·TIOTA SN.......... BUMAVZULA LIBRABE ॥ श्रीः॥ न्यायभाष्यस्य भूमिका। अथेदमुपक्रम्यते श्रीमन्महर्षिगीतमप्रणीतानां न्यायसूचाणां श्रीम. महर्षिवात्स्यायनविरचितं भाप्यं मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । इदं हि कलि- 'कातानगरे चिधारं मुद्रितमपि मन्ये प्रथममेकमेव पुस्तकमालम्व्य मुद्रितं सदनु तस्यैष मुद्रितस्य पुस्तकस्य साहाय्येन द्विरमुद्रात येन तन्न सम्यक परिशुद्धिमाप यतः पापचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव इति सूत्रं सर्वेष्वेव मुद्रित- पुस्तके नोपलभ्यते । एतत्तत्त्वजिज्ञासुना च मया फलिकातास्थराशियाटिक सोसाइटीसमाजसंगृहीसं वात्स्यायनभाष्यपुस्तक समानाय्य दृष्टं तत् खण्डितं शुद्धं च तव लेखकप्रमादेन प्रदर्शितसूधपहितो ग्रन्थभागस्तुटितो यन्म. लकता मुद्रणस्य सदपरिशुद्धश्च तक्यते यतश्च श्रीविश्वनाथपञ्चाननकृत. गौतमसूचघृत्ताविदं सूचं पश्यतां भाप्ये चापश्यतां केषां चिद् युरोपदेशस्थ- महाशयानां महान् भ्रमः समपद्यतेति सदीयलेखादवगम्यते । तदेतदा. लोच्य नानादेशस्थबहुलपुस्तकसाहायकावलम्बनेन सुपरिशुद्धपुस्तकप्रकाशन कामे: काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्ष: श्रीमदार्थनिससा- हियमहाशयेरादो पुण्यग्रामस्यपुस्तकालयस्थमेकं पुस्तकमानायितं परं तु तन्न परिशोधिसमिति लेखकानवधानजनितानुपयुक्तासंगतार्थपाठभेदबाहु- ल्यनदर्शनं विद्वदायासमाषफलकं मन्यमानेन मया न सर्वचोपयोजितम् । सदनु प्रवृत्ते परिशुद्धपुस्तकान्येषो पुरा पुण्यनगरीपरिषठमभास्तारमुख्यानां प्रसिद्धवेदुषीविभयानां श्रीमेस्थास्त्रिणां काशीनिषासिनो परिशुद्धं संपूर्ण जीणं चेक पुस्तकमासादितं यत्प्रतिलिपिर्मुद्रणार्थमुपायोज्यत । अपरं चाप- त्यपुस्तकालयप्रधानाध्यक्षपण्डितश्रीविन्ध्येश्वरीप्रसाददत्तं संपूर्ण नातिशुद्धं नातिप्राचीनं च। अन्यच्च मर्दीयगुरुधरनीदराजारामशास्त्रिचरणसग्रह्म चारिणां सर्वशास्त्रपारगानां श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यपूर्णाश्रमस्वामि- • पुस्तके लिपिकालो नास्ति। इ --- + पापिसिपिशाना नास्ति ।

·भूमिका। घरणानां म्यहम्तलिषितं संपूर्ण परिशुद्धतम च* | इतरच पाठगाना- ध्य: मंपादितं प्राचीनतममसंपूर्ण छ । चरमं च मदीयशिष्यलब्धत्र्याक- रणाचार्यपदयोकनित्यानन्दपन्तशर्मणा स्वाभिजनकूर्माचलप्रदेशादानायित संपूर्ण प्राचीन शुद्धं च । तदेवं पुस्तकपद्रं लिखितं मुद्रितं च पुस्तकद्वय माश्रित्य मुद्रणे प्रवृतोऽहं न्यायभाप्यस्यासिनिगूटागयतया योपयुक्तसंदि- मटिप्पणीसंयोजनायादिष्टः प्रमुबरः कलिझातानगरमुद्रितमोद्योतकरन्यायवा. निकस्य प्रथमखण्डमा बहावरलिखिताबपरिपूर्णा तृतीयचतुर्थाध्यायो ध श्रीः घाचस्पतिमिश्रकृतन्यायपातिफतात्पर्यटोकायाः कालिकातास्यपुस्तकालयादा. नीतान् प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानत्यन्तमशुद्धानध्यायानचत्यपुस्तकालयस्थ च खण्डित तात्पर्यटीकापुस्तकामासाद्यापि पूर्णस्येकस्यापि पुस्तकस्याला. भैन मन्थरप्रवृत्तिवार्तिकस्य द्वितीयपञ्चमायध्यायाधानाय्य ददता नित्या- नन्दपन्तशर्मया पुस्तकान्तरप्रदानेन प्रथमतृतीयचतुर्थाध्यायान् पूरद्धिर्वि- न्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदिभिश्च संपादितसंपूर्णकार्तिकपुस्तको महता प्रयासेना- न्यिप्य महिसुरनगरातात्पर्यटोकाया द्वितीयतृतीयचतुर्थाध्यायानां ** प्रथमा. ध्यायस्यघान्यतस्त्यं संपूर्ण शुद्धतमं च पुस्तकमर्पयदिः प्रभवरः सानुयह समे धितोत्साहः फाशीनिवासिना विविध संस्कृतपुस्तकसंपादनरसिकेन श्रीगोवि. न्ददासगुप्रमहोदयेनाप तात्पर्यटोकायाः श्रीमदुदयनाचार्यविरचिततात्पर्य- परिशुद्धेश्च नवीनमशोधितं संपूर्णप्रायं पुस्तकं वितरता विरचितानुकूल्य: प्रस्तुतमहानिबन्धानां विस्तृततया वार्तिकस्य मुद्भग्माणतया तात्पर्यटीकाश्च मयेव प्रभुवरनिदेशेन मुद्रयिष्यमायतया च तवत्यमुपयुक्ततमं भागं शब्द- तस्तात्पर्यतश्चानूद्य संपादितेयं टिप्पणी । .अथास्य मुद्रो प्रकृते तत्पयालोचिनामधगमसोझयाय सूधाणि स्यूल- समानरः स्थापितानि । निर्माणमाप्यनिर्मितिकालमध्ये कश्वन वार्तिक मर्ममे मना Bizतं नोपलभ्यते यथा प्राणिनीयव्याकरणे मुश्मायकोर • अप्रातिनिधिकानी नास्ति। अत्र मिपिकानो नास्ति । अन्य सिपिकामा मास्ति। अस्य लिपिकालः 80 १४५८ + अस्य लिपिकालः सं०५६ प्रय लिपिकाला सं०11०1। अस्य लिपिमाला मास्ति।

·. - भूमिका । तरा कात्यायन एति तर्कयतां पाश्चात्यानां मतेन वार्तिकवचनानि सूत्रार्थी चर्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः स्वपदानि च वय॑न्ते भाष्य भाष्यविदे। विटुरिति भाप्यलक्षणानुसारेण भाष्यकारीयाण्येव सूत्रोपर्याक्षेपतन्निरासरू. पाणि स्वेनेष व्याख्यातार्यानि वचनानीमानीति मन्यमानाना साप्रदायिकानां दृष्ट्या भाप्यकृत्संक्षिप्रवाक्यानि मध्याक्षरः स्थापितानि । अन्य भाष्य मूहमा- क्षरेयवेश्यत । टिप्पण्यामपि बार्तिकतात्पर्यटीकयोरधिकल: शब्दसंदर्भ: सुहासराक्षरेस्तत्तात्पर्यमाषानुयादी मत्प्रतिभातविषयश्च सूक्ष्मतमावनिवे- शितः । प्रदर्शिताश्च पाठभेदा उपरिनिर्दिष्टपुस्तककमेण संयोजिता च वर्गममेण विषयसूची । पृयक मूत्रपाठश्च वाचस्पतिमिप्रकृतसूचोदारना मक घडावरलिखितमेक नातिप्राचीन पुस्तकमालोच्य सयोजितः । गौतमसूनिर्माणकालो वात्स्यायनभाष्यनिर्माणकालश्च नाद्यापि दृढ- ময়নামনি মুনি বিশ্বাসঘনিনম মিন্নানান সামযিমা:। तदेव महान्तमायासमनुभूय संपादिते ऽस्मिन् कार्ये न्यायदर्शनदुरू- बताया: सुप्रसिद्धतया मन्मतेरपाटवेन सीसकाक्षरयोजकदोषेण च सुलभानि स्खलितानि क्षाम्यन्तो गुणकदृशो दर्शनरसिका आस्वादयन्तु प्राचीनतम दर्शनप्रतिपादनशैलीसमालोचनसमुत्यं प्रमोद प्रसीदतु च सर्वान्तर्यामी মাসয়ালা মামা মীজামিয়ে ঘুমি যা ৫০ चेचयदि ० शुक्रे स० १६५२ । महामहोपाध्यायो गाधरशास्त्री। ran ·गौतमसूत्राणामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । ३ १९ १ ४ १ ४ २ ३ २ १ १ १ ३ ३ म . ३ ९ २ च १ . . 2 १ ४ १ ३ ९ श्र. अं श्री सू १५ अपरिसख्यानाच स्मतिविषयस्य। GE अणुयामतानित्यस्यमवेततस्यात्। ३१ अपरीक्षिताभ्युपगमात विशेष ६७ श्रेणुश्यामतानित्यत्यवहा। परीक्षणमभ्युपगमसिट न्त । ৪৪ স্মনামধার্যামা ४. अपय उध्ये प्रमः । नसिद्धयथोक्तदोषानुपपत्ति । ६२ अप्लजोवायूना पूर्व पूर्वमपोरा ५ अथ तत्पूर्वक विविधमनुमान पू कायस्पोत्सर । घेपच्छेपयत्सामान्यता दृष्टंचे। ४६ अप्रतोधातासचिवोपपत्ति । २७ अध्यापनादप्रतिवेध । ७ अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तर ४ नापलायापभिमानात । ध्यासनात् । २५ अनवस्थाकारित्यादनवस्थानुप . ५ अप्रभिचाने च पिनाशप्रसर । पत्ताचाप्रतिषेध । ४४ अप्राप्य यया काचाभपटलस्फटि- ४६ अनवस्थायित्वे च घणापलब्धि कान्तरितापलब्ध। घटिकारोपपत्ति । २४ प्रभावाभावात्तिनानुपमा २२ अनिग्रहस्थान नियहस्थानामि प्रादुर्भ वात्। घोगो निरनुयोज्यानुयोग । ४२ अभिव्यक्ती वाभिभवात् । २४ अनित्यत्ययहादुर थुष्टान्तराद्वि २८ अभ्यासात् माश शुध्दयत्। ५अभ्युपेत्य कालभेदे टोपययनात् । २१ अनिमितता भाघापति पट ३ भयो यस्कान्ताभिगमभवत्तदुप- कतेनुपाटिदर्शनात । सर्पणम्। अनिमितनिमित्तत्यानानिमित्तत । ४२ अरणगुवापुलिमाठिपु योगाभ्या ५२ अनियमे नियमावानिपम । सापवर्थ । २२ अनुक्तस्यार्थीपत पक्षहानेरुपप १५ अर्थादापत्रस्य स्वगटेन पुनर्वच तिरनुक्तायाटनेकान्तिफत्याचा धापत्ते । २१ अधापत्तितः प्रतिपक्षसिद्राधी २१ अनुपलम्मात्मात्यावनुपलय पत्सिमम । अर्धापत्तिरप्रसामनेकान्तिक ३० अमुपलम्भात्मकस्थाटनुपलधेर स्वात. तु । ६१ अमालकदर्शनयनदुपलब्धिरा २० अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिदाया शुमचारात मायरणानुपतिरनुफ्लाभात।।१ .. अययनाशे ऽप्ययपथ्युपलटधेर १० अनुवादोपपत्तश्च । तु । ३६ भने रुद्रव्यममयायाधिशेपाल १५ अययविपासययनमप्राप्तका स्पापलब्धि सम, ५ प्रमेकान्तिा सश्यभिचार। १२ अषयान्तराभायें ध्ययनरहेतुः । २० अन्तरिम कार्यदय्यस्य कारपा १५ अश्यमायर्यावसदमा प्रस न्तरवचनाटकायें सदभायः। यात्. ३० प्रन्यदन्यस्मादनन्यस्याटनन्यदि ४० प्रविताततत्यकारशापलि. त्यम्यसाभाय । स्तत्त्वज्ञानामुदत ४ १ ४ २ २ २ ५ नम 3 - . १ -~ ४ । ३ ·२ मधोपत्रम् । ४ ५१ प्राधपायतिरेकालोति पठित्य हेतुः। . २ म है .५ . १० पच्छाद्ववप्रयत्रसुखदुःखकाना- न्यात्मनो लिमिति । १२ इन्द्रियान्तरविकारात् । ५५ रन्द्रियार्थपञ्चत्यात् । ४ चन्द्रियार्थसचिोय ज्ञानमध्य. पदेश्यमयभिचारि प्यासा यात्मक प्रत्यक्षम् । २१ इन्द्रियर्मनसः सधियीभावात- दनुयत्तिः। . .. १ १६ ईश्वरः कारणं पुरजमाफल्याट- नात्। । १७ अपिज्ञातं चाचानम् । ९२ अधिशेषाभिहितेय याकुरभिमा. यादान्तरकल्पना धाकल- लम् । १७ विशेषे या किचिसाधम्याई कच्छल प्रसङ्गः। अधिपाते तो प्रतिषिद्धेयरी. पमिच्छता हेत्वन्तरम। ४५ अय्यतयचयममय स्थायित्वाद्वि- युत्सपासे म्पाटाव्यतरण यता ३८,अयभिचाराच्च प्रतिघातो भौति कधर्मः। ५ अध्ययस्थात्मनि व्यवस्थितत्या- चाध्यवास्यायाः। २२ अय्यू झाविष्टम्भविभुत्यानि चा काशधर्मा। 11 अप्रपणशरणानुपलब्धः सततर- घयप्रस: १ असत्यधैं नाभाव इति चेद नान्य लक्षणे पपत्तेः। २३ भस्पर्शत्वात्। १७ अस्पस्वादप्रतिषेधः । था. १८ साकारायतिभेदात्तदनुपपत्तिः । १४ाकाशासगतस्य या। ६५ प्रातितिलिद्दाख्या । १० प्रतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्वध्यध- स्थानमिन्द्रः। १० भामिनित्यन्ये प्रेत्यभासिद्धिः। १५ प्रात्मप्रेरणयतृच्छाजाताभिश्व ममयोगविशेषः। प्रात्मशरीरन्ट्रियार्थषुद्धिमान प्रय निटोपप्रत्यभायफलदुखाप- वास्तु प्रमेयम् । ४. बादशीदकपाः प्रसादस्वाभाट्या दोपलब्धियत्तदुपलब्धिः। ४७ प्रादिपरश्मः स्फटिकारिते ऽपि दाो विधाता। ॥ श्रादिमत्यादेन्द्रियकत्वाशतकव तुण्चाराध्य । . भाप्लापदेश. शनः। ५५ प्राप्तोपदेशसामयादाद प्रत्यय.. म ५ . ४३ १. उत्तरस्याप्रतिपतिरतिभा। ४. उत्पादथ्यग्दर्शनात् । ३४ उदाहरणार्यसाध्यामाधनं हेतुः। 1. उदाहरणापेतस्तस्युपमहान तति या साध्यस्योपनयः। २६ उपरिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रति पेधः। ७१ उपपश्च सद्वियोगः कर्मयो. पण ५. उपलब्धेद्विपत्तिस्वात् । १४ उपलभ्यमाने शानुपलब्धरसत्वा- दनपदेशः। ३५ उभपकारणापपत्तेकपपनियमः । १६ उभयसाधात् प्रक्रियासिल ४ २ २ ३ ४ 2 VE मणकेशप्रवृत्त्यनुसन्धादपया भावः। . . ५ E . मापयविवे मर्यायिष प्रमहासभापपरविशेष समः। एकधिना द्वितोगविनायक विमा .

·4. प्रा ४ 2 . १ २ . ९ . २ , 2 १ २ ५ ३ ५ ९ सूचीपम् । ३ मूः म. प्रा. मू. ११ एकसिमन भेठाभावादशध्दप्र ११ वीरविना कारणानुपलब्धिया पोगानुपपत्तरप्रश्नः। सत्यत्तिः। । एफैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भायातु ४० दादिभिः प्रवर्तनाच। सरायां तटभुपलब्धिः । ७० एसेनानियमः प्रत्युतः। ग. ५७ गन्धत्यादयध्यतिरेकानन्धादीनाम- ऐ. प्रतिषेधः। ५८ मेन्द्रियकत्यापादीनामसि- ৫ গ্নেয়না - चन्ताः पथिव्याः। १४ गन्धरसस्पस्पर्शशब्दाः पचिट्या- क. दिगुणास्तवः। ३७ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां यूः ५४ गुणान्तरापत्त्युपमर्दहासद्धिले. पुरुषार्थतन्त्रः । शालयेभ्यस्तु विकारोपपत्ते १ काकासाधसंशयः । वाधिकाराः। ४४ कानयस्यापिपणात् । ३ गोत्वादोसिद्धिवसिद्धिः। १७ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशष्टनाभिधा. २ ४७ यहणे तुविकल्पावधविकल्पो नाविस्येप्यप्पध्यभिचार दति। न युद्धिविकल्पात् । ८ कारणान्तरादपि तद्धमापपत्तर. प्रतिषेधः। घ. १६ माध्यामहात्मयाविच्छेदो यि ८ घटिनिप्पत्तिदर्शनात्योदने चा. पः। भिचारावप्रतिषेधः। ३८ फापान्यत्वे प्रययाऽसत्यमनुपल এর আযানেজম্বাকা-ি धिकारणोपपत्तेः। पाणि भूतेभ्यः। र कानात्यवादिष्टः कालातीतः। ४. कालान्तरणानिपतितुधिना- ९१ घेटेन्द्रिपारियः शरीरमा ५ किञ्चित्साधम्यादुपधारसिय. धावप्रतिवेधः। ज. ५५ फुनान्तरितानुपलब्धप्रतिषेधः । ५४ जातिविशेपेचानियमात् । फुम्भादिष्वनुपलध्धेरछेतुः । ३५ स्येच्छानिमिसयादारम्भ. ४३ कसताकर्तव्यतापपस्तूभपाय नियत्त्योः। हणमा ९७ भातुधानसाधनोपपत्तेः संचामे. साधेकदेशापतित्यादयपथानाम- दमात्रम्। ४७ धामपहपाभ्यासादिदो मह 16 फध्यासारे सत्युपलम्भाध्यतिरि. संचाट। ध्य चोपलम्भात संशयः। २३ जानलिस्वादात्मनोमानरोधः। ५४ फेशनखादिम्पनुपलव्यः । १९ चामविशल्यानां च भाषाभाष- ॥ केशसमूठे सेमिरिकोपलब्धियत्त. घेदनाध्यात्मम् । दुपसधिः। २५ जानसमयेतात्मादेशसचिवा. १८ प्रमनिवेगावप्रतिषेधः। समसः स्मत्युत्पत्ते पुगपतु (कमपतित्यादपुगष्यम। स्पत्तिः। २ क पिलरामानुपपत्तेः रुविधोप. ५१ छानायोगण्या मनः। पतेः प्रतिषेधाभावः। १७चितिनासकारणानुपम छ चिोपमम्यानेकानमः। २१ ताफारिसस्वादसेतुः ૧ ૧ २ " . भात। ५ १ १ २ । . २ ३ 2 १ * यपध्यभावः। ४३ . . 2 १ ५ . V " . . १ 1 ·. २२ १ ४३ तदर्थ . ४ . ॥ . . . . प ४ यत् । १ ३ १ 8 मधीपनम् । भाभा. त्रियि यागदने मामान्यच्छ १९ सदभार्य नात्यानन्यसा योरित- समुपधारस्टन चेति। सराप्रेतसिटे । सवेराय रागद्वेषमाझाान्तरमा. ४ मटयागपर्यालगत्याच म मनमः । समनियमाभ्यामात्म- थात्। ४ १७ सत्यपधानभेदाच मिघ्यायुढे स्कारी योगासाध्यात्मवि. यिस्योपत्तिः। ध्युपाये। ९५ सत्यभातयानानास्वविभागाद- ५६ सद व्यत्याससिजासिविधा- यभिचार। युपधारासययः। ५० सत्याध्ययसायसंरक्षणार्थ जल्य- ५ सदसंशय पूर्व हेतुप्रसिद्ध स्यात् । वितगई चीजपरोहसंरक्षणाचे २. तदात्मगुणत्व पि तुभ्यम् । कपदकशाखाधरगाथत् । १४ सदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः। २० सदायत्यादरयापदणम् । १४ साप्रामागचा न सर्वप्रमाधि प्रतिषेधः। ७३ सपर्धािरतरतरद्रव्यगुणवेध. सत्तामायये यानाथापत्यमामा- २० तद्विकल्पान्जातिनिरस्थान ययम्। त्वम्। ५४ तत्सम्बन्धात फलनिष्पतेस्तेपु १० तानिने या प्रमामिद्धिव. फलपपचार। स्मेसिद्धिः। १० तम्सिनक्षितष्य हेतुः । य ३७ विपर्ययादा विपरोतम । ५ तथात्यन्तसंशयस्तर्मसातत्याए- पतः। र तावस्थानं तु भूषस्त्यात् । ३१ सपा देवा तावास्यनादेवात्मसद्भावावर तिवेधः। १३ तथा भागदुत्पपन्य कारणोपप. सन कारया प्रतिषेध । २६ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमनस्थितिः सिद्धान्तः। "मा धर्यता चिमित स्वयपव्यभिमानः। ६७ सयाद्वारस्य। ४० तोरण्यभायो पर्तमानाभावे ४८ तयेत्युपधारादुधमानसिनी- मटपेढयात । विवा। ३६ सल्लक्षणावरोधादतिषेधः । सदत्यनधिमेक्षिी पधर्मः। 10 तल्लिास्यादिच्छाद्वेषयोः पार्थिन ७२ मदहष्टकारितमिति चेत्युनस्त. बाटोण्यतिषेधः। कामको उपर्यो। ४८ ते शिष्यगुरुमनलचारिविशिष्ट ४ समित्यस्यमग्नेदीयं विनाश्या. योभानम्युभिरभ्युपेयात् । दुधिनामयत। ५. साभ्यां विमा कपनम् । घt सटनुपलब्धैरनुपलम्भावभावना ०१ तेनैव तस्थायणा । सो सद्विपरीतोपपत्तेनुपल ५५ ते विभयन्ता: पदम् । सिमः। १ । तेषां मोटा पापीयानामवस्यता पर तटनुपलव्धेरनुपसम्भादायरशोप गत्पते। नेषु धावृत्तेरवषयमावः । " सदनुपलरहेतुः। २७ मापदंशा जानविशेषाणाम् । सदसरालानुपमधेरहेतुः। १५ काल्याप्रसिधाप दादासो. ५७ दप्रामाण्यमनप्तध्यायात पुनः मिनियमित तदोषेभ्यः। काल्यास प्रतिषेधानुपपलिका ४५ सभापश्चाप। १८ प्रकास्यामिरेदतारसुसमः। ५ सदभावः सात्मकदापि स- ५५ स्वयंन्तस्वारस्य क्षेपमा विस्यावास्। सादिवस ५ . . ४२ २९ प १ १ १ . १ य ४ १ ४३ ६ ९ . - . पतिः। 1. ४३ २ . . ४ . . f ·मधोपमम् । है . २ १ ९ ९ २ १ २ १ १ २ ४ ३ 2 १ ४ १ ४ २ - ३ ५ ९ ३ 4 १ ५ १ ४ १ ४ १ 41 २ १ २५ २ ५३ स्वाध्यतिरेकात। १ न चतुष्टयमसिह्याापतिमभया. भाधप्रामाण्यात। १० नवधपध्ययययाः। ও ময়নাবান্ধায়। ३२ न वेदेशोपन ब्यापर्यायसदा. दिदेशकालाकाशेष्यप्पं सः। वात् । . दुःखजन्मप्रवृतितोमिथ्यासाना- ५८ न सढनयस्थानात नामुलरोतापाये तदनन्तरा ५६ न तदर्थयात्यात भाषादयः। १६ न सटान्तरभायात् । ५८ दुःखविरपे मुखाभिमानाच्च । २t न तदाशुगतित्यामनसः । ५० दृष्टानुमिताना नियोगप्रसिपेधा- . नदोपलवणावरोधाम्मोहम्य । मुपपत्तिः। ४४ न मिप्य वायभावियात् । ११ दृष्टान्तविरोधादप्रतिवेधः । १५ न पयसः परिणामगुणान्तरमा दृष्टान्तभ्य कारणानपदेशात् प्र भावात् । स्वयस्थानाच्च प्रतिवृष्टान्तेन ५५ न पाजगुणान्तरोत्पत्तः । प्रसङ्गप्रतिष्टान्तसमा। 9 न पार्थियापये प्रत्यनस्यात् । ३४ दृष्टान्ले छ साध्यसाधनभावेन ५३ न पुत्रपशुस्वोपरिच्छदाहरणय. धर्मस्य हेतुत्यात्तस्य धोभय धादिफलनिर्देशात् । थाभावाचाविशेषः। R० म पुरुषमामा फलानिध्यतः। दोनिमित्तं स्वादपा विषयाः ११ न प्रत्यक्षेण पायत्तावदप्युपल- सङ्कल्पकताः। म्भात्। .दोपनिमितानां तत्वज्ञानाठा- १६ न प्रदीपप्रकासिनियत्तसि रनित्तिः। ४ १४ मप्रलयो युद्भायात् १५ द्रव्यगुणधर्मभेटाछापनयिनि- ५ म प्रतिः प्रतिसन्धामासहीना स्या ४३ धिकारे येषम्यवद वर्णयि ५८ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगस्याका कारविकल्प। तिज्ञातिपञ्चत्येभ्यः। ५६ मे स्थगुणपरगुणापलब्धः संशयः। . ४ नपुगपदयाहयात् । ६० न युगपदनेकक्रियापलब्धः । ५३ न युगपदानुपनया १४ धर्मधिकल्पनिदेशे सिद्भावप्रसि १ ४० न राबायणनुपलव्यः । पेध उपचारच्छत्सम ५७ म रूपादीनामितरतरधर्मान १५ धारणाकणोपपत्तेश्च । २१ न लक्षणास्थितापेक्षामि। ५४ न विकारधर्मानुपपत्तेः। १७ म विनष्टेभ्यो नियत 1 म करणाकरणपोरारम्भदर्शनात् । २ न विषयथ्ययस्थानात् । ५८ म फर्मकाधनयगुण्यात् । ३ न प्ययस्यानुपपत्तः। फनिस्यस्थात्। ७२ म शब्दगुणापलब्ध। ४म नफारणायययभायात् । ५५ न सध्या कालान्तरोपभोग्यावात । .म कार्यापयर्सधात् । न सर्वगुणानुपसः। मतंयरनयनरशियदर्शनास म सङ्कल्पनिमित्तस्वास राणादी. ९ १५ भनसम्मत स्वाभाविकस्यात् । मामा कम गत्यभायात २३ नसल्पनिमित्तस्याद्रागादोभाम् । १२म पदाद पदामिप्यतः। ६५ मसाध्यसमस्यास। ५४ पटाभावसामान्यमित्यवाधि ५६ न मुखस्याम्सरानियोः । स्येवनित्यपपधाराला "म स्मारकासामिप्रमात । . ४ १ पमः। ३ १ -- 2 २ ४ १ म . ३ R ४ १ १ ४ ३ २ ४ ·६ मूथीपनम् । प. श्रा. मु. . ४ . २ F . . . १ १ ३ २ . ३ ३ १ १ . . ५३ नम्मः स्मसंयविषयस्यात् । २८ नित्यस्यास्यास्थानं पोपनब्धि १ म स्वामिदिराविकत्वात् । ध्ययस्थानास्। ४ ० म स्यामि मायानाम् । ५८ मियानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मवि- १६ नमः काठिस्वकाल्या. कल्पाच्य पर्णविकारायाम. मिटि प्रतिवेधः। ७७ नारुताभ्यागमप्रसङ्गास। ४१ निमित्तनसिकभावावर- २ नातिध्यक्तधपेतत्याज्जात्यभि भाया टोपेभ्यः। ध्यक्त। २४ निमितानिमित्तपाचान्तरमावा. २४ नातुनित्यत्वात् । दप्रतिषेधः। ४१ नातीसानागतपोरितरेतरापेक्षा ३६ नियमानियमा तु सद्विपको। सिद्धिः। १८ नियमश्च निरनुमानः। ४ १४ मातीतानागतयोः कारकराध्याप "मियमस्वभावाधादर्शनमभ्य. पोगात्। मुना। २ नातुल्यप्रकतोनां विकारविक नियमानियमविरोधादनियमे नियमाध्याप्रतिरोधा. म्यात. ४३ निरवयवात्याउनुः। १ १६ नामतिपतिनां मनसिस ७ निर्दिष्टकारणाभावे ऽप्युपनम्मा- म्भयाला २१ नात्ममनसादिकपाभावेमस्य- दुपलब्धिसमः। धोत्पत्तिः। ४८ नेतरतरधर्मप्रसनन् । १८ नेन्द्रि पायोस्तद्विनायें पिता. ४ २६ भानिस्यतानित्यस्यात् । नाथस्थानात् । १ ३४ मानुमीयमानस्य प्रत्यक्षता गुप. १ सब्धिरभावतुः। १८ नेकटेशपामसापेभ्यो ऽन्तर- भावात्। १ " नानुयादपुनसक्तयोरपिशेषः म. ४ मेकप्रायनोकभावात्। दाभ्यासापपत्तः। ८ नेकस्मिवाप्सास्थिध्यायधिस हिस्य ५नानेकलवणेरेकभावमिप्यतः। भिमानास्। ६ नान्त शरोरयत्तित्यान्मनमः। सनोम्पत्तिकारणानपदेशात् । ४ नान्यत्र पस्यभावात्। ३२ मोत्पत्तिसस्कारयापलब्धे । र नान्यत्वे प्यभ्यासस्योपचारात् । नापत्तिनिमित्तस्यान्मासापितः। ५७ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमायामुपमा- १३ नोतियनाशकारयोपलध्धे। नस्य पश्याम ति। . ३. मोस्पतिविनाशकारयोपमधः। माभाचप्रामाय प्रमेधासि। ९ २१ नोपशीसवर्ष कालनिमित्तत्वात्य- नाविशेवायल्यास। न्यात्मकधिकाराणाम् । . मार्यवियेवमाखन्यात् ५१ न्यूमसमाधिकोपलव्धेर्विचार ४८ मा सय सदसत् सदमतावे. सामहेतुः।- म्यात २१ निग्रहस्थानमासस्यानियहः पर्यनु ५ पचास प्रतिमाहापनयनं योध्योपेतम्। प्रतिज्ञामन्यामः। . ७५ हिस्यमय प्रापणानुपपत्तेः।.. कानि वाता- ४७ निस्यत्व विकारामिस्याये था रपतद्विकासा मवस्यानात्। 1. परश्याटाघारम्भनिसिटर्शनात। मित्यनैमितिफोपपाच मुल्यजा १७ परंधा धुटे। सीवानामप्रतिषेधः। ४१ परिवायपोतडेसूपपश्च । ४.५ मिमनिस्यभावामित्ये नित्य ५ परिपत्पतिवादिभ्यो चिभिक्ति- स्वोपपतनित्यसमः। मEिEविनातार्थम् । . म 2 २ ४ २ ३ २ ४ ३ २ ३ २ १ " . ५ । . २ २ ४२ २ - ·९ पूचीपत्रम् । . ५ . म १ " . १ वाधनारत दुमति । ४१ धाममायानुयहाद विषयोप धरनभियक्तितो अनुपलब्धि १५ थुद्धिपधिज्ञानमित्यनयन्त ५० पुहिरन्तु सटस देशव मिमितपदाधीपस. म्भाल। २० पुष्टा विवेचनानु मावानां याचा स्यानुपलब्धिस्मन्स्यपकर्षणे पटमदायामुपाग्यवसाटन पन्धिः व य १ . है ४ . प्रमसाधनोपालम्भः शि- धामयिाः पञ्चायचय:- पषतः पठसिपपरिया पादः। प्रमाणसाचार्यप्रतिपत्तिः । १० प्रमाणात सिटी प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रस। . प्रमाणप्रमेययप्रयोजनदृष्टा. न्तमिद्रासायतर्कनिर्णय. घाटजन्ययियावाभास छलजातिनियहस्यानानां सत्यज्ञानाविषेपमाधिगमः। 1. प्रमाणानुपपत्युपत्तिभ्याम् । १४ प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् । प्रया कार्यानकस्यात कार्यसमः। १८ प्रवर्तनारपणा दोषाः। ० पत्तिटोयजनिती अर्थः तम् । १ प्रतिर्योता। १७ पत्तियाधिशरीरारम्भ एसि । प्रसिद्धसाधासाध्यसाधनमुष- मानम्। খ অমিয়াখানায় तोपानुपपत्तिः। प्रागुत्यसेरभायानित्यवस्थामा विके ऽप्यनित्यत्वम्। १८ मागुचरणानुषप्लायरमा मुपलब्धेश्व। १२ प्रागुत्पत्तरभाधोपपतपत्र । ५२ प्रागुत्पसे. कारखाभावादनुस्पत्ति- ५ . १ १० भूतगुणविशेषोपलब्धस्साटा- स्म्यम् १४ भूतेभ्यो मूर्युपादानवत्तदुपाया मम्। . १ . । . 1 . . 1 मध्यन्टिनोल्कापकायानुपलब्धि धत्तनुपनधि। ७४ ममानिमित्तत्वाच्च संयोगा- मुष्टः। १८ मन्त्रायुर्वेटप्रामाययवध्य सत्तामा पषमाप्तप्रामाण्यास। 11-महदणुषहणात् । मायागन्धर्वनगरमगणिकावर १५ मिथ्यापधिधिमाशस्तत्वमा मास्वविषयामिमामय. शवप्रतिबाधे। ॥ मूर्तिमा र संस्थामोपपतरखय. धसभाय। ४ . ४ समः। । १ . च ४ २ . ५ . ४७ धादिप्यत्तेसफलवत्तत्स्यात् । " प्रतिभवतु प्रणिधानाटयनपेठे स्माते योगपापमुद्र। १८ पानी चानियमात प्राप्य साध्यममाप्य वाता:प्रा प्या विशिष्टत्वादमाप्त्या साधावान पात्याप्ति मर.. ५० प्रीतरामाययावाटप्रतिवेध। सत्याद्वाराभ्यासास्तन्याभि- लापाता . " . य. • पत्र संशयसमुत्तरोतरमा १० परिसमावन्य प्रकरणसलि: सो धिकरणसिद्धान्तः । १२ यथोक्तहेतुत्वाचायु । ४० पोतदेतत्वापारसम्यादकता- भ्यागमाच्चम मनसः। है पताध्यवसायादेव तद्विरोमा पेठासंघय मासंथयो मास्य । म्ससंशया था। . २१ ५७ बाधनानिधनेदयतः पयपणी- पावर्शत + ·. + . २ १ . १ ९ . R २ . . २ २ १ व का १ . . २ ९ ३ ९ २ 2 सूचीपत्रम् । प.प्रा. स. पचोदापण्यहननातिनिण्ह ५ १६ विज्ञातस्य परिषदा त्रिमिक्षित. स्थानसाधनोपालम्भी जल्पः। स्थाप्य प्रत्युच्चारणमननुभाष ४ यममधिकृत्य प्रयतते तत्पयो साम। जनम्। ४३ ४ विटापिटाविध्यात संशयः ।। . पस्मात करपाचिन्ता र मिर्ग. ca fafviävisi बामपटिप्टः प्रकरणासमः। ६५ विधिषितस्थानुश्मनमनुवादः। ५० पायरीभाविवादपादीनाम। १२ विध्यर्थयादानुशादयवनानियो. ५७ पायसम्पत्यागारपदसंख्या. गाना पापघश्वर्णसमासानुबन्धा-२ ३६ धिनाशकारणानुपलब्धायस्था. मां प्यतायुपवाराति: ने तनित्यत्वास १४ पुगपज्जानानुत्पनिमनोलिङ्गम्। ३ 7 विनाशकारणानुपनपलब्धेश्चा- " युगपजे यानुफ्लध्धेश्चन मनमः। घस्याने तचित्यत्वरमा १९ पुगपतियो प्रत्यर्थनियंतत्यात ३२ यिनायकारणानुपलश्यः । समपत्तिस्याभायो धुचीनाम १६ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च नियह- स्थानमा a वितिसा घसंप्रतिषप्तः। १२ सम्यसनियिशेवाताम् । २ मिसित्यध्ययस्थाध्यवसापाच्च । १७ रोधोपचातसादृश्येभ्यो व्यभिचा ५४ विप्रतिषेधाच्च म त्यगेका। राटनुमानमप्रमाणम् । ३८ विभतवन्तरोपपत्तश्च समासे। ४१ यिमय पछर्गतपद्याभ्यामघाय. धारण निर्याय:। 1 सहाध्यस्थानादेयातिपः। ५५ विविधयाधनायोगानुस्खमेय. साधतेप्यलक्षणचितस्वाटलति सानां सपमेयमिछ। ५. पिण्यत्यातिरकादेशस्यम्। १४ मितो पयायानुपलब्धिः। २ विषयभिज्ञानात् । माफिपरोधमाया यस्मिवर्ष " विष्ट या परंगा । शुक्षिसाम्यं स दृष्टान्तः। २५ पोतरागजन्मादर्शनात् । ६ एत्यनुपपत्तोपि सनि संयम । ९३ ध्यताउनिप्पनरहिवेधः। ..मयिपालो चविस्पोपट ११ प्यतामताना प्रत्यक्षमामापात् । म्यानम। क्रमनिर्देशविरकम । ६४ यति गयोपापी मूतिः । पसमानामाव: पमतः पतितप १ यातिजालयस्तु पदार्थः । fARध्यकामोपपतः। WRIलिपुक्त उपाय- । यसमानाभ सापडणे प्रत्यक्षा णादीना मद्रयके क्षतिः। मुपए। ५ व्यभिचारादन। "पाक्नमेधोपचार सय १५ च्यापाताद। मंधात्। १. व्यासालमनमः पादयपनको पापविभागम्य जपणात । गविग्रेस समानम्। .. विकाराम नियावामात ४० यादतम्वादयुक्तम्। काम.सरे पिरोपाचा. सध्याइतम्यादमुः प्रतिवेधा ७ बासस्वादनुः। । विभागमानामनरायः । ४ पदातिटन पूर्वद्रष्यति पिचारानगरमामयः। पहिरनुमाना। १ १ . . ४ १ . न्मात्पत्ति ९ . . १ ४ स . ४ १ E ३ ३ . . . ४ . २ २ । २ २ .

·१० सूचीपत्रम् । १ 2 २ सिने। २ . ५ ३ ब 2 . ३ . १ ३ । 1 १ २ । ३ . . . १ " समनियमुनि विनाधर्मश: म २ शुष्ठतियापन्निभायाटनुमान साम। योपत्तिमम्भवाभावानान्त १७ सम्भायो भावितरेतराभाव भावाजातिषेध । २. गंगेयभाय सगा। १ १४ मापदणमद्ययमिने। १४ शब्दार्थो पुनर्यवन पुनरुक्तम . . सध्यागा पभिजाना। न्यत्रानुयादात्। सध्यभिचारधिमदायरयाममा ५. शब्द घंध्ययस्यानाटाप्रतिषेध। यसमकालातीता स्वाभा ४६ शब्दो ऽनुमानमर्थस्यानुपलव्धैरनु मा 1 मेययात् । ५८ सचागास्थानतादर्य श्नमानधा ५. पारगुणवेधात्। रणमामोप्य योगसाधनाधिप- ४ शीरदा पातकाभावात् । त्येभ्यो प्रासामञ्चकटरान ५३ शरीरध्यापिलात। सचन्दनगहापाटक'चपुरु "शरारोयतिनिमित्तवत्सयोगोत्प प्यताये च तदुपचार। तिमित्त कर्म १. सल्ये कान्तादि कारणानुपप शीचतरगमन:पदेशवदभ्यासावा न्युपपत्तभ्याम् । विशेष. १८ सन्तानानुमाविशेषणात। भुतिप्रामाण्याच । २५ सम्पदानात्। स. ५१ सम्बन्धाञ्च । २६ सगुणद्रव्य त्यनियनत्यनिः । १३ सम्भवता यस्यातिमामान्ययो ७. सगुणानामिन्द्रियभायात् । गाटसम्भतार्थकल्पना सामा- न्यच्कनम. ४ सय कालान्तरेचमिप्यते मथ । ४ सद्विविधा इष्टादृष्टाचत्वात् । २४ सयोगापपनेपन। ३सप्रतिपचस्थापनादोमाधिसपहा। . मताचानकगुणयहम् । 16 समाविशेषाभ्यासात् । २ साम्यवैधयाभ्यामुपमंधारे सर २९ समानतन्यामिन्द्र परतन्द्रसिद्ध में चपयोपपन. साधर्म्यवेध प्रतितन्वसिद्धान्त'। यममा। समानप्रसवामिका जाति । १८ साधयविधर्माभ्या प्रत्ययस्थान . समामानकधीयवसागढन्यतर नाति. धमाध्यमायाद्वान माय । . साधमाधम्यानकायकवाय का समानानकधमापन सिपत्ते यविन्यसाध्यप्राप्त्यप्राप्ति उपलध्ध्यनुपलब्ध्यव्यस्थात मसाइप्टान्तानुम्पत्तिमय- पच विद्यापेवा विमर्श भकरयाहत्यांपाधाप- सश्य. पन्युपलब्ध्यनुचिनित्यानि. १. समारोपणादात्मन्य सध। मित्यकार्यममा.. २७ सर्वतन्त्रप्रतिप्तच्चाधिकरणाभ्युपग १२ साधयानुल्यमापपने सानि मस्थित्ययान्तरभाधात् । मात्य सङ्गानित्यसम । २ सयसन्याविडम्तन्। धितोर्य- १५ साधम्यास शयेन सगया वैध सघनासद्धान्त । भ्यादुभषया या सत्यन्त ४. सर्वप्रथम संशयपदी नित्यस्थामभ्युप- सनिय पञ्चभूतनिष्यत्वात् । गमाच्च मामायाप्रतिध। १४ मयं पयाम्भावलक्षणएयत्तवात् । ॥ साधम्याट मने प्रतिवेधातिनि ॥ सर्वप्रमाणतिवेधाच प्रतिषेधा. प्रतिषेधसाधम्याच्या भुपत्तिः। ३.11 सा H । . . . . " २ . . क . .

·सूचीपत्रम् । ३ ५ . १ . २७ साध्यस्याटहेतुः। ४ साध्यदृष्टान्तये'धर्मयिकल्पादुभप साध्यस्वाल स्कापकर्षवषयों घपयिल्यमाध्यसमाः। "माध्यमिशः पतिता। a साध्यसमत्वादहेतुः। ६ माध्यसाधासद्धर्मभावी इष्टा. न्त उदाहरणाम। . साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः। ८ शिष्ट: साध्यत्वात्साध्य ३ २ क है ३ ४ २ २ कोटकान्यत्वाभिमानयत्तदन्य. स्वाभिमान.. ९० स्फटिके ऽप्यपरापरोन्पत्तेःक्षणिक- स्वाद व्यक्तीनामहे । स्मरया त्यात्मनो जन्यामाध्यात् । २८ स्मरतः शरीरधारणापत्रपति- पेध । ३ स्मतिर्सकम्पच्च स्थाविषया. भिमानः। २० स्थपतदोषाभ्युपगमात्परपने दो. घासता मतानुजा। ४३ स्यपक्षलक्षणापेक्षोपपत्यपदार क्षेतुनर्देश परपक्षदोधाभ्युपग- मात्समाना दोव एति। ३. स्यामविषाभिमानयद प्रमाण- प्रमेयाभिमानः। १४ स्वधिपयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुः मन्दभाध द्विषययणस्यतचा- भायो नायिपये प्रयत्तिः। ५५ सायिकत्वाच्छष्ठासं प्रत्य. यस्या ५ १४ सामान्यदृष्टान्तयोरेन्ट्रिपकत्ये समान नित्यानिस्यसाधास शयममः। सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी पिक- ४२ १ . ४ ५ घ ९ . M ९ ५ २३ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् फ मला सिद्धान्त । २ मुफयासतमनमा चेन्द्रिपार्थ यो संनिकनिमित्तात् । ४६ मुघणादीना पुनरापत्तरहेतुः । . मुपुप्तस्य स्थानादर्शने मेगाभा यादपाः। . सेनानण्णमिति धेधाती- न्ट्रिपत्यादतमाम । १५ स्तुनिर्मिन्दा परकृतिः पुराकल्प पत्यशाटः। ५९ स्थानान्यस्ये नानात्याव्यर्यायना. मास्थानत्वाच संशयः। 2 2 . ३ १ १२ दोनमन्यतमेनाप्ययययेन न्यूनम् । १३ हेतूदाहरणाधिकधिकम् । ४६ हेतूपादानात्प्रतिपेद्रध्याभ्यनुवा। ३८ देत्यपदेशात्यतिक्षायाः पुनयंचन निगमनम्। ३. देत्यभायादसिरिता २४स्वाभासारच पचौताः। १ ४ २ ५३ रति।

·अत्र टिप्पण्याम् भादोतकरं वार्तिकम्
वाचस्पतिमिश्रकृता न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका ।
उदयनाचार्यकृता तात्पर्यपरिशुद्धिः ।
विश्वनाथपञ्जाननकृता गौतमसूत्रवृत्तिः ।
एते ग्रन्याः प्रमाणत्वेनाश्रिताः।

·श्रीगणेशाय नमः। श्रीयाचस्पतिमिण मिथिलेश्वरमरिणा । लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥ १॥ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवत- 'कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था- नानांतत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः॥१॥दुःखजन्मप्रवृत्तिदोष- मिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्गः॥२॥ प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ इन्द्रियार्थ- सनिकपत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छे- पवत्सामान्यता दृष्टं च ॥५॥ प्रसिद्धसाधात्साध्यसा- धनमुपमानम् ॥ ६॥ प्राप्तोपदेशः शब्दः ॥ ॥ स वि.. विधा दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥८॥ प्रात्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धि- मनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥ ६॥ इच्छाद्वैपप्रयत्नसुखदुःखजानान्यात्मनो लिङ्गमिति ।। १० ।। पत्र टिप्पण्यां येषां सूत्रत्ये प्रमाणमुपलश्च तदभावे या तपोरदर्शनं घा तदुपन्यस्पते । १ तासां प्रत्यासो सद्विधानामिति भाष्येण मूत्रमवतार्य पठित्तमिति तात्प. घंटीका । २ तदनन्तापायादिति पा. क्रमप्रतिपादनाचे चेदं मूत्रमिति धार्तिकम् । प्रदिष्ठवभागद्वारया ममिति धार्तिकम् । ४ इन्द्रियायतनिपात्पीम. त्यादिमूत्रमिति धातिकम् । ५ अनुमानधिशेषणा भूमिति चार्तिकम् । ६ मूना: पूर्वदिति घातिकम् । न शवमामिति मूत्रार्थ दति यातिकम् । करदं मू घडावरलिखितपुस्सम भुटितम् । स विधिो दृष्टादृष्टार्थत्यादि. स्पय मूत्रम्य तात्पर्यमाहेति तात्पर्यटीकायां दर्शनात्सबमेदम् । र एतदर्थ. प्रकाशनापारमादिभूमिति धार्तिकम् । प्रतियन मनानन्तर्गत पर भाष्ये अनुमानाच प्रतिपातयः फयम् एच्या पायनमुटु पजानान्यात्मनो तिमिति हेतुस्याकतया संगतस्यात स्थापितः । एवं मिति यार्तिकम् । - १० ·२ शम् ॥ १६ ॥ गोतमममम । घेटेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ प्राणरसनचनुस्त्वत्- वोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥' पृथिव्यापस्तेजो वायु- राकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदाः ॥ १४ ॥ बुद्धिरुपलब्धि नमि- त्यनर्थान्तरम् ॥ १५ ॥ युगपज ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लि प्रवृत्तिर्वागबुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १० ॥ प्रवर्तनालक्षणा दीपाः ॥ १८ ॥ पुनरुत्पत्तिः प्रत्य- भावः ॥१६॥ प्रवृत्तिदोपजनितो ऽर्थः फलम् ॥ २० ॥ वाधनालक्षणं दुःखमिति ॥ २१ ॥ तदत्यन्तविमोतो ऽप- वर्गः ॥ २२ ॥ समानानेकधीपपर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्य- नुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ यममधिकृत्य प्रवर्तते तंत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ लैकिक- परीक्षक्षाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ सर्वत- . ११ शरीरं लयितुं मूत्रं चेष्टेन्यादीति ता. टी.। १२ लतणसूत्राणि समानास- भानजातीविशेषणार्थानि सर्वाणीति सूत्रा द्रष्टव्य इति वार्तिकम् । १३ अत्र २६ एप्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १४ एतत्समिति वार्तिकम् । १५ बुद्धैरवसर प्राप्ताया लक्षणापदेशद्वारेण मूत्रमिति वार्तिकम् । १६ यस्मादिन्द्रियार्थसनिक सत्यपि युगपञ् जानानि न भन्ति अतो गम्यते अस्ति तदिन्द्रियसंयोगि सहभारि निमित्तान्तरमव्यापि यस्य संनिधानाप्ननिधानानुविधानान जानस्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवत इति कुतः कारणवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति मूत्रार्य इति धार्तिकम् । १० तात्पर्यटीकापुस्तकोषु यत्र २ मूत्रं लिखितं तत्रेघाटान्तातर्माण दृश्यन्ते । अत्र मर-भः इति लेखदर्शनादितिशयः मनानन्तर्गत एव भाष्यपुस्तके या दर्शना- निवेशितः । १८ दोपलवणं प्रय-या दति तात्पर्यटीका। १९ प्रेत्यभा लवर्यात पुन- वदति ता. टी. । ६० प्रश-लमितिः ता. टी.। २१ दुःखलतणं बाध- समिति ता. टी. । अत इतिशब्दः सूत्रानन्तर्गतः । २२ सद-गं इतिता. टी.। २३ समानानेकधायपरिति मूत्रमिति धार्तिकम् । २४ प्रयोजनलसणं यम-न- मितिता. टी। २५ लोझिझपरीतकाणामिति सूचमिति धार्तिकम् । २६-२ पान ३६-३० एठे टिप्पणी द्रष्टव्या। - ।

·गोतममूपम् । सप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यान्तरभावात् ॥ २० ॥ सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रे ऽधिकृतो ऽर्थः सर्वतन्वसिद्धा- समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्र- सिद्धान्तः ॥ २६॥ यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सो ऽधि- करणसिद्धान्तः ॥ ३०॥ अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशे- पपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१ ॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहर- यापनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२॥ साध्यनिर्दशः प्रति- चा ॥ ३३ ॥ उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ साध्यसाधयात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६॥ तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३० ॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारी न तथेति वा साध्यस्योप- नयः ॥३८॥ हत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगम- नम् ॥ ३९ ॥ अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थकारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञा- नार्थमूहस्तर्कः ॥ ४० ॥ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधा- रयां निर्णयः ॥ ४१ ॥ इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ॥ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चाव- यवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥१॥ यथाक्ती- पपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भी जल्पः ॥२॥ २८ सर्यन्त इति ता.टी.। २९ समा-न्त इति ता. टी. ३० पत्सि- न्तरतिता.टी. ३१ अभ्युपगमसिद्धान्तलतणसूत्रम अन्त इति ता. टी. । ३२ अश्यघानां विभागोदेशाय ममिति वार्तिकम् । २३ साधना रति ता. टी.। ३४ पत्र ४० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टय्या। ३५ सूत्रान्तरमवतारयति किमेता. वदिति तया-त ति ता. टी.। ३६ मूत्रमिति धार्तिकम् । पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३८ उद-य इति ता. टी.। ३९ हत्य-नमिति ता. ४० रदं मूत्रमिति हार्तिकम् । ४१ पदं ममिति धार्तिकम् । १८ ममिति धार्तिकम् । २ समानजातिभ्यां वादवितण्डाभ्याम. पमानलासीयेभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यपस्छेदः सूचापं रति ता. टी. । - ३०४२ टी.।

·४ गौसममूचम् । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥३॥ सध्यभिचार विरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥ ४ ॥ ननैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्वि- रोधी विरुद्धः ॥६॥ यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थ- मपदिष्टः प्रकरणसमः ।।।। साध्याविशिष्टः साध्यत्वा- त्साध्यसमः ॥८॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥९॥ वचनविधातो ऽर्थविकल्पीपपत्त्या छलम् ॥ १० ॥ तत्ति- विधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥ अविशेषाभिहिते ऽर्थ वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्- छलम् ॥ १२ ॥ संभवतो ऽर्थम्यातिसामान्ययोगादसंभू. तार्थकल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ । 'धर्मविकल्पनिर्देश ऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ वाक्छलमे- वोपचारच्छलं तदविशेपात् ॥ १५ ॥ न तदर्थान्तर- भावात् ॥ १६ ॥ अविशेपे वा किञ्चित्साधादेकच्छ लप्रसङ्गः॥ १०॥ साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्था जातिः॥ १८॥ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था नम् ॥१६॥ तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ इति गौतमसूत्र प्रथमाध्यायः ॥ १॥ ३ सप्र-डा रति ता. टी। ४ विभागद्वेशपर सूत्र सव्य-सा दर्श सा टी। ५ अनेकान्तः इति घटातरमूत्रपुस्तकपाठः। भनेर इति ता टी. को ऽस्य मूनस्यार्य दसि धार्तिकम् । ० यस्मात्मकरणचिन्तेत्युक्त मूत्रता ता टी. ८साध्या-मरति ताटी । रत्र ५४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टया १० घच-तमिति ता• टी । ११ विभागमूत्रमतारयतीति ता. टी.। १२ अधि. लमिति ताटी। १३ सभ-तमिति ता टी । १४ धर्म-लमितिमा टी. १५ रदं सूमिति धार्तिकम् । १६ सिद्धान्तमन न सद-त ति ता. टी. १० सोस्य मूत्रस्यार्य रति बार्तिकम् । १८ मूनार्यस्तु यथाश्रुतीति वार्तिकम् १९ विप्र-ममिति ता टो। २० मूत्रान्तामवतारयितुं भाथ्यकार माहेतिमा टी ·गौतममूपम् । समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा म संशयः ॥१॥ विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च ॥२॥ विप्रतिपत्ती च संप्रतिपत्तेः॥३॥ नव्यवस्थात्मनि व्यय- स्थितस्वाचाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ तथात्यन्तसंशयस्तदुर्मसा- तत्योपपत्तेः ॥५॥ यथाक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापे. क्षात् संशये नासंशया नात्यन्तसंशयो वा ॥ ६ ॥ यंत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः॥०॥ प्रत्यक्षादीनाम- प्रामाण्यं काल्यासिद्धः ॥६॥ पूर्व हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकपीत्प्रत्यक्षोत्पत्तिः॥६॥ पश्चासिद्धी न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥ युगपत्सिद्धी प्रत्य- र्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो वुद्धीनाम् ॥ ११ ॥ त्रैकाल्यासिद्धः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ सर्वप्रमा- णप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ तत्मा- मापये वा न सर्वप्रमाणविंप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ का- ल्याप्रतिषेधश्च शब्दादाताद्यसिद्धिवत्तत्सिद्वेः ॥ १५ ॥ प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ प्रमाणत: सिद्धः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ १० ॥ १ समानानेऊधमाध्यमायादित्यादिमूत्रमिति धार्तिकम् । २ अस्य मूत्रत्ये यिसनाथपञ्चाननः प्रमाणम् । ३ अर६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टया । पर पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ५ अब ६१ पृष्ठे टिप्पणी दृष्टध्या । ६पयकारी बदामरलि यसपुस्तके नास्ति । पत्र ६१ एष्ठे टिम्मयी द्रष्टव्या। ०पन ६४ पठ टिप्पणी दया। ८ प्रमाणसामान्यातेरसूरम् । ६४ पृष्ट टिप्पणी दृष्टया । १० परवास्सिहाधितिममिति बार्तिकम् । ११ यात्मिदार्शित मिति घातिकम् । १२ सिद्धान्तममिति एतिः। भयपि प्रतिपर्धास्वपि झालेषु नोपपम रपयं मनायं रति वार्तिकम् । १३ पम्य भूत्रत्ये प्रमाण मापतभ्यने । १४ १५ मिति परिष्टि । ममिति पातिकम् । १६ प्राय पार्यम्य प्रापनापं ममिति धातिकम् । १० पूर्वपरममिति पतिः। १५ एवं ·६ गौतममूरम् । तद्विनिवृत्ती प्रमाणसिद्धिवपमेयसिद्धिः॥१८॥ न प्रदी- पप्रकाशसिद्विवत्तत्सिद्धेः ॥ १६ ॥ प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिर- समग्रवचनात् ॥ २० ॥ नात्ममनसाः सन्निकर्याभावे प्रत्य- क्षोत्पत्तिः॥२१॥ दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२॥ ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः॥२३॥ तदयोगपद्यलि- गत्वाञ्च न मनसः॥२४॥ प्रत्यानिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५॥ सुप्तव्यास सुप्तव्यासत्तमनतां चेन्द्रियार्थयाः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥२६॥ तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २० ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥ २० ॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ २६ ॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेश- ग्रहणादुपलव्यः ॥ ३०॥ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपल- म्भात् ॥ ३१ ॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥ सध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ सर्वाग्रहणमवयव्यसि- द्वैः ॥ ३४ ॥ धारणाकर्षणापपत्तेश्च ॥ ३५॥ सेनावन- वद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६ ॥ रोधी- पघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ ३० ॥ १८ यम्य मूनत्ये प्रमाण नोपलभ्यते । १८ सिद्धान्तमूत्रमिति एप्तिः एतदये चिवित्तिदर्शनानितिदर्शनाच्च व घिदनेझान्तः ॥ इति सूत्रमस्ति तर पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ससिदिः इति पं. पु. पाठः । २० प्रत्य-त इति ता. टी. पूर्वपतसूत्रमिति परिशुदिः । २१ नाममनसोरियादिमूत्रमिति ता. टीः । २२ अस्य मूत्रत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । २३ जान-ध इति ता. टी.। मनत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते अनवरोध रति वर्तत इति भाष्येण सूत्रत्वं प्रतीयते । २५ सिद्धान्तमूत्रमिति तिः। २६ अ५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २७ तेश्चा- २८ ध्याह-तुरिति ता. टी. । २८ परिहारसून नार्य-स रति ताटी ३० पूर्वपतसमिति परिशुद्धिः। ३१ देतासचं धार्तिककारी ध्याधी रति ता. टी. ३२ अस्य मूत्रले प्रमाणं नापलभ्यते। स्यादिति यथाश्रुतं सूत्रं एडीत्वेति ता. टी. । ३४ संगणापाकरणाथै ममिति पातिकर। ३५ धार-श्चेति ताटी। ३६ पाण्यात रसरसूमिति सा. ३६ पष्ठे टिप्पणी पक्ष्या । : २४ अस्य पामितिता.टी.।

·गोतमसूत्रम् । नैकदेशत्राससादृश्येभ्यो ऽर्थान्तरभावात् ॥३८॥ वर्तमाना- भावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः॥३६॥ तयोरप्य- भावी वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४०॥ नातीतानागत. यारितरेतरापेक्षासिद्धिः ॥४१॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तः ॥४२॥ कृतताकर्तव्यतापपत्तेस्तूभयथा ग्रह- णम् ॥ ४३ ॥ अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानसिद्धेर्यथा, क्तदोषानुपपत्तिः ।। ४४ ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धर्थया- तादापानुपपत्तिः॥ ४५ ॥ प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धः ॥ ४६॥ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥ ४ ॥ तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्ध विशेषः ॥ ४ ॥ ऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धरनुमेयत्वात् ॥ ४ ॥ उपलब्धर- विप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥ संवन्धाच्च ॥ १ ॥ प्रामोपदे- शसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः॥५२॥ पूरण प्रदाहयाटना- नुपलव्धेश्च संवन्धाभावः ॥ ५३ ॥ शब्दार्थव्यवस्थाना- दप्रतिषेधः ॥ ५४॥ सामयिकत्वाच्छदार्थसंप्रत्यय- जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥ तद. प्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ ५ ॥ न कर्म- फसाधनधैगुण्यात् ॥५॥ ३८ अन पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३९ वर्तमानकालप्रतिषेधाई मिति धार्तिकम् । ४० एतदनुज्ञापनार्थ मूत्रमिति वार्तिकम् । ४१ अध ८८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या। ४२ अचर पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४३ र ठे टिप्पणी दृष्टध्या। ४४ अत्य-द्धिरिति ता. टी । ४५ प्रसि-तिरिति ता. टी.। ४६ प्रत्य- य-द्वेरिति ता. टी.। ४७-४८ अनयोः सूत्रस्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । ४ अत्र स पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५० अस्य मूत्रत्वे प्रमाणं मोपलभ्यते । ५१ पत्र २ एठे टिप्पणी द्रष्टध्या । ५२ प्रत्र २ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ५३-५४-२५ एषां मूत्रत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । ५६ लाति-ह रति ar• टी। ५० सद-भ्यति साटी। ५८ सिद्वान्तसूनमिति पत्तिः ।

·. गोतममूत्रम् । अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनात् ॥ ५६ ॥ अनुवादापप- तेश्च ।। ६०॥ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ।। ६९ ॥ विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६ ॥ विधिर्वि- धायकः ॥ ६३ ॥ स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थ- वादः ।। ६४ ॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६॥ नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तः ॥६६॥ शी- घ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेषः ॥ ६॥ मन्त्रायुर्वेद- मामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमानमामांण्यात् ॥ ६ ॥ इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्यादामाह्निकम् ॥ न चतुष्ट्वमैतिह्मार्थापत्तिसंभवाभावप्रामाण्यात् ॥ १ ॥ शब्दऐतिह्मार्थान्तर्भावादनुमाने ग्रंपत्तिसंभवाभावानों- न्तरभावाच्चामतिपेधः ॥२॥ अर्यापत्तिरप्रमाणमनैकान्ति- कत्वात् ॥३॥ अनर्थापत्तावापत्त्यभिमानात् ॥ ४ ॥ प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानकान्तिकत्वात् ॥५॥ तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ नाभावप्रामाण्यं प्रम- यासिद्धः॥०॥ लक्षितप्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धः॥८॥ असत्यर्थ नाभाव इति चेद् नान्य- लक्षणोपपत्तेः॥९॥ तसिद्धरलतितेप्वहेतुः ॥ १० ॥ ५९-६०-६१-६२-६३-६४-एपा मुरत्ये प्रमाण नोपलभ्यते। ६५ विधि-द एतिहाटी। काऽस्य सूत्रस्यायें दतियार्तिकम्। ६० शीघ्र-पतिता. टी। ६८ अनन्तरमनायतारणपर भाग कि पुन प्रतिधेति ता टी । १पत्र १०० पृष्ठे टिप्पपी द्रष्टध्या । २ अन्न १०१ पृष्ठ दिप्पणी द्रष्टध्या । ३ अस्य प्रत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । ४ मात्र दूपणमाहेति सा• टी. । (नानकान्तिकावमापत्तरित्यादाधिकः पाठः) । ५ प्रति-स् इति सा• र्टी । पत्र १०२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ० नाभा-द्वेरिति ता. टी । सानकधाभिवप्रपञ्चस्योदाहरणाचे मूत्रमिति पार्तिकम् । पत्र १०३ एच्छे टिप्पणी द्रष्टव्या । १० तदनुपमम्वार्थसिद्धिरलवितेष्वहेतुः । एवं वं. अत्र १०४ पृष्ठ टिप्पणी दृष्टध्या । १. पाठः।

·६ गोलममूपम् । न लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धः ॥ ११ ॥ प्रागुत्पत्तरभावोपप- तेश्च ॥ १२ ॥ आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपचारा- च॥ १३ ॥ न घटाभावसामान्यनित्यत्वान्नित्येप्वप्यनित्यव- दुपचाराच्च ॥ १४॥ तत्त्वभाक्तयोनानात्वविभागादव्यभिचा- रः ॥ १५ ॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ कारणद्रव्य- स्य प्रदेशशब्देनाभिधानाद् नित्येप्वप्यव्यभिचार इति ॥१०॥ प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणादानुपलव्धेश्च ॥ १८ ॥ तद- नुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥ १६ ॥ अनुपलम्भाद- प्यनुपलब्धिसद्भावान्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् ॥ २० ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ २१ ॥ अस्पर्शत्वा- त् ॥ २२॥ न कर्मानित्यत्वात् ॥ २३॥ नाणुनित्यत्वात् ॥ २४ ॥ संप्रदानात् ॥ २५॥ तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २६ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २२ ॥ अभ्यासात् ॥ २८ ॥ नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ २६ ॥ अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादन- न्यदित्यन्यताभावः ॥ ३०॥ तदभावे नास्त्यनन्यता तयारि- तरेतरापेक्षसिद्धः ॥ ३१ ॥ विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३२ ॥ अश्रवणकारणानुपलब्धः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ उपलभ्यमाने चानुपलव्धरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ ॥ ११ अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ मूत्रमिति धार्तिकम् । १२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। १३ इतकवटुपचारादित्यनेन भनेणेति वार्तिकम् । १४ अत्र १०६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १५-१६-१० तत्वभातयाः सतानानुमा- न-कारणद्रध्यस्येतिसूरिति ता. टी. । १८ अन १०८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । :१९-२० अत्र १०६ एष्टे टिप्पणी द्रष्टव्या । २१ अन १२० पृष्ठे टिप्पणी २२ अस्य मूत्रत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते । २३ अत्र ११० एप्ठे टिप्पणी दृष्टया। २४ अस्य सूरत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २६ अत्र १११ पृष्ट टिप्पणी द्रष्टध्या । २० सिद्धान्तमूत्रमिति वृत्तिः । २८ पूर्वपत्तमिति पत्तिः। सूत्रत्वं प्रमाण नोपलभ्यते । ३०-३१ प्रत्र ११२ पृष्ठे टिप्पणी द्रप्टच्या । ३२-३३-३४ एषां मूत्रत्वे प्रमाणं नोपलम्पते । द्रष्टव्या। २५ म्य २९ अस्प ·१० . : न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्वि- गोलममूत्रम् । पाणिनिमित्तमश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ विनाशकारणानुपलव्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥३६॥ अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च स- मासे ॥३०॥ विकारादेशोपदेशात्संशयः ॥ ३ ॥ प्रकृ- तिविवृद्धी विकारवृद्धः ॥ ४० ॥ काराणामहेतुः ॥४१॥ नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्या- त् ॥४२॥ द्रव्यविकारे वैषम्यवद् वर्णविकारविकल्पः ॥४३॥ न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ४ ॥ विकारप्राप्तानामपुनरा- पत्तः ॥४५॥ सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥ ४६ ॥ नित्यत्वे विकारादनित्यत्वे चानवस्थानात्॥४॥ त्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रति- बेधः॥४॥ अनवस्थायित्वे च वर्णीपलब्धिवत्तद्विकारी- पपत्तिः॥४६ ॥ विकारर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तश्चाप्रतिषेधः॥५०॥ प्रकृत्यनियमाद्वर्णवि. काराणाम् ॥ १॥ अनियम नियमान्नानियमः ॥ ५२ ॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ गुणान्तरापत्त्युपमर्दवासवृद्धिलेशश्लेपेभ्यस्तु विकारोपप: ३५ उक्तार्थ मूत्रमिति धार्तिकम् । ३६ सिद्धान्तिनः मूत्रान्तरमिति तिः । २७ प्रत्र ११५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३८ विभ-से दति सूत्रव्याख्यपेय भाष्यया- तिक ध्याख्यातरतिता. टी. । ३९ अप्र११६ पृष्ठे टिपणी द्रष्टव्या । ११. पृष्ठे टिप्पणी दृष्टध्या । ४१ अन१३८ एप्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। मूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । ४३ अन ११० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टय्या । ११८ पृष्ठ टिप्पणी द्रष्टध्या । ४५ अस्य मूत्रत्ये प्रमाण नोपलभ्यते । अपुनरावृत्तेः । रति पा. ४ अन्न ११८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । एतदुतरं सद्विका. राणां सुवर्णभावातिरक्षात् । इत्येकमेव सूत्र मूगेद्वारे दृश्यते । मूत्रत्रयं मुद्रितः पुस्तके तेषां भूनत्य प्रमाणं नोपलभ्यते । ४७-४८-४९ पयां मुबत्ये प्रमाण नोप. लभ्यते । ५० र १२० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५१ अस्य मूत्रत्वे प्रमाण नापस भात। ५२ प १३० पृष्ठे टिप्पथी द्रष्टध्या। ५३ पत्र १२१ एप्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। 80च ४२ अस्थ ४४ प्रम ·૧૧ गोतममम.i तेर्वर्णविकाराः ॥ ५४॥ ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥ तदर्थ व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारात्संशयः ॥ ५६ ॥ याशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृधुपचयवर्णसमासानुब- न्धानां व्यक्तायुपचारासक्तिः ॥ ५ ॥ न तदनवस्था- नात् ॥ ५॥ सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसा- मीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसत्तुचन्द- नगङ्गाशाटकानपुरुषेष्वतदावे ऽपि तदुपचारः ॥ ६ ॥ प्राकृतिस्तदपेतत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः॥६॥ व्यक्त्या- कृतियुक्त ऽप्यप्रसङ्गात् मोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः॥ ६ ॥ नाकृतिव्यक्त्यपेतत्वाज्जात्यभिव्यक्तः ॥ ६ ॥ व्यक्त्याक- तिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६३ ॥ व्यक्तिर्गुणविशेषानयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥ प्राकृति तिलिङ्गाख्या ॥ ६॥ समा- नमसवात्मिका जातिः ॥६६॥ इति गीतमसूत्रे द्वितीयो ऽध्यायः ॥२॥ दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥ न विप. यव्यवस्थानात् ॥ २ ॥ तावस्थानादेवात्मसन्दावादम- तिषेधः ॥ ३ ॥ शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ ५४ अन १२१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या। ५५ तेवि-दमिति ता. टी.। ५६ अस्य मनले तितो ऽपि संशय: । " अ १२२ ष्ठे टिपणो द्रष्टव्या । ८ अत्र १२२ एठे टिप्पणी द्रष्टध्या । पर सहचरणादिसमिति वार्तिकम् । ६० प्रस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- सभ्यति । ६२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६३ पाएमसूत्रं ध्यतया तिजातयस्तु पदार्थ रति ता. टो। ६४ घ्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मतिरिति सूचमिति बार्तिकम्। ६५ प्राकृ-ख्या इति ता. टी.। ६६ समा-तिर्शित सा• टो। १ पत्र १८ पृष्ठ टिप्पणी द्रष्टघ्या। वि-तति ता. टी.. ३ ता-पाति ता. टी. तापस्थानादात्मसदाबादप्रतिषेध रति समिति बार्तिकम् । ४पन १३० पर टिप्पणी द्रष्टध्या ।

·१२ न गोतमममम् । तदभावः सात्मकप्रदाहे ऽपि तन्नित्यत्वात् ॥ ५ ॥ कार्याश्रयकर्टवधात् ॥ ६॥ सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञा. नात् ॥०॥ नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमा- नात् ॥६॥ एकविनाश द्वितीयाविनाशान्नकत्वम् ॥८॥ अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ दृष्टान्तविरो- धादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ इन्द्रियान्तरविकारात्॥१२॥ न स्मू- तेः स्मर्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ तदात्मगुणसदावादप्रति. पेधः ॥ १४ ॥ अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविषयस्य ॥ १५ ॥ ना- त्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात् ॥ १६ ॥ ज्ञातुर्ज्ञानसा- धनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ १० ॥ नियमश्च निरनु- पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभय- शोकसंप्रतिप्रत्तेः ॥ १६ ॥ पद्वादिषु प्रबोधसंमीलनवि- कारवत्तद्विकारः ॥ २० ॥ नाष्णशीतवर्पकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥ २१ ॥ प्रत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलापात् ॥ २२ ॥ अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनवत्त- दुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ ५ सद-त इति ता. टी. । ६ न कार्याश्यकर्तृवधात रति मिति पाति- ७ सयेन चतुपा दृष्टमितरण प्रत्यमिज्ञानातीति मूमिति धार्सिकम् । सध्य-स् ति ता. टी.। नेक-स इति ता. टी. । इदं सूचमिति धार्तिकम् । रएक-स्वमिति सा टो। १० अपरे तु अधपधनाशे ऽव्ययययुपलभ्यरतुरिति परिहारान्तरं पर्णन्ति सस्योत्तरं दृष्टान्तविरोधादिति मिति चार्तिकादम्य मूबवे मूलं नित्यम् । ११ पत्य मूरत्वे पूर्वमनस्यातिप्रमाणम् । १२ रन्द्रि- मा-सति ता. टी. मतिसंधानं प्रकारान्तरेण मध्यतीति परिशुद्धिः। १३ अस्या. पत्रमिति ता. टी. १४ सदा-धति ता. टी.। १५.. पञ्चदशम नासि । शायमूबो सिरतो ऽपि मंगपः । १६-१२-१८ एप पुत्र प्रमाणं मापलभ्यता १९ पात्य जापना पूर्याभ्यलेयादि ममिति धातिकम् । २० प १३ एप्ले टिप्पणी द्रष्टव्या । २१ नाकस्मिकः पदादिप्राधममीलनधि- काररतिभूधारतियार्तिकम्। २२ अत्र १३८ पृष्ठे टिप्पणी दया । १३ एष्ठटिप्पणी द्रष्टय्या । २४ नात्यत्र प्ररत्त्यभायादिनी भूमिति धार्तिकम् । कम्। .

·गौतमसूत्रम् । वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५॥ सगुणद्रव्योत्पत्तियत्तदुत्प- त्तिः ॥ २६ ॥ न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥ २७ ॥ पा- र्थिवं गुणान्तरोपलब्धः ॥ २८॥ श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २६ ॥ 'कृष्णसारे सत्युपलम्भारातिरिच्य चोपलम्भात्संशयः ॥ ३० ॥ महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ रश्म्यर्थसन्निकर्पविशेषात्तद्ग्रह- णम् ॥ ३२॥ तदनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३ ॥ नानुमीयमा- नस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ द्रव्यगुण- धर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ अनेकद्रव्यसमवायाद् *रूपविशेपाच रूपापलब्धिः ॥ ३६ ॥ कर्मकारितश्चेन्द्रि- याणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३० ॥ अव्यभिचाराच्च प्र- तिघाता भौतिकधर्मः ॥ ३८ ॥ मध्यन्दिनोल्काप्रकाशा- नुपलब्धियत्तदनुपलब्धिः ॥ ६ ॥ न रात्रावप्यनुपल- ब्धेः ॥ ४०॥ बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभि- व्यक्तितो ऽनुपलब्धिः ॥ ४१ ॥ अभिव्यक्ती चाभिभ- वात् ॥ ४२ ॥ नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाञ्च ॥ ४३ ॥ २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २६ अनेकान्तिकपते मूत्रमिति वा- तिकम् । २७ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २८ सिद्धान्तमूत्रमिति वृत्तिः । अस्याये घातलिपितपुस्तके पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणोपलब्धः । निःश्वासो- च्छासोपनब्धेश्चातुतिकम २। गन्धस्वेदपाकव्य हावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौति- कम ३। सूत्रत्रयमस्ति तद्गौतमप्रणीतं न भवतीति भाप्यालोचनात्मतीयते । २९. अम्य भूत्रत्ये प्रमाणे नोपलभ्यते। ३० संशयप्रतिपादनार्थ सूमिनि घातिकम् । ३१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३३ मत्र १४३ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३४ एवं तहीदं सूत्र नोपलः कारणप्रति- पादकमिति वार्तिकम् । ३५ शेष भाष्ये ति बार्तिकस्वरसादस्य मूत्रत्वं सिध्यति। ३६ एवं च समिति वार्तिकम् । अत्र १४४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३० शेष भाष्यति धार्तिकस्यरसादस्य सूत्रत्व सिध्यति । ३८-३९ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाण 'नोपलभ्यते। ४० अत्र १४५ पृष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्या। ४१ यत्र १४५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्या। ४२ अभित् इति ता. टी.। ४३ नक्तंचररश्मिदर्शनाति दृष्टान्त- मनम् इति बालिकम् ।

·गौतममूत्रम् । कारणानुपलब्धियद्दपुत्पत्तिः ॥ १३ ॥ लिङ्गता ग्रहया मानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ न पयसः परिणामगुणान्तरमादु. भीवात् ॥ १५॥ व्यूहान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यानिवृत्ति रनुमानात् ॥ १६ ॥ क्वचिद्विनाशकारणानुपलब्धः क चिच्चीपलब्धेरनेकान्तः॥ १०॥ नेन्द्रियार्थयास्तद्विनाशेपि ज्ञानावस्थानात् ॥ १॥ युगपज जेयानुपलब्धेश्च ज मनसः ॥ १६ ॥ तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥ २० ॥ इन्द्रियैर्ममसः सन्निकर्पाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ नात्प- त्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ विनाशकारणानुपलब्ध श्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ २३ ॥ अनित्यत्वग्रहा. दुद्धेद्यन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ ज्ञानसमवेतात्मप्र- देशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्यत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ नान्त.शरीरवृत्तित्वान्मनस. ॥ २६ ॥ साध्यत्वादह- तुः ॥ २७ ॥ स्मरतः शरीरधारणापपत्तेरप्रतिषेधः ॥२८॥ न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ न स्मरणकालानिय. मात् ॥ ३० ॥ प्रात्मप्रेरणयदृच्छाचताभिश्च न संयोगवि. शेषः ॥ ३१ ॥ व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषण समानम् ॥ ३२ ॥ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपदावा- १३-१४ अनया: सूत्रस्वे प्रमाण नोपलभ्यते। १५ अस्य मूरत्वे प्रमाण नोप्र. लभ्यता १६ शेष भाष्ये रति धार्तिकस्वासादाप सूत्रत्वम् । १० सिद्धान्तिनः मूत्रमिति त्ति । १८ सिद्धान्तसूमिति वृत्तिः । १९ युगपज यानुपलब्धेश्च न मनस रति पूर्यमूत्रस्यस्येति परिशुद्धिः । २० तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यमिति मूत्रति परिशुद्धिः। २१ अस्य मूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २२ पत्र १६९ पृष्ठे ठिप्पणी द्रष्टव्या । २३ विना गति ता. टी.। २४-२५-२६ एषा मनस्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २० माध्य-तुरिति ता टी । २८ स्म-रधति ता. टी । २९नस-सति ता. टी.! ३० न स्मरत-इति ता. टी. । ३१प्रात्मय रति ता. टी. ३२ ध्यास-नम् इति ता. टी.।

·१७ गौतममचम् । दयुगपत्स्मरणम् ॥ ३३ ॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानादानपेक्ष स्मात योगपशप्रसङ्गः ॥ ३४ ॥ तस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादा- रम्भनिवृस्योः ॥ ३५॥ तल्लिङ्गत्वादिच्छावपयोः पार्थि- वादीव प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ परश्वादावारम्भनिवृत्तिदर्शना- त् ॥ ३० ॥ कुम्भादिप्वनुपलब्धरहेतुः ॥ ३८॥ नियमा- नियमी तु तद्विशेषका ॥ ३ ॥ यथोक्तहेतुत्वात्मार- तन्ल्यादकृताभ्यागमाञ्च न मनसः ॥ ४० ॥ परिशेषाय- थोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ४५ ॥ स्मरणं त्वात्मना ज्ञस्वाभा- व्यात् ॥ ४२ ॥ प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्य- परिग्रहाश्रयापितसंबन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिश- यप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माध- मनिमित्तेभ्यः॥ ४३ ॥ कर्नानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्संपाते रूपादाव्यक्तग्रह- गवत् ॥ ४१ ॥ हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पा- त् ॥४०॥ प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रह- णम् ॥४८॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुणापलब्धःसंशयः ॥ Ben यावच्छरीरभावित्वाद्रूपादीनाम् ॥ ५० ॥ न पाकजगुणा- चं. पु. चतुस्विंशत्तमं सूत्रं नास्ति । धं. पु. अष्टत्रिंशत्तममपि नास्ति । वंपु. चतुश्चत्वारिंशत्तमसूत्रं नास्ति । ३३-३४ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३५ जातुरयेच्छादय इति मूत्रार्थ दति वार्तिकम् । ३६ अत्र १७४ पृष्ठे टिप्पणी द्राच्या । ३० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नास्ति । ३८ अस्य मूत्रत्वे प्रमाणं नास्ति । ३९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नाप- लभ्यते । ४० यथा-सदति ता. टी.। ४१-४२ अगयोः सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । ४३ प्रणिधानादिसूत्रमिति वार्तिकम् । १७८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४४ कर्मानध म्यायियहणादिति मूत्रमिति वार्तिकम् । ४५-४६-४७-४८ एपां मूरत्वे प्रमाण नोपत्तभ्यते । ४८ ददं मूत्रमिति घातक्रम् । ५० अन १८२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या ।

·12 गौतमसूत्रम् । न्तरोत्पत्तेः ॥ ५॥ प्रतिद्वन्द्विसिद्धः पाकजानामप्रतिषे- धः ॥ ५२ ॥ शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३॥ केशनखादिष्व- नुपलब्धः ॥ ५४॥ त्वत्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादि- प्वप्रसङ्गः ॥ ५५ ॥ शरीरगुणवैधात् ।। ५६ ॥ न रूपा- दीनामितरेतरवैधर्म्य त् ॥ ५० ॥ ऐन्द्रियकत्वाद्रूपादीनाम- प्रतिषेधः ॥५॥ ज्ञानायोगपत्यादेकं मनः॥५६॥ न युग- पदनेकनियापलव्धे. ॥६० ॥ अलातचक्रदर्शनवत्तदुपलं ब्धिराशुसंचारात् ॥ ६ ॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥ ६ ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः॥ ६३ ॥ भूतेभ्यो मूर्युपा- दानवत्तदुपादानम् ॥ ६४ ॥ न साध्यसमत्वात् ॥६॥ नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रीः ॥६६॥ तथाहार- प्राप्तौ चानियमात् ॥ ६॥ शरीरोत्प- त्तिनिमित्तवत्संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ एतेनानि- यमः प्रत्युक्तः ॥२०॥ उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोप- पत्तः ॥ ०१॥ तदद्वृष्टकारितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गी ऽपवर्ग ॥ ०२॥ न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ३ ॥ मनःकर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगानुच्छेदः ॥ ०४ ॥ नित्यत्वप्र- ५१ सिद्धान्तममिति एप्तिः । ५२ सिद्धान्तममिति एत्तिः। ५३ शरीर. व्यापित्वादित्यस्य मूत्रस्पति परिशुद्धिः। ५४ अन १८४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टया । ५५ त्त्वपर्यन्तत्याचरीरस्येति मूत्रध्याघातादिति परिदिः । ५६-५० अनयोः मूत्रत्वे प्रमाणं नापलभ्यते । ५८ उक्तः सूनार्य इति वार्तिकम् । २८ अस्य मूनत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ६० शेष भाष्ये इति धार्तिकस्वारस्यादस्य मूत्रत्वम् । ६१ अस्योत्तरद्वारकं मूत्रमिति वार्तिकम् । ६२ इदं मूत्रमिति परिशुद्धिः । ६३ अस्य सूत्रस्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । ६४ अब १८० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ६५ अस्य मूत्रत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । ६६-६७ पूर्णमरमतीकेन पूरयतीति तात्पर्यटीकादर्शनादनयोः मूत्रत्वम् । ६८ प्राप्ती-त इति ता. टी.। EE प्राप्तहि रत्यधिः य. यु. । अस्योत्तरद्वार मूत्रमिति धातिकम्। ८० ददं ममिति परिशुद्धिः । ७१ अस्य मत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ०२-७३-०४ रुषा मनसे प्रमाण नोपलभ्यते ।

·१ गोलमसूधम् । सङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ५ ॥ अणुश्यामतानित्यत्वव- देतत्स्यात् ॥ ७६ ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७ ॥ इति गौतमसूत्रे हतीयाध्यायः ॥ ३॥ प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥१॥ तथा दोषाः ॥२॥ तत्त्र- राश्य रागद्वेषमोह.र्थान्तरभावात् ॥ ३॥ नैकप्रत्यनीक- भावात्॥४॥ व्यभिचारादहेतुः॥५॥ तेषां मोहः पापी. यानामूढस्येतरोत्पत्तेः॥६॥ निमित्तनैमित्तिकमावादा- न्तरभावो दोपेभ्यः ॥७॥ न दोपलक्षणावरोधान्मोह- स्य ॥८॥ नित्यनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानाम- प्रतिषेधः ॥६॥ आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥१०॥ व्यक्तादाक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ ११॥ न घटाद् घटा- निष्पत्तेः ॥ १२ ॥ व्यक्ताद् घटनिष्पत्तरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ प्रभावादावोत्पत्तिानुपमा प्रादुर्भावात् ॥ १४॥ . व्याघा- तादप्रयोगः ॥ १५॥ नातीतानागतयोः r: कारकशब्दप्रया- न विनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥ १७ ॥ क्रमनिर्द- शादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकाफल्यदर्श- न पुरुषकामावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ अनिमित्तता भावात्पत्तिः ०५-६६ अनयोः सूत्रस्ये प्रमाणं नापलभ्यते । ७७ अन्न १९२ पृष्ठे टिप्पणी १ शानिराकरणाय मूत्रमित्या हेति ता. टी. । २ प्रतिदोष सूत्राभ्यामिति परिशुद्धिः । ३ सिद्धान्तमूत्रमिति एत्तिः । ४-५-६-७-c-e एषां सूरत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । १० सिद्धान्तपत्रमिति तिः । ११ रूपादि. मत्सामयीपूर्वकं गवादि व्यक्तमिति मूत्रार्थ इति वार्तिकम्। १२-१३-१४-१५-१६ एषां मुबत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । १७ अत्र १६८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १६ पूर्व बोनविनाशः पश्चादरोत्पत्ति रति सूत्रार्थ इति चार्तिकम् । यति ईश्वर दतीति परिशुद्धिः । २० सिद्धान्तसूत्रमिति परिगुद्धिः । २१ तन सूत्र योजयति तत्कारितत्वादिति परिशुद्धिः । गात्॥१६॥ नात्॥१६॥ दृष्टध्या। १९मत्र ·२० गोतमम् । कण्टकतैदण्यादिदर्शनात् ॥ २२ ॥ अनिमित्तनिमित्तत्वान्ना- निमित्ततः ॥ २३ ॥ निमित्तानिमित्तयारन्तरभावादप्रति- पेधः ॥२४॥ सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ नानित्यता नित्यत्वात् ॥ २६ ॥ तदनित्यत्वमग्नेदाऱ्या विना- श्यानुविनाशवत् ॥ २० ॥ नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धि व्यवस्थानात् ।। २८ ॥ सर्वं नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ २६ ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ ३० ॥ तल्लक्षणायरीधा- दप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ नोत्पत्तितत्कारणोपलव्यः ॥ ३२ ॥ न व्यवस्थानुपपत्तेः॥ ३३ ॥ सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वा- त् ॥ ३४ ॥ नानेकलक्षणैरेकभावनिप्पत्तेः॥ ३५ ॥ लक्षण- ध्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥३६॥ सर्वमभावो भावेवितरेत- राभावसिद्धः ॥ ३० ॥ न स्वभावसिद्धेभीवानाम् ॥ ३८ ॥न स्व- भावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ४ ॥ व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४० ॥ संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ४५ ॥ न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ सद्यः कालान्तरे च निष्पत्तेः संशयः॥ ४४ ॥ न सदाः का- लान्तरोपभाग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतु- ३५ नास्ति। ४४ फलनिष्पत्तेः । प्रागुत्पत्तेरुत्पत्तिधर्मक्रमसदिपसत्या. पपादफदर्शनात रतिमूत्रानन्तरं ततस्याने ऽस्ति । २२ दृष्टान्तममिति वार्तिकम् । २३-२४ नय्यास्तु मूत्रद्वयोमध पावत- रति एत्तिः । २५ पूर्वपतमूत्रमिति शत्तिः । भूत्रस्य दृष्टान्तार्थत्वादिति धाति- कम् । २६ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २० तदनित्यमित्यादिमचमिति परिशुद्धिः । ३८ अस्य मत्रत्वे प्रमाणं नोलभ्यते । ३९ पातेपमूत्रमिति यत्तिः । ३० अस्य मत्रत्वे प्रमाण नापलभ्यते । ३१ ३२-३३ एषा मूत्रत्व प्रमाण नापल. भ्यते । ३४ पूर्वपतमूत्रमिति यत्तिः । ३५-३६ अनयोः मूत्रस्य प्रमाण न लभ्यते । ३७-३८ कि पुनानेन मूण क्रियते । पूर्वमनविरोधश्चाच्यताति वार्तिकादनयोः ममत्वम् । ३८-४० अनयोः मूरत्वे प्रमाण नोपलभ्यते ! ४१ प्रतियधद्वारक मून मिति वार्तिकम् । ४२ एकान्तोप्पयं भूजाप रति हार्तिकम् । ४३-५४-४५ एषां मरत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते ।

·२१ .. गोतमसूपम् । विनाशात् ॥४६॥ प्राङ्निप्यत्तेवृक्षफलवत्तत्स्यात् ॥ ४ ॥ नासन्न सन्न सदसत्सदसतेर्विधात् ॥४८॥ उत्पादव्ययद- नात् ॥ ४६॥ बुद्धिसिद्ध तु तदसत् ॥ ५० ॥ श्राश्रया- व्यतिरेकाहक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥५१॥ प्रोतरात्मा- श्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिर- ण्यानादिफलनिर्देशात् ॥ ५३॥ तत्संबन्धात् फलनिष्पत्ते- स्तेपु फलवदुपचारः ॥ ५४॥ विविधवाधनायोगाद् दुःख- मेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५॥ न सुखस्यान्तरालनिष्पत्तेः ॥ ६ ॥ बाधनानिवृत्तेदयतः पर्यपणदीपादप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ दुःखविकाल्पे सुखाभिमानाच्च ॥८॥ऋणक्वेशप्रवृत्त्यनुबन्धा- दपवीभावः ॥५६॥ प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गणशब्दनानुवा- दा निन्दाप्रशंसापपत्तेः॥६॥ समारोपणादात्मन्यप्रति- वैधः ॥ ६ ॥ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६२ ।। सुपुप्तस्य स्वप्नादर्शने क्लोशाभावादपवर्गः ॥३॥ न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनलशस्य ॥ ४॥ न क्लशसन्ततः स्वा- भाविकत्वात् ॥ ६ ॥ प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत्स्वाभावि- केप्यनित्यत्वम् ॥ ६६ ॥ अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा । ६० ।। न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥ ६८ ॥ इति श्रीगौतमसूत्रे चतुर्थाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ ४६-४७ एपां सूत्रत्वे प्रमाण नापलभ्यते । पं. पु. एकानपञ्चाशत्तमं सूत्रं ना. स्ति । ५० व. पु. न अधिकमस्ति । 8 सूत्रमेवं योजनीमिति परिशुद्धिः । ४८-५०-५१ उत्पादव्ययदर्शनाद् बुद्धिसिद्ध तु तदसदित्यनयोपि सूत्रत्व सिद्ध भव- तीति परिशुद्धिः। ५२ प्राश्रयतिरेकान मिद् इति मूत्रार्थः इति कार्तिकम्। ५३-५४ सूत्रायंकयनेने भाष्यवाति के व्याख्यात इति ता टी.। ५५-५६ अनयोः सूत्रसे प्रमाणे नोपलभ्यते । ५७-५८ अनयोः मूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ५९ अपवर्गः प्रत्या- रयायते ऽनेन सूत्रोत बार्तिकम् । ६० अस्य सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१-६२ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेध इति सूत्रेण पानचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव इत्यनेनापि इति परिशुद्धिः। ६३-६४-६५-६६-६७-६८ एणं मूत्रत्ये प्रमाण नोपलभ्यते।

·गोराममूत्रम् । दापनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ १॥ दापनिमित्तं रूपादयो विपयाः सङ्कल्पकृताः ॥२॥ तन्नि- मित्तं त्वक्यव्यभिमानः ॥३॥ विद्याविद्याद्वैविध्यात्संश- यः॥४॥ तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५॥ वृत्त्य- नुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६॥ कृत्यैकदेशावृत्तित्वा- दवयवानामवयव्यभावः ॥७॥ तेपु चावृत्तरवयव्यभा- वः॥८॥ पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तः ॥ ६॥ न चावयव्य- वयवाः ॥ १० ॥ एकस्मिन्भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुप-' पत्तेर प्रश्नः ॥ ११ ॥ अवयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ स्वविप. यानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषयग्रहणस्य तथामा- वा नाविपये प्रवृत्तिः ॥ १४ ॥ अवयवावयविप्रसङ्गश्चैव- मा प्रलयात् ॥ १५॥ न प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ परं था त्रुटेः ॥ १० ॥ प्राकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ प्राकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६॥ अन्तर्वहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्य तदभावः ॥ २० ॥ शब्दसंयोगधि- भवाच्च सर्वगतम् ॥ २९ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चा- काशधाः। २२॥ मूर्तिमतां च संस्थानापपत्तेरवयव- छ पु. विंशतितम मूत्रं नास्ति । १ अन २२५ पृष्ठे टिप्पणी द्रश्या । २ मू दोपनिमितमित्यादिला. टी.। ३ सूत्रं चिमिमिति ता. टी. । ४ संशयदर्शनाय समिति तिः । ५-६-० एपां सूत्रत्व प्रमायां नापलभ्यते । ८ अस्य मूत्रत्वं एतितो ऽपि पूर्वतिसूमिति वृत्तिः । १० अस्य मूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ११ सिद्धान्तममिति वृत्तिः । १२ अस्य सूत्रत्व प्रमाण नोपलभ्यते । १३ दं ममिति ता. टी. १४ पुर्शतः इतिघ. पुः । अस्य मूत्राचे प्रमाण नोपलभ्यते । दोषान्तराभिधानाय भूमिति एत्तिः । अत्र २३० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टयां। १६-१० अनयोः सूत्रत्ये प्रमाण ने पत्तभ्यते । १८-१८ संयोगमात्र चोप्तरमत्रेणान शत- रतिधार्तिकादस्योरस्य च मूरत्वम् । २०-२१-२२ एषां मूत्रत्ये प्रमाण नोपलभ्यते । . मशयः।

·गौतमसूत्रम् । २३ सद्भावः ॥ २३ ॥ संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ अनवस्या- कारित्वादनवस्यानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ बुद्ध्या वि. वेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकपणे पटस- द्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ व्याहतत्वादहे- तुः ॥ २० ॥ तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८ ॥ प्रमाण- तश्चार्यप्रतिपत्तेः ॥ २ ॥ प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्या- म् ॥ ३०॥ स्वमविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमा- नः ॥ ३१ ॥ मायागन्धर्वनगरमृगवृष्णिकावता ॥ ३२ ॥ हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पवञ्च स्वमविषया-- भिमानः ॥ ३४ ॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानारस्यम- विषयाभिमानप्रणाशवप्रतिबाधे ॥ ३५ ॥ बुद्धश्चैवं नि- मित्तसद्धावपलम्भात् ॥ ३६ ॥ तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्या- बुद्धेद्वैविध्योपपत्तिः ॥ ३० ॥ समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८ ॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ ३ ॥ तुदादिभिः प्रवर्तना- च्च ॥ ४०॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ एयगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासेोपदेशः ॥ ४२ ॥ अपवर्ग- प्येवं प्रसङ्गः ॥४३॥ न निप्पन्नावश्यंभावित्वात् ॥ ४४ ॥ तदभावश्चापवर्ग ॥ ४५ ॥ तदर्थ यमनियमाभ्यामात्म- २३ अस्य मत्रत्वे ननु इदं मूत्र संस्थानववादित्यनेनैव चरितार्थमित्त्युत्तरम- अस्य धार्तिकं प्रमाणम् । २४ अस्य सूत्रत्वे संयोगित्वादिति सूत्रार्थ इति वार्तिक प्रमाणम् । २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २६. पु. तदनुपलब्धिरिति नास्ति । पूर्वपक्षसमिति पत्तिः । २०-२८-२९-३०-३१ एपां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३२-३३ अनयोः मूत्र शकते सूत्राभ्यासित त्तिर्मूलम् । पं. द्वात्रिंशत्तमादिमूत्रव्यं नास्ति । ३४-३५-३६-३७-३८ एपां मूत्रत्ये प्रमाणं नोप. लभ्यते। ३९ अस्योत्तरसूत्रमिति ता. टी । ४० अस्य मूत्रत्वे प्रमाण नोप- लभ्यते । ४१ अत्र २३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४२-४३ अनयोः मूत्रत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते । ४४ अन्न २३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टया । सूत्रत्य प्रमाणं नोपलभ्यते । ४५ अस्य ·२४ गौतमसूरी। संस्कारी योगाञ्चाध्यात्मविध्युपायैः ॥ ४६॥ . ज्ञानग्रहणा- भ्यासस्तद्विदौश्च सह संवादः ॥ ४॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्म- चारिविशिष्टश्रेयार्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥४८॥ प्रति- . पक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४॥ तत्त्वाध्या- सायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे वीज प्ररोहसंरक्षणार्थ कण्ट- कशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ ताभ्यां विगृह्म कथनम् ॥ ५ ॥ इति गौतमसूत्रे चतुर्थाध्यायः ॥ ४ ॥ साधर्म्यवैधात्कापकर्पवयीवर्यविकल्पसाध्यमा. प्त्यप्राप्तिप्रसङ्गदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरण हेत्वर्थापत्त्य- विशेषोपपत्त्यपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥१॥ साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्य- वैधर्म्यसमी ॥२॥ गौत्वाद्गीसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥३॥ साध्यदृष्टान्तयोर्द्धमविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चीत्कापकर्षव- ४-४७-४८ एपां मूरत्ये प्रमाण नोपलभ्यते । ४९ पत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी ५० अस्य मन्त्राचे प्रमायं नोपलभ्यते । ५१ अर २४० एष्ठे टिप्पणी साधनोटिमिति धार्तिकम् । मातिधिरोपलवयावतारहेगुप्तया संगतेन विभागमण मह निभिः सूत्रः मत्मतिपत शनाभासप्रकरणं लग्योसासूब मंपिण्डने निभिः मूत्रः साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमादिपटपकरण तथा द्विसूचकं प्राप्त प्राप्तियुगनद्वयाहिविकल्पोपक्रमजातियप्रकरणं सवारिभिः म. ध्यस्थिताय्यस्थितापक्रममातिद्वयाकरण तथा विहिमनमायकेकजातिकानि द्वादश प्रकरणानि कयाभासरूपण्ट्रपतीप्रमाणं वेति प्रथमाहिफे सप्तदश प्रकर पणानि । अथ विभागमा मह परिमूरः प्रतिज्ञापलहितोकमानानियहम्या. मपञ्चकपफरयं सपा पतुर्भिः मने प्रस्तोपयोगिशाश्याप्रतिपत्तिमलगायनियर म्यानवतुष्काकरण नया निमत्रा स्थमिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभानियहस्याधिक पर या द्विमाकं पुनरुतनियहस्यानप्रकरण सपा पतुःमरमनुतरफलनिग्रह म्यानचतुष्कपकरणं सपा चिमनकं धानोतरनियहस्यानिमप्रकरण तथा दिमरक प्रमाणान्तरोपनयनमपामोडानियहम्यानदिकप्रकरणमिस्येवं द्वितीयाधिक मत. प्रफरणानीति परिद्विदर्शनात पञ्चमायायमनिर्णयः । २-३ प्रनयोः मनले प्रमाणं नोपलभ्यते । ट्रपथ्या। द्रष्टध्या।

·गौतमसूत्रम् । पर्यावगर्यविकल्पसाध्यसमाः ॥ ४ ॥ किञ्चित्साधर्म्य दुपसं- हारसिद्धधादप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ साध्यातिदेशांच्च दृष्टा- न्तोपपत्तेः ॥ ६॥ प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेत: प्रात्या ऽविशिष्टत्वादमाया ऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यमाप्तिसमौ ॥ ॥ घटादिनिप्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारादप्रतिषेधः ॥८॥ 'दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्यानाञ्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥६॥ प्रदीपापादानमतङ्गनिवृत्ति- वत्तद्विनिवृत्तिः ॥ १० ॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुईटा- न्तः ॥ ११॥ मागुत्पत्तेः कारणामावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारणप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकात्वे समाने नित्यानित्यसाधा- संशयसमः ॥ १४ ॥ साधात्लंशये न संशया वैधादुभयथा या संशये ऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाञ्च सामा- न्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५ ॥ उभयताधात् प्रक्रियामसिद्ध प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ प्रतिपक्षात्मकरणप्रसिद्धः प्रतिपेधा- नुपपत्तिः ॥ १७ ॥ त्रैकाल्यासिद्धेतारहेतुसमः ॥ १८ ॥ न हेतुतः कार्यसिद्धेस्त्रेकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ प्रतिपेधानुप- पत्तेः प्रतिषेद्धव्याप्रतिषेधः ॥२०॥ श्रयापत्तितः प्रतिपक्ष- सिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ अनु तस्यार्यापत्तेः पक्षहानेस- ११ घ. पु. च नास्ति १६ वं. पु. प्रसिरिन्यत्र ति नास्ति । १० पु. प्रकरणसिद्धरित्यत्र प्रति नास्ति । प्रतिपक्षोपपत्तेः इति सूत्ररूपमस्ति । ४ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । ५ हेत्वापरिज्ञानादिति मूनार्थ इति बार्तिकम् । ६-७ अनयोः मूत्रत्वे प्रमाण नोपलाते। ८ इदं मूत्रमिति तर-टी ९-१०-११-१२-१३-१४ एप सूत्रत्व प्रमाण नोपलभ्यते । १५ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १६-१७-१८ एपां मूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते ।। • १८ व. पु. फायेत्यत्र साध्येत्यस्ति । विरोध: मूत्रार्थ इति वार्तिक । २० अस्य मूरत्वे -प्रमाणं नोपलभ्यते । २१ उदाहरणंपुरःसरं मूत्रं योजयतीति ता- टी- , ३ ·गौतमसूप । संस्कारो योगाच्चाध्यात्मविध्युपायैः ॥ ४६॥ ज्ञानग्रहणा- भ्यासस्तद्विदोश्च सह संवादः ॥४७॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्म- चारिविशिष्टश्रेयार्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥ ४८ ॥ प्रति. पक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४६॥ तत्वाध्या- सायतंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्ट- कशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ ताभ्यां विगृह्म कथनम् ॥ ५५ ॥ इति गौतमसूत्रे चतुर्याध्यायः ॥ ४ ॥ साधयंवैधात्कापकर्पवावयविकल्पसाध्यप्रा. पत्यप्राप्तिप्रसङ्गदृष्टान्तानुत्पत्तिसंगयप्रकरणहेत्वापत्त्य- विशेपोपपत्त्युपलव्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥ १॥ साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहार तद्धर्मविपर्ययोपपत्तः साधर्म्य- वैधर्म्यसमा ॥२॥ गोत्वाद्गोसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥ ३ ॥ साध्यदृष्टान्तयार्द्धमविकल्पादुभयसाध्यत्वाञ्चोत्कर्षापकर्षव- ४६-४७-४८ एषां मूत्रत्य प्रमाण नोपलभ्यते । ४६ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी ५० अम्य मूत्राचे प्रमाण नोपलभ्यते । ५१ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी १ साधयादिममिति धार्तिकम् । जातिविशेषलतणावतारहेतुतया सगतेन विभागमूत्रेण सह त्रिभिः सूत्रः मत्मतिपतदेशनाभासप्रकरण लतयोसरसून सपिण्डने त्रिभिः सूत्रः साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमादिपकप्रकरणं तथा द्विमूत्रकं प्राप्यप्राप्तियुगनदुपाहिविकल्पोपक्रमजातियाकरण तथा निभिः मूचे. य॑स्यताव्यस्थितोपक्रमजातिपप्रकरण तथा द्विद्विसत्रकाएयेकेकजातिकानि द्वादश प्रकरणानि कयाभासरूपण्ट्रपतीप्रकरणं चेति प्रथमाह्निके सप्तदश प्रकर. यानि। अथ विभागमूत्रेण मह पद्धिः सूत्रः प्रतिनोपासताक्तमानाश्रयनियहस्या. नपञ्चकपकरणं तथा चतुर्भिः मत्रः प्रश्तोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलगन्यनियह म्यानचतुष्काकरण तथा चिसत्र स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभासनिग्रहस्थानचिका फरणं तथा द्विसत्रक पुनरुक्तनिपहस्यानप्रकरण तथा चतु:सरमनुतरफलनिषद स्थानचतुष्कप्रकरणं तथा त्रिमनधान्तोत्तरनियहस्यानत्रिकप्रकरण तथा द्विसनझं प्रमाणान्तरोपनयनप्रयासोद्धायनिग्रहस्यानद्विकप्रकरणमित्येषं द्वितीयाहिके सप्त. प्रकरणानीति परिगुद्विदर्शनात पञ्चमायायमनिर्णयः । २-३ अनयोः मत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । द्रष्टव्या। द्रष्टव्या।

·गौतममूत्रम् । पोवयंविकल्पसाध्यसमाः ॥ ४ ॥ किञ्चित्साधर्म्य दुपसं- हारसिद्धवैधादप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ साध्यातिदेशाच्च दृष्टा- न्तोपपत्तेः ॥६॥ प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेत: प्रात्या विशिष्टत्वादप्रात्या ऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यमाप्तिसमौ ॥ ॥ घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारादप्रतिषेधः॥८॥ 'दृष्टान्तस्य क.रणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ॥६॥ प्रदीपापादानप्रसङ्गनिवृत्ति- वत्तहिनिवृत्तिः ॥ १० ॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुईष्टा- न्तः ॥ ११॥ प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ तथाभावामुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारणप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधा- संशयसमः ।। १७ । साधात्वंशये न संशया वैधादुभयथा वा संशये ऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाच सामा- न्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५ ॥ उभयसाधात् प्रक्रियाप्रसिद्ध प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ प्रतिपक्षात्प्रकरणप्रसिद्धः प्रतिषेधा- नुपपत्तिः ॥ १० ॥ त्रैकाल्यासिद्धर्हतारहेतुसमः ॥ १८ ॥ न हेतुतः कार्यसिद्धेस्त्रकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ प्रतिषेधानुप- पत्तेः प्रतिद्धव्याप्रतिषेधः ॥२०॥ अर्शपत्तितः प्रतिपक्ष- सिद्धेरापत्तिसमः ॥ २९ ॥ अनु तस्यार्थापत्तः पक्षहानेस- .. ११ ७. पु च नास्ति १६ व. पु. प्रसिद्दे व्यत्र ति नास्ति । १७ व. पु. प्रकरणप्रसिद्धरित्यत्र प्रेति नास्ति । पतिपतोपपत्तेः इति सूत्ररूपमस्ति । ४ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते। ५ हेत्वापरिज्ञानादिति सूत्रार्थ दति वार्तिकम् । ६-७ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाण नोपलागते । ८ इद सूत्रमिति तर. टी ९-१०-११-१२-१३-१४ एपा मूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । १५ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १६-१७-१८ या सूत्रत्येप्रमाणं नोपलभ्यते ।। • १८ व. पु. कायंत्यत्र सायस्ति । विरोध: मूत्रार्थ इति धार्तिकम । २० अस्य मूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २१ उदाहरणपुर.सरं सूत्र योजयतीति ता- टी।

·गेराममूपम् । पपत्तिरनुक्तत्वादनकान्तिकत्वाञ्चायपत्तेः ॥ २२ ॥ एक- धर्मापपत्तेरविशेये सर्वाविशेषप्रसङ्गात्सद्भावोपपत्तेरविशेष समः ॥ २३ ॥ क चित्तद्धमानुपपत्तेः क्व चिञ्चोपपत्तेः प्रति- विधाभावः ॥ २४ ॥ उभयकारणापपत्तरुपपत्तितमः ॥ २५ ॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ निर्दिष्टका- रणाभावेप्युपलम्भाद् उपलब्धिसमः ॥ २० ॥ कारणान्तरा दपि तद्धर्मापपत्तरप्रतिषेधः ॥ २८॥ तदनुपलब्धेरनुपल- म्भादभायसिद्धा तद्विपरीतापपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥ २६ ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ ज्ञानविक ल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मन् ॥ ३१ ॥ साधा. तुल्यधर्मापपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२ ॥ साधादसिद्धः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेध्यताधाच्च ॥ ३३ ॥ दृष्टान्ते च स.ध्यसाधनभावेन धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चाभयथाभावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ नित्यमनित्यभावादनि- त्ये नित्यत्वोपपत्तनित्यसमः ॥ ३५॥ प्रतिध्ये नित्यमनि- त्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिपेधाभायः ॥ ३६ ॥ प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ॥ ३० ॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्ना. हेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेः ॥ ३८ ॥ मतिषेधेपि समा- ३४ व. पु. प्रजातभ्येत्यधिकर्माम्म । २२ अस्य प्रत्यादेशममिति धार्तिकम् । २३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाया नोपलभ्यते । पु. क्वचिच्योपपत्तरिति नास्ति । अत्यपादेशसूत्रोति ता. टो । २५ प्रय सूत्रत्व प्रमाण नापलभ्यो। २६ विरोध: मुत्रार्य रसि धातिकम्। २० प्रस्य नावे प्रमाण नोपलभ्यते। २८-पु रनुपश्चिममा रयन रतिषेध इत्येष पाठः । अस्य प्रत्याख्यानमूर्नामति माटी।। २९-३० अनयोः मूरत्वे प्रमाण नापलभ्यते । ममापि तु सर्वजनप्रन्यामवेदनीयेत्याह मूरझार ति ता. टी ।३२ प.पु.च नास्ति। अस्य मूरत्वे प्रमाण नोपनभ्यते । ३३ प्रम्य प्रत्यारयानममिति ता टी.। 11-न्यो: सूत्रत्व प्रमाण नोपलभ्यते । ३६ अम्प प्रत्याप्यानमिति ता.टी.। ३०,पस्य सूचस्व प्रमाय नोपत्तभ्यते । ३८ मूर कार्यन्यत्वे रति ता. टी. ।

·गौतमसूचम् को दोपः ॥ ३६॥ सर्वत्रैवम् ॥ ४० ॥ प्रतिपेविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोषः ॥४१॥ प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रति- पेविप्रतिपधे समानो दोषप्रसङ्गी मतानुज्ञा ।। 8२॥ स्वप- क्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतु निर्देशे परपक्षोपाभ्युपग- मात्समाना दोष इति ॥ ४३ ॥ इति गौतमसूत्र पञ्चमाध्यायस्यानमाहिकम् ।। प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासन्या- सा हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातामपार्यकममाता- कालं न्यूनमधिकं पुनरुत्तामननुभापणमज्ञानमप्रतिभा विक्षे- पो मतानुशा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुज्यानुयोगो ऽपसि- द्वान्ती हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥१॥ प्रतिदृष्टान्त. धर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञ हानिः ॥ २ ॥ प्रतिज्ञातार्थ- प्रतिबंध धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्दशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥ ४ ॥ पक्षप्रतिषेधे प्र. तिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः॥५॥ अविशेषोक्त तो प्रतिपिढे विशेषमिच्छता हेत्वन्तरम् ॥६॥ प्रकृतादादप्र- तिसंबद्धार्थमान्तरम् ॥ ॥ वर्णक्रमनिर्दशवनिरर्थकम् ॥ ८॥ परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञा- तार्थम् ॥६॥ पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ १० ॥ अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ १५ ॥ हीनमन्य- ३८ तदेतत्सूत्रावतारपरं भाव्यमिति ता. टी. 1 8 मासु जातिधेयं युक्तिरिति चार्य रति पातिकम् । ४१-४२-४३ एषां सूत्रत्व प्रमाण नोपलभ्यते । ६. पु. मिच्छवो ति अस्ति । एतदान्हिास्यसूत्राणां सूत्रत्वे त्तिवार्तिकतात्पर्यटीकामु विशिष्य प्रमाण मोपलभ्यते ऽयापि नियहस्थानविभागदिशेपलतणपरस्य नेपां सूत्रत्वं निर्विवादम्। पि नास्ति वं. पु.। ११ वचनं नास्ति . पु. -- ·२८ गोसममूत्रम् । तमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥. १२ ॥ हेतूदाहरणाधिकमधिक- म् ॥ १३ ॥ शब्दार्थयाः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादा- त् ॥१४॥ अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५॥ विज्ञा- तस्य परिपदा निरभिहितस्याप्यमत्युच्चारणमननुभाष- णम् ॥ १६ ॥ अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥ १०॥ उत्तरस्याप्रतिप. त्तिरप्रतिभा ॥ १८ ॥ कार्यव्यासङ्गात्काथाविच्छेदो विक्षेपः ॥ १६॥ स्वपक्षोपाभ्युपगमात् परपक्षे दोपप्रतही मतानुज्ञा ॥ २०॥ निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ २१ ॥ अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यान- योगः ॥ २२॥ सिद्धान्तमभ्यपत्यानियमात् कथाप्रसङ्गीऽप- सिद्धान्तः ॥ २३ ॥ हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ॥ २४ ॥ इति गौतमसूत्रे पञ्चमाध्यायः ॥ ॥ इति न्यायसूत्राणि ॥ १५ मापनस्यत्यापनमानस्यत्यस्ति बचनमित्यवाभिधानमस्ति व पुः । १६ भादो विज्ञानस्यत्यस्ति प.पु । १७ विचातयता जानम् रत्याकारकम् ।

·।। श्रीः॥ न्यायभाष्यस्य सूचीपत्रम् । 40- ८२ बहन cs ८२ ८ ४६ २४९ ४ १२१ to ५७ विषयाः। पं. विधान २१ श्रज्ञानलक्षणाम्। ९ प्रयविसाधनम्। पतीतानागतकालसिद्धी परस्परा. अयधिना समवेभ्यो चिनारस्ये मपेतत्यम्। युक्तिः। 35 अधिकरणसिद्धान्तनघणम् । ८५ ४ अपर्यावन्याक्षेपपरिहारी। अधिकलक्षणम। ४ अषर्यावसत्तोपणादनम् । १६ अननुभापगालक्षामा १३ अवयसभाधोपपादनम् । १ अनित्यसमनिराकरणम् । ६ अययनभ्युपगमे प्रत्यक्षानुपपतिः। १८ अनित्यसमलतणम्। PRE ४ अध्यध्यपलम्भोण्पादनम् । 302 ९ अनिमित्ततो भावोत्पत्तिनिरासः। PER ५ अविज्ञाताललयाम् । 84 अनुत्पत्तिसमनिराकरणम् । २४६ १७ अविशेषठमनिराकरणम् । E४६ अनुत्पत्तिसमलक्षणम् । ११ अधिशेषममलताम् । २५२ १ अनुपलब्धिसमनिराकरणम् । १० अहेतुसमनिराकरणम् । ५९ १९ अनुपर्लाब्धसमलक्षणम् । ४ अहेतुसमलक्षणम् । १७ अनुमानप्रामाण्यापः। ९८ प्राकृतिमात्रस्य पदपाध्यत्यपूर्वपक्षः। १ अनुमानप्रामाण्यापनिरासः। १८ .९ श्रातिलक्षपाम् । १ अनुमानलक्षणविभाग। १७९ १प्रात्ममनामयोगस्य शरीरान्त:- ५ अनुवादपुनरुतयोलतायोपणाद- स्थत्यम् । ३ प्रात्मनित्यत्वतावाक्षेपः। १३ अनुबादलक्षणमा १३९ ५ आत्मनिस्यत्वे युक्तयन्तरम। अपवर्गनिरूपणम् । १ प्रात्मनित्यत्ये चिस्यान्तरम् । २० प्रसिद्धान्तलनणम् । १ प्रात्मनो देहादियतिरिक्तत्यम् । अपार्यकलवणम् । १० प्रात्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्व २६३ १ प्रतिभालक्षणम् । पुक्तिः। २४९ १५ प्राप्तकालसत्क्षणमा १४ पात्मनो नित्यायहेतुः। २०३ प्रभाषप्रामापापः। ५ प्रात्मनो नित्यत्ये ऽपि हिसावी. १०३ ४ अभायस्य वस्तुत्वावस्थापनम् । चपत्तिः। पर ४ प्रभावाद भावोत्पतिनिरास:। ७ प्रात्मानुमापमानित १ अभ्युपगसिद्धान्तलक्षणम् । ११० प्रावरणनिरामः। ४० अर्थवाढयिभागः। ११ प्रापरणापा बढ़ ११ अन्तरलक्षणमा १ इन्द्रयचेतन्यनिराः। १०२ ८ अधापतिप्रामापयतिषेधानुपात्तिः। १t १न्द्रियचकन्यवृक्षदिरासी। २४ अर्थपतिसमनिराकरणम् । ९५९ ७ इन्द्रियपश्चात्यसाधनम् । १८ वर्णसितमसनम। ४न्द्रिपरिणयानम् । १२ अापत्रमामायाक्षेपः। १४५ ९ इन्द्रियभातिकत्वे पुक्तिः । .०५ १६ अर्णपतरामाययापपरिधारः। १४३ १ सन्द्रिर्याभुत्ये मुपपति.. १८ अयपर्यायभागः। १४६ ६न्द्रियाया प्राध्यकारियम् । ॥ प्रयनि पूर्वपक्षः। १४० ४ इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्य पाए. १ प्रयिनि पूर्वपटः निरामः। १३. २४ १०६ १३३ ७ ·. 200 २ ५० ४३ F५० R =0 ७ 80- भवापन्नम्। वियया। विषयाः। १४ एन्ट्रियायां भातिकस्यसाधनम् । ५५ ७ छालामा "१५३ १० न्द्रियाताम्मातिसत्यनिरासः।। ५१, १० चलधिभागः। १ इन्द्रियानिकपया। ५० ४ नल्यनाम। १० इन्द्रियार्य- निग्रोबाटाने २४० ८ जयधितण्डयोः प्रयोगावसरनिर युक्तिः। पणमा १५० ५- इन्द्रियनिराठी १२४ ५ जातिमात्रस्य पदयाध्यात्यपूर्वपः। २४६ ७ मन्द्रियेस्त्वपूर्णपक्ष। ५८ १८ जातिलक्षणम् । १५० १३ इन्द्रियेकत्यसाधादेत्यन्तरनिरा: Ree ७ लातिलक्षणम्। १ ईयरस्वरूपनिम्पयाम् । २४१ ४ जात्युत्तरयिभागः। 206 १४ हारपारपाक गटाभायः। ९० जातथ्यपदार्थनिरूपणम् । ४४ उत्कर्यसमाटिनिराकरणम् । १८१ ४ हानगतध्यक्तत्याव्यक्तत्वहेतु निम्म ० उत्कर्यसमादिलक्षणम् । शम्। ४१ उदाहरणलक्षणम्। ७ ज्ञानयोगपट्यनिरासः। १५ उपचारच्दसनवम्। १६G १० धानस्य मनोगुणत्वनिरासः । ₹उपनयलयाम्। 999 ३ ज्ञानस्यामगुणत्योपसंहारः। १५ उपपत्तिसमनिराकरणम् । १७३ २० जानेछापाठीनामेकगुणस्यम् । S५० ११ उपर्यातसमलक्षणम् । १५ सत्वन्नानफलम् । ३. उपमानफलम. ४ तत्वज्ञानविपर्यावचार। उपमानलक्षणमा १९ तत्त्वज्ञानस्थापक्रमेयोपयोग। ८पमानसाधनम् । ३७ २४ तत्त्वज्ञानापायक्रथनम् । 1 उपमानसिही पृदंपतः। तनिरूपणापयोगः । ९७ उपमानस्यानुमानघेलतपोपपाद १२ तर्कलक्षण। नम्। ४६ .तोपयोगनिरूपणम्। १० १३ उपमानस्यानुमानान्तवाक्षेप। २९५ दुखपरीता। ५९ ३ उपस्थिसमनिराकरणम् । उपलब्धिममलयाम् । दु.खलवणमा १E १ एकत्वमहत्वप्रत्ययाभ्यामर्याय- दुखस्य मुखाभावमात्रस्वनिरासः । मिति: ४ दृष्टान्तलक्षणम् । १२५ दोषत्रित्वव्ययमापनम । १० सेकासम्यनिरामे युक्ति । १२ दोपलक्षणम्। १०९ ९ तिवादीनां प्रमाणचतुष्टयान्त. भाया। ४४ . निगमननक्षणम् । ૫૯ ऐतियादीनां प्रमाणान्तरत्यापः। २०० १० नियहस्थानबदुस्थाम વટ २४४ १७३कार्यसमनिराकरयाम् । ४ नियहस्थाननसणम् । १० कार्यसमरक्षणम। 30 ५, १७ निण्हस्था वभागः । ९ कालातीतलक्षणम् । र निर्णयलवणमा ४८ Hणिकत्यवाद अनुपपत्तिः । १९ निर्याये सर्वत्र विमानाया २६४ ९क्षणिकभायनिराकरण । - त्यम्। १ गन्धादीनामार्यानरूपणम् । ५३ १८ नित्यसेर्मानराकरणम् । १ याहस्स्यपाह्यत्वसमायगोदाहर मित्यसमक्षणम म. १।४ मिस्मसुखाभिव्यक्तिनिराठः। २५६ १६ प्राणादीनांगन्धादियणसामध्यमा १५ नित्यमुखाभ्युपगमे मोशानुपपलि। ५७ २४ घशाटीना स्यगतगुणाग्राहकत्यम्। ६२ १६ निानुयोज्यानुयोगलक्षणम्।' ९ तरिन्द्रियस्येकायम। २३ ER निरनधणमा ४ छविया परिहाण। E9 १८ म्यूमलक्षणम् ६० ह ६० ४५ ५ ५० ८४ ४७ १४ ९४५ १४ 1 " , ·४५ १२९ ४. DER २३० २३३ ६५ २६२ २८ २४७ ५३ २१३ २४७ ne ४० ५९ ५६ ५९ सुधीपत्रम् । वियाः। विषयाः । ७ पञ्चायनिरूपणापयोगः । २४ प्रमेयिभाग: ५ पञ्चाययय प्रयोजनम् । ५ १७ प्रयोजन नक्षणमा १५ पदलक्षणम्। ૧૮૪ ३ प्रत्तिदोपपरीक्षा। . पदाधानां प्रातीतिमात्रान- ८ प्रसिलवणम। रासः। २४५ १९ मङ्गप्रतिदृष्टान्तसमभिराकरणम् । पदार्थानां प्रातीतिकमात्रस्वमिरा २४५ ३ प्रसङ्गप्रतिष्टान्तसमलक्षणे । युक्ति। २४४ १० प्राप्त्यपालिसमनिराकरणाम् । १२ पर्यनुयोज्योपेक्षणक्षणम् । २४४ १९ पात्यप्राप्तिसमलक्षणे । १ परमाणुनिरययपत्ये श्रादेपः। प १ प्रामाण्यय होपायप्रमाणफलनिरूप, ६ परमाणुसाघपयत्याभ्युपगमे युक्तिः । ६ परमाणुस्वरुपनिरूपणाम । ६६ २० प्रामाण्यप्रतिषेधानुपतिः । १ परमाणतां सावयवत्यनिरासः। ६६ १ प्रामाययप्रमेपत्यसमावेशः। ५ परिणामयानिरासः । ৫২ গ্রামায়নমায়িদায়। .६ पुनरूतलक्षणाम्। १९६ प्रेत्यभावपरीता। ३ पूर्वघदनुमानौदाहरणम् । ५ प्रेत्यभाधलक्षणम् । १६ प्रकग्यासमनिराकरणम् । २१२ ६ फलपरीक्षा। १ प्रकरणसमलक्षणम् । १२ फालक्षणाम्। १० प्रकरणासमलक्षणम्। १४ फलस्य सत्यासत्यातदुभर्यानरासः। प्रतिज्ञान्तरलक्षणम् । ૧૬ १ फनस्येश्वरमादेतुमत्यनिराप्तः। ८ प्रतिज्ञालक्षणम् । २१३ फलस्योत्पत्त: प्रागसत्यव्यवस्थापन प्रतिज्ञाविरोधलक्षणम् । नम्। ६ प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणम् । १५६ ६ धुद्धिनित्यायपूर्वपक्ष। १ प्रतिज्ञाहानिलक्षयान । २७ ५ बुद्धिनिरूपणम् । १ प्रतितसिद्धान्तलक्षणम् । १५5 १२ धुदिपरीक्षाऽऽरम्भ । ९१ प्रत्यक्षलक्षणम्॥ ३ बुट्रिसन्तानमापचैतन्यनिरासः । ३ प्रत्यक्षरक्षणम्। १८० ३ धुरेनित्यत्यम् । ३ प्रत्यक्षनक्षपामूत्रस्यपटरुत्यम् । १५ ध्रुडेनित्यत्वोपर्मचारः। ४ प्रत्यक्षलक्षणामूत्रस्यपटक्षत्यम । १४ ब्राक्षयायायधिभागः । ६ प्रत्यक्ष ननणसूत्रस्यपदरुत्यम् । ४ भावाना चणिकत्वाक्षेपत्तनिरासः। प्रत्यक्षपदणाते। २०४ १ भावानां स्वभासिद्धावावेपपरि- ५ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपारधारा हारी। ७ प्रत्यक्षलक्षणे हेत्यन्तरानुक्तायुप- १५५ ५ भूतगुणनियमोपपादनम । ९७४ ६ भूतचेतन्यपूर्वपनिरासः। १ प्रत्यक्षस्यानुमानत्यनिरासः। ९७५ ९ भूतचेतन्ये ऽनुपपत्तिः । ५ प्रत्यक्षस्थानुमानत्यापः । ११ भूतरिगणनम् । ११ प्रमाणापरोक्षारम्भः । १९. ४ भूतमात्राच्छरीरारम्भ दूषण ३ प्रमाणमात्रानभ्युपगमे प्रतिवेधस्या- ४ मतानुशालक्षणमा प्यनुपत्तिः । ७ मतानुहालक्षणम्। . प्रमाणधिभागः। १५ ९० मनश्चेतन्यपूर्घपक्षः। ४ प्रमाणादिप्रती मध्यावनिराम: १६५ ४मनस एकात्यम। १४ प्रमाण प्रमाणामाधने उनघस्या। १४ मनसश्चेतन्यनिरस प्रमायोफदेशाभ्युपगमे प्रामापयमा १९६ ९. मनप्ता पुत्यम। प्रापासंभवः। १ मनोग्नुमायनिरूपणम। प्रमेयपरीधार ! मानमत्यनिरुपणग। १७८ १९ १५ ૧૨ १६ १४ १६३ ७३ ७५ ७४ पत्तिः। ७८ ६४ १० ७० ६८ ·विषयाः। 23 मधीपत्रम् । वित्रयाः १४१ १. मानुषगरीरस्य पार्थिवत्य प्रमाणा. १४ पंद्रस्य मित्यन प्रामानिरासः। नामा धम्याटाधरानक्षणम्। १४० १७ मामुपशरोरा पार्थिवत्यमाध . व्यकामतात्पत्तिनिरासः। १६२ ५ यतिमात्रस्य पदयाध्यस्यपूर्वपदः। १ मियाजामध्यपषले । १३५ १५ याशिलताम। मुक्तैरनन्तरं शरीराभाये घेतुः । ४ ध्यातिजातीनां पदयाध्यस्वम्। १७ माबटशायामपि दानापतिपूर्व ११० एशद्धनित्यत्यताध्यभिचार। अंतः .शदनित्याय इत्यन्तरनिराठः। ११ मोक्षतिपाटक(तिनिऽपणम् ! ४ शनित्यत्यै अनुपपत्तिः । 18 मेछत्यसपनिरूप। १११ २ शनित्यस्य देवन्तरम। ५५ मा केशमन्तत्युच्छेदः। ५ सदरमाणनिम्पाम् । १५ मा मंशानुबन्धविच्छेदउदाहर. ९० विभागः। खम् ११४ ७शष्टतानोत्पत्तिप्रतिवधान:- 299 ९५ मा पूर्वपतः। पणम्। ४ मा पूर्वनिरामः। ११५ . सदस्याकाणगुणत्वम। १६१ माछापतिः १२ ५ शब्दस्यानुमानात्यायम। १२ योगजधर्मस्य नित्यानिरासः। " , गद्रस्थानुमानावाचा १४४ १ स्पोपलब्धिनिरूपणम् । १ २४ शब्दम्यानुमानत्ये युक्तिः। ९८० १५ वर्णधिकारस्वावगमे ऽनुयपत्यन्त १०४ १३ सदानित्ययसाधनम् । २०६ १४ शष्टानित्य स्वताभिधारणा। घानां नित्याने नित्यत्य च २०७ शब्दानित्यत्त्य देतोयभिचारनि- विकारत्याभावे युक्तिः। रासः। धनी विकारस्थनिरास:। १५ शब्दार्थव्यवस्थायाः समयकारित .१७ याना विकारस्वतुमिरासः। त्वम्। १६ वा विकारत्यादेशत्वस शब्दार्थबन्धठाधनम् । १७ वर्तमानकाल्साधनम् । १२ 1. धब्दार्थसबन्धालेपः। ट १५ वर्तमानकाससाधनापसंहार। १३. शरीरचेतन्यनिरासः । समानं कालापः। शरीरचतन्यनिरास:- स समानकालानभ्युपगमे भर्यप्रमा शरीरचेतन्यपूर्वप विलोपातिः। २० शरीरचंतन्याभावे हेत्वम्साम । ३५ ५४ १२ वाक्छललक्षणम् । १५ शरीरलक्षणम् ९ वादलवणमा 865 १. शरीराणां कर्मनिमितकत्वम् । ३ विधेपलक्षणम शरीराणां कनिमित्तकत्वे उप वितण्डायाः प्रयोजनविचार। विसण्डालक्षणम् । ९८ १३ शरीराणां प्रत्यास्मनिपसत्ये हेतुः । १७ यिधिलक्षणम् । ..शरीरीत्यत्तिविधार। विप्रतिपत्तेः संशयासुस्वम् । शासप्रवृत्तस्यैविध्यम् । है यिसलसयामा २ शेवटनुमानलक्षणोदायरसे। . एत्तिनानात्वाभावपूर्ट पक्ष.। पदयतीनिम्पणम्। ९४०. त्तित्तिमतौरभेदनिरामः। २९० मध्यकान्तनिराक्षः २६९ १० पत्तोनामन्तःकरणाधर्मत्वनिरासः । २११ ४ संख्यकार्तामरामदेसावादेषः। दशामाययावेपः। ४० . संसपपरीक्षा। ५ दशमापगई परिहार . संभयपरोद्योपचारः ५ प्रामायणायगोपाया। १४ पंचमवयम। 4 ९.४ 29 69 १६४ त्तिः। ५१ . ५३ १६ २५५ ·५ ए. विषयाः। २४७ २४६ ५ E0 ३७ सूचीपत्रम् । पू. प विषयाः। संशयहनिराकरणम् । २४. १५ साधविधयसमलक्षण। १३ संशयामलक्षणम् । १३ साध्यसमलक्षणाम् । १६ संशयासेपपरिधारः। १४ सामान्यच्चललक्षणम्। मादिनिरूपणोपयोगप्रदर्शनम् । १४ सिद्धान्तलताम् । १२ संशयानुपपत्तिः। ५ सिद्धान्तविभागः। ८ सर्वतन्यसिद्धान्तलक्षणम् । १०६ १ स्मतिहेतुनिरूपणम् । ११ सनित्यस्यनिशसः। स्मत्ययोगपदायिन्तरनिरास:। १ सनित्यत्यनिरासे पेतुः। २८ मत्स्योगयटा देतुनिरूपणाम । सनत्यस्यनिरास स्वन्तरम् । ९ स्मत्या स्मस्यदरसाधनम्। ५ सयंपृथता नरामः। ११ तुलनाम। १४ सयानित्यत्वनिरासः । १४ त्वन्तरलक्षणम् । ३ सर्याभावनिरासः । ६ क्षेत्वाभासपिभागः। ५ सयोभायानरासे युक्तिः । १६त्याभासाना निग्रस्थानत्व १२ समिधारलठणाम । ५ योपादेयभायनानिरूपणम् । १३ साधयधर्म्यसमनिराकरणम् । 203 ०४ 20५ ०६ १७० २७३ ९३४ ४० :०३ 209 200 ५१ २६४ २२ ·भ्यायभाष्यस्य शुद्धिपत्रम् । 000 कया - ए. अयुधम् । सुद्धमा ए. . अयुधम् । २.१२ निःसा नि.येयता १२८ ववव विषय १ जन्मा जन्मो १३५२६ मनः मन्तु . चाहत्येच्या জানুযনি . का म्यू पाठान्तरम् । १३९३१ निदर्शन निदर्शन लियनमि १२ १० लक्षणमिति १४० र विप्रतिपते विपतिपते तिणठान्तरम १४५ २८ नुग्द नुग्रह दिचान विधि दिर्घजानाच वि- १५७ २७ Pथ्यस्य- द्रष्यस्य १४ शिव्यतइति प्यते १४८ १९ व्याहत ध्याहन पा। ९४१२९ प्राध्य प्राप्य १४ १६ शब्दार्थध्याध- शब्दानुव्याध १५६ ग्रह्मान मोग्न २ १ माचपणी मापपर्यो १५८ ११ सतीम्या पतीयस्या ३ ३ वेदनायस्य धेदनीयस्य १४ १९ साधेय साधये २४ १७ घटादियद्रागा घटादिवद दागा १६४ २४ मनायधं मनी व 1८१५ दिर्घ.। दित्यर्थः धर्य ३४ विकल्पतति अफस्पतदति १७० २८ शियिक शषिक ३४८ममत्र भूत्रम १७६३ रसिमती रमिप्रमती 36 तम्बासिद्ध सन्यसिद्धः ੧੨ ੨੨ ਵਿਚ दित्यनेन ५९ होनाचितपहा होना चितपदा १९४ ४ शरार शरीर ५७१६ सिद्ध हिद १८४ १६ चेतना म्यावेतमा ६१ ५३ नाव मायम-पा- १९ .७त्यात त्पत्तिः ५ वनिताs निता चौपा. १९९निमित्त निमित्त (स्य पतिपत्ति १९२ स्पती शब्द समाख्या १९४ ८ प्रयतते प्रवर्तन्ते 1 १० स्थ समाख्या पा १९९१ यास्या बघुस्या प्रतिषिध्यते २२०३५ धावा धावा ख्यानमपि २०१० मुकम्पा मुकम्पा ७२ १३ दर्शनास दर्शनात ०३ १७ यस्यस्पिति सस्योत्पत्ति ६साता सीता २०७१० प्रतिवाभाये प्रतिज्ञा भाडे पास रति २०६३ दीर्घ दीर्घ प्रत्य २१२ २८ पति पति २१. १७ स्पर्धा स्पनविय मये १४ z fefror ११० १५ मार्मिय माणुनिस्य २५ दुखनु दुम्नानु १४ ४" सज्ञाप्रहा पना प्रधा इत्यादयः १ खास्थ ११४४ धमस्य पर्यन्तम् पर्यन्तम् । १४ भादोषि भटापि १९५७ साथ सधि ५ विषयायाभि वियपाभि हास्य १९१७ मापनमा स्पती ०१५ मसिध्यते ५ ममपि ५१ प्रत्ये रह भ्यासेने रिक्षिप्रागु चाया

·२
शुद्धिपत्रम्।
प
शुष्टम् ।
अगुद्धम्।
अलपत्र।
पं. अशुद्धम्।
१८ अस्त्यत
५४१७ का
७ लाब्धः
६० दनात
४ १ विषयपात्
६४ सते
४१२ माद
प्रा.
प्रस्त्येत
झापा
लब्धिः
दानात
विपर्पयात
सत्ता
मदि
८९ म.३४
१०३ प्रा.
१९७१-४३
११९४३-४९
१९७६
६-४३
.४४-४६
७५

·॥ श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः। नमः श्रीगौतमाय। न्यायभाष्यम्। प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तो प्रवृत्तिसामार्थवत्प्रमाणम् । प्रमाणमन्तरेण नार्थप्रतिपत्ति: नार्थप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रवृत्तिसामर्थ्यम् । प्रमाणेन खल्वयं ज्ञाता ऽर्थमुपलभ्य तमर्थमभीप्सति जिहासति वा । तस्ये- प्साजिहासाप्रयुक्तस्य समीहा प्रवृत्तिरित्युच्यते । सामध्यं पुनरस्याः फलेना- भिसंबन्धः समीहमानस्तमर्थमभीप्मन् जिहासन्वा तमर्थमामोति जहाति पा । अर्थस्तु सुखं सुखहेतुश्च दु:खं दुःखहेतुश्च । सो ऽयं प्रमाणार्थो ऽपरिसं. स्येयः प्राणभृद्भेदस्यापरिसंख्येयत्वात् । अर्थवति च प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं प्रमि-। तिरित्यर्थवन्ति भवन्ति । कस्मात् अन्यतमापाये ऽर्थस्यानुपपत्तेः । तत्र यस्ये. सौजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्तिः स प्रमाता स येनार्थ प्रमिणाति तत्प्रमाणं योऽय: प्रमीयते तत्प्रमेयं यदर्थविज्ञानं सा प्रमितिः चतसृप चैवंविधा- स्वर्थतत्त्वं परिसमाप्यते । कि पुनस्तत्त्वम् । * प्रमाण पत्यक्षादि अर्थवट् प्राध्यभिचारि प्रत्तिमामात् । संवादिप्रतिजनकस्यात् । प्रतिजनम्तायामवान्तरध्यापार प्रमाणजन्याऽर्थप्रतीतिः । तथा च संवाटिप्रवृत्तिजनम्त्येन पामागयमनुमीपतइति बोर्धायतुमिदं वाक्यम् । अतश्च विषयमात्रायभासकस्य ज्ञानस्य स्वमार फत्वस्याप्यभावेन स्यर्मिकप्रमायग्राहकताया अमंभवेन ज्ञानान्तरस्य चासिद्धप्रमारामावस्य पूर्वज्ञानप्रामाण्यपादकत्यायोगात् प्रामाण्यमुभयथापि दुर्यमिति शास्त्र कय पदार्थतत्यज्ञान जनयेदिति तद्द्वारेण तस्य नि.प्रेयसापायता न भवतीति शहा निराहता भवति । न्या. बा. ता. टी.1 प्रमाणत इति तसिल हेतुत्वकरणत्ययोगभयोरपि एकस्य द्वयार्बहूनां च प्रमाणानां संय हार्यःया या + प्रमाणेऽर्थवति विषयाध्यभिचारिणि सति प्रमातर्थयान प्राविषय प्रमेयं धार्थ बज ज्ञायमानरूपविशिष्टं मितिश्चार्थयतो तनिष्ठयिषयताका भवतीत्यर्थः । प्रमाणाभासन विषयप्रदर्शने प्रदर्शितप्रकाराभावात् । अन्यथाख्यातिरूपनेयायिकसिद्धान्ते प्रमाणाभासनित. ज्ञानविषयताया धम्पत्तिप्रकारत्तित्वात् । तत्त्वरिसमाप्तिश्च विनियोगयोग्यता उपेत्यता धा । न्या. पा. मुखसाध. नस्येन दुःखसाधनस्यैन या पूर्व गीते यनुनि प्रमोनोपदर्शिते मयादिप्रयत्ययतिप्रमाणभा.

·२ न्यायभायें सतश्च सद्भावो ऽसतश्चासद्भावः। सत्सदिति गृह्यमाणं यथा. भूतमविपरीतं तत्त्वं भवति । असच्चासदिति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीत तत्वं भवति । कथमुत्तरस्य प्रमाणेनोपलब्धिरिति । सत्युपलभ्यमाने तद्नुपलब्धेः प्रदीपवत् । यथा दर्शकेन दीपन दृश्ये गृह्यमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति यद्यभविष्यदिदमिव ध्यता- स्यत विज्ञानाभावानास्तीति (एवं प्रमाणेन सति गृह्यमाणे तदिव यन्त्र गृह्यते तनास्ति यद्यभविष्यदिदमिय व्यज्ञास्यत विज्ञानाभावानास्तीति)। तदेवं सत: प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयतीति। सच्च खलु पोडशधा व्यूढमुपदे- क्ष्यते । तासां पल्यासां सद्विधानाम् । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनगृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क- निर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थाना- नां तत्त्वज्ञानानिः श्रेयसाधिगमः ॥१॥ निर्देशे यथावचन विग्रहः । चाथै द्वन्द्वसमासः|| | प्रमाणादीनां तत्त्व. मिति शेषिकी पष्ठी । तत्त्वस्य ज्ञानं निःश्रेयसस्याधिगम इति कर्मणि पठ्यो। तण्तावन्तो विद्यमानाः एपामविपरीतज्ञानार्यमिहोपदेशः । सो ऽयमनष- यवेन तन्वार्थ उद्दिष्टो घेदितव्यः । प्रात्मादेः खलु प्रमेयस्य तत्त्वज्ञानानिः. यसाधिगमः । तदेतदुतरमणानद्यतइति । हेयं तस्य निर्वनक** हानमात्य- येन तेन तपशिष्टयन यातिते तज्ज्ञातीये मुखसाधनत्यस्मरणनोगदान दुण्यसाधनत्यमाणेन परिधार उभय लक्षयपस्मरखनापेक्षा घेति फलं परिसमापिर्राित यावत् । षत्र चितिबन्धनो पाटानाभापि तस्यसमाप्तिमी विधानीति योग्यतापणमा साटी । अर्थतत्त्वमित्वाति • सद माय:प धम्तु मदिति प्रतीयमान भायम्पेण जायमानं यथाभूतं यपविशिष्ट यस्तुतस्ततोऽन्यरूपेणाजात सत्त्वमित्युच्यतइत्यर्थः । एवमध । + सदनुपलर्शित ३ पु घाट। "चिहमध्यस्थपाट.21 पुस्तकयोनास्ति। असता प्रमायियययोपि पां भायपरतन्वत्याच्चतुधानन्तायाद्वा भावपश्यनेने याभायप्रपञ्चस्यायुझिटगयत्वाहा सद्भेदा नोच्यन्ते । ध्याहः सपः । न्या. था । अत्र त एते मद्देदा इति मनमिति चार्तिक मास्पर्पटीशायां च दृश्यते । 11 मर्वपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः समास दर्शन पातिकमात्पर्यटकियो मा पाठः । 5 अनय मधेनु साकन्यन । .. हेय दु. तस्य निर्वगविद्यारणे धमाधमयिति । न्या या ! पुनास्ति।

·- अ. १ श्रा. १ सू. १ पदार्थोटेशः । न्तिकं तस्योपायो ऽधिगन्तव्य इत्येतानि चत्वार्यर्थपदानि* सम्यम्बुवा निःश्रेयसमधिगच्छति। तत्र संशयादीनां पृथग्वचनमनर्थकम् । संशयादयो यथासम्भवं प्रमाणेषु प्रमेयेषु चान्तभवन्तो न व्यतिरिच्यन्तइति । सत्यमेतत् । इमास्तु घ- तम्रो विद्याः पृथक्प्रस्थानाः प्राणभृतामनुयहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थीयम्ग- न्वीक्षिकी न्यायविद्या । तस्याः पृथक्प्रस्थाना: संशयादयः पदार्था: तेषां पृथ- वचनमन्तरेणाध्यात्मविद्यामाचमियं स्यात् यथोपनिपदः । तस्मात्संशयादि- भिः पदार्थः पृथक् प्रस्थाप्यते। तब नानुपलब्धेन निर्णोते ऽथै न्यायः प्रवर्तते किं तर्हि संशयिते ऽर्थे । यथोक्तं विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं निर्णय इति । विमर्श: संशय: पक्षप्रतिपक्षी न्यायप्रवृतिः प्रावधारणं निर्णयस्तत्व- चानमिति । स चायं कि स्विदिति वस्तुविमर्षमाधमनवधारणं ज्ञानं संशयः प्रमेये ऽन्तर्भवन्नेवमय पृथगुध्यते। अथ प्रयोजनम् । येन प्रयुक्तःपा प्रवर्तते तत्प. योजनम् । यमर्यमभीप्सन जिहासन्वा कारभते तेनानेन सर्वे प्राणिनः स. वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्या व्यानाः तदाश्रयश्च** न्यायः प्रवर्तते । कः पुन- रयं न्याय: । प्रमाणेरर्थपरीक्षणं न्यायः । प्रत्यक्षागमाप्रितमनुमानं साऽन्वीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा तया प्रवर्ततइत्यान्वीक्षिकी न्या. यविद्या न्यायशास्त्रम् । यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्ध न्यायाभासः स * अर्थपदानि शास्वप्रतिपाद्या विषयाः। + पृथकप्रस्यानाः निपाट्यविषययेलक्षयपविशिष्टाः । अग्निहोत्रहवनादिप्रस्याना त्रयो । हलशकटादिप्रस्याना वार्ता । स्वाम्पमात्यभेदानुविधायिनी दण्डनीतिः । संशयादिभेदानुविधायिनी आन्वीतिको । न्या. वा । + श्रात्मेति । पुस्तकयोः पाठः। ६ पञ्वरूपश्चतूरूपो वा हेतुयायः । प्रतिज्ञायवयवसमूहो वा न्यायः । नीयते प्राप्यते वितितार्थसिद्धिरनेति । ता. टी. । if न्या. मू. श्र. ९ श्रा. १ मू. ४१ । पटिच्छाजनितमतिमानित्यर्थः । यत्पदार्थो धर्मार्थकाममोता इति के चित् । सुवाप्तिदुःपहाने इति न्या. वाः । ** उपकारकत्वमाश्रयाः न्या• वा • उद्धेश्यामति तदर्थः । # प्रत्यवादिप्रमाणमूला: प्रतिज्ञादयः पञ्चावयवाः प्रमाणानि तैरर्यस्य लिहस्य परीक्षणम् । सा. टो। it उपमाविरुद्धं च प्रत्यक्षागमविरुद्धोत्ययोक्तमिति न एषमुक्तम् ! न्या. या ।

·४ न्यायभाय। पति। तच घादनल्या सप्रयोजना वितण्डा त परीक्ष्यते । वितण्डया प्रयत. मानो घेरापिठकः । स प्रयोजनमनुयुक्तो यदि प्रतिपद्यते सेो ऽस्य पक्ष में उम्य सिद्धान्त इति येतायडकत्यं महाति। श्रथ न प्रतिपद्यते नायं लोकिको न परीक्षा इत्यापद्यते । प्रयापि परपजातिधनापनं प्रयोजनं प्रवीति यत. दपि सादृगेर । यो ज्ञापयति यो जानाति येना चाप्यते यच्चा प्रतिपद्यते यदि रादा येतगिडमत्यं नादाति अथ न प्रतिपद्यते परपक्षप्रतिषेधाज्ञापनं प्रया. जनमित्येतदस्य यायमनर्थक भयति । घाश्यममूहश्च स्थापनाधीनी वित- पडा तस्य यद्यभिधेयं प्रतिपद्यते सो ऽस्य पक्ष: स्थापनीया भयति अथ न प्रतिपद्यते प्रलापमाघमनी भयति बितण्डात्यं निधर्तत इति । श्रय दृष्टान्तः प्रत्यक्षयिषयोऽर्थ: यष लोकिकपरीक्षाणां दर्शनं न ध्याहन्यते स च प्रमेयम् । तस्य पृथग्यचनं च तदाश्रयावनुमानागो तस्मिन्त्सति स्यातामनुमानागमा पसति च न स्याताम् । तदाप्रया च न्यायप्रतिः । दृष्टान्तविरोधेन च पर. पक्षप्रतिपेधा पचनीया भयति दृष्टान्तममाधिना च स्वपन: साधनीयो भवति। नास्तिकश्च दृष्टान्तमभ्युपगच्छन्नास्तिकत्यं जहाति । अनभ्युपगच्छन् किंसाधनः परमुपाल**भेतेति । निरुक्तेन च दृष्टान्तेन शक्यममिधातुं साध्य- साधयातद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । तद्विपर्ययाद्विपरीतमिति। अस्त्ययमित्यनुज्ञायमानो ऽर्थः सिद्धान्तः । स च प्रमेयं तस्य पृथग्यचनं सत्यु . प्रयोजनस्य सकलकर्मविटाध्यापक्रयोक्ता घितपहायो स्यपतस्थापनाभावेन प्रयोजना भायोटिः परपक्षप्रतिषेधमात्रेणापि प्रपोजनयताकोटिश्चापस्यापितति संशयात क्रमप्राप्तान दृष्टान्नादीनुल्लदध्य वितपदापरोक्षायसर इति सा टो। पच्चाप्यते ५।४।२पा.. एतच्च प्रतिपाते ५।४।२ पा.. अनुमानमात्रेणागममात्रेण था गम्यस्यापि दृष्टान्ततया मन्त्रायुर्वेदप्रामापययटणुश्या मसानियत्ययति च मूत्रकारोयोगदानाद पधायुतार्थसत्य लक्षणासङ्गािर्गत व्याघाटे यत्रे स्यादि । य वित्तयनलाकिकानां च चित्केवलपरीक्षकाणा व चिल्लोकिकानां परीतकाया ति व्याख्येयम् । ता दी। तन्य क्षणभयादित्येन पूर्वदृष्टश्यक्तीना सद्गतधर्माया च साधनकाने प्रदर्शनासंभवा दिति भाय.. अनुपगच्चन।पा। • उपालभेत 1ा । tt साध्यसाधनसाधादिप्ति . पु. पाटः। न्या. मू अ. १ मा १ म.i७ Is अभ्युपगम दमित्यम्भूतं वेति । तस्य व्यवस्था मतविरोपाङ्गीकारेण ददं सांज्यविद योगेविति। सर्वतसिद्धान्तस्तई न सिद्धान्तो ऽव्ययस्यानात् । तच्च न यो ऽयं सर्वैरभ्युपगम इयमेव व्यवस्या । मा. पा. ।

·अ. १ श्रा. १सू. १ पदार्थादेशः । सिद्धान्तभेदेषु वादजल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते नातो ऽन्यथेति । साधनीयार्थस्य यापति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः समू. हमपेक्ष्यावयवा उच्यन्ते । तेषु प्रमाणसमवाय आगम * प्रतिज्ञा हेतुरनुमानम् । उदाहरण प्रत्यक्षमा । उपनयनमुपमान, सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्य प्रदर्शनण निगमनमिति । सो ऽयं परमे।** न्याय इति । एतेन घादजल्प- वितण्डाः प्रवर्तन्ते नातो ऽन्यथेति । तदाश्रया च तत्त्वव्यवस्था ते चेते ऽवयवा: शब्दविशेषा, सन्तः प्रमेये ऽन्तर्भूता एवमर्थ पृथगुच्यन्तइति । ततो न प्रमाणसगृहीतो न प्रमाणान्तरं प्रमाणानामनुग्राहकास्तत्वज्ञानाय कल्पते। सस्योदाहरण किमिद जन्म|| कृतकेनमाया हेतुना निर्वय॑ते पाहो स्विदकृतक- *** । एवमविज्ञाते ऽथै कारणोपपत्या ऊहः प्रवर्तते यदि कृतकेन हेतुना निर्व. य॑ते हेतूच्छेदाटुपपन्नो ऽयं जन्मोच्छेदः अथाकृतकेन हेतुना सता हेतूच्छेद- स्याशस्यत्वादनुपपन्नो जन्मोच्छेद. । अथाकस्मिकमतो ऽकस्मानिर्वयंमान न पुनर्नियंतीति निवृत्तिकारण नोपपद्यते तेन जन्मानुच्छेद इति । एतस्मि. * तत्रागम. प्रतिज्ञेति न युक्तम् आगमस्य तत्त्ववच्छेदकत्वात् प्रतिज्ञा. र्थस्य च प्रतिपादयत्वात् । आगमाधिगतार्थस्य प्रतिपादावादागम प्रतिजेति न दोपः । य एवार्य आगमेनाधिगतस्तमेव परस्मा आचष्टइत्यागमः प्रतिजेत्यु. च्यते । एव लिङ्गदर्शनमात्रे हेतूपचारादेतुरनुमानार्मात । न्या था । + स्मृतिविषयस्य प्रत्यक्षत पुनरूपदर्शनादुदाहरण प्रत्यक्ष यस्मात्पर्व'नुभूत. मर्य स्मरति स्मृत च विषयमुदाहरणत्वेनादत्ते । तेन पूर्वानुभवप्रसिद्धमनुविधीय- मान प्रत्यक्षमिव प्रत्यत्तमिति । न्या वा + उपनप ५१४२ पु पाठ । क पुनरुपमानार्यः । अविपतिपत्तिः । यथा प्रत्यते न विपतिपदाते एव मुदाहरोपीति । न्या था। ॥ दर्शनम ५।४ 7 एकवाक्यभाये रतरतरसात्ययितार्थापेक्षित्वम् । न्या या । "परमस्य विप्रतिपचपुरुषप्रतिपादकत्यम् । एकैकश. प्रमाणानि प्रवृत्तानि न विप्रतिपत्र पुरुष प्रतिपादन्ति वाक्यभाषापवानि पुर्विनतिपत्रमताऽय पर मति । न्या या । विशेनिश्चय पञ्चाययवशायाधीन इत्यर्थ । 14 प्रमाणयुक्तत्वायुक्तत्वसभावक । 8 कन्यते । पु पाठ। निकायविशिष्टाभिपूर्वाभिः शरीन्द्रियधुद्धिवेदनाभिरभिसबन्धो जन्म । ताटो । फतन ५।४11 पाठ। ...चाम्मिमिति ५।४।३।३ अधिक पाठ। 1२पु पाठ ।

·६ । * न्यायभाये। स्तविषये कर्मनिमितं जन्मेति प्रमाणानि प्रवर्तमानानि तणानुगृह्मन्ते तत्त्व- ज्ञानविषयस्य विभागातत्वज्ञानाय कल्पते तर्क इति । सेोऽयमित्यम्भतस्सर्क: प्रमाणसहितो वादे साधनायोपालम्भाय चार्थस्य भवतीत्येवमयं पृथगुच्यते प्रमेयान्तर्भूतो ऽपीति । निर्णयस्तत्वज्ञान प्रमाणानां फलं* तदवसानो बादः । सस्य पालनार्थ जल्पवितण्डे । तावतो तर्कनिर्णयो लोकयाचां वहत इति । सो ऽयं निर्णयः प्रमेयान्तर्भूत एवमर्थ पृथगुद्दिष्ट इति । यादः खलु नानाप्रब- क्तकः प्रत्यधिकरणमाधनो ऽन्यतराधिकरणनिर्णयायसानो घायसमहः पृथगुद्दिष्ट उपलक्षणार्थम् । उपलहितेन व्यवहारम्सत्वज्ञानाय भवतीति । तद्विशेयो जल्पवितगडेतत्वाध्ययसायसंरक्षणार्थमित्युक्तम् । नियहस्थानेभ्यः पृथगुद्दष्टा हेत्वाभासा घादे चोदनीया भविष्यन्तीति जन्पषितगडयोस्तु यटोमिन्द्रियापातजन्म प्रत्यतज्ञानमपि तत्त्वज्ञानमिति निर्णयः स्याद- तभाह । प्रमाणानामिति । अनेन पञ्चायययवाक्यमुपसत्यति । तत्र सतकोणां प्रमाणानां समवायात् । परमार्थतस्तु तस्तत्वनिश्चयो मिनिर्णय रति प्रत्यक्षादीनामपि तर्कप्ताहायानां निर्णयफलत्वमिति । RI. टी. । + अधिश्यितइयधिकरणं साध्यम् । तदधिमत्य साधनारत्तेः । उभाभ्यां धादिप्रतिवादिभ्या स्वस्वप्ताध्ये साधनं वक्तव्यम् । अन्यतस्मिन माध्ये निर्णयः । वादे हि तावद् व्रत यावदन्यतस्मिन् निर्णयो न नात: तत्वयुभुत्स्यो दिनोवादे अधिकारात् । जल्प तु पुरुषशक्तिपरीतालवणेऽप्रतिभादिनापि पराजयोपपतनावश्य सत्त्वनिर्णय । तस्मादन्यतरनिर्णयावसानत्वेन जल्पाइदो वादस्यति । सा टो। . विशेषोऽहाधिज्यमनहानिश्च । छलजातिनियहस्यानप्रयोगादधिको जल्पः । स प्रतिपतस्यापनाहीनस्तु वितण्डा । विषयभेदाच भेदः । शिष्यादि- विषयो बादः शिष्यमाणविषये नल्पवितण्डे इति । न्या था । सार्मात ५।४।२३ नास्ति । ॥ पथगुपदिष्टानामपि सपाटीमा वादे धिोदनीयस्याद् धादे धोदनीयानामधि गुना- दीनां एगनुपदेशाद प्रथायुत भाष्य दृर्णयमा विद्यापस्थानभेदनापनात्वात्प.चगुपदेश रति पातिकम् । निस्थानानार्गमायनेय धिपणे प्रस्थानभेटमभवादिदमध्ययुमित्युनया वयं तु हेत्वाभासानां न निमहानत्व सपा मति सर्वत्र हेत्वाभाममात्यात मर्यस्येष निरहीतत्वापते तस्माद स्वाभासयोगो नियहस्यानं सद्विभाजनस्यत्वा- भासपद च तत्मयोगपर तत्र व प्रयोगस्य न लतणमप्रेक्षणीयमपि तु हेत्वाभासा- नामियत उक्त हत्याभामाश्व यथोता इति न च हत्यामासस्यावच्छेदप्रवेशादेष एपनिरूपणापति घाव्यम् । तथा मति प्रमाणतझापालम्भ इति धादाहायच्हे. - दामाणापि पृथनिरूपणापत्तरिति युक्तमुत्पश्याम रति विश्वनाथपञ्चामना । गी. भू.५।

·. अ. १ प्रा. ५ सू. २ सत्वज्ञानफलनमः । (नियहस्थानानीति । छलजातिनिग्रहस्थानानां पृथगुपदेश उपलवणार्थ इति उपलक्षितानां स्ववाक्यपरिवर्जन छलजाति) नियहस्थानानां परवाक्ये पर्य- नुयोगः । जातेश्च परेण प्रयुज्यमानायाः सुलभ: समाधिः स्वयं च मुकरः प्रयोग* इति । सेयमान्वीक्षिकी प्रमाणादिभिः पदार्थविभज्यमाना । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपाय: सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योदृशे प्रकीर्तिता ॥ सदिदं तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमार्थ यथाविद वेदितव्यम् । इह त्वध्यात्मविद्यायामात्मादितत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमो ऽपवर्गप्राप्तिः । तत्खनु निःश्रेयसं किं तत्वज्ञानानन्तरमेव भवति । नेत्युच्यते । कि तर्हि तत्त्वज्ञानात् । दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा|भावादपवर्गः ॥२॥ तवात्माद्यपवर्गपणार्यन्तं प्रमेये मिथ्याज्ञानमनेकप्रकारक** वर्तते । आत्मनि तानास्तीतिक अनात्मन्यात्मेति दुःखे सुखमिति अनित्ये नित्यमिति अधाणे चायमिति सभये निर्भयमिति जुगुपमिते ऽभिमतमिति हातव्ये ऽप्रतिहातव्यमिति प्रवृत्तो नास्ति कर्म नास्ति कर्मफलमिति दोषेषु नायं टोपनिमित्तः संसार इति प्रेत्यभावे नास्ति जन्तुन्जीवी चा सत्व () एतचिडूमध्यस्थः पाठः । पुस्तकयोनास्ति । * परेण जाती प्रयुक्तायां प्राश्निकान ब्रवीति नातिरनेन प्रयुक्तति त एनं पर्यनुयुज्जीरन कयं जाति: कतमा नातिरतो नात्यभिजः शक्नोति वक्तुमेवं जातिरिय च जातिरिति । एवं च सुकरः प्रयोगः स्वघाप्ये परिवर्जनं चैत्युभयमविरुद्धम् । न्या. या.। + परीतितति जयन्ततिधृतः पाठः। है ययाधिधम २।३ पाठः। अपरीत्य तत्वनिर्णयायोगावचानिर्णीतप्रयोजनसम्बन्धानां लतणपरीचयो. रवकाशः न च प्रयोजनसम्बन्धनिर्णय: परोतां विति तत्परोक्षायं द्वितीयं मूत्रम् । सा. टी. || अपापादिति ५१३ पाठः। अपवन्तेि । ५।३पाठः। * प्रयतले ५ पाठः। ft प्रात्मनि नास्तीति ४ । ३ पाठः। 1 सदसतोः प्रमाणगम्यत्वं सारूप्य क्रियागुणज्यपदेशस्लौहतता च विशेषः । श्रमाच विशेषाग्रहात्मारूपयाच विपर्ययः । श्रात्मानात्मनो अहङ्कारविषयत्वं साहमि. च्छाग्राधारानाधारता च विशेष न्या. याः । - ·. न्यायभाये। प्रात्मा या य: प्रेयात्प्रेत्य च भवेदिति अनिमित्तं जन्मानिमिता जन्मा- परम इत्यादिमान प्रेत्यभावो ऽनन्तश्चेति नैमित्तिकः सन्नकर्मनिमित्तः प्रेत्य. भाव इति देहेन्द्रियबुद्धिवेटनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां निरात्मकः प्रे- त्यभाष इति अपवर्गे भीष्मः * खल्वयं सर्वकार्योपरमः सर्वविप्रयोगे ऽप- घर्गे बहुभिद्रकं लुप्यतइति कथं बुद्धिमान्त्सर्वसुखाच्छेदमचेतन्यममुम. पधगं रोषयेदिति । एतस्मान्मिथ्याचानादनुकूलेयु रागः प्रतिकूलेषु द्वेषः । रागद्वेषाधिकाराचासत्येामायानोभादयो दोपा भवन्ति । दोयः प्रयुक्तः शरी. रेण प्रवर्तमानी हिंसास्तेयातिषिद्धमेथुनान्याचरति । वाचा ऽनृतपरुपमूच. नासम्बद्धानि । मनसा परद्रोहं परद्रव्याभीपसां नास्तिक्यं चेति । सेयं पापात्मिका प्रवृत्तिरधीय । अथ शुभा शरीरेण दानं परिचाणं परिधरणं च । याचा सत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायं चेति । मनसा दयामस्पृहां श्रद्धाञ्चेति । सेयं धमाय । अत्र प्रवृत्तिसाधनो धमाधम प्रधृत्तिशब्देनोक्तो । यथा नसाधनाः प्राणाः अन्नं वे प्राणिनः प्राणा इति। सेयं प्रवृत्तिः कुत्सितस्या- भिपूजितस्य च जन्मनः कारणम् । जन्म पुनः शरीरेन्द्रियबुद्धीनां निकायधि- शिष्टः प्रादुर्भावः तस्मिन्त्सति दुःखं तत्पुनः प्रतिकूलवेदनीय बाधना पीडा ताप इति । तइमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता धम्मी अविच्छेदेनेय प्रवर्त- मानाः संसार|| इति । यदा तु तत्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानमति तदा मिथ्याचा- नापाये दोपा अपयन्ति दोपपाये प्रवृत्तिरपतिमा प्रवृत्यपाये जन्मापति जन्मा- गये दुःखमति दुःखापाये च प्रात्यन्तिको उपय! निःश्रेयसमिति । तत्व- ज्ञानं तु खलु मिथ्याज्ञानविपर्ययेण व्याख्यातम् । प्रात्मनि तावदस्तीति. अनात्मन्यनात्मेति एवं दुःखे नित्ये पाणे सभये जुगुपसिते हातव्ये च यथा- विषयं घेदितव्यम् । प्रवृत्तो अस्ति कम्मोस्ति कर्मफलमिति । दोषु दोष. + बहुध मार्मात ।।४। पाट। + अमिति । नास्ति। मचारोतक्रमाद्विपरीतकमाभिधानं भाष्यतो दुःखादीना मिय्याज्ञानपू. चकत्येन मिथ्यानानस्य दुःखादिपूर्वकस्येनानादित्वं दर्शयितुम् । ता दी । ॥ दुसादीना कार्यकारणभावः संसारः स धानादिः । न्या. वा.। धमाधमी सन्ममाधनस्थात् स्वलिपदेन गाधीन क्रिया तस्याः क्षणित्त्वात्। -सखल्यमिति ५। पाठ-1 । म्या पा..

·३ अ. १ पा. १ सू. २ प्रमाणविभागः । निमितो ऽयं संसार इति प्रेत्यभावे खल्वस्ति जन्तु जोवः सत्वः आत्मा घा यः प्रेत्य भवेदिति निमितवज्जन्म निमित्तवान् जन्मोपरम इत्यनादिः प्रेत्य. भावो ऽपवान्त इति नेमितिकः सन्प्रेत्यभावः प्रवृत्तिनिमित्त इति सात्मकः सन् देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां प्रवर्ततइति अपवर्ग शान्त: खल्वयं सर्वविप्रयोगः सर्वोपरमो ऽपवर्ग: बहु च कृच्छ घोरं पापक लुप्यतइति कथं बुद्धिमान्सर्वदुःखोच्छेदं सर्वदुःखासंवि*दमपवर्ग न रोचये- दिति । तद्यथा मधुविपसंपृक्तानमनादेयमिति एवं सुखं दुःखानुपक्त मना- देयमिति । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति। तब नाम- धेयेन पदार्थमावस्याभिधानमुद्देश: तोद्दिष्टस्य तत्त्वव्यवच्छेदको धमी लक्षणम् । लक्षितस्य यथालक्षणमुपपद्यते न वेति प्रमाणेरवधारणं परीक्षा । तोद्दिष्टस्य प्रविभक्तस्य लक्षणमुच्यते यथा प्रमाणानां प्रमेयस्य च । उद्दिष्टस्य लक्षितस्य च विभागवचनं यथा छलस्य वधनविधाता ऽपपत्या छला तत्रिविधमिति । अथोद्दिष्टस्य विभागवचनम् । • सविदपवर्गम् ४ पाठः। +दुखामिति १ पाठः। । अनुपङ्गो ऽविनाभाय: यत्र तत्रेतरदिति । समाननिमित्तता वा अनुग्रहः । यान्येव सुपसाधनानि तान्येव दुःपसाधनानीति । समानाधारता वा ऽनुपरः यत्र सुखं तत्र दुःमिति । समानापलभ्यता वा ऽनुपङ्गः येन मुखमुपलभ्यते तेन दुःख मपीति । न्या. था। अर्थविकल्पोपपत्त्या ५।४।२।३ पाठ। || न्या. मू.अ. १ प्रा. २ मू ५५ पा विभागस्याप्युदेशस्वान्तभावात्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरित्यनेन न विरोध । विभागे पि पदार्थमात्राभिधानेनोशलक्षणसत्यात् । यिभागकरणं च प्रमाणान्तरमस्याहानि पत्तये । लक्षणेनेतरघ्यायत्तधर्मबोधने ऽपि प्रमाणान्तराभावबोधनस्याशक्यत्वात् । न्या. या । स्यादेतत् । विभागपरमेतत्समिति वक्ष्यति । न च विभागो न्यूनाधिकसंख्याव्यव. छेदार्थ एक विचिदुपसयाहकमन्तरण । न च प्रमाणत्वादन्यातदुपसंग्राहक न वेदमलतितमुपसरहाति । न चैतत्सत्रमस्य लक्षणपरं विभागपरत्यादिति शङ्कानि राकरणपरं भाव्यमयोद्दिष्टस्येति । तस्यार्थः । यद्यपि विभागपरमेतत्सत्र तथापि प्रमाणपदसमभिध्याहृतं सत्सामाप्रमाणत्वमपि लतयतीति । तया हि प्रमी- यते ऽनेनेत्यस्य चाक्यस्यार्थ प्रमाणपदप्रयोगः । प्रमा च स्मृतेरन्या याव्यभिचारी स्वतन्त्रः परिच्छेदः । तस्माद्विभागपरादपि सूत्रात प्रतीयमानं प्रमाणमामान्यलत- यमतितं एहीतमिति प्रमाणत्योपरहीतानां प्रत्यवादीनांयुक्तो विभागः। ता• टी ।

·1 न्यायभाये प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥ अक्षस्याक्षस्य प्रतिविषय* वृत्तिः प्रत्यक्ष तिस्तु सन्निको ज्ञान या । यदा सन्निकर्षस्तदा ज्ञान प्रमिति: यदा ज्ञान तदा हानापादानापेक्षानुद्धय. फलम् । अनुमान मितेन लिङ्गे नार्थस्य पश्चान्मानमनुमानम् । उपमान सामीप्यज्ञान यथा गोरेव गग्य इति । सामीप्य तु सामान्ययोगः । शब्दः शबद्यतेऽनेनार्थ इत्यभिधीयते ज्ञाप्यते उपलब्धिसाधनानि प्रमाणानीति समा- स्थानिर्वचनसामोवोद्धव्यम् । प्रमीयते ऽनेनेति फरणार्थाभिधानो हि प्रमा. गाशब्दस्तद्विशेषसमाख्याया अपि तथैव व्याख्यानम् । कि पुन. प्रमाणानि प्रमे- यमभिसप्लवन्त अथ प्रमेय व्यतिष्ठन्त इति । उभयथा दर्शनम् । अस्त्यात्मे- त्यापपदेशात्प्रतीयते । तत्रानुमानमिच्छाद्वेषप्रयनसुखदु.खज्ञानान्यात्मनो लि. डामिति। प्रत्यक्ष युजानस्य योगसमाधिजमात्ममनसोः सयोगविशेषादात्मा प्रत्यक्ष इति । अग्निरामोपदेशात्प्रतीयते ऽचाग्निरिति प्रत्यासीदता धमदर्श- • प्रतिगतमत प्रत्यक्षमिति प्रादिसमाम. । भाष्य तु फलितार्थकथनपरम् । अन्यया ऽव्ययीभावसमासाश्रयणे ऽत्तस्यति पष्ठीश्रवणानुपपत्ते । न्या था । इद च ध्युत्तिनिमित्तमात्रम् । प्रतिनिमित्तत्त्वे हीन्द्रियगतेषु गुणसामान्यादिषु भि चार. । अर्थसातात्कारिजानजनकत्व तु प्रतिनिमिनम । मा टोत्तिध्यापार, + अनिकस्य व्यापारत्वे मिप्ति' फल ज्ञानस्य व्यापारत्वे दानादियुज्य फलमिति विवेक । उपादामद्धिरित्यस्योपादान यर्षायणी युद्धिरिति नार्थ । उपादेयमिद मलित मिति युद्धिरनागतोपादानविशिष्ट सलिलमालम्यमाना न सावात्कारपती सति- तमासाक्षात्कारस्तु स्यात् न च तन्मात्रमस्य फलमपि तूपादेयता सा च परीक्षा नागतत्वात्तस्मादपादीयते ऽनेनेत्युपादानमुपादान धासी द्विश्वेत्युपादानशुद्धिः पादापालाविते साये सज्जातीये दृष्टवापिपामापशमनदेसुभाषस्य स्मसियोजसम्कारोटीन स्मरण सज्जातीपमिदमिति लिपरामर्श एव साक्षात्कारफलम । तस्योपादानकारावास । लिडे घिनश्यदधस्यव्याप्तिस्मरणासहकारिदृश्यमानस्य सलिलस्य पिपासोपशमनहे. तुतया अनुमानमुरोनोपादानबुद्धिरित्युच्यते । एवं दानामादिकांप योध्यम् ।ता हो । + नितिन ति ५।४।२। पाट च यत इत्यध्याद्वार । सेनानुमितिकारणीभूतलिहपरामाभिधामातस्य प्रमाणता पपयो । अनुमिभिधाने तु प्रमाणता मापपोत । हानादिनिकारणस्वादनुमितरेय प्रमाण- मेति पयागुतमेव था भाष्य घ्याख्येषम् । म्या था । 11 उपमानम उपमानम् । पाठ । प्रतिप्रमर्यामसि ॥४॥२पाट। "पस्मिन प्रमेये घडूना प्रमाणाना व्यापार एकैक्रम्य पेत्य। १ ·૧૧ अ. १ आ. १ स.४ प्रमाणविभागः । नेनानुमीयते प्रत्यासनेन च प्रत्यक्षात उपलभ्यते । व्यवस्था पुनरग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति । लोकिकस्य स्वर्ग *न लिङ्गदर्शनं न प्रत्यक्षम् । स्त- नयिनुशब्दे श्रयमाणे शब्दहेतारनुमानम् । तत्र न प्रत्यक्षं नागमः । पायो प्रत्यवत उपलभ्यमाने नानुमान नागम इति । सा चेयं प्रमितिः प्रत्यक्षपरा जितासितमर्थमानोपदेशात्प्रतिपद्यमानो लिङ्गदर्शनेनापि बुभुत्सते लिङ्गद- र्शनानुमितं च प्रत्यक्षतो दिदृक्षते प्रत्यक्षत उपलब्धे ऽर्थे जिज्ञासा निवर्तते । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । अग्निरिति प्रमातुः प्रमातव्ये ऽर्थ प्रमाणानां सम्भवा अभिनवः असम्भव। व्यवस्थेति । इति चिसूचीभाप्यम् । अथ विभक्तानां लक्षमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४॥ इन्द्रियस्यार्थेन सन्निकोंदुत्पद्यते यज् ज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् । न तहीं- दानीमिदं भवति आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति । नेदं कारणावधारणमेतावत्प्रत्यक्षे कारणमिति किं तु विशिष्ट कारणवचन. * न लिङ्गदर्शनप्रत्यक्षमिति ४ । ३ पाठः । + सङ्कग अभिसंसयः श्रमको व्यवस्ोत ५। ४ ।। पाठ'। + अत्र च यत इत्यध्याहृत्य यत्तदनित्याभिमम्बन्धात्तत्मत्यतमिति प्रमाण- वाचि प्रत्यक्षपदं योजनीयम् या ता. टी. सूत्रार्थः समानासमानजातीविशेषक- त्वम् । न्या. वा. समानजातीयमनुमानादि असमानजातीयं प्रत्यक्षाभासममेयादि तेभ्यो विशेषकत्वं विशेषस्तदस्य मूत्रस्य प्रयोजनम् । यः खलु कुतश्चिद् घ्यामोहा. समानासमानजातीयव्यावृत्तं तद्रपं न शक्नोति यहीतुं सो ऽनेन लवणेन वाध्यते एवंलक्षणकं मत्यमिति । तस्मात सामान्यतः सिविविक्तप्रत्यक्षमात्रानुवादेन लक्षणविधानपरमिदं सूत्रम् । इतस्त्वगतलतणस्तेनैव विविच्य प्रत्यततत्त्वं राहा- तीति समानाममानजातीयव्यवच्छेदः सूत्रार्थ उक्त इति । ता• टी. । सन्धिकर्षः पुनः मोठा भिटाले संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तसमधेतसमवायः समधाय' समवेतसमधायः विशेषण विशेष्यमायति । द्रध्यप्रत्यचे संयोगः । द्रव्यगतरूपादिप्रत्य संयुक्तसमशायः । रूपाटिगतमा- मान्य प्रत्यक्षे संयुक्तसमयेतसमधापः । शब्दप्रत्यक्ष समवायः । सद्गतामान्यप्रत्यो समसप्तम दापः समनापाभायधिशेषधिज्यभावः।

·न्यायभाये। मिति ! यत्प्रत्यक्षचानस्य विशिष्ट कारण तदुच्यते यतु समानमनुमानादिचा नस्य न तनिवर्ततइति । मनसस्तहीन्द्रियेण सयोगो वक्तव्य. । भिद्यमानस्य प्रत्यक्षचानस्य नाय भिद्यतइति समानत्वा नोक्त इति । यायदर्थ वे नामधेय- शब्दास्तरर्थसम्प्रत्यय. अर्थसम्प्रत्ययाच्च व्यवहारः। तदमिन्द्रियार्थसन्निका- * कारणायधारण कारणान्तरध्ययध्वेद विशिष्टकारणमसाधारपाकारणम । प्रात्ममन भयोगस्य ज्ञानमात्र प्रति कारणत्वालक्षणे प्रयेश इति भावः । इन्द्रियमन सयागस्य चन्द्रियार्थ पिफर्यक्रथननेयाक्तत्यानमानसे मुवादिसाक्षात्कार इन्द्रियार्थसविकसत्त्वे पोन्द्रिपमन मविका भायेनाध्यापकायाहा ऽनुक्ति । अतस्य विषयप्रकाशमयोगस्य विषयगताना रुपमहत्त्वानकद्रव्य त्यानामनुक्ति । तामध्यापरयात् । सस्कारस्य चासाधारणत्वाभावान् । + समानत्व चात्ममन सयोगेन । रुपजान रमन्नानमिति विपयेणाभलापयन्मनमा भिला प्रभाघात । अतीन्द्रियत्तित्वाहा विषणनित्याद्वा मनावत्तित्याद्वा न्या वा । ननु इन्द्रिया पिकप प्रत्यते न कारण चतु पोत्रयोरमाप्यकारित्वात् । तयारमाध्यकारित्व न सान्तरययात पृथुतरमहयाच्च । न दि गालझन विषयसयोग सम्भति । वनादीना पयुताणामप्युपलम्मान च तायपरिमाणकनाल्पपरिमाणकस्य चदुध सपोग' सम्भति इति चैत्र । सान्तरपणाटिस्यस्य देता साध्यायतिरेकात् । सयागमारेण पधुतरस्यापि मरणोपपना चतुपो गहमागममानपरि मागास्यस्य प्रत्यः ऽनपेक्षणयित्वास । चतु प्राप्यकारि इन्द्रियत्वाद प्राणाटिदित्यनुमानास्मा प्यकारियसिद्धि । प्राणाटायपि घितिपत्ती तु पन्ट्रिय प्राप्यकारि करणवाद्वास्यादिदिति सा धनीयम् । फरणमात्रे surenारित्य वर्देस्तु सपा सति सर्वत्र कार्यातिप्रसननेन याधनीय' । अत्र वार्तिके तात्यपंटोकापा - विस्तर । सूत्रे इन्द्रियार्थविकात मुसद्ध से अपि भव तस्तव्यदासार्थमाह ज्ञानमिति न्या या । * दर द्वयो प्रत्यतजातिरधिकल्पिका संधिकल्पिका चेति । तत्रामयी इन्द्रि यार्थसचिम्पत्पित्र ज्ञानमयभिचारीति लक्षणेन सपहीतापि न स्वशब्देनोपाता तन विप्रतिपत्तेसत्राधिकल्पिकाया पदमध्यपदेश्यमिति सधिल्पिकायाश्च ध्यय सायात्ममिति । तत्र ध्यपटेण विशेषणमुपलतण या नामजात्यादि तत्कर्म घ्यपदेश्य विशेष्यमिति यावत् । सर्वे हि विकल्प विशेषणविशेयभावेन वस्तु प्रवर्तते । अविद्यमान ध्यपदेश्य यस्मिस्तदव्यपदेश्यम । जात्यादिस्यरूपाषाहि न तु नात्यादीना मियो विशेषणविशेष्यभाघावगाहीति पायत । तत्र नामरहितम विकल्पक नास्तीति ये विप्रतिपदान्ते तन्मतमयाचिकीपुंरुपन्यात यायदर्थ के इत्यादि सा टी प्रा हि सर्वदा सर्वथा सर्वत्र नामधेयेनान्यिता नास्ति मोऽधी मकदा चिचामधेयेन वियुज्यते तदनेन नामधेयतादात्म्यमानाम । अत्र हेतुमाह तर्थप्रत्यय इति । अर्धा हि प्रतीयमाना नामधेयरुपतास्तत्सामानाधिकरयोना धगम्यन्त गोरित्या उश्व पत्यर्थ इति । न छोपायतया सामानाधिकरपय घटते न हि धनुरादिमामानाधिकरएय रूपाटानुभवति नापि ज्ञायमान उपाय उपेसा मानाधिकरणयमनुभति न हि भयति धूमो ऽय न्हिरिति । अपि धायनोपा ये ऽनुमेयादी न शब्दसम्भदनाधिगमो भवेदस्ति मु तस्माते शम्ने मह समाना - ·अ. १ प्रा. १ सू.४ प्रत्यक्ष नक्षणम्। दुत्पन्नमर्थज्ञान रूपमिति वा रस इत्येव वा भवति रूपरसशब्दाश्च विषय- नामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं रूपमिति जानीते रस इति जानीते ना- मधेयशब्देन व्यपदिश्यमान सच शाब्द प्रसज्यते अत आह । अव्यपदेश्य- मिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धे ऽर्थज्ञानं तन्नामधेयशब्देन व्यपदि. धिकरणस्यार्थस्य प्रत्ययो ऽतो मामधेयात्मानो ऽर्थाः । किञ्च गवादिषु वृतादिषु च शब्दापक अर्थप्रत्ययापकपात्तदुत्कर्ष त्वर्थप्रत्ययोकात्मत्ययस्य च प्रत्येशव्या त्कर्याधीनोत्कर्पत्वाबामधेयोत्कर्षणार्थीका ऽर्थस्य तादात्म्य कथयत । तदिद समः प्रयोजन सम्प्रत्यय इति । अर्थसम्प्रत्ययाच्च व्यवहार । ततश्चाविसवादात्म. माण सम्रामधेयतादात्म्य साधयत्यानामित्यर्थः । तथा चार्थाना नामधेयात्मक- स्वात्तद्गोचरमालोचनमपि नामगोचरमित्यर्थववामधेयेन ध्यपदिश्यमान शाब्द प्रसन्यत इति । न शब्दप्रमाणकतया शाब्दमपि तु शब्दे नात शाब्द शब्दश्चास्य विपयत्वेन ननको ऽयंतादात्म्यात् । तथा च नाविकल्पं शब्दरहितमस्तीति तात्प- यार्थ । सदस्य निराकरणमयपदेश्यामिति । यदिदमनुपयुक्त शब्दार्थसम्बन्धे ऽर्थ- ज्ञान तमामधेयेन न व्यपदिश्यते । अयभिसन्धिः । सामानाधिकरण्येन शब्दा. त्मकत्व रूपादीनामभिधीयमान शब्दब्रह्मात्मकत्व वाच्येत श्रयमाणारित्या. दिपदभेदात्मकत्व वा । न तावदादा' कल्पः । न खल्वस्मदादिसमम्तदर्शनप. थातिवृत्तेन शब्दब्रह्मणा रूपादीनामस्ति सामाधिकरण्यप्रतीतिौकिकाना श्रयमा- णशब्दसामानाधिकरण्येन तु तादात्म्यप्रसाधने ऽनुपयुक्तशब्दसम्बन्धस्य बालम- कादेः रूपादिजानेषु नास्ति श्रयमाणशद्धगन्धो ऽपि प्रागेव तु तत्सामानाधिकर- रायम् । न तु तेपामपि प्राम्भवीयशदभावनाऽनुगमेन तत्सामानाधिकरयमिति सामतम् । न खनु रूपाढ्यात्मनः शब्दस्य रूपादिवैशटोनाबैशदा सम्भवति । युगपद्वेशदनावैशटारूपविरुद्धधर्मयोगेन भेदप्रसङ्गात । वैशटी तु व्युत्पन्नवदव्युत्प- वो ऽपि शब्दविहरेत् । न तु सम्बन्धहणमपेवेत । न च तादात्म्यादन्यद्वाद- कत्व शब्दाना यत्र सम्बन्धयहापेवा भवेत् । न च तादाम्ये ऽपि कल्पितभेदाना घाच्यवाचकभावः तथा सति न सामानाधिकरण्य स्यात् । न झस्ति सम्भवो भेदकल्पना च सामानाधिकरण्यप्रथा चेति । तस्मादव्युत्पन्नानामस्ति शब्दरहित रूपादिषु निर्विकल्पक प्रत्यमिति । न केवलम युत्पबाना व्युत्पत्रानामध्यस्ती त्याह । यहीते ऽपि च शब्दार्थसम्बन्ध इति । अस्यार्थस्य साखादिमदपस्याय गकाराटदोकारो नामधेयमिति सम्बन्धयहणस्वरूपम् । न त्वय पिण्डो डित्यशब्द ति प्रत्ययः । तस्माद्वियोरेव शब्दार्थया: सम्बन्धपहात्तन्मूलत्वाच शब्दार्थव्य घहारस्य न शब्दपुर सरमपि ज्ञान सामानाधिकरएपमात्मनो ऽर्थस्यावगमयति ।

·१४ न्यायभाये । श्यते । गृहीते ऽपि च शब्दार्थसबन्धे ऽस्यार्थस्याय शब्दो नामधेयमिति । यदा तु सो ऽर्थो गृह्यते तदा तत्यर्वस्मादर्थज्ञान विशिष्यते तदर्थविज्ञान तादृगेव भवति । न चा ऽग्रतीयमानेन व्यवहार तस्या यस्यार्थस्य सज्ञाशब्टेनेतिकरणयुक्तेन निर्दृिश्यते रूपमिति ज्ञान रस इति ज्ञानमिति । तदेवमर्थज्ञानकाले स न समास्थाशब्दो व्याप्रियते व्यवहारकाले तु व्याप्रि- यते । तस्मादशाब्दमर्थचानमिन्द्रियार्थसन्निपात्यनमिति । योमे मरीधयों भोमेनोप्मणा ससृष्टा. स्पन्दमाना दूरस्थस्य चतुपा सन्निकृष्यन्ते तन्द्रिया र्थसन्निकर्यादुदकमिति ज्ञानमुत्पद्यते। तच्च प्रत्यक्ष प्रसज्यतइत्यत आह । अव्यभिचारीति यदतस्मिंस्तदिति तयभिचारि यतुतस्मिंस्तदिति तदव्यनि- यत्तु शब्दानुपापि ज्ञाने शब्द पूर्व सम्भवति तद्गृहीतसङ्केतस्य प्रथमिन्द्रि यार्थसविकपोदालोचनेन शब्दससर्गरहितेनालोचिते ऽर्थमाने तस्यार्थस्य शब्द: देन सम्बन्धादविषय सस्कार प्रयोध्यते । स प्रबुद्ध शब्दस्मृति जनति । तेन व्युत्पन्नस्य निर्विकल्पात पराञ्च प्रत्यया शब्दानुपाया अपि शब्दपुर सरा नायन्ते । तस्माद व्युराजानामपि नामधेयस्मरणाय पूर्वमपितध्यो धिने नाम- धेयमर्थप्रत्यय । तदेवमर्थज्ञानकाले न समाय्याशध्दी व्याप्रियते प्रतीयमानतया घ्यवहारकाले परप्रत्यायनझाले त व्याप्रियते कारणतया तदनेन गोपालाविपा लादीना सज्ञानिवेशन तासु व्यक्ति' घ्यवहारोत्कर्पहेतुनायोत्कर्षहेतुरियपि भूचित भवति । तस्मादधिकल्पप्रत्यतविरोधेनाव्यपदेश्यपदेनास्येवाधिकल्पस्य शब्दार्थव्याधरहितता मूचितेत्याशयधानुपसहरति तस्मादिति । ता टो। तस्य त्वज्ञानस्याम्प समाल्यारादो नास्तीति येन प्रतीयमान व्यवहाराप कल्पतति ५।४।२ पुस्तकस्यधिक पाठ । + सस्मादिसि ।।४ । पाट। अर्धम्येय व्यभिधार सध प्रतीयमानम्णाभावप । पहा मरीचिपु प्रतीयमानता यत्याभाय पियरत्यानु भानस्य व्यभिचारियमिप्ति के हित । पिण्यातिधर्माधारियाज ज्ञानमेव व्यभिचारीति । म्या था । यदापि सामान्यलतणेने घ्यभिचारिणो निर स्ता प्रत्ययाम्सदपेत च विशेषलवणम् । अन्यथा ऽनुमानादिपदेष्यप्यभिचारि पदमुपादेय स्यात्तथा ऽपि सिद्धे सत्यारम्भी नियमार्थ । द्वयी हि प्रमाणाना गति किचिमत्तामात्रेण प्रमासाधन यया प्रत्यत न हि घरादीना यहण प्रमायामुप युज्यते ऽपि तु मत्तेव । अनुमानादीनि तु स्वजानेन प्रमासाधनानि । न खल्याहीत लिङ्ग या शब्दो या उगमसहित मादृश्य था याविषयमादधाति प्रमाम | तमाऽनुमानस्य प्रमोपजननात्मागेधार्थाव्यभिचारपहणमपेत्यते नान्यथा सत प्रमा ·अ१ आ. ५ सू प्रत्यवलक्षणम् । चारि प्रत्यक्षमिति। दूराच्चक्षुषा झयमयं पश्यन्नावधारयति धूम इति चा रेणुरि- तिचा तदेतदिन्द्रियार्थसन्निपात्पन्नमनवधारणज्ञान प्रत्यक्षं प्रसज्यतइत्यत आह । व्यवसायात्मकमिति न घेतन्मन्तव्यम् । आत्ममन सन्निकर्यजमेवा- ऽनवधारणज्ञानमिति । चतुपा ह्ययम) पश्यन्नावधारयति यथा चेन्द्रियेणा- पलब्धमर्थ मनसोपलभते एवमिन्द्रियेणानवधारयन्मनसा नावधारयति । सिध्यतीति । शब्दादौ तु यपि प्रमोपजनन प्रति नामभिचारयहापेता तथापि शक्यतिरोहितार्थमन्त्रमध्यपतितस्य द्रागित्येव प्रतीयमानार्थस्यापि सण्येव नर्फरीतुफरीतू इत्येवमादेमन्त्रस्याप्तपणेतृकतया सामान्यसो ऽाव्यभिचा रित्व यहीतुम् । औसर्गिक हि शब्दानामर्थपरत्वमत एव निगमनिरुक्तसहा- याम्तता ऽर्थमवधारयन्ति । एव यया मुद्गस्तथा मुद्गपर्णाति प्राप्तवाश्यश्रवणादेव मुद्गसादृश्यज्ञानस्यानुपजनितफलस्यापि शक्य तदर्याव्यभिचारित्व निश्चेतुम । प्रत्यतस्य तु प्रमाणस्यात्यन्तपरोतस्योपत्तम्भ एव प्रमोपजननात प्राग दुर्लभः प्रागेव तु तस्यार्याव्यभिचारित्वम् । यद्यपि च सदनप्रामाण्यपते ऽपि तत्सवे दन मनसा मुलभ तथा ऽपि न तन्मात्र प्रमाणमपि स्वसाधारणेन्द्रियार्थसन्त्रिक सहायमिति तत्सहायस्य तस्य परोसत्वमेव । तेन प्रत्यत्तस्य प्रमाणस्य फलाव्य भिचारणेवाव्यभिचारजान न स्वरूपात दूत्येतत्पमाणान्तरध्या व्यावृत्तमसाधारणा प्रत्यक्षस्य रूपमापयितुमव्यभिचारिपदोपादानम् । अथ वा प्रत्यक्षाव्यभिचार एवा- नुमानादाव्यभिचारे कारणाम् । न हस्ति सम्भवो व्यभिचरितात्यतरहीतपन धर्मलाक तर्कपहायप्रत्यतगृहीताविनाभाव धा ऽनुमान व्यभिचरतीति । यत्तु बाधितविषय सत्प्रतिक्षित वा ऽनुमान तदपि यद्यपि प्रथम व्याप्तियहणटोपे न पण्डित तयापि खण्डनोत्तरकाल सो ऽपि प्रतीयते । तथा च व्याप्तियाहि प्रत्यत तत्रापि व्यभिचरतीति । एवमागमो ऽपि साक्षात क चित्पारम्पर्पण प्रत्य- तपूर्वकस्ताभिचारेणैव व्यभिचरति । आगमयभिचारेण चापमानयभिचाप व्याख्यात । तदेव प्रत्यताव्यभिचारण प्रमाणानामयभिचारो उस्तीति प्रत्यतस्यैव विशेषणमव्यभिचारिपट, चकार नेतरपा प्रमाणानाम् । न झस्ति सम्भधस्तन्मल प्रत्यतमव्यभिचारि तानि च व्यभिचारीणीति । सो ऽय विशेष प्रमाणान्तरभ्य प्रत्यक्षस्य । तस्मात्सुष्ठत ग्रीमे मरीचय इति । ता टो. * अव्यभिचारिपर्देनैव सशयज्ञानमपि परास्तम् । नो खलु सशयज्ञान विकत ल्प्यमानवस्तुगोचर तदप वस्तु प्रापयति । अमापयचोपदर्शित कय सवादकम् । प्रसवादक च कयमध्यभिचारि । तस्मादयभिचारिपदेनैव सशयज्ञाने निरस्ते सधिकल्पकप्रत्यक्षाघरोधार्थमुपादीयमान व्यवसायात्मकपद सशयज्ञानमत्यततापा. करणमन्याचिनोति । घ्यवसापात्मकपद साशासविकल्पस्य वाचकम् । तथा ·१६ न्यायभाये। यच्चेतदिन्द्रियानधारणपूर्वक मनसा ऽनयधारण तद्विशेषापेक्ष विमर्शमा* सगयो न पूर्वमिति । सर्वच प्रत्यक्षविषये ज्ञातुरिन्द्रियेण व्यवसाय. उपहते. न्द्रियाणामनुव्यवसायाभाशदिति । प्रात्मादिषु सुखादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं धक्तव्यमनिन्द्रियार्थसन्निकर्यन हि तदिति । इन्द्रियस्य वे सतो मनस इन्द्रि- येभ्यः पृथगुपदेशो धर्मभेदात् । भोतिकानीन्द्रियाणि नियतविषयाण सगुणाना चेपामिन्द्रियभाय इति। मनस्त्वभातिक सर्वविषयच नास्य सगुणस्येन्द्रिय- भाव इति। सति चेन्द्रियार्थसनिक सन्निधिमसन्निधि घा]]स्य युगपज्ज्ञानानु- त्पत्तिकारण पक्ष्याम इति। मनसश्चेन्द्रियभावातपन्न घाच्य लक्षणान्तरमिति। तन्त्रान्तरसमाचाराचे**तत्मत्येतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्वयुक्तिः । व्याख्यात प्रत्यक्षम।। हि । व्यवसायो विनिश्चयो विकल्प इत्यनान्तर स एवात्मा रूप यस्य सत्स. विकल्पक प्रत्यक्षम् । ता टी अव सविकल्पस्य प्रत्यक्षस्याभायपूर्यपक्षस्तस्य प्रत्यक्षत्वसा धन च विस्तरेण सात्यर्यटोकायाम् । * सद्विमाति ५।४।२।३ पाट। + पश्चान्मनसानुव्यवसाय इति ५।४।२ पुस्तकेयधिक पाठ । ! अनिन्द्रियमिति ५ । ४।२ पुस्तकपाट । $ मन. सर्वविषय स्मृतिकारणसयोगाधारत्यात प्रात्मयत् । मुखयाहकसयो गाधिकरणत्यात समस्तेन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच्यात्मदिति न्या था । अत्र भातिका भासिकस्यामिन्द्रियमनसाधय मनसो नित्यत्वेन सत्रासिटस्य भातिकत्यस्याभावस्माभ्युप गमासम्भवात्तयोर्जन्यमात्रधर्मत्यात्तधात्ये पोत्रस्य धाभातिकम्य पाठानुपपत्तिप्रमाद धातिक निमम । प्राणाटीनि यथा स्वगुणन गन्धादिना बाह्य गन्धादि बोधन्ति ने स्यगुणेन शष्ठेन पात्र बास्य शब्ट बोधति सन्मनावत् पपि प्राणादिमूत्रे म पठिसमित्यापत्त्या सगुणाना धेयामिन्द्रियभाष पयपि धार्सिके दृषितम् । घति ५१४।२। पाठ । भावान बाध्यमिति ५ । ४।। पाठ । " शास्त्रान्तरे मनस इन्द्रिपत्यमुक्तमत्र च न पितमतस्तस्य स्थमलेऽपोन्द्रियामिष्टमि स्पनुमीयारति भाव । ++ ज्ञानादीना यस्तानामेधात्मलक्षणत्वेपि इच्छाप्रयसपमुटु खानान्यामना लिए मिति भूयसाचे पाठाचविघातो विकल्पाण्पत्या उलमिति समस्तस्य लक्षणस्यायसमध पठिताना समस्ताना त्यहलक्षणसमुप्त प्यस्नानामिति सन्द प्रत्येक विशेषणानामनुमानमुखा दधिपर्ययस रायथ्यावर्तकत्येन समस्तानामेय लक्षणमिति धार्तिकम पत्रय साविज्ञानमिति कल्पना पोमिति सत्सप्रयोये पुरुवन्द्रियाणा पुद्धिजन्म सत् प्रयमिति च तन्नासरीयलक्षणानि सामेव विज्ञानानामघत्याद घ्यायनानुपपन्या प्रत्यवाटिपटेयोध्यस्य कन्पनाऽपाठावानुपपत्त्या च सयये तिप्रसहाय विस्तरेण दृषितानि पातिके सत एवानुसन्धानि ।

·१७ अ. १ श्रा. ५ सू. ५ अनुमानलक्षणम् । अथ तत्पूर्वकं त्रिविधामनुमानं पूर्ववच्छेपवत्सामा- न्यता द्वष्टं च ॥ ५॥ * अत्रानुमानमिति सिद्धयत प्रमाणविशेषरूपलक्ष्यानुषादराव नाप्रत्यक्ष प्रमाण. मित्यप्रामाण्यमनुमानस्य सदूर प्रतितिति। दृष्टप्रामाण्याप्रामाण्यविज्ञानव्यक्तिसाध यण हि कासा चिद् व्यक्तीना प्रामाण्यमप्रामाण्य वा विदधीत दृष्टसाधम्य चानुमा. नति कय तेनैव तस्याप्रामाण्यम् । अपि चानुमानमप्रमाणमिति वाक्यप्रयोगा उज विप्रतिपच सन्दिग्ध वा पुरुप प्रत्यर्थवान न च परपुरुपवर्तिनी देहधर्मा अपि सदेहाजानविपर्यासा गौरत्वादिवत् प्रत्यक्षा बीत्यन्ते । न च तद्वचनात प्रतीयन्ते वचनस्यापि प्रत्यतादन्यस्यामामाण्योपगमात् । पुरुषविशेषमनधिकृत्य तु वचन- मनर्थक प्रयुञ्जानो नाय लौकिको न परीतक इत्युन्मत्तबदनवधेयवचनः स्यात् । तस्मादकामेनापि प्रमाणमनुमानमुपेतमिति लत्य प्रमाणभेदमनुमानमनय तत्य- कमिति लक्षण विधत्ते । अति । आनन्तर्य । उक्त प्रत्यक्षमनुमानस्य हेतुरिदा- नीमनुमान हेतुमद् ध्युत्पादाते इत्यर्थः । ता टी । + सानि ते तत्पर्य यस्य तदिद तत्पूर्वकम् । यदा तानीति वियहस्तदा समस्तप्रमाणाभिसम्बन्धात्सर्वप्रमाणपूर्वकत्वमनुमानस्य वर्णित भवति । पारम्प- यण पुनस्तत् प्रत्यतएव व्यवतिष्ठतइति तत्पूर्वकत्वमुक्त भवति । यदापि विवे. कात् ते पूर्व यस्येति ते द्वे प्रत्यते पूर्व यस्य प्रत्यक्षम्य तदिद तत्पूर्वक प्रत्यक्ष- मिति । ते च द्वे प्रत्यो लिलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमाटा प्रत्यक्ष लिङ्गदर्शन द्वितीयम् । बुभुत्सावतो द्वितीयाल्लिङ्गदर्शनात सस्काराभिव्यक्त्युत्तरकाल स्मृतिः स्मृत्यनन्तर च पुलिङ्गदर्शनमय धूम इति । तदिदन्तिम प्रत्यक्ष पूर्वाभ्या प्रत्यक्षाभ्या स्मृत्या चानुगृह्यमाण परामर्शरूपमनुमान भवति। यदा पुनस्तत पूर्व यस्य तदिद तत्पूर्वमिति तदा भेदस्याविवत्तिसत्याल्ति हलिङ्गिमम्बन्धदर्शनानन्तर लिङ्गदर्शन नसम्बन्धम॒तिभिर्लिपरामर्शी विशिष्यते । न्या वा । अत्र पूर्षमूत्राज जानपट सम्बन्धनीय तेन प्रत्यक्षपूर्वक ज्ञानमनुमानमिति लवण पर्पत स्थति । तेन प्रत्यक्षजन्य वस्कार नालियाप्तिरिति वार्तिकम्। * प्रत्र लिदस्य प्रसिद्धसदसंदिग्धभेदेनानुमानम्य विध्यान्तर घातिके प्रदर्शितम । प्रसिद्धमिति पते व्यापक सदिति सजातीयेऽस्ति अदिग्धमिति सजातीयावि. नाभावीति तय्याख्यान च तत्रेय । पूर्वप्रदादिपदेषु प्रदर्शिते कारणेन कार्यानुमानमित्यादि भाष्ये कारणस्याव्याप्यत्वेन तेनानुमानासम्भयमाशङ्का कारणजानन कार्य ज्ञानमित्याशयो वार्तिके दर्गत । एय शेपर्वादिस्यत्रापि । अचान्वयी व्यतिरेको अन्वयश्यतिरेको धेसि भाष्योतविध्यादन्यात वैविध्य कनपटानामेजयाक्यतया पूर्वधवाम साध्यव्यापक शेपर्वादति समाने ऽस्ति सामान्य तरचादृष्ट पशब्दात प्रत्यक्षागमाविरुद्ध नेत्येव चतुर्लवण पञ्चलतणमनुमानमिति मूत्रध्याल्पान्तरं च पाकिस्ताक्तम् । अवाधिविषयमसमतिपत पूर्वदिति ध्रुष मूत्रघटकर ३ ·न्यायभाये तत्यर्वमित्यनेन लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं चाभिस- म्वध्यते । लिङ्गलिङ्गिना: सबद्धयोर्दर्थनेन लिङ्गस्मृतिरभिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चामत्यो ऽर्थो ऽनुमीयते 1 पूर्ववदिति यर कारयोन कार्यमनु- मीयते* यथा मेघोन्नत्या भविष्यतिवृष्टिरिति। शेषवत्तद् यच कार्येण कारणमनु- मीयते। पूदिकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वञ्च दृष्ट्या स्रोतसो ऽनुमीयते भूता घृष्टिरिति । सामान्यतोदृष्ट व्रज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्याऽन्यत्र दर्शनमिति। तथा चादित्यस्य तस्मादस्त्यप्रत्यक्षाऽप्यादित्यस्य व्रज्येति। अथ वा पूर्व- कृत्वा शेपर्वादत्येका विधा । सामान्यतो ऽदृष्टमिति द्वितीया । शेषवत सामा. न्यतादृष्टमिति तृतीया । तदेव त्रिविधमनुमानं तत्र चतुर्लक्षण द्वयम् एकं पञ्च. लक्षणमिति तात्पर्पटीका । प्रत्यक्षागमाविरुद्ध चेति कारणासत्प्रतिपक्षत्वमपि भूचित मिति सव । तेनाबाधितविषयमसमतिपत साध्यध्यापकमिति विशेषजय लभ्यते । तत्र शेपदिति मामान्यतो ऽदृष्ट चेत्यनपो एथग्योजने चतुर्लक्षण दयम् । उभपामेलनेन सम्बन्धे पञ्चलक्षण तृतीमिति बोध्यम । * कारणज्ञानेन कार्यानुमान कारणमामानाधिकरपयेन या कार्यानुमान न विचित कारयाज्ञानमात्रेणाव्यापककार्यज्ञानासम्भयालयोयधिकरणत्याच्च । कि तु कार्य कारणधि- शेषणत्वेनोपयुक्त गुणभूतमनुमीयते इति मूत्रार्यः । एव शेपर्वाटत्यत्रापि कार्यदर्श- नेन कारण कार्यस्याङ्गभूतमनुमीयत पति धाध्यम । भाथ्योक्तोदाहरणया प्रयोगाभाराघ ष्टिमन्त एते मेघाः गम्भीरध्यानयत्त्वे सति बहुबलाकायत्त्वे सति अचिरप्रभावत्वे मति उतिमत्वाद् राष्टिमन्मेधदिति । उपरिवष्टिमद्देशमम्बन्धिनी नदी सातः- शीघ्रत्वे सति पूर्णफलकाष्ठादिवहनयत्त्वे ति पूर्णत्वात पूर्णप्टिमवदीदिति । विष्यति भूताति कालस्यावितितत्वादा. फश्चित्काल उपादेय इति न्या या + देशान्तरप्राप्तिमानादित्यः द्रव्यत्ये सति तयवृद्धिप्रत्ययाविषयत्वे च प्राङ्मुखोपलभ्यत्त्वे च तभिमुखदेशसम्बन्धादनुत्पत्रपादविहारस्य परित्य तत्म- त्यविषयत्वात् मण्यादिदिति न्यायभार । न्या वा तत्मत्ययविषयत्वादित्यु. च्यमाने पुर:स्यितेन स्याना व्यभिचार. सो ऽपि हि प्रत्यभिज्ञान विषयों भवति सत्रेच स्थितस्तविरत्त्य परिवत्येत्युक्तम् । तथा ऽपि गुणादिभिर्यभिचारस्तत्रि. वृत्त्यर्य द्रध्यत्वे सतीति । तथापि प्रदीपमभाभिर्यभिचारस्तविश्त्यर्थ तयदिप्र. त्ययाधिपयत्वे सत्तीति । तथापि पृष्ठतो ऽवस्थितया स्यणमा ध्यभिचारस्तविर. त्यर्थ प्राइमुखोपलभ्यत्वे सतीति । उपलभ्यता चेपलब्धिकर्मता सा चेहातीता वितिता उन्यया पूर्वपरजलधिवेलाऽवगाहिना तुहिनोलेन व्यभिचारः । यदा- प्ययमपि परारत्त्य तत्प्रत्यययता उतिपतितोपलब्धियर्मभावस्तथा ऽपि तदा नरा. न्तरस्यापलभ्यो मार्तण्डमण्डल त्यस्तचूडावलम्धि न प्राच्या फस्य चिदुपलम्भगा. चर दति वैषम्यम् । तथापि यदि दृष्ट्वेध पुरो ऽस्थितस्य पश्चिमाभिमुखस्य ·पक्ष अ १ प्रा. १ सू ५ अनुमानलक्षणम् । चदिति यच यथापूर्व* प्रत्यक्षभूतयारन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमान यथा धूमेनाग्निरिति । शेषवनाम परिशेपः स च प्रसतप्रतिषेधे ऽन्यवाप्रस- ङ्गाच्छिप्यमाणे सम्प्रत्ययः यथा सदनित्यमेवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामवि शेषेण सामान्यविशेषसमवायेभ्यो निर्भक्तस्य शब्दस्य तस्मिन्द्रव्यकर्मगुणस- शये न द्रव्यमेकद्रव्यत्वात् । न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वात् । यस्तु शिष्यते सो ऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपतिः । सामान्यतादृष्टं नाम याप्रत्यक्ष लिङ्गलिगिनी सम्बन्धे केन चिदर्थेन लिङ्गस्य सामान्यादप्रत्यक्षो लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा । इच्छादया गुणा: गुणाश्च द्रव्यसस्थाना तद्य. देषा स्थान स आत्मेति । विभागवचनादेव विविधमिति सिद्धे विविधवचन || . प्रासादस्य स्वयमुपनिपत्य पृष्ठतो भवति तदोक्तलतणस्य हेतोरस्ति व्यभिचारस्त विरत्त्यर्थमनुत्पत्पादविहारस्येत्युक्तम् । तदभिमुखदेशसम्बन्धादिति ल्यापे पञ्चमी । स्वाभिमुपदेशमुद्दिश्यानुत्पवपाविहारो यस्य स तथोक्त । तमुद्दिश्य खल्यय पदा सञ्चरमाण प्रासादस्य पृष्ठतो भवतीति भावः । ता टी । एतेन देशान्तरस्याकाशत्वे दिकत्वे वा तयोरप्रत्यक्षस्येन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षतयोगस्थापत्यक्षतया ताभ्या सादित्यसयोगस्याप्रत्यक्षयन देशान्तरमाप्तेरसिद्धतया कथ तथा गत्यनुमान मति निरस्तम। उक्तरीत्या अनुमितया प्राप्त्या गत्यनुमानादिति दिक् । पूर्ववत्पटे यतिप्रत्ययो न तु मयिति मात्र । साध्यतावच्छेदकहेतुतायछेदकरूपपुर स्कारेण पत्र व्यानियस्तत पूर्ववटनुमानम । पर्वले पक्षे धूमेन हेतुना यन्ही माध्ये धमत्वन्ति त्यपुरस्कारणोध रसवत्यादी घ्याप्रीतत्वात । साध्यतावच्छेदकतेतुलावच्छेदकरूपव्यापकधर्म' रस्कारेण व्याप्तिपदे तु सामान्यतोदृष्टम । यथेच्छादिभिरामनि साध्ये इच्छात्यात्मत्यध्याप काभ्या गुणत्वय्यत्याभ्या व्याप्तिग्रह । शेपवदनुमान तु प्रसिद्ध पक्ष सिद्रस्येतरभेदस्य साधक मनुमानमिति दिक। + सदनित्यमेवमिति ५।४113 पाठ * इद तु परिशेपस्योदाहरण नादरणीयम् । व्यतिकिणो हि नामान्तर मिद परिशेप दति । एप पुनरत्ययतिरेकी । द्रव्यमान्यत्वे सति सदादाभे दस्य सपने रूपादा सत्त्वाद्विपते सामान्यादावभावात् । तस्मादात्मतन्त्रतासा धनमिछाटीना परिशेपोदाहरण द्रष्टव्यामिति । ता टो । ६ इच्छादीना गुणत्येन पारतन्त्र्यसाधन सामान्यतादृष्टानुमानेन । प्रात्मपरतन्त्रता तु पघदनुमानादिति वातिकम । ॥ त्रिविमिति नियमार्थमनेकधा भिवस्यानुमानस्य त्रिविधेन पूर्ववदा दिना यह इति नियम दर्शयति । कथमनेकधा भिवमिति । अन्वयर्यातकि द्विधा सजातीये सदेव सदसच्च । अन्वयपि द्विधैन । एवं ध्यतिरक्येकरूप सपनाभावात् । तदिद पञ्चधा मिनमनुमान कालभेदेन पञ्चदशधा भवति । मदपि पुन पुरुषभेदानुविधानात पष्टिभेद भवति तस्य त्यान्तर्गणिसो ऽनन्तभेद ।

·न्यायमाध्ये तत्पर्वकमित्यनेन लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं चाभिस- म्बध्यते । लिङ्गलिङ्गिनाः संबटुयोर्दर्शनेन लिङ्गस्मृतिरभिसम्वध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चा प्रत्यक्षो ऽर्थो ऽनुमीयते 1 पूर्ववदिति यर कारणेन कार्यमनु-. मीयते* यथा मेघोन्नत्या भविष्यतिवृष्टिरिति। शेषवत्तद् यच कार्येण कारणमनु- मीयते। पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं गीयत्वञ्च दृष्ट्वा स्रोतसो ऽनुमीयते भूता धृष्टिरिति । सामान्यतादृष्टं व्रज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्याऽन्यत्र दर्शनमिति। तथा चादित्यस्य तस्मादस्त्यनत्यक्षाऽप्यादित्यस्य व्रज्येति। अथ वा पूर्व- छत्वा शेपदित्येका विधा । सामान्यतो ऽदृष्टमिति द्वितीया । शेपयत सामान न्यतादृष्टमिति तृतीया । तदेव त्रिविधमनुमानं तत्र चतुर्लता द्वयम् एकं पञ्च. तमिति तात्पर्यटीका । प्रत्यक्षागमाथिभर चेति चकारेणासत्यतिपक्षत्वमपि धित. मिति सत्रय । तेनाधाधिवषयमसतिपतं माध्यध्यापकमिति विशेषणजय सभ्यते । नत्र शंपढिति सामान्यतो दृष्ट घेत्यनयोः पृथग्याजने चतुर्नवणे द्वयम् । उभयमिलनेन सम्बन्धे पञ्चलक्षण तृतीयमिति बोध्यम् । * कारपनानेन कार्यानुमानं कारणमामानाधिकरणयेन या कार्यानुमान न विक्षित कारण जानमात्रेणाध्यापककार्यज्ञानासम्भवासयोयधिकरयत्याच्च । किं कार्य कारर्णाघ- शेषणात्वेनोपयुक्तं गुणभूतमनुमीयते इति मूत्रार्यः । एवं शेषदित्यत्रापि कार्यदर्श- नेन कारणं कार्यस्याभूतमनुमीयत इति वाध्यम । भाष्यक्तिोटाहरणयोः प्रयोगाकारण्य राष्टिमन्त एते मेघाः गम्भीरध्यानयत्त्वे सति बहुबलाकावत्वे सति अचिरप्रभावत्वे मति उन्नतिमत्वाद् दृष्टिमन्मेपदिति । उपरिवष्टिमद्देशसम्बन्धिनी नदी सातः- शीघ्रत्ये सति पूर्णफलकाष्ठादिवहनयत्त्वे सति पूर्णत्यात पूर्णप्टिमवदीदिति । भविष्यति भूता येति फालस्यावितितन्यादाः श्चित्काल उपादेय दति माया. + देशान्तरमाप्तिमानादित्यः द्रव्यत्वे सति पद्धिमत्ययाविण्याये च प्राइमुखोपलभ्यत्वे च तदभिमुपदेशसम्पन्धादनुत्पचपादविहारस्य परिचय सत्म- त्ययविपयत्यात मण्यादिदिति न्यायाकारः । न्या. या सत्पत्यविषयवदित्यु. च्यमाने पुरस्थितेन स्यागना घ्यभिचारः सोऽपि हि प्रत्यभिज्ञानविषयो भवति व स्थितस्तविरत्त्यर्थ परित्त्येत्युक्तम् । तथा ऽपि गुणादिभियभिचारम्तवि. वृत्य द्रव्यले मतीति । तथापि प्रदीपप्रभाभियभिचारस्तविशयय तयदिन- त्ययाविषयत्वे सतीति । तथापि पृष्ठतो ऽस्यितया स्यणया ध्यभिचारसविर ज्ययं प्राइमुखोपलभ्यत्वे मतीति । उपलभ्यता चेपलब्धिकर्मता सा चेहातीता वितिता ऽन्यया पर्यापरजलधिवेलाऽनगाहिना तुहिनोलेन व्यभिचारः । या. थपमपि परावृत्त्य तत्मत्ययवतो ऽतिपतितापलब्धिश्मभायसपा ऽपि तदा नरा. न्तरस्यापनभ्यो मार्तण्डमण्डलं त्यस्तचूडायलाम्य न पाच्या फस्य चिटुपलम्भगा.' चर रति वैषम्यम् । तथापि यदि दृष्ट्य पुरो ऽस्थितम्य पश्चिमाभिमुनस्य ·૧૬ १ आ. १ सू अनुमानलक्षणम् । वदिति यत्र यथापूर्व* प्रत्यक्षमतयारन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमान यथा धूमेनाग्निरिति । शेषवन्नाम परिशेषः स च प्रसत्ताप्रतिषेधे ऽन्यवानस- हाच्छिप्यमाग्थे सम्प्रत्यय: यथा सदनित्यमेवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामधि- शेषेण सामान्यविशेषसमवायेभ्यो निर्भत्तस्य शब्दस्य तस्मिन्दव्यकर्मगुणर- शये न द्रव्यमेकद्रव्यत्वात् । न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वात् । यस्तु शिप्यते सो ऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपतिः । सामान्यतादृष्टं नाम याप्रत्यने लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्थे केन चिदर्थेन लिङ्गस्य सामान्यादप्रत्यक्षो लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा । इच्छादयो गुणाः गुणाश्च द्रव्यसस्थानाः तद्य- देपा स्थान स पात्मेति विभागवचनादेव विविधमिति सिद्धे विविधवचन + मासादस्य स्वयमुपनिपत्य पृष्ठतो भवति तदोक्तलक्षणस्य हतारस्ति व्यभिचारस्त- विरत्त्यर्थमनुत्पत्रिपादविहारस्येत्युक्तम् । तदभिमुखदेशसम्बन्धादिति ल्यले पञ्चमी । स्वाभिमुखदेशमुद्दिश्यानुत्पन्नः पाविहारो यस्य स तथोक्तः । तमुद्दिश्य खल्वय पद्मा सञ्चामाण: प्रासादस्य पृष्ठतो भवतीति भाव. । ता टी । एतेन देशान्तरम्याफाशत्ये दिकत्वे वा तयोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपयोगस्याप्रत्यक्षतया लाभ्या सहादित्यसयोगस्याप्रत्यक्षात्येन देशान्तरप्राप्रसिद्धतया कथ तया गत्यनुमानमिति निरस्तम। उक्तरीत्या अनुमितया प्राप्या गत्यनुमानादिति दिक । पूर्ववत्पदे यतिप्रत्ययो न तु मनिति भाव । साध्यतावच्छेदकोतुतावच्छेदकरूपपुर स्कारेण यत्र घ्यालिपस्तत् पूर्ववदनुमानम् । पर्वते पक्षे धूमेन हेतुना पन्ही माध्ये धमत्वन्ति त्यपुरस्कारेणय रसवत्यादी व्याप्तर्गहीतत्वात । साध्यतावच्छेदकटेतुतावच्छेदकरूपव्यापकधर्मपु रस्कारेण व्याप्ति तु सामान्यतोदृष्टम् । यथेच्छादिभिरात्मनि साध्ये इच्छात्यात्मत्यव्याप काभ्या गुणत्वद्रय्यत्वाभ्या व्याप्तिपर । शेषबदनुमान तु प्रसिद्धे पने सिद्धस्येतरभेदस्य साधक मनुमानमिति दिक। + सदनित्यमेवमिति ५।४।२11 पाठ- * इद तु परिशेपस्योदाहरण नादरणीयम् । व्यतिकिणा हि नामान्तर मिद परिशेष इति । एप पुनरन्वयव्यतिरेकी । द्रव्यमान्यत्त्वे सति पदादाभे दस्य सपने रूपादौ सत्त्वाद्विपके सामान्यादावभावात । तस्मादात्मतन्त्रतासा. धनमिच्छादीना परिशेपोदाहरण द्रष्टव्यमिति । ता टो । ६ इच्छादीना गुणत्येन पारतन्त्र्यसाधन सामान्यतोदृष्टानुमानेन । प्रात्मपरतन्त्रता तु शेषयटनुमानादिति वार्तिकम । ।। त्रिविमिति नियमार्थमनेकधा भिवस्यानुमानस्य त्रिविधेन पूर्ववदा. दिना सयह इति नियम दर्शयति । कयमनेकधा भिवमिति । अन्वयतिरकि द्विधा सजातीये सदेव सदमच । अन्वयपि द्विधैव । एव व्यतिरेक्येकरूप सपताभावात् । तदिद पन्नधा भित्रमनुमान कालभेदेन पञ्चदशधा भवति । तदपि पुन पुरुषभेदामुविधानात पटिभेद भवति तस्य त्यान्तर्गणिको निन्तभेद ·२० न्यायमाप्ये महता महाविषयस्य न्यायस्य लघीयसा सूत्रेयोपदेशात्परं घायलाधर्व मन्य- मानस्यान्यस्मिन् पाश्यलाघवे इनादरः । तथा चायमित्यंभूतेन घाश्यविक्र- ल्पेन प्रवृतः सिद्धान्ते छले शब्दादिषु च बहुलं समाचारः शस्त्रे इति। सद्वि- पर्य* च प्रत्यक्षं सदसद्विषयं धानुमानम् । कस्मात् । तत्काल्यग्रहणात चिकालयुक्ता प्रा अनुमानेन गृह्यन्ते भविष्यतीत्यनुमीयते भवतीति घाभू- दिति च असच्च खल्वतीतमनागतं चेति । अथोपमानम् । प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनमुपमानम्। ॥६॥ इति धार्तिकम् । अनित्यः शब्दः कृतमत्वादिति सपते सदेव । अनित्यः शब्दः अ. स्मदादिप्रयननान्तरीयकावादिति सपते ऽसदेव। यथा परमावादयः कस्य चिन्म- त्यताः प्रमेयत्वाद् घटादिदिति तथा सपचे सदसत । तथा तत्रय साध्ये सत्वाद् घटादिदिति । कालभेदस्वकाल्यम् । मतिपत्रो ऽमतिपत्रः सन्दिग्धो विपर्यस्तश्चेति पुरुषभेदः । ता. टी.। * सदिति वर्तमानम् । असदित्यतीतानागते । प्रत्यतं हि लोकिळ धर्तमा. नविषयमेव । अनुमानं तु त्रैकाल्यविषयम् । यदपि प्रत्यतमप्यतीतानागतयोः संप्रति निषेध्ययोर्निवेधे धर्तमानमहिषयं तथापि न निषेधयोः प्रवर्ततइत्येता- धव सढिपयत्यमुक्तम् । अनुमानं तु तयोरपि प्रवतंतदत्येतावत सद्विपयत्यमु. तिम् । ता.टी. + अनापि यत दयाहार्यम् । सिद्धिः साधनम् । ता• टो• मतः प्रमाणात साध्यस्य मंगाभिम्बन्धस्य साधन मिलिर्निश्चय इति पायत् । तटुपमा पमाणम् । तत्र हेतुः प्रसिद्ध साधर्टिति । प्रसिद्धस्य पूर्वदृष्टस्य गवादेः साधयंत्य सादृश्यस्य ज्ञानदित्यर्थः । प्रमार्गावशेषलवणत्यसिद्धये यत एत्यध्याहार। साध्यसाधनमित्युच्यमाने प्रत्यतादिसाधने सुखादिसाधने घटे प्रमः उक्त प्रसिद्धसाधम्यादिति । यपि प्रसिद्धसाधर्म्यमुपमानमित्युच्यमाने प्रमाणविशे- पाभिधायुपमानपदसामानाधिकरण्यात कारकत्वताभस्तयापि तदाभानिरा. करणाय साध्यसाधनपदोपादानम् । ना. टी. । प्रसिद्धमाधादित्यत्र प्रसिद्धिरुभयो श्रुतिमयी प्रत्यक्षमयी च । तिमयी यथा गौरवं गश्य इति । प्रत्यतमयो च यथा गोसादृश्यविशिष्टो ऽयमीदृशः पिण्ड दति । तत्र प्रत्यतमयी प्रसिद्विरागमाहितस्मृत्यपेता समास्यासम्बन्धति. पतिहेतुः । यद्यपि यया गोरेवं गमय इत्येतस्मादपि गोसदृशस्य गवयः समा. यति शस्यमवगन्तुं न पलु प्रत्यक्ष एव समाख्याकर्म समाननातीयध्यच्छिचे हि तह भति तच्च यदि मानान्तरेणापि तया ऽवगम्यते फस्तत्र संचाम ·२१ अ १ मा १ सू. ६ उपमानलक्षणम् । प्रज्ञातेन सामान्यात्प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति । यथा गोरेवं गवय इति । किं पुनरोपमानेन क्रियते । यदा खल्वयं गवा समानधर्म प्रति. पद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमथ प्रतिपद्यत इति । समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुप- मानार्थ इत्याह । यथा गोरेवं गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानधर्ममर्थ- मिन्द्रियार्थसन्निकाटुपलभमानी ऽस्य गवयशब्दः सचेति संचामधिसम्बन्ध निवारयेत् । गोसादृश्येन चौपलखितः पिण्डो य इति सर्वनाम्या परामृष्टः शक्यो घटादिभ्यो ऽसमानजातीयेभ्यो महिपादिभ्यश्च समानजातीयेभ्यो व्यवछिचो ऽवगन्तु गवयस्तथापि यावदयमसी गवय इति सातात प्रतीते सम्बन्धिान सज्ञा न निवेशयति तावदय परिणतमतिः प्रमाता क चित् खलु द्रत्यामि तादृशं पिण्ड यत्र गवयमज्ञा प्रतिपत्स्यति प्रमोत्सुक एवोदीक्षेत । न चासी वाक्य. मात्रसहायो ऽप्रत्यक्षीकृतगोसदृपिण्डो ऽयमसी गवयाख्य रति प्रतिपत्तुमर्हति । न च वाक्य बिना प्रत्यक्षमात्रात । तस्मादागममत्यताभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृति- सहित सादृश्यज्ञानमुपमानाख्य प्रमाणमास्येयम् । ननु यदादीच्येन क्रमेलक निन्दतोस धिम्करभमतिदीर्घयीब लम्बोष्ठ कठोरतीलाण्टकाशिन कुत्सितत. रावयवसनिवेशमपसद पशूनामिति सदुपश्रुत्य दाक्षिणात्य उत्तरापथ गत. स्तादृश वस्त्पलभ्य नूनमसी करभ इत्यति तत्कतमदेतेषु प्रमाण न तावदुपमान साधाभाषाचापि पञ्चम प्रमाणमुपगम्यते । याच्येत निन्दापर वाक्य कर. भस्य तादृशत्वे न प्रमाण न झन्यपराचन्दादन्यस्याधगम इति यत्र तर्हि तादृक्त पर्यजस्थति वाक्य तत्र का गतिः । अथ तत्रापि ताइक्करम आगमावगतः प्रत्य- क्षेण प्रत्यभिज्ञायते करमशब्दवाच्यता च तस्य तत्पर्व तादृक्करमपरत्वे ऽप्याग. मस्य प्रयोगमात्रादवगतानुमानात् । यो हि यत्र प्रयुज्यते शब्दो ऽमति वृत्त्यन्तरे स तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोत्ये प्रयुक्तश्चाय सादृशे तस्मात्तस्य वाचक इति यदिद प्रागेव प्रयोगानुमितवाचकत्वमस्य प्रत्यवसमये केवल स्मर्यतइति समानमेतदुपमानवाचे ऽपि । तत्रापि वायादवगतसाधर्म्यवान पिण्डः प्रत्यक्षण प्रत्यभिज्ञायते प्रयोगानुमित च गवयशब्दवाध्यात्य स्मयंतति न फलान्तामव शिष्यते यत्रोपमान प्रमाणान्तरमिति । अत्राव्यते । न तावदाकाशादिशब्दव- देप गवयशब्दः सातात पिण्डस्य वाचक: कि तु गवयत्व निमित्तीमत्य पिण्डे धर्ततति परमार्थः । न च यथा गौरव गवय इति वाक्याद् गवयत्वमवगत न झनयगतसम्बन्ध गवयपदमवधारयति । ततस्तदयगमात मम्बन्धवेदने परस्परा. श्रयप्रसङ्गः । न च गोसादृश्येनोपलत्यते । न खल्वनुपलब्धचरण गवयत्वेन गोसा- दृश्य सबटु दृष्टम् । न चादृष्ठसम्बन्धमुपलतकम् । न हि पुरुपेणादृष्टसम्बन्यो दण्डः पुरुषमुपलतति । तस्मात् सन्धिनो गवयत्वस्य सर्वया ऽनुपपत्तेः कुता घायाहा ऽनुमानाहा पाव्यवाचकसम्बन्धाधगमः कुतस्तरा च सम्बन्धस्मृतिः ।

·२२ न्यायभाये प्रतिपद्यतइति । यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णी यथा मापस्तथा मापपणीत्युपमाने प्रयुक्ते उपमानात्संज्ञासंजिसम्बन्ध प्रतिपद्यमानस्तामोपों भैषज्यायाहरति । एवमन्यो ऽप्युपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितव्य इति । अथ शब्दः। - श्रामोपदेशः शब्दः ॥७॥ प्राप्तः पलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृपस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा । साक्षात्करणमर्थस्याग्निस्तया प्रवर्ततइत्याम: । प्यार्यम्लेच्छाना समानं लक्षणम् । तथा च सर्वेषां व्यवहाराः प्रवर्तन्तइति । एवमेभिः प्रमा. गर्दैवमनुप्पतिरश्चां व्यवहाराः प्रकल्पन्ते नातो ऽन्यथेति । स विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥८॥ गवयत्वसामान्यविशेषति च पिण्डे प्रत्यते युक्तः सम्बन्धावगमः सम्बन्धिनो गययत्वम्य प्रत्यतत्वात् । तथापि किं गवयत्यज्ञातिमान पिण्डो घाव्य उत गोमा. दृश्यानिति कुतो विनिगमति चेत् । वाक्यार्थस्मरणतहकारिंगषयत्वजातिमतः पिण्डस्य गोसादृश्यदर्शनमेव तर्कसहायं गययत्वाभिधाने प्रमाणं तर्करच गोमा. दृश्यविशिष्टपिण्डाभिधाने कल्पनागौरवप्रसङ्ग तथा हि। सादृरधिशिष्ट पण्डा भिधाने नामतीतं मादृश्य पिण्डं शिशिनष्टीति तमतिपतथ्यम् । न च शब्दा दन्यतस्तदवगम इति शब्दस्य तत्र वाचकाय कल्पनीयम् । न चाधिशिष्ट सादृश्य पिण्डविशेषएव गययपदमवस्यापयितुमर्हति यस्य कस्य चित् येन केन विह शादृ. श्यादिति तदपि गया विशेषणीयम् । न धान्यतो गोत्वस्यापि प्रतीतिरिति तदपि गवयपदेनाभिधातमिति कल्पनागौरवम् । गश्यत्वज्ञातिमपिण्डाभिधाने । लामिति तदनुजानाति । साधर्म्यग्रहणं च धर्ममारोपलतमिति फरभसंजा. प्रतिपतिरप्युपमानफमिति नाय्याप्निनापि पञ्चमप्रमाणाभ्युपगमः । अत एव घान्युदाहरणान्यत्वा ऽप्याह स्म भगवान् भाष्यकार एव मन्यो ऽप्युपमानस्य विष्यों शुभुत्सितव्य इति तस्मात सर्व धतुरसम् । सा. टो । मदृढेन प्रमाणेनापधारिता पर्या येन स माताहतधर्मा। यथादृष्टस्पेति मत्मरितया विपरीतोपदेशो निधारितः । दिप्यापयिषयेत्यपालमझारित इति । प्रयुक्त उत्पादिसप्रयय रत्यत्तमत्यम् । तथापि म्यानकरणपाटयाभायेन धनिया- दनासामयनातः प्रसज्यतेत्यत माह । उपदेष्टा स्यानकरणपाटवामित्यर्थः । सा टो। दादुपसतानस्य पुष्पम्य अपनी सस्यामा परम्भे मत्यतथानिधन प्रार्धाय मुरातत्यनिश्पतस्मिन सति पीतामायभायपुरुपयधनजनिती प्रमायण परिस्य म्यान्यायो म मर: पाकास्य पायाज्ञानजननमात्रे मामात | माययस्य पाये fuirदिति टिक ·- अ. १ आ. १ 91CE प्रमेयविभागः । यस्येह दृश्यते ऽर्थः स दृष्टा यस्यामुच प्रतीयते से ऽदृष्टार्थः एवमृपिलौकिकवाक्यानां विभाग इति* । किमर्थ पुनरिदमुच्यते। स न मन्येत दृष्टार्य ण्वानोपदेशः प्रमाणमर्थस्यावधारणादिति । अदृष्टार्थे। ऽपि प्रमाणम- थस्यानुमानादिति । इति प्रमाणभाप्यम् ॥ कि पुनरनेन प्रमाणना जातं प्रमातव्यमिति तदुच्यते । प्रात्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यभावफ- लदुःखापवर्गास्तु: प्रमेयम् ॥ ६ ॥ तात्मा सर्वस्य द्रष्टा सर्वस्य भोक्त सर्वज्ञः सर्वानुभावी । तस्य भागायतनं शरीरम् । भोगसाधनानीन्द्रियाणि । भोक्तव्या इन्द्रियाः । भोगो बुद्धिः । सर्वार्थापलब्धो नेन्द्रियाणि प्रभयन्तीति सर्वविषयमन्तःकरण मनः । शरीरॅन्द्रियार्थबुद्धिसुषवेदनाना निवृत्तिकारणं प्रवृतिः दोषाश्च । नास्येदं शरीरमपूर्वमनुतरं च । पूर्वशरीराणामादिनास्ति उत्तरेपामपय गान्त इति प्रेत्यभावः ससाधनमुपदुःखापभागः फलम् दुःसमिति नेदमनुकूलवेदनायस्य सुखस्य प्रतीतः प्रत्यख्यानं कि तर्हि जन्मन सवेद ससुखसाधनस्य दुःपा. नुपङ्गाद् दुःखेनायिप्रयोगाद्विविधबाधनायोगाट पमिति समाधिभावनमुपदि- * थका प्रत्यवीरुसत्यार्थस्य प्रतिपादकस्तेनानुमितम्य पार्यस्य प्रतिपादक इति द्विविध श्वेत्यर्थ । + नायभिमायभेझयवनं प्रश्ते प्रमेये यथायथं प्रमाणानामुपयोगात । सा टी। । मूत्रे सुगष्ठ सयार्थक प्रामादय भय प्रमेया पाल्माय प्रमेया एयेति था । पत्र प्रमेयपदं न प्रमेयमात्रे वर्तते कि तु यत्तत्त्वतो जायमानमपवर्गसाधन तस्मिन् नामाटोति युक्तो ऽस्ययोगव्यवच्छेदः । अय या मुमुक्षुणा माठि प्रमेयमेय धोध्य मेध साहानेने येराम्पोस्वादमम्मयादिस्पर्य । s मधम्य द्रष्टा मर्यन्य भातत्यत्रोभयत्रापि मुषम्य दु खस्य घेत्यादि । प्राप्तम्प जानाभायेन मयंजम्यानुपपत्तेरा मर्यानुभावी । अनुभवः प्राप्तिः । प्रात्मन्यय जिरोपो यदनेन रूपेण हेयः फेयलेन चौपादेयः शरीरादीनि तु हेयान्येय । अपवर्ग उपा. देय एति । स्य लाटी । । अविद्यमान पूर्व गरीर यस्य तपूर्व शरीर तविषेर्धात नाम्यति । प्रमेयतत्यमधिदुप प्रात्मनः । भविष्यमानमु तर शरीर यस्य तदनुत्तर शरीर सदपि निषिद्ध घेत्यनुरूपंणात् । ता टो। : पप तल ५ पु पाट। - ·२४ न्यायमाप्ये श्यते समाहिता भावयतिभावयनिर्विद्यते निर्विरणस्य वैराग्यं विरक्तस्यापवर्ग इति* जन्ममरणाप्रबन्धोच्छेदः सर्वदुःखप्रहाणमपवर्ग इति अत्यन्यदपि द्रव्य- गुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया: प्रमेयम् । तद्भेदेन धापरिसंख्येयम् । अस्य तु तत्त्वज्ञानादपवर्ग। मिथ्याचानात्संसार इत्यत एतदुपदिष्टं विशेषेणेति । तात्मा तावत्प्रत्यवतो न गृह्यते स किमानोपदेशमाादेव प्रति- पद्यते इति । नेत्युच्यते । अनुमानाच्च प्रतिपलव्य इति । कथम् । इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥ १० ॥ यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकात्सुखमात्मोपलब्धवान् तज्जातीयमेघाथ पश्यनुपादातुमिच्छति सेयमादा||तुमिच्छा एफस्यानेकामदगिनी दर्शनप्रतिम- न्धानावन्ती लिङ्गमात्मनः । नियतविषये हि बुद्धिभेदमा** न सम्भवति देहान्तरवदिति एवमेकस्यानेकार्थदर्शिनी दर्शनप्रतिसन्धानात दुखहेतो द्वेषः । यज्जातीयो ऽस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्लज्जातीयमर्थ पश्यनादातु प्रय- सते सो ऽयं प्रयन्त्र एकमनेकार्थदर्शिनं दर्शनप्रतिसन्धातारमन्तरेण न स्यात् । नियतविषये बुद्धिमाचे न सम्भवति देहान्तरदिति। यतेन दुःखहेतो प्रयो सूत्रे मुखानुतिर्न सदभायेनापि तु तस्य दु खस्दैन भावनायामभिरसिलवणराय सिद्धपति भाव । + अहमिति ज्ञानं गौराहाकारशरीरावभासं न शक्यं घटादियद्रागात्मनि प्रमाणयितुमिति भावः । परदेहधयात्माभिप्रायं वा । ता. टी । * अनुमाननायधारितस्पागमेन प्रतीतो सवादचाननागमे SATमापयशा नितंतदति मज्जातीयस्यति ध्याप्तिस्मृतिकथनं तज्जातीयं पश्यचिति पक्षधमाए. नयः । तस्मादा मुखहेतुरित्यनुमायादातुमिच्छति । सेमिझदृशी व्याप्तियह णतस्मरणपतधर्मतायहणानुमानेवानामेककर्टकल सूचर्यात । भेटे प्रतिमन्धा. नाभायेन तदनुपपत्तेः । यश्वासाको अनुभविता च स्मती धानुमाता पिता सवमात्मा । न च शरीरमेवं भवितुमर्हति । तस्य बाल्यकामारयोवनयाकमेल देनान्यत्वात् । नेन्द्रियमिन्द्रियान्तरएहोते इन्द्रियान्तरेण प्रतिसन्धानप्रसङ्गगत । नापि मनः । तस्य करणत्वेनैवानुमानात । ता टी । ॥ सेपमुपाटातुमिच्छा इति ५ पाट। प्रकशिनत पाठ, ** मात्रयहणेन च सन्तान सन्तानियतिरिक्तमपाकरोति । तदभ्युपगमे वा स एषात्मेति सिद्ध नः समीहितमिति । सा टो। भेदभाप्रेण सम्भप्ति सnिg. भाषा पाठ।

·श्र१ आ १स । १० । ११ प्रमेघविभाग: । व्याख्यातः । सुखदुःखस्मृत्या चाय तत्साधनमाददानः सुखमुपलभते दु.ख. मुपलभते सुखदु खे वेदयते पूधीक्त राव हेतुः । बुभुत्समानः पल्ययं विमृ. शति कि स्थिदिति विमृशश्च जानीते इदमिति । तदिद ज्ञान बुभुत्साविम- शीभ्यामभिन्नकर्तृक गृह्यमाणमात्मलिङ्ग पूर्वोक्त राव हेतुरिति । तत्र देहान्त- रवदिति विभज्यते। यथा ऽनात्मयादिनो देहान्तरेषु नियतविषया बुद्धिभेदा न प्रतिसन्धीयन्ते तथैकदेहविषया अपि न प्रतिसन्धीयेरन् अविशेषात् । सो ऽयमेकसत्त्वस्य समाचारः स्वयं दृष्टस्य स्मरणं नान्यदृष्टस्य नादृष्टस्येति । राव सलु नानासत्वाना समाचारो ऽन्यदृष्टमन्यो न स्मरतीति। तदेतदुभय- मशस्यमनात्मरादिना व्यवस्थापयितुमिति एवमुपपन्नमस्त्यात्मेति । तस्य भागाधिष्ठानम्। चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ।। १५ ।। कथ चेष्टाश्रयः । ईसित जिहासित या ऽर्थमधिकृत्येप्माजिहासाप्रयु- तस्य तदुपायानुष्ठानलक्षणा समीहा चेष्टा सा यच वर्तते तच्छरीरम् । कथ- मिन्द्रियाश्रयः । यस्यानुग्रहेणानुगृहीतानि उपघाते चाप हतानि स्वविषयेषु साध्यसाधुषु घर्तन्ते स सपामाश्रयः तच्छरीरम । कथमप्रियः । यस्मि. नादृष्टस्येति ५ । ४।३ नास्ति। अथ धा ऽन्ययेनान्यः पूनार्थी ऽभिधीयतइति । रूपरसस्पर्शप्रत्ययाः एकानेनिमित्तका. स्मृत्या मह प्रति प्रतिमन्धानात तसडेताना पट्टानामेक- स्मिन् नर्तकीभूतेपे युगपदनेकप्रत्ययवत् । यथा नानामर्नुकाणा समझेताना नाना भूता. प्रत्यया निमितस्य धपस्यैष त्यात प्रतीयन्ते तयेहापि नानाविषया निमित्त- म्यक्त्यात प्रतिमन्धास्पन्त यविमित्त स अात्मेति । अथ या गुणा इच्छादयः गुणाः परतन्त्रा भवन्तीति न्यायः । गुणत्व पारिशेप्यात । न सामान्यपिरोपसमयाया अनिल स्यात् । न द्रव्य कर्म या व्यापकद्रव्यममायात गन्ददित्यादिसामान्य तादृष्टमित्येतस्मितनुमान घ्यस्यतम् । एतेनानियस्थात पारतमिलादीना कार्यस्याच रूपादिधदित्युक्तम् । अयायद्यभारित्वेन शरीगुणत्वप्रतिषेधः सत्यतिधाज्जात्मगुणत्वमिति परिशपात मिटु पात्मेति । या था । मात्मनो दुःपनिदानानामिन्द्रियादीना सपा सातापारम्पर्यण या शरीरमाश्रित्य विद्वानयमित तदेयास्य दुःपमूलकारणमित्यनन्तर शरीर तत. यितु मर चेष्टत्यादि । हा दो । कार्पभूताना गादीना श्यायच्यापित्याकोपमनमोग्य निम्त्येनानामिवाटि- হিমাথায় গায়ে জমিয়াম নথিসাময়ির মানুষখোলে ★ + ४ ·न्यायभाये। नायतने* इन्द्रियार्थसन्निकोदुत्पन्नयोः मुखदुःखयोः प्रवर्तते स एषामाश्रयः प्रतिसंवेदनं तच्छरीरमिति । भोगसाधनानि पुनः । घ्राणरसनचतुस्त्वक्त्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ जिप्रत्यनेन घ्राणं गन्धं गृहातीति । रसयत्यनेनेति रसनं रस गृहातीति । चष्टे ऽनेनेति चतुः सूप पश्यतीति । त्वकस्थानमिन्द्रियं त्वक तदुपचारः स्थानादिति। शणात्यनेनेति श्रोत्रं शठं गृहातीति । एवं समाख्या- निर्वचनसामर्थ्याद्वोध्यं स्वविषयग्रहणलक्षणानीन्द्रियाणोति । भूतेभ्य इति प्रकृतीनामेषां सतां विषयनियमा नेकप्रकृतीनां सति च विषयनियमे स्ववि. पथग्रहणलक्षणत्वं भवतीति । कानि पुनरिन्द्रियकारणानि । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ संज्ञाशब्देः पृथगुपदेशो भूतानां विभक्तानां सुवचं कार्य भविष्यतीति । इमे तु खलु । इन्द्रियाणि तदुपघात धोपहन्यन्तदति शरीराश्रितानीत्युच्यन्नति यातिकम । एवमेयााप्रय. न्यमप्युपपाटनीयम । गन्धायुपलम्भनिमित्तकमुखाः शरीरे प्रति भावादति घाभावात् । अत्र चेष्टाया हिताहितमाप्तिपरिधारफनकस्य मूर्तान्तराप्रयोज्यत्यं च विशेषणं देयं न प दाम- यन्ये च नातिध्याप्तिरिति । ता. टी. प्रतश्च घेष्टादीनां व्यस्तानामेव सक्षमस्वमुपपद्यते । चेष्टायां विशेषणनिय केवनाया अतिध्यापकत्वादिन्द्रिपायावस्यकस्मिन्नेय लक्ष्य प्रवेशने ऽपि पदादाधिन्द्रिपगित्वेनातिथ्याप्तितादयस्य्यादाश्रयानवेशेपि पाटाघयताया एतादी प्रसिद्धत्येनातिप्रसनवारणास्पूधाक्तरीत्या घेष्टापयत्वादे. परिष्कारे ध्यस्तामामेय लक्षणत्योपपत्तः । * यस्मिनायतर्नेन्द्रिपार्थसमिकर्यादुत्पधपोरिति । पु. पाठः । + अत्र च कर्ण शकुलीसंयोगोपाधिना श्रोत्रस्य नभसः कथं चिढ़ेदं घितित्वा णेन पञ्च लसणामूत्राणि एकमूत्रत्येन पठितानि । भूतेभ्य र च गन्धादिण्णनियमप्रदर्श माय । घाणेन्द्रिय पार्थि ब्याटियु पञ्चमु मध्ये गन्धस्येथाभिध्यऽञ्जक्रत्याटियादिश्चानुमाना. कारः । तेन च सायाभिमतमाहकारिकत्वं निराहत भयति । इन्द्रियप्रतिवं तु भूत. लतणं घेदितामति । मा. टी.। स्यविषयलमणानीन्द्रियाणोति इति । पु. पाटः। नानाप्रकतीनाति ।।पु पाटः। कानि पुर्गिन्द्रयकारणानि पति प्रग्नम्योमर एघिध्यापस्ते जायायुगकामिति भसानोति भाव्यमय म सूत्रम । प्रमाणाटियनुफ्रान्त प्रमाणलक्षणविभागदिशेपलाम. पाणि प्रकीय प्रमेयानात्मशरीन्द्रियाचीटीनभिधाय मोदिष्टानामात्मशीन्द्रियाणां मक्षणे. भितिशम्पज्ञापनस्पेय क्रममावत्यादति से तात्पर्यटोकायां था पूर्वमूत्र मूत्रमिमित्य भिधानवदम्य मूत्रत्वेनाभिधानात् गन्धरसेत्याटेरेव यातिक सूचस्यानात । मुट्रिप्सपुम्सकानुमा 'राविधनाथपञ्चाननसतगीतममत्ररत्यनुसारेण च भूप्रत्येन मुद्रितसित धित मत्रमेघेत्यन्ये ।

·अ. १ प्रा. १ स. । १२-१५ अर्थादिनिरूपणम् । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणा स्तदाः ॥१४॥ पृथिव्यादीनां यथाविनियोगं गुणा इन्द्रियाणां यथाक्रममा विषयाइति। अचेतनस्य करणस्य बुद्धानं वृतिः चेतनस्याकर्तुरूपलब्धिरिति युक्ति- विरुद्धमर्थ प्रत्याचक्षाणक इवेदमाह । बुद्धिरूपलब्धि नमित्यनर्थान्तरम्। ॥ १५ ॥ नाचेतनस्य करणस्य बुद्धानं भवितुमर्हति । तद्धि चेतनं स्यात् एकश्चायं चेतना देहेन्द्रियसंघातव्यतिरिक्त इति । प्रमेयलक्षणार्थस्य वाक्यस्या- न्यायप्रकाशनमुपपत्तिसामादिति। स्मृत्यनुमानागमसंशयप्रतिभाम्बनजानोहाः सुखादिनत्यचमिच्छाद- यश्च मनसा लिङ्गानि । तेषु सत्स्वियमपि * - अत्र एघिल्यादयश्च गुणाति द्वन्द्वसमासः । तेन एथिय्यादीनामपि चतुरादीन्द्रिय विषयान्त्यरूपं तदर्थत्वं भरीत भति । षष्ठीतत्पुरुषाप्रपणे नु न मग त । विशेषणवेपथ्य च गन्धादीनामन्यगुणत्याभायन घ्यावयासम्भवात् । पृथिव्यादिग्रहणेन पृथिव्यप्तेजासि बा- झकरणयामाण्यपदिश्यन्ते । गुणयहणेन च सर्व आथितो गुण इति सख्यापरिमाण- श्यत्वमयोगविभागपरत्वापरत्ववेहवेगकर्मसामाविशेषा अनाभितश्च समवाय. स्तदुर्मवाद् गुण इति । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां पृथगभिधानमिन्द्रिविशेष- नियमनापनार्थम् । इन्द्रियाणि गन्धरसरूपस्पर्शशब्दपु तत्सामान्येषु नियतान्यन्य- प्रानियतानि । तत्र पृथिव्यप्तेजासि द्वीन्द्रिययामाणि शेषश्च गुणराशि: सला. गुणावे च सर्वन्द्रिययाझे समवायो ऽभावश्च । न्या. या । अत्र विशेपो रेखापर- सादिर्न स्वन्त्यस्तस्यातीन्द्रियत्वात् । ता. टोः । पर्यायशब्दाभिधानाद बुद्धिनिराकरणम् । याहुर्घटेजानं तिरा- स्मन उपलब्धितिरिति । निराकरणार्थ समानार्थी एते शब्दा ति दि. एत्तिः एयड् निराकृता भवति । का पुनरोपपत्तिर्भवति । प्रात्मोपलभते बुद्धिना- नीते इति युवाणस्तपारचलन्यं प्रतिपाते । उभयचेतन्ये च प्रत्ययययस्याऽनु- मानं स्यात् । यदि बुदिश्वेतना आत्मा च चेतनो न पुरमितानानात्मापल भेत । चेतनापतवानां घेतनान्तरस्यामतिपत्ते । अस्ति च प्रतिपत्तिस्तस्मादेक. वेतन पति । न्या. या । घेतनमात्रोपलभ्यानामित्यर्थः । न तावह युद्धरात्मच्छायाप- निरिन्दाधिय मार्तण्डसजासडान्तिः पारमार्यिकी । चितरपरिणामितया सक्रम. णायोगात् । तस्माह भ्रान्ति मा च न युद्धस्तम्या अचेतनत्याचाप्यात्मनस्तस्या. त्तिकस्यात् तयात्से या परिणामापत्तः । तस्माद् घुः स्थाभाषितं चैतन्यमास्ये सपा चोभयचेतन्ये दूषणमुक्तम् । ता. टी । प्रमेपगणपठिसाया पपि युरेपिपत्यप्रासावि विपित्यमुपपस्या सिमिायः ।

·न्यायभाये युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ अनिन्द्रियनिमिता स्मृत्यादय: करणान्तरनिमित्ता भवितुमर्हन्तीति । युगपच खलु घाणादीमा गन्धादीनां च सत्रिकर्पेषु सत्सु युगपनानानि नात्य- दान्ते (तेनानुमीयते अस्ति ततदिन्द्रियसयोगि सहकारि निमित्तान्तरम- व्यापि यस्यासन्निधेन।त्यद्यते ज्ञान सन्निधेश्चोत्पातइति)। मन.सयोगा- नपेक्षस्य हीन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपटुत्पोरन ज्ञानानीति । क्रमप्रापा तु प्रवृत्तिागबुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १७ ॥ मनो ऽव बुद्धिरित्यभिप्रेत बुध्यते ऽनेनेति बुद्धिः सेो ऽयमारम्भ. शरीरेण धाचा मनसा च पुण्यः पापश्च दविधः । तदेतत्कृतभाष्य द्विती- यमूपइति । प्रवर्तनालक्षणा दोषाः ॥ १८ ॥ प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुत्य शातार हि रागादयः प्रवर्तयन्ति पुण्ये पाये . पुगपज ज्ञानानुनितानगता मनोधर्मस्वात् बघ मनसो माषिकेत्याशा न्याया फारी थाति दर्शित । रूपादिज्ञानानि चतुरादिष्यतिरकेयाधिष्ठायकान्तरापेक्षाणि। अयुगपटुत्पत्त । तदाथा ऽनेकशिल्पपर्यघटातस्यानेक वास्यादि सनिधानेनापस्थित हस्ताधिष्ठायकापेत न युगपदनेकस्यादिक्रिया निर्यर्तयति तथा धतुदिन युग पदनेक ज्ञान करोति तस्मात्तदधिष्ठायकान्तरमपेततइति । इन्द्रियाणि या पती हत्य वक्तव्यम् । चतुरादीन्द्रियमात्मप्रवृत्तावधिष्ठापकान्तमपेतम् प्रयुगपत्मरते । बास्पादिवदिति । मन्वयमयेन्द्रियग्राधाणा नीलपीतादीना कुतो न घुगपज मानद्वय मन समिधामस्य तब मत्त्वात् । न च सन्धिभेदादेकदा विषयेन्द्रियमनिकर्षरुपकारणाभावेन निधी । चतु पुतगादिगतगुणाफिययोरेकदा मानद्वयापत्तेरवारणात । फमनलम भानछाया सहकारि समापिय सदभाया मानद्वय तत्सत्वे तु समूहालम्बनात्मकस्य कस्यैव ज्ञानम्योत्पत्तनम प तिर्शित चैत्र । मनमो सिद्धिपमहात् । युभुत्माभाधनय भिन्द्रियग्राह्याणामपि पुगपजशानद पापनायितुं शफास्यादिति चन्मयम् । करणत्यनत्र हेतुना युगपढनेक्रियाकामियाभाव मियापाढा युगपदने क्रियाकारित्वाभावस्य दृष्टस्यादिति । पात्मनोऽधिष्ठातत्य मि सम्म विभुममा मन्द्रियसम्यन्धस्य सर्वदा सत्त्वेन मन स्याकार विना अनुपपत्तिपरितारामम्भाप्ति धार्मिकम। + एतचिन्दमध्यस्थ ४ पु नास्ति। कान परित्राण परिचरण दामिति । यावा सत्यं हित प्रिय स्वाध्यायश्च । मनमा ठया पहा असा घेप्ति । पिपयेण पाणवविधय । न्या था । प्रनिनिसमाधर्मया महेनुस्वात्मवृत्तधनमा हेतुथमपचर्यताति भाय ।

·अ. १ आ. १ सू. १६-२० प्रेत्यभावफललक्षणम् । २९ वा यत्र मिथ्याज्ञान* तब रागद्वेषाविति । प्रत्यात्मवेदनीया) हीमे दोषा: कस्माल्लक्षणतो निर्देिश्यन्तइति । कमलक्षणाः खलु रक्तद्विष्टमूटा रक्तो हि तत्कर्म कुरुते येन कर्मणा सुख दुःख वा लभते तथा द्विष्टस्तथा मूढ इति रागद्वेपमाहा इत्युच्यमाने बहुनोक्त भवतीति । पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १६ ॥ उत्पन्नस्य क चित्सत्त्वनिकाये मृत्वा या पुनरुत्पत्तिः स प्रेत्यभावः उत्पन्नस्य सबद्धस्य । सम्बन्धस्तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाभि. । पुनरुत्यत्तिः पुनर्देहादिभिः सबन्धः । पुनरित्यभ्यासाभिधानं यत्र व चित्प्राणभृन्नि. काये वर्तमान: पूर्वीपातान्देहादीन् जहाति तत्प्रेति । यतन्यच वा देहादी- नन्यानुपादते तद्भवति । प्रेत्यभावो मृत्वा पुनर्जन्म । सो ऽयं जन्ममरणप्रबन्धा- भ्यासो ऽनादिरपवान्तः प्रेत्यभावो वेदितव्य इति । प्रवृत्तिदोपजनितो ऽर्थः फलम्॥ २०॥ सुखदुःखसवेदन फलम् । सुखविपाक कर्म दु खरिपाक च । तत्यु- न हेन्द्रियविषयबुद्धिषु सतीषु भरतीति सह देहादिभिः फलमभिप्रेतम् । तथा हि प्रवृत्तिदोपजनितो ऽर्थः फलमेतत्सर्वं भवति तदेतत्फलमुपातमुपात हेय * तच्च मिथ्यानामिति ३ पु पाट । । स्थशरीरादियानि प्रत्यक्षा परशरीरे तु प्रयत्या अनुमेया । प्रवर्तना च माहे. फार्थसमयायः । ताबाय रागादिवशः स्पन्दते यावदस्य मोही वर्ततइति । ताटी। * भजतरसि ५।४।३ पु पाठ । पुनर्यहण ससारानादित्वज्ञापनार्थम् । न्या या । दुखादीना मिध्याज्ञान पर्यम्सानायिकोदेम कार्यकारणभाप महारो खनादि । न हि शरीरसम्बन्धमन्तरेया दुष मम्भवति । न च शरीरसम्बन्धो धमाधमी पिना । न स धमाधमा रागद्वेषाएतेन च रागद्वपा पठान पिताय । न साजान शरी परिस्यति सत्रय सदुपपादन मचा मसार प्रियाम मित्य मनस उपभोगधित्यात्मन । संसारकारणीभूताजानं मनसा साधारणशारणस्याटात्म माध सजनित पापफलीपभास्यात् । पुनति २ पु पा । प्रतिजनित इति वक्तव्ये दोपयहणं न फेयतं प्रति प्रति दोषाणा हेतुभाषो ऽपि तु प्रतिकार्य मुखदुः अपि प्रतीतिदर्शनार्थम् । दोपसलिलाय. मिताया प्रत्यात्मभूमो धर्माधर्मधीजे मुग्ग्टु मनयता नान्यथा न धाम्सि मम्भयो न तत्र तुष्यति न च तद् द्वेष्टि तव तस्य मुग दु.प्रमिति । अपक्षण गोषमुप्यफलाघरोधापम् । ता टो ।

·३० न्यायभाये । त्यतं त्यक्तमुपादेयमिति (नास्य हानोपादानयानिष्ठा पर्यवसानं यास्ति स खल्वयं फलस्य हानोपाटानसोतसोझते लोक इति । अथेतदेय)। वाधनालक्षणं दुःख ॥ २१ ॥ वाधना पीडा ताप इति तया ऽनुविद्धमनुषकमचिनिभागेन वर्तमान दुःखयोगाद् दुःखमिति । सो ऽयं सर्व दुःखेनानुविद्धं || मिति पश्यन् दुःख निहामुर्जन्मनि दुःखदर्शी निर्विद्यते निर्विरण! विरज्यते विरक्तो विमु. च्यते । यच तु निष्ठा यत्र तु पर्यघसान सो ऽयम् । तदत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः ॥ २२ ॥ तेन दु.खेन जन्मनामा अत्यन्त *विमुक्तिरपवर्ग: कथमुपात्तस्य ज- न्मनो हानम् अन्यस्य चानुपादानम् । एतामवस्थामपर्यन्तामपधगं वेद. यन्ते ऽपवर्ग घिदः । सदभयमजरममृत्युपद ब्रह्म क्षेमप्राप्तिरिति । नित्य सुख- * () एतचिहूमध्यस्य पाठ' ४ । २ पुस्तकयोनास्ति । + निष्ठा समाप्तिः सा च प्रलये ऽप्यस्तीत्यत उक्त पर्यवसानमिति । अवसानमात्रमस्ति न पुन परितः पुनरपि सम्पादनयाभावादित्यर्थः । ता टी । + न खन्यमिति ।। पाठ । प्रतिशष्टसहित कृचित मूत्रपाट धार्तिके तात्पर्यटोकाया चेतिशटरहित एव दृश्यते। सतिशध्वस्यात्रानुपयोगाय्य । मुद्रितपुस्तके तु ममामूत्रे नियश । शरीरादेाधनानुपण गोण दुखत्य प्रतिकूनवदनीये भाधे त मुख्यम । शरीरे दुनिमित्तत्वादिन्द्रियविषयाट्रीना तत्साध मत्यात मुखे च दुप्याधिनाभावात् । न च मुष दुखाभाषमात्रमयति शहरम । प्रत्यक्षसिद्धम्य सम्यानपन्दयनीयस्यात् । प्रतिषिध्यदर्शनान । कश्चित्मवाचे प्रवर्तते कश्चिद दु खरिद्वारा र्धमेति । दुखेऽपि मुखाभायमानत्यस्यापि धातु शायन विनिगमनाघिरवादुभचिनेति खाध्यम ॥ अत्र कलिकाता मुद्रितपुस्तके विड़ यहन्तमितीति पाट'। आदित्यनन्तर गैाणमुख्यभेदभिव दु ख परामृति । मुख्यमेव दु.पमिति भ्रमो मा भूदित्यत उक्त जन्मनेति । अनेन जायमाना दुखशब्देन सर्व शरीरादय उच्यन्ते इत्युक्त भवति । ता टी । * अत्यन्सयक्ष्य प्रलयावस्थानिवृत्यर्थम । । अधिशून्याम् । # अभयमिति पुन संसारभयाभावमाह । अभय वे प्रोत्यसयदभयश्रुते । ये तुप्रीघ नामरूपप्रपञ्चात्मना परिणमतइत्याहुस्तान प्रत्याह । अजामिति । सर्धात्मना परिणामे सघात्मना ब्रह्मणो ऽन्यथात्वाद्विनाशप्रसङ्गः । एकदेशपरिणाम सावयवत्वेन घटादिवनित्यत्यासः । वैनाशिकाः माहुः प्रदीपस्येव निर्माण मातस्तस्य चेतस इति । तान्प्रत्याह । अमृत्युपर्दामति । ता टो।

·३१ अ. १ आ. १ सू. २१ । २२ अपवर्गलक्षणम् । मात्मनो महत्त्ववन्माक्षे व्यज्यते तेनाभिव्यक्तोनात्यन्तं विमुक्त:* मुखी भव- नीति के चिन्मन्यन्ते।तेपा प्रमाणाभावादनुपपत्तिः । न प्रत्यक्ष नानुमान नागमो या विद्यते नित्यं सुखमात्मनो महत्त्ववन्मोते ऽभिव्यज्यतइति । नित्यस्याभिव्यक्तिः संवेदनं तस्य हेतुवचनम्। नित्यस्याभि- व्यक्तिः संवेदनम् ज्ञानमिति तस्य हेतुर्वाच्यो यतस्तदुत्पद्यतइति । सुखवन्नित्यमिति चेत् संसारस्थस्य मुक्तनाविशेपः । यथा मुक्तः मुखेन तत्संवेदनेन च सन्नित्येनोपपन्नास्तथा ससारस्थो ऽपि प्रसज्यत. इति उभयस्य नित्यत्वात् । थभ्यनुज्ञानेच धर्माधर्मफलेन साहचर्य योगपद्यं गृह्येत । यदिदमुत्पनिस्थानेषु धर्माधर्मफल सुख दुःखं वा सवेद्यते पर्यायेण तस्य ध नित्य स्वसंवेदनस्य च सहभाषो योगपद्यं गृह्येत न मुखाभावो नान. भिव्यक्तिरस्सि उभयस्य नित्यत्वात् । अनित्यत्वे हेतुवचनम् । अथ मोक्षे नित्यस्य मुखस्य सयेद- नमनित्यं यत उत्पद्यते स हेतुर्वाच्यः । आत्ममनःसंयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हेतुत्वम् । प्रात्ममनसंयोगों हेतुरिति चेद् एवमपि तस्य सहकारि निमित्तान्तर घधनीयमिति । धर्मस्य कारणवचनम् । यदि धर्मो निमित्तान्तरं तस्य हेतुर्याच्या यत उत्पातइति** * वियुक्त इति 101 पाट। + पियानोपपत्र रतिपट. नित्यस यंदनस्त ५।४।२।पाट । नाभिक्तिरम्तीसि । पाठ । मुषम्य तद्विषयज्ञानम् च नित्यत्ये ममादियायामपि मासायिषणमा । स्टा पोमु धमाधमांभ्या अनितपो मुखदुषणापयिमाने पि नित्य मुखाय RAHIARL मर्य दासनत्येन योगपामा। पनिाय सुचनामिप्ति ५। 11 पार। ." संमारायस्यापा सायदयमाममनासयोगो धर्म निमितमपेठमाण: मुप. जानमार्णत् । यदि तु मुत्पशम्याया तदनल एय मुपजान करोति हन्त कपा- दिजाप्यन्द्रियाण्यपि नापतेतति भायः । ता दो।

·न्यायभाये। योगसमाधिजस्य कार्यायसायविरोधात्मलये संवेदन- निवृत्तिः । यदि योगसमाधिना धौ हेतुस्तस्य कार्यावसायविरोधात्म- लये सवेदनमत्यन्तं निवर्तयति। असंवेदने चाविद्यमानेनाविशेपः । यदि धर्मक्षयात्संवेदनोप. रमो नित्यं सुख न संवेद्यतइति । कि विद्यमानं न संवेद्यते ऽथाविद्यमा- नमिति नानुमानं विशिष्टे इस्तीति । अपक्षयश्च धर्मस्य निरनुमानमुत्पत्तिधर्मकत्वात् । योगसमाधिनो धर्मो न दीयतइति नास्त्यनुमानमुत्यतिधर्मकमनियमिति । विपर्ययस्य त्वनुमानं यस्य तु संवेदनोपरमो नास्ति तेन संवेदनहेतुर्नित्य इत्यनुमेयम् । नित्ये च मुक्तसंसारस्थयारविशेष इत्युक्तम् । यथा मुक्तस्य नित्यं सुखं तत्सवेदनहेतुश्च संवेदनम्य तूपरमो नास्ति कारणस्य नित्य- त्यात् तथा समारस्थस्यापीति । एव च सति धर्माधर्मफलेन मुखदुःखस. वेदनेन साहचर्य गृह्येतेति । शरीरादिसम्बन्धः प्रतियन्धहेतुरिति चेद् न शरीरादी- नामुपभोगार्थत्वाद् विपर्ययस्य चाननुमानात्। स्यान्मत संसाराष- म्थस्य शरीरादिसबन्धो नित्यमुखसवेदनहेतोः प्रतिबन्धकस्तेनाविशेयो ना. म्तीति । एतच्चायुक्तम् । शरीरादय उपभोगार्थास्ते भोगप्रतिबन्ध करिष्यन्सी. त्यनुपपन्नम्|| । न घास्त्यनुमानमशरीरस्यात्मनो भोगः कश्चिदस्तीति । इटाधिगमार्थी प्रवृत्तिरिति चेद् न अनिट्रोपरमार्थ- त्वात् । इदमनुमानम् इष्टाधिगमार्थो मोक्षोपदेशः प्रवृतिश्च मुमुक्षणा नाभय- * प्रतये ति ५।४।२। पाठ । + योगसमाधिजस्य धर्मस्य कार्यत्वेन ममाप्ती नारी मति सज्जनिताया मवेदनाया कारखामाये कास्थित्यकारे ऽनुभवराधाद नित्तिरभाष प्राप्नोति । तथा च मेक्षिदाया सदा मुखानुभवाभ्युपगमो म सिध्यतीति भाय। निघतेननि ५१४।९पाट । पत्र नुण्ट कारणस्य नित्यत्याटित्यत्र कारणपद च प्रयोजकपरम् । नित्या' कार्यकारणभायामभन्नात् । प्रयोज्यश्योकभावस्य च धूमाभाववाभाययोरियाभ्युपगमसम्भधान। ॥ उपभोगार्थमेवारब्धाना शरीरादीनामुपभोगतिवन्धकस्यमुपपतिविमित्य । वायुपभोग प्रति शरीरादे प्रयोजकत्वस्य लोके दृष्टत्येन दृष्टानुमारित्याच कल्पनाया मुक्ताप शरीराटाहीकार केवल्य नपत्तिरनलीकारेच मुखानुभयानुप्पनियोगसमाधिनितभरीरस्य नित्य स्याभ्युपगमश्व यज्जन्य सदनिमित्यनुमाबिम्द इति भाय । पुण्याधिमाति पाठ । - ·अ १ श्रा१मू २२ अपवर्गलक्षणम् । ३३ मनर्थकमिति । एतच्चायुक्तम् अनिष्टोपरमार्थो मोवोपदेशः प्रवृत्तिश्च मुमुक्षणा- मिति । नेष्टमनिटेनाननुविद्धं सभवतीति इष्टमप्यनिष्ट सपद्यते अनिष्टहानाय घटमान इष्टमपि जहाति । विवेकहानस्याशश्चत्वादिति । हपातिकमश्च देहादिप तुल्यः। यथा दृष्टमनित्य सुखं परित्यज्य नित्यमुख कामयते एव देहेन्द्रियबुद्धीरनित्या दृष्टा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या देहेन्द्रियबुद्धयः कल्पयितव्या.* साधीयश्चैव मुक्तस्य चकात्स्य कल्पित वितीति । उपपत्तिविरुद्धमिति चेत् समानम् । देहादीना नित्यत्व प्र- माणविरुद्धं कल्पयितुमशक्यमिति समान मुखस्यापि नित्यत्व प्रमाविरुद्ध कल्पयितुमशश्यामति । आत्यन्तिके च संसारदुःखाभावे सुग्ववचनादागमे ऽपि सत्यविरोधः । यद्यपि कश्चिदागम: स्यात् मुक्तस्यात्यन्तिक सुख- मिति । सुखशब्द आत्यन्तिके दुखाभावे प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते दृष्टो हि दुःखादेरभावे सुखप्रयोगो बहुल लोकइति । नित्यसुखरागस्य प्रहाणे मोक्षाधिगमाभावो रागस्य बन्ध- नसमाज्ञानात् । यदाय मोक्षे नित्यं सुखमभिव्यज्यतइति नित्यमुखरा- गेण मोक्षाय घटमानो न मोक्षमधिगच्छेन्नाधिगन्तुमर्हतीति बन्धनसमाचा- तो हि राग: न ध बन्धने सत्यपि कश्चिन्मुक्त इति उपपद्यतइति । महीण**नित्यसुखरागस्याप्रतिकूलत्वम् । अथास्य नित्यमुख- राग. प्रहीयते तस्मिन्नहीणे नास्य नित्यसुपरागः प्रतिकूलो भवतिको योर * कल्पितध्या इति ५।४। पाठ । प्रागपि सधिशेप इति । दुग्राभाये इति ५१४।३।३ पट । सुखसध्दप्रयोग इति ५।४।२ । ३ पाठ । ॥ ध्यरादा नियते मुखी सपत्ती निर्मात प्रसिद्रो हि साफानुभव इतिभाय । नित्यमुख रागान्मुमणा सत्र प्रगती रागस्यानित्या त्यभावेन मोक्षानुपतिश्ये ज्याद। पत्र मोक्षाय घटमान इत्यनन्ता भटित्यध्यात्य वाक्य समापनीयं न मादगिको दिति सत्र दृष्या सम्यत्र विवरसम्येति योध्यम । . प्रहातार। ++ प्रधानामुख पात । । यपि द्वेषात् प्ररतते दुख हास्यामीति तथा ऽपि न मुच्येत यस्य यन्धनसमाजानादिति रागद्वेषी हि बन्धनमिति । नाप्रतिकुलस्यात् । अप्रतिमूत दुबहान भगत न पुनरय दुप द्वेष्टि अद्विपरवाय प्रवर्तमानो ऽप्रतिकन दुग पानमधिगति । न्याया। ५ ·न्यायभाये मुक्तस्य नित्यं सुखं भवति अथापि न भवति नास्योभयो: पक्षयोमोवाधिगमे। विकल्पराइति । स्थानयत * राव सहि संशयस्य लक्षणं वाच्यमिति तदुध्यते । समानानेकधीपपत्तेविप्रतियत्तरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्य- वस्थातश्च विशेपाती विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ समानधर्मोपपत्तर्विशेषापेक्षो विमर्शः संशय इति । स्थाणुपुरुपयो: समानं धर्ममारोहपरिणाही पश्यन्पर्वदृष्टं च तयोर्विरोपं बुभुत्समानः कि स्विदित्यन्यतरं नावधारयति सदनरधारण चान संशयः समान्मनयोर्धर्म- मुपलभे विशेषमन्यतरस्य नोपलभइत्येषा धुद्धिरपेक्षा संशयस्य प्रवर्तिका घर्तते तेन विशेषापेक्षो विमर्श: सशयः । अनेकधोपपत्तरिति समानजाती- यमसमानजातीय धानेकं तस्मनेकस्य धर्मोपपतर्विशेषस्योभयया दृप्रत्वात समानजातीयेभ्यो ऽसमानजातीयेभ्यश्चार्या विशिष्यन्ते गन्धयत्यापृथि. प्रमेयानन्तरमुद्दिष्टस्य प्रमेयलतणानन्तरं स्यान क्रमी लतणस्य यस्येत्यर्थः । सा टी क्रममासस्येति यावत् । + अन च विमर्श, सशय इति सशयसामान्यलक्षणम्। तत्र संशय इति लक्ष्य निर्देश विमर्श इति लतणपदम् । एकस्मिन् धर्मिणि विरोधिमानाबमा विमर्शः। ममानेत्यादीनि तु त्रीणि मिशेपलक्षणानि । तेषु विमर्शः सराय इत्यनुवर्तनीयम् । अत्र विशिष्टो ऽयमा विमर्शः । विशिष्टसरायो लत्यपदम् । समानधर्मापपत्ताने फधमापपर्यिप्रतिपत्तरिति श्रीणि प्रत्येक शेषैः परुपेतानि लतणानीति । एतेन ये पञ्चविध सरायमाचक्षते ते निराकृताः । ता टी. । अयं भाष । समानधापपत्ते पलबध्यनुपलबध्यव्यवस्थाती विशेशापेक्षी विमर्भ समय इत्य लक्षणम् । अत्रापाटमा पाटाने ठा मिति विशेनिश्चये सत्यपि पुरुपगतसमानधर्मस्य महन्यादेपलब्धिास्तीति समय स्यात् । पर उपलबध्यनुपनयध्यशस्थिरिति वक्तव्यम् । एकतरधर्मप्रचारकनिश्चय त्यभाये धर्मान्तराभावप्रकारकनिश्चपदेयभावे व सतीति सस्थार्थ । ततश्च सत्यप्रकारकनिमययता पुम्यम्वाभावप्रकारकनिश्चयताश्चाभायो यक्षित । प्रकृते च स नास्तीति न मशय । साथ are अनुगतधर्मज्ञानाभावेऽपि विनिश्चय त्यभावमात्रेण संशय' स्यादत प्राटापटम् । पथमिकया गच्छचारोरिणादयन्तं पदार्थमात्र पायन पक्ष ति निनाय ने गज इति निग्चायक व देतुमनुपन्नभमानो ऽपि अनुपादित्सिते जिवाहिते चौदासीने वस्तुनि न दिग्धे अभुत्साविरक्षात् । शुभुत्ममानस्तु मदिाधे तत्र घुभुत्साभाचे पि संशया मा भूदिति विशेयापेध पति मिशनीयम् । विशेष घनत्ममानस्येति सभ्यार्थ । तदेवं पद मिनित मक्ष भवति । वमनेकधापनप्रितिपश्चति लक्षणद्वयपि उपलबध्यनुपलबध्यव्यवस्थासति विशेषापे रति च पददर्य निवेशनाय सत्सार्थयर च पूर्वपद धाध्यम । । गन्धवलादिति एमयस्य प्रत्युवाचरणम् । अस्ति धेयायुदाहरणम । शर्छ सनासम्य न सामान्य येवसमवायाभायेभ्यो भवेन भाते विभागशत्वं द्रध्ये यदातिरिक्त गुणे कर्मणि माष्टमुपलभ्यमा व्यस्यादियिनिग्मायकत्यभावेन संशायकं भवतीति भाय । मनु 2 ·अ. १ श्रा १ स २३ । २४ संशयलक्षणम् । व्यबादिभ्यो विशिष्यते गुणकर्मभ्यश्च । अस्ति च शब्दे विभागजत्वं विशे- प: । तस्मिन्दव्य गुणः कर्म वेति सदेहः । विशेषस्योभयथा दृष्यत्वात् । कि द्रव्यस्य सतो गुणकर्मभ्यो विशेष आहेो स्विद् गुणस्य सत इति अथ क- मयासत इति। विशेषापेक्षा अन्यतमस्य व्यवस्थापकं धर्म नापलभइति धुद्धिरिति । विप्रतिपत्तेरिति व्याहतमेकार्थदर्शनं विप्रतिपत्तिः व्याघातो वि. रोधी सहभाव इति । अस्त्यात्मेत्येकं दर्शनं नास्त्यात्मेत्यपरम् । नच सदावासदायो सहेकच संभवतः । न घान्यतरसाधको हेतुस्पलभ्यते । तत्र तत्त्वानवधारण संशय इति । उपलब्ध्यव्यवस्थातः खल्वपि* सन्चोदकमुपल- भ्यते तडागादिषु मरीचिषु चाविद्यमानमुदकमिति अतः क्वचिदुपलभ्यमाने तत्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलव्थे कि सदुपलभ्यते ऽथासदिति सगयो भरति । अनुपलब्ध्यव्यवस्थास. सच्च नोपलभ्यते मूलकीलकोदकादि अस- चानुत्पन्न निरुद्ध पा तत: (क चिदनुपलभ्यमाने सशय. कि सनोपलभ्यते उतासन्निति सगयो भवति । विशेषापेक्षा पूर्ववत् पूर्व समानो ऽनेकरच धो चेयस्थ) उपलग्थ्यनुपलब्धी पुनातृगते सत्तावता विशेषेण पुनर्वचनम् । समानधर्माधिगमात्समानधर्मोपपत्तेर्विशेपस्मृत्यपेक्षो विमर्श इति । स्थानवता लक्षणमिति समानम् । यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ।। विभागे गुणे विभागजत्य दृष्ट शब्दे प्रतीपमान गुणस्य निश्चापयिति । यदी गुण विभागज स्वाद्विभागयदिति । मत्रम् । यिभागजायभागानहीफारात । विभागविभागासमयाधिकारणक त्यस्य शब्द मारएन गय देतुत्याश्च । प्रत्र च समानधर्मपिलव्य सपकारात्ये दृराठारोप शिलादयद्वस्तुदशनमुद्राहरणम् । सब प्रागारणा नरसाधारणा भायमानी मंशयातू । भनेकोपलश्यन्तु यद धिभाजत्यमुपनभ्यमान मायक रणमित्युदाहरणम् । स हि विभा मात्य द्रव्याटिरपै नात्येय गवादन्या दृष्टम । लता ममानत्याभायात्र पूर्वेण गतार्यता । अनेकधमापनयोरित्ययासाधारणधमापनयरित्या । अनेकस्माद्विपको धमाकधर्म पति सम्या । साधारणधर्मस्यामाधारणाधर्मस्य पा मधमायाभिवारस्य जान मायकारणम् । यी माणाव्यभिवारस्य ५ सस्प जानं निर्णय हेतु । ममानधनापपरित्यनेन रिधीयमानयभिचार उपविग्यसे विभाजयादित्यनेन प्रतिषियमानभवार इत्यतापता पधभधान एवं घेर्द उपजामाने मंशपकारमा निर्गतात्तन्तु यतिगता संसपकारयमिति पयामेंट । एतस्मये धाति पग्विाम्। उपमध्यययस्याण अनुमन्याशयस्यापा-य एपक उगपकारस्य दाति हुणि RE तप कमर प्रवन व पूर्वमुतम् । "पितमध्यस्थ पाटनास्ति। - * ·যায়মা यमर्थ मानव्य हातव्य था ऽध्यवसाय तदामिहानोपायमनुतिष्ठति प्रयोजन तद्वेदितव्यम् । प्रवृत्तिहेतुत्वादिममर्थमाप्म्यामि हास्यामि बेति व्यवसायो ऽर्थस्याधिकारः एव व्यवसीयमानो ऽयो ऽधिनियतइति । लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५॥ लोकसाम्य मनतीता लोरिका नेसर्गिक पेनयिक बुट्टातिशय- मप्रातद्विपरीताः परीक्षकास्तःण प्रमाणेरय परीक्षितुमर्हन्तीति । यथा यमर्थ लोकिका बुध्यन्ते तथा परीक्षका अपि सो ऽर्थो दृष्टान्त । दृष्टान्तविरो- धेन हि प्रतिपक्षा. प्रतिपेद्धव्या भवन्तीति दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षा स्थापनीया भगन्तीति । अवयवेषु चोदाहरणाय कल्पतइति । अथ सिद्धान्त ' इदमित्यभूत चेत्यभ्यनुच्चायमानमर्थजात सिद्ध सिद्धस्य सस्थिति ** सिद्धान्त सस्थितिरित्यम्भावव्यवस्था धर्मनियम । म सल्वयम् । तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ * अनार्यशब्दो गोणमुख्यफलावरोधार्थ । तत्र मुख्य मुखटु समाप्तिपरि हारी । गौण तु तत्साधनम । ता टी । + लौकिकामा परीक्षकाणा चंति एथक कोटी । तेनालाकिकस्याकायादेरपि दृष्टान्तत्य हिचिरिति घाध्यम लासामान्यमिति ५।४।२ ३ पाठ । घुतिशयम प्राप्तस्यादिति । पु । ॥ मो ऽय दृष्टान्त मारूप्यव्युत्पत्त्या धा स्यादसिद्ध साधनार्धा धा । यदि ताघर सारूप्यध्युत्पत्त्यर्यस्तदा नोपमानादिव्यते । अथासिद्धसाधनाची नो दाहरणाद् भिते । ययुपमान प्रमाणे ऽन्तभाय्य अयोदाहरणमवयव पूति न पृथग दृष्टान्तो ऽस्तीति । इद तूत्तरमप्रतिप्तमाधेयमिति पश्याम । कस्मात । त्रय स्याप्यपरिज्ञानात । सारूप्पय्युत्पत्यये तावदुपमान न भवतीति र्णितम । दृष्टा न्त सारूप्यप्युत्पत्त्यर्थ असिसाधनार्थी ति दृष्टान्तो न भवति । तदुदाह रय धर्णयन्तो यस्याम दसि । न्या वा । न खल्वसिद्ध साध्येन साधनस्याधि नाभायो दृष्टान्तेन साधतहत्यर्थ । सा टी । अन भाष्यकार सिद्धान्नसामान्यलक्षणमूत्रमठित्वे तात्पर्य ध्याचष्टं भय सिमास इत्यादिनति तात्पपटीकाया दृश्यत सन सामान्यलक्षणसूत किमप्यासीवादास्ये न कायपलभ्यते * सामान्योपक्रमस्याभ्युपगमस्य प्रमाणतो विशेषपर्यन्तता परिसमाप्ति स्थितिरित्यर्थे । ता टो । - ति माध्यम।

·३० प्र १ पा १ म २५-२८ । सिद्धान्तलक्षणविभागो। तन्त्रार्थ मस्थितिः तन्त्रसस्थिति: तन्त्र*मितरतरामिसबद्धस्यार्थस- मूहस्योपदेशः शास्त्रम् । अधिकरणानुपाथिी सस्थितिरधिकरणसस्थितिः अभ्युपगमसस्थितिरनवधारितार्थपरिग्रहः तद्विशेषपरीक्षणायाभ्युपगमसिद्धा- न्तः । तन्तभेदातु खलु स चतुर्विध.। सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थि- त्यर्थान्तरभावात् ।। २७ ॥ सताश्चतस्रः सस्थितयो ऽथान्तरभूता: । तासाम् । सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रे ऽधिकृतो ऽर्थः सर्वतन्त्र सिद्धान्तः ॥२८॥ यया घाणादीनीन्द्रियाणि गन्धादय इन्द्रियार्थाः पृथिव्यादीनि भूता नि प्रमाणेरर्थस्य ग्रहणमिति । • तन्त्रपणेन च सर्वतन्त्रप्रतितन्त्रयोरुपादानमुभयोरपि तन्त्रत्वात् । सा टो। + अनुप्रतार्थ यितिरिति ५।२।४ पाठ । + कि पुनरिद मूत्र लक्षणार्यमाहो विभागामिति । कि चातः । यदि लत. णार्थ तन्त्राधिकरणयहण न कर्तव्यम् एतावदस्त्वभ्युपगमव्ययस्या सिद्धान्त इति । प्रय विभागार्थ मर्थतन्त्रप्रतितन्यहण कर्तव्य प्रतिज्ञादिवत् । लतणार्थ च मूत्रान्तर यक्तभ्यम् । मर्थतन्त्रप्रतितन्त्राभ्युपगमसस्थित्यान्तरभावादिति मूत्रस्पान्यो ऽर्थी वक्तव्यः । अथेद विभागार्थ तथापि पूर्वसूत्र परित्यज्यताम् । अथ विभकाना पुर्यि- भाग. । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रतिरिति ध्याहन्येता विभागश्च नियमार्थ । विभकाना विभागः किमर्थ । यदि नियमा: । प्राटोन भूत्रेण तत्याच प्रयो. जनमस्तीति । तस्मात्पर्यमुत्तर या मूत्रमनामिति । नानाम् । प्रामस्य लत- गायत्यादुत्तरस्य विभागार्थत्वादिति । विभागश्च नियमार्थ इत्युक्तम् । एतेनाने फधा भिवम्य मिदान्तस्य चतुर्धा सयह रति नियम दर्शयति । प्रयास मूत्र फयं ततणामिति । तन्त्राधिकरणानामानामभ्युपगम इति भूधार्यः । सन्त मधिकरण पामर्याना भयति ते तन्त्राधिकरणा' । तपामभ्युपगमस्यितिरित्य भाषणयस्या धर्मनियम: सिद्धान्तो भयतीति । फिमुक्त भवति । यो पनि भूजितमसम्पायुपगमो न सिद्धान्त इति । या था । यद्यपि प्राणादिपु भौतिकत्यादयो विपतिपतपस्सयापोन्द्रिपत्ये नाम्नि विपतिपतिरिति मा टो।न दृष्टान्तार सयंतामिहान्तो भियते न चापि वितिपरिहायोति । भियतन्याह । दृष्टान्तो हि यादितियादिभ्याय . - ·न्यायभाष्य समान तन्त्रासिद्धः परतन्त्रासिद्धः प्रतित- न्त्रसिद्धान्तः ॥२६॥ यथा नासत आत्मलाभः न सत आत्महानं निरतिशयाश्चेतना: देहेन्द्रियमनासु विषयेषु। ततत्कारणे च विशेष इति साख्याना पुरुषकमादि. निमित्तो भूतसर्ग कर्महेतवा दोषा' प्रवृत्तिश्च स्वगुणविशिष्टाश्चेतना. अस दुत्पदाते उत्पन्न निरुध्यतइति योगानाम् । यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सो ऽधिक- रणसिद्धान्तः ॥ ३०॥ यस्यार्थस्य सिद्धा वन्ये ऽथी अनुपज्यन्ते न तेविना से ऽर्थ सि- ध्यति ते ऽधा यदधिष्ठानमः सेो ऽधिकरणसिद्धान्त' । यथा देहेन्द्रियव्यक्ति- रिक्तो ज्ञाता दर्शनम्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिभिः । अचानुपङ्गियो ऽयी इन्द्रि- यनानात्व नियतविपयायीन्द्रियाणि म्यविषययहलिङ्गानि ज्ञातु नसाध नानि गन्धादिगुणयतिरिक्त द्रव्य गुणाधिकरणमनियसविषयाश्चेतना इति पूर्वार्थसिद्धावते ऽथी: सिध्यन्ति न तेविना सो ऽर्थः सभवतीति । निश्चितो न पुनरेव सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । अनुमानागमयोराश्रयो दृष्टान्तो नैव सर्थतन्त्रसिद्धान्त इति । न्या छ । * समान शब्द एकपर्याय । निरतिशया अपरिणामिनो न केन चिद्धर्म- गोपजनापायधर्मणा युज्यन्ते । प्राप्तेषु च तत्कारणेषु महदहङ्कारपञ्चतन्मात्र भूतमूतोपु विशेषो ऽतिशय इत्यर्थ । सा टो। + मन स्वधिपध्यिति । पु पाठ । + पुरुनिमित्तभूतसर्ग दर्शत ३ पु पाठ। यस्यार्थस्य साध्यम्य हेता सिद्धापिति विषयप्तप्तमी । न निमित्तस- प्तमी । द्वयोमीयमानयोनिमित्सनैमित्तिमभावायोगात् । तेन यस्मिचर्य जायमाने तदनुङ्गियो ऽस्तदन्तायेण गम्यन्ते सो ऽर्थः सानाधिक्रियमाणस्तदनुाणा चाधारस्तदाश्रयत्वात् । तत्सिद्ध सपतो या भवतु हेतु अनेन रूपेणाधिकरण सिद्धान्तः । पतस्ताद्विवादाध्यासितमुपलश्चिमत्कारणमुत्पत्तिमायाद्वस्वदिति । अत्र हि यियादिगतेनोत्पत्तिमत्त्येनोपलब्धिमत्यर्वशत्य तद्वत साध्यमान म्वति द्वान्तर्गतानुपादिसर्यजत्वायुपेतमेव सिध्यति । नान्यहोपलभिमत्यर्यकत्वस्य सिद्धरिति । भाष्ये हेतुप्रतिसन्धान सिध्या स्यानुपान्तरान्यिन सिध्यतीत्यु. दाहृतम् । ता टो।

·अ. भा. १ मू.२-३२ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम् अवयवविभागश्च । ३६ अपरीक्षिता भ्युपगमात्तद्विशेषपरीक्षणम- भ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१ ॥ यच किं चिदर्थजातमपरीवितमभ्युपगम्यते अस्तु द्रव्यं शब्दः स सु नित्यो ऽथानित्य इति द्रव्यस्य सतो निन्यता ऽनित्यता वा तद्विशेषः परीक्ष्यते सो ऽभ्युपगमसिद्धान्तः स्वबुद्धतिशयचिख्यापयिषया परबुद्दा- घज्ञानाचा प्रवर्ततइति । अथावयवाः । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणापनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥ दशावयवानेके नैयायिका वाक्ये संचक्षते जिज्ञासा संशयः शक्यप्रा- पिः प्रयोजनं सरायव्युदास इति । ते कस्मानोच्यन्त इति । ताप्रतीयमाने ऽथै प्रत्ययार्थस्य प्रगतिका जिज्ञासा अप्रतीयमानमर्थ कस्मान्जिज्ञासते तं तत्त्वता वातं हास्यामि वोपादास्ये उपेक्षिप्ये वेति ता एता हानोपादानापे- क्षायुयस्तत्त्वज्ञानस्यार्थस्तदर्थमयं जिज्ञासते सा खल्वियमसाधनमस्येति जिज्ञामाधिष्ठानं सगयश्च व्याहतधौपसंघातात व ज्ञाने प्रत्यासनः व्याहत. योहि धर्मयोरन्यतरतत्त्वं भवितुमर्हतीति । स पृथगुपदिष्टो ऽप्यसाधनमर्थ. अपरीक्षितो ऽसत्रित । न्या या । मूत्रितस्य प्र येण परीक्षासम्बन्धात् । मनसा हीन्द्रियत्वेनामूत्रितस्यापोन्द्रियत्वाभ्युपगमो यतः प्रमाणाधिकरणस्तस्मा- दयमभ्युपगमसिद्धान्त इति । मूत्र त्वधं योजनीयम् । अमंत्रिताभ्युपगमा सौर्य- तद्विशेषपरीक्षणं भवति तस्माद्विशेषपरीक्षणाञ् ज्ञायते ऽसूत्रितमभ्युपगत मूत्र कारण सो ऽयमभ्युपगमसिद्धान्त इति । ता टी । भाष्ये त्यन्यथा प्याख्यातम् । + परषुलायज्ञानाति ३ पु पाठ। दशावयवा इति के विधायिका: । त्रयो ऽवयवा दति मीमांसका । निराकरणायं मूत्रम् । परमतिपादका ये धाक्ये मध्येतरतरमायतेनार्थनार्थ- धन्तो वाक्यातामुपयान्ति ते ऽवयवाः । वाश्याहुन्यमवयवार्यः । वाक्याहत्य- मवयवत्वम् । किं पुनर्वाश्यम । यस्य प्रतिज्ञादिभिरुपस्कृतस्य विशेषात्यापनमर्यः तद्वाक्यम् । वाग्मा सहत्यैते निष्पादयन्तीत्यययया इत्युध्यन्ते । न पुर्जिता. मादयः परप्रतिपादका इत्यता न वाश्ययावयवा इति । निश्वितत्वाल । निश्चतश्च सार्धायता भवति न तस्य जिजामासंशयास्त । प्रयोजनपि साध- नादेश गम्यते शक्यप्राप्तिश्चेति । न झरापमप्रयोजनं वा कश्चित्साधयति । तस्मात प्रयोजनराश्यप्राप्ती अपि न वाश्यावया । न्या. था। धमापत घातलसनाने इति । पु. पाटः । सघातात तत्त्वज्ञान इति ४१५पा। .

·४० न्यायभाये स्येति । प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमार्थानि सा शक्यप्रापिर्न साधकस्य वाश्यस्य भागेन युज्यते प्रतिज्ञादिवदिति । प्रयोजन तत्वावधारणमर्यपाध- कस्य वाश्यस्य फलं नेकदेश इति । संगयव्युदासः प्रतिपक्षोपवर्णनं तत्प्रति. पेधे तत्वाभ्यनुज्ञानार्थ न त्वयं (*साधकवाक्येकदेश इति प्रकरणे तु जिला सादयः समी अवधारणीयार्थोपकारात तत्वसाधकभावातु प्रतिवादयः) साधकवाक्यस्य भागा एकदेशा अवयवा इति । तेषां तु यथाविभक्तानाम् । साध्यनिर्दशः प्रतिज्ञा ॥ ३३ ॥ प्रज्ञापनीयेन धर्मेण धर्मिणो विशिष्टस्य परिग्रहवचनं प्रतिचा प्रति. चा साध्यनिर्देशः अनित्यः शब्द इति । उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ * { ) सचिहातितः गठः ४।३ नास्ति । + प्रकरणमेते तथोपकुर्वन्तीति । न हि जिज्ञासादीनन्तरेण प्रश्रयस्या- त्यानमस्तीति प्रकरणोत्यापझा नावयवा जिज्ञासादय इति । परप्रतिपादकत्या. तु प्रतिज्ञादीनामधिकार इति तउपदिश्यन्ते । अवयवमपि घायं तथा न भवति तथोपनयनिगमनयोरर्थान्तरमा धर्णयन्तो पत्यामः । न्या. या । * परिगृह्यते ऽनेनेति परियहः स च वचनं चेति परिवहवचनम् । सा. टी.। सिपावितस्यार्यस्य वचनमित्यर्थः । ६ श्रुत्याभ्यामुभयलतणसूचनात्मत्रम् । अत्र हेतुरिति लत्यनिर्देशः म च विभागाद्देशे धाक्याययय इति वचनरूपः । तम्य मामान्यलतणं माध्यसाधनं साध्यते ऽनेनेति ध्युत्पत्त्या यदापि पारागेापवं शतकस्यादिकमर्थमाह तथापि तस्य वचनात्मकहेतुसामानाधिकरण्यानुपपतर्विपयि कृतकवादित्यादिकं घधन मुपलतति । यदि तु वचनं हेतुरित्युच्यते तत्साध्येन समभिध्याहृतं प्रतिज्ञा स्यात् । अथ वचनमित्येतावदुध्येत तदा अतिव्याप्तिः । उपचारे तु न चित्म. सहः । उपनयादपि माधनं न पराइतथा गम्यते । किं तु मातिपदिकाप्रधान- तया स्वनिष्ठमिति न तत्रापि प्रसङ्गः । रेत्याभामाश्च न मानमिति माधन: पदेनैध निराकृताः । न्यायवाश्याय वत्वेन च नान्यशब्दे प्रमहः । इदं धार्थ नातं तु विशेषलवणं हेतुरिति पदापि सामान्यपदं तथापि प्रकरणादन्यय्यन्वय- यतिकिहेतुविशेषपरं द्रष्टव्यम् । तेन हेतुरिति लनिर्देशः परिशिष्ट तुलन- याम् । साधर्म्यपदय्याश्यानं मामान्यादिति । साध्यसाधनपदध्याप्यानं माध्यस्य धर्मस्येति । साध्यस्येति धर्मिमारे दिमा भूदत उक्त धर्मस्येति । धर्मसहिराम्य धर्मिण रत्यर्थः । तदेष म्फुटयति प्रतिमन्धाति । उदाहरणमाधण्यात साध्यस्ये.

·* अ. १ आ. १सू । ३३-३६ हेतुलक्षणम् । ४१ उदाहरणेन सामान्यात्साध्यस्य धर्मस्य* साधनं प्रज्ञापन हेतु: साध्ये प्रतिसथाय धर्ममुदाहरणे च प्रतिसंधाय तस्य साधनतावचनं हेतुः उत्पत्तिधर्मकत्वादिति । उत्पनिधर्मकमनित्यं दृष्टमिति । किमेतावद्वेतुलक्षणमिति । नेत्युच्यते कि तर्हि । तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ उदाहरणवेधाच्च साध्यसाधन हेतुः । कथम् अनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मक नित्य यथा आत्मादिद्व्यमिति । साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्ग ॥ ३६ ॥ माधो माधय समानधर्मता साध्यसाधर्म्या* *त्कारणानद्धर्मभावी दृष्टान्त इति । तस्य धर्मस्तद्धर्मः । तस्य साध्यस्य । साध्य च द्विविध धर्मिवि- शिष्टो पा धर्मः शब्दस्यानित्यत्व धर्मविशिष्टा वा धर्मा अनित्यः शब्द इति। इहोतर तग्रहणेन गृह्यतइति कस्मात्पृथग्धर्मवचनात् । तस्य धर्मस्तव मस्तस्य भावस्तीर्मभाव' स यस्मिन् दृष्टान्त वर्तते स दृष्टान्तः साध्यसा- त्यनेनान्वयपतधर्मत्वे अन्वयव्यतिरकपतधर्मत्वानि च दर्शितानि । माध्यसाध- नमित्यत्र च साध्यहणेनाबाधितविषयत्वासत्प्रतिपतितत्वे तद्विपरीतस्य साधनानहत्वात् । ता टो। धर्मस्येतिनास्ति। 1 प्रतिज्ञानमिति ४ प्रज्ञा मति २।५ पाद । + प्रतिसधीयेति ४।२१३ यु पाठ । अत्र यदि वैधादित्युच्यते ततः सकलसदिमत्यदार्थपतीकरण. नावत्व यदि विधायन साध्यते तदाऽस्ति पतवैधर्म्यमिति हेतु. स्यादित्यत उदाहरणेन वैधमिति । विपणेत्यर्थः । ता टी । । अत्रेदमुदाय परतोटाक्षणा मामान दुनिया नेद निराला जोशहरीरम प्राणादिमत्यासदादिति धातिक उदाहरणान्ता दनम् । अन्ययुद्धाचरणं च पूर्ण मूत्रेकालात रेक्युटाहरण चाति लगय च प्रदर्शितम । साधन धर्मिणा शदन साधम्य दृष्टान्तस्य स्याल्यादे छतरुत्व हेतु: भदनित्ययेन साध्य शद्धे दृष्टान्त च स्याल्यादी ममानम् । तस्मात्कारणाम योजकात्तद्धर्मभागी तस्यैव माध्यम्य शब्दस्य धर्म. धर्मान्तर येन विशिष्ट शब्द: मिपाणिपितो ऽनित्यत्येन तदनित्यावं तहम, स एव भावसमभाव सेो ऽस्या- म्तीति तदर्मभाधी म्याल्यादिरनित्यत्वधर्मवानिति यावत् । तेन तादृशा दृष्टा• न्तेन उपतित सहिएय यचनमुदाहरणमिति । लाटो । "माध्यन साधम्यान समानधर्मत्यादिति ५।४।२।३ पाट। it समय माध एति ५।४।२।३ पाट । ६ ·४० न्यायभाय्ये स्येति । प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमानि सा शस्यानिन साधकस्य धान्यस्य भागेन युज्यते प्रतिज्ञादिवदिति । प्रयोजनं तत्वावधारणमर्थमाध. फस्य धास्यस्य फलं नैकदेश इति । संरायव्युदासः प्रतिपक्षोपवर्णनं तत्पति. पंधे तत्वाभ्यनुज्ञानाय न त्वयं (*साधकयाश्येकदेश इति प्रकरणे तु जिज्ञा. सादयः समी अवधारणीयापिकारात तत्त्वसाधकभावातु प्रतिज्ञादयः) साधकवाश्यस्य भागा सकदेश अवयवा इति । तेषां तु यथायिभक्तानाम् । साध्यनिर्दशः प्रतिज्ञा ॥ ३३ ॥ प्रतापनीयेन धर्मेण धर्मिणो विशिष्टस्य परियहरवनं प्रतिचा प्रति. ज्ञा साध्यनिर्देश: अनित्यः शब्द इति । उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ *() एतच्चिालितः पाठः ४ । ३ नास्ति । + प्रकरणमेने तथोपर्यन्तीति । न हि जिज्ञासादीनन्तरेण प्रकरणस्या- त्यानमस्तीति प्रकरणात्यापमा नावयवा जिज्ञासादय इति । परतिपादकत्या. तु प्रतिज्ञाटीनामधिकार इति तउपदिश्यन्ते । अवयवमपि वाक्यं तथा न भति तथोपनयनिगमनयारोन्तरभा बर्णयन्ता अत्यामः । न्या. या । * परिय हाते ऽनेनेति परियहः स च वचनं चेति परिग्रहवचनम् । ता• टी । सिपापितस्यार्यस्य पवनमित्यर्थः । श्रुत्याभ्यामुभयलतणमुचनात्सूत्रम् । अत्र हेतुरिति लत्यनिर्देशः म च विभागाशे वाचावयव दति पचनरूपः । तस्य मामान्यलक्षणं साध्यसाधनं साध्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या यमपि पारा_पवं कृतकत्यादिकमर्थमाह तथापि तम्य धचनात्मकहेतुमामानाधिकरण्यानुपपर्वियि कृतयत्यादित्यादिकं धचन मुपलतति । यदि तु यचनं हेतुरित्युच्यते तत्साध्येन समभिध्याहृतं प्रतिज्ञा स्यात् । अथ पचनमित्येतावदुच्यत तदा अतिव्याप्तिः । उपचारे तु न चित्म. महः । उपनयादपि माधनं न परागृतथा गम्यते । किंतु प्रातिपदिकार्यप्रधान तया स्थनिष्ठमिति न तत्रापि प्रसङ्ग । रेत्याभामाश्च न मानमिति साधन पदेनैध निराशता: । न्यायवाझ्यावत्येन च नान्यशचे प्रसङ्गः । इदं चाय नातं तु विशेषलतणं हेतुरिति यद्यपि सामान्यपदं तथापि प्रकरणादन्यव्यन्वय- व्यतिरेमिहेतुविशेषपरं द्रष्टव्यम् । तेन हेतुरिति लयनिर्देश: परिशिष्ट तुलत- सम् । साधर्यपदध्यात्मानं सामान्यादिति । साध्यसाधनपदघ्याप्यानं सायम्य धर्मस्येति । माध्यस्येति र्धाममात्रे धुद्धिमा भूदत उक्तं धर्मस्येति । धर्मसहितम्य धर्मिण रत्यर्थः । तदेय म्फुटपति प्रतिमन्धाति । उदाहरणमाधम्यात मावस्ये.

·४२ । अ. १ आ. १ स. । ३३-३६ हेतुलक्षणम् । उदाहरणेन सामान्यात्साध्यस्य धर्मस्य* साधनं प्रज्ञापन/ हेतुः साध्ये प्रतिसंधाय धर्ममुदाहरणे च प्रतिसंधाय तस्य साधनतावचनं हेतु: उत्पत्तिधर्मकत्वादिति । उत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टमिति । किमेतावद्धतुलक्षणमिति । नेत्युच्यते किं तर्हि । तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ उदाहरणवैधाच्च माध्यसाधनं हेतु: । कथम् अनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मक नित्य यथा आत्मादिद्रव्यमिति । साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्ग ।। ३६ ।। साध्ये साधर्म्य समानधर्मता साध्यसाधा* *त्कारणातद्धर्मभावी दृष्टान्त इति । तस्य धर्मस्तद्धर्मः । तस्य साध्यस्य । साध्यं च द्विविध धर्मिवि- शिष्ठो धा धर्मः शब्दस्यानित्यत्वं धर्मविशिष्ठो वा धर्मी अनित्यः शब्द इति । दहोत्तर तद्ग्रहणेन गृह्यतइति कस्मात्पृथग्धर्मवचनात् । तस्य धर्मस्तद्ध- मस्तस्य। भावस्तद्धर्मभावः स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्तते स दृष्टान्तः साध्यसा- त्यनेनान्वयपक्षधर्मत्वे अन्वयातरेकपतधर्मत्वानि च दर्शितानि । सायसाध. नमित्यत्र च साध्ययहणेनाबाधितविषयत्वासमतिपतितत्त्वे तद्विपरीतस्य साधनानहत्वात् । ता. टी । * धर्मस्येति ४ नास्ति । + प्रतिज्ञानमिति ४ प्रज्ञानमिति २।५ पाठ । + प्रतिमधीति ४ । २३ पु पाठ । अत्र यदि वैधादित्युच्यते ततः सकलकैसरादिमत्पदार्थपतीकरणे- नावत्व यदि विषाणेन साध्यते तदा ऽस्ति पतवैधय॑मिति हेतुः स्यादित्यत उदाहरणेन वैधमिति । विपत्तेणेत्यर्थः । ता दी। ॥ अत्रेदमुदाहणे पूर्याक्तोटाहरणाई लक्षणयाभायेन दूषयित्या नेदं निरात्मक नीयच्छरीरम प्राणादिमत्त्य प्रसार्टिति बार्तिके उदाहरणान्तर दत्तम् । अन्यप्युदाहरण च पूर्वमन्त्रे घालति रेश्मुटावरण चाति ननण्य छ प्रर्शितम । साध्येन धर्मिणा शब्दन माधय दृष्टान्तस्य स्याल्यादे इतकस्व हेतु: तदनित्यत्येन साध्ये शब्द दृष्टान्ते च स्याल्यादौ समानम् । तस्मात्कारणात्म- योजकातदुर्मभावी तस्यैव साध्यस्य शब्दस्य धर्म. धर्मान्तर येन विशिष्टः शब्दः मिपापिपितो ऽनित्यत्वेन तदनित्यत्वं तदुर्म:म एव भावस्तदुर्मभावः सो ऽस्या- स्तीति तदुर्मभाधी स्याल्यादिरनित्यत्वधर्मवानिति यावत् । तेन तादृशा दृष्टा- न्तेन उपलतित तद्विषय वचनमुदाहरणमिति । ता टी । " माध्यन साधयात् समानधर्मत्यादिति ।४।२।३ पाठ.। 11 सद्धर्मभ्य माय इति ५।४।। पाट ।

·४२ न्यायभाध्ये धातद्धर्मभायी भवति स चोदाहरणमिप्यते* तप यदुत्पद्यते तदुत्पत्ति- धर्मकम् । तच्च भूत्वा न भवति आत्मानं जहाति निरुध्यतइत्यनित्यम् । एवमुत्पतिधर्मकत्वं साधनमनित्यत्वं साध्यं सो ऽयमेझम्मिन्दयोधर्मयोः साध्यसाधनभावः साधायवस्थित उपलभ्यते तं दृष्टान्ते उपलभमानः शब्दे ऽप्यनुमिनोति शब्दो ऽप्युत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्याल्यादिवदित्यु- दाहियते तेन धर्मयोः साध्यसाधनभाव इत्युदाहरणम् । तद्विपर्ययादा विपरीतम् ॥ ३० ॥ दृष्टान्त उदाहरणमिति प्रकृतं साध्यवेधादतद्धर्ममायी दृष्टान्त उदाहरणमिति । नित्यः शब्द उत्पतिधर्मकत्यात अनुत्पत्तिधर्मकं नित्य. मात्मादि सो ऽयमात्मादिदृष्टान्तः साध्यवेधादनुत्यत्तिधर्मकत्वादसटुर्मभा- वी यो ऽसौ साध्यस्य धी नित्यत्वं स तस्मिन्न भवतीति । अधात्मादा दृष्टान्ते उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यत्वं न भवतीति उपलभमानः अत्र साध्यसाधर्यग्रहणेन साधनविकलमनुदाहरणं भवतीत्युकं भवति । यथा नित्यः शब्दो मूर्तत्वात्परमाणुर्वादति । तदुर्मभायीत्यनेन च माध्यधिक परास्तम् । यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात धर्मदिति । एतेनोभविकलपि परास्त यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तस्वाद घटदिति । पञ्चम्युपादानेन च यज वचने माध्यसाधर्म्यप्रयुक्तं तद्धर्मभायित्व प्रदर्यते तदेवोदाहरयों नान्यदिति दर्शितं भवति । प्रयानरत्व च माध्यसाधम्र्यस्य हेता स्वाभाविकः सम्बन्धी व्यायस्य. मिति यावत । प्रयोज्यत्वं च साध्यधर्मस्य ध्यापकत्वमेव । तेनाप्रदर्शितान्यय- विपरीतमर्शितान्वयपोग्नुदाहरणत्यमुक्तं भवति । तदाया अनित्यः शब्द उत्पत्तिमत्त्या घटदिति । यो यो नित्यः स स उत्पत्तिमान यथा घट इति । समाप्यानिर्यचनसामयात्सामान्यलक्षणमनेन मूचितमित्यारययता भाष्यस्ता समापयानिक्तिः एता उदाहियते ऽनेनेति । सा. टी.। ' सात्मकतया मायेन नीयन रीरेण घेधाद घटादेष्टान्तम्य मात्म- पत्यसाधयेविरहादिति यायत् । तस्य माध्यस्य जीपच्दरीरस्य धर्मः प्राणादि- मत्वं तद्धर्मः स एष भायम्सद्धर्मभाव: मोऽस्याम्तीति तदुर्मभावी न ढर्मभाधी अतद्धर्मभायी प्राणादिरहिता घटादिरिति यायत । एतदुक्त भवति । यत्र घटाटेर साध्धाभावप्रयुक्तसाधनधाभावः स घटादियधम्पदृष्टान्तः तद्विषयः शब्द उदाहरणमिति । सूत्रस्यश्च बारादः समुच्चये घेदितव्यः । ध्यतिरेकशिपयवा- द्वैधम्यादाहरणस्येति । माटोः । नवं भाग्योदाहरणमन्ययतिरेकिग्रत पूणेव गतामप्ति मत्या फेयलयतिरेको पुस्तदुदाहरणं चास्य भूत्रस्यति वार्तिकम् । + धिटासति प पाट। - ·अ. १ आ. १ सू. ३० । ३८ उदाहरणलक्षणम् । शब्दे विपर्ययमनुमिनोति उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यः शब्द इति । सा- धोक्तस्य हेतोः साध्यसाधातटुर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । वैधा- क्तमय हेतोः साध्यवेधयादतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । पूर्वस्मिन् दृष्टान्त यो तो धा साध्यसाधनभूती पश्यति साध्ये ऽपि तयोः साध्य- साधनभावमनुमिनोति उत्तरस्मिन् दृष्टान्ते ययोधर्मयारकस्याभावादितरस्या- भावं पश्यति तयेरेकस्याभावादितरस्याभावं साध्ये ऽनुमिनोतीति तदेतद्धे- त्वाभासेषु न संभवतीत्यहेतयो हेत्वाभासाः । तदिदं हेतूदाहरणयोः सामर्थ्य परममम दुःखबाधं पगिडतरूपवेदनीयमिति । उदाहरणायेतस्तयेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥ उदाहरणापेक्षः उदाहरणतन्त: उदाहरणवशः । वशः सामर्थ्यम् । सा- ध्यसाधर्म्ययुक्त उदाहरणे स्थाल्यादि द्रव्यमुत्पत्तिधर्मक्रमनित्यं दृष्टं तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंहियते साध्यवे. धम्र्ययुक्त पुनस्दाहरणे आत्मादि द्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न च तथा शब्द इति अनुत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारप्रतिषेधेनोत्पत्निधर्मकत्वमुप- संहियते । तदिदमुपसंहारद्वैतमुदाहरणद्वेताद्धवति। उपसंहियते ऽनेनेति ची- पसंहारो वेदितव्य इति । विविधस्य पुनर्हेतादिविधस्य चोदाहरणस्योपसंहार- द्वेत च समानम् । * साध्ययेधादेस्तद्भायी दृष्टान्त इति ३ पु पाठः। + धर्मीति । पाठः। + पगितरूपमेदनीय प्रशासपण्डितवेदनीयमत्यर्थः । ता. टो। ननु हेतोरुपसंहार उपनयो न साध्यस्य तथा चानुपपवः माध्यस्योपसार रत्यत उक्तं माध्यस्य शब्दस्पोत्पतिधर्मकत्वमिति । उदाहरणमिव्याप्तिहेतु. मतया साध्यमुपहियते न स्वरूपेगोत्यर्थः । अत्राप्युदाहरणाप्त उपसंहार उपनय रति सामान्यलतपं तया न तयेति च सामान्यलतणापते विशेषलतणे रति पाध्यम् । ता. टी.। समिति ५ पाठ ·४४ न्यायभाप्ये *हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३ ॥ साधयक्ति वा वेधोक्त वा यथोदाहरणमुपसंहियते तस्माटुत्पत्ति- धर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम् । निगम्यन्ते अनेनेति प्रतिज्ञा हेतूदाहरणोपनया एकति निगमनं निगम्यन्ते समर्थ्यन्ते संबध्यन्ते । तर साधयक्ति तावद्धेतो वाक्यमनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा । उत्पत्तिधर्मकन्या- दिति हेतुः । उत्पत्तिधर्मक स्थान्यादि द्रव्यमनित्यमित्युदाहरणम् । तथा चोत्पत्तिधर्मकः शब्द इत्युपनयः । तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम् । वेधोक्त ऽपि अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् अनुत्पतिः धर्मकमात्मादि द्रव्यं नित्यं दृष्टं न च तथा ऽनुत्पत्तिधर्मकः शब्दः तस्मा दुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति । अवयवसमुदाये च पाक्ये संभूयेतरे-. तराभिसंबन्धात्प्रमाणान्यर्थं साधयन्तीति । संभषस्तावच्छब्दविषया प्रतिज्ञा प्राप्नोपदेशस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रतिबंधानादनृपेश्च स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः अनु- मानं हेतुः उदाहरणे सादृश्यप्रतिपत्ते. तिच्चोदाहरणं भाप्ये व्याख्यातम् । प्रत्यक्षविषयमुदाहरणं दृष्टेनादृष्टसिद्धेः । उपमानमुपनयः तथेत्युपसंहारात न च तथेति चापमानधर्मप्रतिषेधे॥ विपरीतधोपसंहारसिद्धः। सर्वेपामेझार्थप्रति. पत्ता सामर्थ्य प्रदर्शनं निगमनमिति । इतरेतराभिसंबन्धोग ऽप्यसत्यां प्रतिज्ञा- यामनाया हेत्वादयो न प्रवर्तेरन् । असति हेतो कस्य साधनभावः प्रद- श्येत । उदाहरणे साध्ये च कस्योपसंहार: स्यात्कस्य चापदेशाप्रतिज्ञाया: पुनर्वचनं निगमनं स्यादिति । असत्युदाहरणे केन साधम्यं वैधयं या साध्य. साधनमुपादीयेत कस्य या साधर्म्यवशाटुपसंहारः प्रवर्तेत । उपनयं चान्तरेण साध्ये ऽनुपसहूतः साधको धर्मो नार्थ साधयेत् निगमनाभावे** नानभिव्यक्त- सबन्धाना प्रतिज्ञादीनामेकार्थेन प्रवर्तनं तधेति प्रतिपादन कस्यति । * सामोपदेशादिति ४ पाठः। + यदापि च मिनिर्देशो निगमनं साध्यनिर्देशश्च प्रतिजा तथापि यम्पेय प्रतिज्ञाया साध्यत्वमासीत्तस्यैव निगमने सिद्धत्वमित्यवस्यावन्तमेकमाश्रित्य समा. नविषयतया निगमन प्रतिजेत्युपचर्यते तथा च पुनर्वचनमुपपमिति । ध्याति- प्रदर्शनविपयो दृष्टान्तः दृष्टव्याप्तिमस्य हेतोः साध्यमिण्युपतहार उपनयः । समुदाति ४ । २१३ पाठ। ई मश्यति ।। २१३ पाटः। न लति चौपमानतिपेधे रति ३ पु पाट। tो एकान प्रतीघेतार्थप्रतिपादनत्यमिति पति पु पाद । सा.टा.. + सबन्ध इति ५ पाठ। निगमनाभाये चति ५।४।३ाठ।

·- अ. १ आ. १ मा । ३६ । ४० अवयवप्रयोजनम् । अथावयवार्थः । साध्यस्य धर्मस्य धर्मिणा संबन्धोपादानं प्रतिज्ञार्थः । उदाहरणेन समानस्य विपरीतस्य वा साध्यस्य धर्मस्य साधाभावववनं हेत्वर्थः । धर्मयाः साध्य साधनभावप्रदर्शनमेकोदाहरणार्थः । साधनभूतस्य धर्मस्य साध्येन धर्मेण सामानाधिकरण्योपपादनमुपनयार्थः । उदाहरणस्थयो- ईमयाः साध्यसाधनभावोपपत्ता साध्ये विपरीतप्रसङ्गप्रतिपेधार्थ * निगम- नम् । न चेतस्यां हेतूदाहरणपरिशुद्धो सत्यां साधयंवैधाभ्यां प्रत्यध- स्थानस्य विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वं प्रक्रमते । अव्यवस्थाप्य खलु धर्मयो: साध्यसाधनभावमुदाहरणे जातिवादी प्रत्यवतियते । व्यवस्थिते तु धर्मयोः साध्यसाधनभावे दृष्टान्तस्यै गृह्यमाणे साधनभूतस्य धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानं न साधर्म्य मावस्य न वैधय॑मावस्य वेति । 'प्रत ऊध्ये तको लक्षणीयस्तर्की इति । अथेदमुच्यते । अविज्ञाततत्त्वे ऽथै कारणोपपत्तित- स्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः॥ ॥ ४॥ * साधने प्रतिपने घा साध्यविपरीतप्रसङ्गः स्यादिति मायं प्रतिज्ञाविषय- स्यार्यस्यारोपप्रमाणामलाधपोपपत्तो सत्यां प्रतिज्ञयार्थस्य सिद्धतया पुनर्वचनैन निगमनेन प्रतिबध्यते । न च प्रतिज्ञावचनादेव तसिद्ध तम्य सायपरत्वात । न.चान्यपरादप्यावेपासिदिः । हेत्वादिप्रयोगवैपर्यप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञात एय सापात् । तस्मादूपढयप्रतिपादनार्य निगमनम् । एतेन निगम प्रतिज्ञायाः समानाभिधेयत्वपि प्रतिज्ञात्वेन प्रत्युक्तम् । प्रतिज्ञायाः साध्यपरत्वात निगमनस्य घ विपरीतशङ्कानिन्तिपरत्वादिति । ता. टी.। + चेति । पाटा। : अत्र भाष्यकारणकस्मिवन्यपतिभिए। धीतायीतयारपे उदाहते इति कदा चिद धान्तिः स्यादेकोदाहरणतया 8 अपि वास्ये परस्परापते पति तविरारणावतारपरमत अयमिति । ता. टो। प्रयपनिमाणातर फ्रमाया । कारणासपनिम्नस्य सत्यज्ञानामिति ४ पाटः। । याहम्त दस्यतारादुनाते दि या तत्त्वज्ञानामहस्तकं इत्येतायन्मानं पतो पिताततत्ये ऽपि पदोहः पूर्णनुभयपरिळेदात्मा जायते पुनस्तत्त्यज्ञानाये मोपित: स्पास्मादविजातयात पक्रयमित्यर्थः । यद्यपि कारणोपपत्तित रत्यतम्मादप्ययायो गम्मतपय तयापि कारणोपपत्रेयरूपत्वं नाविनाaara यहणमन्नारेण भवति । तया हि । अधिगतपरिबैदामा प्यूर: कारण पोपपत्या मम्भयेन नापते । फारणामम्भये कार्यस्यासम्भगान न समाविताततत्य इति ·न्यायमाप्ये अविज्ञायमानतत्त्वेऽर्थे जिज्ञासा तावन्जायते जानीयेम मिति । अथ जिचासितस्य वस्तुनो व्याहतो धर्मों विभागेन विमृषति, किं स्थिदित्येव- माहा स्यिन्नेदमिति। विमृश्यमानयोर्धमयारेकं कारणोपपत्त्या ऽनुजानाति सम्भवत्यस्मिन् कारणं प्रमाण हेतुरिति । कारणोपपत्त्या स्यादेवमेतनेतरदि- ति|| तत्र निदर्शनं यो ऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यमर्थ जानीत तं च भोग जानी. येति जिज्ञासा । स किमुत्यतिधर्मको अनुत्पत्तिधर्मक इति विमर्थः । विमृश्य- माने ऽविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे यस्य धर्मस्याभ्यनुज्ञाकारणमुपपद्यते तमनुजानाति । यद्यपमनुत्यतिधर्मकः ततः तस्य* कृतस्य कर्मण: फनमनुभवति ज्ञाता दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरमुतरं पूर्वस्या पूर्वस्य कारणमुतरो- त्तरापाये तदनन्तराभाधादपवर्ग इति स्यातां संसारापर्व। उत्पत्तिधर्मके ज्ञा- तरि पुनर्न स्याताम् । उत्पन्नः खलु ज्ञाता देहेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संबध्य- तइति नास्येदं स्वकृतस्य कर्मणः फलमुत्पन्नश्च भूत्वा न भवतीति तस्या- विद्यमानस्य निरुद्धस्य वा स्वकृतकर्मणः फलोपभोगा नास्ति तदेवमेक- स्यानेकशरीरयोगः शरीरवियोगश्चिात्यन्तं न स्यादिति यच कारणमनुष. ततो व्यवच्छेदः । तथा च सति प्रमाणमपि तः स्यादत उक्त कारणापत्तित इति । उक्त सति प्रयोजनानुसरणं न लिह लाघवादरः सूत्रकारस्येति मन्तव्यम् । *शानीये मममिति ५ पाठः। + यद्यपि मंशयस्य पश्चादेव जिज्ञासा भवति तथापि जिज्ञासायाः पश्चा- दपि संशयो भवति स चात्र विचितः। तर्कप्रवृत्त्यत्वात्तण हि प्रसङ्गापरनाम्या द्वयोः पतयोरकतर्रानिधेनैकतरः प्रमाविषयतया उभ्यनुज्ञातव्य इति विषयमत्या- सत्या तर्कपत्ति प्रत्यङ्गता संशयस्येति । सा. टी.। 1 नेवमिति ५। २ पाठः। 5 कारणोपपत्तिः कारणम् । अनुजापा प्राभार एवमेतधेसरदिति । एतदुक्तं भवति । यस्मिन्विषये प्रमाणं प्रवर्तितुमुशतं तद्विपर्ययाशङ्कायां न तत्मवर्तते यावनिष्टापत्त्या विपर्ययादा नापनीयते । तदपनय एव च स्वविषये प्रमाण सम्भव इति चोपपत्तिरित्यास्यायते । तया प्रमाणस्पोपपत्त्या इतिकर्तध्यतया प्रमायस्पाभ्यनुज्ञातस्य विशोधित विषये प्रमाणममत्यहं प्रवर्तते । न घोसिरे- वास्तु निश्चयहेतुः तं प्रमाणेनेति धक्तव्यम् । उपपत्तः स्वतन्नाया पाश्रयासिद्ध तया स्वतो निश्चयायोगात् । सा. टी.। || प्राती स्विमिति । पु. पाठः। सत्यता मानीपेममिति ।।२पाठः। ft पूर्वस्यत्येक्रमेघ ४ । २ पुम्सकये। * शरीवियोगाप्ति ४।२।३ नास्ति । सा. टी. । ततः स्थासस्यति ५।४।पाठः।

·१ आ ५ सः । ४१ तर्कलक्षणम् । पद्यमानं पश्यति तच्चानुजानाति सेो ऽयमेवलक्षण जहस्तर्क इत्युच्यते । कथ पुनरय तत्वज्ञानार्थी न तत्त्वज्ञानमेवेति । अनवधारणात् अनुजानात्ययमे- कतर धर्म कारणोपपत्त्या न* त्ववधारयति न व्यवस्यति न निश्चिनाति एवमेवेदमिति । कथ तत्वज्ञानार्थ इति तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्षणानुय हो- शावितात्प्रसन्नादिनन्तर प्रमाणमामातत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइत्येव तत्त्वज्ञानार्थ इति । सो ऽय तर्कः प्रमाणानि प्रतिसदधानः प्रमाणाम्यनुज्ञानात् प्रमाणस. हितो वादे प्रदिष्ट इति । अविज्ञाततत्वमनुजानाति यथा सो ऽर्थो भवति तस्य यथा भाजस्तित्वमविपर्ययो याथातथ्यम् । एतस्मिश्च तर्कविषये । विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ४१ ।। स्थापना साधन प्रतिषेध उपालम्भ: । तो साधनोपालम्मा पक्षप्रति- पक्षानयोग व्यतिपक्तायनुबन्धन प्रवर्तमानो पक्षप्रतिपक्षावित्युच्यते । तयोर- न्यतरस्य निवृति: एकतरस्याघस्थानमवश्य **भावि तस्याधिस्थापन तस्या. वधारय निर्णय: । नेद पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्यायधारण सभवतीति #एको हि प्रतिज्ञात मयं त हेतुत स्थापयति प्रतिषिद्ध चोद्धरतीति। द्वितीयस्य द्विती येन स्थापनाहेतुः प्रतिषिध्यते तस्येव प्रतिषेधहेतुश्चोध्रियते स निधर्तते । • एकसरकारणोपपति पु पाट । + लक्षणादृयादित ५।४।२ पाट । भयसात सिन्सितात । प्रसादयाधितादित्यम् । प्रमाणसामादित्यनेन सर्कस्य स्वातन्त्र्यमपाकरोति । सा टी। ६ अपिचासतोचति यथा सायाभयप्तीति अधिनातसत्त्ये पयासी भवतीति ४ ट। || सस्य तथा भाय इति ३ पु पाट । लिपटोशेन प्रएन उपासम्म प्रसिपलाशय उध्यते । * एफस्मिन यन्तुनि यिन्यधर्मद्वयासम्भादिति भाय । 11 पस्पायस्थानमिसि ५.४।पाठ *यका दिलिप सायन्न मेट परतिपक्षाभ्यामापधाए सम्भासीस्पस्यापपर दनम् । यादी प्रतिज्ञातमय हेतुत. स्यापति द्वितीयाय प्रतियादिन. प्रतिपिट्ट भतिषेध बागम्य हेतो पणमिति यावत् । राति दूपयाभासीकरोति । द्वितीयेन तु प्रतिपादिना बायुक्तस्य रेतो. स्थापनहेतुत्य प्रतिषियते । तस्येय पादिनः पतिशायदपणप्रतिषेधहेतुश्च प्रतिशादिनयोधिपते । म यादिना या प्रतिवादिनी या हेतुरचोपालम्भरत निधर्तते । समिविरते पायतिष्ठते रमन्ते. नानियो न द्वाभ्या तम्मादयुत पतिपताभ्यामिति । न ताय मगधिपये निर्णय वादितियादिनी सातपोनिश्चितपेखि प्ररने । सा हो। प्तिधाममिति ५ पार।

·४८ न्यायभाये तस्य निवृत्तो यो ऽवतिष्ठते तेनार्यानधारण निर्णय: 1 उभाभ्यामेयाथीवधा रणमित्याह । कया युक्त्या एकस्य सभवो द्वितीयस्यामभवः । तातो सभवास भयो विमर्श सह निवर्तयत. उभयसभवे । उभयासमवे त्वनिवृत्ती विमर्श इति । विमृश्यति विमर्श कृत्वा । सो ऽय विमर्श पक्षप्रतिपक्षापद्योत्या न्याय प्रयतंयतीत्युपादीयतइति । एतच्च विरुद्धयारकर्मिस्थयोोद्धव्यम् । यत्र तु धर्मिहामान्यगतो विरुद्धो धो हेतुत. सभवतः तत्र समुच्चयः हेतुतो ऽर्थस्य तथाभावोपपते । यथा क्रियावद द्रव्यमिति लक्षणवचने यस्य द्रव्यस्य क्रियायोगी हेतुत सभवति तत् क्रियावत् यस्य न सभवति तद क्रियमिति । एकर्मिस्थयोश्च विरुद्धयोद्धमयोरयुगपद्भाविना: कालविकल्प यथा नदेव द्रव्य क्रियायुक्त क्रियायत् अनुत्पन्नापरतक्रिय पुनरक्रियमिति। न चाय निर्णये नियमः विमृश्येच पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारण निर्णय इति । कि हत्विन्द्रियार्थसन्नित्यच प्रत्यक्षे ऽर्थे ऽयधारण निर्णय इति। परीक्षाविषये विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामयिधारण निर्णयः शास्त्रे घादे च विमर्शयनम् || इति वात्स्यायनीये न्यायभाप्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिकम् । तिम्र. कथाण भवन्ति धादो जल्पा वितण्डा चेति । तासाम् । अभ्युपेत्य तु परिहरति । उभाभ्यामिति । धादिन. माधनस्य सम्भव प्रतिवादिन उपालम्भस्यामभय । एव प्रतिवादिन साधनस्य मम्भयो धादिन उपालम्भस्यामम्भर इति । यिोति विमर्प एवेति । अनुपायो ऽपि विमर्प कार्यवाह तिघ्याप्य उक्त । विमृष्येति पदोपादानम्य प्रयोजनमाह । मो ऽय मिति । अत्रदात्यानियमेन विषयीशत्येत्यर्थ । सा टी । एकस्मिन्यिचपे तयारयधारण प्रय हेतुत्वे ऽपि यिषभेदेन द्वयोरण्ययधारण तुत्य नानुपमिति भाय। + उपसम्पयति प्रधानन्याय । उभयामम्भये नियनी विमर्श रति । माधनमा निर्देश प्रतियायुक्तपणानुसरण मतिक्षितत्वन दृषणानुमायनेऽपि दृषणसम्भावनामात्रेणापि संशयास्तमम्भवात । परीतायr मंगपूर्वकल्यन मसकारणतोस्थितकाटिद्वपमध्य एकतरफाटेरखाधने प्रतिजामाण मर्यानश्मरसम्भवादिति भाव । कतिपकायाक्षित छ। स्पिन्द्रिाहिए । न हि ज्योतिष्टोमादीना स्यादिमम्बन्धनिर्णयागमेन फतथ्य बिम शो ऽस्ति नापि बादजल्पवितण्डामु यिमा निश्चितयारय धादिप्रतियादिनी. स्तन प्रपत्तरित्पर्य । मा ।। नानाप्रवक्तकत्ये मति सद्विचारयन्तुधिषया पास्यमधि कया सम्या कथायामेष नियमितप्त एवेति । इद च पततिपतपरियह दति मापयन मूचि तम् ।सा दो तिन गुवादिभि मह घाद । विजिगीयुग्मा मह मयिाण्डे । म्या या 2 - ·४६ अ १ श्रा २ सू१ बादलक्षणम् । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय- वोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वाद:* ॥१॥ एकाधिकरणस्थौ विस्वो धो पक्षप्रतिपक्षी प्रत्यनीकभावादस्त्यात्मा नास्त्यात्मेति । नानाधिकरणो विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षी यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति । परिग्रहो ऽभ्युपगमव्यवस्था । सो ऽय पक्षप्रतिपक्षपरियहो पादः । तस्य विशेषां प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ. प्रमाणेस्तर्केण च साथ- नमुपालम्भश्चास्मिन् क्रियतइति । साधन स्थापना उपालम्भः प्रतिषेधः । तो साधनोपालम्भो उभयोरपि पक्षयाय॑तिपक्तावनुबद्धी यावदेको निवृत्त एकतरे। व्यवस्थित इति निवृत्तस्योपालम्भो व्यवस्थितस्य साधनमिति। जल्पे निग्रहस्थानविनियोगाद्वादे तत्प्रतिषेधः । प्रतिषेधे कस्य चिदभ्यनुचानार्थ सि- द्धान्ताविरुद्ध इति वचनम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्वरोधी विरुद्ध ॥ इति हेत्वाभासस्य नियहस्थानस्याभ्यनुज्ञा वाटे । पञ्चाययोपपन्न इति हीनमन्य- तमेनाप्यवयवेन न्यूनण हेतूदाहरणाधिकमधिक* *मिति चेतयारभ्यनुज्ञाना. र्थमिति । अवयवेषु प्रमाणतकान्तभावे पृथक् प्रमाणतर्कयहण साधना- पालम्भाव्यतिपाङ्गनापनार्थम् । अन्यथाभावपि पक्षी स्थापनाहेतुना प्रवृती घाद इति स्यात् । अन्तरेणापि चारयवसब प्रमाणान्ययं साधयन्तीति दृष्ट तेनापि कल्पेन साधनोपालम्भी वादे भरत इति ज्ञापयति |||| बलजाति. । • पपपरियादो घाट ति पु पाट । + नानाधिकरणस्थाति ५।४।२।३पाट । अम्पायेम तसाधन प्रमाणातकापातम्भ पति ५।४। 211 अधिकम् । ६अनेन विशेषणेन अयितण्डयान पाटनक्षणाप्तियानि । प्रमाणोप पत्र माधन मोष च पत्रापानम्भ पति तस्य । विजिगीपुकगाया तु अन्य पिण्डाण घनिय म्यानशियन इनादिना sta स्यपक्षस्यापन पruaप्रतिपधी या कतुं शक्यतरहिन सामि यामि। न्या माम". + প্রায় সিবানানা অনিয়ম ও প্রিয় গ্রামে মুuক্রয়াখানা नुमतिपठनमिटानाfure in पञ्यायपाएपति पिण प । पज्यावयप पन्ने प्रमालसमाधनोपामम्भायमा गिर पुनापाटा ममा मानव का लाभ याति पाना UuATRJI पाट। वावयापागाभापि प्रासादिममायानामHINAAM साल त्या वाटेमा भRAIR I ·५० न्यायभाये निग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति वचनाद्विनिग्रहो जल्प इति मा विज्ञायि च्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ एव जल्पः प्रमाणतर्कसाधना. पालम्भो याद एवेति मा विज्ञायीत्येवमयं पृथक् प्रमाणतर्फयहणमिति । यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाध- नोपालम्भी जल्पः ॥२॥ यथोक्तोपपन्न इति प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा- घयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः । छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इति छलजातिनिग्रहस्थाने: साधनमुपालम्भश्चास्मिन् झियतइति एवंविशेषयो। जल्पः । न खलु ये छलजातिनिग्रहस्थानेः साधनं कस्य चिदर्थस्य संभवति प्रतिषेधार्थतेषां सामान्यलक्षणे विशेषलक्षणे च प्रयते । पधनविधाता ऽर्थ. विकल्पोपपत्या छलमिति साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्ययस्थानं जाति: पिन- तिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च नियहस्थानमिति विशेपलक्षणेयपि यथास्यमिति। न घेतद्विजानीयात्प्रतिषेधार्थतयेयार्थ साधयन्तीति छल जातिनियहस्यानोपलम्भो जल्प इत्येवमप्युच्यमाने विज्ञायतएतदितिमा । प्रमाणेः साधनोपालम्भयोश्छ- लभातीना**मङ्गभावो रक्षणार्धन्यात न स्वतन्त्राणां साधनभायः । यतत्पमा गरर्थस्य साधनं त छलजातिनिग्रहस्थानानामाभावो रक्षणार्थत्वात् तानि हि प्रयुज्यमानानि परपक्षविघातेन स्यपक्षं रक्षन्ति । तथा चोक्तं तत्याध्यय. सायसंरक्षणार्थ जल्पवितगडे बीजारोहरक्षणार्थ कण्टकणवायरणवदिति। यश्चामा प्रमाणेः प्रतिपक्षस्येपालम्भस्तस्य घेतानि प्रयुज्यमानानि निधि घासात्सहकारीणि भवन्ति तदेयमगीभूतानां छलादीनामुपादानम् । जल्पे न स्वतन्ताणां साधनभायः उपालम्भे तु म्यातन्व्यमध्यस्तीति।। * प्रमाण तसाधनपरामिति पु. पाटा, है बम्प प्रमायादीमा प्रचापि मानव माधणयोपातम्भ रति मिपमाभा धानसन्न क्षणम्य यादेसिव्याप्तिर्शित भाव । न्या. सू. भ.१ प्रा.म. । ॥ श्याम.. भा.म.६01 : सया चमू साधनस्दश्यागी मुवयव यति मात्राम ये स्मारभ्य एतद्विती स्यतत्यन्तं न प्रमाणेरित्यादिः परितारा जपणं प्रश्न प्रमाण मा लिमा परीटिसमाधनानां जलाटिना पि निरासे स्वपक्षमा लडायोगे र प्रतिवादिविष्णानुपाने सायनमात्र पां साधनहेतुस्स मुसरति भावः । ..भार: स्थपरतणावादिति पाठ: तति लि। FF प्रतिवति । साधननरपस्येश परोदिसामविपासकामित्यर्थः।

·५१ अ. १ प्रा. २ स. २-५ वितण्डादिलक्षणम् । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनावितण्डा ॥३॥ स जल्पो वितण्डा भवति किविशेषणः प्रतिपक्षस्थापनया हीन: । यो तो समानाधिकरणो विरुद्धौ धा* पक्षावित्युक्तं तयारकतर वेतण्डिको न स्थापयतीति परपक्षप्रतिषेधेनेव प्रवर्ततइति । अस्तु तहि स प्रतिपक्षहीना वितण्डा । यट्वे खलु तत्परप्रतिपेधलक्षणं वाक्यं स वैतण्डिफस्य पक्षः न त्यसो साध्य कं चिदर्थ प्रतिज्ञाय स्थापयतीति । तस्माद्यथान्यासमेवा. स्त्यितिक! हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेनुसामान्या द्वेतपदाभासमानाः । तइमे। सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥ ४॥ तेषाम् । अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥५॥ व्यभिचारग एकवाव्यवस्था। **सह व्यभिचारण वर्तते इति सव्य- भिधारः । निदर्शनं नित्यः शब्दो ऽस्पर्शत्वात् स्पर्शवान् कुम्भो ऽनित्यो दृष्टो ন ব ন যা যজোয়ান্নি: যুৱ ঘনি। ছাল - धत्त्वमनित्यत्वं च धौ न साध्यसाधनभूतो दृश्यते स्पर्गयांश्चाणुनित्यश्चे- * पद्यापतिपदायित्युक्तमिति ५।४।२ पाठः। + साध्यति ४।२पाठः। प्रतिपक्षस्य माधपितुः सत्वानया न शाले या माधनीयायांभायात्र स्थापनादीन पायुक्तो नाप्तिरिति भावः। प्रतितानन्तरं प्रयोगाऽन्यतमलिङ्गधर्मानुविधानं घासामान्यम् । न्या. या:। परिस्थसिमित्यापयतिहित्यपधर्ममध्ये एकधर्मप्रसाssaधर्मदुषमध्ये एकधर्म पता था । साधकामात्य मुनिरोप पवाभामानामयान्साभेटा यादया वालि जि. मा पसतानुफ्योगायोक्तभदपश्चन संपवीतत्वास नाइनासत एवान्तायाः। Bासकालाति ५।४।२३ पाटा। : साध्यसनातीयान्यतित्यं ध्यभिचारः । यत् या माध्मतन्नातीय. तस्ये मस्यन्यत्र यतते तदाभिदारि सतित्यं व्यभिचारः । सया यं पदाभेदो इन्तहये, ऽसिष्ठसे । अन्यत्र प्रमेयात नित्यरवानियाच यापमरवाय्यापकरनेत्येय. मादि । तर यो तुरुपात भायन्तावानिय प्रयते सो ऽनेकान्तिक रति । * शत पुस्तकपरपरम ।

·५२ न्यायभाष्य ति* ! आत्मादी च दृष्टान्ते उदाहरणसाधात्साध्यसाधन हेतुरिति अस्प- शत्वादिति हेतुर्नित्यत्व व्यभिचरति अस्पर्श बुद्धिरनित्या घेति । एव द्विी विधे ऽपि दृष्टान्ते व्यभिचारात्साध्यसाधनभावो नास्तीति लक्षणाभायादहेतु रिति । नित्यत्वमप्यको उन्न अनित्यत्वमप्येको ऽन्त एकस्मिन्नन्ते विद्य तइति ऐकान्तिक उभयत्र]] व्यापकत्वादिति । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः ॥६॥ त विरणद्वीति तद्विरोधी अभ्युपेत सिद्धान्त व्याहन्तीति । यथा से ज्य विकारों व्यक्तरपति** नित्यत्वप्रतिषेधात् । अपेतो ऽप्यस्ति बिनाप्रति घेधात् । न नित्या विकार उपपद्यते इत्येव हेतुळक्तरयेतोऽपि विका। ऽस्तीत्यनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते । कथम् व्यक्तिरात्मलाभ अपाय प्रच्युति यद्यात्मलाभात्प्रच्युतो विकारोऽस्ति नित्यत्वप्रतिषेधे। नोपपद्यते ययुक्तरयेतस्यापि विकारस्यास्तित्व तत्सलु नित्यत्वमिति । नित्यत्वप्रति धेो नाम विकारस्यात्मलाभात्यच्युतेरुपपत्ति । यदात्मलाभात्प्रच्यवते तद. नित्य दृष्ट यदस्ति न तदात्मलामात्प्रच्यवते । अस्तित्व चात्मलाभात्प्रच्युति- रिति विरुद्धावतो धो न सह सम्भयत इति । सेो ऽय हेतुर्य सिद्धान्तमा नित्य प्रवर्तते तमेव व्याहन्तीति । * ननु मा भनित्यत्य साध्यमस्पर्शत्यमेषास्तु नित्यत्वस्य साध्यमित्यत आह स्पर्शवाश्चानित्यश्चेति । न्या था । + साध्यसाधनदेर्शित ४ । २ पाठ । सर्वयिधे पीमि पाठ। विपर्ययादनेशान्तिकति 18 अधिक पाठ। उभयान्तध्यायकत्यादिति ५।४।२पाठ। अभ्युपगताविरोधी विष्ट । एव च सर्वानुक्तविरुद्धसयह । नन्वेव भेफो इत्याभासो विरुद्ध प्रायोति । सत्यमेक एष हेत्वाभासा विरुद्ध । सत्यतु सामान्येन विरुद्धत्येन सएहीतस्य पञ्चधा उपदेयो यथा प्रमेयमित्यनेन पोडश पदा ति । पथभिधान सहि विरुद्धस्य न कर्मथ्यम । सामान्यतो ऽधिगतस्य विशेषनापनाचं यथा प्रमेयस्येय । समानकान्तिकादिहेत्वाभासो द्विरूपो ऽनेका न्तिकादिविरुद्ध । एसम्मिस्तु विद्वतेवेति तृणोपलादिन्यायेन नियाभिधानम् । तस्मादनकान्तिकादिषु निमित्तममावेशासज्जाद्वयममाय । वितिसतस्नाती मान्यत्तित्यनानेकान्तिकस्य हेतुविषयस्यरूपयाधारूपेण तु विरुद्ध । वाया। ** व्यक्तरभ्युपेतीति । पु पाठ। #तुम्रपय व्यतापेतति । पु पाठ। 11 यति ५111 पाठ ।

·। कथम श्र १ श्रा. २ मू ६-८ प्रकरणसमादिलक्षणम् । यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः ॥७॥ धिमाधिष्ठानो पक्षप्रतिपक्षावुभा वनवसितो प्रकरणम् । तस्य चिन्ता विमर्शात्प्रभृति प्रानिर्णयाद्यत्समीक्षण सा जिज्ञासा यत्कृता स निर्णयार्थ प्रयुक्त उभयपक्षसाम्यात् प्रकरणमनतिवर्तमान. प्रकरणसमे। निर्णयाय न प्रकल्पते । प्रज्ञापनं त्यनित्यः शटो नित्यधमानुपलब्धरित्यनुपलभ्यमान- नित्यधर्मकमनित्यं दृष्टं स्याल्यादि । यब समानो धर्मः सशयकारण हेतुत्वे. नोपादीयते स सरायसमः सव्यभिचार एव । या तु विमर्शस्य विशेषापेक्षिता उभयपक्षविशेषानुपलब्धिश्च सा प्रकरणं प्रवर्तयति । यथा शब्टे नित्यधर्मी नोपलभ्यते एवमनित्यधर्मो ऽपि सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धिः प्रकरणचिन्ता प्रपतयति । विपर्यये हि प्रकरणनिवृत्तेः यदि नित्यधर्मः शब्टे गृह्यते न स्यात्पकर यदि वा अनित्यधी गृह्येत एवमपि निवर्तेत प्रकरणम् । सो ऽयं हेतुरुभी पक्षो प्रवलंयन्नन्यतरस्य निर्णयाय न प्रकल्पते । साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥८॥ द्रव्यं छायेति साध्यं गतिमत्त्वादिति हेतुः साध्येनाविशिष्टः साध. नोयत्यात्साध्यसमः । ॥प्रयमप्यसिद्धत्वात्साध्यवत्प्रज्ञापयितव्यापा। साध्य शायदेतत् कि पुरुषवच्छाया ऽपि गच्छति आहो स्विदायरकद्रव्ये ससर्पति प्राधरणासन्ताना दसनिधिसन्तानो ऽयं तेजसे गृह्यतइति । सर्पता बलु द्रव्येण ज्ञानादी यो मस्तेजोमाग अात्रियते तस्य तस्यामन्निधिरेवावच्छिन्। गृह्यतइति पायरण तु मामिप्रतिषेधः । - प्रतिपहाधनयसिताविति ५।४। पाठ। + संगर्यायधयोभूप्तकोटिद्वयमध्ये एकातरफोट्यपस्यापक भय या माध्यसाधकस्यो नोपाटी मते म परमपणा करणमतिका इत्यनेन प्रकरणमा पशि सदा अपमेव च सत्यतिपत रस्युध्यत । प्रज्ञापन निय दरतिपु पाट । प्रवविधान्यतास्य प्रयसनाप कम्पते इति ! पु पाट । उभयमिति ४ पाठ तोरपियरपोय सम्पनी सिमत्यासाधनीय समापसम | पा तो मम्या पनक्षणम पधसापडेटसाठेरपि । अमेवासिट पुष्यते । मो ऽयमसिहस्त्रेधाभ- घति । प्रजापनीयधर्मसमान पायपामिद्वो ऽन्ययामिहरवेति । वार्तिकम् । पायरष्ट्रष्ये पनि पारविधानस । 11हानादिति मासि। #चिरितिपाद।

·। ५४ न्यायभाये कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥६॥ कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थस्येकदेशो उपदिश्यमानस्य स कालात्यया- पदिष्टः कालातीत इच्युते* । निदर्शनं नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्स्यत्वाद रूपयत् । प्रागडू च व्यक्तरयस्थित रूपं प्रदीपघटसेयोगेन व्यज्यते तथा च शब्दो ऽप्यस्थितो भेरीदण्डसयोगेन व्यज्यते दारुपरशुसंयोगेन था। तस्मा. संयोगव्यङ्ग्यत्वान्नित्यः शब्द इत्ययमहेतु: कालात्ययापदेशात् । व्यज्ञकस्य संयोगस्य कालं न व्यङ्ग्यस्य रूपस्य व्यक्तिरत्येति । मति प्रदीपसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति निवृत्ते संयोगे रूपं गृह्यते। निवृते दारुपरशुसंयोगे दूर- स्थेन शब्दः श्रूयते विभागकाले। सेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगकालमत्येतीति न संयोगनिमिता भवति । कस्मात्कारणाभावाद्धि कार्याभाव इति । एवमुदा- हरणसाधर्म्यस्याभावादसाधन मयं हेतुर्हेत्वाभास इति । अवयषविपर्यासवचनं * साध्यकाले वभावधानित्यर्थः । नित्यः शब्दः संघोगद्गत्यादित्यत्र घुपलब्ध पृर्ष मयोगो नोपलब्धिकाले । सो ऽयं सयोगी हेतुविशेषणत्वेनोपात्त उपलब्धिकालमा त्येति । यदोपलभ्यते तदा संघागा नास्ति दारुवश्चने दारुपाशुसंयोगनिरत्तो शब्दो- पश्चिरिति । नन्वयमनैकान्तिक एव संयोगध्यात्वादिति । अनित्यमपि संयो. गेन व्यन्यमान दृष्ट यथा घट इति । संयोगव्यगात्वनावस्थानस्य साध्यत्वात् । न ब्रमो नित्यः शब्द इति अपि त्वतिष्ठते शब्द इति प्रतिज्ञार्थः । तथा च संयोगव्ययात्वादित्यय हेतुनानेकान्तिकः । न झनवस्थितं किं चित्सयोगेन घ्यज्यमान दृष्टमिति । न्या. था। हतारपदेशस्य हि साध्यसन्देहविशिष्टः कालः । यथाः नानुपलव्ये न निर्णोते ऽय न्यायः प्रवर्तते किं तु सन्दिग्धदति । पर ऽप्याः । सन्दिग्धे हेतुवचनादिति । अत्र च प्रत्यतानुमानागमविरोधी यथा उनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वादिति अश्रावणः शब्दो गुणत्यादिति । शुवि नरशिकपाल प्राण्यङ्गत्वादिति च । स मर्यः प्रमाणतो विपरीतनिर्णयेन सन्देहविशिष्टकाल- मतिपततीति । सो ऽयकालस्यात्ययेनापदिश्यमानः कालातीत इति । तथा चोदा. हतम् । एवं व्यवस्थिते भाष्यकार: सूत्रं स्वपरमश्लिष्ट ध्याचष्टे । यस्यास्यक- देशः धर्मविशिष्ठो धर्म हेतारपदिश्यमानस्यार्थः स शर्यते हेतुना तस्यैकदेशः साध्यधर्मः स हि मणि बलवता प्रमाणेन द्विपरीतधर्मनिर्णय कुर्वता संशय कालमतिपातितस्तादृशो हेतुः कालात्ययादिष्टः कालातीत रति स्वमतेना. स्वार्थः । अत्र च पूर्वमेयोदाहमिति पानरुत्याबोदाहृतम् । परमते तु काला• त्ययेन युक्तो यस्य हतारर्थरूप एकदेशो विशेषणमिति यावत । स कालात्ययाप- विष्ट इति योजना । परमतेनैव निदर्शनमाह निदर्शनमिति । ता. टो। + साधयाटिसाधर्मेति । पु. पाठ।

·अ. १ था. २ स. ६-१२ छलेलक्षणतद्विभागो। न सूधार्थ: । कस्मात् । यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तस्य स: । अर्थती यसमानामानन्तर्यमकारणम् । इत्येतद्वचनाद्विपर्यासेनोक्ता हेतुरुदाहरणमा- धात्तया वेधयात्तत्साधन* हेतुलक्षणं न जहाति । अजहवेतुलक्षणं न हेत्वाभासो भवतीति । अवयविपर्यायधनमप्राप्तकालमिति निग्रहस्था- नमुक्तं तदेवेदं पुनरुच्यतइति । अतस्तन्न सूधार्थः । अथ छलम् । वचनविधाता ऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ।। १०॥ न सामान्यलक्षणे छलं शस्यमुदाहन विभागे तूदाहरणानि । विभा- गरचा तत्रिविधं वाक्छल सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ।। ११ ।। तेषाम् । अविशेषाभिहिते ऽर्थ वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् ॥ १२ ॥ नधकम्बलो ऽयं माणयक इति प्रयोगः । अब नयः कम्बलो ऽस्येति यतुरभिप्राय: । वियहे तु विशेषो न समासे तपायं छलवादी चतुरभिप्रायाद. विक्षितमन्यमर्थ नत्र कम्बला अस्येसि तायदभिहितं भरतेति कल्पयति कल्पयित्या चासम्भवेन प्रसिधति एको ऽस्य कम्यलः कुतो नय फम्बला इति । तदिदं सामान्यशब्दे याचि छलं पाग्छल । अस्य प्रत्ययस्यान सामान्य शब्दस्यानेकार्थत्ये ऽन्यतराभिधानकल्पनायां विशेषश्चनम् । नयकम्बल सत्यनेकार्यम्याभिधानं नय: कम्बलो ऽस्य नप कम्बला अभ्येति । एतस्मिन्प्र. युक्त येयं कल्पना नय कम्बला अस्येत्येतदरमा मिहितं सच न सम्भर- माध्यसाधमिति- ५।४।पु. पारा माध्यसाधनोनयमिति: पु. सिमाना मायमर मा सम्याकपने पासानदारणामस्वपनमिति म मालिममपे तारेवाभान मामासस्यानुपरः । कपित म्मि सुनषा আম মামামমালামাল ধাননিয়নমাআমানঃ पातापः। सिदेतब्दतं पराजयायस्यामां अल्प प्रयोसमित्युक्तम् । परवाश्य पनुः योगो ऽस्येति चोकम् । तरच यथा पर्यनुयोगसपा दरांति शिष्यक्तितपा भाष्यकारसस्य प्रायम्यानमिति साटो।

·- न्यायभाष्ये तीति । एतस्यामन्यतराभिधानकल्पनायां विशेषणे वक्तव्यः । यस्माद्विशेषा ऽर्थविशेषेपु* विज्ञायते ऽयमों ऽनेनाभिहित इति । स च विशेषो नास्ति । तस्मान्मिथ्यानियोगमायमेतदिति । प्रसिद्धश्च लोके शब्दार्थसम्बन्धो ऽभि- धानाभिधेयनियमनियोगः । अस्याभिधानस्यायमयों ऽभिधेय इति समानः । सामान्यशब्दस्य विशेषो विशिष्ट शब्दस्य प्रयुक्तपूर्वाश्चमे शब्दा अर्ये प्रयुज्यन्ते नाप्रयुक्तपूर्वाः । प्रयोगश्चार्थसम्प्रत्ययार्थः अर्थप्रत्ययाच्च व्यवहार इति । त. घमर्थगत्यर्थे शब्दप्रयोगे सामथ्यात्सामान्यशब्दस्य प्रयोगनियमः । प्रजां ग्राम नय सर्पिराहर ब्राह्मणं भाजयेति । सामान्यशब्दाः सन्तो ऽर्यावयवेषु प्रयु. ज्यन्ते सामाद्याक्रियादेशमा सम्भवति तत्र प्रवर्तन्ते नार्थसामान्ये मियादेशनाऽसम्भवात् । ण्यमयं सामान्यशब्टो नवकम्बल इति यो ऽर्थः सम्भवति नयः कम्बलो ऽस्येति तप प्रवर्तते गस्तु न सम्भवति नय कम्बला अस्येति तप न प्रवर्तते । सो ऽयमनुपपद्यमानार्थकल्प नया परवाश्या. पालम्भस्ते न कल्पतइति । सा सम्भवतो ऽर्थस्यातिसमान्ययोगादसम्भूतार्यकल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ ॥ अहा सल्यसा ब्राह्मणो विद्याधरणसम्पन्न इत्युक्ते कश्चिदाह सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति । अस्य पचनस्य विधातो ऽर्थविकल्पोपपत्या ऽसम्भतार्थकल्पनया क्रियते। यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत्सम्भवति व्रात्ये ऽपि सम्भवेत् व्रात्यो ऽपि ब्राह्मणः सेो ऽप्यस्तु विद्याधरणसम्पन्न इति । यद्विवक्षितमर्थमानाति घात्येति च तदतिसामान्यम् । यथा ब्राह्मणत्यं विद्याचरणसम्पद व चिदानाति दिदत्येति।सामान्यनिमितं छल सामा ययितिमस्ति । * एतदुक्त भवति । न सङ्केतकरणावस्यायां पदृष्यवहारे या कश्चिद्धः कं चिदर्थ रङ्गवाहिकया घोधर्यात । अपि तु सामान्यद्वारणाधेप्रकरणादिसहकारी विशे घर्तते । तस्मात्रेप प्रतिपारचितुरपराधा यदविशेषशदधिशेषान्तर प्रतिपाद- पति । किंतु सईतस्थापराधो यो विशेषमपहास सामान्ये गम्दानां वर्तते । तस्मा. द्वाघासत बोधयमापराध्यः प्रयोक्तति मिटम् । ता. टी.। :क्रियादेशमा सम्भवेदिति । पाट। परवागोपालम्भो न कम्पसति पाट। ins ·1 अ. १ श्रा. २ स. १३ । ३४ उपचारछललक्षणम् । ५० न्यच्छलमिति । अस्य च प्रत्ययस्थानम् । अविवक्षितहेतुकस्य विषयानुवादः प्रगंमार्थत्वाद् याश्यस्य तदशसम्भतार्थकल्पनानुपपतिः यथा सम्भव- न्त्यस्मिन्वये शालय इति । अनिराकृतमवितितं च बीजजन्म प्रवृत्तिविष- यस्तु क्षेत्र प्रशस्यते । सो ऽयं क्षेत्रानुवादा नास्मिन् शालयो विधीयन्ता इति धीजात्तु शालिनिवृत्तिः सती न विवक्षिता । एवं सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति सम्पद्विपया ब्राह्मणत्वं न सम्पद्वेतुः । न चात्र हेतु- विवक्षितः विषयानुवादस्त्वयं प्रशंसार्थत्वाद् वाक्यस्य । सति ब्राह्मणत्वे सम्पतः समर्थ इति विपयं च प्रशंसता वाक्येन यथाहेतुतः फलनिर्वृ. तिर्न प्रत्याख्यायते । तदेवं सति वचनविघातो ऽसम्भूतार्थकल्पनया नोपय- दातइति। धर्मविकल्पनिर्देशे ऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ अभिधानस्य धी यथार्थप्रयोगः । धर्मविकल्पो ऽन्यच दृष्टस्यान्यष प्रयोगः । तस्य निर्देशे धर्मविकल्पनिर्दृशे । यथा मच्चाः क्रोशन्तीति अर्थसदा- वेन प्रतिषेधः । मञ्चस्थाः पुरुपाः क्रान्ति न तु मच्चाः क्रोगन्ति का पुनर- धार्थविकल्पोपपतिः । अन्यथा प्रयुक्तस्यान्यथा ऽर्थकल्पनं भत्या प्रयोगे प्राधा- न्येन कल्पनमुण्चारविषयं छलमुपचारच्छलम् । उपचारो नीतायः सह- घरणादिनिमितेनातदावे तद्वदभिधानमुपधार इति। अत्र समाधिः । प्रसिद्ध प्रयोगे धतुर्ययाभिप्रायं शब्दार्थयारनुज्ञा प्रतिषेधो पा न च्छन्दतः। प्रथा. नमतस्य शब्दस्य भाक्तस्य च गुणभूतस्य प्रयोग** उभयोलोकसिटुः । सिद्ध प्रयागे गया धतुरभिप्रायस्तया शब्दार्थापनुचेयो प्रतिषेध्यो या न च्छन्दतः । यदि वक्ता प्रधानमन्दं प्रयुक्ते यथाभूनस्याभ्यनुज्ञा प्रतिषेधो या न • घिषयानुवादकः संसावादाफास्यति पु.। + विद्वान्नति 12 बाट। मिति मु.पु.पा. इति मास्ति। ॥ बलस सिपाट र भातस्यत्यताति वक्तव्ये प्रधानयहणं सिद्धान्ततया दृष्टान्तलाभाय । लोमिट एशेपचार: फतथा नापया बिना प्रयोजनं लोमिरवायमुपवारों मध्वा मागन्तीत्य: । ता टी. म पेग सि! पु. पाट। S ·+- न्यायभाये च्छन्दतः । अय गुणभूतं सदा गुणभूतस्य । यष तु वक्ता गुणभूतं शब्द प्रयुक्त प्रधानभूतमभिप्रेत्य परः प्रतिषेधति स्यमनीषया प्रतियधो ऽमी भवति न परोपालम्भ इति । थाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न पाक्छलाटुपधारच्छल भिद्यते तस्याप्यन्तरकल्पनाया विशे- पात् । इहापि स्थान्यों गुणशब्दः प्रधानशब्दः स्थानार्थ इति कल्पयित्वा प्रतिपिध्यतइति । न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥ नयाश्छलमेयोपचारच्छन्नं तस्यार्थसट्नावप्रतिषेधस्यार्थान्तरभावात् । कुतः । अर्थान्तरकल्पनात् । अन्या ह्यान्तरकल्पना अन्यो ऽर्थसद्भावप्रति- पेध इति । अविशेषे वा किञ्चित्साधादेकच्छल प्रसङ्गः । १०॥ , छलस्य द्वित्वमभ्यनुचाय पित्वं प्रतिषिध्यते किञ्चित्साधम्यात् । यथा चार्य हेतु स्त्रित्वं प्रतिषेधति तथा द्वित्वमप्यभ्यनुज्ञा प्रतिषेधति । विद्यते हि किञ्चित्साधय द्वयोरपीति । अथ द्वित्व किञ्चित्साधान निवर्तते चित्यमपि न नियतीति । अर्द्ध साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥ प्रयुक्ते हि हेता य: प्रसङ्गो जायते स जातिः । स च प्रसनः साध- म्यवेधाभ्यां प्रत्यवस्थानमुपालम्भः प्रतियध इति । उदाहरणासाधयात्सा. + नेतठान्तरभावादिति ।। पाठ । अत्र , पुस्तके द्वितीयाध्यायप्रथमान्हिके म प.५३ प १४ धर्मशब्दनस्यारभ्य ५५ ६१३ वयत्यन्त प्रमालिखितम । * न घाछल तस्र्योत पाटः। । एकत्र घस्तु मायः प्रतिपिध्यते नैव काष्टापे मचा दति । एकत्र वस्न्यभ्यनुजाय कम्बलयोगमभ्युपगम्य कम्बलस्यानेकता धर्मः प्रतिषिध्यतइति । एकत्र धर्मः प्रतिषिध्यते ऽन्यत्र धर्मा सो ऽयमतिमहान विशेषः । न्याया। छलस्वति पाठः। न च छले साधम्र्यवेधये स्तः । न च सम्यगटूपणं साधम्यवेधय॑मा. भात । अपि तु प्रयोगादिति प्रयुक्त हेतो तदाभासे धा य: प्रमहो जायते सा नातिरिति । जल्पे हि घेदप्रामाण्यविद्वास प्रति कुहेतुना यदा नासिरधिति. - छलत इति।पाटः। .

·अ. १ मा २ सू. १५-२० जातिनियबस्थानलक्ष । ध्यसाधनं हेतुरित्यस्यौदाहरणवेधये । प्रत्यवस्थानम् । उदाहरणवेधा. माध्यसाधनं हेतुरित्यस्यौदाहरणसाधयेण* प्रत्यवस्थानं प्रत्यनीकभाषा- नायमानो ऽ जातिरिति । विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १६ ॥ विपरीता वा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः । विप्रतिपद्यमान: पराजय प्राप्नोति नियहस्थानं खलु पराजयनानि: । अप्रतिपत्तित्वारम्भविपये ऽप्यप्रारम्भः । परेण स्थापितं वा न प्रतिषेति प्रतिषेधे या नोहरति । असमासाच्च नेते एव नियहस्थाने इति । किं पुनदृष्टान्तवज्जातिनियहस्या- नयोरभेदो ऽथ सिद्धान्तबछेद इत्यत आह । तहिकल्पाजातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २७ ॥ सस्य साधम्यवेधाभ्यां प्रत्ययस्थानस्य विकल्पाज्जातिय हुत्वं योश्च पिपतिपत्यातिपत्त्योर्विकल्पानिपहस्थानबहुत्वम् । नानाकल्पो विकल्पः विविधा या कल्पो विकल्पः । ताननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा धियों সমান্না লাভালমিনিনিনিয়ান । যন্ত্র নিমিনি रिति । धमे प्रमाणादयः पदायी उद्दिष्टा यथोद्देश लक्षिता यथालक्षणं परी. वियन्तइति विविधा ऽस्य शास्तस्य प्रनिर्वेदितव्येति । रति यात्स्यायनीय न्यायमा प्रयमो ऽध्यायः । पाने मदुतरं चास्य यदा सहसा न स्फुरति सदेवराणां जनाधाराणां मा भदा- प्रामापदिरिति नात्यापि प्रत्ययस्येयम् । चित्पुनादिपर्यमेव हतो त्याभामे वा जातिपयोगः सम्भयतीति । धायमानो ऽर्थ रति पदयुत्पत्तिनिमित्ति दर्शितम् । उवाधम्पति पाट । पर्याय माधम्यवेधयाभ्यां दृष्टान्तस्यापि भेदस्तपापि तणाभेदाभि प्रायेणाभेर टाकता. टो। तिधियानातियामिति ।।

·. न्यायभाये च्छन्दतः । अथ गुणभूतं सदा गुणभूतस्य । यष तु पता गुणभूतं शब्द प्रयुक्त प्रधानभूतमभिनत्य परः प्रतिधति स्यमनीपया प्रतिषेधो इसी भवति न परोपालम्भ इति । वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न घाश्छलाटुपचारच्छल भिद्यते तस्याप्यन्तरकल्पनाया अधिय. यात् । इहापि स्थान्य गुणशब्दः प्रधानशब्दः स्थानार्थ रति कल्पयित्वा प्रतिपिध्यतइति । न तदर्यान्तरभावात् ॥ १६ ॥ न वाञ्छलमेवोपचारच्छनं तस्यार्थसद्धावप्रतिषेधस्यायान्सरभावात् । फुतः । अथान्तरकल्पनात् । अन्या ह्यान्तरकल्पना अन्यो ऽर्थसद्धावप्रति- पेच इति। अविशेषे वा किञ्चित्साधादेकच्छलाप्रसङ्गः ॥ १० ॥ छलस्य द्वित्वमभ्यनुज्ञाय पित्वं प्रतिषिध्यते किञ्चित्साधयात् । यथा चार्य हेतुस्त्रित्वं प्रतिषेधति तथा द्वित्वमप्यभ्यनुज्ञातं प्रतिषेधति । विद्यते हि किञ्चित्साधम्यं द्वयोरपीति । अथ द्विन्य किञ्चित्साधयान्न निवर्तते पित्वमपि न निघस्यति । प्रत अर्द्धम् । साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः । १८ ॥ प्रयुक्त हि हेतो यः प्रसङ्गो जायते स जातिः। स च प्रमा: साध- यंवेधाभ्यां प्रत्ययस्थानमुपालम्भः प्रतिषेध इति । उदाहरणसाधासा. • छलत पति पाठः। + भेतवानारभावादिति पाठप पुस्तके द्वितोपाध्यायप्रथमान्दिक भू प. ५३ प १४ धर्मभनेत्यारभ्य ५५ यनयनत्यन्त प्रमालिखितम। * म पाहल तस्र्योत पाठ.। । एकत्र वस्तु बदायः प्रतिषिध्यते नैवकोप्टारी मचा दति । एका घस्वभ्यनुजाय कम्पलयोगमभ्युपगम्य कम्बलस्यानेकता धर्मः प्रतिषिध्यतइति । एकत्र धर्मः प्रतिपिध्यते ऽन्यत्र धर्मा सो ऽयमतिमहान विशेष : या• था. । ॥ छलावेति गठन १ न च छले साधम्यवेधर्म्य सः । न च सम्यगदूपणं माधम्पंधर्यमा भात । पि तु प्रयोगादिति प्रयुक्त देतो सदाभासे धा य: प्रसहो जायते सा मातिरिति । जल्पे हि घेदप्रामाण्यविद्यास प्रति फुहेतुना यदा नास्तिफेरधिडि.

·पा. २ सू १५-२० जातिनिग्रहस्थानलक्ष। ध्यसाधनं हेतुरित्यस्यौदाहरणवेधये । प्रत्यवस्थानम् । उदाहरणवेधा- साध्यसाधने हेतुरित्यस्योदाहरणसाधयेणप्रत्यवस्थानं प्रत्यनीकभाषा- ज्जायमानार्थो जातिरिति । विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १६ ॥ विपरीता वा कुत्सिता या प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः । विप्रतिपद्यमानः पराजयं प्रामोति नियहस्थान खल पराजयनानिः । अप्रतिपतिस्त्वारम्भविपये ऽप्यप्रारम्भः । परेण स्थापितं वा न प्रतिषेधति प्रतिषेधं षा नाद्धरति । श्रममासाच नेते ग्य निग्रहस्थाने इति । कि पुनदृष्टान्त ज्नातिनियहस्था. नये.रभेदेो ऽथ सिद्धान्तबद्वेद इत्यत आह । तद्विकल्याज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ सस्य साधर्म्यधाभ्या प्रत्ययस्थानस्य विकल्पाज्जासिबहुत्वं तयारच धिप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पानियहस्थानब हुत्वम् । नानाकल्पो रिकल्प: विविधो या कल्पो विकल्पः । तत्राननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विदेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेवणमित्यप्रतिपत्तिनियहस्यानम् । शेषस्तु विप्रतिपत्ति- रिति । धमे प्रमाणादयः पदायी उद्दिष्टा यथोद्देश लक्षिता यथानक्षण परी. বিএনপি থিবি এয় যায় মনিমিনি ॥ দুশি হান্মাযনীয় আমার মুখটা আয়। -0--- प्यते मदुप्त धास्य यदा सहसा न स्फुरति तदेर राणालनाधाराणा मा भदा- मामागययुरिति लात्यापि प्रत्ययस्येपम । कचित्पुना दपर्वमेध हेतो रेत्याभासे वा धासिमपोग: सम्भमतीति लापमानोऽपति पदम्पतिनिमिति दर्शितम् । । . वडावात पाठ + पपि माधधम्यांभ्या दृष्टान्तस्यापि भेदम्तयापि ततणाभेदाभि जायेगाभेद उकता हो । माथितिमिति ।

·न्यायभाये अत अध्यं प्रमाणादिपरीक्षा सा च विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीर- धारणं निर्णय इत्यने विमर्श ग्य परीक्ष्यते । समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वान संशयः ॥ १॥ समानस्य धर्मस्याध्यवसायात्संण्या न धर्ममाघात । अय वा समानमनयोर्द्धर्ममुपलभई इति धर्मधर्मिग्रहणे संशयाभायः इति । श्रय या समान||धमाध्यवसायादर्थान्तरभूते धर्मिणि संशयो ऽनुपपन्नः न जातु रूप. स्यार्थान्तरभूतस्याध्यवसायादीन्तरभूते स्पर्श संशय इति । अथ धा नाध्य वसायादीवधारणादनवधारणवानं संशय उपपद्यते कार्यकारणयोः साह प्याभावादिति । एतेनानेकधमाध्यवसायादिति व्याख्यातम् । গামছা ध्यवसायाच्च संशयो न भवति । सतो धन्यतरावधारणमेवेति । विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च ॥ २ ॥ न घिप्रतिपत्तिमाधादव्यवस्थामाहा सशय: कि तर्हि विप्रतिपत्तिमु पलभमानस्या सशय एबमध्यरस्यायामपीति । अथ धा ऽस्त्या*"त्मेत्येके ना. स्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्तइत्युपलब्धः । कथं संगमः स्यादिति । अथापिलब्धि- -- • उळेगलक्षणयोरनन्तरं परीक्षावसरे प्रमाणपरीतायाः पाटक्रम प्राणायमरषि प्रमा शानां निर्णय प्रस्यपयोगितासरायम्य सत पूर्वभायित्यादाक्रमेण पूगस्थितः मधय पथ परो स्पसरत्यर्थः । परि नियमात्रस्य न स गयधंकर्माित प्रतिपादित सापि शास्त्रानि यस्य विचारपूर्वकत्वाद् विचारमरतेच सरायपूर्वकत्यनियमात सयपरीक्षाया प्रापयमिति धार्मिकम् । अज्ञापमानस्य धर्ममात्रस्य संशयं मत्यदेतुत्वानदयधारणे निश्चयस्य प्रविधित्व स्वाभाष्येन सशप हेतुन्यानुपपत्तिरिति भावः। * उपलब्ध इति । पाट । धर्मस्योभयानुगलस्नायधणे वस्तुन उभयानुगतधर्मपर्णपि मंगयामुत्पतम्भपानुगतन्य माणे विशेषणतया धर्मियोध्ययधतासातद्विषये सगणेऽनुपश्चति माय । । समानधर्मस्य फलकावन्य शब्द यसाय पितासमानाधिकरवा घटस्वादिप्रकारशमश मानुत्पते. समानधमानध्ययसाये पि प्रकरणासमे विवाभिचारिधर्मनिणात मावानुपलध्य संशयत्यत्त्या ATURATEममानधपतये अशर्ष प्रति न घेतावमिति धार्तिकम् । ना सम्पता विपिने समयानुत्यातदवसायस्य थे प्रायुक्तरीत्या मयस्यासम्भव इति भाव। प्रस्त्यात्मत्य के परे नास्त्यास्मेति पाठः। t* उपलब्धरिति । पारः। #सति पाठः।

·६९ अ.भा. ३ म. १-६ संशये पूर्वपक्षः । रव्यवस्थिता अनुपलब्धिश्चाव्यवस्थितेति विमागेनाध्यवसिते* संशया नोप- पद्यतइति । विप्रतिपत्ती च संपतिपत्ता ॥३॥ यां च विप्रतिपति भवान् संशयहेतुं मन्यते सा संप्रतिपत्तिः सा हि द्वयोः प्रत्य नीकधर्मविपया । तब यदि विप्रतिपत्तेः संशय: संप्रतिपते. रेव संशय इति । अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ न संशयः । यदि तावदियमव्यवस्था आत्मन्येव व्यवस्थिता] व्यव- स्थानादव्यवस्था न भवतीत्यनुपपन्नः संशयः अथ व्यवस्था ऽऽत्मनिन व्यव• स्थिता एवमतादात्स्यादव्यवस्था न भवतीति संशयाभाव इति । तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तः ॥ ५ ॥ येन कल्पेन भवान् समानधर्मापपत्तेः संशय इति मन्यते** तेन खल्यत्यन्तमंशयः प्रसज्यते समानधर्मापपत्तेरनुच्छेदात्संशयानुच्छेदः । न ययमतदुमी धर्मो विमृष्यमाणो गृह्यते सात तु तद्धमा भवतीति। अस्य प्रतिषेधप्रपञ्चस्य संक्षेपेयोद्धारः । यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये ना- संशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥६॥ न संययानुत्पत्ति: संशयानुछेद एव]|| प्रसज्यते । कथं यतावत् म. मानधर्माध्यवसाय: संगय हेतुः न समानधर्ममामिति एवमेतत्कम्मा. विभागानाध्यमिते दक्षिा। + न विपतित्तिरस्तीति मार्य: । न्या. या । प्रत्येक धादिनाः सिद्धान्तहपत्या. नाव्यधस्या वितरति मूना: । न्या. या । ६ अध्ययस्याडमान ध्यस्थानादय:स्या नभानोति।४ पा.। पास्मनि स्पानादिति पा.। समानधर्मादीनां सातत्याशियसंगप इति मन्त्राणे: । पाया। " मन्यसे सेन लगायतका सस्पतसं या प्रससलिया। ++ पिण्यमानी पापलेस ५। पा.. न भत्रायोपरिजानादिसि सूत्राः । न्या. वा.। । समानुपातिरिति ५.। ति ॥४पा । दिति भाय:

·६२ न्यायभाये देष नोच्यते इति विशेषापेक्ष इति घधनात्मिद्वैः । विशेषस्यापेक्षा ऽऽकाक्षा सा चानुपलभ्यमाने विशेषे समी । न चोक्तं समानधर्मापेक्ष इति समाने र धर्मे कथमाकाहान भवेट् यद्ययं प्रत्यक्ष. स्यात् । एतेन सामर्थ्यन विज्ञायते समानधर्माध्यवसायादिति । उपपत्तिवचनाद्वा । समानधर्मोपपत्तेरित्युध्यते न चान्या सद्भाव- संवेदनादृते समानधोपपतिरस्ति । अनुपलभ्यमानसद्धावा हि समान। धौ विद्यमानवदवतीति । विषयशब्देन घा विषयिण: प्रत्ययस्याभिधानं यथा । लोके धूमेनाग्निरनुमीयतइत्युक्त धमदर्शनेनाग्निानुमीयतइति चायते काय दृष्ट्या हि धूममथाग्निमनुमिनाति नादृष्टे न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रूयते नाति च वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वं तेन मन्यामहे विषयमन्टन विष- যিয: সত্যযামিগ্রা মাত্রা জানাযহামাঘি নিয়ন্ত্রন মা- नधमाध्यघमायमाहेति यथोहित्या समानमनयो धर्ममुपलभतइति । धर्म धर्मियहणे संशयाभाय इति पूर्वदृष्टविषयमेतत् ।यावहम पूर्वमद्रा तयोः समान धर्ममुपलभे विशेष नापलभइति कथं नु विशेषं पश्येयं येनान्य- तरमवधारयेयमिति । न चेतत समानधर्मापलब्धो धर्मर्मियहणमावेश नियततइति । यच्चोक्तं नाथान्तराध्ययसायादन्यत्र सशय इति यो ह्ययान्त- राध्यवसायमा संशयहेतमुपाददीत स एवं पाया इति । यत्पुनरेतात्कार्यका- रणयोः सारूप्याभायादिति कारणस्य भाषाभाषया: कार्यस्य भावाभावी कार्य भारणयोः सायम् । यस्योत्पादायदत्यदाते यस्य धानुत्पादानोत्पद्यते प्रन्ययोरितिपादः। न पर्यान्तरभावमा मया मशपहेतुत्यनापादीयतति कि स्वणन्ता- विशेषः । कः पुनस्यं विशेष: धर्मर्धामभाः । धर्मउयलये धर्मिणि सराय रति परिहारं मन्यन्ते न पुनारूपस्पर्शयोधमर्मिभाव इति । अयं च परिहारो २ युक्त दति पश्यामः । कि कारणान । अर्घान्तभावस्यानिरतः । यत्र रूपम्पसंयो- न्तरभाषस्तथा धर्मर्मिणारिति न युक्तो योन्तरदर्शनादान्तो मशयः प्रचापि सदेवोमरं नानभ्युपगमादिति । न गुमो ऽर्यान्तादर्शनाचान्तरे मिण सन्देहः अपि तु ममानधर्मादिर्शिशर्मिदर्शनाद्विशेषति धरियेच संशय रति । विशेशानधारणमुभयो: साक्षप्यम् । मधेश समानार्मदर्शनेन विशेष नाधाय तथा संशपेनापीति । कारणसदावाकार्यसद्धाय रति न साहनिर्दे- - . + पचात्तमिति पाठ.. न्या.वा.

·अ.२ प्रा. ५.६ संशयपूर्वपक्षनिरासः । सत्कारणं कार्यमितरदित्येतत्साहप्यमस्ति च संशयकारणे संशये चेतदिति । यतेनानेकधर्माध्यवसायादिति प्रतिषेधः परिहत इति । यत्युनरेतदुक्तं विप्र- सिपत्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च न संशय इति । पृथक्प्रवादयााहतमर्थमुपलभे विशेषं च न जानामि नापलभे येनान्यतरमवधारयेयं तत्को पुत्र विशेष: स्यायेनेकतरमवधारयेयमिति संशयो विप्रतिपत्तिजनितो ऽयं न शक्य। विप्र- तिपत्तिसंशयमाचेण निवर्तयितुमिति एवमुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थाकृते संशये वेदितामिति । यत्पनरेतद्विप्रतिपत्ता संप्रतिपत्तेरिति विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थः। सादध्यवसायो विशेषापेक्षः संशयहेतुस्तस्य च समाख्यान्तरेण न निवृत्तिः समाने ऽधिकरणे व्याहतार्थी प्रवादी विप्रतिपत्तिगञ्दस्यार्थः तदध्यवसायो विशेषातः संशयहेतुः न चास्य समाख्यान्तरे योज्यमाने संशयहेतुत्वं नित्र- संत तदिदमकृतबुद्धिासमोहनमितमा। यत्पुनरव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वा. यवस्थाया** इति संशयहेतोरर्थस्याप्रतिषेधादव्यवस्थाभ्यनुज्ञानाच्च निमित्ता- न्तरेण शब्दान्तरकल्पना । व्यथी शब्दान्तरकल्पना व्यवस्था खलु व्यवस्था न भवत्ययवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वादिति। नानये सपनन्थ्यनुपलब्ध्या: सद- सद्विषयत्वं विशेषापेक्षा संशयहेतुर्न भवतीति प्रतिपेध्यते यावता चाव्यव- स्थात्मनि व्यवस्थितान तायता ऽऽत्मानं नहाति तावता झनुचाता व्यवस्था शोऽयमपि तु कार्यकारणधर्मनिर्देश: तया च कार्यान्तरेबपि तदम्तीति । नहि किं चित्कार्य कारणप्तदायमन्तरेण सम्भवतीति । न्या. घाः । यत्तु समानधर्मस्य हतक- स्यमय पछे दर्शने ऽपि संशयानुस्पत्ता सुन्य तस्येति सब समानार्थीपरिज्ञानादि कप्तकत्यं समानी भोपा समामधर्मस्मभिधाना ममानो धर्म दर्शत घिक्षिततज्ज्ञातोयान्यत्तियः म समानो म पुनः कसत्यमेयम् । विद्याभिचारिधीयवसायस्प ध संथपोतुस्थानुपामासंमत- सापाः समानधमाध्यतानमा नवीकाराध्य न व्यभिचारमा। • यिसित्तिसंप्रतिपतिमार्गसि । मु.पा.। + द्विपतिपत्नीति ५।२। पाठः। अदम्य योचरतिपा। सध्यवसायात ५012 पा.। ॥ तमिति ५। पाठः । विक्षिपने प्रत्येक धारिष्टा संप्रतिपत्तिपय पिपासुस्तटस्यसभिपडाने संपत्यत: समिसियदशाध्यतामाया दृषणापयामानवियादिति भायः । "व्यस्पितास्याच्याथ्यवस्थामा रतिया। th यति ५ पुस्तकानास्ति । :पापेक्षमिति पाठः।

·६४ न्यायमाप्ये एवमियं क्रियमाणापि शब्दान्तरकल्पना नाथान्तरं साधयतीति । यत्युनरे- ततथा अत्यन्तसंशय: तद्धर्मसातत्योपपतेरिति नायं समानधर्मादिभ्य ए संशयः किं तर्हि तद्विषयाध्यवसायाद् विशेषस्मृतिसहितादित्यतो नात्या- सशय इति । अन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशय इति तन मुक्त विशेषापेक्षा विमर्ग: संशय इति वचनात् । विशेषश्चान्यतरधर्मो न तस्मिन्नध्यासीयमा. ने विशेषापेक्षा सम्भवतीति । यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरमसङ्गः ॥ ॥ यच यच संशयपूर्विका परीक्षा शास्ते कथायां या लत स्तवं संगये परेण प्रतिपिढे समाधिर्वाच्य इति । अतः सर्वपरीक्षाव्यापित्वात प्रथम संयय: परीक्षित इति । अथ प्रमाणपरीक्षा । प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः* ॥८ प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वं नास्ति काल्यासिद्धेः पूर्वापरमहभावा. नपपते.रति । अस्या सामान्यय चनस्यार्थविभागः । पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थसन्नि- कपात्प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ ६ ॥ गन्धादिविषयं ज्ञानं प्रत्यक्षं तद्यदि पूर्व पश्चाद्गन्धादीनां सिद्धिः भेदं गन्धादिसनिकपटुत्पद्यत इति । •अध्ययस्याया श्रामनि व्यस्थितन्येन घ्यवस्थितपदप्रतिपाळत्येऽपि नाध्ययस्यास्वनि निः निमित्तान्तरधिपासेनार्यस्य मतान्तरकरणे पि म्यापानपायात । + अन्यतरधर्मजानमा संशय हेतुर्न विश्वय ति भाय । * कोऽस्य सूत्रस्यार्थः । स्वय न सशयः प्रतिपदघ्यः पोण तु संशये प्रतिषि? एवमुत्तरं वामिति । न्या प्राः । कति 101 पा.। ॥ किं पुनरपी परीत्यम् । पाटो तापमम्भवः कि प्रमाणानि सन्त्यप न सन्तीति । मदमता: मामान्यात्ममेयत्वाद्विशेषादर्शनाच संशयः । या धा। युयुदस्य मंशयं परः पतपरियगावतिष्ठते । या था। अभ्यार्थः त्रिष्यपि फालेयु प्रमाणानि मा राधयन्तीति । श्या याः। ++ प्रामाणमित।पा। हि पा । नेन्द्रियार्थविकापत ज्ञानमिति ममा व्याधातो वोपः । यदि पूर्ण ज्ञान नेन्द्रियार्थविष स्तिस्य फायमिति यदुमिन्द्रिपासधिपात्यमिति सद प्याइन्यते । न्या. था। .

·अ. २ श्रा. १ सू. ०-११ प्रामाण्याक्षेपः । पश्चासिद्ध न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः । १० ॥ 'असति प्रमाणे केन प्रमीयमाणो ऽर्थः प्रमेय: स्यात् प्रमाणेन खलु प्रमीयमाणोऽर्थः प्रमेयमित्येतसिध्यति । युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रम- त्तित्वाभावी बुद्धीनाम् ।। ११ ॥ यदि प्रमाणे प्रमेयं च युगपदवतः एवमपि गन्धादिष्विन्द्रियार्थेषु जानानि प्रत्यर्थनियतानि युगपत्सम्भवन्तीति ज्ञानानां प्रत्यर्यनियतत्वात क्रमवृत्तित्वाभावः । या इमा बुद्धयः क्रमेणार्येषु वर्तन्ते तासां क्रमवृत्तित्वं न सम्भवतीति । व्याघातश्च युगपज चानानुत्पतिर्मनसा लिमिति। एतावांश्च प्रमाणप्रमेययो: सदायविषयः स चानुपपन्न इति तस्मात्प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वं न सम्भवतीति । अस्य समाधि: । उपलब्धिहेतोरुपलब्धिविपयस्य चार्थस्य पूर्वीपरसहभावानियमा यथादर्शन विभागवचनम् । क्वचिदुपल- ब्धिहेतुः पूर्व परचालुपलब्धिविषयः । यथा,]] ऽऽदित्यस्य प्रकाशः । उत्पदामा- मानां क दिपर्वमुपलब्धिविपयः पश्चाटुपलब्धिहेतुः यथास्थितानां प्रदीपः । यापि स्वरुप प्रमाणाधीन तथाऽपि तस्य प्रमेयत्वं तदधीनं तदपि त्ममरणात्य न प्रमाणयोगनियन्धनं स्यादित्यर्थः । सा. टी.। न प्रमाणनिमित्ता प्रमेयजेति ध्यायातः । प्रमाणामन्तरेण न प्रमेयमात्माने लभतइति न प्रमाणायत्ता प्रमेसिदिः न्या. या । इन्द्रियार्थानां पुट्टीनां च मत्रिपाते सति युगपदाय इति मतित्यं दृष्ट न स्मादिति व्याघातो दोपः । युगपज्ञानानुत्पत्तिरित्युत तह व्याहन्यते । न्या. पा. । अस्य पाययस्यासितादावनमः । न्या. या । सात्यायभावकानां पायवादीनाममाधमत्यं नैमिया मापपमापतिथेच मिंगो सिधात स्याण feree RETठीनामा दिमाजानेकनयोयितानां प्रत्यक्षादीनां मामायये मिपि फुतः स्थापटिरियण्ते मई माया प्रमाणावानुपपतेरमानापामायपसाधनासम्भवः । समय प्रामायणाभ्युपगमे च याचप्रत्यवादीनां चाप्रामापसिंहायामन्येषा पामायणाभ्यप- সমনামায় নানা সামাবিয়ষ্ট মানানানানাে भारस्थाने लेना स्टुपन्यस्तस्यापामापसाधनस्याप्यरमारातापताप्रमाणे साध्यासि दिन । मामायणम्य धर्मस्य धर्मिता भेदाभ्युपगमेन धर्मातिधे समतो मियो विप्रतिष रत्युव प्रसादीनामिति पयपानुपानि मामापमिति भावप्रत्ययानुपपटिनुया. पन्यसायाशायसिस्टेमानियन साध्यधिशापामामाकाये प्यमा *FARATAम्प मद माध्यापिरति पातिकम् । ॥ प्यादिएका..पा.।

·: ६६ न्यायभाष्य क चिदुपलब्धिहेतुरूपलब्धिविषयश्च सह भवतः यथा धमेनाग्नेहमिति। उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणे प्रमेयं तूपलब्धिविषयः । एवं प्रमाणप्रमेययो: पूर्वाप. रसहभावे ऽनियते यथा ऽयो दृश्यते तथा विभज्य वचनीय इति । तका- न्तेन प्रतिषेधानुपपत्तिः । सामान्येन सलु विभज्य प्रतिषेध उक्त इति । समाख्याहेतोस्काल्ययोगात्तथाभूता समाख्या । यत्पुनरिद पश्चात्सि?* च सति प्रमाणे प्रमेयं न सिध्यति प्रमायेन प्रमीयमाणोऽर्थः प्रमेयमिति विज्ञायतइति प्रमाणमित्येतस्याः समाख्याया उपलब्धिहेतुत्वं निमितं तस्य घेकाल्पयोगः । उपलब्धिमकार्पोटुपलब्धि करोति उपलब्धि करि- प्यतीति समाख्याहेतोस्काल्ययोगात समाख्या तथाभूता । प्रमिता ऽनेनार्थ: प्रमीयते प्रमास्यतइति प्रमाणम् । प्रमितं प्रमीयते प्रमास्यते इति च प्रमेयम् । एवं सति भवियत्यस्मिन् हेतुत उपलब्धिः । प्रमास्यते ऽयमर्थः प्रमेयमिदमि- त्येतत्सर्व भवतीति। त्रैकाल्यानभ्यनुज्ञाने च व्यवहारानुपपत्तिः । यश्च नाभ्यनु. जानीयातस्य पाचकमानय पक्ष्यति लायकमानय लक्ष्यितीति व्यवहारो नोपपद्यतइति । प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं काल्यासिद्धेरित्येवमादिवाक्यं प्रमा- याप्रतिषेधः । तचायं प्रष्टव्यः अयानेन प्रतिषेधेन भवता किं क्रियतइति । किं सम्भवो निवर्त्यते अथासम्भवो ज्ञाप्यतइति । तद्यदि सम्भवो निघव॑ते सति सम्भवे प्रत्यक्षादीनां प्रतिषेधानुपपत्तिः । श्रथासम्भवो ज्ञाप्यते प्रमाणन. क्षण प्रापस्तर्हि प्रतिषेधः प्रमाणासम्भवस्योपलब्धिहेतुत्वादिति । किं धातः । त्रैकाल्यासिद्धः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ अस्य तु विभागः पूर्वं हि प्रतिपेसिद्धावसति प्रतिषेध्ये कि प्रति- पिध्यते । पश्चासिद्धी प्रतिषेध्यासिद्धिः प्रतिषेधाभायादिति युगपत्सिदो -सिद्धावसति प्रमाणे रति-५।४।पा। समिति ।पा। * प्रमाणानि पक्षीकत्यासता शून्यत्वं धा धाप्यते । पाये परतावच्छेदकरपेण पनिटा. खेव सत्र साध्यसाधनमम्भवात्तत्सद्भग्याभ्युपगम नेय बाधः। द्वितीये पि पक्षतावच्छेदशस्य प्रमा पास्याभ्युपगमे येव बाधः। साधनस्य च प्रामाण्यानुपगमोऽप्रमाणेन साधनासम्भवः मामायण पगमे तनय याध इति भायः। । भवदुपन्यस्तताः पतिः पिसलेन सैन साधनासम्मयाद ध्याघात इति भावः। ॥ किमनेनेति ५।४।पा।

·अ. २ प्रा. १ सू. १२-१४ प्रामाण्यसमर्थनम् । प्रतिषेध्य सिद्धाभ्यनुज्ञानादनर्थकः प्रतिषेध इति । प्रतिपेधलक्षणे च वाक्ये ऽनुपपद्यमाने मिट्ट प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वमिति । सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ कथं काल्यासिद्धेरित्यस्य हेतोर्यादाहरणमुपादीयते हेत्वर्थस्य साधकत्वं दृष्टान्ते दयितव्यमिति । न च तर्हि प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यम् । अथ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यमुपादीयमानमप्युदाहरणं नार्थ साधयिष्यतीति । सोयं सर्वप्रमाणेाहतो हेतुरतुः सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति । घाश्यार्थी यस्य सिद्धान्तः । स च वाक्यार्थः प्रत्यक्षादीनि नार्थ साधयन्तीति इदं चावयवानामुपादानमर्यस्य साधनायेति । अथ नापादीयते अप्रदर्शितहे. त्वर्थस्य दृष्टान्तन साधकत्वमिति निषेधे।|| नोपपद्यते हेतुत्वासिद्धेगरिति । **तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिपेधः ॥ १४ ॥ प्रतिपेधलक्षणे स्ववाक्ये तेपामवयवाश्रितानां प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्ये अभ्यनुज्ञायमाने परवाक्ये ऽप्यवयवाश्रितानां प्रामाण्यं प्रसज्यते अविशेषा- प्रतिवेति ४।३।३ पा- + प्रत्यताटीराममाय झाल्यास प्रत्यवादोनोपयासिरिति च वायपयारे कापस्य भिजात्यंधा । पाटो प्रत्यक्षादीनां प्रामापमित्येय फस्मावाद्यते । कुतश्व सयोरेका मागमः। यदि प्रमाणतस्तदियाघातः। अथ प्रमाणातरादि संजाभेटमा साधकममाता- भ्युषमास । भिवामि सत्य प्रमाणपन्यासे व ध्याघातः प्रत्यताटीनि न सन्तीति यायन चान्य सिद्धे घटे पवादिसम्यन्धस्याभाव स्यान्यन प्रसिटपुपमाणेषु मामय प्रतिषेध पयोध्येत मप्रमाणस्यम्पामायो प्रसिद्ध सोगिकस्याभावस्यानभ्युपगमात प्रमाणस्वरूपमा युपगमे सु प्याधातः । प्रमाणानां घासत्वं लिपाटामानं केन फर्य के प्रति लि पातश्यम् । सुध प्रतिपादास्प प्रतिपादपितुः प्रतिपादकता सेयर भेदस्य मामायिकत्व सेनन बाधः। चनभ्युपगमे प्रति पादनानुपयोग रति टिक। प्रय प्रत्यक्षादीनामामायला पुस्तश्योनास्ति। इमाम प..पा. मु.४७। ॥ प्रतिरोध इति । पा.. दिवियतामयभवायूदीरणनात्यभिघातोष्ठस्यन्दादीन्यघर्जयन युट्टा या. भयमुचारयसि स्थाणुझण्टसपोटीन परिहरन पापिहरणादीनि करोपि ते एते घायपाएती प्रमाणप्रतिषेधाव सम्भवत इति न्या. या-1 " यदि मामिको पूपात प्रत्यवादीनाममामाएपं कात्यासिरिति पायप्रितानि यथालीमप्रतीतिमिहानि सेरविचारितामीलाषा प्रा. माएवं प्रतिविमताति सरेटमुचाते । हा. टो।

·६८ न्यायमाध्य दिति । एवं च न सोणि प्रमाणानि प्रतिषिध्यन्तरति विप्रतिषेध रति घोत्ययमुपसर्गः सम्प्रतिपत्त्यर्थे न व्याघाते ऽथाभावादिति । त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादाताक्षसिद्धिवत्तसिद्धः ॥ १५ ॥ ' किमर्थं पुनरिदमुध्यते पूषाक्तनियन्धनाम।। यतायपातमुपल- ब्धिहेतोरुपलव्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहमावानियमाद् यथादर्शनं विभागयचमिति तदितःसमुत्थाने यथा विज्ञायेत । अनियमदी खन्व- यमूपिनियमेन प्रतिषेधं प्रत्याचष्टे काल्यस्य घायुक्त: प्रतिषेध इति । तको विधामुदाहरति शब्दादाताद्यसिद्धिपदिति । यथा पश्चात्मिटुन शब्देन पूर्वमिद्धमातोद्यमनुमीयते साध्यं चालावं साधनं च शन्टः अन्तहिते हाताद्ये स्यनतो ऽनुमानं भवतीति । वीणा पाद्यते वेणुः पूर्यते इति स्वनवि. शेषेण प्रासाद्यविशेष प्रतिपद्यते । तथा पूर्वमिद्धमुपलब्धियिषयं पश्चासिद्धे नोपलब्धिहेतुना प्रतिपद्यते इति । निदर्शनार्थत्याचास्य शेपयोर्विधयोर्यथोक्त- मुदाहरणं वेदितव्यमिति । फस्मात्युनरिह तन्नोच्यते पूर्वोत्मपपाद्यत. इति । सर्वथा तायदयमर्थः प्रक्रायसव्य: स इह घा प्रकाश्यत तप या न कश्चिद्विशेष इति । प्रमाणं प्रमेयमिति घ समाख्या समावेशेन वर्तते समा. श्यानिमितवयात् । समाख्यानिमित्तं तूपलब्धिसाधनं प्रमाणम् उपलब्धिविष यश्च प्रमेयमिति । यदी चोपलब्धिविषयः कस्य चिदुपलब्धिसाधनं भवति तदा प्रमाणं प्रमेयमिति चेको ऽ ऽभिधीयते । अस्यार्थस्यायद्योतनार्थमिदमुच्यते । प्रमेया च] तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ गुरुत्यपरिमाण *ज्ञानसाधनं तुला प्रमाणं ज्ञानविषयो गुरुद्रव्यं मुवी- दि प्रमेयम् । यदा मुवादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरपतिपतो किमुक्त भति कानि चित्तमाणानि प्रतिषिध्यन्ते कानि विदभ्यनुजायन्त इति यानि स्वधास्याश्रितानि तान्यभ्यनुजायन्ते परवाश्याश्रितानि प्रतिषिध्यन्ते इति । था- था। * न तदस्माभिरुत्मत्रमुतमपि तु सूचार्य एवंति मायनायें मत्रपाठी ऽस्माक. मित्यर्थः । हा. टी. प्रकाल्ये ति ५.४.पा. $ सहभावस्योदाहरणं धूमदर्शनादग्निं धमधिशेपणं प्रतिपदाते । पूर्वसिद्विरुप लब्धिहेतुरादिस्यः पश्चासिद्धानां प्रकाशक इति । या था. || प्रमेयमा पेशिया एयथा प्रामाण्य तुला प्रमेया घ तथा अन्यदपि सर्व प्रमाणे प्रमेयमित्ययः।ता टो। .. प्रमायोति ।पा। N+ ·६६ - प. २ प्रा. १ मू. १५ । १६ । प्रामाण्यप्रमेयत्वसमावेशः । सुवर्णादि प्रमाणं तुलान्तरं प्रमेयमिति । एवमनवयवेन तन्वार्थ उदृष्टो घेदितव्यः । आत्मा तावदुपलब्धिविषयत्वात् प्रमेये परिपठितः । उपलब्ध। स्वातन्त्र्यात प्रमाता । बुद्धिरुपलब्धिसाधनत्वात प्रमाणम् उपलब्धिविषय. त्वात प्रमेयम् उभयाभावात् प्रमितिः । एवमर्थविशेषे समाख्यासमावेशी योज्य: । तथा च कारकशब्दा निमित्तवयात समावेशेन वर्नन्तइति । वृक्ष. म्तिमृतीति स्वस्थिती स्वातन्त्र्या कता । वृवं पश्यतीति दर्शनेनानुमिप्य- माणतमत्वात् कर्म । वृक्षण चन्द्रमसं चापयतीति ज्ञापकस्य साधकतम. त्यात फरणम् । वृक्षायोदकमासिञ्चतीति पासिध्यमानेनादकेन घृतमभिः तीति संप्रदानम् । वृक्षात्पर्ण पत्ततीति ध्रुवमपाये ऽपादानमित्यपादानमणा । वृक्षे वयांसि सन्तीत्याधारो ऽधिकरणमित्यधिकरणम् * । एवं च सति न • फारकयटनिमित्तषशादिति। पाठः। + कारकान्तरानतित्व स्वातन्त्र्यम् । न हि स्तिष्ठन् स्वस्थिती कारका. तर प्रयुइति । यदा ऽयं स्थितिशब्दो गतिनिधवचनो भवति तदैवम् । यदा. प्यस्तरभिधायकस्तदाप्यस्तयक्तिनिमित्तत्वेनावतिष्ठमानो ऽस्तिं व्यतीति त. स्युच्यते । यदापि गेहसम्बन्धाटाभिधायको भवस्तिशब्दो यथा गेहे देवदत्त. स्तिष्ठतीति प्रतिनिर्दिष्टे ऽस्तीति गम्यते तदा न संज्ञामाह न गतिप्रतिधर्माप तु देवदत्तगेहसम्बन्धं तदापि देवदत्तगेहसम्यन्धानुभवक्रियास्तस्यामपि न कारका. न्तराणि प्रयतदति स्वतन्यो भति ! पदा ऽप्ययमभग्नयचनः स्थितिशदस्तिष्ठति पक्षो न भान इति तदापि स्वस्थिती न कारकान्तराणि मयुदति स्वतन्त्र भवति । समुदायकदेशं धा स्वस्थिती प्रयुझे तो मूलैस्तिष्ठति प्रासादः स्तम्भ यिताति । पूर्धापरप्रत्ययैकषिपयता या स्थितिः । यद्वस्तु माफ सिद्ध पुनर्निमि. शान्तरसविधाने सत्युपलभ्यते यत्तस्याने कायुगपत्कालप्रत्ययविषयत्वं सा स्थितिः । तस्यां स्थितावस्य यसहकारिसाधनं चतुरादि तत्करणमिति । न्या. याः । कर्मणि का कारकार्यः क्रियाविषयत्वं यत्पनु प्रियाया विषयभान व्यय. तिष्ठरस्येतत्कर्म । एतेन फर्मलक्षणेन तयायुक्त चानीस्मिमिति संगृहीतर । आनन्तप्रतिपतिः फरणस्य माधमतमत्याय: एण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति एवं एडीत्या ऽनन्तरं चन्द्रमसं प्रतिपातति एत: फरणाम ! • । | फारफराष्ट्राध्यक्रमणा ऽऽस्तुमभीष्टं सप्रदानम् । भासिव्यमानमुदकं कर्म मेन एवं प्रामोतीति एव: संप्रदानं भवतीति । म्या. दा.। अपगत्पत्तिष्ठते यत्तदपादानम् । यत्पति सदपगवति तस्मियपग- वस्यतित पत रति माया। तिहेतुरधिकरणम् । न्या. पा. + - पा. पा..

·न्यायभाय द्रव्यमा कारकं न क्रियामा किं सहि क्रियासाधनं क्रियाधिशेषभुक्तं कार- कम् । यत्नियासाधनं स्वतन्तः स का न द्रव्यमा न क्रियामा क्रियया* व्यामिप्यमाणतमं फर्म न द्रव्यमा न क्रियामाधम् । एवं साधकतमादि- प्यपि । एवं चकारकान्वाख्यानं ययेव उपपत्तित एवं लक्षणतः कारकान्वा. नमपि न द्रव्यमाण न क्रियया था कि तहि झियासाधने क्रियाविशेषयुक्त- इति। कारकशब्दश्चायं प्रमाण प्रमेयमिति स च कारकधर्म न हातुमर्हति। अस्ति भाः कारकशब्दाना निर्मितवशात् समावेशः । प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि उपलब्धिहेतुत्वात प्रमेयं चोपलब्यिविषयत्वात् । संघद्यानि प्रत्यक्षादीनि। प्रत्यक्षेणापलभे अनुमानेनोपलभे उपमानेनोपलभे भागमेनोपलभे प्रत्यक्षं मे ज्ञानमानुमानिकं मे ज्ञानमोपमानिकं मे धानमामिकं मे ज्ञानमिति विशेषा गृह्यन्ते । लक्षणतश्व ज्ञाप्यमानानि जायन्ते विशेषणेन्दियार्थसनियोत्पन्न चानमित्येवमादिना सेयमुपलब्धिः प्रत्यक्षादिविषया कि प्रमाणान्तरतो ऽथा. नारण प्रमाणान्तरमसाधनेति । कश्चाप विशेषः । प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥१०॥ यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणे नापलभ्यन्ते येन प्रमाणेनापलभ्यन्ते सत्य. माणान्तरमस्तीति प्रमाणान्तरसनावः प्रसज्यतइति अनघस्थामाह तस्या प्यन्येन तस्याप्यन्येति । न धानपस्या शक्यानुज्ञातुमनुपपतरिति । अस्तु तहिं प्रमाणान्तरमन्तरेण नि:साधनेति । तद्विनिवृत्ती प्रमाणमिद्धिवप्रमेयसिद्धिः॥१८॥ यदि प्रत्यक्षाद्युपलब्धो प्रमाणान्तरं निवर्तते आत्मत्युपलब्धागि प्रमाणान्तरं निघयत्यधिशेषात् । एवं च सर्वप्रमाण लोप इत्या पाह। न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धः ॥१९॥ शिया यामध्यममम इति प्रा.) + ति ५। पुस्तके नास्ति। * टानि पस्यवादीनि प्रमाणानि छेशि 100मा. प्रमाणन्तरतिविदिप्ति पाने तु थाति जानुमा त । ॥ प्रदीपमझायो घटापश्चिसाधनस्याङ्गत्वालमाणं मच प्रत्यतादिभिरे- যানঘন পাষালাৰে দৰাগিনজি মাঘ মানি মানে- मते तथा प्रमाणान्यपि प्रत्यवादिभिरेयोपलभ्यन्तरति दृष्टान्तमारमेतत् । को ·प. २ आ. १. १०-१६ प्रामाण्यसमर्थनम् । यथा प्रदीपनकाश: प्रत्यक्षाङ्गत्वात् दृश्यदर्शने प्रमाणं स च प्रत्यक्षा- न्सरेण चक्षपः सन्निकर्षण गृह्यते । प्रदीपभावाभावयादृर्शनस्य तथाभावाढ- शंनहेतुरनुमीयते तमसि प्रटीपभुपाददीथा इत्यामोपदेशेनापि प्रतिपद्यते । सवं प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनं प्रत्यक्षादिमिरेवोपलब्धिः । इन्द्रियाणि तावत् स्वविषयग्रहणेनेघानुमीयन्ते अथा: प्रत्यक्षता गृह्यन्ते इन्द्रियार्थसन्त्रिकपास्या- धरणेन लिङ्गेनानुमीयन्ते इन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्नं चानमात्ममनसोः संयोगधि- शेपादात्मसमयायाच्च सुखादिवद्यते एवं प्रमाणविशेषा विभज्य वचनीयः । यथा च दृश्यः सन् प्रदीपप्रकाशो दृश्यान्तराणां दर्शनहेतुरिति दृश्यदर्शन. ध्ययस्था लभते एवं प्रमेयं सत्किञ्चिदर्थजातमुपलब्धिहेतुत्वात प्रमाणप्रमेय- व्यवस्थां लभते । सेयं प्रत्यवादिभिरेव प्रत्यक्षादीनां *यथादर्शनमुपलब्धिर्न प्रमाणान्तरता न च प्रमाणमन्तरेण नि:साधनेति। तेनैव तस्याग्रहणमिति चेद् नार्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरेव ग्रहणमित्ययुक्तम्। अन्येन न्यस्य ग्रहणं दृष्टमिति नार्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् । प्रत्यक्षलक्षणेनानेकार्थः संगृहीत. स्तष फेन चित्कस्य चिद्वमित्यदोषः । एषमनुमानादिप्वपीति यघाइते- नोदकनाशयस्थस्यमा ग्रहणमिति । ज्ञातमनसोश्च दर्शनात् । अहं सुखी अहं दुःशी घेति तेनेय शाचा तस्येव ग्रहणं दृश्यते । युगपज् धानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च तेनेय मनमा तस्यघानुमानं दृश्यते चातुज्ञेयस्य चाभेदो गणस्य यादकस्य चाभेद प्रति जन्याय रति चेदयं न्याय उच्यते । सत्यतादीनि स्वोपतम्या प्रमाणान्तराप्रयोज- कानि परिदमाधनत्यात प्रदीपयत् सामान्यविशेषतत्त्वाच्च । यत्सामान्यविशेष वास्थोपत्तश्यो न प्रत्यतादिव्यतिरकि प्रमाणं प्रयोजयति यया प्रदीप रति । मेयेशत्यादाधिसत्याकारणयाद्वैत्येयमादि प्रदीपदिन्द्रियादयोऽपि प्रत्यवाह स्थापत्यवादिष्यतिरिक्तप्रमाणातराप्रयोजका रति । न्या. पा। पपाटनमितिमास्ति । + म पमाणान्सरमनसरोति १२ पाटः। युमिति नपा . यदस्यति । मप्रणाप्रामापयादिति।। मामात • ITF- बासीयाय कपादिस्य ममतादया पब म सेनेव म प नापीत्यर्थः । "न घायमेकान्तोन नेश सस्य गणं भवतीति भययपि कदा विळापा। th Bानातिपा.. म्या.पा.1 ·. न्यायमाध्ये निमित्तभेदो ऽति चेत् 'समानम् । न निमितान्तरण बिना ज्ञामा मानं नानीते न च निमितान्तरेण विना मनमा मन। गृह्यतइति समानमेतत् प्रत्यक्षादिभिः । प्रत्यक्षादानां ग्रहणमित्यपाप्यर्थभेदो न गृह्म तइति।। प्रत्यक्षादीनां चाविषयस्यानुपपत्तेः। यदि स्यात् किं चिदर्थ- जातं प्रत्यक्षादीनामविषयः यत्प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यं ग्रहीतुं तस्य यहथाय प्रमाणान्तरमुपादीयेत तनु न शक्यं केन चिदुपपादयितुमिति प्रत्यवादीनां यथादर्शनमेवेदं सच्चासच्च सर्व विषय, इति । के चितु दृष्टान्तमपरिगृहीतं हेतुना विशेषहेतुमन्तरण साध्यसाध. नायोपाददते यथा प्रदीपप्रकाश: प्रदीपान्तरप्रकाशमन्तरण गृह्यते तथा प्रमाणानि प्रमाणान्तरमन्तरेण गृह्यन्तइति स धायम् । क चिन्निवृत्तिदर्शनानिवृत्तिदर्शनाच क चिनेकान्तः । यथा ऽयं प्रसङ्गो निवृत्तिदर्शनात प्रमाणसाधनायोपादीयते एवं प्रमेयसाधना. याप्युपादेयो ऽविशेयहेतुत्वात् । यथा स्याल्यादिरूपग्रहणे प्रदीपप्रकाशः प्रमेय साधनायोपादीयते एवं प्रमाणसाधनायाप्युपादेयो विशेषत्वभावात्सोयं विशे. पहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्त एकस्मिन्पक्षे उपादेयो न प्रतिपक्षइत्यनेकान्तः । एकस्मिंश्च पक्षे दृष्टान्त इत्यनेकान्तो विशेषहेत्यभाषा "दिति । विशेषहेतुपरिग्रहे सति उपसंहाराभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः । विशेषहेतु परिगृहीतस्तु दृष्टान्त एकस्मिन्पचे उपसंहियमाणो न शक्यो जा- तुम् । एवं च सत्यनेकान्त इत्ययं प्रतिषेधो न भवति । • यथेय ज्ञाता मुसादिसंबन्धापेतद्विशेषणमात्मानं प्रतिपदाते ऽहं मुख्य दुःसी चैति तथा प्रमाणमपि प्रमाविषयत्वेनावतिष्ठमानं प्रमेयम् । न्या. या । + अदा ययते इति । पाटन सविषय इति।पा। प्रमाणान्तरेति पाठः। माटीकामेण येन्या मुत्रमिमिति प्रतीयते विश्वनाथपञ्जानमालती भामि. ९ मिति पुस्तकयानाति । .. अयं च प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तः प्रमाणपते भयानु मा भूप्रमेयपतरत्यापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । प्रदीपप्रज्ञाशो दृष्टानो भगतु मा भूत स्याल्याटिदृष्टान्त इत्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । सो ऽयमुभयथा उनकान्तो हेतुमन्तरेणादृष्टान्तः tt प्रकाशत्वादिमा भएहीतः। न्या. था। मशवाननुजानुमिति ५। ५।। पाटा। स्युत्या मुत्राई। म निशित। प्रसतः। न्या.धा..

·1. २ प्रा. १ सू. १६--२१ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपः । साक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरुपलब्धावनवस्थेति चेदून सं- विद्विषयनिमित्तानाम् उपलब्ध्या व्यवहारोपपत्तः । प्रत्यक्षेणार्थमुप- लभे अनुमानेनार्थमुपलभे इिति प्रत्यक्षं मे ज्ञानमानुमानिर्क मे ज्ञान- मागमिकं मे ज्ञानमिति संविद्वियं संविनिमित घयलभमानस्य धमा- थेमुखापयर्गप्रयोजनस्तत्प्रत्यनीकपरिवर्जनप्रयोजनश्च व्यवहार उपपद्यते सायं सावत्येव नियतते न चास्ति व्यवहारान्तरमनघस्थासाधनीयं** येन प्रयुक्ता इनवस्या मुपाददीतेति । सामान्येन प्रमाणानि परीक्ष्य विशेषेण परीक्ष्यन्ते तप । प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २० ॥ प्रात्ममनःसन्निको हि कारणान्तरं नोक्तमिति। न चासंयुक्त द्रव्ये भयोगमन्यस्य गुणस्योत्यत्तिरिति । ज्ञानोत्पत्तिदर्शनादात्ममनःसन्निकर्षः कारणं मनःसन्निकानपेक्षस्य चेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य जानकारणत्वे युगपटु- त्पोरन बुद्धय रति मनःसन्निको ऽपि कारणम् । तदिदं सूर्य पुरस्तात्कृ- तभाध्यम् । नात्ममनसाः सन्निकर्याभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ २९ ॥ आत्ममनसोः सन्निकोभावे नोत्पद्यते प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थपत्रिका भावदिति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकर्षे चानोत्पत्तिदर्शनात् काराभावं अयते । * यदि . प्रत्यतादीनि प्रत्यतादिभिरुपलभ्यन्ते तान्यप्यन्यरित्यनयस्या । अन. यस्यायां घाटाममाणाधिगमो न स्यात् । पय व्ययस्यास्ति पावाप्रमाणाधिगतिर. प्रमाया प्रसज्येत । न्या. था। + अपमानेनामुपन भागमेमामुपलभे रति ५ पुस्तके पि: पाठः। पमानिर्क में ज्ञानमिति धकः पा.। नियमित मििमिति ५।४।२ ।। ॥ सायस्य यात पा । मितता.पा." "मानविय काशिनुष्ययमापन च तमानप्रकाशने हायमा सयात. एननुष्यतापरकाजमा जामासर मापेस्पतरति मासयनयावति भावः। 11 उपाठोपेतील.पा.। :::::TIPMrन्ट्रियाimemummelan १० ·०४ न्यायभाये दिग्देशकालाकाशेप्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२ ॥ दिगादिषु सत्म *ज्ञानभाषातान्यपि कारणानीति । अकारणभाधे ऽपि ज्ञानोत्पत्तिदिगादिसन्निधेरपर्जनीयत्वात्। यदाप्यकारण दिगादीनि ज्ञाना. स्पनो तदापि सत्सु दिगादिषु ज्ञानेन भवितव्यं न हि दिगादीना सन्निधिः शक्यः परिवर्जयितुमिति । तत्र कारणभावे हेतुषचनमेतस्मातार्दिगादीनि ज्ञानकारणानीति । प्रात्ममनःसन्निकर्षस्तयुएसख्येय इति । तमुच्यते । ज्ञान लिङ्गत्वादात्मना नानवरोधः ॥ २३ ॥ चानमात्मलिङ्गं तद्गुणत्यान्न चासयुक्ते द्रव्ये सयोगजस्य गुणस्योत्य- 'तिरस्सीति मतदयोगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ २४ ॥ अनवरोध इति वर्तते । युगपञ् चानानुत्तिर्मनसो लिङ्गमित्युच्या माने सिद्धात्येव मन:सन्निकापेक्ष इन्द्रियार्थसन्निको जानकारणमिति । प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयाः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥ . - .मानाभावादिति ५.४।२। + कलमेन पुनन्यायेन दिगााकारणं मामानुपतयः । न हि ज्ञानोत्पत्तो दिगादीनां सामर्थ्यमुपलभ्यते तस्मादकारणम् । न्या. या । दिगादीना नित्यवाद व्यापकत्वाच्च तत्सनिधेरवर्जनीयतया मनिधिमात्रेण म कारणत्वमा युक्तम् । यथा पार लब्धा सेजसो पविशेषे हेतुर्न पुनस्तजस स्पर्शविशेष समिधिमात्रण सामन्यादर्शनात् । पस्य स्वन्धयतिरेकाभ्या सामय मृत चन्द्रमस्तेज स्पर्शनाणेन विनावि भणपतये । अपवाका टिस्थस्य चाचण्यम्य धिना रूप प्रकाशकत्याभावात् । पात्मलिहत्वादिति ४ पाठः। 5 ज्ञानमामलिङ्गमित्युक्त तैनात्ममन.सयोगो ऽनुको ऽप्यनुमेपः । ज्ञानस्या. समलिङ्गत्व तद्गुणत्यात । जन्याले मति प्रात्मसमवेतत्वात्तस्यात्मगुणात्य मुखादिषत न हि द्रध्य फर्म धा ऽऽत्मनि समति । न घिध्यादिगुणः स्थमात्रमधेटायास । उक्त धात्र न यायपात्यत्तकारणं सर्व सद धक्तयामिति । या ar.। मात्मनो निरोधरति १२.पा. अयेन्द्रियमन:सयोगः कस्माताभिधीयते। न्याया। गभूत्रे मंति पुनास्ति। " युगपदस्पनिमत्रस्य मनसिमिणयेन मनसो जानकारणत्वाभिधायकवापि भामस्थ तस्परसन्तास्वाभिधानमुखन सानुकायायामात् ।

·+ २ पा १ मू २२-२२ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपपरिहारः । ९५ प्रत्यवानुमानापमानशब्दानां निमित्तमात्ममन सन्निकर्षः प्रत्यक्षस्य- बेन्द्रियार्थसन्निक्रप इत्यसमानो ऽसमानत्वानस्य यहणम् । सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः सन्निक- पनिमित्तत्वात्। ॥ २६ ॥ इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहणं नात्ममनसाः सन्निकर्षस्यति । एकदा खल्यय प्रबोधकाल प्रणिधाय सुप्र: प्रणिधानवशात् प्रबुध्यते। यदा तु तोत्री ध्वनिस्पर्ण प्रबोधमारणं भवतः तदा प्रसुप्रस्येन्द्रियसन्निकर्यनिमितं प्रयोधज्ञानमुत्पद्यते तत्र न ज्ञातुर्मनसश्च सन्निकर्षस्य प्राधान्य भवति कि तार्ह इन्द्रियार्थयाः पत्रिकर्षस्य । न ह्यात्मा जिज्ञासमानः प्रयत्नेन मनस्तदा प्रेरय. सीति। यकदा खल्वयं विषयान्तरासतमना: संकल्पवाद्विपयान्तरं जिज्ञा- समानः प्रयवप्रेरितेन मनसा इन्द्रियं सयाज्य तद्विषयान्तरं जानीते। यदा तु खत्वस्य नि.सकल्पम्य निर्जिबासस्य च व्यासक्तमनसो बाहाविषयोपनिपात- नाज् ज्ञानमुत्पद्यते तदेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य प्राधान्यं न हासो जिज्ञास- मानः प्रयवेन मनः प्रेरयतीति । प्राधान्याच्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहण कार्य गुणत्याद नात्ममनसाः सन्निकर्पस्येति । प्राधान्ये च हेत्वन्तरम् । तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २० ॥ तेरिन्द्रियेस्यश्च व्यपदिश्य से ज्ञानविशेषाः । कथं घाणेन जिघ्रति লুথা ঘামি নয়া মামি যঘিন্নান ঘরান্না ঘবিরান रूपायिज्ञान रसविधानमिति वा पन्द्रियविषय "विशेषाच्च पञ्चधा युद्धिर्भवति अतः प्राधान्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्षस्येति । यदक्तमिन्द्रियार्थसनिकयक्षण कार्य - . जानान्तरमाधारणकारणत्याच प्रत्यधनधणे सदुपादानमिति पूर्वममाति पदं संपन्न मर्ष प्यायेयम् । म मापदसाधारया मनमपि तु म माथा मर्यानस्य भूपाय रति पातिकतनाम मूत्रमेयेई भाण्यायेन ट्रसमस के निवेशम्नु सामाटिक । +न्द्रियायतनिझर्षप्राधान्यपरमिद मुरम् । न्या पा । पत स्थास्य माध्यम प्रामाटिक तिमिति । यम्मादिद प्रत्यतजानमुत्पदामान शिपया कारणेन या प्यपदिश्यते पनामाण सेन प्यपदेगी दृष्टी पधा यायर नि । आ पा । "दिशामित्वमा रमानमिति अधिक पाट। विवामिति । पुलमानि । .. शिक्षाला ·०६ न्यायभाप्ये नात्ममनसाः सन्निकर्यस्येति कस्मात्सुमव्यासक्तमनमामिन्द्रियार्थयोः सन्निक- घंस्य ज्ञाननिमित्तत्वादिति सायम् । व्याहतत्वादहेतुः* ॥२८॥ यदि तावत् क चिदात्ममनसः सन्निकर्पस्य ज्ञानझारणत्वं नेप्यते सदा युगपज् ज्ञानानुत्पतिर्मनसो लिङ्गमिति व्याहन्येत। तदानी मनमः सनिकमिन्द्रियार्थसन्निको ऽपेक्षते मनःसयोगानपेक्षायां च युगपज् ज्ञाना- त्यत्तिप्रसङ्गः । अथ मा भूद् व्याघात इति सर्व विज्ञानानामात्ममनमा: सन्निकर्षः कारणमिप्यते तदधस्थमेवेद भवति जानकारणत्वादात्ममनसे: सन्निकर्षस्य ग्रहणं कामिति । नार्थविशेषमावल्यात् ॥ २६॥ नास्ति व्याघातो न ह्यात्ममनःसन्निकर्षस्य ज्ञानकारणत्वं व्यभिच. रति इन्द्रियार्थसन्निकर्षम्य प्राधान्यमुपादीयते अर्थविशेषनामल्यादि सुप्रख्या- सक्तमनसां ज्ञानात्यतिरेकदा भवति । अर्थविशेषः कश्चिदेवेन्द्रियार्थः तस्य प्राबल्यं तीव्रतापटुते न ||चार्थविशेषप्राबल्यमिन्द्रियार्थसनिसर्पविषयं नात्मम- नसोः सन्निकर्पविषयं तस्मादिन्द्रियार्थमन्निकर्षः प्रधानमिति । असप्ति प्रणि. धाने संकल्पे चागासति सुसव्यासक्तमनसा यदिन्द्रियार्थसन्त्रिकपर्यादुत्पद्यते ज्ञान सत्र मन:संयोगो ऽपि कारणमिति मनसि क्रियाकारणं वाचामिति । यथेष जातुः खल्वयमिच्छाजनित: प्रयहो** मनसः प्रेरक प्रात्मगुण ग्यमात्मनि गुणान्तरं सर्वस्य साधकं प्रवृत्तिदोपजनितमस्ति येन प्रेरितं मन इन्द्रियेण संयध्यते । तेन ह्ययमाणे मनसि संयोगाभावाज् ज्ञानानुत्पत्तो सर्वार्थता ऽस्य निवर्तते एपितध्यं चास्य गुणान्तरस्य द्रव्यगुणकर्मकारकत्वम् । अन्यथा हि धतुर्विधानामाना भूतमक्ष्मायां मनसां च ततो ऽन्यस्य क्रियाहतारस. भगात शरीरन्दियविषयाणामनुत्पत्तिप्रसङ्गः । * ध्याहतत्वादित्पनेन त्रिसूत्रों प्रत्याचप्टे । न्या. याः । नानया चिमूमा उस्ममन.संयोगस्य कारणभाषः प्रतिषियते ऽपि । प्रायल्यमिन्द्रियार्थमनिकर्यम्य प्रतिपाटाते । म्या था। सति ५। पाठ। "मबति।।। पादा। + मेदानीमिर्मात ५४॥णठ'। सर्वज्ञामानामिति सारण। पति 11 पाठः। H है ·अ. २ श्रा. १ सू. २८-३० प्रत्यक्षस्यानुमानान्तवाक्षेपः । *प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धः ॥ ३० ॥ यद्विदमिन्द्रियार्थमनिकपादुत्पद्यते चानं घृक्ष इत्येतत् किल प्रत्यक्ष सत्यल्यानुमानमेव कस्मादेकदेशग्रहणात् । वृक्षस्योपलव्धेराग्भागमयं गृ- होत्या वृक्षमुपलभते न चेकदेश घृक्ष: । तर यथा धूमं गृहीत्वा वहिमनुमि- नौति सादृगेव तद्वति । किं पुनर्गृह्यमाणादेकदेशाट् अर्थान्तरमनुमैयं मन्यसे अवययसमूहपा अवयवान्तराणि द्रव्योत्पतिपक्षे तानि चावयवी चेति । अषयवसमद्दपा तावदेकदेशग्रहणाद् वृक्षबुद्धेरभाषः नागृह्यमाणमे- कदेशान्तरं वृक्षो गृह्यमाणेकदेशावदिति । अथैकदेशग्रहणादेकदेशान्तरा. नुमाने समुदायप्रतिसंधानात तच वृक्षद्धिः न साह पक्षबुद्धिरनुमानमेष मति भवितुमहतीति। द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्षे नावयव्यनुमेयो ऽस्येकदेशसंघ. न्धस्याग्रहणाद ग्रहणे चाविशेषादनुमेयत्वाभायः । तस्मादृक्षबुद्धिरनुमान न भवति । एकदेशग्रहणमाश्रित्य प्रत्यक्षस्यानुमानत्वमुपपाद्यते तच्च । "एवं तावत्ममधिगतं प्रत्यतलक्षणम् । अतः परमिदानी प्रत्यत्तस्यानुमाने ऽन्तभावं कुर्वाण पदमाह । न्या. याः । + किलेति ५।४।। + सेपमधयवसमहण्ने युधिस्माना निम्पिया। प्रोग्भागः परभागो मध्यभाग रस्वतन्त्र नास्ति अषधिमत्याख्याने यययत्यय दुर्मिग्णत्यास । एकदेश एयायपत्र इति क्षेत्र । अवययाधारस्येदेशपटापत्यादययिनी भाषएदेशम्याभावात् । अयाकार्यकारणभूतानां परम्परमत्यामत्युपपटेणेकदेशायस्थानमयपयशब्दाः । तदपि न । कार्यकारणभूतानां परस्परी. पकारविपुराणामयपनत्यानुपपत्तेः। पम्मिन् पवे पत्युलेरभाय एव । कम् | Mircागत्य पाभाम्य पाएसवान ताप ययान्तरानुमानमा प्रत्याययान्तयिनाभाया । पर्यापनावान पगमादेव नानुमेयत्वमभा। अनुमाने सप्तः पूर्य ध्याप्तिदर्शनस्याटिमानायनयुपामुखी पिनासंभवाभाया ADED न मा मेयधामोन माया. मसम्पानुमेपत्यासंभ अविनोनयुपामेन पूर्वमननुभप्तस्थापयिनो माणेनानुमानाम- মঘাষ। মারামবাং ছষ্ঠামেথিuায়ার মামমমৗমাদি पराया सम्या प्रमाणपशानुपरनित भारजन्य इष्टस्याम्पप्रकारे प्रतीति तथा पट. पपप पार्थम्यानभ्युपगमे भमस्यासमभयाय । ॥ संप्रम्य पहात संघटम्प पक्ष्यादिति पाठः। मस्येवाधिोपीन्द्रिपर्मयता यस्येच संभपात । पारयो Rural. Part न मम लिनुयाभिरममयः। परमामामillge sat . STRIमेन भाMORERAभन मागवायपयनुमितानुपर्शनाच ! प्रायानु. मिलि त नुमिताभ या तस्या: Negisrafeमा ! मामाटानुमान त्यnिuTEMOREपोरेच यापयापकभावानुमरिष्टतथा मापुर Rato Ruway भावामित: ajisafमयमै भिधारः ।

·- . न्यायभाये। * न प्रत्यक्षण यावत्तावदप्युपलम्भात् ॥ ३ ॥ न प्रत्यक्षमनुमानम् । कस्मात प्रत्यक्षणेयोपनम्भात् । यत् तदेकदेशय- हणमात्रीयते प्रत्यक्षेणासायुपलम्भः न चोपलम्भो निर्विषयोस्ति याचार्यजामं सस्य विषयस्तायदभ्यनुज्ञायमानं प्रत्यक्षव्यवस्थापक भवति । किं पुनम्सतो ऽन्यदर्थजातमधयधी समुदायो घा। न चेकदेशग्रहणमनुमान भावयितुं शक्यं हेत्वभाषादिति । अन्यथापि च प्रत्यक्षस्य नानुमानत्वमसगस्तत्पूर्वकत्वात् । प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं संबद्धावग्निधूमो प्रत्यक्षतो दृश्यतो धूमप्रत्यक्षदर्शनाद- ग्नापनुमानं भवति य च संबद्धयोलिङ्गलिङ्गिनाः प्रत्यक्षं यच्च लिङ्गमान. त्यनयहणं नेतदन्तरेणानुमानस्य प्रवृतिरस्ति । न त्वेतदनुमानमिन्द्रियार्थ- सन्निकर्षजत्वात्। न चानुमेयस्येन्टियेण सन्निकोदनुमान मति। सायं प्रत्य. पानुमानयोर्लक्षणभेटो महानायितव्य इति । न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥ न चेकदेशोपलब्धिमा किंतहाँकदेशोपलब्धि: तत्सहधरिताषयव्युप लब्धिश्च कस्मादषयविसदायात । अस्ति झयमेकदेशव्यतिरिक्तो ऽपयधीस स्याषययस्थानस्योपलब्धिकारणप्रामस्याकदेशोपलब्धावनुपलब्धिरनुपपनेति अकृत्स्नग्रहणादिति चेद् न कारणतो ज्यस्यैकदेशस्याभा- वात् । न चावयवाः कृत्स्ना गृह्यन्ते अययवरेवाषययान्तरव्यवधानाद नावययी कृत्स्नो गृह्यतइति। नायं गृह्यमाणेण्ययययेषु परिसमान इति सेयमे कदेशोपलचिरनिनवे "ति। कृत्स्नमिति खल्वशेषतायां सत्यां भवति विरुद्ध श्वार्य हेतुरेकदेशयहणाद एनोपलब्धिरिति । कयम् । या. था.' + सफदेशस्यधम्बीकारणापि प्रत्यायोपपत्ते । सर्वम्य प्रत्यविषयताया शिकार स्यात् । प्रत्यक्षस्येय निर्विकम्पकतया समकारकस्यनियमानुमितिस्थासंभवाय । सनिकष्टमा पाहमया प्रत्यक्षस्यानिकष्टालोतानागसमानुर्मासवानुपातिः । व्याप्सिबारमा अपि प्रत्यधात्वत्या वियतामितिस्वामभयार। सत्र पतितप यति । पाठः। पत्रयधिसंभवादिति । पाटः। ॥ कारणमात्रस्येतिपाठः। महदनेकद्रय्यरूपाण्युपतथिकारणानि सान्यफदेशवदेशदेशिन्याय दिन ते तस्मादेकदेश उपलभ्यते नभदेशोत्ययुक्तम् । म्यादा। निएनीति ।। पाठः। । मनु तामिति ।पा। .

·अ.२ श्रा १ ३१-३३ अवयविनि पूर्वपक्षः । अकृत्स्नमिति शेषे सति तच्चेतदवयवेषु बहुप्यस्ति श्रव्यवधाने ग्रहणाद् व्यवधाने चायहणादिति । अङ्ग तु भवान् पृष्ठो व्याचष्टां गृह्यमाणस्यावय. पिनः किमगृहीत मन्यसे येनेकदेशोपलब्धि: स्यादिति । न झस्य कारणेभ्यो ऽन्ये एकदेशा भवन्तीति तचावयवकृत नोपपद्यतइति । इदं तस्य वृत्तं येषामिन्द्रियसनिकपी दहणमवयवाना ते: सह गृह्यते येपामवययानां व्यवधानादग्रहण तेः सह न गृह्यते। न चेतत्कृतो ऽस्ति भेदा इति । समुदायोप्यशेषता पा समुदायो वृक्षः स्यात् तत्प्रापिवळ उभयथा .यहणा- भावः मूलस्कन्धशाखापलाशादीनामशेषता वा समुदायो वृक्ष इति स्यात, प्राणिवा समुदायिनामिति उभयथा समुदायभूतस्य वृक्षस्य ग्रहण नोपपद्यत- इति । अवयस्सायदययान्तरस्य व्यवधानादशेषग्रहणे नोपपद्यते प्राप्रिय- हणमपि नोपपद्यते प्राप्तिमसामग्रहणात् । सेयमेकदेशपाहणसहचरिता वृक्ष- धुद्धिद्रव्यान्तरोत्पत्तो कल्पते न समुदायमा इति । साध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ रन्दिपाशविकादिसि ५।४।२।पाद! नन्यषपयेषु धर्तमानो ऽघययो कि प्रत्यययय सारस्येन धर्मसउतैकदेशेन । माटा ययान्तामध्यप्रसहात । एफायपथपाते मन्यानेकद्रध्यत्वपोरभायेन सत्यक्षानुपपने प्रध । एकावययस्य विभागामभवन विभागहेतुकायविनाणामभषाध्यान द्विसीय । पारम्भकायापय ध्यतिरिकावयाभायेनापण्येष्ये देशेन पर्ततइयुक्तिरसंभवात् । एकदेशेनोपलब्धिसभये ऽपि कायमानुपातम्भादयपधी नोपलभ्यतहत्यापतिपाभया भागान्सरप्यतिभागान्तरम- निकाभिधेन सनिसटासनिकटसमवेतस्थायिन' प्रत्यक्षानुपपत्तरिति च । एकस्यायपति मापोवन याप्स्या एनेरफारामा प्रत्यययनं पर्याप्लायवपिनो ऽनेकस्यप्रसात । एकटे येन पसंत श्यपधीत्यभ्युपगमोऽपि भारम्भमाणामयपधाना यस्मिन्यतरसंभव मदति रिलायय पाभायेन म मर्यात सामति एतीनामेकदेशानामनेकानेकमनत्रयुक्तरमभधार । सम्मार कत्येकदेशराष्ट्रगानविषपानम्मियानि धिया पुस । मायावती समवादन प्रत्ययमपाश्या असतमिलम गधमाणेभ्यो ऽययभ्या प्रमाणानामपामा भेट स्प एसमापसादपर्यायनी म्यापमाणपतीsadो भिषसतम्पादिदिति पेचा एकावन मह মায়াখাসায় নামবে লস ঘর যায় ইনেযাত্রা গাছ ছি মা प्शीयम्प पता भेदाभेदोपप । पर्यापमा सहमपोगनिमर्मस्य मन पुनरामग्राम्यान पेषिसत्येन समानुपाठिमीमायात् । धर्मनिटायामपणे मिपर्णयको भिवन सदस्य प्रत्यायोजभायात। : महापाnि समुदामशेषताति ५ ।पा। फिमर माध्यम् । फिमध्यतिरेको उपाधयोति । यायो न निद- मसि विपिन हिणि विमतिपदामानः मुश्विदनुजा सशुमति । म धामणि शिप्रतियोजिमम्सि मादृग्याभायाए । न हि माश्यमन्तरण विनियमानप्रति कि कारणम् । यिसपतिनाम विपरीता प्रतिपतिः ।

·* - th न्यायभाये *यटुक्तमययविसद्भावात्माप्रिमतामयमहेतुः साध्यत्वात्साध्यं तापदे- अयर्यायसद्भायादित्ययमतुरिति ५।४।२३ पा । लस्याग्च कारण समानधर्मापलश्यावधिगतविशेयस्य तद्विपरीतधर्माध्यारोप। न चानभ्युपगतात्रयविनो ऽवधिनि सादृश्य कि चिदस्ति नापि विपरीतधर्मा ध्यारोपः । तस्मात्र वित्तिपत्ति । अयाध्यत्तिक: साध्यः । तत्राव्यतिरेकप्रतिपा दक प्रमाण वालव्य न झत्र प्रामाणिकी का विमतिपतिरस्ति । ईद प्रमाणम् । अर्थान्तरानवयवत्वम् । अर्यान्तरमर्यान्तरस्यावयवो न भवति । यथा न गोरखा षयवः । अजयवाश्च तन्तयो ऽवयवी च पटः। तस्मावासा तेभ्यो ऽन्तिामिति । न्या था । भाधान्ता पटात्तन्तवस्तदयययत्वादिति पयोग तिन्मयम । पटस्य व्यतिरेकसि पूर्व तन्तुपु सवयपरत्यासि । अयययत्वं घननिमपित नासत्यधर्यानि भवतीति। अधययभूताना सन्तूना घटाद् यतिरेकस्योभयमतिपत्रलया यययत्वेन ण्टाप व्यतिरेकस्य सिया विरूद्रश्च । न च पटायययत्वं पटादध्यतिरेके पेतु पटानभ्युगन्तु पटाशययत्वासिन्द । देतोस्तन्तुमात्रयियान्तमया साधारयय धात्र धेतुदोष । पट परीकृत्यायतिरेकसाधने अधययस्यस्य पक्षधर्मतानुपाति । अध्ययत्यस्य समयाधिकारणविशेषरूपस्या ति कार्य धिमणस्या शास्वेन स्विसिद्विश्व । यत्तु पटो नाम नान्तर कि तु संस्थानयिषावस्थितास्तन्तय स्थ ण्टाण्या लभन्ते सत्कार्य याटापपणाद पत्र पचे कार्यकारणभावस्यानभ्युपगमादिति । तय! पटपदय्याहारस्यान्यासिया पटात्मकपु नन्तुपु पटसादृश्यावरहेगारोपामयध्ययधारस्य दुर्व त्यात् । भारोपे धर्मिभेदस्य मादृश्यस्य चाययमतितत्वात सस्याविशेषस्य व्यतिरेकाध्य तिरेकविकन्ये सिद्धान्तयामासिद्धिदोवाच । अस्माकं तु संस्थानविशेष संयोगार्थी न्तरम । यतु नाचान्ता सयोग भयोगत्यात् । यत्रार्यान्तरस्य म स योगत्वं यथा भवत्स तिपदार्थान्ताभाये गदिम स्पोगामति । त। वेतारसाधारणसास । अन्त मगेगी विशेषयात्यादिति हेतुना भयोगम्यार्थान्तायसिस्ट्रेश्च । मयुक्तमाहरेत्युक्तस्य प्रयोज्यवनस्यामपु माद व्यायन सयोगमध्यतीकतयत एच सद्विशेषणकद्रय्याचरणदर्शनान् । ननु प्रतीपातायसा माया प्रत्यासत्ते। संयोगव्यवहारो म सपोगान्तरं द्रध्याणि दिसावस्त्यासौन्ति पात्य तितानि न भर्यान्स प्रतीघाते च मयोगव्यपार रति । मेवमा सयोगानभ्युपगमे प्रत्याति प्रत घासयोदुर्यचत्वात । संयुक्तसंपागाल्यीयत्व दि प्रत्यात्ति मतस्पर्थवद्रष्य योगाच प्रती घात इति । सयोगस्यान्तरस्वाभावे च क्षेत्रोटकबीजानीन्धनादौना सर्वत्रास्थिताना सर्वत्र कादितुत्यप्रस तथा क्षेत्रादीनि प्रहरायत्पी सापेक्षाणि सर्घटा कर्यानारम्भात् । याचापेक्ष्यत सम्योग रति सयोगस्य सव्यतिरितम्य सिद्धि । एतेन मान्तरस्यन प्रतीपमानाच विभक्तत्वं नरन्तया प्रत्ययविषप्रय संयुक्तमित्यपास्तम् । तायतयष्टसि । विषयतक्षया भाये सीतिलधरापस्यानुपपल्या यलवनिधीहत्येनेव मयोगविभागाभ्युपगमस्यावश्यकत्वात् । अभयुक्त मयुक्त व्यग्रवारस्यारोपात्मकता रोष्यमाणम्यान्यत्र सत्यनियमेन तत्सिव | सत्य यानिमित्ततया च योसिद्धियत्वसपि सो भयतीवात्ययो यधने तिलकात सात भयोग न भप्ति यथाल्योरिति म संयोगस्यहप्रत्यानिमिततेति । समयागोत्र विभागार मन्यायीक्षानिमित्वस्वोागत तदिमिलिरमा गायत्वात् । मुख्य प्रतीविषयस्य र दुरपन्दस्वरत।मयोगस्येप्रत्यविषयताणाप्यावास्यानभ्युपगमात् । एतामा बने स्वगतमेवारी बस्यममवायम्य संबन्धस्य सत्त्वेन साढशप्रसीसे संबन्धविषयकत्वोपपादन भयमंत्ययसाध्य सायच्छे ठकसंवन्धत्य पुरस्कार घेतायाधसहरुतनेह कुण्ड घराणोति प्रत्ययनिमिसातथा संबोधि- से । म चमधन्धाभावेपि भवतीप्रित्ययो यच सम्पु पदसमवाय रति समवायस्य संबन्धात रानभ्युपगमादिति शरम माहशमत्तोसरप्रामाणिकत्वात्। समवेतसमवाविनारिखममाणस्थानि भेवेनापणस्य साशममप्रपोज्ञात्वादिति दिका अनुसाई पटे पतोहत्य तन्तुभ्यो ऽव्यतिरेका साध्य अवयिस्य चतुतिन ता पक्षधर्मानुयतिरिति । मेवम पहामि । सामा मेव पवस्व सिद्धिविन्यस्य पहावे घाघरा चकत्वेऽपि भवस्थवविवष्यवहारोपण ·- अ.२ प्रा. १ सू. ३४ अवयविनि पूर्वक्षः। तत्कारणेभ्यो ,व्यान्तरमुत्पद्यतइति । अनुपपादितमेतत् । एवं च सति विप्र- तिपत्तिमाचं भवति विप्रतिपत्तेश्चावयविनि संशय इति । कास्य प्रदेश पति न स्वसिद्धिरिति । त । अवयवत्वटेशत्वभिदात ! कारणवियों अयपय प्रांधायशेषश्च प्रवेशान स्वाफाशस्योभयमपति अध्यायत्तिसागवत्य प्रदेशवदंद व्यसाम्य निमित्तीकत्य प्रवृत्ताया भवत्प्रदर्शितप्रतीतगाणत्वात् । एतेन तत उत्पत्तरभेदसिद्धिरित्यपि नितम् । तामाधारणस्थान : तुर्यायुत्पचे पटे टिभेटायाभप प्रतिपयन प्रत्युत भेटसाधकतथा विसरत्याच । अथान्तरो तस्तनामन्यावयवत्वमपि स्यान्चक रेयाययात्वयत् । मध सन्तयः पटादन्यस्यायपया इति न तो धोतरमियपि न प्रयोक्तदोषानात येले रया- दीनां समादिभ्याटस्वाभ्युपगमे तेनैव दृष्टान्तेन तन्तुष्यपि पटभेदमिश्चाभेदानभ्युपगमे घाय- पयत्यस्य दुर्निरूपस्यात् । तस्य कारणविशेषरूपतया कार्यनिरूप्यत्वात् । मनु निळेशोपलभ्यमानत्वं सगापतिकारी था भेदमायकमन्तु भित्रयावाश्ययास्तवदर्शनादिति धेन । पाटोस्पासाधार गत्यात् । तसूनां सन्त्यधयर्यदेशत्तिकत्येन तन्तुदेशोत्पत्तः पटरव सत्वेनात्यतनवापूर्णर्मलाभ. स्पत्यम पदस्याान्तास्वसिद्धया द्वितीयतोद्रिस्यात् । रायमेव तस्मिन मत्यन्यारम्भकत्यामाया दान्तावामा अान्तरस्य हि कटासन्तो कठे सति ततो यपटारभाव दृष्ट न च पेटे मति सन्तनां पटान्यारम्भमत्वं सती नाधान्तामियपि निरसनीयम । अध्यापि देतोरसाधारणस्यान पटायगर्म बिद्रस्यादनभ्युपगमे क्रियाया एयाप्तंभयात् सन्तुमयोगव्यतिरेकेणानुत्पटयमानस्या- टिपितयेवाननु न ट्रय्यान्तरगुणानां द्रध्यान्तरगुयोभ्य उत्पत्तिर्दृश्यते गोगुणेभ्यो नयगुणानुत्पत्तः । यते स सन्तुगुगाम्या पटगुणोत्पत्तिस्ततः पटस्तन्तुभ्यो नान्तमिति चन्मयम् । पटॉनभ्युपगमें पटणे परमभयेन सन्तुगणेभ्यस्सन्तुगुणामामनुत्पादेनास्य हेतागिरस्यात् । यनु पटस्पार्थान्तर- स्य प्रत्यक्ष मह RNETERIAमल्यास । यथा गर्भमातमयोगस्याप्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षांव पटत. स्माधायाशामिति । तच । भेटस्य प्रत्यगंध सिमित्यास । प्रत्यक्षापत्यतिमाथा अपत्य. जिमन्ये भायाप्रत्यक्षrajा । सत्ता यस्य प्रत्यक्षात्यदर्यातत्यात् । प्रत्यक्षापत्यदा रस्यय सा दिमयपरिमागास्याप्रत्यक्षस्थापसे । दिमयदयानां फेयां नित्यवत्वात मधमाशायिस मनिकृष्टस्यापर्यायनः मत्यतामा उपादितम्या। अयययानामप्रित्यक्षस्य. मायनिन प्रत्यक्षाभाधे मर्यस्याप्ययवि प्रत्ययात् । सदायपधानां पटा प्यमत्यहत्यात् । परमाणूमामप्रत्यक्षत्येन ततोऽन्तरस्य पटस्थानभ्युपगमेन द्रव्यप्रत्यक्षमाम्योम्वेदापत्तेश्य । म परमाणया मातीन्द्रिपा पाटिमवाद घटादिदिसि पाध्यम । महत्त्यस्योपाधिस्यात् । मध कार्यदथ्यमायिक कार्यमन्द्रिययाई घटादियविति यम । त्रुटिमारणस्य प्रत्यक्षता हुनु मम्भेन एदी प्रत्येकायस्य बाधितत्यास न पचातापछिद्रे दण्यस्वाटरेय परमाणु: साय: पालादमित्ययासामान्ययत्य भयरमदाटियासमात्यया । तस्मात्तदया निरal अमोन्द्रिया: पामा: A पमाणोपि मदता एपेति यायम् । मदताना सरन्य. मानसम्सया संपामपि महतस्य नियस्याप्रमहनासं हास्यात् । ननु पटस्तन्तुभ्यो नापन्न सन्तु भि. कटारमपुतस्याविभक्तत्याच पान्तर घटरे मुदमागस्य सना पविभागस्य । दर्शनादिति न्मेमा ट्रयाटपातर गुणभिचायत Ticrमत न्योन्यमान्त स्वैनाभिमते सानिणेषु रेनुमत्याहिमग्य । पर्ने मान्यो शपव्ययेभ्यो गुस्त्यान्तरमायाम ! मारस्य दिरामयकामायनस्यन्यायागुम्त्यका सुभानमनै समय पर पति सप । तारण्यधर्मस्वात ! यस्यनेन देहमा कारगुयाना फागु प्रस्तुत्य साकारणा- मामा मलमप्यात सय का उनिम्न मधापनपते माया गुमान कागुणाभामिति समकाानुपामे मामा मे काय निरी गनुपमा मारायानां समान मानां फायपूर्यस्योmeani a : Trank का मारताय का Saare Aftar गाय कामेति कप: भाग मनि कार्यरerrar warमाना समातिभितमिसगुन्यजन्यापनतिनियाहि । गुमर. সােয়ম সাময়িয়যায়ী ফাতেময় ও মামি ·. न्यायमाप्ये सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धः ॥ ३४ ॥ यद्ययययी नास्ति सर्वस्य ग्रहणं नापपद्यते । किं तत्सर्व द्रव्यगुणा- कर्मसामान्यविशेपसमयायाः । कथं कृत्वा परमाणुसमवस्थानं । तापद दर्शनविषयो न भवत्यतीन्टियत्वादणूनां द्रव्यान्तराबविभूतं दर्शनविषयो नास्ति दर्शनविषयस्याश्चेमे द्रव्यादयो गृह्यन्ते तेन]] निरधिष्ठाना न गृोरन् । गृह्यन्ते तु कुम्भीयं श्याम एको महान संयुक्तः स्पन्दते अस्ति मृन्मयश्चेति सन्ति चेमे गुणादयो धर्मा इति । तेन सर्वस्य ग्रहणात्य श्यामो ऽस्ति द्रव्यान्तरभूतो ऽघयवीति । धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥ ३५ ॥ श्रययव्यथान्तरभूत इति । संग्रहकारिते वे धारणाकर्षणे संग्रहो नाम स्यात् । कार्य गुरुत्वेन फारणगुरुत्वस्य प्रतिबन्धा विनाशे घेति तु न युक्तम् । तथा सति कार्यपाते कारणस्य पाताभाव प्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षे कार्यनाशोत्तरपि कारणताभाधप्रसहाय । ससार स्यानादिस्पेन घरेय परमाणुभि. फटा चित्कार्यारम्भेण तद्गुरायेन परमाणुगुरुत्यनाशे ऽगुभि परमाणुभिरामध्ये कार्य गुरुत्वानुत्पत्या कार्यमाञस्यागुरुत्यप्रसशाच्च । पत्य धाधिनो ऽसत्त्वाथ्य सिरकयोस्वभावात्मत्युताषर्यावसत्ये व्यतिरेकं च प्रमाणस्य दर्शितत्याच्च साध्यत्वादधिनि संदेश इति न युक्तम् । साधत्यस्य सशप हेतुत्वाकीर्तनादिदमयुक्तमिति तु न । साध्यस्योगीताया धि प्रतिपत्ते. मयतुत्वे तात्पर्यात् । इत्यत्रत्ययार्तिकसारमा क्षेपः। • अथवा सर्वः प्रमाणेरवहणम् । कथम् । प्रन्यतस्य वर्तमानमहद्विपप. त्यात् । अवविप्रत्याख्याने च न घाझकरणप्रत्यत्तविषयो ऽस्ति । तस्याभावाद- नुमानादेरप्यभावः सेयं सर्वप्रमानित्तिः । उपलभ्यन्ते धाः प्रत्यतादिभिः प्रमा- यौतः सर्वग्रहणात्पश्यामो ऽस्त्ययययोति । तदिदं मन्नमवयध्यनभ्यपगमें विरोध• प्रदर्शनपरं सायं सर्वप्रकारो विरोधो लोकपरिदृष्टप्रत्ययोच्छेद दाँत । या था। + समायस्थानमिति 101 प्रा. ध्यान्तरञ्चायविभूतमिति॥1113या। दर्शविण्यामधे पति ५।४।। || से दक्षिण । सेतुकुम्भी चमिति । अषयव्यर्थान्तरभूत इति पार्थः । एफदेशयहणसाहचर्य सत्ययधिना दे. शान्तरमाप्तिप्रतिषेधो धारणम् । तया सत्यययविना देशान्तरमापणमाकर्षणम् । नहि धारणाकर्षणे निरवपवे ऽवयवे च दृष्टे तस्मादविधर्माधिति । यत्यत्रोत संसहकारित धारणाकणे नाययविकारित पांगुराशिप्रभृतिप्वभावात तृणापतझा. धादिपु लतुसंएहोतेषु दर्शनादिति । तव । अनयधारणात् । न प्रमः सस्मिक धर्यावनि धारणाकर्षणे भवतः । अपि त्वन्यत्र न भवतः । तृणादयश्चाव धन स्यते । यदिदमुच्यते संपहकारित ने दति । न विशेष स्वभावात । पांगुशिमा भृतियु य एष भवतः संयहाभाधे हेतुः स एवायधिनी थिममानस्य धारणाकर्ष. भाधेपोति । सो ऽयं व्यतिरेकी हेतुः । न्या. था । + पसाभूत समयकारिख रतिया ।

·अ. २ श्रा. १ मू. ३४-३६ । अवयविसाधमम् । संयोगसहचरितं गुणान्तरं स्नेहयत्वकारितमपां संयोगादामे कुम्भे ऽग्नि- संयोगात्पक्के । यदि त्वषयधिकारिते* प्रभविष्यतां पाशुराणिप्रभृतिष्वाप्यज्ञा- स्येताम् । द्वव्यान्सरानुत्पता च तृणोपलकाष्ठादिपु जतुसंगृहीतेष्वपि नाभविष्य- तामिति । अथावयविनं प्रत्याचक्षाणको मा भूत प्रत्यक्षलाप इत्यणुसञ्चर्य दर्शनविषयं प्रतिजानान: किममुयोक्तव्य इति । एक्रमिदं द्रव्यमित्येकयुद्धे. विषयं पर्यनुयोज्यः किमेकबुद्धिरभिन्नार्थघिपया आहो भिन्नाविषयति । अभि- मार्थविषयेति चेद । अथान्तरानुज्ञानादवयविसिद्धिः॥ । नानार्थविषयेति चेद भिन्नेष्येकदर्शनानुपपत्तिः अनेकस्मिन्नक इति व्याहता बुद्धिर्न दृश्यतइति । पसेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६ ॥ यथा सेनाङ्गेषु बनाङ्गेषु च दूरादगृहक्षमाणपृथक्केष्वमिदमित्यु त्पद्यते बुद्धिः स्वमगुप सञ्चितेष्वयमाणपृथक्वेष्वेकमिदमित्युपपद्यते बुद्धि- যিনি যথা মূয়াযহূয়ান লায়নামালাযাদানে; ভূগর্জায়- हणं यथा गृह्यमाणजातीनां पलाश इति वा खदिर इति या नाराज्जालिम- हणं भवति। यथा गृहामाणप्रस्पन्दानां नारात स्पन्दग्रहणं गृह्यमाणे चार्थजाते पृथकस्यायक्षणादेकमिति भाक्तः प्रत्ययो भवति न त्वणनां गृह्यमाणपृथकानां कारणतः पृथक्कस्याग्रहणादाक्त एकप्रत्ययो ऽतीन्द्रियत्वादणूनामिति । इदमेव च परीक्ष्यते किमेकप्रत्ययो ऽणुसञ्चयघिपय आहो स्विन्नेति । अणुमच्चय एष सेनापनाङ्गानि नव परीक्ष्यमाणमुदाहरणमिति युक्तं साध्यत्वादिति । अधययकारिले इति ५.३ut.. + प्रमतीति नास्ति। प्रयान्वपिनो हता; प्रपोगमपन्यासियविदमाह । न्या. था । पाहा नानाति ५.२४।।पा। । एकानेकयुद्धी भिवविषय विशेषयायापादिधिपयदिति । अय धा एका. नेफगुट्टी भिवषय समुचितधियत्याता रमिति यया घेई चेदं चेति । न्याया। इशाराहात दसरममिति । ता• टो। "वं तावत्म साधनपने दृष्टान्तमावस्यादप्यम् । अनेकान्तीकरणपत्रे तुन मिद्धत्वास फेन सेनापनयनान्तरभारी उभ्युपगम्यते । अनेकस्मियम्युपल. भ्यमाने भेदस्यादर्शनादभेदप्रत्ययः । मेरस्यादर्थनमाराविमिसात् । न तु परमा- पायः फेन चिटुपलभ्यते ऽतीन्द्रियस्थात । पा. वा.। + युस ५ ।। 1: परमाणमामेव पटाटिटिस्थमुपजातपिशवामनुपप्रातवियेगा पा । पाये उपमितिः । उपप्रायमानस्य विलासित्वात् म मेवात पविगतीन्द्रि Communiramमोपे परमाणे मोन्ट्रिण ऐन्द्रपाrdia farmi | .

·स আমায় दृष्टमिति चेन्न तद्विषयस्य परीक्ष्योपपत्तः । यदपि मन्येत दृष्टमिदं सेनावनाङ्गानां पृथकस्याग्रहणादभेदेनेकमिति यहां न च दृष्टं शक्य प्रत्याख्यातुमिति तच्च नेवं तद्विषयस्य परीक्षापपतेः । दर्शनविषय पवाय परीक्ष्यते यो ऽयमेकमिति प्रत्ययो दृश्यते स परीक्ष्यते किं द्रव्यान्तरविषयो वा अथाणुसत्यविषय इत्य दर्शनमन्यतरस्य साधकं न भवति नानाभाधे चाणूनां पृथकप्याग्रहणादभेदेनेकमिति यहणम् । अत्तस्मिंस्तदिति प्रत्ययो यथा स्थाणो पुरुष इति । ततः किमतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित्वान् प्रधानसिद्धिः । स्थाणा पुरुष इति प्रत्ययस्य कि प्रधानं यो ऽसी पुरुषे पुरुष सत्ययसास्मिन्सति पुरुषसामान्यग्रहणात स्थाणा पुरुषामिति । एवं नानाभ तेष्येकमिति प्रामाण्यग्रहणाता प्रधाने सति भवितुमर्हति प्रधानं च सर्व स्यायहणादिति नोपपद्यते तस्मादभिन्न स्वायमभेदप्रत्यय एममिति । इन्द्रियान्तरविपयेवभेदमत्ययः प्रधानमिति चेद्न विशे- पहेत्वभावात् । दृष्टान्ताव्यवस्था भोगादिविषयेषु शब्दादिष्यभिनेष्वेशन स्ययः प्रधानमनेकस्मिन्नेरुप्रत्ययस्येति । एवं च मति दृष्टान्तोपादानं न व्यव. तिते विशेषत्वभायात् । अणुपु सञ्चितेष्येकप्रत्ययः किमतस्मिंस्तदिति प्रत्यय: स्थाणा पुरुषप्रत्ययवद् अथार्थस्य तथाभावातस्मिंस्तदिति प्रत्यया यथा शब्दस्यकत्वादेका शश्ट इति। विशेनहेतुपरियहमन्तरेण दृष्टान्त। संशयमापादयत इति कुम्भयत्सञ्चयमा गन्धादयोपोत्यनुदाहरणं गन्धादय इति । एवं परिमाणमयोगस्पन्दजातिविशेषप्रत्ययानप्यनुयाक्तव्यस्रोपु ये मसज इति । एकत्वबुद्धिस्तस्मिंस्तदिति प्रत्यय इति विशेपहेतुहिदिति प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यात् । एफमिदं महच्चेति एकविषयो प्रत्ययो समा. नाधिकरया भवतः तेन विज्ञायते यन्महतदेकमिति । अणुसमूहातिशय न •परोनोपपरिति ५.४। पाहा। + सामान्यपणादिति ५। पाठः। यांश्च शष्टादीन प्रधानमत्यानिमित्तलेन भवान प्रतिपटाने पि संवि. ता एव मंदिसस्थासेम्वयमेकप्रत्ययो न युक्तः । शब्दादियु घेझमत्ययः समुध्वनि पुस्तिनिर्मित एकात्यधद्रव्यसामान्यादाक्त था। ** ·१.२ आ. १ सू. ३६ । अषयविन्यापपरिहारो। ८५ महणं महत्प्रत्यय इति केसोयममहत्सु अणुषु महत्प्रत्ययो ऽतस्मिंस- दिति प्रत्यया भवतीति 1 किंचातः । प्रतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधाना- पेक्षितत्वात प्रधान सिद्धिरिति भवितव्यं महत्येव महत्प्रत्ययेनेति । अणुः शब्दो महानिति च व्यवसायात् प्रधानसिद्धिरिति घेदु न मन्दतीचताग्रहणमियत्तानवधारणाद् यथा द्रव्ये । अणुः अन्दो ऽल्पो मन्द इत्येतस्य ग्रहणं महान् शब्दः पटुस्तीत्र इत्येतस्य महणे कस्मादियतानघधारणात् । न हायं महान् शब्द इति व्यवस्यनि- यानमित्यवधारयति । यथा बदरामलकविल्यादीनि । संयुक्त इमे इति अद्वित्वममानाप्रयाग्निययाम।। यौ समुदायावाश्रयः संयोगस्येति चेत् । को ऽयं समुद्रायः शामिरनेक्रस्यानेका घा प्रापिरेकृस्य समुदाय इति चेत् प्राप्तेरग्रहणम् । प्राप्या. श्रिताया: संयुक्त इमे यातुनी इति नाच प्राणी संयुक्त गृीते । * अनेकसमूहः समुदाय इति चेद् न द्वित्वेन समानाधिकर- एस्य ग्रहणात् । द्वाविमो सयुक्ताप्राविति ग्रहणे सति नानेकसमूहाश्रयः मयोगो गृह्यते न च द्वयारणवार्य हणमस्ति तस्मान्महती द्वित्वानयभूते द्रव्ये संयोगस्य स्थानमिति । प्रत्यासत्तिःप्रतीघातावसाना संयोगो नान्तरमिति चेद मान्तरहेतुत्वात्संयोगस्य । गन्दरूपादिस्पन्दानां हेतुः संयोगो न च द्रव्ययोर्गुणान्तरोपजननमन्तरेण शब्द रूपादिपु स्पन्टे ध फारयात्यं गृहते तस्माद्गुणान्तरं प्रत्यविषयश्चान्तर तत्प्रतिषेधों या फुण्डली राप्दष्यपि पूर्ववत अवमुपलभ्य तस्मादाद महामत्यरधाते मापधार पतिविध्यते । विनय पोय पलं मादप्रत्ययः स हिं परिमाणयोगादुतान्यम्माधि- मिसात् नमामिनाटिम पुक्तम् । गुणे पुणानहोकारात । मस्सयविषयानुणवान सध्दी সানি । নানা ময় লাগােয়নি। য মর্যবিশি पर्णयापत्यं मतथिम मरिमापागम्न द्राम्य पिशवपनामनाकस्मिकन । এই ৪ এমনি ই মর্মাহত। এখামায়ামানুষথি मम्दा मध्यसामान्यानासामान्यपत्यविषयव तोता। । संयुक्तमहत्मत्यमापनेकविषयी प्रतिमंधानावीलोत्पतादिप्रत्यययत् । पया नीलमपलं पति पतिसंधीयमानी प्रत्ययाविषयी भयतः मया संयुके महसी रति प्रतिपंधानमस्ति तस्मातिसंधानादेविषाविति । यामा।

·८६ न्यायभाये गुरुरफुपउनश्छात्र इति । संयोगबुद्धेश्च यद्यर्थान्तरं न विषयः प्रयान्तर. प्रतिधसहि विषयः । तत्र प्रतिपिध्यमानवचनम् । संयुक्त द्रव्ये इति यदर्थान्तरमन्यव दृष्टमिह प्रतिषिच्यते तद्वक्तव्यमिति । द्वयोमहतोराभितस्य ग्रहणानाण्याश्रय इति नातिविशेषस्य प्रत्ययानुवृत्तिलिङ्गस्याप्रत्याख्यानं प्रत्या स्याने या प्रत्ययव्यवस्थानुपतिः । व्यधिकरणस्यानभिव्यक्तरधिकरण- वचनम् । अणुसमघस्थानं विषय इति चेत् प्राप्ताप्राप्तसामर्थ्यवचनम् । किम् प्राने अणुसमरस्थाने तदाश्रयो जातिविशेषा गृह्यते अथ प्राप्त इति । अप्राप्ने यहणमिति चेद् व्यवहितस्याणुसमयस्यानस्याप्युपलब्धिप्रसङ्गः व्यहिते ऽणुस- मषस्थाने तदाश्रया जातिविशेषो गृह्येत । प्राने ग्रहणमिति चेद मध्यपरभाग- योरमानावनभिव्यक्तिः । गत्यात भवति तायत्यभिव्यक्तिरिति चेत् तापतो ऽधिकरणत्वमणुसमरस्थानस्य । यावति प्राप्त जातिविशेषो गृह्यते तायदस्या- धिकरणमिति प्राप्त भवति । तत्रैकसमुदाये प्रतीयमाने ऽर्थभेदः । एवंध सति यो ऽयमणुसमुदायो वृक्ष इति प्रतीयते तत्र धृक्षबहुत्वं मतीयेत यष यष ह्यणुसमुदायस्य भागे घृतत्व गृह्यते सस वृक्ष इति । तस्मात्समुदिता- ऽणुसमवस्थानस्यार्थान्तरस्य* जातिविशेषाभिव्यक्तविषयत्वादययव्यान्त- रभूत इति । परीक्षितं प्रत्यक्षम् । अनुमानमिदानी परीक्ष्यते । रोधीपघात सादृश्येभ्यो व्यभिचारादनु- मानमप्रमाणम् ॥ ३० ॥ अप्रमायामित्येकदाप्यर्थस्य न प्रतिपादमिति । रोधादपि नदी पूर्ण गृह्यते तदा चोपरिष्टादृष्टो देव इति मिथ्य मानम् । नीडापघातादपि पि. . समुदिता प्रणय स्थान पय साहशस्यापतरस्य जातिविशेषाभिव्यक्तिदेतत्व नायू. मामिति सिध्यस्थवययो। + जातिविशेषस्यति ।पा। * अचान्तरस्यावधिनी नभ्युपगमे परमाणु शब्दार्थानुपपत्ति । तम्य मददयेयस्यात्। सत्य रजतमा सापकष्ट संघाप्त इति तु म प्यायतात् । सायपरत्यसंघातत्वपोरेकासमा भात । प्रधान्त पटानन्तर तडेतुस्थानवियत् । सामयभेदादिपागदपत् । भिनत्यविषय- स्वाद्र्पस्पर्यवत् । सन्तुष्टरूपे भिवकारण विशेश्यत्याद्रप्स्यदिति शान्ताव देतव । 5 एतदुदाहरणयभिचारद्वारा सूरम् । तब रोधी नामापा स्यन्दमानाना द्रधत्वप्रतिबन्धहेतुः । उपधात. पिपीलिकाएहाणामुपमद । सादृश्य मयूरपुरुष- शब्दयोः समानप्रत्ययकत्वम् । म्या वा । । उपधामति ·८० अ. २ श्रा. १ सू. ३०-४० । अनुमानप्रामाण्ये आक्षेपपरिहारी। पीलिकापडसञ्चारो भवसि तदा च भविष्यति पृष्टिरिति मिथ्यानुमानमिति । पुरुषोपि मयूरवाशितमनुकरोति तदापि शब्दसादृश्यान्मिथ्यानुमानं भवति । नैकदेशवाससादृश्येभ्यो ऽर्थान्सरभावात् ॥ ३८ ॥ मायमनुमानव्यभिचारः अननुमाने तु खल्वयमनुमानाभिमानः । कथ नाविशिष्टो लिङ्ग भवितुमर्हति । पूर्वादविशिष्ट खलु वोदकं शीघ्रतरत्वं सोतसो बहुसरफेनफलपर्णकाष्ठादिवहनं चापलभमानः पूर्णत्वेन नद्या उपरि पृष्टो देष इत्यनुमिनाति नोदकवृद्धिमाषेण । पिपीलिकाप्राग्रस्यायउसञ्चार भवि. प्यति वृधिरित्यनुमीयते न कासां चिदिति । नेदं मयूरवाशितं तत्सदृग्गो ৪ ঘ ঘনি বিবাহবিষ্যানলিলনমিনি। ju বিয়িাছাব্রি- शिष्टमयूरवाशितं गृहाति तस्य विशिष्टो: गृह्यमाणो लिङ्गं यथा सपोदीना- मिति। सायमनुमातुरपराधा नानुमानस्य या ऽर्थविशेषेणानुमेमर्थमविशिष्टार्थ- दशेनेन घुभुत्सतइति । चिकालविषयमनुमान काल्यग्रहणादित्युक्तमच च । वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालापपत्तेः। ॥ ३९ ॥ यन्तात्नच्युतस्य फलस्य भूमा प्रत्यासीदता यदूध्ये स पतितो ऽध्या तत्संयुक्तः पतितकाल: । यो ऽधस्सात्स पतितव्यो ऽध्या सत्संयुक्तः काल: पतितव्यकालः । नेदानों तृतीयोध्या विद्यते यत्र पततीति वर्तमान: कालो गृह्येत तस्माद्वर्तमान कालो न विद्यतइति । तयोरप्यभावा वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ।। ४० ॥ नाध्यध्या: काल: किं ताई क्रियाव्यङ्गाः पततीति यदा पतन- क्रिया व्यपरता भवति स कालः पतितकालः । यदात्यत्स्यते स पतित. मियानुमान भवतीति ५।४।। पत्ताबदनुमानमप्रमाणमित्यु सदयुक्त प्रतिज्ञापदपायोधासात् । मयन्यस्यातीन्द्रिपम्य ধর্ম অনুমান চামিনি আমন্ধি কানন বালা মামমালামায় কান नुमानविषय थानास पतापदायास्यात प्रामाण्यमानाभिमते অমিতাই সেমিমা। হেমিয়ানম বই মাথাবন্ধাদিঃ বিড়, । यान्येतान्युदाहरणानि ध्यभिचारीण्य यन्ते तेष्यपि व्यभिचारी नालीय. मिहायोद्धापनद्वारकं मूत्रम् । पाया। पातु महाद्विशिष्टाहितिmपा। | तायवाल मच मातीति के चित ! ता प्रमाणामावान् । पनुमसम्योपयोगी TOPATTARAIबिमस्कावन मावि प्रत्ययभेदानुपतिरिति । निम्पनदेन सदुपए कामापसे वर्तमानमामतिमा माम् । साधना ·न्यामाध्ये ध्यकाल: । यदी द्रव्ये वर्तमाना क्रिया गृह्यते । वर्तमान काल: । यदि चार्य द्रव्ये वर्तमान पतन न गृहति कस्योपरम त्यस्य॑मानती धो प्रति- पद्यते । पतितः काल इति भूतो जिया पतितव्य: कॉन इति चोत्य- स्यमानों लिया । उभयो। कालय: क्रियाहीनं दथ्येमें अधः पततीति 'क्रियासंबद्ध सायं क्रियाद्रश्ययो: सैरन्यं गृहाति धर्तमानः कालस्सदानयो चतरो काला तदभाव न स्यातामिति । अथापि । नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षासिद्धिं ॥४१॥. यद्यतीतानागतावितरेतरापेो सिद्धोता प्रतिपद्यमहि वर्तमानदि- लोपं नातीतायेदा नागतसिद्धिः । नाप्यनागतापेक्षा उत्तीतसिद्धिः । कया युत्या केन कल्पनातीतः कथमतीतापेक्षा इनागसिद्धिः केन च कल्पनाना- गत इति तच्छक्यं निर्वक्तुमव्याकरणीयमेतद्वर्तमानलोप इति । यत मन्येम हस्यदीर्घयोः स्थलनिम्नयोरछायालपयोश्च यथेतरतरापेक्षया सिद्धि- रथमतीतानागतयोरिति तनोपपद्यते विशेषहेत्वभावात् । दृष्टान्तवत्प्रतिदृष्ट न्तोपि प्रसन्यते यथा रूपस्पशों गन्धरसी नेतरेतरापेक्षा मिथ्यता एवमतीताना गताविति ने तरेतरापेक्षा कास्य धिसिद्धिरिति। यस्मादेकाभावे ऽन्यतराभाशा दुभाभायः यदोकस्यान्यतरापेक्षा सिद्धिरन्यतरस्येदानी किमपेक्षा यद्यन्यता रस्येकापेक्षा मिदिरेकस्येदानी किमपेक्षा एवमेशस्याभाषे अन्यप्तरन्न सिध्यती. त्युभयाभावः प्रसञ्यते । अर्थसदायव्यङ्गाश्चायं वर्तमान: कानः विद्यते द्रव्यं विद्यते गुणः विद्यते फर्मेति । यस्य चायं नास्ति तस्य । वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तः ॥ ४२ ॥ प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजं न चाविद्यमानमसदिन्द्रियेण सन्त्रिक • न कालो ऽतीतो न फलमतीतं कालस्य मधंदा प्रर्तमानत्वात् । फलस्य धापतत्पति पतिष्यतीति क्रियाधिशेपणन प्रत्ययविषयत्वात क्रियायो संभषो न फलति । तस्मानिया कालाभिव्यक्तिनिमित नाया। गन्तध्यस्य तावक्षस्थयात् । योसा गन्तव्यो देशः स यथाभूत एवानुत्पकिये फले तयाभूत एवोत्पनिय रत्य. भेदावाध्या कासव्यक्तिहेतुः । भ्या. पा. + परस्परापैतामिद्धेहि धर्तमानाभा सेवन नासीतिमा । मा. टी. : तमामझाननिध्यसप्रतियोगित्यस्यातीसपदावाद वामानामभिप्रागभाव 'मिनिवस्व बानागतात्यासमानशालामध्युपममे 'हयोगमावाडिति तिरेसिपु पा म भाघ..

·२ श्रा. १ मू. ४१-४३ वर्तमानकालसाधनम् । पते । न चायं विद्यमानं स*त्किं चिदनुजानाति प्रत्यक्षनिमित्तं प्रत्यक्ष- विषय: प्रत्यज्ञानं सर्व नोपपद्यते प्रत्यक्षानुपपत्तो तत्पूर्वकत्वाद् अनुमा- नागमयोरनुपपत्तिः । सर्वप्रमाणविलापे सर्वग्रहणं न भवनीति । उभयथा ॥ वर्तमानः कालो गृह्यते व चिदर्थसद्भावव्याः यथा द्रव्ये द्रव्यमिति । चित क्रियासन्तानव्यङ्गाः यथा पचति छिनतीति । नानाविधा चेनार्थी বি ক্লিয়াযুনাল: ক্লিয়ামুহ । নানাযিথা বাঘা জিয়া নিশি स्थाल्यधिप्रयणमुदकामेचनं सगडुलाबपनमेधाऽपसर्पणमग्न्यभिज्चालनं दो. घट्टनं मण्डमावणमधोवतारणमिति । छिनतीति क्रियाभ्यास उदाम्याचम्य परशुं दारुणि निपातयन् छिनतीत्युच्यते । यच्चेदं पथ्यमानं छिद्यमान र तक्रियमाणं तस्मिन् क्रियमाणे । कृतताकर्त्तव्यतापपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम्॥ ॥ ४३ ॥ क्रियासन्तानो इनारयश्चिकीर्विलो इनागतः कालः पक्ष्यतीति । प्रयोजनावसानः क्रियान्तिानोपरमः अतीत: कालो ऽपादीद इति । पार- घ्यक्रियासन्तानो पर्तमानः कालः पचतीति । सच या उपरता सा कृतता या चिकीर्पिता सा कर्तव्यता । या विद्यमानासा क्रियमाणता । तदेवं क्रिया- सन्तानस्यस्काल्यसमाहारः पति पच्यतइति वर्तमानयहणेन गृह्यो क्रियासन्तानस्य वापिच्छेदो विधीयते नारम्भो नोपरम इति । माय- मुभयथा पर्तमानो गृह्यते अपघृक्तो ध्यपक्तश्च । अतीतानागताभ्यां स्थिति व्यमो विद्यते ट्रव्यमिति । क्रियासन्तानाऽपिच्छेदाभिधायी व काल्यान्वितः . . दिति पा. मनापी विरोधः । कथं पुनर्यर्तमानभाये प्रत्यतानुपपत्तिः । यस्मादिद भरपर पतमानाधार फार्मस्यामत्कार्य तद्वतमानाधारं दृष्टं यथा धी कार्य घ प्रत्यवं स्मालेमानाधामिति । वर्तमानकालानभ्युपगमादनाधार भत्यतं मानाति । भनाधार ध फार्य नास्तीति प्रत्यतानुपात: । या या । : पासि ट्रनिति ५।।पा। सस्य कारकम्प मानक्रियामंयन्धमतीतामागतानपेतामत्यातासा. नागता क्रियायाः फारकस्यापि यति सहाय सगुन धनियमिति प्रतिपाटनपरं मरमयतारयति । मा. टो। । फम्म प्रतमानम्या या पा.। १२ ·20 न्यायभाये पति छिनतीति । अन्यश्च प्रत्यासत्तिप्रभृतेरर्थस्य विवक्षायां सदभिधायी बहुप्रकारो* लोकेपु उत्प्रेक्षितव्यः । तस्मादस्सि पर्तमान; काल इति । अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानासिद्धिः ॥ ४४ ॥ अत्यन्तसाधम्यादुपमान न सिध्यति । न चे भवति यथा गोरेवं गोरिति । प्राय: साधयाटुपमानं न सिध्यति। न हि भवति यथा ऽनड्वाने महिप इति । एकदेशसाधाटुपमानं न सिध्यति न हि सर्वेण सर्वमुपमी. यतइति । प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४५ ॥ न साधर्म्यस्य+ कृत्स्नायाल्पभावमानित्योपमानं प्रवर्नत किसाई प्रसिद्धसाधयात्साध्यसाधनभावमाश्रित्य प्रवर्तते । यवन्चेतदस्ति न तपोप- मानं प्रतिपेढुं शक्यं तस्माद्यथोक्तदोषो नोपपद्यत इति । अस्तु तझुपमा- नमनुमानम् । प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षसिद्धः ॥ ६ ॥ यथा धूमेन प्रत्यक्षेणाप्रत्यतस्य वर्यहणमनुमानम् एवं गया प्रत्य- देणाऽप्रत्यक्षस्य गवयस्य यहणमिति नेदमनुमानाद्विशिष्यते । विशिष्यतर. त्याह कया युत्या । नाप्रत्यक्ष गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥४॥ यदा ह्ययमुपयुक्तापमानो गोद गवयासमानमर्थ पश्यति तदाऽर्य गयय इत्यस्य संचाशब्टस्य व्यवस्था प्रतिपद्यते न घेवगमनुमानमिति । * कदा चिदयं धर्तमानमतीते मयुड़े पागतः सन् ब्रवीत्येप भागधामीति । फदा चिदनागते प्रयुके स्थितः सन् बधीत्येष गच्छामीति । न्या. या. + सर्वथा भायाच्यात्यन्तसाधादुपमान सिध्यति । यदि तल्लिययेष तरिका योपमीयते यथा रामरावणयोयुद्ध रामरावणयोरिति । भूयः साधर्मेण भवति यदा गोलरकजिज्ञासा भवति तदा भूयः साधयेगापमानं यया गोस्तथा महिप इति । यदा तु समात्र मिजासित भति मेरोः सता किति तदा यथा सर्पपस्य तथा मेरिति तस्मादप्रतिषेध रति न्या. धाः। अथ प्रत्यो गधये क उपमानार्थः। संजासंजिवन्यप्रतिपत्तिः। एनार- मानमागमोन प्रत्पतमिति । न झयमागमात्मत्यवाद्वाऽयं गयय रति प्रतिपाते । गति ३.पा । + मसाध्यस्यति पा । . म्याग। मधेमिति 11211 .

·६१ ब. २ प्रा. १ सू. ४४-५० शब्दोपमानयोरनुमानत्वाक्षेपपरिहारः । परार्थ चापमानं यस्य झुपमान मप्रसिद्ध तदर्थं प्रसिद्धोमयेन क्रियतात । परार्थमुपमानमिति चेद् न स्वयमध्यवसायाद् । भवति ॥ भोः स्वयमध्य- बसायः यथा गोरेवं गवय इति । नाध्यवसाय: प्रतिपिध्यते उपमानं तु सन्न भवति प्रसिद्धसाधयात साध्यसाधनमुपमानम् । न च यस्योभयं प्रसिद्ध सं प्रति साध्यसाधनभावो विदाता इति । अथापि । तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धे विशेषः ॥ ४ ॥ तथेति समानधोपसहारादपमान सिध्यति नानुमानम् । अयं चान- याविशेष इति। शब्दो ऽनुमानमर्यस्यानुपलव्धरनुमेयात्वात् ॥ ४ ॥ शब्दो ऽनुमानं न प्रमाणान्तरं कस्मात् शब्दार्थस्यानुमेयत्वात् । माधमनुमेयत्वं प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्धः । यथा ऽनुपलभ्यमानो लिङ्गी मितेन लिङ्गेन पश्चान्यीयतइति अनुमानम् । एवं मितेन शब्टेन पश्चान्मीयते ऽर्थो ऽनुपलभ्यमान इत्यनुमानं शब्दः । इतश्चानुमानं शब्दः । उपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वात् ।। ५० ।। प्रमाणान्तरमावे द्विप्रतिरूपलब्धिः अन्यया झुपलब्धिरनुमाने अन्य- थोपमाने तडाख्यातम् । शब्दानुमानयोस्तूपलब्धिरविप्रवृत्तिः यथानुमाने प्रयतते तथा शब्दे ऽपि विशेषाभावादनुमान शब्द इति । • उपमेयमिति 21 पा. सिस्नोपमेनेसि ४।२। नहि यथा गारेयं गवय इत्येतदागममन्तरण सारूप्यमात्रपरिजानमुपमान नागममात्र सारूप्पज्ञानमन्तरेणापमान भवति । न धमनुमानम् । तस्मादाया लिङ्गलिगिसंपन्धरत्यनुग्हे ति लिङ्ग परामणी ऽनुमान तच्च प्रत्यक्ष तथा ऽऽगमा- हितसंस्कारस्मृत्यर्पत मारूप्यप्रत्यक्षमुपमानमिति । प्रतिपत्तिभेदाच । नानुमानमेध भर्याप्त यथा धुमस्तया ऽग्निरिति । अस्ति तूपमाने यथा गौरव गश्य रति । यत्र व प्रतिपत्तिभेदस्त प्रमाणान्तरम् । यथा प्रत्यनादनुमानम् । न्या. चा.. मनु अष्टोन प्रमाण विमानम्यापमासायमित्यजमकत्यात् । एपमा लि. तिघनफवेन कदा चिसमिसिजनमें पम यात्वोपपने पिण्याभावातच प्रत्यक्षानुमानfafanदिस्य प्रापपाटिलत्यात । विज्ञानात्मकम्याद पटादिक । याद्यवाद पादिया नामासमतावाद चटाटिनम पामागगुणस्याल मण्याचवमामिल है। আগ্রাম খয়া সীর মির। মূলাঙ্কামমাপরায়ণামিকা। हनुमान सदा मायपेशत्वात रिकाविला पयतिकोपपने हि पानि । में प्रत्येषानुपत्तभमानास्यादिति मनार्यः । ......... + ·न्यायभाध्ये संवन्धाच ॥ ५५ ॥ शब्द। ऽनुमानमिति वर्तते । संबद्धयोश्च शब्दार्थयोः संबन्धप्रसिद्धी शब्दापलब्धेरर्थयहणं यथा संवद्धयालिलिङ्गिनाः संबन्धप्रतीतो लिङ्गोप- लव्धो लिगिग्रहण मिति । यत्तापदर्थस्यानुमेयत्वादिति सि । प्राप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ २ ॥ स्वर्ग: अप्सरसः उत्तराः कुरयः सप्त द्वीपाः समुद्रो लोकसन्निवेश इत्येवमादेर प्रत्यक्षस्यार्थस्य न शन्टमाघात्प्रत्ययः किं ताई आमेरयमुक्तः शष्ट इत्यतः संप्रत्ययः विपर्ययेण संप्रत्ययाभावाट् न त्वेग्मनुमानमिति । यत्पुनरुपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वादिति । अयमेव शब्दानुमानयोरुपलब्धः प्रकृति भेदः तत्र विशेष सत्यहेतुर्विशेषाभावादिति । यत्युनरिदं संबन्धाच्चेति अस्ति च शब्दार्थयोः संबन्धो ऽनुज्ञातः अस्ति च प्रतिषिद्धः । अस्येदमिति षष्ठी विशिष्टस्य घाक्यस्यार्थविशेषो ऽनुज्ञात: प्राणिलक्षणस्तु शब्दार्थयाः संबन्धः प्रतिषिद्धः । कस्मात् । प्रमाणतो ऽनुपलब्धेः । प्रत्यक्षतस्सायच्छदार्थप्राप्ने गनपलब्धिरतीन्द्रियत्वात् । येनेन्द्रियेण गृष्यते शब्दस्तस्य पिययभावमतिपत्तो ऽर्थो न गृह्यते । अस्ति घातीन्द्रियवि- पयभूतो ऽप्यर्थः समानेन चेन्द्रियेण गृह्यमाणयाः प्राग्निातइति । प्रानिलक्षणे च गृह्ममाणे संयन्धे शब्दार्थयोः शम्दान्तिके , *धार्थ: स्यात प्रधान्तिके था शन्टः म्याद् उभयं वोभयच । अथ खेल्वयम् । पूरण प्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ॥ ५३॥ स्थानकरणाभावादिति चार्थः । न चायमनुमानतो ऽप्युपलभ्यते सबद्यार्थप्रतिपादकत्वाति सूचार्यः । न्या. या । है रहस्यानुसार व मिशाला संशय उपमान - स्मापेक्षयात् । अत एक विशा वषयस्यमपि न तुः । अन्यपध्यतिरकोपनि प्रत्यारे भिरिता । पटपटनानपारन्ययतिरकोपपने अनुपलभ्यपानायव स्तिमनस्यतापूर्व देयतादी प्रत्यक्षानुमानावर रति पासिकम् । तति ।पा। + प्रत्यायनाङ्गान्ययध्यतिरेकज्ञानं स्यन्यादृशं शन्दे । अन्यादृशं स्वनुमाने । सद्धि परधर्मसापेवमनुमाने शब्दे तु सदनपेक्षमित्यत्र मूत्रं भवति ना हो। इभाले प्रयुक्त इति ॥ ॥ प्रत्य मुद्रितपुम्सके मुपायेन मेसामादिक। पाने नोपारितिपाः। "अध्यामिक्षमिति पाट: ttकारणादितिपा। .

·प. २ भा. १ सू. ५१-५५ शब्दार्थयोः स्वाभाविकसंबन्धाभावः । शब्दान्तिके अर्थ इति । एतस्मिन्यते ऽप्यस्य स्थानकरणाच्चारणीयः शब्द- सादन्तिके उथ इति अन्नान्यसिशब्दोच्चारणे पूरणप्रदाहपाटनानि गृोरन न च प्रगृह्यन्ते । अग्रहणानानुमेयः प्रानिलक्षण संबन्धः अथान्तिके - शब्द इति । स्थानकरणासंभवाद् अनुच्चारण स्थानं कण्ठादयः करणं प्रयन- विपः तस्याान्तिक अनुपपत्तिरिति उभयप्रतिषेधाच्च नोभयम् । तस्मान शब्देनार्थ: प्राममा ति। शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः।। ५४ ॥ शब्दार्थप्रत्ययस्य** व्यवस्थादर्शनादनमीयते ऽस्ति शब्दार्थसंबन्धो व्यवस्थाकारणम् । असंबन्धे हि शब्दमाशदर्थमा प्रत्ययप्रसङ्गः तस्माद- प्रतिषेधान संबन्धस्येति । अत्र समाधिः । न सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्ययस्य ॥ ५५ ॥ न संबन्धकारित शब्दार्थव्यवस्थानं किं तहि समयकारित यतदवोधामास्येदमिति पष्ठीविशिष्टस्य घायस्यार्थविशेषो ऽनुचातः शन्टा. धयोः संबन्ध इति समयन्त दयोधामेति । कः पुनरयं समय: • प्यासपा.. + गयन्तदति २४ पु.। मानुमेपप्राप्तिनवाया रति पुः । अथ शब्दो ऽान्तिकमुपपटाते तस्यानुपपलियाघातात । नित्यः शब्दःस. सानाया गळतीति ध्याहतम् । अथ नागच्छत्यर्यदेशपय भति। नित्यश्च भयति घेति याहतम् । न्या. प्रा.। ॥ स्थानकरणसम्भवानुच्चारणमिति २ पु । प्रथम गतिमभयर्यात सध्यातरको सियास्थित इति धेन । साधापनधिस. हालादि सर्यश्व दायित्यावस्थिता:म्यानकराटिनिधान मति व्यञ्यन्तरति मन्यसे मी. পুন ি য ব্যৱম শরফ মদ্যানয়ামনি, যিমােমর মরা यमिास्यविषयप्रायलम्यान मौतमक्य नास्थितानांगोगदाटीना ध्यासी ककुदादिमट- प्रत्यापन पात्। सामान्यदेमास्था सामान्य सयंत्रायत म मर्योपमभ्यत तपासनी. पोति धेचा मामायापापवियतिन पुनायटस्यायोपाध्यास्सिा नया पतिः वाचे पति याच्योपसभापतममनापि प्रातपटीत पा सामान्यम् । सम्मावानुमानादपि rvad TAPE शापादनाविम संयन्धी प्रदः गुणत्वात् । न गवादिना सम्मति समापी नाति य कायसलाम । नापि शष्ठापरिकार्यममयाप: माभ्यामेस्मानार- मात । उपमानसमा विषयाः। पागमातिषORTHA वेत्स पचा विवाहानी Prergarपति नानुमान पयः सपरामप्रसाएकस्वासदीपा • वर्षप्रायति : पु.। th शम्नः सपढेर 5 प्रत्यापति प्रत्ययनियमहसुवास्पदीपषत । पप पागाभ्यां यदाभ्यां प्राययो भवति निपमात । T ..। रिमिति।। मोपाम...

·न्यायभाये शन्टस्येदमर्थजातमभिधेयमिति अभिधानाभिधे यनियमनियोगः तस्मिन्नुः पयुक्त शब्दादर्थ संप्रत्ययो भवति । विपर्यये हि शब्दप्रपणेपि प्रत्ययाभावः । संबन्धयादिनापि चायमवर्जनीय इति । प्रयुज्यमानयहणाच समयोपयोगी लोकिकानाम् । समयपालनायें चेदं पदलक्षणाया पाचो इन्वाख्यानं व्याक. रणं वाक्यलक्षणाया घाचो ऽयलक्षणमा पदसमूहो पाक्यमर्थपरिसमाना विति । तदेवं प्राप्निलवणस्य शब्दार्थसंबन्धस्यार्थजुषो ऽपि अनुमानहेतुर्न भवतोति। जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥ सामयिकः शब्दा दर्थसंप्रत्ययो न स्वाभाविकः । प्यायवेदानां यथाकामं शब्दनियोगाय ऽर्थप्रत्यायनाय प्रवर्तते स्वाभाषिके हि शब्दस्या- प्रत्यायफत्वे यथाकामं न स्याद् यथा तेजसस्य प्रकाशस्य रूपप्रत्यपहे. तुत्वं न जातिविशे** व्यभिधरतीति। तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोवेभ्यः ॥ ५ ॥ पुश्कामेष्टिहवनाभ्यासेषु । तस्येति शब्दविशेषमेजाधिरूले भगवान् । ऋषिः । शब्दस्य प्रमाणत्वं न सभवति , कस्माद अनृतदोषात पुचकामेष्टो । पुषझामः पुष्ट्या यजेवेति नेटो संस्थितायां पुषजन्म दृश्यते । दृष्टार्थस्य अभिधानाभिधेयेति ।।४पु. पा... + शब्दाप्ति पु. लोकतश्च ममयो घोडयः । मात्रादीस्तेषु तेप्यर्थ र तांस्तान् शब्दान प्रयुज्ञानानुपलभ्य सोपि तव ििततासानेश शब्दास्ते तेवर्षेषु प्रयुके न पुन- रनं चिल्लिपिविशमिव शितयतीति । न्या. याः । अर्थे मप्रत्यय दात २४ पुपा। ॥ अयोति।पु. मास्ति। बारानियोग रति ३ ठपयोग रति ४ पु पाठः। - विशेषमिति पु.॥ मर्याद स्वाभाविकः शब्दार्थसंबन्धी भिशिष्यत्र जातिविशेष शब्दाघेशव. स्या ऽभविष्यत । अस्ति तु नातिषिये प्रयोगः । जातिविशे यथाकामं प्रयोगो दृष्टः न तु स्वाभाधिन सघन संघद्वानां जातिविशेष ध्यभिचारी दृष्टः नहि प्रदीयो ऽस्माकमन्यथा प्रकाशयत्यन्यथा जातिविशेष इति । ग्राया # दियधिकारः । यस्मात्माप्तमपि प्रकरणेन शचं तच्छदेन पुनरभिधात सेन ज्ञापति शब्दविणे प्रतीयं चिन्ता न शब्दमान प्रति । अन्यथर्ष बतध्यम प्रमाणं शब्दोऽनृतध्याघातपुनरुक्तदोभ्याति प्रमामाएपमर्थस्याप्रत्यायफत्वम्। अनु. सत्वमयधार्थाभिधानम् । व्याघातः पदयावाश्ययावा महासंभवः पुनरु पा• मिरितार्याभिधानम् । पापा । # भवतीति - ·अ.प्रा.मू. ५६-५८ शब्दविशेषप्रामाण्याक्षेपपरिहा।। वाक्यस्यानृतत्वाद् अदृष्टार्थमपि वाक्यम् अग्निहोपं जुहुयात् स्वर्गकाम प्रत्यायनृतमिति ज्ञायते । विहितव्याघातदोषाच्च । हवने* उदिते होतव्यम् । अनुदित होतव्यं समयाध्युपिते होतव्यमिति विधाय विहितं व्याहन्ति श्यायो ऽस्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति शवला ऽस्याहुतिमभ्यवहरति यो ऽनुदिते जुहोति श्यावशबला वास्याहुतिमभ्यवहरतो य: समयाध्युपिते बुहोति व्याघाताच्चान्यतरन्मिध्येति । पुनरुक्तदोपाच अभ्यासे देश्यमाने । पिं: प्रथमामन्वाह विस्तमामिति पुनरुक्तदोषो भवति पुनरुक्तं च प्रमतया- क्यामिति । तस्मादप्रमाणं शन्ट' इति । अनृतव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्य इति। न कर्मकरीसाधनवैगुण्यात् ॥ ५ ॥ नानृतदोषः पुत्रकामेष्टा कस्मात् कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् । इष्टया पितरा संयुज्यमानी पुर्ष जनयत इति । इष्टिः करणं साधनं पितरो कतारी संयोगः कर्म घयाणां गुयायोगात् पुषजम्म । धैगुण्याद्विपर्यय: रिट्याश्वयं तावत्कर्मवैगुण्यं समीहा भ्रषः । कर्तृवगुण्यम् अविद्वान् प्रयोक्ता एकपूयाचर. णश्च । साधनवेगुण्यं हविरसंस्कृतमुपहमिति मन्त्रा न्यूनाधिका: स्वरध- णधीना इति । दक्षिणा टुरागता* होना निन्दिता घेता योपचना- श्रय फर्मवेगुण्यं मिथ्यासंप्रयोगः । कर्तृवेगुगयं योनिव्यापारी बीजापघात- श्चेति । साधनवैगुण्यम् इष्टापभिहितम् । लोके चाग्निकामा दारुणी मनीयादिति घिधिवाक्यं तप फर्मवेगुण्यं मिथ्याभिमन्थनं कधगुण्यं प्रचार- यवगतः प्रमादः साधगुण्यम् भाद्रं सुषिरं दार्विति तप फलं न निष्पद्यत- इति नानृतदोप: । गुणयोगेन फलनिष्पतिदर्शनात् । न चेदं लोकिका- द्विाले पुचकामः पुषेच्या यतेति । •बने रति पु. नास्ति । + पाया गमावास्यातुतिमायतीति पु. पा. । दृष्टान्तत्वनेतानि घायान्युपत्याय एकमतुंफत्येन शेषधाश्यानामममा. पत्यमिति । अग्निहोत्रादियाफ्यानां या प्रमाणत्यं तदन्यवास्यात् । न्या. था। सदोमित्यादि.पु. पाटः। ॥ व्यायमिति पु । ति ४ पा। "दुधिगलिया। जप पक्षमापनलिपोपण्डनापति पु.पाटः। : पदे वा सामाययममाव्यापासपुरतदीप हि । एसटपिटर ran. त्याध्यापहम् । पप पायधमंशाविदयामि हानि veifaci FUTRATीना . सायदकस्यामा anaममामानि महत्व पनि मम्पमेय fuTESHIOfमति पला पामिमिकम् । - ·न्यायभाये *अभ्युपत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५ ॥ न व्याघातो हवनइत्यनुवर्तते । यो ऽभ्युपगतं हवनकालं मिनति ततान्यष जुहोति तचायमभ्युपगतकालभेदे दोष उच्यते श्यायो वा. स्याहुतिमभ्यवहाति य उदिते जुहोति तदिदं विधिभ्रेपे निन्दावधनमिति । अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६॥ धुनसक्तदायो ऽभ्यासेनेति प्रकृतम् । अनर्थको अभ्यासः युनरुताः अर्थशन: भ्यासेो ऽनुवादः । यो ऽयमभ्यासस्त्रिः प्रथमामन्वाह पिस्तमामित्यनुषाद उपपदाते अर्थवत्वात् । पिर्वधनेन हि प्रथमोत्तमयोः पञ्चदशत्वं सामिधे. नीनां भवति । तथा च मन्वाभिवादः इदमई मातृव्यं पञ्चदशावरण घायजेण बाधे यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च षयं द्विप्म इति पञ्चदशामिधेनीव. धमन्यो ऽभिवदति तदभ्यासमन्तरेण न स्यादिति । वाक्यविभागस्यं चार्थग्रहणात् ॥६५॥ प्रमाणं शब्दो यथा लोके । विभागश्च ब्राह्मणवाक्यानां विविधः । विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६ ॥ विधा खलु ब्राह्मणवाक्यानि विनियुक्तानि विधिवचनान्यर्थवाद. धचनान्यनुवादयधनानीति । तप । विधिविधायकः ॥ ६ ॥ यद्वाक्यं विधायक चोदकं स विधिः । विधिस्तु नियोगाय नधा था । यथाग्निहो जुहुयात स्वर्गकाम इत्यादि। स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६४ ॥ यत्पुनध्याघातदोषादिति तोच्यते । न्या. था । + ति पु. मास्ति। पुनरुक्त नाम तम्यवार्यस्यानगोविशेषम्य गपुनर्गचनम् । अनुधावस्तु पुनःश्रुतिसामान्यारीतविशेषम्याम्य पाव । एव च मति ययोक्तो न दोषः । पुनझामेष्टिवाक्यानि प्रमाण घेदेकदेशवाद भूमिरापन महदिति धारयत पदादिनियमान हादश माता सरासर रति धास्पयत । वक्तविशेषाभिहितत्वात अग्निहिमस्य भेषामिति वाक्यत । म्या. या पदति ... पाठ । ॥ समस्तानि घेदवास्यानि पीकृत्याभिधीयते । प्रमाणे घेदवारवान्य विभागस्वान्मन्दादियाम्पस् । माया। . भनियोग रतिपा।

·६७ १२ प्रा. ५ म. VE-६५ अनुवादलक्षणम् । विधेः फलवादलक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः संप्रत्ययाय* स्तय. मानं श्रदधीतेति । प्रवर्तिका च फलश्रवणात प्रवर्तते सर्वजिता वे देवाः सर्वमनयन् सर्वस्याये सर्वस्य जित्यै सर्वमवेतनामोति सर्व जयतीत्येव- मादि । अनिएफलघादो निन्दा धर्जनाय निन्टितं न समाचरेदिति साप धाव प्रथम। यता यज्ञानां यज्जोतिष्टोमा य सतेनानिष्ठा ऽन्येन यजते गर्ने 'पतत्ययमेवेतज्जीयते वा प्रमीयते वा इत्येवमादि । अन्यकर्तृकस्य व्याह- तस्य विधेवादः परकृतिः । हुत्वा वपामेवाये ऽभिधारयन्ति अथ पृपदाज्यं तह घरकाध्यर्यवः पृपदाज्यमेवाये ऽभिधारयन्ति अग्नेः प्राणा: पृपदाज्यवा- स्ताममित्येवमभिदधतीत्येवमादि। ऐतिह्मसमाचरितो विधिः पुराकल्प इति तस्माद्वा एतेन ब्राह्मणा **बहिः पधमान।। सामस्तोममस्सोपन योने य प्रसनपामहे इत्येवमादि । कथं परकृतिपुराकल्पावधवादाविति स्तुतिनिन्दा- पाक्येनाभिसंबन्धाद्विध्याश्यस्य कस्यचिदर्थस्य द्योतनादर्थवाद इति । विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६ ॥ विध्यनुवचनं चानुवादा विहितानुवचनं च। पूर्वः शब्दानुवादो उपरोऽथानुपादः । यथा पुनरुक्त विविधमेवमनुवादीपि। किमर्थं पुनर्विधि- समनद्यते । अधिकाराय विहितमधिकृत्य स्तुतियोध्यते निन्दा घा विधि- शेषो पा ऽभिधीयते । विहितानन्तरायो ऽपि चानुवादो भवति एवमन्यदप्यु- स्प्रेक्षणीयम् । लोके ऽपि च विधिरथयादो ऽनुषाद इति च विविध पाक्यम् । पोदनं पचेदिति घिधिधाश्यम् । अथवादयाक्यमायुर्वच्ची बलं मुकं प्रतिभानं धान्ने प्रतिष्ठितम् । अनुबादः पचतु पचतु भयानित्यभ्यासः विनं पच्यतामिति या श्रम पच्यतामित्यध्येपणार्यम् । पचतामेवेति चाअधार- पार्यम् । यथा लौकिके पाश्ये विभागेनार्थहणात्प्रमाणत्वम एवं दया- क्यानामपि विभागेनार्थयणात्प्रमाणत्वं भघितुमाइतीति । • सम्मयात. सणापा ति ४ मशिता देया रतिः। मंय नामंतीति पु' निन्दायमा रति }} म प धा पचम एति.पु.पा.। पदामिति..पु.... पुराामपाहिििहि पु. पाठः। " मानानामित :: कस्यतिm कालिपु.. नियोनिय ति मानियो vिv MLAIKA Malai Reaf भविमान ·G न्यायमाध्ये मानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तः ॥ ६ ॥ पुनरुक्तमसाधु साधुरनुवाद इति श्रय विशेषो नोपपद्यते । कस्माद- भयरहि प्रतीतार्थः शब्दो ऽभ्यस्यते चरितार्थस्य शब्दस्याभ्यासाभय. मसाध्विति । शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेषः ॥ ६॥ नानुवादपुनरुतयोरविशेषः । कस्माद् अर्थवतो ऽभ्यासस्यानुवादमा. पात् । समाने ऽभ्णसे पुनरुक्तमनर्थकम् । अर्थवानभ्यासो ऽनुषादः शीघ्र तरगमनापदेशयत । शीघ्र शीघ|| गम्यतामिति क्रियातिशयो ऽभ्यासेने. घोच्यते । उदाहरणार्थ चेदम् । एवमन्यो ऽप्यभ्यासः पति पचतीति क्रियानुपरमः । यामो यामो रमणीय इति ध्यानि: । परि परि गितेभ्यो घृष्टो देव इति परिवर्तनम् । अध्यधिकुचं निषयणमिति सामीप्यम् । तिक्त तिक्तम् इति प्रकार: । एवमनुवादस्य स्तुतिनिन्दाथेषविधि *वधिकारार्थता घिहितानन्तरार्थता चेति । कि पुनः प्रतिषेधहेतद्धारादेष शब्दस्य प्रमाणत्व सिध्यति । अतश्च । मन्तायुर्वेदमामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमातप्रामाण्यात् ॥ ६ ॥ फि पुनरायुर्षदस्य प्रामाण्य यत्तदायुर्वेदेनोपदिश्यते इद कृत्वेष्टमधिग- छत्तीद घर्जयित्वा ऽनिष्ट जहाति तस्यानुष्ठीयमानस्य तथाभाषः सत्यार्थता ऽविपर्यय: । मन्त्रपदानां च विभूतानिप्रतिपेधार्थाना प्रयोगे ऽर्थस्य लथाभाव एतत्प्रामाण्यम् । किंकृतमेतद् भानप्रामाण्यकृतम् । किं पुनरामानों प्रामाण्यं साक्षात्कृतधर्मता मतदया यथाभूतार्थषिस्थापयिषेति । आमा: खलु साक्षात्कृतधमाण पदं हातव्यमिदमस्य हानिहेतुरिदमस्याधिगन्सध्य • प्रतीताराष्दाभ्यासो ऽर्यशाइपुनरुतयोः सामान्यमतः प्रतीतार्यशदा. भ्यासानुभयमसार्थाित यावा। अभ्यासाचे विवरति पु। अनर्थमिति. प्रधाननुवादलतणो अभ्यासः प्रत्ययविशेषत्वाच्छीघ्रसरगमनाप. शवत । म्या पाः। पी गम्यसामिति सोधे यो समता पसर गम्यतामिति । + प्रमाणस्वसिष्यति । "विभूति । " भुस सदमया पयाभूताहाति। 7 पचमन्ये यासारहि। • विधिकारापति in ·१.२ प्रा. १.६६-६८ वेदप्रामाण्यावगमोपाय: 8. मिदमस्याधिगमहेतुरिति भूतान्यनुफम्पन्ते । तेषां खलु वै प्राणभृतां स्वयम- मघामानानां नान्यदुपदेशादवबोधकारणमस्ति । न चानवबोधे समीक्षा धनं घा न पा* कृत्वा स्वस्तिभावो नाप्यस्यान्य उपकारको ऽप्यस्ति ! हन्त षयमेभ्यो यथादर्शनं यथाभूतमुपदिशामस्तइमे श्रुत्वा प्रतिपद्यमाना हेयं हास्यन्त्यधिगन्तव्यमेवाधिमिप्यन्तीति । एवमानोपदेशः । एतेन चिषि- धेनाप्रप्रामाण्येन परिगृहीतो ऽनुष्ठीयमानो ऽर्थस्य साधको भवति एषमाणा- पदेशः प्रमाणम् । एवमाना: प्रमाणम् । दृष्टार्थेनाप्नोपदेशेनायुर्वेदेनाऽदृष्टायों वेदमागो ऽनुमातव्यः प्रमाणमिति। आमप्रामाण्यस्य हेतोः समानत्वादिति । अस्यापि चेकदेशो यामकामो यजेतेत्येवमादिदृष्टार्थस्तेनानुमातव्यमिति लोके च भूयानुपदेशप्रयो व्यवहारः । लोकिकस्याप्युपदेणुरुपदेष्टव्यार्थ- ज्ञान परानुजिघृक्षया यथाभूतार्थविख्यापयिषया . प्रामाण्यं तत्परि- यहादामोपदेशः प्रमाणमिति । दृष्ट्रप्रवक्तृसामान्याच्चानुमान यवाणा वेदा- थानां द्रष्टारः प्रवक्तारश्च सरायुर्वेदप्रभृतीनाम् इत्यायुधंदप्रामाण्ययवेवणा- माण्यमनुमातव्यमिति । नित्यत्वाद घेदवाक्यानां प्रमाणत्वे तत्प्रामाण्य- मानामाण्यादित्ययुक्तम् । शब्दस्य याचकत्वादर्थप्रतिपत्तो प्रमाणत्वं न नित्यत्वात । नित्यत्वे हि सर्वस्य सर्वेण वचनाच्छब्दार्थव्यवस्थानुप- पतिः । नानित्यत्वेषावकत्वमिति चेट्न लोकिकष्या दर्शनात तेऽपि नित्या इति चेद् न । अनाप्नोपदेशादर्थविसंधादो ऽनुपपनः । नित्यत्याद्धि शब्दः प्रमाणमिति । अनित्यः स इति चेद् अधिशेषषचनम् । अनानोपदेशो लोफिको न नित्य इति कारणं पायमिति । यथायोगं चास्य प्रत्याय. नाद नामधेयशब्दाना लोक प्रामाण्यं नित्यत्वात्प्रामाण्यानुपपतिः । यथार्थ -- नचावेत.पु.पा. । + वपटेण्यातानेन पति पु.ठः। पस्य प्रयोगः प्रमाणं वेदवाक्यानि वक्तविशेषाभिहितस्यान्मन्त्रायुर्वेद- पापवस । एफसकत्वेन वा मन्त्रापुर्यदयायानि पतीन्याताभिकार्यतिपाद- कत्वेन बेधम्यहेतुकय्यः । थापा । सिनियम के सिमकिचिचित्य मामलोया ममम पारममा लिस्यापि प्रमावस्यात सामावतिभागवस्वादनिस्य योडिकवायत् । नापि मिला. मोतियेच भविभागानुपात: । यात सामाविषयाने ति रामवाद. चाहानियस्वम् । मादिति ।। मिपामाक्षिा1पु.पा.

·" १०० न्यायभाष्य नामधेयशब्दो नियुज्यते लोके सरनियोगसामात्प्रत्यायको भवति न नित्यत्वात् । मन्वन्तायुगान्तरेषु चातीतानागतेषु संप्रदायाभ्यासप्रयोगा. विच्छेदो वेदानां नित्यत्वम् । प्राप्तप्रामाण्याच्च प्रामाण्यं लोकिकेषु शब्देषु चेतत्समानमिति । इति घात्स्यायनीये न्यायभाये द्वितीयाध्यायस्याद्यमाहिकम् । अयथार्थः प्रमाणोद्देश इति मत्वा ऽऽह । न चतुष्टमैतिहापित्तिसंभवाऽभावप्रामाण्यात् ॥ १॥ न चत्वार्य प्रमाणानि किं तहाँतिशमीपतिः संभयो ऽभाष इत्येतान्यपि प्रमाणानि तानि! कस्मान्नोक्तानि । इति होचरित्यनिर्दिष्ट- प्रवक्तृकं प्रवादपारंपर्यमे तह्यम् । अथीदापतिरीपतिः । आपतिः प्राप्तिः प्रसङ्गमा यथा ऽभिधीयमाने ऽयं यो ऽन्यो ऽर्थः प्रसज्यते सोऽधापत्तिः । यथा मेघेण्यमत्सु धृष्टिर्न भवतीति किमत्र प्रसज्यते सत्सु भवतीति । सम्भयो नामा. विनाभाविना ऽर्थस्य सत्तायहणादन्यस्य सत्तायहणम् । यथा द्रोणस्य मताय- हणादाढकस्य सत्ताग्रहणम् आढकस्य ग्रहणात्प्रस्थस्येति । अभावो विरोधी अभूतं भूतस्याविद्यमानं वर्षकर्म विद्यमानस्य वाय्यभूसंयोगस्य प्रतिपादक विधारके हि वाय्यभ्रमयोगे गुरुत्वादा पतनकर्म न भवतीति । सत्यम् एतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणि** I प्रमाणान्तरं च मन्यमानेन प्रति- पेध उच्यते । सोयम् । • सस्पति ।।२३।४.पु. पा. + तान्य, वेदयाश्यानि मन्वन्तरचतुर्युगान्तरेय मंप्रदायाभ्यासाशिवेन पयर्तन । तर पेक्षया लौकिका शब्दान प्रयुज्ञते नित्या पेटा ति। नित्याः पर्वता इति पधा। मतच्च मन्दादि यायोपु समानम । न पुर्नित्यत्यादेष तथा प्रयोग अनित्यत्वप्रमाणानामय्या तत्वात् । उपच. रित मुनित्यत्वम् । * प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीप्ति सूत्रम् । सपाक्षेपः । हत्या प्रमाणानि ऐतिह्माटीमा प्रमाणान्तरत्वात । मशययुदामाचे वा प्रकरणे कितिघाटयो विद्यमाना मोक्ता उतापिटामाना सति । विधिन्यूनतारिद्वारा या प्रकरणमा विद्यामानामा तिमाहीनाम नुक्तः । यदि ते दुष्टा दोषो पतयः । अभिने शास्त्रस्य म्यूनता । प्रत्ययादिश्यन्तभावपट, मार्थ या प्रकरणम । ननु अत्याच प्रमाणानीति नियमोधनादेशान्येषामालध्वभाव प्रती' यते । सत्यम ! Bामाम्येन भापि कस्य कुत्रामाभाष इति नियंपतो नामात् प्रत कर मारभ्यमेध। परभ्युपगतादस्माक संशयादिति सूत्रायः । भा. टी । |सानि कस्माघातानीति १13 माम्ति । पति. : सान्येतान्यसिह्यादीनि मक्षयभेदादेशान्तभवन्तीति म एचगुन्न । प्रायसाधिगत विषयमावाब्ध। 'भच प्रयोजनभेदादो भ्युपगम्यते साई प्रमाणन यापनावटवता .

·स. प्रमाणघताव्यवस्थापनम् । १०. "शब्दऐतिहानर्थान्तरभावादनुमाने ऽर्थापत्तिसम्भवा- भावानर्थान्तरभावांच्चाप्रतिषेधः ॥२॥ अनुपपन्न प्रतिषेधः । कथम् आगोपदेश: शब्द इति न च शब्द- लक्षणमेतियाहावर्तते सायं भेदः सामान्यात्संगृह्यतइति । प्रत्यक्षेणाप्रत्य- स्य सम्बदस्य प्रतिपतिरनुमानम् । तथा धार्थापतिमम्भवाभावा: पाया. यसंप्रत्ययेनानमिहितस्यार्थस्य प्रत्यनीकभावाहहामीपत्तिानुमानमेव । अधिनाभावकृत्या च सम्बद्धयोः समुदायममुदायिना: समुदायेनेतरम्य यहाँ सम्भवः तदप्यनुमानमेव । अस्मिन्सतीदं नोपपद्यतइति विरो- यित्व प्रसिद्ध कार्यानुत्पत्या कारणम्य प्रतिबन्धकमनुमीयते । सेो ऽयं यथार्थ ण्य प्रमायोद्देश इति । सत्यप्रेतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणीत्युक्तम् प्रमाणभाषाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते तथा हीयम् । भापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥ ३ ॥ असत्सु मेघेषु घृष्टिर्न भवतीति सत्सु भवतीत्येतदादापाते मत्स्यपि चेकदा न भवति सेयमोपतिरप्रमाणमिति । नानेकान्तिकत्यम- पचार्थापत्तः धापतः। अनर्थापत्तावापत्त्यभिमानात् ।। ४ ।। अमति कारयो कार्य नात्यात इति पाश्चात्त्यनीकभूतोऽर्थः सति कारणे कार्यमुत्पद्यते इत्ययादापाते । अभावस्य हि याश्यात्प्रत्यनीक बाध्यत । नीमगीतादिप्रत्यक्षपफलभेटेपोन्ट्रिपस्याभेदास्पोजनभेद: प्रमाणभेदाभधारी । प्रय पोयत्यंन प्रयोजनका तिवादीमाधि प्रत्यक्षादायकाया मानुषयः। • अन्तमायप्रदर्शनाचं मूत्रम् । न्याया। +पापनिभाभा पाया रति । पोरकसरतयेध द्वितीयाभ्यनुशाविषपत्याद पाटिन भरेभिधानाद्राती भR IN दिया भारत मा पम्यामभयननिम्तिस्वात मतभुजामा पि भरण्यामापरिहारस्पभियात् । सामाशिम भाति प्रलसमा भर संत गस्पते । मामान्यतो इष्ट चानुमानमेषु योध्यम्। पतिमा चोरमकामियमध्यापकमा समेकान्तियाः एका मित्र. माम यमाया । मला: पतितास । भनेकासिया मामारपती दिमाया: TIRIममाभन ARIArrarel ! भावप्रत्यनीति.पु.पा.

·१०२ न्यायभाष्य इति । सायं कार्योत्पादः मति कारणे ऽथोदापद्यमानो न कारणस्य सप्तां व्यभिचरति । न खल्यसति कारणे कार्यमुत्पद्यते तस्मानानेकान्तिकी । यत्तु सति फारणे निमित्तप्रतिबन्धात्कार्य नात्पद्यते इति कारमध। ऽसौ न त्वीपतेः प्रमेयम् । कि तस्याः प्रमेयं सति कारणे कार्यमुत्पात इति यो ऽसा कार्योत्पादः कारणसतां न व्यभिचरति सदस्याः प्रमेयम् । एवं तु सत्यनापत्तावापत्यभिमानं कृत्वा प्रतिषेध उच्यते इति । दृष्टश्च कारणधी न शक्यः प्रत्याश्यामिति । प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानकान्तिकत्वात् ॥ ५॥ प्रोपतिर्न प्रमाणम् अनेकान्तिकत्वादिति वाक्यं प्रतिषेधः । तेना. नेनापतेः प्रमाणत्वं प्रतिषिध्यते न सदायः एवमनेकान्तिको भवति । अनेकान्तिकत्वादप्रमाणेनानेन न कश्चिदर्थः प्रतिषिध्यते इति । अथ मन्यसे नियतविषयेष्वर्थेषु स्वविषये व्यभिधारो भवति न च प्रतिषेधस्य समायो विषय: एवं ताई। ॥तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम् ॥ ६॥ अापत्तरपि कार्योत्पादेन कारणासत्ताया अव्यभिचारो विषयः ।, च कारणधी निमितप्रतिबन्धात कार्यानुत्पादकत्वमिति । प्रभाषस्य तहि प्रमाणभाषाभ्यनुज्ञा नापपाते फमिति । • नारेकान्तिको मिति २। मानेकान्तिको किन्विति पु:या । + न पत्र सत्म मेघेवुष्टिर्भवत्येति प्रमेयं किंतु मत्स्येव भवतीति । तल्लाबाधित कार्य कारणाभिमारा। कथन सत्ताप्रतिषेधः । यस्मादापत्तिविशेषः प्रतिविध्यते न स्वोपत्ति मात्र तन सत्तामतिपेधादनेशान्तिको भवति । पा. था। अथ मन्यसे न प्रतिषेधस्य सत्वं विषयः किं तु प्रमाणत्वं सो ऽयं प्रति- वेधः स्यविषये वसंमानी नानकान्तिको भधितुमहति अनेकान्तिको हि नाम से यो य: स्यविषयतज्जातीयान्यत्तिः।नधानकान्ति प्रमाणमस्तिस्मानानेका तिकःप्रतिषेधः । म्या-या । । यदि स्वविषयतजातीयान्यतिरनेकान्तिक रति मन्यसे पर्यापत्तिापि सहयनकान्तिको न भवति। न झमति कारणे कार्यमुपदामानं दृष्टमिति । दिर • भूध ख्याघासदेशनार्थम् । न्या. वा. - ·. ..९ भा. म. ५-११ प्रभावस्य वस्तुत्वव्यवस्थापनम् । १०३ *नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धः॥०॥ प्रभाषस्य भूयसि प्रमेये लोकसिद्धे यात्याटुच्यते नाभावनामापयं प्रमेयानि रिति । अथायमर्थबहुत्यादर्थेकदेश उदाहियते । सक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्ध ॥७॥ सस्याभावस्य सिध्यति प्रमेयम् । कथं लक्षितेषु वास:सु अनु. पादेयेषु उपादेयानामलवितानामलक्षणलचितत्वाद् लक्षणाभावेन लक्षि- तत्वादिति । उभयसंनिधावलक्षितानि वासांस्यानयेति प्रयुक्तो येषु घासस्सु लक्षणानि न भवन्ति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यते प्रतिपद्य चानयति प्रतिपत्तिहेतुश्च प्रमाणमिति । असत्यर्थ नाभाव इति चेद् नान्यलक्षणोपपत्तेः ॥६॥ यच भूत्वा कि चिन्न भवति तप तस्याभाव उपपद्यते अलक्षितेषु च पापस्सु लक्षणानि भूत्वा न भवन्ति । तस्मातेषु लक्षणाभावो ऽनुपपन्न पति । नान्यलक्षणोपपत्तेः यथा ऽयमन्येषु घासस्सु लक्षणानामुपति पश्यति नेषमलक्षितेषु सायं लक्षणाभावं पश्यन्नभावेनाथे प्रतिपद्यते इति । तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः ॥ १०॥ से पासस्सु लक्षितेषु सिद्धिर्विद्यमानता येषां भवति न तेषाम. भावो लक्षणानाम् । यानि च लक्षितेषु विद्यन्ते लक्षणानि तेषामलक्षितेष्वभाव इत्यहेतुः । यानि खलु भवन्ति तेषामभायो व्याहत इति । न लतणावस्थितापेक्षासिद्धः ॥ ११ ॥ न बमो यानि लक्षणानि भवन्ति तेषामभाष पति किं तु के बिल्ल- पणान्यस्थितानि अनस्थितानि केषु घिदपेषमायो येषु लक्षणानां भाव न पश्यति तानि लक्षणाभाधन प्रतिपदातइति । माभाव: ममा विषयाभावात् । यविषयं तदप्रमाणं यथा गोरादा स्वितिपादने तया पाभासमादप्रमाणमिति । फरवनमाहाभाषः प्रमाणमपि स्वभाविषया प्रतिपत्ति प्रमाणं तया प्रमीयताति । या• are + सिधिनिया पतप्रतिपायोरेविषयस्यात् । aar.. पिया ऽसमुपालम्भ रयत उतार्थ नान्यतरणोपपरिति मरम् ।

·१०४ न्यायमाध्य प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ प्रभावद्वतं खलु भवति प्राक चोत्यतरविद्यमानता उत्पन्नस्य चा त्मनो हानादविद्यमानता । तथालक्षितेषु घासस्सु प्रागुत्पतेरविद्यमानताल. क्षणा लक्षणानामभाघो नेतर इति । आपोपदेशः शब्ट इति प्रमाणभावे विशेषण ब्रुषता नानाप्रकारः शब्द इति ज्ञाप्यते सस्मिन् सामान्यन विचारः कि नित्यो ऽयानित्य इति । विमर्शहेत्वनुयोगे च विप्रतिपते. सशयः । आकाशगुणः शब्दो विभानित्यो ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्येके । गन्धादिसहतिव्येषु सन्निविष्ठा गन्धादियदष- स्थितो ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे}} 1 आकाशगुणः शब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिधदित्यपरेषा । महामूतसोमनः शम्टो ऽनाश्रित: उत्पतिधर्मको निरो- धधर्मक इत्यन्ये । अतः सशय: किम तत्वमिति अनित्यः शब्द इत्युत्तरम् । कथम् । श्रादिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपचाराच्च ॥ १३ ॥ दियोनिः कारणम् प्रादीयते अस्मादिति । कारणबदनिया दृष्टम् । सयोगविभागजश्च शब्दः कारणयत्त्यादनित्य इति । का पुनरियमर्थ- देशना कारणयत्वादिति उत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शट इति भूत्वा न भवति बिनाशधर्मक इति सायिकमेतत् किमुत्पत्तिकारण सयोगविभागो शब्दस्य पाहा स्विदभिव्यक्तिकारणमित्यत आह । ऐन्द्रियकत्वाद् इन्द्रियप्रत्यासति- असत्य नाभावसत्सिदेरलतितेप्वहेतुरित्येते उभे छलसरे छलस्यो तमुत्तर जात्या ज्ञात्वा ऽसयदुत्वमज्ञान चेति तस्मादप्रयोज्ये छमिति। या वा। + मुद्रसपुस्तके ऽस्य मूत्रत्वेन लेख प्रामादिक। ' विभुषिस्य इति क्वचित् । मन्येतामायामिति पुपा । मीमासका.. शेषिका ..हा. ++ नित्य शब्द यिनग्यदाधारकद्रष्यनित्यात पाशागतमहासर्टिति पाप । मोय मिस्य' समिक्तिधमा सस्यामियाजका संयोगविभागमादा रति उभयान्तपरिचिवस्तुसत्ता निस्यता । उभयानमाछिटा वस्तुमना. घ.मित्यता। प्रागभावसाभावन्धित्वनित्यायमिति तु म । भावाभावा प्रबन्धस्य दुर्निपत्यात उत्पनरमन्तरं विनाशाच्च प्राश पागभावमध्यमाभान सटान तनवस्तुमा नित्यत्वध्यपहागन पपश्च । अत सब पिनातुमत्त्वनिमयावमियपि निास्तम । यनपब्धिमत मागतस्यात्य समानुपलभ्यता नित्याप्ति तव । अनुपजाविशेषस्य बनुनतिरोभावानुपपते । * निमितकारणभेदानुविधान कारणवश्यम् । तदभिव्यगीषु नास्ति । न हिकि विभिव्यज्यमान निमित्तकारणभेदानुविधायि दृष्टमिति । . ॥ साख्या - वावा.

·१२ आ. २ मू १२-१३ शब्दानित्यत्वसाधनम् । १०५ ग्राह्य ऐन्द्रियक: किमयं व्यजकेन समानदेशो ऽभिव्यज्यते रूपादिवट् श्रय सयोगजाच्छन्टाच्छब्दसन्ताने सति शोधप्रत्यासन्ना* गृह्यतइति । संयोगनिवृत्तौ शब्दग्रहणान्न व्याकेन समानदेशस्य ग्रहणम् । दास्त्रश्चने दारुपरशुभयोगनिवृत्तो दूरस्थेन शब्दो गृह्यते । न च व्यज्ज- काभावे व्यायहणं भवति तस्मान व्यञ्जक: संयोगः । उत्पादके तु मंयोगे संयोगजाच्छन्दाच्छब्दसन्ताने सति पोचप्रत्यासन्नस्य ग्रहणम् इति युक्त संयोगनिवृत्तो शब्दस्य ग्रहणमिति इतश्च शब्द उत्पाते नाभि. व्यज्यते कृतकबदुपधारात् । तीव्र मन्दमिति कृतकमुपचर्यते तीनं सुखं मन्दं सुखं तीन दुःसं मन्दंदु.खमिति । उपचर्यते च तीन: शब्दों मन्दः शन्टन 1 व्यक्षिकस्य तथाभावाद् ग्रहणस्य तीव्रमन्दता रूपवदिति चैदु न अभिभवोपपत्तेः । सयोगस्य व्यञ्जकस्य तीव्रमन्दतया शब्द- ग्रहणस्य तीवमन्दता भवति न तु शब्दो भिद्यते यथा प्रकाशस्य तीव्रम- न्दतया रूपयहशस्येति तनु नेवम् अभिभधोपपत्तः । तीव्रो भेरीशब्दो मन्दं सन्तीगटमभिभवति न मन्दः । न च शब्दयामभिभावकं शन्दश्च न मिति • सतः किम् । यद्रीन्द्रियप्रत्यासत्तियाझ पेन्द्रियस्तता न ध्यज्यते। नहि ध्ययमानयेन्द्रियमत्याप्ततिता । कमिति । तापक्रोन शब्ददेशमुपगति अमूलत्यात् । अते हि निष्क्रिय रूपादियत कियाझारणगुणसमवायात नियायव सुन पात्मनि व्यभिचारात महरिमाणेन क्रियाप्रतिमन्याला तस्मादिक যাদ্ধা সমমই সান সু ক্লিয়নিয়ার মামার চিত্র। ন घामाप्तस्य सदस्य ग्रहणं युत सर्यदेशस्यशब्दोपलश्चिप्रमहात् । परिशपातु सतान- मितिबायः शब्दासयोगविभागहेतुझसम्मादातराणि मद्रगोलकन्यायेन मदिक्कानि तेभ्यः प्रत्येकमेकेकः शन्नो मन्दसरतमादिभावनायथामतिबन्धमनुसि. धीयमानः प्रादुर्रास्त ततोऽन्त्यपातिमान्यालध्दान्तरोत्पतितिप्रतिवन्धो भय. कोयतः शब्दमन्तानोतः। तर य: फर्णयानोमन्तमामारा प्राणोति म उपल. भ्यते नेतातिातस्मानिय सच्चान्यपान युक्तमित्यतोऽनित्य तिराहा। +य प्रयोगः । अनित्या शब्दातीसमन्दराविषयस्यास मुपदिति । इसमयदुपयारादित्यनेन मोनियामाधनधर्मसंपरः । तदुष्णायगाए । पपा मामान्यविषयती उम्मदाटियाकरणापचयात । उपलभ्यम्पानुपति. कारवाभाये सत्यनुपलमेपास्य मोऽस्मदादिमत्यतस्यादिरपेयमादि । 1. ७ ·'१०६ न्यायभाध्ये भिद्यते शब्दे तु भिद्यमाने युक्तो ऽभिभवः तस्मात्पद्यते शब्दो नाभि- व्यज्यत इति । अभिभवानुपपत्तिश्च व्यञ्जकसमानदेशस्याभिव्यक्ती प्राप्त्य- भावात् । व्यञ्जकेन समानदेशो ऽभिव्यज्यते शब्द इत्येतस्मिन्यो नाप- पद्यते ऽभिभवः । न हि भेरीशन्टेन तन्वीस्वनः प्राप्त इति । अप्राप्ते ऽभिभव इति चेच शब्दमात्राभिभवप्रसङ्गः । श्रय मन्येतासत्यां प्राप्ताभिभवो भवतीति । एवं सति यथा भेरीशब्दः क चितन्वीस्वनमभिभवति एवमन्तिकस्थोपादानमिवा दवीयःस्थोपादानानपि तन्वीस्वनानभिभवेद अनारविशेषात् । तच कचिदेय भेर्यों प्रणादितायां सर्वलोकेयु समानकालास्तन्त्रीस्वना न भयेरन इति । नानाभूतेषु शब्दस. न्तानेषु सत्सु चप्रत्यासतिभावेन कस्य चिच्छन्दस्य तीव्रण मन्दस्याभिभयो युक्त]] इति । कः पुनरयमभिभवो नाम । याह्मसमानजातीययणकूत. मग्रहणम् अभिभषः । यथोल्काप्रकाशस्य ग्रहणाहस्यादित्यप्रकाशेनेति । न घटाभावसामान्यनित्यत्वान्नित्येप्वप्यनित्यव- दुपचाराचा ॥ १४ ॥ * न च शब्दस्यकलैपि निमित्तभेदावरणभेदो यहणभेदाचाभिभय रति युक्तम् । यहणभेदस्य कत्रादृष्टत्वात् अन्यथा नित्य यहणभेदापत्तेः । ततश्च भियो उभिन इति भिवाभिवरत्ययो न स्याताम् । अभिभयानुपपत्तिश्च यहणयोर्युगपद- सभवात् । न चैकय हणमात्मन एवाभिभावक न चायममिभवो नास्ति तस्मादि. यते शब्दः । न्या. या.। + स्वमन्तिस्योपादानानिय दधीयस्योपादानानपिए। * स्वनं नाभिभदिति .पु पा । गब्दाना विभुत्येन ने दोष रति घेवसपा सत्येकव्यज्ञकर्मनिपात वंशदीपन पिसा । तोवेण मस्तस्याभिभयाभ्युपगमे समानदेशत्यात सशब्दाना भाजयब्देन यायाय ब्दाभिभवाद्वीपाशब्दम्यापणप्रसस्तस्माकदा एव भिटान्ते । । म च शब्दसन्सानाभ्युपगमे संपु पूर्धेय शब्द उतरेण शब्द रति दिन्देशमाययानुपपतिः वर्षयकुलीप्रत्यासमस्येय महणादिति वाध्यम 1 सम्योपाटा नमित्तकस्यात् । उत्पत्तिदेशस्यशष्य गणपत पुगपदनेकपदोपलब्धिमा । मम तु यानि निमितानि शब्दकारणस्य संयोगस्यानुष इकारी दिदेशन्ति तेषा निमित्तानां भेदाद्विादेशभेदत्यय इति । अत एव तस्य पश्यत्र प्रपोटिप्रत्ययो मान्यति सिध्यति । एके तु शुयते नव पध्देषु पूर्वादिप्रत्ययाः सन्ति । पछि पेप्येष तदभ्युपगमात् । अत एव म जात्यन्धाना दिकप्रत्यया । अपरे त अष्ठेषु दिग्टेशपाय पादेय धपाः पाप्यकारिणी इत्यानुस्मनु प्रत्यक्षतक्षणमूत्रश्याख्यामाधसरे दृषितम् । मधस्य पूर्वहेतूनामनैकान्तिकत्वज्ञापनमर्थः । न्या. था। -- ·१०० * पर श्रा. २ मू १४-१७ शब्दनित्यत्वाक्षेपः । न खलु आदिमत्त्वादनित्यः शब्दः । कस्माट् व्यभिचारात् । आदि- मतः खलु घटाभावस्य दृष्टं नित्यत्वम् । कथमादिमान् कारणविभागेभ्यो हि घटो न भवति । कथमस्य नित्यत्व* यो ऽसी कारणविभागेभ्यो न भवति न तस्याभावी भावेन कदा चिन्निवय॑तइति । यदप्यन्द्रियकत्वात • सदपि व्यभिचरति ऐन्द्रियक व सामान्य नित्य चेति । यदपि कृतकवटु. पचारादिति । एतदपि व्यभिचरति । नित्येष्वनित्यरटुपचारो दृष्टा यथा हि भवति वृक्षस्य प्रदेश: कम्बलस्यो प्रदेश: पधमाकायस्य प्रदेश: आत्मनः प्रदेश इति भवतीति। तत्त्वभाक्तयानानात्वविभागादव्यभिचारः ॥ १५ ॥ नित्यमित्यच किं तावतत्त्वम् आत्मान्तरस्यानुत्पत्तिधर्मकस्यात्म- हानानुपपत्तिानित्यत्वं तच्चाभावे नोपपद्यते । भाक्त तु भवति यत्तवात्मान- महासीद्यत्वा न भवति न जातु तत्पुनर्भवति तानित्य इव नित्याग घटाभाव इत्ययं पदार्थ** इति त यथाजातीयकः शब्दो न तथाजातीयक कार्य किं चिन्नित्यं दृश्यतइत्यव्यभिचारः । यदपि सामान्यनित्यत्यादिति पन्टियनत्यासत्तियाझमेन्द्रियकमिति । सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ नित्ये व्यभिधार इति प्रकृतम् । नेन्द्रियग्रहणसामाच्छन्दम्यानि. स्यत्व कि तर्हि इन्द्रियप्रत्यासतियाह्यत्वात् सन्तानानुमान सेनानित्यत्वt. मिति । यदपि नित्येष्यप्यनित्यत्यघटुपधाराद् इति । न । कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् नित्येप्वप्यव्यभिचार इति ॥ १० ॥ कायमस्यानित्यमिति २• पा.। + कम्यनम्य प्रदेश ति: पुस्तके नास्ति । सबभासि मन्नानानुमानति कारपद्रोति व पापा ममत्व कम्मापन भूत्रका मिति मायामापा कतस्मिन रति पार्मिकासीकमगाठाप लापर्व अपान्तराप्ति इति ।। नुतरिति पुन तर नित्य व नित्यतिपा। MARITHIRATRIK भार नित्ययम् । उभपामा पाटियम्नुमनासयन्सी हिमियत मध्य म पागभारसम्म नयन्द्रियस्येनानियत्य प्रतिपादयामः । अपि तु यदम्याभिनि प्रतिधाम । नयिमाननियकाय युक्तमिति पुरम्माटुक्तम् । वा प्रा । सारा पन्टमा ..

·१०८ ।''न्यायभाये एवमाकाशप्रदेशः प्रात्मप्रदेश इति नापाकाशात्मनोः कारणद्रव्यमा भिधीयते यथा कृतकस्य । कथं हविद्यमानमभिधीयते । अविद्यमानता र प्रमाणतो ऽनुपलब्धः । कि तहि तत्राभिधीयते संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वं परि- छिन्नेन द्रव्येणाकाशस्य संयोगो नाकाशं ध्यानोति अव्याप्य वर्ततइति सदस्य कृतकेन द्रव्येण सामान्य न झामलक्रयाः संयोग प्राप्रयं व्याप्नोति सामान्यकृता च भक्तिराकाशस्य प्रदेश इति* अनेनात्मप्रदेश व्याख्यातः । संयोगवच शब्दयुद्धादीनाम् अत्र्याप्यवृत्तित्वमिति, परीक्षिता च तीव्रम- न्दता शब्दतत्त्व न भक्तिकृतेति । कस्मात्पुनः सूचकारस्यास्मिन्न सूर्व न प्रयते इति शीलमिदं भगवतः सूचकारस्य बहुष्वधिकरणेषु वा पक्षान व्यवस्थापयति तच शास्वसिद्धान्तातत्त्वावधारणं प्रतिपत्तुमर्हतीति मन्यते । शास्तसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्यातमनुमतं बहुशाखमनुमानमिति । अथापि खल्विदमस्ति इदं नास्तीति कुत एतत्पतिपत्तव्यमिति प्रमाणत उपल धेरनुपलब्धेश्चेति । अविद्यमानस्तहि शब्दः । प्रागुच्चारणादनुपलब्धेराधरणादानुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ मागुच्चारणान्नास्ति शब्दः । कस्मादनुपलब्धः मतो ऽनुपलब्धिराधर- णादिभ्य एतन्नोपपद्यते । कस्माटू प्रावरणादीनामनुपलब्धिकारणानामयह * पाकासात्मनार्षिभुत्वेन नित्यत्येन च तदाधारस्य सत्यारणस्य चारभयावेतदन्यासर स्पेय प्रदेशपदार्थस्वात्तयोस्तुत प्रदेशसभव तिमयोगाच्याव्यतित्यसामान्य हिस्सस्यवेशयप देशः । ननु ििमत्याकासपदेशा भाता पप्यन्ते न पुनम्तत्त्वात एव । मेखन यस्तुत प्यमा मामा नेपामाकाशत्ये पाकायनानात्वासातदात्मकत्वं मत्स्य किम प्राधारस्वकार यत्वपोर्टूपितस्वादन्यस्य धामित्यात । भोगत्यं प्रवेशार्यालयस्यामिति म पाणु दुपयोग यभिचारात् । प्राकायस्य निदेशत्वं तद्वतशब्दस्य मवैम्पलब्धिप्रसस्तु एब्दस्याच्या प्यत्तित्वाधिासनीय। + कतस्मिन। निदेशमाझाशं निप्रदेश पात्मेत्य । शब्दसन्तान प्रतिपादने या न सूत्रम् । न्या. धाः । + अनुपलभ्यमानामित्वं ये शब्दं नित्यं फल्पन्ति सरदं पर्यनुयोध्या: रख- मस्ति रदं नास्तीत्येषिन्तः कथं प्रतिपद्यन्ते। एवमनुयुक्ताः सन्तः प्रतिभूयते । न्या. था.. यचाभयपतसंप्रतिपन घटायनित्यायेन तेन धानुयोज्या: । यदिदम- नित्यं घटादि भतिः प्रतिपदा तत्कयमनियमिति । एवमनुयता दि घटा- व्यनित्याचे न्याय पतिपदान्ते स शब्द ऽपीति मूत्रम् । मामा ।

·१०४ अ. २ श्रा. २ सू. १८-२० शब्टानित्यत्वसाधनम् । यात् । अनेनावृतः शब्दो नोपलभ्यते असन्निकृष्टश्चेन्द्रियव्यवधानादित्येव- मादि अनुपलब्धिकारणं न गृह्यतइति सोयमनुचारितो नास्तीति । उच्चा- रामस्य व्यजकं तदभावात्मागुच्चारणादनुपलब्धिरिति । किमिदमुच्चारण नामेति । विवक्षाजनितेन प्रयोन कोट्यस्य वायोः प्रेरितस्य कराठताल्चा- दिप्रतिघातः यथास्थानं प्रतिघाताद्वाभिव्यक्तिरिति । संयोगविशेषो वै प्रति- घात: प्रतिषिद्धं च संयोगस्य व्यजकत्वं तस्मान्न व्यञ्जकाभावादयहणम् । अपि त्वभावादेवेति। सोयमुच्चार्यमाण: भूयते अयमाणश्च भूत्वा भवतीति अनुमीयते । उड़े चोच्चारणी भूयते स भूत्वा न भवति अभावान श्रूयत- इति कथम् । आवरणाद्यनुपलब्धेरित्युक्तं तस्मात्पतितिरोभावधर्मकः शब्द इति । एवं च सति तत्त्वं पांशुभिरिवाकिरनिदमाहा । (तदनुपलव्धरनुपलम्भादावरपापपत्तिः॥१६॥ यद्यनुपलम्भादाचरणं नास्ति आवरणानुपलब्धिरपि तीनुपलम्भाना- सीति तस्या प्रभावादप्रतिषिद्धमावरणमिति । कथं पुनर्जीनीत भवनावरणा- नुपलब्धिरुपलभ्यतइति । किमत्र ज्ञेयं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात समानम् । अयं खल्यावरणम् अनुपलभमान: प्रत्यात्ममेव सवेदयते नावरणमुपलभाति यथा कुडोनातस्यावरणमुपलभमानः प्रत्यात्ममेव संवेदयते सेयमावरयो- पलब्धियदावरणानुपलब्धिरपि संवेदोवेति । एवं च सत्यपहृतविषयमुत्तरवा- क्यमस्तीति अभ्यनुज्ञापादेन तूच्यते जातियादिना । अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भावान्नावरणा- नुपपत्तिरनुपलम्भात् ॥ २० ॥ यथा अनुपलभ्यमाना* *प्यावरणानुपलब्धिरस्ति एबमनुपलभ्यमान- मप्यावरणमस्तीति यदाभ्यनुजानाति भवान् नानुपलभ्यमानायरणानुपलब्धि- ध्यमायाभूतिपुपा.. + अध्ये धोयाणा भूपतति । असोचारणादिति ॥ से उक्त जात्या प्रत्ययतिष्ठते ।साध जाति: पाया। जातियटन मजदय सदनुपमायरिस्पनुपमम्भादिति चेति हाल्टीकापा । ! जामीले भाधादिति पुस्तके । अस्य मूरस्ानुपतीनेकान्तिकस्यमयः । पाया। अनुएमभ्यमानादिति ।

·૧૧e. न्यायभाये रस्तीति अभ्यनुज्ञाय ध पदति नास्त्यावरणमनुपलम्भादित्येतद् एतस्मिद्र- ध्यभ्यनुज्ञायादे प्रतिपत्तिनियमो नोपपद्यतइति । अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥२१॥ यदुपलभ्यते तदस्ति यन्नापलभ्यते तन्नास्ति इति अनुपलम्भात्मक- मसदिति व्यवस्थितम् । उपलब्ध्यभावश्चानुपलब्धिरिति । सेयमभाषत्वानो पलभ्यते सच्च खल्वापरणं तस्योपलब्ध्या भवितव्यं न चोपलभ्यते तस्माता- स्सीति । तच्च यदुक्तं नावरणानुपपतिरनुपलम्भादित्ययुक्तमिति । अथ शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिमानानः फस्मातोः प्रतिनानीत । अस्पर्शत्वात् ॥ २२॥ अस्पर्शमाकाशं नित्यं दृष्टमिति तथा च शब्द इति । सोयमुभयतः भव्यभिचारः स्पर्शवांश्चाणुर्नित्यः । अस्पर्श च कर्मानित्यं दृष्टम् । अस्पर्शत्वा- दित्येतस्य साध्यसाधयेणादाहरणम् । न कर्मानित्यत्वात् ॥ २३ ॥ साध्यवेधणादाहरणम् । नाणुर्नित्यत्वात्॥ ॥ २४ ॥ * अतथाजातीयेन प्रत्ययस्यानादनुत्तरमिति सूत्रार्थः । यथाजातीयफः शब्दो नित्यस्तथाजातीयकं किं विचित्य न दृष्टमिति । उक्त चात्रीभयान्तापरि- विधवस्तुसत्तासंबन्धी नित्यतेति । तस्मादयथार्थप्रत्यवस्थानान कि विदेतत् । अनित्यः शब्दो गुणत्वे सत्यस्मदादीन्द्रियविषयत्वात् । अध्यापकस्य ध्यापकद्रव्य ममधायित्व सति प्रत्यतत्वात सुखपत । आकाशनिष्पदेशत्वे हेतुः निप्रदेशमा. काशं घ्यापकत्वाद द्रव्यस्य सतः सर्वदा ऽमर्तत्वादात्मयत । ध्यापकत्वादेवाशात. कत्यम् । व्यापकत्यं च द्रव्यस्य सतः सर्वदा मर्तत्त्वात् । एतेन दिवाली व्याख्याता एतावत्स्यसाधनमनित्यः शब्द इति । न्याया। + सोहि + विप्रतिपत्तेः प्रमाणमलत्याडेतोः परिप्रश्नः । न्या. था। तस्या ध्यभिचारप्रदर्शनार्थ सूत्रम् ! न्या. था। || अस्पर्शन फर्मणैवोभयता व्यभिचार लन्थे नित्यनाणुना घ्यभिचारोदावन कृतकत्यानित्यत्यवत्समव्याप्तिमत्त्वनिराकरणाचे द्रष्टव्यम् । ता. दो।

·५१२ न्यायभाप्ये नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ २६ ॥ अनवस्याने ऽप्यभ्यासस्याभिधानं भवति द्वित्यतु भवान् पित्या भवानिति द्विरनृत्यत् घिरनृत्यद द्विरग्निहोत्र जुहोति विर्भझे एवं व्यमि. चारात प्रतिषिद्धहेतावन्यशब्दस्य प्रयोग. प्रतिषिध्यते । अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताभावः ॥ ३० ॥ यदिदमन्यदिति मन्यसे तत् स्वार्थेनानन्यत्वावन्यन्न भवति स्व. मन्यताया अभाव: तप यदुक्तमन्यत्वे ऽप्यभ्यासोपचारादित्येतदयुक्तमिति शब्दप्रयोगं प्रतिषेधतः शब्दान्तरप्रयोग: प्रतिषिध्यते । तदभावे नास्त्यनन्यता तयोरितरतरापेक्षसिद्धः ॥ ३१ ।। अन्यस्मादन्यतामुपपादयति भवान् उपपाद्य चान्यत् प्रत्याचष्टे अनन्यदिति च शब्दमनुजानाति प्रयुते चानन्यदिति । एतत् समासपदर. न्यशब्दो ऽयं प्रतिषेधेन सह समस्यते यदि चाधोतर पदं नास्ति कस्याय • प्रतिषेधेन सह समासः । तस्मात्तये।**रनन्यान्यराब्दयोरितनन्यशब्द इतरमन्यशब्दमपेक्षमाणः सिद्धातीति तप यदुक्तमन्यताया प्रभाव इत्ये. तदयुक्तमिति । अस्तु तहीदानों शब्दस्य नित्यत्वम् । विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३२ ॥ अन्यस्य धाप्यभ्यासाभिधानमिति २॥५॥ अनित्यैवेद्याभ्यास इत्यनेकान्तः । अभ्यासस्वरूपानधारणादमिश्व अभ्यासा झविषयो निकजानोत्पाद एकाकारवियो वा तत्रायमभ्यास एकधि- पय एकाकारविषयो धति संदिग्धासिद्धावभ्यासोपचारविषयत्वेन साधनं तस्या- नेकान्तिकत्वज्ञापनार्थम् । न्या. या । * एतत्सचमन्यत्वप्रतिषेधार्थम् | rat wwwो जयोति ।।५ ॥ तस्य परिहारसूत्रम् । ता. टी.। वा अन्यस्येति ।। अन्यानम्बयब्दयोरिति । tt मान्यायमपेक्षमाय इति.पु.। ननु स श्वार्थ गौशब्द त प्रत्यभिज्ञानावर अनन्यस्वमितिरिति चेन्मेवमायो. মিয়ায় ত্রি গন্ময়খিযেন যায়মিখা। হামাসমিন स्मत्यर्यायपयत्य प्रत्यभिज्ञान देयंदमापमित्यादी विश्पनिस्तदभावात्यको समस्या दिति त । नायक प्राधा शब्द विशेदर्शनमूलकस्तत्प्रत्यय उस सदभेदमूलक रहि घदेवाव। + *.

·अ. २ श्री. २ म. २६-३४ शब्दनित्यत्याक्षेपः । ૧૧૨ यदनित्य तस्य विनाश: कारणाद्भवति यथा लोष्टस्य कारणद्रव्य. विभागाच् शब्दश्चेदनित्यस्तस्य विनाशो यस्मात्कारणाद्भवति तदुपलभ्येत न चापलभ्यते तस्मानित्य इति । भ्रश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ यथा विनाशकारणानुपलब्धेर विनाशप्रसङ्गः एवमप्रवणकारणानुप. लव्धः सततं अषणप्रसङ्गः व्यञ्जकामावादश्रवणमिति चेत् प्रतिषिद्धं व्यज्ज- कम् । प्रथाविद्यमानस्य* निनिमितं श्रवणमिति विद्यमानस्य निर्मिमिती विनाश इति समानश्च दृष्टविरोधो निमित्तमन्तरेण विनाशे चानघणे घेति । उपलभ्यमाने चानुपलब्धरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ ॥ अनुमानाच्चोपलभ्यमाने शब्दस्य विनाशकारणे विनाशकारणानुपल- ब्धरसत्त्वादित्यनपदेशः । यस्मा द्विपाणी तस्मादश्व इति । फिमनु. मानमिति चेत् सन्तानोपपत्तिः । उपपादितः शब्दसन्तान: सयोगविभाग. जाच्छब्दाच्छब्दान्तरं ततो प्यन्यत्ततो ऽप्यन्यदिति । तत्र कार्य: शब्दः फारणशब्दमभिरुद्धि प्रतिघातिव्यसंयोगस्त्वन्त्यस्य शब्दस्य निरो- । दृष्टं हि तिरःप्रतिकुड्यमन्तिकस्थेनाप्यनवणं शब्टस्य अधणं दूर- स्थेनाप्यसति व्यवधाने इति । घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तारतरी मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदान्नानागशब्दमन्तानो ऽविच्छेदेन श्रूयते* अथ विद्यमानस्येति ।५। +कर्मत्ववदिति चेछ । आश्रयानित्यत्वात् । अय मनुपे नित्यस्याप्युपल- भ्यमानस्यात्यन्तमयहण दृष्टं यथा कर्मवति तच्च न आश्रयानित्यत्वात । पाश्रयस्य नित्यत्वादश्रवणानुपपत्तिरिति त्रूमः । कर्मत्वस्य पुनरग्रहणकारणमात्र यानित्यत्वस्ति तस्मादप्रसङ्ग इति । न्या. वा. । * यधिशम २५ पुस्त के पि स्तिा ततोन्यत्र ततोऽध्याति २ पु. पाः । नाति ११ नास्ति । " तत्रेदं चिन्त्यते । शष्टम्य ध्यग्यमानस्य यत्तद् व्यक्तिकारण तत्किं घण्टास्थमाहो स्थिटन्यवृत्तीति । पचपे ऽपि किमर्यास्थतमुत संतानयतीति विकल्यः । घटि घण्टास्यमयस्थित घहि अतिभेदो न प्राप्नोतिः कारणस्य गत्यात् । घण्टास्यं सन्तानति धेति चेयुगपद कयदा- पब्धिमा पपटास्यस्य कारणस्यान्यत्र पर्तमानरादध्यञ्जकत्यानुपपत्तिश्च । अन्यगतस्याव- स्थितस्य सन्तानयत्तेपर्धा कारणस्य शब्दाभियक्तिहेतुत्वे ऽभितघण्टायामेव सदभिक्तिर्न घण्टा. न्तयिति नियमानुपत्तिः । शब्दाभेदाछुतिभेदानुपपत्तिश्च । तारत्वादेनादधर्मत्यमेव न गट- हना सारः शव पति प्रतीतः भान्नत्यं तु नास्या अयाधितत्वात् । अनित्यगट- धकः ** . ॥ विष्णद्धीति ९ पु. - धर्मस्याति ·११४ न्यायभाये सन्न नित्ये शम्दै घण्टास्थमन्यग वा ऽवस्थितं सन्ताननितिरमिष्यक्ति- कारण पाच्य येन श्रुतिसन्तानो भवतीति शब्दभेदा (श्वासति शुतिभेद) उपपादयितव्य इति । अनित्ये तु शब्दे घण्टास्थं सन्तानवृत्ति संयोगसह. कारि निमित्तान्तरं संस्कारभूतं पटुमन्द मिति घर्तते तस्यानुवृत्या शब्दस. न्तानानुप्तिः पटुमन्दभावाच्च तीव्रमन्दता शब्दस्य सत्कृतश्च श्रुतिभेद इति । न वे निर्निमितान्तरं संस्कार उपलभ्यते अनुपलब्देनीस्तीति । पाणिनिमित्तप्रश्लेपाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ पाणिर्मणा पाणिघण्टापरलेवो भवति तस्मिंश्च सति शब्द- सन्तानो नोपलभ्यते अतः अषणानुपपतिः । सप प्रतिघातिद्रव्यसं- योग: शब्दस्य निमितान्तरं संस्कारभूतं निरुणद्धीत्यनुमीयते तस्य घनिरोधाच्छन्दसन्तानो नोत्पद्यते । अनुत्पत्ता] श्रुतिविच्छेदः । यथा प्रतिघातिद्रव्यमयोगादिषाः क्रियाहेतो संस्कार निरुद्ध गमनाभाष इति फम्पसन्तानस्य स्पर्शनेन्द्रिययाह्यस्य** चोपरमः कांस्यपाचादियु पाणिसं. शलेषो लिङ्गं संस्कारसन्तानस्येति । तस्मानिमितान्तरस्य संस्कारभूतस्य नानुपलब्धिरिति। विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥३॥ यदि यस्य विनाशकारणं नापलभ्यते तदतिष्ठते अवस्यानाच तस्य नित्यत्वं प्रसज्यते एवं यानि सल्विमानि शब्दश्रवणानि शब्दाभिव्यक्तय इति चाटिनस्त्वयवोपचये दीठिपतीत्या शब्दहानपदयो ससामान्याळोधादिप्रत्ययोपपत्तिः । सन्तानगतठस्कारभेदाच्च मन्दमन्दतरमन्टतमादिशब्दप्रयणोपपत्तिाच । सति ॥५॥ + सदभेदे धासतीति । २५ पुस्तके (पुस्ति। * मन्ठमनुसंतति । पुः। निर्निमिनास्तमिति पु। ॥ अनुत्पत्रे चेति २।५ पु.। यदि सस्कारं शब्दोत्पत्तिनिमितं न प्रतिपदासे पाणिघण्टासंश्लेपाच्छ- ब्दसन्तानोच्छेदो न प्राप्नोति । अथ घण्टास्यः संस्कार: पाविसश्लेषाधिवर्तते तथापि कथं शष्टसन्तानोच्छेदः । न घमा घण्टासंश्लेषः शब्दानुनितीति । अपि तु पाणिघण्टासंश्लेपात्तदृत्तिप्तस्कारः स्पर्शयद्रव्यसयोगविरोधिस्वाविवर्तते। नियत व कारणाभावात्कार्याभाव रति सन्तानोच्छेदः । म्या वा। * चेति १ । मास्ति। # सिंहावलोकितन्यायेन पूर्व हेतुं दूषयति । सा- टो। #ति नास्ति। .

·प्र.२ श्रा. सू. ३५-३० शब्दस्याकाणगुणत्यम् । ૧૧ मतं न तेषां विनाशकारणं भवतापपाद्यते अनुपपादनादनषस्थान मनवस्था. नास तेषां नित्यत्वं प्रसज्यतइति । अथ नेवं तिहि विनाशकारणानुपलब्धेः शब्दस्यावस्थानान्नित्यत्वमिति । कम्पसमानाश्रयस्य चा नादस्य पाणिप्रश्लेयात् कम्यवस् कारणोपरमादभाव: । षधिकरण्ये हि प्रतिघातिद्रव्यप्रश्नपात समानाधिकरणस्यवोपरमः स्यादिति । प्रस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ यदिदमाकाशगुणाः शब्द इति प्रतिषिद्धाते अयमनुपपन्नः प्रतिषेधः । अस्पत्याच्छब्दाम्प्रयस्य रूपादिसमानदेशस्यायहणे शब्दसन्तानोपपत्तरस्पर्श- व्यापिद्रव्याश्रयः शब्द इति ज्ञायते न (घ)माकम्पसमानानय**इति प्रतिव्यं रूपादिभिः सह सन्निविष्टः शब्दसमानदेशा व्यन्यतइति नोपपद्यते कथम् । विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३० ॥ सन्तानोपपत्तेश्चेति चार्थः । तद्याश्यातम् । यदि रूपादयः शब्दाश्च प्रतिद्रष्यं समस्ताः समुदितास्तस्मिन्समाससमुदाये यो यथाजातीयकः सान- विष्टस्तस्य तथाजातीयस्येष यहणेन भवितव्यं शब्दरूपादिवत् ।तच यो ऽयं विभाग संक्रव्ये नानारूपा भिन्नश्रुतया विधर्माणः शब्दाः शब्द अभिव्यज्यमा नाः श्रूयन्ते यच विभागानन्तरं सरूपा: समानश्रुतयः सधर्माणः शब्दास्ती- मन्दधर्मतया भिन्नाः श्रयन्ते तदुभयं नोपपद्यते नानाभूतानामुत्यामानानामयं धर्मो नेकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चार्य विभागा विभागान्तरं च तेन विभा.. गोपपतर्मन्यामहे न प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह शब्दः सन्निविष्ठा व्यज्यतइति । द्विषिधश्चार्य शब्द। धात्मको ध्यनिमावश्च । सप पर्यात्मनि तावत् । + मति १५ पु.। मास्ति । . अनुनादस्येति ३।५ पु.। अस्पर्शद्रष्याश्रयः शब्द रति सूत्रार्थः । न्या. वा. । नाकायगुण इति । ५ पुः । (नास्ति 21 पु.। शष्टकारस्यनाभिमतः संम्कासन कार्य शब्दभेदाटनेकः । संस्कारस्यकस्ये बायपाता. सुपपत्तेः सम्यो वा पातापत्तेः घाणमात्रस्योतादेशयोगकारणत्वे कदा चिदपि पाता म स्यात् । विभागश्च विभागान्तरं च विभत्तयन्ताम् । विधर्माणश्च शब्दाः सह पाश्चेकद्रव्याः प्रयन्ते । समासः समुदायः । एतत स्पर्शधद्व्यत्तिषु शष्टेषु न भानोति गन्धादिवत् । यया प्रतिद्रव्यमेको गन्ध एवं प्रतिद्रव्यमेको शब्द रति । अयस्थानमयस्यानादिति।। 11 शब्दरूपाटिदिति ।।५। पा.पा."

·११६ न्यायभाये विकारादेशोपदेशात्संशयः* ॥ ३८ ॥ दध्यति के चिट् कार इत्वं हित्वा यत्यमापद्यतइति विकार मन्यन्ते । के चिदिकारस्य प्रयोगे विषयकृते यदिकारः स्थानं नहाति तप यकारस्य प्रयोगं युवते । संहितायां विषये इकारो न प्रयुज्यते तस्य स्थाने यकारः प्रयुज्यते स प्रादेग इति उभयमिदमुपदिश्यते । तप न ज्ञायते कि, तत्त्वमिति । प्रादेशोपदेशसत्यम् । विकारोपदेशे छन्वयस्याग्रहणादिकारानुमानम्। । सत्यन्वये कि चिनिवर्तते कि चिटुपजायतइति शक्येत विकारो ऽनुमातुम् । न चान्ययो गृह्यते । तस्माद्विकारो नाम्सीति । भिन्नकरणयोश्च वर्णयोरमयोगे प्रयोगोपपत्तिः । विकृतकरण एकार ईपत्स्पष्टकरयो यकार: ताधिमा पृथक्करणास्येन प्रयवेनोच्चारणीयो तयो. रेफस्याप्रयोगे ऽन्यतरस्य प्रयोग उपपन्न इति । अधिकार चाविशेषः। यत्रेमाविकारयकारी न विकारभूतो यतते यच्छति प्रायस्त इति इकार इदमिति च य च धिकारभूतो इदं व्याहरति उभयप प्रयोक्तुरविशेयो यवः श्रोतुश्च श्रुतिरित्यादेशोपपतिः । प्रयुज्यमानाग्रहणाच । न पल रकारः प्रयुज्यमानो यकारतामा- पदामानो गृह्मते कि तहकारस्य प्रयोगेश्यकारः प्रयुज्यते । तस्मादविकार अविकारे च न शब्दान्वाख्यानलोपः । न विक्रियन्ते वी इतिान चेतस्मिन्पक्षे शब्दान्वाल्यानस्यासम्भवो येन षधिकार प्रतिपद्यमही- ति। न खलु धर्णस्य घान्तरं कार्य न हि इकाराद्यक्रार उत्पद्यते यकाराद्वा कारः । पृथक् स्थानप्रयतात्याद्या हीमे वास्तेषामन्यो ऽन्यस्य स्थान प्रयुज्यतइति युक्तम् । एतावतपरिणामी विकारः स्यात कार्यकारणभा- যা বা শুমম ২ নাবিল নাঃ স্বৰি বিন্ধায়। सरायकारणजापना मुबम् । न्या. धाः । + पिकासाननुमानमिति ३।। पन्यस्येति २०५। रखा दयाहांति कति भो । पु. पाठ * माहिती

·११०
अ. २. भा. २ म.३८-४२ वर्णानां विकारत्वाभावः ।
वर्णसमुदायविकारानुपपत्तिवचवर्णचिकारानुपपत्तिः। -
स्सेभूः ब्रुवो वचिरिति यथा वर्णसमुदायस्य धातुलक्षणस्य क चिद्विपये
पान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयु-
ज्यते तथा वर्णस्य *धान्तमिति । इतश्च न सन्ति विकाराः ।
प्रकृतिविवृद्धा विकारवृद्धः ॥ ३८॥
प्रकृत्यनुविधानं विकारेषु दृष्टं यकारे हस्वदीघानुविधानं नासि
येन विकारत्वमनमीयतइति ।
न्यूनसमाधिकोपलव्धेर्विकाराणामहेतुः ॥ ४० ॥
द्रव्यविकारा न्यूनाः समाः अधिकाश्च गृह्यन्ते । तद्वदयं विकारो
न्यूनः स्यादिति । द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः अब नोदा.
हरणसाधाद्धतुरस्ति न वेधयात् । अनुपसंहृतश्च हेतुना दृष्टान्सा न
साधक इति ।
प्रतिदृष्टान्ते चाऽनियमः प्रसज्येत । यथा इनडुहः स्थाने
ऽश्वो वोढुं नियुक्तो न तद्विकारो भवति एवमिवर्णस्य स्थाने यकारः प्रयुक्तो
न विकार इति न चाप नियमहेतुरस्ति दृष्टान्तः साधको न प्रतिदृष्टान्त
इति । ट्रव्यविकारोदाहरणं च ।
**नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४१ ॥
अतुल्यानां द्रव्याणां प्रकृतिभावो ऽवकल्पते। विकारश्च प्रकृतीर.
नुविधीयते । न त्विवर्णमनुविधीयते यकारः तस्मादनुदाहरणं द्रव्यवि.
कार इति।
द्रव्यविकारे वैषम्यवद् वर्णविकारविकल्पः ॥ ४२ ॥
यथा द्रव्यभावेन तुल्यायाः प्रकृतर्विकारवेषम्यम् एवं वर्णभावन
तुल्याया: प्रकृतेधिकारविकल्प इति ।
घान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्य शष्टान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयुज्यते तथा
पर्याप्योत २।५ पुस्तकपोधिकम् ।
+ अतश्चेति पु..
प्रक्षत्यनुविधानादिति सूनार्थः । न्या. था। ॐ अस्याचेपसूत्रम् । ता. टी.।
॥ माधनपने दृष्टान्तमात्रादहेतुः । न्या. पाः ।
दूषणपने तु या वा।
# अनुविधोयन्ते ।
१ अस्याचेपमनम् । ता. दो।
पति पुन
th विकल्पते ॥४॥

·११८ न्यायभाये *न विकारधर्मानुपपत्तेः॥ ४३ ॥ अयं विकारधी द्रव्यसामान्ये पदात्मक द्रव्यं मृदा सुषणं पा तस्यात्मनो ऽन्यये पू| व्यूह। निवर्तते व्यहान्तर चोपजायते से विकार- माचक्षते" न घसामान्ये कश्चिच्छब्दात्मा ऽन्ययी य इत्वं जहाति यत्वं चापद्यते । सच यथा सति द्रव्यमावे विकारवेषम्ये नाऽनहुहो ऽश्या विकारो धिकारधर्मानुपपते: एयमिवयस्य न यकारो विकारो विकारधर्मानुपपतेरिति । इतश्च न सन्ति धर्यविकाराः । विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४४ ॥ अनुपपन्ना पुनरापत्तिः । कथं पुनरापत्तेरननुमानादिति । कारो यकारत्वमापनः पुनरिकारो भवति न पुनरिफारस्य स्थाने यफारस्य प्रयोगो ऽप्रयोगश्चत्यवानुमानं नास्ति । सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥ ४५ ॥ अननुमानादिति ना इदं हनुमानं सुघर्ण फुगडलत्वं हित्वा रुधकत्य मापद्यते रुषकत्वं हित्वा पुनः कुण्डलत्वमापद्यते प्रघमिकारो यणि यकार- त्यमापनः पुनरिफारो मपतीति व्यभिचारादननुमानम् । यथा पयो दधिमा. धमापन्नं पुनः पयो भवति क्रिमेषं वर्णानां पुनरापत्तिः श्रय सुवर्णयम् पुनरा. पतिरिति मुपदाहरणोपपत्तिश्च न । • तविकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् । अवस्थित सुवर्ण हाय- मानेन धर्मेणार मि भवति नेवं फश्चिच्छब्दात्मा हीयमानेन इत्वेनोपजाय- मानेन यत्वेन धर्मो गृह्यते तस्मात्सुपर्णेदाहरणं नापपद्यते इति । वर्णत्वाव्यतिरेकावर्ण विकाराणामप्रतिषेधः। वर्णविकारा अपि पर्णत्यं न ष्यभिचरन्ति यथा सुपर्णविकारः सुपर्णत्वमिति । * तत्र प्रत्याख्यानसूत्रम् । मा. टी.। + आचमहे10।।५ पुः। * रसश्च न सन्ति अधिकारा स्याहाता टो। । अस्थालेपः सुवर्णादीनामिति सूत्रम् । मा टो। ॥ विकारप्राप्तानां पुनरापत्तिदर्शनावनेकान्त रति जायः । न्याया। उपशायमानेमनेशिअधिनम् ।

·भ. २ श्रा..२ मू. ४३-४८ वर्णानां विकारत्वाभावे यक्तिः ! ૨૨e सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य । कुण्डलरुचको सुघ- वर्णस्य धो न सुवर्णत्वस्य एवमिकारयकारी फस्य वर्णात्मनो धमा वर्णत्वं वर्णधर्मयोगी न सामान्यस्यमा धाँ भवितुमर्हतः । न च निवर्तमानो धर्म उपजायमानस्य प्रकृतिस्तच निवर्तमान इकारो न यकारस्योपनायमानस्य प्रकृतिरिति । इतश्च वर्णाविकारानुपपत्तिः । नित्यत्वे ऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ४६ ॥ नित्या वी इत्येतस्मिन्पा इकारयकारो वर्णी इत्युभयोर्जित्यत्या- द्विकारानुपपत्तिः । नित्यत्वे ऽपिनाशित्वात कः कस्य विकार इति । अंथा- नित्या वर्णा इति पक्षः एवमप्यनवस्थान वर्णानां किमिदमनवस्थानं धा- नाम् । उत्पद्य निरोध: उत्पद्य निरुद्ध इकारे यकार उत्पद्यते यकारे चोत्पद्य निरुद्ध फार उत्पद्यते कः कस्य विकारः । तदेतदवगृह्य संधाने संधाय चापग्रहे वेदितव्यमिति । नित्यपते तु तावत्समाधिः । नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ नित्या वर्षा न पिनियन्तइति विप्रतिषेधः । यथा नित्यत्वे सति किं घिदतीन्द्रियमिन्द्रियग्राह्याश्च वर्णा एवं नित्यत्वे सति किं चिन्न विधि- यते वास्तु विक्रियन्तइति विरोधादहेतुस्तद्धर्मविकल्पः नित्यं नोपजायते नापति अनुपननापायधर्मकं नियमनित्यं पुनरुपजनापाययुक्तं न चान्तरे- जापजनापायो विकारः सम्भवति । तद्यदि घर्णा विक्रियन्ते नित्यत्वमेषां निवर्तते अथ नित्या विकारधर्मत्वमेषां निवर्तते । सायं विरुद्धो हेत्वाभासो धर्मविकल्प इति । अनित्यपक्षे समाधिः । अनवस्थायित्वे च वीपलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः* ॥४८॥ तद्विकाराणामिति वर्णत्वातिरेकाटिति सामान्ययत इति च वाघाना मुद्रिसपुस्त फायगसे सूत्रस्ये प्रमाण चिन्त्यम । +वर्णत्व सामान्य न तस्मार्थाित ।।४।। नित्या घी इति न युक्ता विकारः, व्याघातात् । भनिन्या वर्णा रति न युक्तो धिकारी ऽनस्थितानां विकारादर्शनादिति । न्या. वा.। नित्यम् विनाशित्वादिति १।२ ।। ॥ विकल्पसमा जातिः । न्या. वा.। रन्द्रिपयामिति ।। " साधर्म्यसमा नातिः। पा• शा ।

·१२७ न्यायभाप्य यथा इनवस्थायिनां पयर्यानां प्रवणं भवत्येवमेषां विकारों, भवतीति असम्बन्धादसमा अर्थप्रतिपादिका घपलब्धिर्न धिकारण सम्बन्धादस. मया या गृह्यमाणा धर्यविकार मनुत्यादयेदिति । तर यादृगिदं यथा गन्धगुणा पृथिव्येवं शब्दसुखादिगुणापीति सादृगेतदवतीति । न च वाप- लब्धिर्वर्णनिवृत्तो वर्णान्तरं प्रयोगस्य निर्तिका योयमिवर्णनिवृत्तो यका- रस्य प्रयोगा यद्ययं चयापलब्ध्या निवर्तते तदा घोपलभ्यमान इको यत्वमापद्यते इति गृह्यते तस्माद्वर्णोपलब्धिरहेतुर्वर्णविकारस्येति । विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपयत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ ४६॥ तदुर्मविकल्पादिति न युक्तः प्रतिषेधः । न खलु विकारधर्मकं किंचिन्नि- त्यमुपलभ्यतइति वर्णोपलब्धियदिति न युक्तः प्रतिपेध:** | अवयहे हि दधि प्रति प्रयुज्य चिरं स्थित्वा ततः संहितायां प्रयुक्ते दध्यति चिरनिवृत्त चामिवणे यकारः प्रयुज्यमान: फस्य विकार इति प्रतीयते कारणाभावात कार्याभाव प्रति अनुयोगः प्रसज्यत इति । इतश्च वर्णविकारानुपपतिः । प्रकृत्यनियमाद्वर्णविकाराणाम् ॥ ५० ॥ इकारस्थाने यकारः श्रूयते यकारस्याने खल्विकारो विधीयते वि. ध्यति तदि स्यात् प्रकृतिविकारभावो वर्णानां तस्य प्रकृतिनियमः स्यात् । दृष्टा विकारर्मित्वे प्रकृतिनियम इति । अनियमे नियमानानियमः ॥ ११ ॥ योयं प्रकृतेरनियम उक्तः स नियतो यथाविषयं ध्यस्थिती निय- सत्वानियम इति भयत्येवं सत्यनियमो नास्ति तर यदुक्तं प्रकृत्यनियमा- दित्येतदयुक्तमिति । +पिनमगत २१५ गाण्णमति ९१.५.। * वर्णान्तरप्रयोयोति ।।१।। ॥ तदेवं नात्युत्तरमुत्थितमारित कृत्वा भाष्यकारो ऽवार्थ मूत्रं पठति लाटी । पा उभयोरप्युत्तरम। * नित्या विक्रियन्तरति ध्याघाती दोपः । उपलभ्यमानस्य चकारस्य यत्वानुपपत्तीपलब्धिदित्यसंग्रदुम् । न्या. था। th विज्योति । ५ पु.। “मूना ऽनियमो नास्तीति । या था। गोतात .पु..

·अ.२ श्रा. २ सू. ५०-५५ पदलक्षणम् । १९५ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चाप्रतिपधा* ॥ ५३ ॥ नियम इत्यवाभ्यनुज्ञा अनियम इति तस्य प्रतिषेधः । अनुचात. निषिद्धयोश्च व्याघातांदनीन्तरत्वं न भवति अनियमश्च नियतत्या. नियमो न भवतीति नावार्थस्य तथाभाव: प्रतिपिध्यते किं ताहि तथाभ- सस्यार्थस्य नियमशब्देनाभिधीयमानस्य नियतत्वानियमशब्द एवोपपदाते । सायं नियमादनियमे प्रतिषेधो न भवतीति । न चेयं वर्णविकारोपपत्ति: परिणामात कार्यकारणभाघाद्वा किं तहि । गुणान्तरापत्त्युपमर्दवासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु विकारोपपत्तीवर्णविकाराः ॥ ५४ ॥ स्थान्यादेशमाबादप्रयोगे प्रयोगो विकारशब्दार्थः । स भिद्यते गुणा- न्तरापतिः उदात्तस्यानुदात इत्येवमादिः। उपमर्दो नामएकरूपनिवृत्ती रूपान्त- रोपजनः । हासो दीर्घस्य हस्वः ।वृद्धिहस्वस्य दीर्घः तयोवा मुत:।लेशो लाघवं स्त इत्यस्तैर्विकारः । श्लेष पागमः प्रकृतेः प्रत्ययस्य था। एतएव विशेषा विकारा इतिएतएवादेशाः एते चेद्विकारा उपपद्यन्ते तहि वर्णविकारा इति । ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥ यथादर्शनं विकृता वर्णा विभत्यन्ता: पदसंज्ञा भवन्ति । विभक्ति- यो नामिक्यास्यातिको च ब्राह्मणः पचतीत्युदाहरणम् । उपसर्गनिपा. तास्ताई न पदसंज्ञाः लक्षणान्तरं वाच्यम् इति। शिप्यते च खलु नामिया विभक्तरव्ययालाप: तयोः पदसंज्ञार्थमिति। पदेनाथसंप्रत्यय इति प्रयोजनम् । नामपदं चाधिकृत्या परीक्षा गोरिति पदं खल्विदमुदाहरणम् । * घिराधः सूत्रायः । न्या. था. । ११४ पृष्ठे ३५ मृत्रा प्रमाटाद द्विर्मुद्रितोऽतोऽत्र तिदेवं मतियकारभा निराकृत्य धिकारवचनध्यक्ति शब्दानामादिश. पते समययति । सा• टी.। वधिमारोपपत्तरिति पु.पा.। वर्गविकार इति ४ पु. । सन्तीति माय: । न्याया। ।। अर्थप्रत्ययस्ताहि न पानाति । न न प्राप्नोति । अन्त्यपर्णप्रत्ययात्पर्यवर्णमा तिसंधानप्रत्ययापेतादर्थप्रत्यय रति । पा था । मायायाधिकारी व्यापकत्या मच पदोध्यारपमाप विधायातीतः पटम भामिप्ति वाया टेन सामान्याभिधामात IRE सामान्यस्य याविषयत्यातलाय. नयेण्यम् । विशेषयोधनाgram I सामान्यत: पदेनीपस्थापिते याम्न वियोधीपी। सामाम्पस्यापि सहानुपस्थित विषप्रत्यापनासंभषः। ५. पारभ्य स्थापित पाचकाय ·२१२ न्यायभाष्य सदर्थ व्यक्त्याकृतिजातिनिधावुपचारात्संशयः ॥ ५६ ॥ अधिनाभाववृत्तिः सन्निधिः । अधिनाभावेन धर्तमामासु ध्याया- तिनातिषु गोरिति प्रयुज्यते सच न ज्ञायते किमन्यतमः पदार्थ उत सर्व अति राष्टस्य प्रयोगसामात पदाषधारणं* तस्मात् । याशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृड्युपचयवर्णसमा- सानुबन्धानां व्यक्तावुपचारासक्तिः ॥ ५० ॥ ध्यक्तिः पदार्थः । कस्माद याशब्दप्रभृतीनां ध्यक्तायुपधारात । उपचारः प्रयोगः या गोस्तिष्ठति या गार्निषगणेति नेद पाक्य जातेरभिधायकमभेदात। भेदातु द्रव्याभिधायकम् । घेद्यायगां ददातीति द्रव्यस्य त्यागी न जारमूर्तत्वात प्रतिक्रमानुक्रमानुपपत्तेश्च । परियक्षः स्वत्वेनाभिसंयन्धः कोरिडन्यस्य गोब्रामणस्य गोरिति द्रव्याभिधाना द्रव्यभेदात संबन्धभेद इति उपपन्नम् । अभिन्ना तु जातिरिति। संख्या दश गावो विंशतिष पति भिनं द्रव्यं संख्यायते न जातिरभेदादिति । द्धिः कारणवतो द्रष्यस्याब• योपचयः अषद्धत गोरिति निरषयथा तु जातिरिति । एतेनापच्या घ्याख्यात: । वर्ण: शुक्रा गो: कपिला गोरिति । द्रव्यस्य गुणयोगा न सामा- न्यस्य । समासः गोहितं गोमुखमिति द्रव्यस्य मुखादियोगे न जातरिति । अनु. धन्धः सरूपप्रजननसन्तानो गोगा जनयतीति तदुत्पत्तिधर्मस्वाद द्रव्ये युक्तं न जातो विपर्ययादिति । दध्यं व्यक्तिरिति हि माथान्तरम् । प्रत्य प्रतिषेधः । न तदनवस्थानात्** ॥ ५ ॥ न घ्यक्तिः पदार्थः कस्मादनयस्यानात् । याचन्दप्रभूतिभिया विशे- पदाचायधारयमिति +मयोगप्रदर्शनार्थ यागदादिमम् । न्या. या । गवां महति भेदाद दूप्याभिधामातेरभेदादिति । पुस्तकोधि मारत प्राति १४॥ ॥ द्रध्यामिधाने रति नास्ति । पारुलेरप्यभिधायफमेतव भयति निष्क्रियस्वादाशतः । न हि निति. था तिष्ठति गतिति । एवं मर्यन । यस धानेन विशेषण सिष्ठत्यादिना योगसंशष्टोऽभिधातुमईति। कुतः विशेषणधिशेष्यभायस्य कविषयावाताया। "नानेन गौराम्देन व्यक्तिमान गुमुध्यते । पाय व्यक्तिमाभिधायको भविष्यतन यस्यां कस्यां सिट व्यक्ती प्रत्ययो विदिति भूबाय: । . - ·अ.२ श्रा. २ सू. ५६-६० शब्दानां जातिमाघघाचकत्यपूर्वपक्षः । प्यते स गौशब्दार्थी या गोस्तिष्ठति या गोपिरणेति न द्रव्यमाषमविशिष्टं जात्या बिना ऽभिधीयते। कि तहिं जातिविशिष्ठम् । तस्मान्न व्यक्तिः पदार्थः । एवं समूहादिषु द्रष्टव्यम् । यदि न व्यक्तिः पदार्थः कथं ताई व्यक्तायुपधार पति निमित्तादतदापि तदुपचारो दृश्यते खलु । सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधना- धिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसतुचन्दनगङ्गाशाटका- मपुरुषेप्वतद्भावे ऽपि तदुपचारः ॥५६॥ अतदावे ऽपि तदुपचार इत्येतच्छब्दस्य तेन शब नामिधानइति। सहचरणाद्यष्टिका भोजयति यष्टिकासहचरितो ब्राह्मणो ऽभिधीयतइति । स्थानाद् मच्चा: क्रोशन्तीति मञ्चस्थाः पुरुषा अभिधीयन्ते । तादात् कटार्थेषु धोरणेषु व्यूह्यमानेषु कटं करोतीति भवति । धृत्ताद यमो राजा फुधेरो राजेति तद्वद्वर्तते इति । मानाद पाठके निमिताः सक्तषः पाठक- सतय इति । धारणात तुलायां धृतं चन्दनं तुलाचन्दनमिति । सामीप्याट् गङ्गायां गावश्चरन्तीति देशो ऽभिधीयते सनिकृष्टः। योगात् कृष्णेन रागेण युक्तः गाटकः कृष्ण इत्यभिधीयते। साधनाद अन्नं प्राणा इति । प्राधिप- स्याद् अयं पुरुषः कुलम् अयं गोपमिति। तचार्य सहधरणाद्योगाद्वा नाति- शब्दो व्यक्तो प्रयुज्यतइति । यदि गोरित्यस्य पदस्य न व्यक्तिरण प्राकृतिस्तदपेतत्त्वात् सत्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥ ६॥ श्राकृतिः पदार्थः । कस्मात् तदपेपत्याए सत्यव्ययस्थानसिद्धः' सत्याययपानां तदश्ययानां ध नियता व्यह प्राकृतिः तस्यां गृह्यमाणायां सत्यव्ययस्थान सिध्यति अयं गोरयमश्य इति नागृहमाणायाम् । यस्य यह सहि। • सटेंशि मुद्रितपुस्तकपायान्सरम । + स्वसदस्यस्पेसि ।। अभिधानमिति 11. साहचर्यात्मंयुक्तसमवेतां नातिं ग्रालणे ऽध्याय ग्रालणं यष्टिकत्यार। पर्य रोगाण्युपधारीनानि त्यसमुचितमानि । मया था। ॥ पाठ सतरतिस्पेति ११४। :"नापि तदेवोपस्थितन सदनयस्यानादिति । पाया।

·१२४ न्यायभाये यात् सत्यव्ययस्थान सिध्यति तं शब्दो ऽभिधातुमईति सेो ऽस्यार्थ इति । नेतदुपपद्यते यस्य जात्या योगसदर जातिविशिष्टमभिधीयते गोरिति । न थोषयघव्यूहस्य जात्या योगः कस्य सहि नियताप्रययव्यहस्य ट्रष्यस्य । सस्मानाकृतिः पदार्थः । अस्तु सहि जाति: पदार्थः । व्यक्त्याकृतियुक्तो ऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः ॥ ६ ॥ जाति: पदार्थ: कस्माहात्याकृतियुक्ते ऽपि मृद्गपके प्रोक्षणादीना. मप्रसङ्गादिति । गा प्रोदय गामानय गा देहीति नेतानि मुद्गषके प्रयुज्यन्तै फस्माज्जारभावात् । अस्ति हि तप व्यक्तिः अस्त्याकृतिः यदभाषा- तासंप्रत्यय: स पदार्थ इति । नाकृतिव्यक्तयांपेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तः ॥ ६ ॥ . * मनिर्मितगयकस्य गोभिवत्येन गोस्वाभाधात्तद्गताकतिसामान्येन गोयब्दप्रयोगा भारत इति भावः । न च जाते सवंगतत्वाभ्युपामाद मगधगतात्यमपीति वाच्यम् । तस्या विषय सधगतस्थमात्राभ्युपगमात् । यत्र गोनिमित्तानुवत्तप्रत्ययो भर्यात सय कशुदादिष्यगरस्य गो स्वस्य स्वीकारान मलये सदभायात् । + यन, न पियष्यतिरिक्त गोत्वं पिपान्तरालेवदर्शनादिति तच । अन्तरालपटेना कायस्याभाषस्य द्रष्यान्तरस्य था यहणे से गोत्याभाये पि गोपियतिमाया अबाधितस्यात् । मानायक्तियु गारिस्पनु पत्तप्रत्ययनिमित्तया च गोऽिधि अनुश्तधानभ्युगामे ऽनुभूतप्रत्ययो- पपादनस्याशयत्यात् । न चातिसामान्याटनुयत्त प्रत्ययोपपत्ति । अवयवमोगरूपाणामारुती नामपि परस्परध्यायत्तत्वेनानुएत्तप्रत्ययसुत्यानुपपत्ते । तद्विलक्षणापा पाकरेग्नु रत्तस्याभ्युपगमे सेव वासि । न चानुएतप्रत्ययाना सामानिमित्तकत्व सामान्यगृन्याना प्रत्याश्यत्वादीमा सामान्य सामान्यमित्यनुश्त्तप्रत्ययविषयत्यानुपपत्ति । तैपामप्यनेकाथसमयाघमनुगत निमिनीस स्ययानुक्त्तप्रत्यर्यावधपत्यापगमात् । यतेन पाचकादिशब्दाना मानाफियाप्रतिनिमित्तकानाम प्लेकाकारणतोसिविषयत्वदर्शनाच लेन गोसिद्धिरिति निरस्सम् । तत्रापि याक्रिया प्रति प्राधान्यस्यानुगतस्येयानुवृत्त प्रत्ययहेतुत्यात् । जातेरेयानुएतप्रत्ययनिमित्तति नियमानभ्युपगमात । अधानेकामु गेषु धर्तमान गोत्व सिं प्रतिक्ति पर्याप्त्या धर्तते उत्तेकदेशेन । पाटो एकयक्ति विधान्तत्येन तस्य सामान्यत्यानुपत्ति । द्वितीय तदेकदेशानामेव तत्ताक्तितित्वेन गोस्व स्थानकानुगतत्यानुष्पमिस्तदवस्था । एकदेशाना सामान्यात्मकत्वे ऽपि तेषा प्रतिव्यसाधारण म्वेन सामान्यत्यानुपपत्तिरसामान्धात्मकत्ये स्यनुरासनत्यनिमित्तस्याभय । मेयम् । साथमषु साकदेशविकल्पमभव पिनिग्यययस्य सामान्यस्य नायिकन्पेन दूपयाभिधानानुपपत्ते । गो म्यादेश्य समपायेन सदभिध्यऽनकायषयमस्थानयत्तीयु सर्वासु व्यक्तिध्वेकस्येय विधान्ने । पनगवि धेद गोत्वमुपेयते भागोत्यसंयन्धाद गोरेवासायिति व्ययं गात्वमा भगवि चेम्याटायपि तत्प ति तत्र । गोरगीरित्यनयो गिप्टप्रत्ययत्येन विशेषण सम्धमतरा अनुपपत्तेईस्तत्यत्तिकाने एक जातिबन्धाभ्युपगमाद गोत्यगृन्यसत्सबन्धोग्ययनोऽसि । सस्मादुपपना सातिमा मद्रवे मास्तीति सेय पदार्थ । । यत्पाती रति प्राप्त प्राधान्यादाश्ते पूर्णनिपातः । शिप्राधान्यम् । w ·अ.२ प्रा.२ सू.६१-६४ शब्दानां चितययाचकत्वम् । १२५ लातेरभिव्यक्तिराकृतिव्यक्ती अपेक्षते नागृह्यमाणायामाकृतो व्यक्ती जातिमा शुद्ध* गृह्यते तस्मान जातिः पदार्थ इति । न घे पदार्थेन नभषितुं शक्य कः खल्विदानी पदार्थ इति । व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः॥ ६३ ॥ सुशब्दो विशेषणार्थः । कि विशिष्यते प्रधानाङ्गमावस्यानियमेन पदार्थत्यमिति । यदा हि भेदविवक्षा विशेषगति(श्च) तदा व्यक्तिः प्रधान मङ्गं तु जात्याकृती । यदा तु भेदो ऽविवक्षित: सामान्यगति सदा जातिः प्रधानमहं तु व्यत्याकृती । तदेतबहुलं प्रयोगेषु । प्राकृतेस्तु प्रधानभाव उत्प्रे. क्षितव्यः]] । कथं पुनर्जायते नाना व्यत्याकृतिजातया इति लक्षणभेदात् । सप तावत् । • यतमिति । +नति नास्ति। व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥ व्यज्यतइति व्यक्तिरिन्द्रियग्राह्येति न सर्व द्रव्यं व्यक्तिः। यो गुणधि- शेषायां स्यान्तानां गुरुत्वघनत्वद्वत्वसंस्काराणा**मव्यायिनः परिमाण- स्याश्रयो यथासम्भवं तद् द्रव्यं मूर्तिः मूर्छिताषयवत्वादिति । ग्राष्टतिविशेषणत्वं व्यक्तः यस्माहात्या विशेष्यमाणा ऽऽष्टतिर्जालि भवति तस्मात्पधानमातिः । न्या. था। ( ) नास्ति। सामान्यतिवेति ।५। | कपुनराशतेःमाधान्यं यथा पिष्टकमप्यो गायः क्रियतामिति । न्या• पा.। प्रयाशब्दादिसूरधिगतत्वात्मश्नानुपपत्तिरिति वेव निमित्तत्रैविध्ये सति सद्विशेषविषयज्ञानार्थत्वात्मश्नस्य । गौशब्द उच्चरन् प्रधानोपसर्जनभावेन निमि. सत्रयं प्रतिपादयतीति याशदादिमूत्राणामर्थः । एवं च सति तद्विरोधज्ञानाची मुक्तः प्रश्नः । न्या. था। " यद्यपि गुरुत्वादयः सामान्यगुणास्तथापि गुणान्तीभ्या घ्यापर्तमाना गुणविशेषा रस्युयन्ते । सा टी । if किमिदमषधिद्रव्यलतणमाहो पदार्थयेन त्रयाणां प्रसक्तानां नात्या. कृतिथ्यवच्छेदक लतमिति। वयं तु प्रमो नात्रावयधी व्यवच्छेदयो ऽपि तु नात्या- तिपदण्यतिरिक्तस्य व्यक्तिपदस्या वतिय रति । मा घ यक्तियों न नाति. नाशासिस्सस्या अनेन मूत्रेण संयहः । गुणविशेषास्तदाश्रयश्चात्र तददलोपाद्- परिपानपरादेन द्रव्यमुच्यते । फर्मापि गुणधिरोपणम्दाल्लभ्यते गुणेभ्यो पिरोपों गुयियेष त । विशेषाहणं गुणपदान मंडीताया पानिराकरसायम् । पारने संगोवियेत्यात् । गुणशिरोप रति चार द्विरुप विवहा गुणारच से ·१६६ 11 न्यायमाप्ये प्राकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ॥ ६ ॥ यमा जातिजोतिलिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृति विद्यात् । सा च नान्यसत्याययवानों सदश्ययानां च नियताद् व्यूहादिति । नियताषय- षय्यधाः खलु सत्यापयवा जातिलिङ्गं शिरसा पादेन गामनुमिन्यन्ति। नियते चं सत्त्वाययपानां व्यूहे सप्ति गोत्यं प्रस्यायत इति । अनाकृतिव्यमायाँ जातो मृत्सुघणं रजतम् इत्येवमादिष्याकृतिनिवर्तते जाति पदार्थत्वमिति। समानप्रसवात्मिका जातिः ॥६६॥ या समानां युद्धि प्रसूते मिन्नेष्यधिकरणेषु यया यहूनीसरेतरता न व्यायसन्ते यो ऽयो ऽनेकच प्रत्ययानुवृत्तिनिमितं तत्सामान्यम् । यच्च केषां चिदभेदं कुतश्चिदंग करोति तत सामान्यधिशेषो जातिरिति । इति पात्स्यायनीये न्यायभाष्ये द्वितीयो ऽध्यायः ॥ २॥ . घिशेपा रति । मूर्तिशम्नेन द्रध्यमुच्यते । एवं चतल्ल तण रूपामाकाशानुगतं भवति । अय या गुणविशेषाणामाश्रय इति गुणाश्च विशेषाश्च सेपामाश्रयो द्रव्यं सत्र मूर्खते रति मूर्तिः । न्या. था। नानासत्त्वायययानामिति:11. पा.। + न ख्यायसति. पाहतो नियमो न जाता सर्या ऽऽकातिनाति लिङ्गति न पुनः सी जातिपकृत्या लिहाते । म्या था । यथा इति।४।५। ॥ समानप्रत्ययोत्पत्तो कारणं नातिरिति नाती नियमो न समानप्रत्ययो- स्पत्ता पाचकादिपु जातिमन्तरेणापि दृष्टत्वात् । गवादिष्वनुश्त्तप्रत्ययः पिण्य. सिरिताल्लिङ्गादयति विशेषयत्वाचीलादिप्रत्यपदिति । गातो पान्तरं गावं भिवात्ययविषयत्वाद्रपस्पर्शप्रत्यययदिति । न्या था एषां पिछेदमिति ।

·अ. ३ आ. १ मू. १ प्रमेयपरीक्षाऽऽरम्भः । परीक्षितानि प्रमाणानि प्रमेयमिदानी परीक्ष्यते । तच्चात्मादी- त्यात्मा विविच्यते किं देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनासंघातमाघमात्मा आहे! स्वि- सह्यतिरिक्त इति । कुतः संशयः । व्यपदेशस्योभयथा सिद्धः क्रियाकरणयोः कत्री संबन्धस्याभिधानं व्य. पदेशः । स द्विविधः अवयवेन समुदायस्य मूलवृक्षस्तिष्ठति स्तम्भैः प्रासादो ध्रियतइति अन्येनान्यस्य व्यपदेशः परशुना वृश्चति प्रदीपन पश्यति । अस्ति चायं व्यपदेशः चक्षुषा पश्यति मनसा विजानाति बुट्या विधारयति शरीरेण सुखदुःखमनुभवतीति । तच नावधार्यते किमवयवेन समुदायस्य देहादिसंघातस्य अथान्येनान्यस्य सहयतिरिक्तस्येति । अन्ये नायमन्यस्य व्यपदेशः । कस्मात् । * अनेन प्रमाणप्रमेयपरीक्षयोतिफलभायः प्रदर्श्यते । परीक्षितर्हि प्रमाणे: प्रमेयपरीक्षा पुष्पतति । + पदापि समासादयोरन्ययारवान्येनावयधेन समुदायिना व्यपदेशस्तथा ऽस्यवयव्यभावं समुदायं च समुदाय्यतिरिक्तं मन्वानस्य परस्योदाहरण द्रष्ट- ध्यम् । ता. टी. * अत्र सकलयादितिवादिप्रत्यक्षसिद्धम्यात्मनो देवादिभेदाभेदविषयेय वितित्तिर्न धर्मिणा । असति मिर्माण वक्ष्यमाणहेतुना साध्यस्य नास्तित्वस्य धापासिरिभाष कोट्युपस्याना. संभवात् । न पाप्रसिद्धप्रतियोगिको भावः मुवचः । घटो नास्तीत्यावेरप्यन्यत्र देशे काले वा प्रसि- द्रस्येवात्र देशे काले या भावस्य धक्तय्यत्यात स्वरुपती घटाभायस्य षय चित्कदा चिट्ठा घटस- स्वेन दुर्धचस्यात् । विभूनां वात्तितया देशविशेषनिरूपितस्य काविशेनिपितम्य या एति. यस्यात्मन्यनभ्युपगमादेय तदभावमाधने सिद्धसाधनप्रसङ्गात् । श्रात्मा शरीरे नास्ति अन्यत्र नास्तीति प्रतीतिर्हि आत्मनि शरीरनिरूपितमन्यदेशकालनिरूपित या पत्तित्य प्रतिषेधति स घाभायो विभारात्मनो यत्तित्वादेय सिद्ध इति न साध्यः । प्रात्मा तीति बुद्धिस्तु पात्मनि सत्तासमधाय विषयोकुर्वन्ती प्राकृपदार्शधिया विरुदेव । ध्यसप्रतियोगिनो ऽतीतत्वेन प्रत्यया- प्रागप्यभायतियोगिमश्च भविष्यत्येन प्रत्ययादतीतप्रागभाधानपत्वे सत्यनागतप्रध्यामिथिष्टस्य छ यतमानस्येन प्रत्याशियस्यात्मनः भायप्रध्यरतियोगित्यादतीतामागततत्प्रतियोगि- त्यस्य चाप्यभायेन कालविशेषसम्बन्धस्योदिशा नित्येषु दुर्ववत्येन तत्प्रतिषेधस्थात्मनि सिमस्या- वैव साधनासम्भयात् । प्रात्मनो नित्यत्वं च १६ सूत्रे सार्धाययते । अात्मनि सत्त्वाभायसाधनस्य च पक्षाभ्युपगमे बाधितत्येनानभ्युपगमे त्याप्रयासिध्या संभवात् । प्रात्मनास्तित्वयादिना चामप. दस्याचा वक्तव्य । न हि पदमशून्य क्व घिद दृष्टम । यतश्चात्मपद सार्थक पदावाद घटप. उदित्यनुमानेनात्मा सिध्यति । न च तत्पद शरोगदिना दिप्ति मुव तथा सति पात्मा भास्तीयुक्तः शरीरादो न सन्तीत्यत्र पर्ययठानेन प्रत्यक्षविरोधात् । अधात्मशब्दाभिधेयोन नेपायिकादिभिः कल्पित पहीत्य नास्तिस्य साध्य सचापि पक्षतायछेदक फल्पिसत्यमतथा. भूतस्य तथाप्रतीतिधिपत्य सवाति धर्मियपनुपपमिति पक्षाप्रसिद्धिः सति तु सेनेव साध्यस्य माध: RISतायाः शुक्तम्तयाभूतमुक्तिरूपतया प्रतीतो साधर्म्यस्य प्रयोशकतायाः मुतस्येना- सतः सता साधर्मस्य वामराम्यावेन कल्पितत्वम्पपवतायछेदसापिद्धिः । साधयाधिकरणा- भ्युपगमे तु माधः प्रारमतसिन्धुपादिपु पञ्चम् स्कन्धे प्रत्येकमात्मपटासाण प्रभावाद ·१२८ न्यायभाये दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात्* ॥१॥ दर्शनेन फश्चिदर्थो गृहीत: स्पर्शनेनापि सोों गृह्यते यमहम- द्राक्ष चक्षुषा त स्पर्शनेनापि स्पृशामीति य चास्पाई स्पर्शनेन त चक्षुषा पश्यामीति । एकविषयो पेमा प्रत्ययावेककर्तृको प्रतिसन्धीयेते न च सघा- तकर्तृको नेन्द्रियेणेककर्तृको । तद्योसो चक्षुषा त्वगिन्द्रियेण चेकार्थस्य ग्रहीता भिन्ननिमितायनन्यकर्तृको प्रत्ययो समानविषयो प्रतिसन्दधाति 'साथीन्तरभूत आत्मा। कथ पुनर्नेन्द्रियेणेककर्तृको इन्द्रिय खलु "स्वस्य. यफ्यग्रहणमनन्यझर्तृक प्रतिसन्धातुमर्हति नेन्द्रियान्तरस्य विषयान्तरयहण- मिति । कथ न सघातक को एक खल्वय भिन्ननिमितो स्यात्मकरीको प्रति- सहितो वेदयते न सघात: । फस्मात् अनिवृत्त हि सघाते प्रत्येक विषया- न्तरग्रहणस्याप्रतिसथानमिन्द्रियान्तरणेवेति। मुल्यवृत्ते प्रदर्शितटिया घश्यकत्येनात्मा नास्तीति कथनानुपपत्ति। सर्व नास्तित्वे साध्ये जा मत्वादिति हेतु पक्षस्यास्वीकार सिद्ध स्वीकारेच तेनेय व्यभिधरित । घम्नुधर्मत्वानना भावस्य निरामयस्य तस्यानुपपत्ते । असत्त्वापत्ये साध्यायतिरेक । अझारणकत्वस्यत्वे सति धर्मिययकारकताया नित्यत्वसाधकतया विरुद्ध । एयमन्येषु निसुकत्यादित्याठिपुतुपु दोषा अनुसया । यत्तु पटत्वं नार्थवत्त्वयाप्य शून्यतम राब्दादी भिधाराविति । तम। शून्पयटनामा घाययस्य द्य्यादस्तम राख्दन तेज योगाभाययदद्रव्यायाभिधानावभिचारात् । पर्यायवाणय दिति दृष्टान्तोऽप्यसिद्ध । विषाणयो पृथकप्रतिनत्वात्मामान्यता विषाणमात्रे गगसम्बन्ध म्यापि कस्य चित्सुधचत्येन शयफायताया अन्यत्र दृष्टाया एव विषाणे प्रसिद्धध्यत्येनात्यन्तामत' प्रतिवेर्धायपपत्ये दृष्टान्ताभावात् । अनुपलरिति देतुर्राप पूर्ववत्यहासत्वेऽसिद्ध सत्त्येवाधित प्रस्थवाच्चारमनो मिति चानन बाधित । यतु म्यादिविण्यासमहंत्ययस्यति सच । मई कर्णमिति प्रतीतेरभावात् । गोरो मिप्ति प्रतीतेस्तद्विषयत्वादन्यथा मम समिति प्रतीत्यनुप पते । स्पादिस्कन्धवाचकादविषयव्यतिरिक्तवाचक यात्मशब्दो पाटिभ्यो ऽन्यत्ये सत्येकास्ट स्वाद घटशवदित्यनुमान घात्मास्तिता साधकम् । यत्तु जोयशरीर निरामिक सत्याद घट दिति प्रत्यनुमान तत्रात्मानुपकारकत्व चे:साध्य दृष्टान्तविकता। शरीरभेद' शरीरातत्य या सिद्धसाधनम । शरीरबन्धसामान्याभावश्चद दृष्टान्त हानि घटादार्याध सासंबन्धात् । प्रयात्मशष्ट पक्षीमत्यानित्ययाधमत्य धात्मक्रत्यन साध्यहि निस्ययदादी व्यभिचार सत्या • भावस्य भवित्रपतत्वावेति सूत्रार्थ । म्या वा । दर्शनस्पर्शनक्रियपोनिराधा रसोरनुपपत्तरिति भाय । + यावर ति॥ * स्पर्धनेनापि सं स्पयामि स्पर्शनेन यावदों गधीत चक्षुधा त पम्मामीति पु। नदर्शनादे रुपादिमात्रविषयकायनेविषयस्यसिद्ध पाहणे पि सदाचपण्णस्य नोलायुपरिस्थितस्फटिका रात्री बलाकागतम्पारण पि तत्प्रत्यक्षस्य जायमानत्वेन घटाढे पादिभ्या व्यतिरकसि । ॥ अनुध्ययठायेने कार्वत्येन टयननयोधिपयीकरणामधासम्प नानात्यनेकस्वाभाषावेक न्द्रिपस्य विनिर्धाविषयमणासामयात्सामगंभ्युपगमे धेन्द्रियान्तरवयीप्रमादिति भाय । च एकमत्काविति ।। " स्यं स्थमिति १.४! दिक। " ·૧૨e 1 अ. ३ श्रा. १ सू. १-३ अात्मसद्धावानेपपरिहारी। न विषयव्यवस्थानात् ॥२॥ न देहादिसंघातादन्यश्चेतन: । कस्माद्विपयव्यवस्थानात् । व्यवस्थित विषयाणीन्द्रियाणि चतुप्यसति रूपं नं गृह्यते सति च गृह्यते । यच्च यस्मि- वसति न भवति सति भवति तस्य तदिति विज्ञायते । तस्माटूपग्रहणं चक्षुपः चत रूपं पश्यति । एवं प्राणादिप्वपीति । तानीन्द्रियाणीमानि स्वस्वविपय- यहणाचेतनानि इन्द्रियाणां भाषाभावयोर्विषयग्रहणस्य तथाभावात । एवं सति किमन्येन चेतनेन । सन्दिग्धत्वादहेतुः । यो ऽयमिन्द्रियाणां भावाभावयोर्विषयग्रह- यस्य तथाभावः स कि (मयं ) चेतनत्वादाहो स्विचेतनापकरणानां ग्रहणनि- मित्तत्वादिति सन्दियते। चेतनापकरणत्वे ऽपीन्द्रियाणां ग्रहणनिमित्तत्वा- द्भवितुमर्हति । यचक्तिं विषयव्यवस्थानादिति । तावस्थानादेवात्मसदावादप्रतिषेधः ॥ ३॥ यदि खल्वेकमिन्द्रियमव्यवस्थितविषयं सर्वजं सर्वविषयमाहि चेतनं स्यात् कस्ततोऽन्यं चेतनमनुमातुं शक्नुयात् । यस्मातु व्यवस्थितविषयाणीन्द्रि- याणि तस्मात्तेभ्यो ऽन्यश्चेतनः सर्वज्ञः सर्वविपयमाही विषयव्यवस्थितिमती. तीनुमीयते । तवेदं प्रत्यभिज्ञानमप्रत्याख्येयं चेतनवृतमुदाहियते । रूपदर्शी खल्वयं रसं गन्धं चा पूर्वगृहीतमनुमिनाति । गन्धप्रतिवेदी च रूपरसावन- मिनोति एवं विपयशेपेपि वाच्यम् । रूपं दृष्टा गन्ध निति घात्वा च गन्ध रूपं पश्यति। तदेवमनियतपर्यायं सर्वविषयग्रहणमेकचेतनाधिकरणमनन्य. - * प्राणं जिप्रतीति । यदावाभावानुविधायिनी ज्ञानभावाभावी तनेतनमिन्द्रियभावाभावानु विधायिनी ताताविति तदेव चेतनमित्यर्थः । ता. टो। । सिद्धान्तभाष्यं मंदिग्धत्वादहेतुः । अनन्यथासिदान्वयतिरको कारण. त्यमाने प्रमाणं न तु न कती चेतनश्चेतनं करणमित्यत्रेत्यर्थः । ता. दी। () अर्यमिति नास्ति ३।४। सर्वपामिन्द्रियान्तराणां च ये विषयास्तद्वाही । इन्द्रियान्तराणि च पुनळस्थितविधयाणि । तेनार्याग्दृगपि सर्व इत्यादि सिद्धम् । ता. टोः । || जय च व्यतिरेको क्षेतु । प्रात्मा चेतनः स्वतन्तस्यै सत्यव्ययम्यानात । यो बयरात्र: ध्ययिताच न श घतना या घटादितथा च घसुटि सम्मान घेत ति। अनियतक्रममित्यर्थः । ता टो।

·न्यायमाप्ये फीफ प्रतिसन्धत प्रत्यक्षानुमानागमसंगयान प्रत्ययांश्च नानाविषयान् स्यात्म फर्तृकान् प्रतिसंदधाति प्रतिसन्धाय वेदयते । सर्वविषयं च शास्त्र प्रतिपद्यते 'अर्थविषयभूत गोषस्य क्रमभाविनी चीज् श्रुत्या पदवास्यभावना प्रतिस न्धाय शब्दार्थव्यपस्यां च बुध्यमानो ऽनेकविषयमर्थजातमयहणीयमेकेकेने- न्टियेण गृहाति । सेयं सर्वतस्य ज्ञेयाव्यवस्था ऽनुपदं न शश्या परिक्रमितुम् । आकृतिमाचं तूदाहृतम् । तत्र यदुक्तमिन्द्रियचेतन्य मति किमन्येन चेतनेन तदयुक्तं भवति । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त प्रात्मा न देहादिसंघातमाघम् । शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४॥ शरीरग्रहणेन शरीरन्द्रियबुद्धिवेदनासंघात: प्राणिभूतो गृह्यते। प्राणि- भूतं शरीरं दहतः प्राणिहिंसाकृतपापं पातकमित्युच्यते । तस्याभावः तत्फ- लेन फतुरसंबन्धात् । अकर्तुश्च संबन्धात्|| शरीरन्द्रियबुद्धिवेदनाप्रबन्धेन खल्वन्यः सड्डात उत्पद्यते ऽन्यो निरुध्यते। उत्पादनिरोधसन्ततिभूतः प्रबन्यो नान्यत्वं बाधते देहादिसट्टातस्यान्यत्वाधिष्ठानत्वात् । अन्यत्वाधिष्ठाना** यसी प्रख्यायतइति । एवं सति यो देहादिसंघात प्राणिभूता हिंसां करोति नासो हिंसाफलेन सबध्यते यश्च संबध्यते न तेन हिंसा कृता । तदेवं सत्वभेदे कृतहानमकृताभ्यागमः प्रसज्यते । सति च सत्वात्पादे सत्त्वनि- • घियादिति - + संघाविपर्याप्तिा। पदयावाभामिति INI 5 प्राणातिपाते पातकाभाषप्रसादित्यर्थः । अयं च भूतचेतनिकानां ना. निष्टमसनस्तथा ऽपि शाफ्यान प्रति द्रष्टव्यः । एवं च न बुद्धिरामेति वक्तव्ये देहादियहणं विचित्राभिसंधित्वात्युमा यदि करिवद भूतवैतनिकः प्राणातिपात. धरा पातकमिच्छेत्तं प्रति दूपण भविष्यतीत्येवममिति मन्तव्यम् । ता टी. ॥ शास्त्रचोदितं फलमनुष्ठातरीत्युत्सगी यत्र पुनः शास्त्रमन्यस्याह यथा श्राद्धे वैश्वानरीयेष्टवादी च तर भवतु पुत्रशतस्य श्राद्धम्य पितृगामि फलं पित. हताया या नालेष्टः पुत्रगामि फमिति भावः । ता• टो । "प्रबन्धनति । ॥ अनन्यायाधिदानसि । दिदं सूत्र यस्यात्मा नास्ति तस्यायं दोष ति मतिपादनार्थ न सा. धनामिति । न्या या । देहाटेम्पचयापचयाभ्यामन्यत्यस्य प्रत्यवसिद्धस्येन सदर्घातिसमुदायस्य भेटात । भत्त्य चेतन प्रात्मा तस्योत्पादे ना वा देवचतन्यपने देशनायादेव सद्गतधर्मादीनां ना स्थिरस्यात्मनोभावावेशान्तरोत्पादोधर्मादिनि मनक दतिया ने शाते। सप्तम्य माया मादिनापपटाते। देवस्य सनादशाया मुक्तरमभयामाहे स्यत एवं मुक्तस्थानान्तरात्याटस्य सकसकमानिमितमत्वादेसत्कतकर्मणा सस्पतियन्यासमवादिति भावः।

·श्र. ३ श्रा. १ म. ४-६ पात्मनो देहादिमिन्नत्वसाधनम् । १३० रोधे चाकर्मनिमित्तः सत्त्वसर्ग: प्राप्नोति तच मुत्यर्थ ब्रह्मचर्यचासो न स्यात् । सद्यदि देहादिसड्डातमा सत्त्वं स्याच शरीरदाहे पातकं न भवेत् । अनिष्ट चेतत् तस्माद्वेहादिसडातव्यतिरिक्त आत्मा नित्य इति । तदभावः सात्मकप्रदाहेपि तन्नित्यत्वात् ॥ ५॥ यस्यापि नित्येनात्मना सात्मकं शरीरं दह्यते तस्यापि शरीरदाहे पातक न भवेद्वन्धुः । कस्मानित्यत्वादात्मनः । न जातु कश्चिन्नित्यं हिंसि. तुमईति अथ हिंस्यते नित्यत्वमस्य न भवति । सेयमेकस्मिन्पा हिंसा निष्फला ऽन्यस्मिंस्त्वनुपपन्नेति । न कार्याश्रयकवधात* ॥६॥ 'न बमे। नित्यस्य सत्त्वस्य पधो हिंसा अपि त्वनुच्छितिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्यान्प्रयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणामुप धात: पीडा वेकल्यलक्षण: प्रबन्धाच्छेदा वा प्रमापणलक्षणो वा वधा हिंसेति । कार्य तु सुखदुःखसंवेदनं तस्यायतनमधिष्ठानमाश्रयः शरीरं कार्या- प्रयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलव्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणां वधे। हिंसा न नित्यस्यात्मनः । तत्र यदुक्तं तदभाष: सात्मकप्रदापि तन्नित्यत्वादित्येत- दयुक्तम् । यस्य सत्त्वोच्छेदो हिंसा तस्य वृत्तिहानमकृताभ्यागमश्चेति दोषः। समावच्चतात्स्यात् सत्त्वोच्छेदो वा हिंसानुच्छितिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्यान्वय. फर्तृवधो वा न कल्पान्तरमस्ति । सत्त्वोच्छेदश्च प्रतिपिद्धः तत्र किमन्यच्छे यथाभूतमिति । अथ वा कार्याश्रयकर्तृवधादिति कार्यानयो देहेन्द्रियबुद्धि- सहातो नित्यस्यात्मनस्ताव सुखदुःखप्रतिसंवेदनं तस्याधिष्ठानमायः सदा- यतनं सवति न ततान्यदिति स एवं फतः। तन्निमिता हि सुखदुःख- संवेदनस्य निर्वृति: न तमन्तरेणेति । तस्य पथ उपघातः पीडा प्रमाए घा हिंसा न नित्यत्वेनात्मेच्छेदः । तर यदुक्तं तदभावः सात्मकप्रदापि सन्नित्यत्वादेतति । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा । • तत्र फाप्रपशब्दैन शरीरमुच्यते सनिमित्तस्यादुप्रभागस्यति । कर्तणीन्द्रियाणि सामा. धनत्वात् । श्रय या समानाधिकरणसमासाहरीरमेय कायाययकर्तृशष्टाभ्यामुच्यते । न्याया। एव च तवध_दकशरीरमदुपकरणेमेन्द्रदियनाशनिवदुःखासमथापिवादात्मनो नित्यत्य fप मद्धन्तु प्रत्यवाय उपपटास अतिरिक्तचेतनामभ्युपगमे तु शरीरान्तरसमधेतटुवास्पदकारीराबर- विनाशे निमितशरीरस्य सत्ययायनितफलोपभोक्तत्य कसनाशारुताभ्यामप्रसादनुपपद- मिति भावः। न स्याधिष्ठानमिति २11 एलाय तस्यादिति २१ पुस्तके ऽपिनास्ति।

·વિફર . न्यायमाप्ये 'सव्यदृष्टस्येतरण प्रत्यभिज्ञानात् ॥०॥ पूर्वपरयोर्विज्ञानयोरेकविषये प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं तमेये- सहि पश्यामि यमचासिपं स ग्यायमर्थ इति सव्येन चक्षुषा दृष्टामथेत. रेणापि चक्षुपा प्रत्यभिज्ञानाद् यमद्रावं तमेवेताह पश्यामीति । इन्द्रियवेतन्ये शु नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यभिजानातीति प्रत्यभिज्ञानुपपतिः । अस्ति त्विदं प्रत्यभिज्ञानं तस्मादिन्द्रियव्यतिरिक्तश्चेतनः । नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥८॥ |एकमिदं चक्षुर्मध्ये नासास्थिव्यवहितं तस्यान्तो गृह्यमाणो द्वित्वा- भिमान प्रयोजयतो मध्यव्यवहितस्य दीर्घस्येव । • एकविनाश द्वितीयाविनाशानेकत्वम् ॥६॥ एकस्मिनुपहते चोते वा चक्षुपि द्वितीयमतिपते चक्षुर्विपययह- णमालिङ्गं तस्मादेकस्य व्यवधानानुपपत्तिः । अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः-॥ १० ॥ एकविनाशे द्वितीयाविनाशादित्यहेतु: । फस्माद् घृक्षस्य हि काम चिच्छाखामु छिन्नासूपलभ्यतएव धृतः । दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः** ॥ ११ ॥ पूर्वप्रकरणेन शरीराभेदे सिद्धे इन्द्रियभेटप्रतिपादनार्थमिद प्रकरणमिति के चित् । पूर्वप्रकरणनय तम्यापि सिटत्यात्ममुध्वयार्थमित्यन्ये । समुनीयमानहेतोः पूर्ववियरेक्षया भेदादि- दर्माप न युक्तमिति न्द्रियमद्वित्यनिराकरणार्थमित्यपरे। सध्यन चधुपा दृष्टं वस्तु नष्टे पि मस्मिन्यामेन प्रत्यभिज्ञानातीति चतुरेकम् । द्वित्यप गोर्मनसा नेत्रद्वयन योगस्य पुगपदमभ थाभयकरणार्कककालिकात्यदासंभयः । मनसा ऽसयुक्तस्यैकस्य प्रत्यक्षेसामग्रंकल्पनापामपरस्यापि तवास्त्यिति मनाकल्पनानुपयोगः । प्रात्मप्योगस्य सदातनत्वेन मनासयोगस्येवाव्यदितपाक कालिकव्यापारम्पतया ताहित्ये फरणत्यानुपपत्तिश्च । न्ट्रियण्वत्यतिपादकप्रकरणविरोध + दृष्टस्यतरेणापीति २५। + प्रत्यभिज्ञानानुपारिति २।५। अस्विमितिक चिस्याटः। ॥ एकमिदं द्रष्य हाधिष्ठानमभिवम् । को ऽधिष्ठानार्थः तेजसस्य चतुपा पार्थिवेन प्यासारेण उपकारविकारभेदानुविधानम् । यस्मात प्णसारे उपक्रियमाणे • उपनियत विक्रियमाणे घिक्रियते तस्मादस्य कृष्णसारमधिष्ठानमुच्यते । न्या. वा. विक्तिरक्षितः सर्वत्र पाठः। "अत्र भाष्यमते चतुरिन्द्रिये द्वित्यम् । एजेन एनीतस्यापरेण प्रत्यमितानाच ताभ्यां का. •णाभ्यां भिस. स्थिर प्रात्मा सिति । अत्रेकत्वं पूर्वपक्षिणः द्वित्यं तु काल्पनिकम । मदनायां चध्यवधानं निमित्तम् । एकयिनाये पीति मत्र भेटसाधकम । तत्रावययनापीत्यापः । इप्टानविरोधादिति तरिका तामाध्यन्द्रियं द्विस्वदिति सिध्यति यतिकमत * ति ·अ. ३ श्रा. १ . ०-१३ चक्षुन्द्रियस्यैकत्वम् । १३३ न कारणद्रव्यविभाग कार्यद्रव्यमवतिगुते नित्यत्वप्रसङ्गात् । बहुप्य- ववियु यस्य कारणानि विभक्तानि तस्य विनाशः येषां कारणान्यविभक्तानि तानि भवतिष्ठन्ते । अथ वा दृश्यमानार्थविरोधो दृष्टान्तविरोधः । मृतस्य हि शिरःकपाले.द्वाववटी नासास्थिव्यवहितो चक्षुपः स्थाने भेदेन गृह्येते न घेतदेकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते संभवति । अथ चैकविनाशस्याऽनियमाद् द्वावि. मावों तो च पृथगावरणापघातो अनुमीयते विभिन्नाधिति । अवपीडनाच्चै- कस्य चक्षुषा रश्मिविषयसन्निकर्षस्य भेदादृश्यभेद इव गृह्यते तचैकत्वे विरु- ध्यते । अवपीडननिवृत्तो चाभिन्नप्रतिसंधानमिति तस्मादेकस्य व्यवधानानु- पपत्तिः । अनुमीयते* चायं देहादिसंघातव्यतिरिक्तश्चेतन इति । इन्द्रियान्तरविकारात्। ॥ १२ ॥ कस्य चिदम्लफलस्य गृहीततद्रससाहचर्य रूपे गन्धे या केन चिदि- न्द्रियेण गृह्यमाणे रसनस्येन्द्रियान्तरस्य विकारः रसानुस्मृतो रसगधिप्र- घर्तिते। दन्तोदकसंप्रयभूतो गृह्यते । तस्येन्द्रियचेतन्ये ऽनुपपत्तिः नान्यदृष्ट- मन्यः स्मरति । न स्मृतः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ स्मृतिनाम धी निमित्तादुत्पद्यते तस्याः स्मर्तव्यो विषयः तत्कृत इन्द्रियान्तरविकारो नात्मकृत इति । धतुरेकत्यं सिद्धान्तः । सोपत्तिशतय । तस्यैव द्वित्येनोपलम्भापपादक नकस्मिचिति भूत्रम् । अधिष्ठानं गोलकं भिमिति प्रतिपाटनाय एकविनाशे पीत्यादि सूत्रम् । गोलकस्य तन भिचत्य सिपि नेन्द्रियमेटः दन्ट्रियस्य गोलकादभेदात् । अषयवना पीत्यादि परिधारान्तरम् । ततात गोलकद्वयाधिष्ठितेकचतुरवयवनाशेप्यवयिनो ऽनाशावरणोपपत्तेर्न द्वित्वसिद्धिरिप्तिमायः । अस्या- तर दृष्टान्तविरोधाति । सतश्व कारणद्रध्यनाशे कार्यद्रष्यनाशायश्यकत्येन नायर्याधस्थितिः संभयतीति भायः । नव गालकमात्र भिमिन्द्रियं त्येकमेव तन्वानप्टमेति । * सदेवं प्रतिसंधानद्वारेणात्मनि प्रत्यवं प्रमाणयित्वा ऽनुमान मदानी प्रमाणयति । ता. टी.। + इन्द्रियानाधिकारेण सत्कारणीभूता ऽनुमीपमानास्मतिरात्मानमनुमापयतीति विका रस्थामापत्तिये पि नानुपपत्तिरिति बोध्यम् । * रसगन्धप्रयतित इति । स्मृतिरात्मानं कारणान गमयेद्विषयत्वेन वा । न तावत्कारणत्वेन तस्याः संस्कारकारणकत्वा न विषयत्वेन तस्याः स्मर्तव्यविषयत्वात स्मृताच्च तस्मादिन्द्रियविशारीपरित्यर्थः । सा. टी. ।

·१३४ न्यायभाये तदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ तस्या आत्मगुणत्वे सति सद्भाबादप्रतिषेध आत्मन: । यदि स्मृति रात्मगुणः एवं सति स्मृतिरुपपद्यते नान्यदृष्टमन्यः स्मरतीति । इन्द्रियचे. तन्ये तु नानाकर्तृकाणां विषयग्रहणानामप्रतिमधानं प्रतिसंधाने या विषय- व्यवस्थानुपपत्तिः । एकस्तु चेतना ऽनेकार्थदर्शी भिन्ननिर्मितः । पूर्वदृष्टमर्थ स्मरतीति एकस्यानेकार्थदर्शिनी दर्शनप्रतिसधानात् स्मृतेरात्मगुणत्वे सति सदावः विपर्यये चानुपपत्तिः । स्मृत्यानयाः प्राणभृतां सर्व व्यवहाराः । आत्मलिङ्गमदाहरणमामिन्द्रियान्तरविकार इति । अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविपयस्यां ॥ १५ ॥ अपरिसंख्याय च स्मृतिविषयमिदमुच्यते न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्या- दिति । येयं स्मृतिरगृह्यमाणे ऽर्थे ऽज्ञासिपमहममुममिति मतस्या ज्ञातृवान- विशिष्टः पूर्वचातार्थो विषयोनार्थमा ज्ञातवानहममुमर्थम् असावया मया चात: अस्मिन्नर्थे मम ज्ञानमभूदिति । चतुर्विधमेतद्वाश्यं स्मृतिविषयज्ञापर्क समाना र्थम् । सर्वच खलु चाता चानं ज्ञेयं च गृह्यते। अथ प्रत्यक्षे ऽर्थे या स्मृतिस्तया ची.ण ज्ञानानि एकस्मिन्नर्थ प्रतिसन्धीयन्ते समानकर्तृकाणि न नानाकर्तृकाणि नाकर्तृकाणि कि तीककर्तृकाणि। अद्राक्षममुमथे यमेवेतर्हि पश्यामि अदा समिति दर्शनं दर्शनसविच्च न खल्यसविदिते स्वे दर्शने स्यादेतदद्राक्षमिति। ते खल्वेते द्वे ज्ञाने। यमेवेताह पश्यामीति तृतीयं चानमेवमेको ऽस्विमिनी- नेयुज्यमानी नाकर्तृको न नानाकर्तृकः किं तोशकर्तृक इति। सायं स्मृति- विषयो ऽपरिसंख्यायमाना विद्यमान: प्रज्ञातार्थ:|| प्रतिषिध्यते नास्त्यात्मा स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वादिति। न घेटं स्मृतिमा स्मर्तव्यमाविषयमहदं * न स्मर्तव्यमानात स्मृतिरुपपदाते यदा ऽयमतीतम स्मरति तदा स्मृतिना र यम का गुणाकार न मिन्द्रिय संभव त्यननुभूतत्वात् । न विपये सस्यासत्त्वात्। न शरीरे शरीगुणाना प्रत्यक्षाणामात्मप- समप्रत्यतत्वात् । न चेय नास्तिन चात्मन्यसत्यस्या: सदायो युक्त दति। या या । +1५।४ पुस्तकेन्द्रियचैतन्ये तु इति दृश्यते । * पर्वपतिणो अवधारण खण्डर्यात । नारी परिमण्येयमान सि ५ पाठातरम ! । प्रजानो इति । मध्यमाञविषय ति।।

·१. ३ श्रा. १ सू. १४-१८ आत्मसिद्धी हेत्वन्तरम् । खलु ज्ञानप्रतिसन्धानवत्स्मृतिप्रतिसन्धानमेकस्य सर्वविषयत्वात्। एकोयं ज्ञाता सर्वविषयः स्यानि ज्ञानानि प्रतिसन्धते अमुमथै चास्यामि अमुमथै विजा- नाम्यममर्थमचासिपममुम) जिज्ञासमानश्चिरमचात्वा ऽध्यवस्यत्यजासिय- मिति । एवं स्मृतिमपि पिकालविशिष्टां सुस्मविशिष्टां च प्रतिसन्धत्ते। संस्का. रसन्ततिमात्र सत्त्वे उत्पद्योत्पा संस्कारास्तिरोभवन्ति स नास्त्येकोपि संस्कारो यस्त्रिकालविशिष्टं ज्ञानं स्मृति चानुभवेत् । न चानुभवमन्तरेण ज्ञानस्य स्मृतेश्च प्रतिसन्धानमहं ममेति चोत्पद्यते देहान्तरवत् । अतोनुमी. यते अस्त्येकः सर्वविषयः प्रतिदेहं स्वज्ञानप्रबन्धं स्मृतिप्रबन्धं च प्रतिसन्धत्ते शति । यस्य देहान्तरेषु वृतेरभावान्न प्रतिसन्धानं भवतीति । नात्मप्रतिपत्ति हेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ न(देहादि संघातव्यतिरिक्त आत्मा। कस्माद् आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् । दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादीनामात्म प्रतिपा- दकानां हेतूनां मनसि सम्भवो यत: मनो हि सर्वविषयमिति तस्मान्न शरिन्द्रियमनो (बुद्धिसंघात)व्यतिरिक्त आत्मेति । ज्ञातु नसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ १० ॥ चातु: खनु चानसाधनान्युपपद्यन्ते चक्षुषा पश्यति घ्राणेन जिति स्पर्शनेन स्पृशति (एवं मन्तुः सर्वविपयस्य मतिसाधनमन्तःकरणभूतं सर्वविषयं विद्यते येनायं मन्यतइति ।) एवं सति ज्ञातयात्मसंवा न मृप्यते मनःसंचाभ्यनुज्ञायते । मनसि च मन:संज्ञा न मृप्यते मतिसाधन त्वभ्यनुतायते। तदिदं संज्ञाभेदमाचं नार्थग विवाद इति । प्रत्याख्याने या सन्द्रियविलोपप्रसङ्गः । अथ मन्तः सर्वविषयस्य मतिसाधन** सर्वविषयं प्रत्याख्यायते नास्तीति एवं रूपादिविषयग्रहणसाधनान्यपि न सन्ति इति सर्येन्द्रियविषयलोपःनि प्रसज्यतइति । नियमश्च निरनुमानः ॥ १८ ॥ दं पु. नास्ति। + प्रात्मप्रतिपादकानां मनसि सम्मादिति १ *) पु. नास्ति। ( ) एवं मन्त रार्धविपर्य प्रतिसाधनं मनः करणभूमिति २॥ ॥ मतिसाधनम्ना मष्यते । नाम्मान ग्रिवाट रति " प्रतिसाधनमति। + सन्द्रिविनापति १।४।५ इत्यधिकं पु ।

·१६६ न्यायमाध्ये यायं नियम इप्यते रूपादियहणसाधनान्यस्य सन्ति मसिसाधने सर्वयिपयं नास्तीति। अयं नियमो निरनुमान। नाचानुमानमस्ति येन नियम प्रतिपद्यामहइति। रूपादिभ्यश्च विषयान्तरं सुखादयस्सदुपलब्धो करणान्तर- सदावः । यथा चक्षुषा गन्धो न गृह्यतइति करणान्तर घ्राणमेयं धाणाभ्यां रसा न गृह्यत इति करणान्तरं रसनम् एवं शेपेप्यपि । तथा चतुरादिभिः मुपादयो न गृह्यन्तइति करणान्तरेण भवितव्यं तच्च ज्ञानायोगपद्यलि- ङ्गम् । यच्च सुखाद्युपलब्धो करणं तच्च चानायोगपद्यलिङ्गं तस्येन्द्रियमिन्द्रिय प्रति मन्निधेरसन्निधेः न युगपञ् ज्ञानान्युत्पद्यन्ते इति तच यदुक्तमात्म- प्रतिपतिहेतूनां मनसि संभवादिति तदयुक्तम् । किं पुनरयं देहादिसंघाता- दनो नित्य उतानित्य इति। कुतः संशयः उभयथा दृष्टत्यात संशयः। विद्यमानमुभयथा भवति नित्यमनित्यं च । प्रतिपादिते चात्मसद्भावे संश- यानिवृतेरिति। आत्मसदावहेतुभिरेयास्य प्राग देहभेदादघस्थान सिद्धम ईमपि देहभेदादयतिष्ठते कुतः । पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभय शोकसंग्रतिपत्तेः जातः खल्षय कुमारको ऽस्मिन् जन्मन्यगृहीतेषु हर्षभयोकहेतुपु हर्षभयोकान् प्रतिपद्यते लिङ्गानुमेयान । ते च स्मृत्यनुबन्धादुत्पद्यन्ते शास्त्रानुभूताभ्युदयनिःश्रेयसापयोगिनं परलोक विवतुः परीताहेतुभूतं संशयमाह । ता. टी.। + प्रास्मसंभये दति। 1 देहभेदादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी बाल्यकोमारयोधनधार्धकदेहभेदभि- समीक्ष्य प्रतिसंधानादस्यायस्यानं सिमित्यर्थः । ता• टीः । नाम निकायविशिष्टाभिः शरीन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संबन्धः । अभिप्रेत- विषयप्रार्थनाप्राप्ती मुखानुभयो हर्षः । अनिष्टविषयसाधनोपनिपाते जिहा. सोहीनाशस्यता भयम् । विपर्याश्योगे सति तत्मातशक्यप्रार्थना शकः । नदनुभवः संप्रतिपत्तिः । एकविषयानेझविज्ञानोत्पादो ऽभ्यासः । प्रत्यक्षबुद्धिनिराधे तदनुसंधानविषयः प्रत्ययः स्मृतिः । तदनुगृहीतस्तदनुसंधानविषयः प्रत्ययस्तद्धा. विषयः प्रत्यभिज्ञानम् । अनुबन्यो भावनास्मृतिहेतुः संस्कारः । न्या. याः। ॥ स्मितमटिते सयोनि शोकादिमदात्मयती बाल्यावस्या स्मितदिसादिमन्यात । घाल्यावस्था योधमा योयनावस्यावत । ततश्च शोकाटिमटात्मयत्वेन स्मतिधदात्मवल सेन सत्कारपदात्मयत्व तेन पूर्वानुभवपदात्मयत्त्य सेन पूर्वशरीरसंबन्धयदात्मयत्वं मात्र पोय- मायस्था दृष्टान्तः। क - ·१३० अ.३ आ. १. सू. १६-२१ आत्मनित्यत्वाक्षेपः । मान्यया । स्मृत्यनुवन्धश्च पूर्वाभ्यासमन्तरेण न भवति पूर्वाभ्यासश्व पूर्व. जन्मनि सति नान्यथेति मिटात्येतदवतिगृते प्रथम? शरीरभेदादिति । पदादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवत्तद्विकार:* ॥ २० ॥ यथा पदादिष्यनित्येष प्रबोधः सम्मीलनं विकारो भवति एवमनित्य- म्यात्मनो हर्षभयशेोकसंप्रतिपति(विकारः।) स्यात् । हेत्वभावाटयुक्तम् । अनेन हेतुना पदादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवदनित्यस्यात्मना हपदिसंप्रतिपत्ति- रिति नागदाहरणसाधात्याध्यसाधनं हेतुर्न वैधादस्ति हेत्वभावात् । असंबद्धार्थकमपार्थकमुध्यते इति । दृष्टान्ताच्च हादिनिमित्तस्यानिवृत्तिः या चेयमासेवितेषु विषयेषु हदिसंप्रतिपतिः स्मृत्यनुबन्यकृता प्रत्यात्म गृह्मते मेयं पदादिसंमीलनदृष्टान्तेन न निवर्त्यते । यथा चेयं न निवर्तते तथा जातस्याप्रीति । क्रियाजातश्च पर्याविभागः। संयोगप्रबोधसंमीलने क्रिया- हेतुश्च क्रियानुमेयः । एवं च सत्तिः किं दृष्टान्तन प्रतिषिध्यते । अथ निर्नि. पित्त: पदादिपु प्रबोधसंमीलनविकार इति मतमेषमात्मनापि हादिसं- प्रतिपत्तिरिति । तच्च । नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥२१॥ उणादिपु सत्सु भावादसत्स्वभावातन्निमित्ताः पञ्चभूतानुग्रहण निवृत्तानां पदादीनां प्रबोधसंमीलनविकारा इति न निनिमिताः । एवं हपी- दयोपि विकारा निमित्तादवितुमर्हन्ति न निमित्तमन्तरेण । न चान्यत्पाभ्य- स्तस्मृत्यनुबन्धानिमितमस्तीति । न त्पितिनिरोधकारणानुमानमात्मनो दृष्टान्तात् । न हादीनां निमितमन्तरेणात्पत्तिः नाप्णादिवनिमितान्तरोपा. दाने हादीनां तस्मादयुक्तमेतत् । इतश्च नित्य आत्मा । . • अनित्ये ऽघि विक्रारदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थः । पदपत्रावयवि- भागा विनश्यत्कार्य: प्रबोधः । पदपत्रावयवानामारख्यकार्याणां यत्पुनः परस्परेण माप्तयम्तत संमीलनम् । न्या. याः । ( ) + २ पु. नास्ति । * पर्णयिभाग इति । ६ मतोति २ नास्ति। { दय्यत्ये सति सर्यदा मतत्वाटकारण श्रात्मा श्राझारादित्यनुमानेनात्मनित्यस्या- মিরা হানামযানিনিয়ন্ধানে ন দিল। হানাবি অarঘী মুন त्याद व्यभिचारयारणाप सति । १८ ·। न्यायभाये *प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्यामिलापात् ॥ २२ ॥ जातमात्रस्य यत्सस्य प्रवृत्तिलिङ्गः स्सन्याभिलापो गृह्यते । स च नान्त- रेणाहाराभ्यासम् । कय युत्या दृश्यते हि शरीरिणां क्षुधा पीडअमानानामाहा. राभ्यासकृतात्स्मरणानुबन्धादाहाराभिलापः । न च पूर्वशरीराभ्यासमन्त. रेणासो जातमाचस्योपपद्यते। तेनानुमीयते भूतपूर्व शरीरं यगनेनाहारोभ्यस्त इति । स खल्वयमात्मा पूर्वशरीरात्त्य गरीरान्तरमापन्नः तुत्पीडित: पूर्वी. भ्यम्तमाहारमनुस्मरन् स्ान्यमभिलपति । तस्मान देहभेदादात्मा भिद्यते भवत्येवोढुं देहभेदादिति । अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनवत्तदुपसर्पणम्। ॥ २३ ॥ यथ खल्वयो ऽभ्यासमन्तरेणायस्कान्तमुपसर्पति एवमाहाराभ्यासमन्त. रेण वाल: स्तन्यमभिलपति । किमिदमयसो ऽयस्कान्ताभिसर्पणं निर्निमित्त- मथ निमित्तादिति । निर्निमितं तावत् । नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ यदि निर्निमितं लोष्टादयोप्ययस्कान्तमुपसर्पयुर्न जातु नियमे कार- णमस्तीति । अथ निमित्तात्तत्केनोपलभ्यतइति । क्रियालिङ्गः क्रियाहेतुः क्रि- यानियमलिङ्गश्च मियाहेतुनियमः।। तेनान्यच प्रवृत्यभावः बालस्यापि निय- तमुपसर्पणमियोपलभ्यते न च स्तन्यामिलापलिङ्गमन्यदाहाराभ्यासकृता- स्मरणानुबन्धात् । निमितं दृष्टान्तनापपाद्यते न चासति निमिते कस्य चिटु- त्पत्तिः । न च दृष्टान्ता दृष्टममिलापहेतुं बाधते तस्मा(दयसो ऽय)स्का**न्ता- भिगमनमदृष्टान्त इति । अयसः सल्वपि नान्यत्र प्रतिर्भवति न जात्वया लोट- किमर्थं पुनरिदं मूत्रमारभ्यते यदा ऽथमः पूर्वाभ्यस्तसूत्रे ऽवगतः । सा. मान्यतो ऽधिगतस्य विशेषज्ञापनार्थ मूत्रमित्यदोपः । न्या. याः । + न च पृधशरीरमन्तरणति ५।।। प्रत्तिमात्रस्यानकान्तिकत्यज्ञापनार्य मूत्रमिदम् । न्या. या.। न पूर्या- भ्यस्तस्मृत्यनुगन्ध एव प्रतिकारणमयसो ऽयस्कान्तोपसर्पणे तदभावात । यदि घ घालकस्य स्मृत्यनुबन्धो भयेज्जात्यन्धधिरादयस्तजन्मानुभूतानिव रसस्पशंग- न्धादीन नात्यन्तरानुभूतान रूपशदादीनपि ध्याचतीवित्यभिप्रायः । ना. टी.। अभिगमनमिति २।५। || क्रियानियमनियम इति । उपसर्पण मिशेषनभ्यत इति । ." ) अथस इति २ नास्ति। .

·१३६ अ. ३ आ. १ स. २२-२६ आत्मनित्यत्वे हेतुः । मुपसर्पति किंकृतास्य* नियम इति यदि कारणनियमात्स च क्रियानियम- लिङ्गो एवं बालस्यापि नियतविषयोमिलाप: कारणनियमादवितुमर्हति । तच्च कारणमभ्यस्तस्मरणमन्यद्वति दृष्टेन विशिष्यते । दृष्टो हि शरीरिणामभ्यस्त. स्मरणादाहाराभिलाप इति । इतश्च नित्य श्रात्मा । कस्मात् । वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५ ॥ सरागो जायतइत्यादापद्यते । अयं जायमानो रागानुबद्धो जायते रागस्य पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनं योनिः । पूर्वानुभवश्च विषयाणामन्यस्मिन् । जन्मनि शरीरमन्तरेण नोपपद्यते । सोयमात्मा पूर्वशरीरानुभूतान विषयान् अनुस्मरन् तेषु तेषु रज्यते तथा चायं द्वयोर्जन्मना: प्रतिसंधिः एवं पूर्वश- रोरस्य पूर्वतरण पूर्वतरस्यमा पूर्वतमेनेत्यादिना ऽनादिश्चेतनस्य शरीरयोगः । अनादिश्च रागानुबन्ध इति सिटुं नित्यत्वमिति । कथं पुनीयते पूर्व विषया. नुचिन्तनजनिती जातस्य रागो न पुनः । सगुणद्गव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः** ॥ २६ ॥ यथोत्पत्तिधर्मकस्य द्रव्यस्य गुणाः कारणत उत्पद्यन्ते तथोत्पत्तिधर्मः कस्यात्मनो राग: कुतश्चिदुत्पद्यते । अधायमुदिता नुवादो निदर्शनार्थः । * किंकतो ऽस्थानियम इति ।। + यदि कारणनियमः सक्रियानियमलिङ्गः । यदि कारणानयमाः मपंक्रियानियमलिया + यौवनाटायस्यायां हि चेतनस्य प्रवृत्तिः वीरादौ पूर्वाभ्यस्तामृत्यनुबन्ध- हेतुका प्रतीतति बाल्यावस्थायामपि चेतनस्य तहेतुकैव भवितुमर्हति तेन हेतुना चैतनप्रवृत्तेः स्वाभाविकसंबन्धावगमाद् धन्भिनेव धूमस्य । एवं व्यवस्थिते यन्त्र स्मृतः कार्य दृश्यते तन्मात्रविण्येव बालस्य स्मृतिरनुमीयते नान्यत्र । न च य एकस्य स्मरति नापामपि स्मर्तव्यमिति नियमहेतुरस्ति येन नात्यन्धअधिरादयो रूपादीनाचतीरन् । अदृष्टपरिपाकोहोधितस्य संस्कारम्य तबियमेन नियमोपपत्तः । प्रात्यपि चानुभूतेषु कस्य चिदेव स्मरति न सर्वस्येति । ता. दो। न च रागस्यादृष्दहेतुफत्यानानुणपत्तिः । तायता ऽण्यद्रष्टापतया सत्कारणकर्मकल्प. नाणे पूर्वशरीरसंबन्धकल्पनोपपत्तेः । भूत्रस्यात्रेय तात्ययात् । ॥ पूर्वस्मिन जन्मनीति ५। पूर्वतरशरीरस्येति ।। " अशान्तिकत्यतिणदनाचं मूत्रम् ! उदिमिदं चोदामयस्कान्तदृष्टान्तवादोन तथापि तस्यानुवादो निद- नार्यः पूर्वमयस्कान्ती निदर्शनमिदानी प्रयादीनामुत्पदामानानां रूपादयो निदर्शनर्मिति तदर्थ इत्यर्थः । सा. टी.। तिपु.॥ - - ·१४० न्यायभाये न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥ २० ॥ न पलु सगुणद्रव्योत्पतिवदुत्पतिरात्मने। रागस्य च । कस्मात्सङ्क: ल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् । अयं पलु प्राणिनां विपयानासेयमानानां संकल्प- जनिता रागो गृह्यते संकल्पश्च पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनयोनिः । तेनानुमो. यते जातस्यापि पूर्वानुभूतार्थचिन्तनकृता राग इति। आत्मोत्पादाधिकरणातु *रागोत्पतिर्भवन्ती सङ्कल्पादन्यस्मिन् रागकारणे सति वाच्या कार्यद्रव्यगुण- घत् । न चात्मोत्यादः सिद्धो नापि संकल्पादन्यद्भागकारणमस्ति। तस्मादयुक्त सगुणद्रव्योत्पतिवतयोस्त्पत्तिरिति । अथापि संकल्पादन्यदागकारणं धमाध- मलक्षणमदृप्रमुपादीयते तथापि पूर्वशरीरयोगो प्रत्याश्येयः । तच हि तस्य निवृत्तिः नास्मिन जन्मनि । तन्मयत्वाद्रागई इति विपयाभ्यासः पलयं भावनाहेतुः तन्मयत्वमुच्यतइति जातिविशेषाच्च रागविप इति । कर्मखल्विदं जातिविशेपनिर्वर्तक तादात्म्यात्ताच्छन्द्यं विज्ञायते । तस्मादनुपपन्नं संकल्पाद- न्यदागकारणमिति । अनादिश्चेतनस्य शरीरयोग इत्युक्तं स्वकृतकर्मनिमितं चास्य शरीरं सुखदुःखाधिष्ठानं तत्यरीत्यते किं घाणादियदेमप्रकृतिकमुत नानाप्रकृतीति । कुतः संशयः । विप्रतिपत्तेः संशयः । पृथिव्यादीनि भूतानि संख्याविकल्पेन शरीरप्रकृतिरिति प्रतिमानतइति । किं तत्र तत्त्वम् । पार्थिवं गुणान्तरोपलव्यः ॥ २८ ॥• तच मानुषं शरीरं पार्थिवम् । कस्माद गुणान्तरोपलब्थे । गन्धयती + प्रथा धोत्पतिरिति २।५। त्पादाधिकरणानान्विति । 1 अभ्युपेत्यादृष्टकारणत्वं सगादीनां पूर्व परिहतं पामार्यस्तु तन्मयत्वा. दाग इत्यर्थः । स्यादेतत् । यदि पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाद्रागद्वेषादीनामुत्पादो हन्त मनुष्यजन्मानन्तर प्राप्तकरभभावस्य मनुष्यजन्मोचिताना भावनानामानन्त. योत्तदनुरूपा एमास्य गादयो भयेथुन करभानुरूपाः करभजातेरस्य विजातीय. जन्मसहस्रव्यवायादत प्राह । जातिविशेपाचेति । कर्मणः संस्कारोढोधकत्वात फरभत्वजात्यनुबडेन कर्मणा जन्मसहसव्यवहितापि करभभावनोद्वोध्यते नाना- रापि मनुष्यभावना प्रायाभिभूति भावः । ता. टो। धात्मपरोक्षानन्तरं शरीरपरीक्षाया अधमरामत्वादात्मना नादिसंघन्धान गरीरपरी सति बार्तिकम् । ॥ प्रक्रतिकमिति २14 विपतिण्तेश्चेति।

·१४१ अ.३ आ. १ मू. २२-२६ शरीरपरीक्षा । पृथिवी गन्धवच्च शरीरम् । अबादीनामगन्धत्वात् तत्प्रकृत्यगन्धं स्यात् । न त्विदमबादिभिरसंपृक्तया पृथिव्यारब्धं चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयभावेन कल्पते। इत्यतः पञ्चानां भूतानां संयोगे सति शरीरं भवति । भूतसंयोगो हि मिथ: पञ्चानां न निषिद्ध इति । आप्यतेजसवायव्यानि लोकान्तरे शरीराणि तेष्वपि भूतसंयोग: पुरुषार्थतन्त्र इति । स्थाल्यादिद्रव्यनिष्यत्तावपि नि:संशयाई नाबादिसंयोगमन्तरेण निष्पत्तिरिति । पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणोपलव्धेः निःश्वा- मोच्छ्रासापलब्धेश्चातुौतिक गन्धक्नेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिक तइमे संदिग्धा हेतव इत्युपेक्षितवान्सूचकारः । कथं संदिग्धाः। सति च प्रकृतिभावे भूतानां धौपलब्धिरसति च संयोगाप्रतिषेधात्॥ सन्निहिता. नामिति । यथा स्थाल्यामुदकतेजोवाय्वाकाशनामिति । तदिदमनेकभूतप्रकृति शरीरमगन्धमरसमरूपमस्पर्श च प्रकृत्यनुविधानात्स्यात् । न त्विदमित्थंभूतं तस्मात्यार्थिवं गुणान्तरोपलव्धेः । श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २६ ॥ सूर्य ते चक्षुर्गच्छतादित्यत्र मन्त्रे पृथिवी ते शरीरमिति श्रूयते । तदिदं प्रकृती विकारस्य प्रत्याभिधानमिति। सूर्य ते चतुःस्पृष्यामि इत्यत्र मन्त्रान्तरे पृथिवीं ते शरीरं स्पृणोमीति* श्रूयते। सेयं कारणाद्विकारस्य स्पृ. मानुपशरीरमेकात्मकं गन्धवत्त्यात्यार्थिवपरमाणुदिति न्यायाकारः। अयमभिसंधिः । पृथिव्याप्यपरमाण ताववै घणुकमारल्थुमदतः तया रूपपर्यघत्त्वेन तदारम्भसं. भवे ऽपि गन्धवत्त्वाभावप्रसङ्गात् । एकपार्थिवाणुसमवेतस्य गन्धस्यैकत्वेनानारम्भक- त्वात । नापि पार्थिवपरमाणुद्वयमेकश्च पाथसोय: परमाणुरित्यणनामारम्भको गन्धयत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । परमाणनां बहूनामनारम्भकत्वात् । तथा हि । क्यः परमाणवो न कार्यद्रव्यमारभन्ते परमाणुत्वे सति बहुत्वसंख्यायुक्तत्वात । घटोपएहीतपरमाणुप्रत्यवत । प्रारम्भकत्वे तपां घटोपएहीतानां कपालशर्करा चूर्णक्रमो घटनायें नोपलभ्येत । ढाणके च विजातीयानारम्भमन्वं दृष्टं तेनैव दृष्टान्तेनान्यत्रापि विनातीयारम्भो निषेध्यः । एतेन पार्थिवावयवानां बहूनां सतां * पायसीयरपयवःथरीरारम्भः प्रत्युक्तः। विजातीयानामनारम्भकत्वस्य दृष्टान्तर्धामणि विनिश्वयादिति । ता. टी.। * नि:संशय ति 1011 सन्दिग्धा ति सनोति २।५। 1} अनेकेषां प्रतित्वे यानेकेषां संयोगमात्रे ऽपि सत्यनेक्रगुणोपायसंभशाधानेकगुणों पलब्धिानेककार्यवानुमापिति भावः। अत्रानेकेषां प्रतित्यमभ्युपगमवादेन न तु यन्तुत उक्तयुक्त। पास्मामि २।५। + फल्पने इतः पञ्चानामिति । * हापालि21५1 । + स्माताभिधीपतति ।।

·१४२ न्यायभाये तिरभिधीयते इति । स्याल्यादिषु च तुल्यजातीयानामेककार्यारम्भदर्शनाद भिन्नजातीयानामेककार्यारम्भानुपपति. 1 अथेदानीमिन्द्रियाणि प्रमेयमेण विचार्यन्ते फिमाव्यक्तिकान्याहो स्विट् भौतिकानीति । कुतः संशय। कृष्णसारे सत्युपलम्भाव्यतिरिच्य चोपलम्भात्संशयः ॥ ३ ॥ कृष्णसार भौतिक तस्मिन्ननुपहते रूपोपलब्धि उपहते चानुपल. ब्धिरिति । व्यतिरिच्य कृष्णसारमवस्थितस्य विषयस्य उपलम्भो न कृष्ण- सारग्रामस्य न चाप्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणा तदिदमभौतिकत्वे विभुत्वात्स. म्भवति । एवमुभयधर्मोपलव्धे. सराय. । अभौतिकानीत्याह । कस्मात् । महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ महदिति महत्तर महत्तम चोपलभ्यते यथा न्यग्रोधपर्वतादि। अग्विति अणुतरमयुतम च गृह्यते न्यग्रोधधानादि । तदुभयमुपलभ्यमान चक्षुयो भौतिकत्व बाधते । भौतिक हि यावत्तावदेव व्यामोति प्रभातिक तु विभु- त्वात्सर्वव्यापकमिति । न महदयु||ग्रहणमापादभातिकत्व घिभुत्व धेन्द्रि- याणा शक्य प्रतिपतुम् । इद खलु । अस्यापि मन्त्रस्यायमों यास्मादायात तत्तस्मिन्नेव प्रलय गच्छतीति प्रकृती विकारस्य प्रलयाभिधान प्रतिशब्देन कार्यशून्य कारणमुच्यते न पुन कार्यस्य कारणे लय. । एव चासदुस्पाते सविरुध्यतइत्ययमर्य उक्तो भाति । न्या या । + उपलतण चैतत् । यदापि भौतिकानि तदापि कृप्पासार यदेतदुपलभ्यते तन्द्रियमाहो तदधिष्ठान तेजमिपि मशयो द्रष्टष्य । तर पूर्व सराय साप्यनैयायियोर्यप्रतिपत्तेरुत्तरस्तु सैगतनैयायियोरिति । प्रायक्तिकत्वमाह. कारिकत्व द्रष्टव्यम् । अहकाराद्धि बुद्धिविकाराद्वेकारिकाटेकादशेन्द्रियाणि जा यन्तइति साख्या' । प्राध्यक्तिकत्व त्वव्यक्तस्य मूलकारणत्वादुक्तम् । ता टी । सणसारे सति णण्लम्पोसत्यनुपनग्यै छप्णतामेष घनु । अत्र प्रदीपेन भि घारी चार्तिक टर्शित । सेनान्तयतिरकयो सारपि तस्य धतुषट्वाभायात् । कृष्णासारस्य धक्षुपये घ सनिशष्टाविरुष्टयोस्तुल्योपलब्धिप्रसह । कम्णसारेण हिन विषय सयुज्यते श्रमयोगे धाविशपादुभयोस्तुल्ये परिध प्रामाति । अथ सनिशष्टस्येय विषयता न विप्रशष्टस्यति न ग्रिम कृष्टस्यापि विषयस्यात। एव कोट्यन्तरे व्यभिचारित भितिकानोति साध्ये हेतुप्रतिपादक सूत्रम् । ॥ अणुयहण सपातायात न तु तदत्र वितितमसाधकत्वादिति।ता टी। मोतिकानामपि दीपादीना मटणुप्रकाशफास्वादयं धनुध्यभिचरित पति पार्तिकमाइन्द्रियाणाम भूतात्मकत्ये घ्यायकस्ये धागीयमाण व्यवहितस्यापि विषयस्य यमणप्रस। व्यापकत्यादेष कुडया देस्तदायरणसामयाभावान । न च हत्तीनामावरणमिन्द्रिपश्यतिरेकरण सद्वृत्ती प्रमाणाभायात।

·१४३ श्र. ३ आ. सू. ३०-३५ इन्द्रियपरीक्षा । रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तग्रहणम् ॥ ३२ ॥ तयोर्महदरबोर्यहणं चक्षरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषावति यया प्रदीपरश्मेरथस्य चेति । रम्यर्थसन्निकर्पश्चावरणलिङ्गः चाक्षुषो हि रश्मिः कुड्यादिभिरावृतमय न प्रकाशयति यथा प्रदीपरश्मिरिति । प्रावरणानुमेयत्वे सतीदमाह। तदनुपलब्धरहेतुः ॥ ३३ ॥ रुपस्पर्शवद्धि तेजो महत्त्वादनेकद्रव्ययत्त्वापयत्त्वाच्चपलब्धिरितिक प्रदीयवत् प्रत्यक्षत उपलभ्येत चाक्षुपो रश्मिर्यदि स्यादिति । नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ सन्निकर्षप्रतिपेधार्थनावरणेन लिडेनानुमीयमानस्य रश्मा प्रत्यक्षता उनुपलब्धिनासावभावं प्रतिपादयति यथा चन्द्रमसः परभागस्य पृथिव्या. श्चाधोभागस्य । द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ भिन्नः पल्वयं द्रव्यधी गुणधर्मश्च महदनेकद्रव्यवच्च विपक्तावयव. माप्यं द्रव्यं प्रत्यक्षता नोपलभ्यते स्पर्शस्तु शीता गृह्यते । तस्य द्रव्यस्या. नुबन्धात् हेमन्तशिशिरो कल्पते । तथाविधमेव च तेजसं द्रव्यमदूतरूपं सह रुपेण नोपलभ्यते स्पर्शस्त्वस्योध्या उपलभ्यते तस्य द्रव्यस्यानुबन्धाट् श्रीप्मवसन्तो कल्पेते यत्र त्वेपा भवति । भूयोऽवयवसैनिकपीनुग्रहः । यस्मादयं मंनिक विशेषप्रतिपत्तिहेतु - योऽवयवसयोगेरनुगृह्यते । सायमवान्तरसयोगापेक्षया ऽवयवीन्द्रियानिकर्षः नि- कविशेष इत्युच्यते स च रश्म्पर्थसनिकविशेषो महदण्वोस्तुल्यो भवतीत्यन्यया महदखोर्यहण सिध्यति । न्या घाः । + न चातुपो रश्मिर्विदातति मूत्रार्थः । न्या. याः । महत्व तावत्कारणमहत्त्वज्ञहत्वपचयेभ्यः । अनेकद्रव्यतत्वमपि कार- गमहत्यादेव । रूपस्पर्शद्धि तेज दति नारूपं तत् । एवमशेपोपलब्धिकारणसनि- धाने सति येन नापलभ्यते तन गम्यते नास्तीति । म्या धाः । 5 सत्यमुपलब्धिलतणमाप्तमनुपलभ्यमानं न शश्यमनुमातुं न तु महत्त्वा- देवोपललितमाप्तिपि रूपविशेपो ऽपि न चामो विशेष उइतप्तमाख्यासः कृष्णसाराधिष्ठानस्य धतुषोऽ स्तीत्यर्थः । ता. टो। .

·१४४ न्यायमाप्य अनेकद्रव्य समवायात् रूपविशेपाच्च रूपीपलब्धिः ॥३६ ॥ यच रूपं च द्रव्यं च तदाश्रयः प्रत्यवत उपलभ्यते रूपविशेषस्तु यदाधाक्ष चिदूपोपलब्धिः यदभायाच्च द्रव्यस्य व चिदनुपलब्धिः स रूप- धर्मीयमुपसमास्यात इति । अनुभूतश्चार्य: नायनो रश्मिः तस्मात्प्रत्यक्षतो नोपलभ्यतइति । दृष्टश्च तेजसो धर्मभेद उद्धृतरूपस्परी प्रत्यक्षं तेजो यथा आदित्यरश्मयः । उद्भूतरूपमनुसृतस्य च प्रत्यक्षं यथा प्रदीपरश्मयः । उद्भूत. स्पर्शमनुद्भूतरूपमप्रत्यक्षं यथावादिसंयुक्तं तेजो ऽनुभूतरूपस्पशी ऽप्रत्यक्षः चाक्षुषो रश्मिरिति । कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३० ॥ यथा चेतनस्यार्थी विपयोपलब्धिभूतः सुखदुःखापलब्धिभूतश्च कल्पते तथेन्द्रियाणि व्यूढानि विषयप्राप्त्यर्थश्च रश्मेश्चादुपस्य व्यूहः रूपस्पशीन.. भिव्यक्तिरच व्यवहारप्रकृत्यथा द्रव्यविशेपे च प्रतीघातादायरणोपपत्तियंत्र- हाराथी । सर्वद्रव्याणां विश्वरूपो व्यूह इन्द्रियवत् कर्मकारितः पुरुषार्थतन्तः । कर्म तु धर्माधर्मभूतं चेतनस्योपभोगार्थमिति । • अनेकदध्येण समयाधार्शित यार्तिकसंमतः पाठ । इद मूत्रं धेषिकमूत्रेयु प्र.। श्रा. १ म. - दृश्यते । अत्र रूपविशेषग्रहणेन रूपविशेष उट्सवममाप्यो ऽभिधीयते न रूपत्वं न रूपान्तरादूपं विशिष्टि अपितूदयो विशेषकामादिशेप इत्युच्यते । उदयश्च कार्यगम्यः यस्याभावाद्विपक्तावयवमाप्यद्रध्य हेमन्ते न रहते तेजसो ग्रीष्म ऊष्मा। यस्य भावात्मदीपरश्मिरुपलभ्यते आदित्यरश्मिश्च स उद्भवो नाम विशेषः । न्या था। + Bघ रुपधर्म उद्भयसमाख्यात इति २।५ अनुभूतरुपति प्रकाशेनेति २।४। रूपस्पानभिक्तिश्च व्यवहारप्रकृपा । यदि नायनो रश्मिरुद्धत. स्पर्श भवेत्तेन दृश्यविशेषे ऽनकरश्मिसंनिपाते सति द्रव्यं दहोत । अनेकश्मिसनि. पाते च सति व्यवहितत्याद् द्रव्यस्यांनुपलब्ध्या भवितव्यम् । अथ मन्यसे यथा 55- दित्यरश्मिसंव? ऽर्य नायनो रश्मिन घ्यवधीयते एवं रम्यन्तरसंनिपातपीति तव । योभानुयाहकत्वात् । व्यतिभिदादित्य श्मस्तसंपदेन द्रव्येण संवध्यते । उद्भूतरूपस्पर्शयत्त्वे च चतुयो यस्य पूर्व मनिपतितं चतुस्तदितरेण व्यवहितमपि नार्थ राडीयाह । अयानेकरश्मिनिपाते सति समानजातीयद्रव्येण द्रव्यान्तर रश्मिरुत्पातति । एवं सति समयासमयचतुपास्तुल्योपलम्भः प्राप्नोति न चेत- दिष्टमनुपलब्धरिति ध्यवहारप्रकृतार्थ च नायनस्य रश्मेन्द्रतरूपस्पर्शवत्वमिति मर्यद्व्याणा विश्वरूपो ध्यूहः पुरुषार्थकारित इति । न्या. शा. । ।

·१४५ --- अ ३ श्राः १ सू. ३६-४१ इन्द्रियभौतिकत्वे युक्तिः । अद्यभिचाराच प्रतिघातो भौतिकधर्मः ॥ ३८॥ , .. यश्चावरणोपलम्भादिन्द्रियस्य द्रव्यविशेपे प्रतिघातः स भौतिकधर्मी , न भूतानि व्यभिचरति नाभौतिक प्रतिघातधर्मकं दृष्टमिति । अप्रतिघातस्तु व्यभिचारी भौतिकाभौतिकयोः समानत्वादिति । यदपि मन्यते प्रतिघाताना- तिकानीन्द्रियाणि अप्रतिघातादभौतिकानीति प्रापम् । दृष्टश्चाप्रतिधातः काचा- भ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धः । तन्न युक्तम् । कस्माद् यस्माद्रातिकमपि न प्रतिहन्यते काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितप्रकाशात् प्रदीपरश्मीनां स्थाल्यादिषु पाचकस्य तेजसो ऽप्रतिघास: । उपपद्यते चानुपलब्धि: कारणभेदात् । मध्यन्दिनाल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३ ॥ यथा ऽनेकद्रव्येण समवायाटूपविशेषाच्चोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे मध्यन्दिनोल्क प्रकाशो नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशेनाभिभूतः । एवं महदनेक द्रव्ययत्वादूपविशेषाच्चोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे चाक्षुषो रश्मिनापल- भ्यते निमितान्तरत. । तच्च व्याख्यातम नुद्भूतरूपस्पर्शस्य द्रव्यस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरिति । अत्यन्तानुपलब्धिश्चाभावकारणं यो हि ब्रवीति लोष्टप्रकाश मध्यदिने आदित्यप्रकाशाभिभवान्नापलभ्यते इति तस्यैतत्स्यात् । न रात्रावप्यनुपलब्धः ॥ ४० ॥ अप्यनुमानतो ऽनुपलब्धेरिति। ग्यमत्यन्तानुपलब्धेलीष्टप्रकाश नास्ति न त्वेवं चक्षुषो रश्मिरिति । उपपन्नरूपा चेयम् । बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विपयोपलब्धेरनभिव्य- क्तितो ऽनुपलब्धिः ॥ ४५ ॥ अनुसृतरूपति - पु पाः। 1 मध्यदिनोल्काप्रकाशो नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशादित्ययुक्तं सर्वरश्मि- धत्त्वप्रमझातएव तिलाष्ट रश्मियत प्राप्नोति । अथ लोष्टरमयः क्रममावापत भ्यन्तरत्यभियुक्तो व्यादादित्यरम्यभिभवादित्ययुक्तं तदेतदुत्तरद्वारकं मूत्रम् । अनुमानतश्व नापलभ्यते लोष्टररिमरित्यपिशब्दाद गम्यते । न्या. याः । दृष्टान्तस्याने एतत मूत्रम् । किमुक्तं भवति । यत खलु बाहामकाश- मपेहते तम्यानुपलशी रूपानभिव्यक्तित इत्यनुतेर्यथा घियतावयवस्याप्यद्रध्यस्य रूपान्तरपहणम् । तथा चातुपो रश्मिवाप्रिकाशानुहमपेवते तस्मावस्यापि रूपस्यान्डूतेश्यहमिति । न्या. या .

·१४६ । न्यायभाये वाह्येन प्रकाशनानुगृहीतं चक्षुर्विषयग्राहक सदभावे ऽनुपलब्धिः । सतिष प्रकाशानुग्रहे शीतस्पर्णपलव्धौ च सत्यां तदाश्रयस्य द्रव्यस्य चक्षुषा यहणं रूपस्यानुद्भुतत्वात्सेयं रूपानभिव्यक्तितो रूपाश्रयस्य द्रव्यस्यानुपलब्धि. दृष्टा तप यदुक्तं तदनुपलब्धेरहेतुरित्येतदयुक्तम् । कस्मात्पुनरभिभवा ऽनुप- लब्धिकारणं चातुपस्य रश्मनोंच्यतइति । अभिव्यक्ती चाभिभवात् ॥ ४२ ॥ बाहनकाशानुग्रहनिरपेक्षतायां चेति चार्थः । यदूपमभिव्यक्तमुद्भूतं बाह्यप्रकाशानुयहं च नापेक्षते तद्विपयो ऽभिभयो विपर्यये ऽभिभषाभावात् । अनुभूतरूपत्वाच्चानुपलभ्यमानं बाह्यप्रकाशानुग्रहाच्चोपलभ्यमानं नाभिभूयत- इति एवमुपपन्नमस्ति चानुयो रश्मि रिति । नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च ॥४३॥ दृश्यन्ते हि नक्तं नयनरश्मयो नक्तंचराणां वृषदंशनभृतीनां तेन शेषस्यानुमानमिति । जातिभेदवदिन्द्रियभेद इति चेद् धर्मभेदमा चानुपपन्नमाधरणस्य प्राप्तिप्रतिषेधार्थस्य|| दर्शनादिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य जानकरणत्वानुपपत्तिः । कस्मात् । अप्राप्य ग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धः॥४४॥ • याह्यप्रकाशति । + धिप्रतिपतिविषयः कृष्णसारं रश्मियद् द्रव्यस्वे सति रूपोपलची निय- तस्य साधनस्य निमित्तत्वात प्रदीपदिति । अथ वा रश्मिवच्चतुः द्रध्यत्वे सति नियतत्वे सति स्फटिकादिव्यवहितार्यप्रकाशमत्वात्मदीपदिति । न्या. बा. + मानुषं चतुः रश्मिवत अमाप्तिस्यभावत्वे रूपायुपलब्धिनिमित्तत्वाच. कंघरचतुर्वदिति । न्या. या । धर्मभेदमात्रञ्चेति १ धर्ममात्रभेदे चेति ।। ॥ यया विडालत्वज्ञातिरपटशे वर्तते न मनुष्ये एवं रश्मिदिहालस्येव चक्षुर्भविष्यति न मानुपस्येति चेत्र अावरणसामयात । सत्येतस्मिन् नातिभेदे यथा धूपदंशप्रभृतीनां कुदादिभी रश्मय आनियन्ते तथा मनुष्याणाम्पीति समा- नमेति । दतश्व भौतिकानीन्द्रियाणि प्रतिघातिवाद घटादिवदिति । भूतं श्रोत्रं द्रव्यत्ये मति बाझार्थप्रकाशकत्वाद प्राणदिति । न्या याः । वृपदंशनयनस्य रश्मिवत्त्व धर्मा मनुस्यनयनस्य तु न तामिति यो ऽयं धर्मभेदः म एव धर्मभेदमात्र तच्चानुपपत्र के ऽवधारणे भियक्रमः अनुप- पचमेति योजना । ता टी ।

·१४० . ३ प्रा. सू. ४२-४० इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् । तृणादिसर्पद द्रव्यं काचे ऽभ्रपटले वा प्रतिहतं दृष्टमव्यवहितेन सन्निक- प्यते व्याहन्यते वे प्राप्नियवधानेनेति । यदि च रशम्यर्थसनिको ग्रहणहेतु: स्याद् न व्यवहितस्य सन्निकर्ष इत्यग्रहणं स्यात् । अस्ति चेयं काचाभ्रपटलस्क- टिकान्तरितोपलब्धिः सा *ज्ञापयत्यप्राप्यकारीणीन्द्रियाणि । अत एवामीति- कानि प्राप्यकारित्यं हि भौतिकधर्म इति न । कुयान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ अप्राप्यकारित्वे सतीन्द्रियाणां कुयान्तरितस्यानुपलब्धिर्न स्यात् । प्राप्यकारित्वे ऽपि तु काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धिर्न स्यात् । अप्रतीघातात्सन्निकर्षापपत्तिः ॥ ४६॥ न च काचोभ्रपटलं वा नयनरश्मि विनाति सो ऽप्रतिहन्यमानः सनिकृष्यत इति यश्च मन्यते न भौतिकस्याप्रतिघात इति तन्न।। श्रादित्यरश्मेः स्फटिकान्तरितेपि दाझे ऽविघातात् ॥४०॥ (नादित्यरश्मेरविघातात स्फटिकान्तरिते ऽप्यविधाताद दाहो ऽवि- घातात् । अविधातादिति च पदाभिसंबन्धभेटाद्वाक्यभेद इति ॥ पायथावाक्यं चार्थभेद इति । आदित्यरश्मिः कुम्भादिषु न प्रतिहन्यते ऽविधातात् । कुम्भस्थमुदकं तपति प्राप्तौ हि द्रव्यान्तरणस्य उष्णस्य स्पर्थस्य ग्रहण सेन च शीतस्पणाभिभव इति । स्फटिकान्तरिते ऽपि प्रकाशनीये प्रदीपरश्मीनामप्रति. घात: अप्रतिघातात्प्रामस्य ग्रहणमिति । भर्जनकपालादिस्थं च द्रव्यमाग्नेयेन तेजसा दह्यते तचाविघातात्याप्तिः प्रागौ तु दाही नाप्राप्यकारि लेन इति । अविघातादिति च केवलं पदमुपादीयते को ऽयमविधाता नाम । अव्यूहामा; नाषयवेन व्यवधायकेन द्रव्येण सर्वतो द्रव्यस्याविष्टम्भः क्रियाहेतोरप्रति- बन्धः प्राप्तरप्रतिपे*ध इति । दृष्टं हि कलशनिपतानामपां बहिः शीतस्पर्श- सस्माज्जायतइति । f काचाभ पटमिति ४॥ अतिधात ति भ इति । म्फटिकान्तरेवति ।। || आदित्यरमरिति । पाप्रतिवाय वाक्यभेद ति ४ पुस्तके धिकम् । 'यस्य द्रव्यस्थावधवा न व्यंान्ते तस्यान्तवयवैरव्यूहमानस्य यो ऽभि- मंबन्धः सो विधात इति । अन्तर्यवस्थितस्य या द्रव्यस्यायामानाशययद्रव्यस्य- यहरस्थितद्रव्याप्तिः । न्या. याः ।

·१४८ 1 न्यायभाष्य ग्रहणम् । न चेन्द्रियेणासनिकृष्टस्य द्रव्यस्य स्पोपलब्धिः दृष्टौ च प्रस्प- 'न्दपरिसयो । तर काचाभ्रपटलादिमिनीयनरश्मेरंप्रतिघातादिभिद्यार्थेन सह सन्निकषानुपपन्नं ग्रहणमिति । नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ फाघाभ्रपटलादिवद्वा फुयादिभिरपतीघातः कुड्यादिवद्वा काचा. पटलादिभिः प्रतीघात इति प्रसन्यते नियमे कारणं चाच्यमिति । श्रादीदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रपोप- लब्धियत्तदुपलब्धिः ॥ ४६॥ आदर्शदकयोः प्रसादो रूपविशेष:* स्यो धो नियमदर्शमात प्रसादस्य वा स्यो धर्मो रूयोपलाभनम् । यथा ऽऽदर्शप्रतिहतस्य परावृत्तस्य नयनरश्मेः स्वेन मुखेन सन्निकर्षे सति स्यमुखोपलम्भन प्रतिबिम्बग्रहण स्थ्यमादर्शरूपानुयधातन्निमितं भवति। पादरूपोपघाते तदभाषात कुड्यादिप च प्रतिबिम्बग्रहणं न भवति। एवं काचाभ्रपटलादिभिरविघातश्चरश्मेः फुड्यादिमिश्च प्रतिघाता द्रव्यस्वभावनियमादिति । दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ५० ॥ प्रमाणस्य तत्त्वविषयत्वात् । न खलु भाः परीक्षामाणेन दृष्टानुमिता अर्थाः शक्या नियोतुमेवं भवतेति । नापि प्रतिष्टुमेवं न भवतेति । न हीद- मुपपद्यते रूपवद्गन्धोऽपि चातुपो भवत्विति गन्धषद्वारूपं चातुर्ष माभूदिति अग्निप्रतिपत्तिबद्धमैनोदकप्रतिपतिरपि भवत्विति उदकाप्रतिपत्तियद्वा, धमे. नाग्निप्रतिपत्ति(रपि) माभूदिति । कि कारणं यथा खल्वा भवन्ति य एषां स्यो भायः स्या धर्म इति तयाभूताः प्रमाणेन प्रतिपद्यन्तइति । तथाभूतथिप यकं हि प्रमाणमिति । नमो खलु नियोगप्रतिषेधो भयता देगिता काचाभ्रप; टलांदिवद्वा कुमादिभिरप्रतिघातो भयतु फुयादिवता कापाभपटलादिभिर- प्रतीघाती मा भूदिति । न दृष्टानुमिता: पल्बिमे द्रव्यधाः प्रतिधाताप्रतीघा- तयाझुपलब्ध्यनुपलब्धी व्यवस्थापिके । व्यवहितानुपलब्ध्या ऽनुमीयते कुड्या- द्रध्यान्तरासयुक्तद्रव्यसमवाय: । तस्या रूपोपलम्भमसामयं धर्मः। . म्या था । नास्ति । ५१२।

·१४६ . श्र ३ प्रा. १ मू. ४८-५२ इन्द्रियेकन्यपूर्वपक्षः । दिभिः पतियाती व्यवहितोपलब्ध्या ऽनुमीयते काचाभ्रपटलादिभिरप्रति- घात इति । अथापि खल्वेक्रमिदमिन्द्रियं वहनीन्द्रियाणि वा । कुतः संशयः । स्थानान्यत्वे नानात्वा दवयविनाना- स्थानत्वाच्च संशयः ॥ ११ ॥ बहूनि द्रव्याणि नानास्थानानि दृश्यन्ते नानास्थानश्च सन्मेको ऽव- यवी घेति । तेन्द्रियेपु भिन्नस्थानेषु संशयः इति । पक्रमिन्द्रियम् । त्वगव्यतिरेकात् ॥ ५ ॥ त्यगेमिन्द्रियमित्याह कस्माद् अव्यतिरेकात् । न त्वचा किं चिदि- न्द्रियाधिष्ठानं न प्राप्तं न चासत्यां त्वचि किं चिद्विपयग्रहणं भवति यया सर्वेन्द्रियस्थानानि व्यापानि यस्यां च सत्यां विषयग्रहणं भवति मा त्वगे- कमिन्द्रियमिति । नेन्द्रियान्तरानुपलब्धेः ।। स्पर्शपलब्धिलक्षणायां सत्यां त्वच गृह्यमाणे त्वगिन्द्रियेण स्पर्श इन्द्रियान्तरार्थी रूपादयो न गृह्यन्ते अन्धा- दिभिः । न स्पर्शग्राहका(दिन्द्रिया)दिन्द्रियान्तरमस्तीति स्पर्शवदन्यादिभि- ऍोरन् रूपादयो न च गृह्यन्ते तस्मानकमिन्द्रियं त्वगिति । स्वगवयव विशेषेण धूमोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः । यथा त्वचा ऽवयवविशेषः कश्चिचक्षुपि सनिकृष्टो धूमस्पर्श गृहाति नान्य एवं त्वचा ऽवविशेषा रूपादियाहकास्तेषामुपघातादन्यादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादयइति । व्याहतत्वादहेतुः ॥ त्वगव्यतिरेकादेकमिन्द्रियमित्युका त्वगव- यवषिश्शेण धूमोपलब्धिवदूपाद्युपलब्धिरित्युच्यते । एवं च सति नानाभूः अथेन्द्रियस्य प्राप्पकारित्वे ऽजनशलाकादि कस्मात्रीपलभ्यते । इन्द्रि. येणासंबन्धात । अधिष्ठानस्यानिन्द्रियत्वात् । रश्मिरिन्द्रियं नाधिष्ठानं न च रश्मिना जनशलाका संबढेति न्या. था । + अविनानात्वादिप्ति अधिक्रम । * शरीरयतिरिक्त सच्चोमयथा दृष्टमेकमने वेति तदपि संशयबीजमिति यातिकम । नेन्द्रियान्तरार्थानुपलव्धेः स्वावविशेषेण धूमोपलब्धियत्तदुपलब्धि प्यादलत्याद सुरिति भाध्यमेव न सूत्रत्र सिद्धान्तभाध्य नेन्द्रिपेति इत्युपक्रम्य एवं भाष्यकारीयं सिद्धा- न्तमुक्त्वा सौ सिद्धान्तमाहभत्रेण शाभिसंघन्धः सिद्धान्तस्येन्युपसंहृत्य न धुगपदानु पनयरिति तात्पर्यटोकायामुक्तस्वात् । फलिकातामुद्रितपुस्तके त भमात्मत्रत्येन सेखः । ( ) ट्रिपादिति । पुस्तफे नास्ति । ॥ याहक रति 1 ·। १५० न्यायभाध्ये तानि विषयग्राहकाणि विषयव्ययस्थानात् तदावे विषयग्रहणस्य भावात- दुपाते घाभावात् तथा च पूर्वो वाद उत्तरेण घादेन व्याहन्यतइति । संदिग्धश्चाव्यतिरेकः । पृथिव्यादिभिरपि भूतेरिन्द्रियाधियानानि व्यापानि न च तेष्वसत्सु विषययहणं भवतीति । तस्मान्न त्वगन्यवा सर्व- विषयमेकमिन्द्रियमिति । न युगपदानुपलब्धेः ॥ ५३ ॥ प्रात्मा मनसा संबध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं साथैः सनिकृष्ट मिति आत्मेन्द्रियमनार्थसन्निकर्येभ्यो युगपद्ग्रहणानि स्युः । न च युगपद्रूण दयो गृह्यन्ते तस्मान्नकमिन्द्रियं सर्वविषयमस्तीति । असाहचर्याच विप- ययहणानां नेकमिन्द्रिय सर्वविषयकं साहचर्ये हि विषयग्रहणानामन्धानुप- पजिरिति । विप्रतिपेधाच्च न त्वगेका ॥ ५४ ॥ न खलु त्वगेकमिन्द्रियं व्याघातात् । त्वचा रूपाण्यप्रामानि गृह्यन्से, इति । अप्राप्यकारित्वे स्पर्शादिष्वप्येवं प्रसङ्गः स्पोदीनां च मानानां यहणादू- पादीनां प्राणानामयणमिति प्राप्तम् । असामिकारित्वमिति चेद प्रापरणा- 'प्रागेमिन्द्रिय स्वगित्युपगम्येदानी त्वगवयवधिशेपा रूपादियाहका दति बुधायाः प्रतिषेध्यमभ्यनुजानाति । न झषयव्यतिरिक्ता अथवा दति । यांश्चाषयमान रूपादियाहांस्त्यचो मन्यन्ते से झिमिन्द्रियात्मका उत नैति । किं घात: यदीन्द्रियात्मका नैमिन्द्रियम । अन्द्रियात्मका न भवन्ति न तहीन्द्रियगाहा रूपादय इति । न्या वा। + नायुपपदानुपनश्यः । * पानेन्द्रिपवादे ति घटम्य धातुपे स्वाधं घ युगपत्कप्मात्यायर फलयलेन शुभुत्सायाः सदकारियायपणेन दोपयारणे यिन्द्रियशस्वपो ऽपि संधेय दोपयारण भयातीनि . भाष्योक्तं दृषयों परित्य करणस्य युगपटनेफ्रियाकारिस्याभाधेन पुगरदनेकजानवारणपोन्द्रिप्रेक सय प्रमेयोपयन. त्यच घाण ये तस्य भयकारित्यागप्यारत्ययाधिशम्प प्राप्यका. रिये स्वधा प्राप्ताना रूपाणामयण PRETप्राप्य कारित्ये च दृरम्य दथ्यगतस्पयापि यहण. प्रमहादेवस्ये प्यकारिस्याप्राप्यकारित्ययोरनुपपनेरनेफेन्द्रिपाले एझेन्द्रियाणाझंषु करणस्यामा ध्येन युगपटनेकक्रियाकारित्याभायोपपादनदिन्द्रियेकस्यप समाधानासभवामिन्द्रियमिति बार्तिकम्। साहचर्य नाम यस्येकं विषयहणं तस्य द्वितीयमपीत्पन्धपधिराटा भावप्रसङ्गः । न्या. था। Marcाना यति । " १प्राण्याप्राप्यकारिस्थमिति ।।

·૧૫૧ । अ. ३ आ. 4 सू. ५३-५० इन्द्रियपञ्चत्वसाधनम् । नुपपतर्विषयमानस्य ग्रहणम् । अथापि मन्येत प्राणा: स्पर्शदयस्त्वचा गृह्यन्ते रूपाणि त्वामानीति एवं सति नास्त्यावरणम् श्रायरणानुपपत्तेश्च रूपमा- घस्य यहणं व्यवहितस्य चाव्यवहितस्य चेति । दूरान्तिकानुविधानं रूपोपलब्ध्यनुपलब्ध्योन्न स्यात् । अप्राप्नं त्वचा गृह्यते रूपमिति दूरे रूपस्या ग्रहणमन्तिके छ यहणमित्येतन स्यादिति । *प्रतिषेधाचा नानात्वसिद्धा स्थापनाहेतुरप्युपादीयते। इन्द्रियार्थपञ्चत्वात्। ॥ ५५ ॥ अर्थः प्रयोजनं तत् पञ्चविमिन्द्रियाणां स्पर्शननेन्द्रियेण स्पर्शग्रहणे मति न तेनैव रूपं गृह्यतइति रूपयहणप्रयोजनं चतुरनुमीयते । स्पर्शरूप- यहणे च ताभ्यामेव न गन्धो गृह्यतइति गन्धययप्रयोजनं घाणमनुमी- यते । षयाणां ग्रहणे न तेरेव रसो गृह्यतइति रसग्रहणप्रयोजनं रसनमनु- मीयते । न चतुणी ग्रहणे तेरेव शब्दः श्रूयते इति शब्दग्रहणप्रयोजनं श्रोत्र- मनुमीयते । एवमिन्द्रियप्रयोजनस्यानितरेतरसाधनसाध्यत्वात्पञ्चेवेन्द्रियाणि । न तदर्थवहुत्वात् ॥ ५६ ॥ न खल्विन्द्रियार्थपञ्चत्वात्पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धाति। कस्मातेषामथीनां बहुत्वात् । बहवः खल्विमे इन्द्रियार्थी: स्पशास्तावच्छीतोप्यानुष्णाशीता इति । रूपाणि शुक्रहरिलादीनि । गन्धा इष्टानिष्ठायेक्षणीया: । रसा: कटु. कादयः । शब्दा वात्मानो ध्वनिमाचाश्च भिन्नाः । तद्यस्येन्द्रियार्थपञ्चत्वात पञ्चन्द्रियाणि तस्येन्द्रियार्थबहुत्वादहूनि इन्द्रियाणि प्रसज्यन्तइति । गन्धवादाव्यतिरेकाहुन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ • एकत्यतिधाळेति।४।५। + एकस्यप्रतिषेधमाशाचानात्ये सिद्धेपिनानापि यक्ष्यमाणो देतुरप्युच्यतः यर्थः । अय वा प्रतिषेधादित्यस्याये ऽनन्तरमिति पूपित्या स्थापनातुम्पादीयतहति व्याख्या 4 त धार्तिके। * पत्र धिपते प्रपोजनजानगतं धा पञ्चत्वं धिकरणात्यात कमिन्द्रियगतपञ्च. त्यसाधकमित्याग कतारमात्मानं पीसत्य साटिपु नानाविषयकन फरणेनेक्रम्य विधीक- णे ऽप्यन्यायाजानक्रियानिपतये काणानाहित्य माध्ये इन्द्रियपत्यं सिति पया राक एकस्य करकेन करणेनेकस्या क्रियाय पर्यसिताया क्रियानरनिपतये करणान्तरपति पातिकम् ।

·न्यायमा गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यः कृतव्यवस्थानां गन्धादीनां योनि गन्धा- दिग्रहणानि तान्यसमानसाधनसाध्यत्वाद् याहकान्तराणि न प्रयोजयन्ति अर्थसमूहोनुमानमुक्तो नार्थकदेशः । अर्थकदेश' चाग्नित्य विषयपञ्चत्व. मा भधान्प्रतिषेधति तस्मादयुक्तोयं प्रतिषेध इति । कथं पुनर्गन्धत्या. दिभिः स्वसामान्यः कृतव्यवस्था गन्धादय इति । स्पर्शः खल्वयं विविधः शीत उभ्यो ऽनुष्णाशीतश्च स्पर्शत्वेन स्वसामान्येन संगृहीत: । गृह्यमाणे च शीतस्पर्श नाष्णास्यानुष्णाशीतस्य वा स्पर्शस्य ग्रहणं याहकान्तरं प्रयोजयति स्पर्शभेदानामेकसाधनसाध्यत्वाद् येनेव शीतस्पर्णी गृह्यते तेनेवेतरावपीति । एवं गन्धत्वेन गन्धानां रूपत्वेन रूपाणां रसत्वेन रसानां शब्दत्वेन शब्दा- नामिति । गन्धादियहणानि पुनरसमानसाधनसाध्यत्वाद् ग्राहकान्तराणां प्रयोजकानि । तस्मादुपपन्नमिन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्टियाणीति । यदि सामान्यं संग्राहकं प्राप्तमिन्द्रियाणाम् । विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५ ॥ विषयत्वेन हि सामान्येन गन्धादय: संगृहीता इति । न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥५६॥ न मनु विषयत्वेन सामान्येन कृतव्यवस्था विषया याहकान्तरनि. रपेक्षा एकसाधनयाह्या अनुमोयन्ते । अनुमीयन्ते च पञ्च गन्धादयो गन्धत्या. दिभिः स्वसामान्यः कृतव्यवस्था इन्द्रियान्तरयाह्यास्तस्मादसंबटुमेतत् । अयमेव चार्थो ऽनद्यते बुद्धिलक्षणपञ्चत्वादिति । बुद्धय ण्य लक्षणानि विप. ययहीलिङ्गत्वादिन्द्रियाणां तदेतदिन्द्रियार्थपञ्चत्वादित्येतस्मिन्सचे फुलभा." प्यमिति । तस्माद् बुद्धिलक्षणपञ्चत्वात्पञ्चेन्द्रियाणि । अधिष्ठान यपि खलु पञ्चेन्टियाणां सर्वशरीराधिष्ठानं स्पर्शनं स्पर्णयहणलिङ्गं कृष्णताराधिष्ठानं घः লম্বালম অষ্টকালি লাঘিয়ান গায জাল নে ঐন্দ্রিয়- दाधिष्ठान शो गन्धरसरूपस्पर्गशब्दग्रहणलिङ्गत्वादिति । गतिभेदादीन्द्रि * असमानमसाधारणं यत्साधनं प्राणादि लम्साध्यावाटेकेन प्राणमेव मर्यविधान पदणसंभयाविति यावत् । पोदीनां स्वकेन्द्रिप्पाहाय न संभयति दृषितस्यामि भायः । + नति नास्ति। प्रधानां यियायां समूह एकमातीमानानिति पायत् । अनुमानमनुमिक्षिणाधनं प्रत्येकं यिश्या प्रत्यर्थः।

·श्र. ३ प्रा. १ सू. ५०-६० इन्द्रियोतिकत्वे युक्तिः । १५३ यभेदः कृष्णामारीपनिबर्द्ध चहिनिःसृत्यरूपाधिकरणानि द्रव्याणि प्राप्नोति। स्पर्शनादीनि विन्द्रियाणि विषयाएवायोपसर्पणात्प्रत्यासीदन्तिा सेतानवृत्त्या शब्दस्य शोषप्रत्यासत्तिरिति । प्राकृतिः खनु परिमाणमियता सा पञ्चधा। स्वस्थानमाचाणि प्राणरसनस्पर्शनानि विषयग्रहणेनानुमेयानिा चतुः कृष्णसा- राश्रयं बहिनि.सृतं विषयव्यापि । नाच नान्यदाकाशात् तव विभु शब्दमाचा. नुभवानुमेयं पुरुषसंस्कारोपयहाच्चाधिष्ठाननियमेन शब्दस्य व्यजक मिति । जातिरिति योनि प्रचक्षते । पञ्च खल्विन्द्रिययोनयः पृथिव्यादीनि भूतानि तस्मात्प्रकृतिपञ्चत्वादपि पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धम् । कथं पुनज्ञायते भूतप्रकृतीनोन्द्रियाणि नाव्यतप्रकृतीनीति । भूतगुणविशेषोपलब्धस्तादात्म्यम् ॥ ६ ॥ दृष्टो हि घाम्वादीनां भतानां गुणविशेषाभिव्यक्तिनियमः । धायु: स्पर्शव्यांना आपो रसव्यज्जिकाः तेजो रूपव्यजक पार्थिवं किञ्चिद द्रव्यं कस्य चिंद द्रव्यस्य गन्धव्यजकम् । अस्ति चामिन्द्रियाणां भूतगुणविशेषो. पलब्धिनियमः । तेन भूतगुणविशेषापलब्धमन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यतप्रकृतीनीति । गन्यादयः पृथिव्यादिगुणा इत्युपदिष्टम् उद्देशश्च पृथिव्यादीनामेकगुणत्दै धानेकगुणत्वे समान इत्यत आह । * धर्माधर्मसहितया इष्टानिष्टोपेक्षणीयशब्दसाधनभूतया कर्णशष्कुल्या य आकाशस्य संबन्धस्तत्सबन्धानुविधाथ्यामाश न विषरान्तरणास्यादिना शब्द- मुपलतयति नान्यति तदुपकारप्रतीकारभेदादा उपक्रियते चेति न पुनराकारा- नित्यत्वादुलियते न प्रतिक्रियतहति । प्रष्टाप्रष्टश्नोत्रभेदो ऽप्यत एव । या या. 1 इन्द्रियाणां योनिस्तादात्यं न पुनस्तात्कार्यत्वमाकाशे संभवति नित्यत्वात । न्या' या । { নয় হাখিষ হন নিয়ন নিয়ে সন্ধ্যায় बाह्यपाधियदिति । यथा हि मृगमदादिगन्धयज्जका पार्थिवाः कुक्कुटोन्वारा. द्वय इत्यर्थः । न चातपेनानेकानन हातपो गन्धयञ्जको इपितु जलाभिभूतो द्रयाणा गन्धी नापलभ्यते केवल जलमातपो उपनयति न तु द्रव्यस्य गन्धभिय. नक्ति तस्मावानेकान्तः । एष रमनमिन्द्रियमाप्य गन्धादिषु मध्ये नियमेन रसस्य ध्यजकत्वाद् दन्तान्तरस्यन्दमानाबिन्दुयत् । न पनु विस्पदास्यो मावकादि. रसमनुभवति । एष तेजस चतुश्वादिषु मध्ये नियमेन रुपयाजकत्यात्मदीपादि; ।

·A • ! १५४ न्यायभाये गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ ६ ॥ मजोवायूनां पूर्व पूर्वमपाहाकाशस्योत्तरः* ॥६॥ स्पर्शपर्यन्तानामिति विभक्तिविपरिणामः । आकाशस्योतर: शन्द: स्पर्शपर्यन्तेभ्य इति । कथं ताई तरनिर्देशः । स्वतन्त्रविनियोगसामा। तेनोत्तरशब्दस्य पराथाभिधानं विज्ञायते । उद्देशमूचे हि स्पर्शपर्यन्तेभ्यः परः शब्द इति। तन्वं या स्पर्शस्य विवक्षितत्वात् स्पर्शपर्यन्तेषु नियुक्तेषु योन्य. स्तदुत्तरः शब्द इति । न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६३ ॥ नायं गुणनियोगः साधुः । कस्माद् यस्य भूतस्य ये गुणा न ते सदात्मकेनेन्द्रियेण सर्वउपलभ्यन्ते। पार्थिवेन हि घ्राणेन स्पर्शपर्यन्ता न गृह्यन्ते गन्ध यवेको गृह्यते एव शेषेष्वपीति । कथै तहोम गुणा चिनियाँ- क्तव्या इति। ऐकैकश्येनेात्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥६॥ गन्धादीनामेकेको यथाक्रमं पृथिव्यादीनामेकेकस्य गुणः अतस्तदनु- पलब्धिः तेषां तयोः तस्य धानुपलब्धिः । घ्राणेन रसपस्पर्शानां रसनेन रूपस्पर्शयोः चक्षुषा स्पर्शस्यति। कथ तहनेकगुणानि मूतानि गृह्मन्तइति । धत् । एवं घायधीयं त्वगिन्द्रियं गन्धादियु मध्ये नियमेन स्पर्शस्य घ्यऽजकत्यात स्वेदोबिन्दुशीतस्पर्शध्यज्ञकथ्यजनवातवत् । नियमग्रहण मनोनिवृत्त्यर्थम् । गन्धादिपु मध्ये इति चावधारणसिद्धार्थम् । अन्यथा घ्राणाटीना गन्धत्यादिव्य. इजकत्वनावधारणं न स्यादिति । एवं चन्द्रियपञ्चत्वेन हस्तपादपायपस्यबाचा- मिन्द्रियत्वनिषेधोपि रहीत इन्द्रियलतणविरहात । यक्षरीरसंयुक्त सरकारकदोप- यतिरिक्ततावात्मतीतिसाधन दिन्द्रियमिति हीन्द्रियलतण न चैतदम्ति हस्ता- दिपु । जानेन्द्रियाणां तल्लतणमिमानि तु कर्मेन्द्रियाणीति चेद्वन्तेपामिन्द्रियत्ये- सतणान्तर घक्तव्यम् । शरीराश्रितमसाधारणकार्यकारीन्द्रियमिति लक्षमिति वेद्वक्तव्यमेधामसाधारण कार्यम् । उक्त वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चाना- मिति नन्वादानविहरणोत्साम्तायटुम्लादिभिरपि कर्तु शश्याः । अपि चास्ति कण्ठकपामाशयपक्वाशयादीनामपि निगरादि तत्तदसाधारण कामिति तान्य पीन्द्रियाणि प्रसज्येरन तस्मादाकि विदेतदिति । ता टो। नियमार्थ सूत्रे । न्या या प्रत एकमूत्रत्वेन लेख प्रामादिक, + स्यसम्बस्यावधारणीयानपेक्षस्य विनियोगो बधार्थ घ्युत्पचे प्रयोगस्नासामाख रिति यावत् ।

·। प. ३ श्री. १ सू. ६५-६० भूतगुणनियमोपपादनम् । संसर्गाचानकगुणग्रहणम् ॥ ५ ॥ अयादिसंसाच्च पृथिव्यां रसादयो गृहान्ते एवं शेष्वपीति। नियम- स्साह न पामोलि संसर्गस्यानियमाचतुर्गुणा पृथिवी त्रिगुणा पापो द्विगुणं लेन एकगुणो वायुरिति । नियमश्चापपाते कथम् । विष्टं शपरं परेण ।। ६६ ।। पृथिव्यादीनां पूर्वपूर्वमुत्तरेणातरेण विट मतः संसानियम इति । सच्चेतदूतसृष्टे वेदितव्यं नेतद्दति । न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यतत्वात् ॥ ६० ।। नेति चिसूची प्रत्याचष्टे । कस्मात्यार्थिषस्य द्रव्यस्याप्यस्य च प्रत्यक्षत्वात् । महत्यानेकद्रव्यत्वादूपाचापलब्धिरिति तेजसमेव द्रव्यं प्रत्यक्षं स्यात् । न पार्थिवमाप्यं वा रूपाभावात् । तेजसवतु पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् न संसादनेकगुणयहणं भूतानामिति । भूतान्तररूपकृतं च पार्थिवाप्ययाः प्रत्य- क्षत्वं ब्रुषतः प्रत्यक्षो वायुः प्रसज्यते नियमे वा कारणमुच्यतामिति । रस- योवा पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् पार्थिवा रसः पविधः श्राप्यो मधुर राव नचेतत्संसर्गादयितुमईति। रूपयावा पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षात्यात जमरूपा. नुगृहीतयाः संसर्ग हि व्यजक्रमेव रूप न व्यङ्गामस्तीति । एकानेकविधत्वे च पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् रूपयोः पार्थिवं हरितलोहितपीताद्यनेकविध रूपमाप्यं तु शुक्रमप्रकाशकं न घेतदेकगुणानां संसर्गे सत्युपलभ्यतइति । उदा. हरणमा, चेतत्। अतः परं प्रपञ्चः । स्पर्शयाचा पार्थिवतेजसयोः प्रत्यक्षत्वात • विष्टत्वं संयोगविशेषः । न्या घाः । संयोगविशेष ध्याप्तिरित्यर्थः । ताटी.. सा. टी. + भूतष्टिप्रतिपादकेषु पुराणेषु । नैतीति नेदानीमननुभवादित्यर्थः । + त्रिविधं द्रव्यं चातुमिप्यते पार्थिवमाणं तेजसं ध । तत्र रूपयत्त्येन जसमेव चाक्षुषं स्थावेतादरूपत्वात् । न हि रूपिद्रव्यसंसर्गावातुपत्यमरूपयोरपि पार्थिवाप्ययोरिति युक्तं नभोनभस्वतारपि धातुपस्वप्रसङ्गात । अस्ति हि तपारपि रूपवतेजसा संयोग इति । ता. दी। सम्पानुहोसणे प्रत्यरात्पावित्यधिकम २।५।

·१५८ न्यायभाये न शब्दगुणोपलब्धः ॥ ०२ ॥ स्वगुणान्नोपलभन्तइन्द्रियाणीति' 'एतन्न भवति । उपलभ्यते हि स्यगुण: शब्दः श्रोषणेति । सदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ॥३॥ न शब्देन गुणेन सगुणमाकाशमिन्द्रियं भवति । न शब्दः शब्दस्य घ्यजनः न च प्राणादीनां स्वगुणयहणं प्रत्यक्षं नाप्यनुमीयते । अनुमीयते तु श्रोषणाकाशेन शब्दस्य यहणं शब्दगुणत्वं च प्राकाशस्येति । परिशेषश्वा. नुमानं वैदितव्यम् । प्रात्मा तायत् श्रोता न करणं मनसः श्रोषत्वे बधिर- स्वाभावः पृथिव्यादीनां घाणादिभावे सामध्यं श्रोभावे घासामर्थ्यम् । अस्ति चेदं धमाकाशं च शिष्यते परिशेषादासाशं नोचमिति । इति श्रीवात्स्यायनीये भाष्ये तृतीस्याद्यमाहिकम् ॥ परीक्षितानीन्द्रियाण्याश्च बद्धरिदानी परीक्षाक्रमः सा किम. नित्या नित्या वेति । कुतः संशयः । कमांकाशसाधात्संशयः ॥१॥ अस्पयत्वं ताभ्यां समान धर्म उपलभ्यते युद्धी विथेपश्चोपजना. पायधर्मपत्यं विपर्ययश्च यथास्वमनित्यनित्ययास्तस्यां युद्धो नोपलभ्यते तेन संशय इति । अनुपपन्नः खल्ययं संशय: सर्वशरीरिणां हि प्रत्यात्मवेद मीया अनित्या बुद्धिः मुखादिवत् । भयति च संचितिवास्यामि जानामि • मनसः चत्वे धिरादाभायः सविषयत्वाच्च मनसः मधिष श्रोत्रं प्राप्नोति । यिध्यादापि न श्रोत्रम् प्राणादिभावे विनियोगात् । प्राणादिधि- नियुक्ताः पृथिव्यादयः श्रीनभाये च घ्राणादीनां तद्वकल्प शब्दानुपलब्धिप्रसङ्गः । त्वचः श्रोत्रस्ये यधिभाधः सापघाते च प्रायणम् । दिक्षालयाः जव च शब्दस्यान्यगुणत्यादरहणपसहः । तद्गुणत्यमिति चेवामि विवादः । यस्य शब्दो गुणस्तदाकार्य भवता संजामा भिटात तो दिककालाविति । प्राकारामत्याप्यानं था इन्यगुणत्यातदस्य ! यदि शम्दो दिककालगुणों भवति णाका सहि प्रत्या. व्यातम् । न हि शब्दमन्तरेणाफाशस्तित्व लिङ्गमस्ति यथा दिककालयोः परा. परादि लिमिति न द्रध्यान्तरं शिष्यति । न च गुणानां वायभायो । न चाकार्याणां सामान्यविशेषसमधायानां सामानुपतः। न घेदं वा नास्ति * दोपलब्धिलिङ्गम् । न्या. था।

·१५ प्र.३ प्रा. २ मू. ०२-३ बुद्धिनित्यत्वनिराकरणम् । अत्तासिमिति न घोपजनापायावन्तरेण काल्पव्यक्तिस्ततश्च काल्यव्यक्ते- रनित्या बुद्धिरित्येतसिद्धम् । प्रमाणसिद्धं चेदं शास्तमिन्द्रियार्थसन्निको- त्पन्न युगपन ज्ञानानुत्पतिर्मनसो लिमित्येत्रमाठि तम्मानसंशयानिशानुपए. तिरिति । *दृष्टिप्रयादोपालम्भार्थ तु प्रकरणम् । एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति सौख्याः पुरुषस्यान्तःकरणभूता नित्या बुद्धिरिति । साधनं च प्रचक्षते । विषयप्रत्यभिज्ञानात् । ॥२॥ किं पुनरिदं प्रत्यभिज्ञानं पूर्वमचामिपमर्थ तमिमं जानामीति ज्ञानयो: समाने प्रतिसन्धिज्ञान प्रत्यभिज्ञानमेतच्चावस्थिताया बुद्धरुपपन्नम् । नानात्वे तु बुद्धिभेदेपूत्पन्नापवर्गिषु प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिः नान्यज्ञातमन्यः प्रत्यभिना- नातीति। -- साध्यसमत्वादहेतुः ॥३॥ यथा खलु नित्यत्वं बुद्धेः साध्यमेवं प्रत्यभिचानमपीति । किं कारणं चेतनधर्मस्य करयो ऽनुपपत्ति । पुरुपधर्मः खल्वयं ज्ञानं दर्शनमुपलब्धिर्वाध: प्रत्ययो ऽध्यवसाय इति । चेतना हि पूर्वज्ञातमथे प्रत्यभिजानाति तस्येत- स्मातानित्यत्वं युक्तमिति । करणचेतन्याभ्युपगमे तु चेतनस्वरूप पचनीयं नानिर्दिस्वरूपमात्मान्तरं शक्यमस्तीति प्रतिपत्तुम् । धानं चेव रन्तःकरणा- • सांख्यानां हि दर्शने प्रवादो महदन्त:करणा बुद्धिरिति तदुपालम्भनार्य प्रकरणमिति । अयमभिप्रायो नेह नित्यानिविचार प्रधानती ऽपि स्वनया द्वारा एत्तरतिरिक्ता सांख्याभिमता बुद्धिनिराक्रियते सामान्यतो बुद्धिमात्रस्य नित्यानि- त्यत्वविचारेण । यदि हि नित्या बुद्धिः स्यानतो त्तिभ्य उदयवतीभ्या व्यतिरिक्त महत्तत्त्वमन्तःकरण स्यात् । अथ तु नित्यत्वसाधनानि प्रतिसंधानादीनि न बुद्धि- नित्यत्वस्येशते सतो कृत्य एव बुदुयो न तदतिरिक्त बुद्धितत्त्व सिध्यतीति । + वृत्तिमान् किल विषय प्रत्यभिज्ञानवात्मानमपि प्रत्यभिजानाति न च चेतनो वृत्तिमान तस्य कूटस्यनियत्वात् । अन्यथा तु पूर्वपररावस्याभेदवाव कूटस्यनित्यः स्यात् । परिणामिनित्या तु बुद्धिरुदयव्ययवदनकरत्तिमती युज्यते रति भाव: 1 ता.टी. * वृत्तयो हि वृत्तिमता भिवाः तेन तासामनित्यत्वे ऽपि न तिमान कोटस्यायवेत । तथा च प्रत्यभिजातात्मेव प्रत्यभिज्ञानावित्यः सिध्यति न स्वन्तःकरणं बुद्धिमंजकं न हि समयभिजाने प्रकाशतइत्यर्थः । ता. टो। साटी । भ- ·१६० न्यायभाये स्याऽभ्युपगम्यते चेतनस्यैदानों किं स्वरूप को धर्मः किं तत्त्वं ज्ञानेन छ बुद्धो पर्तमानेनायं चेतनः किं करोतीति । चेतयतइति चेदून ज्ञानादर्थीन्तरवचनम् । पुरुषश्वेतयते बुद्धि- जोनासीति नेदं चाभादीन्तरमुच्यते घेतयतेजानीत पश्यति उपलभते प्रत्येको ऽयमर्थ इसिाधुद्धिजीपयतीति धेट् श्रद्धा जानीते पुरुषो बुद्धिजीपयतीति सत्य. मेतत् । एवं चाभ्युपगमे ज्ञानं पुरुषस्येति सिद्ध भवति न बुद्धेरन्तःकरणस्यति । प्रतिपुरुपं च शन्दान्तरव्यवस्थामतिज्ञाने प्रतिषेधहेतुवच- मम् । *यश्च प्रतिमानीत फश्चित्युपश्चेतयते कश्चिदुध्यते कश्चिदुपल. भते कश्चित्पश्यतीति पुरुषान्तराणि सन्धिमानि धेतनो बोदोपलब्धा द्रष्टेति नेकस्येते धर्मा इति अच कः प्रतिषेधहेतुरिति । अर्थस्याभेदो इति चेत् समानम् । अभिन्नाथा एते शब्दा इति सप व्यवस्थानुपपत्तिरित्येर चेन्मन्यसे समानं भवति पुरुषश्चेतयते बुद्धिनानीते इत्यचाप्यों न भिद्यते तपोभयोश्चेतनत्यादन्यतरलोप इति । यदि पुन : ध्यते ऽनयेति बोधनं बुद्धिर्मन यवोच्यते तच्च नित्यम् अस्त्वेतदेवं न त मनसो विषयप्रत्यभिचानान्नित्यत्वम् । दृष्टं विकरणभेदे ज्ञातुरेकत्यात प्रत्य. भिचान सव्यदृष्टस्यतरेण प्रत्यभिचानादिति । चतुर्वत प्रदीपयच्च प्रदीपान्तर- दृष्टस्य प्रदीपान्तरेण प्रत्यभिज्ञानमिति । तस्माज् ज्ञातुरयं नित्यत्ये हेतु. रिति । यच्च मन्यते युद्धेरपस्थिताया यथाविषयं वृत्तमा जानानि निश्वरन्ति पुतिश्च तिमता नान्येति तन । न युगपदग्रहणात् ॥४॥ वृत्तिवृतिमतारनन्यत्वे वृत्तिमतो ऽवस्थानाट् पतीनामवस्थानमिति गानीमानि विषयग्रहणानि तान्यवतिष्ठन्तइति गुगपद घिषयाणां ग्रहणं प्रस. ज्यतइति । अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः ॥५॥ प्रतीते च प्रत्यभिज्ञाने वृत्तिमानप्यतीत इत्यन्त:करणस्य विनाश: +पर्चस्य भेटता त्तिमतो ऽयस्यानाद एत्ययस्यानप्रसङ्ग रति मूत्रार्थः । न्या. था. वृत्तीनामपगमे पतिमतो ऽप्यपगम इति मनार्थः । या धा. +को पोति - ·૧૧ श्र. ३ आ. २ सू. ४-८ वृत्तीनामन्तःकरणधर्मत्वनिरासः । प्रसज्यते विपर्यये च नानात्वमिति । अधिभु चेक मनः प्रायेणेन्द्रिये: संयु- ज्यतइति । क्रमवृत्तित्वादयुगपद् ग्रहणम् ॥ ६ ॥ इन्द्रियाथीनां धृत्तिवृत्तिमतानानात्वमिति । एकत्ये च प्रादुर्भावतिरो- भाषयोरभाव इति। अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७॥ अप्रत्यभिज्ञानमनुपलब्धिः अनुपलब्धिश्च कस्य चिदर्थस्य विषया. न्सरव्यासक्ते मनस्युपपद्यते वृत्तिवृत्तिमतानानात्वादेकत्वे हि अनर्थको व्यासङ्ग इति । विभुत्वे चान्तःकरणस्य पर्यायेणेन्द्रियः संयोगः । न गत्यभावात् ॥८॥ प्रापानीन्द्रियाण्यन्त:करणेनेति प्राप्यर्थस्य गमनस्याभावः । तत्र क्रम- कृतित्याभावादयुगपद् ग्रहणानुपपतिरिति । गत्यभावाच्च प्रतिषिद्धं विभुने। 5न्त:करणस्यायुगपदक्षणं न लिङ्गान्तरेणानुमीयते इति । यथा चक्षुषो गतिः प्रतिषिद्धा सन्निकृष्टषिप्रकृष्टयोस्तुल्यकालयहणात्याणिचन्द्रमसाळवधानेन प्रसोधाते सानुमायतइति सायं नान्त:करणे विवादो न तस्य नित्यत्वे । सिद्धं हि मनान्त:करणं नित्यं चेति । क तर्हि विवादः तस्य विभुत्वे तच प्रमाणतो ऽनुपलब्धे प्रतिषिद्धमिति। एकं चान्त:करणे नाना चेता ज्ञानामिका धृतयः चक्षुर्विज्ञानं प्राणविज्ञानं रूपविज्ञानं गन्धविज्ञानम् । एतच्च पत्ति. वृत्तिमतारकत्वे ऽनुपपन्नमिति पुरुषो जानीते नान्त:करणमिति । एतेन विषयान्तरव्यासङ्गः प्रत्युतः । विषयान्तरग्रहणलक्षणो विषयान्तरव्यासङ्गापुरु. पस्य नान्त:करणस्यक्ति केन क चिदिन्द्रियेण सन्निधि: केन क्वचिदनिधि रित्ययं तु व्यासङ्गो ऽनुज्ञायते मनस इति एकमन्तःकरणं नानावृतय इति । सत्यभेदे वृत्तेरिदमुच्यते। * प्राप्तान्यन्तःकरणेनेन्द्रियाणीति सूत्रार्थ: न्या. वा. । + यदपि सांख्या प्राचतिर विषयान्तरयास इन्तःकरणे चचुरादिस्य- दुस्थाप्यस्याज्ञानादन्तःकरणत्तिनानमिति विराकरणापरं भाष्यम् । 7 अभीष्टविषयो निधिज्ञानोत्पादन्या था. ता.टी.

·१६२ न्यायमाप्ये स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमान:* ॥६॥ तस्यां वृतो नानात्वाभिमानो यथा द्रव्यान्तरोपहिते स्फटिके अन्यत्याभिमाना नीला लोहित इति एवं विषयान्तरोपघानादिति। न हेत्वभावात्।। स्फटिकान्यत्वाभिमानपदयं जानेषु नानात्याभि- माना गोणो न पुनर्गन्धाद्यन्यत्वाभिमानदिति हेतुर्नास्ति हेत्वभावादनुप- पन्न इति । समाना हेत्वमात्र इति चेद् न ज्ञानानां क्रमेणापजनापायदर्श एतदुक्तं भवति । यपि वृत्तयो नाना प्रतिभान्ति तथापि धान्तिरि- यमेकस्मादन्तःकरणादभिवानां नानात्वानुपपत्तेः । तस्मात्स्फटिकस्य यकस्यापि तापिच्छजपार्णिकारादिकुसुमोपधानाइदापाधिक एवमन्तःकरण ऽपि स्ववस्य. न्द्रियप्रणाहिकया तत्तदोपरक्तस्योपाधिक नानात्व तिरिति च प्रत्यय इति व ज्ञानमिति चाप्यायतइत्यर्थः । ता• टीः । + इत्यभावादिति भाष्य ध्याचष्टे रति तात्पर्यटोकाणं दर्शनार्द - भूत्रम् । यो ऽयं दृष्टान्तः स्फटिकवदिति विकल्पोऽत्र किमयं स्फटिक उपधानभेदेन भिरते उत नेति । कि चातः । यदि भियते न दृष्टान्तः । अथ न भिटाते नानास्वाभि- मानः कथम् । यद्युपधानभेदाह भिवमुपधानमिति कय प्रतिपयसे । यदि मत्य- यभेदाट व्याघातः । अभिवा त्तिः प्रत्ययश्च । ध्याघात. प्रत्ययपर्यायवाद इत्तेः। अथ भवतां वृत्तीनां भेदे कि प्रमाणम् । जानानां क्रमेणापजनापायदर्शनम् । नाना- न्युपजायन्ते ऽपयन्ति चेति दृश्यते। एकानेकविषयत्वाच्च प्रत्ययनानात्वाभिमान- म्यैकानेविषयाधिसः । कथमेकस्मिरच विषये नानात्वाभिमानः स्फटिके दृष्टा. न्तः । नानाभूतेषु गन्धादिपु नानात्वाभिमानो दृष्टः तेन नानात्वाभिमानस्याभयपा दृष्टत्वादिदमकमिदमनेमिति न युक्तः प्रत्यय दति। यश्वायमभिवे स्फटिके भेट. प्रत्ययः सोऽपि प्रत्ययभेदमन्तरेण न युक्तः। न हि प्रत्ययाभेदादिनः स्फटिके नीला. दिप्रत्ययभेटी युक्त दति । स्फटिके नीलादिप्रत्ययो ऽसबन्धाव युक्तः । न हि नीनं द्रव्यं चतुःसनिष्टमिति। अथ सनिकृष्ट तदेव नीलं न स्फटिक दति । स्फटिके ममाना- धिकरयाः स्फटिके नीलप्रत्ययो न युक्तः । न नरन्तर्यदलनात् । नरन्तर्यणास्थिते , स्फटिकनीलद्रव्ये चतुपा संनिकृष्यते । ततः संनिकषात्रीलगुयाध्यागेपेण स्फटिके मिथ्याप्रत्ययो नीत दति । यथा सान्तरप्यन्तरालदलनात्सयुक्तप्रत्यय इति । यस्य च प्रत्ययो न मिटाते तस्य त्रीयि प्रमाणानीति शास्त्र घाध्यते। न हि प्रत्ययाभेदें. प्रमाणभेदः संभति । विषयभेदात नियमिति घेदध मन्यसे विषयस्त्रेधा भिव. सेनानुजितः प्रत्ययस्त्रेधा भवति । तत्र युक्त प्रमाणाभेदे विषयभेदाधिगतः । नं हि प्रमाणभेदमन्तरण विषयभेदो ऽवगन्तु शक्यतदति । विषयतादाल्या. दिति चेदध मन्यसे घिषय स्वामी तथा स्थितस्ततादात्म्याशा ख्यातिरिति ममाणयेषय चेत्र प्रसङ्गात । एवं सति ध्ययं प्रमाण न विषयभेदं प्रमाणभेदो - - ·। .. । ३ श्रा २ सू. ६-११ क्षणिकभाषनिराकरणम् । १६३ नात् । क्रमेण हीन्द्रियार्थेषु ज्ञानान्युपजायन्ते चापयन्ति चेति दृश्यते । तस्माद् गन्धाद्यन्यत्वाभिमानपदयं ज्ञानेषु नानात्वाभिमान इति । स्फटि- कान्यत्वाभिमानदित्येतदमृप्यमाणः क्षणिकवाद्याह । स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाशक्तीनामहेतुः ॥ १० ॥ स्फटिकस्याभेदेनावस्थितस्योपधानभेदानानात्वाभिमान इन्ययमवि. द्यमानहेतुकः पतः । कस्मात् स्फटिके ऽप्यपरापरोत्पतेः । स्फटिकेपि अन्या যায় উন্মান অন্যা নিক্কলমি। প্রযিকন্যা মীনা। क्षणश्चाल्पीयान्काल:*क्षणस्थितिका क्षणिकाः । कथं पुनर्गम्यतेणिका व्यक्तय इति । उपचयापच्याप्रबन्धदर्शनाच्छरीरादिषु पिक्तिनिवृत्तस्याहाररसस्य शरीरे रुधिरादिभावनापचयो ऽपचयश्च प्रबन्धेन प्रवतंत उपयायतीनाम: म्यादः अपचयाशक्तिनिरोधः । एवं च सत्यवयवपरिणामभेदेन वृद्धिः शरीरस्य कालान्तरे गृह्यते इति सायं व्यक्तिविशेषधी व्यक्तिमाचे वेदितव्य इति । नियमहत्वभावाद्यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ १५ ॥ सामु व्यक्तियु उपचयापचयप्रबन्धः शरीरवदिति नायं नियमः । कस्मात्विभावात् । नात्र प्रत्यक्षमनुमानं वा प्रतिपादकमस्तीति । तस्माद्य. थादर्शनमभ्यनुज्ञा यषयचोपचयापचयप्रबन्धो दृश्यते तत्रतत्र व्यक्तीनाम- परापरोत्यत्तिरूपचयापचयप्रबन्धदर्शनेनाभ्यनुज्ञायते यथा शरीरादिषु । यर. यच न दृश्यते तपतप प्रत्याख्यायते यथा यावप्रभृतिषु । स्फटिकेप्युपचया- विगमति विण्यस्तु तादात्म्यात्तथा व्यतिष्ठतइति । यथा ऽध्ययस्यति तथा वेतपतति व्याहत: अप्रकारत्वात् । प्रकारवत्येतह युक्तमप्रकारे न युक्तम् । बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपलभतात व विरोधो ऽधिकरणाधेययोरभेदात । य: प्रत्ययः म बुद्धिरित्यधिकरणाधेययोरभेद । एव च बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपलभतइति व्याहतम् । अल्पीय काल इति।। + पतिधुनस्यति । अस्य प्रयोगः । प्रतितणं शरीरमन्यच्चान्यच्च भवति । बाह्माप्रत्ययाभेटे सत्यन्ते विशेषदलनात पध्यमानभूमिपाकजवदिति । न्या था । पटस्य कुमादि- व्यायोगे मत्यन्तै रुणिमलतणो, विशेषो दृश्यते न चास्याणिमा प्रतिक्षण- भाषोत्यात उक्तं माझप्रत्ययाभेटे मतीति । माटो । वसति" न्याया। . - ·१६४ न्यायभाये पचयप्रवन्धो न दृश्यते तस्मादयुक्तं स्फटिकव्यपरापरोत्पत्तिरिति । यथा चार्कस्य कटुकिम्ना सर्धद्रव्याणां फटुकिमानमाणदयेत्तादृगेतदिति । यश्या- शेषनिरोधेनापूर्वोत्पादं निरन्वयं द्रव्यसन्साने क्षणिकतां मन्यते तस्येतत् । नोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ १२ ॥ उत्पत्तिकारणं सावटुपलभ्यते अवयवोपचयो वल्मीकादीनां विना. शकारणं चापलभ्यते घटादीनामययविभागः । यस्य स्वनपषितावयवं निरू ध्यते अनुपचिताषयवं चोत्पद्यते तस्याशेषनिधेि निरन्धये या पूर्वोत्पादे न कारणमुभयशाप्युपलभ्यतइति । क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवद्दड्युत्पत्तिवञ्च तदुत्पत्तिः ॥ १३ ॥ यथानुपलभ्यमानं शोरपिनाशकारणं दयुत्पत्तिकारणं चाभ्यनुसायो तथा स्फटिके परापरामु व्यक्तिषु विनाशकारणमुत्पत्तिकारणं चाभ्यनुधेय. मिति। लिङ्गता ग्रहणानानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ क्षीरप्रिनालिङ्गं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिलिई दयुत्पत्तिका रणं च गृह्यते ऽतो नानुपलब्धि: विपर्ययस्तु स्फटिकादिषु ध्येषु • सो ऽये हेसुयंत्रीपलभ्यते साक्षणिकयं साधेयद न पुनः सर्वभावानाम् । मिति घेदनेन देतुना यस्त्वं सिध्या पिकायम् । हेमोग्यायोपः इणिकाय विना मानुप- पसि । पूर्वराषया हि प्रादाराषपहिताः पूर्वयूद्वपरित्यागेन प्यान्तरमापवमाना: परान्सरमुत्यादयन्तीति युको भेद इत्य हेतुरेपः । इणिकावमेव भेददेतुः कुता नेति तत्साधनेन निर्दिष्टेन हेतुनेव भेदमित कतै क्षणिकस्यस्य स तत्वकल्पनति । विशेषदत्तने चाययोपपर्च इकित्वेन साधयति । + उपस्थापयाम्यितयाधिपयो इयिकत्ये सर्धमायानांम मगर पालाम । नहि जायमानोवर्धत रत्युच्यते पिनापन्या पचित रसि। उपचयापचयात्मतिविनाशकारणापल. रिति सूमार्थः । न्याया। उपवयापचयो च सात्यनिविनाशकारणे चेति कर्मधारयः ता. टो' पथ याच कारणपदेनाधारो माया पापाराधेयभावप्रतीत पिक- स्यमा प्रयोगाय कार्यकारणे समकालसिनो आधाराधेपमायापडतीरवदिहाणिकत्वमते प्राधारायभानोसिट्र रति चेन्न मिट्रामाविरोशात त्वया पिपिस्य शं प्राधान्य पात रति । धाराधेयभावाभाये ऽपि कार्यकारणभावानुनान्सनमनोधमनपाईष्टहि मे। गुरुवपद्पयोगस्वामी प्रति कारणत्वात् । पा. ।

·. प्र.३ पा. २ मू. १२-१४ क्षणिकभावनिराकरणम् । १६५ अपरापरोत्यतीनां* न लिङ्गमस्तीत्यनुत्पत्ति रेवेति । अष कश्चि- त्परीहार माह । अपरापरोत्पत्ती ।। + त्यनुवतिरिति । परिवार म. २।५। नन्यत्रापि शीतोष्णस्पर्शभेदाचानात्वमग्न्युटकर्यादति चैत्र । तस्याप्तेजोऽयययानुप- धेनिमितकत्येन तस्य स्फटिकतत्याभायात् । ननु न त्यापाययोरपतेजोवयमानुप्रवेशनिमि- कावं मन्ते ऽनाएतानां काष्ठभूम्यामलोहाना शेत्यतारतम्यस्य योमे चोपण्यतारतम्यस्यानुए- पत्तेः । न हि तेषु कचिदधिमाषषयानुप्रवेशे क्य विटल्यावयद्यानुप्रवेशे कारणं संभयति तम्माद यानिमित्तान्तरानपेक्षोभायानां स्यभायादेव भिभितरुपेण परिणाम इति चेन् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामप्तेजोवयमानुप्रयेशे कारणताया दुर्यारत्वात् । स्यभावस्य मटातनत्येनाहेतु- स्वात् । अप्लेजोऽयपयानुप्रयेथे हेतुत्यमुपेक्ष्य स्यभावस्य भेदहेतुत्वे खरखेदाप्योरणात्मकानि भूता- नीति स्वसिद्धान्तविरोधः। सकस्यैव द्वित्रिस्वभावकत्वेन व्यायर्तकत्यरूपलक्षणत्यासंभवात् । ननु न विशेषमात्रस्य नानात्वसाधकत्यमपित विविशेषस्य तेन काञ्चने एकदेयोपयकाठिन्य चलनानां दर्शनादविरुदत्येन न भेदसाधकता | शेत्ये पायपोरत्येकदेशनादर्शनेन भेटदेतुतेति चेत्र । सामा नाधिकरणयाभ्युपगमे लक्षणत्याभयस्योक्तत्वात् । न हि काठिन्याठिकमन्यत्रापि विद्यमान पथि प्यादीनां लक्षण भयितुमति । मम तु काठिन्यादेः पूधिय्यादिमात्रसितया ऽन्यत्रोपलम्भम्य च तत्तदवपवानुपयेशेन तत्तदयनिष्ठापयादिविषयकतथा साधारयपेन लक्षणत्यस्य नानुपपत्तिः । टिके माध्ये चान्यत्वं परीक्षणीयं कीदर्श सदिति । यदि भेदमात्रं ततः सिद्धसाधनं स्तम्भादि- भेदाम्येप्टस्यात् । यदि स्फटिकान्तराटोदः स एव दोपः । पूर्वस्कटिकाढ़ेद ति चेत् । प्रतियोग्य प्रसिद्धः । न दि तस्य क्षणिकस्य प्रतीतिविषयता प्रतीतिकाले भावात् । अयोभवशादिसिद्धं पूर्व- प्रतीत स्फटिकान्तरमपेक्ष्य भेद. माध्यते तदा सिरसाधनम् । यटातीते स्फटिके वर्तमानस्फटि- कभेदः सिद्धि प्रतीतत्येन स्पर्शभेटस्य तत्रामह्यमाणत्वात् । पूर्वक्षणेतत्तणत्तिस्वविशिष्ट योर्भेदस्य सिद्धत्वेन सिद्धसाधनं च । अथ तस्मिवेय भेदः साध्यते तहिं बाधा प्रथेकस्मिययुग- पत्कालिकप्रत्ययाविषयत्वं माध्यते तठा दृष्टान्ताभावः । प्रदीपो दृष्टान्त इति चेव । तत्र स्वकारण सत्तासंबन्धकालस्य स्वाभिक्तिकातम्याययविभागकालस्याधययसयोगविनाशकालस्य धानन्तरं ट्रायनाशस्य सत्त्वेनेकस्योतकालचतुष्टयवत्तिप्रत्ययविषणयात् । एवं सर्वत्र पोज्यम। अकारणयिनाशानुपपत्तेः । विनाशत्वभावान विनाशः सकारणको पि तु भाषः स्वभावत स्योत्पत्रो नभ्यतीति चेत्र । तथा सति विनाशे तुच्छत्वस्य घानित्यत्वस्य प्रसङ्गाता तथा मतिभावानां सर्यदातनत्यमत्यन्तानुपलब्धिया स्यात् । प्रथाविनाशित्यादकारणको विनाश प्रति घेन । दाम हो । कार्यम्य पुनम्त्यत्तिप्रमादिनायो विनाशीति च । कारणसामण्याममत्यां विनाशनाशमा. प्रेण भावोत्पत्तेरनुपपत्तेः। तस्याभावाभावमात्र यामाधात् । प्रभाषस्य सकारणको ऽपि भावत्या. भायेन नाशाभाधोपपत्तेच कारणकत्ये सति भावस्यय नानियमात् । न ध विनाशस्य सकारणकत्ये ऽग्निप्योगस्य पाकजम्पायुपनि प्रति तवा प्रति कारणत्योपगमे जनकस्येव यिनाथमत्यप्रमग इति वाच्यम् । मिसयोगान्तरस्य विनाशकास्योपगमात् । ननु जनकमजा. तोपस्य न विनाशयमिति नियमः । नार्थ निपमा अतरजनकस्याप्यप्रयोगस्य सविनायकत्यदर्श नात् । अकारणकविनाशाभ्युपगमे पूर्वोक्तदोषाणां दुष्परितरत्वात् । किं चेदं भावानां क्षणिकत्वं पदि विनाशित्वं तदा सिद्धसाधनम । ययाशुधिनाशिवं सदा विशेषणं व्ययं स्यन्मने स्थिरान भ्युपगमात् । अयोत्पयिनाशिव सदापि सिद्धसाधनम । अथोत्पत्तिविनाशयारेककालत्यं सदा. नुत्पत्स्य विनाशापत्तिः । प्रयोत्पवम्य विनाश इत्युत्यतः काटाचित्कन्वेन सकारणत्यहि माशस्थापि सकारणकस्यापतो स्वसिद्धान्तविरोधः। क्षणिक पति मत्वर्थोयश्च कयम् । यदि यो त्रि क्षणशब्दार्थः तदा क्षयतटाययपारेककालिकायाभावेन भाधस्य न्तविशिष्टं भावान्ता शब्दार्थस्तदापि स एघ दोपः। अथ प्रातनभाय स्य क्षयसादा दोषा स्थशिष्टयस्य यस्मिवभावात् । यदि सान्त्यकालः एणशष्टार्थसहि कालामुपगमास्मिटा. नविरोधः। तस्य कल्पनामात्रसिद्धये विशेषणात्यानुपानः। न चाज दृष्टान्तः प्रदीगादेम्तयामा- पप प्राइसाधितत्वात् । अनीता तपश्वासिला अन्यथासिद्धा विम्ला वा उम्पन्न प्रयास तवृत्तानुपर्णत्तः । यदि घायस्था.

·१६६ न्यायभाये न पयसः परिणामगुणान्तरमादुर्भावात् ॥ १५ ॥ पयसः परिणामो न विनाश इत्येक प्राह । परिणामश्चावस्थि. तस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृतो धर्मान्तरोन्यत्तिरिति । गुणान्तरप्रादुर्भाव इत्य- पर आह । सतो द्रव्यस्य पूर्वगुणनिवृत्तो गुणान्तरमुत्पद्यतइति । स खल्वे. कपक्षीभाव* इघ । अझ तु प्रतिषेधः । व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्य- निवृत्तेरनुमानम् ॥ १६ ॥ संमूछनलक्षणादषयषयूहाट् द्रव्यान्तरे दयुत्पन्ने गृहक्षमाणे पूर्व पयो द्रव्यमवयवविभागेभ्यो निवृत्तमित्यनुमीयते यथा मृदवयवानां ध्यूहा- न्तराद् द्रव्यान्तरे स्थाल्यामुत्पन्नाया पूर्व मृत्यियडद्रव्यं मृदययपविभागेभ्यो निवर्ततइति । मृतच्चाषयषान्वयः पयोदधोनीशेपनिरोधे निरन्वयो दृष्या. न्तरोत्यादी घटत|| इति । अभ्यनुज्ञाय च निष्कारणं क्षीरधिनाशं दध्य- त्याद च प्रतिषेध उच्यत इति । प्रयत्वाऽनुपपत्ते । तदभ्युपगमे तु विशेषाप्रयकालतिनि क्षणिमत्वम्याभाषाप्टेनोग्य सत्त्वाद यभि पार । अन्त विशेषदर्शनस्य चेतुत्ये तु विनायकाले विशेषानुपलव्धे । प्रधान्तिम वस्त्येवानाश ब्दार्थस्तथा सत्येकस्मिन्षियेषाभ्युपगमेन तस्य स्थैर्यमाधकप्तया विषयमा दीपस्य दयाभेदेन दर्शना दर्शनयास्ततोगभेटेनोत्पायनायवेतुकत्यघद देवदत्तादेरपि देशभेटेन दर्शनादर्शनयोस्त at. स्पाविनाश तुकमिति तु न । दृष्टान्सटान्तिकोरुभयोरपि सत्तथर्मयोगविभागनिमितक स्खे मोत्पादधिनायतुकास्वाभायात् । टोपाय तळेशउत्पटा मटा स्व ध्वस्तस्य संस्कारानाधार स्टोन देशान्तर उत्पनुमयोग्यत्वात् । यदप्याका हिमाना यावणामपा धातुम्यकासपासवर्थनास्त णिकविलक्षणावस्थावत्य कल्प्यतइति । सपि म क्वचिद् गुरुत्यापनदेपाणाममुदिताना कधिद गुरुत्स प्रयोरेव व चिद्गुरुत्वमाप्रम्य पाते करयास्य घेलहण्यादेव पातधनक्षपोपपत्ते । स्य प्रमाण स्वाधाराधेयभायम हिकार्यकाने विद्यमान कारण तदाधार सेभयति मघामाधार कार्यमिति । असाच वितिपतिथिषया प्रयुगपत्काला प्रत्यया एकषिषषा प्रभान्ततस्यत्ययहा मानाधिकरग मति ममानशब्दवाच्यत्वात् । वर्तमानपक्षणानेकपुरुषप्रत्यययत् । पया धर्तमानक याविषयाणामनेपुचप्रत्ययानामभान्ततत्प्रत्यविश्पाणामेकविषयकत्यमेवमयुगपत्कालानामप्य भान्तप्तत्प्रत्यविषयायामप्रक्रविषयावमिति । प्रत्यात्म प्रत्यया मानेककर्नुका प्रतिबंधामप्रस जादवदनादिप्रत्ययष्टिति । म्यासगन्धपर्थ प्रत्यया पकानेनिमिता मति प्रप्तिमधानात मत समयाना बना वर्तमानेकक्षणानेकविज्ञानदिति । यस्तनाट्यतन प्रिजानाम्य कसंतप्तायेकानेक निमित्तानि ममेति प्रतिमधानास्पूर्वति। पक्षदपि द्रष्यमतिष्ठते एकस्य तिरोभायाभिव्यक्ती अपरस्य विभायप्रादुर्भावावि स्युपमाार्थ । + अपन्तु प्रतिवेधर ॥५॥ ॥ न हनपरक्तस्य पर्यायस्यातो ऽभिध्यापन भिव्यक्ती भवता विनाशमातु. भाषा ति तस्मादयुक्तमवस्थितस्य परिणाम रति । पापा । .

·१६० 3.३ श्री.२ मू. १५-१० परिणामयादनिरासः । क चिहिनाशकारणानुपलब्धः कचिच्चीपलब्धरनेकान्तः।।१०॥ क्षीरदधिनिष्कारणो विनाशोत्यादी स्फटिकव्यक्तीनामिति नायमेकान्त इति। कस्माद् हेत्वभावाद नाच हेतुरस्ति । अकारणो विनाशोत्यादी स्फटि. कादिव्यक्तीनां.क्षीरदधिवद् न पुनर्यथा विनाकारणभावात कुम्भस्य वि. नाश उत्पत्तिकारणाभावनानुत्पत्तिरवं स्फटिकादिव्यक्तीनां विनाशोत्पत्ति- कारणभावाद्विनाशोत्पत्तिभाव इति । निरधिष्ठानं च "दृशन्तवचनम् । गृह्यमाणयोर्विनाशोत्पादयोः स्फटिकादिपु स्यादयमानयवान् दृष्टान्तः क्षीरविनाशकारणानुपलब्धिबध्यु. त्यत्तिवच्चेति ते तु न गृह्येते तस्मानिरधिष्ठानायं दृष्टान्त इति । अभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्पादविनाश योत्र साधकस्त- स्याभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः । कुम्भवन्न निष्कारणी विनाशोत्यादी स्फटि. कादीनामित्यभ्यनुयायं दृष्टान्त: प्रतिपद्यमशक्यत्वात् । चीरदधियतु निष्कारणो विनाशोत्यादाविति शक्योयं प्रतिपेढुं कारणतो विनाशात्पत्ति दर्शनात । क्षीरदधोविनाशोत्पती पश्यता यत्कारणमनुमेयं कार्यलिङ्गं हि कारणमित्युपपन्नमनित्या बुद्धिरिति । इदं तु चिन्त्यते कस्येयं बुद्धिगत्मेन्द्रियमनार्थानां गुण इति । प्रसिद्धोपि खल्वयमर्थः परीक्षा प्रवनयामीति प्रक्रियते । सायं बुद्धी सन्निकोत्पतेः संशयः विशेषस्यायहणादिति सायं विशेषः । * चिनायोत्यादी स्फटिकादिध्यक्तोनामिति कस्माद त्वभावाट मात्र हेतुरस्ति स्यका- यो विनाशोत्पादौ च स्फटिकादिरिति । धानुत्तिरिति १ घोत्तिरिति २॥४॥ । विनाशकारणोत्यत्तिभावादिति । को ऽधिष्ठानार्थः । आश्रयार्थः किमुक्तं भवति निरधिष्ठानमिति धर्मो यापटुक्त भवति । न हि स्फटिकस्योत्पादविनाशी प्रतितणमुपलभ्येते यत दयं चिन्ता भवेत् झिमेतो सकारणकाचाही विदकारणमाधिति । यथा ऽन- भ्युपगतशब्दतत्त्व प्रति कश्चिद् व्याहतकत्वादनित्यः शब्द इति तादृगेतदिति । धसिद्धेश्च दृष्टान्ताभाव इति च समानम् । म्या था. + दध्यपलब्धियति १ दयुत्पत्तिकारणानुपलब्धियति ।। # इतश्चानित्या बुद्धिः गुणत्वे सति मत्यठाया व्यापकद्रव्यसमयायात शब्दवत । जातिमत्त्वे सत्यम्मदादिप्रत्यतत्वादाथितत्याद शब्दवत् । न्या. धा । " न गुणभावामिद्धः अनित्यत्वे सत्यवानुपमत्यतत्याद गुणभाषः । सवि. को संग रति । न्या. था। + पति नास्ति १।४। * कारणाभावादिति । . नास्तीति ." तिनास्ति। 1 प्रसिपिसिस ·१६६ न्यायभाये नेन्द्रियार्थवास्तद्विनाशपि जानाऽवस्थानात् ॥१८॥ नेन्द्रियाणामधीनां वा गुण ज्ञान तेर्पा बिनारों ज्ञानस्य मावात् । भवति खल्विदमिन्द्रिये च चिन ज्ञानमद्रामिति । न च जातरि विनष्टे ज्ञानं भवितुमर्हति । अन्यत् खलु वे सदिन्द्रियार्थसनिकर्षजं ज्ञानं यदिन्द्रि- यार्थविनाशे न भवति । इदमन्यदात्ममनःसन्निकर्पज* तस्य युक्तो भाष इति । स्मृतिः खस्त्रियमद्राक्ष मति पूर्वदृष्टविषया न च विज्ञातरि नष्टे पूर्व पलब्धः स्मरणं युक्तं न चान्यदृष्टमन्यः स्मरति । न च मनसि भातर्यभ्यु. पगम्यमाने रायमिन्द्रियार्थयोजीतत्वं प्रतिपादयितुम् । अस्तु साई मनोगुण - ज्ञानम् । युगपज जेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १९ युगपज शेयानुपलब्धिरन्तःकरणस्य लिङ्गंतच युगपज यानुपलब्ध्या यदनुमीयते अन्तःकरण न तस्य गुणचानम् । कस्य ताई ज्ञस्य वशित्वात । वशी ज्ञाता वश्यं करणं ज्ञानगुणत्वे वा करणभावनिवृत्तिः । प्राणादिसाधनस्य ध ज्ञातुर्गन्धादिवानभाषादनुमीयते अन्तःकरणसाधनस्य सुरक्षादिक्षानं स्मृति. श्चेति सच यन! ज्ञानगुणं मनः स आत्मा यतु सुखाद्युपलब्धिसाधनम. न्तःकरण मनस्सदिति संज्ञाभेदमा नार्थभेद इति। युगपञ्चेपानुपलब्धेश्द योगिन इति वा चाथैः । योगी खल ऋद्धी प्रादुर्भूतायां विकरणधर्मा निर्माय • प्रात्ममन सचिमास्ममनसोविकर्षजमिति + यति मास्ति । + तह खलु युगपञ् जेयानुप्लम्ध्या समधिगतं मनो नातस्तद्गुणा ज्ञानम् । विशेषणोपादानादन्तःकरणबहुत्वासन इति चेत्र सर्वेन्द्रियस्य निमित्तत्वान्मन- ननिमित्तत्वात । सर्वमिन्द्रियं मनननिमित्तत्यान्मन इत्युच्यते । एवं च सति विशे- पणं युक्तं युगपज्जेयानुपलब्ध्या समधिगतं मनो न तस्य गुणो ज्ञानमिति । एवमपि घ्यर्थ विशेषणमन्यस्यानभ्युपगमात् । यदि तस्यान्तःकरणस्य न भवत्यन्यस्य ाई साधनस्य जानै गुण दति प्राप्तम् । अन्यस्यानभ्युपगमात । अन्यस्योपपत्रपति. पेधः । अनस्यितत्वात्पमाणप्रमेयभावस्य यदाऽय योगी पुरुपान्तरेण पुरुपान्तर परिधित्ति तदा पुरुषान्तरपरिदै पुरुपान्तरं साधमिति तस्य ज्ञान गुणा भवतीति युक्त विशेषणमिति । तस्माष तस्य गुणो जानमिति । न्या. या । न चैषं जातरि नियमो जाता वश्यष पश्यपि भवतीति । अचेतन तु नियमः अवेतन समितिापरयं मनो ऽचेतनस्वाद घाणदिति । यथा । मन ति नास्ति। , ·१६६ अ.३ आ. २ सू. १८-२३ ज्ञानयोगपनिरासः । मेन्द्रियाणि शरीरान्तराणि तेषु तेषु युगपज यान्युपलभते तच्चेतद्विभी ज्ञातर्युपपद्यते नाणो मनसीति । विभुत्वे वा मनसा ज्ञानस्य नात्मगुणत्व- प्रतिषेधः । विभु* च मनस्तदन्तःकरणभूतमिति तस्य सर्वन्द्रिययुगपत संयोगाद्युपगज ज्ञानान्युत्पोरनिति । तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥२०॥ विभुरात्मा सर्वन्द्रियैः संयुक्त इति युगपज ज्ञानोत्यत्तिप्रसङ्ग इति । इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २ ॥ गन्धादु पलञ्चेरिन्द्रियार्थसन्निकर्षवदिन्द्रियमन.सन्निकोपि कारणं तस्य चायोगपद्यमणुत्वान्मनसः । अयोगपद्यादनुत्यत्तियुगयज्ञ ज्ञानाना- मात्मगुणत्वेपीति । यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थपत्रिकर्षमावाद गन्धादिज्ञानमुः त्पद्यते। . नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ आत्मेन्द्रियसन्निकर्षमाचाट् गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते इति नाचोत्पत्ति- कारणमपदिश्यते येनेतत्यतिपदोमहीति । विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ २३ ॥ तदात्मगुपत्वेपि तुल्यमित्येतदनेन समुच्चीयते । द्विविधा हि गुणना. शहेतुः गुणानामानयाभावो विरोधी च गुणः। नित्यत्वादात्मनो ऽनुपपन्नः पूर्वः विरोधी च बुद्धगुणा न गृह्यते तस्मादात्मगुणत्वे सति बुद्धनित्यत्वप्रसङ्गः । + विभु मनस्तदन्तःकरणभूमिति । । ५ विभुत्वमन्त करणभूतमिति । + तटनपत्तिरिति । + युगपदिति नास्ति २।५। ६ मात्र कारणमिति २॥ गन्धादिजानाति च नास्ति। ॥ अस्मादेवोत्परतामिति न कारणमपदिश्यतइति सूत्रार्थः । आत्मेन्द्रि- यामविकर्णज्ञानमुत्पातत्ययुगपदुत्पत्ती धान कारणान्तरमपदिश्यतति । विदेहप्रत्ययानुत्पत्ती वा यदेन्द्रियमर्थन वहिरस्थितेन संबध्यते आत्मसमन्धी ऽपि तत्रास्तीति कस्माद्विदेहपत्याख्याने च फेनलमात्मा स्मृत्यादिकारणमिति कास्मान युगपदुत्पत्तिः स्मृतीनाम् । यदा वेन्द्रियमात्मा धन युगपत्सम्बद्वौ तदा मिमिन्द्रियार्थमविकर्षः कारणमुतात्मार्थसविकर्ष उतात्मेन्द्रियधिक इति कार- पानपदेश इति न्या. याः। २२ ·१००. न्यायभाये अनित्यत्वग्रहाबुद्धेर्तुड्यन्तराविनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ अनित्या बुद्धिरिति सर्वशरीरिणां प्रत्यात्मवेदनीयमेतत् । गृह्यते च बुद्धिसन्तानम्तव बुद्धेवान्तरं घिरोधो गुण इत्यनुमीयते यथा* शब्दसन्ताने शब्दः शब्टान्तरविरोधीति । असंख्येयेषु ज्ञानकारितेषु संस्कारेषु स्मृतिहेतु- प्यात्मसमवेतेष्वात्ममनसाश्च सन्निक समाने स्मृतिहते। सतिन कारण- स्यायोगपद्यमस्तीति युगपत्स्मृतयः प्रादुर्भवेयु: यदि बुद्धिरात्मगुणः स्या- दिति । तत्र कश्चित्सन्निकर्षस्यायोगपद्यमुपपादयिष्यन्नाह । ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्यु- त्पत्तन युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ ज्ञानसाधनः संस्कारो ज्ञानमित्युच्यते ज्ञानसंस्कृतेरात्मप्रदेशः पर्या- येण मन: संनिकृप्यते । प्रात्ममनःसनिकपत्स्मृतयोपि पर्याययं भवन्तीति । नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ सदेहस्यात्मनो मनसा संयोगा विपव्यमानकर्माशयसहितो जीवन- मिष्यते तचास्य प्राक् प्रायणादन्तःशरीरे वर्तमानस्य मनसः । शरीरावहिान- संस्कृतेरात्मप्रदेशः संयोगी नोपपद्यतइति । साध्यत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ विपच्यमानकमाशयमाचं जीवनमेवं च सति साध्यमन्तःशरीर. तित्वं मनसः इति । तथा1 + युद्धनित्यत्ये साधिते युछन्तरात्संस्कारावा विनाश पति बोध्यम । मस्या युगपदत्य. निप्रतिषेधे ऽपि पुगपत्स्यितरपतिषेधाद द्वितीयतणोत्यचया युट्या प्रथमक्षणात्यचाया धुरनायः शब्दवत् । अन्त्योस्तु युधिशष्ठयोः स्थितहल्यभावासंस्काराट्टा कालाद्वा विनाशः। कारयायोगप. निमित्तकावेज जानागपाधिका मतीना युगपदस्पत्ति प्रामीति कारणयोगपटात् । अत्र कारणस्य युगपटनक्रिनियंता सामर्थ्यविरक्षादिति परिधारो मुख्यः। स्मतिनं युगपदुत्पटाते. उपरिच्छेदत्वादनुभवदिति था। मनसः शरीरासमतत्वे ऽपि संगोगमात्रम्यातिरसातत्ये पिधेन्द्रियाधिस्य मन कार्यस्य शरीराद यतिः सत्येन शरीरान्तरेष कार्यकारियनियमाभायेऽपि च धनात्मना पछरीर कोणार्जित संयुक्तस्य मनसो शिपकज्ञानादिलक्षणमार्यकारित्वं न तदसंपतरोति शरीरात्रि सत्व मनमो भाटित्ययः। अशरीरं मनः पुरुषार्थासमर्थमिति साध्यमेतत् । न्या. या.

·१०१ १.३ श्रा. २सू. २४ ३१ श्रात्ममनःसंयोगस्य शरीरान्तःस्थत्वम् । स्मरतः शरीरधारणापपत्तरप्रतिषेधः ॥२८॥ मुस्मर्पया खल्वयं मनः प्राणदधान: चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति स्मरतश्च शरीरधारणं दृश्यते यात्ममन:सन्निकर्पजश्च प्रयत्रो द्विविधा धारकः प्रेरकश्च निःसृते च शरीराष्ट्वहिर्मनसि धारकस्य प्रयत्वस्याभावाद गुरुत्वात्पतनं स्यात् शरीरस्य *स्मरता इति । न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ স্নায়নি মাত্র এন্থি: গয়ন্সইগৰ ঘনির্মল सन्निकर्षः प्रत्यागतस्य च प्रयत्नोत्पादनमुमया युज्यतइति उत्पाद्य धा धारक प्रयत्नं शरीरानिःसरणं मनसो ऽतस्तचोपपन्नं धारणमिति । न स्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥ किं चित्तिनं स्मयते किं चिचिरेण यदा चिरेण तदा सुस्पर्षया मनसि धार्यमाणे चिन्ताप्रबन्धे सति कस्य चिदर्थस्य लिङ्गभूतस्य चिन्तनमाराधित स्मृतिहेतुर्भवति । तच्चिरनिश्चरित मनसि नापपातइति । शरीरसंयो- गानपेवश्चात्ममन:संयोगान स्मृतिहेतुः शरीरस्य भोगायतनत्वाद् उपभी- गायतनं पुरुषस्य ज्ञातुः शरीरं न ततो निश्चरितस्य मनस आत्मसंयोगमाचं ज्ञानसुखादीनामुत्पतो कल्पते कृप्तौ वा शरीरवेयर्थ्यमिति । धात्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ ३१ ॥ आत्मप्रेरणेन वा मनसो बहिः शरीरात संयोगविशेषः स्याद् यदृच्छ- यावा उकस्मिकतया शतया घा मनसः सर्वथा चानुपपत्तिः । कथं स्मर्तव्यत्वा. * शरीरस्थात्मयत इति । र स्मरणशरीरधारणे युगपद्यत इति दृष्टम् । दृष्टं च सर्वेण प्रतिपत्त. ध्यम् । चिनिश्चरित च मनसि स्मरतः शरीरधारण न स्यात् । न्या. या । + उभयतः मज्यतइति । उभयं सिध्यति स्मरणं धारणं व । न्या. पा. । प्रारचितमिति:11 उपभोगापतनत्यादिति 141 " अनियतः स्मृतिकाला तो ऽयुक्तमेतत् । शरीरसंयोगानपेतं चात्ममन:- संयोग स्मृतिकारणं चुवतः शरीरस्य भोगायतनत्वं निवर्तते ततस्तविरतो शरीरो- स्पतिययमिति । या• are ·१०२ न्यायमाप्ये दिच्छातः स्मरणचानासम्भवाच्च । यदि तावदात्मा अमुघ्यायस्य स्मृतिहेतुः संस्कारः अमुस्मिन्नात्मप्रदेशे समवेतस्तेन मन: संयुज्यतामिति मनः प्रेरयति सदा स्मृत ण्यासाव भवति न स्मर्तव्यः । न चात्मप्रत्यक्ष प्रात्मप्रदेश :संस्का. रो वा तानुपपन्नात्मप्रत्यक्षेण संवित्तिरिति । सुस्मर्षया धार्य मनः प्रणिदधान- श्चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति नाकस्मात् । चत्यं च मनसा नास्ति धानन· तिधादिति एतच्च । व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम्॥३२॥ यदा खल्वयं व्यासक्तमनाः क चिद* दृश्ये शर्करया कयटकेन या पाद- ध्ययनमाप्नोति तदात्ममन:संयोगविशेष एपितव्यः । दृष्टं हि दुःखं दुःपवेदनं चेति तपायं समानः प्रतिषेधः । यदृच्छया तु विशेषो नाकस्मिकी क्रिया नाक. स्मिकः संयोग इति । फमाहपृमुपभोगार्थ कियाहेतुरिति चेत्समानम् । कादृष्टं पुरुषस्य पुरुषोपभोगाथै मनसि क्रियाहेतुरेवं दुःखं दुःखसं. वेदनं च सिध्यति चेत्येवं धेन्मन्यसे समानं स्मृतिहेलायपि संयोगधिशेपो भवितुमर्हति । सप यदुनामात्मप्रेरणयदृच्छाचताभिश्च न संयोगविशेष इत्ययमप्रतिषेध इति । पूर्वस्तु प्रतिषेधे। नान्तःशरीरतित्यान्मनस इति । फः सल्यिदानों कारणयोगपद्यपदाये युगपदस्मरणम्य हेतुरिति । प्रणिधानलिङ्गदिज्ञानानामयुगपदावादयुगपत्स्मरणम् ॥३३॥ यथा खल्यात्ममनसाः सन्निकर्य: संम्फारश्च म्मृतिहेतुरेवं प्रणिधान लि. हादिधानानि तानि च न युगपदधन्ति तत्कृता स्मृतीनां युगपदनुत्पत्तिरिति । मातिभवत्तु प्रणिधानादानपेक्षे स्मार्त योगपद्यप्रसङ्गः ॥३४॥ यत्पल्विदं प्रातिभमिय ज्ञान प्रणिधानाद्यनपेषं स्मार्तमुत्पद्यते फदा चित्तस्य युगपतिप्रसङ्गो इत्यभायात् सतः स्मृतितोरसंवेदनात मासि भेन समानाभिमानः । बहुविषये ये चिन्ताप्रबन्थे कश्चिदेवार्थः कस्य चिस्मृतिहेतुः तस्यानुचिन्तनारा तस्य स्मृतिभवति न घायं स्मता सर्व स्मृतिहेतुं संवेदयते गयं मे स्मृतिरुत्पन्नेत्यसंवेदनात्प्रातिभमिय चान- मिदं स्मातमित्यभिमन्यते न त्यस्ति प्रणिधानाद्यपेयं स्मातामति । 'म पतितासमिति। • दे... + सिमास्ति।

·अ. ३ श्रा. २ सू. ३२-३५ ज्ञानेच्छाद्वेषादीनामेकगुणत्वम् । १०३ प्रातिभे कथमिति चेत् पुरुपकर्मविशेषा)दुपभोगवनियमः ॥ प्रातिममिदानी ज्ञानं युगपत् कस्मानोत्पाते यथोपभोगार्थ कर्म युगण्टुपभोगं न करोति एवं पुरुपकर्मविशेषः प्रतिभाहेतुर्न युगपदनेक मातिभं ज्ञानमुत्पादयति। हेत्वभावादयुक्तमिति चेदन करणस्य प्रत्ययपर्याये सामर्थ्याद् ॥ उपभोगन्नियम इत्यस्ति दृष्टान्तो हेतु स्तीति चेन्मन्यसे न करण- प्रत्ययपर्याये सामर्थ्याट् नेकस्मिन् चेये युगपदनेक ज्ञानमुत्पद्यते । न चानेक- स्मिंस्तदिदं दृष्टेन प्रत्ययपर्यायेणानुमेयं करणसामर्थ्यमित्यंभूतमिति न ज्ञातु- विकरणधर्मणा देहनानात्वे प्रत्यययोगपद्यादिति । अये व द्वितीयः प्रतिषेधः व्यवस्थितगरीरस्य धानेकज्ञानसमवायादेकप्रदेशे युगपदनेकार्थस्मरण स्यात् क चिदेवावस्थितशरीरस्य ज्ञातुरिन्द्रियार्थप्रबन्धेन न चानमनेस्मेकस्मिन्नात्म- प्रदेशे समवेति । तेन यदा मनः संयुज्यते तदा चालपूर्वस्यानेकस्य युगपत स्मरणं प्रसज्यते । प्रदेशसंयोगपर्यायाभावादिति । आत्मप्रदेशानामढ़व्यान्त. रत्वादेकार्थसमयायस्याविशेषे स्मृतियोगपदाप्रतिषेधानुपपत्तिः । शब्दसन्ताने तुषाधिष्ठानप्रत्यासत्या शटश्रयणवत्संस्कारप्रत्यासत्या मनसः स्मृत्यु- 'त्यतेनं युगपटुत्पत्तिप्रसङ्गः । पूर्व एव तु प्रतिपेयी नानेकज्ञानसमषायादेकप्रदेश युगपत् स्मृतिप्रसङ्ग इति । पुरुषधी ज्ञानमन्तःकरणस्यैच्छाद्वेषप्रयन्नमुखदुः- पानि धर्मा इति कस्य चिद्दर्शनं तत्प्रतिषिध्यते । ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५ ॥ प्रयं जानीते तादिदं सुखसाधनमिदं मे दुःयसाधनमिति घात स्वस्य मुखसाधनमामिच्छति दुःससाधनं धातुमिच्छति प्राप्तुमिच्या- .) एसन्मा पाटपु. मास्ति +फ चिरति प्राप्ति 141 का प्रत्याति: न हि संस्काराणां मंनिश्टविमाष्टभायो ऽस्ति ममा. भदेशस्यात् । न धूमः संनिसष्टता प्रत्यात्तिः । अपि तु संम्झारम्य मासारिका. रासमधान पत्यतिः । यथा गम्दाः सन्तानतिनः मायामागे ममयप. न्ति समानदेशत्ये ऽपि यम्योपतयः फारणानि मन्तिम उपनपने नेनर मण संस्कारण्यपीति न्याया। Maa मायामिति । मोति.

·१०४ न्यायभाये युक्तस्यास्य* सुपसाधनायालये समीहाविशेष प्रारम्भा निहासाप्रयुक्तस्य दुःख- साधनपरिचर्जनं निवृत्तिरेवं ज्ञानेच्छाप्रयवद्वेषसुखदुःखानामेसेनाभिसंबन्धः । एकझर्तृत्वं ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानानयत्वं च तस्माज जस्येच्छाद्वेषप्रयनसु. सदुःसानि धा नाचेतनस्येति प्रारम्भनिवृत्त्याश्च प्रत्यगात्मनि दृष्ट- त्वात् परवानुमानं घेदितव्यमिति । अत्र भूतचेतनिक आह । तल्लिङ्गत्वादिच्छावैपयोः पार्थिवादोप्वप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ प्रारम्भनिवृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वैपाविति यस्यारम्भनिवृत्ती तस्येच्छादेपो तस्य ज्ञानमिति प्राप्नं पार्थिवाप्यतेजसवायवीयाना शरीराणामारम्भनिवृत्ति दर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानेोग द्रति चेतन्यम् । परश्वादिष्वारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३० ॥ शरीरचेतन्यनिवृतिः प्रारम्भनित्तिदर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानयोग इति माग्नं परश्वादेः फरणस्यारम्भनिवृत्तिदर्शनाच्चैतन्यमिति । अथ शरीरस्येच्छा- दिभिर्योगः परश्वादेस्तु करणस्यारम्भनिवृत्ती व्यभिचरतः न तयं हेतु: पार्थिवाप्यतेजसबायधीयानां शरीराणामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानेयोग इति । अयं तान्यो ऽर्थस्सल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येष्यप्रतिषेधः, पृथिव्यादीनां भूतानामारम्भस्तावत्। स स्थावरशरीरेषु तदवयषव्यूहलिङ्गः प्रतिविशेषः लोटादिपु लिङ्गामायात प्रतिविशेषाभावी निवृत्तिः प्रारम्भनि- तिलिङ्गाषिच्छाद्वेषाविति । पार्थिवाद्येष्यणुषु तदर्शनादिच्छाद्वेषयास्तद्योगा ज्ञानयोग इति सिद्धं भूतचेतन्यमिति । • एतीति नास्ति। + एतदुक्त भवति । ज्ञानसामानाधिकरण्येनोपलव्यरत्यदीयानामिच्छा. दीनामन्यस्याप्रत्यक्षीकरणातकरणे श मेरमताना क्षेत्रण यहणप्रसादतःकर. खारत्तीनां च गुणान्तराणां नित्याप्रत्यत्तत्वादात्मश्रिता एबेच्छादयो नान्त फरणा- श्रया इति । ताटी। प्रतिनित्तिभ्यां सामानाधिकरण्याळरीरादिप्यप्रसङ्गः इति मूत्रार्थः । अनेकान्तो घाश्यार्थः । म्या था । ॥ प्रसत्सु स्वाधरशरीरेषु २ त सस्था० ४ । भारम्भस्तु स त्यावर २० । न्या.धा..

·अ. ३ श्रा. २ मू. ३६-३६ भूनचेतन्यनिरासः । १०५ कुम्भादिप्यनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ कुम्भादिमृदययवानां व्यहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेष प्रारम्भः सिक्रतादियु प्रवृत्तिविशेषाभावो निवृत्तिः । न च मृत्सिकतानामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छा- द्वेप्रपयनच्चायोगः तम्मातल्लिङ्गत्यादिच्छाद्वेप्योरित्यहेतुरिति । नियमानियमा तु तद्विशेषको ॥ ३६ ॥ तयौरिच्छाद्वैपयोनियमानियमा* विशेषको भेदको चस्येच्याद्वेषनि- मिते प्रवृत्तिनिवृत्ती न स्वाश्ये किं तहि प्रयोज्याये । तच प्रयुज्यमानेषु भूतेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती स्त: न सर्वेष्वित्यनियमाएपतिः । यस्य तु चित्यादूता- नामिच्छाउपनिमिते प्रारम्भनिवृती स्थानये तस्य नियमः स्यात् । यथा भूतानां गुणान्तरनिमिता प्रवृत्तिर्गुणप्रतिबन्धाच निवृत्तिर्भूतमाघे भवति नियमेनैवं भूतमारे ज्ञानेच्छाद्वेषनिमिते प्रवृत्तिनिवृत्ती स्थाश्रये स्यातां न तु भयतः तस्मात प्रयोजकाश्रिता धानेच्छाद्वेषप्रयवाः प्रयोज्याश्रये तु प्रकृति- नियती इति सिद्धम् । सकशरीरे ज्ञातृबहुत्वं निरनुमानं भूतचेतनिकस्येक- মী অলি মুনালি রানামযাযাননি গায় মাস। আঁমিনি সুন: মা নাভির যয় নানাঘী নানৱানায় যাবিয়যময়া नात् । रायमेकशरीरेपि बुद्धगदिव्यवस्थानुमानं स्याज घातृबहुत्वस्येति । प्रयुज्यमानभूविषयवं पत्तिनिश्यानियमः । यानि भूतानि प्रयु- स्यन्ते सेवेध प्रतिनिवृत्ती भवतो न म । यदि पुनर्जत्याद भूताना प्रतिनि- एत्ती स्यातां भूतमात्रे म्याताम् । यथा गुरुत्यादिभ्यः । पानि गुरुस्वादिन्ति भूतानि सान स्यगुणात्पतन्तीति नियमश्च दृष्टः । तस्माव भूतानि घेतनानीति । + प्रत्याभूतानामि मामानामि । * यथा हि मदिरामयशेयपि प्रत्येक्रमेय मदतिरम्ति न पुनः ममुदा. যমাদময়াবিনী হয় যায়নি মন্ধনয় ধর্ষন মহিন । ন ও धेपास्यात्कायममुदायाश्रयमेध घेतन्य नाथपशावमिति गपमास्यानु त्रिचतुराम- परे ऽपि चतन्योपलभा । रामादशपयानां प्रत्ये घेतन्ये गरीम्मिन परपरगनाः स्युः । भय कि नो पामसति चेय विद्वाभिमापत्ये व्यसन्त्रा पां न पिकार्य प्राय । न प यनामेकाभिप्रायनियमो दृष्टः फासता नीयन्यायेन म्यादेशाभिमामत्यं न पुनरम्य नियमो दृश्य रति मिनुस्यामद दूपममुपेत्य थामिकता प्रत्यययाऽनुमान न भदिति दृपयमुषम् । एम- .

·१०६ न्यायभाध्ये दृपश्चान्यान्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेपो भूतानां सोनुमानमन्यत्रापि ॥ *दृष्टः करणलक्षणेषु भूतेषु परश्यादिपु उपादानलक्षयेषु च मृत्प्रभृ. तिप्यन्यगुणनिमितः प्रवृतिविशेषः सोनुमानमन्यपि स स्थावरशरीरेषु तदवयवव्यूहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेषोई भूतानामन्यगुणनिमित्त इति । स घ गुणः प्रयवसमानानयः संस्कारो धर्माधर्मसमाख्यातः सार्थः पुरुषार्थारा- धनाय प्रयोजको भूतानां प्रयवदिति । आत्मास्तित्वहेतुभिरामनित्य. त्वहेतुभिश्च भूतचेतन्यप्रतिषेधः कृता घेदितव्यः । नेन्द्रियार्थयोसद्विना. शेपि ज्ञानायस्थानादिति च समानः प्रतिषेध इति । क्रियामा क्रियापर. ममा चारम्भनिवृत्ती इत्यभिप्रेत्याक्त तलिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयाः पार्थिवादो- ध्यप्रतिषेधः । अन्यथा त्विमे प्रारम्भनिवृत्ती पाख्याते न च तथाविधे पृथिव्यादिषु दृश्यते तस्मादयुक्तं तल्लिङ्गत्यादिच्छाद्वेषयाः पार्धिधायेध्यप्रतिषेध इति भूतेन्द्रियमनसां समानः प्रतिपेटी मनस्तदाहरणमाघम् । यथोक्तहेतुत्वात्पारतन्त्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः॥४०॥ इच्छाद्वैपायवमुपटुःखजानान्यात्मनो लिङ्गमित्यत:प्रभृति यथोतं संगृह्यते तेन भूतेन्द्रियमनसां चेतन्यप्रतिषेधः पारसन्च्यात् । परसन्याणि भूतेन्द्रियमनांसि धारणप्रेरणत्र्यहनक्रियासु प्रयवशात्प्रवर्तन्ते घेतन्ये पुनः অমযি যবিনি। {অনাগমা অনিয়ৱিষীপ দুমি घेतन्ये भूतेन्द्रियमनसा परकृतं फर्म पुरुषेयोपभुज्यतइति स्याद् अधेतन्ये स्मिन् शरीर प्रत्ययानां परस्परपतिसंधानं पश्यामो न शरीरान्तमति व्यवस्था संयं पटोकस्मिन् शरीरएक श्य चेतनो न च शरीरान्तर सती भवान्ययेत्यप । साटी। • दृष्टाचान्यगुनिमितरति 141 + भूमतिपुनि पुस्तके सोमास्ति। प्रतिषेधरति । हिताहितमाप्तिपरिहारहेतुः परिस्पन्दः पतिविशेषः । सो ऽयं प्रयोगः समस्याधरशरीरेषु प्रत्तिः स्यानयतिरिकाश्यगुनिमिता प्रतिधिो. यत्वात परवादिगतपतियत् । हा. टी.। ॥ रस्य चतन्ये कभस्मीभायन फरामुपभोयो शरीरान्तरस्याप्रमाभ्याम ·१७० .३ पा. २ सू. ४०-४१ ज्ञानस्यात्मगुणत्वोपसंहारः । तु सत्साधनस्य स्वकृतकर्मफलापभोगः पुरुषस्येत्युपपद्यतइति ! अयार्य सिद्धोपसंग्रहः । परिशेपादनथाक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ४५ ॥ আলগা ঘনমিনি সম্পূন। যথেষ্ট নাম সভসনিাথ স্মথ- प्रसाच्छिष्यमाणे संप्रत्ययः । भूतेन्द्रियमनसा प्रतिषेधे द्रव्यान्तरं न प्रसज्यते शिष्यते चात्मा तस्य गुणो ज्ञानमिति ज्ञायते। यथोक्तहेतूपपत्तेश्चेति दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादीनामात्मप्रतिपत्तिहेतूनामप्रतिषेधा - दिति । परिशेषज्ञापनार्थ प्रकृतस्थापनादिक्षानार्थ च यथोक्तहेतूपपतिवचन- मिति । अथ वोपपत्तेश्चति हेत्वन्तरमेवेदं नित्यः खल्वयमात्मा यस्मादे- कस्मिन् शरीरे धर्म चरित्वा कायभेदातस्वर्ग देवेपूपपद्यते अधर्म चरित्वा देहभेदाद् नरकेपूपपद्यते इति । उपपतिः शरीरान्तरप्राप्निलक्षणा सा सति सत्त्वे नित्ये चायवती । बुद्धिप्रवन्धमाचे तु निरात्मके निराश्रया नोपपद्यतइति । एकसत्त्वाधिष्ठानश्चानेकशरीरयोगः संसार उपपद्यते शरीरप्र- वन्धीच्छेदश्चापवर्गो मुक्तिरित्युपपद्यते । बुद्धिसंततिमाचे त्येकसत्त्वानुपपत्तेने करिचट्टीधेमध्यानं संधावति न कश्चिच्छरीरप्रबन्धाद्विमुच्यतइति संसारा- पयानुपपत्तिरिति । बुद्धिसंततिमा च सत्वभेदात्सर्वमिदं प्राणिव्यवहारला. तमप्रतिसंहितामव्यावृत्तमपरिनिम्तिं च स्यात् । ततः स्मरणाभावानान्यदृष्ट- मन्यः स्मरतीति । स्मरणं च खलु पूर्वज्ञातस्य समानेन ज्ञापा ग्रहणमचासि- - उपसंहार इत्यर्थः । माटो। + उपपत्तिपदार्थयारयानमप्रतिपादिति । ता• टो। भेष्टिमासादिल । ला. टी. । ६ गए• ५० । पूर्णरहतानामपटियः परिसमापना दृष्टा समारब्धं ममेव समाप- नीमिति पतिसंधाय । अतिसंधाने तु न समापयेयुः । परिसमापने या घेत्रा. रब्धमत्रः समापयेत् । यतः स्ययमारणात पराव्यमयातमशिशिष्टं स्थापि पात्यात् । अपरिनिष्ठितं ध फर्मजातं स्याह । तया हि । वयस्सोमे वैश्य एथा. বিন্ধান চালুয়াঘী যুষ যমূয য় ন যা হয় না। যত্র নাম, ব্যাঘনষ্ট বাঘিনী ন গল্পমন্ত্রী সুষাননি বনিবনিরা सा दिसतिमारे न स्यात् । फुतः । मालवणानां मर्यपामेध लोपलवन भेदास । न्यायोदसामान्यस्य घ ध्यातितत्यादित्यः । माटो ·१०८ न्यायभाये पममुमर्थ शेयमिति सोयमेको ज्ञाता पूर्वज्ञातमयं गृह्णाति तचास्य सहर्ष स्मरणमिति तद् बुद्धिप्रबन्धमाचे निरात्मके नोपपद्यते । स्मरणं त्वात्मनो जस्वाभाव्यात* ॥ ४२ ॥ उपपद्यते इति आत्मन एव स्मरणं न बुद्धिसंततिमावस्येति । तुश. ब्दो ऽवधारणे कथं चस्वभावत्वाज क्ष इत्यस्य स्वभावः स्यो धर्मः अयं खलु ज्ञास्यति जानाति अज्ञासीदिति पिकालविषयेणानेकेन ज्ञानेन संबध्यते तच्चास्य पिकालधिपयं ज्ञानं प्रत्यात्मवेदनीयं ज्ञास्यामि जानामि प्रज्ञासिष- मिति धर्तते तद्यस्यायं स्यो धर्मस्तस्य स्मरणं न बुद्धिप्रबन्धमाघस्य निरा. त्मकस्यति । स्मृतिहेतूनामयोगपद्याद्युगपदस्मरणमित्युक्तम् । अथ केभ्यः स्मृतिरुत्पद्यत इति स्मृतिः खलु । प्रणिधाननिवन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रया- श्रितसंवन्धानन्तर्यवियोगककार्यघिरोधातिशयप्राप्ति- व्यवधानसुखदुःखेच्छावपभयार्थित्वक्रिया- रागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४३ ॥ मुस्मर्पया मनसो धारणं प्रणिधानं मुस्मपितलिङ्गचिन्तनं धार्थम्मू- तिकारणम् । नियन्धः पल्वेफरन्योपयमा नाम एमयन्योपयताः पल्या अन्योन्यम्मतिहेतष प्रानुपयेणेसरथा[धा भवन्तीति । धारणाशास्त्रकृतो पा प्रचातेषु घम्सुषु स्मर्तध्यानामुनिःक्षेपो निधन्धा इति । अभ्यासस्तु • निकालघ्यापिनी ज्ञानशक्तिरेष तस्याभाय्यं तवाझाशादिभ्यो व्याप्तं निकालध्यापि स्यरूपमेधात्मनः । ता. टी.। स्मृतितूनामयोगपमादित्येतत सिंहायलोफितन्यायेन एच्छत्यनन्तर मूत्रमयतायितुम् । ता. टो। ते नेषु प्रमक्तम्य मनमस्ततो निवारणमित्यर्थः । मम्मर्षितलिहान- चिन्तनं घा साताटा सत्र धारण तल्लिने या प्रपत्र रत्यर्थः । ता हो । ॥ यया निण्हस्यानानां स्मृत्या प्रमाणानां स्मरति । RI. टी.। धारणस्वं लेगीपथ्यादिपोतं तत्कृतो जातेषु धम्पु नाहीचमात्यः एडरीकरुण्ठपनासापतानुलताटनमान्धादिषु स्मर्तयाना बीजमस्यानाभरणभृतां प देवतानामुपनिनेप: ममारोपः । तथा घ तर तर देवताः समारोपितासात दययपणास्मयन्तात्ययः । माटो.. + श्ययमिति 1 ·१०६ श्र. ३ आ. २ सू. ४२-४३ स्मृतिहेतुनिळूपणम् । समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिरभ्यासजनित: संस्कार* आत्मगुणाभ्यास- शब्देनोच्यते स च स्मृतिहेतुः समान इति । लिङ्ग पुनः संयोगि समवाय्ये. कार्यसमवायि विरोधि चेति । संयोगि यथा धूमाग्ने: गोविषाणं पाणिः पादस्य रूपं स्पर्शस्या अभूतं भूतस्येति । लक्षणं, पखवयवस्थं गोवस्य स्मृतिहेतु: बिदानामिदं गर्माणामिदमिति । सादृश्यं चित्रगतं प्रतिरूपकं देवदत्तस्येत्येव- मादि । परियहात्स्वेन वा स्वामी स्वामिना वा स्वं स्मर्यते । पाश्रयाद ग्रामण्या तदधीनं संस्मरति । आश्रितात् तदधीनेन ग्राममिति। संबन्धाद अन्तवासिना युक्तं गुरुं स्मरति ऋत्विजा याज्यमिति । अानन्तर्यादिति करणीयेष्वर्थेषु । वियोगाद् येन विप्रयुज्यते तद्वियोगप्रतिसंवेदी भृशं स्मरति । অন্ধগ্ধায়া জল্পনা কার্বন নি:। বিঘাহ্ বিলিগীয়াযযা- रन्यतरदर्शनादन्यतरः॥ स्मयते। अतिशयाद येनातिशय उत्पादितः । प्रायः यतानेन किं चित्मानमामव्यं वा भवति तमभीक्षण स्मरति । व्यवधानात कोगादिभिरसिभूतीनि स्मयन्ते सुखदुःखाभ्यां तद्धेतुः स्मर्यते । इच्छाटे. याभ्यां यमिच्छति यं च द्वेष्टि तं स्मरति । भयाद् यतो बिभेति । अर्थित्वाद येनार्थी भोजनेनाच्छादनेन या । क्रियया रथेन रथकारं स्मरति । रागाद यस्यां स्त्रियां रत्तो भवति तामभीक्षण स्मरति। धर्माज जात्यन्तरम्मरणमिह धाधीतश्रुतावधारणमिति। अधर्मात्प्रागनुभूतदुःखमाधनं स्मरति । न चेतेषु निमितेषु युगपत्संवेदनानि भवन्तीति युगपदस्मरणमिति। निदर्शनं वेदं स्मृतिहेतूनां न परिसंख्यानमिति अनित्यायां च बुद्धी उत्पन्नापागत्यात फाला. न्तरायस्थानाच नित्यानां संशयः किमुत्पन्नापर्धागणी बद्धिः शन्टयदाही स्यि- अत्र च स्मृतिहेतूनां न समावेशी विहितः । तेन संस्कारण स्मृति- कारणानां मपामेव प्रणिधानादीनां समावेश एम नियन्धनादिभिस्तु यथायोगं समावेगासमावेशापूहनीयायिति । एकस्यापर्याधनो ऽर्यस्य समायो उति समामे यायिः पादस्यत्युदा. हरणम् । एकस्मिवर्य समयायोति समामे तु रूपं स्पर्शम्यति । ! स्याभाधिकाधिनाभाययुक्त लिई समितिमं तु चिन्हमिति विशेषः । मन्तग्योधनाद रति । ननन्मादादयोपि स्मृतिशे लोकसिद्वान्तत् किं से ऽपि मोका - साटी.. लाटी. "मति नास्ति। ॥ अन्यतरत 11 अध्यक्षता स्पत चार सा. टी.।

·१८० न्यायभाये कालान्तरावस्यायिनी कुम्भवदिति । *उत्पन्नापर्वागणीति पक्षः परिगृह्यते कस्मात् । कर्मानवस्यायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥ कर्मयानवस्थायिनो यहणादिति विग्रस्यपारापतनात् क्रियाम- तानो गृह्यते प्रत्यर्थनियमाच्च बुद्धीनां क्रियासंतानवद्वद्धिसंतानोपपति- रिति । अवस्थितग्रहणे च व्यवधीयमानस्य प्रत्यक्षनिवृत्तः । अवस्थिते च कुम्भे गृह्ममाये सन्तानेनेव बुद्धिवर्तते प्रागव्यवधानात् तेन व्यवहिते प्रत्यक्षं ज्ञानं निवर्तते कालान्तरावस्थाने तु बुद्धेदृश्यव्यवधानपि प्रत्यक्षमा घतिष्ठतेति । स्मृतिश्चालिङ्गं बुद्धायस्याने संस्कारस्य बुद्धिनस्य स्मृतिहेतु. त्वात्। यश्च मन्येतावतिष्ठते बुद्धिः दृष्टा हि बुद्धिविषये स्मृतिः सा च बुद्धायनित्यायां कारणाभावान्न स्यादिति तदिदमलिङ्गं कस्माद् बुद्धिना हि संस्कारो गुणान्तर स्मृतिहेतुर्न बुद्धिरिति । हेत्वाभावादयुक्तमिति चेद् बुद्धयवस्थानात् प्रत्यक्षत्वे स्मृत्यभावः। यावदवतिष्ठते बुद्धिस्तावदसौ वोटुव्यार्थः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षे च स्मृति- रनुपपन्नेति॥ भव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्संपाते रूपाव्यक्त- ग्रहणवत् ॥ ४५॥ यद्युत्पन्नापर्गिणी बुद्धिः प्राप्तमव्यक्त बोद्धव्यस्य यहणं यथा बिंद्यु. संपाते घेद्युतस्य प्रकाशस्यानवस्थानादव्यक्तं रूपयहणमिति व्यक्त तु द्रव्याणां ग्रहणं तस्मादयुक्तमेतदिति । • अन्येभ्यो विनाशिभ्य आशुतरं विनश्यतीति। न त्वयमर्थः उत्पवेत्यनन्तरं ध्वंसतहति। कः पुनरत्र न्यायः आशुतरविनाशिनी बुद्धिः नातिमत्त्वे सति अस्मदा. दिप्रत्यतत्वे सति व्यापकद्रव्यसमवायाच्छन्दवदिति।मात्मत्वे घ्यभिचारवारणायादा विशेषणम् । आत्मगतपरममहारमाणे व्यभिचारमारणाय द्वितीयम् । घटादी यभिचारवारणाय विशेष्य घ्यापकत्वविशेषणं च । अथ वा शुतरविनाशिनी बुद्धिः गुणत्वे सत्यवाझमरणप्रत्यतत्वात सुखदिति । सुषत्वादी व्यभिचारवारणाय विशे- पणम्। न्या.वा.ता.टो। : युद्धः स्थिरत्वे घटप्रत्यवानन्तरं ध्यपधाने ऽपि घट साक्षास्करोमोत्यनुश्यत्रमायाः। कालान्तरे स्मतिस्तु सज्यन्यसंस्कारनिमित्तिका म टिस्यनिर्मित्तिका । स्मतरेव युद्धरनवस्था. यित्वम् । प्रत्यक्षनिरोधे सति सम्पूर्णकविषयतिधेय स्मतित्वात प्रत्यक्षस्यय सदनुपपत्तः । + अय्यहिति ।

·अ. ३ श्रा. २ सू. ४४-४७ बुद्धेरनित्यत्वम् । १८१ हेतूपादानात् प्रतिबद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ उत्पन्नापयर्गिणी बुद्धिरिति प्रतिपेद्धव्यं व देवाभ्यनुज्ञायते विद्युत्सं- पाते रूपाध्यक्तयहणवदिति । याव्यक्तग्रहणं तचोत्पन्नापर्वागणी बुद्धिरिति । ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्यो न बुद्धिविकल्यात्॥४॥ यदिदं क चिदव्यक्त क विद्यक्तं ग्रहणमयं ग्रहणहेतुविकल्पाद् यपानस्थितो यहणहेतुः तचाव्यक्तं ग्रहणं यावस्थितस्तत्र व्यक्त न तु बुद्धेरवस्थानानवस्थानाभ्यामिति । कस्मादर्थग्रहणं हि बुद्धिर्यच तदर्थयहणम- व्यक्तं व्यक्त वा बुद्धिः सेति । विशेषाग्रहणे च सामान्यग्रहणमाचं व्यक्तग्रहणं तत्र विषयान्तरे बुद्धान्तरानुत्पतिर्निमिताभावात् । यत्र समानधर्मयुक्तश्च धर्मा गृह्यते विशेषधर्मयुक्तश्च तक्तं यहणं यच तु विशेषे ऽगृह्यमाणे सामान्य. ग्रहणमा तदव्यक्त ग्रहणम् । समानधर्मयोगाच्च विशिष्ठधर्मयोगी विषयान्तरं तर यत ग्रहणं न भवति तदहणं निमित्ताभावाद् न बुद्धरनवस्थानादिति । यथा- विषयं च महणं व्यकमेव प्रत्यर्थनियतत्वाच्च बुद्धीनां सामान्यविषयं घ ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्त विशेषविपयं च ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्ति प्रत्यर्यनियता हि युद्धयः तदिदमव्यक्तग्रहणं टेशितं क्व विषये युद्धानवस्या. नकारितं स्यादिति। धर्मिणस्तु धर्मभेदे बुद्धिनानात्वस्य भावाभावाभ्यां तदुपपत्तिः । धर्मिणः खल्यर्थस्य समानाश्च धमा विशिष्टाश्च ते प्रत्यर्थनियता नानायुद्धयः सा उभय्यो यदि धर्मिणि धर्तन्ते तदा व्यक्तं यहां धर्मिणम. मिप्रेत्य । यदा तु सामान्यग्रहणमा, तदा ऽध्यक्तं समितिः शयं धर्मिणम भिप्रेत्य व्यकाव्यक्तयोहण्यापपत्तिरित न ये]दमध्यक्तं यह युद्धेपोद्ध- यानवस्थायित्वाटुपपद्यतइति । इदं हि ना। ध्यस्य भावः संदेफोति। मिपासकाने पानीकर्मणगर्ने कम्पा सामान्यविगिण पुनस्यादेश हितोपयले আধামাকা অফাফোনে বিমরিকল্পনুমােয় যাযমিমি : समिति पक्षपमेयर्मियभिप्रेत्य यहाध्यतपोनिरिसि। म पेदमिति प्रशान्ताचा नायमेकान्सो ऽसि विषयपरणहेतोपांझम्पानयत्यानं समाध्यतयाहयः था.

·१८२ १ न्यायभाध्ये प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यत्ताग्रहणवत्तद्ग्रहणम् ॥ ४८ ॥ अनवस्थायित्वेषि बुद्धस्तेषां द्रव्याणां ग्रहणं व्यक्तं प्रतिपत्तव्यम् । कार्य प्रदीपार्चि:संतत्यभिव्यक्तग्रहणवत् प्रदीपर्चियां संतत्या वर्तमानानां ग्रहणा- नयस्थानं याह्यानवस्थानं च प्रत्यार्थनियतत्वाद्वा बुद्धीनां यावन्ति प्रदीपा-पि तायत्यो बुद्धय इति । दृश्यते चार व्यक्तं प्रदीपर्चियां ग्रहणमिति । चेतना शरीरगुणः सति शरीरे भाषादसति चाभावादिति ।। द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धैः संशयः ॥ ४ ॥ सांशयिकः सति भावः* स्वगुणामु द्रवत्वमुपलभ्यते परगुणश्चोप्यता तेनाय संशय: कि शरीरगुणश्चेतना शरीरे गृह्यते अथ द्रव्यान्तरगुण इति। न शरीरगुणश्चेतना कस्मात् । यावच्छरीरभावित्वाद्र्पादीनाम्। ॥ ५० ॥ न रूपादिहीनं शरीरं गृह्यते चेतनाहीनं तु गृह्यते यथोप्यताहीना आप: तस्मान्न शरीरगुणश्चेतनेति । संस्कारवदिति चेद् न कारणानुच्छेदात् । यथाविधे द्रव्ये सस्कारः तथाविध सवापरमो न सत्र कारणाच्छेदा. दत्यन्तं! संस्कारानुपतिर्भवति यथाविधे शरीरे चेतना गृह्यते तथाविध एवात्यन्तोपरमश्चेतनाया गृह्यतेतस्मात्संस्कारवदित्यसमः समाधिः। प्रथापि शरीरस्य चेतनात्यत्तिकारणं स्याद् द्रव्यान्तरस्थं वा उभयस्यं वा तन्न नि. • न सति भावाच्छरीरगुणत्वं चेतनाया: सियति सति भावस्मान्यगुण- त्वेऽपि दर्शनात । न तावत्सयोगविभागसंस्काराः कर्मगुणाः अथ च सति कर्मणि भावो ऽसति चाभाव इति । तद्गुणत्व च तत्रोपलब्ध्या सिति यदात्र धर्तमान- मुपलभ्यते रूपादिकं तत्तस्य गुण इति । अथ सति भावादित्येन शरीरे चेतनाप- लब्धि बयात्तस्यासिद्धता दोपः । न हि शरीरे चेतनोपलभ्यते चेतनामानं तूपलभ्यते तच्च सदिग्धं कि शरीर उतान्यस्मिनिति । न्या. शा. + दृष्टान्तम बैधय॑ण । न्या. या । । यथा संस्कारः शरीरगुणो न च यावच्छरीरं वर्तते तथा चेतनापि न्याया। संस्कारस्य न शरीरमात्रं कारणम् । तस्य नोदनादिकारणनिधाने तदभावे च भावाभाषी युक्ती न्या. था। 1 अथ मन्यसे यथैव संस्कारस्य कारणमसंनिहितमेवं चेतनाकारणम. पीति तदयुक्तम् । विकल्पानुपपत्तेः । यच्छरीरे चेतनोत्पत्तिकारणं कि शरीर - ॥दस्यता-२ ।

·१८३ अ. ३ श्रा. २ सू. ४८-५३ ,शरीरचेतन्यनिरास: । यमहत्वभावात् । शरीरस्थेन कदा विवेतनात्यद्यते कदा चिन्नति नियमे हेतुनास्तीति । द्रव्यान्तरस्थेन च शरीरएव चेतनात्पद्यते न लोष्टादिष्वित्यत्र 'नियमहेतुरस्तीति । उभयस्य* निमित्तत्वे शरीरसमानजातीयव्य चेतना नो. न्याते शरीरराव चोत्पद्यते इति नियम हेतु स्तीति । यच्च मन्येत सति श्यामादिगुणे द्रव्ये श्यामापरमो दृष्टः यवे चेतनायरमः स्यादिति । न पाकजगुणान्तरोत्पत्तः ।। १ ।। नात्यन्तरूपोपरमो द्रव्यस्य श्यामे रूपे निवृत्ते पाकजं गुणान्तरं रक्तं रूपमुपपद्यते शरीरे तु चेतनामाचशेपरमो ऽत्यन्तमिति । अथापि । प्रतिद्वन्द्विसिद्धः पाकजानामप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ यावत्सु द्रव्येषु पूर्वगुणप्रतिद्वन्द्विसिद्धिस्तावत्सु पाकजोत्पत्तिदृश्यते पूर्वगुणेः सह पाकजानामवस्थानस्यापहणात् । न च शरीरे वेतनाप्रतिद्वन्दि- सिद्धी महानवस्थायि गुणान्तरं गृह्यते येनानुमीयेत तेन चेतनाया विरोधः । तस्मादप्रतिषिद्धा चेतना यावच्छरीरं वर्तत न तु वर्तते तस्मान शरीरगुण- श्चेतना इति । इतश्च न शरीरगुणः चेतना । शरीरव्यापित्वात् ।। ५३ ॥ शरीरं शरीरावयवाश्च सर्व चेतनात्यत्या व्याप्ता इति न क चिदनु- যনিমেলায় আৰীৰীয়মাননা নুনি সাম ধননন্ত নৰ यथा प्रतिशरीरं चेतनबहुत्वे सुखदुःखज्ञानानां व्यवस्था लिङ्गमेधमेकशरी- स्वमुत द्रव्यान्तरस्यम् । शरीरस्थमपि च यावद्व्यभावि उत नैमित्तिक्रमिति । यदि याजद्रव्यमाधि न कदा चिवेतनाहीनं शरोमुपलभ्येत निमित्तस्य संनिहि- तत्वात् । अथ नैमित्तिक यक्षरीर चेतनात्यनिमित्तस्य कारणं तत्रापि चेतनाव. त्मसः । अथ द्रव्यान्तरवृत्तिकारणं शरीरे चेतना करोति न द्रव्यान्तस्वित्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । द्रव्यान्तरस्यं नित्यनित्यं घा! अनित्यमपि कालान्तरस्यायि प्रतिषणमिति चेतनायत्मसङ्गः । न्या. धाः । • उभयस्यस्येति ५ उभयतस्तवि०२। । अथ मन्यसे शरीर ऽचेतना गुणान्तरमिति तब । रूपतो ऽनिर्देशात । यत्तदचेतनत्यं तवेतनाविपरीतं धर्मभूतं वस्तु उत चेतनाप्रतिषेधमामिति । यदि विपरीत चेतनात्मयेयं स्यात् । अथ चेतनप्रतिपेधमा तच गुण इति । न्या. या. + नियमे ।

·१८४ न्यायमाप्ये रेपि* स्याद् न तु भवति । तस्मान्न शरीरगुणश्चेतनेति । यदुक्तं न चिच्छरीरावयवे चेतनाया अनुत्पत्तिरिति स न । केशनखादिप्वनुपलब्धः ॥ ४ ॥ केशेषु नखादिषु चानुत्पतिश्चेतनाया इति अनुपपन्नं शरीरव्यापित्व- मिति। त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिप्वप्रसङ्गः॥ ५५ ॥ इन्द्रियाश्रयत्वं शरीरलक्षणं त्वक्पर्यन्तं जीवमनःसुखदुःखसंधिया यतनभूतं शरीरं तस्मान केशादियु चेतनोत्पद्यते । अर्थकारितम्तु शरीरोपनि बन्धः केशादीनामिति । इतश्च न शरीरगुणश्चेतना । शरीरगुणवैधात् ॥ ५६ ॥ द्विविधः शरीरगुणो ऽप्रत्यक्षश्च गुरुत्वम् । इन्द्रियग्राह्यश्च रूपादिः विधान्तरं तु चेतना नाप्रत्यक्षा सवेद्यत्वाद् नेन्द्रिययाह्या मनाविषयत्वात तस्माद् द्रव्यान्तरगुण इति । न रूपादीनामितरेतरवैधात् ॥ ५० ॥ यथेतरेतरविधर्माणा रूपादयो न शरीरगुणत्वं जहत्येवं रूपादिवेध. चेतना शरीरगुणत्वं न हास्यतीति । ऐन्द्रियकत्वाद्रपादीनामप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ अप्रत्यक्षत्वाञ्चेति यथेतरतरविधर्माणो रूपादयो न द्वेषिध्यमतिय. तन्ते तथा रूपादिवेधयांच्चेतना न द्वविध्यमतिघर्तेत यदि शरीरगुणः स्यादिति । अतिवर्तते तु तस्मान्न शरीरगुण]] इति भूतेन्द्रियमनसां ज्ञान. • पिनास्ति। + (मा) नासि ॥ दृष्टालमत्रम् । का.. न काहाणादयश्चतताः शरीरावयववाह केशनादिदिति । ता. टो । शरीरावयवत्वं केशनखादीनां हेतुरसिद्धः । इन्द्रियाश्रयत्वं हि शरीर- लतणं तदात्र शरीरं समवेतं तेन्द्रियाश्रयेणावश्य भवितव्य स्वपर्यन्तावयघसमूह स्तथा न तु केशनखादयस्तादृशा इति न शरीराधया दत्यर्थः । सा. टी. शरीरगुणत्याभाप्रयाप्ती घाह्यकरणाजन्यप्रत्यक्षविषयत्वात्मवादिदिति . ॥ चेतना प्रमोगा।

·पं. ३ प्रा. २ सू. ५४-६९ ममस एकत्यम् । १८५ प्रतिषेधात् । सिद्ध सत्यारम्भो विशेषज्ञापनार्थः । बहुधा परीक्ष्यमाणं तत्त्वं सुनिश्चिततरं भवतीति । परीक्षिता बुद्धिः मनस इदानों परीक्षाक्रमः *तत्प्र- तिशरीरमेशमनकमिति विचार। ज्ञानायागपद्यादेकं मनः ॥ ५ ॥ अस्ति खलु वै ज्ञानायोगपद्यमेकस्येन्द्रियस्य यथाविषयं करण- स्येकप्रत्ययनिवृत्तौ सामान तदेकत्वे मनसा लिङ्ग यतु खल्विदमिन्द्रि- यान्तराणां विषयान्तरेषु ज्ञानायोगप्रद्यमिति तल्लिङ्गम् । कस्मात्सम्भवति खलु वे बहुषु मन स्थिन्द्रियमन:संयोगयोगपद्यमिति ज्ञानयोगपद्यं स्यात् । न तु भवति तस्माद्विषये प्रत्ययपर्यायादेकं मनः । न युगपदनेकक्रियापलब्धः ॥६॥ अयं खल्बध्यापकोधीते व्रजति कमण्डलुं धारयति पन्थान पश्यति शृणोत्यागारययजान शब्दान् विभेतिपाव्याललिङ्गानि बुभुत्सते स्मरति च गन्तव्यं संस्त्यायन* *मिति क्रमस्याग्रहणाागपदेताः निया इति प्राप्त मनमो बहुत्वमिति । अलातचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसंचारात् ॥ ६ ॥ आशुसंचारादलातस्या भ्रमतो विद्यमानः क्रमोन गृह्यते क्रमस्या- ग्रहणादविच्छेदबुद्धा चक्रवद्वद्धिर्भवति । तथा बुद्धीनां क्रियाणां चागुपूति- त्याद्विद्यमानः क्रमो न गृह्यते क्रमस्यायहणायुगपत् क्रिया भवन्तीति अभि- मानो भवति। किं पुन: क्रमस्यायहणा युगपत क्रियाभिमानः अथ युगपदा- पादेय युगपदनेकक्रियापलब्धिरिति । नाप विशेषनतिपत्तेः कारणमुच्यते।। उतमिन्द्रियान्तराणां विषयान्तरेषु पर्यायेण बद्धया भयन्तीति तहाप्रत्याख्ये. - स्किमिति ।।५। + सन्यिति मास्ति। ४समिति मास्ति। ॐ र्याद पनि मनांसि स्युः प्रतीन्द्रियं मनसा संपन्ध रति युगपरनेका- निधाने युगपटनेकजानानि यत्वन्द्रिययाोषु ज्ञानानामयुगपडायः सन मनस एकत्ये लिङ्गम् । करणत्यातयतीत्युक्तम् । न्या. या ! "परमपंसि ।। यिभ्यमाननिहानि ॥४॥ • स्थानीयमितिकात्यांनी मिति: । मनातवक्रयेति ५ : संभमत रतिया भयोति पति। IN उध्यतइति रति ।।४।। 1 ·न्यायमाध्ये यमात्मप्रत्यक्षत्यात् । श्रथापि दृष्टश्रुतानीश्चिन्तयतः क्रमेण बुद्धयो वर्तन्ते न युगपदनेनानुमातव्यमिति । वर्णपदवास्ययुद्धीनां तदर्थयुद्धीनां चागुति- त्यात क्रमस्याग्रहणम् । कथं वाक्यस्थेषु खलु धणेपूच्चरत्सु प्रतिवणे तावच्छवर्ण भवति श्रुतं वर्णमेकमनेकं वा पदभावेन प्रतिसंधत्ते प्रतिसंधाय पदं व्यवस्यति पदव्यवसायेन स्मृत्या पदार्थ प्रतिपद्यते पदसमूहप्रतिसंधानाच्च यास्यं व्यय स्यति संबद्धांश्च पदार्यान् गृहीत्वा याक्याय प्रतिपद्यते । न चासां* क्रमेण वर्तमानानां बुद्धीनामाशुपतित्वात् क्रम। गृह्यते तदेतदनुमानमन्यप बुद्धि क्रियायोगपद्याभिमानस्येति । न चास्ति मुक्तसंग युगपदुत्पतिर्बुद्धीनां यया मनसो बहुत्वमेकशरीरे ऽनुमीयतइति । यथोक्तहेतुत्वाच्चाणुः ॥ ६२ ॥ श्रणु मन एकं चेति धर्मसमुच्चयो ज्ञानायोगपद्यात् । महत्त्व मनसः सर्वन्द्रियसंयोगाद्युगपद्विषयमहणं स्यादिति । मनसः खलु भाः सेन्द्रियस्य शरीरे तिलाभा नान्यत्र शरीरात् । ज्ञातुश्च पुरुषस्य शरीरायतना बुद्धाद- 'यो विषयोपभागा जिहामितहानमीप्सिताशग्निश्च सर्वं च शरीराश्रया व्ययहा. राः । तत्र खलु विप्रतिपत्तेः संशयः किमयं पुरुषकर्मनिमितः शरीरसर्ग: श्राहो भूतमाचादफर्मनिमित इति । श्रूयते सल्वर विप्रतिपत्तिरिति। तदं तत्त्वम् । पूर्वकृतफलानुवन्धात्तदुत्पत्तिः ॥६३ ॥ पूर्वशरीरे या प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भलक्षणा तत्पूर्वकृतं फोक्तं तस्य फलं तज्जनितो धमाधी तत्फलस्यानुबन्ध अात्मसमवेतस्यावस्थान नवासी। + न चास्योभयपतसंप्रतिपदा युगपदुत्तिर्यया घहुत्वं मनसः मतिपोम हीति । न्या. था। * युक्तिः संशयादिति । मुक्तसंशया इति । य एवैज्ञत्वे मनसो हेतुरुतो ऽनेनैवाणु मनो उपसातमिति । न्या. धा.. । मनसः खलु भोः सेन्द्रियम्य शरीरे रत्तिः। शरीर विचारित मन एष विचारितं भवतीत्यतः शरारं युनर्विचार्यते । न्या. याः। मन एकाधिकरणविचार- यापि परीत्यतरति नासमन्यः शरीरोत्पत्तिनिमितविचारस्य। परित इंता हि परीता सापि रूपतः संबन्धितश्व । शरीरं च मन:संन्धि तदधिकरणत्वानमनसः । 'सस्मान्मनस एपेयं परीक्षा या शरीरस्वत्यर्थः । ता. दी। अपघाति॥

·१८० प. ३ श्रा. २ सू. ६२-६५ शरीरात्यत्तिविधारः । सेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्यस्तस्योत्पत्तिः* शरीरस्य न स्वतन्त्रेभ्य इति । यदधिष्ठा- नोऽयमात्मायमहमिति मन्यमानो याभियुक्तो योपभोगतृष्णेया विषयानु- पलभमानो धमाधम संस्करोति तदस्य शरीर तेन संस्कारण धर्माधर्मल- क्षणेन भूतसहितेन (पतिते) स्मिन् शरीरे उत्तरं निष्पद्यते निष्यनस्य चास्य पूर्वशरीरवत्पुरुषार्थक्रिया पुरुषस्य चा पूर्वशरीरवत् प्रवृत्तिरिति कर्मा- पेशेभ्यो भूतेभ्यः शरीरसमें सत्येतदुपपद्यते इति । दृष्टा च पुरुषगुणेन प्रय. वेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्यः पुरुषार्थक्रियासमर्थानां द्रव्याणां *"रथप्रभृतीनामुत्यतिः तया नुमातव्यं शरीरमपि पुरुषार्थक्रियासमर्थमुत्पद्यमानं पुरुषस्य गुणा न्तरापेक्षेभ्यो भूतेभ्य उत्पद्यते इति । अप नास्तिक आह । भूतेभ्यो मूत्युपादानवत्तदुयादानम् ॥ ६४ ॥ यथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यो निर्वृता मूर्तयः सिकाशर्करापा- बाथमेरिकाऽजनप्रभृतयः पुरुषार्थकारित्वाटुपादीयन्ते तथा कर्मनिरपेवेभ्यो मूतेभ्यः शरीरमुत्पन्न पुरुषार्थकारित्वादुपादीयतइति । पान साध्यसमत्वातू ॥६५॥ য যীবনিমলিমিনা খায় নয়া মিনাঙ্গাগা- रिकाञ्चनप्रभृतीनामप्यकर्मनिमित्त: सर्ग: साध्यः साध्यसमत्यादसाथ- नामिलि । भूतेभ्यो मूय॒त्पादनदिति चानेन साम्यम् । तस्य शरीरस्यातिरिति ॥५॥ + यदामिति । *) नास्ति इशरीरातरम नियाटाते इति २।५। । तभ्यति । ॥ पुरुषगुणरितभूतपूर्व शरीरं कार्यत्ये सति पुरुषार्थक्रियामामात । यत्पुरुषार्थम तत्पुरुषगुणप्रेरितभूतपूर्वक दृष्ट यथा रथादि पुरुषगुणेन प्रययन रित तेरारभ्यमा पुस्पानियोसमर्थ दृष्ट तथा च शरीर सस्मादिदपि मापैतरारभ्यते । मुनानिमित्तत्याद घटादिवत् । इस कार्यत्वाद्रपा दिदिति । याक्षरत्यकत्ये सति रूपादिमत्याद घटादिवदेव । न्या. था। 5 पुरुषाक्रियासामयादित्यस्य हेतारनकान्तिकायद्वारकं मुरम् । स्या. याः । ९ साधनपने दृष्टान्तमारत्यासिंहम् । अथ पतः निरपेक्षाणि भूतानि शरीरमाभन्त पुरुषार्थक्रियामामध्यात मिकतादिदिति सजन याया। सिकतादीनामपि कनिमितः सर्ग रयामाहेतोः मिमसीसि । . खसमतीनामिति ।। पघा मास्ति३५॥ t1 सति ।। पापायर्करा रति ·१८८ । . न्यायभाये नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रीः॥६६॥ विषमश्चायमुपन्यासः । कस्माद् निर्बोजा इमा मूर्तय उत्पद्यन्ते वीजपूर्विका तु शरीरोत्पतिः । मातापितृशब्देन लोहितरेतमी बीजभूते* गृहोते तत्र सन्यस्य गर्भवासानुभवनीयं कर्म पिशेश्च पुषफलानुभवनीये फर्मणी मातुर्गभानये शरीरात्पत्ति भूतेभ्यः प्रयोजयन्तीत्युपप बीजानुषि- धानमिति। तथा ऽऽहारस्य ॥ ६ ॥ उत्पत्तिनिमित्तत्वादिति प्रकृतम् । भुक्त पीतमाहारस्तस्य पक्तिनिवृतं रसद्रव्ये मातृशरीरे चोपचिते बांजे गर्भाशयस्ये बीजसमानपाको मापया चोपचयो धोने यावव्यहसमर्थ: संचय इति । संचितं चा दमांसपेशीकल. लकण्डरशिरः॥पाण्यादिना च व्यहेनेन्द्रियाधिष्ठानभेदेन व्यूह्यते व्यूहे च गर्भनाड्यावतारितं रसद्रव्यमुपचीयते यावत्प्रसयसममिति । न घाय- मन्नपानस्य स्थाल्यादिगतस्य कल्पत्तइति । एतस्मात्कारणात्कमनिमित्तत्वं शरीरस्य विन्चायतइति । • प्राप्ती चानियमात् ॥ ६॥ न सर्यो दंपत्योः संयोग। गर्भाधानहेतुर्दृश्यते तासति कर्मणि न भवति सति च भयतीत्यनुपपन्नो नियमाभाष इति फर्मनिरपेक्षेप भूतेषु शरीरोत्पत्तिहेतुपु नियमः स्यात् न ह्या कारणाभाव इति । श्रथापि । * शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ यथा खलविदं शरीरं धातुप्राणसंशाहिनीनां नाहीना शुझान्तानां तथा चोभयपतमप्रतिपयो स्वादिष्टान्तः पुरुषगुणमेरितभूतपूर्वको सिन या उसमेनिमित्तमर्गपते दृष्टान्तो ऽस्तीति । न्या. याः । ननु मातापित शरीरोत्पत्तो न मातात्कारणमत प्राह । काटी। + पाकमा ति। * पाचनप्पटेति । हम २ कण्डरा ४ कपर कहर । ॥ पागिपादादिनति. परमिति । "मन्यात्मनां विभुम्वाससमग संबन्धार गरीरमस्येशात्मन इति निपातु- रिस्यस्पोमर के मुत्रम् । ft निमिन कमाये पति ·૧ अ. ३ श्रा. २ सू. ६६-०० शरीराणां प्रत्यात्मनियतत्व हेतुः । धातूनां च स्नायुत्वास्थिशिरापेशीकललकण्डराक्षां च शिरोबाहदरायां *सक्यां व कोठगानां च वातपित्तकफानां च मुखकपठहृदयामाशयपकाश- याधःस्रोतसां च परमदुःखसंपादनीयेन मनिवेशेन व्यहनमशयों पृथि- व्यादिभिः कर्मनिरपेक्षेरुत्पादयितुमिति कर्मनिमिता शरीरात्यत्तिरिति विज्ञायते । एवं च प्रत्यात्मनियतस्य निर्मितस्याभावानिरतिशयरात्मभिः संबन्धात्सर्वात्मनां च समानैः पृथिव्यादिभिरुत्यादितं शरीरं पृथिव्यादिग- तस्य च नियमहेतारभावात सर्वात्मनां सुखदुःखसंवित्यायतन समान मागम् । यत्तु प्रत्यात्मं व्यवतियुते तव शरीरीत्यत्तिनिर्मितं कर्म व्यवस्था- हेतुरिति विज्ञायते । परिपच्यमानो हि प्रत्यात्मनियतः काशयो यस्मिन्ना- मनि वर्तते तस्येवोपभोगायतनं शरीरमुत्याद्य व्यवस्थापयति । तदेवं शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्सयोगनिमितं कर्मति विज्ञायते । प्रत्यात्मव्यवस्थानं तु शरीरस्यात्मना संयोग प्रवक्ष्मण इति । एतेनानियमः प्रत्युत्तः** ॥ ७० ॥ यो ऽयमकर्मनिमित्त शरीरसर्गे सत्यनियम इत्युच्यते अयं शरीरो- त्पत्तिनिमित्तवत्सये गोत्पत्तिनिमित्तं कर्मत्यनेना (नियम:) प्रत्युक्तः । कस्ता- घदयं नियमः यथैकस्यात्मनः शरीरं तथा सर्वपामिति नियम: 1 अन्यस्या- • मत्तान्तकोष्ठाद्वानाचति । + तुम २ हितम् । + कर्मनिरपेक्षति मधित्तियामिति ॥५॥ । यनैय कर्मणा शरीरमुत्पादयते तदेव संयोग नियमति । अकर्मनि- मित्त शरीरमर्ग यथोक्तदोप इति । न्या. धाः । फर्मणम्नदात्म मन्धिान रसातु मैयानिमित्तका संयोगे fU समन्धिस्यनियमा मनानिमित्तम न्यानो स्तनपयोग अन्यते स स मनमस्तदीमावस्तु फर्म- निमित्तका अनाहित्याच मारन कम् । संघोगप्रयासर्गःपा.। तदेवमात्मगुणनिधन्धने शरीरमर्ग ध्यधस्या दर्शिता । ये त फर्मनियन्धनः शरीमगोप प्रत्यादिनिपन्धनः । पटतयो हि स्वयमेय धा. धर्मरूपनिमितान वापतया प्रतियोला:स्थ स्यं विकारमारभन्ने मतियधापगममा धगधर्माप्रपेवन्ते । तया कृषीवला दारादयां पूर्णाको दारान्तरमपूर्ण मापिनाधिपुरपा सेतुमार भिनसि । तास्तु निवाभिमायभाया অালম মেম জামাল্লাযান মানি মন চবি ঘিায়- निति । यथाः निमित्तमयोजक मनां धरणभेदस्तु समरिकदिnि ता. प्रत्याहाटी। tt मोपमानिमितशरीरमा म निम.. ॥ द्विवारे मास्ति समस्याम्पमापति। मनिरन 1.11.2 ·१६० न्यायभाध्ये न्यथान्यस्यान्यथेत्यनियमे भेदो व्यावृत्तिविशेष इति । दृष्टा च जन्मव्या- तिरुहाभिजनो निकृष्टाभिनन इति प्रशस्त निन्दितमिति व्याधिबहुलम- रोगमिति समयं विफलमिति पीडाबहुलं सुखबहुलमिति पुरुपातिशयलक्ष- योपपन्नं विपरीतमिति प्रशस्सलक्षणं निन्दितलतणमिति पविन्द्रियं मृद्विन्द्रि यमिति। सहमश्च भेदो ऽपरिमेयः सोयं जन्मभेदः प्रत्यात्मनियतात्कर्मभेदा- दुपपद्यते असति कर्मभेदे प्रत्यात्मनियते निरतियित्वादात्मनां समान- त्याच्च पृथिव्यादीनां पृथिव्यादिंगतस्य नियमहतारभायात्सव सर्वात्मनां प्रसज्येत. न स्विदमित्यंभूतं जन्म तस्मानाकर्मनिमिता शरीरात्पतिरिति । उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोपपत्तेः ॥ ०१॥ फर्मनिमित्त शरीरसगै तेन शरीरेणात्मनो वियोग उत्पन्नः । कस्मा- कर्मक्षयोपपत्तेः । उपपद्यते खलु कर्मक्षयः सम्यग्दर्शनात प्रक्षीणे मोहे घीत. रागः पुनर्भवहेतुकर्म फायबाट्सनामिन करोति इत्युत्तरस्यानुपचयः पूर्वोपधि. तस्य विपाकप्रतिसंवेदनात्मक्षयः । एवं प्रसवतारभावात् पतितेस्मिन् शरीरे पुनः शरीरान्तरानुपपत्तरप्रतिसंधि. । अकर्मनिमिते तु शरीरमर्गे भूतक्षयानुपपत्तेस्तवियोगानुपपत्तिरिति । तदहष्टकारितमिति चेत्। पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग ॥ १२ ॥ अदर्शनं खल्वदृष्टमित्युच्यते अदृष्टकारिता भूतेभ्य: **शरीरोत्यातः । न जात्यनुत्पन्ने शरीरे द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यति तच्चास्य दृश्यं द्विषिधं विषयश्च, नानात्वं चाव्यक्तात्मनास्तदर्थः शरीरसर्ग: तस्मिन्नवसिते परि- ताथानि भूतानि न शरीरमुत्पादयन्तीत्युपपन्नः शरीरपियोग इति । एवं चेन्मन्यसे पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग पुनः शरीरात्यति: प्रसञ्यतइति या चानुत्पन्ने •सर्वसमिति + न केवलमकर्मनिमिते शरीरमर्ग साधारणधियहयत्वं दोपः अपि तु मोतो ऽपि न स्यादिति दर्शयितुं स्वपते मोसमुपपादति । ता. टो। * शरीरासरानुयत्तिरपतिसन्धिरिति । भूतपेति । ॥ उपभोग्यशष्दासंदर्शने प्रतिपुरुपभेदादर्शनं चादृष्टमुच्यते तत्कारित. मित्यर्थः । ता. टो। १५ मूत्रद्वयम' "भूतपहणमुक्ल तणार्थR.! ता. दो! 1 धात्मानात्मनोरिति ।

·Ret - .३ पा. २ सू. ०१-०४ मोक्षोपपत्तिः। মাহীর দুঘনালসিযনাসিমন যা স্বামী আৰীলিমূনা না- सिरदर्शनभूता नेतयारदर्शनयोः क्व चिद्विशेष इत्यदर्शनस्यानिवृत्तेरपवर्ग* पुनः शरीरोयत्तिप्रसङ्ग इति (चरितार्थता विशेष इति चेत्)। न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ७३ ॥ चरितार्थानि भूतानि दर्शनाघमानान्न शरीरान्तरमारमन्तइत्ययं विशेष एवं चेदुच्यते न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् । चरितार्थानां भूतानां विपयोपलब्धिकरणात्पुनःपुनः शरीरारम्भो दृश्यते प्रकृतिपुरुपयोनानात्वदर्श- नस्याकरणानिरर्यकः शरीरारम्भः पुन:पुनर्दृश्यते । तस्मादकर्मनिमिनायां मूलष्टे न दर्शनार्थी शरीरोत्पत्तियुक्ता युक्ता तु फर्मनिमित्त सर्गे दर्शनार्थी शरीरोत्पतिः । कर्मविपाक: संवेदनं दर्शनमिति तददृष्टकारितमिति चेत् कस्य चिदर्शनमदृष्टं नाम परमाणानां गुणविशेषः क्रियाहेतुस्तेन प्रेरिता: परमाणवः संचिताः शरीरमुत्यादयन्तीति तन्मनः समाविशति स्वगुणेनादृष्टेन प्रेरित समनस्के शरीर दृष्टरुपलब्धिर्भवतीति । एतस्मिन् वे दर्शने गुणा- नुच्छेदात्पुनस्सत्यसो उपवर्ग उपवर्ग शरीरोत्यत्तिः परमाणुगुणस्यादृष्ट- स्यानुच्छेद्यत्वादिति। मनःकर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगानुच्छेदः ॥ ४ ॥ मनोगुणेनादृप्टन समावेशिते मनसि संयोगव्युच्छेदो** न स्यात् तवा किंकृतं शरीरादपसर्पणं मनस इति । (तदिदं दृशान्तस्य साध्यसमत्वमभिधी- यते इति अथवा नाकृताभ्यागमनसशाद अणुश्यामता दृष्टान्त) कागयक्षये मारायान्तराद्विपश्यमानादपसर्पोपपत्तिरिति । अदृष्टादेयापमर्पणमिति • यथा प्रागदर्शन निरोधममाधः पश्चादप्पदर्शनमित्यपरतो ऽपि पुनः संसदित्ययः । ता. टी.। ( ) नाप्ति २ धरिताधिपति धैटिति । । अपर त्याहता अदृष्ट पामाणगुणं वर्णन्ति पापियादीनामनां मन. सरच गुणो ऽदृष्टं तत्र पार्षिाला अपायः म्यादृष्टम्युतिः शरीरमारभन्ने मनरव स्यगुणमयुक्त शरीरमायिति सज स्यादेशादृष्टात पुनलम्य मुटुरोपभोग साधपति न पुद्गलस्य धा ऽदृष्टमिति मांध्ययनेपामपि दिगम्यराणां पुनास- "त स्मसदो ऽवग रसदुपपादयति । ताटो। + भानानामिति मष्टाविति । म मन'३।५। प्रेरित "मिति " एमालरादिति ।

·न्यायभाये चेद् यो ऽदृष्टः शरीरोपसर्पणहेतुः स ण्यापसर्पणहेतुरपीति । नेकस्य जीव. नप्रायणहेतुत्यानुपपत्तेः । एवं च सति एको दृष्टं जीवनप्रायणये हेतुरिति प्रा नेतटुपपद्यते। +नित्यत्वप्रसङ्गश्च मायणानुपपत्तेः ॥ ५ ॥ विषाकसंघेदनात काशयक्षये शरीरपात: प्रायणं फाशयान्तराच पुनर्जन्म भूतमाशतु कर्मनिरपेक्षाघ शरीरोत्यतो फस्य क्षयाच शरीरपात: मायणमिति मायणानुपपत्तेः खलु ये नित्यत्वप्रसङ्ग यिनः यादृच्छिके तु प्रायणे मायणभेदानुपपतिरिति । पुनस्तत्प्रसो ऽपवर्गइत्येतत्समाधित्सुराह । अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत्स्यात् ॥ ०६ ॥ यथा अणोः श्यामता नित्या अग्निसंयोगेन प्रतिविद्या न पुनरु- त्पद्यते एवमदृष्टकारितं शरीरमपवर्ग पुन त्यातहति । नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ०० ।। नायमस्ति दृष्टान्त, कस्माद् अकृताभ्यागमप्रसङ्गात । अकृत प्रमाणतो ऽनुपपत्रं तस्याभ्यागमो ऽभ्युपपत्तियवसाय: एतच अधानेन प्रमाणतो ऽनु. पपन्नं मन्तव्यम् । तस्मानायं दृष्टान्तो न प्रत्यक्ष न चानुमानं कि चिटुच्यतइति । तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वमभिधीयतइति । अथ धा **नाकृताभ्यागम- • अपक्षणं मनस पति। + ननु सदकरणं नियमिति कयं शरीरं सकारणं नित्य भवेदित्यात पाहसाटो। + प्रायणानुपपत्ति यूमो विनाशानुपपत्तरित्यर्थः । ता टो। ६ अकारणासादित्यम्य तारनकान्तिकत्वेन प्रत्ययतिष्ठते । ना टी.। ॥ प्रमाणेनाधिपयोक्तमत प्रत्युत प्रत्यक्षागमधिप्रतिपिमिति यावत् । ता.टी. न च परमाणुश्यामता प्यकारणा पार्थिवत्यालोहितादिदित्य. नुमानेन तस्या अपि पाझजत्याभ्युपगमादिति भावः । ता टी.। ययाति या सूत्रार्थः । अस्तम्य कर्मणः फलोपभोगप्रसङ्गादिति । यदा खलु परमाणगुण एव नित्य. शरीराझारभासदासो नित्यस्यान केन वि. क्रियते तस्यास्तस्यैत्र फल पुरुषरुपभुज्येत ततश्चायमास्तिकानां विहितनिपिछ. भत्तिनिदयो ऽनर्यकः शास्वप्रणयन चानकं भवेदिति भावः । ता. टो।

·१६३ अ. ३ भा. २ सू. ०६-०० मुक्तरनन्तरं शरीरान्तराभावहेतुः । प्रसङ्गाद् अणुश्यामतादृष्टान्सेनाकर्मनिमित्तां शरीरोत्पतिं समादधानस्याकृता- भ्यागमप्रसङ्गः । अकृते सुखदुःखहेता कर्मणि पुरुषस्य सुखं दुःखमभ्यागच्छ- सीति प्रसज्येत । आमिति ब्रुवतः प्रत्यक्षानुमानागमविरोधः । प्रत्यक्षविरोध- स्तावद्विमिदं सुखदुःखं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् प्रत्यक्षं सर्वशरीरिणाम् । को भेदः तोनं मन्दं चिरमाशु नानाप्रकारमेकप्रकारमिति पवमादिविशेषः । न चास्ति प्रत्यात्मनियत' सुखदुःखहेतुविशेषः न चासनि हेतुविशेपे फलवि. शेयो दृश्यते । कर्मनिमिते तु* मुखदुःखयोगे कर्मणां तीव्रमन्दतोपपत्ते: कर्म- सञ्चयानां चौकपापकर्षभावानानाविधेकविधभावाच्च कर्मणां मुखदुःखभेदो. पपतिः । सेयं हेतुभेदाभाषाद् दृष्टः मुखदुःखभेटो न स्यादिति प्रत्यक्षविरोधः । तथा अनुमानविरोधः दृष्टं हि पुरुषगुणव्यवस्थानात्सुखदुःखव्यवस्थानम् । य: खलु चेतनावान् साधननिवर्तनीयं सुखं बुद्धा तटीप्सन साधनावाप्रये प्रयतते स सुखेन युज्यते न विपरीतः । यश्च साधननिर्वर्तनीयं दुःखं बुद्धा नज्नि. हामुः साधनपरिपर्जनाय यता स च टुःखेन त्यज्यते न विपरीत: । अस्ति चेद यवमन्तरेण चेतनानां सुखदुःखव्यवस्थान तेनापि चेतनगुणान्तरव्यवस्था- कृतेन भवितव्यमित्यनुमानम् । तदेतदकर्मनिमिते सुखदुःपयोगे विरुध्यते इति । सन्च गुणान्तरमसंवेदात्वाददृष्टं विधाकालानियमाचाव्यवस्थितम् । बुद्धगदयस्तु संवेद्याश्चापर्गिणश्चेति । अथागमविरोधः घहु खल्विदमा. घोणामुपदेशजालमनुष्ठानपरिषर्जनाश्वयमुपदेशफलं च शरीरिणां याप्रमवि- भागेनानुष्ठानलक्षण प्रतिः परिवर्जनलवणा निवृतिः तच्चाभयमेतम्या दृष्टी नास्ति फर्म मुचरितं दुश्चरितं या कर्मनिमित्तः पुरुषाणां मुखदुःपयोग इति विरुध्यते । सेयं पापिष्ठानां मियादृष्टिरकर्मनिमिता शरीरसुप्रफर्मनिमितः मुखदुःपयोग इति । इति धात्स्यायनीये न्यायभाये तृतीयाध्यायः ३. . हलि मायादेत " :मति. गेय रत पति.

·१६४ -- न्यायभाग्ये मनसोनन्तरा प्रवृति:* परीक्षितव्या तत्र खलु यावद्धमाधमाश्रयगरी. रादि परीक्षितं सा सा प्रवृत्तः परीक्षेत्याह। प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥१॥ तथा परीक्षितेति । प्रवृत्यनन्तरास्तहि दोषाः परीत्यन्तामित्यत पाह। तथा दायाः ॥२॥ परीक्षिता इति । बुद्धिसमानाश्रयत्वादात्मगुणाः प्रवृत्तिहेतुत्वात पुनर्भवप्रतिसंधानसामर्थ्याच्च संसारहेतयः संसारस्यानादित्वादनादिना प्रब. न्धन प्रवर्तते मिथ्याज्ञाननितिस्तत्त्वज्ञानात् तन्निवृत्तौ रागद्वेषप्रबन्धोच्छेदे ऽपयर्ग इति । प्रादुर्भावतिरोधानधर्मका इत्येवमायुक्तं दोषाणामिति । प्रय तेनालक्षणा दोषा इत्युक्तं तथा चेमे मानेयामयाविधिकित्सामत्सरादयः ते कस्मान्नापसंख्यायन्तइत्यत आह । तत्त्रैराश्यं रागद्वेषमाहार्थान्तरभावात् ॥३॥ तेषां दोपाणां पयो राशयस्वयःपक्षा: रागपतः काम। मत्सरः स्पृहा तृप्या लोभ इति द्वेषपक्षामा क्रोध इा ऽसूया द्रोहो ऽमर्प इति मोहपक्षों मिथ्याज्ञानं विधिफित्सा मानः प्रमाद इति पराश्यानोपसंख्यायन्तइति। लक्षणस्य सहभेदातित्वमनुपपन्नं नानुपानं रागद्वेषमोहायान्तरभावात प्रा. सक्तिलक्षणो राग: अमर्पलक्षणो द्वेषः मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणो माह इति । गत. त्यस्यात्मवेदनीयं सर्वशरीरिणां विजानात्यय शरीरी रागमुत्पन्नमस्ति मेध्यात्म • ऽनन्तरमिति ।।५। + पूर्वा सा३1४ासासाम् । * अभीष्टानभोपियानुचिन्तनप्रभवा वक्ष्यमाणा दोषा न बुद्रिधिकरया भवितुम. न्ति तथा मति क्षेत्रस्य विषयानुचिन्तन मैत्रस्य टेपादिप्रसगादिति भावः। निरोधधर्मकादति ५। ४। | कामः स्त्रीगतोऽभिलाषः । प्रतीयमाणवात्वपरित्यागेका मत्सर । अस्व. परस्वादानेच्छा स्पृहा । पुनर्भवप्रतिसंधानहेतुभूता कृष्णा । प्रमाणविरुद्धपाद्रध्याप- हारशा लोभः । न्या. या.। पति द्वेषपधा इति । .. शरीन्द्रियाधिष्ठानवेशत्यहेतुः क्रोधः । साधारणे वस्तुनि पराभिनिवेश. प्रतिषेधेच्छा दया । परगुणादमता अमया । परापारेच्छा द्रोहः । अपकारातम- ता अमः । न्या. धा। tमोक्षपदापति संशयो विधिक्षिसाः। विटामामाविटामानगुणाध्यारोपेणात्मोत्कर्ष प्रत्ययो मानः क्त- #मतिनको राम । ध्याकरणं प्रमादा।

·अ. प्रा. १ सू. १-८ दोपचित्यव्यवस्थापनम् । २६५ रामधर्म इति विरागं च विजानाति नास्ति मेध्यात्म रागधर्म इति एवमि- सरयारपीति। मानेयायाप्रभृतयस्तु नैराश्यमनुपतिता इति नापसंख्यायन्ते । नैकप्रत्यनीकभावात् ॥ ४॥ नाथान्तर रागादयः कस्मादेकप्रत्यनीकभावात् । तत्त्वज्ञानं सम्यन- तिरार्यप्रज्ञा पबोध इत्येकमिदं प्रत्यनीकं चयाणामिति । व्यभिचारादहेतुः ॥५॥ एकात्यनीकाः पृथिव्यां श्यामादयोग्निसंयोगेनेकेन एकयोनयश्च पा. कजा इति सति चान्तरभावे ! तेषां मोहः पापीयानामूढस्येतरोत्पत्तः ॥ ६ ॥ मोहः पापः यापतरो वा द्वावभिनत्योक्तं कस्मात् नामठस्येतरोत्यते: अमूढस्य रागद्वेषो नात्योते मूळस्य तु यथासंकल्पमुत्पतिर्विषयेषु रजनीया:. संकल्या रागहेतवः कोपनीयाः संकल्पा द्वेपहेतवः उभये च संकल्पा न मि- ध्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वान्मोहादन्ये ताधिम। मोहयानी रागद्वेशविति। तत्वज्ञा- नाच मोहनिवृत्तौ रागद्वेषानुत्पतिरित्येकप्रत्यनीकभावोपपतिः । एवं च कृत्या तत्वज्ञानाद् दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याचानानामुत्तरोतरापाये तदनन्तरामा बादपर्ग इति व्याख्यातमिति । प्रास्ताहि । निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावा दापेभ्यः|| ॥॥ अन्यद्धि निमित्तमन्यच्च नेमितिकमिति दोपनिमितत्वाददोषी माह इति। 4 माग रति इन दोपलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥८॥ যায় যুক্ত হল মারিয়াম অন্ধবিরা সানামুখি + एकयौनियादेश रागादपः शम्दयदित्यप्पनेनैव प्रत्युतम् । एक्रयानयो ह. पादयो न चशमेकांति । . पा.. अवस्येतरोपतिनं भवति य प नामूठम्यतरोत्यारित्युतम् । BRढनन्सरापापादित एसिगारसम्मतः पाठः ।। । अतोषी मार दोपप्रिमिसलादादिदिति म्यासंभवात् । दोपनिमितत्यादिति हेलोरमयोजकत्यमाहा टो। ता. टी.

·१६६ न्यायभाये प्रवर्तनालवणा दोषा इत्यनेन दोपलक्षणेनावरुध्यते दोघेषु मोह इति । निमित्तनैमित्तकोपपत्तेश्च तुल्यजाती- यानामप्रतिषेधः ॥६॥ द्रव्याणां गुणानां वा ऽनेकषिधविकल्पो निमितनेमितिकभावे तुल्य- जातीयानां दृष्ट इति । दोषानन्तरं प्रेत्यभाश्स्तस्यासिद्धिः । प्रात्मनो नित्यत्वात् । न सल नित्यं किं चिज्जायते म्रियतइति जन्ममरणयोर्नित्यत्वादात्मनो ऽनुपपतिः उभयं च प्रेत्यभाष इति तचाय सिद्धानुबादः । प्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥ १० ॥ नित्यायमात्मा प्रेति पूर्वशरीरं जहाति नियतइति प्रेन्य च पूर्वश- रोरं हित्या भवति जायते शरीरान्तरमुपादत्तइति तच्चेतदुभयं पुनरुत्पतिः प्रेत्यभायः (इत्यत्रोक्तं पूर्वशरीरं हित्वा शरीरान्तरोपादानं प्रेत्यभाय) इति तचेतन्नित्यत्वे संभवतीति । यस्य तु सत्वोत्यादः सत्त्वनिरोधः प्रेत्यभाषः तस्य कृतहानमकृताभ्यागमश्च दोपः । उच्छेदहेतुघादे ऋप्युपदेयाश्चानर्थ- फा इति । कथमुत्पतिरिति चेत् । व्यक्ताभक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ ११ ॥ केन प्रकारेण किधर्मकात्कारणायुक्तं शरीराद्युत्पद्यतइति व्यक्तादू तसमाख्यातात्पृथिव्यादितः परमसूक्ष्मान्नित्यायत शरीरन्द्रियविषयोपकर- णाधार प्रज्ञातं द्रव्यमुत्पद्यते । व्यक्तं च सल्बिन्ट्रियग्राह्यं तत्सामान्या- त्कारणमपि व्यक्तम् । किं सामान्यम् रूपादिगुणयोगः रूपादिगुणयुक्तेभ्य: पृथिव्यादिभ्यो नित्येभ्यो रूपादिगुणयुक्तं शरीराद्युत्पद्यते । प्रत्यक्षमामा- ण्याद् दृष्टो हि रुपादिगुणयुक्तेभ्यो मृत्यभृतिभ्यासायाभूतस्य द्रव्यस्योत्पादः * यथा दिर्घद्वान्तरनिमित्तं बुद्धिजातीया च । तुयोदयो द्रव्यानिमित्त ट्रध्यजातीयाः । नोदनादाभिघातसंयुक्तसयोगाः संस्कारम्य गुणा दति न्या. वा । (यु.नास्ति। प्राणस्यापि कपालद्वपमयोगस्य उपयघटादिकारयावसनादनकान्त इति क्षेत्र गवादेयतस्य म्पाटिमसामग्रीपूर्वमत्ययाः। + प्रतिभ्यता ·१६० अ. ४ श्रा• १ सू.-१६ व्यता व्यक्तीत्पत्तिनिरास: । तेन चादृष्यस्यानुमानमिति । कृपादीनामन्यप्रदर्शनात प्रकृतिविकारयोः पृथिव्यादीनां नित्यानामतीन्द्रियाणां कारणभावानुमीयतइति । न घटाद् घटानिष्पत्तेः ॥ १२ ॥ इदमपि प्रत्यक्षं न खलु व्यक्ताद् घटातो घट उत्पद्यमान दृश्यते इति व्यक्ताद् व्यक्तस्यानुत्पत्तिदर्शनान व्यक्तं कारणमिति । व्यक्ताद् घटनिष्यत्तरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ न बमः सर्व सर्वस्य कारणमिति किन्तु यदुत्पद्यते व्यक्त ट्रव्यं ततयाभूतादेवोत्पद्यतइति । व्यक्त च तन्मृट् द्रव्यं कपालसंधक यतो घट उत्पद्यते न चैतन्निहुवानः क्व विदभ्यनुत्ता लब्धुमहनीतिः । सदेत. तत्वम् । अतः परं प्रावाटुकानां दृष्यः प्रदश्यन्ते । प्रभावादावोत्पत्तिनानुपमृदा प्रादुर्भावात् ॥ १४ ॥ असतः सदुत्पद्यतइत्ययं पक्ष: कस्मात् । उपमृद्य प्रादुर्भावात उपमृद्य बीजमकर उत्पद्यते नानुपमृद्य न चेटीजोपमोङ्करकारणम् अनुषम- देषि बीजस्याङ्कुरात्यत्ति: स्यादिति । अचाभिधीयते । व्याघातादप्रयोगः ॥ १५ ॥ उपमृद्य प्रादुर्भावादित्ययुक्तः प्रयोगो व्याघातात् । यदपमृदाति न तदुपमा प्रादुर्भवितुमर्हति विद्यमानत्वात् । यच्च प्रादुर्भवति न तेनामा - तेनाविद्यमानेनोपमई इति । नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ १६ ॥ अतीते चानागते चघिद्यमाने फारफशटा: प्रयन्ते । पुरी जानिप्यते जनिष्यमाणं पुषभिनन्दति पुषस्य जनिष्यमाणस्य नाम करोति अभूत्कुम्भो मिन्नं कुम्भमनुशाति भिन्नस्य कुम्भस्य कपालानि] अजाताः . प्रत्यक्षकारणापलापो न कस्मिपि दर्शने वाट मधु योग्यः मादिन्यः । + प्रादुभावहानरकानिकत्येनेोपमदात्यविमानस्पीयम तुत्योतिध्यायः * सदुपमदाति हि १४४। # कारफराठा म्यते । }} भिवस्य कुम्भस्य कपालानीति यद्यपि न सातात्कारकरदस्तथापि पटग धन्धाभिधानासस्य नियाग त्यात्मियायारच फारकनान्तपेयकत्यापार Ram कायदता द्रष्टया हा दी।

·१६८ न्यायभाप्ये पुगः पितरं तापयन्तीति बहुलं भाक्ताः प्रयोगा दृश्यन्ते । का पुनरियं भक्तिः प्रानन्तर्य भक्तिः श्रानन्तर्यसामानुपमृद्य प्रादुर्भावार्थः प्रादुर्भविष्यन्नड्डर उपमृद्रा तीति भाक्तं कर्तृत्वमिति । न विनष्टभ्यो ऽनिष्पत्तः ॥ १७ ॥ न विनष्टाद्वीजादडर उत्पद्यतइति तस्मानाभावादावोत्पतिरिति । क्रमनिर्दशादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ उपमप्रादुर्भावयाः पावापर्यनियमः क्रमः स खल्धभावादापोत्यत्ते. हेतुनिर्दृिश्यते स च न प्रतिषिध्यतइति । व्याहतव्यहानामवयवानां पूर्व- व्यूहनिवृत्ती व्यूहान्तराद् द्रव्यनिष्पत्ति भावात् । बीजाययधाः फुतश्चिन्नि- मित्तात्प्रादुर्भूतक्रिया: पूर्वव्यूई जहति व्यूहान्तर धापद्यन्ते व्यहान्तरादर उत्पद्यते । दृश्यन्ते खलु अवयवास्तत्संयोगाश्चाकुरोत्यत्तिहेतवः । न चानिवृत्ते पूर्वव्यहे घीजाययवानां शव व्यहान्तरेण भवितुमित्युपमप्रादुभाषयाः पौवापर्यनियमः क्रमः तस्मानामावादावोत्पत्तिरिति । न धान्यद्वीजाययभ्यो। हुरोत्पत्तिकारणमित्युपपद्यते बीजोपादाननियम इति अथापर आह । ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात्॥ ॥ १६ ॥ पुरुषायं समीहमानो नावश्यं समीहाफलं प्रामाप्ति सेनानुमीयते परा- धीनं पुरुषस्य फर्मफलाराधनमिति यदधीनं स ईखरः । तस्मादीश्वरः कारणमिति । #ਕਿ ੩ ॥ बीविनाशश्वेदङरोत्पादहेतुरथ धिनष्टे धीजे तदवयथेषु परस्परविच्छि. क्षेषु अति तेषां प्यूहान्तरे फस्मादडुरो न भवति मति तु तेषां घ्यहे भवति तस्माद्विनष्टेभ्यो ऽडरानुत्पत्तेरसति यूहे न बोजविनाशः कारणमिति मूत्रार्थ । अनन्यप्रयुक्रमाननाये कार्यकारणभायमानमिदं तु घ्यहान्नरानन्तन- युक्तमिति नाभायस्य कारणत्व गर्मायतुमहतीत्यर्थः । ताटो । बीजाधयापादाने ऽघर्जनोयतया बीजमागच्चदशज्यप्रत्याख्यानमित्यर्थः। सा-टी. ॥ मा भूदयं नामरूपप्रपञ्चः शून्यतापादानो ऽपि तु ब्रह्मोपादानो भधि- प्यति बलव प्रपञ्चरूपेण परिणमते मृत्तिकेय घटशरावोदश्वनादिभाषेन । न वं नित्यत्वध्याघातः परिणामे ऽपि तत्वानपायाद सल्लवणत्याच नित्यताया:पदार . साटी।

·१६६ प. ४ श्रा. सू. १०-२१ फलस्येश्वरमाचहेतुकत्त्वनिरासः । न पुरुषकाभावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ ईश्वराधीना चैत्फलनिष्पत्तिः स्यादपि तहि पुरुषस्य समीहामन्तरण फले निष्पोतेति। तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ पुरुषकारमीश्वरोनुगृह्णाति फलाय पुरुषस्य यतमानस्येश्वरः फलं संपादयसीति । यदा न संपादयति तदा पुरुषकांफनं भवतीति । तस्मा. यस्मिंस्तत्व न विहन्यते तदपि नियमित्येकं दर्शनम् । अपरं च ब्रह्मवानामधि- योपधानभेदाबामरूपप्रपञ्चभेदेन विवर्तते मुखमिवैकमनेकर्माणटपाणादर्शभेदा. कविधप्रतिविम्यभेदेनेति । तदेतदर्शनयमनेन भूचितम् । ईखरी ब्रह्म देशना:- আশা। ঔননায়কি: ক্লিয়াকিয়না | আনি ঘরগীনি হয়: দায়ে जगतः श्यते हि तदेतत बहुभ्यां प्रजायेति । सा चेयं श्रुतिः चेतनस्य जगत्का- रणतामाह । न चाभावो वा प्रधान वा परमाणवी वा घेतयन्तै । ननु नीषा एवं चेतनास्तकर्मनिबन्धनो नामाप्रपञ्चो भविष्यति कृतमत्र भगवतेश्वरणत्यत उक्त पुरुषकमाफल्यदर्शनात । पुरुषरवेळेतयते नव निष्फन कारभेत । निष्फलं वि. द्वान प्रवर्तमानः कथं चनो नाम । तस्मात्पुरुषकाफल्यदर्शनादीश्वरः कारण- मित्यर्थः । सा• टो। न तावन्मृत्तिकेव नामरूपप्रपञ्चरूपेण प्रज्ञ परिणामते । तदि सर्यात्मना या परिणमतएकदेशेन वा तत्र सामना परिणामे तत्त्वपिघातानित्यत्वम् । एकदेशेन परिणाम साघनत्वात्तदेयानित्यत्वम् । अथ तत्वेनानुगतस्थापरिणाम. स्तन प्रान ब्रिाणः परिणामः । न च निभागस्यमय स्वमवेदनमत्यक्षाय विपरीतजानगोभ । सामान्यता यह रूपविशेणाने घ तदन्यापापेण विधमो दृष्टः शुक्तिरसादोन जातु शक्तिरूपं विद्वान रजतमिति विपर्यस्यति । नव निरंशे स्वसंवेदनप्रत्यते प्राण तास्वरूपायहः सामान्यपही या भवति त. स्मादीग्यो नगदेन वितात्ययकम् । निमित्त स्याटीयरोगतः । म वेदनपेत एष जगत्कारणमित्युच्यते तदमुपतिष्ठते । मा• टो। + सतरच फर्मतीपो निमोवश्व । वास्यकलपत्यादेशापा विति अपरयरः कारणभेदानुविधानेन कार्य नितति यदपेठने सस फरोतीति प्राप नहि फुलातो वपदादि करोति । एवं कर्ममापेठावडीसरी जगदुत्पत्तिकारणं म्यारकर्मयोश्यरो नेश्वरः स्यात inो सण घ ससत्कारणानि परेण प्र. पन्तरस्यनेकान्तो यत्पमाणी हेतुरिति । हा. दो। है सदेखमीशरोपादान मालशिवतार्य व निरपेठेपरनिमितत्वं प्रत्या. व्यायाभिमत पतं यहाति meो। , यापाभूत यस यदा शिपामातस्ततचा सरा विनिए ।

·२०० न्यायमाप्ये दोश्वरकारितत्यादहेतु:* ! पुरुषकमीभावे फलानिपत रति + गुणविशिष्टमा. त्मान्तरमीश्वरः तस्यात्म(कल्पा)त्कल्पान्तरानुपपतिःअधर्ममिथ्याचा- नप्रमादहान्या धर्मज्ञानममाथिसंपदा घ विशिष्टमात्मान्तरमीश्वरः सस्य च धर्मसमाधिफनमःणमाद्यविधर्मश्वयम् । संकल्पानुविधायी चास्य धर्मः॥ प्रत्यात्मवृत्तीन् धर्माधर्मसंचयान् पृथिव्यादीनि च भूतानि प्रवर्तयति । एवं च स्वकृताभ्यागमस्यालोपना निर्माणप्राकाम्यमीश्वरस्य स्वकृतकर्मफल वेदि. • परमाणपादानस्य जगतः पुरुषकमपित ईश्वरो निमितं यच्च सेनापेव. णीय पुरुषार्म तदपीरनिमित्तमेध । न च यदपेतते तस्यानिमितं धास्यादेस्त. सहकारिणस्तनिमित्तकालदर्शनात् । तस्मादीवरकारितत्वात्पुरुपकारस्य तत्स. हाय ईश्वरो निमिसकारण नगत इत्या पतम्य निराकरणे पुरुपक्रमाभावे फला. प्यत्तरित्यहेतुः निरपेक्षेरवानिमित्तत्ये तु हेतुरेवेत्यर्थः । सा टो। + सख्यापरिमाणपृथत्वमयोगविभागबुद्धय एय तस्य गुणाः । न्या. याः। वदिच्छाप्रयावाषप्यस्य नित्यो सककत्वसाधनान्तर्गतो मन्तव्यो । जान चक्रीयी. प्रयवरमायलक्षणत्वात्कर्तृत्वस्य । तपा च परस्पराविनाभावादन्यतरतिहावितर. योः सिद्धिः । ता टी। + आत्मकल्यादित्यत्रात्मप्रसारादात्मजातीयादिति यावत् । साटी । (कल्पादिति २ नास्ति नन्यात्मान्तानित्यज्ञानयोगीनि दृष्टानि तद्वैलतण्यादीश्वरो नात्म- जातोयो भवितुमर्हतीत्यत आह आत्मकल्पादिति । यमप्यात्मान्तराएयनित्यज्ञान- योगीनि अय च नित्यबुद्धादियुक्तः तथाप्यात्मजातीय एव धुझादिगुणयोगित्यात् । अन्यया तायादिपरमाणुनामतीयादित्य प्रसो नित्यरूपादियोगात । करकादिगता- नां रूपादीनामनित्यत्वोपलोरिति । ता टी । ईश्वरसमवेतधुनित्यत्व च मिग्राहक मानेन सिद्धम् । बुद्धिमत्कारणार्धािष्ठताः परमाणव' प्रवर्तन्तइति । नन्यनेन धुद्धिममामात्र सिध्यति न मु युनित्ययमपीति च । प्रत्यनियमामभयात् । ये खलु प्रत्यर्थनियता बुद्धिभे दास्तै गरीदिकारयानिधाने सति भवन्तिन ययं प्रत्यर्थनियता युगपटने कमायोनिदर्श नात । यया स्याघरभेदम्यानकस्य युगपदुत्याद इति । मनु युद्धिमत्त्वनय शरीरिस्यमयीवास्य स्थान्जोयानो तथा दर्शनामि चैत्र । कल्प्यमानस्य शरोरम्यानित्यत्वाकार तस्य धादिनि मित्तकस्वापती सत्तन्तशरीरमबन्धयत्तटेश्वरस्यानीश्वरत्वपसदः कारणस्य धर्मस्य नित्यस्यानित्य- स्वयिकल्पनानवस्थाशरीरनित्यत्वयोगनिश्च । शरीरस्य नित्यत्वे तु दृष्टविरोधस्य सदयस्यतया रकल्पना । नियमापनेय कार्यापपत्ते । धुरिहत्व शरीरल्यामिति सुन । अन्यत्यस्पोपाधिस्यात् । ईश्वरविक्रोसतीना नित्यत्ये युगपत्सर्वकार्योत्पाटम्सद्स्तु मत्तत्साह- कारिधर्माधर्मकान धादिर्घाटतसामयोथैकल्येन निरसनीय । ॥ नन्यस्य फर्मानुष्ठानाभावात्कुतो धर्मः । तथा चाणिमादिकमस्येश्वर्य कार्यरूपं विनय कर्मणेत्यस्ताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यत आह । ता टो। मा भूद वाह्मानुष्ठान सझल्पलतणानुष्ठानजनितधर्मफलमस्यैश्वयं जग. दिमागफमिति नामताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यर्थः । ता टोः । ईश्वरस्य ज्ञानक्रियाशक्ती .

·२०१ क. ४ पा. १ मू. २१ ईश्वरस्वरूपनिरूपणम् । নয় স্মসলায+ যথা বিনাঘযানী নয়াযিন ইমামুননাম। न चात्मकल्पादन्यः कल्पः सम्भवति । न ताघदस्य बुद्धिं विना कश्चिद्धर्मों लिगभूतः शक्य उपपादयितुम । आगमाच्च द्रष्टा बोद्धा सर्वज्ञाता ईश्वर इति । घुट्मादिभिश्चात्मलिङ्गनिरुपाण्यमीश्यर प्रत्यवानुमानागमविषयातीत क: शक्त उपादयितुम् । स्वकृताभ्यागमलापेन च प्रवर्तमानस्यास्य यदुक्तं प्रतिषेधजातमकर्मनिमित्त शरीरसगै तत्सर्व प्रसज्यतइति । अपर इदा- नीमाह। 'धर्मस्य प्रयोजनम दिति भावः। नित्ये इत्पैश्वयं नित्यमणिमादिकं त्वनित्यं तदभिप्रायं च भाष्यस्य धर्मफलत्या- भिधानम् । नात रेखनियो धर्मवेयर्थमनित्यत्वे तत्कारणकल्पनया नियस्येति चोरावकाशः । प्रत्यापत्तिधर्माधर्मसंनियाधिष्ठान संकल्पानुविधायिन ईश्वर । अभ्युपत्येश्वरधर्ममेतदुक्तं भाव्यता । परमार्यतस्तु नेवरस्य धर्मसदावे प्रमाणमलिनियाभ्यामेव जानक्रियाक्तिभ्यां सकलकार्यात्पतिसिरि. स्यायेन न वाधास्तीति वार्तिकमिसि । ता. टी. । स्यादेतह । प्रयोजनं विना प्रेतावता न प्रवृत्तिः । न च प्राप्तमकलमा. प्सव्यम्यास्ति पापणीय किंचिदीवरस्य तस्मात्सतमस्य नगविमाणेनेत्यत पाह। चाप्तकल्पचति । माधवस्य भगवतः स्वार्थ: परानुयहाथै पवार्यतीत्यर्थः । ता. टोः । पधानपरमाणुक्रमणि प्राय प्रवृत्तेधुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रयतन्ते चेतना स्वादियटित्यनुमानेन चौधरो धुटिमत्त्वेनेय सिध्यति । तस्य शुटानीकारे तु स श्य न पिये. दृष्टी बोटेति ॥ स्यादेतत् । यदि फारुण्यादीवरी लगनिर्माण प्रयतते हन्त भाः मुखिनमेय सक्षेत्र दुखिनः । न च जगतधर्माधर्मसहकारितया निर्माण বি অসময়ে নথিনিয় ব্যাক্ষান ফাযিলাথিতানাধীন गात । तस्मात्मविदुःख्यादिभेदेन नगद्वैचित्र्यदर्शनावानुम्याप्रयुक्त ईश्वरः को- নীষা আৰ।নানান মনমনেহমি। মখমমিঃ। জানি ऽप्ययमात्मान्ततिशयहिभापि न वसूनां सामन्ययातुं पारयति । হুযযাদিমনা নামাঙাছি নিয়ম মল্পি য ন থ দনয়িা धिना फलमप्रदाय विमंटुमपि शश्यम् । अतः शेरजाना निलिमलहप्तेश्वरण नाधर्म: शपोनिधिष्ठातुं तस्मात्कारुणिकाप्ययं धातुम्यभाधमनुविधीयमानोधमा धर्मसहकारी गवियं गिध तदिदमुक्तं स्यतेत्यादि । पुरुषत्रत सत्यला. भ्यागमतापन प्रतिमानस्येत्या निमित्य । मोरया या. मन्दमनमायापियाकामanानुपपयि तिवारमामि पितापने fuuly- सनानुपपन: RATHTHAष्टात यासिका नियाभाव BETHAN शासनाधिनसागुम्पा उपगनीयनुमामा. पिटीबमोनिमरते fraired on RTRA - ·१०२ न्यायमाप्ये अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकतैदण्यादि- दर्शनात् ॥ २२ ॥ अनिमिता शरीराद्युत्पत्तिः (कण्टकतेण्यादिदर्शनात) कण्टकस्य तेदण्यं पर्वतधातूनां वित्रता यावणां श्लक्ष्णता निर्निमित्तं घोपादानं दृष्टं तथा शरीरसोपीति । अनिमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्ततः ॥२३॥ अनिमित्तता भावोत्पतिरित्युच्यते यतश्चोत्पद्यते तन्निमितम् । अनि मित्तस्य निमित्तत्वान्नानिमिता भावोत्पतिरिति । निमित्तानिमित्तयोरान्तरभावादप्रतिषेधः ॥ २४ ॥ अन्यद्धि(निमित्तमन्यव निमितप्रत्याख्यानं न च प्रत्याख्यानमेव. प्रत्याख्येयं यथा ऽनुदकः कमण्डलुरिति नोदकप्रतिषेध उदकं भवतीति । स सत्ययं वादो ऽकर्मनिमितः शरीरादिसर्ग इत्येतस्मान्न भिद्यते अभेदा- तत्प्रतिषेधेनेव प्रतिषिद्धो वेदितव्य इति । अन्ये तु मन्यन्ते । सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ किमनित्यं नाम यस्य कदा चिद् भावस्तदनित्यम् । उत्पतिधर्मक- मनुत्पन्नं नास्ति विनाशधर्मकं चाथिनष्टं नास्ति । किं पुनः सर्व भौतिक च शरीरादि अभौतिकं च बुद्धगदि तदुभयमुत्पत्तिविनाशधर्मकं विज्ञायते तस्मात्तत्सर्वमनित्यमिति । नानित्यतानित्यत्वात् ॥ २६ ॥ यदि तावत्सर्वस्यानित्यता नित्या तनित्यत्यान्न सर्वमनित्यम् । अथानित्या तस्यामविद्यमानायां सर्प नित्यमिति । • कपटकादीनां संस्थानभेदवतां निमित्तादर्शननानिमित्ततां मन्यानस्तेनैव दृष्टान्तेन शरीरादीनामपि संस्थानवतामानिमित्तमा मन्यान: पूर्वपत्यति । अनिमि. तत इति । अदृश्यमाननिमित्तानां शरीरकण्टकादीनां पतनिःपात्पतेण यभिचा- रानुदावनादुद्धाधने घा सानुमानोच्छेदप्रसवात्सर्यत्र तम्य मुलभत्वादुभसिनि. मित्तयत्पटदृष्टान्तेन संस्थानवत्त्वात कण्टकशरीरादीनामपि निमित्तधात्वमिति स. हान्तः । ता. टी. (पु. नास्ति। 1 पापणः एप्ति २५) नास्ति । कस्मात्पुनः पूर्वपतः स्वयं मूरकारेण न निराकृत रत्या पाहता हो । त्यति ·१. ४ श्रा. ५ मू. १२-३१ सर्वानित्यत्वनिरासः । २०३ तदनित्यत्वमग्नेदर्दीह्यं विनाश्यानुविनाशवत् ॥ २० ॥ तस्या अनित्यताया श्रष्यनित्यत्वम् । कथं यथा अग्निाचं विना. श्यानविनश्यति एवं सर्वस्यानित्यता सर्व विनाश्यानुविनश्यतीति । नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथापलब्धि व्यवस्थानात् ॥ २८ ॥ अयं खलु वादो नित्यं प्रत्याचष्टे नित्यस्य च प्रत्याख्यानमनुपपत्रम् । कस्माद् यथोपलब्धि व्यवस्थानाद् यस्योत्पतिविनाशधर्मकत्वमुपलभ्यते ममा- অনলি হয় নায়লন নথিন। ন ধ যনেমাযা না- भाकाशकालदिंगात्ममनसां तद्गुणानां च केषां चित्सामान्यविशेषसमवायानां घोत्पतिविनायधर्मकत्वं प्रमाणात उपलभ्यते *तस्मानित्यान्यतानीति । अय- • मन्य एकान्तः । सर्व नित्यं पञ्चभूतमित्यत्वात्। ॥२६॥ भूतमात्रमिदं सर्व तानि च नित्यानि भूताच्छेदानुययतेरिति । नित्पत्तिविनाशकारणापलव्यः ॥ ३०॥ উনি লক্ষন মিলান্ধা ও মন্থনিলন্ত গাছ- न्यतइति । तल्लक्षणावरोधादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ यस्यत्यित्तिविनाशकारणमुपलभ्यतइति मन्यसे न तदतलक्षणदोनम- घान्तरं गृह्यते भूतलक्षणावरोधादतमामिदमित्ययुक्तोयं प्रतिपेच इति । • सर्षय पतत्त्वे परमायाकाणादिषु क्षेत्वभान भागासिद्धिः कस्य चि. स्पतत्व सिद्धमानमिति धार्तिकम् । । पञ्चभूतात्मकं सत्येतस् माघटादिकार्यमुपलभ्यते । ध्यपदिन्ति हि मुह घटो मुद्धरमिति । भूतानि ध नित्यानि तेणमुच्छेदस्य नेपापिफेरनभ्य. पगमात् । तेन भूतात्मनां गौघटादीनां निस्पति पूर्यपतः । ताटी.। भूतेभ्यो भातिकानि भिवानि न हि याममत्याः परमाणी गाघटा- दयः परमाणुधतेयामतीन्द्रियत्ले मापडणप्रमादित्य द्वितीयाध्याये । तस्माह पक्षणापरणविद्वधर्मयोगादन्ये प्रतिमा भनेमाः । सपा व पामुत्पतिविनाय. कारयोपत्तधेने नियत्वं भानित्यत्ये ऽपोति मिट्टान्तमा । माटो। भूतमायेय सादात्म्यं मन्यमानः पुनरपि पूर्णपाठाह In..।

·२०४ न्यायमाध्य नोत्पत्तितत्कारणोपलव्धेः* ॥ ३२ ॥ फारणसमानगुणस्योत्पतिः कारणं चोपलभ्यते । न घेतदुभयं नित्यवि- पयं न चोत्पत्तितत्कारणापलब्धिः शश्या प्रत्याख्यातुं न चाविषया का चिटु- पलब्धिः । उपलब्धिसामात्कारणेन समानगुण कार्यमुत्पद्यतइत्यनुमीयते । स खलपलब्धर्विषय इति । एवं च तल्लदणायरोधोपपतिरिति । उत्पत्तिवि. नाशकारणप्रयुक्तस्य ज्ञातुः प्रयबो दृष्ट इति । प्रसिद्धश्चावयवी तद्धमा उत्पत्ति- विनाशधमा चापयको सिद्ध इति। शब्दकर्मयुद्धगदीनां चाव्याप्तिः पञ्चभूत- नित्यत्वात तल्लक्षणावरोधाच्चैत्यनेन शब्दकर्मधुद्धिमुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयवाश्च न व्यानाः तस्मादनेकान्तः । स्वमविपयाभिमानवद् मिथ्योपलब्धिरिति चेद भूतोपला. व्या तुल्यम् । यथा स्वप्ने विषयाभिमान एवमुत्पत्तिकारणाभिमान इति। यत्र चेततोपलब्धो तुल्यं पृथिव्याद्युपलब्धिरपि स्थानविषयाभिमानवत् प्रमज्यते। पृथिव्याद्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति चेत् तदितरत्र समानम्। उत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धिविषयस्याप्यभावे सर्वव्यवहार- चिलोप इति सोयं नित्यानामतीन्द्रियत्वादविषयत्याच्चोत्पतिधिनाशयो: स्वमविषयाभिमानवदित्य हेतुरिति । अवस्थितस्योपादानस्य धर्ममा निवर्तते धर्ममाधमुपजायते स पलायतिषिनाशयगर्विषय:** । यच्चापजा- • भूतसारूप्यं गोघटादीनां भूतकार्यत्ये ऽप्युपपदामानं न भूतात्मकत्वमव. गमयतीत्याशयवानाह। ता. टी.। + अपि च यगुत्पत्तिविनाशो भाधानां न घस्तुमन्ती फचं प्रेक्षाघसामभि. मतात्पत्तिकारणे ऽनभिमतविनाशकारणे व सार्थनां प्रशत्तिरित्याह । सा• टो। + अपि चाव्यापको हेतुरित्याह । सा. टी.। अध्यापश्चानेफान्त उक्तः । पो हि म नित्यमिति। तस्मिनस्य सत्त्वास- स्वाभ्यामनेकान्तः। अनेशः मास्यासत्यलतणो ऽन्तो ऽस्यत्यनेकान्त ति।ता. टी.। || अति घाधके मिथ्यास्यकल्पनायामतिप्रसह इत्यमुमधु शङ्कानिराकर. सधं सांख्यानां मसमपास्म स्थायंभुवानां मतं दूपति । ता टो। ..विविधः बल्वयं धर्मियाः परिणामो धर्मलतणाधन्यारूप: । साधा। सुषणे धर्मि सस्य परिणामो वर्धमानरुपमादिः । धर्मस्य तु लक्षणपरिणाम। इना. गमारिः। यहा परवयं मुघर्षकारी वर्धमानस भह सवा इधकमारवति सदा अर्धमा याभ्यामाहाहाटी।

·५.४ पा. १ पू. ३२-३४ सर्वनित्यत्वनिरासः । २०५ यते सत्यागप्युपजननादस्ति यच्च निवर्तते तन्निवृत्तमप्यस्तीति एवं च सर्वस्य नित्यत्वमिति । न व्यवस्थानुपपत्तः ॥ ३३ ॥ श्रयमुपजन: इयं निवृत्तिरिति (व्यवस्था नोपपद्यते उपजातनिवृत्तयो- নিয়মান। অর্থ ঘর্ম শুন্য য নিন দুনি) ৪াৰিহাগ্ৰহ इदानीमुफ्जननिवृत्ती नेदानमिति कालव्यवस्था नोपपद्यते सर्वदा विद्यमा- नत्वाद् । अस्य धर्मस्योपजननिवृती नास्येति व्यवस्थानुपपतिः उभयोरविशे. पाद । अनागतो ऽतीत इति च कालव्यवस्थानुपपतिः वर्तमानस्य सदायल- पणत्वाद् । अविद्यमानस्यात्मलाभ उपजनो विद्यमानस्यात्महान निवृत्तिरि- .त्येतस्मि सति नेते दोषाः । तस्माद्यदुक्तं प्रागप्युपजननादस्ति निवृतं चास्ति तदयुक्तमिति । अयमन्य एकान्तः । सर्व पृथग्भावलक्षणपृथत्वात् ॥ ३४ ॥ नको वर्तमानलक्षणं हित्वा ऽतीतलवणमाययते । रुघकस्त्वनागततालक्षणं हित्या धर्तमानतामापाते। वर्तमानतामापत्र एव तु रुचको नवपुराणभावमापदामानोऽय. स्थापरिणामवान् भवति । नवपुराणावस्याश्च वर्तमानलक्षणाश्रया लक्षणपरिणा- माः । सो ऽयं विविधः परिणाम धर्मिणः । धर्मलतणावस्यारत धर्मिणो wिar- स्वाभिवाश्व । सथा व पर्यभेदातवियत्वेन नित्या भेदावोत्पत्तिविनाविषय. स्वमित्युभयमुफ्पचमिति । ता. टो। • ननु यापजनापापधर्मक्रय धर्माणां हन्तोत्पत्तेः प्राक् तैपामसत्वाद्वि- नाशाच्चोध्यमसवाकय सर्वनित्यवसिद्धिरित्यत आह ! सा. टी.! + मिरूपेणेति शेष: । ता. टी। + उपजनापाययो: स्वरुपती फालतो विशेषतश्च संन्धितो ऽनागतत्यादि. तरच व्ययस्यानुपपत्तरित्यर्थः । एतदुक्क भवति । न तायदेदाभेदो परस्परपरीहार- ध्यमियतमा समवेत तस्मादपज्ञानापायव्ययस्याये भेदं धर्मलतणावस्या- नां मिया इच्छता पामनियत्यमभ्युपतव्यम् । समयसत्कार्याभ्युपगमेन तु नित्यस्यायस्यायने विधर्तत विमप्यतीति घुषाणो भवान् प्रष्टय्यो भयति किमुक्त भति यदि अये पूर्यमुपलश्य पश्चाधोपलभ्यते न्याधिशेयोत्पादः पूर्व. विशेषाव्यशे ऽभ्युपेप इति व्यापात: । अधाविभाो अभिव्यक्तिमतयारि पूदाया- नितिरसती भवतीति । ला• टो। ( मालि. नागारे सोत ति। । घोडानास - ed..

·२०६ न्यायभाये सर्व नांना न कश्चिदेको भावो विद्यते । कस्मादभावलक्षणपृथकात्। भावस्य लक्षणमभिधानं येन लक्ष्यते भावः स समाख्याशब्दः तस्य पृथग्वि- पयत्वात् । सा भावसमाझ्याशब्दः समूहघाची कुम्भ इति संज्ञाशब्दो गन्धः रसरूपस्पर्शसमूहे वुध्नयायग्रीवादिसमूहे च वर्तते निदर्शनमा घेदमिति । नानकलतणैरेकभावनिष्पत्तेः ॥ ३५ ॥ अनेकविधलक्षणेरिति मध्यमपदलोपी समासः । गन्धादिभिश्च गुणे- धुंधादिभिश्चावयवः संबद्ध एको भायो निप्पद्यते गुणव्यतिरिक्तं च द्रव्यमव- ययातिरिक्तश्चावयवीति । विभक्तन्यायं चेतटुभयमिति । अथापि । लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥३६॥ न कश्चिदेको भाव इत्ययुक्तः प्रतियेधः । कस्माल लक्षणव्यवस्था- नादेव । यदिह लवण भावस्य संज्ञाशब्दभूतं तदेकस्मिन्व्यवस्थितं यं कुम्भ- मद्रावं तं स्पृथामि यमेवास्यावं तं पश्यामीति । नाणुसमूहो गृह्यताति अणुसमूहे चागृह्यमाणे यगृह्यते तदेकमेवेति । प्रथाप्येतद्नूक्तं नास्त्येको भावो यस्मात्समुदायः । एकानु- पपतनास्त्येव समूहः नारत्येको भायो यस्मात्समहे भाषशब्दप्रयोगः कस्य चानुपपते: समूहो नोपपद्यते एफसमुच्चयो हि समूह इति व्याहतत्वादनुपपत्रं भारत्येको भाव इति । यस्य प्रतिषेधः प्रतिज्ञायते समूहे भावशब्दप्रयोगा- दिति हेतुं पता स एवाभ्यनुज्ञायते । एकसमुच्चयो हि समूह इति । समहे भाषशब्दप्रयोगादिति च समूहमाश्रित्य प्रत्येक समूहि प्रतिषेधो नास्त्येको भाष शति । सायमुभयता व्याघातात्किञ्चनवाद इति । अयमपर एकान्तः। सर्वमभावा भावेवितरेतराभावसिद्धः ॥ ३० ॥ यायलाघजातं तत्सर्वमभाषः । कस्माद् भाष्यितरेतरभाषभिः । • अस्य प्रयोगः । कुम्भशब्दो ऽनेकधिपप एकपदत्यात मेनाराब्दधाति । + सर्वस्य पतीकरणाद दृष्टान्ताभाय । प्राधाराधेयभावनानुपाताना फटा. छीनामवयधिनश्च यहण्यादन्यासिद्धः । नञः प्रसज्यमसिधपर्युदासविषयत्वेना. वस्थानाच्च विदुः । न्या. याः । + अस्पामिति । समहति । सममा इति । १ संमति शून्यतावादिनमुत्यापति । ता. टोः ।

·२०० . अ. ४ श्रा. १ सू. ३५-३८ सर्वाभावत्वनिरासः । असन गौरवात्मना ऽनश्वो गोरसन्नश्वो गवात्मना गौरव इत्यसत्प्रत्ययस्य प्रतियधस्य च भावशब्देन सामानाधिकरण्यात सर्वमभाव इति । प्रतिज्ञावाक्ये पदयोः प्रतिज्ञाहेत्वोश्च व्याघातादयुक्तम् । अनेकस्याशेषता सर्वशब्दस्यार्थी भावप्रतिषेधश्चाभावशब्दस्यार्थः । पूर्व सोपा. एयमुत्तरं निरुपाय तच समुपाख्यायमानं कथं निस्याश्यमभावः स्यादिति न जात्वभावो निरुपाख्यो ऽनेकतया ऽशेषतया शक्यः प्रतिचातुमिति सर्व मेतदभाव इति चेद् यदिदं सर्वमिति मन्यसे तदभाव इति एवं वेदनिवृत्तों व्याघातः अनेकमशेपं चेति नाभावप्रत्ययेन शक्यं भवितुम् । अस्ति चार्य प्रत्ययः सर्वमिति तस्मानामाव इति । प्रतिज्ञाहेत्योश्च व्याघात: सर्वमभाव इति भावप्रतिषेधः प्रतिक्षाभाष्वितरेतरामायसिद्वेरिति हेतु: भावेष्यितरेत- राभावमनुज्ञायाश्रित्य चेतरेतराभावसिद्धौ सर्वमभाव इत्युच्यते । यदि सर्व- मभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेरिति नोपपद्यते अथ भावेवितरेतराभाव- सिद्धिः सर्वमभाव इति नोपपद्यते । सूत्रेण चामिसम्बन्धः । न स्वभावसिद्धीवानाम् ॥ ॥ ३ ॥ न सर्वमभावः । कस्मात स्वेन भावेन सदावादावानां स्वेन धर्मण মান্না ময়নীনি দুনিয়ায়ন। রূহৰ বা ঘা মানা যাযহ্মময় प्रमाणादयः खल्वमी परस्परानात्मतया असदिति प्रत्ययस्य नरव गो. घरा अनुभूयन्ते । अतस्तद्वाचिनां शब्दाना तासामानाधिकरण्यं ततः प्रमाणादयों सन्तः अनुत्पत्रमध्यस्तपटयत् । अपि चामी भाचा निन्या अनित्या या नित्यत्वे सर्वसामरहितस्याम न हि नित्यं क चित्कार्य उपयुक्याते क्रमाक्रमानुपपत्तरि- त्युक्तम् । अनित्यत्वे तु विनाशस्वभावाश्चेट द्वितीयादितणेप्पिय प्रथमतले ऽपि न स्पः साचे धा नामी बिनाशस्यभाया: । अतत्स्यभायत्ये वा क्षणान्तरेऽपि न नये. था। नो यलु नीलं स्वकारयादुपजातं ज्ञातु कारणमहसेरपि पोतं फत् रायप. मिति विनाशस्वभाधकायमझामेनापि अनित्यानापितम्यम् । तस्माद्वग्णनां गन्यतेय पारमार्यिकी फल्पितया त्यस्तुमत्या सन्त व भामन्तति यमुत्य- रपामः । ता दी. + समिनि ३1४।५। नसत्यताविरुणा ममिति या भाय रति या ऽभिमानम्य गो. घरः अमट्ठा ऽनियंपनीयं या न स्यातिगोचरी ऽपि तु मदेव मदन्तरात्मना या व पुतो अत्यन्तामत अल्पनाविल्यमपीति साटो । निपात ॥ स्यो भाय धर्मा द्रमादीनां मादिः अप था स्यभायः म्यरूपं भागनां येनामी माया माया प्यायतन्ते सस्प मिः । यथा मक्षित प्रत्ययस्य ·न्यायमाध्य सदादि सामान्यं द्रव्याणां क्रियादित्येवमादिर्षिशेष: स्पर्षपर्यन्ताः पृथिव्या इंति च प्रत्येकं चानन्सो भेदः । सामान्यविशेषसमधायानां च विशिष्टा धर्मा गृह्यन्ते। सोयमभावस्य निरुपायत्यात संप्रत्यायको अर्थभेटो न स्यात् । अस्ति त्वयं तस्मान्न सर्वमभाव इति । अथ पा न स्वभावसिद्धीवानामिति स्वरूपसिद्धेरिति । गरिति प्रयुज्यमाने शब्दे जातिविशिष्टं द्रव्यं गृह्यते नाभावमा* यदि च सर्वममाय: गोरित्यभावः प्रतीयेत । गोशब्देन चामाघ उच्येत (तस्मातु। गोशब्देन धाभाव उच्यते) यस्मातु गौशब्दर- योगे द्रव्यविशेषः प्रतीयते नाभावस्सस्मादयुक्तमिति। अथ पा न स्वभाव- सिद्धेरिति असन् गोरश्वात्मनेति गवात्मना करमानोच्यते प्रवचनाद्गवा- स्मना गोरस्तीति भावसिद्धिः अनश्वो ऽश्व इति घा गारगोरिति पा फरमानोच्यते। अषचनात्स्वेन रूपेण विद्यमानता द्रव्यस्येति विज्ञायते श्रव्य- तिरेके प्रतिषेधे च भागनामसंयोगादिमम्बन्धो व्यतिरको चाऽव्यतिरेको भे- दास्यसम्बन्धः प्रत्ययसामानाधिकरण्यं यथा न सन्ति कुण्डे बैदरायोति । असन् गोरश्वात्मना नवों गोरिति च गयाश्वयोरव्यतिरेकः प्रतिबिध्यते गपाश्वयारकत्यं नास्तीति । तस्मिन्प्रतिषिध्यमाने भावेन गया सामानाधि- फरण्यमसत्प्रत्ययस्यासन गौरश्यात्मनेति यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति फुण्डे बदरसंयोगे प्रतिषिध्यमाने सदिरसत्प्रत्ययस्य सामानाधिकरणयमिति । गव्यरत्रात्मनेति विशेषणादगोरिल्यस्य गां परिहत्यावादिभिः संबन्धाद गोभाव- सिद्धेश्वमवादिष्वपीति स्वभासिवानां नाभाव इत्यर्थः । ता. टी.। •माभाचरति प्रधान स्वभामिद्धिमाप्रमिति । + मेति २०.नास्ति । * पश्यतिरेकप्रतिबंध भावानामसत् त्यधिकम् । असच्छब्दः खलु भावविशेषण सदेवाभिधत्ते एवमसत्यत्ययो ऽपभाष. विशेष सदेवातम्रते । यथा शुलशब्दः शुगुणविशिष्टे पटे वर्तते तथा चामत्प्र. ययाभिधानयोरुपपत्र भाषधाविना पदेन सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । भाषश्च करिचवित्यः फश्चिदनित्यः न नित्यस्यार्थक्रियाझारिसमुपपादितं धगभगम। नित्यापि न विनाशस्वभावो माय: कारणान्तरातु धिनश्यति । यत्ततं न सस्पं नीलं पीतं कर्तुमिति तत्र यूमः शक्य एम नीतः पीतः कर्तुम् । ग्रामश्यामः कुम्भो घहिसयोगाद्रतः । अथ नीलत्वं न राश्य पीतत्व फतु ननु भायोपि नाभायः शक्यः फर्तुमिति ययेककुम्माधिकरणे श्यामत्यरक्तस्ये पर्यायेण भवतः एवं कपालाधिक रयो कुम्भभाषाभाषाधिति न दोषः । ता. टो। - ·.. ४ आ. १. ३-४० सवाभावत्वनिरासः । न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ४ ॥ अपेक्षाकृतमापेक्षिकम् । हत्यापेक्षाकृतं दीर्घ दीघापेक्षाकृतं एवं न स्पेनात्मनावस्थितं किं चित्कस्माद् अपेक्षामामात् तस्मान स्वभावसिद्धि भावानामिति । व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४० ॥ यदि हस्वायेवाकृतं दीर्घ किमिदानीमपेक्ष्य हम्वमिति गृह्यते। प्रय दीर्घापेक्षाकृतं हस्वं दीर्घमनायेक्षिकम् । एमितरेतराश्ययेरिकाभावेन्यत- रामाय, इति दीघापेक्षाव्यवस्थानुषपना । स्वभासिद्धावसत्यां समयाः परिमण्डलयावी द्रव्ययोरापेक्षिक दीर्घत्वहस्वत्वे कस्मान भवतः अपेक्षा- 'यामनपेक्षायां च व्ययोरभेदः । यावती द्रव्ये अपेक्षमाणे तावती एवा. मरेक्षमाणे नान्यताव भेदः । आपेक्षिकत्वे तु सत्यन्यतरच विपा. यजनः स्यादिति । किमपेक्षासामर्थ्य मिति चेद् योग्रहणे ऽतिशय- महणोपपत्तिः । द्वे द्रव्ये पश्यन्नेकर विद्यमानमतिशयं गृहाति तदीर्घ मिति व्यवस्यति यच्च हीनं गृह्णाति सद्धस्वमिति व्यवस्यतीति । एता- पेशामामध्यमिति । अयमे संख्येकान्ताः । सर्वमेकं सदविशेषात् । सर्य . दोपपिता उभपाभाय रसि। सर्वे हि भिनन्यभाषा भाषा भिवत्वं च तेषामन्यापेवं तथा हि नीतं भिवं पीतादाहिया न तु म्वभावतः । एवं इम्यत्वदीर्घये पापावे पितापुत्रा. दयः परापेक्षा दृष्टध्या: । यस परापेक्षं न तद्भाविक यया जपाकुसुमापेतः स्फटि- फस्यारुणिमत्यातपः 1 ता. टी. ' दीर्घमनाधिका समिरेतरायणीकाभा FAREHTIार्दुभ किमिति मखने प्रप तारेय यातुनोः परस्पाई हस्यात्यदोधन्याटिक न यातुन्यमति घटसत्यसि चममयेषां भावानां सापेशाय या म्पादीनामिति मा वाय्यापकस्यमा विधाममभाय रति प्रतिक्षायामुपETA: त्याकार याघात: । अमस्ये Barfect युपमानम्य पाश्यस्या सत्यनामोलसे व्यापार वाक्यस्य मिरयंगस्यम् । समभाय: माय त्य- मपाश्यपोरभदे गते ETURE नभ्युपगो हविगपादामध्ययम् । Sण्या एकान्ता येषु धादेषु ते तपोता: । सा. दो। { মেলান্ধুন । ন মাশ্রয নামঃ মায়াবি মাহি सुमहति नइम्य स्ययं प्रकाशासम्भवात । न च प्रकाशयोगात्मशागत युक्त न पत्यान्तरमा प्रकायेनास्य करिवोगः सम्मति । विषयविधिमायः संपन्य रति - - ·- . २१० न्यायभाये द्वेधा नित्यानित्यभेदात् । सर्व पेधा चाता चानं शेयमिति। सर्व चतुर्दा प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं प्रमितिरिति । एवं यथासम्भयमन्ये ऽपीति तप परीक्षा । संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ४ ॥ चेन । तत्राकिञ्चित्करस्य वियित्वासम्भघात न चार्थ ज्ञानं फलं ननयतीति साम्प्रतम् । अतीतानागतयोरर्थयोस्तदसम्भवात् । न च न तयोर्विषयभावः । तस्मान ज्ञानाद्विवस्य नामरूपप्रपञ्चस्य न प्रकाशसम्भव इति ज्ञानस्यैवायं विवर्त इति युक्तमुत्पश्यामः । न च प्रकाशात्मानो घटपटादय एवोदयव्ययर्मिणः परस्प. रख्याएताः सन्विति साम्प्रतम् । तात्तियहणे प्रमाणाभावात्। सा हि यग्रता व्यावर्तते तदुभयग्रहे एहोत । न च विज्ञानानि विलतणानि स्यरूपमात्रायस्यि- तानि परस्परवातोऽनभिन्नानि ज्ञानान्तरपि यहीतुमुत्सहन्ते प्रागेव स्वस्माद घ्यावर्तयितुम् । न च नियनिषेधाधिकरणयहकरणो ध्यात्तियहः स्वकारणेन समसमयोत्पादोभवितुमर्हति । तादृशोः सव्येतरविषाणयोरिय कार्यकारणभावाभा घात । न चैक विज्ञान तणिकं नियनिषेधाधिकरण राहीत्वा परचाद्वेदं एलातीति युक्तं तणिस्प क्रमामयद्यापारायोगात् । न चै विज्ञान निषेध्यनिषेधाधिकरण राति अध ज्ञानान्तरं निषेधतीति युक्त चैत्राएहीतपि तस्मिन् मैत्रस्य निधना. नप्रसङ्गात् । न च ज्ञानस्वरूपयह एघास्य निषेधयह इति साम्प्रतम् । एवं हिस भवेदादि स्वरूपतदन्यव्याश्योरैकत्व स्यात तत्र ध्यात्तिस्वभावो या भायो भाव- स्वरूपा या व्यात्तिः । तत्र पूर्वस्मिन फल्पे घ्यायत्तेस्तुच्छत्वात् तत्स्वभाषाभाषभे- दास्तुच्छा: स्य. ततश्च घचोभयन्तरण शून्यवादप्रसङ्गः तस्मिंस्तु कल्पे विधिरूपी भाव एवं व्यातिरिति विधिरूपतया च ते न ध्यावतंन्तति न घ्यारत्ता भाषा: परस्परं परमार्थतः । तदिदमुक्तं सदविशेदति । अनादनिर्वचनीयाविधानियन्धनं तुभाधाना भेद न ध्यासेंधामः । न च जातुरपि ज्ञानादयाहकस्ति प्रमाणामुक्तादे- धाविशेषात् । यस्माव जेयाना परस्परतरच जाना।दः नापि ज्ञातुजानास्ति भेदो नापि जानानामन्योन्यस्य तस्मात्मज्ञाश एव प्रपञ्चो प्रोत्पद्वेतसिद्धिः । ता टी. । न हि नित्यानित्याभ्यामन्योरशिस्ति यमाश्रित्य पदार्थोस्त्रित्वादिक ध्यतिष्ठरविति । ता टी.। + प्रिपि जायमानत्वाज नेवाचातिरिच्यतदति भावः । ता दी। एवं धात्रमानपद ज्ञानसाधनपरम। । यदि मितिनाम तत्त्व प्रमाणादिभ्यो भिवं नास्यीयते प्रमाणः प्रधा- नक्रियाया प्रभावात्कय प्रमानादयः । कथं च प्रधानक्रियामन्तीय पाक्यता स्यात् । कारकचिया । प्रमाया: फलत्यावस्थाया उपरि प्रयत्य न धारयामः न चेतायता सत्यान्तां न भवतीति । ता टी । प्रकृतिपुरुणाविति वा पञ्च स्कन्धा रति या पशुपायतदुच्छेदेवरा रति बेत्यादयः । स.टी.।

·२११ प. ४ पा. १ मू. ४१-४२ संख्येकान्तनिरासः । यदि साध्यसाधनयोनानात्वमेकान्तो न सिद्धाति व्यतिरेकाद । अथ साध्यसाधनयोरभेदः एवमप्येकान्तो न सिध्यति साधनाभावात न हि तम- न्तरेण कस्य चित्सिद्धिरिति । न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ नसंख्यकान्तानामसिद्धिः कस्मात्कारणस्यावयवभावात । अवयवः कश्चित् साधनभूत इत्यव्यतिरेकः । एवं द्वैतादीनामपीति । अिनवयवेन स चेदेके द्वेधा धा चतुधा वेति प्रतिज्ञार्थः तदतिरिक्त साधनं धाच्यं न हि साध्यमेव साधनं भवति तथा च साधनस्य व्यतिरकाव संख्यकान्तसिद्धिः । न च किं चिदपि स्वसंवेदनस्ति ज्ञानदीपादीनामपि पर- संवेदयत्वात् । यथा च जानातिरिक्तो ऽप्यर्थी विषयातथा विज्ञानधानिराकरणा- घसरें धन्यते । न च विजानादर्थभेदो ऽशक्यग्रहः । तथा हि नीलमुपलभदत्यनह. 'कारास्पदमपीतादिरूपं नीलं प्रत्यात्ममनुभवगोचरः । एवं नीलादीनामपि पर- स्परमन्यथा घटमानति देशिता लोचने निमीत्य शयीत । शयीथा इति देशित- स्तोयमेवाहरेस्कस्य विकणं चिद्विवेकाभावात् । न चानिर्वचनीयाविद्यानिब- न्धनो ऽयं भेदव्यवहार दति साम्प्रतम् । अनिर्वचनीयख्यातः पूर्वमेवापामत- त्वात । तस्मात्सर्वजनसंबेदनसिद्धो ऽयं भेदरत्ययो न कारणमुनिरीक्षणेन युक्तो निराकमपि तु स्पष्टदृष्टकार्यभेदमत्ययात्तादृशं तत्कारणं कल्पनीयं यादृशेन कारणेन प्रपञ्चप्रत्ययो ऽमत्यहमुत्पत्तुमर्हति तच्च प्रत्यत्तमेव । तथा हि । तत्रीलं परिच्छिन्दत्पीतादिभ्यो ऽस्य भेदं परिच्छित्ति संयुक्तविशेषणलतणादिन्द्रियार्थस- चिकपात । नीलं हि नीलमित्यनुभवत्रयं पीतं च पीतमित्यनुभवन स्मरन्या शमोति नियनिषेधाधिकरणतया समाकलयितुं रूपमात्रेणाराहीतपरस्परभेद- मपि । न हि तन भेदेन मथतइत्यभेदेन प्रथेत येनानयोनौलपीतयार होतस्वरूप. योरयध्यधिमदाबो न स्यात् । तथा च तो गृहीत्वा प्रत्यक्षेण शक्रोत्ययमनयो. भेदं यहीमित्यमाम्प्रतमेतत् । अन्योन्य संश्रयानेदो न प्रमान्तरसाधनः । तस्मि. विदं नामिति प्रस्तुभेदं बिना न धोरिति एतेन प्रमातुरपि प्रमाया भेदी व्या- ख्यातः । प्रमातारचानेकविधसुखदुःखोपभोगव्यवस्थानाधिराधादिकोविदजाला. मुक्तसंसारिविभागोपपत्तेश्च भेदवन्तो ऽनुमीयन्ते । एकस्मिन्चपर्यापेण विरुद्धधर्मसंस- गाभावात् । कल्पनया कथं चित्सम्भाव्यमानो ऽप्ययं गोमयपायसीयन्यायमावहति । तदेवं प्रत्यक्षाविरोधादनुपपनार्थाः श्रुतय एकमेवाद्वितीमित्यादाः प्रथमां एत्तिमुल्लङ्कर जघन्यामालम्बन्ते यजमान: प्रस्तर आदित्यो वै यूपदिति । तस्मा- बाद्वैतमिति । साध्यात्साधनभेदेन च संख्यान्सरकान्ता अप्यपाहता इत्युक्तम् । + एकस्य च द्वयादीनां वा कश्चिदेकदेशः साधनं तथा च न संस्मान्तर उघ साधनाभाष इत्यर्थः । ता. टो। ता. दी।

·- -1 २१२ न्यायभाध्ये निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ कारणस्यावययभायादित्यहेतु: कस्मात्सर्वमेकमित्यनपवर्गा प्रति. ज्ञाय कस्य चिदेकत्वमुच्यते तत्र व्यपवृक्तोषयय: साधनभूतो नोपपद्यो एवं द्वतादिष्वपीति । ते खल्विमे संख्येकान्ता विशेषकारितस्यार्थभेदविस्ता- रस्य प्रत्याख्यानेन धर्तन्ते प्रत्यक्षानुमानागमविरोधान्मिथ्यावादा भवन्ति । अथाभ्यनुज्ञानेन धर्तन्ते समानधर्मकारितार्थसंग्रही विशेषकारितश्चार्थ भेद इति एवमेकान्तत्वं जहतीति । ते खल्वेते तत्त्वज्ञानप्रविवेकार्थमेकान्ताः परीक्षिता|| इति । प्रेत्यभावानन्तरं फलं तस्मिन् । सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तः संशयः ॥४४॥ पचति दोग्धोति सद्यः फलमोदनपयसी कृपति घपतीति काला- न्तरे फलं सस्याधिगम इति । अस्ति चेयं क्रिया अग्निहोर्ष जुहुयात्स्वर्गकाम इति पतस्याः फले संशयः । जन सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ -पनव्यक्तोऽवषय इति । यदि साध्यस्य कश्चिदधपो भयेन संख्यकान्तः स्यादिति । सर्वमेक- मित्यस्मिन् प्रतिनातर्थ न किं चिढावर्तते यतस्मसाधन स्यादित्यः । माटो.। कोटरपाण्यादिविशेयकारितो या विशेषः स्थायापुरुषादिस्सर. म्यारथ्यानेनेत्यर्थः । सा. टी.। चिते रति । अतत्यादिप्येकान्तेषु प्रेत्यभायो न माविको भवेदपि तु काल्पनिक केवल मेत्यभावो ऽपि तु पाहणापि पदाची सम्मादेतेषां यसत्यनानं तषियन जानमधिक इति तदर्थमेत परीतिता ति। ता. टो। पकानन्तरं दुःख लोकपड्यादिकं घोपलभ्यते प्रशंसन्ति हि लोकिका धार्मिकी ऽयं साधुतम इति । तत्किमेतदेयास्य फलमस्तु प्रधामुनि स्वगा. वीति । किं तावत्मासं स्वर्गादिफलत्वे कर्मणः स्यरूपेणाकारणत्याच्चिरनिर्शत मस्मिंस्तदुत्पत्तरपूर्वकल्पनायां च प्रधानाङ्गापवाणि भूगामि फल्पनीयानि । न च तान्युत्पत्रमात्राणि मनन्ति सत्सहकार्यन्तराणि कल्पनीयानीत्यदृष्टकल्पनागौर. पात्तदनन्तरं दृष्टफलबाधनाक्ष नास्मामुष्मिकं स्वादि फलमपि स्वनन्तादृश्यमाः ममेय । तत्रापि दुःप्रफलायउपदेशध्याधाताल्लोफे पहिलाभध्यात्यादिकमेव फलं सच सुराहेत्तया स्वादिफलस्वेनोच्यते दृष्टो हि मुषहेतो स्वर्गपदप्रयोगो नाम मथा चन्दनं स्वर्गः भूमाणि बाप्ताप्ति स्यगं इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते धूमः । भ्यापरम्प तावदर्थवादती यत्र दुःखेन संभिषं न च मम्तमनन्तरम् । अमितायो ·३ भ. ४ आ.१ सू. ४३-४८ फलपरीक्षा । २१३ स्वर्ग: फलं श्रूयते तच्च भिन्ने ऽस्मिन्देहभेदादुत्पद्यतइति न सद्यः ग्रामादिकामानामारम्भफलमिति । कालान्तरेणानिष्पत्तितुविनाशात् ॥ ४६ ॥ ध्यस्तायां प्रवृत्ती प्रवृत्तः फलं न कारणमन्सरयात्पत्तुमईति न आलु घे विनष्टात्कारणात्किं चिदुत्पद्यतइति । प्राङ् निप्पत्तेर्वृतफलवत्तत्स्यात् ॥ ४७ ॥ यथा फलार्थिना वृक्षमूले सेकादि परिकर्म क्रियते तस्मिंश्च प्रध्वस्ते पृथिवीधातुरब्यातुना संगृहीत प्रान्तरेण तेजसा पच्यमानो रमद्रव्यं निर्वत. যনি ৪ নমুনা বা দালান: বিঘিা বল্লিষিযুমাল पादि फलं निर्वतयति एवं परिपेकादि कर्म चार्थवत् । न च विनष्टात्फलनि- प्पत्तिः । तथा प्रवृत्या संस्कारो*धर्माधर्मलक्षण जन्यते स जातो निमिता- न्तरानुगृहीतः कालान्तरे फलं निष्पादयत्तीति उक्तञ्चेतत पूर्वकृतफलानुबन्धा- तदुत्पत्तिरिति । तदिदं प्राङ् निष्पतेनिप्पद्यमानम् । नासन्न सन्न सदसत्सदसतोधात् ॥ ४ ॥ प्राङ् निष्पत्तनिप्पत्तिधर्मकं नासद् उपादाननियमात् । कस्य चिदुत्प- नये किं चिटुपादेयं न सयं सर्वस्येत्यसदावे नियमो नोपपद्यतइति। न सत् प्रागु- स्पतर्विद्यमानस्योत्पतिरनुपपन्नेति सदसत न सदसतावैधयात्सदित्याभ्य- पनीतं च तत्सुखं स्व:पदास्पदमिति मुखं प्रति वाचकत्वमवधारितम् । नच तद्वाचकत्वेनैव चन्दनादी तत्मयोगोपपत्ताधनेकार्थत्वकल्पना युक्ता । यथारन्याय- श्वानेकर्थयमिति। सम्मान्मुख्योयं स्वर्गशब्द उक्तभेदे सुखे । तस्मात्स्वर्गकाम इत्यत्र मुख्यार्यसम्भवे नोपचरितार्थता युक्ता । न चानेकार्थकल्पनाभयान्मुख्यार्थपरित्यागो न्याय्यः । प्रमाणसिद्धे नियोगपर्यनुयोगानुपपत्तः। यथाः । श्रुतसिद्धार्थमश्रुतोपलवी यनवता भधितव्यं न तु श्रुतशैथिल्यमादरणीयमिति । तथा प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहूाप । न चानन्तरदृश्यमानं लोकपत्त्यादि होमादानुष्ठानफल- मपि तु तदुपलम्भफलमदाभिकाना प्रच्छवमनुतिष्टतामपि लोके पड़तयादेरभाशात । तस्मात्सुक्तं न सदा इति ता. टी.। नेप पुरुषसस्कार: नानादिनन्य एव बोद्धव्यो ऽपि तु पुरुपधर्मतामात्रेण संस्कार रत्युच्यते । परमार्थतास्वयं धर्मः पुरुषाश्रयो ऽपि वर्मया फले नयितध्ये सस्य वास्तवव्यापार इति । ता. टी.। - .

·२१४ न्यायमाध्ये नुक्षा असदिति अर्थप्रतिषेधः एतयााघातो वेधयं व्याघातादव्यतिरेकानु- पपत्तिरितिप्रागुत्पतेरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा । कस्मात् । उत्पादव्ययदर्शनात् ॥ ४ ॥ यत्पुनरुक्तं प्रागुत्पतेः कार्य नामदुपादाननियमादिति । बुद्धिसिद्धं तु तदसत्। ॥ ५० ॥ इदमस्योत्पतये समर्थ न सर्वमिति प्रागुत्यत्तेर्नियतकारणं कार्य बुद्धा सिद्धमुत्पत्तिनियमदर्शनात । तस्मादुपादाननियमस्योपपतिः सति तु कार्य प्रागुत्पत्तेस्त्पत्तिरेघ नास्तीति । आश्रयव्यतिरेकाहृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥ ५५ ॥ मूलसेकादि परिकर्म फलं चोभयं पृचायं फर्म घेह शरीरे फलं चामुत्याप्रयव्यतिरेकादहेतुरिति । प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ प्रीतिरात्मप्रत्यक्षत्वादामाश्रया सदाश्रयमेव कर्म धर्मसंक्षित धर्मस्यामगुणात्वात् तस्मादाप्रयष्यतिरेकानुपपत्तिरिति । ॥न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिरण्यान्नादिफलनिर्देशात् ॥ ५३ ॥ पुत्रादिफलं निदिश्यते न प्रीतिः यामकामो यनेत पुत्रकामा यतेति सप यदुक्तं प्रीतिः फलमित्येतदयुक्तमिति । • यथा नित्यस्वरूपायश्चितिशक्तनात्पादो न ध्यय एवं फलस्यापि नित्य. स्य तो न स्यातामित्यर्थः । ता. टी.। + तदसह भाधिकार्यमनेनैव कारणेन अन्यते नान्येनेत्यनुमानबुद्धिसिद्धर्म- वेत्यर्थः । ता. टी.। * देहाव्यतिरिक्तमात्मानं नित्यं परलोकिनमसन्त मन्यमान माह । माही.. . अस्त्यात्मा स्वापभोगसमर्थः शरीतिरिक्तः कर्तत्युपपादितमिस्या- शयवानाह। ताटी। ॥ अस्तु स्यामात्माश्रयं तथाप्यध्यापको हेतुः पुनारिफलेभ्यो नियतेरिति देशयति । माटो।

·अ. ४ आ. १ सू. ४-५५ दुःखपरीक्षा । २१५ तत्संबन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेपु फलवदुपचारः ।। ५४ ॥ पुत्रादिसंबन्धात फलं प्रीतिलक्षणामुत्पद्यतइति पुचादिषु फलषदुप- धारः । यथान्ने प्राणशब्दोन वे प्राणा इति । फलानन्तरं दुःखमुद्दिष्टमुक्तं च बाधनालक्षणं दुःखमिति तत्किमिदं। प्रत्यात्मवेदनीयस्य सर्वजन्तुप्रत्यक्षस्य सुखस्य प्रत्याख्यानमाही स्विदन्यः कल्प इति । अन्य इत्याह । कथं न वे सर्वलोकसाक्षिकं सुखं शक्यं प्रत्या- ख्यातुम् । अयं तु जन्ममरणप्रयन्यानुभवनिमिताद् दुःखानिर्विरणस्य दुःखं जिहारतो दुःखसंज्ञाभावनोपदेशो दुःखहानार्थ इति। कया युक्त्या सर्वे खलु सत्वनिकायाः साण्युत्पत्तिस्थानानि सर्वः पुनर्भवो बाधनानुषक्तो दुःखसा- हचर्याद्वाधनालक्षणं दुःखमित्युक्तमृपिभिर्युःखसंज्ञाभावनमुपदिश्यते। अध च हेतुस्यादीयते। विविधवाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५ ॥ जन्म जायतइति शरीरेन्द्रियबुद्धयः शरीरादीनां संस्थानविशिष्टानां प्रादुर्भाव उत्पतिः विविधा च वाधना हीना मध्यमा उत्कृष्टा चेति । उत्कृष्टा नारकियां तिरश्चां तु मध्यमा मनुष्याणां हीना देवानां हीनतरा वीतरा- गाणां च । एवं सर्वमुत्पतिस्थान विविधबाधनानुपक्तं पश्यतः सुखे तत्सा- * स्वर्गाऽपि यायत्स्वर्गतया न काम्यते किं तु भाग्यतया। एवं सति केव कथा पुत्रादिपि तपि भोग्यतयैव काम्यन्ते न तु स्वरूपं भाग्यमिति तत्साध्यं सुखं भोग्यं तस्मात्पुत्रादिसंबन्धात्तदुत्पत्तेः सुखोत्पत्तेस्तेषु फलमयोगः । ता. टी. । * भवतु बाधनालक्षणं दुःखमनुभूयमानं यत्पुनरिदं प्रत्यात्ममनुकूलवेट- नीयं सुखं तत्कयं दुःखमनुभवविधात् । शरीरन्द्रियबुद्धयश्च यदि दुःखहेतुतया दुःखं कस्मात्सुखहेतुतया सुखमेव न भवन्ति । सेयमतिभीस्ता सकललोकयात्रा- विरोधिनी । तस्मान्मांसार्थी वैकः कण्ठतानत्य मांसमश्नवानर्थ कण्टकजन्यमा. 'मोत्येचं प्रेतावान दुःखमुद्दयन्द्रियादिसाधनं सुखं भोत्यते । सन्ति च विविधदुःख- परिवर्जनहेतवा दृष्टाः परिदृष्टसामा अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यभिप्रायवान पूर्व पती गुनिहिकया संशयान व पृच्छति । ता. टी.। । उत्पत्तिः मुग्यटु खहेतुभूता विषयसंपत्तिः । तस्याः स्यानानि भुधनानि पा सत्यलोकादा चावीचेरिति । एतदुनं भवति। यदि टुरखपरिवर्जनेन शश्येत मुसमुपादातुं ततस्तादृशमनुकूलवेदनीयं का प्रेक्षावान प्रजात् । न च तादृश- ·न्यायभाये धनेषु च शरीरेन्ट्रिययुदिप दुःखसंज्ञा व्यतिते। दुःखसंज्ञाव्यवस्थानात्म- लोकवनभिरतिसंचा भवति । अनभिरतिसंज्ञामुपासीनस्य सर्वलोकविषया तृष्णा विच्छिद्यते तृष्णाप्रहाणात्सर्वदुःखाद्विमुच्यतइति । यथा विपयोगात्य- यो विपमिनि बुध्यमानो नाणदत्ते अनुपाददानो मरणटुःखं नामोति । दुःखा- देशस्तु न सुखस्य प्रत्याश्यानं कस्मात् । नि सुखस्यान्तरालनिष्पत्तः ॥ ६ ॥ न सल्वयं दु.खादेश: सुखस्य प्रत्याख्यानम् । फस्मात मुखत्या. न्तरालनिष्पतेः । निष्पद्यते खलु बाधनान्तरालेषु सुखं प्रत्यात्मवेदनीयं शरीरिणां सदशक्यं प्रत्याख्यातुमिति । अथापि । वाधनानिवृत्तेर्वदयतः पर्यपणदापादप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ सुखस्य दुःखोद्देशेनेति प्रकरणात पर्येषणं प्रार्थनाविषयार्जनतृष्णा पर्यपग्णस्य दोषो यदयं घेदयमानः प्रार्थयते तस्य प्रार्थितं न संपद्यते संपद्य घा विपद्यते न्यून या संपद्यते बहुप्रत्यनीक या संपद्यतइत्येतस्मात्पर्यपण- दोषान्नानाविधो मानस: संतायो भवत्येवं वेदयतः पर्येषणदोपाद्वाधनाया अनिवृत्तिः । बाधनाऽनिवृत्ते१ःखसंज्ञाभाषनमुद्दिश्यते अनेन फारणेन दुःखं जन्म नतु सुखस्याभावादिति। प्रथाप्येतदनक्त कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते । अथेनमपरः काम: क्षिप्रमेय प्रबाधते । अपि चेटुदनेमि सम. न्तामिमालभते स गवाश्यां न स तेन धनेन धनेषी तृप्यति किं नु सुर्य धनकाम इति। दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥ ५ ॥ मस्ति मुरांक चिदपि सर्वस्य दुःपाविनाभाविनः केवलस्योपादातमशक्यत्यात । तस्मावद सुखस्य प्रत्याख्यानपि तु मुखएव दुख:भाषनमुपदिश्यते पिणा । ता टी। • विलिटासति + भुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तः ।। * समन्तादुदर्नेमि यथा भयति तथा भूमि लभतइति योजना | मा. टी.। ननु यदान्तरालमुखान्यनुभवति तथापि दुःखमभेदमालयन अनुप- दिष्ोपि स्ययमेव निवास्यति कृतमम्य दुःयभावनापर्दशेनेत्यत आह । दु.खधि- फार सुखाभिमानाच्च । अविकिनामिति शेपः 1 मा. टी.।

·प्र.४ आ.१सू. ५६-५६ मोक्षे पूर्वपतः। दुःखसंज्ञाभावनापदेशः क्रियते । अयं खलु सुखसंवेदने व्यवस्थितः सुखं परमपुरुषार्थ मन्यते न सुखादन्यनिःश्रेयसमस्ति सुख प्राप्ने चरितार्थः कृतकरणीयो भवति । मिथ्यासंकल्पात्मुखे तत्साधनेषु च विषयेषु मेरज्यते संरक्तः सुखाय घटते घटमानस्यास्य जन्मजराव्याधिमायणानिएसयोगेष्टवि. यागार्थितानुपपत्तिनिमितमनेकविधं यावद् दुःखमुत्पद्यते तं दुःखबिकल्पं सुखमित्यभिमन्यते । सुखाभूतं दुःखं न दुःखमनापादा* शक्यं मुखमवाप्न तादात्सुखमेवेदमिति सुखसंनोपहतप्रज्ञो जायस्व म्रियस्व संधावेति। संसार नातियतते । तदस्याः सुखसत्तायाः प्रतिपक्षो दुःखसंज्ञामावनमुपदिश्यते दुःखानुपड़ाद दुःखं जन्मेति न सुखस्याभावात् । यद्येवं कस्माद् दुःखें जन्मेतिक नाच्यते छायमेवं वाच्ये यदेवमाह दुःखमेव जन्मेति तेन सुखाभावं ज्ञापयतीति । जन्मविनिग्रहार्थीयो वै खल्ययमेवशन्टः कथं न दुःखं जन्म स्वरूपतः किं तु दुःखोपचाराद् एवं सुखमपीति एतदनेनेव निर्व. |ते न तु दुःखमेव जन्मेति । दु:खोपदेशनन्तरमपवर्गः स प्रत्याख्यायते । ऋणक्नेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवाभावः ॥ ५ ॥ ऋणानुबन्धानास्त्यपवर्ग: । नायमानो ह वै बालस्तिभिणी- गवान** जायते ब्रह्मचर्यण ऋषिभ्यो यतेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति ऋणानि तेषामनुबन्धः स्वकर्मभिः संबंन्धः कर्मसंबन्धवचनाज जरामय वा पतत्सत्रं यदग्निहोत्रं दर्थपूर्णमासी चेति जरया ह एप तस्मात्सवाद्विमु. च्यते मृत्युना हवेति । ऋणानुबन्धादपवर्गानुष्ठानकालो नास्तीत्यपवाभावः । केशानुबन्धाशास्त्यपवर्ग: क्लेशानुबद्ध एवायं म्रियते नेशानुबद्धश्च जायते नास्य केशानुबन्धविच्छेदो गृह्यते । प्रवृत्यनुबन्धानास्त्यपवर्ग: जन्मप्रभृ. + सन्धारातीति। बाधाति ।। + एवकारः किमर्थ इत्यर्थः । ता. टो। ६ पदेयं प्रात | नमविनियहर ननित्तिः स एवायीत्र वर्ततति नन्मविनिय- हार्योय: यथा मत्वर्थीय इति। पतदुक्ल भवति । जन्म दुःसमेवेति भावयितव्य न मना- प सुखद्धिः कर्तव्या अनेकानर्थपरसरापातनापधगंप्रत्यहमसहादिति । मा. टी. १ अनुयायः सर्वदा फरणीयता । न्याया। अनासायति । " अपवा बायतति २०५॥

·२१६ भ्यायभाध्ये धनेषु च शरीरन्द्रियबुद्धिषु दुःखसंज्ञा व्यवतिष्ठते। दुःखसंज्ञाव्यवस्थानात्स. वलोकेष्वनभिरतिसंज्ञा भवति । अनभिरतिसंज्ञामुपासीनस्य सर्वलोकविषया तृप्या विच्छिद्यते तृष्णाग्रहाणात्सर्वदुःखाद्विमुच्यतइति। यथा विपयोगात्प. यो विपमिति बुध्यमानो नोपादत्ते अनुपाददानो मरणदुःखं नामोति । दुःखा- देशस्तु न सुखस्य प्रत्याश्यानं कस्मात् । नि सुखस्यान्तरालनिष्पत्तः ॥ ५६ ॥ न खल्वयं दुःखोदेशः सुखस्य प्रत्याख्यानम् । कस्मात सुखस्या- न्तरालनिष्पतेः । निष्पद्यते खलु घाधनान्तरालेषु मुखं प्रत्यात्मवेदनीयं शरीरिणां सदशक्यं प्रत्याख्यातुमिति । अथापि । वाधनानिवृत्तेर्वदयतः पर्यपणदीपादप्रतिपेधः ॥ ५० ॥ मुखस्य दुःखाद्देशेनेति प्रकरणात पर्येपणं प्रार्थनाविषयार्जनतृष्णा पर्येपास्य दोपो यदयं वेदयमानः प्रार्थयते तस्य प्रार्थितं न संपद्यते संपद्य था विपद्यते न्यून पा संपद्यते बहुप्रत्यनीकं पा संपद्यतइत्येतस्मात्पर्यपण- दोषान्नानाविधी मानसः संतापो भवत्येवं वेदयतः पर्येपणदोषाद्वाधनाया अनिवृत्तिः । बाधनाऽनिवृतेर्तुःखसचाभावनमुद्दिश्यते अनेन कारयेन दुःखं जन्म न तु सुखस्याभावादिति। प्रथाप्येतदनक्तं कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते । अथेनमपरः काम: क्षिप्रमेघ प्रबाधते । अपि चेटुदनेमिः सम. न्तादूमिमालभते स गधाश्यां न स तेन धनेन धनेषी तृप्यति किं नु मुखं धनकाम इति। दुःखविकल्पे सुखाभिमानाञ्च ॥ ५८ ॥ मस्ति मुखं कचिदपि सर्वस्य दुःखाधिनाभाविनः केवलस्योपादातुमराम्यत्वात् । तस्मात्रेदं सुखस्य प्रत्याख्यानमपि तु मुखएव दुपःभायनमुपदिश्यते राषिया । • विलिदासादति + मुखस्याप्यन्तराननियने ।। + समन्तादुदमि यथा भवति तथा भूमि लभतइति चोजना । ता टी.। ननु यदान्तरालमुवान्यनुभवति तथापि दुःखमभेदमाकलपन अनुप- दिष्टोपि स्वयमेव निधास्यति कृतमम्य दुःखभावनोपदेशेनेत्यत माह । दुःखवि. फी सुखाभिमानाच्च । अधिशिनामिति शेषः । मा• टी.। हा टी.

·૨૨ d अ.४ आ.१ स. ५६-५६ मोचे पूर्वपक्षः। दुःखसंधाभावनोपदेशः क्रियते । अयं खलु सुखसंवेदने व्यवस्थितः सुखं परमपुरुषार्थ मन्यते न सुखादन्यनिःश्रेयसमस्ति सुख प्राप्त चरितार्थः कृतकरणीयो भवति । मिथ्यासंकल्पात्मुखे तत्साधनेषु च विषयेषु संरक्यते संरतः सुखाय घटते घटमानस्यास्य जन्मजराव्याधिप्राययानिटसंयोगेष्टवि- योगप्रार्थितानुपपत्तिनिर्मितमनेकविधं यावद् दुःखमुत्पद्यते तं दुःविकल्पं सुखमित्यभिमन्यते । सुखागभूतं दुःखं न दुःखमनापाद्य* शक्यं सुखमवाप्न तादात्सुखमेवेदमिति सुखसंज्ञापहत्तप्रज्ञो जायस्व नियस्व संधावेति संसार नातिवर्तते । तदस्याः सुखसजायाः प्रतिपक्षों दुःखसंज्ञामावनमुपदिश्यते दुःखानुपङ्गाद् दुःखं जन्मेति न सुखस्याभावात् । यदोवं कस्माद् दुःखें जन्मेतिक नाच्यते सोयमेवं वाच्चे यदेवमा दुःखमेव जन्मेति तेन सुखामावं ज्ञापयतीति । जन्मविनिग्रहार्थीयो|| वे खल्वयमेवशब्दः कथं न दुःखं जन्म स्वरूपतः किं तु दुःखापचाराद् एवं सुखमपीति एतदनेनेव निर्व- य॑ते न तु दुःखमेव जन्मेति । दुःखापदेशनन्तरमपवर्गः स प्रत्याख्यायते । ऋणक्नेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवाभावः ॥ ५ ॥ ऋणानुबन्धानास्त्यपवर्ग: । नायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिभिणे- ग्यवान् ** जायते ब्रह्मानर्यण ऋषिभ्यो यचेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति ऋणानि तेषामनुबन्धः स्वकर्मभिः संबन्धः कर्मसंबन्धवचनाज जरामय वा गतत्सत्रं यदग्निहोत्र दर्शपूर्णमासै चेति जरया ह एप तस्मात्सवाद्विम- ध्यते मृत्युना हवेति । ऋणानुबन्धादपदानुष्ठानकालो नाम्तीत्यपवाभावः । नशानुबन्धानास्त्यपवर्ग: नानुबद्ध एवायं म्रियते केशानुबटुश्च जायते नास्य केशानुबन्धविच्छेदो गृह्यते । प्रवृत्यनुबन्धानास्त्यपवर्ग: जन्मप्रभृ. श्रनामावति ५. + सन्धावतीति । संवाधाचेति । एधकार; किमर्थ इत्यर्थः । ता. टी.। ६ पदेयं प्राय। !! नविनियमो नमविनित्तिः स एवार्धात्र वर्ततइति नन्मविनिय. हार्योय: यथा मत्वर्थीय दति। एतदुल भवति । जन्म दुःखमेवेति भावयितव्यं न मना. र्गाप सुखबुद्धिः कर्तव्या अनेकानर्थपरम्परापालेनापवर्गप्रत्यहासद्गार्गदति । ता. टी. अनुबन्धः सर्वदा करणीयता । न्याया। अगवा छायतति २।५। F ·२१८ . न्यायभाये त्ययं यावत्मायणं धाम्बुद्धिशरीरारम्भेणाविमुक्तो गृह्यते तत्र यदुक्तं दुःख- जन्मप्रतिदोपमिथ्याज्ञानानामुतरोतरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति तद- नुपपन्न मिति। अगाभिधीयते । यतादृशानुबन्धादिति ऋोरिव करिति । प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादी निन्दाप्रशंसापपत्तेः ॥६०॥ ऋणेरिति नायं प्रधानशब्दः । यच यत्वेकः प्रत्यादेयं ददाति द्विती- यश्च प्रतिदेयं गृह्णाति तपास्य दृप्रत्वात प्रधानमृणशब्दः । न चेतदिहोपप- द्यते प्रधानशब्दानुपपत्तेः गुणशब्देनायमनुवाद गरिव मोरिति । प्रयु. तोपमं चेतद् यथा ऽग्निर्माणवक इति । अन्यत्र दृष्टश्चाय शब्द इह प्रयु ज्यते यथाग्निशब्दो माणवके । कथं गुणगन्दनानुवादः निन्दाप्रशंसापपतेः । कर्मलापे ऋणीव णादानान्निन्द्यते क्रमानुष्ठाने च जीव ऋणदानात्य. शस्यते स एवोपमार्थ इति । जायमान इति गुणयब्दो विपर्यये ऽनधिकारात् । जायमाना हवे ब्राह्मण इति ध शटो गृहस्थः सपद्यमानो जायमान इति यदायं गृहस्यों नायते तदा कर्मभिरधिक्रियते मातृता लायमानस्यानधिका- रात् । यदा तु मातृत। जायते कुमारो न तदा कर्मभिरधिक्रियते श्रार्थन: शक्तस्य (चाधिकारात् । अर्थिनः कर्मभिरधिकारः कर्मविधी कामसंयोग. स्मृतेः अग्निहोत्र नहुयात्स्वर्गकाम इत्येवमादि शतस्या) च प्रतिसभयात् । शक्तस्य कर्मभिरधिकारः प्रकृतिसंभवात् । शक्तः खलु विहित कर्मणि प्रवर्तते नेतर इति । उभयाभावस्तु प्रधानशब्दार्थे । मातृतो जायमाने सुमारे उभयमर्थिता शक्तिश्च न भवतीति। न मिद्यते धलोशिकाद्वाक्याद्वेदिकं वाक्य प्रेक्षापूर्वकारिपुरुषप्रणातत्येन । तर लाकिस्तायदपरीक्षको ऽपि न मातमाच फुमारक्मेवं यूयादधोप्य यजस्व ब्रह्मचर्य चरेति । कुत गप ऋषिरुपपनानयद्य- यादी उपदेशार्थन प्रयुक्त उपदिति न खलु ये नर्तकान्धेषु प्रवर्तते न गायना वधिष्विति । उपदिष्टार्थविज्ञान चोपदेशपियः यश्चोपदिष्टमय विजानाति .तब श्णत्रयापाझरणेनैव धय:समाप्मातनिशेशवणो नास्तीत्यपगाभाय इत्यर्थः । नानुकिचनिदानः संसारः शक्य उचोमित्यर्थः । ता• टो। .) नास्ति। यिज्ञाता चोपदे ययय पति ·4 अ. ४ श्रा. १ सू. ६० मोक्ष पूर्वनिरामः । २१६ तं प्रत्युपदेशः क्रियते न चेतदस्ति जायमानकुमारके इति । गार्हस्थ्यलिङ्गं 'च मन्तब्राह्मणं कर्माभिवदति यच्च मन्त्राह्मणं कर्माभिवदति तत्पनीसंब- म्यादिना गार्हस्थ्यलिनोपपन्नं तस्मादहस्थोय जायमानो ऽभिधीयते इति । अर्थित्वस्य चावि.परिणामे जरामर्यवादोपपत्तिः । यावच्चास्य फलेनार्थित्वं न विपरिणमते न निवर्तते तावदनेन कर्मा- नुष्ठेयमित्युपपद्यते जरामर्यबादस्त प्रतीति जरया है बेत्यायुपस्तुरीयस्य चतुर्थस्य प्रवज्यायुक्तस्य वचनं जरया ह वा एप एतस्माद्विमुच्यतइति । आयुषस्तुरीयं चतुर्य प्रवज्यायुक्तं जरेत्युच्यते । तत्र हि प्रव्रज्या विधीयते अत्यन्तजरासयोगे जरया ह वेत्यनर्थकम् अशत्तो विमुच्यतइत्येतदपि नाप- पद्यते स्वयमशक्तस्य बाह्या शक्तिमाह। अन्तेवासी घा जुहुयाट् ब्रह्मणा स परिक्रीत: क्षीरहोता वा जुहुयाद्धनेन स परिक्रीत इति । अथाणि विहित बान्द्येता कामावार्यः परिकल्येन विहितानुवचनं न्याय्यमिति: * ! ऋण- वानिवास्वतन्तो गृहस्थ. कर्मसु प्रवर्ततइत्युपपन्न वाक्यस्य सामर्थ्यम् । फलस्य हि साधनानि प्रयत्न विषयों न फल। तानि सपनानि फलाय * तत्फति २११ गार्हस्थ्यस्य लिङ्ग पनी यस्मिन् कर्माण तत्तथोक्तम् । ता• टी. परिणामेति । तेन यदुनमृणापाकरणेन वयापर्यवसानाचास्ति मोवासर धुति नद- पाशतं भवति । ता टी। । यदापि रहस्यस्य यज्ञान्तराणि सन्ति तथापि जायमान णैस्त्रिभिरिति याम्य बालस्यापि यज्ञादि विधाप्यतीत्येतामाशङ्का विमर्शपूर्वकमपाकरोति। ता टी । वा चानू टोनति । ** न ताबजायमानो ह वै इत्यादिवाक्ये विधिविर्भातरम्ति तेन सिद्धानु- बादः स्वरमसः प्रतीयते । यदि तु तस्यार्यस्य मिट्टियाश्या प्रमाणान्तराद्वा कथमपि न कल्पत ततो यवनानि त्वपूर्वत्वादिति न्यायेन विधित्वमस्य कल्पेत । मन्ति तु शतशस्तदर्थविधायकानि वाक्यानि विधिविभक्तिमन्तीति को लात्वस्य. छामात्रण विअर्थता कल्पयेत् । तस्मादिहितानुवचनमेव न्यायमिति जायमा- मराटी जघन्यतिरिति युक्तमुत्यश्यामः । ता. टी.। + अयमभिप्रायः विधिहि स्वव्यापार पुरुष कल्या नियक प्रयवश्चास्य घ्यापार: । स च निर्वियो न शन्यो निर्वतयितुमिति स्वविषयमपेत न चास्य माक्षात्फलं प्रयविषयों भवितुमर्हति सदुद्देश्यतामात्रेण तु भयेव वैतावता प्रय. बोस्य निरीणाति यावदय साताभिनिवर्तनीय न प्राणोति तदुपायश्चास्य साक्षा.

·1 २२० न्यायभाये कल्प्यन्ते । विहितं च जायमानं विधीयते च जायमानं तेन यः संबढ़ाते सायं जायमान रति । प्रत्यक्षविधानाभावादिति चेद् न प्रतिषेधस्यापि प्रत्यक्षविधानाभावादिति । प्रत्यक्षता विधीयते गार्हस्थ्यं ब्राह्मणेन यदि चाश्रमान्तरमभविष्यत्तदपि व्यधास्यता प्रत्यक्षतः । प्रत्यक्षविधानाभावाना- स्त्याश्रमान्तरमिति न प्रतिषेधस्य प्रत्यक्षविधानामावात । न प्रतिषेधोपि धे ब्राह्मणेन प्रत्यक्षता विधीयते न सन्त्याश्रमान्तराणि एक सव गृहस्थाश्रम इति प्रतिषेधस्य प्रत्यक्षता अवणादयुक्तमेतदिति । अधिकाराच विधानं विद्यान्तरवत् । यथा शास्त्रान्तराणि स्ये स्वे ऽधिकार प्रत्यक्षता विधायकानि नार्थान्तराभागद एमिद ब्राह्मणं गृहस्थशास्त्रं स्वे ऽधिकारे प्रत्यक्षता विधायक नाश्रमान्तराणा- मभावादिति । ग्वाह्मण चापवर्गाभिधाय्यभिधीयते । चश्च ब्राह्म णानि चापयाभिवादीनि भवन्ति । स्थश्च तावत्कर्मभिमृत्युमृषयो निषेटुः प्रजावन्तो दधिणमिच्छमानाः । अथापर पयो मनीषिणः पर कर्मभ्यो ऽमृतत्वमानशुः । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनेके अमृतत्वमा नशु. । परेण नाकं निहित * गुहायां विभ्राजते सद्यायो विशन्ति । वेदाहमेतं पुरुयं महान्तमादित्यवो तमसः परस्तात् । तमेय विदिल्या इति मृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेयनाय । श्रथ ब्राह्मणानि यो धर्मस्कन्धा यो ऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप ग्ध द्वितीया ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासीति तृतीयो ऽत्यन्तमात्मानमाचार्यफुले ऽयसादयन्सर्वएवेने पुण्यलोका भवन्ति भिनितनीय रति फलोद्वेशपरत्तस्य पुरुषप्रयतस्य तदेवोपायो विषयः । न ध घालम्यापि तदुपायविदुपस्तत्र सामर्थ्यमस्ति । असमर्यरचाकी कयमेन प्रयवेन ध्यानपावट्यामुधश्च कथमधिकारीति नायमानशब्दो नधन्यतिरेष न्याय्य दति सितुम् । सा टो। • कन्यन्ते रति। न धाविधानेन तत्प्रतिषेधानुमानमित्याह । अधिकाराचति : सा. दी। श्रत एयास्य मूजत्व मास्तासि मला सपा म निशितः । ६ प्राप्यान्तराभायादिति माध्यान्तराभावाति । ॥ परे रति प्रेत्यभाधमित्यर्थः । पर फर्मभ्य रति फर्मपरित्यागमपगंसाधन मूव: यति । अमृतामिति धापधर्ग: । सा टो। "नार्फ परेण विदयाप्तः परमित्यर्थः । निहितं गुहायामिति लाफिकर- मायागाधरय दर्शयति । अविदा तमः । माटो । tt नियामित्यर्थः। तदनेनेश्वरप्रणिधानन्यापधापायवमतमता टो। + ध्यधास्यस४. .

·- अ. ४ पा. १ सू. ६१-६२ मोक्षस्य श्रुतिसिद्धत्वम् । १६१ ब्रह्मसंस्थोमृतत्वमेति । एतमेष प्रनाजिनो लोकमभीप्सन्तः पनजन्तीति । यो खल्याहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथाकतु* भवति यथाक्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते (यत्कर्म कुरुते तदभिसंपात) इति कर्मभिः संसरणमुक्ता प्रकृतमन्यदुपदिशन्ति इति न कामयमानी था. कामयमान। यो ऽकामो निष्काम प्रात्मकाम प्राकामा भवति न तस्य प्राणा उत्झामन्ति इहेव समवनीयन्त ब्रह्मा सन् ब्रह्माप्येतीति । तर यटुक्तमृणानुबन्धादपवर्गाभाव इत्येतदयुक्तमिति । ये चत्वारः पथयो देव. याना इति च चातुराप्रम्यगुरकाश्रम्यानुपपत्तिः फलार्थिनश्चद्रं ब्राह्मण जरामय वा एतत्सत्रं यदग्निहोचं दर्शपूर्णमासी चेति कथम् । समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ प्राजापत्यामिष्टिं निरुप्य तस्यां सार्ववेदसं** हुत्वा प्रात्मन्यग्नी. समारोप्य ब्राह्मणः प्रयजेदिति श्रूयतें तेन विनानीमः प्रजावित्तलोकपणा- (भ्यो व्युत्यितस्य निवृते फलार्यत्वे समारोपण विधीयतइति । एवं च ब्राह्मणानि सेन्यिद् व्रतामुणकारप्यमाणा याज्ञवल्क्यो मैत्रेयीमिति होवाच प्रजिप्यन्वाअरे अहमस्मात्स्यानादस्मि हन्त ते ऽनया कात्यायन्या सहान्त करवाणीति । अथायुक्तानुशासनासि मेयि एतविदरे खल्बमृतत्वमिति होक्का याज्ञवल्क्य: प्रचवानेति । पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥६॥ जरामर्यच कर्मण्यविशेषेण कल्प्यमाने सर्वस्य पापचयान्तानि कर्मा- णीति प्रसज्यते तत्रैषणाव्युत्थानं न श्रूयेत] । गतदस्म वै तत्पूर्व ब्राह्मणा अनचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते कि प्रजया कारप्याम येपा नाय- मात्माय लोक इति ते ह स्म पुढेषणायाश्च वितपणायाश्च लोकपणा). • तुः संकल्पः । ता. टी. । + तथा तत्कम कुम्ते ४ ( ) न तदभिपटातइति । + इति । ६मवलीयन्तइति ।। If एसयुक्तमिति ४। .: प्रात्मन्यानीनां समारोपणादृणानुबन्धेनापवर्गस्याप्रतिषेधः । तदनेन छलेन मत्यविधानं प्रव्रज्याया अपि दर्शितम्। ता. टी. । - सर्ववेद ग्रहोत्यति । tt १ | ४ । पुस्तकयानास्ति। पतमिति । हु मैत्रेयीति याचेति। प्रयते इति २० 1) सतमध्यो पन्यो मुद्रितपुस्तके नास्ति । कोलकाता नीतलिखितपुस्तकोपि चुटित । अन्येषु लिखितेषु शिवपि पुस्तक दृश्यते । न्याययासिके तात्पर्यटकायां पाचचये. त्यादिमूत्रमुपलभ्यते ।

·२२२ न्यायभाये याश्च व्युत्यायाय भिवादयं चरन्तीति । एपणाभ्यश्च व्यथितस्य पाचचया. न्तानि कर्माणि नोपपद्यन्ते इति । नाविशेषेण कर्तुः प्रयोजकफलं भवतीति चातुराश्रयविधानाचेतिहासपुराणधर्मशास्त्रेभ्येकानम्यानुपपतिः । तदप्रमा- एमिति चेदू न (प्रमाणेन प्रामाण्याभ्यनुज्ञानात्) प्रमाणेन खलु ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य प्रामाण्यमभ्यनुज्ञायते ते पा पल्वेते अयाङ्गिरस रातदितिहासपुराण मभ्यपदनितिहासपुराण पञ्चमं वेदानां वेद इति । तस्मा- दयुक्तमेतदप्रामाण्यमिति । अप्रामाण्ये च* धर्मशास्त्रस्य प्राणभृतां व्यवहा. रलोपालोकोच्छेदासः । दृष्टप्रवक्तृसामान्याच्चाप्रामाण्यानुपपतिः । यएव मन्तवाह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते खल्बिनिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रम्य चेति। विषयव्यवस्थानाच्च यथाविपर्य प्रामाण्यमन्यो मन्तब्राह्मणस्य विषयो. ऽन्यच्चेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणामिति । यज्ञो मन्तब्राह्मणस्य लोकवृत्त मति- हासपुराणस्य लोकव्यवहारव्ययस्थाने धर्मशास्तस्य विषयः। सकेन सघt व्यवस्थाप्यतइति यथाविषयमेतानि प्रामाणानीन्द्रियादियदिति । यत्पनरेतत् गानुबन्धस्यापिच्छेदादिति । सुपुतस्य स्वमादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः ॥ ६ ॥ यथा सुषुप्रस्य खलु स्यमादर्शने रागानुबन्ध: मुग्षदु.अनुबन्धश्च विच्छिद्यते तथापवर्गपीति । एतह ब्रह्मविदो मुक्त त्यात्मनो रूपमुदा- हरन्तीति । यदपि प्रवृत्त्यनुबन्धादिति । न प्रवृत्तिः प्रतिसंन्धानाय हीनलेशस्य ।। ६४ ॥ प्रवीणेषु रागद्वेषमोहेयु प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाय : प्रतिपन्धिस्तु पूर्वजन्म- निधनो पुनर्जन्म सच्चादृष्टक्रारित तस्यां प्रहाणायांपूर्वजन्माभावे जन्मान्तराभा- चोप्रतिसन्धानमपवर्ग: । कर्मवैफल्यप्रसङ्गइति चेदन कर्मविपाकमति- संवेदनस्यामत्याख्यानात्। पूर्वजन्मनिवृत्तो पुनर्जन्म न भवतीत्युच्यते न ४ मास्ति। • घाति ५. + R समिति।। एतायोस्तु मुक्तावस्याया विशेष: यदम्या के समापनापि नास्ति सुपुप्ता घस्यायां प्रलयावस्थायां वर्गाधनेदे ऽपि तामनास्तीति । सा ही। अन्मान्तरातिप्राधानमिति । ॥ कर्मवरल्यामति ।।

·अ. ४ प्रा. १ सू. ६३-६८ मा शसंतत्युच्छेदः । २२३ तु कर्मविपाकप्रतिसंवेदनं प्रत्याख्यायते सर्वाणि पूर्वकर्माणि ह्यन्ते* जन्मनि विपच्यन्तइति । न क्लेशसंततेः स्वाभाविकत्वात् ॥ ६५ ॥ नोपपद्यते क्लेगनुबन्धविच्छेदः कस्मात्नेशसंतते; स्वाभाषिकत्वात् । अनादिरियं क्लेशसंततिः न धानादिः शक्य उच्छेत्तुमिति । अथ फश्चित्प. रीहारमाह। प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत्स्वाभाविकेप्यनित्यत्वम् ॥६६॥ यथानादिः प्रागुत्पत्तेरभाव उत्पनेन भावेन निवर्त्यते एवं स्वाभा- विकी केशसंततिरनित्येति । अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा ॥६॥ अपर आह । यथा ऽनादिरणुश्यामता अथ चाग्निसंयोगादनित्या तया केशसंततिरपीति । सतः खलु धी नित्यत्वमनित्यत्वं च तत्त्वं भावे उभावे भाक्तमिति । अनादिरणुश्यामतेति हेत्वभावादयुक्तम् । अनुत्पत्ति- धर्मकमनित्यमिति नाच हेतुरस्तीति । अयं तु समाधिः । न संकल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥ ६८ ।। कर्मनिर्मितत्वादितरेतरनिमित्तत्वाचेति समुच्चयः। मिथ्याकल्पेभ्यो रज्जनीयकोपनीयमोहनीयेभ्योग रागद्वेपमाहा उत्पद्यन्ते कर्म च सत्त्वनिकाय- निर्वतक नेमिकान रागद्वेषमाहान्निवर्तयति नियमदर्शनात। दृश्यते हि कश्चित्सत्वनिकायो रागबहुल कश्चिन्मोहबहुल इति इतरेतरनिमित्ता च रागादीनामुत्पतिः । मूढो रज्यति मूढः कुप्यति रक्तो मुह्यति कुपिता मुमति । सर्वमिथ्यासंकल्पानां तत्त्वज्ञानादनांत: कारणानुत्यती च कार्यानुत्पते- • स्यन्त इति ।५। + यदेतद् श्यामं तदवस्येत्यागमः पार्थिवानां परमाणुनां श्यामतामनादि. माह अत्रपदेन मृदो ऽभिधानादिति भाव: । ता टी.। नित्यत्ययस्वम्माये इति । 5 अगश्यामता कार्या पृथिवीरूपत्वाल्लो हतादिवदिति प्रत्युतानित्यताहेतु- रस्ति पुरुषायमजन्यलोहितरूपवलक्षण्येन त्वस्याप्रयत्नपूर्वकासमात्रेणानादिस्वाभि- धानमिति नागमविरोधः । ता टो। ॥ इतरेतरनिमित्ता चेति ।।४। भव्यगेयादिपाठात्कर्तरि मृत्यः । ता टी.।

·८२४ न्यायमाप्ये रिति । रागादीनामत्यन्तमनुत्यनिरिति। अनादिश्च फ्रेशसंततिरिन्य युक्तं सर्वइमे सल्याध्यात्मिका मावा अनादिना प्रबन्धन प्रवर्तन्ते शरीरादयो न जात्वत्र कश्चिदनुत्यन्नपूर्वः प्रथमत उत्पद्यते ऽन्यच तत्त्वज्ञानात् । न चेयं सत्यनुत्पत्तिधर्मक किञ्चिद्ययधर्मक प्रतिज्ञायत इति । कर्म च सत्त्वनिकाय- निर्वर्तक तत्वज्ञानकृतान्मिथ्यासकल्पविघातान्न रागायत्यतिनिमितं भवति मुखदुःखसविातफलं तु भवतीति । इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाये चतुर्थाध्यायस्याद्यमाहिकम् । कि नु खलु भाः यावन्तो विषयासायत्सु प्रत्येक तत्त्वज्ञानमुत्य- दाते अथक्क चिटुत्पद्यतइति । कश्चात्र विशेषः । न तावदेकेकष यावद्विप. यमुत्पद्यते नेयानामानन्त्याल । नापि क्वचिटुत्पद्यते यत्र नात्पद्यते तपा- निघृतो माह! इति मोहशेषप्रसङ्गः । न चान्यविषयेण तत्त्वज्ञानेनान्यविषयों मोहः शक्यः प्रति मितिः। मिथ्याचान वे खलु **मोहोन तत्वज्ञानस्या- नुत्पत्तिमा तच्च मिथ्याज्ञान या विषये प्रवर्तमान ससारवीजं भवति स . * सत्यप्युक्तम् ।। + निकायेन नातिरुपतत्यते । ता टो। तदेव सशयप्रमाणप्रमेयाणि परोसितानि प्रयोजनादयोऽपि यत्र सशस्त. यमुत्तरीत्तरप्रसङ्ग इतिटेशन परोसित दति पोडयापि प्रमाणादयः परीक्षिताः । नेपा तत्वज्ञान नि श्रेयसाधिगमहेतुरित्युक्तम । सत्रापि प्रमेयतत्त्वज्ञान साहानि:- श्रेयसहेतिरेपा तु तत्त्वज्ञानागतयेत्युत्तम् । ददमिदानी पीत्यते कि प्रत्येकमा. स्मादीना तत्त्वज्ञान नि.श्रेयसाधिगम हेतुलन काय चिर्दपामेकदेशस्यति । ता टी.। पित्तामत्यपाविषयत्वात् । । यत्र मोहस्तत्र रागद्वैपायति । रागद्वेपमाहाश्व बन्धनमिनिमीत- मह । म्या वा। 5 एवमपवर्गः प्राणिमात्रे भवति । न्या या । "वे पूर्वपक्षातमाया सलुगदी हेत्वा । अयुक्त पूर्वपतो यस्मामिया. धान मोह दति । न तत्वज्ञानमज्ञाननितिमात्रेण नि.श्रेयसापयोग्यपि तु ममार. निदामोच्छेदद्वारेण दृष्टनेश्व न च तत्वज्ञान ससारहेतुरपि तु मियाजान तदु- विरोधितया तत्त्वज्ञानमपवर्गहेतुरिति । मा. टो। । स्वसन्धिनो हात्मादयो विपर्ययेण परिचया संमारहेत इति तद्वि- पयमेव मिथ्याज्ञानमपनेय नात्माान्तरविषयं तेन तर मिथ्याज्ञानं मा नितिष्ट निश्र्तता धा स्यास्मादिदृष्टान्तेन न तु तस्य मसारनिर्यात प्रत्युपयोगः यस्य तूप- योगस्तस्य तत्त्वज्ञान न दुष्कमिति । सा टो.।

·अ. ४ श्रा. २ सू. १-२ तत्वज्ञानफलम। २२५ विपयस्तत्वता य इति । किं पुनस्तन्मिध्याज्ञानम् अनात्मन्यात्मयहः अह- मस्मीति मोहाहकार इति। अनात्मानं खत्वहमस्मीति पश्यतो दृष्पिरहवार इति। किं पुनस्तदर्थजातं यद्विषयोहारः। शरीरन्टियमनोवेदनाबुद्धयः । कथं तद्विपयाहवार: संसारवीजं भवति। अयं खलु शरीराार्थजातमहमस्मीति व्यवसितः तदुच्छेदेनात्मोच्छेदं मन्यमानो . ऽनुच्छेदतृष्णापरिमतः पुनः पुनस्तदुपादत्ते तदुपाददानो जन्ममरणाय यतते तेनावियोगामात्यन्तं दुःखा. द्विमुच्यतइति । यस्तु दु.खं दुःखायतनं दुःखानुपक्तं सुखं च सर्वमिदं दुःख. मिति पश्यति स दुःखं परिजानाति परिजातं च दुःखं प्रहीणं भवत्यनुपा. दानात सविधानवत् । एवं दोपान* कर्म च दुखहेतुरिति पश्यति । न चा- महोणेषु दोषेषु दुःखप्रबन्धोच्छेदेन शक्यं भवितुमिति दोषान् जहाति प्रही- *णेषु च दोषेषु न प्रवृत्तिः प्रतिसंधानायेत्युक्तम् । प्रेत्यभावफलदुःखानि च ज्ञेयानि व्यवस्थापयति कर्म ध दोषांश्च प्रहेयान् । अपवधिगन्तव्यस्तस्याधिगमोपा- यस्तत्वज्ञानम् । एवं चतसृभिर्विधाभिः प्रमेयं विभक्तमासेवमानस्याभ्यस्यता भावयत: सम्यग्दर्शनं यथाभूतावबोधस्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते । एवं च । दिोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥१॥ शरीरादि दुःखान्तं प्रमेयं दोपनिमित तद्विपयत्वान्मिध्याज्ञानस्य । तदिदं तत्त्वज्ञान तद्विषयमुत्पन्नमहङ्कारं निवर्तयति समानविपये तयोर्वि- रोधात्। यवं तत्वज्ञानाट् टु:खजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्यातानानामुत्तरोतरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति । स चायं शास्त्रार्थसंग्रहानूद्यते नापूर्वी विधीयत- इति । प्रसवगनानुपूया तु खलु । दोपनिमित्तं रूपादयो विषयाः संकल्पकृताः ॥ २ ॥ कामविपया इन्द्रियार्थी इति रुपादय उच्यन्ते ते मिथ्या संकल्प्यमाना रागद्वेपमाहान् प्रवर्तयन्ति तान्पूर्व प्रसंचक्षीत । तांश्च प्रसंचवाणस्य रूपादि- + अर्थतिं परिशोध्यात्रा मूत्रं पठति । ता. टी. । • शास्वतात्पर्यसंग्रहो द्वितीयसूत्रेणानदातदत्यर्थः । ता. टो। प्रसंग्यानं समाधिज तत्त्वज्ञान तच्च विषये मुकमिति तत्रैव प्राथमि. कस्य प्रथम यदों युक्तः । ता. टी. । • वादिति । २६ ·न्यायभाप्ये घिपयो मिथ्या संकल्पो नियतते । सनिवृत्तायध्यात्म शरीरादि प्रसंचलीतात. त्यमवगनादध्यात्मविषयो ऽहङ्कारो नियन्ते । सोममध्यात्म वहिश्च विवक्त- चिनो विहरन्मुक्त इत्युच्यते । अतः परं फा चित्संज्ञा हेया का चिदायि. तव्यत्युपदिश्यते नार्थनिराकरणमर्थापादानं था। फमिति । तन्निमित्तं त्ववयव्यभिमानः ॥३॥ तेषां दोषाणां निमितं त्वययव्यभिमानः । सा च सलु स्त्रीसंता(स. परिष्कारा पुरुषस्य पुरुषसत्ता च स्त्रिया: परिष्कारश्च निमित्तसंत्रा अनुव्य. जनसंधा च) निमितसंचा दन्तोष्ठं चतुर्भासिकम् अनुष्यजनसंज्ञा इत्यं दन्ती इत्यमाष्ठाविति सेयं संचा कामं वर्धयति तदनुषतांश्च दोषान् विधर्ज- नीयान् वर्जन त्वस्याः भेदेनाधयघसंज्ञा केशलाममासोगितास्थिस्नायशि- राकफपितोच्चारादिसंज्ञा तामगुमसचेत्याचक्षते । नामस्य भाषयत: कामराग: प्रहीयते सत्येव च द्विविधे विषये का चित्संज्ञा भावनीया का चित्परिवर्ज- नीयेत्युपदिश्यते यथा विषसंपृक्ते ऽन्ने नसोपादानाय विषसचाग्रहाणायेति । प्रयेदानीमर्थ निराकरिष्यतावयव्युपपाद्यते । विद्याऽविद्याद्वैविध्यात् संशयः ॥ ४ ॥ सदसतोरुपलम्भाद्विद्या द्विविधा सदसतारनुपलम्भादविद्यापि का पुनरंपा मिथ्यासकल्यः । असाधारणप्रत्ययातिनिमित्येन ममे. वैतति व्यवसायातानसाधारणतया प्रसस्तीत नेते ममेव चौराग्निदायादमाधा. रणा एवेति । न्याया। + अन्य खल्वधर्यावसनां निवर्तयन्तो विधिनमेव प्रत्यावतते तान् प्रत्या. चताण प्राह दी। ।) २ पुस्तके नाम्ति । * देया विधर्जनीया ति। द्विविध एवासी कामिनीलवणी विषय: तथापि रागादिप्रहाणार्थमयमा. दिसंजागाचरत्व परित्यज्याशुभमज्ञागाचरत्वमम्योपादीयते वेराम्योत्पादनायेत्यर्थः । ताटी। । विजानादिना डायविनिराकरणमुपपाटाते । अर्थविशेषे खल्वयानु यजनभने तत्रार्गमावस्याभावात्कुती वयानुरज नसजे विरार-गाय प्रथम. मद्यपी निराक्रियते पश्चात्परमाणु: सतरत ज्ञानमात्रमरहित मिटु भवतीत्या भिपाया टी.

·अ.४ श्रा. २ सू. ३- अयविनि पूर्वपक्षः । द्विविधा । उपलध्यमाने ऽवपविनि विद्याद्वविध्यात्संशत: अनुपलभ्यमाने चाविद्याध्या संशयः । सोयमवयवी यापलभ्यते अथापि नापलभ्यते न कथं चन संशयान्मुच्यते इति । तदसंशयः पूर्वहेतुमसिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ तस्मिन्ननुपपन्नः संशयः । कस्मात् पूर्घोतहेतूनामप्रतिषेधादस्ति द्रव्या- न्तरारम्भ इति। वृत्यनुपपत्तरपि तर्हि न संशयः ॥ ६.॥ संशयानुयपतिनास्त्यवयवोति । तद्विभजते । कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ॥ ७ ॥ सकेकोवयवो न तावत् कृत्स्ने ऽवयविनि। धर्तते तयोः परिमा- णमेदादवयवान्तरसंबन्धाभावाच । नाप्यवयव्येकदेशेन न यस्यान्य अवयवा एकदेशभूताः सन्तीति । अथाषयवेष्वेवावयवी धर्तते । तेषु चावृत्तरवयव्यभावः ॥८॥ न तावत्प्रत्यवय धर्तते नयाः परिमायभेदाट् द्रव्यस्य चेकद्रय- त्यप्रसङ्गात् । नाप्ये देशे सर्वेष्वन्यावयवाभावात् । तदेवं न युक्तः संशयो नास्त्यध्यपीति । उपलचिवधा ऽनुपश्चिरचाविया । सजीपलभ्यते यथा तडागगस तोयमसच्चीपलभ्यते यथा मरुमरीतिकापामुदकं सच्च नोपलभ्यते यथा विनिपात भूमी नियादि अमज नोपलभ्यते यथा भूतले दृश्यमाने ततुल्योपलम्भयोग्यर घदिस्लवं विशाविद्या विधानधर्यानि सशयः । ता. टी.। + वृत्त्यनुपपत्तरपि स1ि11४।५। तनिष्ठति शारादिपु शाखादया था वति लौकिको प्रतिपत्ति- मनुरुधोदम् । ६ अणपरिमाणो ऽवयत्रो महापरिमाणो अपधीत्यापरिमाणेन महापरि- মাত্রাজান: হজরংবার গ্লানি যাযহনিয়ান । ন বায় द्रव्यमविनश्यदाधारमस्ति । मृतकनित्यत्वप्रसङ्गात् । ता । १ एकाक्यवत्तित्वात् एकद्रव्यो ऽवयत्री प्राप्नोति । एकद्रअरचापयशी एकेन द्रव्येणारभ्यतइति सततिात्पतिप्रसङ्गः । कि वैकद्रव्यत्तित्वादेकद्रयं हार- मकस्मिन् पामाणी पतति कारणविभागधिनाशीभावावित्यं प्राप्नोति । उत्पषि मच्च नित्यं ति न दृष्टान्तो ऽस्ति । न्या. घा। .

·न्यायभाये पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तः ॥ ६॥ पृथक् चाययवेभ्यो धर्मिभ्यो धर्मस्थायहणादिति समानम् । *न चावयव्यवयवाः ॥ १०॥ एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तर- मनः॥ ११ ॥ किं प्रत्यययवं कृत्स्रो ऽघययी घर्तते अथकदेशेनेति नापपद्यते प्रश्न: । फस्मादेकस्मिन् भेदाभाषा भेदशन्टप्रयोगानुपपतेः । कृत्स्नमित्यनेक- स्याशेषाभिधानम् यकदेश इति नानात्वे कम्य चिदभिधानं ताधिमा कृत्- कदेशशब्दो भेदविषयो नेकस्मिन्ययविन्युपपोते भेदाभायादिति । अन्या- वयवाभावानेकदेशेन वर्ततइत्यहेतुः । अवयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ अधयन्तराभायादिति यद्यप्येकदेशे ऽवयवान्ताभूगस्य तथाप्यध यवे ऽवयवान्तर वर्तत नाययवति। अन्योऽवयवीति अन्यावयधभावे ऽप्य- तेरवयविनो नेकदेशेन तिरन्यायवाभावादित्यहेतुः । वृत्तिः कथमिति चेत् सकस्यानिकनाश्रयापितसंबन्धलक्षणा प्राप्तिः । श्राश्रयानितभावः कथमिति घेद यस्य यतेो ऽन्यात्मलाभानुपतिःस प्राश्रय: न कारणद्रध्येभ्यो ऽन्यप कार्यद्र- ध्यमात्मानं लभते विपर्ययस्तु कारणद्रव्येष्विति । नित्येषु कथमितिचे (श्रनित्येषु दर्शनासिद्धम् । नित्येषु द्रव्येयु कथमाश्रयायिभाय इति चेद) * यस्तु मन्येत अवयवानां धर्ममामयी न त्ववयवेभ्यो ऽत्यन्त भिवोऽभि- धोधा । भिवत्वे गवाश्वद्धर्मर्मिभावानुपपत्तेः । अभिवत्वे पि मिरूपयत्तदनुप. पत्ते । तस्मात् कथं चिद्विवो ऽभिवः कथं चिदुर्ममात्रमध्ययानामवयीति तं प्रत्याह । न चायपमयमा: । न तावेदाभेदी परस्पराभावात्मानायकत्र समवेत इत्युक्तम नाप्यान्तिके ऽभेदे धर्मर्धामभावः । तस्मादाथा जयन्तिक दे ऽपि केयां चिदेव कार्यकारणभावस्तथा केषा विवेव धर्ममिभाव इत्येषितव्यम् । तथा च दूपमित्यर्थः । ता टो। + एकदेशेन वाघययो न स्वासयत्रेषु वर्ततत्यत्र प्रतितार्थे ऽवयवान्तरा. भावादिण्हेतुः । कस्मादादाप्यययान्तरमयर्यावनी भवत्यथाप्यवयवान्तराश्येत्रा. पर्याधनो ऽधयवान्तर घर्तन्त क्रिमायासमवविवृत्तरिति । एक धानेकत्र धर्तताति प्रतिज्ञानान: कि कास्न फिमेकदेशेनेति नानुयोज्यः । करमाटुभयेन कात्स्यनक- देशेन धा नानान्कार्यसमधायित्वादिना एकस्यावविना घ्याधातात् । ता.दी. * भूतस्यातपायति । ६ नास्ति । ॥ (नास्ति .

·२२६ न. ४ श्रा. २ सू. ६-१४ अषयव्युपलम्भोपपादनम् । अनित्येषु (द्रव्यगुणेषु दर्शनादाश्रयाश्रितमाघस्य नित्येषु सिद्धिरिति। तस्मा. दवयव्यभिमान: प्रतिषिते निःश्रेयसकामस्य नावयवी यथा रूपादिपु मिथ्या- संकल्पो नरूपादय इति । सायहणमवत्र्यसिद्धरिति प्रत्यवस्थितोऽध्येतदाह । केशसमूह तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ यथेकेकः केश (स्तेमिरिकेण) नोपलभ्यते केशसमूहस्तपलभ्यते तथेकेका ऽणुनौपलभ्यते अणुसंधयस्तूपलभ्यते सदिदमणुसमविपर्य यह- गामिति । स्वविषयानतिक्रमणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषय- ग्रहणस्य तथा भावो नाविषये प्रवृत्तिः ॥ १४ ॥ यथाविषयमिन्द्रियाणां पटुमन्दभावद्विषयमहणानां पटुमन्दभावो भवति । चक्षुः खलु प्रकृप्यमाणं नाविषयं गन्धं गृह्णाति निकृप्यमाणं च न स्वविषयात प्रत्यवते । सायं तेमिरिकः कश्चिचचर्विषयं केशं न गृह्णाति कश्चि- गृहाति केशसमूहम् । उभयं शतमिरिकेण चक्षुषा गृह्यते परमाणधस्त्वती- न्द्रिया ( इन्द्रियाविषयभूतान केन चिदिन्द्रियेण गृह्यन्त समुदितास्तु गृह्य- न्तइत्यविषये प्रवृत्तिरिन्द्रियस्य प्रसज्येत । न जात्ययान्तरमणुभ्यो गृह्यत- इति । ते खल्विमे परमाणवः संनिहिता गृह्यमाणा अतीन्द्रियत्वं जहति वियुकाश्चागृह्यमाणा इन्द्रियविषयत्व न लभन्तइति । सो ऽयं द्रव्यान्तरा- নানিমান গ্রাম খুলুন ন্যায় সময় বিষয় হনি। संचयमानं विपय इति चेदून संचयस्य संयोगभावात्तस्य चाती- न्द्रियस्याग्रहणादयुक्तम् । संचयः खल्वनेकस्य सयोगः स च गृह्यमाणा- श्रयो गृह्यते नातीन्द्रियाश्रयः भवति हीदमनेन संयुक्तमिति तस्मादयुक्त- मेतदिति । गृह्यमाणस्य चेन्द्रियेण विषयस्यावरणानुपलब्धिकारणमुपल- भ्यते तस्मानेन्द्रियटविल्यादनुपलब्धिरणूनाम् । यथा नेन्द्रियदोवल्याचक्षुपा ऽनुपलब्धिगन्धादीनामिति । .)नास्ति। ()२नास्ति। इत्युच्यते इति । + स्थितेपोदमा *)२मास्ति। ॥ मन्धिता अतीन्द्रिपत्य जपतीति । " अधययोगभावादिति।

·२३० . न्यायभाये *अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमा प्रलया। ॥ १५ ॥ यः सल्यययधिनेो ऽवयवेषु वृत्तिप्रतिषेधादभायः सेो ऽयमवयवस्याव- यवेषु प्रसज्यमानः सर्वप्रलयाय या कल्पेत निरचयबादा परमाणुतो निवर्तत उभयया चोपलब्धिविषयस्याभावः तदभावादुपलब्ध्यभावः उपलब्ध्याअयश्चायं धृत्तिप्रतिषेधः स आप्रय व्यानन्नात्मधाताय कल्पतइति । अयापि । न प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ अवयवविभागमाश्रित्य वृत्तिप्रतिपेधादभाव: प्रसज्यमानो निरवयवा. त्परमाणनिवर्तते न सर्वप्रलयाय कल्पते निरवयवत्वं खन परमायोविभा. गेरल्पतरप्रसङ्गस्य यता नाल्पीयस्तवावस्थानात् । लोटस्य खलु प्रविभज्यमा. नावयवस्याल्पतरमल्पतमुत्तरमुत्तरं भवति स चायमल्पतरप्रसङ्गः।यस्मा .. चाल्पतरमस्ति य परमोल्पस्तत्र निवर्तते यतश्च नाल्पीयोस्ति तं पर- माणु प्रचन्महइति । परं वा त्रुटेः ॥ १०॥ ** अवधिभागम्यानवस्थानाद् द्रव्याणामसंख्येयत्वात् धुटित्वनि- बृत्तिरिति । अथेदानीमानुपलम्भिकः सबै नास्तीति मन्यमान आह । • अपि धाय विकल्प प्रायव्याघातादयुक्त इत्याह । ता टो। + अत्र नम: पक्षाः सम्भयन्ति । यो ऽयमयपवेष्ववधिलिक्किन्पानुपप. स्या ऽवर्यावनो ऽभावपसह ग्रापादयते स प्रलयाद्वा निवर्तले परमाणे वा न क विपि निवर्तते ति, तत्र प्रथद्वितीयविकल्पावाश्रित्येद मूत्रम् । यद्यप त्तिविकल्पः स्यले घटादाधे तदषयोपु तदधयोति तदभावात्यलये व्यवतिष्ठेत । न च मलयः सात्यारहितो दर्शनविषयः सभवतीति दर्शनविषयाभावादमाया विक- रूप प्रात्मानमेव न लभते । उपलवणं चेदमा प्रलयादिति या परमाणारियपि द्रष्टध्यम् । परमाणुनामतीन्द्रियत्येन दर्शनविषयत्वाभावादनाश्रयता विकल्पम्प सदसम्मेव तदिदमुक्तम् | HI. टो। कन्याले एति. अस्पतास्पतमिति ।। ॥ प्रति 1 । अथानन्तमेयायमयपविभागः कस्माघ भवतीत्यत आह । यदि त्रुटः परं द्विविपढ़के ऽघपविभागो नातिष्ठते ततो ऽवपर्यायभागम्यानवस्यानाडू द्रयाणामसरयेपत्त्यात टिनित्तिा टिपि हि सुमेरुणा तुल्यपरिमाणः स्यात् । नपल्यनन्तायस्वे करिद्विशेष इत्यर्थः । सा. टी. अधिभागस्यानग्रस्थानति ·अ. ४ श्रा. २ सू. १५-२२ परमाणुनिरवयवत्वे आक्षेपः । २३१ श्राकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ तस्यापार्निरवयवस्य (नित्य ) स्यानुपपत्तिः । कस्माद् आकाश• व्यतिभेदात् । अन्तर्बहिश्चागुराकाशेन समाविटो व्यलिभिन्नो व्यतिभेदा- त्सावयवः सावयवत्वादनित्य इति । आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६ ॥ अर्थतन्नेप्यते परमाणारन्तन्नास्त्याकाणमित्यसर्वगतत्वं प्रसज्यते इति । अन्तर्वहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवच- नादकार्य तदभावः ॥ २० ॥ अन्तरिति पिहित कारणान्तरः कारणमुच्यते । बहिरिति च व्यव- 'धायकमव्यवहितं कारणमेवाच्यते । तदेतत्कार्यदव्यस्य संभवति नागरिकार्य- त्वात् । अकार्ये हि परमाणावन्तर्वहिरित्यस्याभावः । यत्र धास्य भावो ऽणु. कार्य सन्न परमाणुः यतो हि नाल्पतरमस्ति स परमाणुरिति । शब्दसंयोगविभवाच्च सर्वगतम् ।। २१ ॥ यत्र व चिटुत्पन्नाः शब्दा विभवन्त्याकाशे नदाश्रया भवन्ति मनाभिः परमाणुभिस्सत्कार्यश्च संयोगा विभवन्त्याकाशे नासंयुक्तमाकाशेन कि चिन्म- द्रव्यमुपलभ्यते तस्मानासर्वगतमिति । नव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधाः ॥ २२ ॥ गासमर्पता प्रतिघातिना द्रव्येण न व्यूह्यते यथा काठनोदकम् । कस्माद् . निरषयवत्वात् । सर्पच्च प्रतिधातिद्रव्य न विष्टनाति नास्य क्रियाहेतुं गुयां प्रतिबधाति । कस्माद् अस्पर्शत्वात् विपर्यये हि विष्टम्भो दृष्ट इति (सावयवे** ) स्पर्शयति द्रव्ये दृष्टं धर्म विपरीते नाशङ्कितुमर्हति अण्ववयवस्याणुतरन्यप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेधः ।। ()४ नास्ति। + व्यतिभिर्वदति। + कारणान्तरं कारणधिशेषः तस्य धचनमित्यर्थः । ता. टो। समगदति १।४। मादेतत् । आकाश चेत्सर्वगतं ततो मूर्तिमतां ध्याणां व्यहान्तरापा.. दनं च जलीघस्येघ नावादिना भवेद् न चास्ति तस्माद मर्यगतवमित्यत आह । ता टी. संपतासिपाति: १४। "() नामित ४ सभयान !

·२२२ न्यायमाप्ये सापयनन्य चाणारयययययो ऽगुप्तर इति प्रसज्यते । फस्मात्कार्यकार- णदध्ययोः परिमाणभेददर्शनात् । तस्मादयययययस्याणुसरत्वं यस्तु सावययो ऽणुकार्य सटिति । तस्मादणुकार्यमिदं प्रतिषिध्यतइति । कारणविभागाच्च कार्यस्यानित्यत्वं नाकाशयतिभेदात् । लोष्टस्याययविभागादनित्यत्वं नाका- शसमावेशादिति। *मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसदावः ॥ २३ ॥ परिच्छिन्नानां हि स्पर्शवता संस्थानं पिकोणं चतुरसं समं परिमगड- लमित्युपपद्यते यतत्सस्थान सेो ऽपययसनिवेशः परिमण्डलाश्चाणवस्तस्मा- त्सापयवा इति । सिंपागोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ मध्ये सनणुः पूर्वापराभ्याम् अतुभ्यां संयुकम्तयाळयधानं कुरुते । व्यवधानेनानुमीयते पूर्वभागेन पूर्वेणाणुना संयुज्यते परभागेन परेणाणुना संयुज्यते यो तो पूर्वापरी भागो तावस्यावययो एवं सर्वत: संयुज्यमानस्य सर्वतोभागा अषयमा इति। यतापन्मतिमतां संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भाव इति अवाक्तं किमुक्तम्। विभागाल्पतरप्रमङ्गस्य यता नाल्पीयस्त निवृत्तरपषवयवस्य चाणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । यत्पुनरेतत्संयोगोपपतेश्चेति स्पर्यय- त्वावधानमात्रयस्य चाव्याघ्या भागभक्तिः । उक्त पाच स्पर्शयानणुः स्पर्श. वतारपाः प्रतिघातायधायको न साधययत्वात् । स्पर्शवत्वाच्च व्यवधाने सत्ययुसयोगी नाश्त्रयं व्यामोतीति भागभक्तिमयति भागवानियामिति । उक्त चार विभागे ऽल्पतरप्रसङ्गस्य यता नाल्पीयस्तावस्थानात तदयययस्य चाणुसरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । मूर्तिमतां च संस्थानोपपतेः संयो- गोपपतेश्च परमाणूना सावयवत्वमिति हेत्योः अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तश्चाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ पुनः शून्यताबादी प्रत्यवतिष्ठते । ता. टी.। + सस्थान नाम प्रचयाय्यः संयोगी घटादितिघंटस्वादिजातिव्यक्तिहे- तुरिति सयोगः। संयोगमात्रं त्वप्राप्तिका प्राप्तिरिति तस्मादपोनरुत्यम् । सदेतळून्यतामतमपाकरोति । यत्तादिति । ता. टी.। . ताटी।

·. अ. ४ आ. २ स. २३-२० परमाणूनां सावयवत्वनिराप्तः । यावन्मतिमद्यावन्न संयुज्यते तत्सर्व सावयवमित्यनवस्थाकारिणाविमो हेतू सा चानवस्था नोपपद्यते । सत्यामनवस्थायां सत्यो हेतू स्याता तस्मादप्रतिषेधेो ऽयं निरवयवत्वस्येति । विभागस्य च विभज्यमानहानिनोंप- पद्यते तस्मात्प्रलयान्तता नोपपद्यतइति । अनवस्थायां च प्रत्यधिकरणं द्रव्याचयवानामानन्त्यात परिमाणभेदानां गुरुत्वस्य चाग्रहण समानपरिमाणत्वं घावयवावयविनोः परमाण्ववयवविभागादूमिति । यदिदम्भवाम्बुद्धीरा. नित्य बुद्धिविषयाः सन्तीति मन्यते मिथ्यात्रुदय एताः । यदि हि तत्वबुद्धयः स्यबुद्धा विवेचने क्रियमाणे याथात्म्यं बुद्धिविषयाणामुपलभ्येत । बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वप- कपणे पटसद्धावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ यथा ऽयं तन्तुरयं तन्तुरिति प्रत्येक तन्तुषु विविध्यमानेषु नायी- न्तरं किं चिटुपलभ्यते यत्पटयुद्धविपण: म्यात् । याथात्म्यानुपलब्धेरमति विषये पटबुद्धिर्भवन्ती) मिथ्याबुद्धिर्भवति एवं सर्वति । व्याहतत्वादहेतुः ॥ २० ॥ यदि बुद्धा विवेचन भावानां न सर्वभावानां याथात्म्यानुपलब्धिः। अथ सर्वभावानां गयात्म्यानुपलब्धिर्न बुगा विवेचनं भावानां गयायात्म्यानु- पलब्धिश्चेति ध्याहन्यते । तदुक्तम् अवयवावविप्रसनश्चेत्रमा प्रलयादिति । . 4 सत्यामधस्थायामिति । + विभागस्य परमाणवन्तस्य नपान्तत्यमनन्तावं या उक्तघ्यं तत्रा तय मूर्तिमन्याय भिसार । निग्यपवयेनाभ्युपगते सम्मिन मूर्तिमत्वस्य माधवत्वस्य धाभ्युपगमे व्याघाताच । अन्तयोः पतयोव्याघातस्थुटेरमेयत्वप्रमगो विभागस्य चानाधारस्वासः। परमाणुत्वेन स्योकते मापयत्यति निरवपद्रप्यानभ्युपगमाय । विज्ञानवादयाह । यदिमिति । ता. टो। पघा तन्तुरयं सन्तुरयं सन्तुरिति र पुस्तके । ॥ भवतीति ११२।४।५। स बुद्धा विधेवन पेप्ति २ पुस्तके अधिकम् । .. यस्य विविध्यमानस्य याया नुपलब्धितत् कुतश्चिद्विचनीयम् । प्रयुध्यमाने तनुपप तथा च नावधिना क चिदवस्यातघ्यम् । सनवस्यायां अटेरमेपत्यासहादित्यक्तम् । तस्मात्यरमाण वा तत्सयोगेषु वा सेनास्यात सया च यतो विधिच्यते भाषः स एवास्यावधियायाम मोपलभ्यताति मुद्या शि. चास्य भावानुपतिध्याघात इति सिद्धम् । ता. टो। 80 ·न्यायमाध्य तदाश्रयत्वादपृथग्रहणम्* कार्यद्रव्यं कारणद्रव्याश्रित तत्कारणेभ्यः पृथङ् नोपलभ्यते विपर्यये ঘূফয়যান। যখঘিয়ামিমন্ত্রী মনি মখ তৃথয়ামিনি অস্ত্র যি नानु भावानां पृथम्यहणमतीन्द्रियेप्यणुपु । यदिन्द्रियेण गृह्यते सदेतया बुद्धा विविच्यमानमन्यदिति । प्रमाणतश्चार्थमतिपत्त ॥२६॥ घुद्धा विवेचनादावानां याथात्म्योपलब्धिः यदस्ति यथा च (य. नास्ति यथा च) तत्सचे प्रमाणत उपलब्ध्या सिध्यति याच प्रमाण उप. लब्धिस्तद्रुमा विवेचनं भावाना तेन सर्वशास्वाणि सर्वक्रमाथि सर्वे च शी. रिम व्यवहारा व्यानाः । परीक्षमाणो हि बुद्धा ऽध्यवस्यति इदमस्तीदं नास्तीति तप न सर्वभावानुपपत्तिः । प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ३० ॥ एवं च सति सर्व नास्तीति, नोपपद्यते फस्मात्प्रमाणानुग्पत्युपप- तिभ्याम् । यदि सधै नास्तीति प्रमाणमुपपद्यते सर्व नास्तीत्येला हन्यते । श्रय प्रमाणे नोपपद्यते सघं नास्तीत्यस्य कथं सिद्धिः । अय प्रमाणामन्तरण सिद्धिः सर्वमस्तीत्यस्य कथं न सिद्धिः । स्वमविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ॥ ३१ ॥ यथा स्वप्नं न विषयाः सन्त्यथ चाभिमानो भवति एक न प्रमाणानि प्रमेयानि च सन्त्यच च प्रमाणप्रमेयाभिमानो भति । मायागन्धर्वनगरमृगाष्णिकावदा ॥ ३२ ॥ हत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ सन्तनामनेकन मान पटस्य विक्रयेत एथायणमस्त्येव । पटस्थ तन्तयतनना चाय रत्याधारमादो पिपटस्यान्यनादर्शने तुतदागितावं तन्त्रमिति न तदभेदमममित्यर्थः । + तस्करोभ्य रति । * माताधाप्रतिषेधः । (1.नास्ति। ॥ यदुक्तं प्रमाणे परत्यनुपपत्तिभ्यां न सर्वभावानुपसिरिति तर प्रत्या बहिष्टते विज्ञानवादी । सा टी.। सराद दूपति । ताटी।

·- अ. ४ श्रा. २ म. २८-३४ प्रमाणादिप्रतीतमिथ्यात्वनिरास: । २३५ যান বিষয়াসিনানন্মমাযৗয়াসিমলা ন ঘনভবিমান विषयोपलब्धियदित्यत्र हेतुनास्ति । हेत्वभावादसिद्धिः । स्वमान्त वासन्तो विषया उपलभ्यतइत्यापि हेत्वभाव: । प्रतिबोधेऽनुपलम्भादिति चेत् प्रतियोधविषयोपलम्भादप्रतिषेधः । यदि प्रतिबोधे ऽनुयलम्भात्स्वाने विषया न सन्तीति तर्हि यइमे प्रतिबुद्धेन विषया उपलभ्यन्ते उपलम्भा• सन्तीति विपर्यये हि हेतुसामर्थ्यमुपलभाभावे सत्यनुपलम्भादभाव: सिध्यति उभयथा त्वधावेनानुपलम्भस्य सामर्थ्यमस्ति यथा प्रदीपस्या- भावाटूपस्यादर्शन मिति। तब मावेनाभावः समीतहति। स्वमान्तविकल्प च हेतुवचनम् । स्वप्नविषयायाभिमानदिति अवता स्वप्नान्सविकल्पे हेतु. वाच्य: । कश्चिस्त्वना भयोपस हतः कश्चित्यमादोपस हेत: कश्चिटुमय- विपरीत: कटा चित्स्वनमेघ न पश्यतीति । निमितवतस्तु स्वाविषयाभिमा.. नस्य निमित्त विकल्पाद्वकल्पोपपत्तिः । स्मृतिसंकल्पवच्च स्वप्नविषयाभिमानः ॥ ३४ ॥ সুখিলৰিয: যথা নিছৰ শ্ৰহ্মহত্ব বুলেশিয়া न तस्य प्रत्याख्यानाय कल्पेते तथा स्वर विषययण पूर्वोपलब्धारपर्य न तस्य प्रत्याख्यानाय कल्पतइति । एवं दृष्टविषयश्च स्वप्नान्तो नागरितान्तेन য: : ৪ অগ্রনি ভয় ভয়ঙ্কমঘলানি সলিমগনমাধমিলি। तष जापबुद्धिप्रतिषशात्स्वाविषयाभिमानो मिनि व्यवसाय: । सति च • अन्त शब्दो ऽवयवधनो ऽप्याश्रितत्वमात्रेणावम्यायां प्रयुक्तः तेन स्वमा वस्थायां जागरितावस्थायामित्यर्थः । एतदु भति स्वविज्ञानस्यायाथार्थ्यमि. ध्छता बाधकमन्तीण तदनुपपत्तोपत्तथयो ऽस्य बाधसो बक्तव्यः। न चासावत- मीचीनस्त धाधितुमुत्सहताति समीचीनत्य नायत्मत्ययानामभ्युपगन्तय तथा च नागरितान्ते विषयोपलशिवदित्युपपवम् । ता टी । + स्थमज्ञागरिलायस्थोरभगारपि विषपाभावाभ्युपगमे अनुपलभ्योभावकत्वमपि न छिध्येटयोग्यताया अभावादिति भावः । * स्व-पति। सवियस्य फादाचित्मन्येन सहेतुकत्याधिमिनचियस्यायश्याभ्युपगन्तव्यत्योन नेत्र विषयसत्तासि सन्यता घाधिति मात्र }} उपलयो विषपति ।। पूधापमयपशीव्यत्वेन तद्वापशवानुपपतरिति भाय। .

·न्यायभाये प्रतिसंधाने या जाग्रता बुद्धितिस्तद्वशादयं व्ययचायः स्यमधिपयाभिमानाम- येति । उभयाचिशेपेतु साधनानर्थक्यम् । यस्य स्वमान्तनागरितान्तयेो. रविशेषस्तस्य स्वप्नविषयाभिमानवदिति साधनमनर्यकं तदाश्रयप्रत्याख्यानात् । प्रतस्मिंस्तदिति च व्यवसाय: प्रधानाश्रय: अयुरुप स्याणा पुरुष इति व्यव. साय: स प्रधानाचयो (न खलु, पुरुषे ऽनुपलब्धे पुरुप इत्यपुरुषे व्यवसायो भवति भवं स्वमविषयस्य व्यवसायो हस्तिनमद्राक्षं पर्वतमदासमिति प्रधा- मानयो) भवितुमईति । एवं च सति । मिथ्यापलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात्स्यमविपयाभिमान- प्रणाशवत्प्रतिवधेि* ॥ ३५ ॥ स्यायो पुरुषो ऽयमिति व्यवसायो मिथ्योपलब्धिः (तस्मिंसदिति चान' स्थाको स्थाणुरिति व्यवसायस्सत्त्वज्ञान तत्त्वज्ञानेन च मिय्योपार्निवयते मार्थः स्थाणुपुरुषसामान्यलक्षणः यथा प्रतिवधेि या ज्ञानवृत्तिस्तया स्वामवि. पयाभिमान) निवर्त्यते नार्थो विषयसामान्यलक्षण: तथा मायागन्धर्व. नगरमृगतृष्णिकाणामपि या बुडयो ऽतस्मिंस्तदिति व्यवसायास्तचाप्यनेनेव कल्पेन मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्वज्ञानाशार्थप्रतिषेध इति । उपादानयच्च मा. यादिपु मिथ्यावाने प्रज्ञापनीयसरूपं च द्रव्यमुपादाय साधनवान्यरस्य मिथ्या ऽध्यवसायं करोति सा माया नीहारप्रभृतीनां नगरसरूपमन्निवेशे दरानगर- घुद्धिरुत्पद्यते विपर्यये सदभावात् । सूर्यमरीचिषु भामेनाप्मणा संसृष्टषु स्पन्द- माने दक्रयुद्धिर्भवति सामान्यग्रहणाद् अन्तिकस्थस्य विपर्यये तदभायात् क चित कदा चित् कस्य चिच्च भावानानिमितं मिथ्याक्षानं दृष्ट्वं च बुद्धिवत मायाप्रयोः परस्य च दूरान्तिकस्थयोर्गन्धर्षनगरमृगतृष्णिकामु सुप्तप्रति बुद्धयोश्च स्वप्नविषये सदेतत्सर्वस्याभावे निरुपाख्यतायां निरात्मकत्ये ना- पपद्यत इति । । • एमति मिथ्याज्ञानस्य प्रधानाथयात्वे मति मियोपलर्विनाशस्तत्त्व भानाहू बाधकान स्वप्रविषाभिमानणाशनमतिबाधेन स्वर्यस्य सामान्यस्या- पीति शेकाटो +3) मास्ति। * स्वम्पेति.

·. भ.४ पा. २ मू. ३५-३६ तत्वज्ञानापायकथनम् । बुद्धश्चैवं निमित्तसदावोपलम्भात् ॥ ६ ॥ मिण्याबुढेश्वार्थपदप्रतिषेधः । कस्माद् निमित्तोपलम्भात् सदावोप- लम्भाच्च । उपलभ्यते मिथ्याबुद्धिनिमितं मिथ्याधुद्धिश्च प्रत्यात्ममुत्पन्ना गृह्यते संवेदात्यात तस्मान्मिथ्याबुद्धिरप्यस्तीति । तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेट्विविध्योपपत्तिः ॥ ३ ॥ तत्त्वं स्थाणुरिति प्रधान पुरुष इति तत्वप्रधानयारलापादेदात् स्थायी पुरुष इति मिथ्याबुद्धिरुत्पद्यते सामान्यग्रहणात् । एवं पताकायाँ बलाकेति लोप्टे कयोत इति न तुसमाने विषये मिथ्याबुद्धीनां समावेश: सामान्य. यहणाव्यवस्थानात् । यस्य तु निरात्मकं निरुयाख्यं सर्व तस्य समावेशः प्रसज्यते । गन्धादौ च प्रमेये गन्धादिबुद्धयो मिथ्याभिमतास्तत्वप्रधानयोः सामान्ययहणस्य चाभावातत्त्वयुद्धय एव भवन्ति तस्मादयुक्तमेतत् प्रमाणप्र- मेयबुद्धया मिध्येति । दोपनिमित्तानां तत्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिरित्युक्तम् । अथ कथं तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइति । समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८॥ स तु प्रत्यादृतस्येन्द्रियेभ्यो** मनसा धारकेण प्रयवेन धार्यमाण- स्यात्मना संयोगस्तत्वबुभुत्साविशिष्टः सति हि तस्मिन्निन्द्रियार्थेषु बुद्धयों नात्पद्यन्त तदभ्यासवशातत्वबुद्धिरुत्पद्यते । यदुक्तं सति हि तस्मिन् इन्द्रियार्थेषु बुद्धया नोत्पद्यन्ते इत्येतत् । नार्थविशेषप्रावल्यात् ॥ ३ ॥ * अर्थ हि निषिद्धे लगदप्यतत तारस्यापने तहदेशाप्रत्यहं बुद्धिमदा. घोऽपि नियति । ता. दो। + मियाद्या सनिमित्तं लत्यते तेन मियाधुद्धि निमित्तस्य द्वैविधमि- स्पः। ता. टी. + मियाधुधिषिध्योपत्तिरिति । सोत ६४. || असमाने पति २। समाधितत्वाभ्यासादिति तात्पर्यटोकातः पाठः। इन्द्रिगम्य इति ।। # अनेन विशेपं निधर्तर्यात । ता. टो। # अयं खन्नु सुपुप्तावस्यायामस्तोत्यात उतम | ताटी. । इन्द्रियविषयरुपहलमनप्ता न धारणा तथा च तदभ्यासाभावाब तस्व. साक्षात्कार इति सूत्रार्थः ता दो।

·'न्यायमाध्ये अनिच्छत्तो ऽपि बुद्ध्युत्पत्ते तद्युक्तम् । फस्माद् अर्थ पेशेषमायन्याद अशुभुत्समानस्यापि युट्यत्पत्तिदृष्टा यथा स्तनयिनुशन्टप्रभृतिषु तप समाधि- विशेषो नोपपद्यते। "तुदादिभिः प्रवर्त्तनाच्च ॥ ४० ॥ क्षुत्पिपासाभ्यां शीतोष्णाभ्यां व्याधिभिश्चानिच्छता अपि बुद्धयः प्रवर्तन्ते तस्मादेकाय्यानुपपत्तिरिति । अस्त्वमत्समाधि विहाय व्युत्थान व्युत्याननिमितं समाधिप्रत्यनीकं च मति त्वेतस्मिन् । पूर्वकृतफलानुवन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ पूर्वकृतो जन्मान्तरोपचितस्तत्वज्ञानहेतुर्धर्मप्रविवेकः फलानुबन्धो योगाभ्यासमामध्ये निष्फले ह्यभ्यासे नाभ्यासमादियेरन् । दृष्टं हि लोकिकेषु कर्मस्वभ्यासमामर्थ्यम् । प्रत्यनीकपरिहाराय च । अरण्यगुहापुलिनादिपु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ योगाभ्यासजनित! धर्मो जन्मान्तरे ऽप्यनुवर्तते प्रचयकाष्ठागते तत्वज्ञानहेतो धर्म प्रकृष्टायां समाधिभावनायां तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइति । दृष्टश्च समाधिना ऽर्थविशेषप्राबल्याभिभयः नाहमेशदीप नामहेतदक्षा- सिपमन्यत्र मे मनो भूदित्याह लौकिक इति । यद्यर्थ यशेषप्राबन्यादनिच्छतो ऽपि बुझुत्यतिरनुज्ञायते । अपवर्गप्येवं प्रसङ्गः ॥ ४३ ॥ मुक्तस्यापि बाह्यार्थमामाद बुद्धय उत्पोरनिति । न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात्। ॥ ४४ ॥ कर्मवशानिप्पन्ने शरीरे चेलेन्द्रियार्थीप्रये निमितभावादयश्यंभावी बुद्धीनामुत्पादः न च प्रबलो ऽपि सन् बाह्यो थे आत्मना बुट्युत्पादे समर्थो भवति तस्येन्द्रियेण भयोगादृढत्यादे सामध्यं दृष्टमिति । धादिर्भाित पूर्वकृत समाधिः । तस्य फलं संस्कारः तस्यानुसन्धः स्यमा तस्मा- दिति मूत्रार्यः । ता टो। धिविच्यते विशिष्यतइति विवेकः धर्मरचासो विधेकरचेति धर्म- प्रविवेकः । ताटी। योगाभ्यामोपदेशादिति ।। || काष्ठां गले इति। पूर्वपक्षिण: सिद्धान्तमूत्रम् । ता टो। सति शरीरे बाहविशेषयोजानोत्प- तिकारणत्व नान्यये त भूत्रायः । न्या था । * घाधाति । . क्य चित ·.४ प्रा. २ सू. ४०-४८ मेविस्वरूपनिरूपणम् । २२६ "तदभावाचापवर्ग ॥ ४ ॥ নয় অভিনির্মিনাঘময় মীইয়িং ঘর্মাঘমামামা। ऽपवर्ग। तत्र यदुक्तमपवर्ग ऽप्येवं प्रसङ्ग इति तदयुक्तम् । तस्मात्सर्वदुःखवि. माशो ऽपर्गः । यस्मात्सर्वदुःखशीजं सर्वदुःखायतनं चापयर्गे विच्छिद्यते सम्मात्मणा दुःखेन विमुक्तिरपर्णो न निशं निरायतनं च दुःखमुत्य: द्यतइति । तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारी योगाचाध्यात्मवि- ध्युपायैः ॥ ४६ ॥ तस्यापवर्गस्याधिगमाय यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारः। यमः समा- नमामिणां धर्मसाधन नियमस्तु विशिष्टमा । आत्मसंस्कारः पुनरधर्महानं धर्मोपचयश्च योगशास्त्राचाध्यात्मविधि: प्रतिपत्तव्यः । स पुनस्तपः प्राणा- यामः प्रत्याहारो ध्यान धारणेति । इन्द्रियविषयेषु प्रसंख्यानाभ्यासा रागद्वेष- महाणार्थ: उपायस्तु योगाचार विधानमिति । जानग्रहणाभ्यासस्तद्विद्यैश्च सह संवादः॥ ॥ ४॥ तदर्थमिति प्रकृतम् । ज्ञायते ऽनेनेति जानमात्मविद्याशास्त्र तस्य ময়মগ্রনঘাষ ত্য: ধমনীযথনবিলপানি না दोश्च** सह संघाद इति प्रजापरिपाकाथै परिपाकस्तु संशयच्छेदनमविज्ञाता- र्थबोधाff sध्यवमिताभ्यनुज्ञानमिति समापवादः संवादः । तद्विद्येश्च सह संबाद इत्यविभक्तार्थ वचन विभज्यते । ते शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयार्थिभिरनसूयुमिरभ्यु- पेयात् ॥ ४॥ सहभायावापी तस्वैति । + विशिष्ट पति. । যাৰ জালানা মায়াময় বঙ্গবষয়াদি চুরি यतिधमाल ! ता. टी.। ननु यतित्तत्वज्ञानोत्पादक्रमेणापवर्गापाय: तं तन्वीतिश्पत्यत । सईति नास्ति १।४।। मात्मविद्या प्रान्धीतिकी । ता. दी। .. सति भाक्ति ++ अधायपाधोध्यष्ठिति ।। # अभिमुसमुपेत्य नानीपात् । ता. टो। माह । ता. टो।

·२४० न्यायभाये एतनिगदेनेव नीतार्थमिति । यदिद मन्येत पक्षप्रतिपक्षपरियहः प्रतिकूल: परस्यति । प्रतिपतहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥४॥ तमभ्युपेयादिति धनते। परतः प्रक्षामुपादित्समानस्सत्यवभुत्साप्रका- शनेन स्वपक्षमनवस्थापयन स्वदर्शनं परिशोधयेदिति । अन्योन्यप्रत्यनीकानि च प्रायाटुकानां दर्शनानि । स्वपक्षरागण के न्यायमतिवर्नन्त ता । तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थे कण्टकशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानानामनहीणदोषाणां तद घटमानानामेतदिति । विद्यानिर्वेदादिभिश्च परेणावज्ञायमानस्य। ताभ्यां विगृह्म कथनम् ॥ ५ ॥ घिगृहोति विजिगीपया न सत्त्वयुभुत्सयेति । तदेतद्विद्यापालनार्थ न लामपूजाख्यात्यर्थमिति] । इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाध्ये चतुयो ऽध्यायः समानः ॥ ४॥ * सा टी. परस्य गुदिः । तस्माव वादो ऽयुचित इति । तत्रेदं मूत्रमुपतिष्ठते । + अयुक्तपरित्यागेन युक्तपरिपहेण च परिशोधयेदिति सबध्यते। मा. टी.। t ताभ्या विएह्या कपनमिति सूत्रम् । ता. टी. । परेणाविनायमानस्येति ।। ॥ न हि परहितप्रवृत्तः परमकाणिको मुनिदृष्टार्थ परपासनोपायमुप- दिरातीति । हा. टी. .

·२४१ अ. ५ श्रा. १ सू४-1१1१।२ जात्युत्तरविभागः । साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पाज्जातिबहुत्वमिति संपे- पोतं तद्विम्सरेण विभज्यते । ताः खस्विमा जातयः* स्थापनाहतो प्रयुक्त चतुविशति: प्रतिषेधहेतयः । साधर्म्यवैधयोत्कर्षापकर्षवर्ध्यावयविकल्पसाध्य- प्रासप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशय- प्रकरणहत्वापत्त्यविशेषापपत्त्युपलब्ध्य- नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥ १ ॥ साधयेण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः । अधिशेष तप तपोदाहरिप्यामः । एवं वैधयंसमप्रभृतयो ऽपि निर्वक्तव्याः लक्षां तु साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्यवैधर्म्यसमा ॥ २ ॥ साधयेकापसंहारे माध्यधर्मविपर्ययोपपत्त: साधम्यग्रेव प्रत्यवस्था- नमविशिष्यमा स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः प्रतिषेधः । निदर्शनं क्रियावा. नात्मा द्रव्यस्य क्रियाहेतगुणयोगात् । द्रव्यं लोप्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तः क्रिया- धान तथा चात्मा तस्मात्क्रियावानिति । एवमुपमहते। पर: साधणेव प्रत्यवतिएते निष्क्रिय आत्मा विभुना द्रव्यस्य निष्क्रियत्वाद् विभु चाकाशं निष्क्रियं च तथा चात्मा तस्मानिष्क्रिय इति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रिया- वत्साधयात क्रियावता भवितव्यं न पुनरक्रियसाधा निष्क्रियेणेति । * तत्र जातिनाम स्थापनाहतो प्रयुक्त यः प्रतिधासम हेतुः । न्या. वा. । अन्न प्रतिषेधबुरा प्रयुक्त इति शेष दति । ना. टी. । यदा वादी परस्य साधन सायिति मन्यते लाभपूजाख्यातिकामश्च भवति तदा नाति प्रयु कदा चिदयं जात्युत्तरंणाकुलीयता नतिरं प्रतिपटाले उत्तराप्रतिपत्त्या च नियात। अनभिधाने च जातकान्तजयः परस्येत्येकान्तिकात्परानयादरमस्तु संदेह दति युक्तो जातेः प्रयोगः न्या. पा.. + समीकरणार्थ प्रयोगः समः । साधर्म्यमेव समं वैधमेव समिति । स. मार्थ: समीकरणार्थः प्रयोगो द्रष्टव्यः । समीक्रियतां परपतो मा धा कारि अर्थ तु समीकरणाय प्रवर्तत यथा लोके कुटुम्बार्थ घटतइति । न्या. था. । साधर्म्यमेव समं यस्मिन् प्रयोगति शेषः । हा. दो। + एयमुपध्दते इति । ई साधम्मानिस्कियेणेति ।।

·२४२ न्यायमाध्य विशेषत्वभायात्साधर्म्यसमः प्रतिषेधे। भवति । अथ घेधयंसमः क्रियाहेत. गुणयुक्तो लोटः परिच्छिन्नो दृष्टो न च तथात्मा तस्मान लोपवत् नियावा. निति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियायत्साधात क्रियाधता भवितव्यं न पुनः क्रियावद्वेधयाद कियेणेति बिशेपहेत्यभायादेवयंसमः । वेधयण चापसंहार निष्क्रिय पात्मा विभूत्वात् क्रियावद द्रव्यमविभु दृष्टं यथा लाटो न च सथात्मा तस्मानिष्क्रिया इति। धम्ये प्रत्यवस्थान निष्क्रिय द्रव्यमाका क्रियाहेतुगुणरहितं दृष्टं न तथात्मा तस्मान निष्क्रिय इति । न चास्ति विशेष. हेतुः क्रियावद्वेधयानिष्क्रियेण भवितव्यं न पुनरनियवेवम्यात क्रियायतेति विशेपहेत्वभावाद्वधर्म्यपमः । क्रियावान लोष्ठः क्रियाहेतुगुणयुक्तो दृष्टः तथा चात्मा तस्मात् क्रियायानिति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियाघवेधयानिष्क्रिया न पुन: नियावत्साधयात क्रियायानिति विशेष हेत्वभावात्माधर्म्यसमः । अनयासताम् । गीत्वाद्गीसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥३॥. बंधये चौपसंहार + अस्ति पल्वात्मनः क्रियाहेतुर्गुणः प्रययो ऽदृष्टं था। लोप्टभ्यापि क्रियाहे. तुर्गुणः स्पषिद्वेगवटुव्यमयोग पति एवमुपसहते परः साधणेय प्रत्यतिष्ठते । निष्क्रिय पात्मा विभुत्यादाकाशदिति । अत्र च माधनमाभासमुत्तरं चन जातिः । विभुत्वस्याक्रियत्वेन स्वभावतः प्रतिबन्धात । तेनैतदुपेत्य बार्तिककार उदाहरणान्तरमाह । यया नित्या राब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् । ददं तु सम्यक माध- नमुत्तर स्वाभासमिति । ता. टी.। यानित्यघटसाधयानित्यः नित्यनाप्याझाशेन माधयममूतत्यमस्तीति नित्यः प्राप्त दति । एतस्मिवेत्र देताबाकाशवेधम्यादि- त्युक्त यदि नित्याकाशवैधम्यादनित्यः नित्यसाधम्यमप्यामानामूर्तत्वमता नित्यः माप्तः । अथ मन्यसे सस्मिन् साधये न नित्यः न हि वकध्यमनित्यघटता. धम्यामित्याकाशवैधयानानित्य इति । सेय जातिविशेपत्यभा दर्शति विशेष. हेयभावादानकान्तिकदेशनाभाम रति । एवं वेधणाने हेतो तद्विपरीतवेध. म्येण प्रत्यवम्यानं साधयेणोक्त हेतो तद्विपरीसर्वधर्मण प्रत्यवत्यानं बेवयंसमः । यथा तस्मिवेश हेसावाकाशवेधयानित्य इत्युक्ते यदि नित्यानाशधम्मानिन्यः पनि येन घटेनास्य धर्यममूतत्वमतो नित्यः पाप्तः तस्मिन्वय हैतो घटसाधा. दिम्युक्ते यनित्यघटमाधयानि यः वैधययात्यमूर्तयमता नित्यः प्राप्तः । अथ मन्यसे सत्येतस्मिन् वैधम्य न नित्य. न तोयमेकान्तो नित्यघटसाधयावि. त्याकाशवैधम्याच्यानित्य इति । सोऽयं विशेषत्वभावः । या था।

·२४३ 8 আ ৭ ধু । ৪ বিঘালয় । যাখযাণ থমথ ও স্বাগ্রাথ মনিন্মাযই যা মষ বা আমিষ্ট নবম* সাদাঘালালানিষিদ্ধ ঘিনি ন ন কাহিনাহ্ । অয়াহিযাইব ন যা ৰনি স শয্যাহিদা। মন মায়ানমনই সায়ানা সমিল্লাহ্মান্তি ওমান ঘামি। দুলামায় লিয়ন আয়নি। साध्यदृष्टान्तयोद्धर्मविकल्यादुभयसाध्यत्वाञ्चोत्कर्या- এফবিয়ামৰিকাৰৰমাঃ । ৪। ভুয়াকাগম বা মুম্যান অষ্টম:1 এজি জিয়- যাল্লা দিয়াবানালা লাময় অন্যানষি সঙ্গীনি। অয় না লাটুন দিয়ানীর ন যায়নি সি যা বিযা অয় ভুন। নাই অমামাম বৃনা শামছুলনী অন্ধ: লা: লে ক্লিয়াতি: জালাল এথি ক্লিয়ালাম মিয়ই বা বিমলা মক খুনি। বেনীয় যন্ত্র নির্মময়। মানা ভাসানী বিষযয়ন। স্বাভাঙা মন। ঘনঘন ভূল ধর্মালয়িার্ম সিন্ধfaষনা মি: । সিয়ায় জি বি যুদ্ধ যথা লা: मिचिलघु यथा वायुरेष क्रियाहेतुगुणयुक्त कि चित्क्रियावत्स्याद् यथा लाष्टः कि चिदक्रिय यथा त्मा विशेषो वा वाच्य इति । हेत्वााग्यवसामर्थ्ययोगी প্র: : ন তৃস্থান সম্বন’$$ স্বাম: । যৰি যথা লাগ্রা • মন্বন্ত যান সামার গ্রাম। মনা মিহাবনুষ- মাষালবামমন্ত যান। ন ষ মীম মােমিমা যমজা। মনু ও দুনলি লনুন নয় সামাঙ্গিয়া যাক- মাই সমিধান। নমো যুমাহিয়াৰ যোৱম.। না । * জানােনামান । । । । + zন হয় বর নিয়ে মহান রাবনধােন বিমা মায়ানমাঃ হানগরায় ব্যাথা হয়নি। যারা যা জান মায়াময়য়য়ম। ঘরছায়ামানয ঘাগমালায়ান নামাখন এ বিষe cয়াছি ঘষা ঘামন ভূমি ঃ জান । } বাননি ।। } যান নি । বাংলা ছবি । सापक्रसमरति 114 लोष्ठमिप्ति it विपर्यस्य ताधिति। " प्रसन्नत इति । ও মন fa ।। ।। ।

·२४४ न्यायमाप्य ऽऽत्मा मस्साई यथात्मा तया लौट इति । साध्याश्चायमात्मा क्रियावानिति कामं लेष्टोपि साध्यः । श्रथ ने साई यथा लाठः तथात्मा । एतेषामुत्तरम् । किंचित्साधादुपसंहारसिद्धेवैधादप्रतिषेधः ॥५॥ अलभ्यः सिद्धस्य निन्दयः सिद्धं च किंचित्साधम्यापमानं यथा गोस्सया गयय इति ता न लभ्यो गेगवययाईमविकल्पश्चौदयितुम् । एवं साधकै धर्म दृष्टान्तादिमामध्ययुक्ते न लभ्यः माध्यदृष्टान्तयार्धमविक- ल्पावधम्यात्प्रतिपेटी वतुमिति । *साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तीपपत्तेः ॥ ६ ॥ यच लोकिकपरीक्षकाणां बुद्धिधाम्यं तेनाविपरीतो ऽयो ऽतिदिश्यते प्रचापनार्थमेव साध्यातिदेशाद दृष्टान्तउपपद्यमाने साध्यत्वमनुपपत्रमिति । प्राप्य साध्यममाप्य वा हेताः प्रात्या विशिष्टत्वाद- प्रात्या उसाधकत्वाच्च प्राथप्राप्तिसमौ ॥ ॥ हेतुः प्राप्य या साध्यं साधयेदप्राप्य था । न तावत्प्राप्य प्राण्यामषि. शिष्टत्वादसाधकः । द्वयोर्विद्यमानयोः प्रानो सत्यों कि फस्य साधक साध्यं वा अप्राप्य साधकं न भवति नाप्रातः प्रदीपः प्रकाशयतीति । माया प्रत्यत्र- स्थान मानिसमः अप्राप्या प्रत्ययस्थानममाप्तिसमः । अनयोत्तरम् । घदादिनिप्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभि- चारादप्रतिषेधः ॥८॥ • नदिदृष्टान्तदृष्टसलधर्मप|गित्वं प्रक्षय भुषचं तथा सति दृष्टान्तदाटतिभाव स्यैषानुपपनेः किं तु दृष्टान्तदृष्टसाध्ययाप्प तुमत्तानिश्चयेन पाध्यमा पसिधति न तत्स मानाधिकरण मान्तरं नापि पशिधर्मपत्ता दृष्टान्ते साधकाभावादिति भावः । साकि परीतकाणामिनि । पाणां जातीनां प्रत्याध्यानमुक्तता घायापर्यसाध्यसमानामपरं प्रत्या यानमाहिति । ता. टी.। पहेतुमाध्ययोत मानतायां साध्यत्यानुपपत्तिस्यर्तमानप्तायां देतो. साधकान्यानुषप तिरिति तु जाती। अप्ससाधते न तु सत् । प्राप्तं तु सदसतः पारसंभवात् । स्माध साधम् । अपि च येन यस्य प्राप्तिस्तेन तस्क्यमेव । यथा गड्डा सागरी संगता सागरेणाभिवा । तदेवाभित्रे साध्यसाधने नास्ति सामानभास तस्य भेदाधिष्ठानत्वादिति द्रष्ठश्यम् । अप्राप्तिसमः स्फुट एवेति । सा• दो।

·२४५ . अ. ५ श्रा. १ सू. ५-११ प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमलक्षणे । अभयथा खल्वयुक्तः प्रतिषेधः कर्तृकरणाधिकरणानि प्राप्य मृदं घटा. दिकार्य निष्पादयन्ति अभिचाराच्च पीडने सति दृष्टमप्राप्य साधकत्वमिति*। दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात्। प्रत्यवस्थानाञ्च प्रतिदृष्टान्तन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥६॥ साधनस्यापि साधनं वक्तव्यमिति प्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गममः। प्रतिषेधः । क्रियाहेतुगुणयोगी क्रियावान लोप इति हेतु पदिश्यते न च हेतु. मन्तरेण सिद्धिरस्तीति प्रतिष्टान्तेन प्रत्ययस्थान प्रतिदृष्टान्तसमः । क्रियावा. नात्मा क्रियाहेतुगुणयोगाद् लावदित्युक्त प्रतिदृष्टान्त उपादीयते क्रियाहेतु- যায়সা নিন্দির্য বৃলিনি। ভ: মুলাঙ্গায় জিয়াইনঘা ধান संयोगः संस्कारापेक्षः वायुवनस्पतिसंयोगदिति । अनयास्तरम् । प्रदीपोपादानमसङ्गनिवृत्तिवत्तद्विनिवृत्तिः॥ १० ॥ इदं तावदयं पृष्टो वतुमर्हति प्रथ के प्रदीपमुपाददते किमर्थं वेति] दिदृतमाणा दृश्यदर्शनार्थमिति । अथ प्रदीपं दिदृक्षमाणाः प्रदीपान्तरं कस्मा- जोपाददते अन्तरेणापि प्रदीपान्तरं दृश्यते प्रदीप; तब प्रदीपदर्शनार्थ प्रदीपोया- दानं निरर्थकम् । अथ दृष्टान्त; किमर्थमुच्यतइति अप्रजातस्य ज्ञापनार्थमिति । अथ दृष्टान्त कारणाएदेश: किमर्थ दृश्यलेश यदि प्रज्ञापनार्थ प्रजातो दृष्टान्तः । लोकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नथें बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्त इति । तत्पर ज्ञापनार्यः कारणापदेशा निरर्थक इति प्रसङ्गसमस्योत्तरम् । अथ प्रतिद- शान्तसमस्योतरम् । प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः ॥ १५ ॥ प्रतिदृष्टान्तं ब्रुवता न विशेषहेतुरपदिश्यते अनेन प्रकारेण प्रतिट्ट- * घटादेर्मपिण्डे प्राम्य समयेतस्य मत्पिण्डसंयुक्तरेष दपहादिभिकत्पादनादभिवारण व अनादिनोवेश्यासंयुक्तनवोदेययोढाया जननावेभयधायि प्रत्ययस्थानं युक्तमिति भावः । +करयानपदेशाति १।४। साध्यसमो हि दृष्टान्त साध्यपद हेत्यायप्रसन्नति पञ्चाय- यणप्रयोगसाध्यतां दृष्टान्तगतस्यानित्यत्वस्य प्रसज्जयतीति यावत् । प्रसङ्गममस्तु दृष्टान्तगतम्यानित्यत्वस्य प्रमाणमात्रसाध्यतामित्यपानसतपम् । सा. दो। पीपादानलि १६॥ मापते २१ .

·२४६ न्यायभाये प्टान्तः साधकः न दृष्टान्त इति । एवं प्रतिदृष्टान्तहेतुत्येनाहेतुर्दशान्त इत्युप- पद्यते स च कथमहेतुर्न स्याद* यद्यतिपिटुः साधमः म्यादति । प्रागुत्पत्तः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ अनित्यः शन्टः प्रयवानन्तरोयकत्वाद् घट्यदित्युक्ते अपर प्राह । मागुत्पत्तेरनुत्पन्ने शब्द प्रयवानन्तरीयकत्वम(नित्यत्य )कारणं नास्ति सद- भायाद् नित्यत्व प्राप्त नित्यस्य चोत्पतिनास्ति अनुत्पत्या प्रत्ययस्थानमनु- त्यतिसमः । अस्य उत्तरम् । तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेन कारणप्रतिषेधः॥ १३ ॥ तथाभावात्पन्नस्येति उत्पन्न खल्यय गन्ट इति भवति । प्रागुत्पने: शब्द एव नास्ति उत्पन्नस्य शब्दभावाध शब्दस्य सत: प्रयवानन्तरीयरुत्व. • मनित्यत्वकारणमुपपद्यते कारणोपपत्तरयुक्तोय दोपः प्रागुत्पतेः कारणा- भाधादिर. सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकत्वे समाने नित्या- नित्यसाधात्संशयसमः ॥ १४ ॥ अनित्यः शब्द. प्रयनानन्तरीयकन्याद् घटदिन्युक्त हेतो सश. येन प्रत्यवसिष्ठते । मलि प्रयवानन्तरीयकत्वे अस्त्येयास्य नित्येन सामान्यन । . मदीयस्य दृष्टान्तस्याभ्युपगमाव त्वदीमा दृष्टान्त इत्यर्थः । अयेच प्रय, यथा मदीयो न दृष्टान्तस्तथा त्वदीय दति तथापि व्याघाताच दृष्टान्तः मदीय- स्माइष्टान्त्ये साध्य प्रतिदृष्टान्तेन हितेन मद्रीयम्यादृष्टान्तता साध्या स चेय दृष्टान्तस्तेन मदीयम्यादृष्टान्तता साप्रति व्याहमित्यर्य: । ता टी.। () नास्ति। अनित्यकारणामिति ।। ज्ञापकरचाय हेनुने कारमः । ज्ञापसे च कारमयत् प्रत्ययस्यानमसब. हमन्या था। फारको हेनिशर्तमानः स्वकार्य नियतति न तु ज्ञापनः । सदभाधे ऽपि भूमी विरनिखाताया निध्यादीनामनिवृत्तरिति । ततश्च विशेषणमनर्थक प्रागुत्य- रिति । प्रागमती हि सत्तासन्ध उत्पत्तिः । प्रागपि वेदसावभ्यपगतः प्रागिति विरोषणमनमुत्पोभावे सदेशानुत्पत्तिधर्मकस्यादित्यर्थः । ता हो। ॥ सशयसमा साधर्म्यसमाती न भिदातति चेष । उभयक्रमाधर्मभेदाद उभयसाधम्र्मत समयसमः एमसाधम्यान साधय॑सम इति । न्या. चा ।

·. अ. ५ आ १ सू. १२-१० प्रकरणममलक्षणम् । २४० साधर्म्यमेन्द्रियकत्वमस्ति च घटेनानित्येनात नित्यानित्यसाधादनिवृतः संशय इति । अस्योतरम् । साधात्संशये न संशयो वैधादुभयथा वा संशये ऽत्य- न्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाञ्च सामा- न्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५ ॥ विशेषाद्वधम्यादयधार्यमाणे ऽर्थे पुरुष इति न स्थाणुपुरुषसाधा- त्मंशयो ऽधकाशं लभते । एवं वैधाद्विशेषात् प्रयवानन्तरीयकन्वादवधार्य. माणे शब्दम्यानित्यत्व नित्यानित्यसाम्यात्सशयाऽवकाशं न लभते । यदि वे लभेत तत: स्थाणुपुरुपसाधम्यानुच्छेदादत्यन्त संशय: स्यात् । गृह्यमाणे च विशेषे नित्य साधम्ये संशय हेतुरिति नाभ्युपगम्यने न हि गृह्ममा पुरुषस्य विशेषे स्थाणुपुरुषसाथम्य संशयहेतुर्भवति । उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ उभयेन नित्यन चानित्येन च साधम्यात्पक्षप्रतिपक्षयाः प्रवृति: प्रक्रिया। अनित्यः यदः प्रयत्नानन्तरीयरुत्वाद् घटवदित्येकः पर्व प्रवर्तयति द्विपीयश्च नित्यसाधात् । एवं च सति प्रयवानन्तरीयकत्वादिति हेतुरनि. त्यसाधयेणाच्यमानेन हेतो तदिद प्रकरणानतिवृत्या प्रत्यवस्थानं प्रकर- यासमः । समान चैतद्वषये ऽपि उभयवेधयात् प्रक्रिया सद्धेः प्रकरणसमा इति । अस्योतरम्। प्रतिपक्षात्मकरणसिद्धः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तेः ॥ १७ ।। उभयसाधयात् प्रक्रियासिद्धिं ब्रुवता प्रतिपक्षात्प्रक्रियापिद्विरुका भवति याभयसाधम्यं तत्र एकतर: प्रतिपक्षः इत्येवं सत्युपपनः प्रतिपक्षो भवति । * न सामान्यदर्शनमा संशयाय कारणमपि तु शेिषादर्शनहित पिशेपदर्शने तु सहित न कारणमिति सूत्रार्थ । ता. दी। +हिनामित। * उभपेन नित्येनानियेन च साधणोद्भाध्यमानेन प्रक्रियायाः पमरणस्यानुमिति प्रयोजकस्य संशपति यावत्। सिद्धप्रकरणमा नाम शातिरित्यर्थः। एवं नियमान स्यामा प्रत्यवस्था प्रशारणसमद्वयम् । एवमेव वैधयेणापि प्रकरणसममिति प्रकर- पभपसायास एकसर इति । मचतुष्टपम् ।

·२४८ न्यायभाये प्रतिपदोपपतेरनुपपन्नः प्रतिपेधे। यत:* प्रतिपक्षोपपतिः प्रतिषेधेोपपत्ति श्चेति विप्रतिषिद्धमिति । तत्त्वानवधारणाच्च प्रक्रियामिद्धिर्विपर्यये प्रकरणाय- सानात तत्वावधारणे ह्मपसितं प्रकरणं भवतीति । त्रैकाल्यासिद्धेहतारहेतुसमः ॥ १८ ॥ ६ (अहेतुसमः हेतुः) हेतु: साधनं तत्साध्यात पूर्व पश्चात्मह घा भवेत् । यदि पूर्व साधनमसति साध्य कस्य साधनम् । अय पश्चाट् अपत्ति साधने फस्येदं माध्यम् । अथ युगपत्साध्यसाधने द्वयोर्विद्यमानयो: कि कस्य साधनं किं कस्य साध्यमिति (हेतुारहेतुना न विशिष्यते । अहेतुना साधात् प्रत्ययस्थानमहेतुसमः । अस्यौतरम् । न हेतुतः साध्यसिद्धेस्त्रकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ न काल्यामिद्धिः । फस्माद् हेतुत; माध्यसिद्धेः । निर्वर्तनीयस्य नितिर्विज्ञेयस्य विज्ञानमुभयं कारणतो दृश्यते से ऽयं महान्प्रत्यक्षविषय उदाहरणमिति । यतु खनक्तमति साध्ये कस्य साधनमिति यतु निर्वत्यते यच्च विज्ञाप्यते तस्येति । प्रतिषेधानुपपत्तेः** प्रतिपद्धव्याप्रतिषेधः ॥ २० ॥ पूर्व पश्चाद्युगपदा प्रतिषेध इति नापपद्यते प्रतिषेधानुपपत्तेः स्थाप- माहेतु: सिद्ध इति । अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयवानन्तरीयकत्वाद् घटवदिति स्थापिते पक्ष प्रीपत्त्या प्रतिपक्षं साधयतो ऽयोपत्तिसमtt! यदि प्रयवानन्तरीयकत्वा- • यदि +प्रसिधा नोपपद्यते श्रथ प्रतिबंधापत्तिः प्रतिपदा भोपपद्यते प्रतिपदापतिश्चे- यधिकम् २१५. प्रकरणसमस्य सतातिपतरूपहेत्वाभासत्वेनोक्तत्वादव जातिल नोक्तिः कर्यामति घेत । स्वमायनिर्णयेन यरमाधनशिघटना प्रतिपक्षसाधनं प्रकरणसमजायुक्त भक्ति सत्मतिपततया धादिनः साधनमनिश्चायकं करोमीति बुद्धा प्रतिपक्षसाधनं प्रयु. जानो न नातिवादी सत्तरवादिश्याद दति । ता. टो। (२नास्ति। 10) नास्ति। विज्ञायते इति । चोधिका ४॥ + यादिना प्रयुक्त ईतो तद्विपरीतदेतो. साध्याभायसाधकत्वमनुक्तमप्यर्यादापातपति संभाव्य धादिसायविषयता पाटनेन यत्र प्रतिहेतुः साध्याभाषक्षाधक त्यापाययते सोपापति सभः।

·২৪° अ. ५ पा. १ सू. १८-२४ अविशेषसमलक्षणम् । दनित्यसाधादनित्यः शब्द इत्यादापाते नित्यसाधयानित्य इति अस्ति त्व*स्य नित्येन साधयंमस्पर्शत्वमिति । अस्योत्तरम् । अनुक्तस्यार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरनुक्तत्वादन- कान्तिकत्वांचाापत्तेः ॥ २२ ॥ अनुपपाद्या सामर्थ्यमनुक्तमर्यादापद्यतइति ब्रुवत: पबहानेरुपप- सिरनुक्तत्वाद् अनित्यपक्षसिद्धावादापन नित्यपक्षस्य हानिरितिः । अनेका. न्तिकत्वाच्चा पत्तेः उभयपक्षसमा चेयमापत्तियदि नित्यसाधादस्पर्शत्वा- दाकाशवच नित्यः शब्दो ऽथीदापनमनित्यसाधात प्रयवानन्तरीयकत्वा- दनित्य इति। न चेयं विपर्ययमाधादेकान्तेनापति: न खलु वे घनस्या गाणां पतनमिति अधोटापद्यते द्रवाणामपां पतनाभाव इति । एकधर्मापपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात्सदावा- पपत्तेरविशेपसमः। ॥ २३ ॥ एको धर्मः प्रयवानन्तरीयत्व शब्दघटयारुपपद्यतइत्यविशेपे उभ- योरनित्यत्व सर्वस्याविशेष: प्रमज्यते । कथ सदावोपपतेरेको धर्मः सदावः सर्वस्योपपद्यते सदावोपपते. सर्वाविशेषप्रसङ्गात प्रत्यवस्थानमविशेषसमः । अस्योतरम् । रक्क चिद्धमानुपपत्तेः क्व चिच्चोपपत्तेः प्रतिषेधामाव:** ॥ २४ ॥ + अनुपपद्यति । । तदेव खल्वनुक्त बदनाल्लभ्यते यत्कल्पनमन्तरण बचना न घटते प्रथा पीना देवदत्ता दिवा न भुझे, दति । यथा वा यागेन स्वर्ग भावदित्युक्तेऽ- न्तरापूर्व धावत धावणार्यापपादने तस्य सामात । न स्वभिचारिणः साध- म्यात माध्ये साधमाने ऽथोदुत भवति व्यभिचारिणा ऽपि साधयण माधयितध्य. मिति सस्य वाश्यार्थीपपादने सामात । तदन्तरण पाश्या पपत्तः । यदि पुनरनुपलब्धतामध्यं मनुक्तमात्र गम्पले ततस्त्वया नित्यत्वापादने शब्दस्योच्यमाने नयमाननित्यत्व प्रत्यतय तथा च भवभिमनस्य नित्यत्वस्य ध्याहतिः । घनापनानामिति ।। । पसाधम्यात्मत्ययस्यान माम्यसमः समस्तसाधातु प्रवियेषतम पति भेटः । विधिमापसे पच विधानुपपत्तो प्रतिवेधामाय पति २॥ एतदुक्त भवति । अविनाभावसपन साधयं गमकं न तु साधर्म्यमा. मिति । ताटी. • अमित दास्यति । सा.टी. घनस्य प्रावगा पसमिति ।।

·न्यायभाये यथा साध्यदृष्टान्तयारकधर्मस्य प्रयवानन्तरीयकत्वस्योपपतेरनित्यः त्वं धर्मान्तरमविशेपो नेवं सर्वभावानां समायोपपत्तिनिमितं धर्मान्तरमसि येनाविशेष: स्यात् । अथ मनमनित्यत्यमेव धर्मान्तरं सदावोपपतिनिमित्त भावानां सर्वच स्यादित्येव यलु घे कन्प्यमाने अनित्याः सर्य भाषा: मदा. वोपपतेरिति पत्न: प्रामोति तत्र प्रतिनायेव्यतिरिक्तमन्यदुदाहरणे नास्ति। अनुदाहरणश्च हेतुम्तिीति । प्रतिज्ञेशदेशम्य चोदाहरणत्वमनुपपन्नं न हि साध्यमुदाहरण भवति ततश्च नित्यानित्यभावादनित्यत्वानुपपतिः । तम्मा. सदायोपपत्तेः सर्वाविशेषप्रसङ्ग इति निरभिधेयमेतद्वाश्यमिति । सर्वभावानां सदावोपपतेरनित्यत्वमिति ब्रुवता ऽनुज्ञातं शब्दस्यानित्यत्वं तमानुपपन्नः प्रतिषेध इति । उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः ॥ २५ ॥ यद्यनित्यत्यकारणमुपपद्यते शब्दस्येत्यनित्यः शब्दो नित्यत्वकारण- मप्युपपद्यते ऽस्यास्पसमिति नित्यत्वमप्युपपद्यते (उभयस्यानित्यत्वस्य नित्यत्वस्य ध* ) कारणोपपत्या प्रत्ययस्थानमुपपतिसम । अस्योत्तरम् । उपपत्तिकारणाभ्यनुजानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ उभयकारणापपतेरिति दुचना नानित्यत्वकारणापपतेरनिभ्यत्वं प्रति- विध्यते यदि प्रतिषिध्यते नाभयकारणोपत्तिः स्यात् । उभयकारणोपपति- वचनादनित्यत्वकारणोपपत्तिरभ्यनुज्ञायते अभ्यनुज्ञानादनुपपन्नः प्रतिषेधः । व्याघातात्प्रतिषेध इति चेत्समानो व्याघातः। एकस्य नित्यत्या. नित्यत्वप्रसङ्ग व्याहत ब्रुवतातः प्रतिषेध इति चेत् स्वपक्षपरपक्षयोः समाना व्याघातः स ध नेकतरस्य साधक, इति । निर्दिष्टकारणाभावेप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥ २० ॥ निर्देवस्या प्रयनामन्तरोयकत्यस्यानित्यत्वकारणम्याभाधे ऽपि या. *नास्ति। +प्रकरणसमाया जाता पतप्रतिपक्षसाधनयो: ममानबलत्वे ऽपि प्रतिवादी माधनात स्वपक्षसिद्धा यादिसाधनदूपणे प्रवर्तते उपपत्तिममाया तु स्वसाधनेने- बत विशेषः । सा टो। निर्दिष्टप्रयति ।।४।

·२५१ अ. ५ आ. १. २५-२६ अनुपलब्धिसमलक्षणम् । युनोदनादृक्षणाखाभङ्गजस्य शब्दस्यानित्यत्वमुपलभ्यते निर्दिष्टस्य साधना स्याभावे ऽपि साध्यधर्मोपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमः* । अस्योत्तरम् । कारणान्तरादपि तदुर्मीपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ प्रयवानन्तरीयकत्वादिति ब्रुवता कारणत उत्पत्तिरभिधीयते न कार्यस्य कारणनियमः । यदि च कारणान्तरादप्युपपद्यमानस्य शब्दस्य तदनित्यत्व. मुपपद्यते किमत्र प्रतिषिध्यतइति । न प्रागुच्चारणाद्विद्यमानस्या शब्दस्या- नुपलब्धिः कस्मादावरणाद्यनुपलब्धेः यथा विद्यमानस्योदकादेरर्थस्याघर- णदेरनुपलब्धि: नैवं गन्दस्यायहणकारणेनावरणादिनानुपलब्धिः गृह्यते चे. तदस्यायहण कारणमुदकादिवन गृह्यते तस्मादुदकादिविपरीतः शब्दो ऽनुप. 'लभ्यमान इति । तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरीती- पपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥२६॥ रोपामावरणादीनामनुपलब्धिोपलभ्यते अनुपलम्भानास्तीत्यभावो उस्या: सिध्यति अभावमिद्धो हेत्वभाशद्विपरीतमस्तित्वमावरणादीनाम- घधार्यते तद्विपरीतापपर्यत्प्रतिज्ञातं न प्रागुवारणाद्विद्यमानस्य शब्दस्या- नुपलब्धिरित्येतन्न मिति सो ऽय हेतुराधरणाद्यनुपलब्धेरित्यावरणाटिषु चावरणाद्यनुपलब्धौ च समयानुपलब्ध्या प्रत्यचम्यितो ऽनुपलब्धिममभिवति। अस्योताम् । • ययपि वर्गात्मक शब्दो ऽनित्यत्वेन साध्यतया वितितः प्रकरणार- नित्यः शटः प्रयवनान्तरीयावाद घटवदिति तथा ऽपि शब्दमात्रमनेन पती- मित्यारोहण साधनस्थोपोयसमार्थः । तो टी.। । कारणत: प्रयवान् शब्दस्योत्पत्तिनियमो ऽभिधीयते वर्णानामनित्यत्वं साधयितुं न तु कार्यस्य कारनियमः प्रयनादेव सः राञ्चो जायते न तु यापु- सयोगजाट वनभङ्गादिति नियम उच्यते येनाव्यापकत्वं हेतोः स्यादिति मूगायः । । अधिटामानस्यति । उपलभ्यमानत्वं उपशिरूपतया ऽनुपलचित्यानुपपत्तेः । तथा चानु. पलब्धेनुपलम्भादनुपलब्धिनास्तीति आवरणयावरणानुपलव्याय उपल धसम- त्यर्थः । ता. दो। ॥ समतति ३१५॥ ता. टो।

·२५२ न्यायमाप्ये अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ प्रावरणाद्युपलब्धिनास्ति अनुपलम्भादित्यहेतुः । कस्मादनुपलम्मा- त्मकत्वादनुपलब्धेः उपलम्भाभावमापत्वादनुपलब्धे । यदम्ति तटुपलथे- पियः उपलब्च्या सदस्तीति प्रतिचायते । यन्नास्सि तदनुपलर्विषय अनुपलभ्यमान नास्तीति प्रतिज्ञायते । सो ऽयमावरणाद्यनुपनश्चेरनुपन्नम्भा- भायो अनुपलग्यो स्वविपये प्रवर्तमानो न स्व विषय प्रतिधति । अप्रतिषिद्धा चाररणानुपलब्धिहेतुत्वाय कल्पते । आचरणादीनि तु विद्यमानत्वाटुप- लव्ये विषया: तेषामुपलब्ध्या भवितव्यम् । यतानि नोपलभ्यन्ते तदुपलञ्चे, स्वविषयप्रतिपादिकाया प्रभावाद् अनुषन्नम्भादनुपलब्धेविषयो गम्यते न सन्त्यावरणादीनि शब्दस्याग्रहणकारणानीति । अनुपलम्भादनुपलब्धि. सि. ध्यति विपर्य. स तस्येति । ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥ ३१ ॥ अहेतुरिति वर्तते। शरीरे शरीरिणा ज्ञानविकल्पाना भागाभायो सबै दनीय।। अस्ति मे संशयज्ञानं नास्ति मे सगयज्ञानमिति ण्य प्रत्यक्षानुमाना. गमस्मृतिज्ञानेषु । सेयमावरणाद्यनुपलब्धिरुपलन्थ्यभार स्वमवेद्यो|| नास्ति ম যন্তুষত্মঘলম্মিিিম নাহলী যায়যাযাম্বিয়া दोनोति । तत्र यदुक्त तदनुपलञ्चानुपलम्भादमारसिद्धिरिति एतन्नोपपद्यने । साधत्तल्यधर्मापपत्तेः सर्वानित्यत्व- प्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२ ॥ अनित्येन घटेन साधादनित्य. शब्द इति ब्रुवतास्ति घटेनानि. त्येन सर्वभाषाना साधर्म्यमिति सर्वस्यानित्यत्वमनिष्ट सपद्यते सो ऽयमनि- स्यत्वेन प्रत्यवस्थानादनित्यसम इति । अस्योताम् । आधरणादानुपलब्धिरावरणादीनामभाष गमति न त्यात्मनो ऽभाव. मावरणायुपलशिरूप न झसावनुपलब्धिात्मनो येनात्माऽभाव गमयेत् । उपत रिप्युपलभ्यविषया नात्मविषया कि पुनरनुपलब्धिः । तस्मादनुपायरुपलभ्या भावहेतुने हेतुरात्माभावस्य तथा सति सेव न स्याटुपलभ्याभायो ऽपीति प्रावरण दुपलब्धिव यति । मा टो। धारणादिति अनुपलब्धिरिति . विपर्यामति ।।३।। स्वसंवेटोतिर ·अ. ५ प्रा. १ सू. ३०-३६ नित्यसमलक्षणम् । २५३ साधादसिद्धेः प्रतिषेध्यसिद्धिः प्रतिध्यसाधाच ॥३३॥ प्रतिवाद्यवयवयुक्त वाक्यं पक्षनिर्वतक प्रतिपक्षलक्षणं प्रतिषेधस्तस्य पञ्चेण प्रतियेध्यन साधम्र्य प्रतिज्ञादियोगः तद्यद्यनित्यसाधादनित्यत्व- मिद्धिा साधर्म्यादसिद्धेः प्रतिषेधस्याप्यसिद्धिः प्रतिषेध्येन साधयादिति । दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रजातस्य धर्मस्थ हेतुत्वात्तस्य चोभयथा भावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ दृष्टान्ते यः खलु धर्मः साध्यसाधनभावेन प्रज्ञायते स हेतुत्वेना. भिधीयते । स चोभयथा भवति केन चित्समान: कुतश्चिद्विशिष्टः । सामान्या- त्साधय विशेषाञ्च वैधय॑म् । एवं साधर्म्यविशेषों हेतुनाविशेषेण साधर्म्य. • माच वैद्ययंा वा साधर्म्यमा वैधर्म्यमाचं चापित्य भवानाह साध. यातुल्यधापपते; सीनित्यत्वासादनित्यसम इति एतदयुक्तमिति अविशेषसमप्रतिषेधे च यदुक्तं तदपि बेदितव्यम् । नित्यमनित्यभानादनित्ये नित्यत्वोपपत्तनित्यसमः॥ ३५॥ अनित्य: शन्ट इति प्रतिज्ञायते तदनित्यत्वं किं शब्द नित्यम- थानित्यं यदि तावत्सर्वदा भवति धर्मभ्य सदा भावाद्धर्मियो ऽपि सदा भाष इति नित्यः शन्ट इति । अथ न पर्वदा भवति अनित्यत्वस्याभावा- वेन प्रत्यवस्थानामनित्यसमः । अस्यानरम् ॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः**॥ ३६॥ चौमास्ति २५ + निवर्तमिति * अनित्यत्ययातिरिति । सतु तस्य चाभयघा भावना ऽभिधीयते इति २ सहेतुः स चेभियया भवतीति । | धर्मस्य सर्वदा भावादुर्मिणो ऽपि सर्पदश भावः । न झस्ति संभवः सामान्यसमवायतिरिका धर्मा नित्या धमों चानित्य इति । ता टी.। प्रत्ययस्थानाधानित्यसम पति १ । .. उत्पत्रस्य निरोधादभाष: शब्दस्यानित्यत्वं तत्र परिप्रश्नानुपात यदि हिनिरोधकादभाधो ऽनित्यत्व तथापि प्रश्नानुपपत्तिरथाप्यस्मन्मते समवाय. सथा ऽपि सदनुपपत्तिः । अनित्यत्व हि शब्दस्यापराताछियासत्तासमायः न घासी शब्दाधियः तस्य स्वतन्त्रत्वादेवेत्यर्थः । ता- टी.।

·२५४ न्यायमाप्ये प्रतिध्ये शब्दै नित्यमनित्यत्यस्य भाषादित्युच्यमाने ऽनुज्ञान शन्ट- स्यानित्यत्वम् । अनित्यत्वोपपत्तेरच नानित्य शब्द इति प्रतिषेधे। नापपद्यते। अथ नाभ्युपगम्यते नित्यमनित्यत्यस्य भावादिति हेतुर्न भवतीति हेत्यमा घात्प्रतिषेधानुपपत्तिरिति उत्पन्नस्य निरोधादभार गब्टम्यानित्यत्व तर परिप्रश्नानुपपात । सेो ऽय प्रश्न तदनित्यत्व कि शन्दे सर्वदा भवति प्रय नेत्यनुपपन्न । कस्माद उत्पन्नस्य यो निरोधादभाय शब्दस्य नद नत्यत्वमेव घ सत्यधिकरणाधेविभागो व्याघातान्नास्तीति । नित्यानित्यत्वग्रोिधाच नित्यत्वमनित्यत्व व गास्य धर्मणो धमाथिति विरुध्यते न सम्भवत. । तत्र यदुक्त नित्यमनित्यत्वस्य भावाद नित्य एव तदवर्तमानार्यमुक्तमिति । प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ॥ ३० ॥ प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्य शब्द इति यस्य प्रयवानन्तरमात्मलाम तत्वलभूत्वा भवति यथा घटादिकार्यमनियमिति च भूत्वा न भवती त्येतद्विचायते । एवमवस्थिते प्रयवक्रानिकत्वादिति प्रतियध उच्यते । प्रय नानन्तरमात्मनाभश्च दृग घटादीना व्यवधानापोहावाभिव्यक्तियंवहिताना तरिक प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ शन्टस्याहो ऽभिव्यक्तिरिति विशेष नाम्ति कार्याधिशेषेण प्रत्ययस्थान कार्यसम । अस्योत्तरम् । का गन्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणापपत्ते । ॥ ३८ ॥ प्रतिपधानुषपरिर्गत २॥ + निपादित विशपार्शिता सति । प्रयमनान्तरोयकत्व प्रपत्रान्तरोत्पादा वा स्यात्मयनानन्तरेपलम्भी धा स्यात् । न तावत्पर्य फल्प असिद्धत्वात । तस्मात्मयतानन्तरोपलम्भ प्रास्यय । तत्र कार्यसमप्रतिषेधमाह । प्रयवानन्तरमुपलभ्यमानाना प्रयवानन्तरमात्मलाभश्व दृटा यथा घटाडोना ध्यवधानापोहावाभिव्यक्तिध्यहिताना मूलकोलकाठीना तत कि प्रयवानन्तरमात्मलाभ शब्दस्य आ. स्विदभिव्यक्तिरित विशेवा नास्ति तदेव का विशेषेण प्रत्ययस्यान कार्यसम । ता टी । ॥ कार्यस्योपत्तिलक्षणस्यान्यत्वे ऽभिव्यक्ति लक्षणात कार्यात प्रयत्रस्याभि यक्ति प्रत्यहेतुत्य कस्मादभिक्ति प्रति हेतुत्व न भवतीत्यत आह । अनुपलधिमा रणस्यावरणादरुपपत्ते । अभिव्यक्तिहेतुत्व स्यात् । एव तु नास्तीति व्यतिरकपर द्रष्टव्यम् । यत्र प्रयवानन्तरमित्यत्र यत्रतत्रपार्थत्यास । तत्र प्रयवानन्तरमभि व्यक्तिर्यत्रानुपधिकारण ध्यधानमुपपाते सा टो । समयसमाती न भिदातहति घेदुभयसाधार्यात्मशयसम अय तु न तथा तस्मात् भियते । साधर्म्यसमान ·अ. ५ पा. १ सू. ३०-४१ पट्पदीनिरूपणम् । २५५ सति कार्यान्यस्वे अनुपलब्धिकारकोपपत्ते:* प्रयत्नस्याचेतुत्वं शब्द- स्याभिव्यन्ये यच प्रयनानन्तामभिव्यक्तिस्सचानुपलब्धिकारणं व्यवधानमु. पपद्यते व्यवधानापोहाच प्रयत्नानन्तरभाधिनो ऽर्थस्योपलब्धिलक्षणाभिव्यक्ति भंवतीति । न तु शब्दस्यानुपलब्धिकारणं किं चिदुपपद्यते यस्य प्रयत्नानन्त. সাহাষ্ট্রয়াললিয়াসিকিমানীনি নাৱশন মা नाभिव्यज्यतइति । हेतोश्चदनेकान्तिकत्वमुपपाद्यते अनेक्रान्तिमत्वादसा- धकः स्याद् इति । यदि चानेक्रान्तिकत्वादसाधकम् ॥ प्रतिषेधे ऽपि समाना दोपः ॥ ३६॥ সনিখা যানি; জি বিনিয়ঘনি জি বিনি অনানি सत्वादसाधक इति । अथ या शब्दस्यानित्यत्वपचे प्रयत्नानन्तरमुत्पादो লামাকালি বিমইষ: নিন্মাৰ যি ময়নামি- तितॊत्पाद इति विशेषहेत्वमा: । सेो ऽयमुंभयपक्षसमो विशेषहेत्वभाव इत्युभयमप्यनेकान्तिकमिति । सर्वत्रैवम् ॥ ४०॥ सर्वेषु साधर्म्यप्रभृतिषु मतपेधहेतुपु यस यचाविशेयो दृश्यते तचे। भया: पक्षयाः समः प्रसज्यतइति । प्रतिपेविप्रतिषेधे प्रतिपेधदापवट्टीपः ॥ ४१ ॥ यो ऽयं प्रतिपंधे ऽपि समाना दोषो ऽनकान्तिकत्वमापद्यते सोऽयं মুমিই মনিগ্ন siথ শাল:। নলি: গল্প:মন্নানীয়ানি साधनवादिनः स्थापना प्रथमः पक्षः । प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसम इति दूष- भिटातहति चेत्र हेत्वध्यारोपणात् । साधयेसमा न हेत्वध्यारोपण प्रवर्तते इयं स्वन्यथा भिहित हेतावन्यथाकार प्रवर्तते न्या. था। कारणानुपपत्तरिति । पाठान्ताम् । तुम्ति । तदेवं जात्युत्तरवादिनं प्रति साधनवादिना सर्यत्रैव सम्यक समाधान स्वसाधन वयमेवं मति तवनिर्णये कथापर्यवमानं भवति र्याद पुनर्वाटप जरिवादिन प्रति साधनाभासेन प्रत्यवतिष्ठते ततः पट्पदयां सत्यां न तत्वनिर्ण- याधमाना फया भवेदिति शिहितः मूत्रमारः समाधानाभासवादिन प्रति पट- पतीमत्रतारयति हा. टी.। पर विरति ४ ।मत्र या विशेष इति २।पाधिपति ५ + अभिध्यताविति * ·२५६ न्यायभाध्ये खायादिनः प्रतिषेधहेतुना द्वितं यः पक्षः स च प्रसिपेध इत्युच्यते सस्याम्य प्रतियेो ऽपि समाना दोप इति तृतीयः* पचो विप्रतिषेध उच्यते । तस्मिन् प्रतिषेधावप्रतिषेधे ऽपि समानो दोषो ऽनेकान्तिकत्वं चतुर्थः परः । प्रतिपेधं सदापमभ्युपत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे समाना दोपप्रसङ्गो मतानुना ॥ ४२ ॥ प्रतिय, द्वितीय पर्व सदोषमभ्युपेत्य तदुद्धारमनुका अनुशाय प्रति. धविप्रतिषेधे तृतीयपक्षे समानमनेकान्तिकत्वमिति समानं दूपणं प्रस- जतो दृषणयादिनो मतानुज्ञा प्रसज्यतइति पञ्चमः पक्षः । स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देश परपक्षा- दीपाभ्युपगमात्समाना दीपा इति ॥ ३ ॥ स्थापनापने प्रय कार्यत्वानेकत्वादिति दोपः स्थापनादेतुवादिनः स्वपक्षलक्षणे भवति । कस्मात् स्यपक्षसमुत्यत्वात्सो ऽयं स्वपक्षलक्षण दोषम पक्षमाणो ऽनद्धृत्यानुनाय प्रतिषेधे ऽपि समाना दोष इत्युपपद्यमानं दोपं पर- पक्ष उपसहरति इत्याचानेकान्तिकः प्रतिषेध इति हेतुं निर्दिशति । तत्र स्वपक्षलक्षणापेक्षयोपपद्यमानदोषोपसंहारे हेतुनिर्देशे च सत्यनेन परपाभ्यु. पगतो भवति । कथ कृत्वा यः परेण प्रयत्नकार्यत्याग्नेकत्वादित्यादिनानेका न्तिकदोष उक्त: तमनुदृत्य प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इत्याह । यत्र स्थापना सदोषामभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोष प्रसज्जत:** परपनाभ्युपगमात समाना दीपो भवति यया परस्य प्रतिषेध सदोषमभ्युपेत्य प्रतिपेधि- प्रतिषेधे ऽपि समाना दोषप्रसङ्गो मताऽनुचा प्रसज्यत इति तथास्यापि) स्थाप- मां सदोषामभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समान दोप प्रसज्जता मतानुज्ञा प्रसज्यत- इति । स खल्वय पठः पक्षः तखलु स्थापनाहेतवादिनः प्रथमतृतीयपञ्चम- पता: प्रतिपेधहेतुयादिनः द्वितीयचतुषपक्षाः । तेषां मायामा सी. मास्यमानाया चतुर्थपष्टयौरविशेषात् पुनरुक्तदोपप्रसङ्गः चतुर्थप समानदो- . नास्ति ११४॥ * समानटोपप्रसट्स इति । || च ५। नास्ति + सजत रति ।।४। नास्ति। + प्रसजत ति । कानिवत्यादिमि 1011५। कार्यानरयादिति।४।५। ++ मास्ति .. " प्रसशात ति ·६ अ.५ प्रा. २ सू. ४२-१ नियहस्थानविभाग: । २५० पत्वं परस्योच्यते प्रतिपेविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोपवटोप इति । पष्ठे ऽपि पर- पवाभ्युपगमात् समाना दोप इति समानदेयत्वमेवाच्यते नार्थविशेषः कश्चि. दस्सिासमानस्तृतीयपञ्चमयो: पुनसक्तदोपप्रसङ्गः । तृतीयपक्षेऽपि प्रतिषेधेऽपि समाना देय इति समानत्वमभ्युपगम्यते पञ्चमपनेऽपि प्रतिषेधप्रतिषेधे स. मानो दोपप्रसङ्गोऽभ्युपगम्यते नार्थविशेषः कश्चिदुच्यतइति । तच पञ्चमषष्ठ- . पतया: अविशेपात् पुनस्क्तदोषः । तृतीयचतुर्थयोर्मतानुचा। प्रथमद्वितीय.. योर्विशेषहेत्वभाव इति षट्पक्ष्यामुभयोरसिद्धिः । कदा पट्पती यदा प्रति- पंधे ऽपि समाना दीप इत्येवं प्रवर्तते सदाभयोः पक्षयोरसिद्धिः । यदातु का- यान्यत्वे प्रयबाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तरित्यनेन तृतीयपना युज्यते तदा विशेषहेतुवचनात् प्रयत्नानन्तरमात्मलाभः शब्दस्य नाभिव्यक्तिरिति सिद्धः* प्रथमपक्षी न पट्पक्षी प्रवर्ततइति । इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये पचमाध्यायस्याद्यमाहिशम् ॥ वितिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पानियहस्थानय हुत्यमिति संक्षेपणात तदिदानों विभजनीयम् । निग्रहस्थानानि खलु पराजयवस्तून्यपराधाधिकर- गानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणि तत्त्ववादिनमतत्त्ववादिनं चाभिराल धन्ते । तेषां विभाग । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञास- न्यासा हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपा- र्यकम प्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाप- णमजानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुया- ज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगो ऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥ १ ॥.. तानीमानि द्वाविशतिधा विभज्य लक्ष्यन्ते । - सिद्धिः प्रथमपते पति। + साध्यस्य साधनस्य या विषयान्तरे ऽघाधितलायसते तेन हेतुना मार्धापितुमशमं तत्मा- ध्यायेन सदमाध था तत्साधनत्यनापाटदानस्य पाटिन' कतुरेव नियद । दुपादान चाहानेन विपरीतनानेन ति मामान्यता है एच निरस्याने घान्तरमेटा पुनधियति । मायितुमय फास्य साध्ययनापादानादसाधकस्य व लातुधाने साधनत्येनाणदानातिनादिविषयमाजान विपरीतज्ञानयतः फर्तुनिपानियस्थानस्य समवायेन कती धिकरण विषयतया तु प्रतिवाटय पति ३३ ·२५८ न्यायभाये प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः ॥२॥ साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मण प्रत्ययस्थिते प्रसिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते ऽभ्यनुजानन् प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । निदर्शनम् ऐन्द्रियक- त्वादनित्य: शन्दो घटवदिति कृते अपर आह । दृष्टमेन्द्रियकत्वं सामान्य नित्ये फस्मान्न तथा शब्द इति प्रत्ययस्थिते इदमाह यद्यन्द्रियकं सामान्य नित्यं कामं घटा नित्यास्त्विति। स खल्वयं साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसञ्जयनिंगमनान्तमेव पक्ष जहाति पदं जहत्प्रतिज्ञा नहातीत्युच्य ने प्रति. ज्ञाश्रयत्वात्पक्षस्येति । प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तद- र्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥ ३॥ प्रतिचाता ऽनित्यः शन्टः ऐन्द्रियकत्वात् घटयदित्युक्ते यो ऽस्य प्रतिषेधः प्रतिदृष्टान्तेन हेतुव्यभिचार: सामान्यमेन्द्रियकं नित्यमिति तस्मिश्च प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मबिकल्पादिति दृष्टान्तप्रतिदृष्टान्तयोः साध. म्ययोगे धर्मभेदात्सामान्यमेन्द्रियकं सर्वगतमेन्द्रियकस्त्वसर्वगतो घट इति धर्मविकल्पातदर्थनिर्देश इति साध्यसिाय क यया घटा सर्वगत एवं शब्दाप्यसर्वगता घटबदेवानित्य इति तानित्यः शन्द इति पूर्वी प्रतिज्ञा असर्वगत इति द्वितीया प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तां तत्कयं निग्रहस्थानमिति। न धापयापि प्रतिहारपस्यायपत्ये न विरोध । तत्त्ववाटिनी ऽपि परोक्तदूषणे प्राभामत्या महेया सम्यगढपणत्यापण या सदाभासत्वापदर्शने नियासत्यवादिनो ऽपि नियहस्थानापयत्व मानुपपत्रमा • घटस्तव नित्योति २०५। +न्द्रियकत्वस्य मामान्य नित्ये पि प्रदर्शनेन तस्य नित्यत्वव्याध्यता न संभवतीति चो हिते दृष्टान्ने घटे ऽपि नित्यत्यमभ्युपगच्छतो धादिन ऐन्द्रियकत्यम्य नित्यत्यध्याप्यत्वावधारणा न हेतुना देपि निस्यतामा fam-t-cr- जगममात्रेण शब्द विनित्यत्य. प्टान्तेन सापि राष्टे नित्य धादित वस्तु गल्दी नित्य कथनएय प्रातजानिः । मूत्र B दृष्टचासायन्ते ध्यमियत ति दृष्टान्त स्वश्वास दृष्टान्तति व्युत्पत्त्या दृष्टान्ततिहष्टान्त प्रदाभ्यां पक्षतिपदायिय- दिसत्यात्यरित्यागे प्रतिज्ञादनिर्शित यायमित्याह । : धर्मविशल्येन सदनिटेंशा प्रतिज्ञान्तरम् । तदर्थमिति ५ । मर्यदा मिति २० ·- अ. ५ पा. २ म. २-६ प्रतिवाविरोधलक्षणम् । २५६ प्रतिक्षायाः साधनं प्रतिज्ञान्तरं किं तु हेतुदृष्टान्ती साधनं प्रतिज्ञायाः तदे- सदसाधनोपादानमनर्थकमिति । नर्थयानियहस्थानमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ||४|| गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिक्षा । रूपादितो ऽथान्तरास्यानुपलब्धेरि- ति हेतुः सेो ऽयं प्रतिज्ञाहेत्वाविरोधः । कथं यदि गुणश्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्यो ऽथान्तरस्यानुपलब्धि।पपद्यते । अथ रूपादिभ्यो ऽथान्तरस्या- नपलाब्ध: गुगाव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति नापपद्यते गुणव्यतिरिक्त च द्रव्यं रूपादिभ्यश्चान्तरस्यानुपलब्धिरिति विरुध्यते व्याहत्यते न संभवतीति । पक्षप्रतिपधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः ॥५॥ अनित्यः शब्दः सेन्द्रियकत्वादित्युक्ते परो पात्सामान्यमेन्द्रिय न चानित्यमेवं शब्दोप्येन्द्रियको न चानित्य इति । एवं प्रतिपिढे पने यदि बयात् कः पुनराह अनित्य. शब्द इति । सेो ऽयं प्रतिज्ञातानिहवः प्रति. जासंन्यास इति। अविशेपोक्त हेता प्रतिपिद्धे विशेष- मिच्छता हेत्वन्तरम् ॥६॥ সিলম্ অন্নকূমাৰ আজমিনি মিয়া জানায় নীল विकाराणां परिमाणाट् मृत्पूर्वकाणां शराबादीनां दृष्ट परिमाणं यावान्प्रकृत. [हो भवति तावान्विकार इति दृष्टं च प्रतिविकार परिमाणम् । अस्ति चेदं * अहवंगतत्वे सन्द्रियन्यस्य सामान्यश्याश्नस्यानित्ययध्याप्यताया वादिना विद्या दिन्ये ऽपि तथा निर्देशाटप्सर्चतत्वस्य साध्यत्वेन निदंशात्प्रतिज्ञालक्षणये गातिया प्रतिज्ञान्तरामायकत्यादिद नियतस्थानम् । + अत्र प्रतिज्ञाहेत्वोरिति मतियोगिद्वयमाजोपलतणपरं तेन दृष्टान्ताद- यो ऽपि प्रतियोगिन उन्नेमाः । एतदुक्त भर्धात येषा वाक्यगतानां पदार्याना मिया ध्याघातः प्रतीयते प्रमाणान्तरं च विरोध स विरोधो नाम नियहस्यान लत्यास्य- तस्य प्रतिज्ञायहणस्य प्युपलक्षणार्थत्वात् । ता. टी. । अत एव यत्र प्रतिज्ञा तुना पिक ध्यते प्रतिज्ञा स्ययचनिय वा हेतुत्री दृष्टान्तन प्रमाणान्तरेण या प्रतिज्ञाहेतू या प्रमाणान्तरण तस्य सर्वस्याप्यनन पद इति धार्तिकम्। तो माध्यायाध्यत्वे प्रतियादिना प्रदर्शिते तटनेकान्तिकत्यमुदिधीणा साध्या- नापेकले साध्यशानिटेंगे ताभिधारस्यान्त्र प्रदर्शपिनुमालया नटभ्युपगम्य पश्चाग्द व्यभिचारप्रदर्शनापेक्षा भ्युपगतसाध्यत्यागस्येव नियस्थानत्वोद्भायने प्रथममुपतिप्टस नव प्रत्ययस्यपाति भावः।

·न्यायभाये परमास प्रतिव्यक्त तदेकप्रकृतीना विकाराणा परिमाणात् पश्यामा व्यक्तिम दनेकप्रकृतीति । अस्य व्यभिचारेण प्रत्यवस्थान नानाप्रकृतीनामेकप्रकृतीना व विकाराणा दृष्ट परिमाणमिति । शव प्रत्ययस्थिते* आह गकप्रकृतिसमन्वये पति शरावादिविकाराणा परिमाणदर्शनात् । मुखदु समाहसमन्धित हीद व्यक्त परमिद गृह्यते तत्र प्रकृत्यन्तररूपसमन्वयाभाव सत्येकप्रकृतित्वमिति । तदिदमविशेषोक्त हेतो प्रतिपितु विशेष ब्रुयता हेत्वन्तर भवति । मति च हेत्यन्तरभावे पूर्वस्य हेतोरसाधकत्वान्निग्रहस्थान हेत्वन्तरवचने सति यदि हेत्वयनिदर्शना दृशान्त उपादीयते नेद व्यक्तमेकप्रकृति भवति प्रकृत्यन्तरो पादनाद अथ नापादोयते दृशान्ते हेत्वर्थस्थानिदातस्य साधकमायानुपपत्ते पानयंग्यातारनिवृत निग्रहस्थानमिति । प्रकृतादादप्रतिसंवन्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७॥ यथोक्तलक्षणे पतप्रतिपक्षपरियहे हेतुत साध्यसिद्धी प्रकृताया व्रया नित्य शब्दोऽस्पर्शत्वादिति हेतु । हेतुनाम हिनतिधीतानि प्रत्यये कृद न्तपद पद ध नामाख्यातोपसर्गनिपाता अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाद्विगि प्यमाणरूप शब्टो नाम क्रियाकारकसमुदाय कारक सङ्कविशिष्टक्रिया कालयोगाभिधाय्याख्यात धात्वर्थमाघ च कालाभिधानविशिष्ट प्रयोगवा दभिद्यमानरूपा निपाता उपसृज्यमाना क्रियापद्योतका उपसा इत्येष मादि तदन्तर घदितव्यमिति । • अक्तयते। इति । + समुच्चयाभाव इति । * साधनान्तरापादाने पूर्वस्यासामथ्यध्यापनावियहस्यानत्य मामथ्य घा हेत्वन्तर व्यमिति । न्या था । दत्तातरायसरण्य वादिनि यदि प्रतियादी हेतु यभिचारपति वादी पृतीयपदके स्थितो हेतु विशेपयति तदा साधनान्तपादा नाविएातामुतानकान्तिकमाधनोपादानाव तावदनकान्तिकसाधनोपादानादस्य निपहो हेतुविशेषणेन समाहितत्वात्तस्माद्धत्वन्तरवचनादेव निएझते पूर्वस्या वस्तु ता ऽसमयस्यासामध्यस्यापनार्थत्वात्सामय पा हत्त्वतरानयमिति । ता टो। क्रियापद यातका ति । अभ्युपगतासगतत्याविरहस्यानर । न्या या । यथा च साधनया दिनो ऽथान्तर नियहस्यानमेयमुत्तरवादिना ऽपि द्रष्टव्यम । सा टो।

·अ. ५ प्रा. २ म. ०-१२ বিলম্বষহ। वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् ॥ ८॥ यथा नित्यः शब्दः कचटतपा। जबडदशत्वात कमजघटधपव. दिति गवंप्रकार निरर्थकम् । अभिधानाभिधेयभावानुपपत्ता अर्थगतेरभावाद् वा: क्रमेय निर्दिश्यन्त इति । परिपत्यतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञात- मविज्ञातार्थम् ॥ ६॥ यद्वाश्यं परिपदा प्रतिवादिना च घिरभिहितमपि न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयागमतिद्रुताच्चरितमित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञात- मविधातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहम्थानमिति । पार्वापर्यायोगादप्रतिसंवद्धार्थमपार्थकम् ॥ १० ॥ यचानेकम्य पदम्य वाक्यस्य वा पावापर्ययान्वययोगी नास्ति इत्य- संबद्धार्थत्व गृह्यते तत्ममुदायार्थस्यापायादपार्थकम् । यथा दश दाडिमानि पड़पूपाः कुगडमजाजिन पललपिण्ड: अधरोरुक्रमेतत् कुमार्या: पाय्यं तस्याः पिता अप्रतिशीन इति । अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११ ॥ प्रतिज्ञादीनामवयवानां यथालक्षणमर्थवशात क्रमः तनावयविपर्या. सेन वचनमप्रापकालमसंबद्धा निग्रहस्थानमिति** ! हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२ ॥ * वर्णक्रमनिर्देशदिति यतिः । धर्गामनिर्देशमात्रम्य विक्षितावोधमत्वयत्तमा बामभिज प्रति लभाषया साध्यनिर्देश प्रतियादिनी दोधानुत्पत्तेस्तुल्यत्यात् । सोच बोधोदश्ये arwareोलनोदाने एक नियस्य ने कपोलादादी नातिनः । + घटसपानामिति । धादिना निर्भाितमपि परिपदा प्रतियादिना धन धिनायतइत्यन्ययः । धि. प्राने लिष्टमष्टस्यादिः । प्राण घिरभिधाने घोधानुत्पनिनोपपटात धिरित्युक्तम् । प्राध्यान्यावं निरर्थकत्यम् । समुदापाशून्यस्थमपार्यकत्वम् । ति भेदः । 'परोरकमेतदिति । भतिशीस तिला प्रतिज्ञादिरोगस्य कमिफतायाः प्रथमाध्याय व्यवस्थापितत्याद प्युत्क्रमेण प्रयोग टिसि विशिलामिया अर्यक्रमेण प्रयोगस्व कर्तुमुधिसत्येन तदुम्लहुने वादिनी साम- च्यापनाति भावः। Haavarमध्ये एकतमस्याप्यनुपादाने विदयासिद्धः प्रथमाध्यापे नियत स्वादिति भाया। - ·२६२ न्यायभाये प्रतिज्ञादीनामवययानामन्यतमेनाप्ययययेन छीन न्यून नियहस्यानं साधनाभाधे साध्यासिद्धिरिति । हेतूदाहरणाधिकमधिकम् ॥ १३ ॥ सकेन कूतत्वाद् अन्यतरस्यानर्थक्यमिति तदेतनियमाभ्युपगमें वेदितांमत । शब्दार्थयाः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् ॥ १४ ॥ अन्यथानुवादाच शब्दपुनसक्तमर्थपुरसत या नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति शटपुनरुक्तमर्थपुनरुकमनित्यः शब्दों निरोधधर्मको ध्वान इति । अनुवादे त्वपुनसक्त शब्दाभ्यासादविरोपोपपते । यथा रेवदेणत प्रतिज्ञाया पुनर्वचन निगमनमिति।। निर्यादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५ ॥ पुनरुक्तमिति प्रकृतम् । निदर्शनम् उत्यत्तिधर्मकत्वादनियमि. त्युका प्रादापन्नस्य याभिधायकः शन्टस्तेन स्वशब्देन बनानुत्पतिथ. मक नित्यमिति तच्च पुनरुक्त वेदितव्यम् । अर्थसप्रत्ययार्थ शब्दप्रयोगे प्रतीत. सार्यो ऽथापत्येति । विज्ञातस्य परिपदा त्रिरभिहितस्याप्या प्रत्युच्चा- रणमननुभापणम् ॥ १६ ॥ वितातस्य पाश्यार्थस्य परिषदा प्रतिवादिना चिरमिहितस्य यदप्र. त्युच्चारण तदननुभाषण नाम नियहस्थानमिति । अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रय परपक्षप्रतिपेध बूयात् । अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥ १७ ॥ विज्ञातास्य परिषदा प्रतिवादिना चिरभिहितस्य यदविचात तदक्षान निग्रहस्थानमिति । अय खल्वधिज्ञाय कस्य* * प्रतिषेध व्यादिति । • एन क्षेतुना दृष्टान्तेन या धाविद्रो निष्पनाया ऐत्वन्तरस्य दृष्टान्नान्तरस्य या सा धम्त्येनासाधनस्य साधनमुना प्रयामे पिपतिपन सत्यात । नियमानभ्युपगमे तु सभवतामने * अत्रापि पूर्वयद्धययन नियरस्थानत्यम । पुनरभिधानमिति । । अनुच्चारणार्मात । वा वर्षायमिष्टस्य देतादृष्टान्तस्य या प्रत्युलारणे झटित्युनरमाभिधाने दूषणाधि करणस्यापतिपत्त यायानो हुर्यािप्ततावत प्रत्युचारसमयप कामिति भाव । माप प्रयोग + नास्ति। अधिनापकस्यति ।

·. श्र ५ आ. २ . १३-२३ अप्रतिभालक्षणम् । उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ १८ ॥ परपक्षप्रतिषेधे उत्तर तादा न प्रतिपद्यते तदा निगृहीता भवति । कार्यव्यासगात्कथाविच्छेदी विक्षेपः ॥ १६ ॥ यब कर्तव्य व्यासज्य कथा व्यवच्छिनति इद में करणीय विद्यते तस्मिन्नवसिते पश्चात्कथयामीति विक्षेपो नाम निग्रहस्यानम् । पकनिय- हावसानाया कथाया स्वयमेव कथान्तर प्रतिपदातइति । विपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षे दोप- प्रसङ्गो मतानुशा) ॥ २० ॥ यः परेण वेदित दोय स्वपक्षे ऽभ्युपगम्यानद्धृत्य वदति भवत्यो ऽपि समाने। दोप इति स स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपने दोष प्रमजयन्पर- সনানাননি মনান নাম লিয়ং ঘানাননি। • निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्यौपेक्षणम् ॥ २१ ॥ पर्यनुयायो नाम निग्रहापपन्या चादनीयः तस्योपेक्षण नियरस्थान प्रा ऽसीत्यननयोगः । एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया परिषदा यधनीय न खलु नियह : स्वकोपीन विवृणुयादिति । अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोग निरनुयोज्यानुयोगः ॥ २२ ॥ नियहस्थानलक्षणस्य मिथ्याध्ययमायादनियहम्याने निगृहीतो ऽसी. ति पर ग्रुपन् निरनुयाज्यानयोगाद निगृहीतो वेदितव्य इति । सिद्धान्तमभ्युपेत्या नियमात् कथाप्रसङ्गो उपसिद्धान्तः ॥ २३ ॥ प्रतिरोपति। + पश्चात्कयध्यामोतकर्यायामाता म्यपच ठापति। परण्यदायति । ॥ दृपयरे सटकरणेन सदप्रसिपनेचपनात् । धादिना स्यसाधनगदूपणस्यावासनाऽनुपपने परिवादिनः नेत्र म्यनिहायोगात्परिपदा तदापनीयम् । सम्पकमाधनोपन्यामे धादिना से प्रति যালি মনিদিবসনিম ঘামামাবােদ শুনিয়াঃ অনুবারা तमिति विशेषः । सा दो। प्रमितातामरिकेपाभ्यपगतार्थपरित्यागाधिराशते । मन सिमावनिनामेंट ·२६४ न्यायभाध्ये कम्य चिदम्य सयामा प्रतिक्षाय प्रतिज्ञाताविपश्याद् असंय. मात् कयां प्रसन्नयो ऽपमिटान्ना येदितथ्यः । यथा न.मदात्मान जाति नमसे मिनाशी नामदात्मानं लभते नामटुत्पद्यतइति मिटान्तमभ्युपेन्य स्यपद्धं व्ययम्यापयति समप्रकृतीद व्यक्तं विकाराणामन्यादर्शनात् । मृदन्धिः तानां शरायादीना दृष्टमेकप्रकृतित्य तथा चार्य व्यक्तभेटः मुनटुःपमाहा. यिते। दृश्यते तस्मात्ममन्यपदर्गनात्मुखादिभि रेकप्रकृतीद शरीरमिति।। रायमुक्तयाननुयुज्यते श्रय प्रकृनिर्विकारः इति फ लक्षिसध्यमिति । यस्यास्थितस्य धर्मान्तरनिवृतो धर्मान्तर प्रयतते सा प्रकृतिः यच्च धमा न्तर प्रयतते स विकार इति मो ऽय प्रतिघातार्थविषयासाद अनियमात कथा प्रसञ्जयति प्रतिक्षात पन्चनेन. नासदायिभंयति न मतिरोभयतीति सदसतोश्च तिरोभायाविभीयमन्तरेण न कस्य. चित्प्रवृत्तिः प्रत्युपरमश्च भाति । माद मुल्यस्थितायां भविप्यति गराधादिलक्षण धर्मान्तरमिति प्रवृत्तिर्भवति अभूदिति च प्रकृत्युपरम: तदेतन्मृटुमाणामपि न स्यात् । एव प्रत्यस्थितो यदि सतारचात्महानमसतश्चात्मनाभमभ्युपैति तद- स्यापसिद्धान्तो निग्रहस्थानं भरति अथ नाभ्युपेति पक्षो ऽस्य न सिध्यति । हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ॥ २४ ॥ हेत्वाभामाश्व नियहस्थानानि । कि पुनर्लक्षणान्तरयोगाद् हेत्वाभा. साश्च नियहस्थानत्यमापना: यया प्रमाणानि प्रमेयत्वमित्यत आह । यथोक्ता इति । हेत्वाभासलक्षणेनेव नियहस्यानभाय इति । तइमे प्रमाणादयः पदार्थों उद्दिष्टा लक्षिताः परीक्षिताश्चेति । योक्षपादमूयिं न्यायः प्रत्यमाद्वदतां वरम् । तस्य वात्स्यायन इटं भाप्यनातमवर्तयत् । इति श्रीवात्स्यायनोये न्यायमाप्ये पञ्चमो ऽध्यायः ॥ ५ ॥ * मुखदुपादिभिरिति ।।५। +विमिति २.. प्रतिविकार इति । प्रमित्तानाति । ॥ सरस इति:१५ १३त्वामामा निराइस्थानत्वमापया इति " अर्थ लामो लिखितपुस्तकेषु २।।।। दृष्यते ।