·TIGHT BINDING BOOK

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184007
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ पार्षदसूतम् ॥
(सविदस्य प्रातिशाख्यम्)
॥ भगवता शौनकमहामुनिना प्रोक्तम् ॥
N
चट्टोपाध्यायावसथभट्टाचार्यान्वयन
सामग्रमीत्युपनामश्रीसत्यव्रतशम्भणा सम्पादितम्।
कलिकाता-सत्ययन्वतः
(१९४१, धीषिम् लेन)
॥ श्रीमहेन्द्रनाथसरकारेण मुद्रित सम्पादकेनेव प्रकाशितम् ॥
॥ संवत् ९५९॥

·No text on this page.

·॥ पार्षदसूतम् ॥ ॥ अथ प्रथमाध्याये प्रथमः पटलः । (मङ्गलाचरणम् ) ॐ। परावरे ब्रह्मणि यं सदाहु- वेदात्मानं वेदनिधि मुनीन्द्राः । तं पद्मगर्ने परमं त्वादिदेवं . प्रणम्यची लक्षण माह शौनकः ॥ १ ॥ ( तवायं प्रथमः खण्डः) अकारारावि उ ए ओ ऐ औ पदाद्यन्तयोर्न लकारः खरेषु । आकारादीन् दीर्घरूपान् द्वितीयान् हखेषु पञ्च खपि तानि सन्ति । कखी गघी ङ चछौ जमो अटठी डढौ ण तथौ दधौ न। पफौ बभौ म यरलवा हशषसा x कहपा इति वर्णराशिकमश्च ॥१॥ (पथ द्वितीयः खण्डः) अष्टौ समानाक्षराण्यादितस्ततचत्वारि सन्धा- क्षराण्युत्तराणि। एते खरा ईपरो दीर्घवत् न तो ऽनुखारो व्यञ्जन वा बरोबा। सर्वः शेष व्यञ्च- ·२ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ नान्यो तेषा माद्याः स्पर्शाः पञ्च ते पञ्चवर्गाः । चतौन्तिस्थास्तत उत्तरेऽष्टा अण्माणोऽन्त्याः सप्त तेषा मघोषाः। वर्गवर्गे च प्रथमावघोषौ युग्मी सोनाणा वनुनासिकोऽन्तः। तस्मादन्य मवसाने तृतीयं गायः स्पर्शप्रथम शाकटायनः। ओजा हखाः सप्तमान्ताः खराणा मन्ये दीर्घा उभये त्वक्ष- राणि। गुरूणि दीर्घानि तथेतरेषां संयोगानुस्वार- परा यानि । अनुखारो व्यञ्जनं चाक्षराङ्ग वसन्तरे व्यञ्जनान्युत्तरस्य । पूर्वस्वानुखारविसर्जनीयौ संयो- गादिर्वा च परक्रमे दे ॥२॥ (अथ तृतीयः खण्डः) मात्रा हसस्तावदवग्रहान्तर हे दीर्घस्तिस्रः प्लुत उच्यते स्वरः। अधःस्विदासी३ दुपरिखिदासी३ दर्थेप्नु ति रिव विन्दती चि: । स्वरभक्तिः पूर्वभाग- क्षराङ्ग ट्राधीयसी साईमात्रेतरे च। अझै वान्या- रक्तसंजो ऽनुनासिकः संयोगस्तु व्यञ्जनसन्निपातः । कण्ठयो ऽकारः प्रथमपञ्चमौ च हा जमणा केचि- देता उरस्यौ। ऋकारख्कारावथ षष्ठ अण्मा जिह्वा- मूलीयाः प्रथमश्चवर्गः। तालवावकारचकारवर्गा विकारैकारौ यकार: कारः। मूईन्यौ षटकारवर्गों ·॥ प्रथमाध्याये प्रथमः पटलः ॥ ३ दन्तमूलीयस्तु तकारवर्गः। सकाररफलकाराच रेफ वर्त्य मेके शेष ओष्ठयोपपाद्यः। नासिक्यों नासिक्य- यमानुस्खारा इति स्थानान्यच यमोपदेशः॥३ (अथ चतुर्थः खण्डः) जिह्वामूलं तालु चाचार्य आह स्थानं डकारस्य तु वेदमित्रः। वयोश्चास्य खरयोर्मध्य मेत्य सम्पद्यते स डकारो ळकारः। सहकारता मेति स एव चास्य ढकारः सन्नूष्मणा संप्रयुक्तः । इळा साळहा चाच निदर्शने ई वीडन इत्येतदवग्रहे तु। न्यायैर्मिश्रान- पवादान् प्रतीयात्सर्वं हि शास्त्रं प्रति कण्ठ मुक्तम् । स्थानप्रश्लेषोपदेशे स्वराणां एखादेश इखदौर्षी सवमौ । असावमु मिति तद्भाव मुक्त यथान्तर पादवच्चैव प्रैषान् । प्रष्कानार्षादितिकरणात्पदान्तां. स्तद्युक्तानां तेन ये संहितानाम् । सामवशा इति चैवापवादान् कुर्वन्ति ये सम्पद पादवृत्तयोः । अनु त्यामाये पदवच्च पद्यान्तेनतोपाचरितक्रम- खरान् ॥४॥ ( अथ पञ्चमः खण्डः) अष्टावाद्यानवसाने प्रधानाचार्या आहुरनु. नासिकान् स्वगन् । तत्तिमाचे शाकला दर्शय- ·४ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ त्याचार्यशाखापरिलोपहेतवः । ऋकारादयो दश नामिनः खराः पूर्वोऽनन्त्यानतिषु नम्य मुत्तरम् । सहोपधो रिफित एकवर्णवहिसर्जनीयः खरघोष- वत्परः । ओकार आमन्त्रितजः प्रगृह्यः पदं चान्यो पूर्वपदान्तगश्च । पठादयश्च हिवचोतभाजस्त्रयो दीर्घाः साप्तमिकौ च पूर्वी। अस्मे युष्म त्वे अमी च प्रगृह्या उपोत्तम नानुदात्त न पद्यम् । उकार- शेतिकरणेन युक्तो रत्तो पृक्ती द्राघित: शाकलेन । जष्मा रेफी पञ्चमो नामि पूर्वो महोपोवर्ज मितरो यथोक्तम्। अन्तोदात्त मन्तरक्षा विपर्यये स्पर्श चोपः प्रत्यये पूर्वपद्यः ॥ ५॥ (अथ षष्ठः खण्डः ) प्रातर्देवं भावधराादात्तं कर मुदात्त मबिभ- स्तदादः। स्तः प्रागाथ मेतशे कर्दिवे करपस्करत् सारविपूर्वमस्तः । स्वः स्वरितं न समासान मुत्तम स्वरादेशो पूर्वपदेष्ववर्महः। अनईर्चान्ते स्वरघोष- वत्पर सूधर्न रेफे रुषामो ऽणन्मही । वरवरावरिति चैकपाद व्यपपूर्वाण्यसमः सागयोगे। पथ्या मघोनी दिवि चक्षसा मदे पूर्वोऽर्चिषातौटषामोत्तरेषु न। होतः संनितः पोतर्नेष्टः सोतः सवितर्नेतस्त्वष्टः ।

·॥ प्रथमाध्याये द्वितीयः पटलः ॥ ५ मातर्जनितर्भातस्त्रातः स्थातर्जरितातईतः। जामा- तर्दुहितर्दतः प्रशास्तरवितः पितः। दोषावस्तरव- स्यतः प्रयन्तश्चेंग्य मुत्तमम् । दौधरभारवरीवरदह - दर्दरदईरजागरजीगः । वारपुनःपुनरस्य रकस्यः सख- रहः सनुतः सबरखाः ॥ ६ ॥ ॥ इति पार्षद प्रथमाध्याये प्रथमः पटलः॥ ॥ अथ द्वितीयः पटलः ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्ड:) संहिता पदप्रकृतिः पदान्तान् पदादिभिः सन्द- धदेति यत्मा। कालाव्यवायेन स्वरान्तरन्तु वित्तिः सा स्वरभक्तिकाला। पदान्तादिष्वेव विकारशाखं पदे दृष्टेषु वचनापतीयात्। पदं पदान्तादिवदे- कवणं प्रशुिष्ट मथानुपूर्वेण सन्धीन् । एषस्य स च खराश्च पूर्वे भवति वाञ्जन मुत्तरं यदेभ्यः । तेऽन्वक्षर- सन्धयो ऽनुलोमाः प्रतिलीमास्तु विपर्ययेऽत एव । सच प्रथमातृतीयभाव प्रतिलोमेषु नियन्त्यथेतरेषु । जमा परिलुप्यते चयाणां खरवर्ज न तु यत्र ता निपात्याः। पुर एता तितउना प्रउग नम- ·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ उक्तिभिः । अन्तःपद विवृतयोऽतोऽन्याः पद- सन्धिषु ॥१॥७॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) समानाक्षरे संस्थाने दीर्घ मेक मुझे स्वरम् । इकारोदय एकार मकारः सोदयस्तथा । उकारोदय ओकार परेष्वैकार मोजयोः। ओकार युग्मयोरेते प्रश्लिष्टा नाम सन्धयः। समानाक्षर मन्तस्थाः साम- कण्ठा स्वरोदयम् । न समानाक्षरे ख व ते क्षमाः प्राकृतोदयाः। विसर्जनीयो रिफितो दीर्घपूर्वः स्वरोदयः। आकार मुत्तमौ च हौ खरौ ताः पद- वृत्तयः । इत्वपूर्वस्तु सोकार पूर्वी चोपोत्तमात्सूरी। त उद्ग्राहा दीर्घपरा उद्ग्राह्यपदवृत्तयः॥२॥८॥ ( अथ ढतीयः खण्डः) ओध्ययोन्यो(ग्नमनो वकारोऽत्रान्तरागमः । ऋकार उदये कण्ठयावकार तदुद्ग्राहवत्। उद्गा- हाणां पूर्वरूपाण्यकारे प्रकृत्या ऐ ओभवत्येक माद्यम् । प्राच्य पञ्चालपदवृत्तयस्ताः पन्चालाना मोधपूर्वा भवन्ति। अथाभिनिहतः सन्धिरेतैः प्राकृतवैकृतैः । एकीभवति पादादिरकारस्तेऽत्र सन्धिजाः। अन्तःपाद मकाराचेत् संहितायां लघो- ·॥ प्रथमाध्याये हितोयः पटलः ॥ लघु। यकाराद्यक्षर पदं वकाराद्यपि वा भवेत्। अन्याद्यपि तथायुक्त मावोन्तोपहितात्सवः। अये. योवव इत्यन्तैरकारः सर्वथा भवेत् ॥ ३ ॥६॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः) व इत्येतेन चानप्रद्युचित्रः सवितैवकः । पदै- रुपहितेनैतैः सर्वैरेवोदयाः परे । अदादव| जनयन्ता व्यत्या अभेदयोपाष्टिरवंत्ववीरता । अमु मुक्त ममत- येनशामहा अवत्वचो वीरते वास्यवो रथाः। वासो वायो ऽभिभुवे कवष्यः संक्रन्दनोऽधीजवनः स्वधावः । उत्सादत ऋतादः सगर्यो हिरण्यशृङ्ग इति चोप- धाभिः। येइरा रायो धमे धायिनो हिरग्नऽभि- दासति। जायमानो भवोग्न यं नृतोपोहोतिपि- प्रति। जम्भयन्तो हि मरुतो नु भर्ती वयसे ऽविष्यन्व- युने जनिष्ट । वृत्रहत्ये वीः समरेतमाना मरुतो मदनभितो नवन्त ॥ ४॥ १० ॥ (अथ पञ्चमः खण्डः ) अवतेध्वस्तवसे वाचि मेरपद्दधिरे ग्ना नहुषो ऽस्मत् पुरोऽभिनत् । उपतधांवहहतेयंयमोदिति- जनुषोयात्सु वितोनुथियोधितावपुषेनुविशोयन्तसन्तो- ऽवद्यानिखेऽनसः । भरन्तोऽवस्त्रवीवोस्त बुधोजो.

·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ मायिनोधमः । देवोनयत् पुरूवसोऽसुरनो भूतो३- भिखेतोषस्तेन नोद्य। येजामयस्त रदबोधिवक्ता ते वदन्ते तेऽरुणेभिः सदोधि । स्वाध्यो जनयन् धन्व- नोऽभिमातीरग्न यदह मनसो धियो धनः। यो३. यस्तऽविदस्तपसो धिनयोऽधिपादोऽस्य यो विब्रा- ह्मणोऽस्य योऽनयत् । सोऽस्माकं यो देषोम्योऽन्य- कृतेभ्यस्त भ्याकारं पयखन्तो मृताश्च। अन्योक्केिथो इति चोदयेषु पुत्र: पराके च परावतश्च॥ ५॥११॥ अथ षष्ठः खण्डः) अन्तःपादं च वयो अन्तरिक्षे वयो अस्याः श्रथयो हेतयस्त्रयः। वो अन्धसः शयवे अश्विनोभये श्रवो अधिसार्जयो जामयः पयः। प्रकृत्योतिकरणादौ प्रगृह्याः स्वरेषु चायां प्रथमो यथोक्तम् । सहोदयास्ताः प्रगृहीतपादाः सर्वत्रैव यक्षरान्तास्त नेवे । आर्ध्या मेव सन्धायकारपूर्वो वित्तश्च प्रत्ययः सन्नुकारः । उकारादौ खितिपूषेत्यकारे न चेत्तदेकाक्षर तत्र पूर्वम् । यहा सम्राज्ञी सुशमी स्वधाती पृथुच्चयो पृथिवीषा मनीषा। अयानिद्राज्या मयेति खराणां मुखो परे पञ्चमषष्ठयोश्च। स्वरे पादादा उदये सचे ·॥ प्रथमाध्याये हितोयं पटलम् ॥ तिष्ठन्तं जोषं चर्षणीश्चर्षणिभ्यः। एकारान्त मित्र- योरस्मदीवन्नमस्युरित्युप, चेत्यपृतम् ॥ ६ ॥१२॥ (अथ सप्तमः खण्डः) एकारौकारपरौ च कण्ठयो लुशादर्वाग्गोतमे चाभि- नन्त । विश्वा विधा विपन्ग कदाया मातेल्यका- रोऽप्यपादादिभाजि। परुच्छेपे ऽभीप्रापयेत्यकार एवा अग्रिमचिषु सा प्लुतोपधा। सचादयो या विहिता विवृत्तयः प्लुतोपधा ता अनुनासिकोपधाः। सेटु सास्मिन् सेमभि साभिवेगः सेहभवः सोपमा सौष- धौरनु। सास्मा अरं सोतनःसेन्द्रविश्वासेति सामाक मनवद्य सासि। सेदग्न सेदग्निर्वामिष्ठं सामा- केभिः सेदुयः समे। सैना सैन' सेम सोदच सेमां सोषान्मेशे सेदिशे। नू इत्या ते सानो अव्ये वो अस्मे वासौ वेद्यस्थाम् । धिष्ण मेनू अन्यत्राचित् पादादौ न इन्द्रीत्यर्वाक् ॥ ७ ॥ १३ ॥ (अथ अष्टमः खण्डः) उदू अयान् रजेषित धन, शतर्चसं दशोणये दशोण्ये। यथोहिले यथोचिषे दशोणिं खरोदय पिवा दूम रथोळा । वीरास एतं तमू अकृण्वस्तता- रेम प्रैष पूरोदसौमे। धन्वर्शसः खरपसः सचीत ·१० ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ प्रधीव वौळू उत सर्तवाजी। अखिनेव पौवोपवस- नानां महो आदित्यानुषसा मिवेतयः । स्तोतव अम्बाञ्च सृजा दूरध्यै सचेन्द्रसानो अव्य खधामिता। गोओपशा गोजीक प्रवादी मनीषा आ त्वा पृथिवी उत द्यौः । मनीषा वस्प रणया इहाव बृहती दूवेति च यथागृहीतम् । योनिमारैगगादारैगारैग दुर्योण आवणक् । हन्यासद्रुप आरुपित मनायुधास आसता॥८॥१४॥ (अथ नवमः खण्डः) अस्त्वासतो निराविध्यदभ्यादेय क आसतः । न्यावणङ नकिरदेवो न्याविध्यदेन मायुनक् । अहि. इन्तारिणक् पथ आयुक्षाता मुदावता। रिक्थमारैग् यआयुणक् कुरु श्रवण मावृणि । शुनश्चिच्छ पं निदित नरा वा शंसं पूषणम् । नरा च शंसं दैव्य ता अनानुपूर्वसंहिता। यतो दीर्घस्ततो दीर्घा विवृत्तयो विषन्धयस्तभयतः स्वरः खराः। प्राच्य- पञ्चालउपधानिभोदयाः शाकल्यस्य स्खविरस्थेतरा स्थितिः ॥६॥ १५ ॥ ॥ इति पार्षदे प्रथमाध्याये द्वितीयं पटलम् ॥

·॥ प्रथमाध्याये टतौयं पटलम् ॥ ॥ अथ तृतीयं पटलम् ॥ ( तवायं प्रथमः खण्डः) उदात्तश्चानुदात्तश्च खरितश्च त्रयः खराः । मायामविशम्भाक्षेपैस्त उच्यन्तेऽक्षराश्रयाः । एकाक्षरसमावेशे पूर्वयोः खरितः खरः । तस्योदात्ततरोदात्तादईमात्राईमेव वा अनुदात्तः परः शेषः स उदात्तश्रुतिर्न चेत् । उदात्तं वोच्यते किञ्चित् स्वरित वाक्षर परम्। उदात्तपूर्व स्वरित मनुदात्तं पदेऽक्षरम् । अतोऽन्यत्वरित खार जात्य माचक्षते पदे। उभाग्यान्तु पर विन्दद्यात् ताच्या मुदात्त मक्षरम्। अनेक मप्यनुदात्तं न चेत्पूर्वं तथागतात्॥१॥१६॥ ( अथ द्वितीयः खण्डः) उदात्तवत्येकीभाव मुदात्त मध्य मक्षरम् । अनुदात्तोदये पुनः खरितं खरितोपधे दूकारयोश्च प्रश्न के क्षेत्राभिनिहितेषु च । उदात्तपूर्वरूपेषु शाकल्यस्यैव माचरेत् । माण्डू केयस्य सर्वेषु प्रशिष्टेषु तथा स्मरेत् । इत्येकौभाविनो धर्माः परैः प्रथमभाविनः ।

·१२ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ उदात्तपूर्व नियतं विवृत्या व्यञ्चनेन वा । स्वर्यतेऽन्तर्हितं न चेदुदात्तखरितोदयम् । वैवृत्ततेरोव्यञ्जनौ प्राभिनिहितौ च तान् । प्रश्लिष्ट च यथासन्धिः खरानाचक्षते पृथक् ॥२॥१७॥ (अथ हतीयः खण्डः) खरितादनुदात्तानां परेषां प्रचयः स्वरः । उदात्तश्रुतितां यात्येकं हे बहूनि वा। केचित्त्वेक मनेकं वा नियच्छन्त्य न्ततोऽक्षरम् । आवशेषानियुक्त तूदात्तं खरितोदयम् । नियमं कारणादके प्रचयखरधर्मवत । प्रचयखर आचारः शाकल्यान्यतरे ययोः । परिग्रहे खनार्षान्तात्तेन वैकाक्षरीकृतात् । परेषां न्यसमाचारं व्याडिस्ती चैत खरी परी यथा सम्धीयमानाना मनेकीभवतां वरः । उपदिष्टस्तथा विद्यादक्षराणा मवग्रहे ॥३॥१८॥ (अथ चतुर्थः खण्डः ) पद्यादौस्तु हुादात्ताना मसंहितवदुत्तरान्। जात्यवहा तथा वान्त्यो तनूशचौतिपूर्वयोः । चिमाचयोरुत्तरयोरन्यापि प्रचयखरे। मात्रान्य स्ततरैकेषा मुझे व्याडिः समे लरे ।

·॥ प्रथमाध्याये चतुर्थ पटलम् ॥ १३ असन्दिग्धान् खरान् ब्रूयादविकृष्टानकम्पितान् । स्वरितं नातिनिहन्यात् पूर्वी तानि विवर्तयेत् । जात्योऽभिनिहितश्चैव क्षमः प्रश्लिष्ट एव च । एते स्वराः प्रकम्पन्ते यत्रोच्चखरितोदयाः ॥४॥१६॥ ॥ इति पार्षदे प्रथमाध्याये तृतीयं पटलम् ॥ ॥ अथ चतुर्थं पटलम् ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्डः) स्पर्शाः पूर्वे व्यञ्जनान्युत्तराण्यास्थापिता नाम वशङ्गमं तत् । घोषवत्पराः प्रथमास्तृतीयान्त्वानुत्त- मानुत्तमेषूदयेषु । सर्वैः प्रथमैरुपधीयमानः शकारः शाकल्यपितुश्छकारम् । पदान्तैस्तैरेव तृतीयभूतै- स्तेषां चतुर्थानुदयो हकारः । विस्थाने स्पर्श उदये मकारः सर्वेषा मेवोदयस्योत्तमं स्वम् । अन्त- स्थासु रेफवर्ज परासुतान्तां पदादिष्वनुनासिकान्तु । तथा नकार उदये लकारे अकार शकारचकार वर्गयोः। तकारो जकारलकारयोस्ती तालवा घोष उदये चकारम् । छकार तयोरुदयः शकारो ·१४ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ न शाकल्यख ता वशङ्गमानि। रेफोमणोरुदयो- र्मकारो ऽनुसार तत्परिपन्न माहुः ॥१॥२०॥ ( अथ द्वितीयः खण्डः) डाकार घोषोष्मपरोऽन्तरैके ककारं टकारनका रयोस्तु। पाहुः सकारोदययोस्तकार प्रकारे शकारपरे चकारम् । तेऽन्तःपादा अकृतसहिताना मूष्मान्तानां पटलेऽस्मिन्विधानम् । चित्कम्भने नोष्मलोपः ककुद्मान् सम्राट् शब्दः परिपन्नापवादः। विसर्जनीय आकारमरेफी घोषवत्परः । ओकारं हस्व- पूर्वस्तौ सन्धी नियतमथितौ सर्वोपधस्तु खरः घोषवत्यरो रेफ रेफी ते पुना रेफसन्धयः। रेफोदयो लुप्यते द्राधितोपधाइव स्याकामनिपाता विमौ। अघोषे रेफ्यरेफी चोष्माणं स्पर्श उत्तरे । तत्तत् स्थान मनूष्मपरे तमेवोष्माण मूष्मणि ॥२,२१ ( अथ ढतीयः खण्डः) प्रथमोत्तमवर्गीये स्पर्श वोमणि चानते। वापन्न अष्मसन्धिः स विक्रान्तः प्राकृतोपधः । जष्मण्यघोषे लुप्यते परे नतेऽपि सोऽन्वक्षरसन्धि- वक्ताः । अवद्यावृत्तिः कखपफेषु विवृत्ती रेफ खड़: पूरघोषेष्यवग्रहे। नाक्षा इन्दुः मुधितौवाह एव उभा- ·१५ यथा- ॥ प्रथमाध्याये चतुर्थ पटलम् ॥ भूभ्याददेऽहोभिरुषर्वसूयवः । आवर्तमोऽहोरात्राण्य- दोपितो प्रचेता राजवर्तनौरहेति च । दिष्ट नामिपूर्वः षकार सकार मन्यो रिफितः ककारे। पकारे च प्रत्ययेऽन्तःपदन्तु सर्वचैवो- पाचरितः ससन्धिः। अन्तःपाद विगृहेऽकारपूर्वः पतिशब्द हावरे पंवाद। कर कृतं कृधि करत्करि. त्यपि परेषु पादान्तगते परीति च ॥३॥ २२ ॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः ) असोन्तो रेफवतः पारशब्द परि कृतानि कर- तीति चैषु। अपादान्तीयेष्वपि प्रत्ययेषु वास्तो- रित्येतत्पतिशब्द उत्तरे। आविर्हविर्योतिरित्युत्त- रश्चेत्ककारोऽथोपान्तपश्यन्तिशब्दौ । नमसो देवयु टुहो मातुरिळस्तानि पदप्रवाद। पूर्वः पुरः पूरिति पूर्वपद्यान् पदानि चापोद्य नवैतदेवम् । अस्था यः सोमो बृहतोऽस्य पूर्व्या जयोतिर्जात- इभो वृधोऽन्यः । ब्रह्मणो हे बात तो विदुर्वसुः पशुरेतानि कविशब्द उत्तरे। पथिशब्द जिन्वथश्चेत् तथो महः पृथुशब्द विश्वतो वौळितो रजः । काम- पोषपूईिशब्दषु रायः पदादिरन्तश्च दिवस्परीति च। दिवसथिव्या अध यश्च दीष्टपूर्व पादादौ यदि सस्थ- दीष्ट ॥४॥२३॥ इळायागा ·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ (अथ पञ्चमः खण्डः) शवसो महः सहस इळायाः पावित्येक पुत्र- शब्दे पराणि। रायस्वा महस्करथो महस्परं निष्क- वादं निष्क थ निष्पिपर्तन। कबन्ध पृथु कण्वासः पुनः पातु पथा पयः। पायुः पृष्टं पदं तेषां प्रवाद उदये दिवः। रजसस्यात्वन्तस्पथाः कस्काववाचतुर- स्करः। खादुष्किल निदस्यातु द्यौष्यितर्वसतिष्वृता। तपोष्पवित्र त्रिष्यत्वी धीष्पीपाय विभिष्पितातात् । द्यौष्यिता रजससृष्टौददुष्यवाय नस्करः। वसु- एक विन्मनुष्पिता पितुष्पिता पितुष्परि। प्रणस्पुरो मयस्कर नभस्पयत्रयस्परः ॥५॥२४॥ (अथ षष्ठः खण्डः) नकार आकारोपधः पद्यान्तोऽपि स्वरोदयः । लुप्यते ऽज्वान् जगसानान् जघन्वान् हितदेवहूत- मान्। बबधानाए इन्द्रसोमा स्त षाणा नो देव. देवान् । हन्त देवा इति चैता आन् पदाः पद- वृत्तयः। विवृत्यभिप्रायेषु च पिवो अन्ना रयि- व्यधः। दधन्वा योजुजुर्वा यः खवाए यातु तहाए चेति । रुतं योनी वचोभिर्यान्युवन्यून् वनिषोष्टेति। कारोकारोपहितो रेफ मेषु खरेषु च। दस्यूक्रेको ·॥ प्रथमाध्याये चतुर्थं पटलम् ॥ पव- नएभि च ते स्पर्श रेफसन्धयः । नास्मानुपैतावान् स्फुरान् गच्छान् देवानयाडुहान्। हिरण्यचक्रा- मायावान् घोषांस्तानविना विहान् । खान्पुत्रानाधेह्यायजहीयान् पतीनुरोः। चरति चक्र चमसांश्च वोचिञ्चरसि च्यात्नश्चतुरचिकि- स्वान् । एतेषु सर्वत्र विसर्जनीयवद्दी|पधोऽस्माच्चम- सान् पशून्न । तांस्त सीस्तान् देवांस्त्वन्तांत्राय खावदंस्त्वञ्च । विसर्जनीयं परेष्विति ते च स्पर्शीष्म- सम्धयः । नृपतिभ्यो न:प्रणेचं नृपात्र खतवाः पायुः। सन्धिविक्रान्त एवैष न पाहि शृणुधौति च। नकारस्य लोपरेफोष्मभावे पूर्वं तत्स्थाना- दनुनासिकः स्वरः। आदिस्वरश्चोत्तरेषां परोऽपि मांस्पचन्या मांश्चत्वे मांश्चतोश्च ॥ ६ ॥२५॥ ( अथ सप्तमः खण्डः) ईमित्यन्तलोप एषूदयेषु गर्भ गावो वत्स मृजन्ति पृच्यते। सखायो विव्याच पुना रिणन्ति रथ मित्यन्वक्षरसन्धिरेवः सः । पुरुपृथ्वधिपूर्वेषु शकार उपजायते। हस्खे च पूर्वपद्यान्त चन्द्रशब्दे पसेन्तरा। परीति पो कापरे कुकारो कनेति रेफ: सदशब्द उत्तरे। परिष्क षन्ति वेवासो स्कृवीयसं ·१८ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ शौडाक्षराः सन्धय एत उक्ताः। मेधातिथौ वर- णान्तवतान्ती स्पर्शान्तस्था प्रत्ययौ निह सेते। मादित्या देवा वरुणा सुरेति येत्यादिषु वय मित्यच मित्रा। यासु प्रतीक निर्णात पुरोहितिः क्षचं दाशतिः शवसा भिषज्यथः। सोचिन्वगत्ये दशमे च मण्डले सान्वीयते षः पलिक्नीहिंषस्तव । जुगुक्षतो दुदुचन् गा अदुदुक्षन्वृधेऽस्य दुक्षतानुदक्षि। दक्षन्न पत्मन्दक्षुषोऽभिदक्षत् कृष्णासो दक्षि हि यानस्य दक्षोः ॥ ७॥ २६ ॥ ॥ इति पार्षदे प्रथमाध्याये चतुर्थं पटलम् ॥ ॥ अथ पञ्चमं पटलम् ॥ (तत्रायं प्रथमः खण्डः) अन्तःपाद नाम्युपधः सकारः षकार मप्यूष्म- परे यथोक्तम्। अन्यैरेकारानतिरत्र पूर्वा ततो व्यापत्तिर्भवतीति विद्यात्। सूतौनकिखैारुनय- तिची निहिते सन्वाक्षरेणैव सत्स्थः। सबक्षरेण पदादयश्च स्पितिस्कितिसित्यरेफस्य च स्मिति। एका-

·॥ प्रथमाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥
१८
रेणापि खितिनः पर' चेद दौर्षी नस्तत्युचनास्पर्श.
पूर्वम् । तकारवर्गस्त टकारवर्ग मन्तःपादस्थोऽपि
षकारपूर्वः। सिता सधस्तात् स्रनिहित स्तवाम स्तुवे
स्तुवन्ति स्तुहि सौं स्तुत स्थ। साहित स्तुसत्मिसत्
सत्खनीति स्तोभेत्यादिश्चापि बक्षरान्तः। निप-
रीति स्वसीत्यादि चकारवर्गीयोदयौ। दकाने योत्तरे
परान् सेससीति खरोदये ॥ १॥२८॥
( अथ द्वितीयः खण्ड: )
सेध वापय सखजे सस्वजाते ससाद च। सन्त
सन्तः सन्ति पूर्वाः स्युः स्थाः स्थादिति चोत्तरः ।
हिषिञ्च तूषिञ्च रजः सुषौदन्नितोषिञ्च ताभिषतः
किमुष्वित् । सूरिभिः ष्याम दिधिषन्तु केष्वप्रतिस्फुर-
चौषधस्थाक मुष्वित्। उषुवाणो दिविषन् सूरिभिः
ष्या मृच्छन् तिष्ठन् ष्ठिर वंसु षौदति । तुषप्रहिष्ठो
यशसा महीषा विषा भूयामोषु यतिछेनेति च ।
वाजी स्तुतो वहन्ति सौम्पतिः स्यां दित्ससि स्तुतः ।
अपो सुम्यक्ष सुधि सुचि स्म स्तुहि स्तुहीति नः ।
युग्मान्तस्था दलमूलीयपूर्वैरन्त:पदं नाम्यतेऽन्त:-
पदस्यैः । अन्यपूर्वैरपि पद्यादिभाक् सन्ने काररेफ-
पृतनोपधश्च ॥२॥२६॥

·२० ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ (पथ ढतीयः खण्डः) रेफर्कारारपरः प्रकृत्या संसक् खुसर्खरिति चाक्षराणाम्। सेति चास्य परिपन्नोपधा चेत् संयो- गस्य चाप्यनुनासिकादेः। सहसं सनिता खाना सावित्रं सूवरी स्तुषे । समुद्र सदृशा सारे सायकः साधनी सह । सनितः स्रष्टः सदृशः सखायं सप्तरेते सानुशब्दश्च पाद्याः । सुते सोमे वक्षणं प्राभिचर्षणिः खभिष्टीत्येव मुपधाश्च सर्वे । अभिसत्वा रयिस्थानी वासिसौष्टाः सिसक्षि च। तिस्तिरे तिस्तिराणा च सिसिचे सिसिचुश्च न। गोष्ठादिव गोषुतमा उपष्ट- त्मप्रवादो नार्षदः पर्यषखजत्। स्वादुष' सदः पुरुषन्ति- शब्दः सुषं सदं सुषमिधानुसेषिधत् ॥ ३॥ ३० ॥ अथ चतुर्थः खण्डः) तकारे पूर्वपद्यान्तो व्यापन्नो रेफसंहिते। नामि पूर्वो विग्रहे तु त्वात इत्यनुदात्तयोः। अग्निरेकाक्षर- स्थादौ नकिश्चाथो तनूष्विति। तन्नतन्युस्ततक्षुस्त तौम्य मित्युत्तरेषु निः। पायुभिः पत भिसिभिदी हवेद्यमायुः शुचिः। उत्तरेत्वनितीयुष्टे वावृधष्ट- सधिष्ट च। गोभिष्टरम क्रतुष्ट नाहुनिष्यिध्वरीः प्रभोः। वन्दासः षष्टिराविसि होरियनुदात्तयोः ।

·॥ प्रथमाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ २१ ऋकाररेफषकारा नकारं समानपादेऽवर। नमन्ति। अन्तःपदस्थ मकारपूर्वा अपि सन्धमाः सन्धा अष्माप्य- निङ्गे ॥ ४ ॥३१॥ ( अथ पञ्चमः खण्डः ) न मध्यमैः स्पर्शवगैय॑वेतं परि प्रऋषीन्द्रादिषु चोत्तमेन। तथा सकारशकारव्यवेतं सर्वादिष पूर्वपदान्तगच्च। नाभिर्निमितवादादी यकार: स्पर्शसंहितम् । कर्मनिछान् दीर्घनौथे भानुशब्द हिनोमि च। इखादयं त्वेषपूर्वे वमादिषु, शुभ- युष्मादिषु चोभयोदयम् । अहकारेष्वधिकचाक्ष रेषु च पुनःपुनर्दु चतुर्योतिरादिषु । उसयाम्णे ऽनुश्रयाम्णे सुषारणे वृषमण्यबोधिषवण्या प्रण्यः । टूढा टूणाश दूळभप्रवादा दुर्दूधूतमक्षरं तेषु न त्रि। अव्यवे तं विग्रहे विघ्नकृत्री रेफोमणी सर्वपूर्वी यथो- तम्। आनीन्न त्यन्नोनुवुर्नीनुमश्च नयत्यर्थञ्च प्रप- रीतिपूर्वे ॥ ५ ॥ ३२॥ (अथ षष्ठः खण्डः) पुरुप्रिया ब्रह्मसुतेषि तेषि नुताकारान्त सष- कार मिन्द्र। नते सुस्मेति सवनेषु पर्षि स्वरर्यमा प्रोपरीति तैनः। हेळो मुञ्चतं मित्राय राया पूषा ·२२ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ ऽगध्यविषश्छकारवत् । नव्येभिस्त्मने वाजान् कृणोत देनय प्रतरं परेषु न। गोरोहेन निर्गमाणीन्द्र एणा इन्द्र एण स्वर्णपरा नुदख । अग्नरवेण वार्ण शक एण मेषाणनतिर्दन्त्यमूई न्यभावः ॥ ६ ॥ ३३ ॥ ॥ इति पार्षदे प्रथमाध्याये पञ्चम पटलम् ॥ - ॥ अथ पार्षदे षष्ठं पटलम् ॥ (तत्रायं प्रथमः खण्डः) खरानुस्वारोपहिती हिरुच्यते संयोगादिः सकमो विकमे सन्। सोष्मा तु पूर्वेण सहोच्यते सकृत् खेनासंयोगादिरपिश्छकारः। पर रेफात् स्पर्श एवं लकाराटूष्माणो वा नावसित न रेफः । वोष्मासंयुक्तोऽनुपधो न तूष्मा स्वरोष्मपरो नपर- कमोपधा । सहातिहाय पवमान यस्य हे तने चेत्यु- पहितः पदादिः । छकारो दौर्पण चनेतिवर्ज संयुक्त तु व्यञ्चनं शाकलेन। पदान्तीयो हवपूर्वो डकारो नकारश्चकार मत उत्तरे खरे। अनादेश पटले ऽस्मिन् विधान सर्वत्र विद्यादपि वैकृतानाम्। अभि- ·॥ प्रथमाध्याये षष्ठं पटलम् ॥ २३ निधान कृतसंहितानां स्पीन्तस्थाना मपवाद्य रेफम् । संधारण संवरण श्रुतेश्च स्पर्शादयाना मपि वावसाने ॥ १॥ ३४॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) अन्तथा खे खे च परेऽपि रक्ता लकार उपखपि शाकलेन । सकारे चैव मुदये ककारः क्खाते तो- सातेर्वा पकारः। पादान्तीया यरवोष्मोदयाश्च स्पर्शाः पदादिष्ववरे मकारात्। असंयुक्त शाकल तन्न पद्येऽस्युत्तरे वा त्वनेकाक्षरान्त्याः । सर्वचैक करण- स्थानभेदे वा शाकलप्रथमे स्पर्शवर्गे। स्पर्श यमा- ननुनासिकाः स्वान् परेषु स्पर्शचनुनासिकेषु। न स्पर्शस्थीष्मप्रकृतेः प्रतीयाद्यमापत्तिं नाभिविधान. भावम् । यमः प्रकृत्यैव यदृक् श्रुतिर्वा यमेन मुख्यास्त्रि- समानकाला। अनन्यस्तु प्रकृतेः प्रकृत्यर्थेन संयोगं खरभक्तिविहन्ति । यमानासिक्याः स्वरभक्तिरुत्तरा गाय॑स्योष्मासोष्मणो वर्जयेत्तम् ॥२॥ ३५ ॥ (अथ ढतीयः खण्डः) नादः परोऽभिनिधानाट् ध्रुवं तत्तत्कालस्थान- मथुतित्वघोषात्। नासिकास्थान मनुनासिकाचे- दन्तस्थायाः पूर्वसरूप मेव। व्याड़: सर्वचाभि- ·२४ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ निधानलोपः परकमे स्वररेफोपधेन। सवर्ष पूर्वस्य सहबुवस्य विपर्ययो अवशिष्ट परेषाम् । रेफात् खरोपहिताद् व्यञ्जनोदयाद्रकारवर्णा स्वरभक्ति- रुत्तरा। विच्छेदात् स्पर्णीष्मपराश्च घोषिणो द्राघी यसी तूष्मपरे नराकमे। सर्वके स्वरभक्तेरभाव रेफोपधा मपरे विद्यमानाम् । अकान्तोष्मप्रत्ययाभाव मेके पूर्वोत्तरखरसरूपताच । ऊष्मोदय प्रथम स्पर्श मेके द्वितीय माहुरपदान्तभाजम् । क्खातो खकार- ककारा उ एके तावेव ख्यातिसदृशेषु नामसु॥३॥३६ ॥ इति पार्षदे प्रथमेऽध्याये षष्ठं पटलम् ॥ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥

·॥ अथ द्वितीयाध्याये प्रयम पटलम् ॥ (तत्रायं प्रथमः खण्डः) दीर्घ हुखो व्यञ्जने ऽन्यस्त्वकारायथादिष्ट साम- वशः ससन्धिः। सैव प्नुतिर्या खरेषूपदिष्टा योनि- मारैगादिषु चोभयादः। मलित्युकारः प्लवते सर्व- पाथ पदान्तभाक् । सुतायाहील्यतोन्वेषु पदेष्यच्छेति- विग्रहे। अनाकारोपधश्चान्तो येत्युत्तरपदस्य यः । उदात्तादेवाक्षरस्य नास्येति व्यञ्जनोपधः। नियूय- पिष्टतमयाभिपद्य प्रास्य संगत्यानुदृश्याभिवृत्य । आरभ्य सम्मौल्य मञ्जनमाभिरभिवग्य यव निषद्य वीति च। न हि जयभिवीर्येण कृधीतिकाथेति च। एतान्येकाक्षरे पदे क्षेत्रीभाव्य पराणि च ॥१॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) युव मन्दख विद्मति होति विधि पिवत्विति। जुहोत यज धासथ शिशीत भरेति खिति। मुनु होत्येतेषु परेष्वधेति तृम्पर्सन मुब्बतायेति वीति । सु वित्यनर्यपरयोस्कारः पदं तयोरुत्तरयोति। मृळयद्यां वसुवित्तम' यत्सोम जातवेदसम् । भरतेत्येतेष्वपादान्तोऽद्येति करणादिषु । करणञ्च चित्करते वृणीमहे भवत्त कणोतु भवतः स्वस्तये ।

·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ पुर्विति चित्पुरुहूतो नृघूतः सहस्राणि पुरुभुजा धियायते। बहेति त्व' दुहितव्य मुत्तर द्युम्न रुद्र नव्य मेतेषु वड़य। चिन्महित्व गौरणान: सतेपर वित्यन्त्ये चेन्मर्तशब्दाद्रिवः परे ॥२॥ (अथ दृतीयः खण्डः) तूतुजानो मतिभिर्भोजनानि नोदद्धि स्तोम भूरि योनि त्व मेषु। भरेत्येतन्ननु चिद्यो भवेति स्तोटभ्यो द्युम्नी शतमे परेषु। शोचायविष्ठय वा यथा कतीयत् सादयासप्त । अर्चामरुना स्तिष्ठानः सनाखः पारयानव्यः । बोधास्तोत्रे चकृमाब्रह्मवाहः शंसागोषू छादुहित दातना। अजानष्ट जम्भयाता अधा- महो गन्तामा युवाहि सृजावनस्पते । अग्न रक्षाण स्तिष्ठाहिरण्ययं सोतावरेण्यं शोचामरुदृधः । शिक्षा- नोटभ्या भूमाविवन्धुरः पिबामधूनां सोतापरीति च। सव मिमिव दधिष्व वसिषव श्रोत सुनोत हिनोत पुनात। विद्म जगृह्म ररम्भ ववन्म क्षाम सुपप्तनि मन्थत मत्ख ॥३॥ (अथ चतुर्थः खण्डः) सर रद रण जिन्व धारयार्ष र यज यच्छ दशस्य साध सेध । तप रज मुळ वई यावयाच ·॥ द्वितीयाध्याये प्रथम पटलम् ॥ २७ श्रवय नमस्य विदाष्ट कृष्व जोष। शृणुधि शृणुत यन्त यच्छत स्तव सिम गृहत कुत्र मोषथ । दिधत पचत वृश्च विध्यताथ मदथात्त यदीत पाथन । उपागत्या ख्खलीकृत्य वव्राजा विष्टनो रुष्य। दूष्कर्ते- ळिष्व मर्मूज्य विभये यतं तछतम्। साईमन्दया- दिभिः ल तैः पादादौ व्यञ्चनोदयम।न्वेववर्जनसंयोगे शेषे चापठिते सति। वई शुचे रुजयः सेध राजन् वह हव्यानि यदि मेधयामनि। विद्म दातार मध धारया धय दधते विश्व पुरुवा ऽर्च गाय ॥ ४ ॥ ( अथ पञ्चमः खण्डः) वहवायो पिबमध्वः पुरुबिहान् पुरुविश्वा न्यध- वायु पुरुशस्त। यदिमृत्यो रधजिह्वा पुरुविश्वा पिबशुद्ध पिबराये वहकुत्सम । भरवाजे ऽर्च- देवाय यदिवा पुरुदाशुषे। वहशुष्णायाधबधयत् पुरुहौति न। कृधौतिपरेषु सहस्रसान्धियं जरिन इति तचेति चान्त्ये । सहसेन सुश्रवसं पवखवेनो अधीत्येतेषु परेषु तेन। देवं वेनं केत मित्युत्तरेषु दधातेति श्रुधि वंखेति नःपरे। वेदेति विश्वस्य भृमं न उत्तरं शुनःशेपे च प्लवते यकारे। ब्रह्मेति नो वे च गिरः कृणोति ते कृणोत तूतो दितिचीत्तरेषु ।

·२६ पृथिवद्यां निर्हसि ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ अभीति नो नु नवन्ते सतोनरं हासत् खित्याग्न- ऽर्षपर तु मुखा ॥५॥ ( अथ षष्ठः खण्डः) चक्रुर्वदेते दशवन्समुद्रो रथेन सः सप्तऋषीन् मदन्ति । ते वोभय ते नियुद्भिः कृपौटं रथस्य सोमस्य मती रणन्ति । समुद्र हे स्वर्ण नवग्वशब्दो दशग्वं दंसिष्ठ वेसूनि नो वसु । वृचं निईनु यतिभ्यः सहन्तः समत्यु पावक । यति चक्र रादिषु नरः सुपर्णा इति च । समुद्रादिषु येनेति तचेति मे सदोरथम् । अवेति नो नु कल्पेषु नून' बाजेषु पृत्सुषु। आधे चेहाजयु पार्ये क मग्न मघचन् परे । राखापितः शतेनानो वईवासु श्रुधीहवम् । मन्दवासु वहखामु वनेमाते नहीनुवः ॥ ६ ॥ ( अथ सप्तमः खण्डः) पाथादिवो धातारयिं सृजतागयसाधनम् । राखाचोरून शग्धौनः सृजतामधुमत्तमम् । जही. चिकित्यो वेत्याहि रक्षथान हतामखम् । युयो. ताशकं खेनाहि धनेमाररिमावयम् । प्रप्रायोअमे धामात्र समाज्योतिरपावृधि । ध्यामाते वाम- ·॥ द्वितीयाध्याये हितोयं पटलम् ॥ २८ देव्य जुहोतामधुमत्तमम्। यत्वामहे विष्वाशवो जनिष्वादेववीतये । अधात्वधव्याद्यश्वश्वः सच- खानःखस्नये ॥७॥ ॥ इति पार्षदे द्वितीयस्य प्रथम पटलम् ॥ १॥ ७॥ ॥ अथ द्वितीयाध्याय द्वितीयं पटलम ॥ ( तवायं प्रथमः खण्डः) अन्तःपाद विग्रह एष्वपृक्त उकारो व्रजस्य सुधा नमोभिः । शुचि पवित्रं तु महोर्नुचाप्लुत सुतस्येति यादयो दयान। सोमसुति चर्किराम स्तवाम स्तवाना राभाय रथं श्रुधौति। तेअस्ति तेमहिमनः प्रयोचत प्रवीच नःसुमना छैपदाश्च । महे दधिध्व' तिर मुञ्च नो मृधश्चर नमव नमयन्ते नयन्त । खित्येतेष्वकाक्षरयोः पराणि चेटुपेन्द्राग्न बाध्वर मायुरेविति। सदेत्येतद्योनिषु पीतयेपरं धन्वे- त्येतत्लोमराट्पूयमानः। यदौतिकृतो मनसः कवीनां सबन्धवो गोः सरमेति तेषु। चरेति पुष्टि सोमः चर्षणिमा जनिमेतिहन्ति संजातवेदा ।

·३० ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ येति येषु क भासदुत्तर' ननःकारेखित्युपसातये परे ॥१॥८॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) महयाच जय काव्येन गूईय भरेति च खरिति- प्रत्यये षट्। मद पर्ष पिपृत धन्व यछत रुहेमेति खस्तय उत्तराणि । दधिम मदत तन्वि सिञ्चत स्तव वदता नजर क्षतो क्षत। पिपृत पृणत पृच्छत पुष स्थ घ हिनवाय जुहोत पश्यत। चक्रमा कुच भूभ स्म शिशीत स्तोत पप्तत । यथोदयानि सर्वाणि त्विति चैकाक्षरोपधम्। कदा हरिवो वरुणस्य चतुः सूर्यस्य निद्या व भूमेत्येषु न। वस्त्राणि हि बाबधे यजियानां तेदंसोद्दे नः सच शक तेषु तु । चमेति हैपदे भूरिदुष्कृत वईतां विप्रवचसो जिह्वयेति । काखायना निष्क ती रेतयोः स्थ जाताः सुरथा हवन- थुतश्च ॥२॥६॥ ( अथ तृतीयः खण्डः) स वा परङ्केति न कौत्सवैमदं स्मराशिमित्या- दिषु न प्रतिष्म च । समते परेषु व्रजन वनस्पते शुभे परुष्णां स्म पुरा वृषाकपी। राशि वाजेष मे सन पूषण त टहहायि मा दुहणायतः ।

·॥ द्वितीयाध्याये द्वितीयं पटलम् ॥ यस्मै यद् वृत्रहत्येष, मावते वातो ऽयं यस्य मर्दुरभी- यसे। पृच्छा विपञ्चित मवा पुरन्धरा द्यावत्वट्रिम् वीरान् वनुयामा त्वोताः । जनया दैव्यं भुजेमा तनूभिर्हावहतो वासया मन्मना च । विदावमुधिति रोमा पृथिव्या बोचासुतेषु धावनामुहस्त्यः । मुच्चा- सुषुवुषःखमा पितूना मिहावृणीष्व बोधयापुरन्धिम्। अवथासः कृणुथासुप्रतीक तिराशचीभिः कृणुता- सुरत्नान् । ग्मन्तानहुषो नयतावियन्तः स्माच्यावय नौरयावृष्टिमन्तम् ॥ ३ ॥१०॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः) असृजता मातर सूरथंहुवे नयताबद्ध खापया- मिथूशा। दूताजयता गतासर्वतातय ईरयथा- मरुतो नेषथासुगम् । अन्यत्राचित् पिबतामुञ्जने- जन घास्था वोचेमाविदथेष्विताधियम् । दूतानि यत्रावि दशस्थथाक्रिवि चाबोधाति द्रावयाख किरावसु । हापदेव कर्तनाथुष्टि योधयाच जग्रभा- वाचम्। पाययाच तर्पयाकामं गातुयाच मन्दया- गोभिः। घाखाला देनासुमति वोचानु व्यथया- मन्युम् । तेथाव चकाजरस भवतामूळयन्तश्च ।

·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ एवाचन भजाराये ररिमाते भजाभूरि। श्रूधीन उभयचाते भजात्वं मृळयानश्च ॥४॥ ११॥ (अथ पञ्चमः खण्डः) एकादशहादशिनोलघावष्टममक्षरम् । उदये संहिताकाले नकारे च गुरावपि। दशमश्चैतयो- रेव षष्ठश्चाष्टाक्षरेऽक्षरम्। वाहैः सम्पत्समीक्ष्योने क्षेप्रवर्णेकभाविनाम् । नवावृधन्तमर्तस्थावद्यानि जिघांससि। सासयाम ववृत्याम दीदिह्यष्टम मूणुहि। पुरुप्रजा तस्याभिनः कृणुहि ाक्षरोपधम् । हर्यश्वोतभवन्विन्द्र सदनायास्ति नामचित् । चम- साइवात्रि वसवान दादशिनः सृजास्य विमदस्य। सुमुखाय धारय ददातु रक्षधिया दधातु दिधि- षय ॥५॥१२॥ (अथ षष्ठः खण्डः) अङ्ग सरखति पञ्च चरन्ति ग्नाभिरिहेन्वसि रण्य सि धाव । विहिषुणो ऽभिषतः सुविताय त्वा. समिधान दधीमहि देव । जामिषु जामु चिकेत किरासि मयुप पात्यसि सोम शतस्य। आयुषि चेतति विष्टपि मात्र प्रोश्मसि मूईनि सद्म चरन्त । प्रदिवि वरुण तमसि तिरसि वृतमिव दिवे मम ·॥ द्वितीयाध्याये तोयं पटलम् ॥ हि नु विशः । उपसि पृथिवि रजसि वहसि हनति पितरि वि विहि नि मधु। सहस्राणि श्रोमतेना सनाम छायामिवे षण्यसि सस्तु पाहि। गोपीथ्याय पवमानो वसन्तात् सख्याय वोचेमहि मानुषस्य। आव्य भूमेति पादान्तौ वाञ्जनेषु श्रुधीहवम् । सद्मा होता स्मासनेमि धर्मास भूषतारथः ॥ ६ ॥ १३ ॥ ॥ इति पार्षदे द्वितीयाध्याये द्वितीयं पटलम् ॥१८॥ ॥ अथ द्वितीयाध्याय दृतीयं पटलम् ॥ ( तवायं प्रथमः खण्डः) सर्वच पूर्वपदान्ताः प्लवन्ते वसुमघयोः परयोरवे तु वि। विश्व विभु धन्च रथर्तिशत्रु द्युम्न यज्ञेषु सह तो प्र चाप्लुते । सहप्रवादा उदयास्तमान्ताः पर्यभ्यपा- पौति वृतावृवर्णे। अभौवतः सूयवसो रथौतमः पुरुतमो ऽनन्तरई उत्तमः। कवर्दु धान्य मिथु चर्षणि स्तन पिबेति सर्वच पथोदयञ्च । रिवष्युक्थे- त्येता उदये मकार पर्युर्वक्षेत्यमकारेऽनुनासिके । पिचा माहिना कृषिभङ्गुराश्च विश्वदेव्य भेषज तुया पस्त्य । सुम्न रातीत्युदये वकारे वैभादयश्च पृश- ·३४ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ नादयस्तु। यकारे ऽराति कवि मुक्ततु श्रुधि पितु सुम्न रय्यताश्चेति चैते। नत्वश्व मुम्नः वृषेति पद्या एकाक्षरा उदये यकारे ॥ १ ॥ १४ ॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) पृशनाजिरर्जु मधु पुत्रि जनि क्रतु वल्गु बन्धुर वृकाकु दम। वृजिनाध्वरीषु वृष मध्य सखि स्तभु टुच्छुना घ यवि शत्रु वसु। वैभु हानि पुष्ट पर्व- ताहुति शुभ हृदयामति सह वृष्णा शक्ति। सप्ति खधिति कृशन वयुनम तृणि हित धित विषु सुतर्विय नौथ। नर्त्तवाके नाश्ववित्सुम्रयन्ता वसु प्रसु वहानो ऽभिवावृते । परिवृत नाभिवृत्याश्ववच्च पादान्त सर्वत्र परे मघस्य । अश्वयूपाथाश्वयुजो- ऽश्वयोगाः सहवाहः सुनयन्तयन्त। सहवसु सह- वत्सतयुक्ति सहवीर वयुनवच्च कार। सुनायुर्जुव ऋतायन्न्तायु मुग्रादेव दक्षिणावा नृतायोः वृषारवाप सूमय शतावन्नपीजुवा परोक्तो ऽनपा- हत् ॥२॥१५॥ (अथ तृतीयः खण्डः) इन्द्रावतः सोमावती मवायती दीर्घाधियो मित्रायुधो रथोतरः । अनावृधं विश्वापुष वसू- ·॥हितीयाध्याये ढतीयं पटलम् ॥ जुव विश्वाभुवे यज्ञायते घृतावृता सुम्नायनि- मित्रायुव ऋषीवो देवावान दिवः । एवा वदख क्षेचासा मृतान्वे सदनासदे। पदेष्वन्तरनिग्येषु नुतिः पद्येषु चोत्तरा। वृषस्व वन्थ वृध्वांसं वाता वातु वनो वृतः। वृते वृषाणा वृषाणो वृजे वन्धि मृजु मषुः। मृजे मजीत वानैषां वमेति सदृशा- दिषु । सहेत्यादिः पूर्वपदोपधः सन्नेकाक्षरचर्षणि- धन्ववर्जम्। न तु पादस्थाष्टिनोऽन्तगतस्य न हाद- शिनो न भिमातिपूर्वः ॥ ३ ॥ १६ ॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः) अभिमातिन्पृतनोपधस्तु सर्वत्र परे प्लवते यकारे। श्रावयादीना मुदयास्त्रिवर्णाः पदैकदेशा इति तान् प्रतीयात्। श्रावय यावय च्यावय यामय रामय मामह वावस। द्रावय दाहह वावृध ताटष सासह रारपे। आद्यक्षरं प्लुत तेषा मनन्वित्यस्य मध्यमम् । विवर्ण: प्रत्ययोऽन्त्यस्य प्रवादाः षडितः पर। टूणाश उक्थशासचकारान्तश्च दाधषिः । पादान्ते ऽपद्यः सादन मईश्चान्त तु पूरुषः । दोषा मी राजतो ऽक्रन् वनस्पतीन् महीयमानान कति ·३६ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ तुभ्य मेभ्यः । उषास मित्युत्तर सर्वदेश्यं पादस्य चैकादशिनो यद्न्त ॥ ४ ॥१७॥ ( अथ पञ्चमः खण्डः) यवयु ररमयः ससाहिषे ववृधन्तो रमयागिरा ररम्भ । यवयसि तटषाण मोषति श्रवयन्तो दह- हन्तते ऋषये। श्रवयत वाजसातो नृषझे विभा- सह टूणाशा रोचनानि । न तटषाणो यमयोररप्शे पुरुषीणां यवयन्विदवश्च । ररक्ष यवयस्तेन ससाहे यवया वधम । परमया द्रवयन्त श्रवयनरते च न । साह्वांसो वः सत्रासाह सादन्यं सत्यं तातान । नानाम श्रूयाः शुश्रूया रोषन्त गातू यन्तीव। वाव- तयेषां रोषतो ऽदकारे सान्त्यभि नृषाह मपूरुषतः । सान्तिगुहा तन्वं रीरिषोष्ट जानिपूयॊ ऽभीवृतेव श्रथाय ॥५॥१८॥ ( अथ षष्ठः खण्ड:) साहन् साहा जहषन्त प्रसाह नतोषासा सूर्य मुषास मग्निम । परिरापः सून्ते जारयन्ती शुश्रूयात यूयुविः सादनाते। करन्त्सुषाहा घृत- धान्ति साह्वानृजूयेव सूयवसादृषाय। उषासानता पृथुजाघने च राथ्येभी रौरिषित प्लावयन्ति । अध्वा- ·॥ द्वितीयाध्याये चतुर्थं पटलम् ॥ नयद्रीरिषत् प्रावणेभी रथीयती वादमायः ससाहे। सासाह यूयुधिरिवाश्रथायः पूरुषन्न रीरिषः पुरु- षादः। अपूरुष जाहृषाणेन रोषत ऋतावायुभी रथीनां साहिषीमहि। पवीतारः कियात्ये पूरूषत्वत ऋतावरीरिव हव्यानि गामय । वृषायख प्रसवीता ससाहिषे ताटषाण ताटपिं सादनस्पृशः । साह्यामे यान्ति पशुमानित जागूधुः पवीतार सूर्यमुषासमी- महे ॥ ६ ॥ १६ ॥ ॥ इति पार्षदे द्वितीयस्य तृतीयं पटलम् ॥३॥६॥ ॥ अथ द्वितीयाध्याये चतुर्थं पटलम् ॥ (तत्रायं प्रथमः खण्डः) कमो हास्या मभिकम्य प्रत्यादायोत्तर तयोः । उत्तरेणोपसन्दध्यात्तथाईचं समापयेत् । एकवर्ण मनोकार नतेमुस्मेति नःपरे । पदेन च व्यवेत यत् पद तच्च व्यवायि च । ई लुप्तान्त' मुतादीनि स्कम्भनेनेति लुप्तवत्। दूतोषिञ्चता वर्तमः पूर्वे कैपदयोईयोः । खसार मस्कृतेत्युभे पर वीरास एतन।

·३८ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ अतीत्वैतात्यवन्यन्ति प्लुतादिप्रभृतीनि च । पूर्वोत्तरकृत रूप प्रत्यादानावसानयोः । न ब्रूयात् सर्व मेवान्यद यथासंहित माचरेत् ॥१॥२०॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) अवयवाण्यतिकम्य सहेतिकरणानि च । धक्षि धुक्षि प्रवादौ च विकृतादौ प्लुतादि च । अन्तःपदञ्च येषां स्थादिकारोऽनन्यकारितः । एतानि परिगृह्णीयाबहुमध्यगतानि च । अर्धर्चान्त्वच नाकारं प्रागतोऽननुनासिकम् । प्रत्यादायैव तं ब्रूयादुत्तरेण पुनः सह । उपस्थित सेतिकरण केवलन्तु पदं स्थितम् । तत्स्थितोपस्थित नाम यत्रोभे आह संहिते। अदृष्टवणे प्रथमे चोदकः स्यात् प्रदर्शकः । एतदिष्ट समासान्तं पुनर्वचन इङ्गयेत् ॥२॥२१॥ ( अथ टतीयः खण्डः) इतिपूर्वेषु सन्धान पूर्वैः स्वः स्यादसंहितम् । तदवग्रहवद् ब्रूयात् सन्धि ईर्चयोर्भवेत् । दृष्टकमत्वात् समयात् सन्दध्यात् सर्वशः क्रमे । पदेन च पदाभ्याञ्च प्रागवखेदतीत्य च। नकारस्थोष्मवत्तं प्लुतोपाचरिते नतिः ।

·॥ द्वितीयाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ ३८ प्रश्लेषश्च प्रगृह्यस्य प्रकृत्याः स्युः परिग्रहे शौडाक्षरागमो ऽपैति न्याय यान्त्युत्तरे त्रयः । रिफितान्युष्मणोऽघोषे दूभावस्वधितीव च ॥३॥२२॥ ॥ इति पार्षदे द्वितीयस्य चतुर्थं पटलम् ॥ ४ ॥ १० ॥ ॥ अथ दितीयध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्डः) अथायलोपन यदाह स कमः समानकालं पद- संहित दयोः। अथो बहूना मविलोपकारणः परै रवस्यन्त्यतिगम्य कानिचित् । अपृक्त मेकाक्षर महि- योनि यत् तदानुनासिक्य भयादतीयते। नतञ्च पूर्वेण परस्य कारण नतेः परस्योभयहेतुसंग्रहात्। परीत इत्युत्तर मेतयोईयोः पर हि पूर्वो नमती- त्यतीयते। ततोऽपरे सम्धा मवेक्ष्य कारण तदर्थज हि कम मत्र कुर्वते। तमःपर रेफनिमित्तसंशयात् तथावरियेतदपोद्यते पदम्। अदोपितोसोचिदु- पर्वसूयवो नक्षि धक्षि धुक्षौत्यपि चाति यन्ति किम् । खसार मित्येतदपोद्यते पद परः सकारोपजनो- ऽस्कृतेति च । निरस्कृतेति घुपसर्गकारितस्तदन्व-

·४.
॥ पाषेदसूत्रम् ॥
यादाचरितन्तु पञ्चभिः । सहेति चेमेति च रक्त-
संहित गुणागमादेतन भाविचेतन । पदञ्च चास्क-
म्भचिदित्यतः पर प्लतादि चैतानि निमित्तसंश-
यात् ॥ १॥ २३ ॥
( अथ द्वितीयः खण्डः)
हाभिकम पूर्वनिमित्तमानिन स्त्रिघूत्तमेष्वाहु-
रनन्तर हि तत्। अनन्तरन्वेव चतुर्थषष्ठयोः
पर कथं तत्र च न हाभिकमम् । अनानुपूर्ये पद-
सम्बादर्शनात् पदव्यवेतञ्च पदव्यवायि च । ततो
ऽपरे हिकम माहुराश्रयात् कृताविलुप्ताच हि वर्ण-
संहिता। पदानुपूर्येण सपूर्य आगत स्ततो व्यवेतञ्च
सहव्यवायि च। ततो निराहेतरयोश्च ते पदे ततो
व्यवेतेन परस्य संहिता। अनन्तरे त्रिकुमकारणे
यदि बिभिश्च गायः पुनरेव च विभिः। चिसङ्गमे
पञ्चभिरार्ण्यनुग्रह चतुःकमस्त्वाचरितोऽत्र शाकलैः
अलोपभावादपरे बहुकम प्रतिस्ख मार्षीति न
कुर्वते क्वचित् । असर्वशस्त्रिप्रभृतिष्वनेकशः स्मरन्ति
सङ्ख्यानियमेन शाकलम् । अयावने पूर्वविधान
माचरेद्यथापदं सन्धि मपतहतुषु । अथो पदाच्या
समयं पदेन च कमेष्ववस्सेदधिगम्य सन्दधत् ॥२॥२४॥

·॥ द्वितीयाध्याये पञ्चम पटलम् ॥ ४१ (अथ तीयः खण्डः ) सहेतिकाराणि समासमन्तभाग् बहुकमे मध्य. गतानि यानि च। टतीयतां गच्छति यस्य चोष्मवाननन्ययोग विकृत प्लुतादि च। अतीत्य तेषां पदतां प्रदर्शयेत् कृते तु गाय॑स्य पुनस्वाभि- कमे । अदृष्टवणे प्रथमे प्रदर्शनं स्मरन्ति तं तत्र निराह चोदकः । पद यदा केवल माह सा स्थितियंदेति- कारान्त मुपस्थितं तदा। अथो विपर्यस्य समस्य चाहते यदा स्थितोपस्थित माचरन्तुात। पुन ब्रुवंस्तत्र समास मिङ्गयेत् खरित्यतोऽनाषु च सन्धि माचरेत्। अवग्रहस्येव हि कालधारणा परिग्रहे स्तीत्युपधेत्यनु- स्मृता । अभिक्र मेतोभयतोऽनुसंहित ततोऽस्य पश्चात्पदतां प्रदर्शयेत्। यथापदं चान्यतरेण सन्दधत् चित्तमेष्वं तदलोपसम्भवात् । अरक्तसंध्येत्यपवाद्यते पदं पुनस्तदुत्ताध्यवसाय पूर्ववत्। तथा यदृच्छोपनते बहुक्रमे कमेत तस्यैकपदानि निःसृजन् ॥ ३ ॥२५॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः) नकारलोपोष्मरभाव मानये दपेतरागां प्रकृति परिग्रहे। नतिं नुतोपाचरिते च यत्र च प्रपद्य मेकीभवति स्वरोदयम् । प्रवादिनों दूणाश दूढा ·४२ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ दूलभान् परेष्वघोषेषु च रेफ मूष्मणः । महाप्रदेश खधितीव चानयेन्नुदेच्च शीद्वाक्षरसम्धा मागमम् । अभिकुम पूर्वविधान माचरेत् पुनर्ब वस्तत्तरकारित कमे। विकार मन्यबदतोऽनुसंहित सदाचरेदन्त- गताद्ययोस्तु न। सकृद्यथासंहित मेषु चाचरेत् पुनर्विवक्षन् पद मप्यसन्दधत् । परिग्रहे सविषु कारणान्वया दविक्रम दूधममु चोष्मसन्धिषु । समानकालावसमानकारणावनन्तरौ वा यदि सन्नि- गच्छतः। पदस्य दोषावथ हेत्वसंग्रहे नियुक्त माय- न्यतरेण लुप्यते। मकारलोपे विकृतखरोपधे तृतीयभावे प्रथमस्य च ध्रुवम्। विपर्ययो वेतरथाभ्यु- पेयुषा मथोभयेषा मनुनासिकोदये । अथो न तेनोपहितेऽनुनासिके तथाक्षरस्य कम एकपातिनः । न चात्र पूर्वः स्वरितेन संहितां लभेत तस्मिन्नियतः खरोदये ॥ ४ ॥ २६ ॥ ( अथ पञ्चमः खण्डः) यदा च गच्छत्यनुदात्त मक्षरं वशम्प दादेख्दयस्य तेन च । उदात्तपूर्व नियतः खरोदये परो विलोपो नियतो यदावरः। स्वरैकदेशं खरितस्य चोत्तरं यदा निहन्या निमित्त मक्षरम्। उदात्त पूर्वी ·॥हितीयाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ 8३ ऽप्यनुदात्तसङ्गमो यदा स्वरौ हौ लभते ऽपिवा बहून् । यथा प्रकृते स्वरवर्णसंहिते तयोस्तयो रक्षरवर्णयो- स्तथा। अदर्शनेनार्थेविलोप इष्यते क्रमेष्वनाएं ब्रुवते ऽपरे खरम् । अदृष्ट माा यदि दृश्यते कमे विलोप मेवं ब्रुवते ऽपरे तथा। सकारणान्यायं- विलोपविक्रमः कमेण युक्तोऽपि बहूनि सन्दधत् । पदं पदान्तश्च यथा न गच्छति खरावसानं स तु योऽत्र युज्यते। तदा न रूपं लभते निराकृतं न चेन्निराहोपनिवृत्य तत्पदम्। स्थितस्थितोपस्थितयोश्च दृश्यते पदं यथावायवद् द्दापस्थितम् । क्वचित् स्थिती चैव मतोऽधिशाकलाः कमे स्थितोपस्थित माचरन्युत ॥५॥२७॥ ( अथ षष्ठः खण्डः) कमेत सर्वाणि पदानि निर्बुवन्निति स्मरन्त्या- चरितं तु नोन्नयेत्। कमस्य वमस्मृतिसम्भवौ बुबन् समाधि मखान्वितराणि कीर्तयेत् । यथोपदिष्ट कुमशास्त्र मादितः पुनः पृथक्त विविधैर्न साधुवत् । इति प्रबाभ्रव्य उवाच च कम कमप्रवक्ता प्रथम शशंस च। कमेण नार्थः पदसंहिताविदः पुरा प्रसिद्धाश्चय पूर्वसिद्धिभिः। अकृत्स्नसिद्धिश्च न चान्त्य- ·४४ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ साधको न चोदयापायकरो न च श्रुतः। असि- द्वितः सिद्धिविपर्ययो यदि प्रसिद्वितोऽसिद्धिविप- यंयस्तथा । सहापवादेषु च सत्सु न कमः प्रदेश- शास्त्रेषु भवत्यनर्थकः । विपर्ययाच्छास्त्र समाधि- दर्शनात् पुराप्रसिडेरुभयोरनाथयात् । समभ्युपेयाद् बहुभिश्च साधुभिः श्रुतेश्च सन्मानकरः कमोऽर्थवान् । ऋतेन च हैपदसंहिताखरौ प्रसिद्धितः पारणकर्म- चोत्तमम् । कुमादतोऽप्यु ग्यजुषां च बृहणं पदैः खरैश्चाध्ययनं यथा त्रिभिः ॥ ६ ॥ २८ ॥ ॥ इति पार्षदे द्वितीयस्य पञ्चमं पटलम् ॥५॥११॥ -- ॥ अथ द्वितीयाध्याये षष्ठ पटलम् ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्डः) अषमान्तस्थसोण्मचकारवर्गा नान्त यान्त्यन्यत्र विसर्जनौयात् । ऋकारल्ककारी पर मई मूष्मां नादितकारादवरे च सप्त। नान्योन्येन मध्यमा स्पर्शवर्गाः संयुज्यन्ते न लकारेण रेफः। स्पशैं- कारो नपरै रनुत्तमै स्तथा तेषां घोषिणः सर्व.. थोष्मभिः । नान्त्यान्तस्थान प्रथमोष्मभिः परैर्न ·॥ द्वितीयाध्याये षठ पटलम् ॥ ४५ रेफो रेफेण न सोषमणोनवान्। न स्पर्शेरूष्मा प्रथमः परः सन्नानुत्तमैः स च सोष्मा च पूर्वः । नानुत्तमा- घोषिणो ऽघोषिभिः सह स्पशैः स्पर्शा नोत्तमा ऊष्मभिः परैः। लकारस्प”र्न यकार उत्तरै रूष्मा- णोऽन्योऽन्येन च न पदेष्विदम ॥ १॥ २८ ॥ ( अथ द्वितीयः खण्डः) नामाख्यात मुपसर्गो निपातश्चत्वार्याहुः पद- जातानि शाब्दाः। तन्नाम येनाभिदधाति सत्त्व तदाखवातं येन भावं स धातुम् । प्राभ्यापरा- निर्दुरनुब्यु पापसम्परिप्रतिन्यत्यधिसूदवापि। उपसर्गा विंशतिरर्थवाचकाः सहेतराभ्या मितरे निपाताः । विंशते रुपसर्गाणा मुच्चा एकाक्षरा नव । आद्यु. दात्ता दशैतेषा मन्तोदात्तस्त्वभौत्ययम् । किया- वाचक माखात मुपसर्गो विशेषकृत्। सत्त्वाभि- धायकं नाम निपातः पादपूरगाः । निपाताना मर्थ- वशानिपातनादनर्थकाना मितरे च सार्थकाः । नेयन्त दूत्यस्ति संखोह वाङ्मये मिताक्षर चाप्य- मिताक्षरे च ये * ॥२॥ ३० ॥ ॥ इति पार्षदे द्वितीयाध्याये षष्ठ पटलम् ॥६॥१२॥ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ * "नी अन इत्यस्ति संख्येह बाझये मिताक्षरीणाहच शाकटायन:"-इति घ।

·॥ अथ तृतीयाध्याये प्रथमं पटलम् ॥ ( तवायं प्रथमः खण्डः) वायुः प्राणः कोष्ठय मनुप्रदानं कण्ठस्य खे विवृते संवते वा। आपाते खासतां नादतां वा वलीहाया मुभयं वान्तरोभौ। ता वर्णानां प्रकृतयो भवन्ति श्वासो ऽघोषाणा मितरेषां तु नादः। सोमोष्मणां घोषिणां वासनादौ तेषां स्थानं प्रतिनादात्तदु- तम्। तविशेषः कारणं स्पृष्ट मस्थितं दुस्पृष्टं तु माग्धकाराच्चतुणाम् । खरानुस्खारोष्मणा मस्पृष्ट स्थितं नैके कण्ठास्थ स्थित माहुरूष्मणः। प्रयोक्तुरीहा गुणसन्निपाते वर्णाभवन् गुणविशेषयोगात्। एक- श्रुतीः कर्मणाप्नोति बह्वी रेके वर्णाञ्छाश्वतिकान् न कार्यान् । आहुर्घोषं घोषवता मकार मेके ऽनु- खार मनुनासिकानाम् । सोष्मतां च सोमगा मूष्मणाहुः सस्थानेन घोषिणां घोषिणैव ॥ १॥ ( अथ द्वितीयः खण्डः) अत्रात्पन्नावपरे ऊष्मघोषौ शीघ्रतरं सोषमसु प्राण मेके। रतो वर्णो मुखनासिकाच्या मेतवर्णात्म- गुणशास्त्र माहुः । नपुंसकं यदूष्मान्त तस्य बह्वभि- धानजः । अनुस्वारी दीर्घपूर्वः सिष्यंतेषु पर्दषु सः ।

·॥ हतीयाध्याये प्रथम पटलम् ॥ स: सासी सं पदान्तेभ्यः पूर्वी नाम्युपधस्तथा । यकारी वा वकारो वा पुरस्ताच्चेदसन्धिजः । जिघांसन् पांसुरे मांस पुमासं पौंस्य मित्यपि । पदेष्वेवं प्रवा- देषु ना मकार उपोत्तमे। प्रश्लिष्टादभिनिहि. तान्मांश्चत्वेयांस मित्यपि । एतावानृक्ष्वनुखारो दीर्घादितरथेतरः ॥२॥ ( अथ टतीयः खण्डः) समापाद्यान्युत्तरे षट् पकारे राधो रथो ग्ना दिवो जा ऋतश्च। अञ्जःपा दुःप्रेति च पूर्वपद्या- वनियन्विकम मेषु कुयात् । समापाद्यं नाम वदन्ति षत्वं तथा णत्वं सामवाश्च सम्धीन् । उपा- चारं लक्षणतश्च सिद्ध माचार्या व्याडिशाकल्य- गााः। इखामई खरभक्तमा ऽसमाप्ता मनुवार- स्थोपधा माहुरेके। अनुखार तावतैवाधिक च इखोपध दीर्घपूर्व तटूनम् । रफोस्त्यकारस्थ परस्य चाई पूर्वे इसीयांस्तु नवेतरस्मात् । मध्ये स तस्यैव लकारभावे यौ तौ स्वरः कल्प यताग्लृकारः ॥३॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः) अनन्तखंत मनुखार माहुाडि सिक्य मनु- नासिक वा। सन्धाानि सम्वाक्षगण्याहुरेके दि- ·४८ ॥ पार्षदसूत्रम् ॥ स्थानतेतेषु तथोभयेषु । सम्धीष्वकारोऽई मिकार उत्तर युजोरुकार इति शाकटायनः। मात्रा- संसर्गादवरे पृथक्श्रुती हखानुखारव्यतिषगवत् परे। बौगि मन्द्र मध्यम मुत्तमञ्च स्थानान्याहुः सप्त यमानि वाचः। अनन्तरश्चात्र यमोऽविशेषः सप्त खरा ये यमास्त पृथग्वा। तिस्रो वृत्तीरुपदि- शन्ति वाचो विलम्बितां मध्यमाञ्च द्रुताञ्च । वृत्ता- न्तरे कर्मविशेष माहुर्मात्राविशेषः प्रतिवृत्तापैति । अभ्यासार्थ द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थ तु मध्यमाम् । शिष्यागा मुपदेशार्थ कुर्यादृत्तिं विलम्बिताम् । चाषस्तु वदते मात्रां है मात्रे वायसो ऽब्रवीत् । शिखी विमात्रो विजेय एष मात्रापरिग्रहः ॥ ४ ॥ ॥ इति पार्षदे दृतीयस्य प्रथम पटलम् ॥ १॥ १३ ॥ ॥ अथ तृतीयाध्याये द्वितीयं पटलम् ॥ (तत्रायं प्रथमः खण्डः) समुद्दिष्टा वर्णगुणाः पुरस्तानिर्दिष्टानां सांहितो यश्च धर्मः। तदायापायव्यथनानि दोषास्तान् व्याखडा- स्थामो ऽत्र निदर्शनाय। निरस्त स्थानवरुणापकर्षे ·॥ तृतीयाध्याये द्वितीयं पटलम् ॥ ४८ विहारसंहारयोर्व्यासपौडे। ओष्ठाभ्या मंबूकृत माह नई दुष्टं मुखेन सुषिरेण शूनम् । सन्दष्टं तु बौडन आह हन्वोः प्रकर्षण तदु विक्लिष्ट माहुः। जिह्वा- मूलनिग्रहे ग्रस्त मेतन्नासिकयोस्त्वनुषंगे ऽनुनासि- कम् । अयथामात्रं वचनं खराणां सन्दंशो व्यासः पौडनं निरासः । ग्रासः कंठ्ययोरनुनासिकानां सन्दष्टता विषमरागता वा। सान्तस्थाना मादि- लोपान्तलोपावदेशे वा वचनं व्यञ्जनस्य । अन्योऽन्येन व्यञ्जनानां विरागो लेशेन वा वचनं पौडनं वा॥१॥ (अथ दितीयः खण्डः) घोषवता मनु नादः पुरस्तादादिस्छानां क्रियते धारणं वा। सोनोष्मणा मनु नादो ऽप्यनादो लोमश्यं च वेडन मूष्मणां तु। वर्गेषु जिह्वामथनं चतुर्यु ग्रासो मुख्य प्रतिहारश्चतुर्थे । सरेफयोर्मध्ययोनिरासो विक्लेशः स्थाने सकले चतुर्थे । अतिस्पर्शी बर्बरता च रेफे जिह्वान्ताग्राभ्यां * वचनं लकारे। श्वासो- ऽघोषनिभता वा हकार निरासोऽन्येषूष्मसु पौडनं वा। वरात्परं पूर्वसस्थान माहुर्दीर्घानिरस्तं तु विसर्जनीयम् । कंठ्याद्यथा रेफवतस्तथाहूरक्तागु • "जिहानाभ्यां च"-इति क, ग। . १ ·५० ॥ पार्षदमूत्रम् ॥ नासिक्य मपौतरस्मात् । संयोगादरूष्मण: पूर्व माहु- विसर्जनौय मधिकं खरोपधात् । परं यमं रक्तपरा- दघोषाटूष्माणं वा घोषिणस्तत्प्रयत्नम् ॥ २ ॥ ( अथ टतीयः खण्ड: ) शुनश्शेपो निषषपी शास्मि निष्षाडविक्रमान् ब्रह्म विष्णुः स्म पृश्निः। स्पर्शोमसम्धीन् स्पर्शरेफ- सम्धीनभिप्रायांश्च परिपातयन्ति । स्वरौ कुर्वन्त्योष्ठा- निभौ सरेफौ तिस्रो मातृस्त्रोन्पितॄन्यन्नभिन्नन् । दन्त्यानत्मकारोपनिभानघोषानथ्यः पृथ्वी पृथिवीळा पृथौति। ऊष्मान्तस्थाप्रत्ययं रेफपूर्वं ह्रखं लुम्पन्त्याहु- रथाप्यसन्तम् । पुरुषन्ति पुरुवारार्य माष्ट्रयां हरियोज- नाय हरियूपौयायाम् । ऐयेरित्यै कार मकार माहु- वैयश्व च कुमयन्तो यकारम् । तदेवान्येषु विपरीत माहुस्तरय्या वय्य च हृदय्ययेति। अकारस्थान ऐकार माहुर्लुम्पन्ति च सय मौकार मुत्तरम् । बह्वधरं द्यक्षरतां नयन्ति तथोनयौ–नयोकोशयो- रिति ॥ ३॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः ) तदेव चान्यत्र विपर्ययेण कार्य ऐत्वे सय मौकार माहुः। धातोबिभेतेर्जयतेनियमाभैष्म, चाजैष्म ·॥ हतीयाध्याये द्वितीयं पटलम् ॥ नैष्टेति चैषु । दूकारस्य स्थान ऋकार माहुल कारं वा चन्द्रनिर्णिक्सुशिल्पे । अनन्तरे तविपरीत माहु- स्तालव्ये शृङ्गे बिभ्यादिवृत्ताः। तालुस्थानो व्यञ्जना- टुस्तरश्चेदयकारस्तत्र यकार माहुः। शुनश शेपः शास्मि ववर्जुषोणा मरके विरप्शौति निदर्शनानि । लुम्पन्ति वा सन्त मेवं यकार ज्येष्ठयाय सम्बारन्नापृच्छा मृवा। व्यस्वन्त्यन्तमहतोऽव्यायतं तं दीर्घायुः सूर्यो रुशदीत ऊर्जम् । लुम्पनत्यन्तस्थां कमयन्ति वैतां खरात्मस्थानादवरां परां वा। खस्तये ऽधायि भुव- नेय मूच रक्तं हखं ट्राघयंत्यु ओकः ॥ ४ ॥ ( अथ पञ्चमः खण्डः) हकारसोष्मोपहिताद्यकाराहकाराबासर्वसोष्मो- ष्मपूर्वात्। तत्मस्थानं पूर्व मूष्माण माहुस्तुच्छयान् दघमा आपृच्छा मृभा ह्वये छः । पकारवर्गोपहिताच्च रक्तादन्यं यमं वृक्षुताप्नान मौनात्। अनुस्वार मुपधां वान्यवणी खरोपधात्समयमोदयश्चेत् । तं घनत्य- अमो जन्नत ईडयन्तीः सञज्ञातरूपो ऽथ सज्ञान मिन्द्रः। सान्तस्थादी धारयन्तः परकम शर्मनस्या- मास्मिन्सुजनाञ्छ धीयतः। रक्तं रागः समवाये खराणां न नूनं नाणं नृमणा ऋभिर्न न् । रक्तात्तु

·५२
॥ पार्षदसूत्रम् ॥
सोमा क्रियते हकारो दध्यङ् ह देवान् हवते महान्
हि। संयोगानां स्वरभक्तया व्यवायो विकमणं कमणं
वा यथोक्तम् । विपर्ययो वा व्यत तिल्विले जमन्
द्रप्सो ऽजुषन्साळ योऽष्ट्राम्प्रनेष्ट्रात् ॥५॥
(अथ षष्ठः खण्डः)
विवृत्तिषु प्रत्ययादेरदर्शनं यथा याऐच्छश्च यौशि-
जश्च । इ उ सम्धी सध्यवचनं च कासुचित्म इदस्ता
कस्त उषो यथैते । समानवर्णासु विपर्ययो वा यथा
द्यूती इन्द्र क आसतश्च । अभिव्यादानञ्च विवृत्ति-
पूर्वे कंठ्ये ता आपोऽवसा एति दीर्घ । न दोषाणां
खरसंयोगजाना मन्तो गम्यः सङ्खायाथेतरेषाम् ।
शक्यस्तु शास्वादधि साधुधर्मो युक्तन कृत्स्नः प्रति-
पत्तु मस्मात् । अकारस्य करणावस्थयान्यान्खरान्ब्रू-
यात्तद्धि सम्पन्न माहुः । परानकारोदयवद्विवक्षेत्
सर्वच वर्णानिति सम्पदेषा। शास्त्रापवादाव्यति-
पत्तिभेदान्निन्दन्त्यकृरनेति च वर्णशिक्षाम् । नैतेन
शास्त्रेण विशिष्यतेऽन्यैः कृत्स्नञ्च वेदाङ्ग मनिन्द्य
मार्षम् ॥ ६ ॥
॥ इति पार्षदे तृतीययस्य द्वितीयं पटलम् ॥ २॥१४॥

·m ॥ अथ तृतीयाध्याये तृतीयं पटलम् ॥ ( तवायं प्रथमः खण्डः) पारायणं वर्तयेब्रह्मचारी गुरुः शिष्येभ्यस्तदनुव्र- तेभ्यः। अध्यासीनो दिश मेकां प्रशस्तां प्राची मुदीची मपराजितां वा। एकः श्रोता दक्षिणतो निषौदेद हो वा भृयांसस्तु यथावकाशम् । तेऽधीहिभो३ इत्य- भिचोदयन्ति गुरु शिष्या उपसंगृह्य सर्वे । स ॐ३ मिति प्रखरति विमाव: प्रखारः स्थाने स भवत्यु- दात्तः । चतुर्मात्री वाईपूर्वोऽनुदात्तः षण्मात्री वा भवति दिः स्वरः सन्। अध्येतुरध्धापयितुश्च नित्यं वर्गहारं ब्रह्म वरिष्ठ मेतत् । मुखं स्वाध्यायस्य भवेन्न चैतत्मन्दध्यात् स्वाध्यायगतं परेण । प्रचोदितो ऽभि कमते यथास्य कमः परस्ताविहितस्तथैव सर्वो- दात्तं विह तस्मिन्नपुक्त मदै प्रयुक्तं विरूपस्थितं वा ॥१॥ (पथ द्वितीयः खण्डः ) अभिकान्ते हैपदे वाधिक वा पूर्व पदं प्रथमः प्राह शिष्यः । निर्वाच्ये तु भो३ इति चोदना स्थानि- रुक्त ॐ भी३ इति चाभ्यनुजा। परिपन्न प्राकृत मूष्मसन्धिं नकारस्थ लोपरफोमभावम् । असंयुक्त मृपर रेफसन्धिं विवृत्ति मित्यत्र निदर्शनानि। प्रत्यु- ·५४ ॥ पार्षदमूत्रम् ॥ चायतहचनं परस्य शिष्यस्य स्थानो३ इति चोदना वा। अई/दर्केषु तु वर्जये युरध्यायान्तेषूभयथा स्मरन्ति । गुरुः शिष्यस्य पद माह मुख्य समासश्चेदसमासो यदि हे । एतेन कल्पेन समाप्य प्रश्नं प्रत्याम्नायुस्त पुनरेव सर्वे। तत अड्ई सन्ततं संवृतेन प्रविग्रहे गा मृत्वग्रहेगा । सर्वोदात्तेन च चर्चयेयुः सर्व इमान्यु- पस्थापयन्तः पदानि ॥२॥ ( अथ तीयः खण्डः ) अभ्युत्परा नियंपसम्प्रतिमन्यत्यध्यपादुःख पिपर्य- वानु। आद्यं स्थितोपस्थित मेक मेषा मर्डर्चान्ते कुर्युरथो विषन्धी । च घ हि वेति सर्वत्र तेषा मनेक चेत्मन्निपतेद् दितीयम्। समस्यन्तश्च दिपदाचर्चयेयु- यवस्थन्त • दूतराश्चर्च येयुः। दक्षिणाय प्रथम प्रश्न माह प्रदक्षिणं तत परीयुः। एवं सर्व प्रश्नशो- ऽध्याय मुक्नोपसंग्रह्यातिसृष्टा यथार्थम् । प्रश्नस्टचः पतिषु तु दृचो वा हे हे च पतेरधिकाक्षरेषु । एका च सूक्तं समयास्तु गण्याः परावरार्धा हिपदे यथैका। मुक्तस्य शेषोऽल्पतरो यदि स्थात्पूर्व स गच्छेद यदि नु इचो वा। ते षष्टिाध्याय उपाधिका वा सूक्के समाप्ते • "हिपदार्यौँ व्यवस्थन्त"-इति ख, ग ।

·॥ तृतीयाध्याये चतुर्थ पटलम् ॥ ५५ यदि ते समाप्ताः। भो३ इत्यईर्चे गुरुणोक्त आह शिष्य ॐ भो३ इत्युचिता मृचं च । अथे के प्राहुरनु- संहितं तत्पारायण प्रवचन प्रशम्तम् ॥३॥ ॥ इति पार्षदे तृतीययस्य तृतीयं पटलम् ॥ ३॥१५॥ ॥ अथ तृतीयाध्याये चतुर्थं पटलम् ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्डः) गायत्रुाष्णिगनुष्टुप् च बृहतौ च प्रजापतेः । पतिस्त्रिष्टुब् जगतौ च सप्त छन्दांसि तानि ह । अष्टाक्षरमभृतीनि चतुर्भूयः परं परम् । दैवान्यपि च सप्तव सप्त चैवासुराण्यपि । एकोत्तराणि देवानां तान्येवैकाक्षरादधि। एकावमान्यसुराणां ततः पञ्च- दशाक्षरात् । तानि त्रीणि समागम्य सनामानि सनाम तत्। एकं भवत्युषिच्छन्दस्तथा गच्छन्ति सम्पदम् । एवं विप्रकृतीन्याहुर्युक्तानि चतुरुत्तरम् । ऋषिच्छन्दांसि तैः प्रायो मन्त्रश्लोकश्च वर्तते ॥१॥ (अथ द्वितीयः खण्डः ) तत्पादो यजुषां छन्दः सानां तु हावचां वयः ।

·॥ पार्षदसूत्रम् ॥
गायचधादिजगत्यन्त मेकदिवाधिकं नु तत् । आर्ष-
वत्तत्ममाहारो ब्राह्मो वर्गः षडुत्तरः। अक्षराणि तु
ट्त्रिंगहायत्री ब्रह्मणो मता। यजुषां षडचां चिः
षट् साम्नां हादश सम्पदि। एकोत्तरो यजुर्वर्गः
सानो वर्गस्तु प्रत्तरः । ऋचान्तु त्रुत्तरो वर्गो ब्राह्मो
वर्गः षडुत्तरः। ऋषीणान्तु त्रयो वर्गाः सप्तका एव
नेतरे । ऋषिच्छन्दांसि गायत्री सा चतुर्विशत्यक्षरा ।
अष्टाक्षरास्त्र यः पादाश्चत्वारो वा षडक्षराः। इन्द्रः
शचीपतिर्बलेन वौळितो दुश्चावनो वृषा समत्सु
सासहिः ॥२॥
( अथ टतीयः खण्डः )
पञ्चकाः पञ्च षड् वान्यः पदपतिर्हि सा भुरिक् ।
हो वा पादौ चतुष्कश्च षटकश्चैकस्विपञ्चकाः । अधा-
होन्द्रेति च चौ घृत मग्न त मित्कृचः । अष्टको
दशकः सप्ती विहांसाविति सा भुरिक् । युवाकुहीति
गायची चयः सप्ताक्षरा विराट् । सैषा पादनिन्नाम
गायचावकविशिका । षट्कः सप्तकयोमध्ये स्तोतृणां
विवाचौति । यस्याः सातिनिचन्नाम गायची दिशा-
क्षरा। षट्कः सप्तकयोर्मध्ये स्तुयासावातिथिं यथा ।
षडवरः प्रकृत्यैष ब्यूहेनाष्टाक्षरोऽपि वा ॥३॥

·॥ वतीयाध्याये चतुर्थ पटलम् ॥
(अथ चतुर्थः खण्ड:)
उत्तरोत्तरिणः पादाः षट् सप्ताष्टाविति त्रयः ।
गायत्री वर्द्धमानैषा त्व माने यजाना मिति । अष्टको
मध्यमः षटक एकषा मुपदिश्यते । स नो वाजेषु
पादौ हौ जागतौ विपदोच्यते । आद्यान्त्यौ सप्तको
यस्था मध्ये च दशको भवेत्। यवमध्या तु गायत्री
ससुन्य दूति दृश्यते । षडक्षरः सप्ताक्षरस्तत एका-
दशाक्षरः। एषोणि गर्भा गायत्रो ता मे अश्वाना
मिति। अष्टाविंशत्यक्षरोष्णिक सा पादैवते त्रिभिः ।
पूर्वावष्टाक्षगै पादौ तृतीयो डादशाक्षरः ॥ ४ ॥
(अथ पञ्चमः खण्डः )
पुर उष्णि तु सा तस्मिन् प्रथमे मध्य मे ककुप् ।
अग्ने वाजस्य तच्चक्षुः सुदेवः समहेति च। ऋचो निदर्श-
नायैताः परायास्ता यथोदिताः। सप्ताक्षरैश्चतुभिई
नदं मंसीमहीति च। पादैरनुष्टुभौ विद्यादक्ष रै-
मणिहाविमे । ददी रेक्ण इति त्वेषा ककुम्न्यङ्गु-
शिरा निवृत्। एकादशो ऽस्याः प्रथम उत्तमश्चतुर-
क्षरः। एकादशाक्षरौ च हौ मध्ये चैकः षडक्षरः ।
उष्णिक पिपीलिकमधमा हरो यस्येति दृश्यते ।
ताभ्यां परः षडक्षरः प्रया तनुशिरा नाम ॥ ५ ॥

·॥ पार्षदमूत्रम् ॥ (अथ षष्ठः खण्डः ) आद्यः पञ्चाक्षरः पाद उत्तरे ऽष्टाक्षरावयः । अनुष्टुबगभैषोणिक सा आगस्त्येऽस्ति पितु न्विति । हात्रिंशदक्षरानुष्टुप् चत्वारोऽष्टाक्षराः समाः। कृति- हौं हादशाक्षरावेकश्चाष्टाक्षरः परः। यस्यास्त्वष्टा- क्षरो मध्ये सा पिपौलिकमध्यमा। नवको हादशी डूाना ता विदांसेति काविराट । तेषा मेकाधिका- वन्यौ नष्टरूपा विपृच्छामि। दशाक्षरास्त्र यो विराट त्रयो वैकादशाक्षराः । षण्महापदपतिस्तु षट्को- ऽन्त्यः पञ्चपञ्च काः । मा कस्मै पर्यषु श्रुध्य ग्ने तव खादिष्ठा ता ऋचः ॥ ६ ॥ ( अथ सप्तमः खण्डः ) चतुष्पदा तु बृहती प्रायः षट्त्रिंशदक्षरा। अष्टा- क्षरास्त्र यः पादास्तृतीयो हादशाक्षरः । पुरस्ताद. वृहती नाम प्रथमे हादशाक्षरे। उपरिष्टाबृहत्यन्त हितीये न्यङ्गुसारिगी। स्कक्षोग्रीव्युरोबृहती चेधैनां प्रतिजानते ते। यो हादशका यस्याः सा होर्चबृहती विराट । महो यो ऽधीनतं मत्सीजान मिदजीजनः । अष्टिनोर्दशको मध्ये विष्टारबहती युवम् । एकाग.

·॥ तृतीयाध्याये चतुर्थ पटलम् ॥ स्त्ये पितुस्तोमे नवाक्षरपदोत्तमा। योश्चोपेद माहार्ष मर्वे व्यूहे नवाक्षराः ॥ ७॥ ॥ . ( अथ अष्टमः खण्डः ) त्रयोदशाक्षरौ च हौ मध्ये चाष्टाक्षरो यदि। अभि वो वीर मित्येषा सा पिपीलिकमध्यमा। नव- काष्टदशस हैकः परमोऽष्ट च यदि पादाः । बृहती विषमपदा सासनितः सुसनितरुय । पतिरष्टाक्षराः पञ्च चत्वारो दशका विराट । आदेशे ऽष्टाक्षरी विद्यात् सोपसर्गेषु नामसु। युग्मावष्टाक्षरौपादा- वयुजौ हादशाक्षरौ। सा सतोबृहती नाम विप- रीता विपर्यये । आस्तार पतिरादितः प्रस्तार- पतिरन्ततः। संस्तारपतिमध्यतो विष्टारपंक्तिर्वा- यतः॥८॥ (अथ नवमः खण्डः ) मन्ये त्वा मा ते राधांसि य ऋष्व आग्नि महीति च। पितुभृतो नाग्न तव ता ऋचोऽत्र निद- निम्। चतुश्चत्वारिंशत् बिटु बक्षराणि चतुष्पदा । एकादशावरैः पादौ चेत्तु हादशाचरौ। प्रायस्थोप- जगत्येषा परस्यास्य तु सा त्रिष्टुम् । वैराजजागतैः ·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ पायों - वाचेत्यभिसारिणी। नवको दशको वा स्यादेको ऽनेकोऽपि त्रिष्टुभः । एकादशाक्षरश्चापि विराट्स्याना ह नाम सा। पूर्वी दशाक्षरौ पादा उत्तरेऽष्टाक्षरास्वयः । विराटपूर्वा ह नामैषा बिष्टु- पंतात्तरैव वा ॥६॥ ( अथ दशमः खण्डः ) चयश्चैकादशाक्षरा एकश्चाष्टाक्षरः परः। विराड्- रूपा ह नामैषा त्रिष्टुम्माक्षरसम्पदा । वयश्च बादशा- क्षरा एकश्चाष्टाक्षरः क्वचित् । एषा ज्योतिष्मती नाम ततो ज्योतिर्यतो ऽटकः । चत्वारो ऽष्टाक्षरा: पादा एकश्च हादशाचरः। सा महाबृहती नाम यवमध्या तु मध्य मे । सो चिन्नु सनेमि श्रुध्येव क्रीळन्यदाग्नि- नेन्द्रेण । नमी वाके बृहनिश्च ता ऋचोऽत्र निद- शनम्। पञ्चाशज्जगती दूना हादशाक्षराः। तदस्या बहुलं वृत्तं महापतिः षड़ष्टकाः। अष्टको सप्तकः षट्को दशको नवकश्च वा । महासतोबृह- त्यर्षे ब्यूहयोरेतयोः सह। सम्पाते त्वति पादान्ते देववान् सप्तविंशके । अस्मा ज धूभे यदिन्द्र सूर्ये चत्वारो "राजौ जागती पादौ यो"-इति ख, घ।

·॥ तृतीयाध्याये चतुथं पटलम् ॥ विष मिति ढवः । प्रायः पनौ विश्वासां च ता ऋचोऽव निदर्शनम् ॥ १० ॥ ( अय एकादशः खण्ड: ) हावतिच्छन्दसां वर्गा उत्तरी चतुरुत्तरौ। प्रथ- मातिजगत्यामां सा दिपञ्चाशदक्षरा । षट्पञ्चा- शत्तु शक्करी षष्टिरेवातिशक्करी। उत्तराष्टिचतुःषष्टि- स्ततोऽथाषष्टिरत्यष्टिः । षट्सप्ततिम्त्वतिधृति ति: पूर्वा डिसप्ततिः। सर्वा दाशतयोष्वेता उत्तरास्तु सुभेषजे। कृतिः प्रकृतिराकृतिविकृतिः संकृतिस्तथा। षष्ठी चाभिकृति म सप्तम्युत्कृतिरुच्यते। अशौति- चतुरशीतिरथाशीतिर्दिनवतिः। षमवतिः शतं पूर्ण मुत्तमा तु चतुःशतम् ॥ ११ ॥ ( अथ हादश: खण्ड: ) त मिन्द्र प्रोषु सुषुम त्रिकद्रुकेष्वया रुचा। सखे च सहि शईश्च मध्यमो वर्ग उच्यते। आसु कृति- स्तु प्रकृतिध्रुवं पूर्वा ततस्तु या। आकृतिर्यदि ते मात्रा मेषी विकृतिरुच्यते। संकृतिस्तु न वै तत्र देवो * "सेहा न उप्रेति षट्-इति ध।

·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ अग्नि स्त्वभिकृतिः । सर्वस्येत्युत्कृतिस्तच टतीयो वर्ग उच्यते ॥ १२॥ ॥ इति पार्षदे टतीयाध्यायस्य चतुर्थ पटलम् ॥४॥१६॥ IT ॥ अथ तृतीयाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्डः) एवं क्लुप्त प्रमाणानां छन्दसा मुपदिश्यते । एक- हानाधिका सैव निचुटूनाधिका भुरिक्। विराज- स्तूत्तरस्थाहुभ्यां या विषये स्थिताः । स्वराज एवं पूर्वस्य याः काश्चैवङ्गता ऋचः। याः काश्चिद् बहुपा- दास्तु * गायत्रो हीनतां गताः । अक्षरैर्बहुभिस्तास्तु गायत्रा उपधारयेत्। ता राट् विराट् खराट् सम्राट खवशिनी परमेष्ठी। प्रतिष्ठा प्रत्न ममृतं वृषा शुक्र जीवं पयः। तृप्त मो ऽशो ऽम्भो ऽम्बु वार्यापश्चोदक मुत्तमम् । दैवतं छन्दसा मत्र वक्ष्यते तत उत्तरम् । भग्नेर्गायत्रातोऽधि हे भक्तमा दैवत माहतुः । सप्तानां छन्दसा मृचौ न पतेः सा तु वासवी ॥१॥ * "बहुरूपास्तु"-इति घ ।

·॥तीयाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ (अथ द्वितीयः खण्डः ) प्राजापत्या त्वतिच्छन्दा विच्छन्दा वायुदेवता । विपदा पौरुषं छन्दो ब्राह्मी त्वेकपदा स्मृता * । एते- नैव कुमणेषां वर्ण तो भक्तिरुच्यते । श्वेतञ्च सारङ्ग मतः पिशङ्ग कृष्ण मेव च । नीलञ्च लोहितञ्चैव सुवर्ण मिव सप्तमम् । अरुणं श्याम-गौरे च बभ्रुतो नकुलं तथा । पृश्निवर्ण तु वैराज निवृच्छयावं पृषड्गु- रिक् । ब्रह्मसामयं जुश्छन्दः कपिलं वर्णतः स्मृतम् । मा प्रमा प्रतिमोपमा सम्मा च चतुरक्षरात् । चतु- रुत्तर मुद्यन्ति पञ्च च्छन्दासि तानि ह ॥२॥ - ( अथ हतीयः खण्डः) हर्षीका सर्षीका मर्षीका सर्वमात्रा विराट- कामा। हाक्षरादीनि मादीनां वैराजान्चनुचक्षते । अक्षराण्येव सर्वच निमित्तं बलवत्तरम् । विद्याद् विप्रतिपन्नानां पादवृत्ताक्षरैचाम् । व्यूहेदेकाक्षरी- भावान् पादेषूनेषु सम्पदि। प्रवर्णांश्च संयोगान् व्यवेयात् सदृशैः खरैः । पदाभेदेन पादानां विभागो ऽभिसमौक्ष्य तु। छन्दसः सम्पदं तां तां यां यां मन्येत क-पुस्तके तु प्राजापत्यादीनि पदानि बहुवचनान्तानि ।

·६४ ॥ पार्षदमूत्रम् ॥ पादतः। मायोऽर्थो वृत्त मित्येते पादत्तानस्य हेतवः। विशेषसन्निपाते तु पूर्वं पूर्व परम्परम् ॥ ३ ॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः ) अनुदात्तन्तु पादादौ नो वर्ज विद्यते पदम् । पादादावनुदात्तन्तु यदन्यत्तदिहोदितम् । वशेऽस्ती- यक्षसीलेक माभिष्ट इति च टचे * । नेति पूर्वाणि सर्वाणि मधु छन्द स्मृतावृधौ। स्तोमशब्दे परे ऽधाया- तशब्द पर सिंधत् । हुवे तुराणां यत्पूर्व तृपन्मस्त उत्तरम् । प्रेदं ब्रह्मेति चैतस्मिन् मूक्ते पादोऽस्ति पञ्चमः । सर्वानुदात्त: षट्खुवादितश्च चतुर्दशः । पादौ गायत्रवैराजावष्टाक्षरदशाक्षरौ। एकादशहाद- शिनी विद्यात् चैष्टभजागतौ ॥ ४ ॥ (अथ पञ्चमः खण्डः) वर्षिष्ठाणिष्ठयोरेषां लघूपोत्तम मचरम् । गुर्वे वेतरयोक्षु तद् वृत्तं छन्दसां प्राहुः । एतैश्छन्दांसि वर्तन्त सर्वाण्यन्यैरतोऽल्पशः । एतदिकारा एवान्ये सर्वे तु प्राकृताः समाः । एका एकपदैतेषां हो पादौ हिपदोच्यते। ते तु तेनैव प्रोच्यते सरूपे यस्य पादतः। न दाश तयाकपदा का चिदस्तौति वैयास्कः। • "चे चाभिष्ट इत्यपि"-इति च ।

·॥ तृतीयाध्याये पञ्चमं पटलम् ॥ अन्यत्र वैमद्याः ॐ सैकादशिनो मुखतो विराट । पाहुस्त्वेकपदा अन्ये अध्यासानेकपातिनः। अध्या- सानपि केचित् त्वाहुरेकपदा इमाः । आवां सुने असिनयां हे उरी देवाः सिसक्नु नः । पादा एका- धिकाः सन्ति छन्दसां चतुरक्षरात् ॥ ५ ॥ (अथ षष्ठः खण्डः) सन्त्यतिच्छन्दसां पादा एकोत्कर्षेण जागतात् । षोडशाक्षरपर्यन्ता एकश्चाष्टादशाक्षरः। एकादशैव छन्दांसि ये पादाः + षोड़शाक्षराः। सर्वे चिकद्रुको- यासु नाकुले + ऽष्टादशाक्षरः। अवर्महो ऽविकर्षण ज्येष्ठा दाश तयौवचाम् । विकर्षेण तु पादैश्च स हि शर्ख इति स्मृता। अणिष्ठा बहुपादानां भारदाजी पुरुतमम्। अविकर्षण सौभरी प्रेष्ठ म्वादि हसी- यसी। विराजो विपदाः केचित्सर्वा आहुश्चतुष्पदाः । कृत्वा पञ्चाक्षरान् पादास्तांस्तथाक्षरपतयः ॥ ६ ॥ ॥ इति पार्षदे तृतीयाध्यायस्य पञ्चमं पटलम् ॥५॥१०॥ -- • "वैमद्या अन्यत्र"-उसि क। t "पादा ये"-इति च। * "माकुली"-इति क।

·६६ ॥ अथ तृतीयाध्याये षष्ठं पटलम् ॥ ( तत्रायं प्रथमः खण्डः) बाहतो बृहतीपूर्वः ककुप्पूर्वस्तु काकुभः । एतौ सतोबृहत्यन्तौ प्रगाथौ भवतो हुचौ । त्व मङ्ग प्र वो यहं मा चिद् बृहदु गायिषे। बार्हताः काकुभाना- हुस्तं गूईय वयम्विति । अनुष्टुब वे च गायत्राावेष आनुष्टुभः स्मृतः । विराजावभि सम्पन्नः पद्याक्षर्ये स उत्थितः । आकृतिबंपदेशानां प्राय आदित आदितः। गायचाादिस्तु बाहते प्रायो गायच- बाहतः । गायचकाकुभो नाम प्रायो भवति काकुभे। औष्णि हस्तूष्णिहा पूर्वः पङ्खान्तः पाङ्क- काकुभः ॥ १॥ (अथ द्वितीयः खण्डः) त मिन्द्रञ्च सुनीथश्च य मादित्या स एव च । अदान् मे पौरुकुत्स्यश्च ता ऋचो ऽच निदर्शनम् । महासतोबृहत्यन्तो यो महाबृहतोमुखः । स महा- बार्हतो नाम बाहतो बुहतोमुखः । अथो अतिजग- त्यन्तो यवमध्योत्तरोऽपि च। बृहतिस्तम्बो नेमिञ्च वामी वामस्य ता ऋचः । न हि ते विपरीतान्तो ·॥ हतीयाध्याये षष्ठं पटलम् ॥ मो षु त्वा दिपदाधिकः । अनुष्टुब् जगती चैव विश्वेषा मिरज्यन्तञ्च । हिपदा बृहती चैव स नो वाजेविति स्मृतः । ककुप्पूर्वस्तु को वेद स्मृतः काकुभ बाहतः ॥२॥ ( अथ टतीयः खण्डः) आनुष्टुभौष्णिहं विद्यात्तम आहुर्य आययुः । तेन स्वाध्य बृहत्यादि बार्हतानुष्टुभः स्मृतः । अग्नि व: पूर्व्य मित्येषोऽनुष्टुप्पतिरेव च। यदध्रिगावो अध्रिगू ककुप् च विषटुबेव च । यदद्य वा मनुष्टुप च त्रिष्टुप् चैवोपदिश्यते । यत्यो दीर्घेति च त्वेषा बृहती विटुबेव च । आयन्मावेनास्त्रिष्टुप् च जगती चोपदिश्यते। तावुधन्तावनुष्टुप् च महासतोमुखा विराट । जागतस्त्व ददा अभी प्रगाथस्विष्ट- बुत्तरः । उत्तरस्तेष्टुभस्तस्माज्जगत्युत्तर उच्यते ॥३॥ ( अथ चतुर्थः खण्डः) त्व मेतां जन च हौ हौ स घा राजेति च स्मृती। त्व मय पारे रजसो जागती विष्टबुत्तरी। स- व्यञ्जनः सानुखारः शुद्धो वापि स्वरोऽक्षरम् । व्यञ्च- "महासतीमखेव च" इति क ।

·६८
॥ पार्षदसूत्रम् ॥
नान्युत्तरस्यैव खरस्यान्त्य तु पूर्वभाक् । विसर्ज-
नौयानुखारौ भजेते पूर्व मक्षरम् । संयोगादिश्च वैवं
च सहक म्यः परकमे। गुर्वक्षरं लघु हखं न चेत्
संयोग उत्तरः । अनुस्वारश्च संयोगं विद्याानन-
सङ्गमम् । गुरु दीर्घ गरीयस्तु यदि सव्यञ्जनं
भवेत् । लघु सव्यञ्जनं हवं लघीयो व्यञ्ज.
नाहते ॥ ४॥
(अथ पञ्चमः खण्डः)
छन्दस्तुरीयेण समानसङ्ख्यया छन्दसोऽन्यस्य भव-
न्यू चोऽन्यः । यावत्तुरीयं भवति स्व मासां तावत्य
एता इतरा भवन्ति । द्वाभ्या मवस्येत् चिपदासु पूर्व
पादेन पश्चात् क्वचिदन्यथैतत् । मध्येऽवसानं तु चतु-
पदानां त्रिभिः समस्तैरवरैः परैर्वा । पतयां दिशो
वा तत उत्तरेण चिभिः परैर्वा विपरीत मेतत् ।
दिश स्त्रिशो वा परत चतुर्भिः स्यात् षट्पदाना मव-
सान मेतत् । त्रिभिस्तु पूर्व तत उत्तरं स्याद् हिश-
स्त्रिशो वा यदि वा समस्तम् । हाभ्यां पुनः सप्त-
पदावसानं दाभ्याञ्च मध्येऽष्टपदासु विद्यात् । अग्नि
मौळे हतेरिव गायन्त्येत मधौन्विति । अयं चक
नकिष्टञ्च नकिर्देवा मिनीमसि ॥५॥

·॥ तृतीयाध्याये षटं पटलम् ॥ (अथ षष्ठः खण्डः ) विश्वान् देवान् हवामहे सक्षपो निष्कं मुषुम । न हि वां प्रोषु स हि शर्द्धश्च ता ऋचोऽच निदर्शनम् । हाभ्यां पादेन च दाभ्यां ॐ तव त्यत्पञ्चपदाष्टिः । अव्यू हेनातिशक्करो ढतीयः षोड़शाक्षरः । चतुर्भि- स्तत एकेनाग्ने त मद्येति च । चतुर्भिस्तु परं हाभ्यां तव स्वादिष्ठा तच्छंयोः। भरडाजाय तच्चक्षुरधीवृक्षा- दृतेरिव । एतासु न व्यवस्थस्येके गदशकादिषु। प्रश्नस्टचः पतिषु तु दृचो वा हे हे च पतेरधिका- क्षरेषु । एका च सूक्तं समयास्तु गण्याः परावरा दिपदे यथैका। मूतस्य शेषोऽल्पतरो यदि स्थात् पूर्व स गच्छेद्यदि नु दुचो वा। ते षष्टिरध्याय उपा- धिका वा सूक्त समाप्ते यदि ते समाप्ताः ॥ ६ ॥ (पथ सप्तमः खण्डः) सर्वाणि भूतानि मनोगतिश्च स्पर्शाश्च गन्धा । रसाश्च सर्वे। शब्दाश्च रूपाणि च सर्व मेतत् त्रिष्टुः, जगत्यो समुपैति भक्तया। गुर्वक्षराणां गुरु वृत्ति सर्वं गुर्वक्षरं चैष्टुभ मेव विद्यात् । लघक्षराणां लघु वृत्ति सर्वं लघक्षरं जागत मेव विद्यात् । यश्छन्दसां . * "हाभ्यां सु" इति घ।

·॥ पार्षदसूत्रम् ॥ वेद विशेष मेतं भूतानि च त्रैष्टुभजागतानि । सर्वाणि रूपाणि च भक्तितः सः खर्ग जयत्येभि- रथामृतत्वं स्वर्ग जयत्येभिरथामृतत्व मिति ॥ ७ ॥ ॥ इति पार्षदे तृतीयाध्यायस्य षष्ठ पटलम् ॥६॥१८॥ ॥ इति पार्षदसूचं समाप्तम् ॥ 2 "भक्तिती यः" इति क । + "इति पार्षद लक्षपमन्ये "-इति ख। + "पष्टादशपटलं समाप्तम्"-ति ग, घ (पादितः)। "समात मवत् परिशिष्टम्" इनि ख।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.