ । २ । ८० ॥ प्र०-सिद्ध ईशः स इति नियमार्थ विज्ञायते । ईशेरेव सेशब्द इण्न त्वीडजनोरिति । स इति । थासः स इत्यस्यानुकरणं सुपां सुलुगिति सप्तमीलुका निर्दिष्टम् । इष्यत इति । न चानिष्टार्थो योगविभागः । जनिष इति । व्यत्ययेन शप तस्य बहुलं छन्दसीति लुक् छान्दसत्वादुपधालोपाभावः । जायस इत्यत्र तु नित्य- त्वाद्विकरणे कृते तेन व्यवधानादिडभावः । ईशेस्तर्हि स्वे मा भूदिति चकारेणे- शेरनुकर्षणात्सकारादौ ध्वशब्दे चेटः सिद्भः, ईशः स इति नियमः क्रियते । ईशः सेशब्द एव सकारादाविण्नान्यस्मिन्सकारादाविति । यद्यप्येकदेशविकृतमनन्यव- दिति स्वशब्दः सेशब्द एव भवति तथाऽप्यन्यस्य सकारादेावर्त्यस्याभावादन्यत्व- माश्रित्य स्वशब्दो व्यावय॑ते । से तहीति । ईडजनोस्ध्वे चेत्यनेन सर्वसकारा- देरिटि विहित ईशः स इत्यनेन नियमः क्रियते । सेशब्द एव सकारादाविति । तेनेशिष इत्यत्र भवतीशिष्वेत्यत्रापि स्थानिवद्भावात् । यस्तु लोट एव स्थाने स्वशब्दो नासौ सेशब्द इति व्यावय॑ते । अत्रापीति । लोधर्माणौ हिस्वौ लोटो भवत इत्युक्तं तेन यथाऽन्यलोडादेशस्य स्वशब्दस्य सेग्रहणेन ग्रहणादिङ् भवत्येवं क्रियास- मभिहारे समुच्चये च लोडादेशस्य स्वस्य । अत्रैवार्थे वार्तिककारवचनं साक्षित्वे नाऽऽह--आतश्चेष्यत इति । तदेवं दोषवान्गुरुश्च योगविभाग इत्येक एव योगः कर्तव्यः । ईडीशिजनां सेध्वयोरिति । अतो० । केषांचिदतो या इति सकारान्तानुकरणत्वात्पाठोऽन्येषां तु सौत्रत्वा- उ०-एकयोगेनेति वक्तुमुचितम्। ननु से इत्यस्यानुकरणे सयीति युक्तमत आह-सुपांसुलुगिति। जनेर्दैवादिकत्वादाह-व्यत्ययेनेत्यादि लुगिति । अत एव जादेशो न । नन्वेवं सेशब्दे डिति परतो जनसनखनामिति लोपः स्यादत आह-छान्दसत्वादिति।अन्यत्वमाश्रित्येति । नियमविधानसामर्थ्याद्रूपभेदमात्रेणान्यत्वमाश्रीयत इत्यर्थः । नन्वस्य सेशब्दक्किारत्वाभावा- कथमिष्यतेऽत आह-लोधर्माणाविति । योगविभागेन तत्रायमर्थः साधितः । आतश्चेति । लोण्मध्यमपुरुषस्यत्युस्त्या लोधर्मत्वं तयोरुक्तमिति भावः । अतो येयः । सकारान्तेति । अनुकार्येणार्थवत्त्वात्षष्ठया जातायाः सुपां सुलुगिति लुकि रुत्वयत्वयलोपेषु तस्यासिद्धत्वाद्गुणाभावेऽतो या इति रूपम् । अन्येषां त्विति । अत्र + ३.४.९१. ३.४.२.४३.४.२.

·- २८८ उधोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- किं सार्वधातुकग्रहणमनुवर्तत* उताहो न । किंचार्थोऽनुवृत्त्या । बाढमर्थों यद्यकारात्परो याशब्द आर्धधातुकमस्ति । ननु चायमस्ति । चिकीर्ध्यात्। जि- हीत्+ि । लोपोऽत्र बाधको भविष्यति । किं तस्मिन्योग उदाहरणम् । पचेत् यजेत् । अत्राप्यतो दीर्घो यनि [७. ३. १०१ ] इति दीर्घत्वं पाप्नोति । स यथैवयादेशो दीर्घत्वं बाधत एवं लोपमपि बाधेत । तस्मात्सा- र्वधातुकग्रहणमनुवय॑म् । प्र०-निर्देशस्य यलोपस्यासिद्धत्वानाश्रयणादतो येय इति । किंचार्थ इति । आचार्य. देशीय आह-प्रयोजनाधीनाधिकारानुवृत्तिरिति मन्यते । आचार्य आह-बाढमर्थ इति । चोदक आह-ययकारादिति । किंतु नास्तीति भावः । चिकीर्ष्यादिति । लिङाशिषीत्यार्धधातुकसंज्ञा । लोपोऽत्रेति । कृताकृतप्रसङ्गित्वान्नित्यो लोपः । इया- देशस्तु लोपे कृतेऽनकारान्तत्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः । इतरस्त्वियादेशस्य सावका. शत्वे लोपस्य नित्यत्वं वक्तुं शक्यं नान्यथेति मत्वाऽऽह-किं तहस्मिन्निति । स यथैवेति । न च येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव बाधक इति शक्यं वक्तुम् । यस्मात्स सार्वधातुके विधीयत इति सिद्धान्तः । तथा च ज्ञाजनोर्जा इत्यत्र वक्ष्यते । जानातीत्यत्राप्यतो दीर्घो यत्रीत्येव दीर्घो भविष्यतीति यदि तिङि दी? विधीयते कथं जानातीत्यत्र स्यात् । यत्त वक्ष्यते तिडीत्येवं तदिति नासौ सिद्धान्तः । मध्येऽपवादा इत्यनाश्रित्यैतदुक्तं तस्मिन्नाश्रीयमाणे लोपमेवेयादेशो बाधेत न दीर्घम् । दीर्घस्त परत्वात्स्यादिति सर्वथा सार्वधातुफानुवृत्तिः सप्रयोजना। उ०-पाठ आकारान्तानुकरणं ततः षष्ठयाम् आतः' इति योगविभागादालोपे ततो रुत्वादिष सौत्रत्वाद्गुण इत्यन्ये । या इत्याकारान्तानुकरणेऽविभक्तिको निर्देश इति परे । एतदेवाभिप्रेत्य याशब्द आर्धधातुकमिति निर्विसर्गः पाठो भाष्ये । क्वचित्तु सविसर्गः पाठः । नायं प्रश्नश्चोदकस्य नापि सिद्धान्तिनः । तेनानुवृत्तेरङ्गीकारा. दत आह-आचार्यदेशीय इति । बाढमर्थ इति वदतो यदिगर्भ वाक्यमयुक्तमत आह--चोदक इति । ननु पर इयादेश इति कथं लोपस्य बाधकत्वमत आह- कृताकृतेति । ननु प्रत्युदाहरणप्रश्ने प्रकृत उदाहरणप्रश्नो न युक्तोऽत आह- इत्तरस्त्विति । न चेति । तिङीत्येवं तद्विधानात्सर्वत्र प्राप्त इति मन्यते । उत्त- रयति-यस्मात्स इति । अनाश्रयणे हेतुः सार्वधातुकानुवृत्तेरावश्यकतेत्याह-सर्व- थेति । तदभावे पचेदित्यत्रेष्टस्ययोऽनापत्तिः । चिकीर्ष्यादित्यत्रानिष्टस्य तस्याऽऽपत्तिः । तदनुवत्तौ तु दीर्घस्य बाधः । अत्र विषयभेदेऽप्यानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बला- बलमिति दीर्घादेधिः । बाधकत्वसामान्याच्चापयादत्वव्यवहार इति सर्वेष्टसिद्धिः । ५. २. ७६. + ३. ४. ११६.४ ६.४.४८.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८९ आने मुक् ॥ ७ । २ । ८२ ॥ मुकि स्वरे दोषः ॥ १ ॥ मुकि सति स्वरे दोषो भवति । पचमानः यजमानः । मुका व्यवहितत्वा- दनुदात्तत्वं* न पाप्नोति । ननु चायं मुगदुपदेशभक्तोऽदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । न सिध्यति । अङ्गस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाङ्ग सोऽयं संघातभक्तोऽश- क्योऽदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुम् । एवं तर्यभक्तः करिष्यते । प्र०- आने । मुकीति । पूर्वान्तकरणे दोष इत्यर्थः । अदुपदेशादिति स्वरो न सिध्यति । अग्निचित्वानित्यादौ ह्रस्वनुड्भ्यां मतुबित्यायुदात्तत्वं प्राप्नोतीति स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति दूषयित्वा हलस्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति परिभाषा भाष्य- कारेण व्यवस्थापितेति व्यवधातैव मुगागमः । ननु चायमिति । अकार उपदेश इत्याश्रीयते न त्वकारान्त उपदेश इति मुक चाकारमात्रभक्त इति व्यवधानाभावः । अङ्गस्येति अङ्गाधिकारादङ्गस्य मुग्विधीयमानोऽङ्गामेव व्यवधात्यवय- वान्तरं तु व्यवदधात्येव । एवं तहीति । ककारमनुबन्धमकृत्वा विकरणवदकारा- - न उ०- आने मक । ननु स्वरविधौ व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वान्न दोषोऽत आह-हस्व- नुड्भ्यामिति । दूषयित्वेति । स्वरानुद्देश्यकस्वरविधिविषय इत्यर्थः । पचमानादौ चित्स्वरं बाधित्वा परत्वात्तास्यनुदात्तेदित्यनुदात्तत्वमिष्यते । अकार उपदेश इति । विशेषणत्वेऽप्युपदेशशब्दस्य सौत्रत्वात्परनिपात इत्यभिमानः । मुक चाका रेति । अङ्गावयवस्यातो मुगित्यर्थ इति भावः । यद्यपि वर्णग्रहणे यदागमा इति नास्ति । अत एव प्रकृते सवर्णदीर्घा न । तथाऽप्यकारान्तोपदेश इत्यर्थस्य स्वरविधौ सिद्धान्तितत्वेन तत्र वर्णग्रहणाभावान्न दोष इति भावः । अकार उपदेश इत्याश्रीयते नत्वकारान्त उपदेश इति कैयटोक्तं चिन्त्यमेव । तथाऽऽश्रयणेऽपि व्यप- देशिवद्भावेनाकारस्यैव तदन्तोपदेशत्वमादाय दोपाभावात । तदनाश्रयणे हतो हथ इत्यादावप्यनुदात्तत्वापत्तेश्च । एवं च विशेष्यत्वादुपदेशशब्दस्य परनिपातोऽपि युक्त एव । ( + यक्ष्यत इत्यादावव्याप्तेश्च । यक्ष्यमाण इत्यादावप्यवयवावयवस्य समुदायावयवत्वेन स्यस्यापि न मुग्व्यवधायक इति न दोषः )। अनित्यत्वेन क्वचि- देव वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिर्न सर्वत्रेति तत्त्वम । अङ्गाधिकारादिति । सामानाधिकरण्या- नुरोधेन तस्य विशेष्यतैवेति तदन्तविधिरिति भावः । अङ्गमेव न व्यवदधातीति । कृतश्चित्पूर्वस्याङ्गस्य कार्ये वाऽङ्गात्परस्य कार्ये वेति भावः । अवयवं त्विति । ततः परस्य कार्ये कर्तव्य इत्यर्थः । अवयवान्तरमिति पाठस्तु चिन्त्यार्थः । कस्य- ६.१.१८६. + धनुश्चिनान्तर्गतो ग्रन्थः स्न, पुस्तके नास्ति । ५ ९ ·२९० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अभक्ते च ॥ २॥ किम् । स्वरे दोषो भवति । पचमानः यजमानः । मुका व्यवहितत्वादनु- दात्तत्वं न प्राप्नोति । एवं तर्हि परादिः करिष्यते । परादी दीर्घप्रसङ्गः ॥ ३॥ यदि परादिः क्रियतेऽतो दीर्घो यनि [ ७. २. १०१ ] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । नैष दोषः । तिङीत्येवं तत्* । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं मुकि स्वरे दोष इति । परिहतमेतददुपदेशभ- तोऽदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । ननु चोक्तमङ्गस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाङ्ग सोऽयं संघातभक्तोऽशक्योऽदुपदेशग्रहणेन महीतुमिति । अथायमभक्तः स्याद्गृह्येतादुपदेशग्रहणेन । बाढं गृह्येत । अद्भक्तस्तार्ह भविष्यति । तत्कथम् । अतो या इयः [ ७. २. ८० ] इत्यत्राकारग्रहणं पञ्चमीनिर्दिष्टमङ्गस्येति+ च षष्ठीनिर्दिष्टं तत्राशक्यं विविभक्तित्वादत इति पञ्चम्याऽङ्गं विशेषयितुम् । तत्प्रकृतमिहानुवर्तिष्यते । एवमपि षष्ठयभावान्न प्राप्नोति । आन इत्येषा सप्तम्यत इति पञ्चम्याः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मि- निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [ १. १. ६६ ] इति । प्र०-न्तादङ्गात्पर आने परतो मध्ये मः करिष्यते । मुकेति । यथान्यासाश्रयेणोक्तमभ- तत्वात्त मकारेणेति युक्तं वक्तुम् । एवं तहीति । आनस्य मुडिति सूत्रन्यासेन । तिडीत्येवं तदिति । मुटि क्रियमाणे सार्वधातुकमननुवर्त्य तिडीत्यनुवर्त्यमेवेति भावः । पञ्चमीनिर्दिष्टमिति । पूर्वसूत्र एवात इत्यनेनाङ्गं न विशेषितमिति तदन्तविध्यभाव इत्युक्तं भवति । तेनाङ्गस्य योऽकारस्तस्मात्परस्य यास इत्यङ्गं यथा पूर्वसूत्रे विशे- घणं तथेहापीत्यङ्गावयवस्याकारस्याऽऽने मुग्भवति । तत्प्रकृतमिति । विशेष्यं सत्प्र- धानमेवेत्यर्थः । आन इत्येषेति । अकृतार्था सप्तमी पूर्वत्र कृतार्थायाः पञ्चम्याः उ०-चिदवयवस्य प्रसङ्गे हि तथा वक्तुं युक्तम् । न चात्र तथा । अङ्गस्यावयविन एव पूर्व प्रसङ्गात् । अकारान्तादिति । अत इति पञ्चम्यन्तानुवृत्तेस्तदनुरोधेनाङ्ग- स्येत्यपि पञ्चम्या विपरिणम्यत इति भावः । अभक्तत्वपक्षे मुकोऽभावादाह- न्यासेति । मुगिति मकारोपलक्षणमिति भावः । तिडीत्यनुवर्त्यमिति । भूसुवोस्ति- ङीत्यतः । इद न युक्तमित्युक्तम् । पूर्वसूत्र एवेति । एवं चार्थाधिकारानुरोधा- दिहाप्यनेनाकारो विशेष्यत इति भावः । तत्प्रकृतमित्यस्य यद्धर्मकं प्रकृतं तद्धर्म- कमेवेहानुकृष्यत इत्यर्थ इत्याह--विशेष्यं सदिति । ननु विपरीतं किं न स्यादत आह-अकृतार्थेति । उपदेशग्रहणादिति । वस्तुतस्तपरसूत्रस्य विध्यर्थत्वपक्षे तप- - ७.३ ८८.+ ६.४.१.

·अ.पा. २ आ. २] पातन्त्रलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९१ अष्टन आ विभक्तौ ॥ ७ । २ । ८४ ॥ अष्टञ्जनादिपथिमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकप्रसङ्गः॥ १ ॥ अष्टञ्जनादिपाथमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकः प्राप्नोति । अष्टाभिः अष्टाभ्यः । जातः जातवान् । पन्थाः मन्थाः। सिद्धमनण्त्वात् ॥ २॥ प्र०-षष्ठी प्रकल्पयति नतु पश्चमी सप्तम्याः । यद्येवमङ्गस्यात इति समानविभक्तित्वा- तदन्तविधिप्रसङ्गः । नैष दोषः । विशेषणविशेष्यभावे कामचारादङ्गेनातो विशेष- णात्ततो मुगकारमात्रभक्तत्वान्न व्यवधायकः । यद्यपि मुकि कृतेऽध्यर्धमात्रोऽकारस्त- थाऽप्युपदेशग्रहणादुपदेशे मात्रिकत्वाश्रयः स्वरः प्रवर्तते । तथा च पचाव इत्यादी दीर्धेऽपि कृते भवति पचमान इत्यादौ त्वातो ङित इति इयादेशाभावोऽत इति तपरकरणात् । अष्ट० । सौत्रत्वान्निर्देशस्याल्लोपोऽन इत्यकारलोपो न कृतः । समानविचारत्वा- त्प्रकरणान्तरविहितमप्यनुनासिकस्थानिकमाकारामहैवोपन्यस्यति-अष्टनिति तपरत्वमस्ति तत्र तपरस्तत्कालस्यति वचनाद्गुणान्तरयुक्तस्य तत्कालस्य ग्रहणात्स्थानेऽ- न्तरतम इति वचनाच्चानुनासिकस्थानेऽनुनासिक एवाऽऽकारः प्राप्नोति । यत्रापि तपरत्वाभावस्तत्राप्याकृतिनिर्देशाद्दीर्घोच्चारणसामर्थ्याच्च ह्रस्वप्लुताग्रहणात्सर्वदीर्घव्यक्ति- प्रसङ्गेऽन्तरतमपरिभाषोपस्थानादनुनासिकप्रसङ्गः । सिद्धमनण्त्वादिति । अणुदित्सवर्ण- यत्र उ०-रस्तत्कालस्य सवर्णस्य ग्राहक इत्यर्थो न त्वन्यनिवर्तकमेतदिति कोऽत्र दोषः । निय- मपक्षेऽतत्कालसवर्णमेव व्यावर्तयेत् । नतु यदागमा इत्येतल्लब्धमिति चिन्त्यमिदम् । नचैवं पचमान इत्यत्राऽऽतो ङित इति दुर्वारम् । अनित्यत्वेन क्वचिद्वर्णग्रहणे यदा- गमा इत्यस्याप्रवृत्तेरदोषात् । तपरकरणादिति । उपदेशग्रहणस्यात्राभावादिति भावः । अष्टन आ० । ननु पथ्यादीनामप्रकृतत्वादुपन्यासोऽसंगतोऽत आह—समानेति । यत्रेति । जनादिविषये विड्वनोरित्यत आदित्यनुवत्तेः पथ्यादिसूत्र आदित्युच्चाणा- च्चेति भावः । गुणान्तरेति । तपरसूत्रेऽणिति नानुवर्तते विध्यर्थं च सूत्रमिति भावः । यत्रापीति । यथा प्रकृतसूत्रे । नान्वाकृतिनिर्देशे ह्रस्वप्लुतयोरपि ग्रहणं स्यादत आह- दीर्घेति । अन्यथा हस्वमेवोच्चारयदिति भावः । दीर्घोच्चारणं दीर्घव्यक्तिसमवेतजातिग्र- हणायेति तत्त्वम् । व्यक्तिपक्षाश्रयणेन समाधत्ते भाष्ये--सिद्धमेतदिति । अयं भावः । अष्टन इत्यादिसूत्र आदिति व्यक्तिर्गृह्यते । व्यक्तिपक्षे च ग्रहणकशास्त्रारम्भात्तेनैव 'सानुनासिकग्रहणं वाच्यम् । तच्चानण्त्वान्न प्रवर्तत इति । तत्रानण्त्वं व्युत्पादयति- अणुदिदिति । इदं च [ प्रकृतसूत्राभिप्रायेण । न च प्रत्याहार इति । ६.४.४२, ७. १. ८५; १. १.५०, ·- २९२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- सिद्धमेतत् । कथम् । अनण्त्वात् । कथमनण्त्वम् । अण्सवर्णान्गृह्णातीत्यु- च्यते + । न चाऽऽकारोऽण् । उच्चारणसामर्थ्याद्वा ॥ ३ ॥ अथवा शुद्धोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । नैतौ स्तः परिहारौ । यत्ता- वदुच्यतेऽनण्त्वादिति न बमोऽसवर्णान्गृह्णातीति । कथं तर्हि । तपरस्तत्का- लस्य [ १. १. ७० ] इति । यदप्युच्यत उच्चारणसामर्थ्यावत्यस्त्यन्यदुच्चा- रणे प्रयोजनम् । किम् । उत्तरार्थम् । रायो हलि [ ७. २. ८५ ] इति । एवं तर्हि नेमौ पृथक्परिहारौ । एकपरिहारोऽयम् । सिद्धमनण्त्वादुच्चारणसा- प्र०-स्येत्यत्राण्ग्रहणेन प्रत्याहारसंनिविष्टा अकारादयो गृह्यन्ते न त्वाकारादयोऽसंनिविष्ट- त्वान्न च प्रत्याहारेऽकारादिभिराकारादयो गृह्यन्ते । नाप्यणदित्सूत्रेऽङ्गेषु स्वात्मनि च ग्रहणकशास्त्रस्यानभिनिर्वर्तनात्स्वात्मनि क्रियाविरोधाच्च ग्रहणकशास्त्रान्तराभावाच्च कथमनण्त्वमिति । अकारेण गृह्यमाण आकारोऽण भवतीति मत्वा प्रश्नः । पूर्वोक्तेनाभिप्राये- णाऽऽह-अण सवर्णानिति । अनण्त्वादेव भाव्यमानोऽसवर्णान्न गृह्णातीति परिहारो नोक्तः। ग्राह्यासद्भावाच्चान्तरतमपरिभाषा नोपतिष्ठते । उच्चारणसामर्थ्यावति । यद्यनुनासि- कोऽभविष्यत्स एवोदचारयिष्यतेति निरनुनासिक एवोच्चारणसामर्थ्यात्प्रवर्तते । तत्र पूर्वः परिहारोऽष्टशब्दाकारभिप्रायेणोक्तः । उनरस्तु जनाद्याकाराभिप्रायेण । चोद- कस्तु विषयविभागमबदध्वाऽऽह-नैतौ स्त इति । कथं तहीति । अणिति न तत्रानुवर्तते । उत्तरार्थमिति । इहानुनासिक उच्चार्यमाणेऽननुनासिक उत्तरत्र कर्तव्य इति लाघवायाननुनासिकोच्चारणं स्यादित्यर्थः । इतरः स्वाभिप्रायमाह-एवं तहीति । अष्टन आत्वे न द्वौ परिहारौ नापि जनाद्यात्वे किंतु विषयविभागेन । एक इति । यद्यपि द्वावेतौ परिहारौ वाशब्दस्य समुच्चयार्थत्वात्तथाऽपि समुदायापेक्षया संभवापे- उ०-चतुर्दशसूब्यामित्यर्थः । स्वात्मनीति । अत्रानभिनिर्वृत्तिमूलक एव स्वात्मनि क्रिया विरोधो द्रष्टव्यः । चस्तु वाक्यालंकारे । ग्राह्यासद्भावाच्चेति । यदि सानुनासिक स्याप्यत्र ग्रहणमभविष्यत्तदा तस्यैव प्रवृत्त्यर्थमन्तरतमपरिभाषा प्रावय॑त् । तदभावार न प्रवर्तत इत्यर्थः । स एवेति। ऊँ इत्यादाविव प्रतिपत्तिलाघवायानुनासिक एवो चारणीये शुद्धोच्चारसामर्थ्येनान्तरतमबाध इति भावः । ननु वाशब्दस्य विक. ल्पार्थत्वेन प्रसिद्धत्वात्प्रतिज्ञातेऽर्थे पर्यायेण परिहारद्वयमिति भाति । तत्तु न विरो धात् । विषयभेदे तु पृथक्परिहारत्वमेवेति नेमौ पृथगित्ययुक्तमत आह--अष्टन आत्व इति । एकैकत्र विषये पृथक्परिहारौ नेति भाष्यार्थः । एवं च वाशब्द समुच्चयार्थ इति भावः । नन्वेवं तर्खेकः परिहारोऽयमित्यसंगतमत आह--यद्यपीति तथाऽपीति । समुदाय एकः । स च यथासंभवं प्रतिज्ञातेऽर्थे प्रवर्तत इति भावः +१ १.६९.

·अ. ७ पा. २ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९३ मर्थ्यावति । इह तावदष्टाभिः अष्टाभ्य इत्यनण्त्वात्सिद्धम् । जातः जातवान् पन्थाः मन्थाः उच्चारणसामर्थ्यात्सिद्धम्। यद्येवं पृथक्परिहारयोरपि न दोषः। यो यत्र परिहारः स तत्र भविष्यति । युष्मदस्मदोरनादेशे ॥ ७ । २ । ८६ ॥ अनादेशग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । हलीत्यनुवर्तते+ न चाऽऽदेशो हलादिरस्ति । तदेतदनादेशग्रहणं तिष्ठतु तावत्सांन्यासिकम् । योऽचि ॥ ७ । २। ८९॥ अज्ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । अविशेषेण यत्वमुत्सर्गस्तस्य हलादा- वात्वमपवादः । प्र०-क्षया चैवमुक्तम् । अथवैकोऽसहायः क्वचित्क्वचिदन्यनिरपेक्षः परिहार इत्यर्थः । स एवाऽऽह-ययेवमिति । यदि भवान्संमन्यते परिहारसमुदाये यथासंभवमवयवौ परि- हारत्वेन तदा समुदायकल्पनया नार्थः पृथगेवैतौ परिहारौ यथाविषयमवतिष्ठते । युष्म० । हलीत्यनुवर्तत इति । रायो हलीत्यतः । न चाऽऽदेशो हलादि- रिति । भ्यसोऽभ्यमित्यभ्यमादेशो नतु भ्यमिति भावः । तदेतदिति । उत्तरत्रो- पयुज्यते । योऽचीति यत्वमादेशेऽजादौ मा भूत्त्वमहमित्यादौ शेषे लोप इति शेषव्यवस्थार्थ च । योऽचि । यत्वमुत्सर्ग इति । अनादिष्टायां विभक्तौ विधीयमानं यत्व- उ०-स एवेति । परिहारग्रन्थशेषत्वादिति भावः । एकग्रन्थत्वे योजनाप्रकारमाह-यदि भवानिति । पूर्व समुदायरूपत्वमुक्त्वा तत्र समुदायस्यावयवद्वारेण यथासंभवं प्रति- ज्ञाते प्रवृत्तिरित्यर्थे परस्य संमतिं दृष्ट्वा पृथकपरिहारत्वेऽपि तथैव न दोष इति प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । नन्वनडुदात्तग्रहणेन स्वरूपोच्चारितगुणस्याविवक्षाज्ञापनात्पथ्यादि- विषये शुद्धोच्चारणेऽप्यान्तरतम्यादनुनासिक एवोच्चारणीये शुद्धोच्चारणसामर्थ्येन तस्य बाध इत्याशयात् । युष्मद । अभ्यमादेश इति । पक्षभेदेन लक्ष्यभेदस्यानिष्टतयाऽभ्यमि. त्येव तत्र पदच्छेदः कार्य इत्यर्थः । भ्यसोभ्यमिति सूत्रस्थं यथेच्छसि तथाऽस्त्विति भाष्यं तु केवलयुष्मच्छब्दे रूपाविशेषमात्रपरं नतु तन्त्राश्रयेणोभयादेशप्रतिपादनपरम् । यथेच्छसीत्युक्त्योभयत्र तात्पर्यालाभात् । तत्र भ्यम् भ्यस इत्यकरणेनाभ्यमिति च्छेद एव युक्तः । यत्र भ्यमभ्यमोः फले विशेषस्तस्यानभिधानमेव बोध्यम् । उत्तरत्र । योऽचीत्यत्र । शेषे लोप इति । आदेशविभक्तिर्हि तत्र शेषो यथा प्रकल्प्ये. तेति भावः। योऽचि । अनादेशग्रहणं तु सर्वथाऽऽवश्यकमित्यग्रहणमाश्रित्य तन्न प्रत्याख्या. + ७. २. ८५. ७. २.८६. .

·२९४ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- शेषे लोपः ॥ ७ । २ । ९० ॥ शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । अविशेषेण लोप+ उत्सर्गस्तस्याजादौ यत्वमपवादो हलादावात्वम् । मपर्यन्तस्य ॥ ७ । २ । ९१ ॥ परिग्रहणं शक्यमकर्तुम् । मान्तस्येत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । किं कार- णम् । अन्तशब्दस्योभयार्थत्वात् । कथम् । अयमन्तशब्दोऽस्त्येव सह तन वर्तते । तद्यथा । मर्यादान्तं देवदत्तस्य क्षेत्रम् । सह मर्यादयेति गम्यते । अस्ति पाक्तस्माद्वर्तते । तद्यथा । नद्यन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । प्राङ्नद्या इति गम्यते । तद्यः सह तेन वर्तते तस्यदं ग्रहणं यथा विज्ञायेत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्र०-मुत्सर्गो हलादौ त्वात्वमपवाद आदेशे तु लोप इत्यसंकरणाऽऽत्वयत्वलोपाः सिध्यन्ति । अज्ग्रहणे क्रियमाणेऽप्यनादेशग्रहणं यत्वलोपयोर्विषयविभागार्थ कर्तव्यमित्यनादेशग्रह- णाश्रयेणाज्ग्रहणमुत्तरत्र च शेषग्रहणं प्रत्याख्यातम् । शेषे । अविशेषेणेति । विभक्तावित्यधिकाराद्विभक्तिमात्रे लोपो विधीयमान उत्सर्गो भवति । तस्यानादेशे विभक्तौ यत्वमपवादो यत्वस्यापि हलादावात्वमिति शेषग्रहणं पूर्वत्र चाज्ग्रहणमन्तरेण विषयविभागेन कार्यत्रयसिद्धिः । तस्याजादाविति । हलादावात्वविधानात्सामर्थ्यलभ्यमेतत् । मप० । अयमन्त इति । अन्यपदार्थविषयस्यान्तशब्दस्येदं व्याख्यानम् । क्वचिदन्तर्भू- तान्तार्थोऽन्यपदार्थो बहुव्रीहेरभिधेयः । क्वचिदनन्तर्भूतान्तार्थ इत्यर्थः । मर्यादान्तमिति । मर्यादायाः क्षेत्रावयवत्वात्क्षेत्रेऽन्यपदार्थेऽनुप्रवेशः। नद्यन्तमिति । नद्याः क्षेत्रानवयवत्वादन्य- पदार्थेऽनुप्रवेशाभावः। पर्यन्तशब्दस्त्वन्यपदार्थविषयः सह तेन वर्तत इति परिग्रहणं कृतम् । उ०-तमित्याह-अज्ग्रहण इति । शेषे । भाष्ये तस्याजादौ यत्वमित्युक्तेरचीत्यस्य कर्तव्यत्वमाभात्ति तदपनयायाऽऽह-तस्यानदेश इति । हलादाविति च । शेषस्य लोप इत्ये. तदर्थमपि न । संनिपातपरिभाषया टाबभावसिद्ध्या फलाभावादिति तात्पर्यम् । एतत्सूत्रत्रयोक्त एव सिद्धान्तो भाष्यकृदुक्तत्वात् । भ्यसोभ्यम् शेषे लोपस्त्यदादीनामिति सूत्रेषु त्वेकदेश्युक्तिर्वार्तिककाराक्तिव्याख्यानमात्रामत्याहुः । मपर्यन्तस्य । नन्वाङिब नान्तशब्दोऽभिविधिमर्यादयोस्तस्यावयववाचित्वादतो भाष्या- शयमाह–अन्यपदार्थेति । मर्यादाया इति । अवयवावयविनोः समवायः संबन्ध इत्युपलक्षणस्याप्यवयवस्य कार्ययोग इत्यर्थः । सामीप्यादिनोपलक्षणस्य तु कार्ययो- गाभावस्तदाह-नद्या इति । तद्य इत्यादि भाष्यं व्याचष्टे-पर्यन्तशब्दस्त्विति । शब्द शक्तिस्वभावादिति भावः । अन्यपदार्थविषय इति । बहुव्रीहिभूत इत्यर्थः । एवं च परि- + ७.२ ८४. ७. २. ८१, ८६.

·भ.७ पा. २ आ. २] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९५ सर्वत्रैवान्तशब्दः सह तेन वर्तते । अथ कथं नद्यन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । नद्याः क्षेत्रत्वे संभवो नास्तीति कृत्वा पाइनद्या इति गम्यते । अवधिद्योत- नार्थं तर्हि परिग्रहणं कर्तव्यम् । मान्तस्येतीयत्युच्यमाने यत्रैव मान्ते युष्मदस्मदी प्र०-तेन युष्म् अस्म इत्येतयोरादेशा भवन्ति । न युष असू इत्येतयोः । सर्वत्रेति । अन्तश- ब्दोऽवयववाचीत्यवयवेन विग्रहः । समुदायः समासार्थ इत्यवयवस्यावश्यमन्यपदार्थेऽन्तर्भावः । नयन्तं क्षेत्रमित्यत्र त्वन्तशब्दः समीपवाचीत्यन्यपदार्थ नया अनन्तर्भावः । यत्तू- च्यते सर्वत्रैवान्तशब्दः सह तेन वर्तत इंति तत्संभवापेक्षं यस्यावयवत्वं सामीप्यं च संभवति तस्यावयवत्वमेवाऽऽश्रीयते । अन्तशब्दस्यावयववाचित्वेन प्रसिद्धतरत्वा- यस्य त्ववयवत्वासंभवस्तस्य सामीप्यमेवान्तशब्देन प्रतिपाद्यते यथा नयन्तं क्षेत्रमिति । अन्ये त्वाहुः । सर्वत्रैवान्तशब्दोऽवयववाची कस्यचिन्मुख्यमवयवत्वं कस्यचित्सामीप्या- दुपचरितमित्यभिप्रायेणेदं भाष्यम् । ततश्चान्तशब्दस्यावयववाचित्वान्मपर्यन्तस्याऽऽदेश- लाभान्नार्थः परिग्रहणेन । अवधिद्योतनार्थमिति । यदि युष्मदस्मदी मान्तेऽथा- प्यमान्ते सर्वथाऽऽदेशा यथा स्युरेवमर्थ परिग्रहणम् । यत्रैवेति । सामानाधिकर- ण्येन विशेषणविशेष्यभावः स्यात् । अथापि वैयधिकरण्यमाश्रीयते युष्मदस्मदोरव- यवस्य मान्तस्येति तथाऽपि यत्र मान्ते युष्मदस्मदी तत्र भेदाभावादादेशा न स्युः । न च व्यपदेशिवद्भावोऽस्त्यप्रातिपदिकेनेति निषेधात्परिग्रहणे तु तदुपादानसामर्थ्या- शुष्मदस्मदवयवेऽपि युष्मदस्मच्छब्दौ वर्तेते इति सर्वत्रैवाऽऽदेशसिद्धिर्वैयधिकरण्येन वा संबन्धे परिग्रहणोपादानसामर्थ्यादप्रातिपदिकेनेति प्रतिषेधाप्रवृत्त्या मान्तयोरपि युष्मद- उ०-शब्दाभावेऽर्थसंदेहः स्यात्पर्यन्तशब्दस्तु सह तेनेत्यर्थ एवेत्यसंदिग्ध इति तात्पर्यम् । तत्फलं दर्शयति--तेनेति । सर्वत्रैवेति नियममुपपादयति-अन्तशब्द इति । तर्हि नयन्तमित्यत्रापि नयाः कार्ययोगः स्यादत आह--नद्यन्तमिति । तर्हि नियमोक्तिर- युक्तेत्यत आह—यत्त्विति । यस्यावयवत्वमिति । यथा मर्यादान्तमित्यादौ मर्या- दायाः । तस्यावयवत्वमिति । अवयवत्वमेवेत्यर्थः । यस्य विति । यथा नद्य- न्तमित्यादौ नयादेः । अन्ये त्वाहुरिति । एवं ह्येकशक्तिकल्पनाल्लाघवं भवति । अतो लान्तस्येति सूत्रे सामीप्ये वर्तत इत्यस्य सामीप्योपचरितावयव इत्यर्थः । अव- यवे वर्तत इत्यस्य मुख्यावयवे वर्तत इत्यर्थ इति भावः । अवधिद्योतनार्थमित्यस्या- यमर्थः-परिशब्दसमभिव्याहृतोऽन्तशब्दोऽवधिबोधक इति तस्यावधिवाचकत्वद्योतकत्वा- थमित्यर्थः । एवं च तस्य सा(मा)वधेरित्यर्थः । एवमपि सामानाधिकरण्येनान्वय इष्ट- सिद्धिरत आह-यदि युष्मदिति । परिग्रहणसामर्थ्याद्वैयधिकरण्यान्वय इति भावः । अथापि वैयधिकरण्यमिति । इदं प्रौदया । संभवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकर- ण्यस्यान्याय्यत्वात् । निषेधादिति । इदमपि प्रौद्या । निषेधस्य प्रत्ययविधिविष- ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तत्रैवाऽऽदेशाः स्युः। क च मान्ते युष्मदस्मदी । युष्मानाचष्टे अस्मानाचष्ट इति युष्मयतेरस्मयतेचामत्ययः* प्र०-स्मदोरादेशसिद्धिः । युष्मयतेरिति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेत्यत्रैकवचनाधिकारात्त्वमौ न भवतः । इष्ठवद्भावाट्टिलोपः । क्विपि णिलोपः । क्वौ लुप्तं न स्थानिवदिति मान्ते युष्मदस्मदी ततः कृदन्तत्वात्स्वादयः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वायुष्मदस्मदाश्रयकार्य- प्रवृत्तिस्तत्र सौ त्वमहमिति भवति द्विवचने प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायामिति मकारस्याऽऽत्वे प्राप्ते परत्वायुवावयोः कृतयोः पुनः प्रसङ्गविज्ञानादात्वे कृते युवामा- वामिति भवति । तृतीयाद्विवचने युवाभ्यामावाभ्यामिति । भिसि युषाभिरसाभि- रिति । उप्रत्यये तुभ्यं मह्यम् । भ्यसि युषभ्यमसभ्यमिति शेषे लोप इति लोपः । पञ्चमीभ्यसि युषदसदिति । मपर्यन्तापेक्षे तु शेष आनीयमाणे मात्परस्यात्राभावा- लोपाभावाद्युष्मदस्मदिति भवति । इह त्वामाचष्टे मामाचष्ट इति णिचि प्रत्ययोत्तर- पदयोरिति त्वमयोः प्रकृत्यैकाजिति प्रकृतिभावादसति टिलोपेऽत उपधाया इति वृद्ध्या भाव्यम् । अथ त्वङ्गवृत्त इत्याश्रीयते तदो वृद्ध्यभावः । तत्र त्वद् स् मद स इति स्थिते मपर्यन्ताभावात्त्वाही सावित्यस्याप्रवर्तनात् । वृद्धिपक्षे त्वादम् मादमिति भवति । तदभावे त्वदं मदमिति । केचित्तु मान्तयोयुष्मदस्मदोरादेशा - उ०-यत्वात् । तस्मात्सामानाधिकरण्येनान्वय इत्येव भाष्यतात्पर्यम् । अवधिबोधकपर्य- न्तशब्दोपादाने तु वैयधिकरण्येनैव संबन्धः । एवं च युष्मदस्मदोर्मावधेरादेश इत्यर्थ इति भावः । एकवचनाधिकारादिति । एकार्थवाचिनोरेव तावादेशौ न त्वनेकार्थ. वाचिनोरिति भावः । ननु लोपस्य स्थानिवद्भावान्मान्तत्वमनयोरसिद्धमत आह- को लुप्तमिति । युवावयोः कृतयोरिति । आख्यानकर्तृद्वित्वे वर्तमानयोरपि युष्म- दस्मदोर्व्यर्थवर्तिताऽस्त्येवेति भावः । युषभ्यससभ्यमिति । भ्यम् तु युष्मदस्मदोर- नादेश इतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यान्नास्त्येव । मुख्ययुष्मदादिविषय एव वा । यथे. च्छसीत्यनेन भाष्येण तयोः फलभेदाभावबोधनादिति भावः । वस्तुतो यथेच्छसीति भाष्यप्रामाण्येनास्य चतुर्थीबहुवचने प्रयोगाभाव एवेति तत्त्वम् । युष्मदस्मदिति । एवं चतुर्थीबहुवचनेऽपि युष्मभ्यमस्मभ्यमिति । वस्तुतः शेषे लोप इति सूत्रस्थशे- धग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्याच्छेषस्य लोप इति नास्त्येवेति पञ्चमीबहुवचनेऽस्य प्रयोगाभाव एवानभिधानादिति तत्त्वम् । षष्ठीबहुवचने युषाकमसाकम् । प्रत्ययोत्त- रपदयोरिति सूत्रेऽतित्वाकमतिमाकमिति भाष्योदाहरणेन गौणेऽप्याकम्प्रवृत्तेः । बह त्वामाचष्ट इत्यादि । वस्तुतस्तु सावेकाच इतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनैकवचनान्तप्र. कृतिकण्यन्तप्रकृतिकक्किबन्तानामनभिधानस्य तत्रैव सूत्रेऽस्माभिरुक्तल्वेनेदं चिन्त्यम् । केचित्त्विति । परिग्रहणाभावे तत्रैवाऽऽदेशा इत्यस्य तत्रैवानिष्ट आदेशा इत्यर्थः । ६.४ १५५, ५१, १.१.५८.

·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९७ प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ॥ ७ । २ । ९८॥ किमर्थमिदमुच्यते न त्वमावेकवचने [ ७. २. ९७ ] इत्येष सिद्धम् । न सिध्यति । किं कारणम् । एकवचनाभावात् । एकवचन इत्युच्यते न चाक- वचनं पश्यामः+ । प्रत्ययलक्षणेन* । न लुमताऽङ्गस्य [१. १. ६३ ] इति पत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवं तहदिमिह संपधार्यम् । लुक्कियतामादेशा- विति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादादेशौ । नित्यो लुक् । कृतयोरप्यादेशयोः माप्नोत्यकृतयोरपि । अन्तरङ्गाबादेशै । एवं तर्हि सिद्धे सति यत्मत्ययोसरप- दयोस्त्वमौ शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्तरङ्गानपि विन्चिाधित्वा बहिरङ्गो लुग्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गोमान्पियोऽस्य गोमत्मियः यवम- प्र०-नेच्छन्ति । मपर्यन्तग्रहणं हि यत्र परिशिष्टसद्भावस्तत्राऽऽदेशार्थमिति । परिशिष्टाभावे न भाव्यमादेशैरिति बुवन्ति । प्रत्ययो । अन्तरङ्गा इति । नित्यादप्यन्तरङ्गो बलीयांस्तथा चोक्तं परनि. त्यान्तरङ्ग प्रतिपदविधयो विरोधिसंनिपाते तेषां मिथः प्रसङ्गे परबलीयस्त्वमिति । गोमत्प्रिय इति । अत्रान्तरङ्गा एकपदाश्रयत्वात्सलोपादयः स्युः पदद्वयाश्रयत्वाबहि- रङ्गो लुगिति गोमान्प्रिय इति स्यात् । अस्मिंस्तु ज्ञापके सत्यन्तरङ्गाण्यपि कार्याणि उ०-तत्सत्त्वे तु तत्र नैवाऽऽदेशा इत्येतन्मते भाष्याक्षरार्थः । अत एवावधियोतना. र्थमित्युपक्रम उक्तम् । अग्रेऽपि देशस्य कालस्य वा सत्त्वे हि तयोरवधित्वव्यव- हारो लोकप्रसिद्धः । किंच पूर्वव्याख्यायां परिग्रहणसामर्थ्यान्माणमन्त्रादिन्यायेन वैय- धिकरण्यान्वयो नतु वाच्यवृत्त्या । मम तु परिग्रहणसत्त्वेऽसंभवान्न सामानाधिकर- ण्येनान्वयः किंतु वैयधिकरण्येनेति । एवमेव व्याख्यानं भाष्यसंमतम् । अत एव दिपर्यन्तानामित्यादौ न दोष इति तेषामाशयः । अगष्ठपर्यन्तं कुष्ठमित्यायसाध्वेव । अङ्गुष्ठान्तमित्येव तूचितम् । प्रत्ययोत्तरपदयाश्च । भाष्ये-एकवचन इत्येव सिद्धमिति । ययपीदमर्थ- ग्रहणमित्युत्तरत्रात्रैव भाष्ये स्फुटं तथाऽपि विभक्तावित्यधिकारात्सिद्धमित्याशयः । एक- वचनाभावादिति । एकवचनग्रहणं प्रत्ययोपलक्षणम् । एकार्थयोयुष्मदस्मदोर्विभक्तरे- कवचनस्यैव संभवेन भाष्य एकवचनमित्युक्तम् । विभक्तावित्यधिकारफलं तु त्वं डित्थः पुत्रो यस्य स युष्मड्रिडत्थपुत्र इति त्रिपदबहुव्रीहावादेशाभाव इति दिक् । अन्त- रङ्गा इति प्रतीकपाठः । ननु नित्यान्तरङ्गयोर्बाध्यबाधकत्वे विनिगमनाविरहोऽत आह- नित्यादपीति । विरुद्धयोर्द्धयोः शास्त्रयोः संनिपात एकलक्ष्ये प्रवृत्तौ यत्परायन्यत- मत्तद्भवति । तेषां परनित्यादीनां मध्ये मिथः परनित्यायोर्युगपत्प्रसङ्ग उपात्तकमेण + २.४. ७१. १ ·उधोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मियः गोमानिवाचरति गोमत्यते यवमत्यते अन्तरङ्गानपि नुमादीबहिरङ्गो लुग्बाधत इति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । येऽन्य एकवचनादेशाः प्राप्नुवन्ति तद्वाधनार्थमेतत्स्यात् । तद्यथा । तव पुत्रस्त्वत्पुत्रः मम पुत्रो मत्पुत्रः । तुभ्यं हितं त्वद्धितम् मयं हितं मलित- मिति । यत्तर्हि मपर्यन्तग्रहणमनुवर्तयति+ । यद्यत्रान्य एकवचनादेशाः स्युमपर्यन्तानुवृत्तिरनार्थका स्यात् । - . म०-बाधित्वा लुक् भवति । ततो न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधान्नुम्दीर्घाभावे गाम- प्रिय इति सिध्यति । सुपो धातुप्रातिपदिकयोरित्यस्यैव बाधकत्वमनेन ज्ञाप्यते । तस्यैवेह संभवात् । केचित्तु सामान्यापेक्षया ज्ञापकत्वाश्रयाल्लुङ्मात्रस्य बलवत्त्वाश्र- येण व्यवहारदर्शनाललुङ्मात्रं बाधकं ज्ञाप्यत इत्याहुः । येऽन्य इति । एकवच नाधिकागदेकवचननिमित्तानामादेशान्तराणां त्वमौ बाधकौ स्यातां नतु ज्ञापकावि- त्यर्थः । यत्तहीति । केचिद् व्याचक्षते । यद्यादेशान्तराणां त्वमौ बाधको स्याता तदा मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिमन्तरेणोत्सर्गसमानदेशत्वादपवादानां मपर्यन्तस्य त्वमौ सिद्धाविति किं लदनुवस्या । अनुवृत्त्या तु ज्ञाप्यते प्रागेव लुकि कृते विभक्त्यभाषादसत्स्वादेशान्त- रेषु त्वमौ विधीयते इति । एतच्चायुक्तम् । नाय नियोग उत्सर्गसमानदेशोऽप- वाद इति । नम्बहुजकजां भिन्नदेशानामप्यपवादत्वदर्शनात् । ततश्चासत्यां मपर्य- न्तानुवृत्तावादेशान्तराणामपि बाधको त्वमौ सर्वादेशौ स्याताम् । अनेकालत्वात् । नच उ०-यत्परं तबलवदिति तदर्थः। विरोधिसंनिपात इत्यनेन भिन्न विषयागमादेशयो पवादत्वमिति सूचितमिति केचित् । तन्न । नुम्नुटोर्बाध्यबाधकत्वानापत्तेः । व्यवहारदर्शनादिति । एड्लस्वात्संबुद्धेरित्यादौ भाष्यकृत इत्यादिः । अत एव सनीस्रंस इत्यादौ नलोपा. भावः । पञ्चखट्व इत्यादौ चैकादेशात्प्रागेव टापो लुक् । अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकारश्रवणं न स्यात प्रत्ययग्रहणस्य प्रातिपदिकप्रकृतिकाचारकिपि चारितार्थ्यात्कथं संपूर्णसूत्रस्य ज्ञापकत्वमुच्यते । एतद्भाष्यप्रामाण्येन नुविधायकभा. ष्यप्रामाण्येन चैताभ्यामाचारविपोऽभावात् । एतद्भाष्यप्राभाण्यादेव चैकार्थयोः प्राति पदिकप्रकृतिकणिचोऽप्यनभिधानं बोध्यम् । इतोऽपि त्वादं मादमित्यादिरूपकल्पना प्रत्युक्ता । एकवचनाधिकारादेकवचननिमित्तानामिति । एकवचनरूपविभक्तिनिमि- तानामित्यर्थः । इदं व्यर्थम् । अधिकृतस्यार्थपरत्वादसंगतं च । श्रमबहुजकचामिति । बस्तुतस्तेषु मित्त्वपुरस्तादग्रहणप्राक्टेग्रहणैस्तस्य बाधेऽप्यन्यत्र तत्त्यागे किं मानमिति चिन्त्यम् । यद्यप्यसंभव एव बाधकत्वमिति वार्तिकमत उत्सर्गसमानदेशा अपवादा इति न्यायो भाष्यमते तु सत्यपि संभवे बाधकत्वस्वीकारस्तथाऽपि भाष्यमते वाचनिक्यवैषा ज्ञाप. कोपन्यासस्तु वार्तिकरीत्येति बोध्यम् । ज्ञापिते त्वस्मिन्नेतद्विषये तवादीनामप्राप्त्या ४ ७. २. ७०; २. ४. ७१. * ७. २. ९६ ९५. + ५. २. ९१, ·म. ७ पा. २ आ. २] पातजलव्याकरणमहामान्येऽङ्गाधिकारः। २९९ निचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्यग्रहणं शब्दविशेषणम् ॥१॥ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्थग्रहणं शब्दविशेषणं द्रष्टव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतसृ [ ७. २. ९९ ] । यद्यपि समासः पुंसि नपुंसके वा वर्तते त्रिच- तुरौ च स्त्रियां वर्तेते भवत्येव तिसृचतसृभाषः । प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योऽस्य माखणस्प पियतिसा मियतिसौ पियतिस्रः । मियचतसा प्रियचतस्त्री प्रियच- तसः । पियास्तिस्रो ब्राह्मण्योऽस्य ब्रालणकुलस्य प्रियतिसृ पियतिसृणी पिय- प्र०-इति सप्रयोजना मपर्यन्तानुवृत्तिः । तस्मादन्यथा व्याख्यायते । तवममादय आदेशाः स्थानिप्रक्लप्त्यर्थमिहानुवर्तन्ते । तत्र तवादीनां प्रसङ्गे सिद्धयोस्त्वमयोर्मपर्यन्तानुवृत्ति- स्त्वया कृतं त्वत्कृतमित्यायर्था भवन्ती लुको बाधकत्वं ज्ञापयति । ततश्च तवा- धनुवृत्तिसहिता मपर्यन्तानुवृत्तिपिनाय भवति । केवला हि मपर्यन्तानुवृत्तिापवाय स्यात् । गरीयसी हि त्वायनुवृस्या स्थानिप्रतीतिः । ततो ज्ञापनाय प्रभवेत्तस्मारावायनु- वृत्तिसाहिता समर्पन्तानुत्तिर्यथोक्तप्रकारेण यथोक्तार्थज्ञापनायालम् । त्रिचतुरिति । स्त्रियां द्विवचन एकवचन इति येऽर्था निर्दिष्टास्ते श्रूयमाणानामेव शब्दानां विशेषणं न त्वङ्गस्ये- त्यर्थः । प्राप्तविशेषणसंबन्धस्त्रिचतुर्युष्मदस्मद्भिरङ्गं विशेष्यते । तत्र पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य ग्रहणं भवतीति केवलानां तदन्तस्य चाऽऽदेशप्रवृत्तिः । द्विवचनैकवचने च पारिभाषिके न गृह्यते किं तर्हि द्वयोर्वचनमभिधानं द्विवचनमेकस्य वचममेकवचनमि- त्यर्थनिर्देशः । प्रियतिसेति । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्याधत इत्यकृत एव सिसृ- भावे लुकि कृते समासाद्या विभक्तिस्तस्यां तिसभावः । स च निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति त्रिशब्दस्यैव भवति । प्रियतिस्राविति। अचि र ऋत इति रादेशः । प्रिय- तिस इति । कथं पुनरत्र तिसभावो यावता नित्यत्वात्स्वमोनपुंसकादिति लुकि कृते न उ०-तदपवादस्वाभावेन मपर्यन्तस्यैवाऽऽदेशार्थ तदनुवृत्तिश्चरितार्था । अनेन च न्याये- नान्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च प्राबल्यं बोध्यत इति दिक् । भाष्ये यग्रवान्य इत्यादि स्युरित्यस्य प्राप्नुयुरित्यर्थः । तत्वाधनाथ चैतत्स्यात्तदेति शेषः । तस्मादन्यथेत्यादि । इदं चिन्त्यमेव । अतिगुरुत्वात् । ज्ञापितेऽपि तवायनुवृत्तेः सार्थक्यस्योपपादयितुमशक्यत्वाच्च । श्रूयमाणानामेवेति । भाष्ये शब्द- शब्देन भूयमाणशब्दो लक्ष्यत इति भावः । प्राप्तेति । गुणः कृतात्मसंस्कार इति न्यायादिति भावः । नन्वेकवचन इत्येव सिद्ध इत्युपक्रमस्थभाग्यादेकवचनादि- शब्दानां प्रत्ययपरत्वप्रतीतयुष्मदादिष्यर्थग्रहणमप्रसिद्धमत आह-द्विवचनैकेत्यादि । उपक्रमस्थभाष्यं तूपलक्षणपरतया व्याख्यातमेव । ननु : प्रियतिसेत्यादावन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य तिसभाव इति तन्निरूपितमङ्गं स्त्रियामेवेत्यङ्गविशेषणत्वेऽपि · क्षत्य- भाकोऽत आह-अन्तरङ्मानपीति । नन्वङ्गस्य सर्वस्य तिस्रादेशः प्रामोतीत्यत आहंस चेति । रामेश इति । गुणं बाधित्वेति शेषः । नित्यत्वादिति । अन्त- ·उयोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- । तिसृणि । प्रियचतसृ प्रियचतसृणी पियचतसृणि । यदा हि समासः स्त्रियां वर्तते विचतुरौ च पुंसि नपुंसके वा तदा मा भूतामिति । प्रियास्त्रयो ब्राह्मणा अस्या ब्राह्मण्याः प्रियत्रिः पियत्री पियत्रयः । प्रियचत्वाः प्रियचत्वारी प्रिय- चत्वारः। पियाण त्रीणि ब्राह्मणकुलान्यस्या ब्राह्मण्या पियतिः पियत्री पिय- त्रयः । प्रियचत्वाः पियचत्वारी पियचत्वारः । युवावौ द्विवचने [ ७. २. ९२ ] । यद्यपि समास एकार्थों वा भवति बह्वर्थो वा भवति द्वयर्थे च युष्मदस्मदी भवत एव युवावो । किमविशेषण । नेत्याह । यूयवयौ जसि त्वाही सौ तुभ्यमयौ यि तवममौ ङसि [ ७. २. ९३-९६ ] इत्येतान्विधीन्वर्जयित्वा । अतिक्रान्तो युवामतित्वम् अत्यहम् । अतिक्रन्तौ युवामतियुवाम् अत्यावाम् । अतिकान्ता युवामतियूयम् अतिवयम् । अतिक्रान्तं युवामतियुवाम् अत्यावाम् । अतिक्रान्तौ युवामतियुवाम् अत्वायाम् । अतिक्रान्तान्युवामतियुवान् अत्यावान । आतियुवया अत्यावया अतियुवाभ्याम् अत्यावाभ्याम् आतियुवाभिः अत्यावाभिः । अतितुभ्यम् अतिमह्यम् आतियुवा- भ्याम् अत्यावाभ्याम् अतियुवभ्यम् अत्यावभ्यम् । अतियुवत् अत्यावत् अतियु- वाभ्याम् अत्यावाभ्याम् अतियुवत् अत्यावत् । अतितव अतिमम अतियुवयोः अत्यावयोः अतियुवाकम् अत्यावाकम् । अतियुवयि अत्यावयि अतियुवयोः अत्याषयोः अतियुवासु अत्यावासु । त्वमावेकवचने [ ७. २. ९७ ] । यद्यपि समासो व्यर्थो भवति बह्वों वैकार्थे च युष्मदस्मदी भवत एव त्वमौ । किमविशेषेण नेत्याह । तानेष विधीन्वयित्वा । अतिक्रान्तस्त्वामतित्वम् अत्यहम् । अतिक्रान्तौ त्वामति- त्वाम् अविमाम् । अतिक्रान्तास्त्वामतिययम् अतिवयम् । अतिक्रान्तं त्वामति- त्वाम् अतिमाम् । अतिक्रान्तौ त्वामतित्वाम् अतिमाम् । आतिकान्तांस्त्वामति- त्वान् अतिमान् अतित्वया अमिया अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वाभिः प्र०-लमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधेन भाव्यम्। उच्यते । इकोऽचि विभक्तावित्यत्राज्- ग्रहणं ज्ञापकं क्वचिल्लमता लुप्तेऽपि प्रत्ययलक्षणस्य । तथा च हे पो इति संबद्धि- गुणो भवति । क्वचित्प्रियत्रीति पाठः । स प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाश्रयः । इतीति । एते विधयः उ०-रगानपीति न्यायाञ्चेत्यपि बोध्यम् । भाष्ये-प्रियतिसृणीति । अत्र परत्वात्तिस्रा- देशे प्रकृतिविशेषापेक्षरादेशापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वेन पुनःप्रसङ्गविज्ञानानुम् । म तिमिति निषेधेनाऽगमविषये रादेशो नेति सामान्यतो ज्ञाप्यते भाष्योदाहरणादिति बोध्यम् । एतदर्जनं च न पचनेन किंतु युक्त्यैवेस्याह--एते विषय इति । त्वाहादीनाम- ·अं.७ पा. २ आ. २ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०१ अतिमाभिः । अतितुभ्यम् अतिमह्यम् आतत्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् आतित्वभ्यम् अतिमभ्यम् । अतित्वत् आतिमत् अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वत् अति- मत् । अतितव अतिमम अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वाकम् आतिमाकम् । अतित्वयि अतिमयि अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वासु आतिमासु । यद्येवं यूयवयौ जसि त्वाही सौ तुभ्यमह्यौ यि तवममौ ङसीत्यतभ्यां विधिभ्यः परत्वात्त्वमावेकवचन इति प्राप्नोति सावकाशा येते विधय इदानीं भवन्ति । कोऽवकाशः । अनेकार्थे युष्मदस्मदी । त्वमावेकवचन इत्यस्याव- काशः । अन्यानि वचनानि । एकार्थयोर्युष्मदस्मदोरेतेषु वचनेषूभयं प्राप्नोति । परत्वात्त्वमावेकवचन इति प्राप्नोति । नैष दोषः । शेष इति* वर्तते । कश्च शेषः । जसादिभिरव्याप्तं यदेकवचनं तस्मिञ्शेषे । अशेषत्वान्न भविष्यति । अथवा त्वमावेकवचन इत्यत्र यूयवयौ जास त्वाही सौ तुभ्यमयों ङयि तवममा हसीत्येतदनुवतिष्यते । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसचतसृ ॥ ७ । २ । ९९ ॥ तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ प्र-परत्वाद्यवावयोर्बाधकाः । शेष इति वर्तत इति । अन्यथाऽतिक्रान्तो युष्मानतित्वमत्य. हम् । अतिकान्ताय युष्मानातितुभ्यमतिमह्यम् । अतिक्रान्तस्य युष्मानतितवातिमम । इत्य- नेकार्थत्वे युष्मदस्मदोः समासे सावकाशास्त्वाहादयोऽसमासे समासेऽपि युष्मदस्मदोरेकार्थ- वे परत्वात्त्वमाभ्यां बाधनान प्राप्नुवन्ति । त्वमहं तुभ्यं मह्यं तव ममेति । शेषग्रहणानु- वृत्तौ तु यत्र ययादयो न भवितारस्तत्र त्वमौ भवतो नतु ययादिविषये । तच्च शेषग्रहणं लोपग्रहणसंबन्धानुवृत्त्या ययादिभिर्न संबध्यते । त्वमावेकवचन इत्यत्र तु लोपग्रहणं निवृत्तं शेषग्रहणमनुवर्तत इति न कश्चिद्दोषः । अथवेति । वाक्यभेदेन त्वमयोर्विषये यूयादयो विधीयन्ते। उ०-वकाशो बहवर्थे युष्मदस्मदी । युवावयोरवकाशो युवामावामिति । अतियुवाकमति- त्वाकमित्यादावत एव भाष्यप्रयोगात्सुटं इव नुटोऽप्याकमा निवृत्तिर्यथा भवति तथो- तैमाकम्सूत्रे । ननु शेषपदानुवत्तौ यूयवयौ जसीत्यादावपि तत्संबन्धः स्यादत आह-तच्चेति । भाष्ये-जसादिभिरव्याप्तं यदेकवचनमिति । जसादिनिमि- तादौ शेरव्याप्तो य एकार्थो युष्मदादिरित्यर्थः । यदैकार्थयुष्मदादिप्रकृतिकवि- भक्तिरित्यर्थः । शेषग्रहणस्य मध्ये विच्छिन्नत्वादाह--अथवेति । नन्वेकवा- क्यतायां जसादिविषय एवोभयं स्यादत आह--वाक्यभेदेनेति । पुनर्विधानाच्च तद्विषये त्वमयोधिः । वस्तुतः पूर्वविप्रतिषेधः कल्प्य इत्येतद्भाष्यतात्पर्यम् । ६२ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिसृका नाम ग्रामः । चतसर्यायुदात्तनिपातनं च ॥ २ ॥ चतसर्यायुदात्तनिपातनं कर्तव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतस् । किं प्रयोजनम् । चत्तस्रः पश्य शसि स्वरो* मा भूदिति । किंचान्यत् । उपदेशिवद्वचनं च ॥३॥ उपदेशिवद्भावश्च वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । स्वरसिद्धयर्थम् ॥ ४॥ उपदेशावस्थायामेवाद्युदात्तनिपातने कृते विभक्तिस्वरेण+ बाधनं यथा स्यात् । चतसृणामिति । स तर्युपदशिवगावो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तं वा ॥५॥ प्र०- त्रिच० । तिसृकेति । तिस्र एव तिसृका। स्वार्थे कन्प्रत्ययः । ह्रस्वत्वे कुत्सितत्वे वा विवक्षिते संज्ञायां कनिति वा । तत्र विभक्तेलुकि कृते विभक्तौ विधीयमानस्तिसृभावो न प्राप्नोतीति वचनम् । तत्र केचिद्बहुवचनान्तस्तिसृकाशब्दः संज्ञेत्याहुः । अपरे त्वेक- वचनान्त इति । ग्रामस्य टेकस्य तिसकेति संज्ञेति नास्ति बहुवचनप्रसङ्गः । चतस्र इति । चतुरः शसीत्यनेन स्थानिषद्भावादन्तोदात्तत्वं प्रामोति । तत उदात्तयणो हलपूर्वादिति शस उदात्तत्वप्रसङ्गः । चतसृणामिति । उपदेशावस्थायामायुदात्ते चतस्रादेशे कृते षट्- त्रिचतुर्यो हलादिरिति सति शिष्टस्वरः प्रवर्तते । यद्येवं चतस्रः पश्येत्यत्रापि चतुरः शसीति सति शिष्टत्वात्प्रामोति । नैष दोषः । आन्तरतम्यादायुदात्तत्वे सिद्धे पुनरायुदानत्वं निपात्यमानं चतुरः शसीत्यनेन विधीयमानं स्थानिवदभावात्प्राप्तमन्तोदात्तत्वं बाधते । तत्र बाधितत्वात्पुनःप्रसङ्गाभावात्कुतः सति शिष्टत्वम । उक्तमिति । चतुरः शसीत्यत्र । हलादिग्रहणं चतस्रः पश्येत्येतद्व्यावृत्त्यर्थमेव क्रियते। यदि च निपातनस्वरेण विभक्तिस्वरो बाध्येत तदा हलादिग्रहणमन्तरेणापि विभक्तेः स्वरो न भविष्यतीति किं हलादिग्रहणेन । तक्रियमाणं निपातनस्वरस्य विभक्तिस्वरो बाधक इति ज्ञापयति। अथवा हलादिग्रहणेनाऽऽद्यु- । । भावः उ०- त्रिचतुरोः । विभक्तेलुकीति । अन्तरङ्गानपीति न्यायादिति भावः । शस उदा- त्तत्वेति । आयुदात्तं च पदमिष्यते । आन्तरतम्यादिति । चतेरुरन्नन्तत्वेन चतुः- शब्दस्याऽऽद्युदात्तत्वादिति । पुनःप्रसङ्गाभावादिति । आयुदात्तनिपात- नसामर्थ्यात्स्वाश्रये प्राप्तान्तोदात्तत्वबाधाद्विभक्तिस्वरस्तु बाधक एवेत्यायुदात्तनिपातनोप- देशिवद्भाववचनाभ्यां कल्प्यत इति तत्त्वम् । कोक्तं तदाह--चतुरः शसीत्यति । षट्वीतिसूत्रस्थहलादिग्रहणसामर्थ्यमुपपादयति–हलादिग्रहणमिति । निपातनमेव न कर्तव्यमिति पाठः । इयमेव व्याख्या आयुदात्तनिपातने हि ' इति भाष्य ६.१.१६७, +१.१.१७९, ·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०३ किमुक्तम् । विभक्तिस्वरभावश्च हलादिग्रहणादायुदात्तनिपातने हि हला- दिग्रहणानर्थक्यमिति । अचि र ऋतः ॥ ७ । २ । १०० ॥ आचि रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वात् ॥ १ ॥ अचि रादेशे जस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिस्रस्तिष्ठन्ति । चतस्रस्तिष्ठन्ति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । गुणपरत्वात् । परत्वाद्गुणः प्राप्नोति+ । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वाऽनवकाशत्वाद्रस्य ॥ २ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अनवकाशत्वावस्य । अनवकाशो रादे- शो गुणं बाधिष्यते । सावकाशो रादेशः। कोऽवकाशः। तिस्रः पश्य । चतसः पश्य । नैषोऽस्त्यवकाशः । अत्रापि पूर्वसवर्णदीर्घः पाप्नोति+। स यथैव पूर्वसवर्णं बाधत एवं गुणमाप वाधिष्यते । गुणोऽप्यनवकाशः । सावकाशो प्र०-दात्तनिपातनमेव न कर्तव्यमिति प्रतिपाद्यते । यदि चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसी- त्यनेनान्तोदात्तत्वं स्यात्तत उदात्तयणो हल्पूर्वादिति स्यादेव विभक्तेरायुदात्तत्वमिति तव्यावृत्तये हलादिग्रहणमनर्थकं स्यात्तस्माद्धलादिग्रहणाच्चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसी- त्यस्याप्रवृत्तिरध्यवसीयते । ततश्चाऽऽद्युदात्तस्य चतुःशब्दस्याऽऽद्युदात्त एवाऽऽन्तर्याच्च- तस्रादेशो भवति । चतुःशब्दो नः संख्याया इति वा चतेरुरनिति नित्त्वाद्वाऽऽ- युदात्तः । चतसृणामित्यत्र तु षट्त्रिचतुर्म्य इति विभक्तरुदात्तत्वं भवति । अचि० । अचि रादेश इति । । मध्येऽपवादा इति पूर्वसवर्णदीर्घस्य ऋत उदित्युत्त्वस्य च बाधः प्राप्नोति न तु जसि च तो ङिसर्वनामस्थानयोरति गुणस्येति भावः । नवेति । मध्येऽपवादा इति परिभाषानाश्रयेणोच्यते विध्यन्तर- पूर्वकत्वादस्य सर्वापवादत्वमित्यर्थः । गुणोऽप्यनवकाश इति । सोऽपि विध्यन्तर- उ०-स्वरससिद्धेति बोध्यम् । हलादिग्रहणादिति । वस्तुतः परत्वाद्रादेशे तस्य स्थानि- वत्त्वात्तकाराकारस्य न चतुरः शसीत्यनेनोदात्तत्वम् । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावाच्च न ककारस्येति व्यर्थमेवाऽऽयुदात्तनिपातनमिति पूर्वमुक्तम् । विभक्तरुदात्तत्वमिति । स्थानिवद्भावेन सति शिष्टत्वादिति भावः । अचिर० । ननु विध्यन्तरानाक्रान्तविषयाभावात्सर्वापदोऽयमिति किं वचनने- नत्यत आह-मध्य इति । वार्तिके जसीत्युपलक्षणं प्रियतिस्रावित्याद्यर्थमप्युपसं- ख्यानावश्यकत्वात् । ततश्च पूर्वबाक्येन सावकाशं रादेशं सर्वनामस्थानगुणो जसि गुणश्च परत्वादाधेतेत्युपसंख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः । सर्वापवादत्वमिति । बाध्यसामा- ४१. १. १६७.* + ७. ३. १०१११०.+१.१.१०२.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- गुणः । कोऽवकाशः । हे कर्तः । नैष सर्वनामस्थाने गुणः । कस्तार्ह । संबु- दिगुणः । अयं तर्हि । हे मातः । एषोऽपि संबुद्धिगुण एव । नात्र संबु- द्धिगुणः प्राप्नोति । किं कारणम् । अम्बार्थनद्योहस्वः [ ७. ३. १०७ ] इति ह्रस्वत्वेन भवितव्यम् । भवेदीर्घाणां ह्रस्ववचनसामर्थ्यान्न स्याद्वस्वानां तु खलु हस्वत्वं क्रियतां संबुद्धिगुण इति परत्वात्संबुद्धिगुणेन भवितव्यम् । अथापि प्र०-पूर्वकः । कर्तारावित्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घः प्राप्नोति । कर्तार इत्यत्र जसि चेति गुणः सिद्धः । कर्तारमित्यत्राप्यमि पूर्व इति प्राप्नोति । तत्र द्वयोर्विध्यन्तरापवाद- योरपवादविप्रतिषेधात्परत्वाद्गुणप्रसङ्गः । इतरोऽन्यविधिपूर्वकत्वाभावं गुणस्य दर्शयति- सावकाश इति । हे कर्तरिति । संबद्धौ ह्रस्वस्य गुण इति गुणं परत्वादृत्तो डीति गुणो बाधत इति मन्यते । तत्र कर्तारावित्यादौ यद्यपि परत्वात्पूर्वसवर्णा- दिकं बाधित्वा गुणो भवति तथाऽपि विध्यन्तरपूर्वकेण रादेशेन बलीयसा न स्पर्धत इति भावः । नैष इति । एतदर्थो गुणस्य नाऽऽरम्भो लक्षणान्तरेण सिद्धत्वादित्यर्थः । हे मातरिति । संबुद्भिनिमित्तो गुणोऽत्र नास्ति । अम्बार्थनयोहरस्व इति हरस्वेन बाधनात् । एषोऽपीति । गुणो ह्रस्वत्वं परत्वाद्वाधत इति भावः । अम्बार्थेति । अस्मिश्च सति ऋतो डीति गुणः प्रवर्तते । भवेदीर्घाणामिति । नन दीर्घाणां हस्वविधानं हरस्वस्य गुण इति गुणविधानार्थमेव स्यात् । हरस्वानां तु हरस्वविधानं गुणबाधनाथ स्यात् । नैतदस्ति । एवं हि दीर्घाणामेव गुणं विदध्यात् । नदा हरस्व- योर्गण इति प्रक्रियागौरवमेवं परिहृतं भवति । परत्वात्संबुद्धिगुणेनेति । गुण- उ०-न्यचिन्ताश्रयणादिति भावः । इदमेवाऽऽचार्योक्तं समाधानम् । ध्वनितं चेदं तज्व- कोष्टुरिति सूत्रे भाष्ये । चोदक आह-गुणोऽपीति । तदाशयमाह-सोऽपि । सर्वनामस्थानगुणोऽपि । दयोः । रादेशसर्वनामस्थानगुणयोः । इतर इति । सिद्धा- न्त्येकदेशीत्यर्थः । ननु हे कर्तरित्यत्र संबद्धिगण एव प्राप्नोति न सर्वनामस्थान. गुणोऽत आह-संबद्धाविति । विध्यन्तरपूर्वकेणेति । उदाहरणमात्रे विध्यन्सर. पूर्वकेणेत्यर्थः । गुणस्तु हे कर्तरित्यत्र न विध्यन्तरपूर्वक इति भावः । एतदर्थ इति । यदर्थो यस्याऽऽरम्भः स एव तस्यावकाशो युक्त इति भावः । संधुद्धि- निमित्त इति । एवं च सर्वनामस्थानगुण एवात्र प्रामोतीत्ययं तस्याबकाश इति भावः । ननु हे मातरित्यत्र ह्रस्वप्राप्तेः कथं संबद्धिगुणोऽत आह-गुणो हस्वत्वामिति । अस्मिंश्च सतीति । ह्रस्वश्च येन नाप्राप्तिन्यायेन संबद्धिंगुणस्यैव बाधको नास्येति भावः । गुणवाधनार्थमिति । प्रयोजनान्तराभावादिति भावः । एवं होति। यदि ह्रस्वे कृते दीर्घान्तेषु गुणः स्यात्तर्हि नया एव गुणं विध्यादिति * ७. ३. १०८.

·. अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०५ कथंचित्सावकाशो गुणः स्यादेवमपि न दोषः । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्वि- धीन्वाधन्त इत्येवमयं रादेशो जसि गुणं* बाधते सर्वनामस्थानगुणं+ न बाधिष्यते । तस्मात्सुष्ठुच्यतेऽचि रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वादिति । प्र०-स्यावकाशः । अग्ने । वायो । हस्वस्यावकाशः । अम्ब अक्क । हे मातरिति पर- त्वाद्गुणः । एवं च सर्वनामस्थानगुणः पूर्वसवर्णापवाद एवेति । अपवादविप्रतिषेधा- तिस्रस्तिष्ठन्तीति परत्वाद्गुणप्रसङ्गः । स च न जसि चेत्यनेन किं तर्हि तो ङीत्यनेन जसि चेत्यस्मात्परत्वात् । अथापीति । हरस्वस्य गुण इति यदि योग- विभागः क्रियतेऽम्बार्थस्य ह्रस्वान्तस्य हस्वो भवति ततो गुण इति । ततश्च हे मातरित्यत्र ह्रस्वे कृते सर्वनामस्थानगुणः क्रियते । एतच्चाभ्युपगम्योच्यते नतु योग- विभागस्य किंचिदस्ति प्रयोजनम् । सर्वनामस्थानगुणमिति । यद्यप्यबाधिते सर्व- नामस्थानगुणे जसि गुणः फलतो न बाधितस्तथाऽपि लक्षणव्यवस्थानुसारेणैतदच्यते । नह्ययं रादेशोऽनवकाशो यत तो ङिसर्वनामस्थानयोरित्येतं गणं बाधेत जसि.चेति गुणबाधनेन त उदित्युत्त्वबाधनेन शसि पूर्वसवर्णबाधनेन च सावकाशत्वात् । तस्मादिति । जसिग्रहणं ङिसर्वनामस्थानोपलक्षणमित्याहुः । तथा च प्रियतिस्राविति रादेशो भाष्य उदाहृतः । तेन प्रियतिनि निधेहीत्यत्रापि रादेशो भवति । कोच- वाहुः । चतसर्यायुदात्तनिपातनामित्यत्र वार्तिके रादेशस्य ङावकरणाजसोऽन्यत्र गुण- विषये रादेशं वार्तिककारो नेच्छतीति नोपलक्षणं जसग्रहणम् । भावः उ०-दीर्घाणां हरस्वविधानं गुणबाधनार्थमिति भावः ननु जसि चेति गुणः प्रामोतीति ऋतो ङीत्यस्यानवकाशत्वविचारो निष्फलोऽत आह-स च नेति । परस्परं गुणाभ्यां स्थानिरूपनिमित्तविघाताद्विरोधोऽस्तीति योगविभाग इति । तत्र हरस्वस्येत्येको योगः । तत्राम्बार्थग्रहणं हरस्व इति चानुवर्तते तदयमर्थः--अम्बार्थानां हरस्वस्य हरस्वो भवतीति । एतच्च परत्वात्प्राप्तस्य ह्रस्वीय- संबुद्धिगुणस्य संबुद्धौ बाधनार्थमवेति भावः । एवं च सर्वनामस्थानगुणो विध्य- न्तराबाधेन प्रवृत्त्या सावकाश इति तात्पर्यम् । न त्विति । योगविभागेऽप्युपसं. ख्यानस्य वक्ष्यमाणरीत्याऽवश्यकर्तव्यत्वादिति भावः । फलतो न बाधित इति । सर्वथा गुणस्य प्राप्तत्वात् । वस्तुतोऽथापि कथंचिदिति भाष्यस्यायमर्थः । येन नाप्रा- प्तिन्यायेन सर्वनामस्थानगुणः पूर्वसवर्णदीर्घमेव बाधते न रादेशमित्यर्थः । एवं च बाध्य- विशेषचिन्ताश्रयणेऽत्रापि तथैव दोषः । तस्माज्जस्युपसंख्यानं कर्तव्यमिति चोद्यान्त- मेवेदमेकदेश्युक्तिरूपं भाष्यम् । समाधितत्त्वं तु लक्ष्यानुरोधाहतो ङीत्यत्र बाध्यवि. शेषचिन्ताश्रयणमत्र तु बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणमिति न वाऽनवकाशत्वाद्रस्येत्यने. नोक्तमेवेति सुधियो विभावयन्तु । केचित्त्वाहुरिति । अत्रारुचिबीजं तु तत्र शब्द- परत्वाद्रादेशाप्राप्तिरिति । ७. ३. १०९. + ७. ३. ११०.

·६ प्र०- उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- जराया जरसन्यतरस्याम् ॥ ७।२।१०१ ॥ नुमोऽनङ्जरसौ भवतो विप्रतिषेधेन । नुमोऽवकाश: । त्रपुणी जतुनी तुम्बुरुणी । अनङोऽवकाशः+ । पियसक्थ्ना ब्राह्मणेन । इहोभयं पाप्नोति । दध्ना सक्थ्ना । जरसोऽवकाशः । जरसा जरसे । नुमोऽवकाशःX । कुण्डानि वनानि । इहोभयं प्राप्नोति । आतिजरांसि ब्राह्मणकुलानि । अनजरसौ नुको भवतो विप्रतिषधेन। अथेह लुकस्मान्न भवति । आतिजरसं पश्योत। किं पुनः कारणं द्विती- यैकवचनमेवोदाहियते न पुनः प्रथमैकवचनमपि । आतिजरसं तिष्ठतीति । अस्त्यत्र विशेषः । नात्राकृतेऽम्भावे+ जरस्भावः प्राप्नोति । कि कारणम् । अचीत्युच्यते । यदा च जरस्भावः कृतस्तदा लुग्न भविष्यति संनिपातलक्षणो जरायाः । प्रियसक्थ्नेति । नपुंसकेनाङ्गस्य विशेषणान्नुमोऽत्राप्राक्तिरनवियौ त्वस्थ्यादीनां विशेषणं नपुंसकमित्यनइ भवति । अतिजरांसीति । अतिजर अस् इति स्थिते यदि पूर्व नुमागमः स्यात् । स च पूर्वाङ्गभक्तोऽङ्गमेव न व्यक्दध्यात् । अवयवस्य तु जराशब्दस्य व्यवधायक इति निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशो विधीयमानो न प्राप्नोति । अथापि स्यात्तथाऽपि सकारात्परस्य नुमः श्रवणं स्यात्तस्मात्परत्वात्पूर्व जरसभाव एष्टव्यः । तत्र कृते झलन्तलक्षणो नुमागमः । अतिजरसं पश्यति । अतिजर अम् इति स्थित एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाज्जरशब्दस्य जरसि कृते स्कमो- नपुंसकादिति स्वमोलृक्प्राप्नोति । ननु चातिजरशब्दस्यादन्तत्वादतोऽमित्यम्भावन लुक बाधितः कथं प्राप्नोति । नैतदस्ति । नात्राम्भावः प्रवृत्तः परत्वान्नित्यत्वाद्वा जर- सादेशेन बाधितत्वाज्जरसादेशे कृतेऽनकारान्तत्वादम्भावाप्रसङ्गाल्लुकप्राप्तिश्चोद्यते । न पुनरिति । सोरपि लुड नेष्यते । यदा च जरस्भाव इति । या पूर्व लुक्प्रातिः जराया ज० । ननु प्रियसक्थ्नेत्यत्रापि सक्थिशब्दस्य नपुंसकत्वान्नुमः प्राप्त्या कथमनडोऽवकाशोऽत आह-नपुंसकेनेति । नुम्जरसोर्विप्रतिषेधस्य फलं दर्शयति- अतिजर अस् इति स्थित इति । टाङसीति सूत्रोक्तरीत्या जरसादेशापेक्षया पूर्वविप्रतिषेधेन विभक्त्यादेशशिभावे कृत इति शेषः । अन्यथा सर्वनामस्थानपरत्वाभावेन नुमोऽप्राप्तिरेव स्यात् । स चाङ्गभक्त इति पाठ उचितः । अथापि स्यादित्यभ्युपगमवादः । स्वमो मिति । न चास्यामवस्थायाममप्रसङ्गः । अनदन्तत्वात् । ननु पूर्वममा बाधितस्य लुकः कथं पुनः प्रवृत्तिभ्रष्टावसरत्वादिति शङ्कते-ननु चेति । भ्रष्टावसरन्यायोऽत्र शास्त्रे नाऽऽश्री- यत इत्युत्तराशयः । परत्वान्नित्यत्वाद्वेति । चिन्त्यमेतत् । अपरनिमित्तकत्वेन प्रक- तिसामान्यापेक्षत्वेन विभक्त्यादेशस्यान्तरङ्गत्वात् । अत एव नुम्जरसोविप्रतिषेध उक्तः संगच्छते । किंचान्तरङ्गानपीति न्यायेन लुको बलवत्त्वात्तद्वाधेनामादेशप्रवृत्तिं विना ७.१.७३. + ७.१. ७५.४७ १. ७२.-७.१.२३. + ७.१.२४.

·अ.पा. २ आ. २] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०७ विधिरनिमित्तं तद्विधातस्येति । यद्येवमतिजरसम् अतिजरसैरित्यत्र* न पा- प्नोति x अतिजरम् अतिजरैरिति भवितव्यम् । गोनीय आह । इष्टमेवैतत्सं- गृहीतं भवति । अतिजरम् अतिजरैरिति भवितव्यं सत्यामेतस्यां परिभाषायां संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति । मा-साऽपवादेन बाध्यते । कृते तु जरस्भावे संनिपातपरिभाषयाऽजादिसंनिपातेन जर. स्भावो निष्पन्नो नोत्सहतेऽजानानन्तर्य विहन्तुम् । ययेवमिति । सोर्भिसश्चाका. रान्तसंनिपातेनाजादिरादेशोऽकारान्तविघातिनं जरसादेशं प्रत्यनिमित्तं स्यात् । इष्ट. मिति । संमिपातपरिभाषावशात् । अतिजग्सं पश्येत्यत्र तु नाकागन्तसंनिपातक- उ०-जरसोऽप्रवृत्तेः । पुन गापादानं तु भिन्ननिमित्तकत्वान्न दोषायेति बोध्यम् । साऽप- वादेनेति । अम्भावनेत्यर्थः । संनिपातपरिभाषयेति । बाध्यत इत्यनुषङ्गः । तदु- पपादयति-अजादीति । अनिमित्तं स्यादिति । इत्यत्र न प्राप्नोतीति भाष्यस्य जरसादेश इति शेषः । नचानयैव परिभाषया द्वितीयान्तेऽपि जरसभावो न स्यादत आह--अतिजरसं पश्येति । नाकारान्तसंनिपातकृतमिति । किंतु तदभावेऽप्य. जाविस्वमस्तीति भावः । एवं च संनिपातलक्षणविधि विनाऽपि यस्य प्रवृत्तियोग्यता तत्र नायं न्याय इति तात्पर्यम् । केचित्त्वमि कृते संनिपातलक्षणविधिनिमित्त एव जरसादेश इति न भवत्येव द्वितीयैकवचनेऽपि जरस् । कैयटोक्तार्थे तु न मानम् । अमः पूर्व तु सर्वतो बलवल्लुकप्राप्त्या न जग्स । शिभाववदुक्तयुक्तेश्च । अत एव साधारण्येमैवातिजरमिति भवितव्यमिति भगवतोक्तम् । अत एव टाङसीति सूत्रेऽति. जरेणेत्येक रूपं संनिपातपरिभाषया कैयटेनोक्तमित्याहुः । एवं च तत्र लुकप्राप्तिचो- यमप्यर्थात्परिहतमेवेति भगवता साक्षान्नोक्तः परिहारः । परे त्वतिजरसं पश्ये- त्यत्र लुक् कस्मान्न भवतीति पूर्वपक्षे परेणातिजरसं तिष्ठतीति कुतो नोदाह्रियत इति प्रश्ने पूर्वपक्षिणा क्रियमाणे विशेषोपपादने नात्राकृतेऽम्भावे जरस्पामोति कृते च जरसि न लुकः प्राप्तिः संनिपातपरिभाषयेत्युक्तिरनुचिता । तथा सति स्वपूर्व- पक्षस्याप्यपगमेनास्त्यत्र विशेष इति प्रतिज्ञाहानेः । तस्मादेवं पाठ उचितोऽस्त्यत्र विशेषो नाकृतेऽम्मावे जरस् प्रामोति किं कारणमचीत्युच्यते यदा चाम्भावः कृतस्तदा जरस् न प्रापोति संनिपातेत्यादि । दृश्यते चातिचिरंतनपुस्तकेषु तथा पाठः । एवं च प्रथकवचनः इदं रूपमेव दुर्लभमिति भावः । एवं तर्हि द्वितीयैकवचनेऽपि जरस् प्रामोतीति शकते-ययेवमतिजरसमित्यादि । उक्ताशयः सिद्धान्ती इष्टापत्त्या परि- हरति-स्टमेवैतक्यिादिना । एवं च द्वितीयैकवचने लुगापत्तिः समाहिता । किंच ७.१. २४, ९.४७.२.१.१.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- त्यदादीनामः ॥ ७ । २ । १०२॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामकारवचनम् ॥१॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । युष्मदस्मदन्ता- नां भवदन्तानां वा मा भूदिति+ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वाद्युष्मदस्मदोः । शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोअदिति ॥ १ ॥ प्र०-तमजादित्वं भवतीति भवत्येव जरसादेशः । स त्वजादिसंनिपातनिमित्तत्वादजादेर्मुकं प्रत्यनिमित्तमिति लुगभावः । त्यदा० । युष्मदस्मदन्तानामिति । युष्मद्भवतु अस्मद् इति येषां गणपाठस्तदपेक्षयैतदु- क्तम् । यद्यप्यस्मच्छब्द एवान्तस्तथाऽप्यत्यन्तसाहचर्याच्छास्त्रे युष्मदस्मदोर्युष्मच्छब्दो निर्दिष्टः । भवदन्तानां वेति । युष्मद् अस्मद्भवत्विति पाठापेक्षमेतत् । किंशब्दस्य तु कादेशेन भवि. तव्यमिति त्यदादीनामन्तेऽपि किमः पाठे किमन्तानामिति नोक्तम् । केचित्तु द्विशब्दात्पूर्व किंशब्दमधीयते। तेन किसर्वनामबहुभ्याऽव्यादिभ्य इति किमो भेदेन ग्रहणं न कर्तव्यं भवति। तत्र भवच्छब्दस्यात्वापत्तिर्दोषो युष्मदस्मदोस्त्वात्वयत्वलोपैरत्वं बाध्यत इति दोषाभावः । शेषे लोपस्य लोपेनेति । यः शेषे लोपः प्रसिद्धस्तत्संबन्धिना लोपशास्त्रेणेत्यर्थः । क्वचित्तु शेषे रूपस्य लोपेनेति पाठः । तत्रायमर्थः । शेषे विषये रूपस्य लोपो विधीयते येन सेन । ततोऽदिति । वृत्तपूरणार्थस्तपरनिर्देशः । सूत्रे त्वतपर एवा- उ०-द्वितीयैकवचने लुक् कुतो नेति प्रश्ने परेण प्रथमैकवचनमपि कुतो नोदाह्रियत इति शकिते पूर्वपक्षिणा तत्र विशेष उपपादिते यद्येवमिति ग्रन्थः परस्य पूर्वप- क्षिणं प्रतीति स्वरसतः प्रतीयते । अतस्तस्य तदुदाहृतद्वितीयैकवचनविषयतैवोचितेति मदुक्तपाठ एवोचित इत्याहुः । त्यदादीनामः । नन्वत्र पाठेऽस्मदन्तानामित्येव वक्तुमुचितमत आह--यधपीति । केचित्तु भवतु युष्मदस्मदिति पाठाश्रयेण भाष्यमित्याहुः । अत्यन्तेति । युष्मद- स्मभ्यामित्यादौ । नन्वन्ते किमः पाठात् किमन्तानामिति वक्तुमुचितमत आह- किंशब्दस्य त्विति । नन्वेवमपि भवदन्तानामित्ययुक्तम् । अग्रे कस्याप्यभाव एवान्तशब्दप्रयोगात् । अत्र च किशब्दोऽग्रेऽस्ति भवत्पर्यन्तानामिति वक्तुं युक्तम् । अत एव वार्तिके परिशब्दोच्चारणमत आह--केचित्त्विति । तन्मतानुसारेण तथो- क्तमिति भावः । वार्तिकानारम्भे दोषं दर्शयति-तत्रेति । ननु लोपस्य लोपेने- त्ययुक्तम् । लोपस्य लोपान्तराभावादत आह--यः शेष इति । लोपशब्देन तद्वि. धायि शास्त्रं लक्ष्यत इत्यर्थः । लोप इति करणे घअिति भावः । वृत्तपूरणार्थ इति । + १. १. २७ ग.

·अं.७ पा. २ आ. २) पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०९ यदयं त्यदादीनामत्वेन सिद्धे युष्मदस्मदोः शेषे लोपं शास्तिx• तज्ज्ञाप- यत्याचार्यः माक्ततोऽत्वं भवतीति । न सर्वेषामिति । अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । नैतदस्ति ज्ञापकम् । उपसमस्तार्थमेतत्स्यात् । आतियूयम् अतिवयम् । उप- समस्तानां हि त्यदादीनामत्वं नेष्यते । अतितत् अतितदौ अतितदः । टिलोपष्टावभावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥ २ ॥ यस्तु शेषे लोपष्टिलोपः स वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । टाप्पतिषेधार्थम् । राज्मा भूदिति । स तर्हि टिलोपो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । प्र०-कारो निर्दिष्टः । अपि वेति । ज्ञापकत्वं विघटयति । उपसर्जनानां त्यदायत्वा- भावादुपसर्जनयुष्मदस्मदर्थों लोपः स्यात् । अतिययमिति ।' त्वामतिक्रान्ता इति प्रादिसमासः । टिलोप इति । अत्वे सति टाप्रसङ्गात्तदभावार्थः शेषे लोपष्टि- लोपः सति प्रयोजने न ज्ञापकम् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी इत्यनभ्युपगम्यैतदुच्यते । एकपदवाच्यस्याप्यर्थस्य शब्दान्तराभिव्यङ्ग्यत्वं दृश्यते । अश्वस्त्वं ग्राममिति लिङ्ग- वत्त्वं कैश्चित्तयोरभ्युपगतम् । अत एव नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोविभक्त्यादेशा इति विप्रतिषेधः पठितो न षटस्वस्रादिभ्य इति च स्त्रीप्रत्ययनिषेधः षड़भ्यः कृतः । स तहीति । नन्वनेन सिद्धत्वाद्वचनाहिलोपो भविष्यति । नैतदस्ति । सर्वादेशः उ०-चिन्त्यमेतत् । ततोऽइतीति पाठेऽपि वृत्तपूरणात् । मुखसुखार्थ इति वक्तुमुचितम् । सूत्रे त्वतपर एवेति । नतु वार्तिकदर्शनेन सूत्रे तपरपाठ इति भ्रमितव्यमित्यर्थः । भाव्यमानस्य सवर्णाग्राहकत्वेन तपरत्वे फलाभावादिति तात्पर्यम् । अपि वेति दर्शनादुक्तेऽर्थे हेत्वन्तरत्वभ्रमं वारयति--विघटयतीति । अपि वेति पादपूरणार्थमिति भावः । उपसर्जनानामिति । तेषां पाठादेव पर्युदासादिति भावः । भाष्ये प्रयो- जनान्तरमाह-टिलोप इति । मपर्यन्ताच्छेषविज्ञानं शेष इति च स्थानिनोऽधिक- रणत्वविवक्षया सप्तमीति भावः । नन्वहं ब्राह्मण इत्यादौ पदान्तरसमभिव्याहारादेव लिङ्ग- प्रतीत्युपपत्तौ किमर्थं तेषां लिङ्गवत्त्वाभ्युपगमः पदान्तरसमभिव्याहारं विनाऽप्रतीतेरयु- तेश्चेत्यत आह--एकपदेति । अश्वस्त्वमिति । त्वं ग्रामं गतवानित्यर्थः । श्वय- ते ङि मध्यमपुरुषैकवचनम् । यद्यप्यश्व इत्येतदेव क्रियावाचि तथाऽपि तस्य जातिविशेषे रूढत्वात्पदान्तरसमभिव्याहारादेव तत्त्वव्यक्तिः । एवं सत्त्वभूतस्यार्थस्य लिङ्गवत्त्वाव्यभिचारादेतावेव लिङ्गाभिधायिनौ किंतु शब्दान्तरप्रयोग एव तदभिव्य- क्तिर्नान्यथा । रूपस्य साधारणत्वादिति भावः । न षडिति दृष्टान्तार्थम् । भाष्ये स तर्हि वक्तव्य इति । टिग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । तत्र तदिनाऽपि सामर्थ्यात्त- ४. २. ५..

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते। इह युष्मदस्मदोर्लोप इतीयताऽन्त्यस्य लोपः सिद्धः। सोऽयमेवं सिद्ध सति यच्छेषग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनमवशिष्टस्य लोपो यथा स्यादिति । लुप्तशिष्टे हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धि मनीषिणः ॥ ३ ॥ प्र०-स्यादुपसर्जनस्य चात्वासिद्धिरुक्ता । अथवेति । उक्तमतल्लोपमुत्सर्ग विधायानादेशे हलादावात्वमजादौ तु यत्वमपवादो विधास्यत इति शेषग्रहणं विभक्तिविशेषणार्थम- नर्थकम् । तक्रियते लोपस्य विषयार्थ मपर्यन्ताद्योऽन्यः स शेषः स च टिरेव तस्य लोपस्य स्थानी विषयसप्तम्या निर्दिष्टः । नन्वेवं तव ममेत्यादावादेशेषु मप- यन्ताभावानदपेक्षयाऽच्छब्दस्य शेषव्यपदेशाभावाल्लोपाभावप्रसङ्गः । नैष दोषः । प्रागादेशविधानादच्छब्दः शेषत्वेन परिच्छिन्न इति परिच्छेदायोपादानादतन्त्रत्वं मप- र्यन्तस्य । लुप्तशिष्टे हीति । लुप्ते यः शिष्टस्तस्मित्कार्यस्य टाबभावस्य सिद्धिः । तवममादिषु चाऽऽदेशेष्वकार उच्चारणार्थो हलन्ता एव त्वादेशा इति न कचि- उ०-लोपो भविष्यतीति शङ्कते-नन्विति। न वक्तव्य इत्यत्र भाष्ये हेतुः-अथवेति । यत इत्यर्थः । निपातानामनेकार्थत्वात् । वार्तिकस्थशेषसप्तम्येत्यस्य शेषार्थपर्यवसापिन्या सप्तम्येत्यर्थः । तदाह-विषयसप्तम्येति । आदेशेष्विति । परत्वादिति भावः । प्रागादेशेति । सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिराश्रीयत इत्यर्थः । यद्यपि युष्मभ्यमित्यत्रा- भ्यम्पक्षे सांप्रतिकसंभवस्तथाऽपि नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजतीति भावः । लुप्त- शिष्टे हीति भाष्येण पूर्वोक्तार्थस्यैव समर्थ तदाह-लुप्ते य इति । मनीषिण आचार्या यत्तस्य शेषग्रहणस्य फलमाहुरित्यन्वयः । कार्यशब्देन प्रकृतत्वाट्टाबभाव एवोच्यत इत्याह-टाबभावस्येति । नन्वेवं तवाद्यादेशे परत्वादाङ्गत्वाच्च पररूपा- त्पूर्व टिलोपे टाबापत्तिरस्त्येवेत्यत आह-तवममादिषु चेति । त्वाही साविति गुरु- निर्देशस्तु श्वेतवहोक्थशसितिवन्नार्थसाधक इति भावः । नचैवं ण्यन्तात्किपि युष्म इति प्रातिपदिकस्य तवाद्यादेशे शेषे लोपस्यान्त्यलोपत्वे वकारादिलोपे त्वं तवेत्यादि मपर्यन्तसूत्रकैयटोक्तरूपासिद्धिः । तं तेत्यायापत्तिश्चेति वाच्यम् । मपर्यन्तसूत्रशेषक- यटोक्तकेश्चिन्मते दोषाभावादत्रत्यकैयटात्तदेव ग्रन्थकृतोऽभिमतमिति लक्ष्यते । कस्तुतः संनिपातपरिभाषयाऽपि टाब्वारयितुं शक्यः न च न यासपोरिति लिनाल्टा- विषये न सेति वाच्यम् । त्यदायत्वविषयेऽनित्यत्वमात्रकल्पनेऽपि टाब्विषये सर्व- थाऽप्रवृत्तिकल्पने मानाभावात् । अत एव बुद्धावित्यादौ टाब्यावृत्तिः संनिपातप- रिभाषया भाष्ये कृन्मेजन्तसूत्र उक्ता । इदमेवाऽऽहुरित्यत्र भाष्येऽरुचिबीजमित्याहुः । अस्मादेव कैयटग्रन्थात्तदेव मतं कैयटाभिप्रेतमिति लक्ष्यत इति । ननु केषांचिन्मते ·भ. ७ पा. २ आ.२] पातअलग्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३११ एवं ताचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न सर्वेषां त्यदादीनामत्वं भवतीति यदय किमः कः [ ७. २. १०३ ] इति कादेशं शास्ति । इतरथा हि किमोऽद्भवती- त्येव ब्रूयात् । सिचे विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्थो भवति न च किमोऽत्त्वेन सिध्यति । अत्त्वे हि सत्यन्त्यस्य प्रसज्येत । सिद्धमन्त्यस्य पर्वेणैव तत्राऽऽरम्भसा- र्थ्यादिकारस्य भविष्यति । कुतो नु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे सतीकारस्य भविष्यति न पुनः ककारस्य स्यात् । यत्तर्हि किमो ग्रहणं करोति । इतरथा हि काइद्भवतीत्येव पूयात् । एवमपि ककारमात्रात्परस्य प्राप्नोति । त्यदादी- नामिति वर्तते न चान्यत्किमस्त्यदादिषु ककारवदस्ति । एवमप्यनैकान्तिकं ज्ञापकम् । एतावत्तु ज्ञाप्यते न सर्वेषां त्यदादीनामत्त्वं भवतीति तत्र कुत एतद्- द्विपर्यन्तानां भविष्यति न पुनयुष्मदस्मदन्तानां वा स्याद्भवदन्तानां वा । किं- चावश्यं खल्वप्युत्तरार्थं किमो ग्रहणं कर्तव्यम् । कु तिहोः क्वाति [ १०४; १०५ ] इति । कादेशः खल्वप्यवश्यं साकच्कार्थों वक्तव्यः कः कौ क इत्ये- प्र०-वृाप्नसङ्गः । यदयमिति । किंसर्वनामबहुभ्य इति किंशब्दस्य भेदेनोपादानाद्वि- शब्दात्परः किंशब्दो गणे पठ्यत इति निर्णयः । यदि च द्विशब्दात्परषामत्वं स्यात्किमः कं न विदध्यात् । किम इत्येव ब्रूयात् । पूर्वसूत्रादकारस्यानुवृत्त्या पूर्वेणान्त्यस्यात्वे कृत इकारस्य तु किम इत्यनेन द्वयोरकारयोः पररूपेण क इत्यादेः सिद्धत्वात् । न पुनः ककारस्येति । अनन्त्यस्य विकारेऽन्त्यसदेशस्येति तु परि- भाषा प्रयोजनाभावात्प्रत्याख्याता । कादद्भवतीति । ककारेऽकार उच्चारणार्थः । कादित्येतावत्सूत्रं क्रियतेऽकारस्तु पूर्वसूत्रादनुवर्तते स चाऽऽदेः परस्येतीकारस्य भवति मकारस्य तु पूर्वेण । ककारमात्रादिति । कृकवाकुरित्यादावपि । न चान्यदिति । यद्यपि सर्वाणि त्यदादीन्यकचा ककारवन्ति तथाऽपि तेषां कात्प- रोकार एवेति नास्ति विशेषः । दकिशब्दस्य तु त्यदाद्यत्वं भवत्येव । एवम- पीति । विशेषस्य निश्चेतुमशक्यत्वात्प्रमाणाभावात् । साकच्कार्थ इति । सर्वस्य उ०-देः पूर्व किमः पाठात्कथं ज्ञापकत्वमत आह-किंसर्वनामेति । अन्यथाऽव्यादिभ्य इति पयुदासाभावात्किंशब्दो न सूत्रे पठनीयः स्यादिति भावः । किम इत्येवेति । भाष्ये तु किमोऽदित्यधिकारसिद्धोऽर्थो दर्शितः । किम इत्यनेनेति । अत्वे कृत इत्यनुषङ्गः । प्रयोजनाभावादिति । यद्यप्यदमुयङित्यादिप्रयोजनानि सन्त्येव तथाऽपि तवमाश्रित्येयमेकदेश्युक्तिः । प्रकारान्तरेणास्य ज्ञापकस्य खण्डनाच्च सिद्धान्तिनोऽपि तदनादरः । भाष्ये-यत्तर्हि किम इति । पूर्व किम इत्येव सूत्रं कार्य विशि- शामिनं ज्ञापकमित्युकम् । इदानीं तु किम इत्यंशोऽपि ज्ञापकमित्युच्यत इति विशेषः । ननु किशब्दे कशब्दोऽप्रसिद्धोऽत आह-ककारेऽकार इति । क r ·३१२ उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- वमर्थम् । तस्माविपर्यन्तानामत्त्वं वक्तव्यम् । त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वायुष्मदस्मदोः । शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोऽदिति ॥ १ ॥ अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । टिलोपष्टावभावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥२॥ अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते । लुप्तशिष्टे हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धि मनीषिणः ॥ ३ ॥ काति ॥ ७ । २ । १०५॥ किमर्थं क्वादेश उच्यते न कु तिहास्वित्येवोच्येत*। का रूपसिद्धिः क्व । यणादेशेन सिद्धम् । न सिध्यति । ओर्गुणः प्रसज्येत+। तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥ ७ । २ । १०६॥ किमर्थमनन्त्ययोरित्युच्यते । अन्त्ययोर्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्र०-साकच्कस्य कादेशो यथा स्यादित्येवमर्थं किमः क इति कर्तव्यम् । तेना- ज्ञातार्थविवक्षायां क इत्येव भवति न तु कक इति भवति । ननु निर्दिश्यमान- स्याऽऽदेशा भवन्तीति साकच्कस्य कादेशो न प्राप्नोति । नच शक्यं वक्तुं किमः क इति वचनसामर्थ्याद्भवतीति । किम इति स्थानिनिर्देशस्योत्तरार्थत्वात् । एवं तर्हि तन्त्राश्रयणात्साकच्कस्यापि भवतीत्यदोषः । काति । किमर्थमिति । कुभावे कृतेऽङ्गवृत्त इति वचनादोर्गुणो न भवति । यणादेशस्त्वनाङ्गत्वाद्भविष्यतीति भावः । न सिध्यतीति । निष्ठितत्वस्य दुर्ज्ञानत्वात्। तदोः । किमर्थमिति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्त्यदादीनां च द्विप. उ०-इत्येवेति।प्रकरणादिवशााच्चार्थविशेषावगतिरिति भावः । तन्त्राश्रयणादिति। केचित्त्विम इत्येव सूत्रं कार्य त्यदादीनामित्यनुवर्तनाच्च नातिप्रसङ्गः । सामर्थ्याच्च द्विप- र्यन्तानामित्यस्यात्र त्यागः । नानर्थक इति निषेधाम्नालोऽन्त्यविधिः । अकारप्रश्लेषे- णानेकाल्त्वाद्वा सर्वादेशः । इमावित्यादौ तु नाङ्गकार्य इति निषेधात् । कु तिहोः कातीत्यत्रापि उ तिहोः, अतीत्येव पाठ्यम् । अङ्गवृत्तपरिभाषया क्वेत्यत्र गुणो न । एवं सिद्धे किमः क इति सूत्रकरणानिर्दिश्यमानपरिभाषाबाध इति तत्र उ तिहोरित्यायुकारस्यान्त्यादेशत्वापत्तेः । तदर्थं नानर्थक इति वचनारम्भे तु विपरीत गौरवम् । अङ्गवृत्तपरिभाषाया लक्ष्यसिद्ध्यर्थत्वाभावाच्च । तस्मात्कैयटोक्तमेव सम्यक् । अनित्यत्वेन वा तत्परिभाषाऽप्रवृत्तिर्बोध्या । काति । ननु वार्णादाङ्गपरिभाषया यणं बाधित्वौर्गुणः स्यादत आह- कुभाव इति । तदोः सः सौ । नन्वन्त्यव्यावृत्त्यर्थमनन्त्ययोरिति स्यावत आह-विशेषणेति । - ५. २. १०४ + ६ ४. १४६.

·अं. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१३ अत्वमन्त्ययोधिकं भविष्यति । अनवकाशा विधयो बाधका भवन्ति साव- काशं चात्वम् । कोऽवकाशः । द्विशब्दः। सत्वमपि सावकाशम्। कोऽवकाशः। अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य सत्वं स्यात् । भवेद्यस्तकारदकारा- भ्यामङ्ग विशेषयेत्तस्यानन्त्ययोर्न स्याद्वयं तु खल्वङ्गेन तकारदकारौ विशेषयि- ध्यामः । एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वं प्राप्नोति । किंच स्याद्यद्य- न्त्ययोः सत्वं स्यात् । इह हे स इत्येह्रस्वादितिः संबुद्धिलोपो न स्यात् । प्र०-यन्तानां मध्ये तकारान्तस्य कस्यचिदसंभवात्त्यदादिभिर्विशेषितयोस्तदोः सत्वं विधी- यमानमनन्त्ययोः सावकाशमन्त्ययोरत्वेन बाधिष्यत इति प्रश्नः । अन्त्ययोरिति । परत्वात्प्राप्नोति तकारस्यान्त्यस्यासंभवेऽपि सूत्रे द्वयोरुपादानादन्त्ययोरित्युक्तम् । नैत- दस्तीति । पूर्वविप्रतिषेधमाश्रित्य चोदयति-द्विशब्द इति । उदाहरणमात्रमेतत् । अन्यत्र सोः सर्व एव त्यदादयोऽवकाशाः । सत्वमपीति । उभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वप्रसङ्गः । कथं पुनरिति । आचार्यदेशीयः शिष्यबुद्धिपरिज्ञानाय पृच्छति । समुदायावयवसंनिधावुभयोरनुग्रहायावयवेन समुदायो विशेष्यते । एवं हि समुदा- यस्यापि कार्येण संबन्धः प्रतिपादितो भवति । अलोऽन्त्यस्यति वचनादवयवस्यापि । भवेदिति । व्याप्तिन्यायाश्रयणात्तकारान्तासंभवाच्च त्यदादिभिस्तदौ विशेष्यते । एव- मपीति । सिद्धान्तवादी । अथवा सत्वमपीति चोदकस्य ग्रन्थः स च पूर्वविप्रतिषेधं मन्यते । कथं पुनरिति । चोदकमाचार्यों बुद्धिपरीक्षार्थ पर्यनुयुङ्क्ते । भवेदिति चोदकः । एवमपीत्याचार्यः । अथवा कथं पुनरित्यस्यायमर्थः । अनन्त्यस्यैव कथं सत्वं लभ्यत यावताऽन्त्यस्यापि परत्वात्प्राप्नोति । चोदकस्त्वगृहीताभिप्राय आह-भवदिति । आचार्यः स्वाभिप्रायमाह-एवमपीति । किंच स्यादिति । अन्त्यस्यापि दस्य सत्वे हल्ङ्यादिलोपेन स इत्यादीनि सिध्यन्तीति मत्वा प्रश्नः । लोपो न स्या- दिति । सत्वे सति ह्रस्वान्तत्वाभावात् । ननु त्यदाद्यत्वेऽपि कृते संनिपातपरि- उ०-हेत्वन्तरमाह-त्यदादीनां चेति । बाधिष्यत इति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयेणेति भावः । परत्वात्सत्वप्रसङ्ग इति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणं तु गुर्विति भावः । ननु तदोरित्ये- तदङ्गविशेषणमिति पूर्वपक्षिसिद्धासनोईयोरप्यसंमतामिति कस्येदं वाक्यमत आह-- आचार्यदेशीय इति । ततो यस्याङ्गविशेषणत्वमेव युक्तमिति तदाशयमाह-समुदा- यावयवेति । चोदकीयः । इत्यादेराशयमाह-व्याशिन्यायेति । अथवेत्यादिप- क्षद्वयेऽपि कथं पुनरित्यादिग्रन्थः सिद्धान्तिन एवेति विशेषः । तृतीये वक्ष्यमाण- माशयं हृदि निधाय सिद्धान्ती पर्यनुयुक्त इति द्वितीयाहिशेषः । अन्त्यस्यापि । अपिनाऽनन्त्यस्यापि । संनिपातेति । प्रत्ययलक्षणेन तु न संनिपातः । तस्या- ४७. २. १०२.६.१.१९.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इह च या सा अत इति* टाब्न स्यात् । तस्मादनन्त्ययोरिति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । एवं वक्ष्यामि । तदोः सः सौ । ततोऽदसः । अदसश्च दकारस्य सो भवतीति । इदमिदानी किमर्थम् । नियमार्थम् । अदस एव दकारस्य नान्यस्य दकारस्येति । यदि नियमः क्रियते वीयतेरणत्ययो व इति प्राप्नोति स्व इति चेष्यते । यथालक्षणमप्रयुक्ते । अदस औ सुलोपश्च ॥ ७ । २ । १०७ ॥ अदसः सोर्भवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । अदस एव सोर्भवेदौत्वं+ किमर्थं सुलोपो विधीयते। ह्रस्वाल्लुप्येत संबुद्धिः इह हेऽसावित्येह्रस्वात्संबुद्धः [ ६. १. ६९ ] इति लोपः प्रसज्येत । न हलः हलो लोपः संवृद्धिलोपः । तखल्महणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतं हि तत् ॥ १ ॥ प्र०-भाषया संबुद्धिलं पाप्रसङ्गः । अनित्यत्वादस्याः परिभाषाया नायं दोषः । इह चेति । न यासयोरिति लिङ्ग आश्रीयमाणेऽनेकार्थः कल्पनीयः स्यात् । ततोऽवस इति । तत्र तदोः सः साविति वर्तते । तकारोऽसंभवात्त्यज्यते । द्वीयतेरिति । द्वाविच्छ. तीति द्वीयति । ततः क्विम् । अकारयकारापृक्तलोपाः । ततः साविकारस्य त्यदायत्वे सति स्व इति भवति । तदभावे तु द इति प्राप्नोति । यथालक्षगामिति । उपस- र्जनत्वान्नात्र त्यदादिकार्येण भाव्यमिति द्वीरित्येव भवति अथवा प्रयुक्ताना. मन्वाख्यानारम्भादाद्विशब्दस्य च क्यजन्तस्य क्विपि प्रयोगाभावान्न केनचिल्लक्षणेन प्रवर्तितव्यम् । अदसः । अदस इति । अदसः परस्य सोरेवौत्वं विधीयतां तत्र त्यदा. द्यत्वे वृद्धिरेचीति वृद्धौ चासाविति सिध्यति । हस्वादिति । यदि त्यदायत्वं क्रियते तदा ह्रस्वान्तत्वात्संबुद्धिलोपप्रसङ्गः । तस्मादौत्वसुलोपौ विधीयते । न हल उ०-शास्त्रीयत्वादिति भावः । अनेकार्थ इति । अत्र विषये सत्वं बाधित्वाऽत्वं संनि- पातपरिभाषाया अनित्यत्वं चेत्यर्थः । उपसर्जनत्यादिति । स्व इति चेष्यत इत्युक्तिः पूर्वपक्ष्येकदेशिन इति न तद्बलेनोपसर्जनेऽप्यत्वाविप्रवृत्तिरिति भ्रमः कार्यः । सर्वावि. सूत्रत्यदादीनाम इति सूत्रस्थभाष्यविरोधादिति भावः । अथवेति । अप्रयुक्त प्रवृत्त्य- भावो हि लक्षणस्वभाव इति भावः । अदस औ । सोरेवेति । अदस औ इत्येव सूत्रं कार्य पूर्वतोऽनुवृतस्म ४. १.४.४ ५. २. १०५. + ७. २. १०२, ६. १. 6.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१५ प्ररुतं हल्ग्रहणम् । क्व प्रकृतम् । हल्याब्भ्यो दीर्घात्सुविस्यपृक्तं हल्- [ ६. १. ६८ ] इति । तदै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । ह्रस्वा- दित्येषा पञ्चमी हलिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १. ६७ ] इति । आप एत्त्वं भवेत्तस्मिन् इह हेऽसौ ब्राह्मणि आङि चापः संबुद्धौ च [७. ३. १०५; १०६] इत्येत्त्वं प्रसज्येत । न झलीत्यनुवर्तनात् । झलीति तत्रानुवर्तते । क्व प्रकृतम् । सुपि च बहुवचने झल्येत् [ ७. ३. १०२, १०३ ] इति । प्रत्ययस्थाच्च कादित्त्वम् इह च असको ब्राह्मणीति प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्य [ ७. ३. ४ ४ ] इतीत्त्वं प्रसज्येत । नैष दोषः । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । आ आप आबिति । इहापि तर्हि न प्राप्नोति । कारिके हारिके इति । शीभावश्च प्रसज्यते ॥२॥ प्र०-इति। नायं दोषो यस्मादसौ हलो लोपो विधीयते तेनौकारस्य न भविष्यति । हे असाविति । अत्वे टापि च सति वार्णादाङ्गं बलीय इति वृद्धिरेचीति वृद्धि- रेकादेशं बाधित्वाऽऽङि चाऽऽप इत्येत्त्वं प्राप्नोति । प्रश्लिष्ट निर्देशोऽयमिति । आकाररूपो यः श्रूयत आप्तवेत्त्वं भवतीह तु वृद्धौ कृतायामौकाररूपम् । कारके इति । औङ आप इति शीभाव आद्गुणे च कृत एकारः श्रूयत इतीत्त्वं न प्राप्नोति । संबुद्धौ वा कारिके इति रूपम् । ननु चात्रान्तरङ्गत्वात्प्रायसुबुत्पत्ते- रित्त्वं भविष्यति । असकावित्यत्र तु प्राक्सुबुत्पत्तेष्टान्नास्ति । एवं तर्हि टापि कृत एकादेशात्पूर्व वार्णादाङ्गं बलीय इतीत्त्वं प्राप्नोतीत्याकाररूप एवाऽऽबिति किं प्रश्लेष- निर्देशेन । तस्मात्सामर्थ्यायथा वार्णादाङ्गमिति बाधित्वैकादेशो भवत्येवं कारिके इत्य- त्राप्यन्तरलेत्त्वात्पूर्व विभक्तितन्निमित्तकार्यप्रसङ्गः । शीभावश्चेति । औङ इति वच- उ०-सावित्यस्यादस इति पञ्चम्या षष्ठी कल्प्येति भावः । आङि चाप इत्येत्त्वमिति । तत्रानुवर्तमाने संबुद्धौ चेत्येत्त्वमित्यर्थः । इति रूपमिति । एवं च प्रश्लेषो वक्तु- मशक्य इति भावः । नन्विति । एवं च कारिके इत्यादावित्त्वाप्राप्तिदोषो न प्रश्ले- घेऽपीति भावः । तस्मात्सामर्थ्यादिति । प्रश्लिष्टनिर्देशसामर्थ्यादित्यर्थः । अन्तरङ्ग- त्वात्पूर्वमिति पाठः । अन्तरङ्गादपीत्त्वात्पूर्वमित्यर्थः । तस्माद्दोषवान्प्रश्लेष इति भावः ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इह च शीभावश्च प्राप्नोति । असौ ब्राह्मणी । आप उत्तरस्यौङ : शी भवतीति* शीभावः प्राप्नोति । तस्मात्सोलोपो वक्तव्यः । सावौत्वप्रतिषेधः साकच्काद्वा सादुत्वं च ॥ १ ॥ सावौत्वप्रतिषेधः साकच्काद्वा वक्तव्यः । साच्च परस्योत्वं वक्तव्यम्। असको असुकः। उत्तरपदभूतानामादेश उपदेशिवद्वचनम् ॥ २ ॥ उत्तरपदभूतानां त्यदादीनामादेश उपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । परमाहम् पर- मायम् परमानेन । किं प्रयोजनम् । अनादिष्टार्थम् ॥ ३॥ अकृत एकादेश आदेशा यथा स्युरिति । किं पुनः कारणमेकादेशस्तावद्भ- वति न पुनरादेशाः । न परत्वादादेशैभवितव्यम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ४॥ बहिरङ्गा आदेशाः । अन्तरङ्ग एकादेशः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । स तर्युपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयति पूर्व- पदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति यदयं नेन्द्रस्य परस्य [७. ३. २२] इति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इन्द्रे द्वावचौ । तत्रैको य- स्येति+ लोपेनापह्रियतेऽपर एकादेशेन । अनच्क इन्द्रः संवृत्तः। तत्र को वृद्धेः प्रसङ्गः । पश्यति त्वाचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति ततो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिषेधं शास्ति । अदसः सोर्भवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । ह्रस्वाल्लुप्येत संबुद्धिर्न हलः प्रकृतं हि तत् ॥ १ ॥ प्र०-नादौकारस्य यदा ङिदादेशानुमानं वर्णमात्रनिर्देशो वा डकारस्तूच्चारणार्थस्तदा शीभावप्रसङ्गः । यदा पूर्वसूत्रेण निर्देशस्तदा प्रथमाद्वितीयाद्विवचनयोरेव शीभावेन भाव्यमिति दोषाभावः । इत्त्वमपि प्रश्लेषनिर्देशेन शक्यं परिहर्तुम् । न च कारिके इत्यत्र दोषः समानकालप्राप्तिकमेव ह्येकादेशमित्त्वं प्रतीक्षते नतु भिन्नकालप्राप्ति- कम् । साकच्कादिति । साकच्कायः सुर्विहितस्तस्मिन्नित्यर्थः । प्रतिषेधसंनियो- गेन सात्परस्याकारस्योत्वं भवति । बहिरङ्गा आदेशा इति । समासाया विभ- 30-किंचैवं प्राप्तजीविक इत्यसिद्ध्याऽपि तत्र प्रश्लेषो वक्तुमशक्यः । भाष्ये-इह च शीभाव इति । चस्त्वर्थे । तदा शीभावति । औत्वं तु पुंसि चरितार्थम् । इत्त्वमपीत्यादिग्रन्थस्तु चिन्त्यः । उक्तयुक्तेः । ७. १. १८. + ६.४. १४८. .

·अं. ७ पा. २ आ. २ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१७ आप एत्त्वं भवेत्तस्मिन्न झलीत्यनुवर्तनात् । प्रत्ययस्थाच्च कादित्त्वं शीभावश्च प्रसज्यते ॥ २ ॥ मृजर्वृद्धिः॥ ७ । २ । ११४ ॥ मृजेवृद्धिविधौ क्विप्रतिषेधः ॥ १ ॥ मृजेर्वृद्धिविधौ क्यन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। कंसपरिमृड्भ्याम् कंसपरि- मृभिः। धातोः स्वरूपग्रहणे वा तत्प्रत्ययविज्ञानात्सिद्धम् ॥ १ ॥ अथवा धातोः स्वरूपग्रहणे तत्पत्यये कार्यविज्ञानात्सिद्धम् । धातुपत्यये कार्यं भवतीत्येषा परिभाषा कर्तव्या । कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं सृजिदृशिमस्जिनशिहन्तिगिरत्यर्थम् ॥ ३॥ सृजि । रज्जुसृड्भ्याम् रज्जुसृभिः । सृजि । दृशि । देवदृग्भ्याम् दव- दृग्भिः । दृशि । मस्जि । उदकमग्भ्याम् उदकमग्भिः+ । मस्जि । नाश । पनड्भ्याम् पनडुभिः+ । नाश । हन्ति । वानः भ्रौणनः* । हन्ति । गिरति । देवगिरौ देवगिरः । यदि स्वरूपग्रहण इत्युच्यते प्रसृब्भ्याम् प्रसृभिः अनुदात्तस्य चर्दुपधस्या- न्यतरस्याम् [ ६. १. ५९ ] इत्यम्प्राप्नोति । एवं तहीयं परिभाषा कर्तव्या प्र०-क्तिरुत्पद्यते तदपेक्षत्वात्ततोऽन्तरङ्गत्वादेकादेशे कृते तस्याऽऽदिवद्भावादादेशेष क्रिय. माणेष परमहं परमयमित्यादिरनिष्टप्रसङ्गः । मृजेः । कंसपरिमृड्भ्यामिति । विभक्तिमाश्रित्य वृद्धिः प्राप्नोति किति चेति प्रतिषेधः किन्निमित्ताया एव वृद्धरित्यत्र न प्रवर्तते । रज्जुसृड्भ्यामिति । भ्यांप्रत्ययो झलादिरकिद्भवतीत्यमागमप्रसङ्गः । प्रणड्भ्यामिति । नशेर्वेति कत्व. मप्यत्र न भवतीति केचिदाहुः । तदयक्तम् । पदत्वनिबन्धनत्वादस्य प्रत्ययानपे. क्षणात् । मस्जिनशोझलीति मुमागमस्तु प्रत्ययापेक्षत्वादधातुप्रत्यये न भवति । वार्चन इति । हनस्तो चिण्णलोरिति तत्वं न भवति । कुमति चेति णत्वं कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेध इति न भवति । देवगिराविति । अचि विभाषेति लत्वं न भवति । अम्प्राप्नोतीति । तद्विधौ धातोः स्वरूपेणानुपादानात् । मृजेवृद्धिः । नन्वत्र प्रत्ययलक्षणेन कित्परत्वान्निषेधः स्यादत आह--विभ- क्तिमाश्रित्येति । प्रत्ययानपेक्षणादिति । इयं च परिभाषा धर्मिग्राहकमानेन सप्त- म्यन्तपदेन यत्र प्रत्ययस्य निमित्तत्वं तत्रानियमप्रसक्तौ नियमाथैवेति भावः । अत एवाप्रशानिति निषेधः सार्थक इति दिक् । अत एव भाष्ये क्वचित्कुत्वसहितः पाठो दृश्यते । प्रत्ययापेक्षत्वादिति । आङ्गत्वादिति भावः। ५६.१.५८ + ७. १.६०.* ७. ३. ३२.८. २. २१.

·३१८ उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- धातोः कार्यमुच्यमानं तत्पत्यये भवतीति । सा तर्येषा परिभाषा कर्तव्या। न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येषा परिभाषेति यदयं श्रौणहत्ये तत्वं शास्ति*। अचो णिति ॥ ७ । २ । ११५॥ अज्ग्रहणं किमर्थम्+। वृद्धावग्रहणं गोर्थम् ॥१॥ वृद्धावज्ग्रहणं क्रियते गोतो वृद्धिर्यथा स्यात् । गौरिति । नैतदस्ति प्रयो- जनम् । णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यति । अथ योगविभागः कि- मर्थो न णित्यत उपधाया इत्येवोच्येतः । का रूपसिद्धिः चायकः लावकः कारकः गुणे+ कृतेऽयवो रपरत्वे चात उपधाया इत्येव सिद्धम् । योगविभागः सखिव्यञ्जनाद्यर्थः ॥ २ ॥ योगविभागः क्रियते सख्यर्थो व्यञ्जनाद्यर्थश्च । सख्यर्थस्तावत् ४ । सखायौ प्र०- प्रश्रः - अचो । अज्ग्रहणमिति । अन्तरेणाज्ग्रहणमिक्परिभाषोपस्थानादिगन्तस्य वृद्धिः सिध्यति । अकारस्य तु चिकीर्षक इत्यादावतो लोप इति लोपेन भाव्यम्। आकारस्य तु विशेषो नास्ति । संध्यक्षराणामात्वेन भाव्यमिति गोर्थमिति । असत्यज्ग्रहण इक्परिभाषोपस्थानाद्गौरत्यत्र वृद्धिर्न स्यात् । अथ योगविभाग इति । यद्यपि गौरित्युक्तेनोदाहरणेन योगविभागस्य प्रयोजनं ज्ञाप्यते तथाऽप्यनेकप्रयोजनोपन्यासाय प्रश्नप्रतिवचने । सखायाविति । सखि औ इति स्थिते वृद्धेप्रसङ्गः । णित्त्वं तु सखाय इत्यत्र जसि गुणेऽयादेशे च कृतेऽत उप- धाया वृद्धयर्थ स्यात् । सखाय इत्येतत्तु प्रसङ्गेनोदाहृतम् । णित्त्वावकाशदर्शनार्थ उ०- अचो रिणति । ननु स्थानिनिर्देशार्थमकारादिसंग्रहार्थ चाज्ग्रहणं स्यादत आह- अन्तरेणेति । लोपेनेति । ण्यल्लोपाविति वचनादिति भावः । भाष्ये--गोर्थमिति । प्रापयतीति टेरितिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यादत्रत्यं भाष्यं दोषोपलक्षणं बोध्यमित्याहुः । असतीति । अजग्रहणे तु निर्दिष्टस्थानिकत्वादिकपरिभाषानुपस्थिरिति न दोषः । ननु णित्त्वसामर्थ्यादनुपधाया अपि वृद्धिः स्यादत आह-णित्त्वं त्विति । हनस्त इति । अङ्गवैकल्येऽपि शास्त्रप्रवृत्तौ तत्वमपि स्यादिति तदभावायाग्रहणम् । ननु हनस्त इत्यत्राचिण्णलोरिति पयुदासेन धातोः स्वरूपग्रहण इति परिभाषया च धातुविहितप्रत्यय एव तत्वमित्यङ्गद्वयविकलं तत्वं वृद्धिस्त्वेकाङ्गविकलेति णित्त्वसामर्थ्या- वृद्धिरेव भरिष्यति न तत्वमिति चेन्न । यत्तु सोर्णित्करणमित्यादिग्रन्थस्य पूर्वप- क्ष्येकदेशिसिद्धान्त्येकदेशिनोरुक्तिप्रत्युक्तिपरत्वेनादोषात्सोर्णित्वस्य विशेषविधाने हि मानं ६. ४. १७४. + १ १.३.४ ७.१.१०. - ७. २.११६. + ७.३.८४.४ ७.१.९२.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१९ सखायः । व्यञ्जनाद्यर्थः । जैत्रम् यौत्रम् च्यौत्रम् । योगविभागे चेदानी सखि- व्यञ्जनाद्यर्थे क्रियमाणेऽग्रहणमपि कर्तव्यं भवति । किं प्रयोजनम् । गोर्थम् । ननु चोक्तं णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यतीति । अस्त्यन्यण्णित्करणस्य प्रयोजनम् । किं । गावौ गावः । अवादेशे कृतेऽन उपधाया इति वृद्धिर्यथा स्यात् । यत्तु सौ णित्करणं तदनवकाशं तस्यानवकाशत्वादेव वृद्धिर्भविष्यति । यथैव खल्वपि णित्करणसामर्थ्यांदनिकोऽपि वृद्धिः पार्थ्यत एवं तत्वमपि प्रा- प्नोति । तत्वमपि हि णितीत्युच्यते । तस्मादज्ग्रहणं कर्तव्यम् । तद्धितेष्वचामादेः॥ ७ । २ । ११७ ॥ अज्ग्रहणं कर्तव्यम् । ननु च क्रियत एव । द्वितीयं कर्तव्यं यथाऽचामादि- ग्रहणमाविशेषणं विज्ञायेत । अचामादेरच इति । अथाक्रियमाणेऽज्ग्रहणे कस्याचामादिग्रहणं विशेषणं स्यात् । इग्विशेषणमित्याह । अचामादेरिक इतिx। तत्र को दोषः। इहैव स्यात् । ऐतिकायनः औपगवः । इह न स्यात् । गार्ग्यः वात्स्य इति । तत्तर्यज्ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क परुतम् । अचो णिति [११५] इति । यदि तदनुवर्ततेऽत उपधायाः [११६] प्र०-वा । व्यञ्जनाद्यर्थ इति । व्यञ्जनादिर्यः प्रत्ययस्तत्र वृद्ध्यर्थः । जैत्रमिति । जियुभ्यामौणादिकः ष्ट्रण । च्यौत्रुमिति । जनिदाच्युरिति त्रण । तत्त्वमिति । हनस्तोऽचिण्णलोरिति हन्तेरुच्यमानं गोरपि स्यात् । नैष दोषः प्रापदित्यज्ग्रहणं क्रियते । तद्धिते । अज्ग्रहणं कर्तव्यमिति । अचामिति निर्धारणषष्ठ्यन्तेन सामानाधिकरण्येनाऽऽदेविशेषयितुमशक्यत्वादिकपरिभाषोपस्थानादिक एवाचो वृद्धिप्रसङ्गः । अथाक्रियमाण इति । निर्धारणं तुल्यजातीयस्य भवति । यथा कृष्णा गवां संपन्नक्षीरतमेत्युक्ते गौरेव प्रतीयते । तथा चाचामादिरजेव प्रत्येष्यत इति भावः । इग्विशेषणमिति । तुल्यजातीयनिर्धारणेऽपीक इत्यस्योपस्थानं न वार्यते । अज्य- उ०-न पश्यामः। ध्वनितं चेदं सर्व यद्यपि गौरित्युक्तेनोदाहरणेनेत्यादिकैयटग्रन्थेनेति दिक । तद्धितेष्व० । अचां मध्य आदेरिको वृद्धिरित्यर्थः स्यादित्याह-अचा- मिति । बहुवचनानिर्धारणषष्ठीत्वनिर्णयः । सामानाधिकरण्येनेति । अज्रूपस्याऽऽ- देरितीत्यर्थः । इक. इति । निर्धारणस्य तुल्यजातीयत्वादेवाच इत्यस्य लाभेऽपि तदुपस्थानं न वार्यते । इक इत्यनेनाचो विशेषणसंभवादिति भावः । नन्वेवमज्य- ७.३.३२.४ १.१.३.

·३२० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अचश्चेत्यज्मावस्योपधाया वृद्धिः प्रसज्येत । छेदक इति । अकारेण तपरेणाचं विशेषयिष्यामः। अचोऽत इति । इहेदानीमच इत्येवानुवर्ततेऽत इति निवृत्तम् । अथवा मण्डूकगतयोऽधिकाराः। यथा मण्डूका उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वदाधिकाराः । अथवैकयोगः करिष्यते । अचो णित्यत उपाधायाः । तत- स्तद्धितेष्वचामादेरिति । न चैकयोगेऽनुवात्तिर्भवति । तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणप्रतिषेधः ॥ १ ॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणाया वृद्धेः* प्रतिषेधो वक्तव्यः । कौष्ट्रः मागत इति । ननु चाचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धि बाधिष्यते । कथम- प्र०-हणे तु क्रियमाणे निर्दिष्टस्थानिकत्वादिकपरिभाषानुपस्थानम् । यथाऽचो णितीत्यत्र । अज्मात्रस्येति । नन्वदग्रहणसामर्थ्यादज्मात्रस्य न भविष्यति । तत्सामर्थ्यात्तीह निवृत्तिरे- वाज्ग्रहणस्य स्यानियमार्थ वाऽदग्रहणं स्यात् । अकारस्यैव हरस्वस्य नान्यस्येति । दीर्घस्य त्वीहक इत्यादावुपधायाः स्यादेव । अकारणेति । विशेषणस्याजन्तरनिवृत्तिः प्रयोजनम् । अथवैकयोग इति । एको भवतिरध्याहियते तेन तुल्यकालत्वाद्विधानस्य स्वकार्य व्यापारा- दन्यत्रोपस्थानाभावः । क्रौष्ट्र इति । क्रोष्टशब्दात्तुजन्तात्तस्येदमित्यण । जागत इति । जगच्छब्दादण । ननु चाचामादिवृद्धिरिति । अझं कार्थि मन्यते तत्र तकको- ण्डिन्यन्यायावत्लारः । इतरस्त स्थानिभेदं मत्वाऽऽह-कथमन्यस्येति । आमलकीज घृ उ०-हणेऽपीपरिभाषोपस्थानं स्यादत आह-अज्ग्रहणे विति । विशेषणस्येति । नतु नियमार्थत्वम । विधिनियमसंभव इति न्यायादित्यर्थः । नन्वर्थस्यानेकत्वाद्वाक्य- भेद एव युक्तोऽत आहएको भवतिरिति । प्रतिपत्तिवाक्यमेकं प्रक्रियावाक्यं तु भिद्यत एवेत्यर्थः । एकवाक्यत्वे कथमनवत्त्यभावोऽत आह-तेनेति । यदाऽत इत्येतत्स्वकार्ये व्याप्रियते तदैवान्यशेषत्वमयुक्तमित्यर्थः । क्रौष्ट्र इतीति । = ( निय- तविषयत्वं इत्यादीनाभिवास्याप्याश्रित्य तृज्वत्क्रौष्टरित्यादिसूत्रत्रयप्रत्याख्याना- दत्र न दोषः । एतसिद्ध्यर्थमेव हि तत्प्रत्याख्यानम् । अन्ये तु क्रोष्ट्या अय- मिति विग्रहः । पुंवत्त्वं तु न । संज्ञात्वेनाभाषितपुंस्कत्वात् । अस्य च वा नाम- धेयस्येति वा वृद्धत्वात्कोष्ट्रीया इत्यपि पक्षे । अत्र च यस्येति लोपात्परत्वादी- कारस्य वृद्धिप्राप्तिरित्याहुः) । कोष्ट इति तृजन्तमेव ऋषिनाम । वा नामधेयस्येति पक्षे वृद्धत्वात्क्रोष्ट्रीया इत्यपि बोध्यम् । आदिवृद्धेरवकाशमजानञ्शङ्कते भाष्ये- ननु चाचामिति । ननु कार्यिभेदात्कथं बाध्यबाधकभावोऽत आह–अङ्गमिति । कार्यिभेदेऽपि नम्नटोरिव बाधकत्वसंभवाच्चिन्त्यमिदम् । स्थानिभेदमिति । अङ्गाव- ७. २. ११५, ११६. धनुश्चिमान्तर्गतो ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकयोर्नास्ति ।

·अ. पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२१ न्यस्योच्यमानाऽन्यस्यं बाधिका स्यात् । असति खल्वपि संभवे बाधनं भव- त्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । लोकविज्ञानासिद्धम् ॥ २॥ सत्यपि संभवे बाधनं भवति । तद्यथा । ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक कौण्डिन्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तकदानं निवर्तकं भवति । एवमि- हापि सत्यपि संभवेऽचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धि बाधिष्यते । विषम उपन्यासः । नापाप्ते दधिदाने तकदानमारभ्यते तत्पाप्त आरभ्यमाणं बाधकं भविष्यति । इह पुनरपाप्तायामन्त्योपधलक्षणायां वृद्धावचामादिवृद्धिरारभ्यते सुश्रुत् सौश्रुत इति । पुष्करसग्रहणाद्वा ॥३॥ प्र०-इत्यादावन्यस्यापि स्वरो विधीयमानोऽन्यस्वरं बाधत एवेत्याशङ्कयाऽऽह-असति खल्वपीति । लोकविज्ञानादिति । अङ्गं कार्यि तदेवावयवदारेण संस्क्रियते ततश्चै- कस्य कार्यद्वयं न प्रवर्तते कौण्डिन्य इव दधि तक्रं च । नाप्राप्त इति । सामान्यविशेषभावो बाधहेतुः । पुष्करसग्रहणाद्वेति । वाशब्दस्तयर्थे । पूर्वस्य हेतोरनवस्थितत्वात् । ननु च ठगर्थः पुष्करसदः पाठः स्यात् । पुष्करसदा चरति पौष्करसादिक इति णित्यत उपधाया इति वृद्धविधानालुक्यप्रसङ्गात् । एवं तर्हि ठगतोऽनभिधानान्न भवति । यद्वा प्रतिपदविहित इञ्येव पुष्करसद उभयपदवृद्धि- त्यस्य उ०-यवानां कार्यित्वादिति भावः । अन्यस्यापि स्वर इति । 'अन्त्यात्पूर्व बह्वचः इति 'दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवटं जे' इतिपूर्वपदायुदात्तत्वं बाधत इत्यर्थः । शेषनिघा. तशास्त्रबलात्तत्रासंभवोऽस्तीत्युत्तराशयः । दृष्टान्त एकस्योद्देश्यत्वं दान्तिके तु भिन्न- स्येति वैषम्यं परिहरति-अङ्गं कारुति । पूर्वस्य हेतोरिति । लोकविज्ञानादि- । परे तु नेदं वार्तिकं किंतु कस्यचिदेकदेशिनोऽवकाशमपश्यत उक्तिः । पुष्करसग्रहणादेति वार्तिके विप्रतिषेधो वक्तव्य इति वचनापेक्षो विकल्पार्थों वाशब्दः । अत एव भाष्येऽथवेत्येव व्याचष्ट इत्याहुः । ( परे तु ननु चेति । परत्वादिति भावः । एकस्य द्विकार्ययोगो वाऽसंभवो वा विप्रतिषेधो न चात्र तथेत्याशयेनेतर आह-कथमन्यस्येत्यादिना । परोऽपवादवद्विप्रतिषेधोऽपि संभवे कार्यिभेदेऽपीत्याह- लोकविज्ञानादिति । अपवादविषय एव तथा नतु विप्रतिषेधविषयेऽपीति पर आह- विषम इति । कैयटरीत्या व्याख्याने तूभयोः सावकाशत्वेन बाधकत्वसंभावनाया एवासत्त्वेन संपूर्णभाष्यस्य भान्तप्रलापत्वापन्तिरि + त्याहुः ) । यद्वा प्रतिपदेति । बाह्वा- - - + धनुश्चिनान्तर्गतो ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकयोस्ति । ६७ ·- ३२२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अथवा यदयमनुशतिकादिषुx पुष्करसच्शब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्योs- चामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणा वृद्धिर्न भवतीति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । प्र०- न्यत्र केचिदाहुः । लोकविज्ञानात्सिद्धमिति वार्तिककारस्य विप्रतिषेधो विवक्षितो यथा झलचोर्नुम्विधावुगित्प्रतिषेधात्सिद्धमिति । अन्त्योपधालक्षाणाया वृद्धेरवकाशः गौः पाचक इति । अस्यावकाशः सौश्रुत इति । क्रौष्ट्रो जागत इत्यत्रोभयप्रसङ्गे परत्वा- दादिवृद्धिर्भवति सकृद्गतपरिभाषाऽऽश्रीयते नतु पुनःप्रसङ्गविज्ञानम् । एवं च पुष्करसग्रहणाद्वेति विकल्पार्थ एव वाशब्दो बाधकत्वसामान्याभिप्रायेण च शास्त्र- विज्ञानमेव लौकिक विज्ञानमुक्तम् । अथ यत्राऽऽदिवृद्धिः प्रतिषिध्यते तत्रान्त्योपधालक्ष- क्षणा कस्मान्न भवति । व्यसो वो वैयसवमिति । इगन्ताच्चेत्यण । व्यापदि भवं वैयापदमिति । अत्राप्यचौ परत्वाद्वाधकाविति सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमाध्यायस्य द्वितीय- पादे द्वितीयमाहूनिकम् । पादश्च द्वितीयः । उ०-दिषु पुष्करसच्छब्दः पठ्यते । तस्यैवानुशतिकादिषु ग्रहणं न्याय्यं झटिति प्रतीते- रिति भावः । इदं च ज्ञापकमचामादिवृद्धिविषयेऽन्त्योपधालक्षणा वृद्धिर्नेति । तेन वैयसवमित्यादौ न दोष इति बोध्यम् । यथा झलचोरिति । श्रेयांसीत्यादौ झल्ल- क्षणे नुमि कृत उगिल्लक्षणस्य प्राप्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इति चोदिते विप्रतिषे- धात्सिद्धमिति तत्रोक्तं तथेहापीत्यर्थः । नन्वेवं लोकविधानात्सिद्धमित्यसमञ्जसमत आह- बाधकत्वसामान्येति । यथा तक्रदानं बाधकमेवं परशास्त्रमपीति सादृश्यादेवमु- क्तमित्यर्थः । इदं न युक्तम् । एकस्य द्विकार्ययोगाभावादसंभवाभावात्तत्र तावेव हि विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बीजमितीको गुणेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अङ्गं कार्योति तु चिन्त्यमेव । अत उपधाया अचामादेरित्युभयत्राप्यङ्गस्येत्यस्यावयवषष्ठीत्वात् । कस्मा- अति । बाधकाभावे बाध्यप्रवृत्तेरुचितत्वादिति भावः । अापीति । न केवल- मादिवृद्धः प्रतिषेध एव न य्वाभ्यामित्यनेन कि तय॑चोर्विधानमपि परत्वाद्वाधको । वास्तवसमाधिस्तूक्त एवेतीष्टसिद्धिः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृत भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यास्य द्वितीये पादे द्वितीयमाहिकं पादश्च । X ७.३२०, ग'.

·अ. ७ पा. ३ आ. १] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२३ देविकाशिंशपादित्यवाइदीर्घसत्त्रश्रेयसामात् ॥ ७।३।१ ॥ देविकादिषु तदादिग्रहणम् ॥ १ ॥ दविकादिषु तदादिग्रहणं कर्तव्यम् । दविकाद्यादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । दाविकाकूलाः शालयः । शांशपास्थला देवाः। किं पुनः कारणं न सिध्यति । अन्यत्र तद्ग्रहणात्तदन्तग्रहणाद्वा ॥ २ ॥ अन्यत्र हि तस्य वा ग्रहणं भवति तदन्तस्य वा न चेदं तन्नापि तदन्तम् । आयज्विशेषणत्वात्सिद्धम् ॥३॥ आद्यविशेषणं देविकादयः । नैवं विज्ञायते देविकादीनामङ्गानामचामादे- राकारो भवतीति । कथं तर्हि । णित्यङ्गस्याचामादेराकारो भवति स चेहे- विकादीनामाद्यज्भवतीति । अन्तरतमनिवर्तकत्वाद्वा ॥ ४ ॥ अथवा नानेनानन्तरतमा वृद्धिर्निवय॑ते । किं तर्हि । अन्तरतमाऽनेन निव- य॑ते । सिद्धाऽत्र वृद्धिस्तद्धितेष्वचामादेः [७. २. ११५] इत्येव तबानेनान्त- प्र०- देविका० । देविकादिष्विति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारायदाऽङ्गेन देवि- कादीनि विशेष्यन्ते तदा तेषामङ्गमन्ते न संभवतीति तदन्तविध्यभावादङ्गानि देविकादीन्याश्रीयन्ते । यदा तु देविकादिभिग्ङ्गं विशेष्यते तदा तदन्तविधिना देवि- कायन्तमङ्गं गृह्यते नतु कथंचित्तदादिविधिसंभव इति तदादिग्रहणं कर्तव्यम । तत्र केवलानां देविकादीनां तदादीनां चाऽऽकारो भवतीति वक्तव्यम् । अन्यथा केवलानां न स्यात् । दाविकमुदकं शांशपश्चमस इति । न च व्यपदेशिवद्भावोऽस्ति । अप्रातिपदिकेनेति प्रतिषेधात् । यदि तु प्रत्ययविधिविषय एवायं निषेधस्तदा केव- लानां व्यपदेशिवद्भावासिध्यति । आद्यज्विशेषणमिति । अङ्गस्य देविकादिभिः संबन्धाभावः । अन्तरमनिवर्तकत्वाद्वेति । णिति कितीति वर्तते । तत्र स्थाने- न्तरतम इति वचनादैकारो वृद्धिसंज्ञः प्राप्त आदिति वचनेन निवर्त्यते नत्वपूर्व उ०- देविकाशिंशपा० । अङ्गानीति । अङ्गरूपाणीत्यर्थः । यदि तु प्रत्ययेति । पूर्वीदिनिः, सपूर्वाञ्चेति ज्ञापकस्य तुल्यजातीयविषयत्वादिति भावः । तदा तदादिग्र- हणमेव कर्तव्यम् । ननु पूर्वोक्तपक्षद्वयातिरिक्तः कोऽयं प्रकारोऽत आह–अङ्गस्येति । विशेष्यत्वेनं विशेषणत्वेन च संबन्धाभाव इत्यर्थः । संबन्धप्रकारो भाष्ये णित्यङ्ग- स्येति । भाष्य आन्तरतम्यनिवर्तकत्वाद्वेति प्रचुरः पाठः । तत्र स्वार्थे ष्यनित्याहुः । न त्वपूर्व इति । अपूर्वविध्यपेक्षया परिभाषात्वस्य लघुत्वादिति भावः । तदेव विश- ·३२४ उद्यातसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- रतमा वृद्धिर्निवय॑ते । परिहारान्तरमेवेदं मत्वा पठितं कथं चेदं परिहारान्तरं स्यात् । यदि नाऽऽद्यविशेषणं देविकादयः। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमाद्यज्वि- शेषणं देविकादय इति । यदि नाऽऽद्यविशेषणं देविकादयः स्युरिहापि पाप्नोति सुदेविकायां भवः सौदेविक इति । अथात्राप्याद्यविशेषणत्वादित्येव सिद्धं परि- हारान्तरं न भवति । न बमो यत्र क्रियमाणे दोषस्तत्र कर्तव्यमिति । किं तर्हि । यत्र क्रियमाणे न दोषस्तत्र कर्तव्यम् । क्व च क्रियमाणे न दोषः। संज्ञाविधौ* वृद्धिरादैज्देविकादीनामाकार इति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यास- मेवास्तु । ननु चोक्तं देविकादिषु तदादिग्रहणमन्यत्र तद्ग्रहणात्तदन्तग्रहणावति । परिहतमेतदाद्यविशेषणत्वात्सिद्धमिति । प्र०-आकारो विधीयते । अनेन हि स्थानेऽन्तरतम इति नियमं बाधित्वा नियमान्तरं क्रियते । देविकादीनामाकारो वृद्धिर्नान्या । परिहारान्तरमिति । परिभाषेयम् । देविकादीनां वृद्धिविधीयमानाऽऽकार एव भवतीति केवलानां तदादीनां च वृद्धिर्दे- विकादीनां भवतीति तत्रैव परिभाषाप्रवृत्तिः । सदेविकायां तु या वृद्धिर्न सा देवि- कादिशब्दस्य किंतु तदन्तस्येति परिभाषानुपस्थानादौकार एव भवति । यथोद्देशं परिभाषाऽऽश्रीयते न कार्यकाला। अन्यथाऽङ्गप्रकरणे देविकादीनामादित्यस्योपस्थाना- दव्याप्त्यतिव्याप्त्योः पूर्ववदन्यतरप्रसङ्गः स्यात इह तु प्रदेशे सूत्रे क्रियमाणे विधिरेवाऽऽकारस्य भवत्यर्थात्त्वैकारस्य निवृत्तिरति नायं परिहार उपपद्यते । अन्त- रतमनिवर्तकत्वाद्वति । सत्रं तहीति । अष्टाध्यायीलक्षणं सूत्रं संनिवेशान्तराश्रयणे भियते । अथवाऽस्यैव सूत्रस्य स्थानभेदा दो भवति । आद्यज्विशेषणत्वादिति । । उ०-दयति-अनेन हीति । अत्र देविकादीनामचामादेवृद्धिप्रसङ्गस्तत्राऽऽकार एवेत्यर्थ इति भावः । ननु यद्यत्रैव पठ्यते तदाऽङ्गस्य विषेशणत्वे दाविकाकूलेऽव्याप्तिः । विशे. ध्यत्वे सौदेविकेऽतिव्याप्तिः । आयविशेषणत्वे कथं परिहारान्तरत्वमत आह-परि- भाषेयमिति । परिभाषाप्रकरण इदं पाठ्यम् । तत्र चाङ्गासंनिधानान्न दोष इति भावः । तदाह-दविकादीनामिति । अात्त्विति । एवं च निवृत्तेर्वाक्यार्थत्वाभा- वात्परिहारान्तरोक्तिरसंगतेति भावः । यदि नाऽऽद्यविशेषणमिति भाष्यस्यायमर्थः । नाऽऽद्यविशेषणं देविकादय इह च पाठ इत्यसंगतम् । यत इह पाठे न परि- भाषात्वं विधिसाहचर्येण विधित्वस्यैव युक्तत्वात् । तत्र चाऽऽद्यविशेषणत्वमेव युक्त- मित्याह-अवश्यं चैतदिति । यदि नाऽऽयजिति । इह पाठ इति शेषः । ननु प्रकरणान्तरपाठेऽपि देविकेत्यादिसूत्रस्य न कश्चिद्भेदोऽत आह-अष्टाध्यायीति। अत्रै. १,१.१.

·अ.७ पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२५ न्यग्रोधे च केषलग्रहणात् ॥ ५॥ न्यग्रोधे* च केवलग्रहणान्मन्यामह आद्यविशेषणं देविकादय इति । तस्य हि केवलग्रहणस्यैतत्पयोजनमिह मा भून्यायोधमूलाः शालय इति । यदि चाऽऽद्यज्विशेषणं देविकादयस्ततः केवलग्रहणमर्थवद्भवति । तदेतत्कथं कृत्वा ज्ञापकं भवति । यदि न्यग्रोधशब्दोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकं भवति । अथ हि न्यग्रोहतीति न्यग्रोधस्ततो नियमार्थं पदान्त इति कृत्वा+न ज्ञापकं भवति । वहीनरस्येद्वचनम् ॥ ६॥ वहीनरस्येत्त्वं वक्तव्यम् । वहीनरस्यापत्यं वैहीनरिः । प्र०-द्वितीयः परिहारो दूषितः पूर्वस्तु स्थित एव । अत्रैवार्थे लिङ्गदर्शनम् । न्यग्रोधे चेति । केवलग्रह णमिह प्रकरणे गृह्यमाणमाद्यविशेषणमिति ज्ञापयति । अन्यथा तदनर्थकं स्यात् । नच तदन्तविधिनिरासार्थमङ्गेन न्यग्रोधस्य विशेषणात्तदन्तविधेर- प्रसङ्गात् । तदेतदिति । अव्युत्पत्तिपक्षे न्यग्रोधस्य च केलस्येति वृद्धिनिषेधस्यैचश्च विधायकमिति केवल ग्रहणं ज्ञापनार्थ भवति । व्युत्पत्तिपक्षे तु न य्वाभ्यामिति सिद्धे केवलस्यैव न्यग्रोधशब्दस्य यथा स्यात् । न्याग्रोधमूलाः शालय इत्यादौ मा भूदिति नियमार्थ केवलग्रहणं न ज्ञापकं भवति । नहि न्यग्रोधस्येत्येतावताऽ. भिमतनियमासद्धिः । नन्वङ्गस्यैव न्यग्रोधस्य नाङ्गादेरित्येवमिष्टो नियमः सिध्य- त्येव । नैतदस्ति । अनिष्टोऽपि नियमः स्यात् । न्यग्रोधस्यैव निशब्दात्परस्य वृद्धिप्रतिषेध इति । तथा च नैयायिको नैयासिक इत्यादौ न स्यात्तस्मात्केवलग्रह- णमभिमतनियमसाधनाय । श्वादेरित्ययं तु निषेध उक्तार्थे ज्ञापको भवति । वही. नरस्येति । वहोऽस्यास्तीति वहीं स चासा नरश्चेति कर्मधारयसमासोऽन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घः । तस्यापत्यमत इञ् । तत्राऽऽदिवृद्धेरपवाद इकारो विधी- यते । इकारस्य वृद्धिर्भवत्येव । नच तस्यां प्राप्तायामित्त्वं विधीयते यतः साऽपि उ०-चार्थे । आयविशेषणत्वरूपेऽर्थे । यथास्थितपाठेऽप्यत्र वृद्धिरित्यनुवर्त्य वृद्धिशब्देनाऽऽ- कारविधानादाविकीभार्य इत्यादौ पुंवत्त्वनिषेधो भवत्येवेति ध्येयम् । अङ्गेन न्यग्रो- धस्येति । एवं च न्यग्रोधरूपाङ्गस्य विधीयमानस्तदादे व प्रामोति नापि तदन्त इति केवलग्रहणमनर्थकमस्यार्थस्य ज्ञापकम् । इष्टानुरोधाच्च तदन्तविधेर्न ज्ञापकमिति भावः । विधायकमिति । अपदान्तत्वान्न य्वाभ्यामित्यस्याप्राप्तरिति भावः । विनाऽपि केवलग्रहणमिष्टनियममाशङ्कत्ते-नन्वङ्गस्येत्यादिना । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि लिङ्गं दर्श- यति-श्वादेरिति । द्वारादिषु श्वशब्दपाठाद्वारादीनां चेत्यनेन प्राप्तस्य निषेधोऽयम् । श्वाभस्त्रिरित्युदाहरणम् । ननु वृद्धिबाधेनेत्त्वे कथं पुनर्वृद्धिः स्यादत आह-न च * ७.३.५. + ७.३.३. १ क. त्राऽऽकारवृ ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- कुणरवाडवस्त्वाह । नैष वहीनरः। कस्तहि । विहीनर एषः। विहीनो नरः कामभोगाभ्यां विहीनरः । विहीनरस्थापत्यं वैहीनरिः । न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच ॥ ७ ।३।३॥ य्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वम् प्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वं सिद्धम् । कुतः । अपवादौ वृद्धर्हि तौ। अपवादौ हि वृद्धेस्तावैचावुच्येते । नित्यावैचौ तयोर्वृद्धिः अथवा नित्यावैचौ । कृतायामपि वृद्धौ प्राप्नुतोऽकृतायामपि । नित्यत्वा- दैचोः कृतयोर्यद्यपि वृद्धिस्तयोरेव । प्र०-बाध्येत । विहीनो नर इति । पृषोदरादित्वान्नलोपः । न य्वाभ्याम् । य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वावैजित्येव सूत्रं कार्य नार्थो वृद्धि- निषेधेन । अपवादाविति । एकस्मिन्नङ्गविशेष विधीयमानावैचौ सामान्यविहिताया वृद्धेर्बाधको । सत्यपि संभवे सामान्यविशेषविषयत्वेन बाध्यबाधकभावदर्शनात् । इदाना विषयभेदादसत्यप्यैज्वृध्योर्बाध्यबाधकत्वे प्रतिविधातुमाह-यद्यपीति । अभ्यु- पगमवादेनोच्यते । नहि वृद्धौ सत्यां सर्वेष्टसिद्धिः । वैयाकरणभार्य इत्यत्र वृद्धिनि- मित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधप्रसङ्गात् । तस्माच्छब्दान्तरप्राप्त्या वृद्धिमनित्यां बाधित्वा उ०-तस्यामिति । इकारस्थानिकवृद्धावित्यर्थः । भ्रष्टावसरन्यायस्तु फलाभावादत्र शास्त्रे नाऽऽश्रीयत इति भावः । केचित्तु वहीनरस्यैत्वमिति वार्तिकं पठन्ति तेषां तु न किचित्कष्टम । विहीन इति । अत्र पक्षे वहीनरशब्दान्न प्रत्ययोऽनभिधाना- दिति बोध्यम् । वहीनरस्यैव वाऽनभिधानं बोध्यम् । न य्याभ्याम् । ननु य्वाभ्यां परस्य वृद्धिस्ताभ्यां पूर्वावैचाविति विषयभेदात्कथं बाध्यबाधकभावोऽत आह-एकस्मिन्ननेति । नन्वपवादत्वमुक्त्वा कथं नित्यत्वाश्रयबाथकत्वेन पक्षान्तरकथनमत आह–इदानीमिति । विषयभेदान्नापवादत्वम् । अङ्गं तु न कार्यि । तस्य कार्यिविशेषणविशेषणत्वादिति भावः । इदमप्यसंभव एव बाधकत्वमिति वार्ति- कमते । अभ्युपगमेति । इदं च यद्यपीत्यादिसंदिग्धवचनेन भाष्यकृताऽपि ध्वनितम् । वैयाकरणभार्य इति । न चात्र पुंवत्त्वनिषेधाप्रवृत्तौ मानाभावः । तद्भावितानामेव वृद्धिसंज्ञेति पक्षेऽत्र पुंवत्त्वप्रतिषेधाप्राप्तिरूपदोषानुपन्यासेन निषेधाप्रवृत्तेरिष्टत्वानुमामादि- त्याहुः । तस्मादिति । ऐविधानसामर्थ्याच्च न तयोर्वृद्धिः । अन्यथा प्रयत्नला- घवायैङावेव विदध्यादिति भावः । केचिदादैज्मात्रस्य वृद्धिसंशेति पक्षे तावभार्य इक वैयाकरणभार्ये पुंवत्त्वनिषेधानापादनेन निषेधप्रवृत्तिरेवेष्टा । अत्र सूत्रे पूर्वसूत्र आवंश इवैजंशेऽपि ·अ. ७ पा. ३ आ.१] पातालच्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२७ किमर्थ नेति शिष्यते ॥ १ ॥ अथ किमर्थं प्रतिषेध उच्यते । ऐचोविषयाथै प्रतिषेधसंनियुक्तवचनम् ॥ १ ॥ ऐचोविषयार्थं प्रतिषेधुसंनियोगेनैचायुच्यते । यत्र स्वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्चेर्यथा न तौ । अथ स्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमुच्यते तत्रैचौ यथा स्याताम् । इह मा भूताम् । आध्यश्विः दाध्यश्विः माध्वश्विरिति । नैदस्ति प्रयोजनम् । अचामादेवा॑भ्यां हि तौ अचामादिनाऽत्र य्वौ विशेषयिष्यामः । अचामादेयौँ ग्वाविति । कथं द्वयाशीतिके न तौ ॥२॥ प्र०-नित्यावैचौ भविष्यतः । बाधितत्वाञ्च पुनर्वृद्धिर्न भविष्यतीत्यभ्युपेयम् । ऐचोर्विष. यार्थमिति । याभ्यां य्वाभ्यां परस्य वृद्धिः प्राप्ता निषिध्यते ताभ्यां पूर्वावैची यथा स्यातामन्याभ्यां मा भूतामित्येवमर्थ प्रतिषेधविधानम् । आध्यश्वेर्यथा न ताविति । स्यातामिति वाक्यशेषः । अध्यारूढोऽश्वमिति प्रादिसमासः । अत इत्र । असत्यपि निषेधविधाने दोषं परिहर्तुमाह-अचामादरिति । अचामादरचः स्थाने यौ य्वी ताभ्यां पूर्वी भवत इत्याश्रीयमाण आध्यश्विरित्यादावैचोरप्रसङ्गः । व्या- शीतिक इति । दे अशीती भूत इति तद्धितार्थे समासः । ततष्ठञ् । अध्यर्धपूर्व- द्विगोरित्यत्राऽऽर्हादित्यधिकाराल्लुक् न भवति । अत्राचामादरचो यकारस्य विधा- नात्ततः पूर्व ऐकारः प्राप्नोति । ताविति । द्विवचनं व्याशीतिकस्योपलक्षणत्वाद- उ०-वृद्धिपदसंबन्धेन तद्भावितानामेव संज्ञेति पक्षेऽपि निषेधप्रवृत्तिर्भवत्येवेति नोक्तभाष्य. विरोधः । किंचैवं सति वृद्धिनिमित्तस्येति सूत्रे शब्दव्यापाराश्रयणस्याऽऽवश्यकत्वेन तावद्भार्ये दोषवारणाय व्यधिकरणबहुव्रीहिपर्यन्तं भाष्यकृतो धावनमफलं स्यादित्याहुः । बाधि- तत्वाञ्चति । इदं चिन्त्यम् । भ्रष्टावसरन्यायस्य भाष्ये क्वाप्यनाश्रयणात् । x उक्त. रीत्योपपत्तेश्चातापवादत्वमेध युक्तं विषयैक्य एवापवादत्वमिति तु न युक्तमचिगदे- शस्य नुडपवादत्वशङ्कापरभाष्यविरोधात् । न तिस्रिति ज्ञापन नुड्विषये गदे- शाभावकल्पनेम समाहितमित्यतत् । नित्यावैचावित्युक्तिस्त्वेकदेशिन इति बोध्यम् । असंभव एवापवादत्वमिति वार्तिकमतेन वा तदुक्तम् । अपवादविषये हि प्रकल्प्या- पवादविषयमित्यादिना तथाऽभ्युपगमो नान्यत्रेति कचित् । भाष्ये---अथ किमर्थ- मिति । एवं सति किमर्थ प्रतिषेध इत्यर्थः । विषयार्थमिति । ऐचोविशिष्टवि- षयनिदेशार्थमित्यर्थः । एतदुत्तरं नैतदस्ति प्रयोजनमित्यादिभाष्यमेकदेश्युक्तिरित्युत्तर- सूत्रे केयटे स्फुटम् । रचः स्थान इति । अनुवादे परिभाषाणामनुपस्थितिरिती- को गुणेत्यादौ विधीयत इत्यध्याहारलब्धमिति भावः । व्याशीतिकस्योपलक्षणx उक्तेत्यादितदुक्तमित्यन्तो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । १ क. चनमाध्यश्वेरुप। ।

·३२८ - उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- द्वयाशीतिक इत्यत्र कस्मान्न तौ भवतः । यत्र वृद्धिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा । यत्राचामादेरित्येवं वृद्धिस्तत्रैचावुच्येते । अत्र घोरित्येवं वृद्धिः । किमिदं घोरिति । उत्तरपदस्येति+ । उत्तरपदाधिकारेऽप्यवश्यमैजागमोऽनुवर्यः । पूर्व- व्यलिन्दे भवः पूर्वत्रैयलिन्द इत्येवमर्थम्x । नैष दोषः । उत्तरपदेनावाचामादि विशेषयिष्यामोऽचामादिना य्वौ । उत्तरपदस्याचामादेयौ ग्वाविति । अथ कस्मात्पदान्ताभ्याम् अथ किमर्थं पदान्ताभ्यामित्युच्यते । यथेणो न भवेद्यणः ॥ ३॥ इणो यणादेशे मा भूत् । यतश्छात्रा याता इति । प्र०-पात्तम् । यद्यपि य्वोरचामादिना विशेषणाभावेऽप्यत्र दोषस्तथाऽपि विशेषणे सर्व न सिध्यतीति प्रतिपादनायेदमुच्यते । एतत्परिहरति-यत्रेति । आचामादोरति या वृद्धिः प्राप्नोति तदपवादावैचौ विधीयते । अत्र तु संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्येति वृद्धिविधीयते । अचामादेरिति वर्तते । तन्त्रेण च ते वे अचामादेरित्येतदाश्री- यते । तत्रैकं स्वरूपपरम् । तेनाचामादेरित्येवं या वृद्धिस्तस्यां प्राप्तायां तदपवा- दावचामादेः स्थाने य्वाभ्यां पूर्वावैचौ भवत इत्यर्थः संपद्यते । उत्तरपदाधिका- रेऽपीति । तथा च व्याशीतिके दोषः । पूर्वत्रैयलिन्द इति । प्राचां ग्रामनगरा- णामित्युत्तरपदवृद्धिः प्राप्ता प्रतिषिध्यते । नैष दोष इति । व्याशीतिक इत्यत्र । तदेवं नेति प्रत्याख्यातम् । याता इति । अचामादेरचः स्थाने भवत्ययं यकार उ०-त्वादिति । स्वाङ्गक इत्यादौ स्वङ्गशब्दादवृद्धादपीति वुनि सुसर्वार्धाज्जनपदस्योत्त- रपदवृद्धौ दोष इति भावः । आध्यश्वेरुपलक्षणत्वादिति पाठे तददिदमप्युपलक्ष. णमिति कथंचिव्याख्येयम् । अत्र। व्याशीतिक । विशेषणे सर्वमिति । नतु पक्षान्तर इष्टं सिध्यतीति भावेनेत्यर्थः । कथं पुनरयमर्थः सूत्राक्षरैर्लभ्यतेऽत आह-तन्त्रण च ते इति । निषेधसत्त्वे तु येन नाप्राप्तिन्यायेन तद्धितेष्वचामादेरित्यस्यैव स निषेध इति तत्संनियोगशिष्ट ऐजागमोऽपि तत्रैवेति ट्याशीतिके न दोषः । आवृत्तिश्च नाऽऽश्रयणीयेति बोध्यम् । पूर्वत्रैयलिन्दार्थमुत्तरपदाधिकार ऐजायनुवृत्तौ व्याशीतिके दोषस्तं परिहरति भाष्ये नैष दोष इति । तदाह-व्याशीतिक इति । निषेध सत्त्वेऽपि प्राचां ग्रामनगराणामित्यत्रैतदनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्यानात्पूर्वत्रैयलिन्दे न दोषः । संख्यायाः संवत्सरेत्यादौ तु नानुवृत्तिर्मानाभावादिष्टानुरोधाच्च । केचित्तूत्त- रपदसंबधिय्वाभ्यां परस्य न वृद्धिरित्यर्थादनुवृत्तावपि न दोष इत्याहुः । अत्र नेत्यस्य - ७. २. ११७-११८. + ७. ३. १५; १०.४७. ३. १४. १ क. देतच्चेति ।

·अ. ७ पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२९ इह वैयाकरणः सौवश्व इति शाकलं प्राप्नोतिर य्वोश्च स्थानिवद्भावादा- यावौ प्राप्नुतः+। शाकलायावादेशेषु चोक्तम् ॥ २ ॥ किमुक्तम् । शाकले तावदुक्तं सिन्नित्यसमासयोः शाकलपतिषेध इति । आयावोः किमुक्तम् । अचः पूर्वविज्ञानादेचोः सिद्धमितिः। य्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमपवादौ वृद्धर्हि तौ । नित्यावैचौ तयोर्वृद्धिः किमर्थं नेति शिष्यते ॥ १ ॥ यत्र वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्वेर्यथा न तो अचामादेर्वाभ्यां हि तो कथं द्व्याशीतिके न तौ ॥ २ ॥ यत्र वृदिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा । अथ कस्मात्पदान्ताभ्यां यथेणो न भवेद्यणः ॥ ३ ॥ द्वारादीनां च ॥ ७ । ३।४ ॥ अथ परस्यावृद्धिरित्यनुवर्तत उताहो न । किंचातः । यद्यनुवर्तते शौवं प्र०-इत्यैच्प्राप्नोति । ननु चान्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव यणा भाव्यम । इहापि व्याकरणं स्वश्व इति पूर्वमेव यण्भवति । ततो यथा भूतपूर्वगत्याऽत्राचामादेर्यणौ भवतस्तथा यणादशी भवती- त्यदोषः । अचः पूर्वविज्ञानादिति । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधौ स्थानिवद्भाव इत्यर्थः द्वारा० । पूर्वसूत्रे वृद्धिनिषेधः प्रतिपत्तिलाथवाय कृतो नटेकेनाचामादेरित्य. नेनोभयं विशेषयितुं शक्यं नाप्यप्रतिषिध्यमाना वृद्धिरचामादरित्यनेन शक्या विशे- पयितुमिति यथान्यासं प्रतिषेधमाश्रित्य विचार्यते--परस्येति । यदीति । यत्रैव उ०-प्रत्याख्यानमेकदशिनोऽतिगुरुयत्नसाध्यत्वादिति बोध्यम् । ननु चेति । एवं च जिदा- दिनिरूपिताङ्गस्याचामादेरचः स्थाने य्वौ न भवत इति भावः । अचामादेरिति । ञ्णिदादिनिरूपिताङ्गसंबन्ध्यचामादेरित्यर्थः । तथा यणादेश इति । तथा इत्यादावपि तन्निरूपिताङ्गसंबन्ध्यचामादेरचः स्थाने यणादेशो भवतीत्यर्थः । अत्र भूतपूर्वगत्येति चिन्त्यम् । यदि प्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं यणादेशः स्यात्तदा तत्स्थानिकः स्यादित्येवं काल्पनिकं तदिति वक्तमचितम् । भाष्ये शाकलं प्राप्नोतीति । ततश्च नित्यं यण दुर्लभ इति भावः । द्वारादीनां च । ननु पूर्वसूत्रे निषेधस्य प्रत्याख्यानात्तदनुवृत्त्यादिविचारोऽयुक्त इत्यत आह- पूर्वसूत्र इति । तन्त्राद्याश्रयणे च न मानमिति भावः। तन्त्राद्याश्रयणेऽपि न निर्वाह इत्याह- नापीति । अचापादेरित्येवं यत्र वृद्धिः प्राप्ता तत्र तदपवादावैचावित्यन्वयस्तु न लभ्यत याता - ४६. १. १२७. + ६.१.७७, ७८. * ६. १. १२७. - १. १.५७.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मांसम् टिलोपे* कृत ऐजागमो न प्राप्नोति । अथ निवृत्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारा- दिषु पठ्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः पाप्नोति । यथेच्छसि तथाऽस्तु । अस्तु तावदनुवर्तते । कथं शौवं मांसम् । आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् । नात्रा- कृत ऐजागमे टिलोपः प्राप्नोति । किं कारणम् । प्रकृत्येकाच् [६. ४. १६३] इति प्रकृतिभावेन भवितव्यम् । तदेतदानुपूर्व्या सिद्धं भवति । अथवा पुनरस्तु निवृत्तम् । ननु चोक्तं ग्वाध्यायशब्दो द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः प्राप्नोतीति । कः पुनरर्हति स्वाध्यायशब्दं द्वारादिषु पठितुम् । एवं किल पठ्येत स्वमध्ययनं स्वाध्याय इति । तच्च न। सुष्ठु वाऽध्य- प्र०-वृद्धिप्रतिषेधस्तत्रैवैज्भ्यां भाव्यं नान्यत्र । शौवमिति । शुनो विकार इति प्राणि- रजतादिभ्योऽत्रित्यत्र । श्वन्शब्दस्य तु पाठस्तदाद्यर्थः स्याच्छौवहानमिति । यावन्तो यण इति । अपदान्तार्थत्वादस्य सर्वेभ्यो यण्भ्यः पूर्वावैचौ प्राप्नुतः । प्रतिषेधे तु विधीयमाने याभ्यां य्वाभ्या परस्य वृद्धिप्रतिषेधस्ताभ्यां पूर्वावैचाविति नास्ति सर्वेभ्यः प्रसङ्गः । प्रकृत्यैकाजिति । इष्ठेमेयःसु प्रकृतिभावः । तथा च ज्ञा देव. ताऽस्य ज्ञ इत्यत्र न भवति । इह त्वविशेषेण प्रकृतिभावमाश्रित्यैतदुक्तं परिहारदिक- प्रदर्शनार्थम् । अत्र हि परत्वाट्टिलोप बाधित्वा वृद्धिः प्राप्ता प्रतिषिध्यत इति भव- त्यैजागम इत्ययमत्र परिहारः । सुष्टु वाऽध्ययनमिति । अन्येषामपि दृश्यत इति उ०-इति भावः। ननु शुन इदमित्यणि प्रकृतिभावाडिलोपो दुर्लभोऽत आह-अविति। नन्वेवं स्वशब्दपाठो व्यर्थोऽत आह-तदाद्यर्थ इति । परत्वादिति । टिलोपस्य शब्दान्तरप्राप्त्याऽ. नित्यत्वमित्याशय. । परे तु दुष्टपक्षेण समाधानं कुर्वता भाष्यकृताऽनुवृत्तिपक्षस्यासंगत- तैवोक्ता । कैयटोक्तं तु न युक्तं कृताकृतप्रसङ्गित्वेन टिलोपस्य नित्यत्वात् । किंच ज्ञो देवताऽस्येत्यत्रापि परत्वावृद्धौ सकृद्गतिन्यायेन लोपाप्राप्त्या ज्ञ इत्यस्यासिद्धिः । किंच स्त्रीपुंसाभ्यामित्यत्राञप्रत्ययो नुगागमश्च कार्य इत्याशक्य टिलोपः स्यात् । नच नुग्विधानसामर्थ्यम् । स्त्रैणे यं विधिं प्रतीति न्यायेन तद्विधानसामर्थ्यात्तदभा- वेऽपि पौने दोष इत्युक्तम् । त्वद्रीत्या स्त्रैणे नुक्येव टिलोपप्राप्तिः वृद्भया बाधात्तदसंगतिः स्पष्टैव । किंच सोमायणित्येव सकृततिन्यायेन सिद्ध कस्येदितीत्त्वविधानेन वृद्धेर्लोपस्य बलवत्त्वबोधनेन परत्वादित्यस्यासंगतेश्च णौ चङीति सूत्रे नाग्लोपीति सूत्रस्थप्रत्याहारग्रहणेन वृद्धेर्लोपो बलीयानिति सामान्यत एव ज्ञाप- कस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । एवं च श्रायं हविरित्यादि लोके चिन्त्यमेव । वृद्धयपवाद- त्वादैचोर्न वृद्भिनिषेधोपयोगोऽत्रेति बोध्यम् । भाष्ये तच्च नेति । स्वशब्दस्य द्वारादिषु पाठादिति भावः । सुष्टु वाऽध्ययनमिति । तत्र च न य्वाभ्यामिति सिद्ध- अन्यथा ४. ३. १५४; ६. १. १४४, ·अ.७ पा. ३ आ. १) पातअलग्याकरणमहाभाग्येऽङ्गाधिकारः। ३३१ यनं स्वाध्यायः शोभनं वाऽध्ययनं स्वाध्यायः । अथापि स्वमध्ययनं स्वाध्याय एवमपि न दोषः । अचामादेरिति+ वर्तते । श्वादेरित्रि ॥ ७ । ३।८॥ अयं श्वन्शब्दो द्वारादिषुx पठ्यते तत्र कः प्रसङ्गो यत्तदादेः स्यात् । नैव प्राप्नोति नार्थः प्रतिषेधेन । तदादिविधिना प्राप्नोति । नैव तदादिविधिरस्ति । अत उत्तरं पठति । प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं ज्ञापकमन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिग्रहणस्य शौवहानाद्यर्थम् ॥ १ ॥ प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचा- योऽन्यत्र श्वन्यहणे तदादिविधिर्भवतीति । किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । शौष- हानाद्यर्थम् । शौवहान* नाम नगरम् । शौवादंष्ट्रो+ मणिरिति । प्र०-दीर्घः । आङ् वा मध्ये प्रक्षेप्तव्यः । अचामादेरिति वर्तत इति । तत्रैवं संब- न्धोऽचामादेरनन्तरौ यौ य्वौ ताभ्यां पूर्वावची भवत इति । तेन स्वाध्यायशब्दे वकारात्पूर्व ऐज्भवति नतु यकाराभ्यामित्यर्थः । यद्यपि स्वोऽध्यायः स्वाध्याय इत्यस्यामपि व्युत्पत्तौ स्वाध्यायशब्दो न पठितव्यः स्वशब्दस्येह पाठानदादिविधेश्चेष्टत्वात्त- थाऽपि पाठेऽपि दोषो नास्तीति प्रदर्शनाय भाष्यकारेण पाठमभ्युपगम्य परिहारोऽभिहितः । श्वादेः । तदातिविधिमेति । आयज्विशेषणत्वाद्वारादीनां तदादिविधिरस्ति । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह—न वै तदाविविधिरस्तीति । श्वन्ग्रहणस्योपलक्षणार्थ- त्वादेतत्प्रकरणनिर्दिछविकादिभिारादिभिश्चाऽऽदेरचो विशेषणात्तदादिविधिर्भवतीति ज्ञा. प्यते । शौबहाममिलि । जिहतेऽस्मिन्निति ल्युट् । शुनां हानमिति षष्ठीसमासः । श्वहानमस्मिन्मस्तीति तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नीत्यण् । वृद्धिनिषेधः । ऐजाग- मश्च द्वारादित्वात् । शौवादंष्ट्र इति । शुनो दंष्ट्रा श्वादंष्ट्रा । शुनो दन्तदंति उप-मिति तात्पर्यम् । नन्वेवं स्वध्याय इति स्यादत आह-अन्येषामपीति । कथं पुन- स्तबनुवृत्तौ दोषपरिहारोऽत आह-तत्रैवमिति । अनन्तरशब्दोऽव्यवहितसमीपवाची । तादिविषेति । अत एव स्वग्रामे भवः सौवग्रामिक इति सिध्यति । पाठ- ममुपगम्बेति । वस्तुतस्तु स्वग्रामस्वाध्याययोः पाठः स्वशब्दादेश्वेदेतयोरेवेति निय- मार्थः । तेन स्वार्थिकाः स्वाभाविकं स्वाराज्यमित्यादिसिद्धमिति भाष्याशयः । श्वादेः। आधजिति । अङ्गस्याचामादेर्न वृद्धिर्भवति स चेदाद्योऽद्वारादीना- मवयव इत्यर्थ इति भावः । द्वारादीनां यकारवकारविशेषणत्वादपि सिध्यतीति बोध्यम् । ७. ३. ३. + ७. २. ११७.४ ७. ३. ४. * ४. २. ६७, ७. ३. ४. + ६. ३. १३४ ४.३, ५३, ७. ३.४.

·३३२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इकारादिग्रहणं च श्वागणिकाद्यर्थम् ॥२॥ इकारादिग्रहणं च कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । श्वागणिकाद्यर्थम् । श्वग- णेन चरति श्वागणिकः । तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधः ॥३॥ तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधो वक्तव्यः । श्वाभस्त्रेः स्वं श्वाभस्त्रम्+ । उत्तरपदस्य ॥ ७।३।१०॥ किमर्थमिदमुच्यते । अवयवाहतोः [ ७. ३. ११] इति वक्ष्यति तदुत्त- रपदस्य यथा स्यादचामादेर्मा भूत् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अवयवादिति पञ्चमी तत्रान्तरेणाप्युत्तरपदग्रहणमुत्तरपदस्यैव भविष्यति ४ । उत्तरार्थं तर्हि सुसर्वार्धा- जनपदस्य [ १२ ] इति सुसर्वार्धादिति पञ्चमी । दिशोऽमद्राणाम् [ १३] । दिश इति पञ्चमी । प्राचां ग्रामनगराणाम् [१४] । दिश इत्येव । संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च [ १५] । संख्याया इति पञ्चमी । वर्षस्याभविष्यति . [१६] । संख्याया इत्येव । परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [ १७ ] । इति । संख्याया इत्येव । इदं तर्हि प्रयोजनं जे पोष्ठपदानाम् [१८]। उत्तरपदस्य प्र०-दीर्घः । तत्र भव इत्यण । संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति वृद्धाच्छो न भवति । इकारादिग्रहणमिति । श्वादेरितीति सूत्रं कर्तव्यम् । तत्र यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहण. इति तदादिविधिर्भवति । श्वागणिक इति । श्वगणाठञ् चेति ठञ् । तदन्तस्येति । इनन्तस्य । श्वाभस्त्रमिति । इनश्चेत्यण । बाह्यतद्धितनिमित्तो वृद्धिप्रतिषेध ऐजा- गमश्च बहिरङ्गत्वादशक्य इञाश्रयेण निषेधेन निवारयितुमिति वचनारम्भः । उत्तर० । किमर्थमिति । तस्मादित्युत्तरस्येति वचनादुत्तरपदस्यैव वृद्धिर्भवि- ध्यतीति प्रश्नः । आचार्यस्तु शिष्यबुद्धिपरीक्षार्थमाह-अवयवाहतोरिति । जे प्रोष्ठ- उ०-संज्ञापूर्वक इति । प्रत्ययसंज्ञाविशिष्टस्यैव च्छस्य विधानादिति भावः । यत्तु स्वं रूपमिति संज्ञापूर्वकत्वमिति । तन्न । अतिप्रसङ्गात् । ओरोदिति वक्तव्य ओर्गुण इत्यस्य ज्ञापकत्वोच्छेदापत्तेश्च । ज्ञापितेऽपि चारितार्थ्याभावादित्याहुः। अपरे तु शुनो दन्तेति भाध्ये न कापि दृश्यते । अन्येषामपि दृश्यत इत्यस्याभियुक्तोक्तः प्रपञ्चः सः । ततश्च श्वदंष्ट्राशब्दादेव प्रत्यये तदनन्तरं तेन दीर्घः । संज्ञापूर्वकस्यानित्यत्वं च न कापि भाष्य आश्रितमित्याहुः । बहिरङ्गत्वादिति । प्रत्यासत्तिन्यायानाश्रयणबोधक वचनभिति बोध्यम् । उत्तरपदस्य । तस्मादितीति । अवयवादृतोरित्यादौ । भाष्य । परिमाणान्त. स्येत्यत्र । संख्याया इत्येवेति । नन्वत्र संख्याया इत्यस्य संबन्धेऽसमासे निष्कादिभ्य ४.४.११.+ ४. २. ११२. x १.१.६५.

·अ. ७ पा. ३ आ.1 ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३३ : यथा स्यात्पूर्वपदस्य मा भूत् । प्रोष्ठपदासु जातः पोष्ठपादोx ब्राह्मणः । तद्धितेष्वचामादिवृद्धरुत्तरपदवृद्धिविप्रतिषेधेन द्वयाशीतिकाद्यर्थम् ॥१॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्धेरुत्तरपदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन । किं प्रयोजनम् । द्वया- शीतिकाद्यर्थम् । अचामादिवृद्धेरवकाशः । ऐतिकायनः औपगवः । उत्तर- पदवृद्धेरवकाशः । द्विषाष्टिकः त्रिषाष्टिकः+ । इहोभयं प्राप्नोति । द्वयाशी- तिकः त्र्याशीतिकः । उत्तरपदवृद्धिर्भवति विपतिषेधेन। कः पुनरत्र विशेषोऽचामा- दिवृद्धौ वा सत्यामुत्तरपदवृद्धौ वा । अयमस्ति विशेषः। यद्यत्राचामादिवृद्धिः स्यादैजागमः प्रसज्येतx.। प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ ७।३।१४॥ नगरग्रहणं किमर्थं न प्राचां ग्रामाणामित्येव सिद्धम् । न सिध्यति । अन्या प्र०-पदानामिति । पञ्चमीनिर्देशाभावादुत्तरपदस्य न स्यात् । वचनं त्वनायजर्थ विज्ञाय- मानं पूर्वपदस्यापि वृद्धिं विदध्यात् । नियमार्थ वा स्यात् । जातार्थ एव प्रोष्ठपदानां वृद्धिः । प्रोष्ठपदानामेव वा जातार्थ इति । प्रोष्ठपाद इति । प्रोष्ठपदाभिर्युक्तः काल इत्यणो लुबविशेष इति लुपि कृते संधिवेलादिसूत्रेण जातार्थेऽण । अत्राङ्गस्या- चामादेवृद्धिर्मा भूदित्येवमर्थ उत्तरपदाधिकारः । उत्तरपदवृद्धी सर्व चत्यत्रोत्तरपदा. धिकारविहितवृद्धिपरिग्रहार्थश्च । द्विषाष्टिक इति । नन्वत्राप्यचामादेवद्धिः प्राप्नोतीति कथमयमवकाशः । अथात्र येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽऽदिवद्धिर्बाध्यते तदा व्याशीतिके विप्र. तिषेधानुपपत्तिः । उत्सर्गापवादयोरतुल्यबलत्वादिति वार्तिककारस्य विप्रतिषेधोपन्यासो न युक्त इति चिन्त्यमेतत् । यद्यत्रेति । सा च प्रतिषिध्येत । ततस्तत्प्रतिषेध- संनियुक्त ऐजागमः स्यादित्यर्थः। उत्तरपदवद्धस्तु यथाऽत्र प्रतिषेधो न. भवति तथा न य्वाभ्यामित्यत्र प्रतिपादितम् । प्राचाम् । नगरग्रहणमिति । यद्यपि समुदायवचनोऽपि ग्रामशब्दोऽस्ति भूतग्राम उ०-इति सूत्रस्थपरमनष्किकमिति भाष्योदाहरणविरोध इति चेन्न। अनवत्तस्य वाक्य- भेदेन संबन्धात्तेन परिमाणान्तस्येत्यस्यान्यत्र काचित्कत्वं तेन परमनष्किकसिद्धिर- नतिप्रसङ्गश्चेत्यदोषात् । संख्याया इत्येतद्वाक्यसाहचर्याच्चास्याप्युत्तरपद एव प्रवृत्तिरि- त्याशयात् । ननु पूर्वपदस्य सामान्यसूत्रेण सिद्धत्वाद्वचनं व्यर्थ स्यादत आह- वचनं त्विति । स्वयं फलान्तरमप्याह-उत्तरपदवृद्धाविति । चिन्त्यमेतदिति । उत्तरपदवृद्धेरपवादत्वं न युक्तम् । विषयभेदात् । हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य चेत्यादौ पूर्वपदस्येत्युक्तेरन्यत्रोत्तरपदवृद्धिविषये पूर्वपदे वृदध्यभावबोधनादस्यावकाशः । व्याशी- तिक उत्तरपदसंबन्ध्यच एवोभयप्राप्तर्विप्रतिषेधोपपत्तिः । फलविशेषपर्यवसायिनोईयोः संभवस्याभावाद्विप्रतिषेधमूलमसंभवोक्तिरत्राप्यस्तीत्यन्ये । प्रतिपादितमिति । अनन्तरत्वाद. चामादिवृद्धेरेव स निषेध इति तत्संनियोगशिष्ट ऐजागमः स्यादिति भावः । प्राचां ग्रा० । ननु ग्रामः समूहो नगरं देशविशेष इत्यर्थभेदात्तदावश्यक- ४४. २. ३, ४,४. ३. १६ +७. २. ११५ ११८. +७. ३. १५.४७. ३. ३. - ·उधोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ग्रामोऽन्यनगरम् । कथं ज्ञायते । एवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति । कुतो भवा- नागच्छति ग्रामात् । स आह । न ग्रामान्नगरादिति । ननु च भो य एव ग्रा- स्तन्नगरम् । कथं ज्ञायते । लोकतः । ये हि ग्रामे विधयो नेष्यन्ते साधीयस्ते नगरे न क्रियन्ते । तद्यथा। अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटोऽभक्ष्यो ग्राम्यशूकर इत्युक्ते सुतरां नागरोऽपि न भक्ष्यते । तथा ग्रामे नाध्येयामति साधीयो नगरे नाधीयते । तस्माद्य एव ग्रामस्तन्नगरम् । कथं यदुक्तमेवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति कुवो भवानागच्छति ग्रामात् स आह न ग्रामान्नगरादिति । संस्त्यायविशेषमसावाचष्टे । संस्त्यायविशेषा लेते ग्रामो बोषो नगरं संवाह इति । एवं तर्हि सिद्धे सति यद्यामग्रहणे नगरग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽयामाः [ २. ४. ७ ] इत्यत्र नगरपतिषेधश्चोदितः स न वक्तव्यो भवति । यद्येत- ज्ज्ञाप्यत उदीच्यग्रामाच्च बह्वचोऽन्तोदात्तात् [ ४. २. १०९] इत्यत्र नगरग्रहणं कर्तव्यम् । वाहीकग्रामेभ्यश्च [ ४. २. ११७ ] नगरग्रहणं कर्त- प्र०-इन्द्रियग्राम इति तथाऽपि जननिकायनिवासार्थत्वेनातिप्रसिद्धः । अभक्ष्यो ग्राम्यकु- ककटः। ग्रामे नाध्येयमिति तदर्थस्यैव ग्रहणमिति मत्वा प्रश्नः । अन्यो हि ग्राम इति । विशेषेण विशेपान्तरस्यासंग्रहणानगर ग्रहणम् । साधीयस्त इति । नगरस्या- शुचितग्त्वात् । संस्त्यायविशेषमिति । सामान्यशब्दस्यापि प्रकरणवशाद्विशेषावस्थानं दृश्यते । संस्त्यायावगमने निर्माते विशेषपग्ज्ञिानाय कुत आगच्छतीति प्रष्टव्ये ग्राम- शब्दोच्चारणाद्विशेषवाची ग्रामशब्दोऽनेन प्रयुक्त इति प्रतीयते । संस्त्यायो निवासः । बाह्मणकर्षकपुरुषप्रधानो देशो ग्रामः । गोमहिष्यादियुक्तो घोषः । प्राकारपरिखा- न्वितं श्रेणीधर्मयुक्तं संस्थान नगग्म । प्राकारपरिखायुक्तस्तु श्रेणिधर्मान्वितो देशः संवाहः । न च नगरशब्दसनिधाने गोबलीवर्दन्यायेन विशिष्टयामग्रहणाय संवाहादिनिवृत्तये नग- ग्ग्रहणम् । संवाहादिनिवृत्तेरनिष्टत्वात् । उदीच्यग्रामाच्चेति । ग्रामनगरमित्यादा- वार्थम । वाहीकग्रामेभ्यश्चेति । शाकलिक इत्याद्यर्थम । दिक्शब्दा इति । पूर्व- उ०-मत आह--यद्यपीति । निकायः समूहः । वस्तुतः समूहवचनस्य निवासवचनस्य च ग्रहणेऽपि नगरग्रहणवैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वेन यद्यपीत्यादिग्रन्थो वस्तुतत्वनिरूपणपर एव । नत्वेतं विना प्रश्नानुपपत्तिरिति बोध्यम् । भाष्ये आगत इति । ग्रामादिति । कुतो भवान ग्रामादागत इति पृच्छतीत्यन्वयः । कुतो भवानागच्छति ग्रामादिति क्वचित्पाठः । सामान्यशब्दस्यापीति । एवं च ग्रामशब्दो जननिवाससामान्ये तद्विशेषे चेति भावः । अत एव भाष्ये य एव ग्रामस्तन्नगरमिति संस्त्यायविशेषा ह्येते ग्रामो घोषो नगरं संवाह इति चोक्तम् । श्रेणी संघविशेषः । तद्धर्मः संभूयोपादानाशनम् । प्राकारेति । प्राकारपरिखाभ्यामयुक्त इत्यर्थः । शाकलिक इति । शाकलं नाम वाहिकेषु नगरम् ।

·म. ७ पा. ३ आ. १] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३५ व्यम्। दिक्शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेषु [६. २. १०३] नगरग्रहणं कर्त- व्यम् । इदं चतुर्थं ज्ञापकार्थम् । तत्रातिनिर्बन्धो न लाभः । तस्माद्यस्मिन्नेव मामग्रहणे नगरग्रहणं नेष्यते तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ ७।३। १५॥ संवत्सरग्रहणमनर्थकं परिमाणान्तस्येति कृतत्वात् ॥ १ ॥ संवत्सरग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । परिमाणान्तस्येति कृतत्वात् । परि- माणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [ ७. ३. १७ ] इत्येव सिद्धम् । ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां वृद्धिप्रतिषेधस्य ॥ २ ॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः कालपरिमाणानां वृद्धिर्न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । द्वैरात्रिकः त्रैरात्रिकः अत्र वृद्धिर्न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्यां वा । इदं तर्हि । द्वैसमिकः समिकः । इदं चापि प्रयोजनं वैरात्रिकः वैरात्रिकः । ननु चोक नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्यां वेति । अयमस्ति विशेषः । यद्य- त्रोत्तरपदवृद्धिः स्यादचामादेवृद्धिर्न स्यात् । अपर आह । ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां परिमाणाग्रहणस्य । एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः कालपरिमाणानां परिमाण ग्रहणेन ग्रहणं न भवतीति । किमे- तस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि : प्र०-पाटलिपुत्रमित्यादौ पूर्वपदान्तोदात्तार्थम । अतिनिर्बन्ध इति । अतिगौग्वम । न लाभ इति । लाघवम् । संख्यायाः । संवत्सरग्रहणमिति । कालः क्रियापरिच्छेदहेतुत्वात्परिमाणं तद्वि- शेषवाची संवत्सरशब्द इति भावः । द्वैरात्रिक इति । द्वे रात्री अधीष्ट इति तद्धितार्थे समासे राज्यहःसंवत्सराच्चेति वा खविधानात्पक्षे ठञ् । द्वैसमिक इति । अर्धाष्टादिषु समायाः स्वः, द्विगोर्वेति पक्षे ठञ् । अचामादेर्वृद्धिर्न स्यादिति । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति न्यायात् । अपर आहेति । पूर्व विशेषविषयं ज्ञापनमाश्रितमिदानीं तु सामान्यविषयमिति भेदः । द्विवर्षेति । वे वर्षे भूता उ०-लाभपदार्थमाह-लाघवमिति । एवं चात्र नगरग्रहणं प्रत्याख्यातम् । संख्यायाः । काल इति । परिमाणान्तस्येत्यत्र परिच्छेदकमात्र परिमाणशब्देन गृह्यते नतु सर्वतो मानमेव शाणप्रतिषेधादिति भावः । सत्यपि संभव इति । हृद्भगसिन्ध्वन्त इति पूर्वोक्तज्ञापकादिति वक्तुमुचितम् । इति भेद इति । असंख्या- ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- [ ४. १. २२ ] द्विवर्षा विवर्षा । परिमाणपर्युदासेन पर्युदासो न भवति । प्रवाहणस्य ढे ॥ ७।३।२८ ॥ परस्य वृद्धिर्नत्यनुवर्तत उताहो न+। किंचातः । यद्यनुवर्तते प्रवाह- यी* भार्याऽस्येति प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमित्तस्येति x पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्राप्नोति । अथ निवृत्तं न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । अथवा पुनरस्त्वनुवर्तते । ननु चोक्तं प्रवाहणेयी भार्याऽस्य प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमि- त्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्राप्नोतीति । नैष दोषः । मा भूदेवम् । जाते- रित्येवं भविष्यति । यथातथयथापुरयोः पर्यायेण ॥ ७ । ३ । ३१ ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथमयाथातथ्यम् आयथातथ्यम् अयाथा- पुर्यम् आयथापुर्यम् । यदा तावत्पूर्वपदस्य वृद्धिस्तदैवं विग्रहः करिष्यते । न प्र०-तमधीष्ट इति ठत्र । तस्य वर्षाल्लुक् चेति पक्षे लुक । द्विगोरिति डीपप्राप्तोऽपरिमा णति प्रतिषिद्धः । प्रवाह । पूर्वस्य तु पति वर्तते । तत्र यदा पूर्वपदस्य वृद्धिर्नास्ति तदोत्तर पदस्य वृद्धिभावाभावयोः श्रुतौ विशेषाभावाद्विशेषान्तरजिज्ञासया प्रश्नः । परस्येति प्रवाहणेयीति । भ्रादिभ्यश्चेति ढक । नन वृद्धेनिमित्तं यास्मञकारादिः स वृद्धि निमित्त इत्याश्रितम ततोऽसत्यामपि वृद्धौ वृद्धिनिमित्तव्यपदेशसद्भावात्पुंव द्भावप्रतिषेधो भविष्यति । नैतदस्ति । ञणकानां वृद्धिमुत्पादयतामेव वृद्धि प्रति निमित्तत्वं नान्यदा । यथा स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्त इत्यत्र सत्येवाऽऽत्मनेपदं स्नुक्रमोरात्मनेपदनिमित्तत्वादिडभावो नासति । जातेरिति । गोत्रं च चरणैः सहेरि जातिवाचित्वात् । अनवृत्तेरेवं प्रयोजनाभावः । यथा० । न यथातथेति । यथातथेत्ययं निपातोऽविपरीतार्थवृत्तिरिति केचिदाहुः उ०-पूर्वपदे परिमाणान्तस्येत्यस्याप्यप्रवृत्तेः । संज्ञाविषये त्वनभिधानं बोध्यम् । अन्य तद्विषये संवत्सरग्रहणस्य चारितार्थेन ज्ञापकं भज्येत । प्रवाहणस्य ढे । भाष्ये परस्य वृद्धिर्नेति । उत्तरपदाधिकारात्प्राप्तिः । वृद्धि त्पादयतामिति । फलोपहित एव निमित्तशब्दो मुख्य इति भावः । जातीति अनन्तरापत्येऽपि गोत्रत्वारोपेण प्रत्ययात्प्रवाहणेयी सर्वथा जातिरेवेति बोध्यम् प्रयोजनाभाव इति । हरदत्तस्तु तत्संबन्धाज्जातेश्चेत्यनित्यम् । तेनौपसंख्यानिकर न निषेध इत्याह । । एतौ पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभावौ । तथाभावमनतिका यथातथम्-सत्यम् । पुरा यथा भूतं यदस्तु तदद्यापि तथाभावमनतिकान्तं यथ + ५. ३. २७. * ४. १ १२३ ४६ ३ ३९ - ६.३ ४१. यथा तथ० ·अ.७पा. ३ आ. 1] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३७ : यथातथा अयथातथा । अयथातथाभाव आयथातथ्यम् । यदोत्तरपदस्य वृद्धि- स्तदैवं विग्रहः करिष्यते । यथातथाभावो याथातथ्यम् । न याथातथ्यमया- थातथ्यम् । हनस्तोऽचिण्णलोः ॥ ७ । ३ । ३२ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधः ॥ १ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधो वक्तव्यः । वाघम् श्रौणनम्+ । उक्तं वा ॥२॥ किमुक्तम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्मत्यये कार्यविज्ञानात्सिद्धमितिः । आतो युविचण्कृतोः ॥ ७ । ३।३३॥ रुग्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । ददौ दधौ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अचिण्णलोरिति* वर्तते । यद्यचिष्णलोरिति वर्तते अदायि आधायीत्यत्र न पाप्नोति । वचनाञ्चिणि भविष्यति । अचिण्णलोरिति वर्तते । एवमपि चौडिः बालाकिरित्यत्रः प्राप्नोति । लोपोxऽत्र वाधको भविष्यति । इदमिह संप- धार्यम् । लोपः क्रियतां युगिति किमत्र कर्तव्यम । परत्वाद्यक । एवं तीचा- प्र०-अन्ये तु यथातथाशब्दयोः सपसुपति समास एतदर्थ इत्याहुः । ततो ननिति समासे कृते ब्राह्मणादिषु दर्शनात्यत्र । स्वरेऽपि नास्ति विशेषः । मित्यस्य त्रित्वादायुदात्तत्वादयाथातथ्यामित्यस्याप्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वात् । प्रत्यया- न्तरार्थ त्वेतन्न भवत्यनभिधानादेताभ्यां प्रत्ययान्तराभावात् । आतो यु० । ददाविति । उत्तमस्य गालो णित्त्वाभावपक्षे सावकाशमात्त्वं णित्त्वे परत्वाद्युग्बाधेत । अदायीति । सूत्रं चिणी निमित्तत्वेनोपादानादचिण्णलो- रित्यनुवर्तनाच्च विधिनिषेधयोः पर्यायः स्यात । वचनादिति । आतो युचिणि चेति चिणः साक्षादुपादानानिषेधो न भविष्यति । चिणि विधिः प्रत्यक्षशिष्टत्वा- दसंदिग्धो निषेधस्तु णलर्थ एवानुवर्तते । अथ चिणर्थोऽपीति संदिग्ध इत्य- संदिग्धो विधिरेव प्रवर्तते । अचामादेत वर्तत इति । नन्वेवं दरिद्रायके उ०-पुरम् । अत एव सूत्रे ह्रस्वनिर्देश इति चित् । एतच्च यथातथाभाव इति भाष्येण विरुध्यते । तस्मात्सूत्रेऽपि दीर्घपाठ एवोचित इति परे । अयं निपात इति । विशिष्टो निपात इत्यर्थः । अविपरीतार्थः नत्यरूपोऽर्थः । एतदर्थः । एतवृत्ति- विषय इत्यर्थः । सत्यरूपार्थ इत्यर्थो वा । आतो युक् । ननु निरवकाशत्वाण्णल औत्वं बाधकं स्यादत आह-उत्तमस्येति । इदमुपलक्षणं भूतपूर्वगत्यौत्वस्य दरिद्रातरालोपे प्रवृत्त्या चारितार्थ्यात् । विषयभेदे- नापवादत्वाभाव इति तु नेत्युक्तम् । पर्यायः स्यादिति। एवं च न प्राप्नोतीति भाष्यस्य पक्षे न प्राप्नोतीत्यर्थ इति भावः । असंदिग्धो विधिरेवेति । तदुक्तं भाष्ये वचनाञ्चिणि + ६.४. १३५.४५. २. ११४. * ७. ३. ३२.२ ४. १. १६. x ६.४.१४८. आयथातथ्य.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मादेरितिx वर्तते । यत्राचामादिराकारस्तत्र युगिति । एवमपि ज्ञा देवताऽस्य स्थालीपाकस्य ज्ञः स्थालीपाकः अत्र प्राप्नोति । तस्मात्कृद्ग्रहणं कर्तव्यम् । नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ ७ । ३। ३४ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽनाचमेरिति । अवमिकमिचमीनामिति वक्तव्यम् । वामः कामः आचामः। शाछासाह्वाव्यावेप युक् ॥ ७ । ३। ३७॥ णिप्रकरणे धूनीञोर्नुग्वचनम् ॥ १ ॥ णिप्रकरणे धमीनो वक्तव्यः । धूनयति पीणयति । पातेलुग्वचनम् ॥ २ ॥ पालयति। प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ७ । ३ । ४४ ॥ स्थग्रहणं किमर्थत् । इदं विचारयिष्यत्त इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं बा प्र०-युड न प्राप्नोति । एवं तर्हि दोषान्तरोपन्यासादयं दोषो नोक्तस्तदाह-एवमपीति । आदिवद्भावादत्र प्रसङ्गो यथा दाय इत्यादौ । नोदा० । काम इति । आयादय आर्धधातुके वेति यदा णि नास्ति तदा घत्रि वृद्धिनिषेधस्य पर्युदासः। विश्रामशब्दस्त्वसाधुरेव । उद्यमोपग्मौ संज्ञापूर्वको विधि- रनित्य इति वृद्ध्यभावात । शाछा० । पाते गिति । यद्यपि पाल रक्षण इत्यस्य पालयतीति सिध्यति बथाऽपि पातेः पुडनिवृत्तये लुगागमविधानम् । लुग्विकरणत्वात्तस्य युकोऽप्रसङ्गः । प्रत्यय० । स्थग्रहणमिति । कादिति वर्णग्रहणं नच वर्णमात्रं ककारः प्रत्ययोऽस्तीति सामर्थ्यात्प्रत्ययावयवे प्रत्ययशब्दो वर्तिष्यत इति प्रश्नः । इतरः पक्षान्तरे प्रयोजनमाख्यातुमाह- इदमिति । वक्ष्यमाणस्य बुद्ध्या प्रत्यक्षीकृत्य परा- उ०-भविष्यत्यचिण्णलोरिति वर्तत इति । इदं प्रत्यक्षं तदानुमानिकमित्यर्थः । आदिव. वद्भावादिति । आद्यन्तवदेकस्मिन्नित्यनेनाचामादित्वमिति भावः । नोदात्तो० । ननु कमेणिङि वृद्धौ णिलोपे कामः सिद्धोऽव आह- आयादय इति । उद्यमोपरमेति । तयोरनुदात्तोपदेशत्वादिति भावः । वृद्धसभा- वादिति । घञर्थे के साधुरित्यन्ये । शाछाः । पुनिवृत्तय इति । अर्तिह्रीतिप्राप्तमुनिवृचय इत्यर्थः । नन्वनेन प्राप्तयुनिवृत्तय इति वक्तुं युक्तमत आह–लुग्विकरणत्वादिति । प्रत्ययस्थात् । ननु वक्ष्यमाणस्याप्रत्यक्षत्वात्कथमिदमा परामर्शोऽत आह-श्य- X ७. २. ११७. 3 २०.

·अ. ५. पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३९ स्याद्वर्णग्रहणं वेति । तद्यदा संघातग्रहणं तदा स्थग्रहणं कर्तव्यमिहापि यथा स्यात् कारिका हारिका । यदा हि वर्णग्रहणं तदा केवलः ककारः प्रत्ययो नास्तीति कृत्वा वचनाद्भविष्यति । अथासुप इति कथमिदं विज्ञायते । असुब्बतोऽङ्गस्यति । आहोस्विन चेत्सुपः पर आबिति । किंचातः। यदि विज्ञायतेऽसुब्वताऽङ्गस्यति बहुचर्मिका अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते न चेत्सुपः पर आबिति न दोषो भवति । या न दोषस्तथाऽस्तु । प्र०-मर्शः । इहापीति । अन्यथा दत्तिकेत्यादावेव स्यात् । अज्ञाताबर्थविवक्षायामत्र प्रत्ययः । स्थग्रहणे तु क्रियमाणे सर्वत्र भवति । प्रत्ययस्यापि व्यपदेशिवद्भावेन प्रत्ययस्थत्वात् । असुब्वत इति । न सुब्वदसुब्वदिति नसमासोऽसुप इत्यस्य बहुव्रीहित्वप्रदर्शनाय । भाष्यकारेण लाघवं नाऽऽश्रितम् । तदाश्रयणे हि बहुव्रीहिरेव न्याय्यो नतु मतुबन्तः समासः । तत्रायं प्रश्नः । किमसुप इति बहुव्रीहिराश्रीयते न विद्यते सुब्यस्मिंस्तद्सुबिति । अथ तत्पुरुषः प्रसज्यप्रतिषेधश्च न चेत्सुप इति । प्रत्ययग्रह- णेन तदन्तविधेः सुबन्तादिति बोद्धव्यम् । बहुचर्मिकेति । बहूनि चर्माण्यस्या- मिति बहुव्रीहिः । प्रत्ययलक्षणेन सुब्बदेतदङ्गमितीत्त्वं न प्राप्नोति । न लुमताऽ- ङ्गस्येति प्रतिषेधोऽत्र नास्ति । लुमता लुप्ते यदङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । इदं तु टाप्यङ्गम् । न दोषो भवतीति । चर्मशब्दः सुबन्तो नच तस्मात्पर आप्ठ्य- वधानात् । बहवः परिव्राजका अस्यां सा बहुपरिव्राजकेत्यत्र तु प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तात्परिव्राजकशब्दात्पर आबिति प्रतिषेधः, प्रवर्तते । पर्युदासाश्रयणे समासादसु- बन्तात्पर आबिति स्यादेवाओत्त्वम् । तथाऽसुप इत्यनर्थकं स्यादिति प्रसज्यप्रतिषेध उ०-माणस्येति । ननु स्थग्रहणे दत्तिकेत्यादौ प्रत्ययस्य कशब्दस्य प्रत्ययस्थत्वायोगोऽत आह-प्रत्ययस्यापीति । प्रसज्येति । एवं च सौत्रत्वादसमर्थसमास इति भावः । ननु सुलोषात्कथमेतत्सुब्वदङ्गमत आह--प्रत्ययलक्षणेनेति । टाप्यङ्गामिति । आपि परे यदङ्गमविद्यमानसुपकं तदवयवाकारस्य प्रत्ययस्थकात्पूर्वस्येत्त्वमिति सूत्रादिति भावः । चर्मशब्दः सुबन्त इति । गोस्त्रियोरित्यादिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन बहु जस चर्मन् जसित्यवस्थायामुत्तरजसुत्तरं कपि समासान्ते पूर्वसुपोस्तद्धितान्तत्वा- त्यातिपदिकत्वेन लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वात्कपः पूर्वभागस्य समाससंज्ञा । 'यदा कपूसमाससंज्ञयोर्युमपत्प्राप्तिः । कपः समासावयवत्वं तु वाचनिकमेव । समासान्तविषये च सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरित्यस्य त्यागः । प्रत्ययस्य निरर्थकत्वात्परिपूर्ण पदमित्यादि- न्यायश्वियाभावादिति भावः । एतेन कबन्तस्य प्रातिपदिकत्वेन ततः सुपि ततः समास इत्यपास्तम् । तावताऽप्यनेकसुबन्ताभावेन समासस्य दुरुपपादत्वादत्रत्त्वासिद्धेश्चेति दिक् । असुप इत्यस्य प्रत्युदाहरणं दर्शयति-बहव इति । उपचय इति । तदकरणाला- ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इदं विचार्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा स्याद्वर्णग्रहणं वेति । कश्चात्र विशेषः । इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिः॥ १ ॥ इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदतिकास्वप्राप्तिः। एतिकाश्चरन्ति+ । वचना- भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किंम् । कारिका हारिका । अस्तु तर्हि वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणं चेयवहितत्वादप्रसिद्धिः ॥ २ ॥ वर्णग्रहणं चेद्वयवहितत्वान्न प्राप्नोति । कारिका हारिका । अकारेण व्य- वहितत्वान्न पाप्नोति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव । एवं ताहायं प्रत्ययस्थात्का- प्र०-आश्रीयते । इत्त्व इति । यद्यकारान्तस्य शब्दस्य कादिति निर्देशस्ततः संघात- ग्रहणम् । अथाऽऽगन्तुनाऽकारणोच्चारणार्थेन निर्देशस्ततो वर्णग्रहणम् । ननु वर्ण- ग्रहणे स्थग्रहणस्याऽऽनर्थक्यात्स्थग्रहणात्संघातग्रहणेन भाव्यम् । नैतदस्ति । कोऽत्र निर्दोषः पक्ष इति विचार्यते । यदि च संघातग्रहणपक्षो दोषवांस्तन्मा कारि स्थग्रहणमपचयो भविष्यति । एतिका इति । एतदोऽकचि जसि त्यदायत्वे टापी- त्वे च रूपम । अकचोऽकार उच्चारणार्थो न श्रवणार्थः । तेन धकिद्धिरकुदि- त्यादि सिध्यति । वचनादिति । यथैव कारिकेत्यादावेकादेशे कृतेऽनच्के ककारे संपन्ने भूतपूर्वगत्या भवत्येवमकज्विधिसूत्रेऽकशब्दः संघात उच्चारित इति तदाश्रये- त्वप्रवृत्तिः । अस्तीति । एकादेशस्म पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात् । अथवा वचना- दित्यस्यायमर्थः--न यासयोरिति ज्ञापकाद्भविष्यति । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह- अस्तीति । ततश्चाभिप्रायमप्रकाश्यपक्षान्तरमाश्रयति-अस्तु तहीति । व्यवहित- त्वादिति । ननु चाऽऽपीत्यनेन ककारो न विशेष्यते किं तयकारः । आपि च उ०-घवमित्यर्थः । नच वर्णग्रहणे स्थग्रहणाभावे कान्तात्प्रत्ययादित्यर्थः स्यादिति वाच्यम् । क्षिपकादीनामिति निषेधवैयर्थ्यांपत्तेः । एवं च पूर्वग्रहणमपि माऽस्तु । प्रत्यये कीत्येव युक्तम् । कादावित्यर्थस्तु न यासयोरितिनिषेधसामर्थ्यान्नेति भावः । उच्चारणार्थ इति । एवं च प्रत्ययस्थकशब्दस्याभावः । ननु वचनस्य कारिकादिरवकाशः स्यादत आह- यथैवेति । एकादेश इति । अन्तरङ्गत्वाद्वार्णादाङ्गमिति तु विभिन्नस्थानिकत्वान्नेति भावः । स्थानिवद्भावादिति । नचैवमकास्य नाऽऽप्परत्वं ककाराकाराभ्यां व्यवधा- नादिति वाच्यम् । सामर्थेनादोषात् । अत एव न यासयोरित्यादि चरितार्थम् । अत एतिकाशब्दे त्रिभिर्व्यवायेऽपि न दोषः । भाष्येऽकारेणेति । ककारेण व्यव- +५३.७१.

·अं.७पा. ३ आ. १] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६७ यथातथा अयथातथा । अयथातथाभाव आयथातथ्यम् । यदोत्तरपदस्य वृद्धि- स्तदैवं विग्रहः करिष्यते । यथातथाभावो याथातथ्यम् । न याथातथ्यमया- थातथ्यम् । हनस्तोऽचिण्णलोः ॥ ७ । ३ । ३२ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधः ॥ १ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधो वक्तव्यः । वाघम् श्रौणनम्+। उक्तं वा ॥२॥ किमुक्तम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्पत्यये कार्यविज्ञानासिद्धमिति । आतो युक्चिण्कृतोः ॥ ७ । ३।३३॥ रुग्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । ददौ दधौ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अचिण्णलोरिति* वर्तते । यद्यचिणलोरिति वर्तते अदायि आधायीत्यत्र न माप्नोति । वचनाच्चिणि भविष्यति । अचिण्णलोरिति वर्तते । एवमपि चौडिः बालाकिरित्यत्रः प्राप्नोति । लोपोxऽत्र वाधको भविष्यति । इदमिह संप्र- धार्यम् । लोपः क्रियतां युगिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्युक् । एवं तीचा- प्र०-अन्ये तु यथातथाशब्दयोः सपसुपति समास एतदर्थ इत्याहुः । ततो ननिति समासे कृते ब्राह्मणादिषु दर्शनात्ष्यत्र । स्वरेऽपि नास्ति विशेषः । मित्यस्य त्रित्वादायुदात्तत्वादयाथातथ्यमित्यस्याप्यव्ययपर्वपदप्रकृतिस्वरत्वात् । प्रत्यया. न्तरार्थ त्वेतन्न भवत्यनभिधानादेताभ्यां प्रत्ययान्तराभावात् । आतो यु० । ददाविति । उत्तमस्य णलो णित्त्वाभावपक्षं सावकाशमात्त्वं णित्त्वे परत्वाद्युम्बाधेत । अदायीति । सूत्रे चिणो निमित्तत्वेनोपादानादचिण्णली- रित्यनुवर्तनाच्च विधिनिषेधयोः पर्यायः स्यात् । वचनादिति । आतो यकचिणि चेति चिणः साक्षादपादानानिषेधो न . यांत । चिणि विधिः प्रत्यक्षशिष्टत्वा- दसंदिग्धो निषेधस्तु णलर्थ एवानवर्तत । अथ चिणर्थोऽपीति संदिग्ध इत्य- संदिग्धो विधिरेव प्रवर्तते । अचामादेरिति वर्तत इति । नन्वेवं दरिद्रायके उ०-पुरम् । अत एव सूत्रे ह्रस्वनिर्दश इति केपिन् । एतच्च यथातथाभाव इति भाष्येण विरुध्यते । तस्मात्सूत्रेऽपि दीर्घपाठ एवोचित इति परे । अयं निपात इति । विशिष्टो निपात इत्यर्थः । अविपरीतार्थः सत्यरूपोऽर्थः । एतदर्थः । एतद्वनि- विषय इत्यर्थः । सत्यरूपार्थ इत्यर्थो वा । आतो युक् । ननु निरवकाशत्वाण्णल औत्वं बाधकं स्यादत आह--उत्तमस्येति । इदमुपलक्षणं भूतपूर्वगत्यौत्वस्य दरिद्रातेरालोपे प्रवृत्त्या चरितार्थ्यात् । विषयभेद- नापवादत्वाभाव इति तु नेत्युक्तम् । पर्यायः स्यादिति । एवं च न प्राप्नोतीति भाष्यस्य पक्षे न प्राप्नोतीत्यर्थ इति भावः । असंदिग्धो विधिरेवेति । तदुक्तं भाष्ये वचनााच्चणि + ६.४. १३५.४७. २. ११४. * ७. ३. ३२. ४. १. ९६.४६.४. १४८. आयथातथ्य- ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मादेरिति वर्तते । यत्राचामादिराकारस्तव युगिति । एवमपि ज्ञा देवताऽस्य स्थालीपाकस्य ज्ञः: स्थालीपाकः अत्र प्राप्नोति । तस्मात्कृद्ग्रहणं कर्तव्यम् । नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ ७।३। ३४ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽनाचमेरिति । अवमिकपिचमीनामिति वक्तव्यम् । वामः कामः आचामः। शाछासाह्वाव्यावेपा पुक् ॥ ७ । ३।३७॥ णिप्रकरणे धूनीजोर्नुग्वचनम् ॥ १॥ णिपकरणे धमीजोर्नुग्वक्तव्यः । धूनयति प्रीणयति । पाते ग्वचनम् ॥ २॥ पालयति। प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ७ ॥ ३ । ४४ ॥ स्थग्रहणं किमर्थत् । इदं विचारयिष्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं का प्र०-युङ् न प्राप्नोति । एवं तर्हि दोषान्तरोपन्यासादयं दोषो नोक्तस्तदाह-एवमपीति । आदिवद्भावादत्र प्रसङ्गो यथा दाय इत्यादौ । नोदा० । काम इति । आयादय आर्धधातुके वेति यदा णिङ् नास्ति तदा घत्रि वृद्धिनिषेधस्य पर्युदासः । विश्रामशब्दस्त्वसाधुरेव । उद्यमोपरमौ संज्ञापूर्वको विधि- रनित्य इति वृद्ध्यभावात् । शाछा० । पाते गिति । यद्यपि पाल रक्षण इत्यस्य पालयतीति सिध्यति बथाऽपि पातेः पुइनिवृत्तये लुगागमविधानम् । लुग्विकरणत्वात्तस्य युकोऽप्रसङ्गः । प्रत्यय० । स्थग्रहणमिति । कादिति वर्णग्रहणं नच वर्णमात्रं ककारः प्रत्ययोऽस्तीति सामर्थ्यात्प्रत्ययावयवे प्रत्ययशब्दो वर्तिष्यत इति प्रश्नः । इतरः पक्षान्तरे प्रयोजनमाख्यातुमाह–इदमिति । वक्ष्यमाणस्य बुद्ध्या प्रत्यक्षीकृत्य परा- उ०-भविष्यत्यचिण्णलोरिति वर्तत इति । इदं प्रत्यक्षं तदानुमानिकमित्यर्थः । अनि वद्भावादिति । आयन्तवदेकस्मिन्नित्यनेनाचामादित्वमिति भावः । नोदात्तो० । ननु कमेणिङि वृद्धौ णिलोपे कामः सिद्धोऽत आह- आयादय इति । उद्यमोपरमेति । तयोरनुदात्तोपदेशत्वादिति भावः । कृपया- वादिति । घर्थे के साधुरित्यन्ये । । पुनिवृत्तय इति । अर्तिह्रीतिप्राप्तपुनिवृत्तय इत्यर्थः । नत्यनेन प्राप्तयुनिवृत्तय इति वक्तुं युक्तमत आह-लुग्विकरपात्वादितिः । प्रत्ययस्थात् । ननु वक्ष्यमाणस्याप्रत्यक्षत्वात्कथमिदमा परामर्शोऽत आह शाछा X ७. २. ११७. - - ·अ. ७ पा. ३ आ. १] पाजलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३९ स्थावर्ण ग्रहणं वेति । तद्यदा संघातग्रहणं तदा स्थग्रहणं कर्तव्यमिहापि यथा स्यात् कारिका हारिका । यदा हि वर्णग्रहणं तदा केवलः ककारः प्रत्ययो नास्तीति कृत्वा वचनाद्भविष्यति । अथासुप इति कथमिदं विज्ञायते । असुब्वतोऽङ्गस्येति । आहोस्विन चेत्सुपः पर आबिति । किंचातः। यदि विज्ञायतेऽसुब्वतोऽङ्गस्यति बहुचर्षिका अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते न चेत्सुपः पर आबिति न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । १०-मर्शः । इसपीति । अन्यथा दत्तिकेत्यादावेव स्यात् । अज्ञाताद्यर्थविवक्षायामत्र प्रत्ययः । स्थग्रहणे तु क्रियमाणे सर्वत्र भवति । प्रत्ययस्यापि व्यपदेशिकद्भावेन प्रत्ययस्थत्वात् । असुब्वत इति । न सुब्वदसुब्वदिति नञ्समासोऽसुप इत्यस्य बहुव्रीहित्वप्रदर्शनाय । भाष्यकारेण लाघवं नाऽऽश्रितम् । तदाश्रयणे हि बहुव्रीहिरेव न्याय्यो नतु मतुबन्तः समासः । तत्रायं प्रश्नः । किमसुप इति बहुव्रीहिराश्रीयते न विद्यते सुब्यस्मिंस्तक्सुबिति । अथ तत्पुरुषः प्रसज्यप्रतिषेधश्च न चेत्सुप इति । प्रत्ययग्रह- णेन तदन्तविधेः सुबन्तादिति बोद्धव्यम् । बहुचर्मिकेति । बहूनि चर्माण्यस्या- मिति बहुव्रीहिः । प्रत्ययलक्षणेन सुब्वदेतदङ्गमितीत्त्वं न प्राप्नोति । न लुमताऽ. स्येति प्रतिषेधोऽत्र नास्ति । लुमता लुप्ते यदङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । इदं तु. टाप्पङ्गम् । न दोषो भवतीति । चर्मशब्दः सुबन्तो नच तस्मात्पर आप्व्य- वधानात् । बहवः परिव्राजका अस्यां सा बहुपरिव्राजकेत्यत्र तु प्रत्ययलक्षणोन सुबन्तात्परिव्राजकशब्दात्पर आबिति प्रतिषेधः प्रवर्तते । पर्युदासाश्रयणे समासादसु- बन्तात्पर आबिति स्यादेवाओत्त्वम् । तथाऽसुप इत्यनर्थकं स्यादिति प्रसज्यप्रतिषेध उ०-माणस्येति । ननु स्थग्रहणे दत्तिकेत्यादौ प्रत्ययस्य कशब्दस्य प्रत्ययस्थत्वायोगोऽत आह-प्रत्ययस्यापीति । प्रसज्येति । एवं च सौत्रत्वादसमर्थसमास इति भावः । ननु, सुलोपात्कथमेतत्सुब्बदङ्गमत आह-प्रत्ययलक्षणेनेति । टाप्यङ्गामिति । आपि परे यद्गमविद्यमानसुपूकं तदवयवाकारस्य प्रत्ययस्थकात्पूर्वस्येत्त्वमिति सूत्रादिति भाव । साब्दः सुबन्तः शति । गोस्त्रियोरित्यादिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन बा जस्, चर्मन् जसित्यवस्थायामुत्तरजसुत्तरं कपि समासान्ते पूर्वसुपोस्तद्धिताम्तत्वा- प्रातिपविकत्वेन, लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वात्कपः पूर्वभागस्य समाससंज्ञा । यदा समाससंज्ञयोर्युगपत्प्राप्तिः । कपः समासावयवत्वं तु वाचनिकमेव । समासान्तविषये च, मुक्तान्तद्धितोपत्तिरित्यस्य त्यागः । प्रत्ययस्य निरर्थकत्वात्परिपूर्ण पदमिल्यादि- न्यायविनयाभावादितिः भाकः । एतेन कबन्तस्य प्रातिपदिकत्वेन ततः सुपि ततः समास इत्यपास्तम् । तावताऽप्यनेकसुबन्ताभावेन समासस्य दुरुपपादत्वादत्रत्त्वासिद्धेश्चेति दिक् । असुप इत्यस्य प्रत्युदाहरणं दर्शयति-बहव इति । उपचय इति । तदकरणाल्ला- ·३४० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इदं विचार्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा स्याद्वर्णग्रहणं वेति । कश्चात्र विशेषः । इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिः ॥ १ ॥ इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदतिकास्वप्राप्तिः। एतिकाश्चरन्ति+ । वचना- द्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किंम् । कारिका हारिका । अस्तु तर्हि वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणं चेद्वयवहितत्वादप्रसिद्धिः ॥ २ ॥ वर्णग्रहणं चेदयवहितत्वान्न प्राप्नोति । कारिका हारिका । अकारेण व्य- वहितत्वान्न प्राप्नोति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेश: पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्वयवधानमेव । एवं ताहायं प्रत्ययस्थात्का- प्र०-आश्रीयते । इत्त्व इति । यद्यकारान्तस्य शब्दस्य कादिति निर्देशस्ततः संघात- ग्रहणम् । अथाऽऽगन्तुनाऽकारणोच्चारणार्थेन निर्देशस्ततो वर्णग्रहणम् । ननु वर्ण- ग्रहणे स्थग्रहणस्याऽऽनर्थक्यात्स्थग्रहणात्संघातग्रहणेन भाव्यम् । नैतदस्ति । कोऽत्र निर्दोषः पक्ष इति विचार्यते । यदि च संघातग्रहणपक्षो दोषवांस्तन्मा कारि स्थग्रहणमुपचयो भविष्यति । एतिका इति । एतदोऽकचि जसि त्यदायत्वे टापी- त्वे च रूपम् । अकचोऽकार उच्चारणार्थो न श्रवणार्थः । तेन धकिद्धिरकुदि- त्यादि सिध्यति । वचनादिति । यथैव कारिकेत्यादावेकादेशे कृतेऽनच्के ककारे संपन्ने भूतपूर्वगत्या भवत्येवमकज्विधिसूत्रेऽकशब्दः संघात उच्चारित इति तदाश्रये- त्वप्रवृत्तिः । अस्तीति । एकादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात् । अथवा वचना- दित्यस्यायमर्थः--न यासयोरिति ज्ञापकाद्भविष्यति । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह- अस्तीति । ततश्चाभिप्रायमप्रकाश्यपक्षान्तरमाश्रयति-अस्तु तहीति । व्यवहित- त्वादिति । नन चाऽऽपीत्यनेन ककारो न विशेष्यते किं तयकारः । आपि च उ०-घवमित्यर्थः । नच वर्णग्रहणे स्थग्रहणाभावे कान्तात्प्रत्ययादित्यर्थः स्यादिति वाच्यम् । क्षिपकादीनामिति निषेधवैयपित्तेः । एवं च पूर्वग्रहणमपि माऽस्तु । प्रत्यये कीत्येव युक्तम् । कादावित्यर्थस्तु न यासयोरितिनिषेधसामर्थ्यानेति भावः । उच्चारणार्थ इति । एवं च प्रत्ययस्थकशब्दस्याभावः । ननु वचनस्य कारिकादिरवकाशः स्यादत आह- यथैवेति । एकादेश इति । अन्तरङ्गत्वाद्वार्णादाङ्गमिति तु विभिन्नस्थानिकत्वान्नेति भावः । स्थानिवद्भावादिति । नचैवमकास्य नाऽऽप्परत्वं ककाराकाराभ्यां व्यवधा- नादिति वाच्यम् । सामर्थेनादोषात् । अत एव न यासयोरित्यादि चरितार्थम् । अत एतिकाशब्दे त्रिभिर्व्यवायेऽपि न दोषः । भाष्येऽकारेणेति । ककारेण व्यव. +५३.७१.

·अ.७ पा. ३ आ. १] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४१ त्पूर्वस्येति न कचिदव्यवधानं तत्र वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकट्यादिष्वतिप्रसङ्गः ॥३॥ वचनमामाण्यादिति चेद्रथकट्यादिषु दोषो भवति । रथकटया+ गर्ग- काम्याः। नैष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचमपामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेनैकेन । संघातेन पुनर्व्यवधानं भवति न भवति च । अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तमित्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वमाप्तिरिति । परिहतमेतद्वचनाद्भविष्यतीति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । कारिका हारिकेति । अत्राप्येकादेशे कृते व्यपवर्गाभा- वान प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तर्खेकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्वयपवर्गः । एवं प्र०-परतोऽकारस्य कात्पूर्वस्येति व्यवहितस्यापि पूर्वत्वादित्त्वं प्रवर्तिष्यते । नैतदस्ति । रथकट्यादावप्येवं प्रसङ्गात् । किंच कात्पूर्वस्येति पूर्वग्रहणं कृतं न त्वापि पूर्व स्येति । ततश्च निर्दिष्टपरिभाषोपस्थानाव्यवधाने न प्राप्नोति । तत्र वचनादिति । आनन्तर्यमसंभवानाऽऽश्रीयते । रथकट्यति । रथानां समूह इतीनित्रकट्यचश्चेति कट्यच् । गर्गकाम्येति । गर्गमिच्छत्यात्मन इति काम्यचप्रत्ययान्ताद प्रत्ययादित्य- कारप्रत्ययः । येन नाव्यवधानमिति । नाऽऽनन्तर्य परित्यज्यते किंतु यावत्संभवति तावदाश्रीयते । यद्येवमेतिका इत्यत्र द्वाभ्यामकाराभ्यां व्यवधानादित्त्वं न प्राप्नोति । एकस्तसंबन्ध्यकारो द्वितीयस्त्यदादीनाम इत्यकारः । नैष दोषः । द्वयोरकारयोरेका- देशे कृते टापा सहकादेशस्य स्थानिवद्भावादेकेनैवाकारेण व्यवधानं न पुनः स्थानि. वत्त्वप्रतिपत्तिर्यतो द्वावकारौ व्यवधायको स्याताम् । सकृत्प्रवृत्त्या लक्षणस्य चरितार्थ- स्वात् । व्यपवर्गाभावादिति । वार्णादाङ्गं बलीय इत्येतदनाश्रित्योक्तम् । उभयत इति । आपि यः कशब्द इत्येवमुभयमाश्रीयते । अथ त्वापि परतो कारस्य कात्पूर्वस्येत्याश्र. उ०-धानं तु वचनात्सोढव्यमेवेति भावः । व्यवहितस्यापीति । पूर्वग्रहणमुभयान्वयीत्यभिमानः । कात्पूर्वस्येतीति । तत्र पूर्वग्रहणं तु कटुकेत्यादौ परस्य कार्थित्वनिवृत्त्यर्थमावश्यकम् । तसंबन्धीति । तकारस्य संबन्धीत्यर्थः । एकादेशे कृत इति । अतो गुण इत्यनेन । टापा सहेति । टापा सहैकादेशस्य स्थानिवद्भावं विना पूर्वैकादेशस्य स्थानिवत्त्वं वकुमशक्यं तस्य टाबेकादेशेनापहारेणादर्शनादिति भावः । न पुनरिति । अकारयोरेकादेशस्येति भावः । सकृत्प्रवृत्त्योति । न यासयोरिति निषेधोऽप्यप्त एव चरितार्थः । अनाश्रित्येति । भिन्नस्थानिकत्वादिति भावः । ननु युगपदुभयाश्रयण एव स निषेध इति तत्प्रत्या- + ४. २.५१.+ ३.१.१३. ३. १०२.

·३४२ उद्घोतसमलेकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ताचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येवंजातीयकानामपीत्त्वामिति यदयं न यासयोः [ ४५ ] इति प्रतिषेधं शास्ति । ममकनरकयोरुपसंख्यानमप्रत्ययस्थत्वात् ॥ ४ ॥ ममकनरकयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मामिका+ नरिकाx। किं पुनः कारणं न सिध्यति । अप्रत्ययस्थत्वात् । त्यक्त्यपोश्च प्रतिषिद्धत्वात् ॥ ५॥ त्यक्त्यपोश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । दाक्षिणात्यिकाः अहत्यिका किं पुनः कारणं न सिध्यति । प्रतिषिद्धत्वात् । उदीचामातः स्थाने यकपूर्षा- याः [ ४६ ] इति प्रतिषिद्धत्वात् । न यासयोः ॥ ७।३ । ४५ ॥ न यंतदोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । यकां यकामधीते । तकां तकां पचामह इति । प्रतिषेधे त्यकन उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ पतिषेधे त्यकन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । उपत्यका अधित्यका+। तत्तर्युप- संख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति नैक्जातीयकानामित्वं प्र०-यिष्यते तथाऽप्युभयमेवाऽऽश्रितं तुल्यकालं भवति । एक्जातीयकानामिति । प्रकार- वचने जातीयरप्रत्ययः । अकज्वतामित्यर्थः । मामिकेति । ममायं युष्मदस्मदो- ग्न्यतरस्यां खञ्चेत्यन्यतरस्यां ग्रहणात्प्राग्दीव्यतोऽणित्या । तबकममकाकवचन इति ममकादेशः । कवलमामकेत्यनेन संज्ञाछन्दसोर्डीपो नियमादन्यत्र टाप् । नरं काय तीति नरिका । दाक्षिणात्यिकेति । दक्षिणस्मिन्देशे दक्षिणादाच् तत्र भवा दक्षि- णापश्चात्पुरसस्त्यगिति त्यक । अज्ञाताद्यविवक्षायां कः । इह भवेहत्यिका । अव्य- यात्त्यप । पूर्ववत्कः । उदीचामात इति पाक्षिकप्रतिषेधप्रसङ्गे वचनम् । न या० । या सेति प्रथमैकवचनान्तयोरुपादानाद्विभक्त्यन्तरे प्रतिषेधाप्रसङ्गादाह- यत्तदोरिति । उपत्यकेति । उपाधिभ्यां त्यकन्नासनारूढयोरिति त्यकन् । नै जातीयकानामिति । येऽनेकाचो व्यञ्जनादयः प्रत्ययाः संज्ञाविषयास्तेषामित्यर्थः उ०-ख्यानपरान्नैकः प्रेष्योऽविरोधार्थी युगपदुभयोः करोतीति भाष्याल्लभ्यतेऽत आह- तुल्यकालमिति । तुल्यकालमेवोभयमाश्रितमित्यन्वयः । आपककारश्च युगपदकार- विशेषणत्वेनाऽऽश्रिताविति भावः । न यासयोः। यत्तदोरिति । सूत्रे स्वरूपं न विवक्षितमिति तात्पर्यम् । संज्ञा- विषया इत्यस्य प्रयोजनं चिन्त्यम् । ननु लुकः पूर्वमन्तरङ्गत्वादित्त्वमत आह- ४. २.१.४५ ३. ७३ + ४. ३.३ x ३.२.३ ४. २. १८७५.३. ७३. + ५.२.३४.

·भ. ७ पा. ३ आ. १ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४३ भवतीति यदयं मृदस्तिकन् [ ५. ४. ३९ ] इतीत्त्वभूतं निर्देशं करोति । पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानम ॥ २ ॥ पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः । कक्षकाः अलोमकाः । छन्दसीति किमर्थम् । पाविका अलोमिका । आशिषि च ॥३॥ आशिषि चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । जीवतान्जीवका । नन्दतानन्दका । भव- ताद्भवका+। उत्तरपदलोपे च ॥४॥ उत्तरपदलोपे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । देवदनिका देवका । यज्ञदनिका यज्ञकाx। श्रपिकादीनां च ॥ ५॥ क्षिपकादीनां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । क्षिपका ध्रुवका धुवका । -- प्र०-यदयमिति । ननु च तद्धितलुगर्थमिकागेच्चारणं स्यात अन्यथा पञ्चभिर्मृत्ति- काभिः क्रीत इत्यार्हादिति ठकोऽध्यर्धपूर्वेति लुकि कृते लुक्तद्वितलकीति टापो लुकि निमित्ताभावादित्वं न स्यात् । पञ्चमृत्तिक इति । अन्तरङ्गांश्च विधीन्मा लुग्बाधते न सुब्लुगेव । तथा च सनीस्रंस इत्यादी नलोपो न भवति । पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतं पश्चखट्वमित्यादौ टापा सहेकादेशो न भवति । अन्यथेकादेश स्याऽऽदिवद्भावादाव्ग्रहणेन ग्रहणाल्लुकि कृतेऽकारस्य श्रवणं न स्यात् । तदेवं सति प्रयोजने न ज्ञापकमिकारोच्चारणमिति चिन्त्यमेतत् । त्यिकन्निति प्रक्रियालाघवाय स्त्रीविषयत्वाद्वक्तव्ये त्यकन्नित्यकारोच्चारणमित्त्वाभावस्य न ज्ञापकम् । पञ्चभिरूपत्य. काभिः की पञ्चोपत्यकमित्यादौ तद्धितलुक्यकारश्रवणार्थत्वात्तस्य । पुनन्ति पावयन्तीति वा पावकाः । जीवकेति । आशिषि चेति वुन् । देवकेति । अनजादौ च विभाषा लोपो वक्तव्य इति दत्तशब्दस्य लोपः । क्षिपकेति । क्षिपे- रिगुप्रधत्वात्के कृतेऽज्ञातादिषु कः अथवा क्वुन्शिल्पिसंज्ञयोरिति क्वुन । ध्रुक्केति । ध्रु गतिस्थैर्ययोः । धुवकेति । धू विधूनने । वर्णकेति । वर्ण- उ०-अन्तस्ङ्गांश्चेति । चिन्त्यमेतदिति । वस्तुतो भाष्यप्रामाण्यादेतद्विषयेऽन्तरङ्गानपीत्यस्य ज्ञापकसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वेनानित्यत्वमङ्गीकार्यमस्यानभिधानं चेत्याहुः । स्त्रीविषयत्वात्प्र- क्रियालाघवाय त्यिकन्निति व्यक्तव्य इत्यन्वयः । पुनन्ति पावयन्तीति वेति । अर्थद्वयस्याप्युपलम्भादिति भावः । ६ गतीति । पचायचि कुटादित्वाद्गुणाभावेऽज्ञा- + ३. १. १५०.४५. ३.८३.

·३४४ उद्योतसमलंछतप्रदीपसमुद्भासिते- तारका ज्योतिषि ॥६॥ तारका ज्योतिष्युषसंख्यानं कर्तव्यम् । तारका । ज्योतिषीति किमर्थम् । सारिका दासी। वर्णका तान्तवे ॥ ७ ॥ वर्णका तान्तव उपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्णका । तान्तव इति किमर्थम् । वर्णिका भागुरी लोकायतस्य । वर्तका शकुनौ प्राचाम् ॥ ८॥ वर्तका शकुनी पाचामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्तका शकुनिः । शकुनाविति किमर्थम् । वर्तिका भागुरी लोकायतस्य । प्राचामिति किमर्थम् । वर्तिका । अष्टका पितृदेवत्ये ॥ ९॥ अष्टका पितृदेवत्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अष्टका । पितृदेवत्य इति किम- र्थम् । अष्टिका* खारी। वा सतकापुत्रकावृन्दारकाणाम् ॥ १० ॥ वा सूतकापुत्रकावृन्दारकाणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । सूतका सतिका । पुत्रका पुत्रिका । वृन्दारका वृन्दारिका । प्र०-यति महत्त्वादिकं गुणमिति वर्णका प्रावरणविशेषः । तन्तूनां विकारस्तान्तवम् । ओरत्रित्यञ् । वर्णिकति । व्याख्यात्रीत्यर्थः । भागुरी टीकाविशेषः केति । इष्यशिभ्या तकनिति तकन् । पितरश्च देवताः पितृदेवताः । तदर्थ कर्म पितृदेवत्यम् । देवतान्तात्तादर्थं यदिति यत् । अष्टिकेति । अष्टौ परिमाणमस्याः संख्याया अतिशदन्तायाः कन्निति कन् । सूतकेति । न सामिवचन इति प्रति- षेधाज्ज्ञापकात्स्वार्थे कन् । पुत्रिकेति । पुत्रशब्दाच्छारिवादित्वान्डीन्प्रत्ययस्ततः स्वार्थे कन् । केऽण इति ह्रस्वस्तस्य पक्षेऽकारो विधीयते । वृन्दारिकेति । वृन्दमस्या अस्ति । शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन्प्रत्ययो वक्तव्य इत्यारकन् । उ०-तादिष कः कवुन्वा । वर्णयतीति । स्वगतं गुणं प्रकाशयतीत्यर्थः । व्याख्यात्रीति । लोकायतशास्त्रस्य व्याख्यानरूपो ग्रन्थविशेष इत्यर्थः । वर्तिका भागुरीत्यत्रापि वर्ति- केत्यस्य व्यार यात्रीत्यर्थः । इष्यशिभ्यामिति । अश्नन्ति ब्राह्मणा अस्यामित्यर्थः । स्वार्थे कनिति । सूतैव सूतकेत्यर्थः । यावादित्वादित्यन्ये । पुत्रशब्दादिति । वार्तिके पुत्रकेत्यकारमध्यपाठोऽपपाठः । कैयटविरोधात् । अकार इति वा अ इति च्छेदेनेत्यर्थः । सूतकादौ त्वित्त्वबाधनार्थ एव पक्षेऽकार इति बोध्यम् । । अष्ट- *५. १. २२.

·अ.७पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४५ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ७ । ३ । ४६ ॥ किमर्थं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः क्रियते न यकपूर्वस्येत्येवोच्येत । स्त्रीविषयो य आकारस्तस्य स्थाने योऽकारस्तस्य प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत् । शुभं यातीति शुभंयाः शुभंयिका+ । भयिका । यकपूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधः ॥ १ ॥ यकपूर्वे धात्वन्तपतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । सुनयिका अशोकिका अपाकिका। भस्वैपाजाज्ञाद्वास्वा नपूर्वाणामपि ॥ ७ । ३। ४७ ॥ एषाद्वे नपूर्वे अनुदाहरणे असुप इति प्रतिषेधात् । अथ भस्वागहणं किमर्थं नाभाषितपुरकादित्येव सिद्धम् । भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थम् ॥ १ ॥ उपसर्जनार्थोऽयमारम्भः । अभस्त्रिका अभस्त्रका । 4०- उदीचां० । स्त्रीविषय इति । अर्थगतं स्त्रीत्वं शब्द आरोग्य निर्देशः कृतः । शुभंयिकेति । शुभं याति भद्रं यातीति विवप् । शुभंभद्रंशब्दौ निपातौ । अज्ञा- ताद्यर्थविवक्षायां कः । केऽण इति ह्रस्वः । यकपूर्व इति । धात्वन्ताभ्यां यका- रककाराभ्यां परस्याऽऽतः स्थानेऽकारस्येत्त्वप्रतिषेधस्य प्रतिषेधस्तेनेत्त्वं भवत्येव । शोभनो नयोऽस्याः सुनया। नास्ति शोकोऽस्या अशोका । पूर्ववत्कः । भस्वै० । पाक्षिकप्रतिषेधार्थ आरम्भः । एषाद्वे इति । न एषका न दके इति विगृह्यान्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधत इत्यकृतेषु त्यदायत्वाविषु समासे कृते सुब्लाक समासाद्या विभक्तिस्तस्यां त्यदायत्वं ततष्टाप् । स च प्रत्य- यलक्षणेन सबन्ताभ्यां पर इत्यसप इत्त्विप्रतिषेधस्य व्यापारादनेषका इत्येव भवति । तस्मादनपूर्वयोरेवैतयोः पाक्षिकप्रतिषेधः । एषका एषिका के द्विके इति । एषेति प्रथमैकवचननिर्देशादन्यत्र नित्यमित्त्वमेतिकाश्चरन्तीति । अभस्त्रिकेति । नास्ति भस्त्रा उ०- उदीचा० । स्त्रीलिङ्गनिर्देशमात्रेण कथमाकारस्प स्त्रीविषयत्वं लभ्यतेऽत आह-अर्थगत- मिति । धात्वन्तशब्देन तथाभूतौ यकारककारी लक्ष्येते इत्याह-धात्वन्ताभ्यामिति । भौषा० । नित्येत्त्वस्य प्रत्ययस्थादित्येव सिद्धः सूत्रारम्भफलमाह-पाक्षिति । उदीचामित्यनुवर्तनादिति भावः । प्रत्ययलक्षणेनेति । अन्तर्वतिसुबूलुक इति शेषः । भाष्ये नञ्पूर्वे इत्युपलक्षणम् । सपूर्वेऽनुदाहरणे इत्यस्यार्थस्य तुल्यन्यायात्तेन परमैषि- केत्येवेत्यादि बोध्यम् । प्रथमैकवचनेति । अत एवैषाद्वे नञ्पूर्वे अनुदाहरणे इति भाष्य एषेत्येवोक्तम् । अविवक्षितत्व एबवीत्येव वदेदिति बोध्यम् । नास्ति भत्रेति । + ५. ३. ७३, ७. ४.१३ ४७. ३. ४४.२ ७. ३.४८.

·३४६ उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- नपूर्वग्रहणानर्थक्यं चोत्तरपदमात्रस्येद्वचनात् ॥ २ ॥ नपूर्वग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम् । उत्तरपदमावस्येवचनात् । उत्तर- पदमावस्येत्त्वं वक्तव्यम् । निर्मस्त्रका निर्भस्त्रिका । बहुभस्त्रका बहुभलिका । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ JaNEPAL ठस्येकः ॥ ७ । ३। ५० ॥ किमिदं ठादेशे वर्णग्रहणमाहोस्वित्संघातग्रहणम् । कश्यात्र विशेषः । ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधः॥१॥ ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पठिता पठितुम् । अस्तु तर्हि संघातग्रहणम् । संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधः॥२॥ संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । उणादीनां सावत्। प्र०-अस्या इति बहुव्रीहावुपसर्जनहरवत्वे कृते यष्टाबुत्पद्यते स भाषितपुंस्कादर्भसंशब्दा- त्पर इत्युत्तरसूत्रेण पाक्षिकप्रतिषेधाप्रसङ्गाद्भस्त्राग्रहणम् । नपूर्वग्रहणानर्थक्यामिति । अपिग्रहणेन केवलानां समुच्चयादन्यूपूर्वाणामप्रसङ्गान्न कर्तव्यं न पूर्वग्रहणम् । तंत्र पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च ग्रहणात्सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकै यटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममानिकम् । ठस्येकः । किमिदमिति । कि व्यञ्जनमात्रं प्रतिपिपादयिषितमागन्तुना 'सूश्चा- रणार्थनाकारेण निर्देशोऽथ संघात एव स्थानी निर्दिष्ट इति प्रभः । धात्वन्तन- तिषेध इति । संघातग्रहणे त्वेष न दोषः पठत्तीत्यत्रापि ठस्याऽऽनर्थक्यादयंवद्- उ०-एतेनानुपसर्जनेऽप्यादाचार्याणामित्यात्वबाधनार्थ भस्त्राग्रहणमित्यपास्तम् । उपसर्जने चारि. तार्थेन बाधे मानाभावात् । नपर्वग्रहणाकरणे दोषमाह-अन्यपूर्वाणामप्रसङ्गाविति । अथापिग्रहणेन केवलानामन्यपूर्वाणां च संग्रहस्तथाऽपि न कार्यमेवेत्याह-तत्र पदाङ्गेति । भाष्य उत्तरपदमावस्येत्त्वं वक्तव्यमिति । उत्तरपदमात्रस्य यथेत्त्वं भवति तथा तव्याख्येयमित्यर्थः॥ इति शिवभइसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाहूनिकम् ॥ ठस्येकः । ननु विशिष्टोच्चारणात्संशयोऽयुक्तोऽत आह-किं व्यअनेति । लक्ष- णयति भावः । ननु पठतीत्यत्र ठशब्दोऽस्त्येवेत्यत आह-आनर्थक्यादिति । ननु वर्णग्रहणेऽप्यानर्थक्यं तुल्यमत आह-वर्णग्रहणेति । नन ठगादिषु संघातस्योपल- ·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४७ कण्ठः वण्ठः शण्ठः । इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशः पाप्नोति+ । वर्णग्रहणे पुनः सत्यल्विाधिरयं भवति । तस्माद्विशिष्टग्रहणम् ॥३॥ तस्माद्विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अस्तु तावद- गंग्रहणम् । ननु चोक्तं ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेध इति । नैष दोषः । अङ्गादिति वर्तते । न वा अङ्गादिति पञ्चम्यस्ति । एवं तर्हि - प्र०-ग्रहणपक्षे च ठगांयकार उच्चारणार्थो वर्णमात्रं प्रत्ययः । कण्ठ इति । कणेष्ठः । शण्ठ इति । शमे निदाच्युनिति ठः । पण्ठ इति । पणोऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति ठः । वर्णपक्षेऽप्युणादीनां प्रसङ्गः । सत्यपि संघातस्य प्रत्ययत्व इह च संघातग्रहणे ठगादयः संघाता एव प्रत्ययाः प्रतिज्ञायन्ते । माथितिक इति । संनिपातलक्षणपरिभाषामनाश्रित्य चोयते । अन्यथाऽजादिसंनिपातेन तान्ततोपजाता कथमजादिविघातनिमित्तं स्यात् । वर्णग्रहणे त्वनस्विधाविति स्थानिवत्त्वनिषेधादिकस्य कादेशाप्रसङ्गः । ननु तान्ताद. ङ्गात्परस्य ठस्य कादेशो विधीयते । नचैतत्तकारान्तमङ्गम् । तकारान्तात्प्रत्यय. स्याविधानात् । नैतदस्ति । एकदेश विकृतस्यानन्यत्वादङ्गं भवति तकारान्तं चेति कादेशः प्राप्नोत्येव । तस्माद्विशिष्टग्रहणमिति । तद्धितस्य ठादेरिक इति कर्त- व्यम् । एवं च माथितिक इत्यत्र ठादेरिति वचनादल्विधित्वात्स्थानिवद्भावात्का. देशस्याप्रसङ्गः । अङ्गादिति वर्तत इति । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति भावः । एवं तहीति । सामर्थ्यात्षष्ठान्तमूह्यते । इतरो न क्वचित्षष्ठ्यन्तं प्रकृतमिति उ०-ब्धेस्तेषामिहानुकृतत्वाद्वर्णग्रहणपक्षानुपपत्तिरत आह-वर्णग्रहणपक्षे चेति। अत एवात्र पेक्षेङ्गनिमित्तं यष्टकार इति वक्ष्यमाणं भाप्यं संगच्छते । वर्णपक्षेऽप्युणादीनामिति । उस्य सद्भावादिति भावः । ननु ठगादिषु वर्णमात्रस्य प्रत्ययत्वात्कथमत्र संघातग्र- हणमत आह-इह चेति । विशिष्टपदार्थमाह--तद्वितस्येत्यादि । ( x वस्तुतः स्वरिताकारविष्टिं पठनीयमित्यर्थः । विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणमिति भाष्यात् । माथितिकस्तु टकछसोरिति वार्तिकस्थभाष्योक्तरीत्या संनिपातपरिभाषया सिद्ध इति भाष्यार्थ उचित इति भाति । यद्दोणादिविषयमेवैतत् । माथितिके त्वग्रे परिहरि- प्यत इति भावः ) । अङ्गस्येत्यस्य प्रकृतत्वादङ्गादिति वर्तत इत्ययुक्तमत आह- अर्थदशादिति । धात्वन्तनिवृत्त्यर्थं पञ्चम्यन्तस्येहोपयोगादिति भावः । पञ्चम्यन्तस्य कथं षष्ठयन्तत्वमत आह -सामर्थ्यादिति । पञ्चम्यन्तस्यान्वयायोग्यत्वादिति भावः । x धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । + ४.४.५१, ७. ३.५०७६ ४. १४८, ७. ३.५१.१.१.५६.

·- ३४८ उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- पत्ययस्थस्येति वर्तते । क्व प्रकृतम् । प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः [ ७. ३. ४४ ] इति । तदै पञ्चमीनिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । अर्थाद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । तद्यथा । उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्वैनम् । देवदत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यम् । आढयो वैधवेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्षष्ठीनिर्दिष्टं सदात्प्रथमानिर्दिष्टं द्विती- यानिर्दिष्टं च भवति । एवमिहापि पुरस्तात्पञ्चमीनिर्दिष्टं सदर्थात्५ ष्ठीनिर्दिष्टं भवि- ध्यति । एवमप्युणादीनां पतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः। उणादयोऽव्युत्पन्नानि पातिपादिकानि । एवमपि कर्मठ इत्यत्र प्राप्नोति । एवं तबङ्गस्येतिर संब- न्धषष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यष्ठकारः । किंचाङ्गस्य ठकारः । निमि- तम् । यस्मिन्नङ्गमित्येतद्भवति । कस्मिंश्चैतद्भवति । प्रत्यये । अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तं संघातग्रहणं चेदणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेध इति । उणादीनां तावत्पतिषेधो न वक्तव्यः। परिहतमेतदुणादयोऽव्युत्पन्नानि पातिपदिकानीति। यदप्युच्यत इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कते तान्तादिति कादशः पाप्नोतीति। नैष दोषः। अकारलोपस्य स्थानिवद्भा- वान भविष्यति । न सिध्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावो+न चायं पूर्वविधिः। अयमपि पूर्वविधिः । पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति । अथाप्युणादयो व्युत्पा- प्र०-मत्वाऽऽहक प्रकृतमिति । अर्थादिति । ठस्येति षष्ठ्यन्तेन संबन्धात्षष्ठयन्त- त्वेन विपरिणामः । कर्मणि घटते कर्मणि घटोऽठजित्यठच । अङ्गस्येति संबन्ध- षष्ठीत्वेनोपादानाद्विशिष्टो निमित्तनिमित्तिभावलक्षणः संबन्धो विवक्षितः । तेनाङ्गावय- वस्याप्रसङ्गः । अङ्गव्यपदेशनिमित्तप्रत्ययग्रहणात्कर्मठ इति प्रत्ययावयवस्य न भवति । ननु समुदायस्य निमित्तत्वेनावयवस्यापि निमित्तत्वमाश्रीयते । तथा च चक्रतुः चकु. रित्यत्र द्विवचननिमित्तेऽच्यजादेशः स्थानिवद्भवति । एवं तर्हि साक्षानिमित्तमिह गृह्यते । स्थानिवत्त्वे तु लक्ष्यवशायथाकथचिन्निमित्तमाश्रीयते । पूर्वस्मादपि विधिरिति । संबन्धसामान्यवचनषष्ठयन्तस्य पूर्वशब्दस्य विधिशब्देन समास आश्रीयते । अथवा वर्ण- ग्रहणात्तदन्तत्वे लब्धे तान्तादित्यन्तग्रहणं प्रत्ययोपदेशकाले तान्तग्रहणार्थमिति माथितिके कादेशाप्रसङ्गः। अथापीति। सर्पिषा यजुषेत्यादौ षत्वाद्यर्थ व्युत्पत्तिपक्षोऽप्यङ्गी कि. उ०-अङ्गस्येति त्वगावयवस्य प्रत्ययस्थस्य ठस्येत्यन्वययोग्यमेवेति तात्पर्यम् । तेनाङ्गावय- वस्येति। पठितेत्यादावठाच परिहारमुपपादयति-अङ्गव्यपदेशेति । अतोऽप्युणादावदोष इति बोध्यम् । साक्षादिति । समुदायस्यैव मुख्यं निमित्तत्वमित्यर्थः। अथवेति । इसु. सुगिति भिन्नं लुप्तपञ्चम्यन्तं पदं तान्तादिति भिन्नम् । तेन तकारेणैवान्तपदसंबन्ध ५. २. ३५ ४६.४. ..+१.१ ५७ ·अ. ७ पा. ३ आ. २ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४० 'पन्त एवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव विशिष्टग्रहणं टस्यति । इसुसुक्तान्तात्कः ॥७।३।५१ ॥ इह कस्माम भवति । आशिषाx तरत्याशिषिकः+। उषा* तरत्यौषिकः। सक्षणपतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । अथेह कथं भवितव्यम् । दोभ्यां तरति । दौष्क इति भवितव्यम् । कथम् । यदि वर्णकंदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । हो हन्तेणिन्नेषु ॥ ७ । २ ! ५४ ॥ किमिदं जिनकारग्रहणं हन्तिविशेषणम्। भिणन्न कारपरस्य हन्तों हकार प्र०-यते। क्रियते न्यास एवेति । यषां ठशब्दानामिक इष्यते तेष्वकारः स्वरित उच्चारितस्तदनुकरणं स्वरितमेव ठस्येति । न चोणादिठस्याकार: स्वरित इत्यादेशाप्रसङ्गः । इसु० । आशिषेति । आङः शास्विच्छायामित्यस्मादाशासनमाशीगिति संपदादित्वा- द्भावे क्वि । आशासः कावुपसंरव्यानमितीत्त्वम् । उपति । बसेः किप । वचिस्वपीति संप्रसारणम् । षत्वस्यासिद्धत्वादिसुसौ भवत इति कादेशप्रमङ्गः । लक्षणति । लाक्षणिक- मनुमेयरूपं प्रतिपदोक्तं तु प्रत्यक्षरूपम् । अथेति । दौष्क इति दृश्यते नच प्राप्नातीति प्रश्नः । दौष्क इति । तरतीति ठक । उपसंग्ययोऽत्र कादेश इति भावः। क्वचिन कथं यदि वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्त इति पाठः । तत्र यदीति निपातो न मंदहाथ उपानः किं तर्हि यदेत्यस्यार्थ वर्तते । ओकारे य उकारः स उका ग्रहणन गहात। यत्र च ममदायाश्रयं कार्य नास्ति तत्रावयवाः स्वकार्यस्य प्रयोजका एव । तथा च नुढविधिलादेशविनामा ऋकारावयवाश्रयाः प्रवर्तन्ते । अग्रहणपक्षे तु यथा नविधिलादेशविनामप्र प्रतिविधीयते तथा दोष उपसंख्यानं कर्तव्यमिति संदहार्थोऽपि यदिशब्दा व्याग्व्ययः । हो हन्तेः । किमिदमिति । हन्तिपीहोपात्ती हकागऽपि तत्र कि हका रस्य प्राधान्याविशेषणसंबन्धोऽथ प्रधानोपकागय गुणस्यापि हन्तः । पक्षद्वयऽपि दाप- दर्शनात्प्रश्नः । द्वंद्वनिर्दिष्टास्तु जिन्ना एकयोगक्षमा न्याय्या इति भिन्नन संबन्धिना उ०-इति वायुदत्तशब्दाढचि दत्तशब्दलोपे वायुक इत्यादौ न दोषः । मंनिपातपरिभा- षयाऽपि माथितिके दोषवारणं प्रागुक्तं कथं यथान्यासे वागणं तदाह येषामिति । इसुसु० । षत्वस्येति । शासिबसिघसीनां चेत्यस्येत्यर्थः । ननु समुदाय गुण भूता अवयवाः कथं स्वकार्य प्रवर्तयेयुरत आह यत्र समुदायति । संदेहार्थ इति । पक्षान्तरे परिहारस्यानुत्थानं दर्शयितुं संदेहार्थोऽपि यदिशब्दो व्याख्येय इत्यर्थः । वर्णकदे- शानां वर्णग्रहणेन ग्रहणेऽप्यनर्थकत्वादप्रत्ययत्वाञ्च कथमस्य प्रवृनिगिति चिन्त्यम् । अत एवास्य काचित्कपाठता कैयटेनोक्ता । दोक इणः प इति षत्वम् । हो हन्तेः । प्राधान्यादिति । विशेष्यत्वात्कार्यान्वयित्वाच्चेत्यर्थः । प्रधानोपकारा- पेति । प्रधानस्य कुत्वस्य बहुविषयलाभरू पोपकारयेत्यर्थः । द्वंद्वनिर्दिष्टास्त्विति । सह- X६.४.३४. + ४.४.५. ६.१.१५.

·उयोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- - इति । आहोस्विद्धकारविशेषणम् । म्णिनकारपरस्य हकारस्य स चेद्धन्तरिति । कश्चात्र विशेषः। हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिः॥ १ ॥ हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिः । नन्ति मन्तु अनन् । अस्तु तर्हि हकारविशेषणम् । हकारस्येति चेञ्णित्यप्राप्तिः ॥२॥ हकारस्येति चेणित्यमाप्तिः । घातयति घातकः । किं कारणम् । नका- रेण व्यवाहतत्वान्न प्राप्नोति । वचनाद्भविष्यति । इहापि वचनात्माप्नोति । हननमिच्छति हननीयति हननीयतेण्वुल हननीयक इति । स्थानिवद्भावाचाचो नकारेऽप्रसिद्धिः ॥३॥ स्थानिवद्भावाच्चाचो नकारेऽप्रसिद्धिः । नन्ति मन्तु+। वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधः ॥४॥ वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । हन्ता हन्तुम् । नकारग्र- हणसामर्थ्यांदलोप न भविष्यति । अस्त्यन्यन्नकारग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । श्रयमाणविशेषणम् । यत्र नकारः श्रूयते तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । हतः हथ इति । सिद्धं तूपधालोप इति वचनात् ॥ ५॥ प्र०-संबन्धं प्रतिपत्तुमनीं णिति हन्तेर्नकारे हकारस्येति । हन्तेरिति । स्वावयवेन पौर्वापर्यायोगात् । णित्यप्राप्तिरिति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषोप- स्थानाद्वकारस्य च णिताऽऽनन्तर्यासंभवात् । वचनादिति । निर्दिष्टपरिभाषोप- स्थानायेन नाव्यवधानमिति शब्दान्तरव्यवायो निवर्त्यते । इतरस्तु व्यवधानसंभवा- निर्दिष्टाङ्ग विकलपरिभाषोपस्थान मत्वाऽऽह-इहापीति । स्थानिवद्भावाचाच इति । अचो य आदेशो लोपस्तस्येत्यर्थः । नकारग्रहणेति । सर्वत्र व्यवहितो नकारो हकागत्पर इति नकारग्रहणसामर्थ्याङ्गिद्ग्रहणसामर्थ्याच्च श्रुतिकृतमानन्तर्यमाश्रयि- प्यते । सिद्धं त्विति । नकारग्रहणमपनीयोपधालोपग्रहणं कर्तव्यम् । वचना- उ०-विवक्षायां द्वंद्वेन तनिर्दिष्टानां तुल्यतयेकत्र संबन्धस्य न्याय्यत्वादित्यर्थः । स्वावयवे- नेति। भिन्नवस्तुविषयत्वात्पोर्वापर्यव्यवहारस्येत्यर्थः। ननु वचनसामर्थ्याट्यवधानेऽपि प्रवृत्ताव- तिप्रसङ्गः स्यादत आह-निर्दिष्टेति । नन्वजादेशस्य स्थानिवत्त्वं न त्वच इत्यत आह- अचो य इति । ठिणग्रहणसामथ्याच्चेति । सर्वत्र नकारपरत्वादेव सिद्धेस्तद्वैयर्थ्यमिति भावः। घातयतीत्यादावप्यन्तरङ्गत्वात्पूर्व कुत्वं ततस्तत्वमिति तात्पर्यम् । ननु सत्यपि + ६ ४.१८. x६.४.३७.

·अ. पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५१ सिद्धमेतत् । कथम् । उपधालोपे चति वक्तव्यम् । सिध्यति सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं हन्तेस्तत्परस्येति चेनकारेऽप्रसिद्धिरिति । वचनाद्भविष्यति । अथवा पुनरस्तु हकारविशेषणम् । ननु चोक्तं हकारस्येति चेन्नित्यपाप्तिरिति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तमिहापि वचनात्प्राप्नोति हननीयक इति । नैष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनमामा- ण्यात् । न च क्वचिद्धात्ववयवेनाव्यवधानमेतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न च भवति । यदप्युच्यते स्थानिवद्भावाच्चानो नकारेऽमसिद्धिरिति । वचनाद्भ- विष्यति । ननु चोक्तं वचनपामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेध इति । नैष दोषः । आनन्तर्यमिहाऽऽश्रीयते हकारस्य नकार इति । क्वचिच्च संनिपातकृतमानन्तर्य शास्त्ररुतमनानन्तर्य क्वचिच्च न संनिपातकृतं नापि शास्त्ररुतम् । लोपे संनि- पातहतमानन्तर्यमलोपे नैव संनिपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतश्चिदेवाऽ नन्तर्यं तदाश्रयिष्यामः । अभ्यासाच्च ॥७।३। ५५ ।। अभ्यासात्कुत्वमसुपः॥१॥ प्र०-द्भविष्यतीति । एकग्रहणकवाक्यनिबन्धनानि बहूनि वाक्यानि लक्ष्यस्य संस्कारका- ण्युपप्लवन्ते, हो हन्तेर्जिति, हो हन्तेणिति, हा हन्तेर्न इति । सह विवक्षायां द्वंद्वेऽपि यथासंभवं विशेषणविशेष्यभाव इति निता णिता च हन्तिर्विशेष्यते नका- रेण हकारः । येन नाव्यवधानमिति । तस्मिन्निति निर्दिष्ट इति परिभाषापस्था- नेन धात्ववयवेन नित्यव्यवायाच्छब्दान्तरेण व्यवधानं निवार्यते । वचनादिति । सत्यपि स्थानिवद्भावकृते व्यवधाने अतिकृतानन्तर्याश्रयणात् । नापि शास्त्रकृतमिति । यथा-आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवदित्युक्तं तथाऽकारस्य शास्त्रेणाव्यवधायकत्वं न क्वचि. त्प्रतिपादितमित्यर्थः । कुतश्चिदिति । निर्दिष्टपरिभाषोपस्थानात् । अभ्या० । असुप इति । असुबन्तावयवस्य हन्तेरभ्यासात्परस्य कुत्वं नतु सुबन्ताव- यवस्येत्यर्थः । हन्तेरभ्यासादिति । अङ्गाधिकारण चाभ्यासेन च प्रत्ययस्याऽऽक्षेपादभ्यास- उ०-वचने स्वावयवेन पौर्वापर्याभावादप्रतिपत्तिरत आह-एकग्रहणकति । सहविक्षायां वेऽ- पीति । हो हन्तेरिति समुदायविषयान्वयेन स साधुरिति भावः । सौत्रो द्वंद्व इत्यन्ये । श्रुति- कृतेति । सामर्थ्यादिति भावः । भाष्ये न शास्त्रकृतमानन्तर्यमिति पाठः । क्व पुनः शास्त्रक तमानन्तर्यमत आह-यथेति । अत्र ह्यविद्यमानवद्भावाच्छ्रोतव्यवधानेऽपि शास्त्रकृतमव्यव- धानं न तथेह तथा शास्त्राभावादित्यर्थः । अभ्यासाच्च । नन्वभ्यासस्य क्वापि सुबन्तत्वाभावादसुप इति व्यर्थमत आह-अस. बन्तेति । जिहननीयिषतीत्यत्र सुबन्तात्क्यविधानेन सुबन्तावयवो हन्तिरित्यर्थः । आचा- ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अभ्यासात्कुत्वमसुप इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । हननमिच्छति हननी- यति हननीयतेः सन् जिहननीयिषतीति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । हन्तेरभ्यासादित्युच्यते न चैष हन्तेरभ्यासः । हन्तेरेपोऽभ्यासः । कथम् । एकाचो द्वे प्रथमस्य [ ६. १. १ ] इति । एवं तर्हि हन्तेरङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्मादि- त्युच्यते । न चैष हन्तेरङ्गन्स्याभ्यासः। हन्तेरङ्गस्यैषोऽभ्यासः । कथम्। एकायो हे प्रथमस्येति । एवं तर्हि यस्मिन्हन्तिरङ्गं तस्मिन्योऽभ्यासस्तस्मादित्युच्यते यस्मिंश्चात्र हन्तिरङ्गर न तस्मिन्नभ्यासो यस्मिंश्चाभ्यासो+ न तस्मिन्हन्ति- रङ्गं भवति । प्र०-निमित्ते प्रत्यये हन्तेग्नस्य योऽभ्यासस्तस्मात्कुत्वमिति भावः । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह-हन्तेरिति । पूर्वोक्तेनाभिप्रायेणाऽऽह--हन्तेरङ्गस्येति । तथा चोक्तं सिद्धं तु परस्परं प्रत्यङ्गप्रत्ययसंज्ञाभावादिति । न चैष हन्तेरङ्गस्येति । अभ्यासनिमिने प्रत्यये हन्तिरत्र नाङ्गमित्यर्थः । इतगेऽङ्गमात्रमाश्रित्याऽऽहहन्तरिति । आचार्य. स्वाभि- प्रायं प्रकाशयति–एवं तहीति । यथा जघनिथेति थलि हन्तिरङ्गं तस्मिन्नेव चाभ्यासः । उ०-रक्किबाख्यानण्यन्तेभ्यः सनादिकमनभिधानान्नास्त्येवेति भावः । तत्र कुत्व इष्टापानिस्तु न । वक्ष्यमाणप्रत्याख्यानविरोधात् । ननु हन्तेरेवायमभ्यासोऽत आह - अङ्गाधिकारेण चेति । अम्यासनिमित्ते प्रत्यय इति । प्रत्यासत्त्येति भावः । अङ्गेन प्रत्ययाक्षेपे बीजमाह- तथा चोक्तमिति । अङ्गस्येत्यत्र । अत एवास्याङ्गाधिकारे पाठश्चरितार्थ.। नन्वङ्गाधिकारपाठाभा- वेऽप्यभ्यासेन स्वघटितसमुदायस्य प्रत्ययान्तत्वाक्षेपे तत्र प्रत्ययस्य प्रकृत्याकाइक्षायां प्रत्या- सत्त्योपस्थितत्वेन हन्तेरेव संबन्धेन जिहननीयिषतीत्यादो नातिप्रसङ्गः । स्पष्टा चेयं रीतिवः संप्रसारणमभ्यस्तस्यत्यत्र कैयट इति चेन्न । शब्दानुपास्थितप्रत्ययाक्षिप्तप्रकृतेः शाब्दबोधविषयत्वे मानाभावात् । अत्र चैवमादीनामङ्गाधिकारपाठ एव ज्ञापकः । ( परेx त्वत्र प्रत्ययाक्षेपस्य नोपयोगः । हन्तरङ्गावयवस्य योऽभ्यास इत्यर्थेऽङ्गाभ्यासयोईयो. रपि शास्त्रेण निमित्तत्वग्रहात्प्रत्यासत्त्याऽङ्गसंज्ञानिमित्तनिमित्तकाभ्यासस्यैव ग्रहणमिति भाष्यार्थमाहुः ) । अङ्गसंज्ञायास्तु कार्यकालत्वेन तद्विधायकैकवाक्यतया तन्निमि- तप्रत्ययस्य शब्दादुपस्थित्या प्रत्यासत्या च तयोरेकत्व एव शास्त्रप्रवृत्त्या न दोषः । भाष्ये-यस्मिंश्चाभ्यास इति । यन्निमित्तद्वयोः पूर्वोऽभ्यास इत्यर्थः । लिडादेः सप्तम्यन्त- पदेनैव द्वित्वं प्रति निमित्तत्वबोधनात्तदभिप्रायेण भाष्ये सप्तमीनिर्देशः । विषयसप्तमी वा। - धनुश्चिहनार्गतो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । ४३. ३.११५. + ३. ०.७.

·अ. पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५३ हेरचङि ॥ ७ । ३। ५६ ॥ अचङीति किमर्थमपाजीहयद्रूतम् । हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात् ॥१॥ हेश्वङि प्रतिषेधोऽनर्थकः । किं कारणम् । अङ्गान्यत्वात् । ण्यन्तमेतदङ्ग- मन्यद्भवति । लोपे* कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादङ्गान्यत्वमेव । ज्ञापकं त्वन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वविज्ञानार्थम् ॥ २ ॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वं भवतीति । किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रजिघाययिषतीत्यत्र कुत्वं सिद्धं भवति । सन्लिटोर्जेः ॥ ७ । ३ । ५७ ॥ जिग्रहणे ज्यः प्रतिषेधः ॥ 1 ॥ जिग्रहणे ज्यः४ प्रतिषेधो वक्तव्यः । जिज्यनुः जिज्युरिति । स तर्हि पति- षेधो वक्तव्यः। न वक्तव्यः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवमतस्य न भविष्यति । सा तर्येषा परिभाषा कर्तव्या । अवश्यं कर्तव्या अध्याप्य गत इत्येवमर्थम् । न क्वादेः॥ ७।३। ५९ ॥ कायजिवजियाचिरुचीनामप्रतिषेधो निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात॥१॥ प्र०- हेर० । अचीति किमर्थमिति । यस्मिन्हिनातिरङ्गं तस्मिन्नभ्यासे विज्ञायमाने णौ हिमोतिरङ्गं चयभ्यास इति कुत्वं न भविष्यतीति मत्वा प्रश्नः । अन्यत्रेति । सनादावित्यर्थः । सन्लिटोः । जिज्यतुरिति । ज्या वयोहानौ । लिट्यतुसि ग्राहिज्यादिसू- त्रेण संप्रसारणे कृते पूर्वैकादेशे च यद्यपि हल इति दीर्घत्वं क्रियते तथाऽप्येकदेशवि- कृतस्यानन्यत्वायथा जयतेर्जिगीषतीत्यत्र कुत्वं भवत्येवं जिनातेः प्राप्नोति । अध्या प्येति । विभाषाऽऽप इत्ययादेश इङादेशात्पुगन्तात्परस्य णेनं भवति । नक्कादेः । काधजीति। चजोः कुघिण्ण्यतोर्निष्ठायामानेट इति वक्तव्यम् । तेनैव वाद्यजा उ०- हेरचङि । यस्मिन्हिनोतिरिति । पूर्वसूत्रोक्तरीत्यत्यर्थः । कुत्वविज्ञानार्थमित्यनेन भाष्येणास्य कुत्वमात्रविषयता नान्यविषयतेति ध्वन्यते । प्रजिघाययिषतीति । एवमुत्तरसूत्र- विषये प्रजिगाययिषतीत्यपि बोध्यम् । सनालिटोर्जेः । यद्यपीति । यद्यपि दीर्घात्परं कुत्वं तथाऽपि नित्यो दर्घिः प्रकृति- प्रत्ययसामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गो वेति भावः । इङादेशादिति । इङः क्रीजीनामित्यात्वे अर्तिह्री.' इति पुकि यदाप् इति रूपं तस्मादित्यर्थः । न कादेः। निष्ठायामनिटत्वादिति । उदितो वेति क्त्वायां विकल्पाद्यस्य विभा- * ६. ४. ५१. ४ ६. १. १६; १०८. : ६. ४. ५७. ।

·उदद्योतममलंकृतप्रदीपममुद्भासिते- क्काद्यजिवजियाचिरुचीनामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । कुत्वं कस्मान्न भवति । निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात् । निष्ठायाममिटः कुत्वं वक्ष्यामि सेटश्चते निष्ठायाम् । यदि निष्ठायामनिटः कुत्वमुच्यते कथं शोकः समुद्ग इति । शुच्युज्योर्घत्रि कुत्वम् ॥ २ ॥ शुच्युज्योपनि कुत्वं वक्तव्यम् । कथमर्कः । अर्चः कविधानासिद्धम् ॥३॥ नैतदघनन्तम् । औणादिक एष कशब्दस्तस्मिन्नाष्टमिकं कुत्वम् । । प्र०-दीनां कृत्वनिवृत्नेः सिद्वत्वान्नार्थः प्रतिषेधमेत्यर्थः । ननु ग्लचुग्लुञ्चकुजुखुजूनां निष्ठा यामनिटत्वादधिण्ण्यतोः कत्वं वार्तिककाग्मत प्राप्नोति । सूत्रकारमते तु न क्वादेरिति प्रतिषेधप्रमङ्गः । तथाऽर्जिसर्जितर्जीनां निष्ठाया सेटत्वात्कुत्वाप्रसङ्गः । उच्यते । वार्ति ककारस्य सूत्रकागत्प्रमाणतरत्वानन्मतेन त कत्वस्य भावाभावविवगन्तव्यौ । नन्वस त्यजेः प्रतिषेधे वीत इति निष्ठायामनिटत्वात्समाज इति कुत्व प्राप्नोति । नैतदस्ति । व्यादशो निष्ठायामनिण्न त्वजि. । न च स्थानिवद्भावो निष्ठायामानडिति लौकिके व्यपदेशेऽस्ति शास्त्रीयष्वेव कार्येषु स्थानिवत्त्वात् । वलादावार्धधातुके विकल्प इण्यत इति वीभावाभावपक्षेऽजित इति निष्ठायामजिः सडेव । कथमिति । शुच्युब्जी निष्ठाया सटा । ईशुचिर प्रतीभाव इति यद्यपि निष्ठायामनिट तथाऽप्यर्थभेदाश्रयः प्रश्न. । शुच्युब्जोर्घनीति । यथान्यासेऽपि घञ्येव यथा स्याण्ण्यति मा भूदिति नियमाय वान्यम् । तदेव न्यासभेद विध्यर्थमिति भावः । यद्यपि गमेदज्र्युपसर्गादड- प्रत्यये सति समद् इति सिध्यति तथाऽप्युब्जेत्रि जकारनिवृनये कुत्वमभ्युपेयम् । औणादिक इति । कृदाधागर्चिकलिभ्यः कः । घिण्ण्यतोस्त्व!ऽमिति भवति । उ०-पति निष्ठायामिनिषधादिति भावः । कुत्वाप्रसङ्ग इति । वार्तिककृन्मत इति शेषः। पार्ति ककारस्येति । तस्य भाष्यकृता तदप्रत्याख्यानात् । भाष्यकारस्य चाज्ञानकल्पनापेक्षयैकस्ट सत्रकृतस्तत्कल्पना युक्तति भावः । उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ताकरत्वं हि वार्तिककारत्वम् । स्थान्या देशयोरभेदमाश्रित्य शरकत-नन्विति । समाज इति । समुदोरजः पशुध्विति पशुध्वंपि( प ) ततोऽन्यत्र हलश्चति घन । भेदनोत्तरम् । न च स्थानिवद्भाव इति । इदं चिन्त्यम् । आदेशस्य तेन स्थानिवद्भावी नतु स्थानिन आदेशवद्भाव इति हेताः । अतोऽत्रायमग्रन्ध इति बोध्यम् । निष्ठायामानिडिति । श्वीदिता निष्ठायामिति प्रतिषेधादिति भावः । अर्थमेवेति । शुच शोक इत्यस्य न सिध्यतीत्यर्थः । ननु वचनेन परिहारे गौरवमत आह- यथान्यासेऽपीति । दव्युपसर्गादिति । समुत्पूर्वादन्येष्वपि दृश्यत इति डः । १ ख स्तत्काले तावन्मात्रलक्ष्यस्मरणकल्प ·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातालव्याकरणमहामायेगाधिकारः। ३५५ भुजन्युजी पाण्युपतापयोः ॥ ७ । ३ । ६१ ॥ भुजः पाणौ ॥१॥ भुजः पाणाविति वक्तव्यम् । कथं न्युब्ज उपताप इति । न्युजः कर्तत्वादप्रतिषेधः ॥ २ ॥ अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । कुत्वं कस्मान्न भवति । कर्तृत्वात् । नैत- द्धनान्तम्+। कर्तृप्रत्यय एषः । न्युब्जतीति न्युजः । आधिकरणसाधनो वै लक्ष्यते घञ् । न्युब्जिताः शेरतेऽस्मिन्न्युब्ज उपताप इति । एषोऽपि हि कर्तृ-. साधन एव । कथम् । न्युब्जयतीति न्युजः । यजयाचरुचप्रवचर्चश्न ॥ ७ । ३ । ६६ ॥ प्रवचिग्रहणममर्थकं वचोऽशब्दसंज्ञाभावात् ॥ १ ॥ पपचिहणमनर्थकम् । किं कारणम् । बचोऽशब्दसंज्ञाभावात् । वचोऽशब्द- १०- भुजः । भुजेस्तौदादिकस्य रौधादिकस्य बा घत्रि गुणकुत्वनिषेधौ निपात्यते । भुजः पाणाविति । न्युब्जोपतापग्रहणं म कर्तव्यमित्यर्थः । लोके बाहौ भुजशब्दो भुजावपनत्वात्प्रयुज्यते । कर्तृप्रत्यय इति । पचायच । न्युन्जतीति । न्युब्ज- त्यस्मिन्नित्यधिकरणं प्रदर्शनीयम् । भाष्ये तु वस्तुमात्रं कथितम् । एषोऽपीति । यस्मिन्व्याधौ न्युब्जिताश्चेष्टारहिताः शेरते स व्याधिस्तान्न्युञ्जयतीत्यच । न चात्र घनचोः स्वरे विशेषः । श्राथादिसूत्रेणान्तोदात्तत्वविधानात् । भुजशब्दस्तु घञ्यायु. दात्तो भवत्यचि त्वन्तोदात्तः स्यात् । यन । अविवाक्यस्येति । यद्ययं नियमः क्रियते तदाऽविवाक्यमित्येव स्यान्न भुजन्युब्जी । तौदादिकस्वेति । कुटिली क्रियत इति तदर्थः । धादिकस्पेति । अभ्यवह्रियतेऽनेनेति तदर्थः । सूत्र एव सत्त्वावक्तव्यथानुपपसिरत आह-न्युटनेति । लोके बाहाबिति । मणिबन्धादधः पञ्चशाखप्रभवः पाणिः। बाहुश्च तत ऊर्श्वभाग इति तदमुपपत्ति रिति भावः । भुजावयवत्वादिति बहुव्रीहिः । सूत्रस्थपाणिपदस्य पाण्यवयवके लक्षणेति केचित् । भाष्ये तु बस्तुमात्रमिति । अन्तर्भावितण्यर्थतयेति भावः। इतर एतदजानान आह- भधिकरणेति । स्वाशयं प्रकटयति-एषोऽमीति । न्युब्जित्वेत्यस्य व्याख्यानं चेष्टा- रहिता इति । ननु भुजेरम्पचि घनवदेव संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्गुणाभावे भुजस्य सिद्ध- स्वात्किं सवापि वचनेनेत्यत आह-भुजशब्दस्त्विति । अन्तोदात्तः स्यादिति । इगुपध- लक्षणकेऽप्येवं स्यादिति भावः । वस्तुतः संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वे मानाभावादगुणाभावार्थमपि तनिपातमं बाध्यम् । पजयाचः । भाष्ये प्रपूर्वो वचिरशब्दसज्ञापामिति । तत्रैवेत्यर्थः । एतेन प्रवाच्यं श्च समुदित । + ३.३. १२१.४ २.१.१३४, xख.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- संज्ञायां प्रतिषेध उच्यते- प्रपूर्वश्च वचिरशब्दसंज्ञायां वर्तते । उपसर्गनियमा) तहीदं वक्तव्यम् । प्रपूर्वस्यैव वचेरशब्दसंज्ञायां प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत् । अविवाक्यमिति । उपसर्गपूर्वनियमार्थमिति चेदविवाक्यस्य विशेषवचनात्सिद्धम् ॥२॥ विशेष एतद्वक्तव्यम् । अविवाक्यमहरिति । क मा भूत् । अविवाच्यमेवा- न्यादिति । ण्यप्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यानम् ॥३॥ ण्यप्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । त्याज्यम् । भोज्यं भक्ष्ये ॥ ७।३।६९॥ [ भोज्यमभ्यवहार्ये ॥ १॥] भोज्यमभ्यवहार्य इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । भोज्यः सूपः। भोज्या यवागूरिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन वे न पाप्नोति । नावश्यं भाक्षिः खरविशद एव वर्तते । किं तर्हि । अन्य- वापि वर्तते । तद्यथा । अब्भक्षः वायुभक्ष इति । प्र०-त्वविवाच्यमिति । द्वयमपि चैतद्विषयविभागेनेष्यत इति यत्नान्तरं कार्य न त्वयं नियमः । अन्योपसर्गपूर्वस्य च प्रतिषेध इष्यत एव । दशगत्रस्य यज्ञविशेषस्य दशममहरविवाक्यमुच्यते । यस्मिन्याज्ञिका न विब्रुवते न नानाधाक्यान्युच्चारयन्ती- त्यर्थः । तत्र पृषोदगदित्वात्कुत्वमन्यत्र प्रतिषेध इति प्रवचिग्रहणं प्रत्याख्यातम् । त्यजेरिति । पूज्यमिति तु ण्यन्तस्य पूजे रूपम् । भोज्यम् । नावश्यमिति । भाष्यकारः सूत्रकारन्यासं समर्थयते-अब्भक्ष इति । नच शब्दान्तरसंनिधिगम्यं सामान्यवाचित्वमिति शक्यं वक्तुम् । नहि शब्दस्यानभिधेयं शब्दान्तरसंनिधानेनाभिधीयते नित्यत्वाच्छब्दार्थसंबन्धस्य । भोज्यं भक्ष्यं लेद्यं पेयमित्यत्र गोबलीवर्दन्यायेन विशेषविषयत्वं भुजिभक्ष्यो यम् । उ०-नाम ग्रन्थविशेष इति वृत्त्युक्तं चिन्त्यम् । अविवाक्यस्य विशेषवचनादित्यस्य नियमानुपपत्तौ हेतुत्वमुपपादयति—यद्ययामिति । यत्नान्तरं नियमादन्यत् । नन्वेवमन्योपसर्गपूर्वस्य न स्यादिति शङ्कायामिष्टापत्तिमाह-अन्योपसर्गेति । तथा च प्रयुज्यतेऽनिर्वाच्या वियेति । न विब्रुवत इत्यस्य व्याख्यानं न नानावाक्येत्यादि। बाहुलकादधिकरणे कृत्यः । पृषोदरादि- दित्वादिति । पृषोदरादिष्वविवाक्यमहरिति पठनीयमिति भावः । पूज्यमिति त्विति । एवं च पूजश्चेति वृत्तिश्चिन्त्येति भावः । भोज्यम् । ननु भाक्षः खरविशदविषय एव । अब्भक्ष इत्यादौ शब्दान्तरसंनिधानात्सा- मान्यवृत्तित्वमिति शकते-न चेति । उत्तरयति-न हीति । अनेकार्थस्याभधेयत्वे हि तस्य बोधनियामकत्वमात्रमिति भावः । ४७. ३.६७.

·भ, ७ पा. ३ आ. २ ] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५७ ] घोर्लोपो लेटि वा ॥७।३।७० ॥ वेति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति । तदग्निरग्नये ददात् । अस्त्वत्र लोप आटःx श्रवणं भविष्यति तेनोभयं सिध्यति । दधद्रत्नानि दाशुषे । ददादत्नानि दाशुषे । ओतः श्यनि ॥ ७ । ३। ७१ ॥ [ओतः शिति ॥ १ ॥ ओतः शितीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उत्तरत्र शिग्रहणाभावाय ॥ २ ॥ तत्रायमप्यर्थः ष्ठिवुक्लम्वाचमां शिति [ ७५ ] इति शिग्रहणं न कर्तव्यं भवति । ननु च भोः श्यन्ग्रहणमपि तद्युत्तरार्थ कर्तव्यम् । शमामष्टानां दीर्घः श्यानि [७४ ] इति श्यन्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । अत्राप्यस्तु शितीत्येव । यदि शितीत्युच्यते अनु त्वेन्द्रो भ्रमतु* मदतु अवापि प्राप्नोति । शमादिभिरव शितं विशेषषिष्यामः । शमादीनां यः शिदिति । कश्च शमादीनां शित् । शमादिभ्यो यो विहितः । एवमपि तस्यति यस्यति अत्र प्राप्नोति । अष्टाना- प्र०- घोर्लो०। भाष्यकारेण वेति प्रत्याख्यातम् । केचित्त्वनित्यमागमशासनमित्यस्य शापकं वाग्रहणं वर्णयन्ति । अनित्यत्वानस्या ह्यसति ददादिति न स्यादिति तत्सिद्धये वाग्रहणं क्रियमाणमेनां परिभाषां ब्रापयति । ओतः । ओत इति । नहि श्यनोऽन्य ओतः शिदस्ति । तत्रायमप्यर्थ इति । न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थ इत्यर्थः । भ्रमत्यिति । चा भ्राशति वचनात्पक्षे शप । मदत्विति । व्यत्ययेन शप् । शमादिभ्यो यो विहित इति । श्यन्नेव सर्वेभ्यः शमादिभ्यो विहित इति स एव गृह्यते । एवमपीति। शिद्विशेषणे शमादीनामुपयोगात्कार्यि- उ०- घोर्लोपो । केचित्त्वनित्यमिति । अस्यार्थस्य भाष्यकृताऽस्पृष्टत्वादिदमप्रामाणिकम् । जप्त्वेत्यायसाध्ववेत्यन्ये। ओतः श्यनि। नहीति । नच भवतीत्यस्ति । ओत इत्यस्य विहितविशेषणत्वाङ्गीका- रात् । भवतेरित्यादिनिर्देशेन प्रतिपदोक्तौकारस्यैव ग्रहणाच्च । ओकागन्तप्रकृतिकाचारक्विब- न्तास्तु न सन्त्येवानभिधानादिति भावः । न केवलमिति । क्सस्येति लुग्वेति च सूत्र ओत इत्यतः प्रागेव पाठ्ये लुग्वेत्यत्रापि लोपपदसंबन्धे बाधकाभाव इति भावः । ननु शबपि शमादिभ्यो विहित एवेत्यत आह-श्यनेवेति । दिवादिभ्य इत्यादिग्रहणस्य व्य x ३. ४. ९४. । * ३. १. ७०. । ७६ ·उयोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मिति वचनान भविष्यति । ष्ठिवुक्लमुचमां शिति ॥ ७ । ३ । ७५ ॥ दीर्घत्वमाङि चमः॥ १ ॥ दीर्घत्वमाङि चम इति वक्तव्यम् । आचामति । इह मा भूत् । उच्चमति विचमतीति । इषगमियमां छः ॥ ७।३। ७७ ॥ इषेश्छत्वमहलि ॥ १ ॥ इषेश्छत्वमहलीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इष्णाति इष्यति । वत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अचीतिx वर्तते । एवमपीषाणेत्यत्रः पाप्नोति । अथाहलीत्युच्यमाने कस्मादेवात्र च्छत्वं न भवति । नैवं विज्ञायते न हल् अहल अहलीति । कथं तर्हि । अविद्यमानो हलस्मिन्सोऽयमहल अहलीति । यद्येव- मचीत्यपि वर्तमाने न दोषः । न ह्यचा शिद्विशेष्यते । शिति भवति कतरस्मिन् अचीति । कथं तर्हि । शिताऽविशेष्यते । अचि भवति कतरस्मिन् शिनीति । प्र-निर्देशाभावात् । अष्टानामिति । अष्टानामित्यनेन संख्येयाः कार्यिणो निर्दिश्यन्ते ते च सनिधानाच्छमादय एवं विज्ञायन्ते । ठिवु० । ष्ठिवुलमुचमां शितीति सूत्रपाठादाह-दीर्घत्वमाङि चम इतीति । अथवा सूत्रे तन्त्रमा नतु यथोपेयिवानित्यत्रोपशब्दोऽतन्त्रमिति प्रदर्शनाय वार्तिकारम्भः । इष० । इषुगमीति पाठोऽनार्ष इत्याह–इषेश्छत्वमहलीति । इषाणेति । इप आभीक्ष्ण्य इत्यस्माद्धलः श्रः शानज्झाविति शानच । स चाजादिरिति च्छत्व- प्रसङ्गः । अथेति । अहलीति तत्पुरुषे शानजजादिरिति भावः । न हाचेति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्तदादिविधिस्तदन्तविधिवद्विशेषणेन भवति । न विशष्येण । उ०-श्यनामादिशब्दोच्चारणेन विहितो नतु शप् तथेति परे । कार्यनिर्देशाभावादिति । शमादिविहितशित्यङ्गस्य दीर्घ इत्यर्थः स्यादिति भावः । ठिवुक्लमु० । ननु सूत्र एवाऽऽचमामिति पाठाद्वार्तिकमनर्थकमत आह-ष्ठिव्विति । स पाठोऽनार्ष इति भावः । तमपि पाठं स्थापयति-अथवेति । इषगमि० । इषुगमीति पाठे तौदादिकस्यैवोदितः पाठादन्यस्य ग्रहणशकैव नेत्यत आह--अनार्ष इति । गणेऽप्यनुदित एव पाठ इत्यर्थः । न विशेष्येणेति । एवं चारूपे शितीत्यर्थान्न दोष इति भावः । अत्राचीत्यस्य मण्डूकानुवृत्तिर्बोध्या । अत एव क्रमः पर- स्मपदेष्विति दीर्घः श्यन्यपि भवति । अत एव भगवता तत्सूत्रं विहायात्रैव विचारोऽका- रीति बोध्यम् । १ ख "त्रैवैतद्विचा। ४ ७. ३. ७२. - ३. १.८३.

·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५९ पाघ्रामास्थानादाण्दृश्यर्तिसतिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठ- मनयच्छपश्य धौशीयसीदाः ॥ ७ । ३ । ७८ ॥ पिबेर्गुणप्रतिषेधः ॥१॥ पिबेर्गुणप्रतिषेधो वक्तव्यः । पिबति । लघूपधगुणः प्राप्नोति । स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । गुणः कस्मान्न भवति । पिबिरदन्तः । अदन्त इति चेदुक्तम् ॥ २॥ किमुक्तस् । धावोरन्त इति चेदनुदात्ते चवग्रहणमिति+ । अथवाऽङ्गवृत्ते पुन- वृत्तावविधिनिष्ठितस्येत्येवं न भविष्यति । ज्ञाजनोर्जा ॥ ७ । ३ । ७९ ॥ दीर्घोच्चारणं किमर्थ न ज्ञाजनोर्ज इत्येवाच्यत । का रूपसिद्धिः जानाति जायते । अतो दीर्घो यनि [७. ३. १०१ ] इति दीर्घत्वं भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यदीर्घोच्चारणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषाऽ- प्र०- पाघ्रा० । धातोरन्त इति चेदिति । धातोरित्यत्र द्वौ पक्षावुक्तौ । अन्त इति वर्तते न वा । यद्यनुवर्तते तदाऽनुदात्ते चेति सूत्रं कर्तव्यं ददातीत्यायुदा- तार्थ तथा पिबन्तीत्यादावाद्युदात्तत्वं मध्योदात्तनिवृत्त्यर्थं बान्तस्य धातोर्वक्तव्यमन्तग्र- हणनिवृत्तौ तु क्रमप्राप्तत्वादादेरेवोदात्तत्वं सिध्यति । तत्रायं निर्णयः । अन्त इति वर्तते । ऊोत्याद्यर्थम् । अनुदात्ते चेति कृतमेव । पिबेति चाऽऽद्युदात्तनिपातनमिह कार्यम् । अथवेति । सत्यपि हलन्तत्वे गुणाभावः पिचादेशेनैवाङ्गस्य प्रयोगार्हत्वात । ज्ञाज० । अतो दीपों यत्रीति । अत्र सार्वधातुकग्रहणं तुरुस्तुसूत्रादनुव- उ०- पाघ्रा० । आवरेवेति । इदं तत्रैवोपपादितम् । धातोरिति सूत्रस्थं पूर्वपक्षवार्तिकग्रहणं तऋत्यसिद्धान्तवार्तिकस्याप्युपलक्षणमित्याशयेनाऽऽह-तत्रायमिति । कृतमेवेति । इदमेव ज्ञापकं धातोरित्यत्रान्ताधिकारस्येति भावः । हाजनोर्जा ! ज्ञासाहचर्याच्छ्रयमाणविकरण एवात्र जनिर्न जुहोत्यादिरित्याहुः । नन्वतो दीर्घ इत्यत्र तिडीत्यनुवृत्तेः कथं जानातीत्यत्र दीर्घोऽत आह-अतो दीर्य इत्यादि। अत्रत्यमेत- ज्ज्ञापनपरं ज्यादादीयस इति सूत्रस्थं च भाष्यमेकदेश्युक्तिः । अदन्तत्वेनैव गुणप्रतिषेधवा- र्तिकप्रत्याख्यानसंभवेनास्य यत्नस्य गुरुत्वात् । भ्यसोभ्यामितिसूत्रस्थं च भाष्यमनत्यतदेकदे- शिमतेनैवेति बोध्यम् । फलान्तरं तु नास्या उपलभ्यते। नन्वनेन दीपेऽजानां भो इत्यादा- वनन्त्यस्य प्लुतो न स्यात् । तत्रत्यदीर्घग्रहणस्य प्लुतव्यावर्तकताया हरदत्तादिमिरुक्तत्वात् । अत एव पचामि भोरित्यादौ न प्लुतः । न चानन्त्यस्य पदस्य टेरिति तदर्थात्पचामीत्यादी तत्प्राप्त्यभावेन किमर्थ दीर्घग्रहणेन तन्निराकरणमिति वाच्यम् । दीर्घग्रहणसामर्थेनान्त्याविषय ४७. ३. ८६. + ६. १. १६२.

·उद्घोतसमलंबन्तप्रदीपसमुद्भासिते- नवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिरिति । किमेतस्म ज्ञापने प्रयोजनम् । पिबेर्गुणप्रतिषेधश्ची- दितः स न वक्तव्यो भवति । जुसि च ॥ ७ । ३। ८३॥ जुसि गुणे यासुदप्रतिषेधः ॥ १ ॥ जुसि गुणे यासुडादौ प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिनुयुः सुनुयुरिति। न वक्तव्यः । नैवं विज्ञायते मिदेर्गुणः [ ८२ ] जुसि चेति । कथं तर्हि । मिदेर्गुणोऽजुसि चेति । किमिदमजुसीति । अजादावुस्यजुसीति । इहापि तर्हि प्राप्नोति । चतुः जहरिति । एवं तर्हि शितीति+ वर्तते । एवमपि अजुहवुः अविभयुरित्यत्र न पाप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । न सिध्यति न झुस्शिद्भूतपूर्वो नास्तीति कृत्वासि यः शिद्भूतपूर्वस्तस्मिन्भविष्यति । अथवा क्रियते न्यास एव । अवि- भक्तिको निर्देशः । नैवं विज्ञायते मिदेर्गुणो जुसि चेति । कथं तार्ह । मिद- गुण उजुसीति । उकारादौ जुसि । अथवाऽचीति- वर्तते तेन जुसं विशेष- यिष्यामः । अजादौ जुसीति । जाग्रोऽविचिण्णल्डिग्रसु ॥ ७।३। ८५॥ इह जागरयति जागरक इति कृते रपरत्वे चात उपधायाः [७. २. ११६] प्र०-तते नतु तिडिति । अत एवाऽऽने मुक्पूर्वान्तः कृतो न परादिर्दीर्घप्रसङ्गात् । अङ्ग- वृत्त इति । ज्यादादीयस इत्याकारविधानस्य ज्ञापकत्वे जा इति दीर्घोच्चारणं दीर्घश्रवणार्थमेतत् । दीर्घोच्चारणे तु ज्ञापके तदाकारविधानमाकारश्रवणार्थम् । जुसि च । चिनुमुरिति । तद्भक्तस्तदग्रहणेन गृह्यत इति गुणप्रसङ्गः । शितांति वर्तत इति । ष्ठिवुक्कमुचमां शितीत्यतः । नच लिटि शिदस्ति । एष. मपीति । उसि शितीति सामानाधिकरण्यसंबन्धं मन्यते । इतर उसि यः शित्त. स्मिन्निति संबन्धं मत्वाऽऽह-भूतपूर्वगत्येति । प्रत्ययलक्षणं तु नास्ति । न लुम- ताऽङ्गस्येति निषेधात् । उकारादाविति । यासुडादेरनुकारादित्वाद्ग्रहणाभावः । अनुबन्ध- निर्देशाच्च लिडादेशस्योसो ग्रहणाभावः । अचीति वर्तत इति । क्सस्याचीत्यतः । जायो । इहेति । अङ्गवृत्त इत्यनाश्रित्योच्यते । गुणस्यावकाशः जागरित उ०-एव टेरित्यस्य संबन्धादिति चेन्न । झापकपरभाष्यप्रामाण्येन तत्रत्यदीर्घग्रहणस्य स्पष्टार्थतया तदर्थकत्वाभावकल्पनात् । जुसि च । लिटीति । जुसि यः शित्तत्र परेऽङ्गस्य गुण इति सूत्रार्थः । ननु प्रत्यय- लक्षणसत्त्वे किं भूतपूर्वगत्याऽत आह-प्रत्ययलक्षणं त्विति। भाष्ये गुण उ जुसीति । गुणेति लुप्तविभक्तिकमिति भावः। जायो । अनाश्रित्येति । अगतिकगतित्वादिति भावः । ननु गुणात्पूर्वमचोऽ- - ७.३.७८. + ७.३.७५.४७.३, ७२.

·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽवाधिकारः। ३६१ इति वृद्धिः पाप्नोति तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिण्णलोः प्रतिषेधसामर्थ्यादन्यत्र गुणभूतस्य वृद्धिप्रतिषेधः॥१॥ यदयमचिण्णलोरिति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न गुणाभिनिर्व- त्तस्य वृद्धिर्भवतीति । किं पुनरयं पर्युदासः । यदन्यविचिण्णनिय इति । आहोस्वित्वसज्यायं प्रतिषेधः । विचिण्णल्ङित्सु नेति । कश्चात्र विशेषः । प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधप्रसङ्गः॥ २॥ प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधः प्रामोति । अजागरुः । उत्तमे च णलि ॥३॥ उत्तमे च णलि प्रतिषेधः पाप्नोति अहं जजागर+। न वाऽनन्तरस्य प्रतिषेधात् ॥ ४ ॥ न बैष दोषः। किं कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरं यद्गुण- विधानं तस्य प्रतिषेधः। कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भववि प्रतिधो वेति । जुसि पूर्वेण गुणविधानात् ॥ ५ ॥ जुसि पूर्वेण गुणो विधीयते जुसि च [ ८३ ] इति । प्र०-इति । अचो णितीति वृद्धरवकाशः कारक इति। जागरयतीत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वाद्गुणे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिः प्राप्नोति । गुणभूतस्येति । गुणशब्दः स्वरूपपदार्थको गुणशब्देन भूतो निष्पन्नो गुणभूतः । एवं गुणशब्देनाभिनिर्वृत्तो गुणाभिनिर्वृत्तः । यद्यनेन गुणे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिः स्याच्चिण्णलोगुणप्रतिषेधोऽ- नर्थकः स्यात्कृते गुणे वृद्ध्या रूपस्य सिद्धत्वात् । तस्माच्चिण्णलोः प्रतिषेधोऽत उपधाया इति वृद्ध्यभावस्य ज्ञापको वृद्धिमात्राभावस्य न ज्ञापकः । तथा च हम्यन्तक्षणे- त्यत्र जागृग्रहणमजागरीदित्यत्र वृद्धिनिषेधार्थ कृतम् । अन्यथा गुणे कृतेऽतो लगन्त- स्येत्यनेन वृद्धिर्न भविष्यतीति किं जागृग्रहणेन । अजागरुरिति । लङ् सिज- भ्यस्तविदिभ्यश्चेति जुसादेशः । तस्य ङित्त्वाज्जुसि चेत्यनेनापि प्राप्तस्य गुणस्य निषे- धप्रसङ्गः । पर्युदासपक्षे तु न दोषः । तत्र विचिण्णङियोऽन्यत्र गुणो विधी- उ०-णितीति वृद्धिः किं न शङ्कयतेऽत आह-गुणस्येति। अचिण्णलोरित्यनेन वृद्धिविषयेऽ- स्य गुणस्य विशिष्य विधानादपवादत्वादिति वक्तुं युक्तम् । निष्पन्न इति। भूधातुरुत्पत्त्यर्थ इति भावः। किं जागृग्रहणेनेति। तत्र तु सामान्यापेक्षज्ञापकत्वमाश्रित्य जागृग्रहणं प्रत्याख्या- लभुपाध्यायैः । अत्रत्यभाष्यस्वरसोऽपि सामान्यापेक्षज्ञापकत्व एव दृश्यते । निषेधाकड़ इति । तत्र पक्षे विशेषाभावेन सर्वस्य गुणस्य निषेधः स्यादिति भावः । भाष्ये पूर्वेणेति । * ३. ४. १०९; १. २. ४, ७. ३. ८३. +. ७. १. ९१; ७. ३. ८४. ४७. ३. ८५.

·६ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- णलि च ॥६॥ किम् । न वाऽनन्तरस्य प्रतिषेधादित्येव । णाले च पूर्वेण गुणो विधीयते सार्वधातुकार्धधातुकयोः [ ८४ ] इति । अथवा पुनरस्तु पर्युदासः। अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वम् ॥ ७ ॥ अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वं वक्तव्यम् । जागृविः । न वा पर्युदाससामर्थ्यात् ॥ ८ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । पर्युदाससामर्थ्यादत्र गुणो न भविष्यति । अस्त्यन्यत्पर्युदासे प्रयोजनम् । किम् । क्विवर्थं पर्युदासः स्यात् । शुद्धपरस्य विशब्दस्य प्रतिषेधे ग्रहणमनुनासिकपरश्च क्वौ विशब्दः । वस्वर्थ तार्ह पर्यु- दासः स्यात् । जागृवांसो अनुग्मन् । कथं पुनः पर्युदास उच्यमानो वस्वर्थः वाक्यो विज्ञातुम् । सामर्थ्याद्वस्वर्थमिति विज्ञास्यते । वस्वर्थमिति चेन्न सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् ॥ ९ ॥ वस्वर्थमिति चेत्तन्न। किं कारणम् । सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् । कथं सार्वधा. प्र०-यते । न च तषु निषिध्यत इति लक्षणान्तरेण गुणः प्रवर्तत एव । जागृवि रिति । वृट्टजागृभ्यो विन्निति सूत्रपाठाश्रयेण चोद्यते । यदा तु तृस्तृजागृभ्यः किन्निति पाठस्तदा कित्त्वादेवाऽऽर्धधातुकलक्षणगुणाप्रसङ्गः । यद्यपि प्रसज्यप्रतिषेधेऽप्ययं दोषोऽनन्तरस्य निषेधात्तथाऽपि पर्युदासो दोषवानिति प्रतिपादनायेदमुच्यते । न वेति । यदि जागृविरित्यत्र लक्षणान्तरण गुणः स्याद्वेः पर्युदासोऽनर्थकः स्यात् । विबर्थ- मिति । नहि लक्षणान्तरण गुणप्रसङ्गो न चात्र तदनुबन्धकपरिभाषोपतिष्ठते । अनु- बन्धरयानिर्देशादिति विग्रहणेन क्विबपि गृह्यत इति भावः । शुद्धपरस्येति । विशब्द इकारो निरनुनासिक उच्चारित इति विपो ग्रहणं नास्ति । तस्य हीकारोऽनुना. सिकः । क्वस्वर्थमिति । विशब्दः सप्तम्यन्तो निर्दिश्यते निपातनाच्च सप्तम्या अलुक् । यथा वरेयलोपेति । अथवेकार उच्चारणार्थ इति तत्र तदादिविधिना क्वसोH- हणं भवतीति भावः । इतरस्तु यथोक्तमप्रतिपद्य वि इति समुदायो निर्दिष्ट इति मत्वाऽऽह-कथं पुनरिति । इतरः पूर्वोक्तेनाभिप्रायेणाऽऽह-सामर्थ्यादिति । औणा- उ०-व्यवहितपूर्वेणेत्यर्थः । तथाऽपीति। त्वत्पक्षोऽपि दुष्ट इति प्रसज्यप्रतिषेधवादिना प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । नहि तत्रेति । कित्त्वादिति भावः । ननु क्विपो व्यनुबन्धकत्वाद्ग्रहणं नेत्यत आह-न चात्र तदन्विति । तस्य हीकार इति । विधेयविषय उच्चारणार्थवर्णानामपीत्संज्ञा- लोपौ । अन्यथा तद्विशिष्टविधिसंभावनया तदश्रवणे मानाभावादिति भावः । ननु वसौ विश- ब्दाभावात्कथमत्र ग्रहणमाशडूक्येतेत्यत आह-विशब्द इति । औणादिकविशब्दग्रहणेन ·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६३ तुकसंज्ञा । छान्दसः क्वसुः । लिट् च च्छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति+ । तत्र सार्वधातुकमपिन्ङिदिति ङित्त्वात्पर्युदासो भविष्यति । अथवा वकारस्यैवेद- मशक्तिजेनेकारेण ग्रहणम् । घुगन्तलघूपधस्य च ॥७।३। ८६॥ संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो भेत्तुन सिध्यति । संयोगे गुरुसंज्ञायांx भेत्तुमिति गुणो न प्राप्नोति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ प्र०-दिको न पर्युदस्यते । लक्षणान्तरेण प्रसङ्गादिति सामर्थ्याद्वकारादेः क्वसोर्ग्रहणमि- त्यर्थः । छान्दस इति । भाषायां सदवसश्रुभ्य एव क्वसुर्नान्येभ्य इति भावः । केचित्तु भाषायामपि क्वसुमिच्छन्ति त एवं परिहरन्ति । असंयोगाल्लिट् किदिति सिद्धे कित्त्वे क्वसोः कित्त्वं प्रतिषेधविषयस्यापि गुणस्य प्रतिषेधार्थमिति क्वसौ गुणाभावः । अथवेति। अनच्कस्य हल उच्चारयितुमशक्यत्वादिकार उच्चारणार्थो निर्दिष्ट इति वकारादे- ग्रहणम् । क्वसौ च प्रतिविहितमित्यौणादिक एव पर्युदस्यते तत्सामर्थ्याल्लक्ष. णान्तरेणापि गुणो न भवति । क्विपस्तु लोपावर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणनिषेधाच्च पर्यु- दासं नेच्छन्ति । अन्ये तु यथाऽतृणेडिति प्रत्ययलक्षणेनेमागमो भवति वर्णस्य प्रत्ययविशेषणवादेवं विपोऽपि पर्युदास इत्याहुः । । संयोग इति । धात्वन्तप्रत्ययायोर्हलोगनन्तर्ये संयोगे गुर्विति गुरुसंज्ञायां लघुसंज्ञाया बाधनाद्भत्तेति गुणो न भवति । अजादौ च भेदनमित्यादौ सावकाशो गुणः । विध्यपेक्षमिति । गुणविधानमिति शेषः । लघूपधाये विहिते सार्वधातुकार्धधातुके तयोरङ्गस्य गुण इत्यर्थः । ननु पञ्चम्यभावात्कथं विधानं भविष्यति । उच्यते । षष्ठीपक्षेऽपि लघूपधस्य ये सार्वधातुकार्धधातुके, के च तस्य तस्माद्ये उ०-सप्रयोजनत्वात्कथं सामर्थ्यमत आह-औणादिक इति । भाषायामिति । लिटः कानज्वा क्वसुश्चत्यत्र च्छन्दसीत्यनुवर्तनादिति भाष्याभिप्रायः । अत एव भाषायां सदेति चरितार्थम् । केचित्त्विति । संयोगान्तधातुभ्यस्त्वनभिधानात्ववसुरेव नेति तदाशयः । भाष्यविरोधोऽत्रारुचिः। कित्त्वं तु तितीर्वानित्यादावृच्छत्यृतामिति गुणनिषेधेन चरितार्थमिति बोध्यम् । वस्तुतो विभाषा पूर्वाह्नेतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्याद्भाषायां क्वस्वङ्गीकारेऽपि जागृधातोर्लोके तस्या- नभिधानादोषाभाव इति वक्तुं युक्तम् । अथवा वकारस्येति भाष्यग्रन्थो वस्वर्थः शक्यो विज्ञातुं सामादित्युत्तरं बोध्यः । तेनैव संगतेः। प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाश्चेति । चिणादिसाहचर्येण श्रूयमाणस्यैव वेग्रहणाच्चेत्यपि बोध्यम् । अत एव भाष्योक्तपूर्वपक्षणाविरोधः । तेन जागः जाग- रावित्यादौ गुणो भवत्येवेति बोध्यम् । अन्ये विति । भाष्योक्तपक्षयोः फलभेदोऽत्रारुचिः । पुगन्तल० । गुणविधानमितीति । भाष्येऽपि लघुग्रहणशब्देन गुणविधानं लक्ष्यत इति बोध्यम् । तयोरङ्गस्येति । प्रत्यासत्त्या लघूपधस्याङ्गस्येत्यर्थः । के च तस्येति । अङ्ग- + ३. ४. ११७.१.२.४.४ १. ४.११.

·४ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- विध्यपेक्षं लघुग्रहणं कृतं लघोश्चासौ विहितः । कथं कुण्डिर्न दुष्यति ॥ १ ॥ कुण्डिता हुण्डिता अत्र कस्मान्न भवति । धातोर्नुमः धातोर्नुम्विधायुक्तं तत्र धातुग्रहणस्य प्रयोजनं धातूपदेशावस्थायामेव नुम्भ- वतीति । कथं रजेः कथं र रुपधालक्षणा वृद्धिः + । आश्चर्यो रागः । विचित्रो रागः स्यन्दिश्रन्थ्योर्निपातनात् । यदयं स्यन्दिश्रन्थ्योरवृद्धयर्थं निपातनं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भव- त्येवंजातीयकानां वृद्धिरिति । प्र०-विधीयते इत्युपपद्यते विधानविशेषणम् । ननु सांप्रतिकलघूपधसभवे कथ विधानं विशेष्यते । व्याप्तिन्यायाश्रयादव हि हलादावजादौ च गणः सिध्यति । कथं कुण्डिरिति । अड़गाधिकारे नुमा विधानादकृत एव नुमि प्रत्यया लघूपधाद्विधी- यते तस्मिन्परता नुमि गुणः प्राप्नोति । उक्तं तत्रेति । तेन कुण्डति गुरोश्च हल इत्यकारः सिध्यत्यन्यथा तिन् स्यात् । कथं रारति । यदि षष्ठीनि- देशेऽपि विधानं विशेष्यते तदाऽन्यत्रापि प्रसङ्गः । ततश्चाकारोपधाद्विहिते प्रत्यये वृद्धिविधीयमाना रओः प्रत्ययोत्पत्तेः पुरस्तान्नकारोपधत्वादवृद्धिर्न प्राप्नोति । राग इति । रओश्च घत्रि च भावकरणयोरिति नलोपः । नन चोपधाया अकारस्य वृद्धिरुच्यते । न च ततः प्रत्ययविधिसंभव इति विध्यपेक्षत्वं नाऽऽश्रयिष्यते । एवं मन्यतेऽका. रोपधायो विधीयते सोऽवयवादनुमानाद्विहितो भवति । स्यन्दिश्रन्थ्योरिति । नलो- पार्थ वृद्ध्यभावार्थ निपातनम् । यदि वृद्धिविधौ विधानं विशेष्यते ततो वृद्धिप्र- सङ्गाभावात्तदभावार्थ निपातनं क्रियेत । नलोपसिद्धये विधिग्वाऽऽश्रीयेत । अनेक- - उ०-प्रत्यययोर्विधाननिमित्तसंबन्धस्याङ्गसंज्ञाशास्त्रे दृष्टत्वादिति भावः ।भाष्ये लघोश्चासावित्यस्य लघूपधाच्चासावित्यर्थः । सांप्रतिकलघूपधसंभव इति । स्थानषष्ठीत्वसंभवेन प्रधानगुणविशे- णत्वे संभवतीत्यर्थः । अन्यथा तिन्स्यादिति । ततश्चात्र लघूपधाद्विधानाभावेन न गुण इत्यर्थः। भाष्ये धातोर्नुम इति हेतौ पञ्चमी यतस्तत्र धातोर्नुम नागरय तस्मादित्यर्थः । कथं रओरिति । चौद्यस्य प्रकृते संगति दर्शयति-यदीति । अवयवादनुमानादिति । अवयवा- त्मकत्वात्समुदायस्येति भावः । ननु नलोपार्थमेव निपातनं स्यादत आह-नलोपसिद्धये ४७. १. ५८. + ८. २. ११६. ६. ४. २७. - ६. ४. २८, २९.

·अ. ७ पा. ३ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६५ अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥ २ ॥ अनङ्लोपः । दध्ना सक्थ्नाx । शिदीर्घत्वम् । कुण्डानि वनानि* एवं वर्हि। अभ्यस्तस्य यदाहाचि यदयं नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्धधातुके [ ८७ ] इत्यज्ग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येवंजातीयकानां गुण इति । लङथ तत्कृतं भवेत् । लङर्थमेतत्स्यात् । अनेनेक् । क्नुसनोर्यत्कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्याल्लवोर्गुणे ॥ ३ ॥ यदयं त्रसिगृधिधषिक्षिपेः क्नुः [ ३. २. १४० ] इको झल्हलन्ताच्च [ १. २. ९, १० ] इति क्नुसनौ कितौ करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्ये- पंजातीयकानां गुण इति । संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो भेत्तुर्म सिध्यति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिर्न दुष्यति ॥ १ ॥ प्र०-प्रयोजनसिद्धये निपातनाश्रयणम् । अमलोपेति । अल्लापोऽन इत्यत्र षष्ठीनिर्देशेऽन्नन्ता- द्विहिते प्रत्यये लोपो विधीयमानो राज्ञ इत्यादावेव स्यान्नास्थ्ना दश्नत्यादौ । शिदीर्घत्वं च सामानीत्यादावेव स्याम्नतु कुण्डानीत्यादौ । तस्मात्षष्ठीनिर्देशे विधानविशेषणे दोषप्रसङ्गा- द्गुणो भेत्तुर्न सिध्यति । अभ्यस्तस्येति । अज्ग्रहणस्य प्रयोजनं ननक्तीत्यादौ गुणप्र- तिषेधो मा भूत् । यदि च हलादाबलघूपधत्वादगुणो न स्यानदा गुणस्य प्राप्तिरेव नास्तीति किं तनिषेधनिवारणार्थनाज्ग्रहणेन । लडमिति । लुप्ते प्रत्यये गुणप्रतिषेधनिवा- रणायाज्यहणं न ज्ञापकम् । अनेनगिति । णिजिर शौचपोषणयोरित्यस्माल्लङि तिष शप् श्लुः । द्विवचनं निजां त्रयाणां गुणः श्लावित्यभ्यासस्य गुणः । हलङ्याभ्य इति तिलोपः । प्रत्ययलक्षणेन लधूपधगुणः । क्नुसनोरित । ननु सनः कित्त्व- उ०-इति । रञ्जुश्च पनि चेत्युत्तरमेव स्यन्दिश्रन्थी पठेदित्यर्थः । वार्तिकेऽनलोप इति पाठेऽन- न्तस्य योऽलोपः सोऽनलोप इत्यर्थः । अनङ्लोप इति पाठेऽनङो लोपोऽर्थात्तत्संबन्ध्यका- रस्येत्यर्थः । शिदीर्घत्वं सर्वनामस्थाने चासंबुद्धावित्यनेन तत्रापि नान्ताद्विहिते सर्वनामस्थाम प्रत्यर्थः स्यादिति भावः । लुप्ते प्रत्यय इति। प्रत्ययलोपे संयोगाभावेन गुरुत्वाभावाल्लघूपधत्व- मस्त्येवेत्यर्थः। क्नोरेवेति। संयोगात्परत्वे सति ह्रस्वत्वरूपलघुत्वशरीरघटकसंयोगस्य प्रत्यास- स्याऽङ्गावयवस्यैव ग्रहणम् । ईदृशार्थाश्रयणे च क्नोः कित्त्वं ज्ञापकम् । यद्वा भूतपूर्वलघुत्वमाश्रित्य गुण इति भावः । परे तु ‘सृजिदृशोझल्यमकित्सनि ' इति लघुन्यासेन सिद्ध इको झल्हल- ४७. १. ७५, ६. ४. १३४. ७. १. ७२, ६. ४. ८.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- धातोर्नुमः कथं रज्जेः स्यन्दिनमोनिपातनात् । अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥ २ ॥ अभ्यस्तस्य यदाहाचि लङथै तत्कृतं भवेत् । क्नुसनोर्य कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्याल्लघोर्गुणे ॥ ३ ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ॥ ७ । ३ । ८७ ॥ अभ्यस्तानामुपधाह्रस्वत्वमचि पस्पशाते चाकशीमि वावशतीरिति दर्शनात् ॥ १ ॥ अभ्यस्तानामुपधाह्रस्वत्वमाचे वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पस्पशावे चाक- शीमि । वावशतीरिति प्रयोगो दृश्यते । कपोतः शरदं पस्पशाते । अहं भुवनं चाकशीमि । वावशतीरुदाजदिति । बहुलं छन्दस्यानुषग्जुजोषदिति दर्शनात् ॥ २ ॥ बहुलं छन्दसि वक्तव्यमुपधाह्रस्वत्वम् । किं प्रयोजनम् । आनुषग्जुजोष- दिति दर्शनात् । यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् । यापधाहस्वत्वमुच्यते प्र०-ममभावार्थ स्यात्सिसृक्षति दिदृक्षत इति कथं ज्ञापकम् । यद्य- तावत्प्रयोजनं स्यात्सृजिदृशोभेल्यमकित्सनोरित्येव ब्रूयात्तस्माद्गुणप्रतिषेधार्थमपि कित्त्वं ज्ञापकमेव । किंतु धिप्सति धीप्सतीत्यत्र नलोपार्थ सनः कित्त्वं स्यादिति कोरेव कित्त्वं ज्ञापकम् । नाभ्यस्तः । अभ्यस्तानामिति । गुणप्रतिषेधमविधाय ह्रस्वत्वमेव विधेयं सर्वेष्टसिद्धय इति भावः । कि प्रयोजनमिति । गुणनिषेधे ह्रस्वे चाविशेषं मत्वा प्रश्नः । पस्पशात इति । स्पशिर्वार्तिककारवचनादपठितोऽपि धातुस्तस्माल्लेव्यत्य- येनाऽऽत्मनेपद टेरेत्वं लेटोऽडाटावित्याः शपो बहुलं छन्दसीति श्लुर्विचनम् । चाक- शीमीति । काश दीप्तौ यङ्लुक् लट् मिप शप्लुक् । यङो वेतीडागमः । वान शतीरिति । वा” शब्दे । यडलुक लट् । शतृ ङीप् । जुजोषदिति । जुषी प्रीतिसेवनयोः । लेट् व्यत्ययेन परस्मैपदं तिप् इतश्च लोपः परस्मैपदेष्वितीकार- लोपो लेटोऽडाटावित्यड् व्यत्ययेन शपः श्लुः । द्विवचनं गुणे कृते ह्रस्वाभावः । यदि तीति । यदि गुणनिषेधं प्रत्याख्यायोपधाह्रस्वो विधीयते तदा नतीति गुण- उ०-न्ताच्चेति सामान्यतोऽतिदेशस्य गुणप्रतिषेधार्थत्वमिति भाष्याशयः। इको झल्हलन्ताच्चेति प्रकरणे रुदविदेति सूत्रेण विहितं सनः कित्त्वमपि ज्ञापकं बोध्यम् । नाभ्यास्तस्य। गुणनिषेधविधौ सत्येवोपधाह्रस्वत्वं वक्तव्यमिति वार्तिकार्थनमं निर- स्यति—गुणप्रतिषेधमिति । गुणे तस्य ह्रस्व इकि नेनिजतीत्यादिसिद्धिरिति भावः । अवि. शेषमिति । नेनिजतीत्यादावित्यर्थः। उपधा नास्तीति । जाप्तेऽपि ह्रस्वे रूपासिद्धिरेवे.

·अ.७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६७ प्रियां मयूरः प्रतिनतीवि यहत्त्वं नरवर नतीपि हृष्टः अत्र गुणः पाप्नोति । तस्मानार्थ उपधाह्रस्वत्वेन । कस्मान्न भवति । पस्प- शाते चाकशीमि वावशतीरिति । स्पशिकशिवशयः प्ररुत्यन्तराणि । भूसुपोस्तिङि ॥ ७ । ३ । ८८ ॥ भूसुवोः प्रतिषेध एकाग्रहणं बोभवतीत्यर्थम् ॥ १ ॥ भूसुवोः प्रतिषेध एकाग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । बोभवतीत्यर्थम् । इह मा भूत् । बोभवति । यद्यकांग्रहणं क्रियते अभूत् अत्र न प्राप्नोति । क तर्हि स्यात् । मा भूत् । तस्मानार्थ एकाग्राहणेन । कस्मान्न भवति । बो- भवतीति । बोभूत्वित्येतन्नियमार्थं भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यति । क्व मा भूत् । बोभवतीति । प्र०-रपरत्वयोः कृतयोर्हस्वभाविन्युपधा नास्तीति रूपं न सिध्यतीति गुणनिषेध एव ज्यायान् । ननु परत्वाद्गुणं बाधित्वा ह्रस्वो भविष्यति । सकृद्गतौ विप्रतिषेध इति पुनर्गुणो न भविष्यति । एवं तर्हि पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्गुणः स्यात् । स्पशिक- शिवशय इति । स्पश बाधनस्पर्शनयोः । कश गतिशासनयोरिति केचित्पठन्ति । अन्ये तु कस गतिशासनयोरिति । तन्मतेन कशिः सौत्रो धातुः । कशेर्मुद प्रतिष्क- शश्च कशेरिति पाठात् । वश कान्तौ । भूखु० । एकाग्रहणमिति । द्विवंचने कृतेऽनेकाच्वे गुणनिषेधानवृत्त्यर्थम् । बोभवतीति । यङ्लुगन्ताल्लेट् तिप् लेटोऽडाटावित्यः । मा भूदिति । न माङ् योग इत्यप्रतिषेधादेकाच्त्वम् । अत्रैवेति । सिद्धे गुणनिषेधे निपातनं नियमार्थम् । ययेवं सोषवीतीति गुणनिषेधः प्राप्नोति । उच्यते । भाष्यं यथा तथा भवत्येव । योगापेक्षं ज्ञापकमिति वक्तव्ये नियमार्थमिति वचनादथवा नियमार्थेन निपातनेन द्वयोरपि भूसुवोर्यङ्लुकि गुणनिषेधो निवार्यते । यद्वा छान्दसो यङ्लुक् । न च 3०-स्यपि बोध्यम् । ननु परत्वादिति । इदं चिन्त्यम् । गुणस्य नित्यत्वात् । सौत्रत्वमुपपा- दयंति-कशेरिति । असु० । द्विवंचने कृत इति । उत्तरखण्डस्य भूत्वात्प्राप्तिः । भूशब्दान्तस्याङ्गस्ये- त्यर्थ इति भावः । ननु मा भूदित्यत्राप्यनेकाच्त्वाद् गुणः स्यादत आह-न माहिति । निय- मार्थमिति । भवतेश्वेद्यङ्लुकि निषेधस्तर्हि बोभूत्वित्यत्रैवेति नियम इत्यर्थः । अथवेप्ति । भूसुपोरिति यः प्रतिषेधः स यङ्लुकि चेद्बोभूस्वित्यत्रैवेति नियम इत्यर्थः । एकाज्ग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिकेन समानफलत्वाय द्विविधोऽत्र नियमश्छन्दस्येव लोट्येवेति च । अत एव वार्तिकारम्भे भाषायां गुणापत्तिदूषणं नोद्भावितमित्यके । परे त्वाहुः भाषायामस्य यङ्लुगन्तप्रयोगे दृढतरं न मानम् । बोभूत्वित्यस्य च्छान्दसेषु पाठस्तु * ७.४.६५.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तृणह इम् ॥ ७।३। ९२॥ किमर्थं तृहिरागतश्नम्को गृह्यते न तृहेरिम्भवतीत्येवोच्येत । तृणहिग्रहणं श्रमिमोर्व्यवस्थार्थम् ॥ १ ॥ तृणहिग्रहणं श्रमि कृत इम्यथा स्यात् । तहिग्रहणे हीम्विषये श्रमभावोऽनवकाशत्वात् ॥२॥ तृहिग्रहणे हि सतीम्विषये नमोऽभावः स्यात् । किं कारणम् । अनवका- शत्वात् । अनवकाश इम्भमं बाधेत । इदमयुक्तं वर्तते । किमवायुक्तम् । तृण- हिग्रहणं श्रमिमोर्व्यवस्थार्थमित्युक्त्वा तत उच्यते तृहिग्रहणे हीम्विषये श्रम- भावोऽनवकाशत्वादिति । तत्र वक्तव्यं तृणहिग्रहणं श्रमिमोर्भावाय तृहिग्रहणे हीम्विषये श्रमभावोऽनवकाशत्वादिति । तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम् । व्यव- स्थार्थमित्येव सिद्धं न बसतो व्यवस्थेति । तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥ ७ । ३। ९५॥ सार्वधातुक इति+ वर्तमाने पुनः सार्वधातुकग्रहणं किमर्थम् । पुनः सार्वधातुकग्रहणमपिदर्थम् ॥ १ ॥ प्र०-सुवो यङ्लुगन्तस्य छन्दसि प्रयोगः। भाषायां तु क्वचिद्यङ्लुक् न सर्वत्र । तृणह इम् । किमर्थमिति । तृहू इत्यस्य निवृत्त्यर्थो विकरणनिर्देशो न भवति ततः परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य विकरणेन व्यवधानादिति प्रश्नः । न हसत इति । व्यवस्थार्थमित्येवं ब्रुक्सा पूर्व श्रमोभावः पश्चादिमित्युक्तं भवति । श्रमोभावायेति तूच्यमाने क्रमो न प्रदर्शितः स्यात् । तुरु० । अपिदर्थमिति । नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुक इति सार्वधा- तुकग्रहणं पिद्विशेषणसंबद्धमिति तदनुवृत्तौ पितोऽप्यनुवृत्तिः स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थम- न्यत्सार्वधातुकग्रहणमित्यपितोऽपीड्र भवति । हल्ग्रहणमनुवर्तते नहि तत्सार्वधातु- उ०-यड्लुकश्छान्दसत्वादेव तदाह-भाषायां त्विति । तृणह इम् । तृहू इत्यस्येति । न चास्यैव यङ्लुगन्तस्य व्यावृत्त्यर्थ स्यादिति वाच्यम् । सानुबन्धकत्वेनास्याग्रहणमित्यत्र तात्पर्यात् । यङ्लुक्सत्त्वे मानाभावाच्च । भाष्येऽनवकाशत्वादिति । न च श्नमि कृते तन्मध्यपतितन्यायेनेमोऽवकाशः । मिदचोऽन्त्यादित्येकवाक्यतया तहोऽन्त्यादच अकारात्पर इमित्यर्थेन श्नमि ऋकारस्या- न्त्यत्वाभावेन तदप्राप्तेः पुनर्वाक्यार्थे तु न मानम् । अनेनैव न्यायेनेमि इनमोभावः । तदेव ध्वनयन्नाह-श्रमिमोर्भावायेति। न ह्यसतो व्यवस्थाऽस्तीति च । यद्वा तत्कालेऽवश्यंप्रा- प्तिसत्त्वेन तदप्राप्तिविषयेऽवकाशाभावेनानवकाशत्वमित्यर्थः। पूर्वमिति । व्यवस्थार्थमित्यनेन श्नमिमोर्भावः क्रमश्च दर्शित इति भावः । तुरुस्तु० । नन्वेवं हल्ग्रहणस्यापि निवृत्तिः स्यादत आह-हल्ग्रहणमिति । उतो + ७.३.८७.

·भ.७ पा. ३ आ. २] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ६६९ अपिदर्थोऽयमारम्भः । अधिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमध्रिगो । बहुवचने झल्येत् ॥७ । ३ । १०३ ।। अतो दीर्घाद्बहुवचन एत्त्वं विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ अतो दीर्घाद्वहुवचन एत्त्वं भवति विप्रतिषेधेन । अतो दी? याने सुपि च [१०१, १०२] इत्यस्यावकाशः वृक्षाभ्याम् प्लक्षाभ्याम् । बहुवचने झल्येदित्य- स्यावकाशः। वृक्षेषु प्लक्षेषु। इहोभयं प्राप्नोति । वृक्षेभ्यः प्तक्षेभ्यः । एत्वं भवति विप्रतिषेधेन । अम्बार्थनद्योर्हस्वः ॥ ७ । ३। १०७ ॥ इलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । अम्बाडे अम्बाले अम्बिके । तल्हस्वत्वं वा ङिसंबुद्धयोः । तल्ह्रस्वत्वं वा ङिसंबुद्धयोरिति वनव्यम् । देवत देवते । देवतायाम् देवते। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । स कथं न वक्तव्यो भवति । अम्बार्थ द्वयक्षरं यदि । यद्यम्बार्थं यक्षरं गृह्यते । तत्तर्हि ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् । अवश्यं छन्दसि ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् । उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो युवतय इत्येवमर्थम् । प्र०-कग्रहणेन सह निर्दिष्टं यतस्तन्निवृत्तौ हलो निवृत्तिः स्यात् । शमीध्वमिति । श्रम रन्त वितण्यर्थात्प्रेषे लोट् । व्यत्ययेनाऽऽत्मनेपदम् । शप तस्य बहुलं छन्दसीति लुक । अम्बा० । डलकवतीनामिति । अर्थगतेन स्त्रीत्वेनाम्बार्थाः शब्दा निर्दिष्टाः श्रुत्यपेक्षया वा स्त्रीत्वेन निर्देशः। असंयुक्तानां च डलकानां ग्रहणादक्कालेति जस्ता भवत्येव । देवत इति । ङौ ह्रस्वे कृते ङ्याग्रहणेऽदीर्घ इति स्थानिवत्त्वनि षेधादाम्याडागमौ न भवतः । अम्बामिति । व्यच एवाम्बार्थस्य ग्रहणादडलक वतामर्थात्प्रतिषेधः कृतो भवति । अवश्यमिति । व्यत्ययो बहुलामति दीर्घस्य ह्रस्वः । उ०-वृद्भिरित्यतः। ननु शमिरकर्मकस्तत्कथं पशुविशसनप्रत्यायकतया सकर्मकोऽत आह-गमे रिति । शविति । अत्रापि व्यत्ययेनेत्यपकृष्यते । श्यनविकरणो हि शमिः परस्मैपदी च । अम्बार्थः । ननु शब्दस्य विशेष्यत्वात्स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽनुपपन्नोऽत आह-अर्थगत- नेति । अम्बा माता । श्रुत्यपेक्षयेति । श्रुतिशब्द एव विशेष्योऽध्याहर्तव्य इत्यर्थः । असं. युक्तानामिति । अत एव प्रत्याख्यानेन फलैक्यम् । भाष्ये व्यक्षरामिति । व्यञ्जनसहितोऽ- जत्राक्षरं व्यजम्बार्थेति सूत्रं पाठ्यम् । प्रतिषेधाच्चेदं लध्विति भावः । तत्तीति । तलन- स्वत्वं वेत्येतत् । तलन्तस्य ह्रस्वत्वं वेति तदर्थः । पूर्ववदेवेति । अर्थगतं पूजायोतकं बहुत्वं ·1 ३७० उद्योतसमक्तप्रदीपसमुद्रासिते- मातॄणां मातच्पुत्रार्थमहंते । मातृणां मातादेशी वक्तव्यः पुत्रार्थमहते । गार्गीमात वात्सीमात । हस्पस्य गुणः॥ ७।३।१८। इह कस्मान्न भवति । नदि कुमारि किशोरि बालणि गलबन्धु । हस्व- वचनसामर्थ्यात्+ । अस्त्यन्यस्ववचने प्रयोजनं पृथग्विमात मोश्चीचरमिति । शक्यं पृथग्विभक्तिरनुच्चारयितुम् । कथम् । एवमयं धूयात् । अम्बाथाना हरवः नदीह्रस्वमोर्गुण इति । यद्येवमुच्यते जसि च [ १०९ ] इत्यत्र नेथा अपि गुणः प्राप्नोति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । अम्बार्थनद्योह्रस्वः । ततो हस्वस्य । हस्वस्य च ह्रस्वो मवति । किमर्थमिदम् । गुणं वक्ष्यति साधना- र्थम् । ततो गुणः । गुणश्च भवति हस्वस्येति । अथवा हस्वस्य गुण इत्यत्रा- म्बार्थनधोहस्व इत्येतदनुवतिष्यते । प्र०-मातृणामिति । पूर्वपदे बहवो मातृशब्दा इवि बहुवचनं मातृशब्दस्य मातजादेशो वक्तव्यो यो मातृशब्दः पुत्रार्थ पुत्रमभिधातुमुपादीयते । बहुव्रीहौ च वर्तिपदैरन्य- पदार्थोऽभिधीयत इति तत्रैवायं संबुद्धौ मातजादेशः । गागामातेति । गार्गी भाताऽ- स्येति बहुव्रीहौ नवृतश्चेति कप् येन नाप्राप्त इति मातथा बाध्यते यः पुत्रः श्लाघ्य- गुणत्वात्कुलसंभूतया मात्रा व्यपदेशमर्हति तत्र मातजादेशो नान्यत्र। गर्गवत्साभ्यां गर्मा- दियञ् यत्रश्चेति ङीप् । ह्रस्व० । इह कस्मादिति । ह्रस्वविधानं नया गुणविध्यर्थमेव स्यात् । पृथ- गिति । यद्यम्बार्थानां ह्रस्व इत्युक्त्वा नया गुणो ह्रस्वस्य चेत्युच्यते तदा पृथगु चारयितव्या भवति । एवमयं ब्रूयादिति । ह्रस्वं विधाय गुणे विधीयमाने प्रक्रि यागौरवं भवतीति लाघवार्थ साक्षादेव गुणं विदध्यात् । नद्या अपीति । एकस- मासनिर्देशाद्वयोरपि नदीह्रस्वयोरनुवृत्तिप्रसङ्घात् । ह्रस्वस्य चेति । ह्रस्वस्य चेत्य- उ०-शब्द आरोप्य बहुवचननिर्देश इत्यर्थः। पूर्वपदे षहव इति पाठेतु सति पूर्वपद उत्तरपदभू- तास्ते बहव इत्यर्थः । कथं मातृशब्दस्य पुत्रार्थाभिधानायोपादानमत आह-बहुव्रीहौ चेति । अईत इत्यस्योपयोगमाह—यः पुत्र इति । इलाध्यत्वादिति । एतच्चाहः प्रशंसायामिति प्रशंसायां विहितशतृप्रयोगाल्लभ्यते । पुत्रार्थमर्हत इत्यत्र सापेक्षत्वेऽप्यत एव मिपातनात्समासः। नान्यत्रेति । यत्र पितुरसंविज्ञानेन मात्रा व्यपदेशस्तत्र न भवतीत्यर्थः । हस्वस्य । ननु नदीत्यादौ ह्रस्वविधानाद्गुणो न भविष्यतीत्यत आह-स्थविधान- मिति। पृथगिति । तथा च गौरवं स्यादित्यर्थः । एवं च तत्परिहारायैवमुच्यत इति साम- च॑क्षयान्नदीत्यादौ गुणः स्यादेवेति भावः । नन्वेवं निर्देशस्य यथान्यासेन समानत्वाठायचा- भामेनैवं ब्रूयादित्ययुक्तमत आह—ह्रस्वं विधायति । साक्षादेवति । तदविधानाच्च + ७. ३. १०७.

·अ. ७ पा. ३ आ.२] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽधिकारः। ३७१ मसि च ॥ ७ । ३। १०९॥ जसदिए छन्दति वाषचन प्राङ् णौ चन्युपधायाः ॥१॥ जसादिषु च्छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किमविशेषेण । नेत्याह । पाङ् णौ चङयुपधाया। किं प्रयोजनम् । अम्बे दर्षि शतक्रत्वः पश्वे नभ्यः किंकिदीव्या ॥ २ ॥ अम्बे अम्ब । दर्वि दर्वे । शतकत्वः शतकतवः । पश्वे पशवे । किकिदी- व्या किकिदीविना । घेडिंति ॥ ७ । ३ । १११ ॥ धेर्जिति गुणविधाने डीसार्वधातुके प्रतिषेधः ॥ १ ॥ पेडिति गुणविधाने डीसार्वधातुके प्रतिषेधो वक्तव्यः । पटवी मृद्दी । कुरुत इति* ॥ प्र०-त्राम्बार्थनयोरित्यनुवर्तते । तेन नद्या ह्रस्वे कृते तस्य गुणबाधनाय ह्रस्व एव क्रियते । अथवेति । सिद्धे ह्रस्वे पुनरनुवृत्त्या तद्विधानं गुणबाधनार्थम् । जसि च । जसादिष्विति । आदिशब्दः प्रकारवाची । प्रकरणेऽस्मिन्येषु कार्य विधीयते ते जसादय इति पूर्वयोगनिर्दिष्टानामपि ग्रहणम् । वीति । कृदि- काराधक्तिन इप्ति पक्षे डीविधानात्सिध्यति रूपद्वयं डीविकल्पं त्वनपेक्ष्यैतद्रुक्तम् । 'शतक्रत्त्व शति । जसि चेति गुणाभावपक्षे प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घोऽपि वा छन्द- सीति वचमान्न भवतीति यणादेशः प्रवर्तते । किकिदीविशब्दः कृविष्वित्युणादिषु निपातितः। घेः । कुरुत इति । शेषो ध्यसखीप्ति यस्य नदीसंज्ञा नास्ति स घिसंज्ञ इप्ति 3०-गुणाभावोऽनुमीयत इत्यर्थः । तेन नया इति। अम्बार्थानां पुनर्व्हस्वविधानप्रयोज- नाभावान्नदीविषयमेतद्धस्वविधानमित्यर्थः'। मातृशब्द तो ङीति गुणबाधोऽपि स्यादिति 'नंदीग्रहणमात्रमनुवर्तत इति तत्त्वम् । पुनरमुवृत्यति । पाक्यभेदेनेत्यर्थः । अम्बार्थ- मयोर्गुण इत्येव सिद्धे ह्रस्वविधानसामर्थ्यान्न गुण इति कश्चित्तन्न । इक्परिभाषोपस्थि- तावम्बत्यादी गुणानापत्तेः । तदनुपस्थितौ तु मातृवाचकानसशब्देऽपि गुणापत्तेः। तस्य नपुं- संकत्वेऽपि पो इतिवत्यक्षे 'गुणापत्तिरिति बोध्यम् । असि च । प्रकारः सादृश्यम् । तच्चैकप्रकरणनिर्दिष्टत्वनिबन्धनम् । किकिदीविः पक्षि- 'विशेषः । अनपेक्ष्यति । तदा धेकमन्तोदान्तं स्यात् । आशुदात्तमेव प्रयोगद्वयमिष्यत इति 'भाष्यदिभिप्रायं मन्यते। िित । ननु कुसशब्दस्थालिङ्गस्य कथं घिसंज्ञा । 'यू व्याख्यावित्यपेक्षया + ७. ४. १. + ७. ३.६१०७१०८१०९,१११, १२०. x ४. १. ४४. १.२.४.

·३७२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- सुबधिकारासिद्धम् ॥ २ ॥ सुविति वर्तते । क्व परुतम् । सुपि च बहुवचने झल्येत् [ १०२; १०३] इति । याडापः॥७।३। ११३॥ इह अतिखट्वाय अतिमालायेति ह्रस्वत्वेx कृते स्थानिवद्भावाद्याट् पा- प्नोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । याइविधानेऽतिखट्वायेत्यप्रतिषेधो ह्रस्वादेशत्वात् ॥ १ ॥ याइविधाने अतिखट्वाय अतिमालायेत्यपतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽ- पतिषेधः । याट् कस्मान्न भवति । ह्रस्वादेशत्वात् । ह्रस्वादेशोऽयम् । उक्त- मेतन्याग्रहणेऽदीर्घ इति+ । अथेदानीमसत्यपि स्थानिवद्भावे दीर्घत्वे : रुत आप्चासौ भूतपूर्व इति कृत्वा याट् कस्मान्न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । ननु चेदानीं सत्यपि स्थानिवद्भाव एतया परिभाषया शक्य- मुपस्थातुम् । नेत्याह । न हि तदानीं क्वचिदपि स्थानिवद्भावः स्यात् । प्र०-कुरुशब्दो घिः । याडा० । अतिखट्वायेति । खट्वामतिक्रान्त इति प्रादिसमासे ह्रस्वे च कृते चतुर्थ्येकवचनस्य डेर्य इति प्राप्नोति याडाप इति च । तत्र परत्वाद्याट्मा- प्नोति तत्र कृते दीर्घत्वे चातिखट्वायै देवदत्तायति प्रसङ्गः । ह्रस्वादेशत्वादिति । यतो ह्रस्वादेशः कृतस्ततो रूपभेदादाग्रहणेन तस्य ग्रहणाभावात्स्थानिवत्त्वं नास्ती- त्याह-उक्तमेतदिति । लक्षणेति । अकारस्य दीर्ध सत्या इति लाक्षणिक रूप- मिति न तस्य ग्रहणम् । ननु चेति । ड्याब्ग्रहणेऽदीर्घ इति न वक्तव्यमिति चोद्यते नेत्याहेति परिहारः । उ०-शेषविज्ञानात् । अत आह-शेषो घीति । याडापः । परत्वादिति । नित्यत्वेनोत्कृष्टत्वादित्यर्थः । लाक्षणिकं रूपमिति । नचैवं खट्वाया इत्यत्र सवर्णदीर्घ लाक्षणिकत्वमिति तत्रापि न स्यात् । आदिव. द्भावेन प्रवृत्तेः । किंच यत्र लक्षणप्रवृत्तिं विना तद्रूपासंभवस्तदेव लक्षणप्रतिपदोक्त- परिभाषानिषेधविषयः । नचैतत्तथा । एकादेशतः प्रागपि तद्रूपसत्त्वात् । अत एवाऽऽका- रप्रश्लेषेण वार्तिकप्रत्याख्यानेऽपि न दोष इति बोध्यम् । यत्तु तत्पक्षेऽङ्गस्याऽऽब- न्तविशेणत्वेनाऽऽबन्ताङ्गाभावान्न दोषः । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमसत्त्वादिति । तन्न । अतिखट्वायेत्युदाहरणविषयवार्तिकस्य तत्प्रत्याख्यानाय प्रश्लेषस्य च वैयर्थ्यापत्तेः । स्थानिवद्भावेऽपि प्राप्त्यभावात् । किंचैवं खट्वाया अर्धेऽर्धखटायामित्यादौ याडनापत्ति- रिति दिक् । ४१. २. ४८. + १. १. ५६. - ७. ३.१०२.

·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ६७३ डेराम्नयानीभ्यः ॥ ७।३।११६॥ इदुद्भयामाम्विधानमौत्त्वस्य परत्वात् ॥ १ ॥ इदुद्भयामाम्विधेयः । शकट्याम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । औत्त्वस्य परत्वात् । परत्वादौत्त्वं प्राप्नोति । योगविभागात्सिद्धम् ॥ २ ॥ योगविभागः करिष्यते । राम्नद्यान्नीभ्यः । तत इदुद्याम् । इदुद्यामु- तरस्य डेराम्भवतीति । शकटचाम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । तत औदच्च घेः । औदच्च घेः॥ ७ । ३। ११८, ११९ ॥ औत्त्वे योगविभागः ॥ १ ॥ औत्वे योगविभागः कर्तव्यः । औत् । औद्भवतीदुद्याम् । ततोऽच्च घेरिति । अकारश्च भवति घेरिति । किमर्थी योगविभागः । सखिपतिभ्यामौत्त्वार्थः ॥ २ ॥ सखिपतिभ्यामौत्त्वं यथा स्यात् । सख्यो पत्योः । एकयोगे ह्यप्राप्तिरत्त्वसनियोगात् ॥ ३ ॥ एकयोगे हि सत्यौत्त्वस्यापाप्तिः । किं कारणम् । अत्त्वंसंनियोगात् । अ- प्र०- हे० । शकट्यामिति । शकटिशब्दस्य ङिति ह्रस्वश्चति वा नदीसंज्ञा विधाना- त्तदभावपक्षे घिसंज्ञायां शकटाविति भवति । नदीसंज्ञापक्षे तु परत्वादौत्वं प्राप्नोति । आमोऽवकाशः कुमार्यामिति । औत्त्वस्यावकाशः सख्यो पत्याविति । अत आह---- इदुद्भयामिति । पूर्वविप्रतिषेध आश्रयणीय इत्यर्थः । ननु कृत औत्व पुनःप्रस- विज्ञानादाम् भविष्यति । पुनरौत्त्वं न भविष्यति । चक्रकेष्विष्टतो व्यवस्थापनात । नेतदस्ति । द्रव्यपदार्थपक्षे सकृद्गतपरिभाषयाऽऽम्न स्यात् । योगविभाग इति । हदुझ्यामित्यत्र योगे नदीग्रहणानुवृत्त्या सख्यौ पत्यावित्यत्राऽऽमोऽप्रसङ्गः । औदच्च० । औत्त्व इति । एकयोगे त्वत्त्वौत्त्वयोः संनियोगाशष्टत्वायत्रात्त्वं तत्रौत्त्वं स्यात् । सख्यौ पत्याविति । असखीति प्रतिषेधात्पतिः समास एवेति नियमाञ्चा- नयोर्नास्ति घिसंज्ञा। अस्त्र्याख्यत्वाच्च नदीसंज्ञा नास्ति । यदा सखिशब्दः स्त्रियां वर्तते तदा सख्यशिश्वीति भाषायामिति ङीषा भाव्यम् । पतिशब्दस्य तु स्त्रीवृत्तयज्ञसंयो- उ०- डेराम् । शकट्यामितीति । अत्र प्रयोगे शकटिशब्दस्येत्यर्थः । ननु योग- विभागे सख्यावित्यादावप्याम् स्यादत आह—इदुद्भयामित्यत्रेति । औदच्च । सखिपत्योः स्त्रियां वृत्तौ कथं भाव्यं तत्राऽऽह-यदा सीति । एवं च तस्य सख्यामित्येवेति भावः। यज्ञसंयोगादन्यत्रेति । यज्ञसंयोगे हि पत्न्यामिति भवति। आयुदात्तेषु ७. ३. ११७; ११९. १. ४. ७, ८. * ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- त्वसंनियोगेनौत्त्वमुच्यते तेन यत्रैवात्त्वं तत्रैवौत्त्वं स्यात् । न वाऽकारस्यानन्वाचयवचनाद्यथा क्याडि सलोपः॥४॥ न वार्थ औत्त्वे योगविभागेन । किं कारणम् । अकास्यान्वाचयवचनात् । प्रधानशिष्टमौत्त्वमन्वाचयशिष्टमत्त्वं यथा क्यङि सलोपः। तद्यथा। प्रधानशिष्टः क्यङ् प्रातिपदिकमात्राद्भवति यत्र च सकारस्तत्र लोपः+। अत्त्वे टाप्प्रतिषेधः॥५॥ अत्त्वे टापः प्रतिषेधो वक्तव्यः । शकटौ पद्धतौ धेनौ । अत्त्वे कृते टाप्पा- मोतिः। न वा संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् ॥ ६॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् । संनि- पातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्यति टाब् न भविष्यति । डित्करणाद्वा ॥ ७ ॥ प्र०-गादन्यत्र डिति ह्रस्वश्चेति पक्षे नदीसंज्ञेति पत्यामिति भवति । न वेति । अन्वाचये चशब्दः। इदुद्भयां परस्य डेरौद्भवति । यत्र तु धिसंज्ञाऽस्ति तत्र तस्यात्त्वमिति । अत्त्वान- पेक्षमौत्त्वं प्रधानशिष्टम् । अत्त्व इति । टापि सत्यौङ आप इति शीभावः प्राप्नोति। यदा तत्र सामान्यग्रहणार्थो ङकारो वर्णनिर्देशो वा । यदा तु पूर्वाचार्यनिर्देशस्तदा प्रथ- माद्वितीयाद्विवचनयोरेव शीविधानादस्याप्रसङ्गः । अन्ये टापि याटप्रसङ्गमाहुः । न वेति । या सेत्यादौ टाब्भवति त्यदाद्यकारष्टाब्विधेरिति दोषेषु परिगणनात् । डित्करणाद्दति । अन्तोदात्तेषु स्वरभेदोऽपि नास्ति डित्त्व उदात्तनिवृत्तिस्वरेण भाव्यम् । अडित्त्वे त्वेका- देश उदात्तेनोदात्त इति । ननु डित्त्वे सख्यौ पत्याविति टिलोपप्रसङ्गः । नैतदस्ति । औड्रडिच्च घेरिति न्यासः क्रियते पत्यावैश्वर्य इति निपातनाद्वाऽघेष्टिलोपाभावः । विशतावित्यत्र ति विशतेर्डितीति तिलोपो भवति । नस्तद्धित इति योगविभागात् । तद्धित इत्यत्र ति विशतेर्डितीति न इति चानुवर्तते । टिरित्येतत्तु नानुवर्तते । उ०-स्वरभेदप्रसङ्ग एव न । अन्तोदात्तेष्वपि नेत्याह-डित्त्व इति । तित्त्वप्रयुक्तं स्वरितत्त्वं तु नात्र । तितिप्रत्ययग्रहणात् । प्रत्ययाप्रत्यययोरित्येव सिद्धे पुनः प्रत्ययग्रहणेनौप- देशिकप्रत्ययत्ववत एव ग्रहणादिति भावः । अघेरिति । सामान्यापेक्षं ज्ञापकमिति भावः । वस्तुतः शड्कैवायुक्ता । इदुद्भ्यामुत्तरस्य डेरौत् । घेः परस्य तु स डिदित्यर्थात् । योगविभागादिति । तद्धित इति विभज्य तत्र ति विशतेर्डिति न इति चानुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयमिति भावः । टेरित्येतदिति । तस्य टेक्षिति लोप इति स्वातन्त्र्येणैवार्थो नतु तद्धित इत्येतदेकवाक्यतयेति भावः । अल- + ३. १. ११. - ४. १.४.

·अ. ७पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३७५ अथवा डिदौकारः करिष्यते । औ डिच्च घेः। आगे नाऽस्त्रियाम् ॥ ७ । ३। १२० ॥ किमर्थमस्त्रियामित्युच्यते नाऽऽको ना पुंसीत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः त्रपु- मा जतुना । नुमा सिद्धम्+ । नैवं शक्यम् । इह हि अमुना ब्राह्मणकुलेनेति मुभावस्यासिद्धत्वानुम्न स्यात् । अस्त्रियामिति पुनरुच्यमाने न दोषो भवति । कथम् । वक्ष्यत्येतन मु टादेश इति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिषिरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्थाध्या- यस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः ॥ प्र०-अतद्धितानां डित्करणसामर्थ्यात् । यथैव ह्यभस्य लोपो भवत्येवमतद्धितेष्वपि । आहो । किमर्थमिति । आङो ना पुंसीत्युच्यमाने मात्रालाघवं भव- तीष्टं च सिध्यतीति प्रश्नः । नुमति । इकोऽचि विभक्तावित्यनेन । अमुनेति । पुंसीत्युच्यमाने नपुंसके नाभावो न स्यान्नुमपीग्लक्षणो मुत्वस्यासिद्धत्वान्नास्ति । न मु टावेश इति । टाया आदेशष्टायामादेश इत्यनेकविभक्त्यन्तसमासाश्रयेण नाभावे कर्तव्ये ने च परतो दीर्घ मुत्वस्य सिद्धत्वादिलक्षणो नाभावो भवत्यतो दीर्घा यत्रि सुपि चेति दीर्घत्वं न भवतीति सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च तृतीयः समाप्तः । उ०-द्धितानामिति पाठे यथाऽतद्धितानां डा इत्यादीनां डित्करणसामर्थ्यात्सिद्धान्तेऽभत्वेऽपि टिलोपस्तथाऽतद्धितत्वेऽपि भविष्यतीति तदनुवत्तावपि न क्षतिरित्यर्थः । क्वचित्तु तद्धितानामिति पाठः । यथा इमतुपादितद्धितेऽभत्वेऽपि लोपस्तथौडादावतद्धितत्वेऽपि लोप इत्यर्थः । क्वचित्तु तत्सामर्थ्यादेवोभयवैकल्येऽपि डादौ लोप इति बोध्यम् । आडो नाs० । ननु नमुन इत्यस्य तन्त्रेण नाभावे नकारे च कृते कर्तव्ये च मुत्वं नासिद्धमित्यर्थान्नपुंसके नुमा सिद्धमित्यत आह-भाष्ये वक्ष्यत्येत. दिति । एवं च वार्तिकैकवाक्यतया सूत्रेऽपि नाभावे कृते कर्तव्य इत्येवार्थ इति भावः । किंचैवमस्मै कुलाय अमू कुले इत्याद्यसिद्धिः । न मु न इति सूत्रविषये पूर्व विभक्तिनिमित्तकार्याप्रवृत्तौ मुत्वे तस्य नकारविषये कमपि प्रत्यसिद्धत्वाभावेन विभक्त्यादेशं प्रत्यसिद्धत्वेऽपि वा परत्वन नुमापत्तेरिति सर्वेष्टसिद्धिः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकं पादश्च समाप्तः । ६. ४. १४३. + ७. १. ७३. * ८. २. ३.

·७ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- णौ चङयुपधाया ह्रस्वः॥ ७ । ४ । १ ॥ अथ णिग्रहणं किमर्थं न चङयुपधाया ह्रस्व इत्येवोच्येत । चङयुपधाया ह्रस्व इतीयत्युच्यमाने अलीलवत् अपीपवत् ऊकारस्यैव ह्रस्वत्वं प्रसज्येत । नैत- दस्ति प्रयोजनम् । वृद्धिरत्र बाधिका भविष्यति । वृद्धौ तर्हि कृतायामौकार- स्यैव ह्रस्वत्वं प्रसज्येत । नतदस्ति । अन्तरङ्गत्वादत्रावादेशो भविष्यति+। न हीदानीं ह्रस्वभाविन्युपधा भवति । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यम् । प्र०- जो चङ-युपधायाः । अथ णिग्रहणमिति । ह्रस्वग्रहणादुपधाग्रहणाच्च चङा णिराक्षिप्तो नह्यण्यन्तानां चङि ह्रस्वभागुपधाऽस्ति । ह्रस्वश्रुत्या ह्यच्परिभाषोपस्था- नादच उपधाया ह्रस्वेन भाव्यम् । न श्रिद्रुस्रुधेट्श्वीनामजुपधा । कमिगुप्योस्तु ह्रस्व एवोपधा । तत्र णावन्तरगत्वावृद्ध्यादिषु कृतेषु चड्युपधा ह्रस्वभाङ् नास्तीति सामर्थ्याच्चङि यः प्रत्ययस्तस्मिन्नुपधाया ह्रस्वो विज्ञास्यत इति प्रश्नः । इतरो यथाश्रुतसंभवाच्चङि यः प्रत्यय इत्यध्याहारो न युक्त इति वचनादन्तरङ्ग- मपि वृद्धयादि ह्रस्वो बाधेतेति मत्वाऽऽह-चङ-युपधाया इति । इतरस्तु चङि यः प्रत्ययस्तस्मिन्नुपधाया इत्यध्याहारेण सूत्रार्थसंभवादयुक्ताऽन्तरङ्गबाधेति मत्वाऽऽह- वृद्धिरत्रेति । इतरो ह्रस्वस्यानवकाशतां मत्वाऽऽह-औकारस्येति । नन्वेवं वृद्धि रनर्थिका स्यात् । एतदेव तर्युच्यते वृद्धयाऽत्र न भाव्यमभ्युपगम्य तु वृद्धिरुच्यते । वृद्धौ तर्हि कृतायामिति । अपवादत्वाद्धि ह्रस्वो वृद्धेर्बाधक आवादेशस्य चेति । इतरो वाक्याध्याहारेण ह्रस्वस्य सावकाशतां मत्वाऽऽह नैतदस्तीति । इतरो यथाश्रतुसंबन्धसंभवादनवकाशतामेव मत्वाऽऽह-नहीदानामिति । ननु वृद्धिं बाधित्वा भवतूकारस्य ह्रस्वस्तस्मिस्तु कृते बाधितत्वान्मा भूवृद्धिः । गुणस्तु केन उ०- णौ चङि० । ह्रस्वग्रहणादिति । ह्रस्वविधानादित्यर्थः । विधेयसमर्पकह्रस्व- ग्रहणेन तल्लिङ्गाच्परिभाषोपस्थानादिति यावत् । वृद्धयादिष्विति । आदिनाऽवादि । अदीदपदित्यादौ पुक् च । चङि यः प्रत्यय इति । स च णिरेवेति णिग्रहणम- नर्थकमित्यर्थः । यथाश्रुतेति । अनुपसंजातविरोधन्यायादिति भावः । अयमेव सिद्धा- न्त्याशयः । भाष्य ऊकारस्यैवेति । न त्वपीपचदित्यादाविति भावः । नन्वेवमिति । यद्यौकारस्य ह्रस्व उकारस्तर्हि प्रतिपत्तिगौरवपरिहारायोकारस्य ह्रस्वोऽस्त्वित्याशयः । अत्र वदन्ति-वृद्धिशास्त्रमर्थवदेवान्यत्र । अत्र प्रवृत्तिरपि पर्जन्यन्यायेनेति चिन्त्यमि- दम् । वृद्धयाऽत्र न भाव्यमिति। आवादेशस्य चेति । वृद्धिबाधद्वारेति भावः । (x अपवादत्वाद्धीति । क्रमेण संस्कारे वृद्धिप्राप्तिकाले ह्रस्वाप्राप्त्या चिन्त्यमिदम् । पदसंस्कारे तु वक्तुं शक्यं परंतु भाष्यस्य क्रमसंस्काराभिप्रायेण प्रवृत्तिलक्ष्यते । ह्रस्व- भावः ७.२.११५. + ६.१.७८. ४ धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकस्थः ।

·अ. ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३८१ नेति ब्रूयात् । एवं वा वृद्धोपो बलीयानिति । अथवाऽऽरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधो ण्यल्लोपावियङचण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविपतिषिद्धमिति+ । तस्मादुपसंख्यानं कर्तव्यमिति । नाग्लोपिशास्वृदिताम् ॥ ७ । ४ । २ ॥ अग्लोपिप्रतिषेधानर्थक्यं च स्थानिवद्भावात् ॥ १ ॥ अग्लोपिप्रतिषेधश्चानर्थकः । किं कारणम् । स्थानिवद्भावात् । स्थानिवद्भावादत्र हस्वत्वं न भविष्यति । यत्र तर्हि स्थानिवद्भावो नास्ति तदर्थमयं योगो वक्त- व्यः । क्व स्थानिवद्भावो नास्ति । यो हलचोरादेशः । अत्यरराजत् । किं पुनः कारणं हलचोरादेशो न स्थानिवदित्युच्यते । अजादेशः स्थानिवदित्यु- प्र०-अथवेति । हलिकल्योरत्वनिपातनमंव ज्ञापकं लोपात्पूर्व वृद्धिर्भवतीति । णिलोपस्तु वाचनिकेन पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धेः पूर्व भवति । एवं पटुमारपदपपटदिति सन्वद्भाव प्रसङ्गात्प्रत्याहारग्रहणमेव ज्ञापकमाश्रयणीयम् । तेन वृद्धेः प्राग्लोपो विधेयः । नाग्लोपि० । अग्लोपीति । मालामाख्यममालदित्यादी टिलोपस्य स्थानि- वत्त्वादनुपधात्वात्प्राप्तिरेव ह्रस्वस्य नास्तीति प्रतिषेधो ऽनर्थकः । ननु प्रतिषिध्यते तत्र स्थानिवत्त्वं विलुगुपधात्वचपरनिर्हासकुत्वेष्विति । नेतदस्ति । यदर्थः स प्रतिषेध- स्तस्य र्णिच्युपसंख्यानमित्यनेन साधितत्वान्न वक्तव्यः । हलचोरादेशः इति । यथा सुधातुरका चेत्यादेशे समुदायेऽवयवस्यानादेशत्वादणो रपरत्वं न भवति । सौधा तकिरिति । तथा समुदाये स्थानिन्यवयवस्यास्थानित्वादजादेशत्वाभावान्नास्ति स्थानि- वद्भावः । किं पुनरिति । अवयवात्मकत्वात्समुदायस्य तस्मिन्स्थानिन्यवयवानामपि स्थानित्वादजादेशत्वान्न्याय्य एव स्थानिवद्भावः । तथा सदवर्य इति स्थानिक- त्वाश्रयमणो रपरत्वं भवतीति भावः इतरः पूर्वोक्तनवाभिप्रायेणाऽऽह-अजादेश उ०-एवमिति । भाष्येतस्मादुपसंख्यानमिति । यत्तु ण्याकृतिर्निर्देष्टव्यति । तन्न । जातेः पौर्वापर्याभावेन चङपर इति विशेषणेनात्र व्यक्तिपक्षस्यैवाऽऽश्रयणात् । किंच तदाश्रयणे विषयसप्तम्या एव आर्धधातुक इति सूत्र आकर उक्ततया वृद्धयादीनाम- न्तरङ्गत्वं प्रागुक्तम् , ओणेकदित्करणस्य ज्ञापकत्वं च भज्यंतेत्याहुः । नाग्लोपिशा० । अनुपधात्वादिति । हरवभाविन उपधात्वाभावादित्यर्थः । यदर्थ इति । ण्यन्तप्रकृतिकण्यन्तार्थः । फलान्तरं तु नास्त्येव तस्य । तथाप्र- योगानभिधानात् । एतदेव ध्वनयितुमत्रेदमुपसंख्यानम् । तदा कर्तव्यमिदमेवेति तात्प- र्यकम् । अवयवस्यानादेशत्वादिति । समुदाये गुणभूतत्वादिति भावः । भाष्ये 'किं पुनरित्यादिस्थानिवदिति' इत्यन्ता शङ्का । उच्यत इत्याद्युत्तरम् । अवयवाना- मपि स्थानित्वादिति । गुणानामपि प्रधानकार्याविरोधेन कार्यप्रवृत्त्यङ्गीकारादिति भावः । + ६. ४. ४८. * ६. ४. १५५. ८२ ·उपोतसमलंकृतप्रदीपसमुनासिते- ध्यतेx न चायमच एवाऽऽदेशः । किं तर्हि । अरधान्यस्य च । भग्लोविना नेत्यपि तर्हि प्रतिषेधो न पाप्नोति । किं कारणम् । असोपिना नेतुपये न चात्रागेव लुप्यते । किं तार्ह । अक् चान्यश्च । योऽत्राग्लुप्यते तदानमः पवि- षेधो भविष्यति । पथैव तर्हि योवाग्लुप्क्वे नदाश्रयः प्रविधो भवत्येवं योऽ- बाग्लुप्यते तदाश्रयः स्थानिवद्भावो भविष्यति । एवं वर्हि सिदे सति यदग्लो- पिनां नेति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयल्याचार्य इत उतरं स्थानिकद्रावो न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पूर्वत्रासिदे न स्थानिवदित्युकं + तन वक्तव्यं भवति । यद्येतज्ज्ञाप्यते आदीधपतेरादीपक: भाक्यवराववा यीवर्णयोर्दीधीवेव्योः [७. ४. ५३ ] इति लोपो न पाप्नोति । इह च यम- लुनीझत्र तिङि चोदात्तवति [ ८. १. ७१ ] इत्येष स्वरो न पाप्नोति । प्र०-इति । इतरस्त्वनुमीयमानोऽवश्याश्रयितव्यः स्थान्यादेशभाव इति मत्वाऽऽह-अग्लो- पिनामिति । इत उत्तरमिति । पञ्चपाद्यामित्यर्थः । पूर्वत्रासिद्ध इति । तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति वक्तव्यमेव । यदा ज्ञापकज्ञापिता विघयोऽनित्या इति संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु स्थानिवद्भावो भवत्येव । अचः परस्मिन्नित्यत्र विचा- रितं हलचोरादेशः स्थानिवदिति चेद्विशतेस्तिलोप एकादेश इत्यादि तत्र निर्णसं हलचोरादेशो न स्थानिवदिति । इह तु प्रतिषेधवचनमर्थान्तरज्ञापनायोक्तमिति ग्रन्थ- विरोधस्तस्मान्न्यायाश्रयेण हलचोरादेशो न स्थानिवदित्ययं पक्षो प्रायः । इह त्वम्यु- पेत्य स्थानिवत्त्वं ज्ञापकत्वमाश्रितम् । शिष्यबुद्धिव्युत्पादनायास्थितोऽपि पक्षः कश्चि- दुपन्यस्यत इत्येवं विरोधः परिहार्यः । अग्लोपग्रहणसामर्थ्याच्च समुदायलोपोऽप्यालोष आश्रीयते । केवलाग्लोपे प्रतिषेधस्याऽऽनर्थक्यात् । खट्वर्य इत्यत्र त्वेकः पूर्वपर- योरित्यवयवावेव शब्देन चोदिताविति रपरत्वं प्रवर्तते । तदुक्तम्-यो [भयोः षष्ठी- निर्दिष्टयोः स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशमिति । आदीधक इति । दीधी णिच । दीधीवेवीटामिति गुणवृद्धिप्रतिषेधस्ततो प्रबुलि णिलोपे कृते तस्य स्थानिव- उ०-अत्र दृष्टान्तमाह-तथा चेति । अनुमीयमान इति। समुदायधाराऽवषवानामित्यर्थः । नन्वित उत्तरं स्थानिवत्त्वाभावज्ञापनेऽपि ह्रस्वे कथं स्थानिवत्वाभावोऽत आह-पर- पाद्यामित्यर्थ इति । अर्थान्तरज्ञापनायेति । तद्विरुद्धार्थान्तरेत्यर्थः । ह त्वभ्यु- पेत्यति । एवं चेदं भाष्यं प्रौढ्योति भावः । अस्थितपक्षाश्रपणे फलमाह-शिष्य- बुद्धीति । अग्लोपिनां नेत्यपि तर्हि प्रामोतीत्यारभ्य एकदेश्युक्तिरिद भाष्यमिति तत्त्वम् । प्रकृतेऽनग्लोपेऽप्यग्लोपित्वाश्रयणे बीजमाह-अम्लोपिग्रहणसामादिति । आनर्थक्यादिति । मालामाख्यदममालदित्यादेरनभिधानमिति भावः । खट्वय इत्यादौ रपरत्वोपपत्तिमाह-खट्वर्य इत्यत्र विति । स्थानिवडावाभावादिति । इत उत्तस्त्र ४ १. १. ५७. + १. १.५८.

·अ. ७पा. ४ आ. 1) पातकालन्याकरणमहामायेऽङ्गाधिकारः। ३८५ नैन दोषः । यतावदुयत भादीधयतेरादीधकः आवेवयतेरावेवकः यीवर्णयो- रिति लोपो न प्राप्नोतीति यीवर्णयोरित्यत्र वर्णग्रहणसामर्थ्याद्भविष्यति । यद- प्युच्यते यत्पलुनीवत्र तिङि चोदात्तवतीत्येष स्वरो न प्राप्नोतीति बहिरङ्गो यणादेशोऽन्तरङ्गः स्वरोऽसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गः । प्राजभासमापदीपजीवमीलपीडामन्यन्तरस्याम् ॥ ७ । ४ । ३ ॥ काव्यादीनां चेति वक्तव्यम् । के पुनः काण्यादयः। काणिराणिश्राणि- प्र०-द्भावाभावाद्यीवर्णयोरिति लोपो न प्राप्नोति । यद्यप्यन्तरङ्गत्वाल्लोपः सिध्यति तथाऽपि वर्ण- ग्रहणस्यानन्यार्थस्य प्रयोजनाख्यानायोपक्षेपः । यत्प्रलुनीह्योति । तिङतिङ इति निघातो निपातैर्यद्यादीति निषिद्धः । हेरपित्त्वादायुदात्तत्वान्न विकरणस्वरो लसार्वधातुकस्वरं बाधत इति स्वराभावस्तत्र यणादेशे कृत उदात्तत्वाभावात्स्थानिवत्त्वाभावाच्च निघातो न प्राप्नोति । वर्णग्रहणसामर्थ्यादिति । वर्णग्रहणाद्भूतपूर्वगतिराश्रीयते । अन्तरङ्गत्वात्तु लोपे सिद्ध वर्णग्रहणं शक्यमकर्तुम् । तत्तु केचिज्ज्ञापकं वर्णयन्त्युत्तरत्र स्थानि- वत्त्वाभावस्य । अग्लोपिग्रहणं तु सति प्रयोजने न ज्ञापकमस्यार्थस्य । अन्तरङ्गः स्वर इति । यद्यप्युभयं पदद्वयाश्रयं तथाऽपि पूर्वमुपसर्गेण संबन्धः पश्चादधिकर- णवाचिनाऽत्रशब्देनेति यणादेशो बहिरङ्गः । भ्राज० । काण्यादीनां वेति । आदिशब्दः प्रकारे । येषां ह्रस्वविकल्पो दृश्यते ते काण्यादयः । काणिराणिश्राणिहेठिलोटिप्रभृतयः । उ०-स्थानिवत्त्वामावज्ञापनादित्यर्थः । तथाऽपीति । एतदतिरिक्तप्रयोजनाभावबोधनायेति भावः । ननु हेः पित्त्वादनुदात्तत्वमत आह-हेरिति । ननु सति शिष्टत्वात्सार्व- धातुकस्वरं बाधित्वा विकरणस्वरः स्यादिति कथं हेरुदात्तत्वमत आह—न विकरणेति । सति शिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्य इत्युक्तेरिति भावः । भाष्ये वर्णग्रहण- सामर्थ्यादिति । अयं भावः । यीवर्णयोरित्यत्र परसमाहारद्वंद्वगतरेतरयोगः । यकार इकारे वर्णे च परत इत्यर्थः । तत्र संनिहितत्वाद्वर्णशब्देनेवर्ण एव । एतत्सामर्थ्या- ल्लुप्तेऽपि तस्मिन्भूतपूर्वगत्या लोपः। अत एवाचः परस्मिन्नित्यत्राऽऽदीध्य इति भाष्य- प्रयोगः संगच्छते । वस्तुतस्त्वन्तरङ्गत्वेन णिलोपात्पूर्व यीवर्णयोरिति लोपे नेदमस्य फलं तदाह-अन्तरङ्गत्वात्त्वित्यादिना । इत उत्तरं स्थानिवत्त्वाभावज्ञापनपरं पूर्वभाष्यं त्वेकदेश्युक्तिरित्युक्तमेव कैयटेन ध्वनितं च । एतेन वर्णग्रहणसामर्थ्याच्छ्रयमाणे वर्ण एव लोपः । तेनाऽऽदीध्यक इत्येवेति हरदत्तोक्तमपास्तम् । भाष्यविरोधात् । तस्मा- सिद्धान्ते न्यायप्राप्तार्थानुवादकमेव वर्णग्रहणमिति तत्त्वम् । तथाऽपि पूर्वमुपसर्गेणेति । तदर्थेनेत्यर्थः । विशिष्टक्रियाषचनस्य पदस्य पदान्तरेण संबन्धादिति भावः । एवं चान्तरङ्गसंबन्धार्थकोपसर्गनिमित्तकं कार्यमन्तरङ्गमिति तात्पर्यम् । धाजभासभाष० । काण्यादीनां संनिवेशेन क्वाप्यपाठादाह-प्रकार इति । प्रकारः सादृश्यम् । केन रूपेणेत्यत आह—येषामिति । प्रभृतय इत्यनेन भाष्यो- ·उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- भाणिहेठिलोपयः । अचकाणत् अचीकणत् । अरराणत् अरीरणत् । अश- श्राणत् अशिश्रणत् अबभाणत् अबीभणत् । अजिहेठत् अजीहिठत् । अलुलो- पत् अलूलुपत्। दयतेर्दिगि लिटि ॥ ७ । ४ । ९॥ इह अवदिग्ये अवदिग्याते अवादिग्यिरे दिग्यादेशे कृते द्विवचनं प्राप्नोति* तत्र साभ्यासस्येति वक्तव्यम् । मनु च द्विवंचने कृते साभ्यासस्य दिग्यादेशो भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । दिग्यादेशस्य परत्वात्साभ्यासस्याऽऽदेशवचनम् ॥ १ ॥ दिग्यादेशः क्रियतां द्विवचनमिति परत्वादिग्यादेशेन भवितव्यम् । तत्र साभ्या- सस्येति वक्तव्यम् । एवं तर्हि दिग्यादेशो द्विवचनं बाधिष्यते । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्विवचनं पामोति । प्र०- दय० । दिग्यादेशे कृत इति । यद्यपि प्राप्ते द्विवचने दिग्यादेश आरभ्यते तथाऽपि बाध्यबाधकभाषे द्वैतं लक्षणं वा लक्षणेन बाध्यते लक्ष्यं वा । तत्र यदा द्विवचनशास्त्रं दिग्यादेशशास्त्रेण बाध्यते तदा दिग्यादेशे कृते नास्ति दिर्वचनप्रसङ्गः । यदा तु लक्ष्यं बाध्यते तस्य द्विवचनं दिगिना बाध्यते दिगेस्तु तत्प्राप्नोति शास्त्र- स्याबाधितत्वात् । ततश्च यथा चख्यावित्यादौ ख्याञआदेशे कृते दिर्वचनं भवत्येवं दिग्यादेशे कृते प्राप्नोति । साभ्यासस्यति । तेन कृते द्विवचने दिग्यादेशो न पुनर्विचनं भवति सकृत्प्रवृत्त्या लक्षणस्य चरितार्थत्वात् । साभ्यासग्रहणसामर्थ्याच्च । ननु चेति । पूर्वविप्रतिषेधाल्लक्ष्यसिद्धय इष्टक्रमाश्रयणाद्वेति भावः । न सिध्यतीति । विप्रतिषेधे परं कार्यमित्यस्मिन्व्यवस्थाहेतौ सत्येष क्रमो दुर्लभः । तत्र द्विवचनस्या- वकाशः पपाठेति । कृते दिर्वचने दयतिसद्भावादिग्यादेशस्य । अकृते तु द्विर्व- चन उभयप्रसङ्गे परत्वादिग्यादेशः । एवं तहीति । नाप्राप्ते द्विवचने दिग्यादे- उ०-क्तामामुपलक्षणत्वं ध्वनयति । अत्र मानं चिन्त्यम् । दयतेर्दिगि । लक्ष्यमिति । विधेयं कार्यमित्यर्थः । नास्ति द्विवंचनेति । शास्त्रस्य बाधितत्वेन पुनःप्रवृत्त्ययोगादिति भावः । तस्य द्विवचनमिति । दय तेरित्यर्थः । लक्ष्यभेदाल्लक्षणभेद इति भावः । तत्र दृष्टान्तमाह—ततश्च यथेति । सकृ- त्प्रवृत्त्येति । आदेशकृत गोदानाश्रयणादिति भावः तत्र मानमाह-साभ्या- सग्रहणेति । चो हेतौ । ननु परत्वादिग्यादेशे कथिते पुनरेवं तीत्यादिना तत्क- थनं पुनरुक्तमत आह–नाप्राप्त इति । कृते द्विर्वचन आदेश काश इति त्व- .

·बाधक त्वया अ. ७ पा. ४ आ. १ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। १८५ पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यम् । पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्य- मेतद्भवति । तद्यथा । अमादिषु कृतेषु पुनःपसङ्गाच्शिशीलुग्नुमो न भवन्ति । एवं दिग्यादेशे कृते पुनःप्रसङ्गाद्विवचनं न भविष्यति । अथवा विपतिषेधे पुनः- प्रसङ्ग इत्युच्यते विप्रतिषेधश्च द्वयोः सावकाशयोरिह पुनरनवकाशो दिग्यदिशो द्विवचनं बाधिष्यते । यदि तर्घनवकागा विधयो बाधका भवन्ति बभूव भूभावो + द्विवचनं बाधेत । सावकाशो भूभावः । कोऽवकाशः । भविता भवितुम् । इह तर्हि चक्षिङः ख्याञ्च। लिटि [ २. ४. ५४; ५५ ] इति प्र०-शस्याऽऽरम्भात् । इतरस्तदबुद्धिपरीक्षार्थ विप्रतिषेधाश्रयेण सकृद्ता इत्येवं दिग्यादेशो द्विर्वचनस्य त्वया उक्त इत्यागंप्य कथयनि-पुनःप्रसङ्गविज्ञानादिति । इतरोऽप्यभ्युपगम्य तावद्विप्रतिषधं सकृद्गता इत्याश्रित्याऽह-पुनःप्रसङ्ग इति चेदिति । यथा यूयं ब्राह्मण कुलानि युवां त्वमित्यमादशे कृते शिशीलको न भवन्त्येवं दिग्या- देशे कृते द्विवचनाभावः । इदानीं न्याय्यं परिहारमाह-अथवति । कचित्पाठः नैव युक्तः परिहागे विप्रतिषेधे पुनःप्रसङ्ग इति । योऽयं मदुनस्यार्थस्य दिग्यादशो द्विवचनं बाधिाप्यत इत्यस्य परिहागेऽभिहितः पुनःप्रसङ्गविज्ञानादधि- र्वचनं प्राप्नातीति स न युक्त इत्यर्थः । अनवकाशो दिग्यादेश इति । पूर्व सामान्यविशेषमापनाश्रित्योभयाः सावकाशत्वमुक्तम् । इदानीं तु सामान्यवि- शेषाश्रयेण नाप्राप्त द्विवचन आरभ्यमाणस्य दिग्यादशस्यापवादत्वमुच्यते । यदि तहीति । नन्ववश्यमनवकाशेन बाधकेन भाव्यम् । अन्यथा न कश्चिद्राधकः स्यात् । एवं तीनवकाशाभिमता अनवकाशा इत्यर्थी विवक्षितो नेवायमनवकाशः । कृतेऽपि द्विवचने प्रवृधः , तात् । अथ पुनरवमवप्यनवकाशत्वं मन्यसे तदा लक्ष्यदोषप्रसङ्गः । बभूवेति । अस्तभूरिति भूभावः । सावकाश इति । यत्र दिवचनाभावः । इह तहीति । आचख्यावित्यत्र कृतेऽपि दिवचने ख्यात्रः प्रवर्तनादनवकाशत्वाभावो यदा उ०-युक्तम् । यस्मिन्नवश्यं प्राप्ते यदारभ्यते तत्नस्य बाधकमित्यव सिद्धान्तात । तद- प्राप्तिविषये चारितार्थ्याभाव एव चानवकाशत्वमिति बोध्यम् । तर्हि पुनःप्रसङ्गेत्याद्य. ग्रिमग्रन्थासंगतिमाशङ्कयाऽऽह-इतर इति । पूर्व सामान्येति । असंभव एव स बाधकप्रयोजक इति वार्तिकमते बाधकत्वप्रयोजकतया तमनाश्रित्येत्यर्थः । (x प्रतिलक्ष्य लक्षणभेदादित्यर्थः । द्विवचनावकाशः पपाचेत्युक्तिस्त्वत्र पक्षे नासङ्गता । "विधेयद्विवचनस नातीयावकाशमात्रेणैव सावकाशत्वस्यात्र पक्षे वक्तव्यत्वादिति भावः )। इदानीं विति । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति भाष्यमत इत्यर्थः । कृतेऽपि द्विवचन इति । इदं चिन्त्यम् । उक्तरीत्या तदध्वनयन्नाह --अथ पुनरेवमिति । ख्यात्रादेशेऽपि सावकाशत्वाभासं दर्शयति--आचख्यावित्योति । वास्तवमर्थमाह यदा विति । अयमेव सिद्धान्त इति बोध्यम् । भूभावस्यावकाशत्वाद्यदि परत्वाद्धि- । एत- -X- ७. १. २६, ७२. + २. ४. ५२. - अयं ग्रन्थः क. पुस्तकम्थः ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ख्याब्दुिर्वचनं बाधेत । इह चापि बभूवेति यदि तावत्स्थाने द्विवचनं भूभावः सर्वादेशः प्रामोत्यथ द्विःपयोगो द्विवचनं परस्य भूभावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रामोति । नैष दोषः । आर्धधातकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु पत्ययेषु । तत्राऽऽर्धधातुकणामान्ये भूभाः कृते यो यतः प्रत्ययः पामोति स ततो भविष्यति । ऋतश्च संयोगादेगुणः ॥ ७ । ४ । १० ॥ संयोगादर्गुणविधान संयोगोपथग्रहणं कृत्रर्थम् ॥ १ ॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कर्तव्यम् । किमर्थम् । कमर्थम् । इहापि यथा स्यात् । संचस्करतुः संचस्करुः। यदि संयोगोपधग्रहणं क्रियते नार्थः संयोगादिग्रहणेन । इहापि सस्वरतुः सस्वरुः संयोगोपधस्येत्येव सिद्धम् । प्र०-तु येन नाप्राप्तिन्यायनानवकाशत्वमभ्युपगम्यते तदा ख्यात्रि कृते द्विवचनाप्रसङ्गः । सर्वा- देश इति । स्थानिवद्भावादास्तग्रहणेन ग्रहणात्कार्यकृतत्वाच्च पुनर्विचनाभावादिष्टरू- पासिद्धिः । पूर्वस्य श्रवणमिति । अय दोषो नोत्सर्गापवादपक्ष उपात्तो भूभाव- म्यावकाशदर्शननोत्सर्गापवादभावानराकरणात । द्वयोस्तु सावकाशयोः परत्वाद् द्विवचने कृते बभूवात न सिध्यतीति प्रतिपाद्यते । तत्राऽऽर्धधातुकसामान्य इति । द्विवचन- निमित्तस्य लिटोऽनुपजातत्वादसति विप्रतिषधे पूर्व भूभावः पश्चाल्लिटि परतो द्विर्व- चनमित्यदोषः । यो यतः प्राप्नोतीति । विषयसप्तमीफलं ज्ञापितम् । ख्याञ्चि- धावपि विषयसप्तम्याश्रीयत इति यन नाप्राप्त इत्यस्य न्यायस्यानवतारात्कृते ख्यात्रि द्विवचन भवत्येव । दिग्यादेश तु लिटोति परसप्तप्याश्रयणान्नाप्राप्ते द्विवचने दिगिरार- भ्यमाणस्तं बाधते । ऋतश्च । संयोगांदरिति । इहाङ्गाधिकारादङ्गं संयोगाद्याश्रीयते न चस्कृ इत्येतदङ्ग सयोगादि भवतीति भावः । उपधाग्रहणं संयोगस्य देशविशेषोपलक्षणम- उ०-वचनं तदाऽप्यनिष्टमिति । भाष्ये यदाति । तदाशयमाह—स्थानिवद्भावादिति । तदेव दर्शयति----अयं दोप इति । भाष्ये परस्य भूभावे कृत इति । नानर्थक इति परिभाषायामनभ्यासविकार इत्युक्त्याऽभ्यासस्यानर्थकत्वेऽप्युत्तरखण्डस्यानर्थकत्वे माना- भाव इति भावः । प्रत्ययाव्यवहितप्राग्वर्तिनः सर्वत्रार्थवत्त्वदर्शनेन तत्त्यागे मानाभाव इति तात्पर्यम् । फलमिति । तेन भव्यमित्यादौ ण्यन्न भवति । परसप्तम्याश्रय- णादिति । लक्ष्यानुरोधेन कचित्परराप्तमी क्वचिद्विषयपप्तमीत्यर्थः । ऋतश्च सं० । ननु चस्क इत्यत्र स्कृ इत्यस्य संयोगादित्वाल्लिट्परत्वात्किं संयोगोपचग्रहणेनेत्यत आह-इहेति । नन्वलमात्रस्योपधात्वेन संयोग उपधा यस्येति सामानाधिकरण्यमनुपपन्नमत आह-उपधाग्रहणमिति । अत्र पक्ष उपधाशब्दो गौणः ।

·म. ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३८७ %3D भषेत्सिद्धं सस्वरतुः सत्त्वरिति । इदं तु न सिध्यति मंचस्करतुः संचस्करिति । किं . कारणम् । तुटो x बहिङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गः सुट् । अन्तरङ्गो गुणः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । संयोगादिग्रहणे तु क्रियमाणे संयोगोपध- ग्रहणमनन्यार्थ विज्ञायते । ऋतो लिटि गुणाणिति वृद्धिविप्रतिषेधेन ॥ ऋतो लिटि गुणाणिति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन * । अतो लिटि गुणस्यावकाशः। सस्वरतुः सस्वरुः। णिति वृद्धेरवकाशः । स्वारकः ध्वारकः । इहोभयं प्रामोति । सरवार दध्वार । णिति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥ ३॥ अथवा पुनःपसङ्गाद्गुणे कृते रपरत्वे चात उपधायाः [ ७. २. ११६ ] इति वृद्धिर्भविष्यति । नैष युक्तः परिहारः । पुनःप्रसङ्गो नाम स भवति यत्र प्र०-ल्मात्रस्योपधासंज्ञाविधानात्संयोगस्योपधात्वासंभवात । अथवा संयोगावयवे संयोगशब्दो वर्तते तस्योपधात्वमस्त्येव । बहिरङ्गः सुडिति । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण साधनं हि क्रियां निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनष्टि न चासिद्धस्य विशेषणेन संबन्धो भवति सृट्कार पूर्व इत्यत्र तूक्तं पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत इति । एवं च सुटोऽन्तरङ्गत्वात्सिद्धो गुण इति नार्थ उपसंख्यानेन । संस्कृषीष्ट संस्क्रियत इत्यत्र त्विगुणयोः प्रतिविधेयम् । अनन्यार्थमिति । कृअर्थमवेत्यर्थः । तत्र वच- नादसिद्धत्वं बाध्यते । यथाऽन्यत्रोक्तमाश्रयात्सिद्धत्वं यथा रोरुत्व इति । पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद्वेति । अस्तु परविप्रतिषेधेन गुणस्तस्मिन्कृते वृद्धिर्भविष्यति । अना श्रित्य लक्षणभेदं च वृद्धिमेकत्वेनाऽऽश्रित्यैतदुक्तम् । पुनःप्रसङ्गो नामेति । वाचो- युक्तिरेवेयं न संगच्छते लक्षणद्वयस्य परस्परप्रतिषेधादप्रवृत्तौ प्राप्तायां विप्रतिषेधे परं उ०-उत्तरत्र संयोगशब्द इति विशेषः । साधनेन । तत्प्रयुक्त कार्येण लिङादिना। एवं च तावत्येव निमित्तसद्भावाद्गुणप्राप्तिरन्तरङ्गा पश्चादुपनतोपसर्गसापेक्षः सुट बहिरङ्ग इत्यर्थः । साधनम् । तत्प्रयुक्तकार्यम् । क्रियां निवर्तयति । बोधयति । पदस्यैवार्थबोधकत्वादित्यर्थः । न चासिद्धस्य । शब्दादनुपस्थितस्य । उपसर्गेणेति । तद्योत्यार्थेनेत्यर्थः । एवं हि तत्र भाष्यं पूर्व धातुरुपसर्गेणेति न सारं पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुप- सर्गेण । सत्यमेवमेतत् । यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभिसंबन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा धातुः साधनेन युज्यते । एवं च सुट् सर्वतोऽन्तरङ्गतरक इति : एवं चेति । संयोगादिल विवक्षपोन संयोगादित्वादेव गुणसिद्धेरिति भावः । प्रतिनिधेयमिति । तच्च सुटकादिति सूत्र उक्तं चिन्त्यमेतदिति । न च जाय इति सूत्रे गुणे कृत उपधावृद्धिर्नेति णल्ग्रहणेन एनाटोषः । तस्य जारमात्राविषयत्वात् । अत एस धात्यादौ भाव- । ४६. १.१३५१३९. ७.२.११५.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तेनैव कृते प्रामोति तेनैव चारुते । अत्र खलु गुणे कृते रपरत्वे चात उपधाया इति वृद्धिः पामोत्यकृते चाचो णितीति । तस्मात्सुष्टुच्यत ऋतो लिटि गुणा- णिति वृद्धिविप्रतिषेधनेति । शृणां ह्रस्वो वा ॥ ७ । ४ । १२ ॥ किमर्थं हस्वो वेत्युच्यते न गुणो वेत्युच्येत । तत्रायमप्यर्थी गुणग्रहणं न कर्तव्यं भवति । प्रकृतमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ऋतश्च संयोगादेर्गुणः [१०] इति । ऋतो ह्रस्वत्वमित्त्वप्रतिषेधार्थम् ।। १ ॥ कतो ह्रस्वत्वमुच्यत इत्त्वप्रतिषेधार्थम् । इत्त्वं x मा भूदिति । गुणो वेती- व्यमाने गुणेन मुक्त इन्वं प्रसज्येत । ह्रस्वा वेत्युच्यमाने ह्रस्वन मुक्ते यथा- प्राप्तो + गुणो भविष्यति । प्र०-कार्यमित्यनेन परस्मिन्कार्ये विहिते निमित्तसंभवात्पर्वस्य लक्षणस्य पुनः प्राप्तिः पुनः- प्रसङ्ग उच्यते न त्वपूर्वलक्षणप्राप्तिः पुनःप्रसङ्गः । तस्मादिति । ननु यदि नाम पुनःप्रसङ्गवाचोयुक्तिर्न घटते किमतावता गुणग्परत्वयोः कृतयोरुपधावृद्धि हि न प्राप्नोति सत्यां च प्राप्तो कि पूर्वविप्रतिषधाश्रयेणत्यत्र चिन्त्यमेतत । शृट्ट १०। न गुणो वेत्युच्यतेति । गण एवं पूर्वसूत्रेण नित्य प्राप्ता विक- ल्पनीयस्तत्र गुणपक्षे विशशरतुरित्यादि भविष्यति तदभावपक्ष तु यणादशेन विश- श्रतुरित्यादीति भावः । तत्रायमपीति । न केवल गणविधानप्रकरणमनुसृतं भवति यावल्लाघवमपीत्यर्थः । इत्त्वं प्रसज्येतेति । वार्णादाङ्ग बलीय इति वर्णाश्रयमन्तर- ङ्गमपि यणं बाधित्येत्त्व स्याद्धस्तविधाने त गणदेश: सिध्यति । विशशृवान । विदवान् । विपपृवानिति कसौ च सिध्यति । गुणविकल्पे त्वेतपासिद्धिः । कसोः कित्त्वेन प्रतिषेधविषयस्यापि गुणस्य प्रतिषेधः प्रदेशान्तरे भाष्यकृता प्रदर्शितः । उत्तरार्थं च ह्रस्वग्रहण कर्तव्यमिति लाघवमपि नास्ति । ह्रस्वनिधावप्यत्तग्त्र ह्रस्व- विधानादेकप्रकरणता भवाति नास्ति पूर्वोक्तो विशेषः । 30-कर्मणोः परत्वाद्गुण उपदेशग्रहणाच्चिण्वद्भावे कारिष्यत इत्यादौ वृद्धिरुदाहृता भाष्य. कारेण । अचो णितीति सूत्रेऽपि स्पष्टमेवोक्त भाष्ये । तस्मान्नैष युक्तः परिहार इत्यादि भाष्यमेकदेश्युक्तिरिति तात्पर्यम । (x पुनःप्रसङ्गविज्ञानादित्यस्यायमर्थ.- पुनर्गुणप्रवृत्त्युत्तरं वृद्धेः शास्त्रान्तरेण प्रसङ्गस्य विज्ञानादिति । एतदजानत एकदेशि- नोऽग्रिमग्रन्थ इति बोध्यम् )। वस्तुतस्तु गुण कृत्वा वृद्धौ प्रक्रियागौरवात् । परश- ब्दस्यष्टवाचितयाऽस्यापि सूत्रेणेव संग्रहात् । सष्टच्यत इत्युक्तिर्भाष्य इति बोध्यम । शृप्रां । अपिशब्दार्थमाह--न केवलमिति । संस्यविधान त्विति । इत्त्वस्य निमित्ताभावादित्यर्थः । कसोः कित्त्वेनेति । यद्यपि गुणे सत्यपीष्टं न सिध्यति तथाऽपि तदप्राप्तावष्टियासिद्धिरित्यर्थः । x ७ १. १००. + ७. ४. ११ - धनुचिह्नान्तर्गतोऽयं ग्रन्थः स. ग पुस्तकस्थः ।

·अ. : पा. : आ, १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ६८९ समानाश्रया- केऽणः ॥ ७ । ४ । १३ ॥ केऽणो ह्रस्वत्वे तद्धितग्रहणं कृन्निवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ केऽणो ह्रस्वत्वे तद्धितग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । कृन्निवृत्त्यर्थम् । कृति मा भूत् । राका धाकेति। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम्। उणादयोऽव्यु- त्पन्नानि प्रातिपदिकानि । उपसर्गाधस्व ऊहतः ॥ ७ ! ४ । २३॥ इह कस्मान्न भवति । पोह्यते उपोह्यते । एकादशे कृते व्यपवर्गाभावात् । एवमपि आ ऊह्यते ओद्यते समोयत इत्यत्र प्राप्नोति । अण इतिः वर्तते । एतेलिङि॥ ७ । ४ । २४ ॥ एतेर्लिङयुपसर्गात् ॥ १ ॥ उपसर्गात् । प्रोह्यत इति । अकृत एकादशे ह्रस्वभावाभावयाविशेषाभा- वादन्तरङ्गत्वाच्च प्रागेकादेशन भाव्यम् वार्णादाङ्गमित्येतत्तु ङ्गवार्णविषयं तस्मादेकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावेन ह्रस्वप्रसङ्गश्चोयते । एकादेशे कृत इति । उपसर्गात्परस्योहतेईस्वा विधीयमान एकादश कृते भेदाभावादभेदनिबन्धन- पौर्वापर्यानुपपत्त्योभयत आश्रयेऽन्तादिवद्भावाभावाच्च ह्रस्वत्वभावः । आ ऊह्यत इति । धातूपसर्गयोरंसंहिता नास्ति । तदुक्तम्- संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोरिति । एवं च लौकिके प्रयोगे विग्रहाभावान्नित्यनैकादशेन भाव्यम् । एवं च आ उह्यत इति ये ह्रस्वं पठन्ति ते न सम्यन्यायविदः । लोककप्रयोगसंपादनाय हि ह्रस्वो विधीयते । तस्मादलौकिकन प्रक्रियावावयेनावृतहरयेनाऽऽडा प्रश्लषप्रदर्शनमात्रं क्रिय- तेऽथ त्वलौकिके प्रक्रियावाक्ये ह्रस्वत्वप्रतिपत्तिसन्यते, तथाऽपि न काचित्क्षतिः । तत्रैकादेशस्याऽऽदिवद्भावादहिग्रहणेन ग्रहणात्समः परस्य ह्रस्वत्वप्रसङ्गः। अण इति वर्तत इति । एवं च रूपाश्रयोऽयं विधिरिति ताप्यानतिदेशादण्त्वाभावादह्रस्वाभावः । उ०-उपसर्गाद्धस्व० । समानाश्रयति । अनित्यत्वात्तदनाश्रित्येक देश्युक्तिरियामति तत्त्वम् । यद्यपि वास्तवं पौर्वापर्यं नास्ति तथाऽप्यन्तादिवञ्चति शास्त्रबोधितमार्थसमाजग्रस्तमस्त्ये- वेत्यत आह—उभयत इति । आ ऊह्यत इति । ह्रस्वपाठनिगकरणायाऽऽह- धातूपसर्गयोरिति । लौकिकप्रयोगसंपादनायति । नहि ह्रस्वप्रवृत्तिमात्रेण लौकि- कप्रयोगसंपत्तिरिति भावः । तस्मादलौकिकेनेति । अन्तरङ्गत्वेनेकादेशस्यैव युक्तत्वेन तत्र ह्रस्वोऽयुक्त इति भावः । न्यायत एव ह्रस्वस्यायुक्तत्वमुच्यते । दोषस्तु नास्त्ये. वेत्याह-अथ त्विति । चिन्त्यमिदम् । लक्ष्ये लक्षणस्यति न्यायेन पुनर्व्हस्वाप्राप्तेः । उक्तयुक्त्या ह्रस्वस्याप्रवृत्तेश्च । एवं चाणग्रहणानुवृत्तिरप्येकदशिन एव । अणत्वाभावादिति । अण् च सर्वत्र पूर्वेणैवाणुदित्सूत्रं वर्जयित्वेति सिद्धान्तः । -७.४.१३. ८४ ·उद्योतममलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- एतेलियपसदिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । ईयात् । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उपसर्गादिति+ वर्तते । एवं तर्वाचार्योऽन्वाचष्ट उपसंगोदित्यनुव- तत इति । नैतदन्वाख्येयमधिकारा अनुवर्तन्त इति । एष एवं न्यायों यदुताधि- कारा अनुवर्तेरन् । ट्टितः ॥ ७ । ४ । २७ ॥ दीर्घोच्चारणं किमर्थं न रिकृत इत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः मात्रीपति पित्रीयति । अकृत्सार्वधातुकयोरिति* दीर्घत्वं भविष्यति । एवं तार्ह सिद्ध सति यद्दी!च्चारणं कराति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषां परिभाषाऽङ्गवृत्त पुन: वृत्तावविधिनिष्ठितस्येति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पिवेर्गुणप्रतिषेधश्चो- दितःx स न वक्तव्यो भवति । यडि च ॥ ७।४ । ३० ॥ यङ्गप्रकरणे हन्तहिंसायामीद ॥ १ ॥ प्र०- एतेः । ईयादिति । आशिषि लिड् । अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः । नैतद- न्वाख्येयमिति । वार्तिककारेण नैतदन्वाख्येयं सर्वाधिकाराणामन्वाख्यानप्रसङ्गात् । वृत्ति- कागस्त्वधिकाराणां प्रवृत्तिनिवृत्ती व्याचक्षते । रीडन्तः । दीर्घत्वं भविष्यतीति । ननु, नाप्राप्त दीर्घ रिकारभ्यमाणस्तस्य बाधकः स्यात् । नेतदस्ति । ऋवर्णस्य बाध्यतां रिङस्तु कथं बाध्यते । नहि तस्य दीर्घ प्राप्त स आरभ्यते । ततश्च द्रव्ये पदार्थे रिडि कृते दीर्घः प्रवर्तत एवं । यडि च । यङप्रकरण इति । हिसायास्त्वन्यत्र जङ्घन्यत इत्येवं भवति । उ०- एतेलिङि । आशिषि लिहिति । विधिलिङि दीर्घाभावादाशीलिडेव ह्रस्वविषय इति भावः । तदाह--अकृदिति । वार्तिककारेणेति । उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तैव हि तत्कार्यम् । रीवृतः । द्रव्ये पदार्थ इति । तत्पक्षे रिविषयकदीर्घशास्त्रस्यांचरितार्थत्वादिति भावः । वस्तुतो जातिपक्षेऽपि तज्जात्याश्रयसकलव्यक्तिविषयकत्वाज्जात्यांश्रयणसाम- •देव प्रवृत्तिः सुलभेति द्रव्यपक्ष इति चिन्त्यमेव । किंचानवकाशत्वादेत्र बाधकत्वं स्वस्य पूर्व प्रवृत्तिरूपं तत्र कृते चोत्सर्गो भवत्येव । सति संभव उत्सर्ग कृतऽप- बादप्राप्तियोग्यतायामेवापवादत्वमिति गुणो यङ्लुकोरित्यत्र निरूपयिष्यते । वस्तुतः पिबेग्दन्तत्वाद्गुणप्रतिषेधप्रत्याख्यानसंभवेन परिभाषायाः प्रयोजनान्तराभावाच्च दीर्घोच्चारण स्पष्टार्थमेवेति बोध्यम् । यहि च । जङ्घन्यत इति । कुटिलं गच्छतीत्यर्थः । नपधालोपेऽनच्क- ७.४.२५. + ७.४.२३ x ७. ३. ७८.

·भ. ७ पा. ४ आ. १] पातश्चलव्याकरणमहामाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९. याप्रकरणे हन्तेहिंसायामीड्धक्तव्यः । जेनीयते। यदीडभ्यासरूपं न सिध्यति । एवं तर्हि यङ्मकरणे हन्तेहिसायांमीक् । एवंमप्युपधालीपों न प्राप्नोति । एवं तर्हि पपकरणे हन्तेहिसायां भी । न च्छन्दत्यपुत्रस्य ॥ ७।४।३५॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽपुत्रस्येति । अपुत्रादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । जनीयन्तो न्वग्रवः पुत्रीयन्तः सुदानवः । छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घप्रतिषेधः ॥ १ ॥ छन्दसि प्रतिषधे दीर्घत्वस्य+ प्रतिषेधो वक्तव्यः । संस्वेदयुः मित्रयुः । न वाऽश्वाघस्याऽऽद्वचनमबंधारणार्थम् ॥२॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अश्वाघस्याऽऽद्वचनमवधारणार्थ भवि- ध्यति । अश्वाचयोरेव च्छन्दसि दी| भविष्यति नान्यस्येति । प्र०-अभ्यास न सिंध्यतीति। उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वान्दनिति द्विवचनं प्राप्नोति । एवं तहीति । ईको धातुभक्तत्वाद्विवचननिमित्तत्त्वाभावात्स्थानिवत्त्वाभावात् । एव- मपीति । अजादौं प्रत्यये विधानात् । एवं तहीति । प्रक्रियालोधवाय घकाराद्यादेश विधानम् । ह्रीभावविधावभ्यासच्चेिति कुत्वे गौरवप्रेसङ्गात् । व्यक्तिंपदार्थाश्रयणे च नीभावे कृते द्विवचनं प्रवर्तते । आकृतिपक्षे तु दिग्यांदेशेनेवं नीभावेन द्विवचनबाधप्रसङ्गात् । न च्छन्द० । जनीयन्त इति । जनमिच्छन्तीति क्यच । लटः शत्रादेशः । जस् उगिदंचामिति नुम् । छन्दसीति । आनन्तर्यादीत्त्वस्यैव प्रतिषेधः प्राप्नोति । ततश्चापवादेऽपनीत उत्संगों दीर्घः प्राप्नोतीति तस्यापि प्रतिषेधो विधेयः । संस्वे- दयुरिति । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः । न वेति । अश्वाघयोरनेनेत्त्वे प्रतिषिद्धेऽकृत्सा- र्वधातुकयोरित्याकार सिद्ध पुनराद्वचनं नियमार्थमित्यन्येषामाकारो न भवति । उ-त्वादभ्यास एव दुर्लभोऽत आहे-उपधालोपस्येति । ईटः प्रत्ययभक्तत्वेन द्वित्व- निमित्तानिमित्तत्वादुपधालोपस्येत्यर्थः । नन्वीक्यपि स्थानिवत्त्वेन हन एव द्वित्वेऽ- भ्यासरूपासिद्धिस्तदवस्थैवेत्यत आह-ईक इति । अभ्यासाचेति । न च परत्वाद न्तरङ्गत्वाच्च द्वित्वात्प्राग्यो हन्तेरिति न्याय्यम् । अङ्गापेक्षत्वेन समतया नित्यत्वात्पूर्व द्वित्वे परत्वाद्धो हन्तेरिति बाधित्वाऽभ्यासाच्चेति प्रवर्तत इत्याशयात् । व्यक्तीति । घ्नीभावविषयकद्वित्वशास्त्रस्याचारितार्थेनेति भावः । घनीभावे कृत इत्यस्य परत्वादि- त्यादिः । वस्तुतोऽत्र यङीति विषयसप्तमीति चख्यावित्यादाविव द्वित्वमिति बोध्यम् । न च्छन्दस्यपु० । अनमिच्छन्तीति । जमीमिच्छन्तीति व्याख्यानं तु भाष्य- विरुखम् । दीर्थ इति । अकृत्सार्वत्यमेन । ६. ४. ९८; १. १. ५९. ७. ४. ३३. + ७. ४. २५. X ७. ४. ३७. १ स्व. ग. उपलक्षणमेतत् । अन्तरङ्गत्वाद्वित्वात्प्राग्यो हन्तेरित्यस्य न्यायत्वात् । ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- शाच्छोरन्यतरस्याम् ॥ ७ । ४ । ४१ ॥ श्यतरित्त्वं व्रते नित्यम् ॥ १ ॥ श्यतेरित्त्वं व्रते नित्यमिति वक्तव्यम् । संशितव्रतः । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवत्रातो+ गलो ग्राहx इतियोगे च सद्विधिः+ । मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥ प्र०- शाच्छो० । श्यतेरिति । व्रत इति । विषयो निर्दिश्यते न तूत्तरपदं तेन संशितो ब्राह्मण इत्यत्रापि नित्यमित्त्वं भवति । यद्यवामित्त्वेन व्रतस्य घोतितत्वा- त्संशितव्रत इति व्रतशब्दप्रयोगो न प्राप्नोति । नैष दोषः । अन्यत्रापीत्त्वविधानात् । सशितशब्दः सामान्यशब्द इति विशेषप्रतिपादनायाविरुद्धो व्रतशब्दप्रयोगः । व्रते तु नित्यमित्त्वं विधीयते । न वक्तव्यमिति । साधारणेन न्यायेन सिद्धत्वादत एव तुल्यधर्मणः शब्दानुपन्यस्यति । देवत्रात इति । नुदविदोन्दत्रेति नत्वं संज्ञायां न भवति । देवग्रहणं संज्ञाविषयोपलक्षणार्थम् । तेन भवत्त्रात इत्यादावपि संज्ञात्वान्नत्वाभावः । यदा तु क्रियाशब्दस्त्राणं त्रातमिति तदा नत्वविकल्पः । गल इति । अचि विभाषेति लत्वं प्राण्यङ्गे नित्यं भवति । विषे तु गर इति लत्वाभावः । क्रियाशब्दे तूभयं भवति गरो गल इति । ग्राह इति । विभाषा ग्रह इति णप्रत्ययो जलचरे नित्यं भवति । ज्योतिषि पचायजव ग्रह इति । इतियांग इति । लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति शतृशानज्विधिर्हन्तीति पलायते वर्षतीति धावतीत्यादावितिप्रयोगे न भवति । मिथ इति । एकस्मिन्विषये न विकल्प्यन्ते कितु विषयभेदेन । एतच्चाऽऽ- कृतिपक्ष उपपद्यते । तत्र हि सर्व लक्ष्यमैक ध्यमापाद्योभयमुपदिश्यते ततश्चोभयं भवतीत्येतावतैव लक्षणस्य व्यापारः । असकीर्णत्वं तु प्रयोगवशात्प्रतीयते । गवाक्ष इति । वातायनेऽवङ् स्फोटायनस्यति नित्यमवड़ भवति प्राण्यङ्गे तु गोरक्ष गोक्षीति । भवत्यन्यत्र तु विकल्पेन । एतच्चोदाहरण न व्यवस्थितविभाषाणां परिगणनम् । अन्यासामपि संभवात् । उ०- शाच्छो० । श्लोके सशितव्रत इति निर्देशाव्रतमुत्तरपदमिति भ्रमं निव- र्तयति-तिषय इत्यादि । संशितो ब्राह्मण इति । नियमविशेषे यत्नवानुच्यते । विशेषप्रतिपादनायेति । प्रकरणादिना विशेषप्रतीतौ तु कचिदप्रयोगोऽपि । न्यायेन व्यवस्थितविभाषारूपेण । संज्ञायामिति। क्तिचक्तौ च सज्ञायामिति क्तः । ज्योतिषि । रविगुर्वादिरूपे । क्रियाशब्दे तूभयं बोध्यम् । ऐकध्यमेकरूपत्वम् । बुद्ध्या युग. पदभिसमीक्ष्येत्यर्थः । व्यक्तिपक्षे प्रतिलक्ष्यं लक्षणभेदादेकत्रैव विषये भावाभावी प्राप्नुत इति जातिपक्षाश्रयः । व्यक्तिपक्षेऽपि लक्ष्यानुरोधात्तत्तव्यक्तिविषयकलक्षणानुपप्लव इति वक्तुं शक्यमिति बोध्यम् । जातिपक्षेऽपि लक्ष्यानुसार एवाऽऽवश्यक इति बोध्यम् । अन्यत्र । गवाङ्गं गोङ्गमित्यादौ । अन्यासामपीति । अजेीति सूत्रे भाष्ये तस्य व्यवस्थितविभाषात्वकथनात् +८. २. ५६. - ८, २. २१.४ ३. १. १४३. + ३. २. १२६. * ६. १. १२३, ·अ. ७ पा ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९३ दो दद्धोः ॥ ७ । ४ । ४६ ॥ अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चाऽऽदिकर्मणि। सदुत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते ॥ किं पुनरयं तकारान्त आहोस्विद्दकारान्त उत धकारान्तोऽथवा थकारान्तः। कश्चात्र विशेषः। तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्यात् । यदि तकारान्तो दस्ति [ ६. ३. १२४ ] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । दान्ते दोषी निष्ठानत्वा । अथ दकारान्तो रदाम्यां निष्ठात इति+ नत्वं प्राप्नोनि । धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिः । अथ धान्ते झषस्तथो|ऽधः [ ८. २. ४० ] इति चत्वं प्राप्नोति । थान्तेऽदोषस्तस्मात्थान्तः। अथ थकारान्तो न दोषो भवति । प्र०- दो दत् । अवदत्तमिति । आदिकर्मग्रहणं प्रदत्तशब्दस्यैव संभवादविशे- षणमवदत्तादिसिद्ध्यर्थत्वाद्वचनस्यावदत्तादयोऽपि भवन्ति । तथा चाच उपसर्गान इत्यस्या- वकाशः प्रत्तमवत्तमिति वक्ष्यते । तस्मान्निदत्तमिति चेप्यत इति चशब्देनावदत्ताद- योऽपीष्यन्त इति सूच्यते । किं पुनरिति । यद्यपि दकारः श्रूयत तथाऽपि संहि- तायां तकारादीनामप्येतस्य रूपस्य संभवात्प्रश्नः । तान्ते दोष इति । यदा द इत्येतस्य यस्तकारान्त आदेशस्तत्र दीर्घ इति सूत्रार्थरतदाऽयं दोषो यदा तु तका- रादौ दादेशे दीर्घस्तदा न दोषः । तस्मात्थान्त इति । संनिपातपरिभाषाश्रये तु दान्तधान्तयोर्न दोषः । उ०- दो दत् । अवदत्तादिसिद्ध्यर्थत्वादिति । अच उपसर्गादिति तत्वे प्राप्त एत- सिद्धिबोधनार्थमेवेदं नतु तन्निवृत्त्यर्थमिति भावः अत एव वचने चकारबाहु- ल्यम् । तैश्च तस्यापि संग्रह इत्याहुः । संनिपातेति । नच नत्वधत्वयोरसिद्धत्वा- दस्या अप्रवृत्तिः । असिद्धत्वविषयेऽप्यस्याः प्रवृत्तेः कृन्मेजन्तसूत्रे भाष्ये ध्वनितत्वात् । किंच पूर्वत्र कर्तव्येऽसिद्धत्वेऽपि कृते तस्मिन्नस्यासिद्धत्वे मानाभावः । किंचाऽऽति- देशिकनिमित्तविघाताभावमादायास्या अप्रवृत्तौ गौरीत्यादौ संबुद्धिलोपे स्थानिवद्भा- वेन ह्रस्वनिमित्तविघाताभावात्संनिपातपरिभाषयाऽतिव्याप्तिपरकृन्मजन्तसूत्रस्थभाष्यासंगतिः । नच संनिपातस्याशास्त्रीयत्वान्न तत्र स्थानिवत्त्वमिति चेदसिद्धत्वेऽपि तुल्यम् । किंच तस्य स्थानिवत्त्व आर्थसमाजग्रस्तः संनिपातः । अन्यथा हे त्रपो इत्यत्र न लुम. तेति निषेधानित्यत्वेऽपि गुणो दुर्लभ एव स्यात् । भाष्यकृतस्त्वयं भावः- -जग्ध. +८.२.४२.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अच उपसर्गात्तः॥ ७ । ४ । ४७ ॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणम् ॥ १ ॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणं कर्नव्यम् । न कर्तव्यम् । अलोऽन्त्यस्य विधया भगवन्तीत्याकारस्य भविष्यति+ । न सिध्यति । किं कारणम् । आंदर्हि परस्य ॥ २ ॥ अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्याऽऽदेः परस्य [१. १. ६७, ५४] इति दकारस्य प्राप्नानि । नैष दोषः। अवर्णप्रकरणात्सिद्धम् ॥३॥ अस्यति वर्तत । क्य प्रकृतम् । अस्य च्वौ [ ३२ ] इति । यद्यवर्णग्रहण- मनुवर्तते दद्भावे* दोषो भवति । एवं तवं वक्ष्यामि दोऽद्धोरिति । दो य आकारस्तस्याद्भवति । ततोऽच उपसर्गात्तः । अस्येत्येव । एवमपि सूत्रभेदः कृता भवति । नामौ सूत्रभेदः । सत्रभेदं कमुपाचरन्ति । यत्र तदेवान्यत्सूत्र क्रियत भूयो वा । यद्धि तदवोपसंहृत्य क्रियते नासौ सूत्रभेदः । अथवा द्वित- कारको निर्दशः क्रियते साऽनेकाल्लिात्सर्वस्य [ १. १. ५५ ] इति सर्वस्य भविष्यति । इहापि तर्हि प्राप्नोति । अद्भिः अभ्य इति । अच इति वर्तते तच्चावश्यमज्ग्रहणमनुवयं लवाभ्यामित्यवमर्थम् । अथवा वितकारको निर्देश: करिष्यत इहार्थों द्वावुत्तरार्थश्चैकः । अच उप० । यदीति । दाशब्दाकारस्य दद्भावे दत्तमिति संयोगादि श्रूयेत । नामी सबभेद इति । दाषायति शेषः । तदेव सूत्र लघु क्रियमाणं प्रत्युत गण सपादयति । अथवात । लघुकरणेऽपि यदि न्यासान्तरत्वात्स्पष्ट एव सूत्रभेद दति मत तदेवमुत्तरम् --- अलोऽन्त्यस्य द्वावपवादावादेः परस्यानेकाल शित्सर्वस्यति तयार्विप्रतिषय परं प्रवर्तते । अच इति वर्तत इति। तेनाप्शब्दस्य योऽच तस्मा- त्परस्य पकारस्य द्वितकार आदेशस्तत्रान्त्यस्य डालां जशोऽन्त इति जश्त्वं पूर्वस्य सलां जश्ाशीति । लवाभ्यामिति । लुत्र ऋदोरबित्यपू । अस्यापि भकारादौ नः प्राप्नोति । अज्ग्रहणानुवत्तौ त्वप्शब्दस्य योऽच तस्मात्पगे भकारादौ न कश्चि- दस्तीति तत्वाभावः । अथवेति । तत्र तकारद्वयात्मक आदेशः पृथग्विभाक्तिक उ०-मित्यादौ धत्वसिद्धये तादिकित्संनिपातनिमित्तकस्य तद्विघातकविधिप्रवर्तकत्वाय तद्विषये तदनित्यत्वमावश्यकमित्येतत्सूत्रस्थथकानिर्देश एव तज्ज्ञापक इति चेति दिक् । अच उप० । नन्वसावपि सत्रभेद एवेत्यत आह-दोषायेति । ननु त्रित- कारकनिर्देश त्रयाणामप्युभयत्र सबन्धः स्यादितीष्टविभागालाभोऽत आह-तत्रेति । पृथग्विभक्तिक इति । त इत्यपेक्षयेत्यर्थः । संयोगान्तलोपस्तु नाङ्वत् । नन्वे- वमुत्तरत्राज्ग्रहणानुवृत्तो लवाभ्यामिति दोषः स्यादत आह–लवाभ्यामित्यादौ चेति । + १. १. ५२. * ७. ४.४६. X ७. ४.४८. ३. ३.५७.

·अ. ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः द्यतेरित्त्वादचस्तः ॥ ४॥ यतेरित्त्वादचस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । द्यतेरित्त्वस्यावकाशः । निर्दि- तम् निर्दितवान् । अचस्त इत्यस्यावकाशः । प्रत्नम् । अवत्तम् । इहोभयं प्राप्नो- ति । नीत्तम् । वीत्तम् । अचस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषथेन । अपो भि ॥ ७।४।४८॥ अपो भि मासश्छन्दामि ॥ १ ॥ अपो भीत्यत्र मासश्छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । माद्भिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा। अत्यल्पमिदमुच्यते । स्ववस्स्वतवसोर्मास उषसश्च त इष्यते । स्ववद्भिः स्वतवद्भिः । समुषद्भिरजायथाः । माद्भिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा । सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस ॥७।४। ५४ ॥ इस्त्वं मनि राधो हिंसायाम् ॥ १ ॥ इस्त्वं सनि राधो हिंसायामिति वक्तव्यम् । पतिरित्सति । हिंसायामिति किमर्थम् । आरिरात्सति । आप्ज्ञप्यधामीत् ॥ ७ । ४ । ५५ ॥ प्र०-इहार्थो यस्तु साच्कस्तकारस्तस्याचः स्वरितत्वप्रतिज्ञानादुत्तरत्रानुवृत्तिः । लवाभ्यामि- त्यादौ तु तत्वं न भवति । पकारलोपादप्शब्दाभावात् । नच भूतपूर्वगत्याश्रयो न्याय्यः । अद्भिरित्यादौ सांप्रतिकापशब्दसंभवे गौणस्याग्रहणादत एव समकक्षत्वाभा- वात्प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्यये संप्रत्यय इति नावतिष्ठते । अद्भिः संस्कृतमिति लिङ्गाद्वा । नहि प्रत्ययस्यैव ग्रहणेऽद्भिरिति निर्दशोपपनिः । यतेरित्त्वादिति । पुरस्तादपवादा इति न्यायादित्वं दद्भावस्यैव बाधकं न तत्वस्य । ततश्चेत्त्वतत्वयोर्दबावापवादयो- विप्रतिषेधे परं तत्वं प्रवर्तते अपो भि । माद्भिरिति । पन्नोमासिति मासशब्दस्य मासादेशस्य च्छन्द- स्येव विधानान्मासश्छन्दसीति च्छन्दोग्रहणं न कर्तव्यम् । तत्क्रियमाणं भाषायामपि कचित्पदादयः प्रयुज्यन्त इति ज्ञापनायेत्याहुः । आफ्न० । ज्ञपेरिति । इहाज्ग्रहणमनुवर्तते तेन ज्ञपौ विशेष्यमाणेऽजन्तस्य उ०-नावतिष्ठत इति । तस्याः सिद्धान्तिना काप्यनाश्रयणाच्चेत्यपि बोध्यम् । ननु द्यतेरित्त्वं दद्भावस्येव तत्वस्याप्यपवाद इति कथं विप्रतिषेधोऽत आह—पुरस्तादिति । अपो भि । छन्दस्येवेति । वृत्तिकृतोक्तां छन्दसीत्यनुवत्तिमभ्युपेत्येदम् । आपज्ञपृ० । नन्वच इत्यनुवर्तनादनन्त्यस्यैव भविष्यतीत्यत आह-इहेति । ४७.४.४०.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ज्ञपेरीत्त्वमनन्त्यस्य ॥ १ ॥ ज्ञपेरीत्वमनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । जीप्सति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्त- व्यम् । लोपो*ऽन्त्यस्य बाधको भविष्यति । अनवकाशा विधयो बाधका भवन्ति सावकाशश्च णिलोपः । कोऽवकाशः । कारणा हारणा । एवमपीत्त्वम- त्यस्य लोपस्य वाधकं स्यात् । अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्तीत्त्वमपि सावकाशम् । कोऽवकाशः । अनन्त्यः। कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्येत्त्वं स्यात् । भवेद्योऽचाऽङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्यस्य न स्याद्वयं तु खल्वङ्गेनाचं विशेषयि- ष्यामः । अङ्गस्याचो यत्र तत्रस्थस्येति । एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वा- दीत्त्वं प्राप्नोति तस्मादनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । अत्र लोपोऽभ्यासस्य ॥ ७ । ४ । ५८ ॥ अभ्यासस्यानचि ॥१॥ अभ्यासस्येति यदुच्यते तदनचि द्रष्टव्यम् । पतापतः चराचरः वदावदः । प्र०-ज्ञपेरीत्त्वं विधीयमानमलोऽन्त्यस्य प्राप्नोतीति भावः। लोपोऽन्त्यस्योति। ज्ञपिनाऽज्विशे- प्यते यथाऽऽपृधिभ्यामेवं चैकप्रस्थानो विशेषणविशेष्यभावो भवति तत्रानन्न्यस्याचः साव. काशमीत्त्वं पूर्वविप्रतिषेधेन णिलोपो बाधते । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह–अनवकाशा इति । ईत्त्वमेव त्वनवकाशत्वाद्वाधकं प्राप्नोति । एवमपीति । नन्वस्तु परत्वा- दीत्त्वं तस्य स्थानिवद्भावाण्णिलोपो भविष्यति । ईत्त्ववचनं त्वनन्त्यस्य श्रवणार्थ स्यात् । नैतदस्ति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितमिति लोपाप्रसङ्गात् । अत्र लोपः । चराचर इति । चरिचलिपतिवदीनामच्याक् चाभ्यासस्येति द्विर्व- चनमागागमश्चेति हलादिशेषोऽत्र न भवति । नन्वागागमविधानसामर्थ्याद्धलादिशेषो न भविष्यति । नहि हलादिशेष आगमस्याऽऽदेशस्य वा विशेषोऽस्तीत्यादेश एवाऽऽ- कारो विधेयः स्यात् । नैतदस्ति । सत्यपि हलादिशेषे विगृहीतश्रवणार्थमाग्विधानं स्यादित्यनचीत्युच्यते । उ०-ननु येन नेति न्यायेनान्त्यस्येत्त्वं लोपस्य बाधकं स्यादत आह-ज्ञपिनेति । यथाss पिति । तयोरजन्तत्वासंभवादिति भावः । पूर्वविप्रतिषेधेनेति । ण्यल्लोपावित्यनेन तत्र दीर्घग्रहणेनास्यापि ग्रहादिति भावः । ईत्त्वमेवेति । नतु लोपस्य बाधकत्वं युक्तमित्यर्थः । भाष्य एवमपीत्त्वमित्यस्यवमित्त्वमेवेत्यर्थः । अपिशब्दस्यैवकारार्थस्य स्थानव्यत्ययात् । स्यादिति । यदि तु पूर्वप्रतिषेधवार्तिक ईत्त्वमपि दीर्घग्रहणेन गृह्यते पुनःप्रसङ्गविज्ञानमाश्रीयते तदेदं न वक्तव्यमिति बोध्यम् । अत्र लोपोऽ० । विगृहीतेति । सवर्णदीर्घबाधनद्वारेत्यर्थः । तत्प्रवृत्तिकाल एव वैयोपस्थितेरिति भावः । । ६. ४. ५१. + ६. १. १२.

·अ.७पा. ४ आ. १ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्यऽङ्गाधिकारः। ३९७ १ हलादिः शेषः ॥ ७ । ४ । ६० ॥ किमयं षष्ठीसमासः । हलामादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । आहो- स्वित्कर्मधारयः । हलादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । व.श्चात्र विशेषः। हलादिशेषे षष्ठीसमास इति चेदजादिषु शेषप्रसङ्गः ॥ १ ॥ हलादिशेषे षष्ठीसमास इति चेदजादिषु शेषः प्रामोति । आनक्ष आनक्षतुः आनक्षुः । अस्तु तर्हि कर्मधारयः । कर्मधारय इति चेदादिशेषनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभावे लोपवचनम् ॥२॥ कर्मधारय इति चेदादिशेषनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभाव आद्यस्य हलोऽभावे लोपो वक्तव्यः । आटतुः आदुः । तस्मादनादिलोपः ॥ ३॥ तस्मादनादिहल्लुप्यत इति वक्तव्यम् । उक्तं वा ॥ ४॥ किमुक्तम् । प्रतिविधास्यते हलादिशेष इति+ । अयमिदानी स प्रतिविधा- नकालः । इदं प्रतिविधीयते । इदं प्रकृतमत्र लोपोऽभ्यासस्य [ ५८ ] इति । प्र०- हला० । हलामादिरिति । विग्रहप्रदर्शनं विस्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् । अजादि- ष्विति । अजादिष्वभ्यासेषु हलन्तरापक्षयाऽऽदित्वे हल आश्रीयमाणे शेषः प्राप्नोति । आनक्षेति । सू व्याप्ती संघाते चेत्यस्मालिट । अत्र ककारस्य शेषः प्राप्नोति । कर्मधारये त्वभ्यासापेक्षयाऽऽदित्वं हलो विज्ञायत इति शेषो न भवति । आदिशेषनिमि- त्तत्वादिति । शेषशब्दोऽन्यनिवृत्तियुक्तमवस्थानमाहेति यत्रैवाभ्यासे पपाचेत्यादावादेहलोऽ- वस्थानं तत्रैवान्यस्य निवृत्तिः स्यान्नान्यत्र । अबस्थानं हि शब्दार्थत्वात्प्रधानम् । नच प्रधानाभाव आनुषङ्गिककार्यप्रवृत्तिरानक्षेत्यत्रापि ककारषकारयोरस्यामवस्थायां निवृत्त्यप्र- सङ्गः । षष्ठीसमासेऽप्याटतुराटुरित्यत्र टकारस्याऽऽदिवद्भावे शेषप्रसङ्गः । स च प्रागुक्त एव । तत्र ययाकृतिपक्ष आश्रीयते तदाऽभ्यासाकृती वर्तमानो हलादिः सर्वस्याम- भ्यासव्यक्तावनादेर्निवृत्तिं करोतीति दोषाभावो व्यक्तिपक्षे तु यस्यामेवाभ्यासव्यक्तौ हल उ०- हलादिः शेषः । भाष्ये हलामादिरिति । नच न निर्धारण इति निषेधात्स दुर्लभः । त्रितयसंनिधान एव निर्धारणे षष्ठीतत्समासनिषेधयोरङ्गीकारेणादोषात् । एवं च प्रकृते शेषष्ठयेवेति समासो भवत्येवेति भावात् । कथमादिशेषनिमित्तत्वमनादिलोपस्ये- त्यत आह-शब्द इति । आनुषङ्गिकेति । सामसिद्धेत्यर्थः । अवस्थितस्या- वस्थानविधानं हि सामर्थ्यादन्यनिवृत्तिं फलतीति पत्रैव तत्तत्रैव तत्फलितमपि स्यादित्यर्थः । अस्यामवस्थायामिति । कर्मधारयाश्रयण इत्यर्थः । आदिवद्भाव इति । आद्यन्तवदि- त्यनेन । प्रागुक्त एवेति । प्रागुक्तोदाहरणन्यायेनोक्त एवेत्यर्थः । के ह्रस्वभावि- + ६.१.२.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्रासिते- ततो वक्ष्यामि । ह्रस्वः [ ५९ ] ह्रस्वो भवत्यादेशः । भन्यासस्य लोप इत्य- नुवर्तते । तत्र ह्रस्वभाविनां हस्वा लोपभाविना लोपो मविष्यति । ततोहलादिः शेषश्चेति । अथवैवं वक्ष्यामि । ह्रस्वोऽहल् । ह्रस्वो भवत्यभ्यासस्येति । क्यो:- हल् अहल्च भवत्यभ्यासः । तत आदिः शेषः । मादिः शेषो मपत्यम्यास- स्येति । अथवा योगविभागः करिष्यते । ह्रस्वादेशो भवत्यम्यासस्य । ततो हल् । हल्व लुप्यतेऽभ्यासस्य । तत आदिः शेषः। आदिः शेषश्च भवत्यम्यातल्या शपूर्वाः खयः ॥ ७ । ४ । ६१ ॥ शर्पशेषे खपूर्वग्रहणम् ॥१॥ शपूर्वशेषे खपूर्वग्रहणं कर्तव्यम् । खपूर्वाः खयः शिष्यन्ते खरों लुप्यन्त इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उचिच्छिषति व्युचिच्छिषति । तुकः श्रवणं प्र०-आदेरवस्थानं तत्रैवानादेर्निवृत्तिर्नान्यत्रेति दोषप्रसङ्गः । ह्रस्वभाविनामिति । ह्रस्व- श्रुत्याऽपरिभाषोपस्थानादजन्तस्याभ्यासस्य ह्रस्वो विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्येति वचनादच एव दीर्घस्य हस्वस्य च लोपबाधनार्थो विज्ञायत इति हल्विषय एवाऽऽदिशेषनिर- पेक्षो लोपोऽवतिष्ठते । तत आदेरपि हलो लोपे प्राप्ते तापनार्थ हलादिः शेष हति सूत्रम् । एतदेव ज्ञापकं लोपविधावलोऽन्त्यपरिभाषा नोपतिष्ठत इत्यानक्षत्यादाक्न- न्त्यस्यापि हलो लोपो भवतीति न कश्चिद्दोषः । अहल् चेति । भविद्यमानहल्को:- भ्यासो भवतीत्यर्थः । शपूर्वाः । उचिच्छिषतीति । उच्छी विवासे । छे चेत्यन्तरङ्गत्वात्तुक् सन् इट् पूर्वत्रासिद्धमिति चुत्वस्यासिद्धत्वात् छिशब्दो विरुच्यते । तकारस्य शेषे फ्राते छशे. पार्थ वार्तिकम् । ननु च पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इति श्चुत्वे कृते च्छिशब्दस्य दिर्वचने चकारशेषेणैव रूपं सिध्यति । न चेदमस्ति निमित्ताभावे नैमित्तिक- स्याप्यभाव इति येन चुत्वं निवर्तते । एवं तर्हि पूर्वत्रासिद्धीयमदिर्वचन इत्येतदनि- त्यमुभौ साभ्यासस्येति वचनात् । अन्यथा कृतणत्वस्य द्विचने प्राणिणदित्यादि सिध्यतीति किं सूत्रेण । तथा चौजढदित्यसिद्धत्वस्योदाहरणं प्रदर्शयिष्यते । इतरी उ०-नस्तत्राऽऽह-ह्रस्वश्रुत्येति । ह्रस्व इति सूत्रे लोप इत्यनुवर्तनादभ्यासहस्वी लोपश्च विधीयते । तत्र लोपस्य हल्विषये चरितार्थस्य ह्रस्वेन स्वीयाविषये बाध इति भावः । अजन्ताभ्यासस्येति । अभ्यासावयवस्याच इति वर्तु युक्तम् । अन्यथा क्षी इत्यादावेव रयान्नतु पपाचेत्यादावित्याहुः । आविशेषनिरपेक्ष इति । तेनाऽट- तुरित्यादि सिद्धम् । शर्पः खयः । न चेदमस्तीति । प्रवृत्तस्य निवर्तयितुमशक्यत्वादिति भावः । अनित्यत्वाद्वा तदभावोऽत्र । प्रदर्शयिष्यत इति । वृत्तिकारादिभिरिति शेषः । इदै च वार्तिकमपि तदनित्यत्वे ज्ञापकमिति तत्त्वम् । अतूधातोः के निष्पन्नात्कशब्दा.

·भ. ७ पा. ४ आ. 1} पातजलम्याकरणमहामाष्येणाधिकारः। ३९९ मा भूदिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । चा* कृते तुम्न भविष्यति । असिद्धं चर्वं तस्यासिदत्वातुक्यानोति+ । सिद्धकाण्डे पठितमभ्यासजश्त्व- चांदीपोरिति । एषमप्यन्तरमत्वापाप्मोति तस्मात्सग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । एवम्बहणं न करिष्यते । अभ्यासनश्लव सिमित्येव । आविशेषासगस्तु ॥ २॥ भादिशेषस्तु प्राप्नोति । तिष्ठासति । ननु चानाविशेष भादिशेषं काधि- व्यो।साथमायस्पोच्यमानमन्धस्य बाधकं स्यात् । भसक्ति बल्बपि संभवे वाधनं भवत्यति व संभयो यदुमयं स्यात् । ययादिशेषोऽपि भवति शबचनमि- दानी किमर्थ स्मात् । शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपप्रतिषेधार्थम् ॥३॥ प्र०-व्यवस्थितस्य समुदायल्य प्रविमज्यान्याख्यानेऽन्तरत्वं तुकोऽनपेक्ष्याकृत एव तुकि द्विवचनं मलाह-सवेरुत इति । अभ्यासे चर्चेति चर्वे छस्य कृते तुग- भावाद्रूपं सिध्यति । असिद्धमिति । तुकि कर्तव्ये । एवमप्यन्तरङ्गत्वादिति । शब्दनित्यत्वेऽप्युपायानामवश्याश्रयणीयोऽन्तरबाहिरङ्गभावः । एत्क्तुग्ग्रहणमिति । तदकरणे हलादिशैषेऽपि कर्तव्ये चुत्वलक्षणस्य चत्वस्यासिद्धत्वाभावात्तकारस्य चकारे कृते ल्लादिशण निर्मित छकारे सपं सिध्यति । आविशेषप्रसारित्वति । विषयमेदा- विरोधाभवाय सध्यवाभावायोमः । शर्ववचनामिति + अपवादा वाक्यार्थद्वयं उ०-दाख्यानणिचि चडि कशब्दस्य द्वित्व आकत्कदिति रूपार्थ वार्तिकमावश्यकमित्यन्ये । तर । एतत्पत्याख्यानपरभाष्यविरोधेनैषामनभिधानात् । द्विवचन इत्यस्य च द्वित्वे कर्तव्ये कृते च इत्यर्थः । अत एवं वाक् वाक्क इति भाष्योदाहृतं संगच्छते । अन्यथा चर्वस्यासिद्धत्वाद्गस्यैव द्वित्वेऽन्त्यस्य वाऽवसान इति चर्वे गश्रवणं स्यात् । किंच कृतेऽपि कस्य द्वित्वे चक्स्यासिद्धत्वाद्गकारे झशि पूर्वस्य जश्त्व उक्तरीत्यैव चा- भावे मस्य श्रवणं स्यात् । नन्वन्तरङ्गस्तुक् कथमभ्यासचवं प्रतीक्षेतेत्यत आह- इतर इति । अकृत पर कि इति । परत्वाल्पापेक्षल्वरूपान्तरङ्गत्वं चानपेक्ष्ये. दम् । शब्बनित्यत्वेऽपीति । अन्वाख्येयस्य शब्दस्य नित्यत्वेऽपीत्यर्थः । वाक्य- पदरूपश्च स नित्यः । उपायानाम् । तदन्वाख्यायकानां शास्त्रीयाणाम् । अवश्या- श्रयणीय इति । अन्यया कचिदप्यन्तरङ्गबहिरङ्गाभावो न स्यादिति भावः । चुत्व- लक्षणस्यति । छिशब्दस्य द्वित्वेऽभ्यासखण्डे तकारस्थानिकचुत्वेत्यर्थः । पूर्वत्रा- सिद्धीयपदित्वे' इत्यनेनापि सिद्धेय॑र्थमेवैतदिति बोध्यम । ननु येन नाप्राप्तिन्याये. नास्य हलादिशेषबाधकत्वात्कथमादिशेषप्रसङ्गोऽत आह-विषयभेदादिति । ननु खयः शेषविधानार्थत्वात्कथमानर्थक्यं शङ्कितमत आह---अपवादवाझ्याथद्वयमिति । अपवा- ८. ४.५४. + ६.१.७३.८.२.६.४ ७.१.६०, 6 * १ क. स. ग, पान्याय्यमन्वाख्यान ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपो मा भूदिति । व्यपकर्षविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ४ ॥ व्यपकर्षविज्ञानात्सिद्धमेतत् । किमिदं व्यपकर्षविज्ञानादिति । अपवादविज्ञा- नात् । अपवादत्वादवानादिशेष आदिशेषं बाधिष्यते । ननु चोक्तं कथमन्यस्यो- ध्यमानमन्यस्य बाधकं स्यादिति । इदं तावदयं प्रष्टव्यः। यदि तन्नोच्येत किमिह स्यात् । हलादिशेषः। हलादिशेषश्चेन्नाप्राप्त हलादिशेष इदमुच्यते तद्बाधकं भवि- ष्यति । यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्या दिति सत्यपि संभवे बाधनं भवति । तद्यथा। दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौण्डि- न्यायति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तदानं बाधकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवेऽनादिशेष आदिशेषं बाधिष्यते। दाधर्ति दर्धर्ति दर्धर्षि बोभूतु तेत्तिक्तेऽलापनीफणसंसनिष्यदत्क- रिककनिक्रदद्भरिभ्रद्दविध्वतो दविद्युतत्तरित्रतः सरीसृपतं वरीवृजन्मदृज्यागनीगन्तीति च ॥ ७ । ४ । ६५॥ दाधर्तीति किं निपात्यते । धारयतेः श्लावभ्यासस्य दीर्घत्वं णिलुक् च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वं पर्णशुषिवण्णिलुग्भविष्यति । धृङो वाऽभ्यासस्य दीर्घत्वं परस्मैपदं च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य प्र०-साधयन्ति । अपवादं च विदधत्युत्सर्ग च निवर्तयन्ति । तत्रोत्सर्गाभ्युपगम एका- र्थवद्वितीयार्थस्य त्यागादानर्थक्यप्रसङ्ग एवेत्यर्थः । हलादिः शेष इत्यनेन खयां निवृत्तौ प्राप्तायामवस्थानविधानादानर्थक्यं नास्ति । व्यपकर्षविज्ञानादिति । व्यपक- पणमुत्सर्गस्य निवर्तनं तस्य विज्ञानं तस्मादपवादविधानादित्यर्थः । एकाभ्यासविषय- त्वादविरोधेऽप्युत्सर्गापवादभावः । दार्तिः । श्लाविति । बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः । तूतुजानवदिति । तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्येति दीर्घत्वमित्यर्थः । पर्णशुषिवदिति । यथा पर्णानि शोष- यन्ति पर्णशुषो वाता इत्यादौ क्विपि बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोरिति णिलुक भव. त्येवं दाधर्तीत्यादौ भविष्यतीत्यर्थः । धृङ् इति । धृङ् अवस्थान इत्यस्य शे प्राप्ते उ०-दत्वमेवास्यासिद्धमित्युत्तरवादिन आशयमाह हलादिः शेष इत्यनेनेति । ननु विष- यभेदे विरोधाभावे च कथमपवादत्वमत आह-एकाभ्यासति । साक्षात्कार्यिविशेष- णत्वादवयवद्वारा तस्यैव कार्यित्वमिति भावः । विषयभेदेऽपि बाधकत्वदर्शनादस्यो- पयोगश्चिन्त्यः । इदं तावदयं प्रष्टव्य इत्यादिना भेदेनैव बाधकत्वस्योक्तेर्भाष्य इत्यलम् । दाधर्ति दर्धतीति । धृञो ण्यन्तस्य जुहोत्यादिष्वपाठादाह-बहुलमिति । तुजा- दीनां दीर्घोऽभ्यासस्येति । तूजानवदिति काचित्कोऽपपाठः । णिलुगिति । अत ४६. १.७ ·अ. ७पा. ४ आ. १] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४.१ दीर्घत्वं युध्यतिवत्परस्मैपदं भविष्यति । दर्धीति किं निपात्यते । धारयतेः श्लावभ्यासस्य रुग्णि लुक्च । अनिपात्यम । देवा अदुह्रवद्रुट्+ पर्णशुषिवण्णिलुग्भावष्यति । धृङो वाऽभ्यासस्य रुक्परस्मैपदं च । अनिपात्यम् । देवा अदुह्रवद्रुड युध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । दर्धर्षीति किं निपात्यते । धारयतेः श्लावभ्यासस्य रुग्णिलुक्च । अनिपा- त्यम् । देवा अदुह्रवद्रुट्पर्णशुषिवण्णि लुक् च भवष्यनि । धृङो वाऽभ्यासस्य रुक्प- रस्मैपदं च । अनिपात्यम् । देवा अदुह्रवद्रुडयुध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । बोभूत्विति किं निपात्यते । भवतेर्यलुगन्तस्यागुणत्वं निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्रागुणत्वं भूसुवोस्तिङि [ ७. ३. ३८ ] इति । एवं तर्हि नियमार्थं भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यत्रेति । क्व मा भूत् । बोभवीतीति । तोतक्त इति किं निपात्यते । तिजेयङ्लुगन्तस्याऽऽत्मनेपदं निपात्यते । नतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्राऽऽत्मनेपदमनुदात्तङिन आत्मनेपदम् [ १.३.१२ ] इति । नियमार्थं तार्ह भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्नस्याऽऽत्मनेपदं भवति नान्यति । क्व मा भूत् । बेभिदीति चेच्छिदीति । प्र०-व्यत्ययेन शप् । युध्यतिवदिति । व्यत्ययो बहुलमित्यनेनेत्यर्थः । रुडिति । शीङो रुडू बहुलं छदसीत्यनेन । बोभवतीति । लिङर्थ लेट । लटोऽडाटावियट । सिद्धमत्रेति । प्रत्ययलक्षणेन यद्यप्यनुदात्तङित इति ङित्त्वनिमिन्नमात्मनेपदं न प्रत्य यनिमित्तं तथाऽपि लोलूयत इत्यादौ यद्यङन्तादात्मनेपदं तत्प्रत्ययस्य डित्वात्प्रत्यय- लक्षणं भवत्येव । एतनियमार्थमिति । एवं चादादिषु चर्करीतं परस्मैपदमिति उ०-एव गुणाभावः, प्रकृते वृद्ध्यभावः । भाष्ये धृडने वेति । ण्यन्तार्थस्य केवलार्थस्य च प्रयोगेषु प्रतीतेगिति भावः । व्यत्ययेनेति । अस्य तुदादित्वादिति भावः । शस्यैव व्यत्ययेन श्लुरित्यन्ये । कैयटमते श्लुरपि च्छान्दसत्वात्कल्प्यः । देवा अद् ह्रवदिति भाष्ये पाठः । अदुद्रुवदित्यपपाठः । द्रुधातोश्चङि रूपस्य सत्त्वात । अत्रैव यङलुगन्तस्येति । भवन्तस्याङ्गस्य गुणो नेत्यर्थ इति भावः । भूसुवोरित्यत्राङ्गस्यति तु निर्बीजम् । दीङो युडचीत्यायनुबन्धनिर्देशानां भरेत्यादिशपा निर्देशानां श्तिपा निर्देशानां च प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणमित्यर्थज्ञापकत्वं शितपेत्यादिपरिभाषया भाष्यानादृतत्वात् । यङ्लुगन्तस्य च्छान्दसत्याच्चेत्याहुः । प्रत्य- यलक्षणेनेति । न लुमतेति तु न । आत्मनेपदस्याङ्गकार्यत्वाभावात् । तथाऽपि लोलू- यत इति । प्रत्ययलक्षणसूत्रं विध्यर्थमिति वार्तिककृन्मत इदम् । नियमार्थत्वपक्षे तु प्रत्ययासाधारणरूपानाश्रयणात् । प्रत्ययलक्षणेनाऽऽत्मनेपदाप्राप्तिरेवेति विध्यर्थमेवेदम् । + ७. १. ८. न च ·४०२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम् ॥ ७ । ४ । ६७ ॥ किमर्थं स्वपेरभ्यासस्य संप्रसारणमुच्यते यदा सर्वेष्वभ्यासस्थानेषु स्वपेः संप्रसारणमुक्तम् । स्वापिग्रहणं व्यपेतार्थम् ॥ १ ॥ स्वापिग्रहणं क्रियते व्यपेतार्थम् । व्यपेतार्थोऽयमारम्भः । सुष्वापयिषतीति । अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तीति । तत्र क्यजन्तेऽतिप्रसङ्गः ॥ २ ॥ तत्र क्यजन्तेतिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्राप्नोति । स्वापकमिच्छति स्वापकीयति स्वापकीयतेः सन्सिस्वापकीयिषतीति । सिद्धं तु णिज्ग्रहणात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । णिग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । निर्देशादेव हि प्र०-लिङ्गसिद्धानुवादः । परस्मैपदग्रहणं कर्तर्येव चेदमात्मनेपदं नियम्यत इति भावकर्म- णोर्यडलुगन्तादात्मनेपदं भवत्येव । द्युतिः । किमर्थमिति । स्वपिरेव सौत्रत्वान्निर्देशस्य दीर्घ कृत्वा निर्दिष्ट इति पूर्वः पक्षः । तत्र लिटि किति वचिस्वपीति संप्रसारणविधानात्कृतसंप्रसारणस्य द्विवंचने सत्यभ्यासस्य संप्रसारण श्रूयते । अकिति लिट्यभ्यासस्येति संप्रसारणं सनो रुदविदेति कित्वविधानाद्वचिस्वपीति संप्रसारणम् । स्वपिस्वमिव्येयां यङि इति यङि चलि स्वापेश्चङीति । व्यपेतामिति । स्वपेः सनादिषु परतो विहितं संप्रसारय णिचा व्यवधाने न प्राप्नोतीति स्वार्ण्यन्तस्याभ्यासस्य संप्रसारणं विधीयते । सप्वापवि- षतीति । स्वापयितुमिच्छतीति सन् । इड्गुणायादेशाः । णौ कृतस्य स्थानिव- त्त्वात्स्वपो द्विवचनमभ्याससंप्रसारणं स्तौतिण्योरिति षत्वम् । इतरस्तु ण्यन्तस्य ग्रहण- मबुद्ध्वा येन केनचित्प्रत्ययेन व्यवहितस्य स्वपेरभ्याससंप्रसारणमनेनोक्तमिति मत्वाऽऽह- अस्ति प्रयोजनमिति । स्वपितीति स्वापकस्तमिच्छतीति क्यच् । निर्देशादेवेति । उ०-लिङ्गसिद्धानुवाद इति । अनुदात्तङिदादिभ्यो यङ्लुकोऽनभिधान इदं, तत्सत्त्वे तु वचनमेवेदं बोध्यम् । कर्तर्येवति । तुल्यजातीयविषयत्वानियमस्येत्यर्थः एव प्रत्ययलक्षणसूत्रस्थनियमपक्षेण न फलभेदः । यदि यङ्लुगन्ताद्भावकर्मणोरभि- धानमस्ति तदेदम् । द्युतिस्वाप्योः । ननु स्वापीति ण्यन्तग्रहणात्तस्य च लक्षणान्तरेणासिया प्रोड- युक्तोऽत आह—स्वपिरेवेति । वार्तिके व्यपेतशब्देन व्यवहितमुच्यते । वस्तुतो निमि- तत्वप्रयोजकधर्मेभ्यश्च्युतं व्यपेतं तत्त्वं चात्र सनो व्यवहितत्वादकित्त्वाच्च बोध्यम् । स्वापर्यन्तस्येति । अन्यथा ह्रस्वमेवोच्चारयेदिति भावः । जौ कृतस्येति । वृद्धि- ६. १. १५, १७, १८, १९. ( १. २. ८.) - * ·भ. ७ पा. ४ आ. १] पातअलण्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०३ व्यक्तं ण्यन्तस्थ ग्रहममिति । नात्र निर्देशः प्रमाणं शक्यं कर्तुम् । यथा हि निर्देशस्तथेहापि प्रसज्येत । स्वापं करोति स्वापयति स्वापयतेः सन्सिस्वापविष- तीति । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यम् । निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ॥ ७ । ४ । ७५ ॥ त्रिग्रहणानर्थक्यं गणान्तत्वात् ॥ १ ॥ त्रिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । गणान्तत्वात् । त्रय एव निजादयः । उत्तरार्थं तु ॥ २ ॥ उत्तरार्थं तर्हि त्रिग्रहणं कर्तव्यम् । भृनामित् [ ७६ ] बयाणां यथा स्यात् । इह मा भूत् । जहाति । आर्तिपिपोश्च ॥ ७ । ४ । ७७ ॥ आर्तिग्रहणं किमर्थं न बहुलं छन्दसि [ ७८ ] इत्येव सिद्धम् । न यन्त- प्र०-ण्यन्त एव स्वपिः सूत्रे निर्दिष्ट इत्यर्थः । स्वापं करोतीति । स्वापेर्घञन्तात्करो- तीति णिच् । तस्माणिग्रहणमिति । स्वर्णेरिति वक्तव्यं तेन स्वपेर्यो णिर्विधी- यते तदन्तस्य ग्रहतद्धन्ताण्मेहणाभावः । निजां । त्रिग्रहणमिति । वृत्करणपरिच्छिन्नास्त्रथ एव निजादय इत्यर्थः । एकारे विधातव्ये गुणग्रहणमिकपरिभाषोपस्थानार्थम् । तेन हलादिशेषे कृते गुणो भवत्यन्यथा तदपवादो हलः स्थान एकारः स्यात् । अथाभ्यासविकारेऽपवादा नोत्स- र्गान्बाधन्त इत्याश्रीयते तदा विस्पष्टार्थ गुणग्रहणम् । अर्तिक । अर्तिग्रहणमिति । क स गताविति जुहोत्यादौ पठ्यते । गा उ०-रूपस्येत्यर्थः । णावच आदेशः स्थानिवदिति वचनादिति भावः। अस्य प्राप्तिमा- त्रेणोल्लेखो न त्वत्र फलमस्ति किंचित् । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यमित्यस्य स्वर्ण्य- न्तस्य ग्रहणमिति व्याख्येयमित्यर्थः । ग्रहणाभाव इति । स्वपिप्रकृतिकण्यन्तस्यैव शीघरोपस्थितिकत्वेन झुलिसाहचर्येण चानामधातोरेव ग्रहणमिति तत्त्वम् । द्युतेस्त्वण्य- न्तस्यैव । एवं च वृत्त्यायुक्तमदिद्युतदिति चिन्त्यमेव । भाष्यानुक्तत्वात् । अभ्या. सेनाङ्गेन चाऽऽक्षिप्तप्रत्यययोरैक्य एवैतत्प्रवृत्तेश्च । अत एव दुयोतकीयिषतीत्यादौ न दोष इति बोध्यम् । निजां त्र० । तेनेति । विषयभेदात् । गुणेन हलादिःशेषानुबाध इति भावः । गुणोत्तरं वा हलादिःशेष इत्यपि बोध्यम् । विस्पष्टार्थमिति । लिङ्गसिद्धपरिभाषाश्रयण- गौरवपरिहारायेत्यर्थः । तदाश्रयणे च हलादिःशेषोत्तरमवशिष्टस्यैकार इति बोध्यम् । भाष्ये-उत्तरार्थमिति । कपिञ्जलाधिकरणन्यायस्त्वत्र शास्त्रे नाऽऽश्रीयत इति भावः । अतिपि० । गणान्तःस्थं छन्दसीति घृप्रभृतीनां सर्वेषां शेष इति पूर्वपक्षः । इत स्व शापकान सर्वशेष इत्युत्तरम् ।

·४०४ उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- रेण च्छन्दोऽतेः श्लुर्लभ्यः । एवं तर्हि सिद्ध सति यदर्तिग्रहणं करोति तज्ज्ञा. पयत्याचार्यो भाषायामः श्लुर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । इयतीत्ये- तत्सिद्धं भवति । गुणो यङ्लुकोः ॥ ७ । ४ । ८२ ॥ ऐचोर्यङि दीर्घप्रमङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दीर्घत्वम् ॥ १ ॥ ऐचोर्यङि दीर्घत्वं प्राप्नोति । डोढौक्यते तोत्रौक्यत इति। ननु च ह्रस्वत्वे कृते दीर्घत्वं न भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । ह्रस्वाद्धि परं दीर्घ- त्वम् । ह्रस्वत्वं क्रियतां दीर्घत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्दीर्घत्वेन भवि- तव्यम् । न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गाबाधकत्वात् ॥ २ ॥ न वैष दोषः। किं कारणम् । अभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गाबाधकत्वात्। अभ्यासविकारेष्वपवादा उत्सर्गान बाधन्त इत्येषा परिभाषा कर्तव्या। कान्ये- तस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वम् ॥ ३॥ अचीकरत् अजीहरत् । सन्वद्भावमपवादत्वाद्दीर्घत्वं न बाधते+ । मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमित्त्वस्य ॥४॥ मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमपवादत्वादित्त्वं न बाधते । गणेरीत्त्वं हलादिशेषस्य ॥ ५॥ गणेरीत्त्वमपवादत्वाद्धलादिशेषं न बाधते । प्र०-स्तुतौ च च्छन्दसीति च्छन्दोग्रहणं पूर्वेषामपि घृप्रभृतीनां शेष इति च्छान्दस एवार्तिः लुविषयः । इयर्तीति । तिप् । शप् । शपः लुः । द्विवचनमुरादित्यत्त्वमित्त्वम- भ्यासस्यासवर्ण इतीयङ् गुणरपरत्वे । गुणो । ऐचोरिति। ह्रस्वस्यावकाशः पपावित्यादि । दीर्घोऽकित इत्यस्यावकाशः कृतेऽ- कृते वा ह्रस्वत्वे पापच्यत इति । डोढौक्यत इत्यादौ तु परत्वादौकारस्य दीर्घ औकार एव प्राप्नोति । ऐकारस्योदाहरणं वैवैत इति । ह्रस्वत्वे कृत इति । वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । गुणश्च गुणो यङ्लुकोः । औकार एवेति । ततश्चेगन्तत्वाभावाद्गुणस्याप्राप्तिः । पेपै. ण्यत इति । पैतृ गतीत्यादिधातुः । अस्य स्थाने प्रण इत्यन्ये पठन्ति । तन्मते पेप्रैण्यत इति रूपम् । वेवेथ्यत इति पाठे विच वेथू याचन इति धातुः । ऐचो. रित्युपलक्षणमिति भावः । वैवैत इति पाठे धातुश्चिन्तनीयः । कैयटप्रामाण्याद्वैपधातुं प्रकल्पयन्ति । यङ्लुकि च रूपं वदन्ति । ननु कृतेऽपि हस्वत्वे दीर्घः स्यात्परत्वा. नतु गुण इत्यत आह-गुणस्त्विति । दीर्घे नाप्राप्ते गुणारम्भादिति भावः । प्रति- ७, ४. ५९; ८३. + ७. ४. ९३; ९४. – ३. १, ६, ७. ४. ७९. ४७. ४.९७, ६०. ।

·भं. ७पा. ४ आ. १] पातजलव्याकरणमहामायेनाधिकारः। ४०५ इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् । ऐचोयार्ड दीपंपसङ्गो हस्थाखि परं दी- र्घत्वमित्युक्त्वा तत उच्यते न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्पोत्सर्गापायकत्वादिति । तस्याश्च परिभाषायाः प्रयोजनामि नामोच्यन्ते प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वं मान्ममृतीनां दीर्घत्वामित्त्वस्य गणेरीत्त्वं हलादिशेषस्येति च । न च सम्पदाव- मपकादत्वाद्दीर्घत्वं बाधते । किं तर्हि । परत्वात् । न खल्वपि मान्मभृतीनां दीर्ष- त्वमपवादत्वादित्त्वं बाधते । किं तार्ह । अन्तरङ्गत्वात् । न खल्वपि गणेरीव. मपवादत्वाङ्लादिशेषं बाधते । किं तार्ह । अनवकाशत्वात् । एवं कहीं परि- भाषा कर्तव्याऽभ्यासधिकारेषु बाधका न वापन्त इति । सा तर्येषा परिभाषा प्र०-दीर्घस्यापवाद इति दीर्घाभावः । खमयुक्तमिति ।परत्वादीर्घप्रसङ्गमुक्त्वोत्सर्गापवादयो- र्बाध्यबाधकत्वाभावः प्रतिपायत इति । उक्तं प्रयोजनमपि किंचिन्न वचनानुरूपमिति पौर्वापर्यविरोधादयुक्तम् । न च सन्वद्भावमिति । सन्बद्भावस्यावकाशोऽचिक्षणदिति । दीर्घत्वस्यावकाशोऽदीदिपदिति । इहोभयं प्राप्नोति । अधीकरदिति । तत्र पर- त्वाद्दीर्घः प्राप्नोति । न खल्वपीति । सन्प्रत्ययोऽभ्यासदीर्घत्वं च संनियोगेन विधी- यत इत्यन्तरङ्गं दीर्घत्वम् । इत्त्वं तु बहिरङ्गम् । सनि परतोऽङ्गाधिकारेऽभ्यास- स्थाकारान्तस्य विधानात् । न खल्वपीति। आवेः शेषो विधीयतेऽम्त्यस्य त्वीत्त्व- मिति नास्त्युत्सर्गापवादभावो हलादिशेषेऽभ्यासस्येत्यक्यवषष्ठी । ई च गण इत्यत्रा- भ्यासस्येति स्थानषष्ठीति भिन्नविषयावीत्त्वहलादिशेषावनवकाशत्वात्तु बायकीत्त्व हलादि- शेषस्य । निरवकाशा हि विधयः सावकाशान्विधीम्बाधम्तै इति न्यायात् । यदा तु येन उ०-पाथत इसीति । अस्यायुक्तत्वं हेतोर्वैयधिकरण्यात् । उक्तं प्रयोजनमपीति । तदपि वैयधिकरण्यावयुक्तमित्यर्थः । अचिक्षणदिति । अत्राभ्यासस्य लघुत्वाभावाद्दीर्घाप्राप्तिः । अदीदिपदिति । अत्र सन्यत इत्यादिना सनि कस्यचित्कार्यस्याविधानात्सन्वत्त्वा- प्राप्तिः । दीर्घस्तु सन्वद्भावविषय उच्यते नतु तेनेति भावः । सन्प्रत्ययोऽभ्यासेति । ननु सन्प्रत्ययकालेऽभ्यासाभावेन कथं दीर्घस्यान्तरङ्गत्वमिति चेन्न । अभ्यासस्यावश्य- कत्वेन तावत्पर्यन्तं दीर्घस्यावस्थानेऽपीत्त्वपर्यन्तमवस्थितौ कास्णाभावेन तदपेक्ष- याऽन्तरङ्गात्वादिति भावः । नन्वनवकाशत्वमेवापवादत्वामित्ययुक्तमत आह-आदः शेष इति । नास्तीति । विषयभेदादिति भावः । विषयमेदेऽप्यनवकाशत्वमात्रं बाधानि- मित्तमस्तीति तात्पर्य तदाह-निरव काशा हीति । उत्सर्ग कृते चरितार्थस्यैवापवादत्वं गणेरीत्त्वं तु नाभ्यासलोपे कृते प्रामोति । अलोऽन्त्यरत्येकवाक्यतया वाक्यार्थेन णस्यैव तत्प्राप्तः । एवं नानवकाशत्वं स्पष्टमेवेति भावः । शेषपदलभ्यनिवृत्तिबाधकत्वे भाष्य- तात्पर्यावत्र कैयटश्चिन्त्यः । यदा विति । एकाभ्यासविषयत्वाचाप्राप्ते हलविशेष ८८ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येषा परिभाषेति पदयम- कित इति प्रतिष, शास्ति+। दीर्घोऽकितः॥ ७ । ४ । ८६ । अकित इति किमर्थम् । यंयम्यते रंरम्यते । अकित इति शक्यमकर्तुम् । कस्मान भवति यंयम्यते रंरम्यत इति । नुकि कृतेऽनजन्तत्वात् । अत उत्तरं पठति । अकिद्वचनमन्यत्र किदन्तस्यालोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ अकिद्वचनं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र किदन्तस्याभ्यासस्यालोऽन्त्यविधिन भवतीति । किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनं ह्रस्वत्वात्त्वेत्त्वगुणेषु ॥२॥ हस्वत्वम् । अवचच्छतुःअवचच्छुः। अत्त्वम्। चच्छूदतुः चच्छृदुः। इत्त्वम्। चिच्छादयिषति चिच्छर्दयिषति । गुणः। चेच्छिद्यते चोच्छुप्यते । तुकि कृतेऽनन्त्यत्वादेते विधयो न प्राप्नुवन्ति। प्र०-नाप्राप्त इति न्यायस्तदाऽस्त्येवोत्सर्गापवादभावः। अभ्यासविकारेषु बाधका इति बाध- कत्वमनपेक्षितनिमित्तविशेषमाश्रणीयमित्यर्थः । यद्यमिति । यथा चाकित इति ज्ञापकं तथोत्तरत्र वक्ष्यते । दीर्घोs० । नुकि कृत इति । दीर्घश्रुत्याऽच्परिभाषोपस्थानादचाऽभ्यासस्य विशे- षणादजन्तस्याभ्यासस्य दीर्घो विधीयते। स चालोऽन्त्यस्येति वचनादन्त्यस्याचो भवति । अकिवचन मिति । यद्यचाऽभ्यासो विशेष्यतेऽकित इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । तस्मादभ्यासेनाज्विशेष्यते । ततोऽभ्यासस्येति विशेषणषष्ठीत्यलोऽन्त्यस्येति मोपतिष्ठत इत्ये- तज्ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अवचच्छतुरिति । छो छेदन आत्वं लिट् छाशब्दस्य द्विर्व- चनमन्तरङ्गत्वात्तुकि कृतेऽनन्त्यस्याप्यचो ह्रस्वत्वम् । चन्दतुरिति । उकृदिर दीप्ति- देवनयोः । दो द्विवचनम् । छे चेति तुकि कृत उरदित्यत्त्वमभ्यासेन ऋवर्णस्य विशेषणात् । छद संवरणे । चिच्छादयिषतीति । परत्वादेते विधय इति । न उ०-इत्त्वमारभ्यत इति यद्याश्रीयत इत्यर्थः । अनपेक्षितेति । अनपेक्षितो निमित्ताविशेषो येन नाप्राप्तत्वपरत्वादिकं येन तदित्यर्थः । दीर्घोऽकितः । ननु कृतेऽपि नुक्यन्तरय नस्य दीर्घः स्यादत आह- दीर्घश्रुत्येति । अस्यालोऽन्त्यनिवृत्तौ ज्ञापकत्वमुपपादयति—यद्यचेति । अन्तरङ्गत्वा- दिति । वर्णाश्रयत्वेनेति भावः । न च तुकि कृतेऽपि हलादिशेषेण तन्निवृत्तौ +७. ४. ८३. ४७, ४, ८५. *१. १. ५२. – ६.१.७३, ७. ४. ५९,६६, ७९; ८२.

·अ. ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०७ विप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥३॥ नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । विप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्धानि । तुक्क्रियता- मेते विधय इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादेते विधय इति । तदन्ताग्रहणाद्वा ॥४॥ अथवा नैवं विज्ञायतेऽभ्यासस्याजन्तस्यर्कारान्तस्याकारान्तस्यगन्तस्येति । कथं तर्हि । अभ्यासे योऽजभ्यासे य कारोऽभ्यासे योऽकारोऽभ्यासे य इगिति। एवं च कृत्वा दीर्घत्वं प्राप्नोति । एवं तहीदमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यों न व्यप- दिशति । किम् । अपवादो नुग्दीर्घत्वस्येति । एवं तर्हि सिद्धे सति यदकित इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषाऽभ्यासविकारेषु बाधका न बाधन्त इति । किमेतस्य ज्ञापने प्र०-ह्येतेषूदाहरणेषु तुगन्तरङ्गः । प्रत्ययविशेषनिमित्तत्वात् । अभ्यासस्थाभ्यासाश्रयत्वानु ह्रस्वादीनाम् । तदन्ताग्रहणाद्वति । ज्ञापकमन्तरेणापि विशेषणविशेष्यभावे कामचा- रात्कृतेऽपि तुक्येते विधयः सिध्यन्ति । एवं च कृत्वेति । ततश्चाकित इति वचनं दीर्घनिषेधाय नतु ज्ञापकाय । अपवादो नुगिति । नाप्राप्ते दीर्घ नुक आर- म्भात् । एवं तहीति । ओहाक् त्याग इत्यस्य तु निषेधायाकित इति न भवति । घातुर्ययं किन्नत्वभ्यासः । ककारो हि हश्च व्रीहिकालयोरित्यत्र हाहाकोः सामा. न्यग्रहणार्थः । उ०-ह्रस्वः सुलभः । अभ्याससंज्ञाप्रवृत्तिकाले स्थानिद्वारा साक्षाद्वा संनिहितानां हलामेव तेन निवृत्तेः । अत एव नुगत इत्यादि चरितार्थमिति तात्पर्यम् । नन्वन्तरङ्गस्य तुको बहिरङ्गह्रस्वादीनां च विप्रतिषेधोऽयुक्तोऽत आह-नोतेष्विति । प्रत्ययविशे- षनिमित्तत्वादिति । तुविधावभ्यासस्यानाश्रयणेऽपि प्रकृतलक्ष्ये ऽभ्याससापेक्षत्वं तुकः । अत एव दध्यानयेत्यादौ यणः संयोगान्तलोपं प्रत्यसिद्धत्वं वार्तिककारेणाऽऽश्रि- तमिति भावः । तुकोऽन्तरङ्गत्वेन विप्रतिषेधात्सिद्धमित्ययुक्तम् । ह्रस्वादीनामाङ्गत्वेन बहि- रङ्गत्वादित्याशयेन तदन्ताग्रहणादेति वार्तिकं तव्याचष्टे-भाष्येऽथवेति । अत एव चिच्छा- सति चाच्छायत इत्यादावन्तरङ्गत्वात्तुक्यभ्यासह्रस्वत्वेत्त्वदीर्घत्वसिद्धिः । ननु ज्ञाप- केनाप्यस्यैवार्थस्योक्तत्वात्पुनरुक्तमेतदत आह-ज्ञापकमन्तरेणेति । न्यायसिद्धेऽर्थ लिङ्ग- मनावश्यकमित्यर्थः । नाप्राप्त इति । अपवादप्रवृत्तौ नोत्सर्गप्रवृत्तिस्तद्विषय इति भावः । नन्वेवं धातोः कित्करणं व्यर्थमत आह-ककार इति । अन्यथा तदनुबन्धकपरि- षया ओहाङो न स्यादिति भावः । अत्र सूत्रेऽनुबन्धानुच्चारणादेतत्परिभाषाया विष- याभावेन वनो र चेत्यत्रेव सामान्यग्रहणं ककारं विनाऽपि सूपपादमिति चिन्त्यम् ।

·४०८ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- प्रयोजनम् । ऐचोर्यङि दीर्घपसङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दीर्घत्वमित्युक्तं+ स न दोषो भवति । नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ७ । ४ । ८५ ॥ नुकि यंयम्यते रंरम्यत इति रूपासिद्धिः॥ १ ॥ नुकि सति यंयम्यते रंरम्यत इति रूपं न सिध्यति । अनुस्वारागमवचनासिद्धम् ॥ २ ॥ अनुस्वारागमो वक्तव्यः । एवमपीदमेव रूपं स्यात् ययम्थते । इदं न स्यात् । यंयम्यते । पदान्तवच्च ॥ ३॥ पक्षन्तवञ्चेति वक्तव्यम् । वा पदान्तस्य [८. ४. ५९ ] इति । रीगृदुपधस्य च ॥ ७ । ४ । ९० ।। रीगृत्वतः संयोगार्थम्॥१॥ रीगृत्वत इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । संयोगार्थम् । संयोगान्ताः पयो- जयन्ति । वरीवृश्च्यते परीपृच्छयते बरीभृज्ज्यते । प्र०- मुगः । तपरकरणं भूतपूर्वस्यापि दीर्घस्य निवृत्त्यर्थम् । तेन बाभाम्यत इति नुक् न भवति । नुकि यंयम्यत इति । अज्झल्परत्वादनुस्वारो न प्राप्नोति । एवमपीति । नित्यं परसवर्णः प्राप्नोति । विकल्पेन चेष्यते । पदान्तवचति । तेन वा पदान्तस्येति परसवर्णविकल्पः । " 30-तस्मात् गस्थकन् प्रुमृल्वः इति पूर्वोत्तरसाहचर्येण हश्चेति सूत्रेऽप्यव्यनु. बन्धकस्यैव ग्रहणं स्यादिति हाकः कित्त्वमिति कैयटाशयः । ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्याद् हाधातोर्यइलुकावेव न स्तः । अन्यथा कित्त्वस्य चारितार्थेऽपि दिः प्रयोगत्वाद्धि- चनस्याभ्यासस्य कित्त्वमेवेत्यकिद्ग्रहणचारितार्थ्यं स्पष्टमेवेत्यपरे । अन्ये तु न विद्यते कियस्मिन्निति बहुव्रीह्याश्रयणात्तत्र चानन्तरस्यति न्यायेन प्रतिपदोक्तपरिभाषया चाभ्यासनिमित्तकित एव ग्रहणमिति न दोषः । अत एव चाच्छायत इत्यादी माधवायुदाहृतो दीर्घः संगच्छत इत्याहु. । नुमतोऽ० । नित्यं परसवर्ण इति । अनुस्वारस्य ययीत्यनेन । भाष्ये पूर्वत्र परसवर्णघटित उत्तरत्रानुस्वारघटितः पाठः । रीगृ० । रीगृत्वात इति । अपूर्वमेवेदम् । नतु अदुपधस्येत्यस्य स्थाने । उत्त रार्थ तस्याऽऽवश्यकत्वात् । + ७. ४. ८२.४ ८. ३. २४. 7 ८. ४. ५८.

·. ४ आ. १] पातजलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०९ रुनिकौ च लुकि ॥ ७ । ४ । ९१ ॥ मम॑ज्यते मर्मुज्यमानास इति चोपसंख्यानम् ॥ १ ॥ मर्मुच्यते मर्मज्यमानास इति चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । मम॑ज्यते मर्मज्यमानासः। ऋतश्च ॥ ७।४। ९२ ॥ किमिदमृकारग्रहणमङ्गविशेषणम् । ऋकारान्तस्याङ्गस्येति। आहोस्विदभ्या- सविशेषणम् । अकारान्तस्याभ्यासस्येति । अङ्गविशेषणमित्याह । कथं ज्ञायते । यदयं तपरकरणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । न हि कश्चिदभ्यासे दीर्घोs- स्तिx यदर्थं तपरकरणं क्रियते । अथाङ्गविशेषण कारग्रहणे सति तपर- फरणे किं प्रयोजनम् । इह मा भूत् । चाकात चाकीर्तः चाकिरति । किरति चर्करीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत् । प्राप्तिकं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः॥ सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे ॥ ७ । ४ । ९३ ॥ प्र०- रुमिः। मर्मज्यत इति । रुग्रिकौ च लुकीति रुग्विधीयमानो न प्राप्नोति इति वचनम् । ऋतश्च । अङ्गविशेषणमिति । यद्यप्यभ्यासविशेषणे भूतपूर्वदीर्घनिवृत्त्यर्थं तपरकरणं तथाऽपि मुख्यकल्पनासंभवे गौणी कल्पना किमित्याश्रीयत इति मत्वा भाष्यकारेणाङ्गविशेषण- मृत इत्याश्रितम् । पचतीति । लट उपलक्षणं तेन लटि चाकर्तीत्यादिरूपाणि किरति यो नयेदित्यर्थः । प्राप्तिक्षमिति । तपरकरणादङ्गविशेषणमृत इति । तेन रुगादीनां विषयवि. भागेन प्राप्तिस्तां जानातीत्यर्थः । प्रारब्ध इति । संग्रहणं संग्रहः । साधुशब्दराशिः। स तेन प्रारब्ध इति योग्यतातिशयोद्भावनेन स्तूयते । सन्वत् । चङ्पर इति बहुव्रीहिणाऽन्यपदार्थो णिराश्रीयते । तेनाचकमतेति केवले चडि सन्वद्भावो न भवति । नहि णिज्व्यतिरेकेणान्यश्वङ्परः संभवति । तेन चङ्परे णौ यल्लघु उ०- ऋतश्च । उपलक्षणमिति । दशलकाराणामपि । चाकरितेत्यादावपि रुगायभावात् । नयेदिति । प्रापयेदित्यर्थः । सन्वल्लघुनि । अग्रिमभाष्योत्थानाय सोपपत्तिकं सूत्रार्थ दर्शयति-चपर इतीति । परशब्दसामर्थ्याच्चङ् परो यस्मादिति बहुव्रीहिः । कर्मधारये हि चङीत्येव वदेदिति भावः । भाष्यस्थचङ्परपदेष्वप्येवमेव । अन्यपदार्थश्च सामर्थ्याण्णिरेव सदाह- णिरिति । लघ्वक्षरे त्वन्यपदार्थे बहुव्रीह्याश्रयणं परशब्दश्च व्यर्थः स्यादिति भावः । एवं च चपरे लघुनीति वैयधिकरण्येन संबन्ध इत्याह -तेनेति । सम्वदिति । ४७. ४. ५९. ८ ९ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इह कस्मान्न भवति अजजागरत् । लघुनि चङ्पर इत्युच्यते व्यवहितं चात्र लघु चपरम् । इहापि तर्हि प्राप्नोति । अचीकरत् अजीहरत् ।वच- नाद्भविष्यति । इहापि वचनात्मामोति । अजजागरत् । येन नाव्यवधानं. तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न भवति च । एवमपि अचिक्षणत् अत्र न पामोति। एवं ताचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येवंजातीयकानामित्त्वमिति यदयमत्स्मृदृत्वरप- थप्रदस्तृस्पशाम् [ ९५ ] इतीत्त्वबाधनार्थमत्त्वं शास्ति । सन्वद्भावदीर्घत्वे र्णिच्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ सन्वद्भावदीर्घत्वे णेणिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदवीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति । णिचा व्यवहित- त्वात् । लोपे कृते* नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव । प्रतिषि- ध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो दीर्घविधि प्रति न स्थानिवदिति । एवमप्यनग्लोप प्र०-तस्मिन्परतोऽभ्यासस्य सन्वत्कार्य भवति। इह कस्मादिति। न क्वचिदभ्यासो लपोरनन्तरः संभवतीति सत्सप्तमीविज्ञानादत्रापि प्रसङ्ग इति भावः । इतरः परसप्तम्याश्रये येन नाव्यव- धानमित्याश्रीयत इत्याह-लघुनीति। एवंजातीयकानामिति । संयोगव्यवहितानामित्यर्थः । णिचा व्यवहितत्वादिति । चड्परे णौ यल्लघु तस्मिन्परतोऽभ्यासस्य सन्वद्भावः । यस्मि- श्वात्र णौ लघुर्नासौ चङ्परः । यस्तु चड्परो न तस्मिन्परतो लघुः । दीर्घविधि प्रतीति । ननु दीर्चे कर्तव्ये भवति स्थानिवत्त्वनिषेधः । सन्वद्भावे तु प्राप्नोति स्थानिवद्भाव । एवं तर्हि दीर्घभावित्वादिकारोऽप्युपचारादीर्घशब्देनोच्यत इति भाष्यकारस्याभिप्रायः । किंतु उ०-सन्यत इत्यादियोगत्रयेण विहितमित्यर्थः । नन्वजजागरदित्यादावभ्यासस्य लघ्वक्षरप- रत्वाभावात्कथमतिप्रसङ्गोऽत आह—न क्वचिदिति । सत्सप्तमीति । सामर्थ्यात्त. स्मिन्निति परिभाषाया अप्रवृत्तेरिति भावः । अपीपचदित्यादावपि पकारेण व्यवधान- मिति तात्पर्यम् । भाष्ये व्यवहितं चात्र लघु चपरमिति । चपरे णौ यल्लघु तदाभ्यासस्य व्यवहितमित्यर्थः । चपरमिति पाठेऽपि चङ्पदेन तत्परणिलक्ष्यत इति न दोषः । अत्स्मृदृत्वरेत्यत्र चढ़परे णाविति वर्तते । तद्धीत्त्वबाधनार्थम् । अन्यथाऽचिक्षणदित्यादाविव तत्रापि सन्वत्त्वाभावादित्त्वाप्राप्तौ तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति बोध्यम् । नन्वव्यवहितणिचमादाय दीर्घोऽस्त्वत आह-चङ्पर इति । सन्वद्भावे विति । एवं चेत्त्वं न स्यादिति भावः । सन्वद्भावदीर्घत्वे इति विषयनिर्देशमध्ये दीर्घत्वरूप विषयनिर्देशप्रत्याख्यानपरतया भाष्यस्य युक्तत्वेन कैयटोक्तं चिन्त्यमेव चिन्त्यम् । * ६. ४. ५१.४ १. १. ५८.

·अ. ७ पा. ४ आ.१] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४११. इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । वृद्धौ कृतायां लोपस्तनाग्लोप्यङ्गं भवति । एवं तीदमिह संपधार्यम् । वृद्धिः क्रियता लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्वृद्धिः।' नित्यो लोपः। कृतायामपि वृद्धौ प्रामोत्यकृतायामपि। लोपोऽप्यनित्यः। अन्यस्य हतायां वृद्धौ पामोत्यकृतायामन्यस्य शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः। वृद्धौ कृतायां लोपस्तनाग्लोप्यङ्ग भवति । -- मीमादीनां तु लोपप्रसङ्गः॥ २ ॥ मीमादीनां तु लोपः प्रामोति: । अमीमपत् । सिद्धं तु रूपातिदेशात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । रूपातिदेशोऽयम् । सनि यादृशमभ्यापरूपं तत्सन्व- द्भावेनातिदिश्यते न च मीमादीनां सन्यभ्यासरूपमस्ति । अङ्गान्यत्वाद्वा सिद्धम् ॥४॥ अथवा ण्यन्तमेतदङ्गमन्यत् । लोपे कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादङ्ग- प्र०-मुख्य दीर्घ संभवति गौणग्रहणमयुक्तमिति चिन्त्यमेतत् । वृद्धौ कृतायां लोप इति । एतच्च णौ चङीति सूत्रभाष्येण विरुध्यते। तत्र ह्यगिति प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यादकृतायां वृद्धौ लोप इति प्रतिपादितम् । मीमादीनां त्विति । सनि यदृष्टमभ्यासकार्य तदतिदिश्यते मीमादी- नां च सन्यभ्यासस्य लोपो दृष्ट इति सन्वद्भावात्प्राप्नोति । सिद्धं त्विति । नेह कार्यमति- दिश्यतेऽपि तु रूपम् । लोपश्चाभावः । रूपं लोपो न भवतीति नातिदिश्यते । किंचात्र लोपोऽभ्यासस्येति। अत्रग्रहणं विषयावधारणार्थम् । तेनेसादिविषय एवाभ्यासस्य लोपो भव. तीति तदभावे तु सन्वद्भावान्न भवति । अङ्गान्यत्वादिति । मीमादीनामङ्गानामभ्यासलापो उ०-एतच्चेति । ण्यन्ताण्णिविषय एव तत्र तदाश्रितं ण्यल्लोपाविति. पूर्वविप्रतिषेधसत्वाच्च णिविषये वृद्धौ कृतायां लोप इत्याश्रयितुमशक्यमित्यपि बोध्यम् । तस्मादुपसंख्या- नमेवाऽऽश्रयणीयम् । तन्नाग्लोप्यङ्गमिति । तत्रेवात्राप्येकदेशिनो वाक्यं तस्य तत्र- त्यदूषणमपि सूचितमनेनेति बोध्यम् । सनि यदृष्टमिति । कार्यातिदेशाश्रयेण पूर्वः पक्ष इति भावः । सन्वद्भावादिति । सन्वद्भावाल्लोपः प्राप्नोतीत्यर्थः । कार्यातिदे- शेऽपि स्वयं परिहरति-किंचेति । तदभावे विति । धातोः सन्वद्भावाभावादि- स्भावस्य सन्वद्भावेनाभावे त्वित्यर्थः । यद्वा सादौ सनि तद्विधानात्सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशेनोभयोरपि सन्वद्भावेनाभाव इति तात्पर्यम् । मीमादीनामिति चनिरूपि- ताङ्गाभ्यासस्य ह्यनेन सन्वद्भावः । न च तदङ्गासंबन्ध्यभ्यासस्य लोपोऽत्र लोपो ७. २. ११५. X ७. ४. ५४, ५८, * ·AR उदयोनसमालंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मन्यत् । क्याणित् । अन सन्यपि ण्यन्तस्यैवोपादानमाप्ज्ञप्वृधामीत् [ ७. १. ५५ ] पनि । अानन्यवाभावादभ्यासलोपः स्यात् । तस्मात्पूर्व एव परि- हास किया तुः समाविदेशादिवि ॥ इति श्रीषमपलतालविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य चाय पादे प्रथममाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । ससमोऽध्यायः समाप्तः ॥ RE म०-विहितः। अयं त्वभ्यासो ण्यन्तानामिति न लुप्यते। अन्ये तु व्याचक्षते-चड्परे णौ यदङ्गं तदभ्यासस्य सन्वभावो विधीयते । णौ मीमादीन्येवाङ्गानि पुकस्तद्भक्तत्वात्तद्ग्रहणेन ग्रहणात्त स्मादङ्गान्यत्वादित्यस्यायमर्थः येषामङ्गानामच इसादिविधीयते तदभ्यासस्यात्र ग्रहणाद्वि- षयावधारणाल्लोपो नान्येषामितीसादिरहितानाममीमपदित्यादौ च धातोः सन्वद्भावाभावादि- साद्यभावादभ्यासलोपाभावः । अथवा सकारादौ सन्यभ्यासलोपो विहितो न सन्मात्रे । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशाल्लोपाभावः ॥ इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममालिकम् । पादश्च चतुथाऽध्यायश्च सप्तमः समाप्तः । उ०-इत्यनेनेति नानेन तदतिदेश इति भावः । अन्ये विति । चङ्परे णौ यल्लघु इत्यर्थेऽप्यङ्गस्याभ्यास इत्यत्राङ्गं किंनिरूपितं ग्राह्यम् । चनिरूपितं णिनिरूपितं वा । तत्रोपस्थितत्वात्प्राधान्याच्च णिनिरूपितमेव गृह्यत इति तात्पर्यान्न पूर्वभाष्यवि- रोधोऽत्रेति बोध्यम् । एवं चोक्तव्याख्याऽसंगतैवेत्याशयेनाऽऽह-तस्मादिति । नान्ये- षामित्यस्य व्याख्या-इसादिरहितानामिति । इसायभावे हेतुः-धातोः सन्वद्भावाभावा- विति । मीमादीनां धातूनामच इसादयो विधीयन्ते । न च धातुकार्य प्रति सन्व- भावोऽस्ति । अभ्यासकार्यविषयत्वात्तस्येत्यर्थः । एतण्ण्यन्तमङ्गमभ्यासलोपविषयादिसादि- विशिष्टादनादन्यदिति भाष्याक्षरार्थः । सकारादाविति । सः सीत्यनुर्वतादिति भावः । यद्यपि शाब्दं प्राधान्यं णेस्तथाऽपि ण्यन्तप्रकृतिकतिर्थयोतकतया चङोऽप्यार्थ प्राधा- न्यमेवेति तन्निरूपिताङ्गसंबन्ध्यभ्यासस्यैव सन्वत्त्वमिति पूर्वोक्तार्थमेव भाष्यस्याभि- प्रेत्व शकते-भाष्ये लोपे कृत इति । सिदान्त्येकदेश्याह-स्थानिवजा- वाविति । चोदक आह-कथमजिज्ञपदिति । अत्र ण्यन्ताङ्गाभ्यासस्यैवाऽऽब्ज- पीतीवविषयसमन्तसंबन्धिनो लोप इति भावः । सिद्धान्त्येकदेश्याह-तस्मादिति ॥ इति श्रीशिकममतसतीगननागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोयोते सप्तमस्या- भ्यायस्य-चतुर्थे पारे प्रथममालिकं पादोऽध्यायश्व समाप्तः ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.