·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·HISSUN JUNE AKR BENARES SANSKRITESERIES: CLTIRE THI A CALCUTTA COLLECTION OF SANSKRIT Woning EDITED BY TAE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENOK OF R. T. H.GRIFFITH, M. A., C.I. E. AND G. THIBA UT, PH. D. Nos. 123 & 133. श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैत सिद्धान्तप्रतिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोविन्दाचार्यसूनुश्रीनिवासाचार्यकता । सकलाचार्यमतसंग्रहश्च । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैतसंप्रदायविदुषा भगोपालभट्टेन संशोधितानि। SN BHASHYA VARTIKA, A TRL,!,! ON VISISATÂDVAITA PHILOSOPHY; ) YA TINDRA MAT DIPIKA, By Nivasa. Charya son of Govinda. Charya, And Sakaláchåryamat Sangrah. EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA, BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co. AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya Vilas Press, BENARES. 1907. .Registered under Act XXV.of 1867.(ALL BIGHTS RESERVED.)

·R.M.I.C LIBRARY
Acc No 31604
Clas
Class
Cat.
Bk.Card
Checked

·भीगणपतये नमः।
श्रीभाष्यवार्तिकम् ।
श्रीहरिमणति कृत्वा रामानुजमते मया ॥
व्याससूचार्यबोधाय भाष्ये वार्तिकमुच्यते ॥ १ ॥
वृद्धव्यवहृतेरादौ शक्तेः कार्यान्विते ग्रहाद ।।
निष्पनब्रह्मरूपायै प्रामाण्यं वै कयं श्रुतेः ॥ २॥
निसानन्तफलज्ञानजन्मब्रह्मविचारणम् ॥
नारम्भणीयं तेनादाविसाशय समुच्यते ॥३॥
प्रमज्ञानफलानन्तस्थायित्वज्ञानहेतुकः ॥.
व्यक्तो विचारारम्भोऽत्र सिद्ध व्युत्पत्तिदर्शनात् ॥ ४ ॥
अम्बतातादिशब्देषु बालानां पितृशिक्षया ॥
अम्बतातादिसङ्केतग्रहो लौकिकसंमतः ॥५॥
खाध्यायानन्तरं ज्ञात्वा बनिसफलहेतुताम् ।।
कर्मणां ब्रह्मजिज्ञासा कर्त्तव्या ब्रह्मकर्मिका ॥ ६ ॥
स्वाभाविकास्तसकलहेयानन्तगुणाकरः ॥
ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थो नृहरिः पुरुषोत्तमः ॥७॥
बृहत्वगुणयोगेन ब्रह्मशब्दो हरौ स्मृतः ॥
बृहत्वं च स्वरूपेण गुणैर्यत्र. हि दृश्यते ॥८॥
गुणलेशस्य संयोगादन्यत्राप्यौपचारिकः ॥
नानार्थकल्पनायोगाद्भगवच्छन्दवद स्मृतः ॥९॥
तापत्रयातुरैः सोऽयमस्तत्वाय वै हरिः ।।
जिज्ञास्य एव सर्वेशो जिज्ञासाकर्म प्रम तव ॥ १० ॥

·श्रीभाष्यपातिक मातुमिच्छा हि जिज्ञासा सम्पमाणपधानिका तस्मादिहण्यमाणं तयानमेव विधीयते ।। पूर्वमीमांसया धानं कर्माऽल्पास्थिरसत्कलम् ॥ तस्या उत्तरया शानमनन्ताऽक्षयसत्फलम् ॥१ ततः कर्म प्रविज्ञाय ब्रह्म मातध्यमिष्यते ॥ कर्ममीमांसया ब्रह्ममीमांसाऽभेदमश्नुते ॥ ११ तस्माच्छारीरशास्त्रेण षोडशैकस्वलक्षणम् ॥ जैमिनीयं भवेदेकविशेषार्थोपपादकम् ॥ १४ । किं तद् ब्रह्म पुनर्यद् वै जिज्ञास्यं परिकीर्तितम् अचिन्सरचनस्यास्य दिक्कालनियतस्य च १९ फलभोगविशिष्टस्य क्षेत्रझैः संयुतस्य हि ॥ उत्पत्तिस्थितिसंहारा जमतः सम्भवन्ति हि॥ । यस्मात् सर्वेश्वरात ससकल्याणगुणसागरात् । सर्वज्ञात सर्वशक्तेस्तद् ब्रह्मवेति विनिश्चिनु ॥ १ लक्षणानामनेकत्वाद्ब्रह्मानेकत्वमापतेत् ।। व्यावर्तकं लक्षणं हि विशेषणतयोदितम् ॥ १८ प्रसक्षादिममाणापत्रै लक्ष्यामिष्यते ॥ तत्रैकं तद् भवति चेद् भवत्वत्र तथा न हि ॥ जगजन्मस्थितिलया उपलक्षणरूपिणः॥ उपलक्ष्यब्रह्मरूपं वृहबृंहणयोगि च ॥ २०॥ अक्षाविषयं ब्रह्म यतोऽतीन्द्रियमिष्यते ॥ अनुमानेन नो सिद्धयसनन्तगुणवान विभुः ॥ शासभामाणसम्बोध्यं ब्रह्म तस्माद वृहगुणम् ॥ यतो वेत्यादिवाक्यानि प्रमाणं प्रमनिर्णये ॥२ समकाविण्य प्रम यवपि प्रतिपादितम् ।।

·१ अध्याये १ पादः।
प्रत्यादिपर शासन सोधे तथाऽयलम् ॥२३॥
इसाशमाह तगतयोमित्वं ब्रहालक्षाणय।
युक्तं समन्वयादेतोः पुरुषार्थ हि प्रमणि ॥२४॥
मुख्यवृत्त्या पतो वास्यान्वयो बत्र समन्वयः ॥
यतो वेत्यादिवाक्येन सर्वहं सर्वशक्तिमत् ॥ १५ ॥
समस्तहेयरहितं कल्याणगुणसागरम् ॥
जगतः कारणं ब्रह्म जिज्ञास्यमिह बोषितम् ॥ २६ ॥
जगज्जन्मादिकर्तृ स्यादानुमानिकमेव यत् ॥
प्रधानं तत एवेह युक्तकशानहेतुका ॥ २७ ॥
सर्वज्ञानमतिज्ञाऽपि समस्तं प्राकृनं यतः ॥
इसाशक्य निराचष्टे सदेवेसादिवाक्यगम् ॥ २८॥
सत्पदं न प्रधानस्य बोधकं जहरूपिणः ॥
ईक्षतिश्रवणात सा तु चेतने युज्यते यतः ॥ २९ ॥
तदैवतेति वाक्यं वै चेतनेक्षणबोधकम् ॥
सर्वज्ञः सर्वशक्तिर्यः सत्पदार्थः स एव हि ॥ ३०॥
नच, ता अपि ऐक्षन्तेखादि गौणेक्षणं यथा ॥
तदेक्षन्तेसत्र तथा गौणमीक्षणमुच्यताम् ॥ ३१ ॥
ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सर्वं परिकीर्तितम् ॥
स आत्मेसत्र सच्छब्दवाच्यस्यात्मोपदेशतः ॥ ३२ ॥
इतोऽपि न प्रधानं तत्सच्छन्दमतिपादितम् ॥
सच्छब्दार्थैकनिष्ठस्य मोक्षप्राप्त्युपदेशतः ॥ ३३ ॥
न हि चेतनरूपस्याचित्सम्पत्तिः प्रयुज्यते ॥
सच्छन्दमतिपायं स्याव प्रधानं हि तदा पुनः ॥ ३४ ॥
तकेतोस्तदात्मत्वं हेयत्वं न बदेव कथम् ॥
यत्रायं स्वपिविनाम साता सम्पमतां मतः ॥ ३५ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके खमपीतस्तदा सोम्य स्वपितीत्युच्यतेऽजनम् ॥ स्वकारणे लयो यस्मादेवं जीवस्य वपते ॥ १६ ॥ अचेतनं चेतनस्य कारणं न यतो भवेद ॥ अतः सच्छन्दवाच्यं हि प्रधानं न कयश्चन ॥ ३७॥ सर्वेषां सृष्टिवाक्यानां समानार्थत्वतोऽपि च ॥ सर्वेश्वरः कारणं हि सर्ववाक्येषु वर्ण्यते ॥ ३८॥ श्रुतमात्रोपनिषदि सच्छब्दार्थात्मनस्तथा ॥ नामरूपादिजगतो व्याकर्तृत्वं न चान्यगम् ॥ १९ ॥ तस्मात प्रधानं तच्छन्दव्युत्पाधं न कयश्चन ॥ भाष्यार्थस्य चतुःसूत्रीवार्तिकं पूर्णताङ्गतम् ॥ ४० ॥ आनन्दमयजीवो हि शारीरश्रवणाच्छरुतौ ॥ प्रियमोदप्रमोदादिशिरआयवयवी च सः॥ ४१ ॥ ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति स एव परिकीचितः । देवादिभेदभिन्नोऽयमखण्डानन्दचिन्मयः ॥ ४२ ॥ इसाशय परात्मासावानन्दमय उच्यते ।। प्रकृसतिशयाभ्यासाद् विस्पष्टं स तु दृश्यते ॥ ४३ ॥ सैषाऽनन्दस्य मीमांसेसारभ्योत्तरमुत्तरम् ।। ब्रह्मावधि तदभ्यास उक्तः शतगुणो यतः ॥४४॥ अभ्यस्यमान आनन्दः कल्याणगुणसागरम् ॥ खाश्रयं परमात्मानमावेदयति सादरम् ॥ ४५ ॥ यद्विज्ञानमयादन्य आनन्दमय ईरितः॥ तद्विज्ञानमयो जीवो बुद्धिमा स नो भवेत् ॥ १६ ॥ मयमययसामान्धादुक्तत्वाद् बुद्धिभेदतः ॥ अगसाश्रीयते स्वायें स तु माणपदोत्तरम् ॥ ७ ॥ विज्ञान तनुते यचं कथमत्र हि केवलम् ॥

·१ अध्याय १ पादः।
विज्ञानशब्दोपादानमत आत्मस्वरूपकम् ॥४८॥
स्वमकाशतयैवोक्तं विज्ञानमितिचेच हि ॥
मातुः स्वरूपं मानकरूपणीयं यतस्ततः ॥ १९ ॥
धर्मिणं धर्मशब्दो हि स्वमुखेन निरूपयेत् ॥
विज्ञानशब्दनिर्दिष्टो जीवः काण्वादिपाठतः ॥ ५० ॥
तदन्तरस्तदन्योपमानन्दमय ईश्वरः ।
व्यासोऽपि भेदव्यपदेशादिखनन्तरमूचिवान् ॥ ५१ ॥
नानन्दमयब्रह्मात्र जीवादन्यः कथञ्चन ॥
विकारवाचिमयटः प्रसयादिति तत्र हि ॥ ५२ ॥
पाचुर्यवाचको यस्मान्मयडत्र निरूप्यते ॥
शतसंख्योऽत्र गणितः क्रमेणैवोत्तरोत्तरम् ॥ ५३ ॥
अभ्यस्यमान आनन्दो न तु जीवाश्रितो भवेत् ॥
अतो ब्रह्माश्रयोऽयं स्याद् विकारान्तो न युज्यते ॥ ५४ ॥
जीवानानन्दयसेवं हेतोश्चैवोपदेशतः ॥
अत्रानन्दमयो यात्मा जीवादन्यः प्रकीर्तितः ॥ ५५ ॥
मन्त्रवर्णोदितं ब्रह्म ससं ज्ञानमनन्तकम् ॥
जीवप्राप्यं जीवभिन्नमानन्दमयमीरितम् ॥ ५६ ॥
ननु-भेदेनोपासकात् प्राप्यं भवेद् यद्यपि निश्चितम् ॥
तथाप्युपासकस्यैव निर्विशेषं निरूप्यते ॥ ५७ ॥
स्वरूपं मन्त्रवर्णेऽत्र यतो वाचो निवर्तिताः ॥
इति चेन्नैव घटते विपश्चिब्रह्मवर्णनात् ॥५८॥
विज्ञानमयजीवादै भिन्नानन्दमयो यतः ॥
उपदिष्टस्ततो नैवं जीवात्मा युज्यतेऽपृथक् ॥ ५९ ॥
सोऽकामयतवाक्ये हि जडासंसर्गिणो हरेः ॥
कामोत्या न प्रधानं तत् परानन्दमयं भवेत् ॥६॥

·श्रीभाष्यवार्तिके परसङ्कल्पाशतभिदाचिद्रस्तुतोऽसिसम् ॥ विश्वमुत्पयते तस्माचपेक्षानुमानिके ॥१॥ जीवस्य योग शास्तीह परानन्दमये यतः ।। अत आनन्दमयतो जीवोऽन्य इति निर्णयः ॥ ६ ॥ बामपुच्छं प्रतिष्ठेति प्रणवस्याऽत्र वाचकः । ब्रह्मशब्दः परेशस्य वाचकत्वात्स आश्रयः ॥६॥ इति केचित् केचिदत्र पराकाशात्मिकां रमाम् ॥ आनन्दमयशब्दार्थी तदाधारं परात्परम् ॥ ६४ ॥ ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति वाक्येन हरिमूचिरे ॥ पञ्चस्वात्मसमभ्यासात् पञ्च ब्रह्मति केचन ॥ ३५॥ छान्दोग्ये, अन्तरादिसे य एषो दृश्यते पुमान् ॥ हिरण्यकेशः सर्वो हि स्वर्णाङ्गः स्वर्णश्मश्रुलः ॥६६॥ कप्यासकमलाक्षश्च पाप्मभ्यः सर्वतोदितः ।। अक्षिमण्डलमध्यस्थपुरुषो यः प्रकीर्तितः ॥ ६७ ॥ यस्तं वेद स सर्वेभ्यः पाप्मभ्योऽप्युदितो भवेत् । अक्ष्यादिसान्तरगतः पुण्योपचयहेतुकः ॥ ६८ ॥ प्राप्तैश्वर्यः सदादियशब्दप्रभृतियोषितः ॥ जीवस्तदतिरिक्तोऽत्र परमात्माज्य वा भवेत् ॥ ३९ ॥ किं युक्तं, जीव एव स्वाच्छरीरश्रवणात किल ॥ जीवानां देहसम्बन्धः कर्मानुगुणतो यतः ॥ ७० ॥ पयापियादिसंयोगः स तु देहं बिना न हि ॥ लोककामेप्सितत्वादि जीवस्यैव यतो घटेद ॥ ७ ॥ विश्वमाष्टमकर्तृत्वं बिलस्यान्त मवनम् ॥ पुण्योपचितसबाजामाने हि मुज्यते ॥ ७९ ॥ अत्रोच्यते स्वसिद्धान्त आदिवास्यादि मण्डले ।

·१ अध्याय १ पादः।
परमात्माहरिः प्रोक्तंसद्धस्योपदेशतः ॥७॥
एषोऽपहतपाप्मा स्यादिति जीवेषसम्भवन् ।
धर्मोऽपहतपाप्मत्वमभूतिः परमात्मनि ।। ७४॥
उपदिष्टस्ततो जीवात् पृथगल्यादिमण्डले ॥
स्यादत्र परमात्मैव तत्रैवाकर्मवश्यता ॥ ७९ ॥
कर्मणा सुखदुःखादिभोगिनः परमाणवः ॥
अतोऽपहतपाप्मत्वं निरूपाधिकमीश्वरे ॥ ७६ ॥
यत्तु शरीरसम्बन्धान जीवेभ्यः पृथग् हरिः ॥
तदयुक्तं यतो देहः कर्मवश्यत्वमीश्वरे ॥ ७७ ॥
न सापयति तस्यैव सखसङ्कल्पभावतः ॥
खेच्छया देहसम्बन्धः सम्भवसेव नान्यथा ॥ ७८॥
प्रकृतेर्विकृत रूपं भूतसङ्घातनामकम् ॥
शरीरं सससङ्कल्पपुरुषस्येच्छयाऽपि न ॥ ७९ ॥
सम्बन्धोऽपुरुषार्थत्वाज्जीवानां तु स्वकर्मणा ॥
सुखदुःखादिभोगार्थ बलाद् देहोऽपि युज्यते ॥ ८ ॥
इदं तदा यदि स्याद् वै त्रिगुणः प्राकृतो हरेः ॥
देहः स तु स्वाभिमतः स्वानुरूपः सदोज्ज्वलः ॥ ८१॥
अमाकृतों हरेस्तन न दोषः कोऽपि युज्यते ॥
जीवादिमृत्युपर्यन्तं शरीरं परमात्मनः ॥ ८२ ॥
उपदिष्टं यतः श्रुखा सदापहतपाप्मनः ॥
अतोऽक्ष्यादिसमध्यस्थो जीवादिभ्यः पृथक् प्रभुः ॥ ८३ ॥
आकाशपदवाच्यो न प्रसिद्धाकाश उच्यते ॥
आसमन्तात् काशते यः सोऽयमात्मा परेश्वरः ॥८॥
विश्वसर्जनसिङ्गादिर्न भूते किन्तु वै हरौ ।
अत एव प्राणशब्दः प्रसिद्धाद माणतः पृथक् ॥ १५ ॥

·श्रीमाण्यवार्तिके यः पाणयति सर्वाणि तमात्मानं बदस्ययम् ॥ णन्दोग्येऽतः परो ज्योतिर्यदू दिवो दीप्यते किल ॥ ६ ॥ विश्वतः सर्वतः पृष्ठेपूत्तमेष्वप्यनुत्तमे । यदन्तःपुरुषे ज्योतिः किमिदं लौकिकं ज्वलत् ॥ ८७ ॥ प्रसिदादिसरूपं वा ब्रह्मरूपं श्रुतीरितम् ॥ तत्र युक्तं प्रसिद्ध न किन्तु स्याद् ब्रह्म मुन्दरम् ॥ ८८ ॥ सर्वभूतानि पादोऽस्य त्रिपादस्याऽमृतं दिवि ॥ इसेव चरणानां हि श्रुतिवाक्योपदेशतः ॥ ७६ ॥ धुसम्बन्धि परं ज्योतिहरिरूपं निगद्यते॥ गायत्रीपदवाच्यं न छन्दः किन्तु हरिः स्वयम् ॥ ९० ॥ सर्वात्मकत्वं नो युक्तं छन्दसः किन्तु तद्धरेः॥ चेतोऽर्पणत्वसाम्येन गायत्रीपदमीरितम् ।। ९१ ॥ भूतभूदेहहृदयां निर्दिश्यैवं चतुष्पदाम् ॥ व्यपदेश इति श्रुसा ब्रह्मण्यवोपपद्यते ॥ ९२ ॥ उपदेशभेदाम ब्रह्म मोच्यतेऽत्रेति चेन हि ॥ देवः परो दिवीत्येवमुभयत्राविरोधतः ॥९३॥ प्राणोऽस्म्यहं तं मामायुरमृतं हीत्युपास्व च ॥ किमोन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टो जीव एव वा ॥ ९४ ॥ तद्भिः परमात्मेति तत्र जीवः मसिद्धितः ।। इति मासे प्राणशब्दनिर्दिष्टो हरिरेव हि ॥ ९५ ॥ माण एष हि महात्मा परानन्दोऽजरोऽमृतः ॥ इखेवं व्यपदेशो हि न जीवे युज्यते यतः ॥ ९६ ॥ मामायुरिति वक्ता हि त्वाष्ट्रहन्ता शचीपतिः ॥ विज्ञातजीवभावोऽसौ स्वोपास्यत्वमुपादिशत् ।। ९७ ।। प्रतर्दनाय जीवोत इति तत्परिहीयते ॥

·१ मध्यावे १ पादः। चेतनाऽचेतनं बस्तषशाभूमोतिषिः ॥ ९८॥ प्रतिपाक बहामारो जीवाम्बो एरिरेव हि ॥ .. समयस्त्वापारतं न जीवे युज्यते यतः ॥ १९ ॥ महावजीवभावेन मामेति पहुच्यते ॥ न सन्मानान्तरमासस्वात्मण प्रयुज्यते ॥ १०॥ किन्तु शासात खकीयात्मदृष्टया वाष्ट्रारिणोच्यते ॥ बामदेवः परस्यात्र सर्वात्मत्वस्य निश्चयात् ॥ १.१॥ शरीरवाचिशम्दानां सम्पत्ति शरीरिणि ॥ पश्यन् यथा मनुररं सूर्योऽहमभवं परः ॥ १०२॥ स्वात्मदेहं परं ब्रह्म निर्दिश्येसवदत् तथा ॥ मामितीन्द्रोवदयेवं स्वात्मदेहं परात्परम् ॥ १० ॥ प्राणो वसति यावद्धि तावदायुः शरीरके ॥ माण एव हि महात्मा शरीरं परिगृह्य वै ॥ १०४ ॥ इदमुत्थापयसेवं मुख्यमाणादिलिङ्गतः ॥ अध्यात्मयोगभूमेह नेतिचेन्नैव युज्यते ॥ १०५ ॥ स्वरूपेणानुसन्धानं जगत्कारणब्रमणः ॥ भोक्तृवर्गशरीरित्वाऽनुसन्धानं पुनस्तथा ॥ १०६॥ भोग्यभोगोपकरणारीरित्वेन तद्धरेः ॥ एवं विधानुसन्धानात प्राणादिपदजातयः ॥ १०७ ॥ परबमात्मपर्यन्तः पर्यवस्यन्ति निश्चितम् ॥ अतः प्राणादिशब्दार्थः सर्वत्र नहरीवरः ॥ १०८॥ इति श्रीमापार्तिके प्रथमाध्यापस्य प्रथमः पादः॥१॥१॥ २

·प्रथमे बरणे- सनप्रमाणासम्परूपक
सर्वहः सखसाल्पासितोदारयुगाकर
खभिमाखिलवस्तुभ्यो मिला सर्वोचयो हरि॥
सर्ववेदान्तसंवेयः सादरं विनिमपिता ॥२॥
द्वितीयतृतीयतुर्यचरणेषु च यपि ॥
वेदान्तवेयं ब्रह्मैव मुनिरूप्यं स्थापि हि ॥३॥
प्रधानात्मपराणां तनिराकरणपूर्वकम् ॥
अनन्तकल्याणगुणं ब्रह्माघ मतिपायते ॥४॥
तत्र द्वितीये बस्पष्टजीवलिङ्गानि यानि च ॥
पाक्यानि मुविचार्यन्ते स्पष्टलिङ्गान्ययोचरम् ॥ ५॥
किन्तु मनोमयत्वादिगुणो जीवोऽथवा परः ॥
तत्र युक्तं जीव एव मनःमाणादियोगतः ॥ ६ ॥
अमाणो घमना ईश इति तस्य निषेधतः ॥
इसाशा परेशस्य प्रसिद्धस्योपदेशतः ॥ ७॥
सर्वत्रातः परं ब्रह्म समुपास्यतयोच्यते ॥
मनोमयत्वादिगुणो यतोऽयं स्यान्मनोमयः ॥ ८ ॥
एषोऽन्तहृदयाकाशस्तस्मिन् संराजतेऽमृतः ॥
अप्राणो ह्यमनावाक्यं प्राणायत्तां स्थिति तथा ॥
ज्ञानं च मनआयतं निषेधति परेश्वरे ॥ ९ ॥
अथवा खल्विदं ब्रम सर्व वै तज्जलानिति ।।
शान्तः सम्यगुपासीतेसेवोपासा विधीयते ॥१०॥
अतः सर्वात्मकं प्रम शान्तःसन, सेम्यतां बुधाः॥
अवाप्यं संशयो ब्रह्मशब्देनात्मा किमुच्यते ॥ ११॥
उत, कि परमात्मेति सा जीवो हिं पुज्यते ॥
कुतस्तस्यैव सामानाधिकरण्यं यतोऽवदतः ॥ १२ ॥

·" सर्वशब्दस्य तेना प्रमादि सकल जगत् ।। ब्रह्मादिभावोऽनापक्षिामूलकर्मानुपायिया । वियते न परेशस्वः सर्वतो पतपाप्मनः। अविद्यादिदोषगन्धहीनस्यापिन्समायिनः ॥१४॥ जगज्जन्मस्थितिलया जीवकर्मनिमित्तकाः॥ तज्जलानिति हेतो जीवेऽतो योग्यता भवेत् ॥ १५ ॥ तस्माज्जीवात्मनिर्देशस्तत्र सिद्धान्त उच्यते ॥ वेदान्तवाक्ये सर्वत्र प्रसिद्धस्य परात्मनः ॥ १६ ॥ उपदेशात् प्रसगात्मा वक्तुं नैवोपयुज्यते ॥ इदं सर्वं नु ब्रह्मोते सर्वस्मिन्जगतीश्वरः ॥ १७ ॥ निर्दिष्टो ब्रह्मशब्देन सर्वस्यान्मतयैव हि ॥ प्रसिद्धेशोपदेशाद् वै तज्जलानिति हेतुतः ॥ १८ ॥ ब्रह्मणः सर्वमुत्पन्नं सर्वं ब्रह्माण लीयते ॥ ब्रह्माधीनं जीवनं च सर्वस्येति विनिश्चयात् ॥ १९ ॥ ब्रह्मात्मकं सर्वमिदमतो ब्रह्मात्र पठ्यते ॥ ईशाव सर्वस्य जातत्वाल्लीनत्वात् तेन जीवनात् ॥ २० ॥ सर्वात्मकतया सर्वैस्तादात्म्यं परमेश्वरे ॥ उपासीतेदृशं ब्रह्म शान्तो भूत्वेति निश्चयः ॥ २१ ॥ पूर्व सूक्ष्मचिदचिद्भ्यां विशिष्टं कारणात्मकम् ॥ स्थूलचिदचिद्विशिष्ट कार्यावस्थं तदुच्यते ॥ २२ ॥ कारणं कार्यरूपात्माऽवस्थान्तरतां गतम् ॥ एवं मर्वात्मतादात्म्यप्रतिपादनतो हरी ॥ २३ ॥ . सर्वहेयपतिद्वन्दिकल्याणगुणसङ्गतिः ॥ न विरुध्यने हि देहस्था दोषा देसकारिणि ॥ २४ ॥ न प्रसान्ति किन्लेव गुणा परमेश्वरे ॥

·नच सर्वत्र सापकीयामापरि पुज्यते ॥२५॥
प्रतिद ममिजाना जादा परसस ।
अनवच्छिमारपस्य मुकास्पापि न पुज्यते ॥ १॥
पतो जीवेषु सादालय जाज्जन्यविरेता।
जगदम्यापारवति सूत्रकृतिनिफित्पते ॥ २७ ॥
विवक्षितगुणाश्चात्र सलसङ्कल्पतादयः ।।
मनोमयमाणदेहभापत्वादिसंयुताः ॥ २८॥
परात्मन्येव युज्यन्ते न जीवेषु कयश्चन ॥
योप्रतिहतसङ्कल्पः सत्यसङ्कल्प एव सः ॥ २९ ।।
प्राणानां धारकः माणशरीरी हरिरुच्यते ॥
देहशब्दमवृत्तौ हि चेतनाचेतनद्रये ॥ ३०॥
आधेयत्वविधेयत्वशेषत्वानि परं प्रति ॥
निमित्तानि यथायोग्यमग्रे सम्यग् वदिष्यीत ॥ ३१॥
यतोऽस्य दुःखसम्बन्धो देहसङ्गनिवन्धनः ॥
स्वद्योतकल्पस्येशानादुदारगुणसागराव ॥ १२ ॥
गुणलेशस्य सम्बन्धः शारीरस्य न युज्यते ॥
अतोऽत्र ग्रहणे शङ्का प्रकरणेऽस्य न जायते ॥३॥
इतः प्रेयाभिगन्तैतामितिवाक्यात् परेश्वरः॥
माप्यत्वेन विनिर्दिष्टो जीवोऽयं मापकस्तथा ॥ ३४॥
अतोऽपि जीवभिन्नोऽत्र परेशः परिगृखते ॥
एष मे इति वाक्येन पण्ड्या जीवोपासकः ॥१५॥
ईशः प्रथमयोपास्यो निर्दिष्ट इतिशब्दतः ॥
विशेषादरिरेवात्र प्रकरणे परिपठ्यते ॥ ३६॥
ईश्वरः सर्वभूतानों देशेऽर्जुन विहति ।।
स्पतिरित्यं परं मिर्ष जीवस्व दियेऽवदा ॥ १७॥

·एष म इति वारवेनसपीसिदि सिका। अतोऽणीयान् यो नीहिललीवरला॥ जीव एव भवेदमापरिच्छिमा परोनहि। सिद्धान्तस्तु परोणीयानुपास्यस्वेन युज्यताम् ॥ १९ ॥ अस्य रूपमणीयस्वं केवलं नैव पुज्यते । व्योमवद् व्यपदेशाधैर्महत्वस्य स्वभावतः ।। ४० ॥ अतोऽल्पत्तोपदेशोऽयमुपासार्थो भवेद् ध्रुवम् ॥ जीवस्येव परस्यापि देहान्तसितास्ति चेत् ॥४१॥ मुखदुःखोपभोगस्तु तत्सहातहि किन हि ॥ इतिचेझैव तत्सङ्गात सुखदुःखादिभोक्तृता ॥ ४२ ॥ किन्तु कर्मपराधीनप्रयुक्तात्मनि भोक्तृता ॥ परात्मनि कथं सा स्यात् कर्माधीनत्वहानितः॥ ५३॥ यस्य वै ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदने ॥ मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ ४४ ॥ अत्रौदनादिपदतः सूचितोऽत्ता भवेद्धि कः ॥ जीवः किं वा परोवेति युक्तो जीवो हि भोक्तृतः ॥४५॥ तस्य कर्मनिमित्तत्वाज्जीवेष्वेव हि सम्भवाद ॥ अत्रोच्यतेऽत्ता परमः कृत्स्नभोक्ता यतो हरिः॥ १६ ॥ नेदं तु कर्मणा शयं भोगवैजात्यतो हरेः॥ जगज्जन्मस्थितिलयहेतौ हन्तृत्वमेव यत् ॥ ४७ ॥ भोक्तृत्वं तत्परं विद्या विष्णुनिष्ठं नचात्मनि ॥ सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४८॥ इसादौ दर्शनादस्य सत्ता हरिरेव सः॥ मृत्युर्यस्येति वचनावराचामिदं जमत ॥ ११ ॥ अदनीपौदनत्वेन प्रससबोपत्रमितम् ।।

·श्रीभाष्यपातिक अयमानं सदन्पस्याऽदनोपसचनम् ॥ . . मृखोरण्यण्मान अवतदुपसेवनम् IIt : हन्तृतरूपं भोक्तृतकं तस्माद सर्वस्य हरी ॥५॥ इदं प्रकरणं विष्णोस्तस्माज्जीवेनचाहता। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ।। ५२॥ न मेधया प्रवचनाद भूयसाऽपि श्रुतेन ॥ लभ्योऽयमेषो घृणुते तेनैवेति प्रसादतः ॥५३॥ हरिप्राप्तिः प्रस्तुताऽतो हरिरत्र न संशयः ॥ क इत्थेसपि वाक्येन तत्पसादाहते हरेः॥५४॥ दुर्बोधत्वं प्रस्तुतं यत् प्रसभिज्ञायते तु तत् ॥ अलक्षत्रोदनपदा सूचितः पुरुषोत्तमः ॥ ५५ ॥ परापहतपाप्माध्यं तदनन्तरमुच्यते ॥ ऋतं पिबन्ताविति तो बुद्धिप्राणौ शरीरिणः ॥ ५६ ॥ भोगोपकरणौ यस्मादेकमकरणत्वतः ॥ प्रस्तुतोवापि जीवात्मा स एवाहों निरूपणे ॥९॥ अत्रोच्यते बुद्धिजीवी प्राणजीवौ न वा गुहा ॥ प्रविष्टावृतभोक्तारावुच्येते किन्तु ताविह ॥ ५८॥ जीवात्मपरमात्मानौ व्यपदेशस्य दर्शनात् ॥ गूढं गुहाहितं तत्रानुमविष्टं पुरातनम् ॥ ५९ ॥ इत्यं गुहाप्रवेशोऽत्र परेशे व्यपदिश्यते ॥ गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती माणेन सह सादितिः ॥६॥ भति कर्मफलानीत्थमदितिर्जीव उच्यते ॥ एवं गुहारवेशोऽपि जीवात्मन्युपदिश्यते ॥१॥ अच्छत्रियनिगमने वा बान्ति मात्रिका इत्येवं व्यवहारोऽति सामावृचिवालया।६२० ·१ प्रातं पिकताविति हिव्यपदेशापयताम् ।। यद्वा पाने हि कर्तृवं प्रयोज्य मापवर्गगम् । प्रयोजक परेशे सद् द्वौ पिबन्ती भवेदिति ।। उपास्योपासकमावाद मायमापकमादतः ॥ १४॥ सर्वत्र प्रतिपाते-जीवात्मपरमेश्वरौ ।। ब्रह्मज्ञ देवमीब्यमिखादिश्रुतिवाक्यतः ॥६५॥ छायातपाविवाप्यस्मिमाझौ तौ निकापितौ ॥ उपक्रमादि जीवस्य नेदं प्रकरणं भवेत् ॥ ६६ ॥ केचिच्चिन्मात्रजीवस्य स्वरूपोच्छित्तिलक्षणम् ॥ मोक्षमाचक्षते केचिद् विद्यास्तमयः परः ॥ ६७ ॥ जडपाषाणरूपस्य विशेषगुणरूपिणाम् ॥ ज्ञानादीनां समुच्छेदलक्षणं मोक्षमूचिरे ॥ ६८ ॥ यदुपाधिनिमित्तो हि जीवभावः परेश्वरे । तदुच्छेदं परं मोक्षं केचिदाचक्षते बुधाः ॥ ६९ ॥ विलक्षणस्य सर्वात्मभूतस्य परमात्मनः ।। शरीरत्वात् प्रकारस्य जीवस्यानादिकर्मणा ॥ ७० ॥ अविद्यारूपिणा छिन्नरूपस्य भवभोगिनः ॥ परात्मानुभवो यः स्यादविद्योच्छेदपूर्वकः ॥ १ ॥ मोक्षः प्रख्यायते धीरैः सिद्धान्तमतवेदिभिः ॥ मोक्षं ससाधनं विद्यामिति प्रश्नोत्तरे पुनः ॥ ७९ ॥ परात्मतत्त्वविज्ञानं परात्मोपासनं तया ॥ परात्मपदसम्माप्तिलक्षणं मोक्षमूचिवान् ॥७३॥ तस्मादत्र परात्व प्राप्यो जीवेन गणिता। एष आत्मेति होवाच क एपो रयतेजसिणि ॥४॥ एतद् प्रसाऽमृतमयम न संशयः।

·श्रीमा अत्याधारतया योग्य निर्दिया पुलासकिय ॥ ७५॥ प्रतिविम्बलापोवा परपलदेवता ॥ जीवात्मा परमात्मा वा मवतीसत्र वर्यते ॥ ७ ॥ युक्तोत्र प्रतिविम्बात्मा निर्देशः सिद्धपद् यतः ॥ अपरोक्षशिनोक्तत्वाज्जीवात्मा पापि युज्यते ॥ ७७॥ सविधानादू विशेषेण प्रसिद्धिश्ववारिन्द्रिये ॥ मीलितं चक्षुरुद्वीक्ष्य निश्चिन्वन्ति सुरश्मिभिः ॥ ७८ ॥ जीवात्मनः स्थितिगती शरीरेऽस्मिन् प्रतिष्ठितः ॥ अयमित्थं प्रसिद्धपात्र चक्षुरध्यक्षदेवता ॥ ७९ ॥ विशेषो वेति सम्प्राप्ते परमात्मेति निश्चयः॥ एतद् ब्रह्माऽमृतमयं संयद्वामः प्रचक्ष्यते ॥ ८॥ अभिसंयति वामानि सर्वाण्येतं स वामनिः ॥ एष सर्वाणि,वामानि नयति वेव भामनिः ॥ ८१ ॥ एष सर्वेषु लोकेषु भातीसेवं गुणाः किल ॥ परमात्मनि युज्यन्ते न जीवे देवतासु च ॥ ८॥ स्थितिनियमनं चापि परमात्मन एव हि ॥ तिष्ठन् यश्चक्षुषीसादिश्रुतिवाक्येन पठ्यते ॥ ३ ॥ दृश्यर्थोऽपि न दुर्लभः ॥ के खं अमेति प्रकृताव मुखिब्रह्मनिरूपणाव ॥ ८ ॥ संबद्धामलप्रभृतिगुणाधानार्थमेव च ॥ उपासास्थानसिद्धयर्थमक्षिण्येषोमिनीयते ॥ ८५ ॥ नवग्नयः समग्नीनों के ब्रह्मेति वाक्यतः॥ उपासनं बदन्तीति बल नेहोपदिश्यते ॥ ८६ ॥ नह ममपियानमन्निविति सध्यताम् ।। द्वितारोधफलमातिवमा तव ॥ ८॥ योगिभिः पश्यमानत्वाद् ·१ अध्याय पादः। + बमसंचन्दनाव पापपाध्यायोचितोपि ॥ संयद्वामत्वमविकल्याणसुणमासिन 4. असिस्थानोपाल्पवाया अधिरादिमतेवया ॥ उपदेशाव सति ब्रह्म परमत्राभिधीयते ॥.८९ । नामोच्यते प्रम किन्तु मसिदे से च लौकिके ॥ मुखे कुर्याद् प्राष्टिरियाशय समुच्यते ॥ १० ॥ अत एव च स ब्रह्म कं यदेव तदेव खम् ॥ इति वाक्याव सुखाकाशं परं ब्रह्माभिधीयते ॥ ११ ॥ अक्ष्यापारोऽत्र पुरुषस्ततोऽपि प्रतिपाद्यते ॥ तयाथात्म्यविदो यस्मादचिरादिगतेर्वचः ॥ ९२ ॥ नियमेनाक्षिसंस्थाना न च्छायाजीवदेवताः ॥ नराऽन्तराऽसनिधानाच्छाया नैवाऽक्षिणि यतः ॥ ९३ ॥ व्यापारानुगुणत्वाय मिलितेन्द्रियसंश्रिते ॥ स्थाने स्थितिहि जीवानां केरलं नैव चक्षुषि ॥ ९४॥ रश्मिद्वारा देवताया यतः संस्थितिरुच्यते ॥ अतो देशान्तरस्थाया अक्षिण्यप्याश्रयो भवेत् ॥ ९५ ॥ तस्माच्चक्षुष्यवस्थानममृतत्वाऽऽदयोऽपि च ॥ निरुपाधिकता सेषां परात्मन्येव सम्भवेत् ॥ ९६ ॥ अवस्थितिनियमनं वर्णितं यत् परात्मनि ॥ समर्थयस्तदेवाह सूत्रेऽन्तर्यामिवर्णके ॥ ९७ ॥ समामनन्ति काण्वा वै क्या माध्यन्दिनाश्च ये॥ तिष्ठन पृथिव्यामात्मा यः पृथिन्या अन्तरो वयम् ॥ ९८ ॥ पृथिवी यं न वेदेति शारीरं यस्य सा भवेद ॥ अन्तर्यस्ता यमयति सोऽन्तर्याम्येष ते हरिः ॥ ९९ ॥ एवं जलान्यन्वरितवावादिसदिक्षा च ॥

·आकाशचन्द्रताराम समजेना ॥१०॥
सर्वभूतेष वामाशानोमानमः॥
विज्ञानत्वा वास तिमात्मा योऽन्तरः॥ १०१।।
उपदिशा किमात्मा वा परात्मा वेवि संशये ॥ ...
प्रसगात्मा भवेदत्र वाक्यशेषवलादयम् ॥ १० ॥
तथाहि द्रष्टा श्रोतेति करणायत्तबुद्धिमान् ॥
श्रुताऽन्तर्यामिता तस्माद् द्रष्टुरेवोपदिश्यते ॥ १०३ ॥
अतोऽम्यो नास्ति द्रष्टेति द्रष्ट्रन्तरनिषेतः ॥
इति प्राप्तेऽधिदैवादिलोकेष्वात्मा हरिः स्वयम् ॥ १०४ ॥
अन्तर्यामी न जीवात्मा तद्धर्मस्योपदेशतः ॥
तद्धर्मः सर्वलोकादिनियन्तृत्वं कुतोऽन्यगम् ॥ १०५ ॥
अन्तः प्रविश्य सर्वेषां सर्वदेहमकारभाक् ॥
सर्वैरवेषः सर्वात्मा शास्ता सर्वजनेश्वरः॥ १०६ ॥
पर एव भवेनान्यो जीवादिर्वा न संशयः ॥
करणायत्तबुद्धित्वं न च किन्तु स्वतो हरेः ॥ १०७ ।।
पश्यत्यचक्षुरिसादिश्रुतिभिः प्रतिपायते ॥
सर्वात्मत्वं नियन्तृत्वं सर्वदेहत्वमीश्वरे ॥ १०८ ।।
अमृतत्वं स्वभावेन जीवेषु परतन्त्रतः ॥
अन्तर्यामी ततो लोके परमात्मैव मीयते ॥ १०९ ॥
श्रोताऽश्रुतो तथाऽदृष्टो द्रष्टेत्युत्तरवाक्यतः ॥
निषिद्धयते नियन्तुस्तनियन्त्रन्तरमियतः ॥ ११० ॥
बाध्यः स्वाद् युष्मदस्मयां नृहरिः पुरुषोत्तमः ॥
जीवस्तथा प्रधानं वै नान्तर्वम्यत्र गीयते ॥ १११ ।।
सर्वद्रष्टुईि सर्वस्प नियन्तृत्वं तदात्मना ।
स्वत एवापतत्वं च सम्भवत्येव को तयोः ॥ १२ ॥

·१ मचाये पादः। अचेतनमानस्व सहलादि नाईति अल्पास्पपिजीवस त्या समोपल्पते । अतोभीपा गुणानां वै परात्मनि समाया। अन्तर्यामिनियम्पत्वं वागादिमिरचेतनः ॥ ११ ॥ सममस्मिमधीयाते काणमाध्यन्दिनावुभौ ॥ तिष्ठनात्मनि यस्यात्मा शरीरं यं न वेद स ११५ ॥ यमन्तरो यमयति विज्ञानेऽप्येवमेव सः॥ अतो विलक्षणो जीवादन्तर्यामी समीरितः ॥ १६ ॥ अथर्वणे हि द्वे विधे परापरतयेरित अक्षराधिगमे हेतुः परविद्या प्रकीर्तिता ॥ १७ ॥ यत तददृश्यमग्राणपगोत्रावर्णमीरितम् ॥ अपाणिपादमश्रोत्रं निखं सर्वगतं विभु ॥ ११८ ॥ यद् भूतयोनि सूक्ष्म तत् परिपश्यन्ति साधवः ।। उत्तरत्राऽप्यदो वाक्यमक्षरात् परतः परः ॥ ११९ ॥ इमौ प्रधानपुरुषौ परमात्माऽथवान किम् ॥ युक्तं प्रधानपुरुषौ द्रष्टुत्वादेरवर्णनात् ॥ १२० ॥ विकारभूताव सर्वस्मात् परभूतात् तथाक्षराव ॥ परः समष्टिपुरुषः क्षेत्रमा प्रतिपाद्यते ॥ १२१॥ स्थूलरूपादिमद्भूतनिष्ठत्वेन निवारितम् ॥ तदृश्यत्वमिदं सूक्ष्मे पर्यवस्यत्यचेतने ॥ १२२ ॥ तच प्रधानमेव स्यात् समष्टिपुरुष तथा ॥ तत्परत्वमतस्तेनाधिष्ठितं यद मधानकम् ॥ १२ ॥ सुते विकारजात सन्मदाखिलं जगदी तस्मात् प्रधानपुरुषाविति भाभिधीयते ।। १२४ ।। अदृश्यत्वादिगुणको बराव परता पर । 10

·श्रीमाव्यपातिक
पुरुषोचन एवोकनादकामात ॥ १५ ॥
सर्वसर्वविद्वारपाक सर्वत्लादिका
उच्यन्ते ते परत्येक धर्मातर्मिणा सदा ॥ १२६ ॥
ययेतिश्रुतिवाक्याच्चारण्यत्वगुणकातरम् ॥
अभिषापालरादू विश्वं भवतीति विषाय च ॥ १२७ ॥
सर्वहः सर्वविद् यस्य तपो मानमयं ततः ।।
तद्ब्रम नामरूपं च जायते भूतयोनितः ॥ १२८ ॥
अक्षरादिति तस्यैव सर्ववत्वादि वर्ण्यते ॥
परत्वस्याऽक्षरादुत्त्वा भूतसूक्ष्ममचेतनम् ॥ १२९ ।।
छूतेऽवाक्षरशब्दो हि न तु तद्गुणवत परम् ।
प्रधानपुरुषाभ्यां च परत्वाख्यविशेषणाद ।। १३० ॥
तथैव भेदव्यपदेशाददृश्यत्वगुणः परः।
अव्याकृताक्षराद्भिः समष्टिपुरुषोऽस्ति यः ॥ १३१ ॥
अदृश्यत्वादिगुणकस्तस्मादपि परो हरिः॥
अनिमूर्दैत्युपक्रम्य रूपोपन्यासहेतुतः ॥ १३२ ॥
सर्वभूतान्तरात्मैव निर्णीतो नेतरौ च तौ ॥
तस्माद् वेदान्तवाक्यानां तात्पर्य सगुणे हरौ ॥१३३ ॥
वैश्वानरं म आत्मानं ब्रूहीसेवमुपक्रमः ॥
यस्त्वतमेवं मादेशमात्रं वैश्वानरं हृदि ॥ १३४॥
उपास्त इति संहारस्तत्र संशय ईरितः ।।
वैश्वानरः किमात्मायं परमात्माऽथवाऽत्र किम् ॥ १३५ ।।
युक्तमात्मैव संप्रायो यतोऽशक्यविनिर्णयः ॥
वैश्वानरस्य पादस्य प्रयोगोऽयचतुष्टये ॥ १३६ ॥
तत्रादौ जाठरानि वैश्वानरपदोदितः ॥
येनेदं पच्यतेऽयं हि घोषोऽयं तस्य दृश्यते ॥१७॥

·AKRISTINA MISSION INST कर्णद्वयं पियावापि पोतिरसदा इलादिलिजमातानि ने नाममनि श३८॥ इति मासे परामय वैश्वानरपदोदितः। यतः साधारणैर्दी पर एक विशेष्यते ॥ १९ ॥ ययेषिकातूलमग्नौ मोतं सर्व मयते ।। तथास्य सर्वे पाप्मानः प्रयन्ते हि सर्वशः ॥ १४ ॥ दिवः प्रमृति' भूम्यन्तं रूपं वैश्वानरस्य यत् ॥ उपदिष्टं तद् घटते परमात्मनि नान्तरे ॥ १४१ ॥ अन्तःस्थजाठरस्याने प्रतीतिरितिचेन हि ॥ त्रैलोक्यमुशरीरस्य ब्रह्मणस्तच्छरीरिणः ॥ १४२॥ उपासनोपदेशाद् वै तद्विशिष्टस्य निश्चयात् ॥ अतो न देवता चात्र न भूतं नापि जाठरः ॥ १४३ ॥ जाठराग्निशरीरत्वात् तद्विशिष्टपरात्मनः ॥ अग्निशब्दे वाचकत्वमुपास्पत्वं च वर्णितम् ॥ १४४ ॥ जैमिनिस्त्वग्निशब्दस्य वैश्वानरमुशब्दवत् ॥ परात्मनो वाचकत्वं साक्षादेवाभिमन्यते ॥ १४५ ॥ साधारणोऽप्ययं शब्दो जाठराग्न्यादिवाचकः॥ तथापि विश्वनारस्य नेतृत्वादिगुणात्मना ॥ असाधारणधर्मेण वाचकः परमात्मनः ॥ १४६ ॥ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमियादिनोदितः ॥ अपरिच्छिमरूपस्य परिच्छेदः कथं भवेद ॥ १४७ ॥ तवाश्मरथ्यो बदांत व्यत्ययं सेवकं प्रति ॥ उपासायं परेशस्य पादेशत्वादि युज्यते ॥ १४८ ॥ कृत्स्नं व्याप्तवतो मानरहितस्याभिव्यक्तये ॥ वादिनदेशासम्बन्धपरिछिमत्वमात्मनः ॥ १४९ ॥ 31604 B16 INSTITUTE O OF LIBRARY CUL

·३
श्रीमाज्या
मूषवयामा परल पटोनमेव ।
उपासनामाहावमाराया पारि सम । १५० ॥
वैश्वानरा पराला स्वैवोपासक सदा
क्रियमाणोपासनस्य खमाणाहुतिरूपिणा ।। १५१ ॥
अमिहोत्रत्वभाषाय घुमू धुपपीते ॥
माणाहुसास्तवो हेतोः परात्मोपासनोचितम् ॥ १५२ ॥
फलं श्रुतिर्दयति जैमिनिस्विति मन्यते ।
धुमूर्दस्वादिसंयुक्त वैज्ञानरमिम लिड ॥ १५३ ॥
पाणाहुसाधारताया उपासककलेवरे॥
आमनन्तीति निर्णीतो वैश्वानरपरेश्वरः ॥ १५४ ॥
इति श्रीभाज्यवार्तिके प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥१॥२॥

·२६ यस्मिन् यौनया भूमिरम्परिक ना सह ॥ पाणैरोत तमेवैकं-मानवात्माननादसद ॥१॥ विमुखधान्या वाचो सेतुरेगोमतस्य तु ॥ संशयस्ता किमय गुम्बापायसनश्रुतः ॥२॥ जीवात्मा परमात्मापा किं युक्तं जीव एव हि ॥ नाड्यापारत्वबहुधा जायमानस्थतस्तथा ॥३॥ माणपश्चकसम्बन्धान्मनसचाश्रयत्वतः ॥ घुभवाचायतनत्वस्य कर्मणा चात्र सम्भवात् ॥ ४॥ इति मासे परात्मैव घुम्बापायतनो हरिः॥ सेतुरेषोऽमृतस्येति परधर्मोपदेशतः ॥५॥ मुक्तिरूपाम्पतस्यायं पापकः सेतुरुच्यते ॥ मुक्तोपसृप्योपदेशाद् धुभ्वाचायतनो हरिः॥६॥ यदा पश्येसादिवाक्यान्मुक्तमाप्यतयोदितः ॥ प्रधान प्राणमृदपि नात्र प्रकरणे द्वयम् ॥ ७ ॥ तद्वाचकवचोभावादतोपि परमेश्वरः॥ भेदस्य व्यपदेशात्तु जीवात्मपरमात्मनोः ॥ ८॥ पराभिमोऽत्र जीवात्मा घुभ्वाचायतनो न हि ॥ प्रकरणादपि परं परात्मैव निरूप्यते ॥ ९ ॥ अदृश्यत्वे तु सूत्रे वै परमकरणोक्तितः ॥ सहस्थितेः कर्मफलानशनाशनबोधनात् ॥ १० ॥ जीवमाप्यफलात्मैव घुभ्वाचायतनो भवेत् ॥ भूमा किं प्रसगात्मा स्यात् परमात्मेति संशये ॥ ११ ॥ किं युक्तं प्रसगात्मैव माणावध्युपदेवतः ॥ पाणशब्देन निर्दिष्टः प्रवगात्मा, न मारुतः॥१२॥ माणो माता पिता माण इसादिश्रुतिवाक्यतः ॥

·श्रीमाध्यवार्षिक
+-
चेतना मसगात्मा स्वाप मायुरिति निर्माणावः ॥ १३ ॥
आत्मन्येवारनाभिशतस्योपपश्चितः ॥ .. 25 :...
अस्यैवानुगुणतया पात्यशेषस्य समयाद ॥१४॥
इति माहे भूमगुणविशा परमेश्वरः।।
नास्मा, कुतः, ? सम्प्रसादादपिकस्योपदेशतः ॥ १५ ॥
नामादिमाणपर्यन्तं पूर्वाधिकतयोत्तरम् ॥
अभिधानाद ततःमाणादधिकं ससशब्दतः ॥ १६ ॥
उपदिष्ठं परं ब्रह्म भूमात्मगुणवत्तरम् ॥
आनन्दमयसूत्रे यत् सुखरूपत्वमीश्वरे ॥ १७ ॥
निरूपितमतः प्राणनिर्दिष्टात प्रसगात्मनः ॥
मिमं धन्सं मुखं ब्रह्म भूमेसेवोपदिश्यते ॥ १८ ॥
खाभाविका मृतत्वं चानन्याधारत्वमिसपि ॥
सर्वात्मत्वं च ये धर्मा भूमस्ते परमात्माने ॥ १९ ॥
युज्यन्तेऽतः परं ब्रह्म भूमेसेव विनिर्णयः ॥
अन्तर्यामिब्राह्मणोक्सा प्रसगर्थः परात्परः ॥ २० ॥
अहमर्थोपि तत्रैव पर्यवस्थेत्र संशयः ॥
परात्मनः प्रयगात्मशरीरित्वधियो यतः ॥२१॥
प्रतिष्ठार्थमहंग्रहोपासनस्य निरूपणात् ॥
परमात्मा भूमगुणविशिष्ट इति निर्णयः ॥ २२ ॥
तदेतदक्षरं गागि ब्राह्मणा यद् वदन्ति हि ॥
तत्पधानं तु जीवो वा परमात्मेति संशये ॥ २३ ॥
युक्तं प्रधानं तत्रैवाक्षरशब्दप्रयोगतः ॥
अस्थूलत्वादिशब्दानां तवैवाय समन्वयात् ॥ २४ ॥
यया तदक्षरमिति परस्मिक्षरं वचः ॥
दृश्यते नामसिदं हि ममाणान्तरताबद्ध ॥ २५ ॥

·१ अध्याये ३ पादः। २५ प्रमाणान्तरं मयमं प्रसवं श्रुतितः पुरा ॥ अतस्तयोईयोर्मध्ये पयर्म बलवद् भवेत् ॥ २६ ॥ तस्माद प्रमाणान्तरतोक्षरशब्दमयोगतः ॥ विकारकारणमिति प्रधानमिह चाक्षरम् ॥ २७ ॥ इति प्राप्तेशरं पूर्णमम्परान्तस्य धारणात् ॥ अध्याकृतं स्वम्बरान्तं तदाधारोपदेशतः ॥२८॥ त्रैलोक्यविकृताधारं परं ब्रह्माक्षरं भवेत् ॥ आकाशशब्दनिर्दिछ भूतसूक्ष्मं यदोज्यते ॥ २९ ॥ तदाधारं प्रधानं वै तदा भवितुमर्हति ॥ अक्षरार्थविवक्षायामक्षरं जीववाचकम् ॥३०॥ तद्भूतसक्ष्मपर्यन्तकृत्स्नस्याचेतनस्य च ॥ आधारत्वेन जीवात्मन्यक्षरस्य प्रयोगतः ॥ १॥ इसाक्षेपे समाधानं हरिरात्माऽक्षरो वरः॥ सा चाम्बरान्तविधृतिरक्षरे पुरुषोत्तमे ॥ ३२ ॥ एतस्य वाऽक्षरस्यति वाक्येन स्यात् प्रशासनात् ॥ प्रधानभावव्यावृत्तेः पुरुषान्यत्ववारणात् ॥ ३३ ॥ अक्षरामास्ति द्रष्टाऽन्य इति स्यादक्षरो हरिः ॥ य एतदक्षरं गार्यविदित्वा मैति लोकतः ॥ ३४ ॥ अस्मात् स कृपण इति यज्जानादू घोरसंस्मृतिः ॥ निवर्तते परं ब्रह्म तस्मादक्षरमुच्यते ॥ ३५ ॥ अभिध्यायीत परमं पुरुषं पुरि संस्थितम् ॥ इक्षतेऽत्र विनिर्दिष्टः समष्टिपुरुषोऽथवा ॥ ३६ ॥ पुरुषोत्तमो वा किं युक्तमण्डाध्यक्षश्चतुर्मुखः॥ त्रिमात्रस्योपासकस्य प्रमलोकफलोक्तितः ॥ ३७॥ अमरत्वादिधर्माणां कयं चित तत्र सम्भवात् ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके इति प्राप्तेऽत्र परमः पुरुषः पुरुषोत्तमः ॥ ३८ ॥ ईक्षति प्रति कर्मत्वं तस्यैव व्यपदिश्यते ॥ अजराऽमरशान्तेति स एव परिपठ्यते ॥ ३९ ॥ चतुर्मुखस्य लोकोऽपि क्षयिष्णुर्धाम तस्य न ॥ अजरेक्षितृलोको यनजरो नमरो भवेत् ॥ ४० ॥ इदं ब्रह्मपुरे तस्मिन् दहरं पुण्डरीककम् ॥ वेश्माऽस्मिन्नन्तराकाशो दहरस्तस्य चान्तरे ॥ ४१ ॥ यदस्ति तद्धि विज्ञेयमन्वेष्टव्यं तदेव च॥ हृत्पद्ममध्यवर्ती हदहराकाशनामकम् ॥ ४२ ॥ महाभूतमुत प्रत्यगात्मा किंवा परेश्वरः ॥ इत्थं हि संशये युक्तो भूताकाशः प्रसिद्धितः ॥ ४३ ॥ अन्वेष्टव्यान्तराधारतर्यतस्य प्रतीतितः ॥ इति भाप्ते हिंदहरं गगनं पर ईश्वरः ॥ ४४ ॥ उत्तरेभ्यस्तु वाक्येभ्यस्तथाच परिपश्यते ।। आत्माऽपहतपाप्माऽयं विजरो मृत्युवज्जितः ॥ ४५ ॥ अपिपासः ससकामः सत्यसङ्कल्पशोकहा ।। इत्यं वै श्रूयमाणा ये तात्मत्वादयो गुणाः ४६ ॥ खाश्रयं दहराकाशं बोधयन्ति परेश्वरम् ॥ तदन्वेष्टव्यमित्र श्रुतिगं तत्पदं तु यत् ॥ ४७ ॥ तदुपस्थापकं पूर्वपाप्तस्य तवयस्य वै ॥ दहरस्य तदन्तःस्थगुणजातस्य चापि हि ॥ १८ ॥ अतो गुणविशिष्टस्य जिज्ञासाबोधकं हरेः ।। संकल्पात कामसम्पासिदेहराऽऽकाशवेदिनः ॥ ४९ ॥ साऽपि तं दहराकाशं ब्रह्मेशं बोधयत्यलम् ॥ भताकाोनोपमानं परस्मिन घटते. यतः || y०॥

·, अध्याये ३ पादः। २. उपासकशरीरं तु ब्रह्मणः पुरमीरितम् ॥ तत्राल्पहृत्पुण्डरीकं ब्रह्मणो वेश्म तत्र च ॥५॥ वात्सल्यैकसज्जलधिर्दहरः परमेश्वरः ।। तत्रान्तवर्त्यसंख्येयकल्याणगुणमण्डलम् ॥ ५२ ।। अन्वेष्टव्यमिति मोक्तं तद्गुणो दहरो हरिः ॥ हृत्पने समुपास्योऽयं वाक्येनेत्यं विधीयते ॥ ५३॥ दहराकाशनिर्दिष्टः सर्वाधारः परेश्वरः ।। तस्याऽऽत्मत्वं चैष आत्मेसनेन प्रतिपादितम् ॥ ५४॥ तत्रापहतपाप्मत्वाद्यन्वेष्टव्यं गुणाष्टकम् ॥ उपदिष्टमुपास्योतस्तदष्टगुण ईश्वरः ॥ ५५॥ गच्छन्ताः ब्रह्मलोकं प्रजाः सर्वा दिने दिते ॥ न तं विदन्यनेनाव गमनब्रह्मलोकयोः ॥ ५६ ॥ निर्देशाद दहराकाशः परमात्मेति निश्चयः ॥ सति सम्पद्य न विदुरिसन्यत्रापि दर्शनाव ॥ ५७ ॥ लयकाल इव स्थानं मुप्तौ ब्रह्माणि यन्नृणाम् ॥ श्रूयमाणं हि पर्याप्तं लिङ्गन्तद् ब्रह्मताश्रये ॥५८ ॥ तथा जगद्विधरणं दहरे श्रूयते तु पत् ॥ गमयन्येव तदपि दहराश्रितब्रह्मताम् ॥ ५९ ।। तथैवाकाशशब्दस्य ब्रह्मण्येव प्रसिद्धितः ॥ भवेद्धि दहराकाशः परात्मा नरकेसरी ॥ ६ ॥ वाक्यशेषेऽपि जीवस्य परामर्षान्न सो हरिः॥ इति नोक्तगुणा जीवे सम्भवन्तीति सो हरिः ॥ ६१ ॥ जीवोऽपहतपाप्मादिः प्रजेशवचसो न किम् ॥ ससं किन्तु यदा भूयाद् विमुक्तः कर्मबन्धनात् ॥ ६ ॥ आविर्भूतखरूपः संस्तदाऽष्टगुणवान् भवेत् ॥ ,

·श्रीभाष्यवार्तिके
पार कै ममापतेर्वाक्ये तिरोहितगुणोऽवरः ॥ ६ ॥
पश्चाद्भूतरूपस्य गुणाविर्भाव उच्यते ॥
मुक्तजीवात्मरूपस्य याथात्म्यज्ञानमेव हि ॥ ६४ ॥
दहरोपासना विद्या प्रयोजकतयोच्यते ॥
ब्रह्मपेप्सोहि जीवस्य स्वरूपवानमिष्यते ॥६५॥
कल्याणगुण एवैषोऽनुभविष्यति ताशाम ॥
कल्याणगुणमात्मानं परमानन्दमीश्वरम् ॥ ६६ ।।
तस्मात् स्वरूपविज्ञानं दहरोपासनाफलम् ॥
इत्यं प्रजापतेर्वाक्ये तद्गुणो जीव उच्यते ॥६७॥
अतिरोहितरूपः सन् प्रकाशगुणवान सदा।।
वर्णितः परमात्मेत्थं वाक्ये दहरसंबके ।। ६८ ॥
आविर्भूतस्वरूपस्य जीवस्याप्यशरीरिणः ॥
जगद्विधरणत्वादिगुणानैव भवन्ति हि ॥ ६९ ॥
ससकामवप्रभृतिगुणा एव हि केवलम् ॥
इत्थमग्रे फलाध्याये स्वयमेव वदिष्यति ॥ ७० ॥
अल्पत्वश्रवणं यत्तु निचाय्यत्वात्तु तद् भवेत् ॥
अत्रोक्तो दहराकाशो नृहरिगुणसागरः ॥ ७ ॥
जीवस्तथा भवसेव रूपसम्पत्त्यनन्तरम् ।।
साम्यं तयोः श्रूयते च परात्ममसगात्मनोः ॥ ७२ ॥
मुक्तौ संसारिणां तेषां तत्साम्यापत्तिलक्षणम् ।
इदं ज्ञानमुपाश्रिलेखादिवाक्ये हिं स्मर्यते ॥ ७ ॥
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो जनानां हृदये सदा ।
सनिविष्टः कठश्रुयामित्येवं श्रूयतेच किम् ॥ ४॥
अगुष्ठमात्रः प्रमितः प्रसगात्माऽथवा परः ।।
युक्तं तु प्रत्यगात्मैव तत्त्वस्यान्यत्र संश्रुतेः ॥ ७ ॥

·१ अध्याये ३ पादः। २९ पाणा धियः सचरन्ति सर्वे चैते स्वकर्मभिः। अङ्गुष्ठमात्र आत्माऽयं रवितुल्या प्रकाशभाक् ॥ ४॥ उपासार्थतयाऽप्येवं परेशे न श्रुतं कचित् ।। नचागुष्ठमितस्याणोः कथमीशानता घटेद ॥ ७७॥ शरीरेन्द्रियसम्भोम्यभोगोपकरणात्मनाम् ।। अपेक्षयापि जीवस्य घटेतेशानता यतः ॥ ७८॥ इति प्राप्तेऽगुष्ठमात्रो हृदये स्यात् परात्परः ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ॥ ७९ ॥ ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजिगुप्तते ॥ इत्थं चैव श्रूयमाणाच्छन्दादेव नचात्मनि ॥ ८० ॥ सर्वेशितृत्वमस्मिन् स्यात् कर्माधीने शरीरिणि ॥ सर्वेशानस्य महतः कथमगुष्ठमात्रता ॥ ८॥ इसाशय प्रवृत्तेस्तु मनुष्यमधिकृस यत् ॥ शास्त्रस्येति मनुष्याणां हृदयापेक्षयावदत् ॥ ८२ ।। अङ्गुष्ठमात्रपुरुष इसगुष्ठामते हृदि ॥ ईशस्य विद्यमानत्वादुपासार्थ तदुच्यते ॥ ८३ ॥ ब्रह्मणोऽङ्गुष्ठमात्रत्वममितत्वोपपत्तये ॥ उक्तोपासनशास्त्रे हि मनुष्यस्याधिकारिता ॥ ४ ॥ तत्मसङ्गेन विद्यायां देवादीनां हि साम्पतम् ॥ अधिकारोऽस्ति नास्तीति विचारः सम्प्रवर्तते ॥ ८५॥ युक्तं न तावदस्सेव सामर्थ्याभावतः परम् ॥ न हि देहविहीनानां देवादीनां प्रवर्तते ॥ ८६ ॥ ब्रह्मोपासनसामर्थ्य साधनानामसम्भवाद ॥ न हि देहविहीनेन किचित् कर्तुं हि पार्यते ॥८॥ देवादीनां शरीरित्वे प्रमाण नोपलभ्यते ॥

·श्रीमाष्यवार्तिके
ये तु कर्मविधौ शेषमूता मन्त्रार्थवादकाः ॥ ८८ ॥
देवादिविग्रहं नैव प्रतिपादयितुं क्षमाः ॥
इति प्राप्ते हि देवादेरधिकारोश्त्युपासने ॥ ८९ ॥
सामाथिस्त्रयोः सत्वन्मन्यते बादरायणः ॥
आध्यात्मिकादिदुःखाभितापादर्थित्वमिष्यते ॥ ९ ॥
निरस्तहेयासंख्येयकल्याणगुणसागरे ।
भोग्यत्वादिपरिज्ञानात् सामर्थ्यस्यापि सम्भवः ।। ९१ ॥
यद् देवतियङ्मानुष्यस्थावरादिचतुर्विधा ।
सृष्टिराम्नायते तसत्कर्मानुगुणतस्तथा ॥ ९२ ॥
लोकस्थिति गयोग्यशरीरेन्द्रियसम्भवः ॥
देवादीनामतो ब्रमोपासनाधिकृतिः किल ॥ ९३ ॥
इन्द्रो वै सर्वदेवानाममुराणां विरोचनः ।
प्रजापतेः सकाशं तावागच्छन्तौ कृताबली ॥ ९४॥
द्वात्रिंशद्वर्षपर्यन्तं ब्रह्मचर्य समूषतुः ।।
विस्पष्टमितिवाक्येन देवादीनां प्रतीयते ॥ ९५ ॥
शरीरेन्द्रियवत्वं च विधिशेषार्थवादके ॥ 21604
अविरोधाच्छरूयते हि वजहस्तः पुरन्दरः ॥ ९६ ॥
एवं सविग्रहा देवा ब्रह्मविद्याधिकारिणः ॥
परिच्छिन्नशरीरित्वे देवादीनां तु कर्मसु ॥ ९७ ॥
योगपधागमाभावाद विरोधः कर्मणीति चेत् ॥
अनेकदेहसम्पत्तिसामर्थ्यान स दृश्यते ॥ ९८॥
सौभरिमभृतीनां हि दृश्यते शक्तिमचया ॥
अनेकदेसम्पत्तिर्भोगार्थमिह कर्मणे ॥ ९९ ॥
शरीरेन्द्रियवस्वेन जन्मनाशप्रसङ्गतः ॥
इन्द्रादीनामनिसत्वे वेदानित्यत्वमापतेत् ॥ १० ॥

·१ अध्याये ३ पादः। किचैवं जन्मनः पूर्व नाशाय च सम्भवेत् ॥ निरर्थकत्वं वेदस्य विरुद्धमितिचेन हि ॥ १० ॥ चैदिकेन्द्रादिशब्देश्य इन्द्रार्थस्य सम्भवात् ॥ इन्द्रादिशब्दाश्चैत्रादिशब्दवनैव वैदिकाः ॥ १०२ ॥ खव्यक्तिमात्रसङ्केतपूर्वकाः प्रसरन्ति हि ॥ किन्त्वाकृतिविशेषाणां वाचकास्तु गवादिवत् ॥ १० ॥ एकेन्द्रव्यक्तिसन्नाशे वैदिकान्मनसिस्थितात् ॥ इन्द्रशब्दाद् वाच्यभूतं विज्ञायेत्थं मजापतिः ॥ १०४ ॥ तदाकारान्यमेवेन्द्रं सृजतीह कुलालवत् ॥ यथा कुलालो मनसि घटशब्दादि संस्थितात् ॥ १०५ ॥ तदाकृतिविशेषान्यं घंटं सृजति तत्तथा ॥ व्याकरोनामरूपाणि वेदेनेतिश्रुतेर्बलात् ॥ १०६ ॥ वेदशब्देभ्य एवादाविति स्मृसा च निर्णयात् ॥ स्मृतिपूर्वा हि देवानां सृष्टिस्तत्स्मरणं पुनः ॥ १०७ ॥ वेदशब्देभ्य एवातो वेदे निसत्वमस्यलम् ॥ नैमित्तिकादिप्रलये कल्पनेत्थं तु युज्यते ॥ १०८ ॥ प्राग्भवेन्द्रादिसंस्मृत्या देवा धात्रा हि सृज्यताम् ॥ प्राकृतमलये स्रष्टुर्नाशाच्छब्दस्य नाशतः ॥ १०९ ॥ भूतादिपरिणामस्य नाशात् सृष्टिः कथं भवेत् ॥ विनष्टस्य तु वेदस्य निसत्वमपि दुर्लभम् ॥ ११० ॥ अतो वेदादिनियत्वं प्रवाहानादिताश्रयात् ॥ इति चेन्न विरोधोऽत्र कश्चिदपि सम्भवेत् ॥ १११ ॥ समाननामरूपं तज्जगत् सृजति वै हरिः॥ बहु स्यामिति सङ्कल्प्य पूर्वावस्थं जगत् स्मरन् ॥ ११२ ॥ शक्तिमात्रावशेषं यत्सलीनमभवत् पुरा ॥ ..

·३२
श्रीभाष्यवार्तिके
सपाननामरूपं तदू वेदादिजगदसृजत् ॥ ११३ ॥
हिरण्यगर्भपर्यन्तब्रमाण्डं महदादिकम् ॥
पूर्व सृष्ट्वा तथा वेदान् यथावस्थानुपूर्वकान् ॥ ११४ ॥
आविर्भाव्योपदिश्यैवं ब्रमणे पूर्ववत् तथा ॥
देवसर्ग सं नियुज्य तत्तदात्मतया स्वयम् ॥ ११५ ॥
अवतस्थे अतः सर्वमुपपनं भविष्यति ॥
पूर्वानुपूर्वीसदृशं वेदस्योच्चारणं तु यत् ॥ ११६ ॥
तदेवापौरुषेयत्वं क्रमसंस्कारसंस्मृतः ॥
घस्वादियोपासनायामधिकारोऽस्ति वा नवा ॥ ११७ ॥
वस्वादित्यादिदेवानां तत्र नास्तीति युज्यते ॥
उपासकातिरेकेण वस्त्रादीनामसम्भवात् ॥ १८॥
असाविसादिवाक्येन वस्वादिसत्वमिष्यते ॥
प्राप्यं तस्मानाधिकारो देवानां देवसेवने ॥११६ ॥
वंदेवा इति वाक्येन परब्रह्मात्मनीश्वरे ॥
देवमानवसेव्यत्वं श्रूयते नेतरव तत् ॥ १२० ॥
इति प्राधिकारं तु मनुते बादरायणः ॥
बस्वादित्योपासनायां वस्वादिसामुरद्विषाम् ॥ १२१ ॥
वस्वादित्यत्वसम्मामिपूर्वकं यत इष्यते ॥
ब्रह्मनेप्सा ततोऽस्सेव तेषां तद्देवताश्रयः ॥ १२२ ॥
ब्रह्मणः प्राप्तिपर्यन्तं वस्वादिफलसंश्रुतेः ।।
वस्वादिभोग्यभूता ये आदिसांशाः प्रकीर्तिताः ॥ १२३ ।
तेषामुपासनं यत्तु तदवस्थपरात्मनः ॥
कार्यकारणसदस्थब्रह्मोपासनवान सुरः ॥ १२४ ॥
सम्माप्य वस्वादिखत्वं तत्कल्पे प्रम गच्छति ॥
अमाप्यवधिपर्यन्तं वस्वादिफलसंश्रुतेः ॥ १२५ ॥

·१ अध्याये ३ पादः। शूद्रस्याप्यधिकारोखिन खत्र विचार्यते ॥ कि युक्तमधिकारोऽस्ति सदस्य ब्रह्मसेवने ॥ १२६ ॥ अथित्वषत्वाउछुद्रस्य तत्मयुक्ताधिकारिता ॥ अननिविषपत्वाच्च नाधिकारोऽस्ति कर्मसु ॥ १२७ ॥ अग्निसाध्येषु शूद्रस्य यद्यप्यत्रास्ति तथापि ॥ प्रमोपासनमात्रे हि स्वस्ववर्णाश्रमोचिताः ॥ १२८॥ क्रिया एव स्वपेक्षन्ते शुश्रूषासन्तिताः क्रियाः ॥ शूद्रेसामन्थ्य रैक्वस्तु ब्रह्मवियां वदयमुम् ॥ ११९ ॥ अतोऽस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारः भवर्ण्यन्ते ॥ इति प्राप्ते नाधिकारः सामर्थ्याभावतो बलम् ॥ १३ ॥ असमर्थस्य चार्थित्वसम्भवेऽपि न युज्यते ॥ अधिकारस्तु शूद्रस्य वेदाध्ययनहानितः ॥ ११ ॥ पुराणश्रवणानुज्ञापापनाशार्थमिष्यते ॥ शूद्रस्य ब्रह्मोपासार्थ न तु सेति विनिर्णयः ॥ १३२॥ यत्तु संवर्गविद्यायां शुश्रूषाधाः क्रियाः पुनः॥ अधिकार सूचयन्ति शूद्रस्येति भवेन हि ॥ १३ ॥ ब्रह्मज्ञाने हि वैकल्ये हंसोक्सानादरश्रुतेः ॥ जानश्रुतेस्तु साता शुगस्येति तया शुचा ॥ १३४ ॥ रैक्वब्रह्मविदः पार्थ प्रसाद्रवणहेतुना ॥ तेन शूद्रेति सम्बोध्य ब्रह्मविद्योपदिश्यते ॥ १३५ ॥ रैक्वेनेसेव शूद्रत्वं न तु तद्वर्णतोऽव हि ॥ बहुग्रामप्रदानत्वाद तथा देशाधिपत्वतः ॥ १३६ ॥ जानश्रुतेः क्षत्रियत्वाऽवगमामास्ति शूद्रता ॥ अस्यां संवर्गविषायामुत्तरत्रापि कीर्तनाद ॥ १७ ॥ अभिप्रतारिनाम्नश्च भत्रियस्येससावपि ॥ ५

·३४
श्रीभाष्यवार्तिके
मानश्रुतिः क्षत्रियो हि साहचर्याख्यलितः ।। १३८ ॥
शूद्राधिकारे नो लिङ्गमेवं न्यायविरोधिन ।
ब्रह्मविद्योपदेशेषु संस्कारः श्रूयते पुनः ॥ ११९ ॥
मतः रद्रो नाधिकारी शूटे नोपनयो यतः ॥
शूद्रस्य वेदश्रवणं वेदाध्ययनमेव च ॥ १४० ॥
पुनस्तदर्यानुष्ठानं प्रतिषिद्धमतोऽपि न ॥
अथ हास्येति वाक्येन प्रतिषेधस्तु स्मर्यते ॥ ११ ॥
निर्विशेषकचिन्मात्रं ब्रह्मैव परमार्थतः ॥
तद्भिनमखिलं मिथ्या बन्धश्वापारमार्थिकः ॥ १४२ ।।
स वाक्यजन्ययाथात्म्यज्ञानमात्राभिवर्तते ॥
तमित्तिः परं मोक्ष इसङ्गीकर्मणां मते ॥ १४ ॥
शूद्रायनधिकारोऽत्र न वक्तुमपि शक्यते ॥
यस्मात् कस्मादपि तथा चिन्मात्रब्रह्मवेदनात ॥ १४४ ॥
शूद्राणां बन्धहानिः स्यादुपनीताधभाविनाम् ॥
न छत्र तस्वमस्यादिवाक्यायाथात्म्यवेदनम् ॥ १४५ ॥
सम्पाचं नेतरस्माद्धि नियन्तुमिति शक्यते ॥
अस्यापुरुषतन्त्रत्वात् सामग्रीमात्रतो जनेः ॥ १४६ ॥
अनिच्छतोपि लोकस्येत्येवं तद्भाष्यदर्शनात् ॥
वेदवाक्यजयाथात्म्यमानेन विनिवर्तते ॥ १४७ ॥
बन्ध इसपि नो वक्तुं शक्यते वाहशैरपि ॥
वेदवाक्याद् भवेद्याहग याथात्म्यज्ञानमत्र ते ॥ १४८ ॥
पौरुषेयादपि तथा नोविशेषोऽस्ति कश्चन ॥
शुक्तिकारजतभ्रान्तिर्यथा पौरुषवाक्यतः ॥ १४९ ॥
निवर्तते तथैवास्माच्छुद्रबन्धनिवर्तनम् ॥
निदिध्यासनतो द्वैतवासनागमनोत्तरम् ॥ १५० ॥

·१ अभ्याये ३ पादः। तस्वमस्यादिवाक्योत्वं शानं बन्धनिवर्चकम् ॥ इति चेत् पौरुषं वाक्यं तथैवाऽस्तु निवर्शकम् ॥ १५१ ॥ अपशूद्राधिकरणं नातः स्वरसतो लगेत् । तदेवं मध्यसम्मासामधिकारकथामिमाम् ॥ १५२ ॥ समाप्यागुष्ठमात्रस्य ब्रह्मेशत्वेऽधुनोच्यते ॥ हेवन्तरं यतः सर्वे कम्पन्तेऽक्गुष्ठात्रतः॥ १५ ॥ अतोऽङ्गुष्ठमितं ब्रह्म परेशामिति निर्णयः । अङ्गुष्ठमितयोर्मध्ये वाक्ययोः सर्वकारणम् ॥ १५४ ॥ ब्रमासाधारणं सर्व तेजसा छादकं तथा ॥ ज्योतिः संघश्यते तस्मादगुष्ठमित एव सः॥१५५॥ आकाशो वै निर्वहिता नामरूपद्वयोरिह ॥ आकाशशब्दनिर्दिष्टो मुक्ताऽऽत्मा वा परेश्वरः ॥ १५६ ॥ किं युक्तं तत्र मुक्तात्मा बन्च इसादिवाक्यतः ॥ प्रकृतत्वाद् विमुक्तस्य निःसङ्कोचप्रकाशतः ॥ १५७ ॥ मुक्तत्वे नामरूपादिमुक्तस्यापि शरीरिणः ॥ पद्धवे नामरूपादिनिर्वाहस्यापि सम्भवात् ॥ १५८ ॥ इति प्राप्ते परात्मा वा आकाशोऽर्थान्तरत्वतः ॥ न नामरूपे निवौंदुं शक्नुयामामरूपवान् ॥ १५९ ॥ मुक्तोऽपि नो निर्वाहता नामरूपादिकस्य हि ॥ जगद्व्यापारराहिसाव तदानाकाश ईश्वरः ॥ १६० ॥ न मुक्तः प्रकृतो पत्र प्रकृतः परमेश्वरः ॥ नामरूपादिनिर्वोढा गतपाप्मा ततो हरिः ॥ १६ ॥ नचाकाशः प्रयगात्मा क्वचिद् दृष्टचरो वरैः ॥ अत आकाशपदतो वर्णितः परमेश्वरः ॥ १६२ ॥ अथ स्याव प्रसगात्माऽत्र ब्रह्माभेदोपदेशतः ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके
नामरूपादिनियोंदाऽऽकानः स्यादियवो बुबे ॥ २६ ॥
प्रसगात्मनः परस्मात मुषुप्स्युस्क्रान्तिकालयोः।
व्यपदिष्टो यतो भेद अत आकाश ईश्वरः ॥ १६४ ।।
परात्मना परिष्वक्तो न बाझं नापि नान्तरम् ।।
जानाति मुप्तौ चोत्क्रान्तौ परामा मात्र उच्यते ॥ १६५ ॥
स एष सर्वाधिपतिर्वशी सर्वस्य सर्वराट् ॥
स एव भूताधिपतिर्भूतपालः स एव हि ॥ १६ ॥
इति पसादिशब्देभ्य आकावाः परमेश्वरः ।।
ऐक्योक्तिस्तु परस्यैवं चेतनाचेतनात्मनः ॥ १६७ ॥
स्थूलस्य सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रमकार्यतः ॥
सर्व सद खल्विदं प्रसादिवाक्ये निरूप्यते ॥ १६८ ॥
इति श्रीभाग्यपातिक प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥१॥३॥

·, अध्याये ४ पादः। मोक्षहेतुततया ब्रह्म जिज्ञास्यं विश्वकारणम् ॥ अचिद्वस्तुमधानाच्च बद्धमुक्तोभयाहयाव ॥१॥ विलक्षणं दोषहीनं सर्वहं सर्वशक्तिमत् ॥ समस्तकल्याणगुणं सससङ्कल्पमीश्वरम् ॥२॥ निरूप्य प्रतिपाद्यन्ते प्रधानादिपराणि हि ॥ कापिलागमसिद्धान्तिवयरसाहतानि च ॥३॥ पाक्यानि तत्र यद् व्यक्तमव्यक्तपदमीरितम् ।। तव किं प्रधानं किमुत परब्रह्मति संशयः॥४॥ तत्र प्रधानमिति हि यतस्तत्मक्रियासु च ॥ प्रसभिज्ञानतो भानात् तस्यैव पुरुषात् पृथक् ॥५॥ महतः परमव्यक्तमित्येवं कारणोक्तितः ॥ इति प्राप्तेऽव्यक्तशब्दो न प्रधानप्रबोधकः ॥ ६ ॥ आत्मदेहमनोबुद्धिरथादित्वेन रूपणात् ॥ शरीररूपकन्यस्तमममव्यक्तमीरितम् ॥ ७ ॥ आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ॥ बुद्धि तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ८॥ इन्द्रियाणि हयानाहुरविषयांस्तेषु गोचरान् ॥ इसादि सोऽध्वनः परमाप्नोति परमं पदम् ॥९॥ इसन्तेन रथित्वेन शरीरादिनिरूपणम् ॥ तस्मादव्यक्तशब्देन शरीरमिह पठयते ॥१०॥ स्थादिक्षपिते देहे येषां येभ्यः प्रधानता ॥ इन्द्रियेभ्यः परा पर्या इति वाक्येन सोच्यते ॥११॥ कथमव्यक्तशब्देनाऽव्यक्तो देहो निरुप्यते ॥ तत्रोच्यते भूतसूक्ष्ममवस्थान्तरतां गतम् ॥ १२॥ अन्याकृतमिहाम्यक्तशम्देन पवितन्यते ॥

·३८
श्रीभाष्यवार्तिके
अव्याकृताचेतनस्य विकारिरयवद पुनः ॥१५॥
परार्थसाधनीभूतयस्लाईवान संशयः ॥
यद्यप्येवं भूतसूक्ष्ममव्याकृतमिहोच्यते ॥ १४ ॥
तहि कापिलतन्त्रेण सिदं न किमिहोच्यते ॥
तबाह कारणीभूतपुरुषाधीनताप्तितः ॥ १५ ॥
प्रयोजनं प्रकृत्यादि खं खे संसाधयत्यलम् ॥
यतः सर्व प्रकृत्यादिशारीरं परमात्मनः ॥ १६ ॥
अन्यथा स्युः प्रकृयादेः स्वरूपं न प्रवृत्तयः ॥
तत एव हि तत्सिदमकृसाखण्डनं कृतम् ॥ १७ ॥
अत एव श्रुतिस्मृसोर्जगज्जन्मलयोक्तिषु ॥
प्रकृतिविकृतिर्जीवाः सङ्कीर्सन्ते परात्मकाः ॥ १८ ॥
तन्त्रसिद्धामहाव्यक्तं भवेद् यदि विवक्षितम् ॥
प्रवदेव तहि शेयत्वमतो नास्येह संग्रहः ॥ १६ ॥
अशब्दमिति वाक्येन शेयत्वं वदति श्रुतिः ॥
इति चेन यतः पाहो निचाय्यत्वेन पठ्यते ॥ २० ॥
विज्ञानसारयिर्यस्तु मनःप्रग्रहवानरः ॥
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ २१ ।
एषु सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ॥
दृश्यते त्वापया बुदधा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ २२ ॥
इति भावेश्वरस्यात्र प्रकृतत्वाम संशयः ॥
अत एवात्र पुरुषाव पञ्चविंशकसंज्ञकात् ॥ २३ ॥
न परं किचिदिति च भिमतस्वनिराकृतिः ॥
अशन्दत्वादयो धर्मास्तस्यैव परमात्मनः ॥ २४ ॥
यत्तदग्राममियादिश्रुतिभिः परिकीर्तिताः ।।
महतः परमिसादि बुद्धरात्मा महान् परः ॥ २५ ॥

·१ अध्याये ५ पादः। इति मान प्रकृताज्जीवात् परत्वं परिपठ्यते ॥ उपन्यासमपाणी शेयत्वेन यतः कृतः ॥ २६ ॥ उपायोपेयोपेतृणामतोऽव्यक्तं न कापिलम् ॥ यथाऽऽत्मशब्दसमभिव्याहतान्महतो गिरा ॥२७॥ महसत्त्वं न च तथाऽव्यक्तमप्यात्मनः परम् ॥ कापिलं नात्मनो यस्मात् परत्वेनाभिधानतः ॥ २८ ॥ अजामियादिमन्त्रे या प्रकृतिः श्रूयते किल । स्वतन्त्रा तन्त्रसिद्धा साऽथवा ब्रह्मात्मिका भवेद ॥ २९ ॥ युक्तं तु केवला यस्मादजेसेकत्वसंश्रुतिः ॥ स्वसरूपानन्तविश्वस्रष्दृत्वश्रवणं तथा ॥ ३०॥ इति प्राप्ते चमसवदविशेषादिहोच्यते ॥ न जायत इसजात्वमोक्तिमावान हश्यते ॥ ३१ ॥ केवलायास्तथा ब्रह्मात्मिकाया ग्रहणेऽपि च ॥ विशेषः प्रकृतेर्यद्वच्चमसो भक्षसाधने ॥ १२ ॥ प्रसिद्धो न विशेषार्थो विशेषो वाक्यशेषतः॥ यौगिकानां हि शब्दानामर्थप्रकरणादिभिः ॥ १३ ॥ विना नार्थविशेषे हि निर्णयो भवति ध्रुवम् ॥ अजा तथाऽत्र निर्णेया बर्थप्रकरणादिभिः ॥ ३४ ॥ नचात्र तन्त्रसिद्धान्जाग्रहे प्रकरणादयः ॥ दृश्यन्तेऽस्यां न स्वातन्त्र्यात् स्रष्ट्रत्वं जडभावतः ॥ ३५ ॥ अजा बनेन मन्त्रेण परब्रह्मात्मिकोच्यते ॥ ब्रह्मात्मिकाऽजाग्रहणे हेतुरस्तीत्युवाच ह ॥ ३६ ॥ ब्रह्मकारणिकाऽजेयं सैषांना ज्योतिरित्यतः ॥ उपक्रमात तथा लेके शाखिनोऽपि पठन्ति ताम् ॥३॥ अणोरियादिवाक्येनोपास्यत्वेन गुहाहितम् ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके
ब्रह्माभिधाय तस्माच्च सममाणजनिस्तुताः ॥ ३८॥
ततस्तु सर्वलोकानां ब्रह्मादीनां प्रसम्भवम् ॥
अभिधाय विश्वजनिका साजोत्पमाऽभिधीयते ॥ ३९॥
ते ध्यानयोगादपश्यनिसादिश्रुतिवाक्यतः ॥
ब्रमशक्तिखरूपाया अजायाः सम्प्रतीतितः ॥ ४०॥
न स्वतन्त्रमकृसादिप्रतिपत्तिः कथचन ॥
कथमस्या अजात्वं वा ज्योतिष्टुं समुपक्रमात् ॥ ११ ॥
इतिचे विश्वसृष्टीनामुपदेशाद् द्वयं भवेत् ॥
तथाहि सूक्ष्माध्यस्थातः कारणादीश्वरो जगत् ॥ ४२ ॥
सृजतीति कल्पनातः कार्यकारणरूपतः ॥
अवस्थाद्वयस्यान्वयः प्रकृतेरवगम्यते ॥ ४ ॥
सा हि मलयवेलायां ब्रह्मतापत्ररूपिणी ॥
अविभक्तनामरूपा बव्यक्तादिगिरेरिता ॥ ४४ ॥
सृष्टिकाले समुद्भूतसत्त्वादिगुणभागिनी ॥
विभक्तनामरूपा साऽव्यक्तादिपदबोधिता ॥ ४५ ॥
तेजोऽवनस्वरूपेण परां परिणतिं गता ॥
रक्तशुक्लशिताकारा प्रकृतिः परिपठ्यते ॥ ४६ ॥
अतोज्जा कारणावस्था कार्यावस्था च सा भवेत् ।।
ज्योतिरुपक्रमेसेवं मध्वादिवददुष्टता ॥ ४७ ॥
सूर्यस्य कारणावस्थावस्थितस्यैकरूपिणः॥
कार्यावस्थावस्थितस्य त्रयीनिष्पाधकर्मणा ॥ ४८ ॥
वस्वादिभोग्यसनातरसाश्रयतया यथा ॥
मधुत्वकल्पनमयोदयास्तमयकल्पनम् ॥ ४९ ॥
न विरुद्धं तथाऽनेन मन्त्रेणाजा परात्मिका ॥
अभिधीयते तन्त्रसिद्धा स्वतन्त्रा नाभिधीयते ॥ ५० ॥

·१ अध्याये ४ पादः। अजाशब्देन गत्वमजायाः परिकल्प्यते॥ सदप्यसतं विद्यामिष्पयोजनभावतः॥५१॥ पश्चपञ्चजना यस्मिनाकायश्च प्रतिष्ठितः ॥ तमेवमन्य आत्मानं विद्वान् प्रमाऽमृतं भवेत् ॥ ५२ ॥ कापिलागमसंसिदतत्त्वस्य मतिपादकः ॥ किमयं मन्त्र उत न ? युक्तं तत्तत्त्वबोधनम् ॥ ५३॥ यत् पञ्चजनसंशन्दात् पञ्चशन्दविशेषितात् ।। पञ्चविंशतितत्त्वानां प्रसयादेव हेतुतः ॥ ५४॥ इति प्राप्त तन्त्रसिद्धतस्वसम्पत्ययो न हि ॥ एषां पञ्चजनानां यत् पञ्चसंख्यावतामिह ॥ ५५ ॥ तन्त्र संसिद्धतत्वेभ्यः पृथग्भावान तद्ग्रहः ॥ यस्मिन् पञ्चेति पच्छन्दनिर्दिष्टपरमात्मनि ॥ ५६ ॥ समाश्रयतया झेयाः परब्रह्मात्मका हि ते ॥ यतो यच्छन्दनिर्दिष्टपरब्रह्मेति गम्यते ॥ ५७॥ अतस्तेभ्यः पृथग्भूता उक्ताः पञ्चजना इति ॥ न तन्त्रासिदा यत्तेभ्यो व्यतिरेकादतः परः ॥ ५८ ॥ सर्वतस्वाश्रयो पत्र पुरुषः सप्तविंशकः ॥ संख्योपसंग्रहाभापि प्रतीतिरिह जायते ॥ ५९॥ पञ्चविंशतितत्त्वानामित्येव परमाशयः ॥ ब्रह्माश्रयाः पञ्चपञ्चजनाःमाणादयोऽत्र हिं॥६० ॥ विज्ञायन्ते वाक्यशेषाद माणस्येसादिरूपिणः ॥ पञ्चपञ्चजनाः केचिदिन्द्रियाणीति सजगुः ॥ ६१ ॥ पञ्चपञ्चजना यस्मिनाकाशश्व प्रतिष्ठितः॥ अत्राकाशपदोदिष्टमहाभूतानि यानि च ।। ६२ ॥ इन्द्रियाणीति तत्वानां ब्रह्मनिष्ठखमीरितम् ॥ ६ ·श्रीभाष्यवार्तिके तस्मान्न तन्त्रसंसिद्धतत्वग्रामोऽत्र गुह्यते ॥६३ ॥ घेदान्तवाक्येष्वेकस्मात् सृष्टिराम्नायते न हि ॥ सदेवेति कचित् सा तु सत एव हि पठयते ॥ १४ ॥ असदेसादिवाक्येन कचिद्वा असतो जनिः ।। असतो जायत इति जगतः परिपठ्यते ॥ ६५ ॥ निश्चेतुं शक्यते नातो जगद् ब्रह्मककारणम् ॥ तद्धेदमिति संश्रुत्याऽव्याकृतं विश्वकारणम् ॥ ६६ ॥ अव्याकृतं पुराऽव्यक्तनामरूपं सुसंस्थितम् ॥ व्याक्रियते प्रधानं तत् साम्प्रतं नामरूपतः ॥ ६७ ॥ एवं मधानहेतुने निश्चिते हि क्षणादयः ॥ सृष्ट्युन्मुखाशयेनेह नेया अव्याकृतेऽक्षरे ॥ ६८ ॥ बृहत्त्वसर्वव्यापित्वे प्रधाने संस्थिते यतः ॥ ब्रह्मात्मशब्दावपि च ततस्तत्रैव नीयताम् ॥ ६९ ॥ अतः स्मृतिन्यायसिद्धं प्रधानं विश्वकारणम् ॥ समुच्यते वेदवाक्यैरिति प्राप्ते प्रचक्ष्महे ॥ ७० ॥ सससङ्कल्पसर्वेशानिरस्ताखिलदोषतः ॥ परब्रह्मण एव स्याज्जगतोऽखिलसअनिः ॥ ७१ ॥ आकाशादिषु हेतुत्वव्यपदेशाधथायथम् ॥ तस्माद्रेयादिवाक्याच्च तत तेज इति वाक्यतः ।। ७२ ।। संसं ज्ञानमनन्तं यद् विपश्चिद् ब्रह्मसंश्रुतम् ॥ तस्माद्वा एतस्मादिति तदेव परिगृह्यते ॥ ७३ ॥ सर्वत्र सृष्टिवाक्येषु द्रष्टव्यं निखिलं जगत् ॥ ब्रह्मैककारणं तत्रासदोतिश्रुतिवाक्यतः ॥ ४ ॥ असत्कारणमुद्दिष्टं सर्वकं तव कथं भवेत् ॥ तत्रोच्यते समाकर्षादसद वेति परश्रुतौ ॥ ७५ ।।

·१ अध्याये ४ पादः। साक्षिणं तमुपक्रम्यासद् अत्याधुत्तरत्र च ॥ भीषास्मादिति वाक्येन समाकृष्य परात् परम् ॥ ७९ ॥ प्रशासितृत्वमभूतिगुणानामुक्तितो सत् ॥ नामरूपविभागादिरहितेशमवाचकम् ॥ ७७ ॥ असत्पदेनोच्यतेऽतो नामरूपाविभक्तकम् ॥ तद्धेदमिति वाक्ये या अव्याकृतपदं पुनः ॥ ७० ॥ अव्याकृतशरीरं तद् ब्रह्मैव पठति ध्रुवम् ॥ प्रकृतिधर्माध्यासेन हेतुः परिणति प्रति ।। ७९ ॥ पुरुषः पठ्यते नैवं किन्त्वत्र पुरुषोत्तमः ॥ यस्य चैतज्जगत् कर्म तत्कार्यजगदुक्तिभिः ॥८० ॥ जीवमुख्यमाणलिङ्गाज्जीवाणौ परो न च ॥ इति चेन्न यथा तत्र लिङ्गानि परमेश्वरे ॥८॥ संयोज्यानि तथैवात्र यस्येसखिलकारणम् ॥ ब्रह्मेत्युक्तं यतो हेतोः स्वाराज्यफलसंश्रुतिः ॥ ८२ ॥ जीवसङ्कीर्तनं जीवाद्भिशस्य प्रतीतये ॥ प्रश्नोत्तराभ्यामिसेवं जैमिनिर्मन्यते परम् ॥ ३ ॥ मुप्ताज्ज्ञानमयाद्भिग्नमेके वाजसनेयिनः ॥ तदाश्रयं परात्मानमामनन्ति न संशयः ॥ ८४ ॥ यदि कापिलसंसिद्धपुरुषाद्भिन ईश्वरः ।। इति नो तर्हि द्रष्टव्य आत्मा स्यादीश्वरो हरिः ॥ ८५॥ परमात्मा हि जीवेभ्यो यथाकर्म प्रपूजिता ॥ तत्तत्कर्मानुरोधेन प्रियत्वं सम्पयच्छति ॥ ८॥ एकविज्ञानभावेन सर्वविज्ञानजन्मनः ।। लिङ्गाज्जीवात्मसंशब्दैः परमात्माभिधीयते ॥ ८ ॥ परकार्यतया जीवः परमात्मैव नो भवेत् ।।

·श्रीभाष्यवार्तिके
तहि परात्मविज्ञानाद तद्विशानं कथं भवेद ॥ ८८ ॥
पावकाव मुदीमापया विस्फुलिशाद सहस्रशः॥
सरूपाः सम्प्रभवन्ते अक्षराद्विविधाः प्रजाः ॥ ८९ ॥
तथैवेत्थमाश्मरथ्य आचार्यों मन्यते स्फुटम् ॥
कार्यजीवस्य प्रक्यात तद्विज्ञानादि तन्मतेः ॥९॥
प्रतिज्ञाऽऽपादनं पच्च तदयुक्तं यतो जनेः ॥
न जायते इति वाक्याज्जीवानां मतिषेधतः ॥ ११ ॥
प्राचीनकर्मजनितफलभोगाय सर्जनम् ।।
जगतो जीवजातानां कार्यत्वे ब्रह्मताऽस्ति हि ॥ १२ ॥
तथाच ब्रह्मतापत्तिमोक्षार्थ कर्मणोऽक्रिया॥
उत्क्रमिष्यतो जीवस्य ब्रह्मभावाद परात्मनः॥९॥
जीवशब्देनाभिधानमोडुलोमेरिदं मतम् ॥
उत्क्रमिष्यति जीवे हि ब्रह्मभावस्तया न च ॥ ९४ ॥
पागन्ते इत्यमुक्तं यत् तदयुक्तमवस्थितः ॥
अन्यथा ब्रह्मभावस्य विकल्पासहनं भवेत् ॥ १५ ॥
मागन्ते ब्रह्मभावोऽयं भवेद स्वाभाविकोऽयवा ।।
औपाधिकस्तत्र युक्तः पक्षः स्वाभाविको न हि ॥ ९६ ॥
ब्रह्मभिन्नस्वरूपस्य ब्रह्मत्वाशक्यवाक्यतः ॥
औपाधिकत्वं भेदस्य सर्वदा ब्रह्मणि स्थितः ॥१७॥
उत्क्रान्तावेब ब्रह्मत्वं कथमित्यं नियम्यते ॥
तथाच स्वशरीराख्यजीवेष्वात्मतया स्थितः ॥ ९८ ॥
परात्मवाचको जीवः काशकृत्स्नमते भवेद ॥
एवं निरीश्वरे सांख्ये निरस्ते सेश्वरा हि ते ॥ ९९ ॥
समुत्थिता वदन्तीत्यमाधष्ठयं विना न हि ॥
अधिष्ठातरीमारस्य कारणतं कथचन ॥ १० ॥

·१ अध्याये ४ पादः। ४५ अधिष्ठायैव प्रकृतिमुपादानस्वरूपिणीम् ॥ विश्वं सृजति विश्वेशो निमित्तं कुम्भकारवद ॥ १० ॥ इति प्राप्ते घुपादानं निमित्तं परमेश्वरः ।। एकविज्ञानतः सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञया ॥ १० ॥ यथा सोम्येति दृष्टान्तानुपरोधेन हेतुना ॥ अनाउन्तवतीयं गौरियादिप्रकृतिश्रुतौ ॥ १० ॥ अविभक्तनामरूपं कारणावस्थमीश्वरम् ॥ ब्रह्मप्रकृतिशब्देन पठ्यतेऽन्यस्य हानितः ॥१०४ ॥ सर्व वेदात्मनोऽन्यत्र तं परादादिति श्रुतिः॥ ब्रह्मातिरिक्ताभावं सा प्रतिपादयति स्फुटम् ॥ १०५ ॥ सोऽकामयतवाक्येन बहु स्यामिति वाक्यतः ॥ उपादानं निमित्तं च ब्रह्मैव परिकीर्सते ॥ १०६ ॥ न केवलं प्रतिबाधेरयमोऽभिधीयते॥ किन्तु साक्षादुपादानं निमित्वं ब्रह्म चोच्यते ॥ १०७ ॥ प्रसवनं ब्रह्मक्षो यतं आसीदिदं जगत् ॥ ब्रह्माध्यतिष्ठन् सर्वत्र धारयद् भुवनानि हि ॥ १०८ ॥ किमुपादानं कानि च साधनानीति लोकतः ॥ पृष्टे स्वेतरभिमस्य ब्रह्मणः सर्वयोग्यता ॥ १०९ ॥ न विरुदेति ब्रह्म स्यादुपादानं निमित्तिकम् ॥ स्वयमकुरुतात्मानमिसेवं कर्तृकर्मणोः ॥ ११० ॥ अभेदस्योपदेशेन यदेकं ब्रम तद् द्वयम् ॥ अविभक्तनापस आत्मा काऽभिधीयते ॥ १११॥ विभक्तनामरूपः स कार्यमियपि पठ्यते ॥ तस्मात् कर्तृत्वकर्मत्वे न विरोधो मनागपि ॥ निरस्ताऽखिलदोषस्य चेतनाचेतनात्मनः RABHA LIBRAY

·श्रीभाज्यवार्तिक ।
परिणामविकारो हि कथमिसत्र संशृणु ॥ १३ ॥
परिणामस्वभावो हि विशषणगतो भवेत् ॥
न विशेष्यस्य दोषित्वमावनिष्फलस्य हि ॥ १४ ॥
सक्ष्मचिदचिद्रूपस्य स्थूलचिदचिद्रूपता ॥
सम्पद्यते यतो देवान भवेद स विकारभाक् ॥ ११५॥
पोनिशब्दादुपादानं कर्तृशब्दाभिमित्तकम् ॥
प्रमैवाचिन्सशक्तिवान्न विरोधो मनागपि ॥ ११६ ॥
एवं सर्वत्र वेदान्ते जगत्कारणवाचकाः ।।
चेतनाचेतनवतो ब्रह्मणः प्रतिपादकाः ॥ ११७ ॥
सूक्ष्मस्य स्थूलतापत्ति स्थूलस्य सूक्ष्मतां तथा ॥
सम्पाथ रमते विष्णुर्वेदवेदान्तगोचरः ॥ ११८ ॥
प्रसक्षादिप्रमाणानां गोचरादविचेतनात् ॥
तत्संसृष्टाद्वियुक्ताच्च चेतनाद्भिननिष्कलम् ॥ ११९ ॥
आनन्दरूपममलमायेऽध्याये निरूपितम् ॥
इति श्रीभाध्यवार्तिके प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥१५॥

·२ अध्याये १ पादः। विरुद्धवादिसम्भाव्यप्रकारविनिवृत्तये ॥ आरभ्यते गुरुं नवा द्वितीयाध्यायपातिकम् ॥१॥ श्रुतीनां तत्परत्वं न विरोधात कापिलस्मृतेः ॥ अतस्तत्स्मृतिसंसिद्ध एवार्थः श्रुतियोधितः ॥ २॥ अन्यथाऽनवकाशः स्यात् कापिलायाः स्मृतेरिह ॥ इतिचेमान्यमन्वादिस्मृतीनां तत्प्रसङ्गतः ॥ यदि कापिलस्मृत्युक्तसिद्धान्तस्यानुरोधतः ॥ श्रुतिवाक्यव्यवस्था स्यात् तदान्यानवकाशता ॥ ४ ॥ भारतं भगवद्गीता मन्वायाः स्मृतयस्तथा ॥ विरुद्धानवकाशत्वदोषेणैषां तु पीडनम् ॥ ५॥ ययाप्तकपिलोक्तीनामनुरोधाच्छरुतीरितम् ॥ व्यवस्थाप्यं तदासाप्तगुरुक्तीनां हि गौरवात् ॥ ६ ॥ तत्पणीतेन वेदार्थों व्यस्थाप्यः कुतो न हि ।। यदै किश्चिदिति श्रुसा सिद्धमन्वादितद्विदाम् ॥ ७॥ तत्वोपलब्धिःवास्ति कपिलोक्तिमकारतः ॥ तदुक्तिन्तिमूलेति श्रुसर्थो न तया ततः ॥ ८॥ शक्योऽस्ति प्रच्यावयितुं तद्विदुक्तिविरोधतः ॥ कापिलोक्तिनिराकृसा निरस्ता यौगिकस्मृतिः ॥ ९ ॥ योगे ईशाभ्युमगमान्मोक्षसाधनतोक्तितः ॥ वक्तुर्हिरण्यगर्भस्य वेदान्ताधिकृतत्वतः ॥ १० ॥ श्रुसर्थनिर्णयोन्याय्यो योगोक्तेरनुरोधतः ॥ इतिचेन प्रधानस्य जगत्कारणतोक्तितः ॥११॥ ब्रह्मविशं प्रतीशस्यानुपादानत्वतोक्तितः ॥ निमित्तमात्रतोक्तेश्च न योगः श्रुतिसंमतः ॥ १२ ॥ अत्र लाशयते ब्रह्म जगतो नैव कारणम् ॥

·श्रीमाण्यवार्तिके
विलक्षणत्वात् वदपि शब्दादप्युपदिश्यते ॥ १३ ॥
अवेतनत्वदुःखित्वादयो धर्मा अनीपरे ।
विज्ञानमुखनिसत्वादय ईशे विलक्षणाः ॥१४॥
कथ्यन्तेऽतः प्रधान स्याद कारणत्वविलक्षणम् ॥
अशुद्धदुःल्यनीशं यच्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ १५ ॥
जगद् विलक्षणेशेन तद कथं प्रवितन्यते ॥
ननु,-चेतनाव पुरुषाव केला जायन्तेऽचेतनाः कथम् ॥१६
अचेतना गोमयाच्च दृश्चिकाश्चेतना यतः ।।
कार्यकारणभावोऽतो वैलक्षण्येऽपि दृश्यते ॥ १७ ॥
चेति वाच्यं चेतनात् स्यादचेतनजनिः कथम् ॥
अचेतनत्वाभिमतं चेतनत्वेन पठयते ॥ १८ ॥
आपोऽकामयतेत्यादौ मृदोऽपि वचनान्वयात् ॥
इतिचेन विजातीयं कारणं कार्यमात्रके ॥ १९ ॥
पुरुषेऽचेतनांशेन केशदन्तादिकं यतः ॥
पृथिव्याघभिमानिन्यो देवता मृत्पदादितः ॥ २० ॥
विशेषणत्वादुच्यन्ते मृदादिदेवतोदिता ।।
विशेष्यत्वाद तथाचापि देवताऽनुप्रवेशतः ॥ २१ ॥
अतः कार्य कारणादै जायते न विलक्षणम् ॥
ततो जगद् ब्रमकार्य नेति मानेऽभिधीयते ॥ २२ ॥
जगद्विलक्षणं ब्रह्म तदुपादानमिष्यते ॥
एष्टा जनिर्माक्षिकादेः क्रम्यादभित्ररूपिणः ॥ २३ ॥
ननूक्तं पञ्चेवनाशं सजातीये हि कारणम् ॥
ससमुक्त नचैतेन सर्व सर्वसलक्षणम् ॥ २४ ॥
सर्वस्मात सर्वमुत्तममन्यया स्यान संशयः ॥
ततो विलक्षणं प्रम विलाणजगत प्रति ॥ २५ ॥

·२ अध्याये १ पादः। ४९ उपादानं कारणं स्याद् यथा स्वर्ण कटादिषु ॥ वस्त्वन्तरादू वस्तुनोऽध व्यात्तिजनकस्य तु ॥ २६ ॥ अनुत्तिरेव सता सालक्षण्यमुरीकृतम् ॥ माक्षिकादिसमुत्पन्ने कम्यादौ दृश्यते न तत् ॥ २७ ॥ तस्मामास्सनुपपत्तिमकायें जगसपि ॥ न मृदूघटादाविव हि माक्षिककृमिकादिषु ।। २८ ॥ व्यावर्तकानुगः कश्चिद् वस्त्वन्तरनिरूपितः ॥ कार्यस्वरूपाज्जगतः ? कारणं ब्रह्म चेद पृथक् ॥ २९ ॥ तयोर्द्रव्यान्तरात्वाप्सा कार्य ब्रह्मण्यसद्भवेत् ॥ नैतदेवं तयोः साम्यनियमप्रतिषेधतः ॥ ३० ॥ न तु द्रव्यान्तरत्वं हि कार्यस्य प्रतिपाद्यते । किन्तु ब्रह्म स्वतो भिन्नविश्वाकारेण केवलम् ॥ ३१॥ परिणामीति सिद्धान्तः श्रुतिवाक्यस्य गौरवात् ॥ वैलक्षण्येऽपि द्रव्यैक्यं काममाक्षिकयोरिह ॥ १२ ॥ कार्यकारणयोरस्ति कुण्डलस्वर्णयोरिव ॥ द्रव्यैक्यमभ्युपेतं चेत् कार्यकारणयोस्तदा ॥ ३३ ॥ कार्यधर्मा ब्रह्माणि स्युः सुवर्ण इव कौण्डलाः ॥ विजरो विमृत्युरियादिश्रुतीनां पीडनं ततः ॥ ३४ ॥ अघोच्यते शरीरस्थयुवत्वादि नचात्मनि ॥ तथा ब्रमशरीरस्थं सङ्कोचादि न ब्रह्मणि ॥१५॥ प्रतीयते पतः सर्व चेतनाचेतनात्मकम् ॥ विधेयायशेषत्वैः शारीरं परमात्मनः ॥ १६ ॥ यच्चेतनस्य यद् द्रव्यं स्वार्य सर्वात्मना भवेत् ॥ धारयितुं नियन्तुं च शक्यं तोषतात्मकम् ॥ ३७॥ तत्तस्य चेतनस्यात्र शरीरमिति लक्षणम् ॥

·५०
श्रीमाण्यवार्तिके
वधिश्च प्रतिबन्धेन नियन्तुं न शक्यते ॥३०॥
स्थापित शरीरस्य सक्षणाच्यातिरिष्यते ॥
अतः सर्व परेशेन वार्य सर्वात्मना भवेद ॥ १९॥
पार्ष नियम्य तो शरीरमशरीरिणः ॥
कर्मजन्यशरीरस्थाशरीरमिति वाक्यतः ॥ ४०॥
प्रतिषेधो नवानन्दशरीरं प्रतिषिध्यते ॥
चेतनेन वियोगात्यविशीर्यस्वानिरूपणाद ॥१॥
आनन्दविग्रहो गौणशरीरं तत उच्यते ॥
प्रधानहेतुवादस्य दुष्टत्वादपि नाश्रयः ॥ ४५ ॥
ब्रह्मकारणवादस्तु निर्दुष्टत्वाद समाश्रितः ॥
तथाहि निर्विकारस्य चिन्मात्रैकरसस्य हि ॥ ४३ ॥
प्रधानसविधानेन तद्धर्माभ्यासतस्तथा ॥
जगत्प्रवृत्तिः किमुत चिन्मात्राध्यासतो बलात् ॥ ४४ ॥
जगत्पतिः प्रकृतेर्नोभयं स्यादसम्भवात् ॥
सविधानमसङ्गस्य प्रकृसध्यसनं तया ॥ ४५ ॥
चिदध्यासश्च नो वक्तुं शक्यते योग्यताइतेः ॥
सद्भावः प्रकृतेः किं वा विकारस्तद्गतोऽथवा ॥ ४६ ॥
पुरुषस्थित एवात्र विकारः कश्चिदिष्यते ॥
न तावत् पुरुषीयं स्यादनभ्युपममादिह ॥ ४७ ॥
प्रकृतेन विकारोऽपि तस्याध्यासैककार्यतः ॥
सद्भावः समिधानं चेन्मुक्तेऽस्याध्याससम्भवः ॥ ४८॥
जगत्मचिस्तपक्षे अत एव न सम्भवेद ।।
अमकारणवादस्तु शुविमूला समाश्रितः॥४९॥
प्रधानपादो निर्मूल्ये नाश्रितः विष्टपमिले ॥
शाक्यौलुक्यातपादीयतामा पिलादिमिः॥१०॥

·'२ अध्याये २ पादः। ५१ अन्योन्यं व्याविवादमतिष्ठानसम्मवाद ।। तैरर्थनिर्णयो न स्यादतिवमसमुसितैः ॥ ५ ॥ योगतर्कच्याहतात: कापिलोक्तिर्न शखते ॥ अन्यतकोंक्तिरपि चेद् प्रखतेऽन्यस्य तर्कतः ॥ १२॥ दृष्येति तर्कासंस्थानादनिर्मोक्षमसङ्गतः ॥ अतीन्द्रियेऽर्थे शास्त्रं स्यात् प्रमाणमत एव हि ॥५३॥ आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिन् । यस्तकेंणानुसन्धत स धर्म वेद नेतरः ॥५४॥ इति वेदाविरुदेन तर्केणार्थों निरूप्यते ॥ न तु खोमेक्षितेनैव तेनार्थस्य निरूपणम् ॥ ५ ॥ बेदापरिगृहीतोक्तसांख्यपक्षप्रतिक्षयाद ।। कणभक्षापात्पक्षमुख्या अन्ये परिक्षताः ॥ ५६ ।। ज्ञानात्मार्थात्मकं चैतत् क्षणिकं चापि ये जगुः ।। वेदापरिगृहीतास्ते तेषां तर्कामतिष्ठिते ।। ५७ ॥ ननु, स्थूलसूक्ष्यशारीरस्य कार्यकारणरूपिणः॥ जीवस्य ब्रह्मणश्चापि विभागः सम्भवेद कथम् ॥ ५८ ।। ब्रमणः सशारीरत्वे भोक्तृत्वमविवर्जितम् ॥ जीवस्येव शारीरित्वप्रयुक्तसुखदुःखतः ॥ ५९॥ नच सम्भोगसूत्रे तत्परिहारः समर्थितः ॥ तत्रोपास्यत्तस्य हृदयायतने स्थिते ॥६॥ तन्मात्रेण न भोगस्य प्रसको भवति स्कुटम् ॥ जीवव ब्रमणस्तर शरीरिके भोजनम् ॥१९॥ असतं परिहार्प नभवेदार कपन । इतिचेम विमानास्यादीपजीवसमायो। १३ न हि जीवे बारिवहन मोक्तत्वमसि ।

·श्रीभाष्यवार्तिके पुण्यपापस्वसं यद कर्म तस्कृतमेव तव ॥ ६ ॥ निष्पाप्मनः परेशस्य स्थूलसूक्ष्मशरीरिणः ॥ कर्मसम्बन्धगन्धोऽपि नास्सतः कर्मतो न तव ॥ १४ ॥ शरीरित्वाऽविशेषेऽपि राजसेवकयोरिव ॥ निग्रहानुग्रहकृतं सुखदुःखं जनेशयोः ॥ १५ ॥ विभागाभावमाशाप यत् तरासमुद्रयोः । दृष्टान्तेन परो ब्रूते विभागं न स्वभावतः ॥ १६ ॥ किन्त्वविद्योपाधिकं तम सतमिहोच्यते ॥ न जीवे ईशभावः स्याद परिणामी न चापि सः ॥ ६७ क्षेत्रतत्कर्मणां चानादित्वप्रतिपादनात् ॥ स्वरूपतोऽपरिणामाच्छङ्का कस्यचिदत्र हि ॥ ६८ ॥ भोक्तृभोग्यविभागस्य कदाचिन्नैव जायते ।। मृदो घटादिः स्वर्णादेः परिणामः कटादयः ॥ ६९ ॥ तेषां विभागवद प्रोक्तो विभागो भोक्तभोग्ययोः । स्वरूपरिणामेऽपि ब्रह्मणो भोक्तृभोग्यता ॥ ७० ॥ स्यादेव पुनरप्यत्रासामअस्यं समापतेत् ।। असदिसत्र कार्यस्य जगतो ब्रह्मकारणात् ॥ १ ॥ अनन्यत्वमुरीकृस कारणत्वमुरीकृतम् ॥ तदिदानीमनन्यत्वमाक्षिप्यान विधीयते ॥७२॥ विभिमबुद्धिबोध्यत्वाम कार्य कारणात्मकम् ॥ न तन्तुपटबुद्धिर्वा एकाऽऽकारा निरूप्यते ॥ ७ ॥ कारणे कार्यसत्वस्य स्वीकृतौ कारकादिकम् ॥ व्यर्थ स्यादिति कार्य स्यादसदेव स्वकारणे ॥४॥ करनः प्रपञ्चो मिथ्या स्माद सन्मानं कारणं हि सत् ।। बेदमासम्पाला नोमवेतन-सा ॥

·२ अध्याये पादः। कल्पिताया व्यवस्थाया अभावादेव वस्तुतः ।। ब्रह्मणोऽपि परिच्छेदः कार्याभिमवतो भवेद ॥ ७॥ इतिचेन परिदः कल्पितोऽस्ति न तस्वतः ॥ चिदचिवस्तुशरीरस्य ब्रह्मणः सकलं हि तत् ॥ ७ ॥ प्रकारत्वेन भिन्नं स्यादिति प्राप्ते समुच्यते ॥ पाचारम्भणमिसादि सदेवेखादिवाक्यतः ॥ ७८ ॥ तदक्षतेति वाक्येन बहु स्यामिति पाठतः ॥ ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिसादिश्रुतितोऽपि च ॥ ७९ ॥ घेतनाचेतनं विचमनन्यं ब्रह्मतो भवेत् ।। येनाश्रुतं श्रुतं च स्यादमतं मतमिलतः ॥ ८॥ कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकारणामान्यतोच्यते ॥ कार्य द्रव्यान्तरं भाति न तु भिनं स्वकारणाव ॥ ८१ ॥ मृत्तिकेसेव ससं तद् विकारे नैव ससता ॥ मृद्रव्येण च तेनैव पृथुबुध्नोदरादिकः ॥ ८ ॥ संस्थानात्मा विकारो यस्तत्पयुक्तघटेति च ॥ दृश्यते नामधेयं च जलाहरणसिद्धये ॥ ८३॥ संस्थानान्तरं मृद्रव्यं नामधेयान्तरं च तत् ॥ भजतेऽतो घटायेव मृत्तिकेसेव गृह्यताम् ॥ ८४ ॥ घटे विचार्यमाणे तु मृत्तिकेसेव न पृथक् ॥ तथा विचारित कार्य न भिनं स्वस्य कारणात् ॥ ८५॥ मृदि नष्टो घट इति व्यवहाराद् घटः पृथक् । इति चेन विनाशाचा अवस्या कारणस्य हि ॥ ८६ ॥ अवस्याोदमादाय व्यवारः समर्थ्यते ॥ कारणावस्यमेवाचित्कार्यावस्वं हि वस्तु तत् ॥ ८॥ स्थूलसूक्ष्म प्रमणः स्यामारीरं परमात्मनः॥

·श्रीभाष्यवार्तिके अन्तर्यामिश्रामणे हि प्रमाणमुलभ्यते ॥८८ ॥ शरीरभूतषिदरिदस्तुगा अखिलास ये॥ विकारा न परेको ते निरवचत्वतः श्रुतेः ॥ ८ ॥ ऐतदारम्पमिदं सर्वमिति सर्वस्य सादरम् । अवदसात्मतादात्म्यं तदेव परमार्थतः॥१०॥ तस्वयसीति वाक्येन निश्चितं गमयसलम् ॥ चिदचिदस्तुशरीरं तत्सकारतया हरिम् ॥ ९१ ॥ सर्वशम्दाभिधेयं स्यात् सूक्ष्मस्थूलप्रभेदतः ॥ सूक्ष्मकारणतापस्था स्थूलकार्यस्ववस्थया ॥ ९२ ॥ परिणामी परात्माय लौकिकव्यवहारभाक् ॥ अवस्थान्तरयोगे ऽपि बुद्धिशब्दान्तरादयः ॥ ९३ ॥ एकस्यैव दृश्यन्ते पालोऽयं स्थविरो यथा ॥ मृदारुकनकादिभ्यो द्रव्यान्तरमुद्भवात् ॥ ९४ ॥ व्यवहारभेदसंदृष्टया नावस्थाभेदतो भवेत् ॥ मृदादिकारणे सद्धि बुदिशब्दान्तरादिकम् ॥६५॥ अत्रोत्तरं कुण्डलादिकार्यवर्गेषु दृश्यते ॥ कारणं हि सुवर्णादि सुवर्ण कुण्डलं तया ॥ ९६ ॥ प्रसमितिभिनं न कारणाव कार्यकुण्डलम् ॥ न हि द्रव्यान्तरे भिन्नं द्रव्यं समुपलभ्यते ॥ ९७ ॥ अन्यथा स्यात् मुवर्णेषु द्रव्यस्योपलम्भनम् ॥ कार्यस्य कारणे सक्त्वाम कार्य कारणाव पृथक् ॥ ९८ । लोके वेदे च कार्य हि कारणत्वेन पठपते ।। लोके घटो मचिकैव वेदे चेदं सदेव सद ॥९॥ असतो व्यपदेषादि सर्वमोऽसदेव तु ॥ इति चेनैव सर्वस्व कार्यस्वादापसालमा। २..।

·२ मध्याये.१ पादः। व्यपदेशो न सापाव किन्तु संस्थानभेदतः ॥ सत्वासत्वे द्रव्यधर्मों सत्वं सभामरूपता ॥ १०१॥ सूक्ष्माषसा तद्विरोधी धर्मोन्सवं प्रचितम् ॥ पाक्पशेषादू युक्तिसत्वाद तथा शब्दान्तरादपि ॥ १०२ ॥ वाक्यशेष इदं ना किश्चनासीदिति श्रुतिः ॥ पुक्तिर्मदः सवधर्मः पृथुबुध्नोदराकृतिः ॥ १०॥ घटादिव्यवहारे वै हेतुः स्यात् तस्य वा परः ॥ असत्वधर्मस्तद्विरोधी सोऽवस्थान्तरनामकः ॥ १०४ ॥ कपालेति घटो नेति व्यवहारस्य साधनम् ॥ न कपालाधवस्थातो घटाभावोऽतिरिच्यते ॥ १०५ ॥ एकस्यैव हि द्रव्यस्य प्राक्पश्चात्कालभेदतः ॥ धर्मान्तरसमायोगः श्रुतिवाक्येऽवगम्यते ॥ १०६ ॥ यथा तन्तव एवैते अवस्थान्तरतां गताः ॥ पट इत्यं सदा नामरूपकार्यादिभागिनः ॥ १०७ ॥ तथा विशिष्टं ब्रह्मात्र नामरूपादिभार भवेत् ॥ यथा समीरणो येकदेशत्तिविशेषतः ॥ १०८॥ भाणापानसमानादिनामरूपविभागवान् । तद्वद् ब्रमाप्येकमेव चिदचिद्भिनस्थितः ॥ १०९॥ नामरूपविभागि स्यात् तस्मादन्यज्जगम हि ॥ ब्रह्मणोऽनन्यविश्वं चेच्तयो भेदबोधिकाः ॥११० ॥ त्वयैव सकलास्यक्ता भेदे ससेकता कयम् । अत औपाधिको भेदो भेदश्रुतिविचोधितः ॥ १११॥ अभेदश्रुतयो मुख्याः खभावाद्वैतवादिनः ॥ इति चेन खतो भिचं जीवं विश्वस्य कारणम् ॥ ११२ ॥ उपाधिरहितं प्रम जानाति किमुतो न हि ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके
2
न घेत सर्ववताहानिराये दुःखादि जानतः ॥ ११९ ॥
हिताहितक्रियादोषासक्तिब्रह्मणो भवेत् ।।
पचहानकृतो भेदस्तं श्रुतिर्वदतीति चेत् ॥ ११४ ॥
तब जीवाशानपले जीवाभिमपरास्मनः ।।
अल्पमता तथा जीवे सर्वशत्वं समापते ॥ ११५ ॥
प्रमाज्ञानमते तु स्वभकाशे धानसाक्षिता ॥
जगत्मृष्टिश्च युक्ता न सर्वदा खमकाशतः ॥ ११६ ॥
अज्ञानेन तिरोधानं प्रकाशस्येति चेन तत् ॥
प्रकाशस्य खरूपत्वात् तभित्तिस्तिरोहितिः ॥ १७ ॥
तथाचैवं स्वरूपस्य निवृत्तिरिति दृषणात् ॥
तस्माज्जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो नेसतो वे ॥ ११८ ॥
दुःखादियुक्तजीवात्तु ब्रमार्थान्तरमेव तत् ।।
निर्दिश्यते यतो जीवाद्भेदेन परमेश्वरम् ॥ ११९ ॥
अनश्नमिति वाक्याच्च माझाविसादिवाक्यतः ॥
अश्मकाष्ठायचिवर्गाद् विकारास्पदतो यथा ॥ १२० ।
अभिनं निरवधं न तथा दुःख्यात्मनोऽणुनः ॥
स्थूलसूक्ष्मकावस्थचेतनाचेतनस्य हि ॥ १२१ ॥
परब्रमशरीरत्वात् ततो भिन्नं परं स्थितम् ॥
इदानीं तस्य सङ्कल्पमात्रेण विविधं जगत् ॥ १२२ ॥
मायतेऽतः मृष्टियोगाविरोधस्तस्यवर्ण्यते ॥
सर्वसर्जनशक्तीना कारणानां अपेक्षणात् ॥ १२३ ॥
कर्य तदनपेक्षस्य जगत्कारणतोच्यते ॥
न समर्थः कुलालादिर्घदादौ कारणं विना ॥ ११४ ॥
सर्व कर्तुं समर्यस्य कारणापेक्षणेन किम् ॥
कार्यजननक्षाकीनां सर्वेषामुपसहतेः ॥ १२५ ॥

·२ अध्याये १ पादः। ५७ : सापेलत्वं यथा पीरनीरादेर्दभिशीतयोः । सर्वसर्जनशक्तस्य तथैव परमात्मनः ॥ १२६ ॥ सर्वस्य जनयितृत्वमुपपबेत केवलम् ॥ नच दध्यादिभावायाऽऽतचनापेक्षणं वद ॥ १९७॥ क्षीरादौ किन्तु शैघयाय विशेषरसलब्धये ॥ यथा देवादयःस्वे वे लोके स्वापेक्षितानि हि ॥ १२८ ॥ सृजन्ति खस्य सङ्कल्पात तथाऽसौ पुरुषोत्तमः ॥ चिदंचिद्विभागहीनं निर्गतावयवं पुरा ॥ १२६ ॥ आसीत् तदेवसङ्कल्पानाकादिविविधं भवत् ॥ कृत्स्नं ब्रह्मांशतयाये नाकं वा पृथिवी भवेत् ॥ १३० ॥ अन्ये निरंशब्रह्मात्मबोधकश्रुतिकोपनम् ॥ अतो जगत्कारणं न ब्रह्म स्यादिसतो ब्रुवे ॥ ११ ॥ नायं दोषः श्रुतिब्रमनिर्गतांशं यतोऽवदत् ॥ ततो विचित्रसृष्टिं च न समर्थस्य दूषणम् ॥ १३२ ॥ नच बाधितमर्थं सा कुतो वक्तुं प्रभुर्भवेत् ॥ वक्तव्यं हि यतः शब्दप्रमाणविषयो हरिः ॥ १३३ ॥ विचित्रशक्तियोगेन न विरोधोऽस्ति कश्चन ॥ वस्त्वन्तरधर्मस्य वस्त्वन्तररोपणे ॥ १३४ ॥ कृते घटादिधर्माः स्युरात्मनि चेतनेऽखिलाः ॥ तस्मात् स्वभाववैचिश्याल्लौकिकैर्न च सरः ॥ १३५ ॥ यथाऽनिलजलादीनां भिन्नौष्ण्यादिस्वशक्तयः॥ दृश्यन्ते तद्वदेवात्र विजातीये परेश्वरे ॥ १३६ ॥ अचिन्साः शक्तयः सन्ति न किश्चिदवहीयते ॥ प्रमाणं वैष्णवं चात्र पुराणं परिदृश्यते ॥ १३७ ॥ निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुदस्याप्यमलात्मनः ॥ ८ ·श्रीमाण्यवार्तिके कथं सर्गादिक ब्रह्मपोभ्युपगम्यते ॥ १३८॥ तत्रोचरम- शक्तयः सर्वभावाचावपिन्ससामगोचरा यतोऽतो ब्रमणसास्तु सर्गाथा भावशक्तयः ॥ १३६॥ भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता। प्रधानवादपक्षेऽपि स्युर्दोषा लौकिकास्तु ये ॥१४० ॥ यदि लोकविजातीयं प्रधान कारणं तदा ॥ ब्रह्मेतरविनातीयं कारणं नोच्यते कथम् ॥ १४१ ।। निरंशं ते प्रधानं हि जगदारम्भकं कयम् ॥ सत्वाद्यषयपास्तस्य चेत् तदेदं विचिच्यताम् ॥ १४२ ॥ सस्वादीनां समूहः किं प्रधानमुत तद्भवम् ॥ अन्खे कथं कारणं स्यात् संख्याभङ्गश्च सम्भवेत् ॥ १४ निरंशसत्त्वादिभ्योऽपि कार्यारम्भो हि ते कथम् ॥ समूहपक्षे तेषां च देशभेदानपेक्षया ॥ १४४ ॥ अन्योन्यं युज्यमानानामारभ्भस्थूलवस्तुनः ॥ तस्मात् सर्वविजातीयां सर्वशक्याश्रितां पराम् ॥ १४५ देवतां सन्दर्शयति परा शक्तिरिति श्रुतिः।। सर्वशक्ति यदा ब्रह्म कारणापेक्षणं कथम् ॥ १४६ ।। न तस्य कार्यमित्यादिकारणादिनिषेधतः। सखे ब्रह्म तथैवास्ति समर्थ विश्वसर्जने ॥ १४७॥ प्रयोजने विना सर्वसर्जनं च कथं ततः ॥ अनोत्तरं तस्य लीला केवलैकं प्रयोजनम् ॥ १४८ ॥ लोकवत् कारणापेक्ष्यं सर्वकार्यप्रसर्जनम् । सृज्यमानम्माणिकर्मापेक्षया प्राणिसर्जनम् ॥ १४९ ॥ उच्चनीचक्मिामेन निघणो विषयो नमः॥

·२.अध्याये पादः।
.
सृष्टपादौ यदि जीवा न सदेवेसेच संश्रुतेः ॥ १५० ।।
तत्कर्म म प विषेत तत्सापेक्षजनिः कथम् ।।
अत्रोत्तरमनादिसाद कर्मणा नदपेसया।। १५१ ।।
सृष्टिप्रवाहोऽनादिहि पातोतिश्रुतिवाक्यता ।
प्रधानपरमायादौ कारणत्वे विकल्पिता १५९ ॥
धर्मास्ते कारणत्वाव परब्रह्माणि सन्निहि
इति श्रीभाप्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥२॥ १ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके । चिचिद्विशिष्टनमजगजन्मादिकारणम् ॥ परैरुद्धावितास्तत्र दोषास्ते दूरतः कृताः ॥१॥ खपक्षरक्षणार्थाय परपक्षा हि साम्प्रतम् ॥ निरस्यन्तेऽन्यथा वेदे श्रद्धावैकल्यमापतेत् ॥२॥ परपक्षपतिक्षेपायायं पादः प्रवर्तते ॥ कापिलं मतमत्रादौ सम्पगेव निरस्पते ॥३॥ तत्रेक्षते शब्दमिसायखिलसूत्रतः ॥ अतत्परत्वमात्रं हि पूर्वत्र प्रतिपादितम् ॥ ४ ॥ खरूपतोऽत्र तत्पक्षप्रतिक्षेपः प्रदर्यते ॥ विकृसा रहिता मूलप्रकृतिर्महदादयः ॥५॥ प्रकृतयो विकृतयः सप्त षोडशको गणः॥ विकारस्तथाऽत्र पुरुषः प्रकृतिविकृतिर्न च ॥ ६ ॥ तमःसत्त्वरजःसाम्यरूपा प्रकृतिरुच्यते ॥ अचेतना चेतनानां भोगमोक्षप्रचारिणी ॥७॥ अविवेकाद् भोगदात्री विवेकान्मोक्षदायिनी ॥ गुणत्रयसाम्यरूपा प्रकृतिस्त्रिगुणात्मकम् ॥ ८॥ विश्वं प्रति कारणं स्यादत्र प्रतिविधीयते ॥ न समर्थ प्रधानं स्याद विचित्रजगतो जनौ ॥ ९ ॥ तस्य स्वभावाभिज्ञानामनधिष्ठितरूपतः ॥ अचेतनत्वादेवं यस्तदेवं भवति ध्रुवम् ॥ १०॥ रथपासादप्रभृतिकार्यसनिमिति प्रति ॥ अचेतनं चेतनेनानाधिष्ठितमिह स्वतः ॥ ११ ॥ दारुमृत्प्रभृति कापि कारणं नैव दृश्यते ॥ यदि तद्व्यतिरिक्तं च पक्षीकृस प्रयुज्यते ॥ १२॥ प्राज्ञानाधिष्ठिताद्यापि विचिषजगतो जनिः ।।

·२ अध्याये २ पादः।
परिणामिनः पयसो दधिभावेन चेतनम् ॥ १५ ॥
अधिष्ठानतयापेक्ष्यं यथैव जलदोजितम् ॥ .
नियतैकरसं वारि नालिकेराम्रसंश्रयात् ॥ १४ ॥
विचित्ररसरूपेण परिणामि स्वतस्तथा ॥
विचिवजगदाकारपरिणामिप्रधानकम् ॥ १५ ॥
इतिचेन यतो नीरप्रभृति कापि केवलम् ॥
दध्यादिभावे नो दृष्टं स्वत एव प्रवर्तते ॥ १६ ॥
मिन्नानाधिष्ठितत्वेऽपि परेशाधिष्ठितं वरम् ।।
प्रधानं विश्वजनने घटे मृद्धि कारणम् ॥ १७ ॥
समस्तप्राप्तकामस्य परिपूर्णस्य सर्वतः ॥
निरवद्यातिशयानन्दस्वरूपस्येश्वरस्य ह ॥ १८ ॥
विरुद्धविश्वजनने विषमत्वादिकं पतेत् ।।
नो दोषोऽस्ति हि लीलार्थे हरियस्मात् प्रवर्तते ॥ १९ ॥
क्षेत्रकर्मणामेव विषमत्वादनादितः ॥
सृष्टिवैषम्यसम्पत्त्या नैव दोषो हरेरयम् ॥ २० ॥
प्राज्ञानाधिष्ठितायास्तु प्रकृतेः स्यन्दनामिका ।।
प्रवृत्तिर्यद्यपि नास्ति तथापि स्वयमेव हि ॥ २१ ॥
जगदाकृतिरूपेण परिणामवती भवेत् ॥
यथा धेन्वादिना भुक्ततृणाधन्नजलादिकम् ॥ २२ ॥
क्षीराधाकृतिभावेन परिणाम्यवलोक्यते ।।
नेदं युक्तं कृषैर्युक्तं न तृणादि पयस्तया ॥ २३ ॥
परिणामीयतः माझंगवा सम्पयते पयः ॥
तथेशेनैव प्रकृति परिणम्याखिलं जगत् ॥ २४॥
प्रकाश्यते तत्र यदि प्रकृतिर्जडरूपिणी ॥
निष्क्रियः पुरुषस्तस्मात् प्रवृत्तिर्वाधिता भवेत् ॥ २५ ॥

·श्रीमाष्यवार्तिके तथापि चेतनेशस्य सविधानादचेतनम् ॥ प्रवर्तते प्रधानं हि पम्बन्धयदिह स्फुटम् ॥ २६ ॥ सन्निधानादय कान्तमणेोहमवर्तनम् ॥ तयेशसविधानेन प्रकृतिः परिणामिनी ॥ २७॥ प्रकृया पुरुषस्यैव योगात् सर्गः प्रवर्तते ॥ स्वतस्तु साम्यावस्थानां न्यूनाधिक्यादिहानितः ॥ २८ ॥ अङ्गाङ्गित्वाद्यनुत्पत्याजगत्सर्गो न युज्यते ।। वैषम्यं निसतश्चेत् स्यानिसं सर्गस्तदापतेत् ॥ २९॥ ईशानधिष्ठितं तस्मात् प्रधानं कारणं न हि ॥ पुरुषप्रकारभिन्नप्रकारेणानुमानतः ॥ ३० ॥ प्रधानसिद्धौ ज्ञातृत्ववियोगादोषसम्भवः ॥ तत्प्रधानं नानुमेयमत एव निगद्यते ॥ ३१॥ निष्प्रयोजनतोऽप्येवं प्रधानं नानुमीयते ॥ चैतन्यमात्रवपुषः पुरुषस्याक्रियस्य हि ॥ ३२ ॥ प्रकृतेर्दर्शनं भोगस्तद्रियोगोऽपवर्गकः ॥ प्रयोजनं प्रधानस्य न युक्तं नानुमेयता ॥ ३३ ॥ नियो विकारहीनो हि पुरुषो यदि केवलः ॥ कथं प्रकृतिसांनिध्यात् कर्तृत्वाध्यासलक्षणः ॥ ३४ ॥ संसारः स्यात् परं तस्य स्वरूपावरणं विना ।। आतेनिर्विकारत्वहानिरेव न संशयः ॥ ३५ ॥ इसादिप्रतिवेधाच्च प्रत्युक्तं कापिलं मतम् ॥ जन्ममृत्युव्यवस्थार्थमिच्छन्ति पुरुष परम् ॥ ३६॥ सांख्यास्तु मायिनो नैव सदपीबसमयसम् ॥ प्रधानकारणत्वस्य युस्याभासतया पुरा ॥ ३७॥ असमसमाक्षिप्य मतं काणादईति।।

·२ अध्याये २ पादः।
सन्त्वादयो अवयवाः स्वांशः षद्भिः सुसंयुताः ॥ ३८॥
उत्पादयन्संशिनं स्वं तथैव परमाणवः ॥
भवेयुद्रर्थणुकादीनां जनकास्तत्त्व सम्भषि ॥ १९ ॥
प्रदेशभेदाभावेन सहस्रपरमाणवः ॥
संयुक्ता अपि नो तेभ्यो महद्रव्यादिसम्भवः ॥ ४० ॥
प्रदेशभेदाभावेन जायते प्रथिमा न हि ॥
नगमर्षपयोरस्मादसिद्धरसमञ्जसम् ॥ ४१ ॥
तथा परमाणुगतं स्वगतादृष्टकारितम् ॥
न वा हुभयथाऽप्येवं न सम्भवति तच्छृणु ॥ ४२ ॥
पुण्यादिजनितादृष्टं परमाणुगतं न हि ॥
यधुरीक्रियते तर्हि सर्वदोत्पत्तिसम्भवः ॥ ४३ ॥
अदृष्टस्यात्मनिष्ठस्य परमाणुस्थकर्मणि ॥
हेतुत्वासम्भवस्तत्र यद्येवं परिकल्प्यते ॥ ४४ ॥
तस्यामद्वारसंयोगादणौ कर्मजनिस्तदा ॥
तत्प्रवाहस्य निसत्वात् सर्गो नियं प्रसज्ज्यते ॥ ४५ ॥
शास्त्रयोनित्वसूत्रे हि नानुमानेन सिध्यति
ईश इत्थं प्रबन्धन महता विनिरूपितम् ॥ ४६॥
जासादीनां तु व्यक्यादौ समवायस्य स्वीकृतौ ॥
साम्यात् तत्रापि तत्माप्तावनवास्थतिदूषणम् ॥ ४७ ।।
समवायः खरूपेण चेत् तथा व्यक्तिजातिथीः ।।
अतोऽसमअसं सर्व काणादं दर्शनं मतम् ॥ ४८ ॥
समवारस्य निसत्वात् तत्सम्बन्धिद्वयस्य च
निसभावादनिसत्वं जगतस्तेसमञ्जसम् ॥ ४९ ।।
चतुर्णा परमाणूनां रूपाद्याश्रयतो भवेत् ॥
अनित्यभावः स्थूलत्वं सावयवत्वं घटादिवत् ॥ ५० ॥

·६४ श्रीभाष्यवार्तिके कार्यनिष्ठगुणास्ते च स्युः कारणगुणपूर्वकाः ॥ अतो रूपादिशून्या वै पृथिव्यादय एव ये ॥५१॥ रूपायसवे तत्सत्वे दोषः स्याव पक्षयोर्द्वयोः ।। शिष्टापरिग्रहाद तर्कमतं स्यादसमअसम् ।। ५२ ॥ अंशतः कापिलं वेदे गृहीतं वंशतोऽपि न ॥ काणादं गौतमं तस्मादसमञ्जसतां गतम् ॥ ५३ ॥ परमाणुकारणत्वं वदन्तो वादिनो गताः ॥ परमाणुं कारणं ये जगतः प्रवदन्ति हि ॥ ५४ ॥ सौगताश्च निरस्यन्ते तच्चतुर्दा मतानि तु ॥ तत्र केचित् पार्थिवादिवायवीयान्तमादरात् ॥ ५५॥ ऊरीकुर्वन्ति सङ्घातरूपान् वै भूतभौतिकान् ॥ बाबानाभ्यन्तरान् चित्तचैयरूपान् प्रतीतितः ॥५६॥ प्रसक्षलैङ्गिकाणून ये बाह्यान् सर्वान् वदन्तिं हि ॥ विज्ञानेनानुमेयान हि पृथिव्यादीन् परे पुन ॥ ५७ ।। अर्थजन्यं तु विज्ञानं परमार्थः परं मतम् ॥ खानार्थकल्पा बाह्यार्था असन्त इति सजगुः ॥ ५८ ॥ प्रयोऽप्यते स्वीकृतं वक्षणिक प्रवदन्ति हि ॥ भूतभौतिकतच्चित्तचैत्यभिन्नात्मखादिकम् ॥ ५९ ॥ न मन्यन्ते तथाऽन्ये तु सर्वशून्यत्ववादिनः ॥ निरस्यन्ते तत्र तावदू बाह्यार्थास्तित्ववादिनः ॥६० ॥ रूपरसगन्धस्पर्शस्वभावाः पार्थिवास्तथा ॥ छपरसस्पर्शभावा जलीयाः परमाणवः ॥ ६१॥ रूपस्पर्शस्वभावास्तु तैजसाः परमाणवः ।। स्पर्शवन्तो वायवीयाः सर्वसङ्घातमागताः॥१२॥ देहेन्द्रियादिरूपास्ते विषयादिस्वरूपिणः ॥

·२ अध्याये २ पादः। अहङ्कारात्यविज्ञानसन्तानो देहमध्यगः ॥ ६३ ॥ स एवात्मा हितत्वेन व्यहारविभागिनः॥ पृथिव्यादय एवात्र संहतास्तत्र दृष्यते ॥ ६४ ॥ भूम्यादिभूतसङ्घातः परमाणुनिमित्तकः ॥ यश्च देहादिसङ्घातः पृथिव्यादिनिमिसकम् ॥६५॥ तत्रोभयत्र सङ्घातसमुत्पत्तिर्न युज्यते ॥ क्षणं स्थितानां नष्टानां सङ्घातः क्षणिकः कथम् ॥ ६६ ॥ व्याप्रियन्ते कदा तेऽत्र संहन्यन्ते कदा पुनः ॥ क्षणिकत्वान सम्बन्धस्तयोः कारणकार्ययोः ॥ ७ ॥ विज्ञानात्मा स्वविषयं क्षणिक क्षणिकः कथम् ॥ ग्रहीतुं शक्नुयात तस्मात् सौगतं न समासम् ॥ ६८ ॥ सन्तानानामभेदेऽपि सन्तानिभ्यो हि वस्तुतः ।। वस्वन्तरत्वाभावेन व्यवहारो न तत्कृतः ॥ ६९ ॥ यद्यप्यखिलभावा वै क्षणिकास्ते तथापि हि ॥ अविद्ययैवोपपन्नं व्यवहारादि केवलम् ॥ ७० ॥ क्षणिकादौ स्थिरत्वादिगोचरज्ञानरूपिणी ॥ अविद्या तया तु जायन्ते रागद्वेषादयः पुनः ॥ ७१ ॥ चित्ताभिज्वलनरूपविज्ञानं नाम जायते ॥ चित्तचैत्यास्ततो भूमिषडायतनामिन्द्रियम् ॥ ७२ ।। ततः स्पर्शादयो ये वै वेदनादय एव हि ॥ एवं सर्वोऽपि जायेत व्यवहारो ह्यविद्यया ॥ ७३ ॥ नेदं युक्तमविशादौ सङ्घातं प्रति नो यतः ।। निमित्चत्वमतो नैव विपरीतास्तु बुद्धयः ॥ ७४ ॥ इनश्च क्षणिकत्वाख्यपक्षे न जगदुद्भवः ॥ : पूर्वक्षणस्य नहस्वानोत्तरक्ष मति ॥ ७ ॥ ९ ·६६. श्रीभाष्यवार्तिके हेतुत्वानुपपतेस्तु न भावोऽभाषोतुकः ॥ न पूर्वक्षणवर्येव हेतुरेवमधान्यया ॥ ७ ॥ घटक्षणः कश्चिदेष तदुचरक्षणे सताम् ॥ मवाश्वमहिषादीनां हेतुः स्यामैव संशयः ॥ ७॥ हेतुं विना कार्यभूतिस्तहि सर्वत्र सर्वदा ॥ सर्व स्यादिति हीयेत मतिमा भवतां ननु ॥ ७८॥ कार्यकारणयोर्युगपदुपलब्धिः प्रसज्ज्यते ॥ क्षणिकत्वादन्यथा च क्षणिकत्वक्षतिस्तव ॥ ७९ ॥ इसेवमसदुत्पत्तिनिरस्ता साम्प्रतं पुनः ॥ निरन्वयविनाशोऽपि न स्यादिसेवमुच्यते ॥ ८ ॥ अभिधातोत्तरं भावी प्रतिक्षणं भवन् हि यः॥ स्थूलः सहशसन्तानः प्राक्तनान्तखरूपकः ॥ ८१ ॥ उपलब्धियोग्यऽयोग्यहाँ विरहः सनिरन्वयः॥ प्रतिसंख्यापदेनायो निरोधोऽय द्वितीयकः ॥ ८२ ॥ निरोधोऽप्रतिसंख्याख्यवचसा विनिरूपितः ॥ योग्यौ न तावविच्छेदात तथा हि शृणु सादरम् ॥ ८३ उत्पत्तिनाशी सद्रव्ये खवस्थान्तररूपिणौ ॥ अवस्थायोगि सद्रव्यमेकमवस्थिरं ततः ॥ ८४ ॥ कारणाभिन्नकार्य स्यादिति प्राक् प्रतिपादितम् ॥ निरन्वयविनाशस्तु रष्टो दीपे विनाशिते ॥ ८५ ।। अन्पत्राप्यनुमीयेतेसेवं न घटते पुनः ॥ तस्यापि सूक्ष्मतारूपा अवस्थान्तरकल्पनात् ॥ ८६ ॥ तुच्गदुत्पयते कार्य तुच्छमेव भविष्यति ॥ मदः सुवर्णाच्चोत्पलं माई सौवर्णमेव हि ॥ ७ ॥ सतो निरम्बये नायो तुलातिमतः मणाद ॥

·२ अध्याये ३ प्रदः। दोषादुभयथाऽप्येवं कायोत्पतिविनाशयोः ॥ ८ ॥ भवदुक्तमकारेण न भवेद सम्भवस्तयोः । निरुपाख्यता न युक्तैक्माकाशे भवता यतः॥ ८९॥ अङ्गीकृता प्रथिव्यादिवदवाचितबुद्धितः । अत्र श्येनः पतसत्र शुध्र इसनुभूतितः ॥ ९ ॥ सदेशं गगनं न स्याद् भूम्यादिविरहात्मकम् ॥ तदेवेदं सदेवानमित्येवं प्रसभित्रया ६ ९१ ॥ स्थिरं न क्षणिकं न स्यान्न च सादृश्यतो एयम् ।। प्रत्यभिज्ञापसयोऽयं न वक्तुं परिशक्यते ॥ ९२ ॥ घटबुद्धौ पटाकारं समर्प्य ध्वस्त एव चेत् ॥ ज्ञाननिष्ठन नीलादिरूपाकारेण मीयते ॥ ९३ ॥ नीलज्ञानस्य सन्ताने पीतज्ञानोद्भवो न हि ॥ अतः पूर्वत्र विज्ञानाज्ज्ञानाकारो न सिध्यति ।। ९४ ॥ ततोऽर्थकृतवैचित्र्यं ज्ञानवैचित्र्यमिष्यते ॥ नीलपीताम्राकृतिहि विज्ञाने दृश्यते न सा ॥ १५ ॥ विनष्टार्थस्य युक्ता स्यादसतो दर्शनं यतः ॥ धर्मिनाशेन तदर्थे भिन्ने संक्रमितो भवेतः । ६६ । दृष्टं यत् प्रतिबिम्बादि स्थिरस्यैव भवेद्धिः तवः ।। तत्तक्षणिकभावनामसदुत्पत्त्यहेतुकः ॥ ९७ ॥ विनाशो मन्यते तस्मादुदासीनस्वभाविनाम ।। पुजाभाववतां चात्र विशेषविराद किल. ॥ ९८॥ . सर्वार्थसिद्धिः स्वादिष्टमाप्यनिष्ठनिश्चितः । तथैहिकामुष्पिकंवकलं मोक्षध सिध्यतु । १९९ ॥ विज्ञानमात्रमस्तीति योगाचास बदन्ति हि.॥ यदुक्तमवैरियताविधिवता । १० ॥

·६८ श्रीभाष्यवार्तिके इति न मानमखिलं करणैः सहितं स्वयम् ॥ विचित्रं वासनायाश्च वैचित्र्यादेव जायते ॥१०१॥ प्रवाहः प्रसयाना यो वासना सा विलक्षणा ॥ यद् घटाकारविज्ञानं कपालाकारसंविदः ॥ १.०२॥ तत् पूर्वघटविज्ञानं स्वपूर्वस्य च तस्य हि ॥ आपादकं भवेदेवं खं पूर्वस्योत्तरोत्तरम् ॥ १०३ ॥ एवंरूपः प्रसयानां प्रवाहो वासना भवेत् ।। अङ्गीकृद्भिर्जायमर्थ घटज्ञाने घटाकृतौ ॥ १०४ ॥ विना घटीयसारूप्यं वक्तुं नैव प्रपार्यते ।। तेनैव व्यवहारश्चेद् वृथा स्यादर्थकल्पना ॥ १०५ ॥ अत्रोच्यतेऽर्थविरहो नार्थानामुपलब्धितः ॥ पतीयन्त एवमेव लौकिकाः सर्व एव हि ॥ १०६ ॥ जानाम्यहं घटमिति क्रियाकर्मस्वभावतः ॥ तद्धात्वर्थज्ञानरूपादर्थो भिन्नः स्वरूपतः ॥ १०७ ॥ सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः ॥ इसात्मख्यातिमतिभिः साहिलस्य निरूपणाव ॥ १०८ । अङ्गीकृतोऽर्थभेदो हि सहितं वस्तु तत्र हि ॥ यथा दीपगुणत्वेऽपि प्रभाद्रव्यं त्वयेष्यते ॥ १०९ ॥ तथैवात्मगुणज्ञाने द्रव्यत्वेन विरोधिता ॥ आत्मसंयोगिनस्तस्माद् बाघार्थत्वघटादिवत् ॥ ११० ॥ ज्ञानस्यार्थस्य सम्बन्धाद प्रकाशोऽर्थस्य सम्भवन् । बाधार्थलं साधयति निराधाचं नयोत्तमम् ॥ ११ ॥ यत् परैः स्वमदृष्टान्ताज्जारज्यान निराश्रयम् ॥ निरूप्यते तत्र वाच्य वैवान हि स्वमवत् ॥ ११२ स्वमज्ञानविधर्मत्वादसून्यं न जागरम् ॥

·२ अध्याये ३ पादः।
६९
ज्ञानं सम्भवितुं योग्य मानादर्थस्ततः पृथक् ॥ ११ ॥
निद्रादिदोषसन्दुष्टकरणैः स्फुरितानि हि ॥
स्वप्नज्ञानाम्यपानि तद्विरुद्धानि आगरे ॥११४ ॥
अर्थवत्वेन ज्ञानानि न तेषां स्वमसाम्यता ॥
सर्वेषामर्थशून्यत्वे ज्ञानानां च निर्यता ॥ ११५ ॥
न सिध्यसनुमानं यद्विषयार्थस्य साधकम् ॥
निर्विषयानुमानेन विषयः प्राप्यते कथम् ॥ ११६ ॥
तदेषमर्थशून्यत्वं ज्ञानानां दुर्घटं मतम् ॥
निर्वक्तुं शक्यते नैवानिर्वाच्योऽर्थो हि यन्मते ॥ ११७ ॥
तन्मते जागरं ज्ञानं निरालम्ब कुतो न हि ॥
न केवलार्थशून्यस्य ज्ञानस्यानुपलम्भनात् ॥ ११८ ॥
भावोऽस्ति कर्मकर्तृभ्यां रहितं क्वापि नैव तत् ।।
स्वप्नज्ञानादिषु तथा नार्थशून्यत्वमिष्यते ॥ ११ ॥
निरूपयिष्यते चेदमने ख्यातिनिरूपणे ॥
पाराकाष्ठा सौगतानां शून्यवादः प्रकीर्तितः ॥ १२० ॥
बुद्धयारुढा यथैव स्युर्मन्दानां च तथात्र हि ॥
क्षणिकत्वादयो वादा दर्शिता दयया परम् ॥ १२१ ॥
शून्यमेव परं तत्त्वमभावापत्तिरेव हि ॥
मुक्तिरिसेव बुद्धस्य परमाशयशासनम् ॥ १२२ ॥
सर्वथानुपपत्तेश्च शून्यं तत्त्वं भवेन हि ॥
सिपायिषितं शून्यं प्रमाणादुपलभ्य चेत् ॥ १२१ ॥
प्रमाणसत्वं स्यादेव तच्छून्यं केवलं कथम् ॥
तदसत्त्वे च शून्यस्य सिदिस्ते कथमिष्यते ॥ १२४ ॥
सर्व जैनमते वस्तु सत्यासत्यादिनानिमिः ॥
नियतं नैव वाञ्छन्ति सन्मतमतिपादकाः ॥ १२५ ॥

·श्रीमाष्यवार्तिके अस्ति स्थान व नास्ति स्यादस्ति नास्ति च स्यादपि । वक्तव्यमस्ति स्यादस्ति न वक्तव्यं तयाऽस्ति हि ॥ १२६ नास्ति. स्यादय वक्तव्यमस्ति नास्ति च लपुनः ॥ एवं सर्वत्र द्रष्टव्या भङ्गयः सप्त सादरम् ॥ १२७॥ नैतद् युक्तं विरोधेन बतो नैकत्र सम्भवः ॥ यमियं तदनिसं न यत् ससं तदसद कुतः ॥ १२८ ॥ न सम्भवत्यतो जैनमतं मत्तोक्तिवत किल ।। देहमानेन सदृशमान आत्मास्ति तन्मते ॥ १२९ ॥ हस्तिदेहमितस्यापि मशके मातृता कथम् ॥ मशकोऽल्पमितोऽप्येवं व्याप्नुयाद सर्वतो गजे। १३० । पापपुण्यादिवशतः सङ्कुच्य विकससलम् ॥ इति चेदेह आत्मैव भवेच्चार्वाकवत तक ॥ १३१ ॥ यत्सङ्कोचविकासाभ्यां तदेवेदं कलेवरम् ॥ भिन्नं प्रतीयते नैव तथैवास्मा हि तन्मते ॥ ३३२ ॥ अवस्थान्तरतापया विकारस्यापि सम्भवात् । अनिसता प्रसज्ज्येत च्याप्तो मतवर्णनम् ॥ १३३ ॥ परिमाणं मुक्तगतं देहस्याग्रेऽपरिग्रहात् ।। स्थिरं तत्सर्वदाप्यस्तु तेन देहमितेन किम् ॥ १३४ ॥ नादर्तव्यं पशुपतेर्मतमन्योन्यव्याहतेः । भगासनस्थात्मचिन्तामुद्राषट्कस्य धारणम् ॥ १५॥ मुराकुम्भस्थापनं च तत्स्थदेवार्चनं रहः ॥ स्मशानभस्मस्नानादि सर्व वेदविरोषतः ॥ १३६ ॥ परिकल्प्योपासनं पाङ्गीकर्तव्यमासिकैः । निमित्तकारणेवास्य कल्पनाया असम्भवाद ॥ १३ ॥ न प्रधानविष्ठानमीको पदि कुलालबद ।।

·२ अध्याये.२ पादः।
अशरीरास्मनो मेषतुर्मया देहेन्द्रिगदिकम् ॥ १५८ ॥
प्रसधिष्ठानता योग्या तयेशस्पाशरीरिणः ।।
प्रकृसधिष्ठानता बादशादिनसातः ॥ ११९ ॥
अष्टादिकृवं जीवे योग्यं न तु महेन्चरे ।
धर्माधर्मादृष्टवत्त्वे सष्टिसंहारभार भवेत् ॥ १४० ।।
अन्तवात सर्वथाऽल्पनो जीववत् परमेश्वरः ॥
अप्रामाण्यं समाशा पञ्चरात्रागमस्य हि ॥ १४१ ॥
वैदिकार्थाविरोधेन प्रामाण्यमधुनोच्यते ॥
आशङ्ख वासुदेवाज्जीवसङ्कर्षणोऽभवत् ॥ १४२ ॥
सङ्कर्षणान्मनो जजे प्रद्युम्नपरिसंज्ञकं ॥
ततोऽनिरुद्धोऽहङ्कारो जात इथं विकल्प्यते ॥ १४३ ॥
विरुद्धा प्रक्रिया यस्माज्जीवोत्पत्ति जगाद तत् ॥
न जायते म्रियते वेसादिवाक्यसमूहतः ॥ १४४ ॥
अनादिजीवजातीनामुत्पचिप्रतिषेधतः ॥
मनसः करणस्यापि कर्तुजीवाज्जनिन हि ॥ १४५ ॥
इसाशन समाधानं सिद्धान्ते वदति स्फुटम् ॥
अजानता भागवतप्रक्रियामिदमुच्यते ॥ १४६ ॥
विरुद्धाभिहिता येयं जीवोत्पत्तिरिति स्फुटम् ॥
चतुरात्मा वासुदेव उपास्योऽभिहितो यतः॥ १४७ ॥
ततो विरोधलेशोऽपि पञ्चरात्रे न विद्यते ॥
वासुदेवः परं ब्रह्म पूर्णपाइगुण्यसद्वपुः ॥ १४८ ॥
सूक्ष्मसव्यूहविभवभेदभिनं हि सेवकैः ।।
यथाधिकारं ज्ञानेन कर्मणाऽभ्यर्च्य लभ्यते ॥ १४९ ॥
विभवार्चनाद सदम्यूहं प्राप्य तस्यार्चनाव परम् ॥
सूक्ष्मं यद् वासुदेवाख्यं प्राप्यते इति तन्मतम् ॥ १५ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके
विभवो हि नाम रामकृष्णादिप्रकटो मणः ॥
वासुदेवः सर्वणः प्रधुम्नोग्यायनिरुदकः ॥ १५॥
चतुर्ग्रहो व्यूहसंशः शासक्रनिनिकपितः ॥
मुरुमं तु वासुदेवाख्यं परं पाइगुण्यविग्रहम् ॥ १५२ ॥
अतः सर्षणादीनां परस्यैव समीक्षया ॥
खेच्छाविग्रहरूपत्वादजाना बहुधा जनिः ॥ १५३ ॥
कृपानिमित्तो यः मोक्तः खेच्छाविग्रहसञ्जाहः ॥
तदेव जन्म सम्मोक्तं शास्त्रेणेति न दूषणम् ॥ १५४ ॥
तदत्र जीवाधिष्ठाता सङ्कर्षणपरेश्वरः ।।
जीवशब्दाभिधो यः स्यात् तथा प्रद्युम्नसंज्ञकः ॥ १५५ ।
अधिष्ठाता हि मनसो मनसा व्यवड़ियते ॥
अधिष्ठाताऽनिरुद्धः स्यादहङ्कारस्य वै तथा ॥ १५६ ॥
अतोऽभिधेयोङ्कारशब्देन परमेश्वरः ॥
प्रतिषिद्धाप्तो जीवस्य समुत्पत्तिरिहागमे ॥ १५७ ॥
अप्रमाणं विरुद्धांशमुक्त्वा सूत्रचतुष्टयम् ॥
समाख्यातं परैर्यत् तत् सूत्रकाराऽनभीप्सितम् ॥ १५८
व्यासो हि सूत्रकारोत्र गृहस्थेसादिवाक्यतः॥
प्रतिपादितवान पञ्चरात्रशास्त्रार्थसस्क्रियाम् ॥ १५९ ॥
सांख्यादिवाबतन्त्राणां न्यायामासादिमूलता ॥
अतो विमतिषेधाच्चासामंजस्यमुदाहृतम् ॥ १६० ॥
इति श्रीमाण्यवार्तिके द्वितीयाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥

·२ अध्याये पादः। इदानी स्वीयपक्षस्य निर्दुष्त्वमसिद्धये ॥ ब्रह्मकार्यत्वसिद्धयर्थं चेतनाचेतनात्मके ॥ १ ॥ प्रपञ्चे कार्यतायास्तु मकारा परिशोध्यते ॥ तत्राकाशसमुत्पत्तिरुत नेति प्रसंशये ॥२॥ युक्तं न वियदुत्पत्तिरिति कुत्राप्यसंश्रुतेः ॥ अन्यथाऽऽकाशकुसुमं समुत्पन्नं भवत्वलम् ॥ ३ ॥ न निरंशस्य सर्वत्र गतस्य गगनस्य तु ॥ सुनिरूपयितुं शक्या समुत्पत्तिर्न संशयः ॥ ४ ॥ उत्पत्त्यसम्भवादेव छान्दोग्ये सृष्टिरूपणे ॥ तेजोऽबन्नानि त्रीण्येव जन्मभाञ्जीति रूपितम् ॥ ५॥ आकाश आत्मनो जात इसादिश्रुतिरूपिता ॥ वियदुत्पत्तिरर्थस्य विरोधात बाध्यते खलु ॥ ६ ॥ अत्रोच्यते समुत्पत्तिराकाशस्यास्ति सर्वथा ॥ श्रुतिसिद्धे विरुद्धं यन्निरंशत्वादिहेतुकम् ॥ ७॥ नानुमानं समर्थं स्यादात्मन्येवं प्रसङ्गतः॥ तस्माद्वेति श्रुतौ गौणी गगनोत्पत्तिरीरिता ॥ ८ ॥ इति नैवासम्भवाद्वै शब्दाच्चेति शृणुष्व तत् ॥ छान्दोग्ये यतः पूर्व ब्रह्मणस्तेजसो जनिः ॥ ९ ॥ अतः प्रथमतो नैव गगनोत्पत्तिरिष्यते ॥ वायुश्चाथान्तरिक्षं च श्रुतावऽमृतमुच्यते ॥ १० ॥ सम्भूतैकस्य शब्दस्य गौणत्वं गगनेक्षया ॥ अग्रीक्षया च मुख्यत्वं कथमिसत उच्यते ॥ ११ ॥ तस्माद् वेसादिवाक्ये तु गगने ब्रह्मशब्दवत् ॥ गौणत्वेन प्रयुक्तं तत् सम्भूतस्य पदस्य हि ॥ १२ ॥ मुख्यत्वासम्भवाद वायोरग्निरिसादिसङ्गताव ॥ १० ·श्रीभाष्यपातिक पथा प्रधाने अमगीगणवेन प्रबुज्यते ॥ १३ ॥ तत्मकरणे ब्रमणि मुख्यत्वेनापि युज्यते ।। तथा सम्भूतरादोऽपि मुख्योऔ गनने ॥१४॥ परिहरति- छान्दोग्यश्रुतिवाक्येन गौगो नाकासम्भवः ॥ यतस्तत्रैकषिज्ञानात सर्वविज्ञानमीरितम् ॥ १५ ॥ भत आकाशशब्दोऽपि ब्रमकार्य तदुपाद ।। छान्दोग्ये वियदुत्पत्तिरत एव न संशयः ॥ १६ ॥ यतः, सदेव सौम्येदमग्र आसीदिति श्रुतौ ॥ एकत्वोक्तरैतदात्म्यमिदमिसादितश्च ह ॥ १७ ॥ कार्यत्वाद् ब्रह्मणो नैव व्यतिरेकः प्रतीयते । ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादिवचनादपि ॥ १८ ॥ आकाशस्य विकारित्ववचनाद ब्रह्मणो जनिः ॥ विभागाख्यापि युक्तोक्ता यथां लोकेऽपि दृश्यते ॥ १९ ॥ इमे सर्वे देवदत्तपुत्रा इसभिधाय वै ॥ तेषु केषां चिदुत्पतिवचनादितरेऽखिलाः ॥ २० ॥ उत्पत्तिमन्तो निर्णीतास्तथैव गगनादयः ॥ हेतुनाऽनेन पायोश्च व्याख्याता जनिरत्र हि ॥ २१॥ पृथग्योगस्य करणमाकाशानिलयोस्तु यत् ॥ तेजोऽत्त इति सूत्रे हि परामर्शार्थमस्य हि ॥ २२ ॥ ब्रह्मभिन्नाखिलस्वाऽत्र नानुत्पतिरसम्भवात् ।। उपलक्षणमात्रेण वायोराकाशकस्य च ॥ १३ ॥ उत्पतिवचनं किन्तु सर्वमुत्वयते सतः ।। एकस्य ब्राह्मणो मानात सर्वसामप्रतिज्ञवा ॥२४॥ अवाधवाश्यया ये प्रतिमाहानिरापोर । -

·२ अध्याये पादः।
एकमेवेति मार खटकतत्वाऽवधारणा ॥ २५॥
ऐतदात्म्यमिदं सर्वमितादिशब्दतच हि ॥
ब्रह्मणोऽध्यतिरेकस्य मतीतेवियतो जानिः॥ २६ ॥
ब्रमभिमस्य कृत्स्नस्य कार्यस्वमुपपादितम् ।
अधुनाऽन्येन जन्यानां कार्यस्वं परिचिम्सते ॥ १७ ॥
केवलाद कारणाजन्यं तद्रूपादुत ब्रह्मणः ॥
जायते केवलायुक्तं पायोरपिरितीरिताद ॥ २८॥
अनेरापस्तथैवाड्यः पृथिवीजनिरुच्यते ॥
ब्रह्मणः कारणत्वस्य पारम्पर्येण सङ्गतिः ।। २8 ।
इति प्राप्ते सर्वकार्ये ब्रह्म कारणमिष्यते ॥
बहु स्यामिति सङ्कल्पात तरिलझान्महदादिकम् ॥ ३॥
प्रतीशः कारणं किश्च तत्वेज ऐक्षत स्वयम् ॥
बहु
स्यां मजायेयेति बाप ऐक्षन्त ता अपि ॥३१॥
बह्वयः स्याम प्रजायेमहीतीक्षापूर्विकाऽखिलैः ।।
सृज्यतेऽतो जडेष्वीक्षावाधाव तत्तच्छरीरः ॥ १२ ॥
ईशः कर्ता सज्यमात्रेऽखिलं प्रति कलेवरी ।।
अन्तर्यामिबामणेऽपि पृथिव्यापखिलं प्रति ॥१३॥
शरीरिबमसंश्रुखा कारणं तज्जगत् मति ॥
ब्रह्मानन्तर्यस्पोऽयमुत्पतिक्रमवर्णकः ॥ ३४ ॥
तदा घटे पदा प्रम सर्वकारणमिष्यो ।
विज्ञानसमधनत्वाच्च विज्ञानमिन्द्रियाणि हि ॥ १५ ॥
एतस्वादिति वाक्येन ब्राह्मणोऽनन्तरं जगह ॥
कार्यामसेव ककनाव सर्वस्पोत्पत्तिरशतः ॥ १६ ॥
अमिध्वानेन सिमोन बदेसमोपपयते ॥
क्रमविपरवान वाक्यस्यास्पैति हेतुतः ॥ १७ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके अत्रापि सर्वकार्याणां क्रम एवापतीयते ॥ श्रुसन्तरेण सिद्धोऽत्र क्रमोऽपि गगनादिषु ॥ ३८॥ प्रतीयते पाठलिङ्गालैः सह प्राणभूतयोः॥ उत्पयेते अन्तराले विज्ञानमनसी बपि ॥ ३९ ॥ साक्षाद् ब्रह्मण एव स्यादतः सर्वस्य सम्भवः ॥ उत्पत्तेरविशिष्टत्वादेतस्मादिति वाक्यतः ॥ ४० ॥ न क्रमोऽन्यश्रुतेर्वाक्यात सिद्धक्रमविरोधतः ॥ पृथिव्यास्त्विति वाक्येन क्रमान्तरप्रतीतितः ॥ ४१ ।। ततोऽव्यक्तादिसदेहात् परस्मात् परमात्मनः ॥ उत्पत्तिः सर्वकार्याणामियतः सकलाऽऽरवाः॥४२॥ तदात्मभूतं सद् ब्रह्म मुख्यवृत्त्या वदन्ति हि ॥ नन्वेमखिलैः शब्दैब्रह्म चेत् प्रतिपाद्यते ॥ ४३ ॥ तदा समस्तशब्देभ्यो वस्तु व्यवहतिः कथम् ॥ तत्राह ब्रह्मभिन्नेऽत्र स्थावरे जङ्गमे तथा ॥ ४४ ॥ व्यपदेशस्तत्पदानां भाक्त इसवगम्यताम् ॥ वाच्यप्रकार्यकदेशे भज्यते हीति भाक्तता ॥ ४५ ॥ सर्वप्रकारिब्रह्मणो हि प्रकाराखिलवस्तु यत् ॥ तद्ग्राह्यऽक्षाधखिलप्रमाणाविषयत्वतः ॥ ४६ ॥ प्रकारिब्रह्ममात्रस्य प्रतीतिः श्रुतिसंश्रुतेः॥ प्रकारोऽयं प्रकारीति प्रतीतिविरहात तथा ॥ ४७ ॥ प्रतीतिभावभावित्वात् पर्यवस्येत प्रकीरिणि ॥ तत्तद्रस्तुमात्रेमस्ते ते शब्दाः समस्तकाः ॥ ४८ ॥ वाच्यैकदेशे सम्भज्य व्युद्दिश्यन्ते न संशयः ॥ तेजामभृतिभिः शब्दस्तेजःप्रभृतिवाचकैः ॥ ४९ ॥ ब्रह्मणो व्यपदेशः स्यादमुख्य इति चेत्र हि ॥

·२ अध्याये ३ पादः।
चराचरवाचिशम्दो मुख्यो ब्रह्माण तव कुतः ॥ ५० ॥
नामरूपश्रुतिवाक्याद् वाचकत्वस्य निर्णयात् ॥
कृत्स्नस्य गगनादेव परस्माजनिरीरिता ॥५॥
इदानीं जीववर्गस्य जन्माऽस्ति किमु सा हि ॥
अस्तीति युक्तमेकस्य विज्ञानाज्जायतेऽखिलम् ॥ ५२ ॥
प्रतिज्ञेयं हि युज्येत यदा स्यादखिलं ततः ॥
यतो वेसादिवाक्येन जीवाद्युत्पत्तिरुच्यते ॥ ५३ ॥
ब्रह्माभिमत्वतो जीवो नोत्पन्न इति चेन हि ॥
ब्रह्मत्वात् खादिरप्येवं नोत्पन्न इति निश्चयात् ॥५४ ।।
अत उत्पद्यते जीव इति प्राप्तेऽभिधीयते ॥
उत्पद्यते न जीवात्मा जनिमृत्युनिषेधतः ॥ ५५ ॥
न जायते मियते वा विपश्चिदिति वाक्यतः॥
द्वावजाविति वाक्याच्च जीवजन्म निषिध्यते ॥५६॥
नचैकज्ञानतः सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञया ॥
कथं भाव्यं हीति वाच्यं यत इत्थं विनिर्णयः ॥ ५७ ॥
अवस्थान्तरसम्माप्तिर्जीवानां जन्मशब्दभाक् ॥
स्वरूपतान्यथाभावो वियदादेजर्डस्य च ॥५८ ॥
जीवस्य ज्ञानसङ्कोचविकासात्मक एव हि ॥
अन्यथाभाव उद्दिष्टः प्रतिषेधस्वरूपतः ॥ ५९॥
भोग्यभोक्तृनियन्तॄन् वै संश्लिष्टान् प्रतिपाद्य च ॥
उत्पत्त्यादि भोग्यगतं भोक्तरि प्रतिषिध्य च ॥ ६० ॥
निसतां प्रतिपायाऽथ तथा भोग्यगतं पुनः ॥
उत्पत्त्यादिभोक्तृगतमपुरुषार्थाश्रयत्वकम् ॥ ११ ॥
नियन्तरि निषिध्यैवं निसं तां निरवधताम् ॥
सदा सर्वज्ञतां चापि सससस्पतां तथा ॥ ६२ ॥

·७८ श्रीभाष्यवार्तिके करणाधिपाधिपत विश्वेशत्वं तथैव प्रतिपाद्य सर्वदेवं चेतनस्याषितस्तथा ॥१३॥ शरीरत्वं नियन्तारं प्रसव प्रतिपाद्यते ॥ अतस्तषिदचिदस्तुशरीरं तत्त्रकारकम् ॥१४॥ अतस्तद् प्रमणश्चिदंचिद्विभक्ताव्यपदेशमा । सूक्ष्मात्मचिदचिदस्तुशरीरं प्रमकारणम् ॥ १५॥ कारणावस्थमेवेति तस्य संझेति गम्यताम् ॥ कारणावस्थमेवेदं नामरूपविभागवत् ॥ ६६ ॥ चिदचिच्छरीरिस्थूलं कार्यावस्थं भवसलम् ॥ तत्राप्यचेतनागं यत् कारणावस्थयाऽन्धितम् ॥ ६७ ।। शम्दादिहीनं भोग्यत्वायोग्यं सत्कार्यतां गतम् ॥ शम्दादिमत्तया योग्यं स्वरूपाद्विकृति गतम् ॥ ६८॥ चिदंशस्य तु भोक्तृत्वयोग्यतार्थ स्वरूपतः ॥ अन्यथाभावहीनत्वं किन्तु ज्ञानं स्वधर्मिणि ॥ १९ ॥ विकासमा सम्प्राप्य भोक्तृत्वं घटयखलम् ।। यावत् संकुचितं ज्ञानं तावदोक्ता न चेतनः ॥ ७० ॥ सृष्टेः मार भोग्यविरहात कुण्ठितज्ञानधर्मकम् ॥ अभोक्ता चेतनोऽस्येवं भोग्यभावे स एव तु ॥ ७॥ विकासज्ञानधर्मत्वाद् भोक्ता सृष्टौ हि चेतनः ॥ एवं हिकारणावस्था कार्यावस्थाद् विवेकतः ॥ ७॥ यो हरिसदा सखः कल्याणगुणसागरः । तेन संमिश्रण भोग्यभोक्तृभ्यां सर्वदाऽस्त्रि हि ॥ ३ ॥ सर्वदश्रुतिर्मुख्या केवलाद मेदसंश्रुतिः ।। वियदादिरिब जीयो नोत्पात इति पितम् ॥ ४॥ तत्मसनेम जीवस्य समिप्यते ।।

·२ अध्याय ३ पादः।
भात्मखरूपं चिन्याचं किंवागन्तुकामदगुणप ॥ ५ ॥
कि पाशाहत्वमेवाल्व स्वरूपमिति संशये ॥
युक्तं चिम्मानमेवास्य स्वरूपमिति तच्छ्हतेः ॥ ७६ ॥
विज्ञानात्मनि यस्तिष्ठमिति काण्यास्तथाऽपरे ।।
अघीयते हि विज्ञानं यई सन्तनुतेऽपि च ॥ ७७ ॥
इति श्रुतिभ्यां विज्ञानखरूपात्मा प्रकीर्तितः ।।
अपर आह तु बीवस्य घनत्वं चापि बातृता ॥ ७८ ॥
स्वाभाविकतया चेद स्यात् सर्वगस्य तदा सदा ॥
सर्वस्मिन्नुपलब्धिः स्यात करणानां किमर्थता ॥ ७९ ॥
मुप्तिमू दिषु सतश्चैतन्यानुपलम्भनात् ॥
जाग्रत्सामग्रीसम्पनौ चैतन्यस्योपलम्भनात् ॥ ८ ॥
अतो जीवस्य चैतन्यं न स्वाभाविकमिष्यते ॥
तथा सर्वगतत्वं च सर्वस्मिन् कार्यदर्शनात् ॥ ८ ॥
सर्वत्र संविधानाच्च गमनागमनादिकम् ॥
शरीरगमनेनैव सति कार्यस्य सम्भवे ॥ ८२ ॥
सद्गतेः कल्पनायां वै प्रमाणं नोपलभ्यते ॥
श्रुतिः सुषुप्तिवेलायां स्वाहानं दर्शयसलम् ॥ ८ ॥
अयमस्मीति नो जाने सम्प्रयात्मानमेव मे ॥
न प्रेसे संज्ञाऽस्तीसेवं श्रुसा मुक्तावपि स्वयम् ॥ ८४ ॥
प्रदर्श्यते ज्ञानहानि नरूपस्तु तद्गुणाद ।।
इति प्राप्ते ज्ञ एवायं ज्ञाताऽप्यात्माऽस्ति नो जडः ॥ ४५ ॥
एष इसादिवाक्येन श्रोतृत्वादिनिरूपणात् ॥
आत्मा हाता भवसेव न सानं किश्चिदस्ति हि ॥ ८६ ॥
नन्दात्या सर्वमोशाता चेतु सर्वत्र सर्वदा ॥
उपलन्धिः कुवो न स्यादिसे न विशमातार ॥ ८७ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके सर्वगोऽप्यणुरेषायमुत्क्रान्सादिसमीरणाव ।। प्रद्योतेनैष आत्माऽयं मूनों वा चक्षुषोऽथवा ॥ ८८ ॥ निष्क्रामति तथा लोकाल्लोकान्तरगतिश्रुतेः ॥ शरीरेण वियोगो हि स्थिरस्याप्यात्मनो भवेत् ॥ ८ ॥ गसागती त्वणुत्वेन विना नैवात्मनो घमू ॥ योऽयमियादिवाक्येन जीवं प्रस्तुस चोत्तरम् ॥ ९० ॥ स वा एषेति वाक्येन महत्त्वं श्रूयते कथम् ॥ तदणु वो नैवायमिति चेन्नेतरात्मनः ॥९१ ॥ प्राज्ञायात्राधिकाराद्वा अणुर्जीवो व्यवस्थितः ॥ यद्यप्युपक्रमे जीवः प्रस्तुतोऽथापि वाक्यतः ॥ ९२ ॥ यस्यानुवित्त आत्मेति मध्ये सम्बोध्यते परः ।। अतो महत्त्वं तस्यैव न जीवस्येति निर्णयः ॥ ९३ ॥ एपोऽणुरात्मा संवेद्यो यस्मिन् प्राणास्तु पञ्चधा ।। संविशन्तीति वाक्यात्तु जीवोऽणुपरिमाणकः ॥ ९४ ॥ बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ॥ भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पते ॥ ९५ ॥ आराग्र इति वाक्यादै जीवोऽणुपरिमाणकः ॥ अथ स्यादात्मनोऽणुत्वं वेदनाखिलदेहगा ॥१६॥ नोपपोत यदिति तन्नैवमविरोधतः॥ यथा चन्दनबिन्दुवै देहकावयवे गतः ॥९७ ॥ देहव्यापिनमालादं जनयसेवमेव हि ।। एकदेशस्थितोऽप्यात्मा देहव्याप्तां स्ववेदनाम् ॥ ६८ ॥ मुखं चानुभवसेवं परिहारो मतान्तरे ॥ एकदेशस्थितो नात्मा मैवं श्रूहि हदि स्थितेः ॥१९॥ अयमात्माहृदीत्येवं श्रवणाच्छतिमण्डले ॥

·२ अध्याये ३ पादः। मात्मा पा स्वगुणेनाम्यं शानेनाणखलदेहमः॥ १०॥ आलोकवत् सता दुःखं सुखं देहकदेवागम् ॥ साक्षादनुभवसेव सर्वदाऽणुस्वरूपकः ॥ १०१॥ अप्येकदेशस्थमः प्रभा स्यात् सर्वदेवगा ॥ तथा हत्स्थस्य जीवस्य भानं सकलदेहगम् ॥ १०२॥ मणिममेव ज्ञानं हि स्वाश्रयव्यतिरेकतः ॥ स्थितौ न पाधकं किञ्चिच्छतिन्यायविनिर्णयात् ॥१०॥ विज्ञानमात्रमेवात्मा चेत् कथं तद्गुणो भवेत् ॥ गुणो युणिस्वरूपो न कदाप्यत्रोच्यते शृणु ॥ १०४ ॥ यथा पृथिव्यां गन्धो हि गुणत्वेनोलभ्यते ॥ व्यतिरेकात तथा ज्ञानं ज्ञातुभिन्नो गुणो भवेत् ॥ १०५॥ श्रुतिरित्यं दर्शयति जानासेव हृदि ह्ययम् ॥ विज्ञानं तनुते यज्ञं विज्ञाने तिष्ठति स्वयम् ॥ १०६ ॥ विज्ञातुर्लुप्यते नैव विज्ञानामिति वाक्यतः ॥ गुणगुणिनोस्तु तादात्म्यं व्यवहारनियामकम् ॥ १०७॥ यथा तादात्म्यसम्बन्धाद् विषयो विषयी भवेद ॥ तत्र ज्ञान विषयतासम्बन्धाज्जायते तथा ॥ १०८ ॥ गुणो गुणी भवसेव विषये विषयत्ववत् ॥ घटे तद्घटतादात्म्यं यदि न स्यात् तदा घटे ॥ १०९ ।। तघटस्य हि भेदः स्यादतो हि घटवान् घटः॥ ज्ञानादिगुणवानात्मा तथा तादात्म्यतो भवेत् ॥ ११ ॥ ननु- धानस्वरूपमसन्तनिर्मलं परमार्थतः ॥ इसादिषुबानमेव बास्मेति न्यपदिश्यते ॥ १११ ॥ भत्राह- ·८२ : श्रीभाष्यवार्तिके विज्ञानगुणसारस्वादात्मा विज्ञानमुच्यते । .. अस्यात्मनो हि विज्ञानं सारभूतो गुणोत्तमः ॥ ११ ॥ यथा विपश्चित्माज्ञो हि मानशब्देन पठयते ॥ सदात्मभाविधर्मत्वाद् विज्ञानस्योपदिश्यते ॥ ११३ ॥ तत्पदेन न. दोषोऽस्ति गोत्वधर्मेण गोरिव ॥ ज्ञानवत्वप्रकाशत्वादात्मा ज्ञानपदेन च ।। ११४ ॥ व्यपदिश्यतेऽबाधकादिति चेन्न समुच्चयः ॥ ननु मुप्तौ ज्ञानहानेः कथमात्माऽनुबन्धिता ॥ ११५ ॥ ज्ञानधर्मस्येति मैवं सतोऽभिव्यक्तियोगतः ।। विद्यमानं यथा पुंस्त्वं यौवनेन प्रकाश्यते ॥ ११६ ॥ सुषुप्तौ विद्यमानस्य तथा ज्ञानस्य जागरे । प्रकाशसम्भवादात्मधर्मता नैव हीयते ।। १.१७ ॥ • सप्तधातुमयत्वं हि शरीरायतनं सदा ॥ अहमर्थप्रकाशस्तु सुषुप्यादौ समर्थितः ॥ ५१८ ॥ ज्ञानस्य विद्यमानस्य विपयग्रहणं पुनः ॥ समर्थितं जागरादौ ज्ञातृत्वादय आत्मनि ॥ ११९ ॥ समर्थिता अतो ज्ञेय आत्मा ज्ञातैव निश्चितम् ॥ न प्रेस संज्ञाऽस्तीति यत् तन्न मुक्तस्य वक्ष्यति ॥ १२० ॥ ज्ञानहानि किन्तु जनानाशादीनां हि दर्शनम् ॥ निपेचन्यथ नस्यैव सर्वगत्वे हि दूपणम् ॥ १२१ ॥ उच्यते ज्ञानमात्रले नियमेवोपलभ्यताम् ॥ अथवा नोपलभ्यत्वं निसमात्मनि शक्याताम् ॥ १.२२ ॥ कारणायत्तसक्षे सर्वेषामात्मनां पुनः ॥ सर्वगत्वेन करणैः सदा सम्बन्धवत्तया ॥ १२३ ।। सर्वभोगस्य साङ्कय स्यादतोऽणव एव ते ॥ .

·२ अध्याये ३ पादः। ८३ आत्माऽणुपरिमाणोऽयं ज्ञातेति विनिरूपितम् ॥ १२४ ॥ स कर्ता किमकर्ता वेसेवं हि परिसंशये ॥ युक्तं गुणगकर्तृत्वं स्वात्मन्येवाध्यवस्य हि ॥ १५ ॥ श्रुसा स्मृसा यतोऽकर्ता स्वत आत्मा मिगद्यते ॥ कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ॥ १२६ ॥ पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ इसादिवाक्यात् कर्तृत्वं प्रकृतेरेव युज्यते ॥ १२७ ॥ भोक्तृत्वमेव पुरुष इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे ॥ आत्मैव कर्त्ता, न गुणाः कुतः शास्त्रार्थवत्तया ॥ १२८ ॥ यजेत स्वर्गकामो हि मुमुक्षुब्रह्मसेवनम् ।। कुर्वीतेसादिशास्त्रं हि फलमात्मनि शंसति ॥ १२९ ॥ फलभोक्तारमात्मानं हिरूग् नान्योनियोज्यते ॥ कर्तृत्वे किञ्च नो युक्तं कर्बचेतनमत्र वै ॥ २० ॥ हननं प्रसकर्तृत्वमात्मनः श्रूयते तु यत् ॥ तदात्मनो हि नित्यत्वाद्धन्तव्यत्वाधभावतः ॥ १३१ ॥ गुणानामेव कर्तृत्वं गीतादिस्मृतिनिश्चितम् ॥ तदस्य गुणसंसर्गकृतं सांसारिकस्य हि ॥ १३२ ॥ न स्वरूपप्रयुक्तं तत् केवलस्यात्मनो भवेत् ।। अधिष्ठानं तथा कर्त्ता करणं च पृथग्विधम् ॥ १३ ॥ विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चम् ।। इति पञ्चकसापेक्षकर्तृलं केवलात्मनः ॥ १३४ ॥ कर्तृत्वं मन्यते योऽयं न स पश्यति दुर्मतिः ।। उपादाने तु प्राणानां विहारेऽप्यात्मनस्तथा ॥ १३५ ॥ एवमेवैष वा एतानिति श्रुसोपदिश्यते ॥ कर्तृत्वमन्यथा कुद्धेनिर्देशे स्याद् वियितः ॥ १३६ ।। Mu..

·श्रीभाज्यवर्तके तद्विशानपदेनात्मा. प्रतिपायोऽन्यथा तु॥ करणतृतीयापचिर्बुदपर्षकपदोचरम् ॥ ११ ॥ भोक्तुरन्यस्य कर्तृत्वं न युक्तमुपयोस्तयोः॥ एकत्र सत्वसम्बन्धाद मिमत्तिमखण्डनाव ॥ १३८॥ सर्वसाधारणत्वेन प्रकृतेश्चेत सकता ॥ सर्वकर्माणि सर्वेषां भोगाय म्युन संशयः ॥ १३६ ॥ भोक्तुरन्यस्य कर्तृलं न युक्तमुभयोस्तयोः ॥ एकत्र सत्त्वसम्बन्धाद् भिन्नत्तिप्रखण्डनात् ॥ १४०॥ उपाध्यभावापत्त्या वै न बुद्धेः कर्तृतेष्यते ॥ न हि बुद्धिः समाधातुं समर्था कुत्र चिद् भवेत् ॥ १४१ अत आत्मैव कर्त्ता स्यात् सपन्नः साधनैरपि ॥ करोतीच्छानुगुण्येन तक्षा वास्यादिमिर्यथा ॥ १४२ ॥ आत्मबुद्धेस्तु कर्तृत्वे भोगवाञ्छादि कारणम् ॥ नियतं नेति कर्तृत्वं बुद्धिगं सर्वदा भवेत् ॥ १४३ ॥ यदि जीवात्मकर्तृत्वं स्वातन्त्र्येणेह चोच्यते ॥ अतो विधिनिषेधादिशास्त्रसार्थक्यमापतेत् ॥ १४४ ॥ यो हि खबुद्धया शक्तोऽत्र मयां वा निवर्तने ॥ स एव स्यान्नियोज्यो नाऽप्राप्ते ससेवमुच्यते ॥ १४५ ॥ जीवात्मनां हि कर्तृत्वं परमात्मैकहेतुतः ॥ अन्तः प्रविष्टः शास्तेति श्रुसादिप्रतिपादनात् ॥ १४६ ॥ पुरुषेण कृतं यत्नमपेक्ष्य परमेश्वरः ॥ तस्यानुमतिदानेन प्रवर्त्तयति कणि ॥ १४७ ॥ अन्तरेण परेशस्यानुयतिन प्रवर्तनम् ॥ य ईश्वरानुकूल्ये हि वर्तते नितरां जनः ॥ १४८ ॥ अनुगृह्णन् स भगवान कल्याणेष्वेव कर्मसु ।

·२ अध्याये ३.पादः।
तद्रुचिं जनयसेव प्रतिकूलं विपर्ययाद ॥ १४९ ॥
जीवात्मनां हि कर्तृत्वं परेशायतमीरितम् ॥
इदानी किमयं जीयो भिमः स्यात् परमात्मनः ॥ १५० ॥
आहोखित परमं प्रम स्योपाधिपरिकल्पितम् ॥
किंवा ब्रह्मांश एव स्यादिसेवं संशयः श्रुतेः ॥ १५१ ॥
तत्राधपक्षो युक्तोऽत्र शाबाविसादिवाक्यतः ॥
उपचारादभेदोऽत्राभेदश्रुतिविबोधितः ॥ १५२ ।।
ब्रह्मैकदशो ब्रह्मांशो जीवश्चेद ब्रह्म दोषवत् ।।
ब्रह्मैकदेशजीवस्थदोषाणां ब्रह्मसंश्रयाव ॥ १५३ ।।
भ्रान्तं ब्रह्मैव जीवो वा ब्रह्मभावोपदेशतः ॥
अनायुपाध्यवच्छिन्नं जीवो वाऽभेदसंश्रुतेः ॥ १५४ ॥
इति प्राप्तं प्रतिक्षिप्य सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते ॥
ब्रह्मांश एव जीवोऽयं नानात्वव्यपदेशतः ॥ १५५ ॥
तथैकत्वोपदेशाच नान्यथोभयथा भवेत् ।।
उपदेशस्तथा हि स्यात् स्रष्ट्रवादिप्रकारकः ॥ १५६ ॥
तत्त्वमस्यादिवाक्येन तथा भेदप्रकारकः ॥
उभाभ्यामुपदेशाभ्यां ब्रह्मांशो जीवचेतनः ॥ १५७ ॥
जीवाभेदः सर्वजीवव्यापिलेनोपदिश्यते ॥
पादोऽस्य विश्वा भूतानीसेवमत्र प्रभाषणात् ॥ १५८ ॥
ब्रह्मांशत्वं हि जीवानां स्पष्टमेव न संशयः ॥
ब्रह्मैकदेशजीवस्य ब्रह्मांशत्वनिरूपणे ॥ १५९ ॥
दोषा जीवगता ये वै ते स्युः सर्वे परात्मनः ॥
इसाशय समाधानं ज्वलदग्निप्रकाशवत् ॥ १६० ॥
यथाऽग्न्यादेः प्रकाशोंऽशो गोलादीनि गवादिके ॥
अंशः स्याद् देहिनो देहो बंश एवं प्रकीर्तितः ॥ १६१ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके एकवस्त्वेकदेशवमंशलक्षणमीरितम् ॥ वैलक्षण्येऽपि चांशत्वविशेषणविशेष्ययोः॥ १२॥ भवेदतो विशेष्ये न दोषा अंशागताः पुना ॥ लक्षण्याद द्वयोरत्र विशेषणविशेष्ययोः ॥ १६३ ॥ इदमाश्रिय श्रुसादौ भेदनिर्देश ईरितः ॥ स्वपृथसिद्धयनईत्वाद विशेषणविशेष्ययोः ॥ १६४ ॥ अभेदो बोध्यते श्रुखा न विरोधो मनागपि ॥ प्रभामभावतोरिव शक्तिशक्तिमतोर्यथा ॥ १६५ ॥ तथा देहात्मभावेन जगद्ब्रह्मात्मनोरिह ।। अंशांशिभावसम्बन्धं स्मरन्ति परमर्षयः ॥ १६ ॥ सर्वस्य ब्रह्मणोंऽशत्वे केचिद् वेदाधिकारिणः ॥ केचिन्नसेव संस्पृश्याः केचिनेति कथं भवेत् ॥ १६७ ॥ विशेप इसाशयाह देहभेदाद् भवेदयम् ।। अग्नेर्यथैकरूपत्वेऽप्येवं सम्बन्धभेदतः ॥ १६८ ॥ श्रोत्रियाऽग्निः श्मशानानिः स्पृश्यास्पृश्यौ यथैव तौ ॥ अनुज्ञापरिहारौ च देहसम्बन्धभेदतः ॥ १६९ ।। तथात्मनः परिज्ञेयौ शुच्यशुच्यादिदेहिनः ॥ ब्रह्मांशत्वादिनैकत्वमण्वात्मनि हि यद्यपि ॥ १७० ।। परस्परमणुत्वेन प्रतिदेहं विभिन्नता ॥ अत एव भवत्येवं व्यवस्था भोगभाविका ॥१७१ ॥ अविद्याकृतोपाधितो व्यवस्था चेदिहोच्यते ॥ अखण्डेकरसस्यास्य प्रकाशात्मन एव च ॥ १७२ ॥ स्वरूपं हि तिरोधायोपाधिभेदोपपादने ॥ उद्दिष्टो हेतुरामासः प्रकाशात्मविनाशतः ॥ १७३ ॥ आभासा इति पाठे तु कल्पितोपाधिभेदके ॥ ----

·२ अध्याये ३ पादः।
आभासा हेतवः सर्वे इसर्थः सूत्रसङ्गतः ॥ १७४।
वास्तवात्मन एकत्वाद् भोक्साङ्कर्यमापतेत् ।।
अष्टनियतोपाधिकृतभेदोऽत्र मन्यते ॥ १७५ ॥
तस्यापि नियमाभावादव्यवस्थैव केवलम् ॥
एकमेव ब्रह्मरूपं विविधोपाधिप्तङ्गतम् ॥ १७६ ॥
तथाऽप्युपाधिब्रह्मदेशभेदाद भाव्यव्यवस्थया ॥
इति चेत् सङ्गतं नैतत् प्रदेशानां हि सर्वतः ॥ १७७ ॥
उपाध्यन्तर्गतत्वेन व्यवस्थाभावसम्भवात् ॥
पूर्वत्र वेदबाह्यानां मूत्राभ्यां दोष उद्धृतः ॥ १७८ ॥
वादावलंविनामत्र दोषः सम्यनिरूप्यते ॥
। श्रीभाध्यवार्तिके द्वितीयाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ २॥३॥

·श्रीभाष्यवार्तिक ब्रह्मात्माभिमाकाशादेः कृत्स्नस्योत्पतिरूपणे॥ अपोदितोऽन्यवाभावस्तत्मसाद विशोषितम् ॥१॥ जीवखरूपमधुना हीन्द्रियमाणसङ्गतः ॥ उत्पत्यादिमकारोऽत्र शोध्यते बुद्धिपूर्वकम् ॥२॥ तत्रेन्द्रियाणां कार्यत्वं जीववद्वियदादिवत् ॥ युक्तं जीववदेवात्र वाद्येवं प्राह सादरम् ॥ ३॥ इन्द्रियाणि तथा प्राणा जीववनोद्भवन्ति हि ॥ नोत्पत्तिः श्रूयते जीवे तथाऽत्रापीति हेतुतः ॥ ४ ॥ असद्वेसादिवाक्येन प्रलयेऽवस्थितिश्रुतेः ॥ जीवोत्पत्तिर्यथैवोक्ता प्राणोत्पत्तिस्तथैव हि ॥ ५ ॥ तत्रोच्यते समाधानं वियदादिवदेव च ॥ प्राणोत्पत्तिः सदेवेदमग्र इसादिवाक्यतः ॥ ६ ॥ सृष्टेः प्रागात्मनो ह्येवमेकत्वस्यावधारणात् ॥ एतस्मादपि सद्वाक्यादुत्पत्तिश्रवणादपि ॥ ७ ॥ तथा पूर्वमवस्थानासम्भवाचेन्द्रियादिकम् ।। उत्पद्यते न जीवस्य जन्मवच्छङ्कयतेऽन्यथा ॥ ८ ॥ आत्मनो जन्मनिसत्वश्रुतिवन्नेह तव्यम् ॥ न श्रूयतेऽतः प्राणानामुत्पत्तिर्वियदादिवत् ॥९॥ प्राणमेवेति वाक्येऽस्मिन् प्राणशब्दः परात्मनि ॥ प्रसिद्ध इति तस्माद्वै प्राणादुत्पत्तिरीरिता ॥ १० ॥ बहुत्वश्रवणं गौणं माणा इसादिवाक्याम् ॥ बर्थाऽसम्भवासस्य सृष्टेः प्रागात्मनः श्रुतेः ॥ ११ ॥ परात्मवाचकमाणशब्दोऽत्रेति विनिर्णयः॥ यतोऽभिन्नं ततः सर्व वाचा यत् परिकीर्त्यते ॥ १२॥ तत्सर्वं जायते पश्चान्नाकाघुत्पत्तिपूर्वकम् ॥

·२ अध्याये पादः।
सानीन्द्रियाणि नो सम भवन्कादव हि ॥ १३॥
हस्तादीनां शरीरसमोमोपकरणत्वतः ।।
आदानादिकार्यभेदो रक्यतेऽतोऽत्र सन्ति ते ॥१४॥
सर्वेऽनन्ता इति श्रुखा विभुत्वमितिचेन हि ॥
उत्क्रान्तिश्रवणाव तेषां पारिमिसं निरूप्यते ।। १५॥
आनन्सश्रवणं चैषामुपासार्थ न संशयः॥
प्राणाद्विशेषभूतादिकार्यबाहुल्यतस्तथा ॥ १६ ॥
एकत्वनिश्चयाव सृष्टेः मागित्यं परमात्मनः ॥
मिनमुत्पद्यते सर्व प्राणादिर्गगनादिवत् ॥ १७ ॥
माणादि वायुमात्रं न क्रियारूपं न चापि हि ॥
एतस्माज्जायते माण इति मिनोपदेशतः ॥ १८ ॥
नापि भूतविशेषोऽयं माणः किन्त्ववरात्मनः ।।
भोगोपकारणात्मैव चक्षुरादिर्यथाऽव हि ॥ १६ ॥
चक्षुरादिवदस्यापि करणत्वे शेषरूपया ॥
क्रियया भवितव्यं तदभावानेन्द्रियाविवत् ॥ २० ॥
इसाशा समाधानं क्रियात्वाभावतो भवेत् ॥
जीवं प्रत्युपकाराख्यक्रियाया विरहत्वतः ॥ २१ ॥
दोष उद्भाव्यते योऽपि स नास्तीति कुतः शृणु ॥
देहेन्द्रियधारणादिक्रिया दर्शयति श्रुतिः ॥ २२ ॥
माणस्योत्क्रमणे जाते देहः पाप्मा भवेदिति ॥
पागाधुत्क्रमणेऽप्येवं शरीरस्थितिदर्शनाव ॥ २३ ॥
पाणाभावे शरीरस्य क्षणमप्यस्थितेश्च हि ॥
ध्यानादयो वायुवर्गाः प्राण एव न संशयः ॥२४॥
अणुश्चायं पूर्ववच्च समुत्क्रामणसंश्रुतेः ॥
परियिमस्वरूपत्वमणुत्वमिति न त्वणुः ॥ २५ ॥

·९०
श्रीमापातिक
जीवात्मदेहमानादिदेवानामभिमानिनाम ।।
परेशमननायचे कार्य सम्दममाणतः ॥ २६ ॥
परमात्माऽधिष्ठितत्वं निखं सर्वस्य पस्तुनः ॥
तत्स्वरूपानुबन्धित्वात सर्वाधिष्ठाहताऽऽत्मनि ॥ २७ ॥
तत् सृष्ट्यादिवाक्येन चिदचिदस्तुमात्रके ॥
अन्तर्नियमनत्वेन प्रवेशः परिपठयते ॥ २८॥
स्वरूपानुबन्धी स स्यात स्मर्यते जगति स्थितः ॥
यतः सर्वाणीन्द्रियाणि प्राणभिन्नानि सन्ति ।। २६ ॥
ततः सर्वत उत्कृष्ट माणा इन्द्रियवर्गतः ॥
जीवनिष्ठं हि कर्तृत्वं परायत्तमितीरितम् ॥ ३०॥
खेन्द्रियादिष्वधिष्ठानं परायत्तमनन्तरम् ।।
प्रपञ्चव्यष्टिसृष्टिा सा किं जीवेन रच्यते ॥३१॥
उत तेजःप्रमृतिकशरीरेण परेण हि ॥
युक्त हिरण्यगर्भाख्यजीवेन सृज्यते जगत् ॥ ३२ ॥
अनेनेति श्रुतेर्जीवकर्तृकत्वस्य निर्णयात् ॥
न हि स्वेन स्वरूपेण परमात्मेसेवमैक्षत ॥ ३३ ॥
नामरूपे व्याकरोमीसेवं किन्त्वंशभागिना ।
ननु-
चारेणानुमविश्यैवं बलं सङ्कलयाम्यहम् ॥ ३४ ॥
करवाणीत्युत्तमः पुरुषः सम्भवेदितिचेन हि ॥
राजचारस्वरूपस्य भिन्नत्वादिह तन्महि ॥ ३५॥
जीवस्येशांशरूपत्वात् तेन रूपेण तवयम् ॥
प्रवेशो व्याकृतिश्चैव लक्षणा न प्रसज्जते ॥ ३६ ॥
तस्माज्जीवस्वरूपेण नामरुपीयव्याकृतिः ॥
परात्मना भवसे प्राप्त समभिधीयते ॥ २७ ॥

·२ अध्यावे पादः। .. नामरूपव्याकरण विवस्कुर्वत बिराद ।। जीवेनानेनालनेति समकर्तृत्वप्रखयावः ॥ ३८॥ जीवेशाभेदबुद्धिस्तु तुल्याधिकरणत्वतः ॥ जीवः शरीरमस्येति जीवशब्दार्थ ईश्वरः ।। तेज ऐसत होत्यादौ तेजआदिशरीरकम् ॥ ३९ ॥ परमेवोच्यते ब्रह्म देहदेहिस्वभावतः ।। हिरण्यगर्भो जीवस्य समष्टिीव उच्यते ॥ ४० ॥ स पारीरं परस्येति व्याकारोतीखरोऽखिलम् । नामरूपात्मकं विश्वं तत्र प्रविशति स्वयम् ॥ ४१ ॥ चतुर्मुखे यत् कर्तृत्वं चतुर्मुखशरीरके ।। परस्मिन् घटते मुख्यममुख्यमितरत्र तु ॥ ४२ ॥ परस्परमसंबद्धास्तेजोऽबन्नादयः पुनः ॥ विशेषसृष्टिकरणेऽसमर्था इति तेषु ॥ ४३ ।। सामर्थ्याथ तदैकैकं त्रितं त्रितं कृतम् ॥ ननु-. त्रिवृत्करणस्य जीवेषु संभवाजीवकर्तृकम् ॥ ४४ ॥ नामरूपव्याकरणं नेशकर्तृकमुच्यताम् ।। यदग्ने रोहितं रूपं तद्रूपं तेजसस्तथा ॥ ४५ ॥ यच्छुक्लं तदपां मोक्तं कृष्णं तस्वमसम्भवम् ॥ इसादिना ब्रह्मसृष्टान्न्यादियचन्द्रावधुतः ॥ ४६ ॥ अदृश्यते त्रिसत्कार्यमेषु व्याकरणोत्तरम् ॥ इति मासे नोक्तयुक्तमग्न्यादित्यादिदैवते ॥४७॥ अधेति नैव वितः करणं हयुपदिश्यते ॥ परिणामनिषा किन्तु शब्दात सम्यक् प्रतीयते । ४८ ॥ अतः पुरीषमांसानि मनासि च क्षितस्ततः ।।

·श्रीमाष्पपातिक विकारा मूत्ररूपिरवाणा ये जलवास्तु के... तथाऽस्थिमजावाचस्तु विकारास्तेजसोऽभवम् ।। मनो हि सोम्यानमयं प्राण आपोमका स्प५॥ तेजोमयी वागिति च वाक्यशेषाविरोषतः। त्रिवत्कृतस्य भूम्यादेः पुरुषप्राप्सनन्तरम् ॥ ५१॥ अझ माशितमिसादिवाक्येन त्रिविधो अयम् ॥ परिणामः समुद्दिष्टो, नोद्दिष्टा वितः कृतिः॥५२॥ ततोऽण्डसृष्टेः प्रागेव तेजोऽवनानि माधवः ॥ त्रिवत्कृतानि संमेल्य महदादि सृजसयम् ॥ ५३॥ अयानमशितं पीतं जलं तेजोऽशितं तथा ॥ त्रिवृत्कृतं त्रिरूपं तत् कथमेकैकरूपकम् ॥ ५४॥ उच्यते व्यपदेशोऽतोऽयोग्य इसत उच्यते ॥ यस्यांशस्य हि वैशेष्यव्यपदेशस्तु तेन वै ॥ ५५॥ अन्ने भूम्यंशवैशेष्यादल्पत्वादितरस्य हि ॥ तस्मादेकैकरूपस्य व्यपदेशो न दृष्यते ॥ ५६ ॥ अध्पायस्य समाप्तिश्च द्विरुतया परिघोत्यते ।। इति श्रीमाप्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥२॥४॥ समाप्तोऽयं द्वितीयोऽध्यायः॥

·३ अध्याये पद मताध्यायद्वयेनैव गुणसागरसुन्दरम् ।। निरस्तनिखिलापाद विवससककारणम् ॥१॥ विलक्षणामितोदारं प्रमोपास्य मुमुतिभिः ॥ वेदान्तवेद्यं स्मुसादिविरोधहतिपूर्वकम् ॥ २॥ स्थापितं तस्य संघाप्सा अधुनोपाय ईर्यते ॥ तमिमित्तं तृतीयस्य लक्षणस्य द्वयोचरम् ॥३॥ प्रारम्भाषसरस्तत्र वैतृष्ण्यं प्राप्य वस्तुतः ॥ व्यतिरिक्त तत्सिद्ध्यर्थं दोषा जीवे परे न च ॥४॥ किन्तु कल्याणगुणतो प्रथमे च द्वितीयके ।। निरूप्यतेऽत्र जीवः किं गच्छन् देहान्तरादिषु ॥५॥ देहारम्भकसत्सूक्ष्मभूतैः संमिलितोऽथवा ॥ नेति तोति संप्राप्त मिलितस्तेन सर्पति ॥६॥ यत्र गच्छति तत्रापि भूतसूक्ष्माणि सन्सतः ॥ इति प्राप्त सम्मिलितो भूतसूक्ष्महि गच्छति ॥ ७॥ पतः पञ्चामिविणयां प्रश्नोत्तरनिरूपणम् ॥ नराकारं परिणतमरूपं भूतमेव यद ॥८॥ वक्तव्यस्तत्परिष्वङ्गो नाखिलैः सूक्ष्मभूतकैः ॥ इत्याशा त्रिवत्कृसा सर्वेषामविशषतः ॥९॥ आप इत्युपदेशस्तु भूयस्त्वाच्छतिसंमतः ॥ भूतसूक्ष्मपरिषङ्गः माणानुगतिवाक्यतः ॥१०॥ गृहित्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाऽऽशयी । इति स्मृसा भूतसूक्ष्ममिलितः परिसर्पति ॥११॥ अग्न्यादिषु लयश्रुखा माणादीनां मृतस्य तु ॥ न तैीवे परिष्वज इति चेल्लयमा ततः ॥१९॥ नापो होम्या इति न.हि श्रद्धा एव प.ताः सताः ॥

·श्रीमाण्यवार्तिके
पञ्चम्यामिति वाक्येन प्रश्नोत्तरपिनिर्णयाद ॥ १३॥
कृत्स्नं कर्मफलं मुक्या जीवों गच्छति नेति वा ।
कृत्स्नभोगे नावशेषः कर्मणोऽस्तीति तत्कथम् ॥ १४ ॥
गच्यसनुशयी जीव इति माभिधीयते ।।
गछसनुशयी जीवः श्रुतिस्पतिनिरूपणात् ॥ १५ ॥
कार्णाजिनिराचार्य अचारेणोपलक्षितम् ॥
पापपुण्यात्मकं कर्म मन्यतेऽतो न तलतिः ॥१५॥
तदपेक्षो हि सर्वेषामाचार: पुण्यकर्मणाम् ॥
दृश्यते स तु नान्येषामधिकारविवर्जना ॥१७॥
चरते: संपयोगादै पुण्ये पापे च कर्मणि ॥
तस्मादाचारशब्देन बादरिर्मन्यते हि तत् ॥ १८ ॥
याचनामनुभूयते ते वानिष्टादिकारिणः ।।
चन्द्रारोहावरोहौ च नान्यथेति विनिर्णयः ॥ १९ ॥
अत एव नारकान् सप्त रौरवादीन स्मरन्ति हि ॥
विद्याया विरहत्वाद्वै मागोऽनिष्टादिकारिणाम् ॥ २० ॥
देवयानेन गमनं तथेष्टादेरभावतः ॥
पित्यानेन चन्द्रादौ गमनं नोपपयते ॥२१॥
देहारम्भनिमित्तं हि पञ्चमाहुसपेक्षणम् ॥
न पापकर्मणि नरे भवतीत्युपलभ्यते ॥२२॥
पञ्चमाहुसपेक्षा न केषाश्चित् पुण्यकर्मणाम् ।।
देहारम्भनिमित्तं हि श्रूयेते द्रुपदात्मजौ ॥ २३ ॥
तयोजिस्वेदजयोः पश्चमाहुतिमन्तरा ॥
उत्पत्चिरिह तस्माद्वै नातिनियताऽस्ति हि ॥ २४ ॥
अतश्चन्द्रमसोऽप्राप्तिः केवलं पापकर्मणाम् ॥
अपरोहसकारे च.यदाकाशादिभाववार ॥ २५ ॥

·३ अध्याय १ पादः।
९५
सादृश्यभावः स मोक्तो मानवापचिवमा हि ।
भोगाभावान नाकादिभावो मानुषभाषषत् ॥ २६ ॥
आकाशभावमाः यावद् बीमादिभावता ।।
तावत्तत्र च नाकादौ चिरं तीष्ठति नेति वा ॥ २७ ॥
नियमे हेत्वभावाचानियम इति चेमहि ॥
यावद वीणादिभावो वा तावत्रातिचिरस्थितिः ॥ २८ ॥
अचिरं निर्गतर्यस्माज्जीवानां श्रवणाच्छरुतेः ।।
जीवाद् बीमादिभावेन जायन्त इति यच्छरुतम् ॥ २९ ॥
व्रीह्यादिभावो जीवानामिहाकाशादिभाववत् ॥
भोक्तृत्वाभावतो नैव किश्चित् कर्माभिलप्यते ॥ ३०॥
प्रीधादिभावो भोगार्थ जीवानां शब्दतो न च ॥
अतो ब्रीद्यादिजन्माऽपि गौणमेव न संशयः ॥ ३१ ॥
रेतोभाव इवायं स्याद् भावो ब्रीडादिकस्य च ॥
पारीरित्वं तु जीवानां योनिप्राप्तेरनन्तरम् ॥ ३२ ॥
मुखदुःखोपभोगस्य सद्भावादत एव हि ॥
प्राणाकाशादिसम्प्राप्तिर्योगमात्रं न संशयः ॥ ३३ ॥
इति श्रीभाग्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ३॥१॥

·श्रीभाष्यवार्तिके जाग्रतो जीववर्गस्य दुखित्वं स्थापितं ततः ॥ स्वमस्थानपरीक्षापि सामतं पवितन्पते ॥१॥ न रयास्तत्र न रथयोगा इत्यादिवाक्यतः ॥ रयादिसृष्टि किजीव करोतीश्वर एव वा ॥ २ ॥ युक्तं स्वप्ने जीव एव मृष्टेः कर्ता हि स्वमहक् ॥ एकेऽत्र शाखिनो जीवं निर्मातारं वदन्ति हि ॥ ३॥ एवं मासे समाधानं मायामात्रेति सूत्रतः ॥ जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता ॥ ४ ॥ इसादिवचनान्मायाशब्द आश्चर्यषाचकः ॥ अतो रथाचर्यजातं स्वमद्रष्ट्रैव दृश्यते ॥ ५ ॥ तत्कालमात्रसत्ताकं परमाश्चर्यरूपकम् ॥ करोति परमात्मैव ससकङ्कल्पतो हरिः ॥ ६ ॥ न तु जीवोऽनभिव्यक्तरूपत्वात् कृत्स्नतोऽपि हि ॥ सससङ्कल्पयुक्तो हि संसारे तु तिरोहितः ॥ ७ ॥ तथाविधाश्चर्यरूपां सृष्टि स्रष्टुमलं न हि ॥ स हि कति च वचः कीरं वदतीश्वरम् ॥ ८॥ जीवेऽपहतपाप्मत्वमीशसङ्कल्पतोऽधुना ॥ तिरोहितं ततो दृष्टावस्य बन्धविपर्ययौ ॥९॥ तिरोभावोऽपि जीवेऽयं देहयोगप्रभावतः ॥ मृष्टिकाले स्थूलदेहात प्रलये सूक्ष्मदेहतः ॥ १० ॥ जीवसङ्कल्पतो नैव स्वामार्थाः प्रभवन्ति हि ॥ यतस्तेषां सूचकत्वं शुभाशुभनिरूपितम् ॥ ११ ॥ श्रुतिराहेति नो जीवकृतं जीवेशुभावहम् ॥ नायः पुरीतद् अमच मुसजीवाश्रयत्नयम् ॥ १२ ॥ किं विकल्पो हि सर्वस्य वा सर्वत्र समुच्चयः ॥

·अध्याये २ पादः।
निरपेक्षत्रपतीतरेकदाग्नेकसेस्थितः ॥ १३ ॥
असम्भवाद विकल्पः स्यादिति पा समुच्चयः ।।
त्रिषु स्थानत्वसंश्रुत्या विकल्पः पाक्षिको न हि ॥ १४ ॥
कार्यभेदप्रभावाच्च भवत्येव समुच्चयः ।।
प्रासादखट्वापर्यवच्च कार्य विभियते ॥ १५ ॥
प्रासादखवास्थानीयौ तौ च नारीपुरीततौ ॥
पर्यङ्करूपं ब्रह्मात्र स्वापस्थानं तदेव हि ॥ १६ ॥
मुप्तिस्थानं यतो ब्रह्म तस्मादेव प्रबुद्धयते ॥
जीववर्ग इति श्रुसा सम्यगेव निरूप्यते ॥ १७ ॥
प्रबोधसमये मुप्तः स एवोचिष्ठतीतरः ॥
किं वेति संशये युक्तमुत्तिष्ठपन्य एव हि ॥ १८ ॥
मोपाधिविनिर्मुक्तः सम्पनो ब्रह्मणीश्वरे ॥
देहायभाववान मुप्तः कथमुत्थातुमस्सलम् ॥ १९ ॥
अतोऽन्य एवेति प्राप्ते सुप्त एवोत्थितो भवेत् ॥
कृतस्य पुण्यपापादेर्भोगसम्बन्धसम्भवात् ॥ २० ॥
सुप्तोऽभूद् यः स एवायं प्रबुद्धोऽस्मीसनुस्मृतेः ।।
सुप्तस्य मुक्तरूपत्वे मोक्षार्था विधयोऽफलाः ॥ २१ ॥
भवेयुरत एवायं सुप्तः स्वोपाधिमिश्रितः ॥
परन्तुपातकरणो शानभोगाद्यशक्तिमान् ॥ २२ ॥
विश्रमस्थानमासाद्य पुनर्भोगार्थमुत्थितः ॥
सर्वप्राणादिसम्बन्धोपरतिमरणं तु तत् ॥ २३ ॥
मूर्या च सूक्ष्मप्राणादिसम्बन्धावस्थितिर्मता ॥
वैराग्याथै दोषरूपा जीवावस्था निरूपिताः ॥ २४ ॥
अतोऽधुना परेशस्य निर्दोषत्वं निरूप्यते ॥
जागरादिस्थिते जीवे ये दोषास्तेऽन्तरात्मनि ॥ २५ ॥

·श्रीभाप्यवार्तिके सन्तीति तस्यावस्थानशरीरस्थितिसम्भवाद ।। इति माले स्थानतोऽपि न दोषः परमेश्वरे ॥ २६ ॥ सम्भवेद् यत उक्तो हि निर्दोषगुणसागरः ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यां भगवान् शुद्धः सर्वत्र पितः ॥ २७ ॥ देवादिदेहसंयोगरूपावस्थाग्रभेदतः ।। ईशेऽपुरुषार्थभोगोऽवर्जनीयो न हीति चेत् ॥ २८ ॥ अन्तर्यामिण ईशस्याऽमृतत्वस्योपदेशतः ॥ स्वेच्छानियमनं तत्र कुर्वतः परमेशितुः ॥ २९ ॥ तत्सम्बन्धप्रयुक्तोऽतोऽपुरुषार्थो निषिद्धयते ॥ जीवस्य कर्मवश्यत्वात् कर्मानुगुणवस्तुभिः ॥ ३० ॥ सम्बन्ध एव भोगार्थः स्यात् परस्य तथा न हि ॥ स्वाधीनत्वाद्धि सम्बन्धसत्त्वेऽपि न च दूषणम् ॥ ३१ ॥ किन्तु जगन्नियमनं लीलारमपराप्तये ॥ स सम्बन्धः परेशस्य सर्वैः स्वकृतवस्तुभिः ॥ १२ ॥ एकस्मिन् देहसंयोगे द्वा सुपर्णेति वाक्यतः ।। जीवस्य भोगमम्बन्धः परस्य॑श्चर्यतो न च ॥ ३३ ॥ देवादिदेहे सत्त्वेऽपि शरीरत्वनिबन्धनम् ॥ जीवतत्कर्मवश्यत्वमस्येशस्य न विद्यते ॥ ३४ ॥ नामादिकार्यास्पर्शेऽपि निर्वोढा नामरूपयोः । श्रुखोच्यते परेशोऽत्र निर्वोदृत्तस्वभावतः ॥ ३५ ॥ नन्वेवं तच्छरीरत्वात् तदन्तर्यामिणः कथम् ॥ रूपसम्बन्धरहिततुल्यत्वमितिचेच्छृणु ।। ३६ ।। तजन्यमुखदुःखादिभोक्तृत्वेनापरात्मनः ॥ तत्तद्रूपादिसम्बन्धस्तद्धाने परमात्मनः ॥ ३७ ॥ रूपसम्बन्धरहिततुल्यत्वं स्याम संशयः ।।

·३ अध्याये २ पादः। विधिनिषेधशास्त्राणि कर्मवश्वासरानिह ॥ ३८ ॥ अधिकुर्वन्ति तस्माद्वै परेशेऽरूपतुल्यता ॥ अन्तयामिखरूपेणाऽवस्थितोऽपि परेश्वरः ॥ ३६॥ निरस्ताखिलदोषो हि कल्याणगुणसागरः । ससादिवाक्यावयात स्वप्रकाशो यथेचरः ॥ ४० ॥ तथैव सससङ्कल्पः सससङ्कल्पवाक्यतः॥ अस्ताविद्यादिदोषश्च भवेदुभयलिङ्गवान् ॥ ४॥ सन्दर्शयन्ति वेदान्ता ईश्वराणां परेश्चम् ॥ न चास्य कश्चिज्जनिता तथैवाऽस्य न चाधिपः ॥ ४२ ॥ न कार्य कारणं तस्य, न समो, नाधिकोऽपि हि ॥ बलझानक्रियाशक्तिस्तस्य स्वाभाविकी सदा ।। ४३ ॥ इति श्रुसनुसारेण सगुणं: दोषजितम् ॥ सर्वज्ञः सर्वविद्यश्च यस्य ज्ञानमयं तपः ॥ ४४ ॥ बातोऽस्मात् पवते भीषा भीषैवोदेति वै रविः ॥ स एको ब्रह्मणः प्रोक्त आनन्दस्तं विजानतः ॥ ४५ ॥ कुतश्चन भयं तस्य न भवेद् भवसागरे । निवर्तन्ते यतो वाचो मनसा ब्रह्मणः सह ॥ ४६॥ निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवचं निरजनम् इसादिवचसा सर्वावस्थायां संस्थितस्य हि ॥ ४७ ॥ लिङ्गद्वयसमावेशात स्थानदोषाः स्पृशन्ति न । यतो नानाविधस्थाने स्थितस्यापि परात्मनः ॥४८॥ न दोषभाक्त्वं तस्मादै प्रतिबिम्बोपमो हरिः ।। ननु- सूर्यादिप्रतिविम्बो हि भ्रान्सोपाधिषु गृह्यते ॥ ४ ॥ सत्ययुक्ता अतो-दोशः प्रतिविम्बे न तालिकाः ॥

·श्रीभाज्यवार्तिके: पृथिव्यामिति वाक्येन स्वाधारे सत्यतः स्थितिः ॥ ५० तत्प्रयुक्तास्तु ये दोषास्ततस्ते स्युः परास्मनः ॥ इति प्राले समाधानं रान्तद्वयसम्भवाद ॥ ११॥ घटादिषु यथाकाशं न घटादिस्थधर्मवत् ॥ अम्बुनिष्टोऽशुमान वापि नाम्बुहासादिधर्मवान् ॥ ५२ तथेशोऽस्ति पृथिव्यास न पृथिव्यादिधर्मवान् ॥ ननु- दे वै वा ब्रह्मणो रूपे मृर्तामूर्तप्रभेदः ॥ ५३॥ इति प्रकृय स्थूलं च सूक्ष्म चानाखिलं जगत् ।। पुरुषस्य यथा वासो महारजनमियतः ॥ ५४॥ आकारमभिधायाथ नेति नेतीसनेन हि ॥ प्रकारमितिशब्देन परामृश्य निषिद्धय च ॥ ५५ ॥ सन्मात्रमेव ब्रह्मात्र दर्शितं गुणवत् कथम् ॥ कथश्च दोषरहितमिसत्रोत्तरमुच्यते ॥ ५६ ॥ नैतद् युक्तं ब्रह्मणो ये विशेषः प्रतिपादिताः ॥ नेति नेतीति तानेव प्रतिषिद्धयति नो वचः ॥५७॥. सावन्मात्रप्रकारं न, ततोऽप्यस्यधिकं परम् ॥ तावत्वप्रतिषेधाद्धि ततोऽपिकनिरूपणात् ॥ ५८ ॥ निर्दोष गुणवद् ब्रह्म निर्णीत नेति वाक्यतः ॥ प्रमाणान्तरतो ब्रह्म कस्यापि व्यज्यते न हि ॥५६॥ न चक्षुषा नापि वाचा गृह्यते चेति शाखतः॥ किन्तु संराधनेनैव प्रसादादू दृश्यते जनैः ॥ ६ ॥ नायमात्मेति संश्रुसा नाहमिसादिसंस्मृतः ॥ साक्षात्कृतब्रह्मरूपा वामदेवादयस्तु ये॥१॥ तेषां प्रकामते बाहर ज्ञानानन्दादिकपात ॥

·३ अध्याये १ पादः।
मूर्तामूर्ताखिलजगहैशिष्टपगुणवत्तथा ॥ ११ ॥
सम्यगाराधानात तेषां विश्ववैशिष्टयसद्गुणः ॥
प्रतीयते विशेषेणाऽनन्तकल्याणसद्गुणः ॥ १३ ॥
तदुक्तहेतुभिर्जा निर्दोष गुणसागरम् ॥
उभयव्यपदेशोऽत्र त्वहिकुण्डलवदरौ ॥ १४
अभेदन्यपदेशो हि सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुना ॥
तत्स्थूलावस्थयाचापि ब्रह्मणस्तद्विचार्यते ॥ १५ ॥
अहिकुण्डलवर किंवा विशेषणविशेष्यतः॥
अंशांशिभावमादाय युक्तं विदं निरूपितम् ॥६६॥
भारम्भणाधिकरणे सूक्ष्मात् स्थूलजनिर्मता ॥
अहिकुण्डलवचात्र व्यपदेशद्धयं घटेत् ॥ ६७ ॥
सर्व हि ब्रह्मैव तथैवात्मेति वाक्यतः ॥
तादात्म्यव्यपदेशोऽत्र तथा इंतेति च श्रुतेः ॥ ६८॥
भेदस्य व्यपदेशोऽपि रज्जुसर्प इवोच्यते ॥
अचिद्वस्तुनि संस्थानविशेषा ब्रह्मणस्ततः ॥ ६९ ॥
ब्रह्मणोऽचित्स्वरूपेणाऽवस्थाने श्रुतयोऽखिलाः॥
आत्मनोऽपरिणामित्ववादिन्योऽभेदबोधिकाः ॥ ७० ॥
बाधिताः सम्भवेयुस्ता खत एवं विनिर्णयः ।।
प्रभाप्रभावतोरत्र तेजस्त्वेनाविभिन्नयोः ॥ १ ॥
तादात्म्यवत् प्रपश्चस्य ब्रह्मरूपत्वमुच्यते ॥
जीववच्चाप्यसिद्धविशेषणतया चितः ॥ ७२ ॥
ब्रह्मांशत्वं तद्विशिष्टबह्मवस्त्वेकदेशता ॥
तया मुख्योचितः प्रोक्तो व्यवहारो विवेकिनाम ॥ ७३ ॥
स्वरूपभेदेनाप्यत्र विशेषणविशेष्ययोः ।
मुख्यः स्याद् व्यवहारो हि रक्षिताप्दोषता हरौ ॥ ४ ॥

·१०२ श्रीभाष्यवार्तिके जातेर्गुणस्य देहस्य प्रकाशस्य पथैव च ॥ व्यक्तिगुण्यात्ममणिषु खपृथसिदिलक्षणम् ॥ ७५ ॥ विशेषणत्वमंशत्वं तथा जीवाचितोरिह ।। महानजर आत्मेनि श्रुतिवाक्यात परात्मनि ॥ ७६ ॥ अचिधर्मनिषेधाद्वा अंशशिभाव इसपि ॥ विशेषणविशेष्यत्वेनैवेति हि विनिर्णयः ॥ ७ ॥ सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं कारणं ब्रह्म कीतितम् ।। स्थूलचिदचिद्विशिष्टं कार्यभूतं तदेव च ॥ ७८ ।। कारणात कार्यभूतस्यानन्यत्वं कारणात्मनः । जानतः कार्यभूतस्य विज्ञानमुपपद्यते ॥ ७९ ॥ जगविमिसोपादानब्रह्मणः परमस्ति हि ॥ तत्वमाशा चाभासैः सांप्रतं प्रतिषिद्धयते ॥ ८ ॥ सेतूपदेशतस्तस्मात् परमस्तीति मा वद ॥ चिदचिद्वन्तुमा तत् स्वस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ ८१ ॥ असंकीर्ण सेतुपदात् स्फुटमेवं निरूप्यते ॥ चतुष्पाद पोडकलं ब्रह्मेति परिपज्यते ॥ ८२ ॥ तथैव विश्वाभूतानि पादोऽस्य व्यपदिश्यते ॥ उपासनार्थो विज्ञेयः सत्समिसादिवाक्यतः ॥ ८ ॥ अपरिच्छिबरूपस्य चोन्मितत्वं स्वतो न हि । व्यापकस्य प्रकाशादेर्वातायनसमाश्रयात् ॥ ८४ ॥ परिराच्यमत्वामिव हि स्थानोपाधिसमाश्रयाद । बागादिपादसंदेश उपासनफलाय हि ॥ ८५ ॥ प्राप्यमापकसंबन्धव्यपदेशात् मापकात् परं ॥ पाप्यमस्तीति नो युक्तं प्रापकः प्राप्यते यतः ॥ ८६ ॥ परमेश्वरस्य स्वपातौ स्वस्यैवोपायताऽप्यतः ॥

·३ अध्याये २ पादः।
१०१
नायमात्मेति पचनादनन्योपायताश्रुतेः ॥ ८७॥
ततो यदुत्तरतरमक्षरात् परत परः ॥
इसादिभेदसंदेशात परमस्तीति चेन हि ॥ ८८ ॥
यस्मात् परमिति श्रुसा ततोऽन्यस्य निषेधत:
अव्याकृताऽक्षराद् यस्मात समष्टिपुरुषः परः ॥ ८९ ॥
तस्मात् परो यः सर्वज्ञः स इहापि परात्परः ॥
तदेव परमं पूर्ण सर्वस्माद् ब्रह्म तत्परम् ॥ ९० ॥
सर्वशक्तिमहोदारो यागदानादिसेवनैः ॥
ऐहिकामुष्मिकं भोगजातं स्वमाप्तिरूपिणम् ॥ ९ ॥
अपवर्ग ददातीष्टं न तु कर्मक्षणान्वयि ।।
कालान्तरीयफलदं तस्मादीशात् फलं भवेत् ॥ ९२ ॥
ननु स्यात् कर्मफलदं न माक्षात् किन्त्वपूर्वतः ।।
आचार्यों जैमिनिः माह न त्वेवं बादरायणः ॥ १३ ॥
तन्मते परमेशानात् फलं सर्व प्रजायते ॥
अग्निवावाद्यात्मतया परमेश्वर एव हि ॥ १४ ॥
फलपदः समाराध्य इति वै बादरायणः ॥
ब्रवीति गीताप्रमाण्यात् फलमा परेश्वरात् ॥ ९५ ।।
ति श्रीभाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ३॥२॥

·श्रीभाष्यवार्तिक उपासकाय निर्णीता ब्रह्मणः फलदयिता॥ गुणानामुपसंहारनिर्णयाय विचिन्सते ॥ १॥ विधाभेदस्तत्र तावाखामेदादू विभिद्यते ॥ वैश्वानरीयविण किं विद्यैक्यमुत तद् भवेत् ॥ २॥ पुनः श्रुतेः प्रकरणस्य भेदकत्वाच्च भियते ।। शिरोवतं हि विद्याङ्गमन्येषां शाखिनामपि ॥ ३॥ व्रतोपदेशनियमो विधैक्ये तु न संघटेत् ॥ विद्याभेद इति प्राप्त सर्ववेदान्तमसयम् ॥ ४॥ एकं घुपासनमिति नोदनाद्यविशेषतः॥ उपासीत तथा विद्यादिसेवं धातुबोधितः ॥ ५॥ अर्थरूपविशेषोऽयं विधिः स्याच्चोदनापदात् ।। अविशेषश्रुतेर्भेदः प्रकारान्तरतोऽस्ति चेत् ॥ ६ ॥ विद्यायां प्रतिपत्तॄणां भेदाच्च घटते द्वयम् ॥ तस्माद्विद्यैक्यमेवास्ति न तु भेदः कथञ्चन ॥ ७ ॥ उपासनस्य श्रुसेव सर्ववेदान्तबोध्यता ।। प्रदर्शिता बकवाक्याच्छान्दोग्ये तैत्तरीयके ॥ ८॥ एवं सर्वत्र वेदान्ते समाने सत्युपासने । वेदान्तान्तरबोध्यानां गुणानामुपसंहतिः ।। ९॥ कर्तव्याश्यत्र वेदान्ते तस्माद्विद्यै क्यमुच्यते ।। यथैकस्मिन् हि वेदान्त विधिशेषश्रुतो गुणः ॥ १० ॥ तद्विचायास्तु संबन्धात् तत्फलार्थ प्रवर्तनम् ।। तथा विद्यान्तरोक्तोऽपि विद्यासंबन्धतोत्र हि ॥ ११ ॥ उपसंहारः कर्त्तव्यस्तस्माद्विशैक्यमस्त्वलम् ॥ ब्रह्मरूपगुणानां हि सर्वविद्यासु सांप्रतम् ॥ १२ ॥ चिन्सते परविद्यासु संहतिनास्ति वाऽस्ति किम् ॥

·३ अध्याये ३ पादः।
१०५
उपसंहारो नास्लेव प्रकरणमभेदतः ॥ १॥
एवं प्राप्ते प्रधानस्य गुणिनो ब्रह्मणश्च हि ॥
सर्वेषूपासनेष्वत्र भेदाभावान संशयः ॥ १४ ॥
गुणानामुपसंहारः कर्त्तव्यः प्रत्युपासनम् ॥
गुणिनो ह्यपृथग्भावादेवानन्दादयो गुणाः ॥ १५ ॥
यथा ब्रह्मप्रधानस्य तथैव स्यात् प्रियं शिरः॥
सर्वत्र ते प्रसज्येरन ये श्रुता ब्रह्मणो गुणाः ॥ १६ ॥
पियशिरामभृतयो न त्वेवं रूपणादिह ।।
अन्यथा पक्षपुच्छादिपरावयवभेदतः ॥ १७ ॥
सम्यक् स्यातामुपचयापचयौ परमात्मनः ॥
ससं ज्ञानमनन्तश्च ब्रह्मेति हि विरुद्धयते ॥ १८ ॥
गाम्भीर्यैश्वर्यकारुण्यगुणा न गुणिनः पृथक् ॥
उपसंहृतिर्यदा तेषां तदा सर्वत्र सम्भवः ॥ १६ ।।
आनन्यादुपसंहारासामर्थ्यस्यापि सम्भवः ।।
इसाशक्य त्वर्थसाम्यादानन्दायुपसंहतिः ॥ २० ॥
सर्वत्रैवोपसंहारो विद्यासु परिपठ्यते ।।
तेषां गुणानां ये वै स्युब्रह्मरूपनिरूपकाः ॥ २१ ॥
निरूपितस्य ये च स्युर्गाम्भीर्यादिगुणास्तथा ॥
यत्रोक्तास्ते तु तत्रैव न तु सर्वत्र सम्मताः ।। २२ ॥
प्रियशिरःप्रभृतिभिः पुरुषाकाररूपणम् ॥
अन्यथोपचयादिः स्यात् परमात्मनि एव ते ॥ २३ ॥
उपासनार्थमेतस्य रूपकेण निरूपणात् ॥
प्रियमोदादिरूपैहि शिरःप्रभृतिभिः परः ॥ २४॥
मुखेन प्रतिपद्येत तस्माद्रूपकरूपणम् ॥
आत्मशब्दोऽपि तत्रैव परमात्मनि युज्यते ॥ २५ ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके
तस्यैव मुखसम्माप्सै शिरआदिनिरूपणम् ॥
नचानात्मस्वात्मशब्दप्रयोगानिर्णयः कथम् ॥५६॥
परमात्मन एव स्यावानन्दमयरूपिणः॥
आनन्दमयोऽन्योऽयमन्तरात्मेति हि श्रुतौ ॥ २७ ॥
आत्मशब्देन ग्रहणं परमात्मन एव यत् ॥
ततो निर्णय एव स्यात् परमानन्दरूपिणः ॥२८॥
यथात्मा वेति वाक्येऽत्र परात्मग्रहणं तथा ॥
सोऽकामयतवाक्याद्वा उत्तरादिति निर्णयात् ॥ २६ ॥
सर्वत्र सससङ्कल्पगुणैक्यान्न च भिद्यते ॥
विधेति सर्व वेदान्त इत्थं निर्णय उच्यते ॥ ३० ॥
गुणानामुपसंहारः क्वचिन्नास्ति विशेषतः ॥
उपास्यरूपसम्भेदादिति निर्णय ईरितः ॥ ३१ ॥
उत्क्रान्तिकाल एवास्य सर्वकर्मक्षयो भवेत् ॥
आविर्भूतस्वरूपस्य सकलक्षीणकर्मणः ॥ ३२ ॥
सूक्ष्मदेहेन युक्तस्य देवयानपथा गतिः ॥
नच सूक्ष्मशरीरस्य कर्मनाशे कथं स्थितिः ॥३३॥
इति वाच्यं यतो विद्यामाहात्म्यादिति निर्णयात् ॥
स्वयं सूक्ष्मशरीरस्य विद्याऽनारम्भिकास्यपि ॥ ३४ ॥
ब्रह्ममाप्तिपदानाय मुक्तानापयितुं परम् ॥
देवयानपथा सूक्ष्मशरीरं स्थापयेत् परम् ॥ ३५ ॥
केवलं स्थूलदेहस्य कर्मनाशात् परिक्षयः ॥
अर्द्ध सूक्ष्मशरीरं तु गसर्थमनुवर्तते ॥ ३६ ॥
ननु-
वाशिष्ठविश्वामित्रादिकृतसाक्षात्परात्मना ।
देहपातोसरं चापि देहान्तरसुसङ्गमः ॥ ३५ ॥

·३ अध्याये ३ पादः। तमिमितं मुखं दुःखं पुत्रजन्म विपचितः ॥ अनोत्तरं शानिनां वै कर्मणां क्षयमात्रतः ॥ ३८ ॥ अचिंरादिगतिमाप्तिर्वशिष्ठादेस्तु नो तथा ॥ अधिकारसमाप्तौ हि मारब्धक्षयभोगतः ॥ ३९ ॥ स्वाधिकारमपर्यन्तं मारब्धं नैव हीयते ॥ अतस्तेषां स्वदेहानां पातोत्तरपरा गतिः ॥ ४० ॥ साधारणीयं सर्वासु विद्यासु परमा गतिः ॥ उपकोसलविद्यासु प्राप्तवानूयतेतराम् ॥ ४१ ॥ अस्थूलत्वादिबुद्धीनां सर्वविद्यासु संग्रहः ॥ कर्तव्योऽक्षरब्रह्मात्मसम्बन्धित्वेन संश्रुतेः ॥ ४२ ।। स्वेतरस्माद्धि व्यावृत्तं ब्रह्म यद्गुणमन्तरा ।। तद्गुणानां तु सर्वासु विद्यास्वेव प्रसंग्रहः ॥ ४३ ॥ अस्थूलत्वादयस्तेषां, न तु गन्धरसादयः ॥ एकरूपार्थविषयं यत्र प्रश्नोत्तरद्वयम् ॥ ४४ ॥ विद्याभेदो न तत्र स्यात् कथञ्चिदपि हि श्रुतौ ॥ ये त्वत्र जीवपरयोर्योऽसौ सोऽहमिति श्रुतिः ॥ ४५ ॥ व्यतिहारानुसन्धानं वदतीति वदन्ति यत् ॥ न तद् युक्तं यतोऽन्यत्र सिद्धत्वाद विध्यसम्भवाद ॥ ४६ ॥ येषां श्रुसोपदेशोऽत्र मोक्षार्थोपासनाय हि ॥ उपसंहारस्तु सर्वत्र तद्गुणानां भवेत् परम् ॥ ४७ ॥ स एष नेति नेतीति प्रपञ्चं प्रतिपाय च ॥ ततो विलक्षणं ब्रह्म श्रुखाऽसङ्गं निरूपितम् ॥ ४८ ॥ मुक्तस्य सर्वलोकेषु कामचारफलाय हि ॥ उपहार्या गुणाः सर्वे ससकामत्वमुख्यकाः ॥ ४६॥ दहराऽऽकाशे हि गुणिनि विपाप्मत्वादयो गुणाः ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके
तद्विशिष्टवरूपं यद् गुणार्थं चिन्तयेव सकृत् ॥ ५० ॥
गुणिमात्रानुसन्धानं पूर्व विहितमप्युत ॥
गुणयुक्तानुसन्ध्यर्थमावत्तिस्तदनन्तरम् ॥ ५१ ॥
ब्रह्माक्षरं परं ज्योतिः शब्दैनिदिष्टमेव यत् ॥
उपास्यं शब्दैरनूध तैरेव परमात्मनः ॥ ५२ ॥
तस्य नारायणत्वं हि सर्वथैव विधीयते ॥
अस्य मोक्षदशायां हि यादृशं परमात्मनः ॥ ५२॥
उपासनायां तस्यात्र ताहग रूपं विचिन्तयेत् ॥
ब्रह्मप्राप्तिफलानां हि विद्यानां न विकल्पना ॥ ५३ ॥
समुच्चयः किन्तु भवेद् भूयस्त्वापेक्षया फले ॥
इति प्राप्ते विकल्पो हि भूयान्न तु समुच्चयः ॥ ५४॥
सर्वासामत्र विद्यानामविशिष्टफलत्वतः ॥
इति श्रीभाग्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥३॥

·३ अध्याये ४ पादः । गुणानामुपसंहारानुपसंहारनिर्णयः॥ तद्विद्यैकत्वनानात्वकृता चिन्ताऽऽदिमेऽधुना ॥ १ ॥ विद्यातः पुरुषार्थोऽयमुत विद्याङ्गकर्मणः ॥ किं युक्तं पुरुषार्थो हि मन्यते बादरायणः ॥२॥ विद्यातोऽत्र कुतः शब्दात् तमेवेसादिकादपि ॥ पूर्वपक्षी शङ्कतेऽत्र तमेवेसादिकं वचः ॥ ३ ॥ कर्तृभूतस्यात्मनो वै याथात्म्यावेदनार्थकम् ॥ कर्तृसंस्कारद्वारेण क्रत्वङ्गत्वात् फलश्रुतिः ॥ ४ ॥ अर्थवादो जैमिनिराचार्य इति मन्यते ॥ सिद्धान्ती त्वाह विद्यातः फलं स्याद् बादरायणः ॥५॥ निर्दोषाधिककल्याणगुणेशस्योपदेशतः ।। उक्तं तु यद् ब्रह्मविदां कर्मानुष्ठानदर्शनात् ॥ ६ ॥ विद्या कर्माङ्गमिसेवं तन्न युक्तं भवेदिह ॥ कर्माकर्तुरपि च यद् विद्यया दृश्यते फलम् ॥ ७ ॥ दृश्यते हि ब्रह्मविदां कर्मयागेऽपि तत्फलम् ॥ फलाभिसन्धिरहितं कर्म यज्ञादिकं तु यत् ॥ ८ ॥ अनुष्ठीयते तद्विदा ततो विद्याङ्गमिष्यते ॥ मोक्षफलब्रह्मविद्याविरोधित्वात् कर्मणोऽङ्गता ॥ ६ ॥ न युक्ता फलभेदाद्धि विद्यायाः कर्मणोऽपि च ॥ यदेवेति वचस्त्वत्र न विद्याविषयऽखिले ॥१०॥ उद्गीयविद्याविषये कर्मानुष्ठानदर्शनात् ॥ कुर्वन्नेवेति हि वचो विद्यामाहात्म्यबोधकम् ॥ ११ ॥ विद्यावता कर्म कृतं न वैतस्यास्ति लेपकम् ॥ न तु विद्यावतोऽवश्यं कर्मानुष्ठानसंमतिः ॥ १२ ॥ तस्माद विद्या न कर्माङ्गमित्येवं बादरायणः ॥

·११०
श्रीभाष्यवार्तिके
यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीति वचोऽस्ति तव ॥ १३ ॥
विरक्तस्य विषयं न विरक्ते प्रवर्तते ।।
आश्रमा नैव सन्यत्र जैमिनरूज़रेतसः ॥ १४ ॥
आश्रमान्तरमस्तीति बादरायणसंमतेः ।।
तस्मादिहोर्ध्वरेतस्सु ब्रह्मविद्याविधानतः ॥ १५ ॥
विद्यातः पुरुषार्थः स्यादितिसिद्धं विनिर्णयात् ।।
अतः क्रतोर्वीर्यवत्त्वफलसिद्धधर्यमेव हि ॥ १६ ॥
उद्गीथादौ रसतमदृष्टविधिरिहोच्यते ।।
उपासीतेत्यादिशब्दाद्विध्यर्थत्वं युनक्ति ह ॥ १७ ॥
आख्यानश्रुतयः सर्वा वेदान्तेषु समास्थिताः ॥
विद्याविध्यर्थकास्तास्तु न तु पारिप्लवार्थकाः ॥ १८ ॥
कर्मवत्सु गृहस्थेषु नियनैमित्तिकं तु यत् ॥
तत्सर्वकर्मापेक्षेयं विद्यसेवं विनिश्चयः ॥ १९ ॥
स्वस्य परिकराऽपेक्षो यथारो गतिसाधनम् ॥
मोक्षसाधनविद्या वै तथा नित्याग्रपेक्षिणी ॥ २०॥
यद्यप्यत्र गृहस्थो हि प्रवृत्तः स्वीयकर्मसु ॥
तथापि विद्वान संयुक्तः स शमादिभिरवहम् ।। २१ ॥
कुतो यतोऽत्र विद्याङ्गतया तेषां विधेयता ॥
निष्पत्त्यर्थं हि विद्यायाः प्राणानां रक्षणाय तु ॥ २२ ॥
सर्वाभ्यनुज्ञा भक्षादौ विदुषां नैव दोषभाग् ॥
परं त्वापद्विधयणी सर्वानुमितिरेव हि ॥ २३ ॥
अन्तरा वर्तमानानामनाश्रमवतां पुनः ॥
विद्यायामधिकारोऽस्ति दर्शनाद रैककादिषु ॥ २४ ॥
आपद्विषयमेवेदं यदनाश्रमितादिकम् ॥
आश्रमित्वं तु शक्तस्य सर्वथैवास्ति बोधितम् ॥ २५ ॥

·३ अध्याये ४ पादः।
१११
वैखानसनैष्ठिकादिवाश्रमै रहितास्तु ये॥
नाधिकारोऽस्ति विद्यायां तेषामति निर्णयः ॥ २६ ॥
प्रायश्चित्तानन्तरं हि तेषां नैवाधिकारिता ॥
यजमानकर्तृकं चात्र ह्युद्गीथोपासनादिकम् ॥ २७ ॥
फलसंश्रवणादेवमात्रयस्य मते भवेत् ॥
औडुलोमिमते त्वेतद् ऋत्विकर्तृकमिष्यते ॥ २८ ॥
बालस्वभावामाकव्यसाधनं कर्म यद भवेत् ॥
तदुपाददानो विद्वान् अन्वयात् तस्य वै विधौ ॥ २६ ॥
विद्याविरोधिताश्रुसा हीतरेषां विकर्मणाम् ॥
यन्मुक्तिफलविद्यायाः साधनं कर्म तद् भवेत् ॥ ३० ॥
प्रबलं सर्वकर्मभ्यो विद्वान् सम्यक् समाचरेत् ॥
इति श्रीभाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥३॥४॥

·श्रीभाष्यवार्तिके साधनैः सह विद्यायाश्चिन्तन तृतीये कृतम् ॥ विद्यास्वरूपमधुना विशोधनमुपूर्वकम् ॥ १ ॥ तत्फलं चिन्यतेऽध्याये तुरीये मुक्तिलक्षणम् ॥ ब्रह्मवित् परमामोति विदित्वा च तमेव ह ॥२॥ ब्रह्मैव भवति ब्रह्म यो वेद दहरे स्वयम् ॥ यः पश्यः पश्यते रुक्मवर्णमित्यादिवाक्यतः ॥ ३ ॥ साधनत्वेन विहितं ब्रह्ममाप्तौ प्रवेदनम् ।। सकृत् कृतं सच्छास्त्रार्थः किं वाऽत्र सकृदातम् ॥ ४ ॥ इसेवं संशये युक्तं सकृत कृतमिदं कुतः ॥ यतो वेदनमात्रस्य विधानात्सन्सतातौ ॥ ५ ॥ प्रमाणविरहाच्चापि दृष्टोपायत्वहानितः ॥ वेदनस्य परेशीयपराराधनरूपिणः ॥ ६॥ आराधितपरेशाच्च पुरुषार्थों भवेदिति ॥ ज्योतिष्टोमादिवदिह शास्त्रार्थः स्यात् सकृत् कृतम् ॥ ७ ॥ इति माप्ते ह्यसकृद् वेदनात्तिरिप्यते ॥ ध्यानोपासनरूपस्य वेदनस्योपदेशतः ॥ ८ ॥ विद्युपास्तिध्यायतीनामेकत्र विपये यतः ॥ उपदेशार्थवाक्येषु प्रयोगादेव गम्यते ॥ ९ ।। रैकज्ञानं विदिनोक्तमनुमेसादिवाक्यतः ॥ उपासिनोपसंहस तद्वेदनमुपासना ॥ १० ॥ आत्मनोभ्यतयोपास्यं ब्रह्म चात्मतया किमु ॥ आत्मतोऽन्यतयोपास्यं ब्रह्मेति घटते यतः ॥ ११ ॥ उपासितुर्यतो भिन्नः प्रसगात्मेति रूपितम् ॥ धिकं भेदनिर्देशान्नेतरेखादिसूत्रतः ॥ १२ ॥ यथावस्थितमेवात्र समुपास्यं तु नान्यथा ॥

·४ अध्याये १ पादः।
११३
तथाले ब्रमसम्पासेरयथावस्थता भवेत् ॥ १३॥
इति प्राप्ते समाधानं शरीरस्य यथा स्वयम् ॥
आत्मा तथा परब्रह्मस्वात्मेति समुपास्यताम् ॥ १४ ॥
आत्मेसेवेन्चरोपासां ग्राहयन्सखिला गिरः॥
मात्मनोऽन्यत्र यो वेद तं परादादितीरणम् ॥ १५ ॥
आत्मस्वामनुसन्धान कारं प्रतिषेधति ॥
पृथगात्मानुसन्धान पृथगात्मेति वाक्यतः ॥ १६ ॥
विधीयते विरोधोऽत्र नैवास्ति श्रौतसन्मते ॥
अब्रह्मणि ब्रह्मदृष्टिः प्रतीकोपासनं हि तत् ॥ १७ ॥
तत्रोपास्यं प्रतीकं हि नात्मोपासितुरस्य वै ॥
मनःप्रभृतिषु ब्रह्मदृष्टिरेव हि युज्यते ॥ १८ ॥
न ब्रह्मणि मनआदिदृष्टिस्तेभ्योऽधिकं तु तत् ॥
प्रभौ यस्माद् भृयदृष्ट कर्तुर्दण्डोऽधिको भवेत् ॥ १९ ॥
भृसवगै राजदृष्टिः कृताभ्युदयकारिणी ॥
यावन्मरणमात्त्यास मुपास्यो हरि परः ॥२०॥
आवर्तयन् ब्रह्मलोकं गच्छतीत्यादिवाक्यतः ॥
असम्बन्धविनाशौ हि कृतयो विपूर्वयोः ॥ २१ ॥
तद्यथेसाबलेपादिज्ञापकश्रुतिवाक्यतः ॥
प्रारब्धस्य तु भोगैकनाश्यत्वेन न संशयः ॥ २२ ॥
इति श्रीभाग्यवार्तिके चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ४ ॥१॥

·श्रीभाष्यवार्तिके अथोत्क्रान्तिश्चिन्त्यते॥संपद्यते वाङ्मनसि श्रुतिवाक्यप्रमाणतः॥ खरूपेण लयो वाचा, न तु वृत्तिस्वरूपतः ॥१॥ प्राणेः सम्पयते चैव सर्वेन्द्रिययुतं मनः ॥ विदुषोऽविदुषो वाऽपि समानोत्क्रान्तिरिष्यते ॥२॥ नाडीयोगेन विदुषो यत उत्क्रान्तिरस्ति हि ॥ नाडीविशेषात् पूर्व तु न विशेषश्रुतिर्यतः ॥ ३ ॥ तत्प्रवेशदशायां वै विशेषश्रवणादिह ॥ मूनों निष्क्रमणं यत् स्याद् विद्वद्विषयमेव तत् ॥ ४॥ इतरस्मानिष्क्रमणमविद्रद्विषयं भवेत् ॥ उपासनाया वेलायां ब्रह्मणोऽनुभवो हि यः ॥५॥ तत्परं श्रुतिवाक्यं स्यादव ब्रह्म समश्नुते ॥ अदग्धदेहसम्बन्धपुरुपस्यैव तद्भवेत् ॥ ६ ॥ अचिरादिपथा देशविशेषगमनोत्तरम् ॥ ब्रह्मणः माप्तिपर्यन्तं संसारव्यदेशतः ॥७॥ विदुषो देहवन्धोऽत्र न विदग्धो यनः कुतः ।। सत्यं ब्रूयादिति परं चन्द्रसंवादवाक्यतः ॥ ८॥ देहसद्भावतः मूक्ष्मशरीरमनुवर्तते ॥ देवयानपथा गन्तुर्विदुषोऽत्र न संशयः ॥ ६ ॥ प्राणस्योक्रमणं नैवमर्शक प्राप्तः परमात्मनः ॥ प्राणानूक्रान्तिवचनात् प्राणो न स्थूलदेहवत् ॥ १० ॥ मुञ्चविदुषः किन्तु सूक्ष्मभावेन सङ्गतः ॥ मूर्द्धन्यनाड्या विदुषः समुत्क्रान्तिर्हि स्मर्यते ॥ ११ ॥ ऊर्ध्वमेकास्थितस्तेषां यो भित्वा सूर्यमण्डलम् ॥ ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परां गतिमिति ॥ १२ ॥ भूतमूक्ष्माणि तानीशे संपद्यन्ते श्रुतेर्बलात् ॥

·४ अध्याये २ पादः।
देवतायां परस्यां वै तेजः संपवते इति ॥१३॥
किं प्राकृतप्रलयवत् कारणापत्तिरूपिणी ॥
किंवा विभागरूपेति परं वाङ्मनसीतिवत् ॥ १४ ॥
सर्वेषां योनिरूपेशे कारणे सेतिचेन हि ॥
अपृथग्भावरूपोऽत्राऽविभागः श्रुतिबोधितः ॥ १५ ॥
पृथग्व्यवहारानहसंसर्गाख्यः स एव तु ॥
समा विद्वदविदुषोरुक्तोत्क्रान्तिस्तु सांप्रतम् ॥ १६ ॥
उच्यते सुखबाधाय विशेषो विदुषो गतेः ॥
शताधिकयैव नाड्या विद्रानुत्क्रामतीश्वरः ॥ १७ ॥
आराधनात् प्रसन्नोऽयं विद्यासाम्यर्थ्यमस्य वै॥
गत्यनुस्मरणं दत्वा हार्देशोऽनुगृहीतवान् ॥ १८ ॥
जीवं ततोऽस्य हृदयं प्रकाशमुपजायते ॥
तत्प्रकाशितसवारौ विद्वान् मूर्दन्यनाडिकाम् ॥ १९ ॥
विजानाति तया तस्य गतिरित्यं प्रजायते ॥
गत आदिससदश्मीननुस्साऽस्य मण्डले ॥ २० ॥
गतिर्दिवा निशास्वेवं रश्मिद्रारैव केवलम् ॥
ज्ञानी निशि मृतो भूतो नाघो गच्छति दुर्गतिम् ॥ २१ ॥
विदुषः कर्मसम्बन्धो यावद्देहं प्रवर्तते ॥
दुर्गतेहेतुभूतानामनारब्धफलात्मनाम् ॥ २२ ॥
विद्यासम्बन्धमात्रेण विनाशादुत्तरस्य च ॥
अश्लेषाद् भुज्यमानस्य ह्यन्यदेहावधित्वतः ॥ २३ ॥
निश्युत्क्रान्तस्य विदुषो ब्रह्ममाप्तिरपि स्मृता ॥
अविद्वद्विषयं बोध्यं दिवेखादि मृतेर्वचः ॥ २४ ॥
मुमुधुन प्रति नैवात्र मृतिकालविशेषगीः ।।
देवयानगतिः किन्तु विद्यानिष्ठस्य गीयते ॥ २५ ॥
इति श्रीमाष्यवार्तिके चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥४॥२॥

·११६
श्रीभाष्यवार्तिके
नाडीविशेषण गतिमिहतो नृणाम ।।
उक्ता श्रुतौ मार्गभेदश्रवणामियमोऽधुना ॥१॥
मार्गोऽचिरादिरेको हि सर्वत्र प्रतिपादनाद ॥
न्यूनेऽधिकेऽधिकं न्यून गुणानामिव चान्यतः ॥२॥
उपसंहृतिवन्नूनमुपसंझियतां परम् ॥
अर्थक्रमो बलीयान् वै पाठस्य क्रमतो भवेद ॥३॥
एतान् गमयति ब्रह्माऽमानवो विद्युतः परः ॥
निवेशनीयो वरुणस्ततश्चेन्द्रादयोऽपि हि ॥४॥
अमानवोऽत्र पुरुषो गमयसेव ब्रह्म तु ।।
अचिरादिपदान्यत्र चिरायभिमानिनाम् ॥५॥
वाचकानि भवन्सेव देवानां गमयितॄणाम ॥
आतिवाहिकसंखेनामानवेनेश्वरं प्रति ॥ ६॥
गमनं विदुषः प्रोक्तं कार्याख्यं ब्रह्म नैव तु ॥
ब्रह्मैवोपासते ये तु स्वात्मानं ब्रह्मरूपिणम् ॥७॥
उपासते तानुभयानचिराधातिवाहिकः ॥
परं ब्रह्म गमयति न तु नामाधुपासकान् ॥८॥
ब्रह्मदृष्टया परिमितं फलं तेषां निरूप्यते ॥
इति श्रीभाष्यवार्तिके चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ४॥३॥

·५ अध्याये ४ पादः। परब्रह्मोपासकाना तथा प्रतिपर्जित ।। स्वात्मानं य उपासीत तपोरपुनरागतिः ॥१॥ उक्तेदानीं विमुक्कामामैचर्यमिह चिन्यते ॥ मानुषात् कर्मणा देहात समुत्यायाऽमरादिना ॥२॥ साध्येनेवार सम्बन्धः किं वा स्वाभाविकं तु पद ॥ तस्याविर्भाव इसेवं संशये पूर्वमुच्यते ॥३॥ देववत् साध्यसम्बन्धः पुरुषार्थानुशासनात् ॥ आविर्भूतात्मरूपस्य सुषुप्तौ पुरुषार्यकः ॥ ४ ॥ न कोऽपि दृश्यते यस्मात सुखानन्यस्य संश्रुतेः॥ स्वरूपस्यापरिच्छिन्नानंदस्याविधया रतिः ॥५॥ न युज्यते प्रकाशस्यावरणं परमात्मनः ।। प्रकाशस्यानुकूलत्वरूपानन्दस्वरूपता ॥६॥ न युक्ता हि प्रकाशेऽस्ति नानुकूलपवेदिता ॥ अत्रोच्यते समाधानं ज्योतिः संपध यत्परम् ॥ ७॥ दशाविशेषाविर्भावः स्वस्वरूपस्य निश्चितम् ॥ नित्यप्राप्तस्वरूपस्याविद्यया कर्मरूपया ॥८॥ तिरोहितस्य निष्पत्तिस्तिरोधानस्प या इतिः ॥ स्वरूपतोऽयमात्मा हि विजरो हतपाप्पकः ॥ ९ ॥ विमृत्युः सत्यसंकल्पो विशोकः सत्यकामकः । मोक्षः स्वरूपनिष्पत्तिः प्रकरणात प्रत्यगात्मनः ॥ १० ॥ यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलमक्षालनान्मणेः॥ दोषाहाणानुज्ञानमात्मनः क्रियते तया ॥ ११ ॥ यथोदपानकरणाम जलं क्रियते परम् ॥ सदेव नीयते व्यक्तिमसतः सम्भवः कुतः ॥१२॥ तथा हेयगुणध्वंसादवबोधादयो गुणाः ॥

·२१८
श्रीमाण्यवार्तिके
प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥१३॥
संकोच कर्मणा तेषां कर्मबन्धलये पुनः ।।
विकाशरूपाविर्मायो ज्ञानादीनां गुणात्मनाम् ॥ १४ ॥
स्वतः किं परमात्माऽयं भिन्नत्वेनानुभूयते ॥
मुक्तेन किं वा भिन्नोऽयमित्येवं संशये शृणु ॥ १५ ॥
साधर्म्यवचनाद्भिग्नं पश्यत्यात्मानमत्र सः ॥
इति प्राप्ते परेशानादविभागेन पश्यति ॥ १६ ॥
स्वात्मानं मुक्तसंघोऽत्र सर्व ब्रह्मेति वाक्यतः ।।
सर्वं परात्मकं तच्च तच्छरीरतयाऽऽत्मनः ॥ १७॥
प्रकारभूतमिसेवमभेदवचनक्रमः ॥
अविभागेन तेनाहं ब्रह्मास्मीत्यनुभूयते ॥ १८ ॥
उपपद्य परं ज्योतिस्तिरोधाननिवृत्तितः ॥
आविर्भवति येनायं तद्रूपं प्रविचार्यते ॥ १६ ॥
तत्र जैमिनिराचार्यो मन्यते यस्तु मुच्यते ।।
ब्राह्मधर्मेण संपन्नस्तदापहतपाणकः ॥ २० ॥
उपन्यस्ता ब्रह्मगुणा यतो वै प्रसगात्मनः ।।
चैतन्यमानमेवास्य रूपमाविर्भवेदिदम् ॥ १॥
इत्थं मुक्तावौडुलोमिराचार्यों वदति स्फुटम् ॥
हतपाप्मेत्यादिशब्दा अविद्याजन्यविकृतिम् ॥ २२ ॥
मुखदुःखादिरूपां हि वर्जयन्तीशसंगते ॥
विज्ञानमात्ररूपेऽपि सत्यकामादयो गुणाः ॥ २३ ॥
न विरुद्धा मुक्तजीवे बादरायणसंमते ॥
विज्ञानमात्ररूपत्वं जडव्यात्तितोऽस्ति तु ॥ २४ ॥
न गुणाभावतो मुक्ताविति वाक्यार्थनिर्णयः ।।
संकल्पादेव मुक्तानां कामाप्तिः सकला भवेत् ॥ २५ ॥

·४ अध्याये ४ पादः। ११९ सत्यसंकल्प एवायमनन्याधिपतिस्तथा ॥ विधौ निषेधे योग्यो यः सोऽन्याधिपतिरुच्यते ॥ २६ ॥ अनन्याधिपतित्वं तु तनिषेध इतीरितम् ।। मुक्तस्य न शरीरं स्याद् बादर्याचार्यसंमतम् ॥ २७॥ संकल्पतस्तु स्यादेव जैमिन्याचार्यसंमतम् ।। बादरायण आचार्यों द्वयमेवावदत् स्वयम् ॥ २८ ॥ स्वसृष्टकरणाभावे परसृष्टेन तेन वै॥ भोगो मुक्तस्य मुक्तो हि न किञ्चित् सृजते विभुः ॥ २६ ॥ संकल्पादेव मुक्तोऽपि भुङ्क्ते लीलारसं स्फुटम् ॥ एकदेशस्थितो दीपो प्रभाद्वाराखिलं गृहम् ॥ ३० ॥ व्याप्नोति तद्वदात्माऽयं ज्ञानद्वारा कलेवरम् ॥ कर्मणाकुञ्चितज्ञानो नात्माभिन्नेऽभिमानभाक् ॥ ३१ ॥ समस्तदेहे मुक्तोऽतोज्ञानव्याप्साऽभिमानभाक् ॥ श्रुत्युक्तमस्यानन्यं तु तदमुक्तस्य कर्मणा ॥ ३२॥ अमुक्तोऽसर्वज्ञमुक्तः सर्वज्ञ इति पठ्यते ॥ जगद्व्यापारवर्ज तु साम्यं तस्येश्वरेण हि ॥ ३३ ॥ आधिकारिकसंस्थाने संस्थिता अधिकारिणः॥ जगद्व्यापारप्रभृतिप्रत्यक्षं तेषु पठ्यते ॥ ३४ ॥ जन्मनाशविकारादि मुक्तानां नैव वर्तते ॥ आविर्भूना नित्यगुणा मुक्ते स्वाभाविका अपि ॥ ३५ ॥ तथाविधत्वं तेषां वै परेशायत्तमेव हि ॥ ईशानुभवरूपस्य भोगमात्रस्य चैव ह ॥ ३६ ॥ साम्यमुक्तं ब्रह्मणात्र मुक्तानां श्रुतिनिर्णयात् ॥ परेशाधीनमेवास्य सर्व न पुनरावांतः ॥ ३७ ।। करुणासागरस्यास्य नृसिंहस्य कृपावशात् ॥

·श्रीभाष्यवार्तिके अनावृत्तिस्तु मुक्कानां कैर्यपरिशीलनात् ॥३८॥ तदुपासनसंपीता कर्माविषां विनाश्य च ॥ दत्वा स्वानन्दमतुलं नावर्तयति तं पुनः ॥ १९ ॥ संछिपकर्मबन्धस्याऽकुण्ठितवानर्मिणः ॥ ब्रह्मानुभवसंमातानन्दातिसुखभोगिनः ॥ ४० ॥ पुनराहत्तिशा तु न घटेत कथश्चन ॥ मियः प्रियस्य दुःखं हि न कथञ्चन यच्छति ॥ ४॥ इति श्रीभाष्यवार्तिके चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥४॥४॥ समाप्तोऽयं चतुर्थोऽध्यायः॥

·श्रीहरये नमः। अयि खलु विपश्चिदपश्चिमाः ! सहृदयवराः ! इदं खलु निवेद्यते तत्रभवत्सु भवत्यु- यदिदं श्रीरामानुजमाण्यवार्तिकं वाराणसेय-संस्कृतपुस्तकमालायां संमुद्रितं वरीवर्ति । अत्र किल विस्तृतश्रीभाष्यार्थः संक्षेपेण बोधसौकर्याय श्लोकैः संगृहीतः। अस्य ग्रन्थरवस्य अत्यन्तं दुर्लभत्वात् केवलैकपुस्तकलाभेऽपि यथामति संशोध्य संमुद्रितम् । ततश्च मदीयमत्यपराधजाताऽशुद्धि- समायै मयाऽभ्यर्थ्यन्त एव विद्वद्वरा एतदवलोकयितारः । अभ्य- य॑न्ते च पुनर्यदि येषां समीपे प्राचीनलिखितमेतद्ग्रन्थरनं भवेत तैरहं बोधनीय इति । पुस्तकमालाया नियतपत्रसंख्यापूर्त्यर्थ, श्रीयतीन्द्रमतदीपिका सहैव मुद्रिता। एतत्पुस्तकं च पण्डितवरश्रीसुदर्शनाचार्यैः स्वसंप्रदायभत्त्या संशोध्य स्वकीयं पुस्तकं दत्तम् । यद् विना मदीयेनैकेन पुस्तकेन संशोधनकार्यमसम्भावितमासीत् । तथा तैरेव संशोधितः श्रीविष्णुस्वामि-श्रीरामाऽनुजाचार्य- श्रीनिम्बार्काचार्य-श्रीमध्वाचार्यसिद्धान्तसंग्रहः सह संयोजितः । तत्र प्रथमतृतीयपुस्तककर्तृनामानुपलम्भादत्र तदनुल्लेखः । एतत्पुस्तकत्रयं नानाविधदर्शनप्रकाशनपरायणाऽन्तःकरण श्रीयुतहरिदासगुप्ताभिधमहाशयप्रोत्साहेन प्रकाशितमिति तत्सका- शाद, चौखम्बासंस्कृतपुस्तकालये काश्यां लभ्यमिति सुधीभि- राकलनीयमिति शम् । रखगोपालभट्टः।

·No text on this page.

·भीगणेशाय नमः। श्रीमते रामानुजाय नमः। श्रीयतिपतिमतदीपिका । विद्वद्ववरश्रीनिवासाचार्यकृता । श्रीवेङ्कटेशं करिशैलनायं श्रीदेवराजं घटिकाद्रिसिंहम् ॥ कृष्णेन साकं यतिराजमीडे स्वप्ने च दृष्टान् मम देशिकेन्द्रान् ॥१॥ यतीश्वरं प्रणम्याहं वेदान्तायै महागुरुम् ॥ करोमि बालबोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाम् ॥ २ ॥ श्रीमनारायण एवं चिदचिद्विशिष्टाद्वैत तत्त्वम् । भक्तिमपत्ति- श्यां प्रसनः स एव उपायः। अप्राकृतदेहविशिष्टः स एव प्राप्य ति वेदान्तवाक्यैः प्रतिपादयतां व्यासबोधायनगुहदेवभाणरुचि. मानन्दिविडाचार्यश्रीपरांकुशनाथयामुनमुनियतीश्वरप्रभृतीनां तानुसारेण बालबोधार्थ वेदान्तानुसारिणी यतिपतिमतदीपिका- ऽख्या शारीरकपरिभाषा महाचार्यकृपावलम्बिना मया यथामति संग्रहेण प्रकाश्यते । सर्व पदार्थजातं प्रमाणप्रमेयभेदेन द्विधा भिन्नम्। माणानि त्रीण्येव । प्रमेयं द्विविधं द्रव्याद्रव्यभेदाव। द्रव्यश्च द्विवि. म् । जडमजडमिति । जडं च द्वेषा प्रकृतिः कालश्चेति । प्रकृति- पतुर्विशत्यात्मिका । कालस्तु उपाधिभेदात त्रिविधः । अजहं तु देविषम् । परा प्रत्यागिति । अहं परागपि तथा । नित्यविभू- तधर्मभूतज्ञानं तित्वमपि विषिषः। जीवेश्वरभेदाद । जीव. अविषपदमुक्तनित्यभेदादादोऽपि द्विविधायुमुधमुमुक्षमेदाद मादिविषः । अर्थकामपरो पर्मपरति । धर्मपरो दिविषः ।

·यतिपतिमतदीपिकायाम् । देवतान्तरपरो भगवसर ति मुमुद विवहाकवल्पपरो मोक्ष- परश्चेति । मोक्षपरो द्विविधामा विनिमयो दिविषः । एकान्ती परमैकान्ती पति परकान्ती विविध साऽभेदा. त् । पञ्चधावस्थित इव । परब्यूपिबन्तस्याम्पोलारभे- दात् । पर एकघा, पहश्चतुर्दा । वासुदेवसंकर्षणमयुम्नानिरुद्ध भेदात् । केशवादि व्यूहान्तरे, मत्स्यादयो विभका पुनरनन्ताश्च । अन्तर्यामी प्रतिशरीरमवस्थितः। अर्चावतारस्तु । श्रीरङ्गाचेट्टादि- हस्तिगिरियादवाद्रिघटिकाचलादिषु सकलमनुजनयनविषयतां गतो मृतिविशेषः । अद्रव्यं तु सत्त्वरजस्तमाशब्दस्पर्शरूपरसगन्ध संयोगशक्तिभेदादशधैव । एवमुद्दिष्टानामुद्देशक्रमेण लक्षणपरीक्षे क्रीयेते। तत्र प्रमाकरणं प्रमाणम् । प्रमाणं लक्ष्यम् । प्रमाकरणत्वं लक्षणम् । यथावस्थित. व्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमा लक्ष्यम् । यथावस्थितव्यवहारानुगुण. जानत्वं लक्षणम् । ज्ञानं प्रमेत्युक्त शुक्तिकायामिदं रजतामिति- शाने अतिव्याप्तिः । अत उक्तं, व्यवहारानुगुणमिति । एवमपि तत्रैवातिव्याप्तिः। भ्रान्तिदशायामपि, इदं रजतमिति व्यत्राहिय- माणत्वात् । अत उक्तं, यथावस्थितमिति । यथावस्थितेति पदेन संशयान्यथाज्ञानविपरीतकानन्यावृत्तिः । धम्मिग्रहणे मिथोविरु- दानेकविशेषस्मरणं संशयः । यथा उर्द्धताविशिष्टे, स्थाणुर्वा पुरुषो वेति शानम् । अन्यथाहानं नाम धर्मविपर्यासः। यथा कर्तृ. लेन भासमाने आत्मनि कुयुक्तिभिः कर्तृत्वस्य भ्रान्तत्वोपपादनम् । विपरीतमानं नाम धम्मिविपर्यासः । यथा बस्तुनो बनबरसा- नन् । लक्षणस्य श्रीणि क्षणानि सन्ति । अव्यापपविकाससं. भवभेदाता सौकदेशेलक्षणमामानलमल्यास लस्यादन्या प्रवर्तमानत्वमानण्याप्पिणियाममा यथा ·RARES बाविषयी मीनारयुकेबसवय माण अतिक्षापित सापक सापकसममा ए. स्मन् सास्तविलास कानमुत्सयते तदतियाक्तिपित्युच्यते । वेव माकरणमयामिति सिदम् । भनधिगतार्थगन्त ममाणमित्यादिक तु वरद्वादिभिरेव निरस्तत्वादनादरणीयम् । तानि प्रमाणानि म. यक्षानुमानशब्दाख्यानि त्रीण्येव । अत्र साक्षात्कारप्रमाकरणं म. यक्षम् । अनुमानादिन्यावृत्त्यर्थं साक्षात्कार इति । दुष्टेन्द्रियज- घ्यावत्पर्य प्रमेति । तच्च प्रत्यक्षं द्विविधं, निर्विकल्पकसविकल्पक- भेदात् । निर्विकल्पकं नाम गुणसंस्थानादिविशिष्टप्रथमपिण्डग्रहण, । सविकल्पकं तु सत्यवमर्श गुणसंस्थानादिविशिष्टद्वितीयादि. पिण्डज्ञानम् । उभयविधमपि एतद् विशिष्टविषयमेव । अविधिष्ट- प्राहिणो ज्ञानस्यानुपलम्भादनुपपत्तेश्च । ग्रहणप्रकारस्तु-आत्मामन- सा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति।इन्द्रियाणां वस्तुमाप्यका. रित्वनियमात् । अतो घटादिरूपार्थस्य चक्षुरादिरूपेन्द्रियस्य च सन्निकर्षे सति अयं घट इति चाक्षुषज्ञानं जायते । एवमेव स्पार्शन- प्रत्यक्षादयोऽपि । द्रव्यग्रहणे संयोगः संबन्धः । द्रव्यमतरूपादिन- इणे सम्वापानङ्गीकाराव संयुक्ताश्रयणसंपन्धः । निर्विकल्पक- सविकल्पकामिन प्रत्यक्षं द्विविधम् । अर्वाचीनम् । अनर्वाचीनं चेति । अर्वाचीनं पुनदिविधम् । इन्द्रियसापेक्षं तदनपेक्षं चेति । तदनपेक्ष द्विविधम् । स्वयं सिहं, दिव्यं चेति । स्वयं सिलं योगजन्पं, दिव्यं भमवलसादजन्यम् । अनर्वाचीनं तु इन्द्रियान- मुकलिपेलान । अनार्माचीवं तु असमानुजम । एवं साक्षात्कारमवारण अल्पासमिति सिदा मनु पारिसक्यामरामा मयुक्त वाम ·यतिपतिमीपिकापाम् । तेरपि यथावस्थिनव्यवहारानुगुणवेन. मामायाद पापि म. माणत्वेन परिगणनाच वीण्येव प्रमाणानीति कर्ष प्रतिपायते इति घेत् । उच्यते । पतेः प्रामाण्यानीकारेऽपि संस्कारसापेमस्वाद तस्य प्रत्यक्षमूलभूतत्वान्मूलभूते प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव इति न पृथक् प्र. माणस्वकल्पनम् । अतस्त्रीण्येवेति संभवन्ति । स्पति म पूर्वानुभव- जन्यसंस्कारमात्रजन्यं ज्ञानम् । संस्कारोबोधश्च, सरशारष्टचि. न्तायाः स्मृतिषीजस्य बोधका इत्युक्तप्रकारेण कचित्सहशदर्शना. द्भवति, कचिददृष्टाद, कचिञ्चिन्तया। आदिशब्देन साहचर्यस्यापि ग्रहणात्तेनापि च भवति । सादृश्यजा यथा देवदत्तयज्ञदत्तयोः सदृश. योर्देवदत्तदर्शनेन यज्ञदत्तस्मृतिः । द्वितीया यथा यादृच्छिकात् । कालान्तरानुभूतश्रीरङ्गादिदिव्यदेशस्मृतिः । तृतीया यथा चि. न्त्यमाने सति श्रीवेङ्कटेशस्य कमनीयदिव्यमङ्गलविग्रहस्मृतिः । च. तुर्थी तु सहचरितयोदेवदत्तयज्ञदत्तयोर्मध्ये अन्यतरदर्शनेन तदन्य- तरस्मृतिः। सम्यक् पूर्वमनुभूतस्य स्मृतिविषयत्वनियमः । कोच. कालदैा व्याध्यादिना वा संस्कारममोषात स्मृत्यभावः । यथा स्मृतेः प्रत्यक्षेऽन्तर्भावस्तथा सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाया अपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः अस्मन्मते अभावस्य भावान्तररूपत्वाद सजा- नस्यापि प्रत्यक्षान्तर्भावः। भूतले घटात्यन्ताभावो भूतलमेव । घटमाग- ऽभावो नाम मृदेव । घटध्वंसश्च कपालमेव । प्रायः पुरुषेण अनेन भवितव्यम् । एतदूहः मंशय उक्तः। एतयोरपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः । पु. ण्यपुरुषनिष्ठा प्रतिभापि प्रत्यक्षेऽन्तर्गता । सर्व विज्ञानं यथार्थमिति वेदान्तविदा मतमित्युक्तत्वाभ्रमादिप्रत्यक्षमानं यथार्थमेव । अख्या. स्यात्मख्यात्यनिर्वचनीयताख्यात्यन्यथाख्यात्यसल्यातिवादिनो नि रस्य सत्ख्यातिपक्षखीकाराव । सवख्याति म ज्ञानविषयस्य स- स्यत्वम् । तहिं भ्रमत्वं कयामिति चेदू, विषयपाहारवाधाद ·प्रथमोऽवतारः। प्रमत्वं तदुपपादयामः । पञ्चीकरणप्रक्रियया पृथिव्यादिषु सर्वत्र विभूतानां विद्यमानत्वात् । अत एव शुक्तिकादौ रजतांशस्य विद्य- गनत्वामानविषयस्य सत्यत्वस्य स्वल्पवाद तत्र न व्यवहार इति ज्ञानं भ्रमः । शुक्त्यंशभूयस्त्वज्ञानाद् भ्रमनिवृत्तिः। स्वमादिशा- नंतु सत्यमेव । तत्तत्पुरुषानुभाव्यतया तसत्कालावसानान् रथादीन रिमपुरुषः सृजनीति श्रुत्याऽवगम्यते । पीतः पास इत्यादौ नयन. शर्तिपीतद्रव्यसंमिन्ना नयनरश्मयः शङ्खादिभिः सह संयुज्यन्ते । त्र पित्तगतपीतिमाभिभूतः शङ्खगतशुक्तिमा न गृह्यते । अतः मु. वर्णानुलिप्तशङ्खवत् पीतः शङ्ख इति प्रतीयते । सूक्ष्मत्वात् पीतिमा बनयननिष्क्रान्ततया स्वेनैव गृह्यते, न वन्यैः । जपाकुसुमसमीप- पर्तिस्फटिकमणिरपि रक्त इति गृह्यते। तज्ज्ञानं सत्यमेव। मरीचिकायां जलज्ञानमपि पञ्चीकरणप्रक्रियया पूर्वोक्तवदुपपद्यतापश्चीकरणप्रक्रि- पातूतरत्र वक्ष्यते। दिग्भ्रमोऽपि तथैव । दिगन्तरस्य विद्यमानत्वाद अवच्छेदकमन्तरेण दिगिति द्रव्यान्तरानङ्गीकाराच्च।अलातचक्रादौ तु शैयादन्तरालाग्रहणात्तत्तद्देशसंयुक्ततत्तद्वस्तुन एव चक्राकारेण प्रहणम् । तदपि सत्यम् । दर्पणादिषु निजमुखादिप्रतीतिरपि यथा- दर्पणादिमतिहतगतयो नयनरश्मयो दर्पणादिग्रहणपूर्वकं निज. मुखादि गृहन्ति । तत्राप्यतिशैयादन्तरालाग्रहणात् तथा प्रतीतिः । द्विचन्द्रशांनादावपि अगुल्यवष्टम्भतिमिरादिभिनयनतेजोगति- भेदेन सामग्रीभेदात् सामग्रीद्वयमन्योत्पत्तिनिरपेक्षं चन्द्रद्वयग्रहणे हे- तुर्भवति । सामग्रीद्वयं पारमार्थिकम् । तेन द्विचन्द्रनानं भवति । अतः सर्व ज्ञानं सत्यं सविशेषविषयं च । निर्विशेषवस्तुनोऽग्रहणा- द। एवंभूतं प्रत्यक्षं, भेदविशिष्टमेवप्रथमतो गृहाति। भेद इति व्यव- हारे तु प्रतियोग्यपेक्षा, न स्वरूपे । तेनानवस्थान्योन्याश्रयदोषो. ऽपि नास्ति । उपर्युपर्यापेक्षाऽनवस्था, परस्परापेक्षोऽन्योन्याश्रयः॥

·पतिपतिमतदीपिकायाम् ।
मनु दशगस्त्वमसीत्येतदपि प्रत्यक्षं किन स्यादितिचेन्न
स्वमित्येतस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि दशमोऽहमित्यस्य वाक्यजन्यवाद
यदि दशमोऽहमित्यस्य प्रत्यक्षविषयत्वं तहि धर्मावास्त्वमसीत्येत-
स्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात् । अङ्गीकारे अतिप्रसङ्गात् । अत एव
तत्वमसीति वाक्यस्य नापरोक्षज्ञानजनकत्वम् । एतेन प्रत्यक्षममा.
करणं प्रमाणम् । प्रमा च आत्मचैतन्यमेव । चैतन्यं च त्रिविध-
म्, अन्तःकरणावच्छिनचैतन्यम्, अन्तःकरणकृत्यवच्छिन्नचैतन्यं,
विषयावच्छिन्नचैतन्यं चेति । यदा त्रयाणामैक्यं तदा साक्षा-
स्कारः । मोऽपि निविशेषविपय एव अभेदमेव गृह्णातीत्यादिकु.
दृष्टिकराना निरस्ता । निर्विकल्पकं तु नामजात्यादियोजनाहीनं
बस्तुमात्रावगाहि किञ्चिदिदमित्यादिनैयायिकोक्तपि निरस्तम् ।
मनु, काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्त्रोपकारकमित्युक्तत्वात् कथं
गौतममतनिरास इतिचेदुच्यते । नास्माभिः कास्न्येनास्य मतस्य
निरासः क्रियते । यावदिह युक्तियुक्तं तावत् स्वीक्रियते । परक-
ल्पिततटाकोपजीवनवत् । न खलु नटाकस्थः पङ्कोऽपि स्वीक्रिय-
ते । अतः परमाणुकारणत्ववेदपौरुषेयत्वेश्वरानुमानिकत्वजीववि-
भुत्वसामान्यसमवायविशेषाणां पदार्थत्वेन स्वीकारः । उपमाना.
देः पृथक् प्रमाणत्वकल्पनम् । संख्यापरिमाणपृथक्त्वपरत्वापरत्व
गुरुत्वद्रवत्वादीनां पृथक्गुणत्वकल्पनम् । दिशोऽपि द्रव्यत्वकल्पन
पित्यादि मूत्रकारादिविरुद्धा प्रक्रिया नास्माभिः स्वीक्रियते हरि
न विरोधः ॥
इति श्रीवाधलकुलनिलकश्रीमन्महाचार्य्यस्य प्रियतमदासेन
श्रीनिवासदामेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिका
प्रत्यक्षनिरूपणं नाम प्रथमोऽवतारः ॥१॥

·द्वितीयोऽवतारः। अथानुमानं निरूप्यते । व्याप्यस्य व्याप्यत्वानुसन्धानाद पापकविशेषामितिरनुमितिः । तत्करणमनुमानम् । व्याप्यस्य मस्य अग्निव्याप्यत्वानुसन्धानाद् व्यापकविशेषामितिक्षिपम- त। अनधिकदेशकालनियतं व्याप्यम् । अन्यूनदेशकालाति व्यापकम् । तदिदमविनाभूतं व्याप्यं, तत्पतिसंवन्धि व्यापकमिति । तेन निरुपाधिकतया नियतसंबन्धो व्याप्तिरित्युच्यते । सेयं, यत्र. धूमस्तत्र वह्निरिति व्याप्ति योदर्शनागृह्यते । व्याप्तिद्विविधा । अ- वयव्यतिरेकभेदात् । साधनविधौ साध्यविधिरूपेण प्रवृत्ता व्या. निरन्वयव्याप्तिः। यथा यो यो धूमवान् स सोऽग्निमानिति।साध्य. निषेधे साधननिषेधरूपेण प्रत्ता व्याप्तियनिरेकव्याप्तिः । यथा योऽनग्निः स निर्धूम इति । सेयमुभयविधा व्यातिपाधिसंभवे दुष्यति । साध्यव्यापकत्वे सति माधनाव्यापकत्यम् उपाधिः । यथा वह्निना धूमे साध्यमाने आर्टेन्धन पाधिः । मैत्रीननयत्वेन श्यामत्वे साध्यमाने शाकपाकजवमुपाधिः । स चोपाधिद्विविधः । निश्चित: शङ्कितश्चेति । निश्चितो यथा। विप्रतिपन्ना मेवा दुःखहेतुः । सेवा- वात् । राजसेवावदित्यत्र पापारब्धत्वमुपाधिः । अयन्तु ईश्वर- सेवायां नास्तीति निश्चयादयं निश्चिनोपाधिः । शङ्कितो यथा। वि. पतिपन्नो जीव एतच्छरीरावसाने मुक्तिमान् । निष्पन्नसमाधित्वा- त् । शुकादिवदित्यत्र कर्मात्यन्तपरिक्षय उपाधिः । म चनिष्पन्नस- माधौ विप्रतिपन्ने जीवे, अस्ति नास्तीति सन्दिग्धत्वाच्छङ्कितोपाधिः। अतो निरुपाधिकसंबन्धवद् व्याप्यामिति सिद्धम् । व्याप्यं साधनं लिङ्गमिति नार्थान्तरम्। तस्य द्वे रूपे अनुमित्यङ्गभूते । व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति । पञ्चरूपाण्यपि सन्ति । तानि च, पक्षव्यापकत्वं, सपक्षे सत्त्वं, विपक्षाघ्यावृत्तिः, अबाधितविषयत्वम्, असत्मतिप- क्षत्वं चेति । सिसायिषितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः।यथा अप्रिम- ·' पतिपतिमतदीपिकायाम् । स्वादिसाधने पर्वतादिःसिसाधयिषितसजातीयधर्मवान सपक्षः। यथा महानसादिः । साध्यतजातीयशून्यो विपक्षः । यथा महा- इदादिः। प्रबलेन प्रमाणेन पक्षे निश्चितसाध्याभाववत्वं वाषितवि. षयत्वम् । यथा महाइदोऽमिमानित्यादि । तदभावस्त्ववा. धितविषयत्वम् । समबलतया प्रतीयमानप्रमाणोपरोधाभावोस- स्मतिपक्षत्वम् । एवंभूतं व्याप्यं द्विविधम् । अन्वयव्यतिरे. किकेवलान्वयिभेदात् पूर्वोक्तपश्चरूपोपपन्नं व्याप्यम् । अन्वय- 'व्यतिरेकि यथा । पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्त्वात् । यो योध- मवान् स सोऽग्निमान् । यथा महानसः । योऽनमिः से निधूमः । यथा महाद्द इति । तादृशमेव विपक्षरहितं व्याप केवलान्वाय । यथा, ब्रह्म शब्दवाच्यम् । वस्तुत्वाद् घटवत् । वि. पक्षाभावात् केवलान्वयी चतूरूपोपपन्नः । केवलव्यतिरेकणि साध्यापसिद्धेस्तव्यतिरेकव्याप्तिर्ग्रहा। अतः केवलव्यतिरेकिनिरा सः । केवलान्वयिनि अन्वव्यतिरेकिणि चात्यन्तातीन्द्रियार्थगोचर- ता निरस्ता। तदेतदनुमानं स्वार्थ परार्थ चेति द्विधा विभज्य केचि. दाहुः । सर्वेषामनुमानानां स्वपनिसंधानादिवलेन प्रवृत्ततया स्वव्य- वहारमात्रहेतुत्वमिति स्वार्थानुमानमेवेत्यपरे । तदनुमानबोधक वाक्यं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणापनयनिगमनरूपपञ्चावयवसंयुक्तम् । तत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा । यथा पर्वतोऽग्निमानिति । लिङ्गस्य वचनो तुः । यथा धूमवत्वादिति । व्याप्तिनिर्देशपूर्वकं दृष्टान्तवचनमुदा हरणम् । तद् द्विधा । अन्वयव्यतिरेकिभेदात् । यथा, यो धूमवान सोऽग्निमान् । यथा महानस इत्यन्वयोदाहरणम् । योऽननिः । निर्धूमः । यथा महाहूद इति व्यतिरेकोदाहरणम् । दृष्टान्तनिदर्शने व्याप्ततया पक्षे हेतूपसंहारवाक्यमुपनयः । सोऽपि द्विविधः । अ न्वयव्यतिरेकभेदात् । तथा धूमवानित्यन्वयोपनयः । अयं प ·- हितीयोऽवतारः। . तथा निर्धम इति व्यतिरेकोपनयः । हेतुपूर्वकं पले साध्योपसंहा- वाक्यं निगमनम् । अयमपि द्विविधस्तथैव । यथा, तस्मादग्निमा- नित्यन्वयेन निगमनम् । तस्मादयं निरग्निर्न भवतीतिव्यतिरेकेण । एवं पञ्चावयववादिनो नैयायिकाः। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपम्यवयव पादिनो मीमांसकाः । उदाहरणोपनयरूपावयवद्वयवादिनः सौ- गताः । अस्माकं त्वनियमः । कचित् पश्चावयवः, कचिलयषयवः, कचिद वायवः । उदाहरणोपनयाभ्यामेव व्याप्तिपक्षधर्मतयोः सिद्धत्वात् । तावतैव अनुमित्युपपत्तेश्च । मृदुमध्यमकठोरधियां विस्त- रसंग्रहाभ्यां व्यवहार उपपद्यते इसनियम एव । एवं पञ्चावयव- संयुक्तः सद्धेतुरेव वह्नयनुमापकः । स तुरित्युक्तत्वाद् धूमसहश- धूलीपटलान्न वह्नयनुमतिः ॥ अन्य हेतुबद्भासमाना हेत्वाभासाः । ते चासिद्धविरुद्धानैका- न्तिकप्रकरणसमकालासयापदिष्टभेदेन पञ्चप्रकारः। तत्रासिद्धस्त्रि- विधः । स्वरूपासिद्ध, आश्रयासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्चेति । स्वरू- पाऽसिद्धो यथा, अनित्यो जीवश्चाक्षुषत्वात् । घटवदिति । आश्रया- ऽसिद्धस्तु व्योमारविन्दं सुरभि,अविन्दत्वात्, सरोजारविन्दवदिति। व्योमारविन्दमाश्रयः । स चासिद्धः । व्याप्यत्वासिद्धो द्विविधः । एको व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावादपरस्तु उपाधिसद्भावात् । आयो यथा । यत् सत् तत्क्षणिकमिति । क्षणिकत्वसत्त्वयोाप्तिग्राहकप्र. माणासिद्धेः। द्वितीयो यथा । अग्निष्टोमीयहिंसा अधर्मसाधिका । हिंसात्वात् । क्रतुबाह्यहिंसावदित्यव निषिद्धत्वमुपाधिः । अतो हिंसात्वहेतुः सोपाधिकः। साध्यविपरीतव्याप्तो हेतुविरुद्धः तपथा। नित्या प्रकृतिः, कृतकत्वात् । कालवत् । कृतकत्वहेतुः साध्यामा- वव्याप्तः । साध्याभावव्यातो हेतुविरुद्धः सव्यभिचारो नैकान्तिः कः । स च द्विविधः । साधारणोऽसाधारणश्चेति । पक्षसास- ·पतिपतिमतदीपिकायाम् । विपक्षवृत्तिः साधारणः । यथा शब्दो नित्यः, प्रमेयत्वाद । का. लवत् । असाधारणस्तु विपक्षसपक्षव्यावृत्तः । यथा । भूमि- नित्या, गन्धवत्वादिति । प्रकरणसमस्तु साध्यविपरीतसाधकहे. स्वन्तरवान् । यथा ईश्वरोऽनित्यः । नित्यधर्मरहितत्वात् । ईश्वरो नित्यः । अनित्यधर्मरहितत्वादिति । अयमेव सत्मतिपक्षः। का. लात्ययापदिष्टो यथा । यस्य हेतोः साध्याभाववान् पक्षः स का. लात्ययापदिष्टः। अग्निरनुष्णः पदार्थत्वाज्जलवत् । अयं च प्रत्यक्षे. ण उष्णत्वावधारणाबाधितः ॥ एवमनुमाने निरूपिते उपमानादेरनुमानादावन्तर्भावः । यथा अतिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकृतगोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानमुपमानम्। गवयमजानन्नपि, यथा गौस्तथा गवय इति कुतश्विदारण्यक- पाक्याछुत्वा वनं गतो वाक्यार्थं स्मरन् यदा गोसादृश्यविशिष्ट- पिण्डं पश्यति तदा तद्वाक्यार्थस्मरणसहकृतसदृशपिण्डज्ञानं जा. यते । तदुपमानमित्युच्यते । स्मरणरूपत्वात् तस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भा- वः । व्याप्तिग्रहणापेक्षत्वादनुमाने अन्तर्भावः । वाक्यजन्यत्वा. छब्दे वा अन्तर्भाव ऊह्यः ॥ अर्थापत्तिर्नाम-दिवा अभुञानस्य पुरुषस्य पीनत्वदर्शनाद् रात्रौ भोजनं कल्प्यते । एतस्या अनुमाने अन्तर्भावः ।। तर्को नाम-व्याप्याङ्गीकारेण व्यापकप्रसञ्जनम् । तद्यथा प. वतो वह्निमान् धूमवत्वादित्यनुमाने । धूमोऽस्तु वहिर्मास्तु इत्यु- के यदि वहिर्न स्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति । एतस्य प्रमाणानु ग्राहकत्वं, तक्कीनुगृहीतप्रमाणपूर्वकत्वावधारणं निश्चयः। वीतराग. कथा वादः । पक्षद्वयसाधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । स्व. पक्षस्थापनाहीना तु वितण्डा । अविवक्षितशब्दार्थारोपणदूषण छलम् । खव्यापिक्षणं जातिः । असदुत्तरं जातिरिति वा ।

·बितीयोऽवतार।
पराजयहेतुनिग्रहस्थानम् इत्येषामनुमानाङ्गत्वादनुमाने अन्तर्भावः ।
चिकचिनैयायिकमतानुसारिव्यवहारस्तु तन्मतानुसारेणोक्त इति
न विरोधः । इत्यनुमानं निरूपितम् ॥
इति श्रीवाधूलिकुलतिलकश्रीमन्महाचार्य्यस्य प्रथमदासेन
श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतिपतिमतदीपिकायां अनुपान.
पणं नाम द्वितीयोऽवतारः ॥२॥

·१२ यतिपतिमतदीपिकायाम् । अनुमाननिरूपणानन्तरं शब्दो निरूप्यते । भनातामुक्तबा क्यजनिततदर्थविज्ञान शाब्दलानम् । तत्करणं शब्दप्रमाणम् । अना. साऽनुक्तेत्युक्तवाद् वेदस्य पौरुषेयत्वमतनिरासः । करणदोष. बाधकमत्ययाभावपद् वाक्यं वा । सर्गादौ भगवाँश्चतुर्मुखाय पूर्व- पूर्वक्रमविशिष्टान् वेदान् स्मृत्वा स्मृत्वा उपदिशतीत्युक्त्या वेदस्य नित्यत्वमपौरुषेयत्तं च सिद्धमिति करणदोषाभावो पापकप्रत्य- याभावश्च । ननु वेदवाक्यानां मीमांसकैः कार्यपरतयैव मामाण्य. स्वीकारात् सिद्धब्रह्मपरवाक्यानां व्युत्पत्यसंभवाच कथं प्रामाण्य- मितिचेन्न । सिद्धब्रह्मपरवाक्यानामपि उपासनारूपकार्यान्वयस्वी- कारात् । पिता ते सुखमास्ते इति लौकिकसिद्धपरवाक्यस्यापि घोधकत्वदर्शनाद् बालानां लोके मातापितृप्रभृतिभिः, अम्बातात. मातुलचन्द्रादिषु अगुल्या निर्दिश्य तदभिधायकशब्दान् प्रयु. मानैः क्रमेण भूयः शिक्षितानां तत्तदर्थबुद्ध्युत्पत्तिदर्शनाद वेदेऽपि परिनिष्पन्नेऽप्यर्थे शब्दस्य बोधकत्वं संभवतीति नाप्रामाण्यशङ्काय. काशः। तर्हि अभिचारादिप्रतिपादकवेदांशस्य कथं प्रामाण्यमिति न शङ्कनीयम । तस्य दृष्टफलदर्शनेन अदृष्टस्वर्गादिफलसाधनादौ प्रवृत्तिप्रयोजकत्वात् । यूपादित्यवाक्यं तु आदित्यवधूपप्रकाशनप- रम् । अतः कृत्स्नस्य वेदस्य प्रामाण्यम् । स च वेदःकर्मब्रह्मपतिपा. दकपूर्वोत्तरभागाभ्यां द्विधा भिन्नः। आराधनकर्मप्रतिपादकं पूर्व काण्डम्।आराध्यप्रतिपादकमुत्तरकाण्डम् । उभयोर्मीमांसयोरैकशा- रूपम् ।भागद्वयात्मको वेद ऋग्यजुःसामाथर्वणरूपेण चतुर्यावस्थि- सः पुनरनन्तप्रकारश्च ऋगादिबहुप्रकारवान् वेदो मन्त्रार्थवादवि. धिरूपेण त्रिविधः । अनुष्ठेयार्थप्रकाशको मन्त्रः । विध्यधीनमः पयुत्तम्भकवाक्यविशेषोऽर्थवादः । हितानुशासनवाक्यमिह वि पिः । स च त्रिविधः अपूर्वपरिसंख्यानियमभेदात। ते पुननित्य ·नैमितिककाम्यादिभेदाद बहुविधाः । श्रीहीन मोतीति अपूर्व- विधिः । मनोमयस्वाधुपासनविधिविशिष्टविधिः । इमामयभि- त्यसरशनाविषिः परिसंख्याविधिः । गुर्वभिगमनादिविधिनियम- विधिः । सन्ध्योपासनादिनित्यविधिः । जातेष्व्यादिविधि- नैमित्तिकाविधिः । ज्योतिष्टोमादेविधिः काम्यविधिः। एवं विध्य- वादमन्त्रात्मकस्य वेदस्य, छन्दः कल्पः शिक्षा निरुक्तं ज्यो- तिषं व्याकरणम् इत्येतान्यङ्गानि । छन्दः अनुष्टुवादिप्रतिपादन- पाश्रौतस्मार्तप्रतिपादनपरः कल्पः । शिक्षा वर्णनिर्णयात्मिका । निरुक्तम् अपूर्वार्थप्रतिपादकम् । ज्योतिषम् अध्ययनतदर्थाऽनु. छानकालनिर्णयात्मकम् । व्याकरणं तु सुशब्दस्वरादिसमर्थन- परम् । एवं साङ्गस्य वेदस्य प्रामाण्यं सिद्धम् । अथ श्रुत्यविरुद्धा- चारव्यवहारप्रायश्चित्तादिप्रतिपादिका आप्तप्रणीता स्मृतिः प्र- माणम् । हिरण्यगर्भादीनामाप्तत्वेऽपि तेषां गुणत्रयवश्यत्वसंभ- वात् तत्कर्तृकयोगकपिलादिस्मृतीनां मन्वादिस्मृत्यविरुद्धांश एव प्रमाणम् । तत्त्वविपर्यासाद् विरुद्धांशोऽप्रमाणम् । वेदोपबृह- णरूपेतिहासपुराणयोरापे प्रामाण्यं स्वतः सिद्धम् । तत्र भारत- रामायणयोःकचित कचिद्विरोधमानेऽपि तत्त्वांशे वेदान्तवाक्यवद- ऽविरोधो नेयः। सर्गादिपञ्चप्रतिपादकपुराणेष्वपि साविकराजस- तामसभेदभिन्नेषु तत्त्वांशे विरोधाभावाद विरुद्धांशोऽप्रमाणम् । अ. न्यत् सर्व प्रमाणम् । पाशुपत्याद्यागमा अपि तथैव । आगम- दिव्यतन्त्रतन्त्रान्तरसिद्धान्तभेदभिन्नस्य श्रीपञ्चराध्यागमस्य क. चिदपि वेदविरोधाभावाद कात्स्न्र्येन प्रामाण्यम् । एवं वैखानसा- ऽऽगमस्यापि । धर्मशास्त्राणामपि तथैव । शाण्डिल्यपराशरभर- द्वाजवशिष्ठदारीतादयो धर्मशास्त्रमणेतारः। शिल्पायुर्वेदगान्धर्व- भरतादिकमप्युपयुक्तांशे वथैव। शिल्पो नाम कर्षणादिगोपुरूषाका-

·यतिपति
सपाम् ।
भरतागो मुत्तादिविधायकम् । पुन:पाक सपो
पायपुषार्थीपयुक्तानि नमाणानिषिकुलामरगादारका
कायम प्रमाणतरा। श्रीमद्रामानुजाचार्यप्रतिभिः
पीता श्रीभाज्यादिप्रबन्धाः प्रमाणतमाः । पुरुषखातम्यांधीनर
वनाविशेषविशिष्टं पौरुषेयम् । एतेन काव्यनाटकाऽलङ्कासदीना-
मपि लक्षणमुक्तं स्यात् । एवमानोच्चारिताकाहायोग्यतासभिल
धिमल्लौकिकवाक्यान्यपि प्रमाणानि । यथा नद्यास्तीरे पश्चकलावि
सन्तीत्यादीनि । एवं वैदिक-लौकिक-साधारणं वाक्यं द्विविध
म् । मुख्यत्तिगौणवृत्तिभेदात् । मुख्यत्तिरभिधात्तिः । यथा
सिंहशब्दस्य मृगेन्द्र अभिधात्तिः । योगरूढ्यादिवृत्तिभेदवशाद
बहुविथा । मुख्यार्थबाधे सति तदाऽऽसन्नेऽर्थे वृत्तिरौपचारिकी।
सा द्विविधा । लक्षणागौणीभेदात् । प्रथमा यथा गङ्गाया
घोप इत्यत्राधिकरणम्य बाधात् तीरे लक्षणा । द्वितीया यथा
मिहो देवदत्त इत्यत्र देवदत्ते शौर्यादिगुणयोगः । एवं वैदिक
-लौकिकरूपं सर्व पाक्यजातं सविशेषविषयकं भेदविषयकं च ।।
-शरवाचकशब्दानां यथा शरीरिणि पर्यवसानम्, एवं भगवच्छरीर
भूतब्रह्मरुद्राऽग्नीन्द्रादिचिद्वाचकशब्दानां तथा शरीरभूतप्रकृति
कालाकाशमाणाधचिद्राचकशब्दानां शरीरिणि परमात्मात्मा
नारायणे पर्यवसानमुपपादयन्त्याचार्याः । वेदान्तज्ञानाधुत्पा
मूर्यतइत्युक्तम् । नारायणस्य सर्वशब्दवाच्यत्वं सर्वशरीरकलमिल
-दिकं तुउपरिईश्वरनिरूपणे प्रतिपादपिण्यामाइति शन्दों मिलपि
इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य्यस्य 'मदासे
श्रीनिवासदामेन विरचितायां यतीमतदीपिका पदानिइप
मामतृतीयोऽवतारः ॥३॥

·ब- विविधा नपाइम्यवाद ल्यम् नामाहानम् । भासदानम् । अनु व्यगुणकर्मसामान्पविशेषसमापार भावाः सम पदार्या इति मतान्तरस्थैः षोड परिमणनातक इम्पादयभेदेन द्विषा समर्थन मिति चेदुच्यते । उक्षेपणापक्षेपणा:- चनमस्सरणममनभेदात् कर्म पश्चधाऽवस्थितमिति कल्पने गौर नाव चलनात्मकं कर्मेत्येकधैवोपपत्तेस्तस्यापि संयोगमादापत्रो प्ररने, संस्थानमेव जातिरिति संस्थानातिरेकिसामान्यानङ्गीकाराव समवाये समवायान्तराङ्गीकारे अनवस्थानात, तस्यापि संयुक्तविशे- पषतयैवोपपत्तेनीवेश्वरयोरणुत्वविभुत्वादिविभाजकधर्ममन्तरेण, वि- शेष-इति किश्चित्पदार्थान्तराङ्गीकारे गौरवाद् अतः कर्ममामान्य- विशेषसमवायानां पृथग द्रव्यत्वेन अनङ्गीकाराञ्च द्रव्यमद्रव्यामिति, दिक्षा विभाग उपपद्यते । एतेन अभावः सप्तमपदार्थ इत्यपि निरस्तम् । अभावस्य भा- पान्तररूपत्वात् प्रागभावो नाम पूर्वावस्थापरम्परा, प्रध्वंसाभावो नाम उत्तरावस्थापरम्परा, अत्यन्ताभावान्योन्याभावौ तु धर्म्यन्तर- स्वरूपावेव । एतस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः पूर्वमुक्तः । उपादानं द्रव्या मित्युक्तम् । गुणाश्रयो वा द्रव्यमिति सामान्यलक्षणं संभवति । तानि घ द्रव्याणि षट् प्रकृतिकालयुद्धसत्तधर्मभूतमानजीवेवरभेदात् । सब जहाजडरूपयोविभक्तयोर्मध्ये जलक्षण दुष्यते । आमिश्र- मस्वरहितं जडमिति । सद-द्विविध प्रकृतिकालमेदाद। तत्र सन्चरजस्तमोरूपगुणत्रयाश्रया महाति।सा नित्या अक्षरा अषिया मायेति शब्दवाच्या चीत- स्पा भावसंकल्पाचीनगुणवैषम्यान, कार्योन्मुखावस्या अध्यक्त- शब्देनाध्यते । तस्मान्महानुत्पद्यते । स मगर सालिकराजस- २ ·यतिपसिलसिल्पाम् । वामसभेदावा विधापस्थितः महतो वो ऽपि सारिखकारकारो राजमाइकारस्तामसाहार वेकिक किषियो मतः । एतेषां प्रयाणां वैकारिकस्बैजसो भूतादिरिति नामान्तरा- ज्यामि संभयान्तः । तेषु वैकारिक इति मसिद्धाद्राजसाहारसह कृतात. सास्विकाहङ्कारादेकादशेन्द्रियाणि जायन्ते । सावि. काहारोपादानकं द्रव्यमिन्द्रियम् । इन्द्रियं द्विविधं-ज्ञानेन्द्रियं, कर्मेन्द्रियं चेति । ज्ञानप्रसरणशक्तमिन्द्रियं ज्ञानेन्द्रियम् । तद पोडा मनःश्रीवचक्षुर्घाणरसनात्वगभेदात् । स्मृत्यादिकरणम् इन्द्रियं मनः । तच्च हृदयप्रदेशत्ति। बुद्ध्य हङ्कारचित्तादिशब्दवाच्यं बन्ध- मोक्षहेतुभूतं च । शब्दादिपञ्चके शब्दमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं श्रो. वम् । तन्मनुष्यादीनां कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नप्रदेशत्ति । द्विजिह्वानां नयनवृत्ति । एवं रूपमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं चक्षुः । तत् सर्वेषां नयनत्ति । गन्धमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं घ्राणं नासाग्रहत्ति । रसमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं रसनेन्द्रियं जिहात्ति । स्पर्शमात्रग्रह- णशक्तमिन्द्रियं त्वगिन्द्रियं सर्वशरीरदृत्ति । नखदन्तकेशादिषु पाणमान्यतारतम्यात् स्पर्शानुपलम्भः। श्रोत्रादीन्द्रियाणां भौति- कत्वप्रतिपादनं भूनाऽऽप्यायितृत्वेनौपचारिकम् । एतेषां विषयस- बन्धः कचित् संयोगः कचित्संयुक्ताश्रयणमिति वृद्धसंप्रदायः । उ. चारणादिष्वन्यतमक्रियाशक्तत्वं कर्मेन्द्रियसामान्यलक्षणम् । तच्च वाक्पाणिपादपायूपस्थभेदात् पञ्चधाऽवस्थितम् । वर्णोचारण. मिन्द्रियं वाक् । तच्च हुत्कण्ठजिह्वामूलतालुदन्तोष्ठनासामूर्द्धरूप. स्थानाष्टकत्तिः । मृगादिष्वदृष्टविरहात्तदभावः । शिल्पादिकरण- मिन्द्रियं पाणिः स च मनुष्यादीनां च अगुल्यादितिः बार- णादीनां मासात्तिः । संचणकरणमिन्द्रियं पादः । सप मनुष्यादीनां वरणशातिः । मुखपतमादीनार मलादिनिक ·मसादिस्याजकारणामिन्द्रियं पाबु । ससदरमवाषिर नन्दविशेषकरणमिन्द्रिय उपस्वः । स च मेहनादितिः। ए. तानीन्द्रियाण्यपूनि । परकायप्रवेशे लोकान्तरगमनादिषु च जीवेन सह गमनामिन्द्रियाणाम् । मुक्तिदशायाम् अपाकृतदेशगमनासं. भवादिदेव पावत्सलयं स्थितिः । करणविधुरैरन्यैः परिग्रहो वा । कर्मेन्द्रियाणां शरीरनाशाबाश इति पक्षस्तु भाष्याविरोधेन नेयः । एतेन पुरुषेन्द्रियं, स्त्रीन्द्रियम्, एकेन्द्रियवादः, स्वगिन्द्रियैकतवी- कार इत्यादिविमतपक्षा निरस्ताः। राजमाहङ्कारसहकृताद भूतादिसंजकतामसाहङ्काराच्छब्दादि. पञ्च तन्मावाणि आकाशादिपञ्च महाभूतानि चोत्पद्यन्ते । भूता. नामव्यवहितमूक्ष्मावस्थाविशिष्टं द्रव्यं तन्मात्रम् । तदेव भूतोपादा- नम् । विशिष्टशब्दादिविषयाधिकरणं भूतम् । तन्मात्राणि शब्दत. मात्रं स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्र, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मावमिति प. श्वभूतानि च । यथा आकाशवायुतेजआपापृथिवीभेदात्तत्र ता. मसाइलाराकाशयोर्मध्यमाऽवस्थाविशिष्टं द्रव्यं शब्दतन्मात्रम्।क्षीर- दनोरन्तराले कलिलपरिणामवत् । तस्मादाकाशो जायते । अस्पर्श- ववे सति विशिष्टशब्दाधारत्वं श्रोत्राप्यायितत्वं च आकाशलक्ष- णामिति । स च शब्दमात्रगुणकः । अवकाशहेतुः । नील नभ इति प्रतीते रूपवाँश्च । एतेनाकाशस्य अजन्यत्वनिरासः । सूर्यप- रिस्पन्दादिभिराकाशस्यैव प्राच्यादिव्यवहारोपपत्तौ दिगिति न पृथग् द्रव्यकल्पनम् । दिक्सृष्टिस्तु अन्तरिक्षादिसृष्टित्रदुपपद्यते । आकाशात स्पर्शतन्मात्रम् । आकाशवाखोर्मध्यमावस्थाविशिष्ट- द्रव्यं स्पर्शतन्मात्रम् । तस्माद्वायुः । विशिष्टस्पर्शवत्वे सति रूपशू- न्यत्वम् । अस्मदादिस्पर्शनैकेन्द्रियप्रायद्रव्यत्वम् । अनुष्णाशीत- विशिष्ठस्सवाचे सति गम्भशून्पत्यमित्यादिकं बायोलक्षणम् । त.

·पतिपतिमा म्। सिमानासखिलापकुसुमावलाaatmeatmitram अंत एक सवाला बल्लारोगामीतमापुस्कर पुरोमरिति व्यपदेश । सव समिन्द्रिमापायसनका तस्य दस्पर्शी गुणौ। तत्र शरीरधारणादिहेतुपुषिो मांगा दिसंशक पश्चमकारः। माणापानन्यानोदानसमानभेदाबाद मागो, गुर्देऽपाना, सर्वशरीरगो व्याना, कण्ठे उदानो, नाभिदेखे समान इति । जनमेष्विव स्थावरेषु च प्राणसंबन्धस्तुल्य मात्र च स्पाचनप्रत्यक्षः । एतेन अनुमेयवादनिरासः । पायुज सोमध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं रूपतन्मात्रम् । तस्माद तेजः । ष्ण- स्पर्शवस्वभाखररूपवत्वादिकं तु तेजसो लक्षणम् । तस्य बाहित पचनादिहेतुत्वम् अभिसूर्यात्मना । अन्तर्वैश्वानरसंज्ञकमाठराग्नि रूपेण । दिवाभीतादिव्यतिरिक्तानां चाक्षुषज्ञाने आलोकादिरूपेण सहकारी भवति । तच्चतुर्दा भौमदिव्यौदर्याकरजभेदात् । तब पार्थिवमानन्धनं तेजो भौमम् । तद् दीपादि । जलमात्रे धनं दिव्यं सूर्यादि । पार्थिवजलेन्धनम् औदर्यम् । तज्जाठरम् । निरिन्धनं तेन आकरजं स्वादि । स्वर्गस्य द्रव्यान्तरसंसदुिष्ण. स्पर्शाभावः । पुनः सामान्येन, प्रभा प्रभावाँश्चेति विभक्त, पावरप. सदसद्भावाधीनसंकोचविकाशः । प्रसारितेजोविशेष: भासाथ प्रभावद्भिः सहात्पधते सह नश्यति । द्रव्यरूपा गुणभूता सावयचा । अनेन प्रभायाः केवलगुणत्वमतनिरासः । प्रभाविशिष्टं तमः प्रभावचचतुर्विधमिति प्रतिपादितम् । सत्तेजः शब्दस्पर्शरूपगुणव व तेजः सलिलयोर्मध्यमावस्थाविशिष्ट द्रव्यं सतन्याचम् ।। स्मादाप । शीतस्पर्शवत्वं निर्गम्यत्वे सति विशिरसपास त्यादि अपा लक्षणम् । तास यलमपुरमीतकसमानामा पारिससर्गौलाद सस्पषियारो समुदाय ·१ विदयामममियोपपमानस्यामिति द्र, साव शी विनिमय सवस्वे सति मिहिपात्रामा स्पानि पनिीलक्षणम् ) सा सुरभिर्मधुस कृष्णादिया। शुल्गाशीतप्रशस्ती, प्राकजभेदातु विचित्रवर्णा विविवरसा । मायांक मनोधाणाप्यायकत्वेन उपकारकत्वम् । मृत्पाषाणाचौक पादिबहुमकारवती सदस्पर्शरूपरसगन्धगुणिका धारणहेतुश्च।* मसः पृथिव्यामन्तर्भावस्तद्गुणत्वात् तदवस्थान्तरत्वाद्वा । अत एवं आलोकाभावमा द्रव्यान्तरं वा इत्यादिपक्षा निरस्ताः । भुतेशु सर्वच पक्षीकरण प्रक्रियया शब्दादीनां गुणानामुपलम्भः । पवीकरणपक्रिया तु-भगवान् भूतानि सृष्ट्वा एकैकमेल मूतं द्विधाकृत्य द्वयोर्भागयोः स्वभागमेकं निधाय भागान्तरं च चतु कृत्य ताँश्चतुर्भागान् भूतान्तरेषु चतुर्पु योजयति । एवं स- बेषु भूतेषु क्रियमाणेषु एकैकस्य भूतस्य अर्द्ध स्वभागोऽान्तर चतुर्णा भूतानां भागसमुच्चय इति भवति । यथा च स्वभागस्य भू- यस्त्वाव परभागस्याल्पीयस्त्वाच पृथिव्यादिव्यपदेशः । वेदे कि- वृत्करणोपदेशस्तु पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षणम् । भूतैः साकं मह बहतारो मिलित्वा सप्तीकरणमित्यप्याहुः । एतेषु चतुर्विशतिसंख्याकेषु, पञ्चभूनानि, प्रकृतिमहदहंकारा- व शरीरोपादानानि । एकादशेन्द्रियाणि प्रत्येकमसंख्याताति अतिपुरुष मिमानि आभरणार्पितरलानीव शरीरमाक्रम्य तिष्ठन्ति। शरीरं नाम चेतनं प्रति आधेयस्यविधेयत्वशेषत्वनियमैरपृथक्सि- बोन्यविशेष इत्मक लक्षणम्::नियमेन प्रदाधेयं, नियमेन.स. दिशेय, निमेल मोममिति लागला योग्यम्। ईसरतमान- निरिक अवयं कारीसमितिमा स्वस्थान RSHH LIBRARY ·पतिपति परम्, इन्द्रियात्रा शरीर, मोगायत भारी, शिरवासादा- दिमयं भरीमिल्पादीनि परोक्तानि शरीरलक्षणामिनिस्वामि। शारीर द्विविधं नित्यमनित्यमिति सत्र निस्य, पदव्य कालजीवशुभाश्रयादिकम् । ईश्वरशरीरं नित्यं, सुरिणां च स्वा. भाविकगाभुजगादिरूपम् । अनित्यं द्विविधम् । अकर्मकृत कर्मक- तं चेति । प्रथमभीश्वरस्य महदादिरूपम् । तथा अनन्तगरुडादी- नां मुक्तानां च इच्छागृहीतं तत्तद् रूपम् । कर्मकृतमपि द्विविषम। स्वमङ्कल्पसहकृतकर्मकृतं, केवलकर्मकृतं चेति। पूर्व महतां सौभरि- प्रभृतीनाम् । उत्तरं चान्येषाम् । पुनः सामान्यतो द्विविधं, स्था- वरजङ्गमभेदात् । स्थावराः शिलादृक्षगुल्मलतादयः । जङ्गमश्चतुः र्दा, देवमनुष्यतियङ्नारकिभेदात् । उद्भिजखेदजजरायुजाण्ड- जादिभेदा अपि विभागजधर्माः । अयोनिजशरीराण्यपि सन्ति । एवं पञ्चीकृतानामेवाण्डोत्पादकत्वम् । अण्डोत्पादनात् पू. कृष्टिः ममष्टिसृष्टिरनन्तरष्टियष्टिसृष्टिः । महदादीनामुत्पत्ति- र्नाम तालीपलाशताटङ्कन्यायेन अनस्थान्तरापत्तिरेव । सेनावन- राश्यादिश्यवहारवत् पूर्वापरावस्थाविशेषसम्बन्धमावेण कार्य कारणभेदव्यवहारः। तत्र पूर्वावस्थाप्रहाणेन विजातीयावस्थाप्राप्ती तस्वान्तरव्यपदेशः । पृथिवीपर्यन्त एव । इत्थं प्रकृतिमहदहङ्कार- कादशेन्द्रियतन्मात्रपञ्चकभूतपञ्चकविभागेन चतुर्विशति तत्वानि गणितानि । एतेन न्यूनाधिकसंख्यातत्ववादिनो, बाबाः पाशु. पताच निरस्ताः । परमाणुकारणत्ववादिनोऽपि निरस्ताः । प्रकृत्यादय ईश्वरस्य जीवस्य च भोग्यभोगोपकरणं भोगस्थाना- नि च भवन्ति । भोग्यं विषयाः, भोगोपकरणं चक्षुरादिककर णानि भोगस्थानानि चतुर्दशभुवनान्तर्वस्यडजातानिः । अण्ण नाम कापस्थक-फलाकार पीतवस्तारक यात्मन्यम' ·चतुर्थोऽवतारः। यथा पाकारा भूः।कर्णिकाकारो मेरुः । मेरोदक्षिणतो भारत- केम्पुरुषहरिवर्षाणि त्रीणि । उत्तरतस्तु रम्यकहिरण्यककुरु- वर्षाणि त्रीणि । पुरतो भद्राश्ववर्ष, पश्चात् केतुमालाख्यं वर्ष- । मध्ये इलाकृतम् । एवं नववर्षयुक्तं जम्बूद्रीपं लक्षयोजनवि- तीर्ण समपरिमाणेन लघणसागरेणादृतम् । स सिन्धुर्द्विगुणेन स. मवर्षात्मकेन प्लक्षद्वीपेन वेष्टितः । सोऽपि इक्षुसमुद्रेण । सोऽन्धिः शाल्मलिद्वीपेन । स पुनः सुरासमुद्रेण । स कुशद्रीपेन । स सर्पिः- समुद्रेण । सोऽपि क्रौञ्चद्वीपेन । स दध्यर्णवेन । सोऽपि शाक- दीपेन वेष्टितः । स ह क्षीरार्णवेन । स वर्षद्वयविभाजकवलयाकार- मानसोत्तरपर्वतसहितेन पुष्करद्रीपेन, स शुद्धजलार्णवेन । एवं द्वी- पानामुत्तरोत्तरद्वैगुण्यं द्रष्टव्यम् । सप्तद्वीपात्मकोऽयं द्विगुणीकृतया काञ्चनभूम्या वृतः। काञ्चनभूमिस्तु लोकालोकपर्वतेन । पर्वत- स्वन्धतमसा । तदन्धतमो गर्भोदकेन । ततोऽण्डकटाहः । एवं भूमे- रघः-अतलवितलरसातलतलातलमहातलमुनलपातालभेदात् सप्त- लोकाः । अधो नरकाः । ते च पापकर्मणां पापानुभवभूमयो रौ- खाद्या मुख्यतया एकविंशतिप्रभेदाः । ततो गर्भोदकम् । अन- न्तरमण्डकटाहः । एवं भूमेरुपरि लक्षयोजनात मूर्यमण्डलम् । तदेव सुवर्लोकः । तदुपरि चन्द्रमण्डलम् । तस्मादुपरि नक्षत्रबुधशुक्रा- ऽङ्गारकबृहस्पतिशनिसप्तर्षिमण्डलानि । तदुपरि ध्रुवः । मूर्यमण्डल- मारभ्य ध्रुवलोकपर्यन्तं स्वर्लोकः । चतुर्लक्षादुपरि कोटियोजनो- छायो महर्लोकः । तस्माद द्विगुणो जनलोकः । ततश्चतुर्गुण- स्तपोलोकः । तस्माद् द्वादशकोटयुच्छायः सत्यलोकः । ततस्तमो गर्भोदकम् । अण्डकटाहश्च । एवं तिर्यगूलप्रमाणेन पञ्चाशत्कोटि- पोजनत्वं भूमेरुक्तं भवति । शतकोटियोजनविस्तीर्णवादो मानभे- देन । अण्डकटाहस्तु कोटियोजनोच्छ्रायः । तदण्डं दशोत्तरावर-

·२२
पतिपतिमतदीपिकाचाम् ।
महतम् । एताहशानि अण्डानि अनन्तानि जलदानीक युगप-
दीश्वरसृष्टानि । ईश्वरस्य चतुर्मुखपर्यन्ता सृष्टिरद्वारिका, बदनन्तरं
सद्वारिकेति विवेकः । विस्तरस्तु पुराणरबादिषु द्रष्टव्यः । इति
प्रकृतिनिपिता॥
इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यप्रथमकृपापात्रेण
श्रीनिवासदामेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां प्रकृतिनिरूप.
गं नाम चतुर्थोऽवतारः ॥ ४ ॥

·पशमोऽपता
अंबाचिद्विशेषः कालो निरूप्यते । कालो नाम गुणत्रयर
हतो जद्रव्यविशेषः। सब निस्यो विभुशाभूतभविष्वर्तमान
इन त्रिविधो युगपदाक्षिणचिरादिव्यपदेशहेतुः । निमेषकाष्ठाकला.
मुहूर्तदिवसपक्षमासक्रत्वयनवत्सरादिव्यपदेशहेतुश्च । मनुष्यमानेन
मासः पितॄणां दिनम् । तेषामावास्या तु मध्याह्नम् । मनुष्यमानेन
वत्सरो देवानां दिनम् । तेषामुत्तरायणमहः। दक्षिणायनं रात्रिः।
एवं देवमानेन द्वादशवर्षसहस्रसंख्याकं चतुर्युगमित्युच्यते । तत्र
चतुःसहस्रवर्षसंख्याकं कृतयुगम् । तत्र पूर्णो धर्मः। त्रिसहस्रवर्ष-
संख्याकं त्रिपाद्धर्मवत त्रेतायुगम् । द्विसहस्रवर्षपरिमितं सार्द्धधर्मवद्
द्वापरम् । सहस्रवर्षसंख्याकम् एकपादधर्मसंयुक्तं कलियुगम् ।
एतेषां संधिसिहस्रसंख्याकः । एवं, चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो
दिनमुच्यते इत्युक्तरीया चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसमात्रप्रमाण-
कमेव । एवं रात्रिरपि । ब्रह्मणोऽह्नि चतुर्दश मनवो जायन्ते। इन्द्रा
अपि तथैव । तथा सप्त ऋषयश्च। एकैकमनोरेकसप्ततिचतुर्युगपरि-
माणकालः । एवं ब्रह्ममानेन ब्रह्मणः शतवर्षजीवित्वम् । एतत् सर्व
कालाधीनम् । एवं नित्यनैमित्तिकमाकृताः प्रलया अपि काला-
धीनाः। कालस्य स्वकार्य प्रति स्वस्य उपादानत्वम् । अखण्ड:
कालो नित्यः, कार्य्यः पुनरनित्यः । एवं भूतः काल ईश्वरस्य
क्रीडापरिकरो भवति । लीलाविभूतौ ईश्वरः कालाधीन एव. का-
यं करोति । नित्यविभूतौ तु कालस्य विद्यमानत्वेऽपि तस्य न
खातळ्यम् । केचित्तु तत्र कालो नास्तीति वदन्ति । केचित्तु प-
डिन्द्रियवेधः काल इत्यप्याहुः । तेन. अनुमेयवादनिरासः । इति
कालो निरूपितः॥
इति श्रीमन्महाचार्य्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचिताया
यतीन्द्रमतदीपिकायां कालनिरूपणं नाम पञ्चमोऽवतारः ॥५॥

·२४ यतिपतिमतदीपिकायाम् । अथ नित्यविभूतिनिरूप्यते । शुद्धसत्त्वधर्मभूतमानजीवेश्वर- साधारणं लक्षणमजडत्वम् । अजडत्वं नाम स्वयंप्रकाशत्वम् । त. त्र शुद्धसत्वधर्मभूतज्ञानसाधारणं लक्षणम् । पराक्के सत्यजिडत्व- म् । तत्तु स्वयंप्रकाशत्वे सति परस्मा एव भासमानस्वम् । शृद्ध- सत्त्वं नाम त्रिगुणद्रव्यव्यतिरिक्तत्वे सति सत्ववत्वं, निःशेषावि. द्यानिवृत्तिदेशविजातीयान्यत्वम् । सा विभूतिफलप्रदेशे अनन्ता, अधः प्रदेशे परिच्छिन्ना अचेतना स्वयंप्रकाशा च । आनन्दावह- स्वादानन्दनामिका पञ्चोपनिषन्मन्त्रप्रतिपाद्यतया पञ्चोपनिषदात्मि. का । अप्राकृतपञ्चशक्तिमत्तया पञ्चशक्तिमयीति निगद्यते । सावि. भूतिरीश्वरस्य निसानां मुक्तानां च ईश्वरसंकल्पाद् भोग्यभोगो. पकरणभोगस्थानरूपा च भवति । भोग्यमीश्वरशरीरादि । भोगो- पकरणं चन्दनकुमुमवस्त्रभूषणायुधादीनि । भोगस्थानं तु गो. पुरपुरप्राकारमण्डपविमानोद्यानपग्रिन्यादिकम् । तत्रेश्वरस्य नि- त्यानां च शरीराणि भगवन्नित्येच्छासिद्धानि मुक्तानां शरीराणि । तेषां पित्रादिमुष्टियुगपदनेकशरीररिग्रहा इत्यादीनि भगवत्सक ल्पादेव भवन्ति। भगवतो व्यहविभवार्चावतारशरीराण्यप्यंऽप्राकृतम यानि । अर्चावतारेषु प्रतिष्ठानन्तरं प्रसादोन्मुखेश्वरसंकल्पाधीन म् अप्राकृतं शरीरमत्राविर्भवति । प्राकृतामाकृतसंसर्गः कथाम ति न शङ्कनीयम । रामकृष्णायवनारशरीरवदिति प्रमाणानुसारे ण परिहारो द्रष्टव्यः । मुक्तानां शरीरपरिग्रहस्तु वसन्तोत्सक्वेषप रिग्रहादिवत् स्वामिनः कैङ्कर्यमेव । ईश्वरशरीरस्य पाड्गुण्यमिा व्यवहारः षाड्गुण्यप्रकाशकत्वात् । नित्यनिरवद्यनिरतिशयोज्ज्व ल्यसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनमार्दवार्जवादयो दिव्य मङ्गलविग्रहगुणाः । तस्य व्यापकत्वं गीतादिषु प्रसिद्धम् मुक्तस्य शरीरं नास्तीति वचनं तु कर्मकृतशरीराभावपरम् । त

·षष्ठोऽवतार।
२५
प्रत्येन्द्रियाणां नित्यत्वात् । अत एव कार्यकारणभावाभावात् मा.
कृतवन तत्स्वान्तरव्यपदेशः । एतेन तव शरीरेन्द्रियादिकं नास्तीति
मतनिरासः। तमसः परस्तादित्युक्त्या प्रकृत्येकदेशवादिमनिरासः।
अप्राकृतशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्रयत्वादाकाशादिव्यात्तिः । ज्ञा-
नात्मकत्वप्रतिपादनाजडत्वमनिरासः । भगवतोऽप्राकृतदिव्यम-
गलविग्रहस्तु अस्त्रभूषणाध्यायोक्तसर्वोपाश्रयः । तद्यथा पुरुषस्य
कौस्तुभाकारत्वं, प्रकृतेः श्रीवत्सरूपत्वं, महतो गदारूपत्वं, मा.
त्त्विकाहङ्कारस्य शङ्खरूपत्वं, तामसाहङ्कारस्य शात्त्विं, ज्ञानस्य ख.
ड्गरूपत्वम्, अज्ञानस्य तदावरकत्वं, मनमश्चक्रत्वं, कर्मज्ञानेन्द्रियाणां
शररूपत्वं, सूक्ष्मस्थूलभूतानां वनमालात्वम् ॥ "चेतश्चक्रति चे-
तना शरमतिस्तत्संदृतिर्मालिका भूतानि स्वगुणैरहङ्कुतियुगं शङ्ग्रेन
शायिते ॥ वाणाः खानि दशापि कौस्तुभमणि वः प्रधान
पुनः श्रीवत्सं कमलापतेस्तवः गदामाहुमहान्तं बुधाः" ॥ १ ॥
इति संगृह्योक्तं पयमनुसन्धेयम् । सा विभूतिरामोदप्रमोदसंमोद-
वैकुण्ठाख्यरूपेण चतुर्विधा, पुनरनन्ता च । त्रिपाविभूतिपरमपद-
परमव्योमपरमाकाशाऽमृतनाकाऽप्राकृतलोकाऽऽनन्दलोकवैकुण्ठा-
ऽयोध्यादिशब्दवाच्या । एतस्यां विभूतौ द्वादशावरणोपेतम् अने.
कगोपुरमाकारैरावृतं वैकुण्ठं नाम नगरम् । नत्रानन्दनामकं दिव्या-
ऽऽलयम् । तदन्तः, रत्नमयानेकस्तम्भसहविरचिता महामणिमण्ड-
पाख्या सभा । तस्यां सहस्रफणामणितेजोविराजितोऽनन्तः । त.
स्मिन् धर्मादिमयदिव्यसिंहासनम् । तदुपरि चामरहस्तैविमलादिभिः
सवितमष्टदलात्मकं पनम् । तदुपरि प्रकृष्टविज्ञानधामा शेषः । तदुपरि
चः परमद्भुतम् । एवं नित्यविभूतिः संग्रहेण प्रदर्शिता ॥
इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यप्रथमदासेन श्री.
नेवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां नित्यविभूतिनि-
पणं नाम षष्ठोऽवतारः ॥६॥

·२६ यतिपतिमतदीपिकायाम् । अथ क्रमप्रासं धर्ममृतकानं निरम्यते स्वयंप्रकाशाचेतनद्रव्य सति विषयित्वं, विभुत्वे सति प्रभावद्रव्यमुणात्मकत्वम्, अर्थप- काशो बुद्धिरिति तल्लक्षणम् । तदर्मभूतज्ञानमीश्वरस्य नित्याना सर्वदा नित्यमेव विमुच । बद्धानां तिरोहितमेव । मुक्तानांपूर्व तिरो. हितम्, अनन्तरमाविर्भूतम् । ज्ञानस्य नित्यत्वे, ज्ञानमुत्पन्नम्, ज्ञाने नष्ट- मिति व्यवहारः कथमितिचेन्न। ज्ञानस्य संकोचविकाशावस्थामादाय तत्संभवात् । दृतेः पात्राधथा उदकं क्षरति तथा ज्ञानमाप इन्द्रिय- द्वारा निःसृत्य अर्थेन संनिकृष्यते। अहिकुण्डलवत् संकोचविकाशी सर्वज्ञानं स्वत एव प्रमाणं स्वप्रकाशं च । विप्रतिपन्ना संवित् स्व. गतव्यवहारं प्रति स्वाधीनकिञ्चित्करा खखजातीयसंवन्धानपेक्ष- व्यवहारहेतुत्वात् । अर्थेन्द्रियदीपादिवत् । न च चक्षुरालोकयोःस जातीयत्वम् आहङ्कारिकतैजसभेदानेदः । अनेन ज्ञानस्य क्षणि- कत्वं विक्षणावस्थायित्वं प्रातिमासिकवद् व्यवहारस्य मिथ्यात्वं, परतः प्रामाण्यं ज्ञानस्यैव आत्मत्वमित्यादिपक्षा निरस्ताः । स्तम्भः स्तम्भ इत्यादिधारावाहिकज्ञानं तु एकमेव । ननु आगमबलाज्जा- नस्य निसत्वाङ्गीकारे कथं जागरसुषुप्त्यादिभेदसिद्धिरिति चेन्न । यथा दाहकस्य वढेर्दा सन्निधौ मण्यादिप्रतिबन्धके दाहाभावस्त- इज्ज्ञानस्य तिरोधायकतमोविशेषसन्निधानासनिधानाभ्यां स्वापा. दिसिदिः। पुंस्त्वादिवञ्च । पुंस्त्वादिकं बाल्ये तिरोहितं यौवने आ- विर्भवति।यो यदाश्रितस्वभावःस तस्य गुण इति लक्षणलक्षितत्वा- जानं गुणः विशेषणादिवत् । यतः संकोचविकाशावस्थावत् । अतो द्रव्यमपि भवति । आत्मगुणभूतस्य ज्ञानस्य द्रव्यत्वं कथमिति न शङ्कनीयम् । प्रभावद् एकस्यैव द्रव्यत्वगुणत्वयोविरोधाभावात् । अवस्थाश्रयो द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणं स्वाश्रयादन्यत्र वर्तमानस्वपि प्रभावदेवोपपद्यते । प्रयोगश्च- गुणभूता बुदिव्यं, प्रसरणादिम ·सतमोऽवतारः। खाद । प्रमावद । शानं द्रव्यं, संयोगान्यते सति मावनार कारणवादास्मयादिति । मुक्तबानस्य युगपदनन्तदेहसंयोमो नयन- पूर्यादिशेजोवद संभवति । शानं मतिः प्रज्ञा संविद् धिषणा पी. मनीपा शेमुषी मेधा बुद्धिरित्येवमादयः शम्दा ज्ञानपर्यायाः । दुद्धिरेवोपाधिभेदात् सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्ररूपा । मुखादिजनकर गानातिरेके प्रमाणाभावात् । इच्छामि द्वेष्मीति व्यवहारस्य स्मरा. पीत्यादिवज्ज्ञानविशेषेणैवोपपत्तेः । ननु कामः संकल्पो विचिकित मा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्भार्धारित्येतत् सर्वं पन एव इति उक्तं ज्ञानरूपत्वं कथामिति चेन्न । ज्ञानस्य मनस्सहकारित्वनियमा. मन एवेत्युपचारादुक्तमिति न विरोधः । एवं प्रत्यक्षानुमानागमा स्मृतिसंशयविपर्ययभ्रमविवेकव्यवसायमोहरागद्वेषमदमात्सर्यधैर्य. चापलदम्भलोभक्रोधदर्पस्तम्भद्रोहाभिनिवेशानिर्वेदानन्दाऽऽदयः । मुमतिर्दुर्मतिः, सुप्रीतिः, तुष्टिः, उन्नतिः, शान्तिः, कान्तिः, विरक्तिः, रतिः, मैत्री, दया, मुमुक्षा, लज्जा, तितिक्षा, विचारणा, जिगी. षा, मुदिता, क्षमा, चिकीर्षा, जुगुप्सा, भावना, कुहना, असूया, जि- घांसा, तृष्णा, दुराशा, वासना, दुर्वासना, चर्चा, श्रद्धा, भक्तिः, प्रपत्तिरित्येवमादयश्च जीवगुणा अनन्ता धर्मभूतबानाऽवस्थान विशेषा एव । एवं ज्ञानशक्तिबलैवय्यतेजःसौशील्यवात्सल्यमार्दवा- जवसौहाईधैर्यसाम्यकारुण्यमाधुर्यगांभीय्यौदार्यस्थैर्यपराक्रमादयो भगवतोऽनन्तकल्याणगुणाः । ज्ञानशक्योर्विततिभूताः । तत्र जानं नाम सर्वसाक्षात्काररूपं, शक्तिरघटितघटनासामर्थ्य, बलं धारणसामर्थ्यम्, ऐश्वर्य नियमनसामर्थ्य, वीर्यमत्रिकारित्वं, तेजा पराभिभवनसामर्थ्यम् । बलं धारणसामर्थ्यम् । महतो मन्दैः सह नीरन्ध्रेण संश्लेषस्वभावत्वं सौशील्पं, वात्सल्यं दोषेऽपि गुणव- बुद्धिदोषाऽदर्शित्वं पा । पाश्रितविरहासहत्वं मार्दवं, मनोमवा- ·२८ यतिपतिमतदीपिकायाम् । पैकरूप्यमार्जवं, स्वसत्तानपेक्षतदक्षापरत्वं सौहाईम्। जन्मज्ञानवृत्त- गुणाघनपेक्षया सर्वैराश्रयणीयत्वं साम्यम् ।आश्रितदोषगोपनं चा- तुर्यम् । अकम्पनीयत्वं स्थैर्यम् । अभग्नप्रतिज्ञत्वं धैर्यम्, परबल- प्रवेशनसामर्थ्य शौर्यम् । तनिराकरणं पराक्रमः। स्वप्रयोजनमन- पेक्ष्य परदुःखनिचिकीर्षा दया । परदुःखदुःखित्वं वा । क्षीरवद् उपाध्यभावेऽपि स्वादुत्वं माधुर्यम् । भक्तानुग्रहवदान्यत्वादेराम- लतो दुरवगाहत्वं गाम्भीर्यम् । प्रभुत्वं दत्वाऽप्यतृप्तत्वमौदार्यम् । एवं वदान्य इत्यादावप्यूह्यम् । ज्ञानविशेषभूतयोक्तिपपत्त्योः स्वरूपं किञ्चिदुच्यते । भक्तिप्रपत्तिभ्यां प्रसन्न ईश्वर एव मोक्षं ददाति । अतस्तयोरेव मोक्षोपायत्वम् । मोक्षोपायत्वेन उक्तानां कर्मयोगज्ञानयोगप्रभृतीनां भक्तिद्वारैव साधनत्वम् । कर्मयोगो नाम उपदेशाजीवपरयाथात्म्यज्ञानवता शक्त्यनुसारेण फलसङ्गर- हिताऽनिषिद्धकाम्यनित्यनैमित्तिकरूपपरिगृहीतकर्मविशेषः । स तु देवाचनातपस्तीर्थदानयज्ञादिभेदभिन्नः । अयं तु जीवगतकल्मषा- पनयनद्वारा ज्ञानयोगमुत्पाद्य तदद्वारा साक्षाद्वा भक्त्युत्पादको भ- वति । ज्ञानयोगो नाम कर्मयोगानिर्मलान्तःकरणस्य ईश्वरशेष- त्वेन प्रकृतिवियुक्तस्वात्मचिन्ताविशेषः । एतस्य साक्षाद्भक्त्युपयोगित्वमेव साधनान्तराणामपि भक्त्युपयो. गित्वमूह्यम् । भक्तियोगो नाम, यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार- ध्यानधारणासमाधिरूपाष्टाङ्गवाँस्तैलधारावदविच्छिन्नस्मृतिसन्तान रूपः । स च विवेकविमोकाभ्यासक्रियाकल्याणानवसादानुद्धर्षरू पसाधनसप्तकजन्यः। तत्र विवेको नाम जात्याश्रयनिमित्ताददुष्टाद लात्कायशुद्धिः। विमोकः कामानभिष्वङ्गः । अभ्यासः पुनः पुन रालम्बनसंशीलनं, शक्तितः पञ्चमहायज्ञाद्यनुष्ठानं क्रिया। कल्या णानि सत्यार्जवदयादानाऽहिंसादीनि । अनवसादो दैन्याभावः ·सप्तमोऽवतार २९ अनुदप्रस्तुष्टयभावः । अतिसन्तोषश्च विरोधीत्यर्थः । एवं साधन- सप्तकाऽनुगृहीता भक्तिर्दर्शनसमानाकास अन्तिमप्रत्ययाऽवधिका च भवति । स चान्तिममत्यय एतच्छरीरावसाने वा, शरीरान्तराव- साने वाभवति। घेदनध्यानोपासनादिशब्दवाच्या भक्तिः परभक्तिपरमझान- परमभक्तिरूपा क्रिया क्रमवती प्रत्यङ्गिका च।सा द्विविधा । साधन भाक्तिफलभाक्तिभेदात् ।उक्तसाधनजन्यासाधनभक्तिः। फलभक्तिस्तु ईश्वरकृपाजन्या पराङ्कुशनाथादिनिष्ठा। मद्भक्तजनवात्सल्य- मित्यादिषु स्तुतिनमस्कारादिषु च भक्तिशब्दप्रयोग औपचारिकः । ननु वेदान्तेषु श्रवणमननयोरपि विधानात् कथं ध्यानमेव विधी- यत इतिचेदुच्यते । अधीतसाङ्गवेदः पुरुषः प्रयोजनवदर्थावबोधि- त्वदर्शनात् तन्निर्णयाय स्वयमेव श्रवणे प्रवर्तते इति श्रवणस्य प्राप्तत्वादनुवादः । श्रवणप्रतिष्ठार्थवान्मननस्याप्यनुवादः । तस्माद् ध्यानमेव विधीयते इति न विरोधः । ध्यानवाच्या भक्तिर्विद्या- भेदाद् बहुविधाः। काश्चिद विद्या उच्यन्ते-अन्तरिक्षविद्या, अ- न्तरादित्यविद्या, दहरविद्या, भूमविद्या, सद्विद्या, मधुविद्या, उप- कोशलविद्या, शाण्डिल्यविद्या, उद्गीथविद्या, पुरुषविद्या, मतर्दन- विधा, वैश्वानरविद्या, इत्यादिका ब्रह्मविद्या । न्यासविद्या प्र- पत्तिः । प्रपत्तिर्नाम, आनुकूल्यस्य संकल्पः भातिकूल्यस्य वर्जनम् * रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा * आत्मनिक्षेपकार्प- प्यमित्यङ्गपञ्चकयुक्ता एतदेहावसाने मोक्षमदासकृत्कर्तव्या।न्यासः धारणागतिरित्यादिशब्दवेद्या ज्ञानविशेषरूपा एषा प्रपत्तिगुरु- मुखादहस्यशास्त्रेषु संप्रदायतया वेदितव्यति इह बालबोधार्य प्रवृत्ते अन्ये न प्रकाश्येति विरम्यते । भक्तिमपश्योरेव मोक्षसाधनत्वेन खीकाराव परोक्कोपायनिरासः । यथा वेदवाशानां मध्ये केषा- । ।

·यतिपतिमतदीपिकायाम् ।
चिन्मते देहातिरिक्तात्मनोऽनतिकारान्मोसमाचरेव न संभवति ।
अन्येषां मते भानस्य क्षणिकत्वात् । तस्यैवात्मवाद कस्य म
तिः। सान्त्यनिस्येति चेन । अन्य प्रति अन्येन यत्रो न कर्तव्य
इति न प्रवृत्तिः अपरेषां मते धर्माधर्मादिमप्तभङ्गीरीत्या अनैकान्त-
पादान भवृत्तिः । वैशेषिकादिपक्षे पाषणकल्पे मोक्षे प्रचिः क.
स्यापि न संभवति । सांख्यादिपक्षेषु ईश्वरानङ्गीकाराव पुरुषस्व
मकृतेर्वा मोक्ष इति संशयान प्रवृत्तिः । मायिकमते व्यावहारिक-
स्थ वाक्यस्य पारमार्थिकाभेदज्ञानाजनकत्वास पत्तिः। भास्कर-
पादचोककर्मज्ञानसमुच्चयवादोऽपि उक्तादेव निरस्तः । शैवमते तु
पशुपतेः प्राप्यत्वस्वीकारावेदविरुद्धभस्मधारणादेः साधनत्वेन स्वी.
काराच्च तभिरासः । एवं मतिनिरूपिता ॥
इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यप्रथमदासेन श्री-
निवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां बुदिनिरूपणं नाम
सप्तमोऽवतारः ॥७॥

·अष्टमोऽवतार . अथ जीवो निरूप्यते । प्रत्यक्तचेतनत्वात्यस्वकर्तृत्वादीनि ई- श्वरजीवसाधारणानि लक्षणानि । प्रत्यक्त्वं नाम स्वयमेव स्वस्मै भा. समानत्वम् । चेवनत्वं शानाश्रयत्वम् । आत्मत्वं शरीरमतिसंबन्धि त्वम् । कर्तृत्वं संकल्पज्ञानाश्रयत्वम् । एवं सामान्यलक्षणलक्षितस्य विशेषलक्षणान्युच्यन्ते। अणुत्वे सति चेतनत्वं, स्वतः शेषत्वे सति चेतनत्वम् । एवम् आधेयत्वविधेयत्वपराधीनकर्तृत्वपरतन्त्रवादिक मृह्यम् । स देहेन्द्रियमन माणादिभ्यो विलक्षणः । यथा मम शरी- रमिति प्रतीत्या देहाद् व्यावृत्तः । चक्षुषा पश्यामि, श्रोत्रेण शृ. णोमि, वाचा वदामि इत्यादिप्रत्ययाद् वाद्येन्द्रियेभ्यो व्यावृत्तः। मनसा जानामीति मनसो ज्ञानकरणत्वप्रतीतेः । मम प्राण इति व्यतिरेकोक्तेः। जानाम्यहमिति ज्ञानाच्च मनःमाणज्ञानेभ्यो व्या. वृत्तः। स च अणुपरिमाणः । उत्क्रान्त्यादेःश्रवणात् । प्रमाणा- नुसाराच्च । अणुत्वे युगपदनेकविषयानुभवः कथमिति न शङ्क- नीयम् । धर्मभूतज्ञानव्याप्त्या उपपत्तेः ॥ एतेनैव सौभरिप्रभृतीनां गुगपदनेकशरीरपरिग्रहोऽपि संभवति । स च नित्यः । पूर्वानुभू- आर्थप्रतिसन्धानात् । नित्यश्चेन्जीव उत्पन्नो, जीवो नष्ट इति प्रतीतिः थिमिति चेन्ना जीवस्य देहसंबन्ध उत्पत्तिस्तद्वियोगो नाश इति प्रति- रादनात् । जीवस्वरूपं नित्यमेव । स च प्रतिशरीरं भिन्नः। ए. परिमाणेषु अनेकेषु सुवर्णघटेषु एकोघट इति प्रतीतिवद, व्रीहिराशौ रको व्रीहिरितिवञ्च सानैकाकारतया एकत्वव्यवहारः। न तु स्वरूपै- स्यम् । प्रमाणविरोधात् । स्वतः सुखी, उपाधिवशाद संसारः । अयं व कर्ता मोक्ता शरीरी शरीरं च भवति । प्रकृत्यफेक्षण शरीरी, श्विरापेक्षया शरीरम । तस्य प्रत्यक्षश्रुतिभ्यां स्वयम्प्रकाशत्वं च सिद्धम् । प्रयोगश्च-आत्मा स्वयं प्रकाशो, सानत्वात् । धर्मभूत- मानवादिति। ज्ञानवाणुत्वाऽमलत्वादय एतस्य स्वरूपनिरूपकधर्माः ·३२ यतिपतिमतदीपिकापाम् । एतेन, शानस्य क्षणिकत्वाद क्षणिकज्ञानसन्तानरुप आत्मेति बौद- पक्षा, भूतचतुष्टयात्मकत्वाद देहस्य देहावधिक आत्मेति चार्वाक पक्षः, गजदेहे गजपरिमाणः पिपीलिकादेहे तत्परिमाणोऽतो दे. हपरिमाण आत्मेति जैनपक्षा, कर्तृत्वभोक्तृत्वादिकं प्रकृतेरेव, न तु पुरुषस्यति सांख्यपक्षः, ब्रह्मांशो जीव इति यादवपक्षः, सोपा. विब्रह्मखण्डो जीव इति भास्करपक्षः, अविद्याकल्पित एकजीववा- दपक्षः, अन्तःकरणावच्छिन्नानेकजीववादपक्ष इत्येवमादयो विरु- उपक्षा निरस्ताः । विभुत्ववादपक्षोऽपि । ननु जीवस्य विभुत्वा- ऽनङ्गीकारे अष्टजनितदेशान्तरफलोपलब्धिः कथमिति चेन्न । जीवस्य संबन्धाभावेऽपि अदृष्टवशादेवोपपद्यते । अदृष्टं नाम भग- वत्तीत्यप्रीतिजनकजीवकर्तृककर्माविशेषजन्यो ज्ञानविशेषः । स विशेषो भगवत्संकल्प एवं विभुस्वरूपं भगवन्तमाश्रितः । अतः फलोपलब्धिरेवेति न विरोधः । स जीवस्त्रिविधः-बद्धमुक्तनित्यभेदात् । तत्र बद्धा नार अनिवृत्तसंसाराः । ते चतुर्दशभुवनात्मकाण्डकटाहवर्तिनो ब्रह्मादि कीटपर्यन्ताश्चेतनविशेषाः । श्रीमन्नारायणनाभिकमलाद उत्पन्न ब्रह्मा, ब्रह्मणो रुद्रः, पुनर्ब्रह्मणः सनकादियोगिनो, नारदादि देवऋषयो, वशिष्ठभृग्वादिब्रह्मऋषयः, पुलस्त्यमरीचिदक्षकश्यपा दिनवप्रजापतयो बभूवुः। तेभ्यो देवा दिक्पालाश्चतुर्दशेन्द्राश्चतुर्दश मनवः, असुराः पितरः सिद्धगन्धर्व किन्नरकिम्पुरुषविद्याधरादय वसवो, रुद्राः, आदित्या, अश्विनौ च दानवयक्षराक्षसपिशाचगुण कादय एवं देवयोनयो, मनुष्या अपि ब्राह्मणक्षेत्रियवैश्यशूद्रादि जातिभेदाद् बहुविधाः । तिर्यश्चोऽपि पशुमृगपतिसरीसृपपता कीटादिभेदाद् बहुविधाः । स्थावरा अपि वृक्षगुल्मलतावीरुधतृण दिभेदादू बहुविधाः । वृक्षादीनां जलाहरणोपयुक्तकिश्चिजा ·अष्टमोऽवतार संबन्धोऽस्त्येव । अभाणिमरसु स्वल्पा सा इत्युक्तत्वात् । अतो दे. धमनुष्यतिर्यक्रस्थावरभेदभिवा बद्धाः । जरायुजाण्डजोद्भिजखेद- जाश्च भवन्ति । देवमनुष्या जरायुजाः। तेषु अमरुद्रादयः सनका. दयश्च द्रौपदीष्टघुम्नादयो भूतप्रेतवेतालादयश्च अयोनिमाः । तिर्यगादयश्च जरायुजा अण्डजाः खेदजाश्च भवन्ति । स्थावरादय उद्भिजाः॥ एवंभूताबद्धा बीजाङ्करन्यायेन विषमप्रवाहतया अनादिकालपत्ता- ऽविद्याकर्मवासनारुचिप्रकृतिसंबन्धैश्चक्रवत्परिवर्तमानैर्गजन्मबाल्य- यौवनजागरस्वमसुषुप्तिमूर्छाजरामरणस्वर्गनरकगमनादिविविधवि- चित्रावस्थावन्तोऽनाधनन्तप्रकारातिदुःसहतापत्रयाऽभितप्ताःस्वतः प्राप्तभगवदऽनुभवविच्छेदवन्तश्चते द्विविधाः,शास्त्रवश्याः, तदवश्या- श्चेति।तयोर्मध्ये करणायत्तज्ञानानां बद्धानां शास्त्रवश्यता,तिर्यक्स्था- वरादीनांतनास्ति। शास्त्रवश्या द्विविधाः । बुभुक्षवो, मुमुक्षवश्चेति। तत्र बुभुक्षवस्त्रैवर्गिकपुरुषार्थनिष्ठाः पुरुषाः। ते च द्विविधाः।अर्थका- मपरा, धर्मपराश्चेति । केवलार्थकामपरा देहात्माभिमानवन्तः। धर्म- पराश्च-अलौकिकश्रेयःसाधनं धर्मः, चोदनालक्षणार्थो धर्म इति धर्मलक्षणलक्षितयज्ञदानतपस्तीर्थयात्रादिनिष्ठाःतेच देहातिरिक्ता- त्मनः परलोकोऽस्तीति ज्ञानवन्तः। धर्मपरा द्विविधाः देवताऽन्तरपरा भगवत्पराश्चेति।देवतान्तरपरा ब्रह्मरुद्रेन्द्राग्न्याचाराधनपराः। भग- वत्पराश्च, आतॊजिज्ञामुरार्थीत्युक्ताधिकारिणः । आर्को भ्रष्टैश्वर्य- कामामुमुक्षुवो द्विविधाः। कैवल्यपरा मोक्षपराश्चेति । कैवल्यं नाम मानयोगात्मकृतिवियुक्तस्वात्मानुभवरूपोऽनुभवः। चिरादिमार्गेण परमं पदं गत एव कचित् कोणे पतित्यक्तपत्नीन्यायेन भगवद- ऽनुभवव्यतिरिक्तस्वात्मानुभव इत्याहुः । केचिदचिरादिमार्गेण गतस्य पुनरावृश्यश्रवणात् प्रकृतिमण्डल एव कचिद्देशे स्वा- ·यतिपतिमतदीपिकायाम् । स्मानुभव इत्यप्याः । मोक्षपराश्च द्विविधाः । मक्का प्रपंचाचेति । भक्ताः पुनरपीतसागसशिरस्कवेदाः पूर्वोत्तरमीमांसापरिचयाचि- दचिद्विलक्षणम् अनवाधिकातिशयानन्दस्वरूपं निखिलहेयमत्यनीक समस्तकल्याणगुणात्मकं ब्रह्माबधार्य तत्माप्त्युपायमृतां साङ्गा मक्ति स्वीकृत्य तया मोक्षं प्राप्तुकामाः । मक्तावधिकारस्वर्णि- कानामेव । देवादीनामप्यस्ति । अर्थित्वसामर्थ्ययोः सम्भवात् । न शूद्राधिकारः । अपशूद्राधिकरणविरोधात् । भक्तिस्वरूपं तु बुद्धिपरिच्छेदे प्रतिपादितम् । भक्ता द्विविधाः । साधनभक्तिनिष्ठाः साध्यभक्तिनिष्ठाश्च । ध्यासादयः साधनभक्तिनिष्ठाः । साध्यभक्ति- निष्ठा नाथादयः । आकिञ्चन्यानन्यगतिकत्वधर्मविशिष्टो भगवा न्तमाश्रितः प्रपन्नः। सोऽपि द्विविधः । त्रैवर्गिकपरो मोक्षपरश्चे. ति। प्रैवर्गिकपरो नाम भगवत एव धर्मार्थकामाभिलाषी । मोक्ष- परस्तु सत्सङ्गान्नित्यानित्यविवेके सति संसारे निर्वेदाद्वैराग्ये उ. त्पने मोक्षेच्छायां जातायां तत्सिद्ध्यर्थम्, आचार्यों वेदसम्पन्न * इत्याद्याचार्यलक्षणलक्षितं गुरुं संश्रित्य तद्वारा पुरुपाकारभूतां श्रियं प्रपद्य भत्त्याधुपायान्तरेण अशक्तः, अत एवाऽकिञ्चनान- न्यगतिः श्रीमन्नारायणचरणावेव उपायत्वेन यः स्वीकरोति स प्र. पन्नः। प्रपतिः सर्वाधिकारा । स च प्रपन्नो द्विविधः । एकान्ती परमैकान्ती चेति । यो मोक्षफलेन साकं फलान्तराण्यपि भगवत एवेच्छति स एकान्ती, देवतान्तरशून्य इत्यर्थः । भक्तिज्ञानाभ्या- मन्यत्फलं भगवतोऽपि यो नेच्छति स परमैकान्ती । स द्विविधः-दृप्स आर्तश्चेति । अवश्यमनुभोक्तव्यमिति मारब्धकर्मानुभवन् एतदेहा- बसानसमयमाक्षमाणो सः । जाज्वल्यमानाग्निमध्यस्थितस्येव सं- सारावस्थितेरतिदुःसहत्वात् प्रत्युत्तरक्षणमोक्षकाम आतः। मुक्तो नाम उपायपरिग्रहणानन्तरं नित्पनैमित्तिकभगवदाजाकैवर्यक- ·अष्टमोऽवतार। पाणि स्वयम्भयोजनतया कुर्वन् भगवद्भागवतापराधाँच वर्षयन देहावसानकाले मुकतदुष्कृते मित्रामित्रयोनिक्षिपन, वार मनसी- त्यादिप्रकारेण हाई परमात्मनि विश्रम्य मुक्तिद्वारभूतमुषुन्ना- ख्यनाा प्रविश्य ब्रह्मरन्ध्रामिष्क्रम्य हाईन सार्क सूर्यकिरणद्वा- रा अग्निलोकं गत्वा दिनपूर्वपक्षोत्तरायणसंवत्सराभिमानिदेवता- पर्वायुना च पयि सस्कृतः सूर्यमण्डलं भित्वा नभोरन्ध्रद्वारा सू- पलोकं गला अनन्तरं चन्द्रविद्युदरुणेन्द्रमजापतिभिर्मार्गदर्शिमि- सतिवाहिकगणैः सोपचारैः सह तसल्लोकानतीत्य प्रकृतिवैकुण्ठ- सीमपरिच्छेदिका विरजां तीर्खा सूक्ष्मशरीरं विहाय अमानवकर- साद अाकृतदिव्यविग्रहयुक्तः चतुर्भुजो ब्रह्मालङ्कारेणाल- ङ्कत इन्द्रप्रजापतिसंज्ञकनगरद्वारपालानभ्यनुज्ञाप्य श्रीवैकुण्ठाख्यं दिव्यनगरं प्रविश्य गरुडानन्तयुक्तपताकालङ्कतदीर्घमाकारसहितं गोपुरमतीत्य ऐरम्मदाख्याऽमृतसरः सोमसवनाख्याऽश्वत्थं च ष्वा, शतं मालाहस्तेत्युक्तपञ्चशतदिव्याप्सरोगणैरुपचरितो ब्रह्म- न्धादिभिरलङ्कतः तत्रत्याऽनन्तगरुडविष्वक्सेनादीन् प्रणम्य है- हुमतो महामणिमण्डपमासाद्य पर्यङ्कसमीपे स्वाचार्यान् प्रणम्य ठङ्कसमीपं गत्वा तत्र धर्मादिपीठोपरिकमले अनन्ते विमलादि. भश्चामरहस्तैः सेव्यमानं श्रीमूलीलासमतं शङ्खचक्रादिदिव्यायुधो- तिं जाज्ज्वल्यमानकिरीटं मकरकुण्डलोवेयहारकेयूरकटकश्रीवत्स- कौस्तुभमुक्तादामोदरवन्धनपीताम्बरकाचीगुणनूपुराधपरिमितदि- व्यभूषणभूषितम् । अपरिमितोदारकल्याणगुणसागरं भगवन्तं दृष्ट्वा तत्पादारविन्दयुगले शिरसा प्रणम्य पादेन पर्यङ्कमारुह्य तेन खाङ्के स्थापितः, कोऽसीति पृष्टो, ब्रह्मपकारोऽस्मीत्युक्ते तेन क- गक्षितस्तदनुभवजनितहर्षप्रकर्षात् सर्वदेशसर्वकालसर्वावस्थोचित- सर्वविधकैङ्कठरतिः, आविर्भूतगुणाष्टक उत्तरावधिरहितनमानुभ-

·यतिपतिमतदीपिकायाम् ।
ववान् यः स मुक्त इत्युच्यते । मुक्तस्य ब्रमसाम्यापत्तिश्रुतिस्तु
भोगसाम्यमाह । जगद्यापारवर्जनस्य प्रतिपादनात् । तस्य नानात्वं
सर्वलोकसंचरणं च संभवति ।
ननु मुक्तस्य अनावृत्तिवप्रतिपादनाद् अस्मिल्लोके संचारः
कथामिति न शङ्कनीयम् । कर्मकर्तृकस्यैव निषेधात् । खेच्छया
संचरणोपपत्तेः । अतो मुक्तो भगवत्संकल्पायत्तखेच्छया सर्वत्र
संचरति । नित्या नाम कदाचिदपि भगवदभिमतविरुद्धाचरणाभा-
वेन ज्ञानसंकोचप्रसङ्गरहिताःनित्याश्चअनन्तगरुडविष्वक्सेनादयः।
तेषामधिकारविशेषा ईश्वरस्य नित्येच्छयैव अनादित्वेन व्यव-
स्थिताः । एतेषामवतारास्तु भगवदवतारवत् खेच्छया । एवं बद-
मुक्तनित्यभेदभिन्नो जीवो निरूपितः ॥
इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्री.
निवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां जीवनिरूपणं
नामाऽष्टमोऽवतारः॥८॥

·नवमोऽवतार। भयेश्वरो निरुप्यते। सर्वेश्वरत्वं, सर्वशोषित्वं, सर्वकर्मारा. ध्यत्वं, सर्वफलमदत्वं, सर्वाधारत्वं, सर्वकार्योत्पादकत्वं, खान- खेतरसमस्तद्रव्पशरीरित्वम् इत्यादीनि ईश्वरलक्षणानि । भयमीश्वरः सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टवेषेण जगदुपादानकारणं भवति । संकल्पविशिष्टवेषेण निमित्तकारणम् । कालाधन्तर्यामिवेषेण स- कारिकारणं च ।कार्यरूपेण विकारयोग्यं वस्तूपादानम् । कार्य- तया परिणामयितृनिमित्तं कार्योत्पत्त्युपकरणं वस्तु सहकारि । य. द्वा, उत्तरोत्तरावस्थाविशिष्टस्वरूपापेक्षया तदनुगुणनियतपूर्वभा- ध्यऽवस्थाविशिष्टं यत् तदुपादानम् । यथा घटत्वाऽवस्थावि. शिष्टमृद्ध्यापेक्षया पिण्डत्वाऽवस्थाविशिष्टं तदेव द्रव्यं परिणामा- मुख्यातिरेकेण आकारेण अपेक्षितं कारणं निमित्तम् । अस्मिन् पक्षे सहकारिकारणस्य निमित्तेऽन्तर्भावः । एवं त्रिविधकारणप कारणद्वयपक्षे च कारणलक्षणलक्षितत्वादखिलजगत्कारणत्वं भ गवतो नारायणस्यैव संभवति ॥ ननु कथं नारायणे कारणत्वपर्यवसानमिति चेद उच्यते न्यायसहितवेदान्तवाक्यविचारे एवं पर्यवस्यति । तद्यथा-आद तावत् प्रकृतेर्जगत्कारणत्वं नोपपद्यते । ईक्षत्याद्यभावात् । छा न्दोग्ये तावत् सदाकाशप्राणशब्दवाच्यानां जगत्कारणत्वं प्रती यते । वाजसनेयके ब्रह्मशब्दवाच्यस्य कारणत्वं प्रतीयते । सर्व शाखाप्रसयन्यायेन कारणवाक्यानामेकविषयत्वे प्रतिपादयितन छागपशुन्यायेन सामान्यवाचकानां सदादिशब्दानां विशेषे ब्रह्मणि पर्यवसांनं वक्तव्यम् । एवमुक्तन्यायेन ब्रह्मशब्दस्य तैत्तिरीयोत्त आत्मशाब्दवाच्ये पर्यवसानम् । आत्मशब्दवाच्यः क इत्याकाङ्काय श्रुतिप्रसिद्ध इन्द्रो वा, तथा प्रसिद्धोऽनिर्वा, उपास्यत्वेन प्रसिद्ध सूर्यो वा कारणत्वेन उक्तः। सोमो वा अभीष्टफलप्रदत्वेन उक्तः ·३८ यतिपतिमतदीपिकायाम् । कुबेरो वा, यमो वा, वरुणो वेति विशये, एतेषां कर्मवश्यत्वपरि- च्छिन्नैश्वर्यवत्त्वसंहार्यत्वश्रवणान्न एते जगत् कारणभूताः, किन्तु श्वेताश्वतरे शिवस्य कारणत्वं भासत इति भाति । एवमथर्वशिखा. यां शम्भुशब्दवाच्यस्य ध्येयत्वं कारणत्वं भासते । तथैव अ. थर्वशिरसि रुद्रशब्दवाच्यस्य सर्वात्मकत्वं व्यज्यते । तैत्तिरीये हिरण्यगर्भस्य जगत्कारणत्वं प्रतीयत। अत्रापि सामान्यविशेषन्या- याच्छियशम्भुरुद्रशब्दानां हिरण्यगर्भवाच्याविशेषे पर्यवसानं यु- ज्यते । शिवशब्दस्य, शिवमस्तु सर्वजगतां, शिवं कर्मास्तु, पन्थानः सन्तु ते शिवाः-इत्यादिभिर्मङ्गलवाचकत्वमं । रुद्रशब्दस्य अग्नि वाचकत्वम् । एवं महेश्वरशम्भ्वादिसामान्यशब्दा अपि अवयव. शत्त्या चतुर्मुखे पर्यवस्यन्ति । कारणवाचिशिवादिशब्दानां मुख्यवृत्त्या रुद्रपरत्वं वा किन्न स्यादिति न शङ्कनीयम् । रुद्रस्य चतुर्मुखादुत्पत्तिश्रवणात् । अनपहतपाप्मत्वश्रवणाच न रुद्रस्य कारणत्वम् । अतो हिरण्यगर्भप्रजापतिस्वयम्भ्वादिशब्दवाच्ये चतुर्मुखे स्वयम्भ्वादिशब्दाः पर्यवस्यन्ति । एवमपि महोपनिष- नारायणोपनिषत्सुबालोपनिपन्मैत्रायणीयपुरुषसूक्तनारायणांऽनु. वाकाऽन्तर्यामिब्राह्मणादिपु नारायणस्यैव परमकारणत्वसर्वश ब्दवाच्यत्वमोक्षप्रदत्वजगच्छरीरित्वादेः प्रतिपादनात स्वयम्भूहि रण्यगर्भप्रजापतिशब्दानां नारायणे पर्यवसानं युक्तम् । नारायण एवाऽखिलजगत्कारणं, सर्वविद्यावेद्यश्च। नन्वन्तरादियविद्या रुद्रप रेति शङ्कान कार्या। तस्या विष्णुपरत्वस्यैव बहुप्रमाणेषु सिद्धत्वाद भर्गःशब्दस्य सकारान्तत्वप्रतिपादनाच्च । तर्हि दहरविद्यायामाका शशब्दवाच्यनारायणांन्तर्यामितया रुद्रस्य प्रतिपादनादहरविद्य रुद्रपरेंति न शङ्कनीयम् । नारायणाऽन्तर्वतिगुणजातस्यैव उपा स्यत्वेन तत्राभिधानात । एवं सर्वविद्यास्वप्यूह्यम् । अतः समस्त ·नवमोऽवतारः। कल्याणगुणात्मकं प्रकृतिपुरुषाभ्यां भिन्न, ताभ्यां विशिष्टं, परं ब्रह्म जगत्कारणम् । नन्वद्वैतश्रुत्या ब्रह्मात्मैक्यमेव सत्यं निर्गुणं च। तदन्यज्ञातृज्ञेया- दिकं तस्मिन्नेव परिकल्पितं सर्व मिथ्या । ब्रह्म अविद्यया संसरति । तत्त्वमसीत्यभेदज्ञानं तन्निवर्तकम् । तस्मानिविशेषचिन्मात्रे ब्रह्मणि वेदान्तानां तात्पर्य्यमिति मतान्तरस्थैः प्रतिपादनात् । कथं ना- रायणे तात्पर्यम् । तस्य समस्तकल्याणगुणाकरत्वादिकथनश्चेति चेदुच्यते । कारणत्वप्रतिपादकश्रुतिभिर्नारायणस्य कारणले सि- द्ध भेदाभेदश्रुत्योर्घटकश्रुत्या विषयभेदेन अविरोधे प्रतिपादिते निर्गुणप्रतिपादकश्रुतीनां हेयगुणनिषेधकत्वाज्ज्ञातज्ञेयादिकल्पका- ऽविद्याया एव अप्रामाण्यात् । ब्रह्मकार्य्यस्य सत्यत्वाद् । अविद्यया संसारे जीवगतदोषाणां ब्रह्मण्यपि सम्भवात्तन्निवर्तकान्तरस्य वक्तुम- शक्यत्वादतोऽद्वैतवादस्यासम्भवान्न निर्विशेषचिन्मात्रब्रह्मसिद्धिः । अतोनारायणस्यैव जगत्कारणत्वमोक्षप्रदत्वादिगुणयोगःसम्भवतीति सविशेषमेव ब्रह्म । मृक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणं, स्थूलचिदचि- विशिष्टं ब्रह्म कार्यमिति कारणादनन्यत् कार्यमिति विशिष्टाद्वैतवे- दान्तिनां सम्प्रदायः। एवमीश्वराङ्गीकारान्निरीवरसांख्यमीमांसका- दिमतनिरासः। तस्यैव उपादानत्वस्वीकाराद योगपाशुपतनैय्या यिकानां मतनिरासः । तैनिमित्तमात्रेश्वराऽङ्गीकाराद् ईश्वरस्या कार्य प्रति उपादानवनिमित्तत्ववत् कर्तृत्वप्रेरकत्वनियन्तृत्वप्र- काशितृत्वानुमन्तृत्वसहकारित्वोदासीनत्वादिकमप्युपपद्यते । बा- त्ययौवनावस्थादयो दोषा यथा शरीरगता, न तु शरीरिणि जीवे एवं चिदचिच्छरीरिण. परमात्मनोऽपीति न निर्विकार- श्रुतिविरोधः। नियमेनाधेयत्वविधेयत्वशेषत्वादेः शरीरलक्षणस्य जगति विद्यमानत्वाजगछरीरी ईश्वरः, तद्गतदोषैरसंस्पृष्टश्च ॥

·यतिपतिमतदीपिकायाम् । सचेश्वरो विमुस्वरूपः । विभुत्वं नाम व्यापकत्वम् । तब ईश्वरस्य विधा । स्वरूपतो धर्मभूतकानतो विग्रहतश्च । स चा. ऽनन्त इत्युच्यते । अनन्तो नाम-त्रिविधपरिच्छेदरहितः। त्रिवि- घः परिच्छेदस्तु देशतः, कालतो, वस्तुतः परिच्छेदः। सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वाऽमलत्वादय ईश्वरस्य स्वरूपनिरूपकथाः। मानशत्यादयो निरूपितस्वरूपविशेषका धर्माः। सर्ववत्वसर्व- शक्तित्वादयः सृष्टयुपयुक्ता धर्माः । वात्सल्यसौशील्यसौलभ्या दय आश्रयणोपयुक्ता धर्माः। कारुण्यादयो रक्षणोपयुक्तधर्माः । एतेषां स्वरूपं बुद्धिपरिच्छेदे निरूपितमिति इह न प्रपञ्च्यते । अयमीश्वरोऽण्डसृष्ट्यनन्तरं चतुर्मुखदक्षकालादिष्वन्तर्या- मितया स्थित्वा सृष्टिं करोति । विष्ण्ववताररूपेण मनुकालाधन्त. ामिरूपेण च स्थित्वा रक्षको भवति । रुद्रकालान्तकादीनाम् अन्तर्यामितया संहारमपि करोति । अतः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता च भवति । एवंप्रकार ईश्वरः परव्यूहविभवान्तर्याम्यर्चावताररूपे- ण पञ्चपकारः । तत्र परो नाम त्रिपाद्विभूती, कुमुदकुमुदाक्ष- पुण्डरीकवामनशङ्कुकर्णसर्वनेत्रसुमुखसुप्रतिष्ठितादिभिर्दिव्यायुध. भूषणपरिजनपरिच्छदान्वितैर्दिव्यनगरपालकैः परिरक्षिते श्रीमद्- वैकुण्ठाख्ये पुरे चण्डप्रचण्डभद्रसुभद्रजयविजयधातृविधावप्रभृतिभि- रपालकैरुपेते, श्रीमदिव्यालये श्रीमहामाणिमण्डपे धर्मायष्टपादवि- रचितसिंहासने शेषपर्यङ्के दिव्यमङ्गलावग्रहविशिष्टश्चतुर्भुजः, श्री. भूलीलासहितः, शङ्खचक्रादिदिव्यायुधोपेतः, श्रीमकिरीटादि- दिव्यभूषणभूषितः, अनन्तगरुडविष्वक्सेनादिभिर्निसैःसामगानपरै- रन्यैर्मुक्तश्चानुभूयमानो,मानशत्याद्यनन्तकल्याणगुणविशिष्टः पर- ब्रह्मपरवासुदेवादिशब्दवाच्यो नारायणः। व्यहो नाम पर एव उ. पासनार्य जगत्सृष्ट्यायर्थं च वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुदभेदेन ·नबमोऽवतारः। चतुर्दाऽवस्थितः । तत्र पगुणपरिपूणों वासुदेवो, मानवलाभ्यां संकर्षणा, ऐश्वर्यवीर्याभ्यां प्रधुम्नः, शाक्तितेजोभ्यामनिरुद्ध . ति गुणविभागः ॥ एतेषु चतुर्दा प्रत्येकं त्रयस्खयोऽवतीर्णाः केशवादयो व्यूहा- न्तराणि द्वादशमासाना द्वादशादित्यानां च आधिदैवतानि । अर्द्धपुण्ड्रेषु तेषामेव स्थानं विधीयते । तत्र कनकप्रभः केशवश्चतु- चक्रधरः । श्यामो नारायणश्चतुःशङ्खधरः । मणिप्रभाभो माधवश्व- तुर्गदाधरः।चन्द्राभोगोविन्दश्चतुःशार्ङ्गधरः । पाकिअल्कसत्रिभो विष्णुश्चतुहलधरः। अन्जाभो मदुसुदनश्चतुर्मुसलधरः। अग्निवर्णस्त्रि- विक्रमश्चतुःखड्गधरः। बालसूर्याभो वामनश्चतुर्वज्रधरः। पुण्डरीकाभः श्रीधरश्चतुष्पट्टीशधरः। तडित्मभो हृषीकेशश्चतुर्मुद्गरधरः। सूर्याभः पद्मनाभः पञ्चायुधधरः । इन्द्रगोपनिभो दामोदरश्चतुःपाशधरः ॥ विभवो नाम तत्तत्सजातीयरूपेण आविर्भावः । स दशधा । ते च मत्स्यादयोऽवतारविशेषाः । ब्रह्मणे प्रमाणप्रदत्वार्थो मत्स्या- ऽवतारः । अमृतोत्पादने मन्दरपराधारत्वेन अवतीर्णः कूर्मावतारः। आश्रितसंरक्षणार्थ महाऽसुरगृहस्तम्भेऽवतीर्णो नृसिंहः। त्रिविक्रमो भूत्वा स्वपादारविन्दोद्भवेन जलेन जगत्पापहरणेन तद्रक्षणार्थ- मवतीर्णो वामनः । दुष्टक्षत्रियनिरसनार्थ परशुरामः । शरणा- गतरक्षणधर्मस्थापनार्थं श्रीरामः । मलम्बादिनिरसनार्थ पलभद्रः । मोक्षोपायदर्शनार्थं श्रीकृष्णः । कलिनियॊचनार्थं कल्क्यव- तारः। एवमेकैकावतारेषु अनन्तप्रकाराः सन्ति । षट्त्रिंशद्भेदभिन्नाः पचनाभादयोऽपि । पुनर्दधिभक्तहयग्रीवनरनारायणादयोऽपि । एवं मुख्यगौणपूर्णाशावेशाधवतारा बहुमकाराः। तेषु उपास्यानु- पास्यविभागो द्रष्टव्यः। अवताराणामिच्छैव हेतुः। न कर्मप्रयोजने हेतुः । दुष्कृतिविनाशपूर्वकं साधुपरित्राणमेव ॥

·यतिपतिमतदीपिकायाम् ।
अन्तर्यामित्वं नाम वर्गनरकाघनुभवदशायामपि जीवात्मनः
मुहत्त्वेन योगिभिर्द्रष्टव्यतया हृदयप्रदेशावस्थितं रूपम् । जीवेन
साकं विद्यमानोऽपि तद्गतदोषैरसंस्पृष्टो वर्तते । अर्चावतारो नाम
देशकालविप्रकर्षरहित आश्रिताभिमतद्रव्यादिकं शरीरतया स्वी.
कृत्य तस्मिन्नमाकृतशरीरविशिष्टः सम्प्रर्चकपराधीनस्नानभोजना-
SSसनशयनस्थितिः सर्वसहिष्णुः परिपूर्णो गृहग्रामनगरमशस्तदेश-
शैलादिषु वर्तमानो मूर्तिविशेषः । स च स्वयंव्यक्तदैवसैद्धमानुष-
भेदाश्चतुर्विधः । एवमुक्तासु पश्चावस्थास्वपि श्रीविशिष्ट एव भ.
गवान् वर्ततं इति श्रुत्या प्रमाणसिद्धोऽर्थः। एतेन एकायनोक्तनिः-
श्रीकवादो निरस्तः । एवमीश्वरो निरूपितः ।।
इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यप्रथमदासेन श्री-
निवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायाम् ईश्वनिरूप-
णं नाम नवमोऽवतारः॥९॥

·दशमोऽवतारः। - एवं द्रव्यनिरूपणानन्तरं क्रमप्राप्तमद्रव्यं निरूप्यते । संयोग- रहितमद्रव्यम् । तदद्रव्यं च सत्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसग- न्याः संयोगः शक्तिरिति दशमकारमेव । तत्र प्रकाशमुखलाघवा- दिनिदानमतीन्द्रियं शत्याद्यतिरिक्तमद्रव्यं सत्वम् । तद् द्विविधम् । शुद्धसत्वं, मिश्रसत्वं चेति । रजस्तमःशून्यद्रव्यवर्ति सत्त्वं शुद्ध- सत्त्वम् । तन्नित्यविभूतौ उपचारात्तत्प्रवर्तकेश्वरे च । रजस्तमासह- वर्तिसत्वं मिश्रसत्त्वम् । तत् त्रिगुणे तत्सम्बन्धिनि जीवे चो- पचारादिति ज्ञेयम् । लोभमत्त्यादिनिदानमतीन्द्रियं शत्याधति- रिक्तमद्रव्यं रजः । प्रमादमोहादिनिमित्तमतीन्द्रियं शत्स्याद्यतिरि- क्तमद्रव्यं तमः । त्रीण्यप्येतानि यावत्प्रकृतिव्याप्तानि, प्रकृतिव- श्यपुरुषसम्बद्धानि, अनित्यानि, नित्यसन्तानानि, प्रलयदशायां समानि, सृष्ट्यादौ विपमाणि, सृष्टिस्थितिमहारोपयुक्तानि, ईश्वर- सङ्कल्पादिसहकारिभेदात् परस्पराऽभिभवोद्भवकराणि इत्येतानि साधारणानि। सत्त्वगुणस्तु सम्यक्तत्त्वज्ञानरूपसुखादिहेतुः मोक्षपद- श्च । रजोगुणस्तु रागाद्यात्मकः कर्मसङ्गदुःखादिहेतुरुत्पत्तिहेतुः स्वर्गाद्यामुष्मिकप्रदः । तमोगुणस्त्वज्ञानरूप आलस्यादिहेतुर्नरक- प्रदश्च । अतः सत्वादयो गुणा न द्रव्यरूपाः । अस्मदादिश्रोत्र- ग्राह्यः पञ्चभूतवर्ती शब्दः । स द्विविधः । वर्णात्मकोऽवर्णात्मक- श्चेति । अकचटतपादिविशिष्टपञ्चाशदक्षरात्मको देवमनुष्यादीनां ताल्वादिव्यङ्गयः, भेर्यादिजन्योऽवर्णात्मकः । एवंभूतः शब्दः श्रोत्रेन्द्रियेण गृह्यते । श्रोत्रेन्द्रियगमनाद्वा, व्यअकवायवागमनाद् वा शब्दग्रहः । ननु श्रुत्या शब्दस्य द्रव्यत्वं प्रतीयते । अद्रव्यत्वं कथामितिचेन्न । अकारादेः प्रणरोपपादकलं वाच्यद्वारा सम्भवती- ति परिहाराद् अद्रव्यत्वमुपपद्यते । अस्मदादिस्पर्शनेन्द्रियग्राह्य- विजातीयव्यावर्तमद्रव्यं स्पर्शः । स चत्रिविधः । शीतोष्णाऽनुभ- ·यतिपतिमतदीपिकायाम् । पात्मकभेदात् । असु शीतस्पर्शः। तेजस्युष्णस्पर्धः । क्षितिपवनं. पोरनुष्णाशीतस्पर्धः । स च पुनििवधा, पाकजोऽपाकजथे- ति । पृथिव्यां पूर्वः, इतरेषु त्रिवितरः । तत्राऽमतगरलतूलोपल- गोबामणचाण्डालादिस्पर्शविशेषाः पाकजभेदा इति स्पर्शः ॥ अस्मदादिचक्षुरिन्द्रियैकग्रामं विजातीयव्यावर्तमद्रव्यं रूपम् । तचतुर्थ श्वेतरक्तपीतकृष्णभेदात् । तत्र सलिलकलधौतशक्ति- शाशातादीनां रूपविशेषाः श्वेतभेदाः । हुतवहजपादाडिमबन्धुजीय- विद्रुमपारागादीनां तु रूपविशेषा रक्तभेदाः । काञ्चनहरिताल- हरिद्रादीनां पीतभेदाः । मरकतमधुकरजलधरतिमिरतमाला- दीनां कृष्णभेदाः । पीतमपि रक्ताऽवान्तरभेदं केचिदिच्छन्ति । श्रुत्यनुसारात् । प्रकारान्तरेण द्विविधा भास्वरामास्वरभेदात् । तेजोगतं भास्वरं, क्षितिसलिलगतं चाभास्वरम् । एवं चत्वाग्येंव पाणि । तेन चित्रं नाम पञ्चमं रूपमिति मतनिरासः । अत एव चित्ररसगन्धादिस्पर्शानामपि निरासः । एवं चत्वार्येव रूपाणि ॥ अस्मदादिजिहैकग्रायविजातीयेतरो रसः षोढा । स यथा- मधुराम्ललवणकटुतिक्तककषायभेदात् । तव इक्षुक्षीरगुडादिरसा मधुरभेदाः। चूतचिश्चाऽमलकादिरसा आम्लाः। सैन्धवोपरविका- रादिभेदा लवणभेदाः । किम्पाकनिम्बादिरसाः कटुकभेदाः । शुण्ठीमरीचीसर्षपादिरसास्तिक्तभेदाः । हरीतकीविभीतकचूता- रादिरसाः कषायभेदा इति रसः ॥ अस्मदादिघाणग्रामो विजातीयेतरोऽद्रव्यविशेषो गन्धः। स द्विविधः मुरभिरमुरभिश्चेति । पाटीरमृगमदघुसणचम्पकादिगन्धाः मुरभिभेदाः । अयश्च गन्धः पृयिव्येकवर्ती पाकभेदाद भिन्नः। पवनसलिलादिषु गन्धोपसन्धिः पार्थिवसंसर्गाद अयो दहतीति. बदौपचारिकी । पञ्चीकरणप्रक्रियया सर्वभूतेषु सर्वगुणानां विध.

·दशमोऽवतारः। मानत्वेऽपि प्राधान्याभिमायेणोक्तमिति च विरोधः । पाकाद् गुणान्तरोत्पत्तिः। स्वाश्रयनाशाऽभावादेवोपपत्तेः पीलुपाकवादि- मतनिरासः॥ संयुक्तमस्ययनिमित्तं संयोगः । स च सामान्यगुणः षड्- द्रव्यदृत्तिः । अस्य च स्वाभावसादेश्यमुपलभ्यमानमङ्गभेदप्रयुक्त- तया न विरोधावहम् । स कार्याकार्यभेदाद् द्विविधः । पूर्वः परिमितानाम् उभयप्रेरणात् । यथा मेषयोर्मल्लयो । कचिदन्य- तरप्रेरणात् । यथा स्थाणुश्येनयोः संयोगः । केचित् संयोगजं संयोगमपि वर्णयन्ति । इस्तपुस्तकसंयोगात कायपुस्तकसंयोग इति । तत्र हस्तसंयोगादेव कायसंयोगः । हस्तस्य कायत्वात् । एतेन विभागजविभागो निराकृतः । विभागोऽपि संयोगाभाव एव, न पृथग्गुणः । अकार्यसंयोगः, स विभुद्रव्ययोः। अजद्रव्य- संयोगः श्रुत्या अङ्गीक्रियते । अनुमानादप्यजसंयोगसिद्धिः । यथा- विभुद्रव्यं विभुद्रव्यसंयोगवत् । द्रव्यत्वात् । घटवत् । तथा विभुद्रव्यमीश्वरसंयुक्तं द्रव्यत्वात् । पनघटवत् । ईश्वरः कालादि- संयुक्तः । द्रव्यत्वात् । घटवदियादिभिर्विभुसंयोगसिद्धिः ॥ अथ शक्तिः। सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहकः कश्चिदव- व्यविशेषः शक्तिः । तांगमाभ्यां तत्सिद्देः । प्रतिबन्धकमणिम- न्वादिसन्निधौ स्वरूपसहकारिवैकल्याभावेऽपि यदुपरोधाद्दहनो न दहति साह्यतीन्द्रिया शक्तिः । अयस्कान्तादिषु तत्पसिद्धिः। सा शक्तिः षद्रव्यवृत्तिः। भगवनिष्ठत्वं पुराणरत्नादिषु प्रसिद्धम् । एवं सर्वत्रापीति शक्तिर्नाम धर्मविशेषः सिद्धः । ननु चतुर्विशति- मकारा गुणा इत्युक्तत्वात् कथं दशैवेति निर्दिश्यत इतिचे - ज्यने । जीवात्मविशेषगुणानां बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानां पvणां ज्ञानविततिरूपत्वेन ज्ञानान्तर्भावस्य उक्तत्वात् । धर्माधर्म- ·यतिपतिमलदीपिकाथाम् । बोलपईश्वरप्रात्यगीतिरूपत्वेन ईश्वरज्ञानेऽन्तर्भावाद । भावनात्य संस्कारस्व शामविशेषरूपत्वात् । योत्पादकहेतोरेव वेगाख्यसं. स्कारोपपत्तेः। संयोगमादाय स्थितिस्थापकस्यापि सम्भवात् । शब्द- रुपरसगल्यानां पचानां प्रत्यक्षसिद्धत्वेन अङ्गीकाराद् विभाग- स्यकोप संयोममादायोपपत्तेः।परत्वापरत्वयोर्देशकालसंयोग- विशेषमादान उपपादयितुं शक्यत्वात् । संख्यापरिमाणद्रवत्व- स्नेहानां तत्तद्रव्यखरूपमादायोपपत्तेः । गुरुत्वस्य शत्त्यन्त - वस्य तुमुचितत्वाच दशैवेति मुष्ठूक्तम् ॥ सस्वरजतमांसि प्रकृतिगुणास्तत्सम्बन्धिजीवगुणाश्च । सत्वरूप मानम् । साविकः काल इत्यादिप्रतीतिरुपाधिवशादौपचारि- । शब्दादयः पञ्च प्रकृतिकार्यपञ्चमहाभूतगुणत्वेन प्रसिद्धाः । शुद्धसत्वं तु त्रिपादविभूत्यां तत्प्रवर्तकेश्वरे च संयोगशक्तिरूपौ गुपै षड्दन्यसाधारणाविति विवेकः । इत्यद्रव्यं निरूपितम् ॥ एवं द्रविहभाष्य-न्यायतत्त्व-सिद्धित्रय-श्रीभाष्यदीपसार- केदार्थसंग्रह भाष्यविवरण-संगतिमाला-षडथसंक्षेप-श्रुतप्रकाशिका- तत्त्वरकाकर-प्रज्ञापरित्राण-प्रमेयसंग्रह-न्यायकुलिश न्यायमुदर्शन- मानवाथात्म्यनिर्णय-न्यायसार-तस्वदीपन-तत्वनिर्णय--सर्वा- भाद्र न्यायपरिशुद्धि-न्यायसिद्धाऽअन--परमतभङ्ग-तत्व- प्रयचुलुक-तत्त्ववर्यानरूपण-तत्त्वत्रयचण्डमारुत--वेदान्तविजय- पाराशर्यविजयादिपूर्वाचार्यप्रबन्धानुसारेण ज्ञातव्यार्थान् संगृह्य पालबोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाख्यशारीरकपरिभाषायामस्यामन्ते प्रतियादिताः। अध्यात्मशास्त्राणां तवाहितपुरुषार्थप्रतिपादकत्वात् सल्लारेऽस्मिन्मपि प्रकृतिजीवेश्वरपारच्छेदैस्तत्वस्य निरूपणाच त- लोपायपुरुषार्था निरूपिता इति निश्वयम् ॥ एकं सत्यमिति प्रतिपादयन्ति सूरयः । आत्मानात्मेति वि.

·दशमोऽवतारः।
भज्य द्वेषा निरूपयन्त्यृषयः । श्रुत्यनुसाराद् भोक्तृभोग्यनियन्त.
रूपं तत्त्वत्रयमिति प्रतिपादयन्त्याचार्याः । हेयं, तस्य निवर्तकम,
उपादेयं, तस्योपायं चतुर्द्धा विभज्यानुसन्दधते । केचिदाचार्याः
प्राप्यं, प्राप्ता, प्राप्त्युपायः, फलं विरोधीति पञ्चधा निरूपयन्ति ।
अर्थ पञ्चधा निरूपयन्ति । अर्थपञ्चकमेव सम्बन्धेन साकं घोटा
परिगणय्य वर्णयन्ति । एतेषां तत्तद्विभाजकधर्ममादायानुसन्धान
मुपपद्यते ॥
वस्तुतस्तु वेदान्तानां चिदचिद्विशिष्टाऽदैतमेकमेव ब्रह्मेति
तात्पर्यम् । अत एव चिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मकमेवेति मत्वा भगवान्
बादरायणः, अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासेति उपक्रम्य, लमेव प्रकारं नि-
कपितवान् । अतश्चिदचिद्विशिष्टो ब्रह्मशब्दवाच्यो विष्ण्वाख्यः
परवामुदेवो नारायण एवैकं तत्वमिति विशिष्टाद्वैतवादिनां दर्शन-
मिति सिद्धम् ॥
इति विविधविचित्रं मानमेयप्रकाश
घनगुरुवरदासेनोक्तमादाय शास्त्रात् ॥
यतिपतिमतदीपं वेदवेदान्तसारं
स भवति मतिमान् यः सत्कटाक्षकलक्ष्यः ॥ १ ॥
इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यप्रथमदासेन श्रीमद्-
वेङ्कटगिरिनाथपदकमलसेवापरायणस्वामिपुष्करिणिगोविन्दाचार्य-
सूनुना श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायामद्रव्य-
परिच्छेदो नाम दशमोऽवतारः ॥ १० ॥

·No text on this page.

·भीगणेशाय नमः। अथ सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहः । भय श्रीविष्णुस्वामिशुद्धाद्वैतमतम् । तथाहि । विशेषैः प्राकृतैः शून्यमप्राकृतविशेषवत् ॥ अशेषोपनिषद्वेद्यं परं ब्रह्माऽस्तु ते मुदे ॥ १ ॥ ननु कथमयमपूर्वस्य प्रस्तावः । ननु कथमस्यापूर्वत्वम् ? निखिलप्रमाणसिदत्वादितिचेन्न । सर्वागमविरुदत्वात् । तथाहि । सर्व स्वस्विदं ब्रह्म, तजलानिति, अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्र- लयस्तथा, जन्माघस्य यतः शास्त्रयोनित्वादित्यादिश्रुतिस्पति- सूत्रः सर्वस्यापि जगतो ब्रह्मात्मकत्वेऽवधारिते तदन्तःपातिनाय- पि तेषां ब्रह्मत्वमेवेति, कथं च तनिषेध(१) इति चेत् । सत्यम् । एकाकी न रमते, स द्वितीयमैच्छत्, एकोऽहं बहु स्यामिति श्रुत्ये. कवाक्यतायां रमणार्थमेव नामरूपवैचित्र्येण स्वाविर्भावेच्छां कृत- वानित्यर्थो लभ्यते । वैचित्र्यं चोच्चावचकृतम् । तच्च न्यूनाधिका- शमन्तरा न संभवतीति अचिन्त्यशक्तित्वात् सच्चिदानन्दांशांनेव यथानुरूपेणाऽतिरोभाव्य जडजीवान्तर्यामिरूपेण स्वयं प्रादुर्भूतः । यथा सुदीप्तात् पावकाद् विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ति एवं सोम्य भावा इत्यादि श्रुतेः। आविर्भावस्तु विद्यमानस्य वस्तुनो- ऽनुभवविषयता योग्यत्वम् । तदयोग्यत्वं च तिरोभावः । अत्र अनुभवस्तु जैवो ग्रायो, जीवान्तर्यामिसाधारणो वा । तत्र तिरो- हितचिदानन्दांशत्वेन जडत्वं, तिरोहितानन्दत्वेन जीवत्वम्, आ. विर्भूतानन्दत्वेन ब्रमत्वम्, अतिरोहितसच्चिदाशवयत्वमन्तर्यामि- (१) विशेषैः प्राकृतैः शून्यमित्यनेनेत्यर्यः ।

·२ । सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। त्वमिति । एवमेव भगशब्दवाच्यानामैश्वर्यादिषण्णामपि धर्मा. णां तिरोभावम् अविद्यासंबन्धन जीवे कृतवान् । तथैव बन्धो जन्म- मरणदेहादिरागरूपो विरीतज्ञानं च अविधयैष । बन्धोऽस्यावि. ययैवेति वाक्याव । जीवस्यान्यप्रयोजनाभावात् । जडे तु चित- श्च । जडजीवरूपब्रह्मण्यऽब्रह्मत्वेन ज्ञानं भवति तिरोभावादेश्वर्या- दीनाम् । तथा तत्तिरोभावश्चेतनधर्मत्वात्तेषाम् । तथाचैताहशस्य जीवस्याविद्यकं ब्रह्मस्वरूपेषु तद्धर्मेषु च विपरीतक्षानं भवति । सत्यत्वाद्यनेकालौकिकधर्मेषु च असत्यत्वविकारित्वायनेकलौकि- कत्वेन ज्ञानं च भवति । एवञ्च सति अविद्यासंबन्धेन विषयी. ता लौकिका ये जडजीवधर्मास्त एवं प्राकृतविशेषास्तेषामनाश्रय. त्वात् तैः शून्यमित्यर्थः । प्रकृतिसंबन्धसहकृतेन्द्रियजन्यज्ञानविषय त्वं प्राकृतत्वमिति । प्रमाणं चात्र निषेधिकाः श्रुतयः । एतेन निषेधश्रुतयोऽपि विषयप्रदर्शनमुखेन व्याख्याता ज्ञेयाः। यद्यप्येतादृशनिषेधेनैव वक्ष्यमाणार्थसिद्धिस्तथापि विशेष- त्वावच्छिन्नस्य प्राकृतत्वात् तदितरधर्माणां चापसिदेविधायक- श्रुतेश्चान्यपरत्वानिर्विशषमेव ब्रह्म सिद्धयतीति मतान्तरव्युदस्तये विशेषणान्तरमाहुः ॥ अप्राकृतेति ॥ न प्राकृता अप्राकृताः, प्रकृ. तिसंबन्धसहकृतेन्द्रियाऽविषयाः । ईदृशविशेषवदित्यर्थः । प्रमाण चात्र पूर्वोदाहृतश्रुत्याद्याकलनीयम्।ननु पूर्वोदाहृतश्रुत्यायुदाहृत कर्तृत्वाऽऽदिधर्माणां मायिकत्वात् कथं तथात्वमिति चेन्मैवम् तेषां मायिकत्वे प्रमाणाभावात् । ननु निषेधश्रुत्यनुरोपात तय कल्प्यते । नैतद्युक्तम् । निषेधश्रुतेः प्राकृततद्विषयवाद । भन्यक, पाणिपादादिमत्त्वं निषिद्ध्य, जवनेसादिना, पराऽस्य शक्तिरि. त्यादिना च क्रियाज्ञानविधानवैयापतिः। नन्वन्तःकरणदि. हेतूपासनार्थत्वात् तेषां न वैयर्थ्यम् । निर्विशेषस्य ध्यातुमश- ·'श्रीविष्णुस्वामिमतम् । यस्यात् । उपासनार्थमलौकिकानामेव तेषां विधानमितिचेन । लोकप्रसिद्धत्वेन लौकिकत्वादितिचेन्मैवम् । पादादिसाधनरहित. जवनादिक्रियाया अलौकिकत्वे च सर्वरूपज्ञानार्थ निर्धर्मकत्ववि- पानम् । उपास्त्यर्थे तु धर्मविधानमिति वाक्यभेदापत्तेः । भ्रान्ति- प्रतिपन्नविषयवैशिष्टयेन उपासनाया अन्तःशुद्धरजननाच । अन्यथा सन्तम् इत्यादिनिन्दाश्रुतेश्च । नचाऽसतोऽपि वैशिष्टय. ज्ञानं शाखाचन्द्रन्यायेन स्वरूपावगतिसाधनमिति नैतदोषावसर इति वाच्यम् । दृष्टान्तवैषम्यात् । न हि शाखावद् ब्रह्म प्रत्यक्षं, य- स्मिंश्चन्द्र इव धर्म आरोप्यते । नापि पाणिपादादिराहित्येऽपि जवनग्रहीतृत्वादयो धर्माः कचित् प्रत्यक्षाः । तथाचाधिष्ठाना- धिष्ठेययोरप्यप्रत्यक्षत्वान्न दृष्टान्तबलेन तत्सिद्धिः । किञ्च, आरोपो हि अन्यधर्मस्यान्यन्त्र स्थापनम् । इत्यश्च सति स्वनिरूप्यधर्माणां लोक सिदतथा अन्यदीयत्वाभावादारोपलक्षणासङ्गते रोपोऽपि वक्तुं शक्यः । अत एव निषेधविषयत्वमपि तेषाम् । प्रतीतस्यैव निषेधात् । नच लोके अस्मदृष्टयविषयत्वेऽपि श्रुतिदृष्टिगोचर- वेन आरोपनिषेधौ नानुपपन्नाविति वाच्यम् । लोके मुर्तामृतवि. लक्षणरूपसवे, द्वे वा वेति श्रुतिविरोधात् । नचेदमस्मदज्ञानानु- चाद इतिवाच्यम् । तथापि तयोरनुपपत्तेः । ननु कथमितिचेदि- स्थम् । श्रुतिहि दोषघ्या किं तान् विषयीकरोति शुक्तिरजत- न्, किं वा गुणदृष्टया रजतत्ववति रजते रजतत्त्ववत् । नायः। (जतवदन्यत्रादर्शनेन तद्धर्मानुत्पत्तेः। नचास्मदादिवत् तासामविद्या- वशाद विपरीतज्ञानम् । जीववत् तासामविद्यासम्बन्धानुक्तेः। द्वि- तीये तु निषेधानुपपत्तेः । ब्रह्मणः सदैकरमत्तानावस्थाभेदः । किश्च, उपासनार्थमसदुपदेशे प्रतारकलापत्तेश्च । तथाच धर्माणां मायिकत्वाभावात् सिद्धमप्राकृतधर्मवत्वं ब्रह्मणः । अत्रैव हेतु- ·सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। गर्भविशेषणमाहुः ॥ अशेषोपनिषद्वेषामिति ॥ सर्वोपनिषत्पतिपा. यमित्यर्थः । अस्य तस्वं वित्यं बोध्यम् । तथाहि । यदि धर्माः प्राकृताः स्युस्तहि तद्विशेषं ब्रह्म भवेत् । तथा सति तत्मतिपादक- वेदान्तानाम् अब्रह्मपरत्वे, सर्वे वेदा यत्पदमित्यादिवाक्यानि कु प्येरन् । औपनिषदत्वमपि साधारणं स्यादत ईशवाक्याऽन्यथा. ऽनुपपत्तिरेव विशेषाणामपाकृतत्वं साधयतीति सुधीभिरवसेयमिति किञ्च, ब्रह्ममाययोः कः संबन्धः ? । न तावत् संयोगः। अत्र संयोगनिषेधात् । उभयोरन्यतरास्थितेरनाश्रितत्वादुभयो समवायः । नापि स्वरूपलक्षणः। विशेषणविशेष्यादिभावाभावेन तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नन्वस्तु विशेषणविशेष्यभावो दोषा ऽभावात् । नैवं वक्तुं शक्यम् । तथाभावे ब्रह्मणः सधर्मकत्वाप तेरेव दोषत्वात् । अथ कर्तृत्वादिधर्मवद्विशेष्यत्वमपि मायिकाम ति न तदापत्तिर्वास्तवत्वाभावात् । तत्र मायिकत्वं, मायाजन्यत्वं मायासम्बन्धेन प्रतीयमानत्वं वा ? । आये ब्रह्मणः सधर्मकत्वा पत्तिः। द्वितीये असङ्गश्रुतिविरोधः । ननु न ब्रह्मणि मायासं बन्धं ब्रूमोऽपि तु जीवे इति । तथाच जीवनिष्ठया दोषरूपय तया विचित्रा धर्माः प्रसाय्यन्ते, आरक्ताधुपनेत्रवादिति चेन्न ब्रह्माभिन्नत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् । तादृशोपनेववन्मायायास्त धर्मत्वापत्तेश्च । तथाच सम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वेन औपाधिक भेदासम्भवादमाकृतानेकधर्मवत्तया सर्वोपनिषद्वेद्यत्वं सिद्धं ब्रह्म इति दिक् ॥ उक्तविशेषणविशिष्टं वक्तुं विशेष्यत्वेन निर्दिशति । परमि ति । सामान्येन परत्वस्येन्द्रियादिष्वपि, इन्द्रियाणि पराण्याइ रिति वाक्येन उक्तत्वात् ॥ ब्रह्मेति ॥ सर्वेभ्यो यत्परं ब्रह्म तदि त्यर्थः । नच ब्रह्मपदलेनैव परत्वे माप्ते परपदानर्थक्यमिति वाच्य ·श्रीरामानुजाचार्यमतम् । म् । इन्द्रियादिपरत्वस्य ज्ञेये ब्रह्मण्यपि सत्त्वाद, ततोऽपि परत्व- बोधनेन सार्थक्यात् । ननु, “महतः परमव्यक्तमव्यक्ताव पुरुषः परः । पुरुषान परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गति" रिति श्रुत्या, इन्द्रियाणि पराण्याहुरिति स्मृत्या च ब्रह्मणोऽन्यस्य प- रत्वाभावात् कथं तत्परत्वमिति चेदत्रोच्यते । उक्तश्रुतिवाक्ये पुरुषपदं न परब्रह्मवाचकं, किन्त्रक्षरब्रह्मपरम् । स्मृतेश्च तदनुया- यित्वात् । तत्रापि बुद्ध्यपेक्षवेन अक्षरं ब्रह्मैव ज्ञेयम् । नचात्र प्रमाणाभावः । द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव चेति सद्भा- वात् । तथा द्वाविमावितिवाक्यानुरोधात, क्षरस्य परत्वासम्भवाच अक्षरवाचकमेव तत्र पुरुषपदम् । उत्तमः पुरुषस्वन्य इति परमात्म- पदेन तत्पृथक् परब्रह्मनिर्देशाच्च । तथाचैतादृशं ब्रह्म वाञ्छितप्र- दानेन ते मुदे प्रीतये अस्त्वित्याशीर्वचनम् ॥ अथ रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतमतम् । तथाहि । अचिद्वस्तुनः स्वरूपतः स्वभावतश्च अत्यन्तविलक्षणम्तदात्मभूतश्चेतनः प्रत्यगा- ऽऽत्मा । तस्माद् बद्धान्मुक्तानित्याच्च निखिलहेयप्रसनीकतया क- ल्याणकतानतया च सर्वावस्थचिदचियापकतया च नियन्तृतया शेषितया च अत्यन्तविलक्षणः परमात्मा । तदुक्तं भगवता । द्वा- विमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च * क्षरः सर्वाणि भूतानि कू- टस्थोऽक्षर उच्यते * उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः * यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वर इति । श्रुतिश्च, प्रधानक्षेत्र ज्ञपतिर्गुणेशः, पति विश्वस्यात्मेश्वरम्, अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इत्यादिका। सूत्रकारश्चैवं वदति, नेतरोऽनुपपत्तेः, भेदव्यपदेशात्, अनुपपत्तेस्तु न शारीर इत्यादिभिः। नचाऽविद्या- कृतं भेदमाश्रित्यैते निर्देशाः । इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्य- मागताः * सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च * तदा ·सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। विद्वान पुण्यपापे विधूय निरअनः परमं साम्यमुपैति । मुक्तोप. मुप्यव्यपदेशाच । भोगमात्रसाम्यलिंगाचेति । सर्वाविद्योपाधि- विनिर्मुक्तस्यैव भेदोपपादनात् । श्रुतिस्मृतिसूत्रेषु सर्वत्र भेदनि- देशे चिदचिदीश्वररूपभेदः स्वाभाविको विवक्षित इति निश्ची- यते । सर्व खल्विदं ब्रह्म, तज्जलानिति, शान्त उपासीत, वाचा. रम्मणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्, सदेव सोम्येदमन आमीत, एकमेवाद्वितीयम्, तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति, तत्तेजो- ऽसजन, सन्मूलाः सोम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्यतिष्ठाः, ऐत. दात्म्यमिदं सर्वम्, तत्सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो, क्षे. त्रज्ञं चापि मां विद्धि, तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इति परस्य ब्रह्मणः कारणत्वं, कृत्स्नस्य चिदचिदात्मकप्रपञ्चस्य कार्यत्वम् । कारणात् कार्यस्यानन्यत्वं चोच्यमानमेवोपपद्यते । सर्वावस्थचिद- ऽचिद्रस्तुनः परमात्मशरीरत्वं, परमात्मनश्चात्मत्वम् । यः पृथिव्यां तिष्ठन् य पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं, यश्चात्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा शरीरमिति, यस्याव्यक्तं शरीरम्, एष सर्वभूनान्तरात्मा अपहतपाप्मा, दिव्यो देव एको नारायणः, अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा इत्यादिश्रुत्यैवोपदिष्टमिति । सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुश- री : परमात्मा कारणम् । स एव परमात्मा स्थूलचिदचिद्वस्तुश. रीरः कार्यमिति कारणावस्थायां कार्यावस्थायां च चिदचिद्वस्तु. शरीरतया तत्पकारः परमात्मैव सर्वशब्दवाच्य इति परमात्मशब्देन सर्वशब्दसमानाधिकरणत्वं मुख्यमेवोपपन्नतरम् । अनेन जीवेनात्म- नाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि, तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतिरवेममर्थमुपपादयति । सर्वात्मतयाऽनुप्रविश्य तच्छरीरत्वेन सर्वप्रकारतया स एव सर्वशब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । बहु स्यामिति बहुभवनसंकल्पोऽपि नामरूपविभागानई सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरतया ·श्रीरामानुजाचार्यमतम् । एकधाऽवस्थितस्य विभक्तनामरूपचिदचिद्वस्तुपारीरतया बहुप्रकार- ताविषय इति हि वेदवित्प्रक्रिया ॥ ये पुननिर्विशेष कूटस्थं स्वप्र- काशं नित्यचैन्यमात्रं ब्रह्म ज्ञातव्यतयैवोक्तमिति वदन्ति तेषां, जन्माघस्य यतः,शास्त्रयोनित्वात्, तत्तु समन्वयात्. ईक्षते ऽशब्द- म, जगदव्यापारवर्जम, भोगमात्रसाम्यलिङ्गाचेत्यादिमूत्रगणस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वस्य बहुभवनसंकल्परूपेणेक्षणाधनन्तविशेषप्र- तिपादनपरत्वात् तानि सूत्राणि; यतो वा इमानि भूनाान जा. यन्त, तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्याद्याः सर्वाः श्रुतयश्च न संगच्छ- ते । अथोच्यते, येनाश्रुतमिति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं मातज्ञाय यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेनेत्येकमृत्पिण्डाख्यघटशरावादीनां मृत्ति ण्डादनन्यतया तज्ज्ञानेनैव तेषां ज्ञानं, तथैव ब्रह्मज्ञानेन तदारब्ध. स्य कृत्स्नस्य चिदचिदात्मकस्य जगतस्तदनतिरिक्तवस्तुतया ज्ञान- ता संभवतीति उपपाद्य, सदेव सोम्येदमग्र आसादेकमेवाद्वितीयमि- ति इदं शब्दस्य चिदचिदात्मकस्य प्रपञ्चस्य सृष्टेः प्राग निखिल- भेदप्रहाणेन सच्छन्दवाच्यतयैकधापत्ति घटशरावाद्युत्पत्तेः प्राम् उत्पादकमृत्पिण्डैकधापत्तिवदभिधाय, नदेवन, बहु स्यां प्रजा- येयेति, तत्तेजोऽसजनेन्यादिना तदेव सच्छब्दवाच्यं परं ब्रह्म चिदचिदात्मकप्रपञ्चस्वरूपेण आत्मनो बहुभवनम्, एकमृत्पिण्डस्य घःशरावादिरूपेण बहुभवनवत् सङ्कल्प्याऽऽत्मानमेव तेजःप्रभृति- जगदाकारणासृजतेति चाभिधाय, ऐतदात्म्यमिदं सर्व, तत्सत्यं म आत्मा तत्त्वमसीत्यभिधानात् । ब्रह्मैकमेव अविद्याकृतेन अपार- मार्थिकेन उपाधिना सम्बद्धं देवादिरूपेण बहुभूतमिति वैदिकैर- भ्युपगन्तव्यमिति यत्तदयुक्तम् । ज्ञाऽज्ञौ द्वावजावीशानीशी, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान इत्यादिश्रुतिभिर्जीवानामजवनित्यत्वषहुत्ववचनात् ।

·'८ सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। यदि घटशरावादेरुत्पत्तेः प्रागेकीभूतस्य मृद्रव्यस्थ उत्पत्त्युत्तर- कालभाविबहुत्ववत्सृष्टेः प्रागेकीभूतस्यैव ब्रह्मणः सृष्टयुत्तरकालना- नाविधजीवरूपेण बहुत्वमुच्येत तदा जीवानामजत्रनित्यत्वबहुवादि विरुद्धयेत, पूर्वोक्तसूत्रविरोधश्च । इतरव्यपदेशादिताकरणादिदोष- प्रसक्तिरिति ब्रह्मैव देवमनुष्यादिजीवरूपेण बहुभूतं चेत्तदात्मनो हिताकरणादिदोषप्रसक्तिरित्युक्त्वा, अधिकं तुभेदनिर्देशांदिति जी- वादब्रह्मणोऽर्थान्तरत्वमुक्तम्।तथाच, वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वादिति देवादिविषमसृष्टिप्रयुक्तपक्षपातवैषम्यनैघृण्ये न, सापेक्षत्वादिति जीवानां पूर्वपूर्वकर्मापेक्षितत्वाद् विषमसृष्टेरिति परिहते; तथा, न कर्माविभागादितिचेन्नानादित्वाद, उपपद्यते चाप्युपलभ्यते चोते, सदेव सोम्येदमन आसदेकमेवाद्वितीयमिति सृष्टेः प्रागविभागव- चनात् सृष्टेः प्राग् जीवानामभावात् तत्कर्म न संभवतीति परिचो. घ जीवानां तत्तत्कर्मप्रवाहाणां चानादित्वादिति परिहृतम् । नात्मा श्रुतेनिसत्वाच्च ताभ्य इत्यात्मन उत्पत्त्यभावश्चोक्तः । नित्य- त्वं चामोक्षाजीवभेदस्यानादित्वं सर्वैरिष्टं हि वेदान्तवादिभिरभ्यु- पगम्यते । अतः सूत्रविरोधात् स्वाभ्युपगमविरोधाच्च सृष्टेः प्रा- गेकत्वावधारणं नामरूपविभागानर्हाभिप्रायम् । नामरूपविभागान- ईसूक्ष्मचिदचिद्रस्तुभेदसहं चेति सर्वेरेवाभ्युपगम्यते । इयाँस्तु वि. शेषः । अविद्याकल्पनेऽपि उपाधिकल्पनेऽपि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य अविद्यासम्बन्धिनश्च उपाधिसम्बन्धिनश्च चेतनस्याऽभावाद् अवि. घोपाधिसंबन्धे तत्कृताश्च दोषा ब्रह्मण्येव भवेयुरिति । सन्मात्र सवादेऽपि प्राक् सृष्टेः सन्मात्रं ब्रह्मकमेव सृष्टयुसरकाले भोक्त. भोग्यनियन्तृरूपेण विधाभूतं चेद् घटशरावमणिकवज्जीवेश्वरयो. रपि उत्पत्तिमत्त्वमानत्यत्वं च स्यात् । अथैकधापत्तिवेलायामपि भोवतृभोग्यनियन्तृशक्तित्रयमवस्थितमिति चेत् । किमिदं शक्ति- ·श्रीनिम्बादित्याचार्यमतम् । अयशब्दवाच्यमिति विवेचनीयम् । यदि सन्मात्रस्यैकस्यैव भोक्त- भोग्यनियन्तृरूपेण परिणामसामय शक्तित्रयशब्दवाच्यम्, एवं तहिं मृत्पिण्डस्य घटशरावादिपरिणामसमर्थस्य तदुत्पादकत्वमिव ब्रह्मण ईश्वरादीनामुत्पादकत्वमिति तेषामभ्युपगमे च तदुत्पाधत- येवरादीनामनित्यत्वप्रसङ्गाच्च । त्रयाणां नामरूपविभागानई मू. क्ष्मदशापत्तिरेव पाक सृष्टेरेकत्वावधारणावस्थेयमिति वक्तव्यम् । तथा तेषामब्रह्मात्मकत्वादेकत्वावधारणं विरुद्धयेत । अतः सर्वाव- स्थचिदचिद्वस्तुनो ब्रह्मशरीरत्वश्रुतेः सर्वदा सर्वशब्दब्रह्मैव तत्त- छरीरतया तत्तद्विशिष्टमेवाभिधेयमिति स्थूलचिदचिद्वस्तुविशिष्टं ब्र. ह्मैव कार्यभूतं जगत् । नामरूपविभागानहसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुवि. शिष्टं ब्रह्मैव कारणमिति तदेव मृत्पिण्डस्थानीयं, सदेव सोम्येदमग्र आसीद् एकमेवाऽद्वितीयमित्युच्यते । तदेव विभक्तनामरूपचिद- ऽचिद्वस्तुविशिष्टं कार्यमिति सर्व समअसमिति । श्रुतिन्यायविरो- धश्च तेषां भाष्ये पश्चित इति नेह प्रतन्यते ॥ इति श्रीरामाऽनुज- मतविवेकः ॥ अथ श्रीनिम्बादित्याचार्यस्य भेदाभेदमतम् । तथाहि- ज्ञानस्वरूपं च हरेरधीनं शरीरसंयोगवियोगयोग्यम् ॥ अणुं हि जीवं प्रतिदेहभिन्न ज्ञातृत्ववन्तं यदनन्तमाहुः॥ अस्यार्थः । ज्ञानं चेतनं स्वयज्योतिःस्वरूपं करणव्यापा. रायत्तप्रकाशशून्यम् । तेषामपि प्रकाशकत्वात् । अनेन तार्किका- दिपक्षोव्यावर्त्यते। चकारो देहादिवर्गवैलक्षण्यसमुच्चयार्थको बाह्य- पक्षनिरसनपरः । बद्धानां विशेषमाह ॥ शरीरसंयोगवियोगयो- ·सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। ग्यमिति ॥ अव शरीरशब्दस्तु तत्कारणभूनाऽनादिकर्मात्मकावि- ! चोपलक्षणार्थः । कार्यकारणयोरभेदात् । अनादिकर्मरूपाविद्याव- च्छेदलक्षणबन्धारीत्वे सति तन्नित्तिपूर्वकभगवद्भावाप्तिलक्षण- मोक्षाहमिति यावत् । किंपरिमाणकोऽसौ प्रत्यगात्मा इत्याशङ्का- यां, वैभवमाध्यमपरिमाणवादिताकिंकादियाह्यादिपक्षौ निराक- रोति ॥ अणुमिति ॥ अगुपरिमाणकमिति यावत् । एषोऽणु- रात्मा चेतसा वेदितव्य इत्यादिश्रुनेः । यत्तूक्तं- विभुरात्मेति । तत्तुच्छम् । तथाहि । विभुते बहुत्वम् । एकत्वं वा प्रत्यगात्मन इति विवेचनीयम् । नायः । सर्वेपामपि विभूनां प्रत्यगात्मना सर्वमूर्तसंयोगत्वाविशेषात् सर्वैमनोभिः सह नित्यसंयुक्तम् । तथा च सर्वेपां सर्वान्तरकृतिज्ञातृत्वापत्तेः। अहं त्वमयमिति प्रत्यया- नां विनिगमनाविरहेण विभागाभावापत्तेश्च । आत्मत्वेन मन:- संयोगवत्वेन च विशेपाभावात् । नचात्मत्वसाम्येऽपि तत्तत्कर्म- जन्यसंस्कारविशिष्टमनोवलक्षण्यादीनां परस्परं भिन्नत्वेन निया- मकानां सत्वानोक्तदोपावकाश इति वाच्यम् । तत्तत्कर्माऽदृष्टा- दीनामाप नियामकत्वेनाऽभ्युगतानां परस्परं भिन्नानामपि सर्वे- पामात्मसम्बन्धाविशेषात् । तत्राप्यन्यकल्पनेऽनवस्थापत्तश्च । न द्वितीयः । तत्राप्येकस्य विभोरात्मनः सर्वैरन्तःकरणरूपोपाधि- भिरवच्छि नत्वात् सर्वेपामुपहितानां सर्वज्ञातृत्वं समानम् । अन्यथा स्वस्य चैकैकस्मिन् देशे वर्तमानानाम् अन्तःकरणानां सम्बन्धेन तत्तददुःखाद्यननुभवत्वाभ्युपगमे देवदत्तस्य स्वशिरःपादाद्यवयव- वृत्तिवेदनाऽनुसन्धानाभावप्रसङ्गात् ॥ प्रतिदहभिन्नमिति ॥देहं देहं प्रति भिन्न प्रतिदेहभिन्नं, ब्रह्मादिस्था- वरान्तेषु चतुर्विधेष्वपि देहेषु स्वरूपेणैव भिन्नमिति यावत् । एतेन प्र. त्यगात्मनां मिथोभेदसिया एकजीववादोऽपि निरस्तः । अन्यथा ·श्रीनिम्बादित्याचार्यमतम् । ११ एकस्मिन्नपि सुप्ते मूच्छिते वा निखिलस्याऽप्रतीत्यापत्तिः । एतेनैव खादिगुणसाङ्कर्यशङ्काऽपि दूतो निरस्ता भवति ॥ ज्ञातृत्व. आन्तमिति ॥ ज्ञानाश्रयम् । द्रष्टा भोक्ता श्रोता रसयिता घाता चन्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुष इति श्रुतेः ॥ यदनन्तमाहु. रेति ॥ जीवसंख्यानिरूपितावसानशून्यम् । असंख्याक.मेति पावत् ॥ एवं तावत् प्रत्यगात्मनां स्वरूपगुणपरिमाणसंख्याविशेषेषु माणपूर्वकं निरूपितेषु सत्सु तथाभूतप्रमाणसिद्धस्वरूपकपरमा- ऽर्थलद्वस्तु चेत् कथं नानुभूयते इति शङ्कां परिहरन विशिनष्टि । अनादिमायापरियुक्तरूपं वेनं विदुवै भगवत्प्रसादात् ॥ मुक्तं च बद्धं किल बद्धमुक्तम् प्रभेदबाहुल्यमथापि बोध्यम् ॥ • अघटघटनापटीयस्या मायया गुणमय्या परियुक्तम् । परिवे- टेतसंकुचितरूपम् । श्रीभगवतः पुरुषोत्तमात् पराङ्मुखतया मनादिकर्मकाविद्यावच्छि नत्वाद् देहेन्द्रियादिलक्षणमायागुणाधि- रङ्गादितस्वरूपत्वेन अत्यन्तसंकुचितज्ञानत्वान्नानुभूयते इत्यर्थः । वे तर्हि, गौरनाद्यन्तातीत्यादिश्रुोमयागु गावाहस्यानाय- तत्वात् कदाचिदपि तज्ज्ञानं न स्यात् । तथाले च तजिज्ञासा- पास्तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य च वैयर्थ्य स्यादत आह ॥ एनमिति ॥ रनं प्रमाणसिद्धमपि प्रत्यगात्मानं श्रीभगवतः पुरुषोत्तमस्यानु- महाद्विाः । भगवदीयानादिमायाविमुक्तसत्संप्रदायानुयायिन इति शेषः । एतदुक्तं भवति । मायाया अनाद्यनन्तत्वेऽपि क्षेत्रज्ञविशेष- विषयकमनिमित्तकबन्धमोक्षयोरीश्वरस्यैव प्रदातृत्वेन नियामकत्वं न मायायाः । संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुरित्यादिश्रुतेः । तस्मात्त- ·सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। विषयकज्ञानसंकोचलक्षणाऽज्ञाननिवृत्तौ तज्ज्ञानविकाशो भवत्येव । घटस्थदीपस्य तदात्मकप्रतिबन्धसंकुचितप्रभस्य घटात्मकप्रतिब- न्धनिटत्तौ तत्पभागकाशवत् । तस्माज्जिज्ञासायाः सार्थकत्वान शास्त्रयर्थ्यम् । एतावता जीवात्मस्वरूपादिकं निरूप्य तज्ज्ञाना- Sानकारणं च नितम् । इदानीं जीवविशेष विविनक्ति ॥ मुक्तं चेति ॥ चकारो बद्धसमुच्चायकः । पद्धं चेत्यर्थः ॥ बद्धमुक्त- मिति ॥ जीवात्मानस्तावद् द्विविधाः-- बद्धमुक्तभेदात् । तत्र बद्धो नाम अनादिकर्मवासनाकार्यतत्तदेवतिर्यगायनेकविधशरीरेषु आत्मात्मीयत्वाभिमानदायवानिति यावत् ।। अथाचेतनं निरूप्यते ॥ अप्राकृतं प्राकृतरूपकं च कालस्वरूपं तदचेतनं मतम् ॥ मायाप्रधानादिपदप्रवाच्यं शुक्लादिभेदाश्च समेऽपि तत्र ॥ अप्राकृतमित्यादिना ॥ अचेतनं त्रिविधं मतं, श्रुतिभिरित्य- न्वयः। त्रैविध्यमेव विविच्यते ॥ अपाकृतं प्राकृतरूपकं च काल- स्वरूपमिति ॥ तत्र तावत् प्राकृतं विशिष्टि ॥ मायाप्रधाना- दिपदमवाच्यामिति ॥ मायापदैरभिधीयमानं प्राकृतम् । तदेव ल. क्षणमुखेन द्योतयति ॥ शुक्लादिभेदाश्च समेऽपि तत्रेति ॥ तत्र तस्मिन् माकृतपदार्थे समेऽपि सर्वे शुक्लादिभेदाः सन्ति । अथ द्वितीयमाह ॥ कालस्वरूपमिति ॥ प्राकृतामाकृतोभयभिन्नत्वे स- ति अचेतनद्रव्यविशेषः कालशब्दवाच्यः । स च नित्यो विभुश्चे- ति । अथाप्राकृतं निरूप्यते ॥ अप्राकृतमिति ॥ तत्त्वं नाम त्रि- गुणाश्रयप्रधानकाळविलक्षणं प्रकाशात्मकम् अनावरकत्वस्वभाव- मचेतनद्रव्यत्वम् । आदित्यवर्ण तमसः परस्तादित्यादिश्रुनेः ।

·श्रीनिम्बादित्याचार्यमतम्। १३ तमाशम्दाभिषेयाभ्यां प्रधानकालाभ्यां विलक्षणम् । भादित्यवद प्रकाशस्वरूपमित्यर्थः॥ खभावतोऽपास्तसमस्तदोष- मशेषकल्याणगुणैकराशिम् ॥ व्यूहाङ्गिनं ब्रह्म परं वरेण्यं ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षणं हरिम् ॥ अस्यार्थः । परमात्मतत्त्वं निरूपयति ॥ स्वभावत इत्यादिना अयं ब्रह्म ध्यायेमेति योजना । ब्रह्मशब्दस्य चतुर्मुखे वेदा- दावपि वृत्तित्वात् तत्राऽतिप्रसङ्गं वारयन्नाह ॥ परमिति ॥ ब्रह्मपदार्थमाह ॥ कृष्णमिति ॥ परत्वं च क्षराक्षराभ्यामुत्कृष्टत्व- म् । तस्याश्रयो भगवान् श्रीकृष्ण एवेति पुनरपि भगवत्पदा- ऽर्थाभिमब्रह्मपदार्थमाह निर्वचनमुखेन ॥ स्वभावत इति ॥ स्वभा- वेनैव अनादिप्रकृत्यैव अपास्ता निरस्ताः समस्ता दोपा यस्मात् तम् । दोषाश्च ‘अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशा' इति पातअलसूत्राबोध्याः। नन्वेवं तर्हि गुणदोषवत्त्वाभावानिर्विशेषाणां कल्याणात्मकानां गुणानामेको मुख्यो यो राशिः पुअभूतस्तम् । अशेषकल्याणगुणानां राशयो यस्मिंस्तमिति ॥ व्यूहाङ्गिनमिति ॥ व्यूहावताराश्चाङ्गानि तान्येव विद्यन्ते यस्य तम् । अनन्तमूर्ति- कमित्यर्थः । एवं पूर्णत्वमुक्त्वा सर्वोपास्यत्वमाह ॥ वरेण्यमिति ॥ सौन्दर्यसौकुमार्यमाधुर्यलावण्यादिभिः साधारणत्वेन ब्रह्मादिभि- वरणीयमियर्थः । सौन्दर्य व्यनक्ति ॥ कमलेक्षणमिति ॥ कमलोप- मे ईक्षणे यस्य तं सत्पुण्डरीकनयनम् । यद्वा, कमलया लक्ष्म्या ईक्ष्यते इति कमलेक्षणस्तं सौन्दर्यसीमानमित्यर्थः । अत एव, हरिम् ॥ ध्यातॄणां मनोहरम् ॥ उक्तसिद्धान्ते विधिमाह ॥

·१४ सकलाऽऽचार्यमतसंग्रहे। उपासनीयं नितरां जनैः सदा ॥ महाणयेऽज्ञानतमोऽनुत्तेः। सनन्दनायैर्मुनिभिस्तथोक्तम् ॥ श्रीनारदायाऽखिलतत्त्वसाक्षिणे । उपासनीयमिति ॥ नितरां मुमुक्षुभिर्जनैरुक्तलक्षणं परं ब्रम सदोपासनीयम् । उपासनायाः प्रयोजनमाह ॥ प्रहाणयेऽज्ञानतमो- ऽनुवृत्तेरिति ॥ अज्ञानतमोऽनुवृत्तेः प्रहाणये इति योजना । ननु, पद् वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते * तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते इत्यादिश्रुतेरुपासनाविषयस्य ब्रह्मत्वनिषेधात् कथमेवोपासनाविधानं, कथं वा ब्रह्मण उपास्यत्वमित्याशङ्कानिरा- सार्थ स्वसंप्रदायसंगति प्रणयन् संप्रदायस्यानादित्वं वैदिकतं चाह भगवानाचार्यः ॥ सनन्दनाद्यैर्मुनिभिस्तथोक्तमिति ॥ श्री- नारदायाऽस्मद्गुरवे इत्यर्थः । तेनैव मह्यं यदुपदिष्टं तदेवोक्तं मयापीति शेषः । श्रीगुरुं विशिनष्टि ॥ अखिलतत्त्वसाक्षिणे इति ॥ सर्ववेद- तत्वविषयकप्रत्यक्षानुभवाश्रयभूताय सर्वज्ञायेति । यदिदमुपा- सते इत्यनेन ब्रह्मण उपास्यतानिषेधस्तु परिच्छिन्नोपासनविषयक एव, न तु विश्वात्मकपरमात्मोपासनविषयक इत्यर्थः ॥ श्रोतव्य इत्यादिश्रुतिवाक्यजन्यज्ञानं निरूपयन् तस्वमस्या- दिवाक्यस्यार्थमाह ॥ सर्व हि विज्ञानमतो यथार्थक श्रुतिस्मृतिभ्यो निखिलस्य वस्तुनः ॥ ब्रह्मात्मकत्वादिति वेदविन्मतं त्रिरूपताऽपि श्रुतिसूत्रसाधिता ।। सर्वमिति ॥ हि यस्माद, निखिलस्य वस्तुनः श्रुतिस्पतिभ्यो प्रमात्मकत्वादतः सर्व ज्ञानं यथार्थमित्यन्वयः ।

·श्रीनिम्बादित्याचार्यमतम् । यतस्विरूपता श्रुतिमूवसाधिता तस्मात साऽपि यथार्थे त्यपिशब्दार्थ इति वेदविन्मतं, वेदविदामोपनिषदानां श्रीव्यासमन्यादीनां मतं निर्णीतोऽर्थः सिद्धान्त इत्यर्थः । एष सर्वभूतान्तरात्मा, एष ते अ- न्तर्याम्यऽमृतः, इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्वं तेजो बलं धृतिः * वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव चेति । अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित * इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः सर्वस्यापि चेतनाचे. तनभूतस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वमतः सर्व विज्ञानं यथार्थमिति । अ. तः सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वादेव सर्वमिति विज्ञानं यथार्थवस्तुविषय- कत्वाद् यथार्थम् । किश्च भोक्तृभोग्यनियन्तृरूपताऽपि यथार्थेवेति शेषः । अत्र हेतुः- श्रुतिसूत्रसाधितेति ॥ तथाच श्रुतिः भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वेति । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चनेति च । अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासेसादिसूत्राण्यप्यनुसन्धेया- नि । तव जिज्ञासाजिज्ञामुजिज्ञास्यरूपत्रिरूपता प्रसिद्धत्वाद् वेद- विन्मतमिसेवं ब्रह्मात्मकत्वं तदायत्तस्थितिप्रतिकत्वव्याप्यत्वा- भ्यां ब्रह्माभिन्नत्वात्, त्रिरूपत्वश्रवणस्मरणाभ्यां स्वरूपेण भि. मत्वाच्च ब्रह्मभिन्नाभिन्नं चेतनाचेतनात्मकं विश्वमिति वेदविदा श्रीसनकनारदव्यासादीनां मतं निर्णीतः सिद्धान्त इयर्थः । त- दनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । अधिकं तु भेदनिर्देशादित्याधुभ यप्रतिपादनपरेभ्यः सूत्रेभ्यः । एकमेवाद्वितीयम्, आत्मा वा इ- दमेक एवाग्र आसीन, तत्त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म, सोऽहम, अहं ब्रह्माऽस्मि, आत्मैवेदं सर्व, त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते, आई वै त्वमसि भगवो देवते, यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह, यो- ऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहं, सर्वं खल्विदं ब्रह्मति, सर्वभूत- स्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः, क्षेत्रमं चाऽपि मां विद्धि, ए- कः समस्तं यदिहास्ति किञ्चन तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत्, , ·१६ सकलाऽऽपार्यमतसंग्रह। अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मका * इत्यभेदप्रतिपादन५. भ्यः श्रुतिस्मृतिभ्यः, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां, ज्ञाsi द्वावजावीशानीशो, जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं, पृथगात्मानं ) रितारं च मवेति, प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश इति, द्वाविभौ पुरु लोके इत्यादिभेदप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिभ्यश्चेति ॥ इति श्रीनिम्ब ऽऽदित्याचार्यमतविवेकः॥ अथ द्वैतमतम् । तथाहि । आत्मैवेदं सर्वमिति, स वा ए एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन् आत्मरतिरात्मक्रीड आत्म मिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवतीति, खं वायुमग्नि सलि महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् * सरित्समुद्राँ हरेः शरीरं यत्किञ्च भूतं प्रणमेदनन्य * इति, यश्चात्मनि तिष्ठ यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरमिति, यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरमिति श्रुतिस्मृतिभ्यो जीर जडयोर्भगवदेहत्वेन देहिदेहयोरीश्वरजडजीवरूपयोरभेदान्वयःस्ट लदृष्टया, नित्यो नित्यानामित्यादिश्रुत्या च सूक्ष्मदृष्टयेश्वर स्य जडजीवयोश्च भेद इति । श्रुतिस्मृत्यर्थस्तु इदं सर्व विश्व आत्मैव, तदचिच्छरीरत्वात् । एवं मन्वान एष शुद्धो जीव ए वशेषणं जानन् पश्यन् आत्मरतिर्भवति । आत्मनि परमात्मा भगवति रतिर्भक्तिर्यस्य स आत्मरतिः, स एवात्मक्रीडो भवां आत्मनि भगवति क्रीडा यस्य स आत्मक्रीडः ॥ स आत्ममिथुनो भवति । आत्मना भगवता ब्रह्मणा सह मिथु स्वामिसेवकलक्षणं द्वितीयत्वं यस्य स आत्ममिथुन एवंभूतः भगवदीयः स्वराड् भवति इति । हरेःश्रीकृष्णस्य भगवतश्चैतन्य विग्रहस्य इदं विश्वम् अचिच्छरीरमिति मत्त्वा प्रणमेदिति। तथाचे एव चिदचिदविग्रहो भगवान सेव्यः, एक एवाऽहं सेवक इति फरि ·श्रीमध्वाचार्यमतम् । १७ तम् ।तत्र प्रमाणं, सर्वं खल्विदं ब्रह्म, तज्जलानिति, शान्त उपासीतेति श्रुतिः। मनोब्रह्मोपासात, अहं ब्रह्मास्मीतिश्रुतिस्तु स्वस्मिन् मनसि वा ब्रह्मभावनया ब्रह्मोपासीतेत्यर्थपरा । एवमेवाभेदप्रतिपादकानि अन्यान्यपि वाक्यानि भावनापराणीति ॥ तत्वमसि, अहं ब्रह्मास्मी- त्यादिषु जीवस्य परेणाभेदः प्रतीयते । नित्यो नित्यानां चेतनश्चे- तनानां, द्वा सुपर्णेसादिषु भेद उच्यते । पृथगुपदेशात् । मिनो- चिन्त्यः परमो जीवसंघात्, पूर्णः परो जीवसंघात् त्वपूर्णः, रतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्ययं च बन्धानमोक्षं तत एवाभिवाञ्छेदिति सोपपत्तिककौशिकश्रुतेभिन्न एव जीव इत्यर्थः । स च भेदः पञ्च. विधः । तथाहि- जीवेश्वरभिदा चैवं जडेवरभिदा तथा * जीवभेदो मिथश्चैवं जडजीवभिदा तथा * मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चक * इति । तद्गुणसारत्वात् तद्यपदेशः मानवदिति सूत्रम् । अस्यार्थः । ज्ञानानन्दादिब्रह्मगुणा एवास्य यतः सारस्व- रूपमतोऽभेदव्यपदेशो, यथा सर्वगुणात्मकत्वात् सर्वात्मकत्वं ब्रह्मण उच्यते, सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति । भविष्यपर्वणि च, भिन्ना जीवाः परो भिन्नस्तथापि ज्ञानरूपतः * पोच्यन्ते ब्रह्मरूपेण घेदवादेषु सर्वश इति । नामानि विश्वानि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृत- स्य सर्वम् * नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं चैव विष्णुं पर- मुदाहरन्तीति भाल्लवेयश्रुत्या, अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादौ ब्रह्म- पदेन विष्णोरेव ग्रहणम्, न तु रुद्रादीनाम् । तत्यापकशन्दानां विष्णोरेव मुख्यार्थत्वादिति । श्रुतेरथस्तु सर्वाणि नामानि रुद्रा. दीनि जगति मुख्यतो न सन्ति, यतो विष्ण्वितरस्य जगतः सर्वनाम- प्रतिनिमित्तं विष्णुं वदन्ति विद्वांसः ॥ इति श्रीमध्वाचार्यमत- विवेकः॥ इति श्रीसकलवैष्णवाचार्यमतसङ्ग्रहः सम्पूर्णः । - ISTITUTE WHY HAM LIBRARY CALCUTTA ·裁

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·300K
YAN
RAYAN
CalcurnoJJ.
SCH
Tuvo1