Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Paushadh Shat Trishika
Front matter
. , मामे, अभीष्टदेवतानामानन्त्येऽपि पार्य इति पदोपादानं परमगुरूणां श्रीमन्नागीविवरणकरणगुरूणां श्रीमदभयदेवसरिसुरतरूणा- मुपकारित्वेन तदनुयायिनामस्मदादीनां मुतरामुपकारकारकत्वमस्यागमयति, वांछितदायक्लं तु विनव्यूहन्यपोहकत्वाऽविनाभावि, नहि पिन पदमनपोग गांछिनायकलं घटामासान्दति, तथाच दुरितध्यसक्षमत्वमप्यस्य नियूद, किम्भूतं पीपधनतपरमार्थ ? 'सुरमहितश्रुत- पयोनिग्मिध्यगत' मुरे-दमिहित-समभ्यचित सद्भूतगुणः संस्तुतं वा यच्छुतं-सिद्धान्तस्तदेवालयमा यत्वादिगुणसाधय॑णोपचारात्पयोनिधिः- समुद्रम्तस्य गन्मध्यं तद्गन-माप्तं येन स तथा तं, सिद्धान्तान्तर्गतमिति भावः, पुनः फिम्भूतं पापधव्रतपरमार्थ ? 'जनानां प्रस्तावात् भव्य- राधाना गुहिता मुष्टु-शोभनो हित एवार्थ:-प्रयोजनं यस्य स तथा तं, अथवा 'मुहितार्थं 'मुष्टु हितनिमित्तमिति क्रियाविशेषणं, अन्योऽपि परमकारणिकः पश्यतीति पश्यस्तं पश्यं-सर्वज्ञ प्रणम्य 'मुरमथितश्रुतपयोनिधिम यगत सुरमथितथामौ श्रुतः प्रसिद्धश्चासौपयोनिधिश्च तस्य मध्यगतमन्तःस्थ 'अर्थ'द्रव्य-रनादिरूपं 'शुद्धदृष्टया' अमन विशेषरिशिष्टचक्षुपा 'लब्श्वा उपलभ्य 'जनानां' सांयाश्किलोकानां 'दर्शयति- गमादेयतया प्रफटीररोति, किम्भूतमर्थ ? 'पीपरनतपरं' पीपधनते-इष्टजनपोपाभिग्रहे परं-प्रकृएं, फिमर्थ ? 'सुखितार्थ' मुखिनो भाव: मुखिता तदर्थ, मुसिलनिमित्तमित्यर्थः, अनाभिरेयः पापधः, हितार्थपदेन कर्तृश्रोतगतं प्रयोजनं, सम्धस्तु वाच्यवाचकभावलक्षणो- अधिकारी तु मारणादगारीति गाथाद्वयार्थः ।१-२॥ अथ प्रारब्धप्रकरणे अभिषेयं पौपधनतस्वरूपमुपवर्णयितुं गाथामाह- आरंभदोसभारु-वहणेण य परिकिलंतचित्तस्स । आसासमिव पोसह-वयं पसंसति वरगिहिणो ।३। व्यारया-गृहं विद्यते यस्य स गृही, वरचासौ गृही च वरगृही, तस्य वरगृहिणः, गृहस्थस्यापि वरत्वं गुरुपादमूलगृहीतजिनशासन- मसिद्धाणुनवादिदेशविरतिमत्त्वात् , यतः संसारवासादतिशयोद्विग्नमानसा अपि मोक्ष यियासवोऽपि विशिष्टवीर्यान्तरायक्षयोपशमा- VVVVVNIN . .
भागेन पण्डितवीर्यमनुधीतयन्तः सांसारिकपरिकरान्तःस्था देशविरतिरता गृहिणः समुपलभ्यन्ते, तस्माद्रगृहिणी-विशिष्टगृहस्थस्य 'पोपध- चन पोपयोपासलक्षणं, 'आश्वासमिव विश्रामस्थानमिव प्रशंसंति तीर्थकरगणधरादय इत्युपस्कारः, किम्भूतस्य वरगृहिणः ? 'आरम्भ- दोपभारोहनेन परिसान्तचिचस्य' आरम्भ एव-सावधव्यापार एव जीवस्य दुष्टताकरणकारणत्वाद्दोपः आरम्भदोपः, स एव गुरुत्व- हेतुत्वाद् भारस्तस्योद्डनमुत्पाटनं तेन परिकान्तमिव परिलान्त-खिन्नं निरुत्साहवचात् चित्त-मानसं यस्य स, तस्य, तथाचोक्तं श्रीस्थानाने चतुर्यस्थाने (२३६ पत्र) 'जत्यवि य णं चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसई सम्म अणुपालेइ सत्यपि य से एगे आसासे पण्णते ३" इत्याद्यभ्यूा, इति गाधार्थः ।। अथाभिधेयनिर्णयाभूतसंशयस्य वीज विपतिपत्तिरूपमाह- पइदियह सो कीरइ, नियमियपव्वेसु परिखयाइसु वा । इय पोसहोववासे, विप्पडिवत्ती समख्खाया ।४। ग्याख्या-'पोपयोपवासे' उक्तस्वरूपैकादशत्रतरूपे 'इति' एवम्भूता 'विमतिपचि विवदमानयो दिनोविवादपदं 'समाख्याता'मोक्ता, इतौति कि?, 'स' पापधोपवासः 'प्रतिदिवसं प्रतिदिनं यथावकाशमिति यावत् क्रियते' विधीयते श्राद्धैरिति शेष: 'या' अथवा 'नियमित पर्वमु'नियमितानि-नामग्राह पौष नियुक्तानि यानि पर्वाणि तेषु नियमितपर्वमु, पर्वणां बहुत्वेन नियमितपर्वरयेव पौषधोपादानं न्याय्यमिति शापनार्थ नियमितपदोपादानं, दशाथुतस्कन्धनियुक्तौ पश्चकपरिहाप्यादिव्यवस्थायां पञ्चम्यादितिथीनामपि पर्वत्वेन ध्यपदिश्यमानत्वात् , न च तेषु पोपयोपादानं कापि न्यरूपि, ततो नियमितपर्वस्विति सुष्टूक्तं. तान्येवाह-'पाक्षिकादिपु' गीतार्थाचरणया पाक्षिक-चतुर्दशी तदा- दिपामष्टम्यादिपर्वणां तानि तथा, नेषु चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापूर्णमासीप्रभृतिप्वित्ययः, तथा च प्रतिपदादिपु सर्वास्वपि तिथिपु पौपधो ग्राह्य इति पूर्वपक्षपरामर्शः, नियमितेप्वेव पर्वमु स ग्राह्य इति सैद्धान्तिक सम्मतमिति भावः ॥४॥ अथ परवादिविकल्पितपूर्वपक्षे प्रतिवचनमाह- , सन्चेहि मुयहरेहि, कहियं विहिबरियवायसुत्तेहिं । चाउद्दसऽष्ठमुद्दिछ-पुण्णमासीसु वयमेयं । ५। व्याया-'एनननं' पोपयोपासस्वरूप 'संसालः 'साथ अहमवचनीयैः 'युतपरः श्रुतं बादशाङ्गीरूपं धरन्तीति श्रुतपरास्तैः, पवर्दम्पाटम्युनिष्टापूर्णमामीए माननमसिद्धतिथिषु'कथित विधेयरया निवेदित, आद्धानामिति ध्येये, कै साधनभूतः ? 'विधिचरितवाद- पैर, मिशि:-करांच्यार्थोपदेशस्ति-दृष्टान्तपदतिः, विविश्व चरितं च विधिचरिते, तद्रूपो यो वादो विधिचरितवादस्तत्मधानानि यानि गपाणि रिधिचरितगदमूवाणि, तििधचरितपादनः, अयम्भावः-श्रत विधिवादेन चरितानुवादेन च नियमितदिनप्येव पीपयोपवासो गणपरन्गंयमि, संत्रापि तत्रोपलन्यः, रिधिमादे यथा-"से जहा नामए समणोपासगा भवंति अभिगयजीवाजीया उपलद्धपुष्णपावा भासरसंरपेयणाणिजराफिरियाहिगरणयंघमोख्खडसला असहिज्जदेवामुरनागमुवष्णजस्सरलसकिन्नरपुिरिसगरुलगंधवमहोरगादीरहिं निग्गंयाभी पारयणाभो अणतियमणिज्जा, इणमे निगंथे पावयणे णिस्संकिया णिकंखिया निवितिगिच्छा लठ्ठा गहियहा गुनिया सिणिरिद्रयहा अभिगमहा अष्ठिमिजपेमाणुरायरचा, अयमाउसो! निगये पावयणे अहे अयं परमठे, सेसे अणऽठे सियफलिता अगुयदुवारा अचियउतेउरयरपरेसा चाउद्दस ऽमुद्दिपुष्णमासिणीगु पडिपुष्पं पोसई सम्मं अणुपालेमाणा समणे निग्गये फामुएसणिजेणं असणपाणसाइमसाइमेणं वत्थपडिगह कंवलपायपुंछणेणं ओसहभेसज्जेणं पीढफलगसिज्जासंथारएणं पढिलाभे- माणा यहुर्हि सील पयगुणरमणपचख्रसाणपोसहोववासेहि अहापरिगहिएहि तबोकम्मेहि अप्पाणं भाषमाणा विहरंति" इति श्रीसूत्र- हतारसत्काष्टादशाध्ययने (३३५ पत्रे) विधिवादेन साक्षादेव श्रुतधरैश्चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापूर्णमासीप्पिति वर्णनोपनिवन्धादेतेप्वेव पर्वसु आकाणां पापयतमादितं, न चान्यदाऽपि, तथा तत्रैव प्रयोविशाऽध्ययने (४१९ पत्रे) 'भय ! च ण संतेगतिया समणोवासगा भवंति, नेसि च णं एवं युत्नपुवं हवर-नो खलु वयं संचाएमो मुंडे भवित्ता आगारातो अणगारियं पवइत्तए, वयं च णं चाउद्दसऽमुद्दिष्ट- पुष्णमासिणीमु पढिपुण्णं पोसहं सम्म अणुपालेमाणा विहरिस्सामो"इति वाक्यात् तथा "नत्यवि य णं चाउद्दसऽमुदिपुण्णमासिणीसु पडिपुणं पोसई सम्ममणुपालेइ तत्यपि य से एगे आसासे पण्णत्ते ३” इति श्रीमत्स्थानाङ्गे (२३६ पत्रे) तुर्यस्थानवाश्यात् तथा "अगारिसामाइयंगाणि, सट्ठी कारण फासए । पोसई दुहओ पख्खं, एगरायं न हावए ।२।” इति श्रीमदुत्तराध्ययनेषु पञ्चमाध्ययने, "प्यास्या-'अगारिणी' गृहिणः 'सामायिक' सम्यक्त्वथुतदेशविरतिरूपं तस्यागानि निःशङ्कितकालाध्ययनाणुव्रतादिरूपाणि अगारि- मामायिकगानि, 'सट्टित्ति मूत्रत्वात् श्रद्धा-रुचिरस्यास्तीति श्रद्धावान् ‘कायेने'त्युपलक्षणत्वान्मनसा वाचा च 'फासइत्ति स्पृशति-सेवते, पोपगं पोपः, सनेह धर्मस्य तं धत्ते इति पोषधः आहारपोपधादिस्तं 'दुहतो पख्खंति तत एव द्वयोरपि सितेतररूपयोः पक्षयोश्चतुर्दशी- पुर्णमास्यादिपु तिथिषु 'एगराय'ति अपेर्गम्यमानलादेकरात्रमपि, उपलक्षणत्वाचैकदिनमपि 'न हावए'त्ति न हापयति-न हानि मापयति, रात्रिग्रहण दिया व्याकुलतया कमशयनुवन् रात्रावपि पौपधं कुर्यात्" इति (२५१ पत्रे) बृहदृत्ति(पाइटीका व्याख्यानात्, तथा "जे इमे x x समणीवासगा भवंति अभिगयजीवाजीवा" इत्यादि "चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीमु सम्म पोसहमणुपालेमाणा" इत्यादि (१०५ पत्रे) उपपातिकोपाचास्यात् , तथा "मुश्चति जिणभासियाइ, सेविज्जए सामाझ्याइयमावस्सयं, धिप्पए पददियहेसु पोसई, किंबहुणा" इति श्रीठाणारत्तौ देवधरमयन्धवाक्यात् , तथा "पोपं धत्ते पौपधः-अष्टमी चतुर्दश्यादिः पर्वदिवसः, उपेति-सह उ(अ)पावृत्त- दोपस्स सतो गुणराहारपरिहारादिरूपैर्वासः उपवासः, ययोक्तं-'उपात्तस्य दोपेभ्यः, सम्यग्वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयो, न श्रीरविधोषणं ।१०॥ ततः पौपयेधूपवासः-पौषधोपवास"इति (३५ पत्र) धर्मविन्दुवृत्तिवाक्यात् , तथा "कर्तव्यः-विधेयः स नियमात्- निपमेनाम्पादिपांगु-अष्टमीचतुर्दम्यादिप्त्सरतिथिपिति (२७१ पत्रे) नवपदमकरणमुत्रत्तिवास्यात् , तथा "पोपं-पुष्टि प्रक्रमाद्धर्मस्य पा-नीति पॉप-अष्टमीचतुर्दगीपूर्णिमाऽमावास्यादिपर्यदिनानुष्ठेयो व्रतविशेपः" इति धर्मरत्नमकरण(दितीयभाग ६४ पत्रे)त्तिकद्दे- पन्द्रारितारणान् , सपा "मनुष्पयों नतुर्यादि-कुन्यापारनिधन"मिति (पत्र १७८) योगशास्त्रानवृत्तेश्चेत्यादिग्रन्थसार्थपाठाद्विधिनादेन धाकाणां पानी पीपयनं थुतधरा निर्धारयानः, न सार्वदिकं, यदि सामायिकवतयत्तत्सादिकं स्पाचदा श्रुतपारदृश्वानः प्रतिपदादि- गिपिति लिपि(लिपि)मारतुयुस्तिथीनां तदादिलात् न च सर्वदा तत्करणशक्तेरभावाचतुर्दश्यादिपर्वग्रहणमिति वाच्य, शक्त्यभावादिति तारापरादिन्येन विशेषविपयित्वात्सर्वोपासमसामान्यविधियादे तस्यानवकाश एक, विधिवादस्य तत्तन्निमित्तविशेपनिरपेक्षत्वेनोत्सर्गपरत्व- मिति माग्य, मईया प्रत्यभायात्यपि श्राद्ध श्रुतोत्रीतत्पर्यतिथिषु तदवश्यम्भावमसङ्गय स्यानचैवं सर्वतन्त्रसिद्धः सिद्धान्त इति, तथा चरिता- नुरादेऽपि स्थाने स्याने देशविरतिमनत्तच्छादनामपुरस्कारेण तद्गुणवर्णनावसरे पोपपत्रतं पर्वस्व मरूपयाञ्चकः, नापर्वसु, तद्यथा सूत्रकृताङ्गे प्रमोरिंगाध्ययने लेपधारावर्गनाधिकारे "चाउदसऽमुद्दिपुण्णमासीणीमु पडिपुण्णं पोसहं सम्ममणुपालेमाणे विहरति” तथा श्रीव्याख्या- प्रापयां (१३४ पौ) तुहिकानगरीवास्तव्योपासकवर्णनाधिकारे तथा वरुणाधिकारे तथा आलम्भिकोपासकवर्णने तथा शंखपुष्फलीवर्णने गया जयन्तीपर्णी या अपभदत्तोपासकोपनये तथा कार्तिकश्रेष्ठिवर्णने तथोदायनराजाधिकारे तथा सोमिलाधिकारे अन्येषपि बहुष्व- शिकारेणु "गाउसमुदिपुण्णमासिणीमु” इत्यादि पाठेनाशठभायेन नियमितपदिने पेव पौपधकतत्वं यथामस्ताय गणभृभिरसत्रि थुतसौधनत्रणाप्रधारः, क्या श्रीमाताधर्मकथायां अरहन्नमश्रावकवर्णके तथा नितशसुबुद्धिश्राद्धसम्बद्धसम्बन्थे तथा नन्दमगिकारवर्णके पां पहुए स्थानेषु तथाभूतपाठपठनेन पर्वस्वेव पोपवतमयोधि, तथोपासकदशामु आनन्दादिदशोपासकवर्णके दशस्वप्यध्यय नेषु - + पर्वदिनेष्यैव तृतीयशिक्षावतमाख्यातवन्तो भगवन्तः, तथा विपाकथुतेऽपि सुबाहुमभृतिषु दशसु सुखविपाकीकाध्ययनेषु सूत्रपाठेनैव चतु- दश्यादितिथिषु नामग्राई पौपधवतमघोधि, तथोपपातिकोपा अम्बडोपासकवर्णकेऽपि चतुर्दश्यादितिथिष्वेव पौपचवर्णनं सर्वविदो । नियेदितवन्तः, यत्स्येतस्य परिवाजकोपवत्त्वेन भिक्षावृत्तिवर्तनादिना स्वयं पाकादिसावद्यवर्जकस्यापि अव्यापारशरीरसंस्कारयोरपि प्रति- नियतता करणेन देशतरततोऽपि निवृत्तस्यापि ब्रह्मचारिणोऽपि पौपधकरणे सार्वदिकत्सानिरूपणं, तत् शक्त्यभावात्सर्वदा पौपधवत फर्जुमशम्यमिति तद्वतस्य चतुर्दश्यादितिथिनियमनमिति विपक्षविवक्षितवाक्याभासस्योपहास्यतामादयति, तस्य सुतरां सावकाशत्वात् , नयेतची योपासकानां सर्वेषामपि शक्तिविशेषाभावत्वं भवदुक्तं विनाभक्त कोऽपि प्रत्येति, तथा श्रीराजप्रश्नीयोपाङ्गेऽपि चित्रोपासक- वर्णके (१२२ पत्रे) "चाउद्दस मुद्दिष्टपुष्णमासिणीसु पडिपुण्ण पोसह सम्म अणुपालेमाणे"इति पाठेन तथा "चतुर्दश्यामप्टम्या मुदिष्टा- या'मित्यमावास्यायां पौर्णमास्यां च 'प्रतिपूर्ण महोरात्रं यावत् 'पोप'माहारादिपौपधं सम्यग् अनुपालयन्” इति व्याख्यानेन, तथा श्रीवाणाटी चेटकराजवर्णके “चाउदसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसह अणुपालेमाणो विहरइ” एतद्व्याख्या-"उद्दिष्टति- अमावास्याः पुप्णमासिणी ति-पूर्णमासी"इति पाठेन च पर्वदिनेप्येव पौपचवतमायेदितमिति, एवं सर्वैरपि बहुश्रुतैः प्रतिश्रुतं विधि- चरितवादभवादे पर्वस्येव तद्व्यक्तीकृतं नापर्वस्वपीति सूक्ष्मेक्षिकया विभाव्यमिति गाथार्थः । न केवलमेता एव श्रुत तिथयः पौपधकरणे- श्रीकार्याः, किन्तु कश्चिदागमपदस्यार्थान्तरव्याख्यानेन गीतार्थान्तरमूचिता अन्या अपीत्याइ- तह उद्दिछपएणं, पसिद्धकल्लाणयाइसु सुतिहीसु । संगहियं वयमेयं, सिरिसीलंगेण वितियंऽगे । ६ । व्याख्या-'तथे ति अप्यर्थे, स च भिन्नक्रमस्तेन श्रीशीलादेन'श्री शीलावाचार्येण 'द्वितीयाने श्रीसूत्रकृताङ्गे प्रयोविंशाध्ययने लेपोपा- माणमार्णने, उदिष्टापदन मसिदकल्याणकादिषु मुतिथिष्वपि, 'प्रसिद्धाः' सुरामुरनरविद्याधराराध्यलेन विख्यातास्तथा 'कल्याणकै'- जिन-पाननन्मदीशाशान निर्माणादिम्परुपल तिवाः मुतिथयः, ततः कर्मधारये प्रसिद्धकल्याणकादिमुतिथयस्तास्वपि 'पतद्वतं' पौपधनतं प्राणारा संग्रहीन दृष्टयं इति शेपः, तथा च तत्सूत्रं "तत्य णं नालंदाए वाहिरियाए लेवे गार्म गाहावती होत्या xx जाव अहिगय- नौगनी xx नार पाउसम्मुहिडपुण्णमासिणीम पडिपुण्ण पोसद सम्ममणुपालेमाणे xx विहरइ, व्याख्या-चतुर्दश्यष्टम्यादिषु तिथिषु '(TI)दिष्टागु' महारल्याणफसम्बन्धितया पुण्यतिधित्वेन प्रस्यातामु तथा पूर्णमासीपु च' तिसूप्वपि चतुर्मासकतिथिप्वित्पर्यः, एवम्भूतेषु मंदिरसेप सद-प्रतिययन प्रतिपूर्णों यः पोपयो व्रताभिग्रहविशेपस्तं प्रतिपूर्ण-आहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्याव्यापाररूपं पौपथमनुपालयन् मपूर्ण धारकधर्ममनुचरती"ति (यूकतारे ४०८ पने), तया च श्रीशीलाहाचार्य'रुद्दिष्टा' शब्देन कल्याणकादिपसिद्ध तिथिप्वपि लेपथावक- ग पोप समुपदिष्टस्तयान कन्यागातिथिषपि पोपपत्रतमादेयमिति भावार्थः।६। ननु तदर्थयुक्त्या कल्याणकादितिथिषु पौपधव्यवस्था- गस्पितावपि "मातोलन"न्यायेन शेषपूर्णिमानाममावास्यादीनां चाऽनङ्गीकारात्तासामनाराध्यसमनिष्टमप्यायातमेवेत्यारेकामपाकुर्वनाह- उमासयाऽतिरित्ता, वि पुण्णिमाऽमावसापसिद्धत्ता । उदिछपए निहिया, तेहि वि संवच्छरिब तहिं ।। व्याख्या-'तहिति तर श्रीसूनहना तरपि' श्रीशीलाडाचायैरपि, किम्पुनरन्यैः ?, 'चतुर्मासकातिरिक्ताश्चतुर्मासकत्रयव्यतिरिक्ता 'अपि पान्दः समुगये, स च भिन्नमस्तेन नवपूर्णिमा अमावास्याश्च द्वादश प्रसिद्धसा'त्पुण्यतिथित्वेनेति शेपः, कि ? सांवत्सरिकवत्'पर्युपणा पनि उदिष्टापदे निहिता स्थापिता, अपम्भाव:-'उद्दिष्टा पदेन तु पुण्यतिथित्वेन प्रख्यातलमादित, पूर्णिमाऽमावास्यानां तु प्रसिद्धलं परसमये स्वसमये च नियतमेच, परसमये यथा विष्णुपुराणे “चतुर्दश्यष्टमी चैव, अमावास्या च पूर्णिमा। पर्वाण्येतानि राजेन्द्र !, विद्धि सम्झान्तिरेव च ॥ इति । स्वसमपे तु तृतीयाने तृतीयावासाधिकारे (२३७ पत्रे) "उदिष्टेत्यमावास्या" एवं प्रज्ञप्त्यां (१३६ पत्रे "होषिष्टा-अमावास्या"इति) तुंगीयानगरीसत्कोपासकवर्णके तथा जलवर्द्धनावसरे पञ्चविंशे शते च तथा तुर्याझे तुर्योपासकप्रतिमाधिकारे सातामरुयायां सेलस्यताधिकारे अन्यत्र च, उपपातिकायामुपासकवर्णके एवं राजपनीयोपाङ्गेि चित्राधिकारे श्रीजीवाभिगमे समुद्रवेला- नागमनाधिकार तथा दशाश्रुतस्रून्यचूर्णी प्रतिमाधिकारे "उद्दिष्टा-अमावसा" तथा द्वितीयाह्नचूर्णावष्टादशाध्ययने "उदिहा-अमावसा" नया पञ्चायको मतिमाधिकारे "अहमिचउद्दसाइम, आइसहाओ पुणिमाऽमावसाओ विपति" तथा "छण्ई तिहीण ममि, का तिही अनरासरे ?" इति श्रावकदिनकृत्यमुत्रे (सत्य० ० प्र०७ पत्रे), "व्याख्या-मासाभ्यन्तरमिति गम्यं 'पण्णां तिथीनां सितेतराष्टमी- गनुर्दशीपूर्णिमामापास्यालक्षणानां मध्ये का तिथिरयवासरे ?"इति व्याख्यायां, एवं स्थाने स्थाने सर्वपूर्णिमाऽमावास्यानां प्रसिद्धल- मिति गापा 19 नन्दिष्टापदे पूर्णिमाऽभावास्यादीनां प्रसिद्धतिथीनामभ्युपगमसिद्धान्तैनात्रानुमोशेऽस्माभिरङ्गीकोऽपि पौपधाधिकारें अनभिमनानां दितीयापचम्कादशीरूपप्रसिद्धतिथीनामपि तत्रैवानुमवेशे तास्वपि भवतस्तत्सङ्गतिरायाता, सोऽयमेकं सन्धित्सतोऽपर मरपाते इति न्यायोऽत्रामातीति पराश्रयं निरस्पन्नाद- तुले वि पसिद्धने, निहियाउ वए एया(इमा)3 नन्ना(ओ)उ। तह आगमुत्तमेयासु पख्खियं वन्नियं सत्येचा न्याग्या-मसिद्धले तुल्येऽपि' मसिद्धसाविशेषेऽपि 'एयाउति एते पूर्णिमाऽमावास्यालक्षणे तिथी 'व्रते पौपधग्रहणावसरे निहिते' नियनत्वन न्यस्तै 'न अन्याः द्वितीयापञ्चम्येकादशीख्याः, तथाहि "सवेमु कालपवसु, पसत्यो जिणमए तवो जोगी। अमिपन्नर- सोस य. निपमेण हविज पोसहिओ।" इत्यावश्यकचूर्णि(उत्तरार्द्ध ३०४ पत्रे)पश्चाशकचूर्णिजीवानुशासनवृत्तिवाक्येन, तथा “यत भार-भागमेनः-गवपि नोयोगः, प्रशस्तः कालपर्वम् । अपम्यां पञ्चदश्यां च, नियतं पाप वसेत् ॥१॥” इति श्रीशान्त्याचार्यकृतो- परायणकनामाध्ययनवृहनि (पत्र ३१५) यमनेन चैतयोः पौपधनतनियतत्वं ध्येयं, न च काप्यागमे द्वितीयापश्चम्पेकादशीषु पोपलादीसार: धूपने, मसिदिस्वेतासां प्रत्याख्यानादिछत्यविशेपमधिकृत्य योध्या, तद्यथा-द्वितीयकाश्योः प्रसिद्धि प्रवाहात् , पश्चम्यास्तु "मी पगिरिगपुरिसफारपरमाने अहमिनउद्दसीनाणपंचमीपज्जोसवणाचाउम्मासिएमु चउत्यछठऽटमे न करेज्जा पच्छित्त"मिति महानि- पीपागम्यायमिदिः, यतु कैचित्पश्चरुमकमे निशीथचूय॑भिप्रायेण पञ्चम्याः पर्वत्वमिप्यते तदसाधुः, तदभिप्रायेण "पवसु पज्जोसवियवं, नो अपरेइति बननात् यितीयकादशीचतुर्दशीनामपर्वसमप्यादेयं स्यात् , तस्माद्यथाकयश्चित्मसिद्धत्येऽपि द्वितीयादितिथिपु कल्याण- फागुन्सारिगेगानाकान्ताम न पाप, समुपादेयं इत्यायातं, तदियता रनशेखरसरिकृतपतिक्रमणसूत्रत्तौ केपुचिनव्यादर्शपुरमुदिते १६५ परे) निविदाधुनिीन "अहमिचउदसीस य, नियमेण इविन पोसहिओ" इत्यावश्यकचूर्णिपाठो निहितोऽस्ति स निरस्तो द्रष्टव्यः, 'तपेनि पुनरपि तयोः मसिद्धये हेत्वन्तरमाह-'एयामु'चि "बहुवयणेण दुवयण"मिति प्राकृतशैल्या एतयो:-पूर्णिमाऽमावास्ययोः 'शास्त्रे गीतानन निर्मितग्रन्थे 'भागमोक्तं' सिद्धान्तप्रतिपादित पाक्षिक' भावप्रधाननिर्देशात्पाक्षिकत्वं वर्णित प्ररूपितमित्यर्थः, तथाहि-"एवं च कारणेण कालगायरिएहि पउत्पीए पज्जोसवर्ण पवत्तियं, समत्तसंघेण य अणुमन्नियं, तबसेण य पख्खियाईणि वि चउद्दसीए आयरियाणि, अण्णहा आगमुनाणि पुण्णिमाए" इति श्रीदेवचन्द्रमरिकृतायां श्रीठाणावृत्ती, नचात्र त्रिंशदधिकपोडशशतवत्सरीयः पत्तनोपपुरकुंण- गिरिस्यदर्शनपाएपरिकल्पितः "चाउम्मासियाणि चउद्दसीए आयरियाणी"ति पाठः समाश्रयणीयः, तत्पूर्वजेनापि पूर्वपाठस्यैव समर्थनात् , नयाहि "एवं कारणेण कालगायरिएहिं चउत्थीए पन्जोसवणं पवत्तियं, समत्तसंघेण य अणुमन्नियं, तबसेण य पख्खियाईणि वि चउद्दसीए , " + भापरियाणि, अनहा आगमुनाणि पुणिमाए-ति ठाणावृत्तौ श्रीदेवचन्द्ररिकताया, इह व्यवहारचूदिौ चतुर्दश्याः साक्षात्पाक्षिकत्वे दृश्यमाने पूर्णिमायाय काप्यागमे साक्षाददृश्यमानेऽपि ग्रन्यकृता 'आगमोक्तानि पूर्णिमाया मिति यदुक्तं तन्न ज्ञायते केनाभिप्रायेण माम्मदापेन वेति, परमेतस्मिन्नपि ग्रन्ये चतुर्थीपर्ववत् आचरितलक्षणोपेतत्वात् चतुर्दश्यां पाक्षिकादीनि प्रमाणीकृतान्येव सन्तीति पाक्षिक रिचार" विचारामृत(संग्रह)प्रन्ये, श्रीकुलमण्डनाचार्यकृते । नन्वेवं सर्वपञ्चदशीनामुच्छिन्नाधिकाराधिकारिणामिवानाराध्यत्वमेवायातमिति मेरा नाम पाक्षिकात्यापसारणेऽपि पर्वताक्षितेः, न च भाद्रपदविशदपश्चभ्यामपि पर्वत्वापत्तिरिति वाच्च, कालिकाचार्यादर्षाचीनश्रुत- घरैरपि "अमिपन्नरसीमु य, नियमेण इविन पोसहिओ” इत्यायुक्तवाक्यः सर्वपञ्चदशीनामाराध्यत्वेनाभिधानात् , भाद्रपदविशद- पशम्यास्तु पर्वत्वेनानाभिधानाच नोक्तदोषावकाशः, चातुर्मासकपञ्चदशीनामनाराध्यत्वमसगस्य भवत्तोऽपि समत्वादिति मृग्य, “आग- मूनाणि पुणिमाए" इत्यत्र अमावास्योपलक्षणं द्रष्टव्यं, यतः "ता कई ते !" इत्यादि सूत्रं, 'ता' इति पूर्ववत्'क' ? केनप्रकारेण केन नसारेण परिसमाप्यमाना इत्ययः, पौर्णमास्यः आख्याताः, अत्र पौर्णमासीग्रहणं अमावास्योपलक्षणं, तेन कथममावास्या आख्याता इति चंदत्" इति सूर्यप्रतिकृती दाममाभूतसत्कपष्ठमाभूतमाभृतेऽपि (११२ पत्रे) तथोक्तेः, तथैतद्ग्रन्थयोधितार्थसंवादो ग्रन्थान्तरा- दप्पासेयः, तद्यथा-"पूज्या इहा(अना)य बदन्ति-यदा सांवत्सरिकं पञ्चम्यामासीत्तदा पाक्षिकाणि पञ्चदश्यां सर्वाण्यभूवन्" इति जीरानुगामनटत्ती पूर्वाचार्यकृतायां (२१ पृष्ठ), न चायं ग्रन्धका देवसरिः पौर्णमिक इति वाच्य, तत्रैव ग्रन्थे "साम्प्रतं चतुर्थी पर्युपणा । ननधनुर्दश्यां पाक्षिकाणि घटन्ते" इति वाक्याचतुर्दश्यामेवैतस्य पाशिककर्तृत्वाभ्युपगमाव , न च "सालाहणेण रणा, संथाएसेण कारिओ भपां। पन्नोसरणउत्यि, चाउम्मास चउद्दासिए । इति तीर्योद्गारादिग्रन्थप्रसिद्धगाथासम्मत्या अन्यः पाठः सम्पगाभातीति वाच्य, .
एतद्गामापा मूलनपा कन्निनपि तीर्थोद्गारादिपदर्शनात , नहि निर्मूलमालम्पनं समालम्ब्य पाठान्तरकरणसमुद्यतो न हास्यास्पद, मानिनभानावरप्येपा समालम्यिता इति वाच्यं, तत्पूर्ववनिकल्पविषमपदनिरुक्तकृद्विनयेन्दुरिकृतं “वायणंतरे पुण नवसयतेणउएणं" इनपदल्यामपानमुपजीव्य तावत्पदन्याग्याने तथैव "तेणउयणवसएहिं" इत्यादिगाथाफदम्यकस्य लिखितत्वात नहि निरुक्तकारेण प्रमेयेनाः गायाः उपलब्धा भविष्यन्तीति वार्य, तथा सति तत्पूर्वकालयतिभिर्गीता: श्रीदेवमूरिभिश्चतुःषष्ट्यधिककादशशतवर्षविहित- श्रीगनुशासनमा पञ्चदम्यां पासिकाणि पूर्वोद्दिष्टनीत्या नोद्दिष्टानि भवेयुः, ततः श्रीहेमाचार्यगुरुभिः स्थानाख्यग्रन्थकारैरपि किश्चि- समषिककादवानापानिभिः स्वग्रन्थे तथव पाठो ग्रथितो, न प्यश्वाय, तेपामपि तत्समयवतिसर्वस्वसमयदर्शिवात् , न तस्य तदद्रलेऽपि निफारस्य तद्रष्ट्रलं भविष्यतीति वाच्यं, तथा सति तदुक्त तेणउयनवसएहि, समइकतेहिं बद्धमाणाओ। पजोसवणचउत्थी, कालगररिहि को दिया इति गायां "चायणतरे पुण नवसयतेण उएणं इइ दीसह इति कल्पाध्ययनसत्कपदच्याख्यानव्यतिकरे कल्पकिरणावल्यां निधीगणिनिदर्शनदर्शनेन किमिति तत्कर्ता निगेधितवान् ?, एतद्गाथायाः दुष्टत्वे विनयेन्दुसरेस्तदृष्टतीर्थोद्गारादेरपि स्वमुखेनैव दुष्टत्वं. साष्टीयमिति समायानोऽयमितो दुस्तटीतो व्याघ्र' इति न्यायः, तस्मात्यज तद्गाथानां तद्ग्रन्थेषु तेषां दर्शित्वं त्यज या "नवसयतेणउएणं" इति गायायां दुष्टसाभिसन्धिमिति प्रतिवन्दी, न च भवतोऽपि "सालाहणेण रष्णा"इति गाथाया अनङ्गीकारेण "नवसयतेणउएणं" इति गायीकाकारण समानेयं प्रसियन्दीति वाच्यं, नास्माभिः “सालाहणेणे"ति गाथा सर्वतो निषिध्यते, किन्तु नहि निर्मूलपायया गाथपा पागम्तरकरणं युक्तमित्युक्त, एतन्मूलन्तु "विक्रमाकरिसपश्चाशच्छतत्रयीमितवर्षे चतुर्दशीपक्षो बभूवेति के चिज्जूर्णपट्टावलीपत्रे- पलभ्यते, वतीता गाया केनचित्रपक्षीयेण गीतान कृता इति विभाव्यते, "चउमासगपडिकमर्ण पख्खियदियहमी"ति वाक्येन साफ , - सनच्छते चैत्यं, तयाच कालिकाचार्यश्चतुर्दश्यां चतुर्मासकमतिक्रमण कृतमित्यपि तेनैव लिखितमिति विभाव्यते, चतुर्दश्यां पाक्षिकलस्य नार्वजेन पूर्वमेवकृतत्वात् , तथापि चतुर्दश्यां तदाचरितमायातं, शेषगीतार्थस्तां व्यवस्थामनङ्गीकुर्वद्भिः श्रीकालिकाचार्याश्चतुर्दश्यां पाक्षि- फाणि चतुर्मासकाणि च 'चकुरिति स्वोपनशास्त्रेषु लिलिखे इति, तत्वमत्र बहुश्रुतगम्यमिति, "नवसयतेणउएण"पिति गाथा तु मल- पारिगल्छीयश्रीरानशेसरमूरिणा पुरेख तदुक्तनिशियचूर्णीविसंवादस्पदोषापाकरणेन स्वकृतचतुर्विशतिप्रवन्धग्रन्थे (८२ पत्रे) शातवाहनप्रवन्धे समर्थिता, नयाहि "श्रीवीर शिवगते ४७०वर्षे विक्रमार्को रानाऽभवत् , तत्कालीनोऽयं शातवाहनस्तत्पतिपक्षत्वात् , यस्तु कालिकाचार्य- पार्धात्पर्युषणामस्नान्हा अर्यागानाययत्स शातवाहनस्ततोऽन्यः सम्भाव्यते, अन्यथा 'नवसयतेणउएहिं, समइकंतेहिं वीरमुख्खाओ। पजो- मरणपउत्पी. कालगरिहिं तो उपिया ।। इति चिरन्तनगाथाविरोधप्रसदनात् , न च शातवाहनक्रमिकः शातवाहन इति विरुद्धं, भोजपदे यहां मीनत्येन. जनकपदे बहूनां जनसत्वेन रूदत्वात् , इति शातवाहनचरित्र"मिति ध्येयं, भवत्पूर्वाचायैरपि स्थाने स्थाने तद्गाथोक्त- भागभ्युपगमेन सा समधिकं सम्मानिता, तर कुलमण्डनाचार्यकृते विचारामृतसंग्रह तुर्यविचारे तथा कुलमण्डनकृतकल्पावचूणौ तथा रजशेखर- गरिक्तवादरिधिटनी तथा घर्मयोपमूरिग्रथितकालसप्तविकाप्रकरणेऽपि भवदभ्युपगते एतद्गाथायाः मामाण्यसमर्थनात् , सर्वपट्टावलीपत्रेषु नथोपलम्भनाग सद्भूतीयं गाया प्रतिभातीति ध्येयं, न च "आगमुत्ताणि पुण्णिमाए" इति वाङ्मात्रान्केवलं सुहृद एव निरन्तरं प्रत्याययि- तन्या न चयमिति वाच्यं, श्रीव्याख्याप्रज्ञप्त्यां शंखाधिकारे (५५३ पत्रे) "पख्खियं पोसई पडिजागरमाणा विहरिस्सामो” इति, सूत्रैक- दंगल्याल्या (५५५परे) "पशे-अर्द्धमासे भवं पाक्षिक" इति पासिकस्य पक्षार्दै व्याख्यानं, पक्षाश्च पञ्चदश्यामेवेति, अन्यच "तम्मि गदिणे पश्खियपटिफमणं साहणं, तो संखेण सयगाइसम्मुहं संलतं, जहा-भज्ज साहूणं पख्खियं परं अम्हेहि पोसहवयं न गहियं" .
, . यादि "नार मल पम्या संधी"इति (२७५पत्रे) नवपद(प्रकरण)त्तियाम्पमपि शेरवाधिकारे समनुसरणीय, न च प्रज्ञप्त्यां यद्यपि पाशिजगन परभाभिया अमपदेशनाचतुर्दशी पश्चदशी वा न नामग्राई न्ययमि, तथापि चतुर्थकरणात्याक्षिकशब्देन चतुर्दश्यैवा- नुमाम्यो पदमांनु पठापतिः स्यादिनि वायं तस्य चतुर्दश्यामभक्तार्यकरणे नियमाभावात् , तथालस्य तस्मिन् पुरा भोजननिमन्त्रणा- मुरगर्मन भावाऽमग्रीकारान्, तया च न पटतपासणः, पञ्चदशीपक्षनिक्षिप्तान्यदोपाणां भूतेष्टा(चतुर्दशी)पलेऽपि सावं. तुल्ययोग- क्षमता, मन्या पोऽदमासे भां पाक्षिक' मिनि व्युत्पल्या पञ्चदश्यापत्तिजलेपायिता, चतुर्दश्यामद्धमासत्तासम्भवात्, तथा “दिवसो पौगो परमो वहांगी"इति पाशिकम्ने, एतच्चूणों "पोसहो-अहमिचउद्दसीसु उववासकरणं. सेसे कंठ' एतद्दृत्तौ च "दिवसो-दिनं, fir: पोप पारूप तथा 'पो ऽर्द्धमासरूपी व्यतिक्रान्त" इत्येवम्भूतग्रन्थपद्धत्या चतुर्दश्याः पक्षादपर्वणः पार्थक्याभिधानमपि frभार्ग, नया "पग्दिषयपोसहिएस, कारइ तवं सयं करोति य" इति व्यवहारसूत्र(भाष्य)दशमोद्देशके (४३पत्रे), तद्वतिः "पाक्षिके- दमासपाणि, पापयिषु चाटम्यादिषु पर्वल तपः कारयति स्वयमपि करोति चेत्यर्थः" । ननु चतुर्दश्यां पाक्षिककल्पनयाऽन्यस्यां चतुर्दश्यां पसालो भन्योति विकास समपि भवदुक्तमस्माभिः प्रत्युक्तमेवेति चेन्न, श्रीजंबूदीपप्रज्ञप्त्यां श्रीसूर्यपज्ञप्त्यां पञ्चदश्यामेव पक्षान्त- धरणान् , नयादि-"एगमेगस्स गं भंते ! परखस्स कति दीहा ?, गोयमा ! पण्णरसदिवसा, तं जहा-पडिवादिवसे वीयदिवसे जाव पारसे दिवसे"इति (सन १४७) पागत् , तथा "पाडिवयवीयतइया, चउत्यी तह पंचमी य छडी य । सत्तमिभट्ठमीनवमी, दसमी एकारसी गो।१०३ पारसिनेरसिचाउ-इसी य निठवणीपा य पन्नरसी। फिइंगि य जोहंगि य, एयाउ तिही मुणेया।१०४३" इति ज्योतिष्करण्डक- पायपास पश्चदश्यामेर पक्षान्ता, तथा "जा सा चरमा रयणी"इति दशाश्रुतस्कन्धवाक्याचामावास्यामेव चरमरजनीत्वमवगम्य, तथा +-- .
"तो परसरस इति पाक्षिकसूत्रे, तवृत्तिः "अन्तमध्ये 'पक्षस्य चन्द्राभिधानार्द्धमासस्य मध्ये यत्किश्चिदाचित" इत्यादि, अत्रापिः चन्द्रमासरपार्दै पाक्षिकमुक्त, चन्द्रमासस्तु पूर्णमास्यामेव स्यात, यदुक्तं श्रीन्यवहारभाप्ये (प्रथमोद्देशके ६ पत्रे) “नख्खत्ते चंदे य उउ य,, आइप य होइ योपवे । अभिवद्विए य पत्तो, पंचविधो कालमासो उ ।। 'चंदेय त्ति चन्द्रेण भवश्चान्द्र, युगादौ श्रावणे मासे बहुलपक्ष- पतिपद आरभ्य यावत्पूर्णमासी परिसमाप्तिस्तावत्कालममाणथान्द्रो मासा, एकपूर्णमासीपरावर्तमानचान्द्रो मास” इति तद्वत्येकदेशा, तया चन्द्रमासाद पनदत्यामेव, तथा “पश्चदश्यौ यज्ञकाली, पक्षान्तौ पर्वणी अपि" तथा "पूर्णिमा पौर्णमासी सा"इत्यादि हेमाचार्य- गापाम, ननु "पस्सस्स अट्टमी सलु, मासस्स य परिसों मुणेय "इतिव्यवहारभाप्य(पष्ठोदेशकोव्याख्याने (४५ पत्र) "अर्द्धमासस्य- परस्य मध्यं अपी, सा खलपर्व, मासस्य मध्य-पक्षेण निर्वृत्तं पाक्षिक, तच कृष्णचतुर्दशोरूपमवसातव्यं तत्र पायो विद्यासाधनोपचारभावात्" इति श्रीमलयगिरिगिरासालापालिफरव चतुर्दश्यामायातमेवेति चेन्न, अवसरानभिज्ञानात् , तथाहि-"विज्जाणं परिवाढी, पवे पवे य देति । भापरिया। गासऽद्धमासिपाणं, पचं पुण होइ मज्झं लु १२५१।" इत्यनन्तरलिखितव्यवहारभाप्यगाथाप्रामाण्यात् आचार्याणां देवताद्यधिष्ठित- मन्यपरावर्तनकरणाधिकार एवाचावगन्तव्यो, न प्रतिक्रमणादिपाक्षिककृत्यकरणावसर, तथात्वे कृष्णचतुर्दश्यामेवा मासमध्यत्वात्पाक्षिकत्वं । स्पान शलचतुर्दश्यां, सत्र मासपर्यवसानत्वेन मासमध्याभावात् , तन्मध्यस्यैव पाक्षिकत्येनाख्यानात् , दृश्यते च सर्वगच्छेषु शुक्लचतुर्दश्यामपि नया पवारस्नेनानीकुरु पाक्षिकपदमत्राचार्याणां मन्त्रपरावर्तनमात्रकृत्यनिवेदकं, परिहर वा शुक्लचतुर्दश्यां पाक्षिकत्वाभिसन्धिमिति लाभ- मिळतो मूलपतिरायानेति ध्येय, 'पलेण निर्वृत्तं पाक्षिक मिति व्युपायाऽत्र चतुर्दश्यां पाक्षिक न भवेदेव, फिन्त्वमावास्यां, परं "तच. कृष्णचतुर्दशीरूपमवसातव्य"मिति वारयेन तिकृता कृष्णचर्दश्यामेव पाक्षिकपदमत्रोपचरितं द्रष्टव्यं, तन्मूलन्तु “तत्र प्रायो विद्यासाधनो- TIRHIT"दिर दति, विपासायनोपचाररतु कृष्णचतुर्दश्यामेव स्यान्न शुक्लचतुर्दयां, तथैवाखिलजनप्रतीतेः, अत एव न शुक्लचतुर्दश्यां पाक्षिश्लप्प इनि, तया चतुर्ददपां मासमध्यले पूर्णिमायां च मासपूरारभ्यैकस्मिन् पक्षे दिनचतुर्दशकमन्यत्र तत्वोडशकमित्यपि येणे, मानदंदगां पातिरस्य वास्तवत्तेऽम्यां पक्षमध्यता कहिचिदपि न स्यात्, अमावास्यान्तत्येऽम्यां मध्यता स्यादेव, न च भगोरि समानमेतदिति वाय, आमदभिमायण पाक्षिकपदं कृष्णचतुर्दश्यां विद्यासाधनोपचारार्थ सङ्केतितमिति नोक्तदोपवकाश इति, अपर पगारगर्णिकाराभिमायण "मासस्स माझं परिवयं किण्हपरसरस चउद्दसीए विज्जासाहणोवयारो"इत्युक्त्या अमावास्यायां पाक्षिक एगा • रणनुभ्यां नृपचारः, सच पूर्वसेवा भण्यते, जीवानुशासनवृत्तौ (२० पत्रे) श्रीदेवसरिभिस्तथैव समर्थनात् , तथाहि-"पूज्यास्तु पदनि नारदेन सेवाऽध भन्यते, ततः कृष्णचतुर्दश्यां पूर्व सेवा नूतनमन्नग्रहणजपलक्षणा क्रियते, पाक्षिके च पञ्चदशीलक्षणे परिपाटी:- पसान पीयने, प्यास्याने पश्चदश्यपि पाक्षिकं स्यात् , परिपाटी च घटते, शुरूचतुर्दश्यां तु पूर्वसेवा न क्रियते इति सर्वजनप्रतीतं, हष्णपर्दयां व सस्फुरो मन्त्री भात्यतस्तन पूर्वसेति"तद्ग्रन्थलेशः तदेवमेवम्भूतवहुशास्त्रसम्मत्या पाक्षिकाणि पञ्चदश्यामेव सगतानीति नीति तयानारमत्परमगुरवः श्रीमदभयदेवाचार्याः "परिखयचाउम्मासे, आलोयणा नियमसा उदायो"ति पञ्चदशपञ्चाशकसत्कदशम- गायकदेग्रयाण्यायां-"पवेऽर्धमासे भयं पाक्षिक पर्व-पञ्चदशी चतुर्दशी वा, चतुर्यु मासेषु भव चातुर्मास पवैव” इति प्ररूपणात्याक्षिक पतुर्दश्यामाचरणया पश्चदश्यां पागमाभिमायेणेति निजगदुरितरथा तैस्तथोद्दिष्टं न भवेत् , युगपदिनद्वय्यां पाक्षिकखासगतेः, एतदाकूत- निययन्तु श्रीमजिनवादममूरिविरचितदादशकुलपवृत्तौ (१७ पत्रे) "तदणु गउच्चिय मग्गो"इति द्वादशगाथाच्याख्यायां "तत्र यदुक्तं कुग्रहस्व- रूपाभिधानप्रस्तापे, यदुत 'पौर्णमास्यामेव पाक्षिकादिप्रतिक्रमण मिति, तद् यद्यागमोक्तत्वेनाभिधीयते तदा पर्युषणापर्वाऽपि पञ्चम्यामेव विधेय 4 म्पात् , अयं तस्य चतुर्थ्यामाचरितत्वेन तचतुर्थ्यामेव तर्हि पासिकायपि चतुर्दश्यामेच, यतस्तैरेव गीताथैः कालिकाचाश्चतुर्थी पर्युपणा- निर्वापाय पर्दश्यामेव सदाचरितं, अन्यथा हि सिद्धान्ताभिहितस्य पञ्चकदशकस्य दशमपञ्चकस्यापरिपूत्तौं तच्चतुर्थी न निर्वहेदिति विचार, तनिसदमेतरपालिकादिभतिक्रमणं चतुर्दश्यामेय फर्तव्य, गीतार्थाचरिततात् , चतुर्थ्यां पर्युपणापवदिति"दिङ्मात्रमिति गाथार्थः ९ । अथ सर्वदाऽसदारम्भलमानां कुटुम्सच्यापारपारवश्यपङ्कनिमग्नानां भवोदिनानां श्रमणोपासकानां चतुर्दश्यादिपर्वस्वेव पौपधकरणावकाशोऽस्तीति पुक्तं नपा पर्वमु पौपधारण, परमन्पदाऽपि सति समवकाशे तद्ग्रहणं समीहितमेवेति सार्वदिकं पौपधग्रहणमायातमिति तन्मति प्रतिपेधयन्नाह- उफिठसावयाण चि, नियघरवाचारविष्पमुक्काणं । पव्वेसु चेव पोसह-पडिमा समयंमि निद्दिछा ।१०॥ व्याख्या-'लएश्रावकाणामप्या'स्तां मन्दसखानामुपासकानां, तेषां कुटुम्बव्यापारभारापसारणेन सर्वदा-पि तदवकाशसम्भव इत्यपेः सामादायानं, थावकाणामपि प्रतिमारूपोलधर्षप्रतिपत्त्योत्कृष्टसमवसेयं 'पोपधमतिमा'मासचतुष्टयानुष्ठेयविशिष्टपौषधाभिग्रह विशेषः 'मम' सिद्धान्ने 'पर्वरदेव'चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापौर्णमासीलक्षणेषु दिनेषु 'निर्दिष्टा' प्रकाशितोपदेशद्वारेण विधिवादेन श्रुतपरैरिति कतुरुपस्कार, किरिनिष्टानां नेपां ? 'निजगृहव्यापारविषमुक्ताना' माकृतत्वेन विशेषणपरनिपातनात् विप्रमुक्तनिजगृहव्यापाराणां, विप्रमुक्ता इव निश्शेप- परमारस्य पुपादिपु नियुक्तत्वेन विषमुक्तास्स्यक्ता गृहव्यापाराः यस्ते, तेपा, निजगृहव्यापारविमुखानां हि परगृहव्यापारकरणं दुरापास्त- पेनि करपगारणाभ्यां सावययोगविमुखत्वमिति भावः, अयम्भावः-सावकाशानामुपासकानां यदि सर्वदा पौपधग्रहणं श्रुतधराणामिष्टं भषेमदा तैयास्थान प्रतिपमपौपधपतिमानां तेषां पोपवतमपि नामग्राहं गृहीततिथिषु नोपदिष्टं भवेत, उपदिष्टं तु पर्वतिथिप्वेवेति, गपाहि-"से गं पाउद्दसम्हमुदिधपुष्णमासिगी पदिपुण्ण पोसई अणुपालेता भवति" इति दशाश्रुतस्कन्धे, तथा'"पोसहोववासनिरए"त्ति HIT(), गामिः "पापमोलासे निरतः-भासकः पौषपोपवास निरतः (य)मः, एवियस्य भारतस्य चतुर्थी मतिमेति जमा, माम मामतिमात्रयोपतस्य अटमीमतुर्दश्यमावास्यापौर्णमासीपाहारपोपवादिनतुर्विध पौपध प्रतिपयमानस्य चतुरो मासान् पारस पतिमा भातीनि गया "पोसाति-पोसहपडिमा तास्सरूपमिर्म-पुपोइयपटिमजुभो, पालेइ जो पोसहं तु संपुण्ण । अमि- पारमा परी मामा पालि सा ।। आइमहाभो पुण्णिमाऽमावसाओ घेप्पंति"इति पञ्चाशफचूणों तद्वृत्ती उपासादचाटत्तौ च. " गान्धी नउपसि, महमिमाइगु (दिय) पपेगु इत्यावश्यावृहद् राची (६४७ पत्रे) तच्चूणों च, तथा "अठमीमाइपचेसु, सम्म पांगानी गमावाणनुतस्म, उत्थी पडिमा इमा। व्याख्या-'अष्टम्यादिपर्वमु' चतुर्दशीपूर्णिमाऽमावास्यालक्षणेपु"इति ठाणारत्ती, गांव पीपीपरप्राण प्रतिमामनिपनानां थुतपरर्दशितं, तेषां च सावकारात्वं सर्वसम्मतमेव, तथाच निरवकाशानामिव सावकाशा- मामपि परी पोरगीकार इत्पनीकार्यमिति तात्पर्यायः । ननु यथा तृतीयश्राद्धप्रतिमा पतिपन्नस्य श्रमणोपासकस्य सामायिक- प्राणिः श्रीमापारी (१९पये), "पषमप्रतिपनपापघस्य दर्शनवतोपेतस्य प्रतिदिनमुभयसन्ध्यं सामायिककरणं मासत्रयं यावदिति शो मनिमति यापा, मयोपासफदगाटनी (१५ पत्रे) “परदसणवयजुत्तो, सामाइयं कुणइ जोउ संज्झामु । उकसेण तिमासं, एसा मामायाटिमा ।।"इति पाठाप श्रीमदभयदेवाचाः सन्ध्यासमये सामायिकग्रहणमादिएं, परमन्यदा तद्ग्रहणनिषेधामरूपणेना'निपिद्धमनु- मामिति गापादककालाइन्यदाऽपि तत्करणं तेषां शास्त्रान्तरसम्मत्याऽनियततया अनुमतमेव, तथा नियमितदिनेषु तनयत्येनान्यदा तत्क- रणरतिपायाणादन्यदिनेपप्पनियततया तदुपादेयमिति युक्ति नियमितदिनान्यदिनेषु पौपधग्रहणनिपेयकशास्त्रसम्मतिमदर्शनेनापाकु बाह- तस्सावस्सयतत्तत्य-सावगपण्णत्तिगंथवित्तीसु । पंचासगचुण्णीए, पइदिणकरणे निसेहो वि । ११ । . . " + -- व्याख्या-'आवश्यकतत्यार्यश्रावकमज्ञप्तिग्रन्थवृत्तिषु' आवश्यकं च तत्त्वार्थच श्रावकमज्ञप्तिप्रत्यय आवश्यकतत्वार्थश्रावकमज्ञप्तिप्रन्यास्तेषां या वृनयस्तास्तथा, तास, पञ्चाशकचूणौं च 'तस्थे ति पौपधनतस्य 'प्रतिदिनकरणे' प्रतिवासरं विधाने 'निमेषोऽपि न केलं तस्य मतिनियतदिवसेषु विधानमेव न्यवेदि, मत्युत प्रतिदिवसविधाननिषेधोऽपि समुपनिषद्धः, इत्यपि सामर्थ्यसमर्थितोऽर्थः, वर्तते इत्यनुवर्तनीय, तनावश्यकवृत्तियथा-"एस्थ समणोवासगधम्मे पंच अशुबयाई तिनि गुणवयाई आवकदियाणि, चत्तारि सिस्वावयषयाणि इत्तरियाई" इत्यावश्यकसूत्र (८३८ पत्रे), अस्य व्याख्या-"अत्र पुनः श्रमणोपासकधर्म, पुनः शब्दोऽवधारणार्थः, अत्रैव, न शाक्यादिश्रमणोपासकधर्म. सम्यस्त्वाभानावतायभावादिति, वक्ष्यति च एत्य पुण समणोवासगधम्मे मूलवत्थु सम्म चमित्यादि, पञ्चाणुबतानि-प्रतिपादितस्वरूपाणि त्रीणि गुणवतानि-उत्तलक्षणान्येव, यावत्काथिकानीति--सकृद्गृहीतानि यावजीवमपि भावनीयानि, चत्वारीति संख्या, शिक्षापदनतानीति शिक्षा अभ्यासस्तस्य पदानि-स्थानानि, तान्येव व्रतानि शिक्षापवतानि, दसराणीति, तत्र प्रतिदिवसानुष्टये हे सामायिकदेशाषकाशिके पुनः पुनरुच्चार्य इति भावना, पोपयोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्यो, न प्रतिदिवसाचरणीयाधिति' (८३९ पत्रे), तथा "दिन्देशानदण्डविरतिसामायिकपोपधोपवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागवतसम्पनश्च (त०अ०७-०१६), व्याख्या-कृतद्वन्दा दिगादयतः सम्पन्न समृद्धः-संयुक्ता, चा शन्दः समुच्चयवचना, प्रतिपत्राणुनतस्यागारिणस्तैपामेवाणुव्रतानां दायांपादनाय शीलोपदेशः, शीलञ्च गुणशिक्षाक्तमय, तत्र गुणवतानि त्रीणि-दिगुपभोगपरिभोगपरिमाणानर्थदण्डविरतिसंज्ञान्यणुव्रतानां भावनाभूतानि, यथाऽणुप्रतानि तथा गुणव्रतान्यपि सद्गृहीतानि यावज्जीव भावनीयानि शिक्षापदब्रतानि-सामायिकदेशावकाशिकपोपयोपवासातिथिसंविभागाख्यानि चत्वारि, मतिदिवसानुष्ठेये देसामायिकदेशावका शिके, पुनः पुनरुच्चार्यते इति यावत्, पापधोपवासातिथिसंविभागों तु पतिनियतदिवसानुष्ठेयौ, + र नितिन गमावरणीयौ, पुनः पुनरष्टम्यादिपर्वतिथिप्वनुष्ठीयेते" इति तचानि (द्वितीयविभागे ८८ पत्रे), तथा "तत्र प्रतिदिन गानुईये दे सामागिरदेशारकाशि के पुनः पुनरुथार्य इति भावना; पोषधोपवासातिथिस विभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठयों, न प्रतिदिव- मारणीयानिति" (पृष्ठ १८२) आरकमसतिष्टत्तिहरिभद्रीया, तथा "एस्थ उ साचगधम्मै, पायमणुधपगुणवयाई च ! आवकहियाई सिख्खा- अपाई पग इसराई ति ॥३९" पचानफनत्र, "व्याख्या- एत्यत्ति पुवभणिए 'तुसदो विसेस फरेइ, तहाहि-जइ धम्म महदयाणि प्राररियागिका भांति, पत्य पुण सावगधम्मे पायमणुद्वयाणि य गुणचयाई च जावज्जीवियाणि भवति, पायगहणाऔ पुण चाउम्मासाइ- पाळपमाणेण भिति, सिरखारपाणि पुण 'इत्तरियाणि अप्पकालियाणि, तत्थ पइदिवसाशुष्टेयाणि सामाइयदेसावगामियाणि, पुणो पुणो उपारिति ति भगिर होर, पोसहोववासपतिहिसंविभागा पुण पतिनियत्तदिवसाणुछेया, न पइदिवसाशुष्ठेया"इति पञ्चाशकचूर्णिः, पाशित (३० पो) श्रीश्रीचन्द्रसरिनृत्तपडावश्यकृत्तिरपि, नदेवमेवरभूतप्रभूतग्रन्थपद्धतिपयलोचनेन पर्वान्यदिनेषु पौपधमतिषेध पसायाति, न प सामायिव प्रतस्योभयकालास्ते परणनिधः काप्यागमे समुपलब्धः, मत्युत (उत्तरार्य ३०२ पृष्ठे) "जाहे खणिओ ताहे परेको सेन रज" इत्यावश्यकचूर्णिवक्तव्यतया ऋद्धिमाप्तावृद्धिमाप्तोपासकानां साधोः समीपे चैत्यगृहादिपु सामायिकग्रहणाक्षरो- या पान्पदाऽपि तदवीकारः शास्त्रकार प्रादुरकारि, न च प्रतिक्रमणस्योभयकालसमाचरणीयतया तत्सहगतत्वेन सामायिक- स्थामकारकरणीयत्वमापातमिति वाच्यं, "आवासयं कुर्णतो नियमा करेइ" तथा "जस्थ वा निषावारो अच्छइ तत्थ सदस्थ करेइ सामाइय" या "सामाइयं वा आवासयं वा करेइ" तथा "पच्छा सो इढिपत्तो सामाइयं काउण पडिकतो वंदित्ता पुच्छति" इत्यावश्यक- गिरावस्यकाभिमस्यापि सामायिकस्य करणमनुसरणीयमिति बहुवाच्यमा ध्येयं, यस्तु(अर्थदीपिकाख्यायां श्राद्ध)प्रतिक्रमण- . . +- + सूत्रवृत्तौ (१६५ पत्रे) रनशेखरसूरिणा "ननु पौपयोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठेयौ, न प्रतिदिवसावरणीयौ इति श्री- हारिभद्रीयावश्यकबृहद्वृत्तिश्रावकमज्ञप्तिस्यादौ च साक्षादुक्तस्तनिषेध इति वेत् ? अहो !! ग्रन्थकाराभिमायाभिज्ञता भवनः, नहीदं वचनं पर्वान्यदिनेषु पौपधनिषेधपरं किन्तु पर्वमु पौपधकरणनियमपर, यथाऽऽवश्यकत्त्यादौ श्राद्धपञ्चममतिमाऽधिकारे 'दिवेव ब्रह्मचारी, न तु रात्रौ' इति वचनं दिवसे ब्रह्मचर्यनियमाथै, न तु रात्री ब्रह्मचर्यनिषेधार्थ, अन्यथा पश्चममतिमाऽऽराधकाध्धेन रात्रावब्रह्मवारिणेव भाव्यमिति पापोपदेश एव दत्तः स्यात्" इत्याद्यक्षराक्षेपपूर्वकः परिहारः मकटितोऽस्ति, सोऽप्यविचारितकमनीयस्तद्यथा-न तावद्वयमावश्यक- हवृत्त्यादाविमं पाठ भवदुक्तमुपलब्धवन्तो, येन किमपि विचारयामः,. अतः कथमिवैतदृष्टान्तेन तम तदर्थसाधनं साधीयः स्यात् ?, विना बोढारं विवाहोपकरणमेलक इस प्रत्युतोपहास्यनिवन्धनं, तदस्तित्वेऽपि नैतयोनिषेधपोः साम्य, तत्र तु "न प्रतिदिवसाचरणीया"विति पाठोऽत्र तु “न तु रात्रा विति पाठः, यदि "रात्रौ न ब्रह्मसमाचरणीय"मिति पाउस्तत्र स्यात्तदा साम्यमपि द्वयोनिषेधयोः स्यात् , न च तथा पाठोऽस्ति, तत्र तु (६४७पत्रे) "दिया भयारि राती-परिमाणकडे अपोसहिए । पोसहिए रतिमि य, नियमेणं भयारी यापा" इत्येवम्भूतः पाठोऽस्ति, तथा च न फाऽपि क्षतिः, अपरं तथाले "पन्वेमु पज्जोसवियत्वं नो अपव्येसु” इत्यादी निशीथचूर्णिकर्तुरपि पुण्यविधातभियाऽपर्वण्यपि पर्युपणाकारित्वमनुमास्यते, न चैतत्सगतमिति, तस्य पूर्वपक्षोत्तरपक्षसन्दर्भः कुशकाशावलम्बनमाय एवेति मन्तव्य इति गाथार्थः ॥११॥ ननु भवतु तावदेतेषु ग्रन्थेषु नियमितदिनकर्तव्यता अन्यदिनेषु च निषेधः पापधस्य परं चरितानुवादानुकृत्या नन्द- मणिकारोदायनायनिनायकयोः पर्वान्यदिनेपि पौपधपत्तिः श्रूयते सच्छावकजनविहितधर्मकार्यत्वेन च श्रुतमूलकत्रमप्यनुमास्यते तस्याः, तथाच पर्वान्यदिनेवपि तत्करणमायातमित्यारेकातिरेकतां निरस्पन्नाह- .
पाए नंदम उदा-यणस्म पण्णनिए ण पण्णनं । जइवि य पचति पयं, पयंपियं तहवि अन्नत्थ ।१२॥ पति पुन भिमरमा, उदापनीन्पर योयने, 'साले 'इति पदेकदेशे पदसमुदायोपचाराद ज्ञाताधर्मकथा) मा मनिकायमगोपामस्य दागनम्ग' च वीतभपाधीगितुः पादस्य प्रशप्त्या मिति: "एकदेशविक्रमनन्या"दिति गत मागिरपाशिकारे 'पाइनि पदं पर्वमरूपकवर्णसमूहात्मक 'न प्रवतं न प्ररूपितं गणपरेरित्यध्याहार- गिभिमान मननियन कौनिफनलिकात्यायेन मध्यस्थपापदस्पाग्नेऽप्यमिसम्बन्याव पर्वपदमत्रापि कर्मनस योज्य, भानोनित गापा, मास्तम्-रएणं नैद मणियारसेटी अप्पया गिम्हकालसमयसि जेठामूलंसि मासंसि अहमभतं पनि गा पांगागानाए भार गिरति" इति माताधर्मकयायां त्रयोदनाध्ययने (१७८ पौ) यद्यपि 'पर्व' इति पदं नास्ति तयापि "निमि, भामभन पगिदई नदो। पोसहसालं परिसइ, पोसहमादाय वइ य २३"इति श्रावस्मतिक्रमणचूणों साशी- कामानिनिमियोगिनिहापायहनाया नन्दमणिकारस्य पर्यदिने एर पोपधारूपण, तथोदायनस्यापि "तएणं से उदायणे रापा भगा कपार पोगागाला"इत्यादिशारयोरत्या मनस्या (६१८ परे) यद्यपिपपदं न प्रत्यपादि तथापि प्राप्तप्राकृतोत्तराध्ययन- गो "गएर्ग से सपने गया माणमा फगाइ पोराइसालाए पोसहिए एगे अथीर परिवयं पोसई पडिजागरमाणे विहरइ"इति वाक्येन पालिका परमायां पापा समुद्रोधितो बुधः, पवमन्येष्वपि पार मपश्चितशाखेप्वन्येप्यमिति, तथा च नन्दोदायनयोरपि उक्तग्रन्थ- गायेन न पापमपर्ण, हिना न श्रुतं ? भरता धर्मकीन्युपाध्यायस्य "कइयावि परिस, पोसह निधो लेइ वीयभयसामी । }"Pri-imiya- सारे प्रमुशार म्याश्यामप्या" इति प्रत्यन्तरे ।
रयणीइ चरमजामे, मूहलेसो इय विचितेई १८०"इतिवाक्यं स्वोपझसङ्घाचारचौ, येनैयमाक्षिप्तवानिति दिक् ।१२। नन्वास्ता नन्दो- दायनयोरुकव्यवस्थया पर्वतिथिषु पौषधग्रहणं, परं नन्दकृतदिनत्रयात्मकपोपपस्यापर्वण्येव निष्ठा समभूत्ततो मधुनि विपसम्पृक्ते मधुनो विषपक्षनिक्षेपोपाख्याने नेदमस्मदुपन्यरतनन्दोदाहरणमयापि बापावहमेवेति विवक्षोर्वासनां निर्वासयताह- अण्णस्थ कयचउद्दसि-यणीपोसहवयस्स नंदस्स । तिण्हावुत्तेति तओ, पव्वेचिय तस्स निद्या वि ११३१ व्याख्या-'अन्यत्र' पुनः शास्त्रान्तरे यद्यपि श्रावकातिक्रमणचूनौँ "तइयदिणे रयणीए तस्स ति(हास्सा दुस्सहा कहवि जाया" इति वाक्येन स्थूलन्यायेन पर्वदिनगृहीतपोपधात्पर्वापर्वविवेकताविधुरे तृतीयदिने पिपासा तस्य प्रादुरामीदिति विन्यस्तं, तथापि पश्चाधिकादशशतमितसंचद्वत्तमानीकेशगच्छीयककुदाचार्यसन्तानीयोपाध्यायश्रीयशोदेवकृतायां नवपदमकरणवृत्ती (५४ पत्रे) "अन्यदा च त्रैलोक्यवान्धवे भगवति सिन्धुविषयमुदायनराजश्रावकस्य प्रवाणनाथ गतवति नन्दमणिकारश्रावको ग्रीप्यचतुर्दश्यां पौषधिको बभूव, अस्तगते वो विहितः सायन्तनसन्ध्याऽऽवश्यकविषेधैर्मध्यानरतस्य चास्य कस्याश्चिद्वेलायां पिपासा वेदना प्रादुरभूत् , ततस्तया माध्यमान- चिन्नयामासे"ति वाक्येन नन्दस्य'नन्दमणिकारस्य कृतचतुर्दशीरजनिपौषधव्रतस्य 'वृषा' पिपासा 'उक्ता' प्ररूपिता, उपलक्षणाबुभुक्षाऽपि, 'ततस्तस्माद्धतो पर्वण्येव 'तस्य' पौपचवतस्य 'निष्ठाऽपि' परिपूर्णत्वं समभूत् , तथाच 'नन्दस्य पर्वप्येव पौपधग्रहणनिष्ठे समुपदिष्टे, इति सबै मुस्थमिति गाथार्थः ।१३। ननु भिन्नकर्तृकयन्यद्वयसम्मत्या पौषत्रियस्यादावन्ते च पर्वदिने प्रत्येकं साधुसन्दर्शिते मध्यस्थादिनस्याधापि पर्वले किञ्चित्यष्टन्यमप्यस्ति, परं चतुर्दशीदिनापूर्वपर्वाभावात् तृतीयपौषधस्य चतुर्दश्यां समाप्ति पर्वणि च प्रारम्भ इति महद्वैपरि- त्यमाभाति, नैनोभयोरपि शास्त्रकारयोरन्योऽन्य संवादिता विशंस्थूलेति, कथमेतयोः समाधानमापेयमिति पूर्वपशिसक्तमाशेष परिहरनाइ~ तत्य अभत्तदुगं सो, पुव्यमपव्वेसु कासि पब्बदिणे । पोसहवयं ति नजइ, पुन्वि पन्वस्सऽणुवलंभा ।१४। पाण्या-नोक्ताले मतिविधीयते इति योग्य, 'स' नन्दमणिकारः 'पूर्व मिति पर्वदिनापेक्षया पुरा 'अपर्वणो पर्यव्यतिरिक्त- दिनपीः 'प्रमादिकमुपनासपमकार्षीद, पर्वदिने तृतीये पौषयवतमकापिंद, इति 'विज्ञायतेऽवगम्यते, तत्र हेतुमाह-पूर्व पर्वणो 'भनुपलाभाद' अनुपसम्पः, अयम्भावः-नवपदप्रकरणविवरणकारेण चतुर्दश्यां पौपधत पिपासा च दर्शिता, प्रतिक्रमणसूत्रपूर्णिकृता तु पनि पापपग्राण तृतीयदिने पिपासेति प्रोक्तं, ततश्चतुर्दशीतः पूर्वदिनदये पर्यान्तरस्याभावात्. सति पर्वणि पूर्वपौषधकल्पनेति. समधि- गम्पने प प्रतिकमणणितोऽपि तिथिनामग्रहणाभायेऽपि पर्वण्येव पौषधग्रहणमभिमतमित्ति, पर्वं तु नवपदवृत्तिकृता चतुर्दशीति नामग्राई ग्रीन, ततः पापि विचारविधुरै उपासयं. अष्टमान्यथाऽनुपपाया. पूर्व कृला चतुर्दशीपर्वणि पौपधवतं तेन कृतमिति, नयाच मध्यमदिने पापिपिचारणाऽपि दामत्युत्तरा, तृतीयदिनौदन्या(पा)निरूपणन्तु उपवासद्वयानुविद्धचतुर्दशीरूपतृतीयदिनापेक्षया मन्तव्यमिति युक्ति- सैशा, तयानास्मत्मापः श्रीजिनपालो(श्रीपवीपचन्द्रो)पाध्यायाः सन्देइदोलावलीबृहद्वृत्तौ (५८ पत्रे) "जेठामूलमासंसीति-ज्येष्ठपूर्णि- मायामष्टमे भाने तृतीय दिवसे पर्वप्येव त्रिदेवसिके प्रतिमान्त्यरात्री कायोत्सर्गवत् पौपधस्य सम्भवात् कर्य नन्दमणिकारस्य दृष्टान्तेन पौपध- स्यापनुिष्ठानता" इति ध्येयं, न च भवत्पूर्वजैः सह नवपदचिकृतः पूर्णिमाचतुर्दशीदिनकृतपौपधत्वे महान् विरोध इति वाच्यं, उभयत्रापि पादिनससाधादविरोध एपेति गायाः ॥१४॥ ननु नेपामियं मतिः मुन्दरैव, परं प्रतिक्रमणचूर्णिशास्ने पौषधग्रहणदिनात्तृतीयदिने तृपा मविपादिवा, उपपासट्यापेक्षया तृतीयदिनत्वं तु काल्पनिक, तेन नवपदचिकृदुक्तचतुर्दशीदिनाविपर्यासेन पर्वदिनदयपुरस्सरं काचि- सोपपव्यवस्था विधेपेति परोक्तं परोक्त्या समर्थपनाह- , 4.AAAAVATV . जेठामूले बारसि-दिशाओ सव्वाणि जेण पव्वाणि । पव्वेसु तेण पोसह-गहणं तस्सासि इय अन्ने ।१५। व्याख्या-'अन्ये' इति कंचन विवेचका इति आहुरित्यध्याहार्यः तस्ये ति नन्दमणिकारस्य 'तेन' हेतुना पापथग्रहणं पर्वसु 'आसीत्' बभूव "यत्तदो(नित्याभिसम्बन्धात् तेनेति कुतः ?, 'येन' कारणेन 'ज्येष्ठामूले ज्येष्ठमासे द्वादशीदिनात्सर्वाणि पर्वाणि सन्ति, शास्त्र- सम्मत्या कल्याणकानामपि पर्वरूपसात् , अयमत्र भावः-चतुर्दश्यपेक्षया पुरा दिनद्वयी द्वादशीत्रयोदशीरूपा, सतो 'ज्येष्ठामूलमासे' ज्येष्ठ- सितपसे बादश्यां श्रीमुपास्य जन्म त्रयोदश्याश्च श्रीमुपादीक्षा चतुर्दशी तु पति पर्वत्रय वृत्तं, तथाच द्वादश्यां पौपधानीकारात पूर्णिकाराभिप्रायेण पर्वणि पौषधग्रहणं त्रयोदश्यां पर्वभूतायां द्वितीय चतुर्दश्यां वृत्तीय पापधग्रहणं. नवपदमयभित्रायेण रात्रौ च तृपातिरेका, इति नैकोऽपि दोपा, न चैकादश्यां पर्वत्वेन प्रसिद्धायां प्रथमपापधग्रहणं. द्वादश्या अवपतिथित्वेन त्रयोदश्यां द्वितीयं. चतुर्दश्यां पर्वत्वेन तृतीयं तदिति योरपि शास्त्रयोः सम समाधानमिति वाच्यं, ज्येष्वे सिद्धान्ताभिप्रायेणावमतिथेरेवाभावात्, “सति धम्मिणि धर्मचिन्तेति न्यायात्कथं द्वादश्या असाव(अवमत्व)मायात ?, तथाहि भदवयकत्तियपोसे, फग्गुणवइसाहमासासाहे । एयाउ पति तिही, नूर्ण एएम मासेम् ।१।५ इति ज्योतिप्करण्डकवाक्यप्रामाण्यात, तथाच नैतत्समाधानं साधीय, इति सर्व समास ॥१५॥ ननु नन्दमणिकाराधिकारे पर्यदिनानुगता पौषधव्यवस्था सा(धु)वी व्यवस्थापिता, परं विपाकश्रुतोपश्रुतमुखविपाकीयाद्याध्ययनाधीतमुवाहोः पौपधत्रये किमालम्ब- नमालम्बनीयमिति विवर्धा पूर्वपक्षिणं शिक्षयबाह-- तहय सुवाहू चाउ-दसाइपब्वेसु अण्णया कासी । अष्ठमजुओ य पोसह-मिय वुत्तं सुहविवागम्मि । १६ । व्याख्या-'तयाचे'ति पुनर्यया नन्दोदायनौ तया मुवाहुरपि 'चतुर्दश्यादिपर्व' चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापौर्णमासीरूपोत्सवदिनेषु 'अन्यदा' फरिममिकाले 'अष्टमयुतः' अष्टमेन-समयसंमयोपचासत्रयेण युतः सहितः, प्रत्याख्याताटमतपा इत्यर्थः, 'पोप' पोपपत्रतं 'अकापीत' पार इनि 'मुग्यविपाके' मुखविपाफीयपयमाध्ययने 'उक्तं' कथितमिति, तथाहि "ततेणं से सुवाहुकुमारे अण्णया कयाई चाउद्दसऽह- सहिष्णमासिणीम जेणेव पोसइसाला तेणेव उवागच्छइ रचा पोसहसाल पमज्जइ रत्ता उच्चारपासवणभूमि पडिलेहेइ २त्ता दम्भसंथारं संगरह २षा दम्भसधारं दुरुइति २त्ता अठमभत्तं पगिण्डति रत्ता पोसहसालाए पोसहिए अहमभत्तिए पोसह पडिजागरमाणे २ विहरई" इति मुराविषाफीयायाध्ययने (९३ परे), तथा सिद्धान्चे मुबाहुकुमारस्यापि पर्वदिने एव पौपधग्रहणमुपदिष्टमिति भावः ।१६। ननु समपसितमेवतत्तस्य पदिने पोपपग्रहणं, परमग्रेतनदिनद्वये का पौपथग्रहणव्यवस्येति असाधितायां दिनद्वयव्यवस्थायां तत्साधितमप्यसा- धितमापं, व्यभिचारसार्यात् , इति पूर्वपसिविवक्षायां तद्व्यवस्थामाह- तत्य य परंपराए, सव्वेसि धम्मगच्छगीयाणं । एगदिणाओ पुरओ, पोसहगहणं पुणोऽणुमयं ।१७। व्याख्या-तत्र चेति पापयदिनद्वयपर्वव्यवस्थायां 'परम्परायां' शिष्यमशिष्यादिमणालिकारूपायां 'सर्वेषां समस्तानां 'धर्मगच्छ- गीतानां' धर्मप्रधाना:-न तु कदाग्रहप्रस्ता:-ये गच्छा:-साधुसमुदायरूपास्ते धर्मगच्छास्तेषु ये गीताः-गीतार्थाः-सूत्रार्थविदस्ते तया. तेपां धर्मगरणीतानां 'एफदिनाद' एकस्मादिनात्पुरतः बहुपौषधकर्तणां 'पुनः पौपथग्रहण' द्वितीयादिदिनेषु पुनः पौपधाचरण ‘अनुमतं' पांछित-इष्टमिति यावत्, अयम्भावः-पोपपत्रयं विचित्सुदिनमेकं पोपधं कृत्वा पुनर्वितीये दिने पौषधं पुनस्तृतीयेऽहनिपौषधं विदधाति, न तु सद्ग्रहीने दिनप्रयादिफमनुवर्तयतीति सर्वगच्छीयगीतार्थानामभिमतं, सामायिकस्योत्कटतोऽप्यष्टमहरावस्थितेरेव सर्वसम्मतत्वात् , "यदुक्तं सामापिकाधिकारे 'जाब नियम पाजुवासामि' इति, नियमच जघन्यतो मुहूर्त्तमानः, उत्कृष्टतो अहोरात्रमानकाला" इति श्रीश्रीचन्द्र- , मशिनमतिक्रमणमुत्रवृत्ती, पौषधस्तु सामायिकावियुतः, तत्समाप्तौ च तस्यापि समाप्तः, तेनैकदिनमेव पौपधोच्चारावस्थितिः, द्वितीयदिने तु पुनरप्युमारे कृते एव स्यानेतरथेति दिक् ॥१७॥ ननु कथमेवमवसितमिति मतिभ्रान्ति निरसिसिपुराह- देवसियाहोरत्तिय रत्तियभेएहि पोसहो तिविहो । जं उच्चारैति नवा-होरत्तदुगाइमाणेणं । १८ । भारया-'जमिति यस्मात्कारणासोपधपोपपत्रतं देवसिकाहोरात्रिकरात्रिकभेदेन दिवसे भवो देवसिक, अश्व रात्रिश्च अहोरात्रं. भोराप्रेण नियुत्तः अहोरात्रिका, रानी भयो रात्रिक, देवसिकथाहोरात्रिकश्च रात्रिकश्च दैवसिकाहोरात्रिकरात्रिकास्ते च ते भेदाच ते तथा. तशिरिष उगारयन्ति सर्वेऽपीति शेपः, 'नोति नैव 'अहोरात्रद्विकादिमानेन' अहोरात्रस्य दिकं अहोरात्रद्विक, तदादियन्मानं तेन अहोरात्र- दिकादिमानेन, अपम्भावः-शानेऽपि पौपचे त्रैविध्यमेव, तथाहि-"पदिपुण्ण पोसह सम्म अणुपालेइत्ति-प्रतिपूर्ण इत्यहोरात्रं यावत्" इति तृतीयारे तृतीयावासाधिकारे (२३७ पये), अन्यत्राप्येतत्पदच्याख्यायामयमेवार्थः, तथा चोत्कृष्टपौपघस्याहोरात्रमानवोक्ता, तथा "पोसह दरमो पन्खं, एगरायं न हावए” इत्यत्र "रात्रिग्रहणं च दिवा व्याकुलतया कर्तुमशक्नुवन् रात्रावपि पोषधं कुर्यात्" इत्युत्तरा- ध्ययनराम्यमामाप्यादाविपीपधस्यापि ग्रहण सङ्गृहीतं, एतत्पदापेक्षया सर्वगच्छव्यवस्थया दिवसपापधग्रहणमपि ध्येय, एवच सीतार्थ- दामिफादिभेदेन निया पोपपनतमुचाते, न च दिनद्वयादिभतिवद्धं तत्केनापि युतेन बोध्यते नापि केनापि साध्यते इति भावार्थ: ।१८॥ ननु साम्यनं पुरुषपरम्परया पोपयस्य युगपदिनद्वयत्रयायुच्चार्यता नोपादेया तदानीन्तु तथा समुपादेया भविष्यतीति यद्भविष्यवाच्यं दूपयन्नाह- संपइ परंपराए, जइ जुगवं ते वयं न गहियब्बं । ता नणं पव्वेचिय, पोसहगहणं मयं तस्स ॥१९॥ प्यारया-'साम्यत' जीतन्यवहारज्यवहरणावसरे ‘परम्परया' पूर्माचार्यादिक्रमेण 'तनत' प्रस्तावातीपपाल्पं 'पुगपदे'फफालं दिन- - - - -- . - - . + ययादितया न 'ग्रहीतव्य नाडीफार्य, 'यदी ति पूर्वपक्षिपक्षोहोघा, पूर्वन्तु तयुगपद्माबमासीदेवेति हृदयं, 'ता'तहि 'नून' निधित पाणेर पोषणग्रहण 'तस्य' मुयाही मत'मभीष्टं । अयम्भावः-यदीदानीमेव तद्वयाधुपादानधुर्य तदा वाभिमायेण तदानों तदानीन्तनो- पापकानां और उदासेश्यमासीदित्यायात, त्याच स्वमुखेनैव मुखेन देवानुमियेण भवता पर्वण्येव तस्य पौपधग्रहणं सम्मानितं, अपर्वणि तद्ग्रहणनिरोधमायातः, एक्शानायासेन सिद्धं नः समीहित, अरमाभिरपि पौषधस्यापर्वणि ग्रहणमेव निपिध्यते, न तु पौपधिकस्यापर्वण्य- वस्थानमपि, साम्मत तथा व्यवहाराव, भवताप्यपर्वणि पौपधग्रहणं साध्यते, न तु पौषधिकस्यापर्वण्यवस्थानमपि, सिद्धसाधनाद , तथा- गटापनिरस्मा, परं पूर्वाचादपरम्परयोविरोधो दुर्द्धर, सम्प्रदायस्यापि शास्त्राचारानुयायित्वादिति तत्वं ।१९। नन्वस्य युगपत्यौपधग्रहणे पूर्वोकदोपोद्भावना भिन्न भिन्नपोपपत्रयमाणे च शाखसम्मत्यभावारसत्रे च "पोसई पडिजागरमाणे विदरइ" इति पाठेन 'पोपध'मित्यनेनैक- (बचनेनैक) यतयोधाननित्वं दुरुपपाद, इति "इतो ददशूफ इतोऽन्धकूप" इति न्यायेन पक्षयं दुस्साघमिति वादिनि प्रतिवादिनि तद्व्यवस्थामाह- अम्हाण संपयाए, काऊण य सो अभत्तदुगमेव । अठमजुत्तो पोसह-चयं च पव्वे अकासि ति।२० व्याख्या-अस्माकं 'सम्पदाये' गुरुक्रमे इति वर्तते इति क्रिया योज्या, इतीति किं ?, ''मुवाहुः 'अभक्तदयमेव' उपवासद्वयमेव न तु पोपपदयं, पौषधकारणानामुपारमथवणस्थण्डिालमतिलेखनादीनां पर्वदिन एव प्रतिपादनात् , 'कृत्वा' विधाय 'पर्वणि चतुर्दश्यष्टम्याद्यन्य- तरस्यां तियो 'पापचनत' पर्वदिनानुयाभिग्रहविशेष 'अकाति' करोतिस्म, किं विशिष्ट ? 'अष्टमयुक्तः अष्टमेन श्रुतमसिद्धेन तपसा पुक्तोऽयमयुक्त इति गायाः। अयम्भावः-सुवाश्चतुर्दश्यादिपर्वणः पुरा पश्चाद्वा दिनद्वये पौषधद्वयविधाने शास्त्रसम्मत्यभावात् युगपत्तत्रया- नजीकाराष पर्वणः पुरा अमत्त वयं विधाय पर्वणि अश्मयुतः पौषधमकादिति, नन्वष्टमस्य प्रथमदिन एवाङ्गीकार्यत्वात्मान्त्यदिने कय- -- -- मष्टमानीकारकततं तस्येति चेन्न, कृतीयदिनेऽष्टमस्यागमेऽजी क्रियमाणतया स्वीकारात्, तथाहि तएणं से वरुणे णागणतुए अण्णया । कयाइ पाभियोगेण गणामिओगेण बलाभियोगेण रहमुसलेणं संगामे आणत्ते समाणे छठभत्तिए अहमभत्तं अणुवति, अहमभत्तं अणु- बटेना को वियपुरिसे सद्दापति" इत्यादि प्रश्नप्त्यां सप्तमश्वे नवमोवेशके (३२० पत्रे) तथा (१७१ पत्रे) "तेणं कालेण वेण समएणं अहं गोयमा ! छमत्यकालियाएं इकारसवासपरियाए छठे छठेणं अणिखिनेणं तवोकम्मेणं संजमेणं तवसा अप्पाणं भावमाणे पुवाणुपुत्विं चरमाणे गामागुंगाम दुइजमाणे जेणेव मुसुमारपुरे णगरे जेणेव असोगवणसंडे उजाणे जेणेव असोगवरपायवे जेणेव पुढविसिलावटए तेणेव उवागच्छामि रत्ती असोगवरपायवस्स हेठा पुढविसिलावट्टयसि अहमभत्तं पगिण्हामि, दोवि पाए साहट वग्वारियपाणी एगपोग्गलंणिविह- दिही अणिमिसनपणे ईसीप मारगएणं कारणं अहापणिहितेहिं गत्तेहिं सहिदिएहि गुत्तेहिं एगराइयं महापडिमं उपसंपज्जित्ता णं विहरामि" इति प्राप्तिसूत्रानुसारेण कृतीयदिने अष्टम ग्रहण, एकरात्रिकमहामतिमायास्तु तथा विधेयतयैव सत्यमबसेयमिति, तथा “अण्णे भणति-एवं वितेय-कि भए पचरुखात ?, जइ आवस्सगमादियाण जोगाणं सक्केति संघ(संवारणं काउं ता अभत्तठं ववसति, असकेंतो पुरिमट्ठा- यंबिलेगहाण, अंसतो निदिगइये, असकेंतो पोरुसिमाइ विभासा, अह चउत्थभत्तिओ छठं ववसइ छठभत्तियो अष्ठममिच्चाइ विभासा" इत्यावश्यकचूर्णी (उत्तरार्दै २६४ पृष्ठे) माभातिकमतिक्रमणाधिकारोऽपि विभाव्या, तथा "जइ से आवस्सयमादिया जोगा न परिहायति. परिणगदिवसे पंको वि पासो न लदो. ताहे छठं करेउ, छठपारणे बत्तीसादि. जाव घांसो वि न लद्धो ताहे अहम करेउ" इति निशीषणों (मो० ० लिपु० ७७९ पत्रे) पञ्चदशोद्देशके, तथा "तमि पारणदिवसे सबहा अलभ्भमाणे छठं करेउ, मा य अणेसणीयं भुनः" इति निक्षीयौँ पीठिकायां च ( पीलि००६८ पत्रे) ज्ञेयं, किच "अहमभत्तिए पोसह पडिजागरमाणे २ विहरति" इति विपासतपाग 'अष्टमभक्तमस्यास्तीत्यष्टमभक्तिका' इति विशेषणं सुबाहोरेव, न पोषषस्य, अष्टमभक्तिकत्वं तु तृतीय एव दिने साभार, इतरया अष्टममतिकस्य मुनः प्रयमदिनेऽपि अष्टमभक्तत्वात् दशाटमाध्ययनोक्ततत्तृतीयदिनप्रायोग्यपानकायमेवोपादेयं मोद, न पचतुर्यायोग्यपानकानि, अनिष्यतत् , सर्वपामपि विदुपां तोष्टत्वात् , तथा विकृष्टभक्तिकस्यापि साधोः प्रथमदिनेऽपि उष्णपिएटमेनोपादेयं स्यात् , नोत्स्वेदिमादिकमित्यपि ध्येये, असगन्तश्चतत, तृतीयदिनादुपर्येव तस्य देवताऽधिष्ठित्तत्वेन शेपपानकानामपेय- पाऽऽनाताद, तपाच दशामू “विशिष्ठभत्तियस्स भिख्खुस्स कप्पइ एणे उसिणवियडे" इति, किश्च युगपदष्टममत्याख्याने प्रयमदिने चतु- रिपरिहारिणोऽन्ययोस्तयोः पानकाहारक रष्टममत्याख्यातुराधदिने कथं प्रत्याख्यानं भवेद ?, तथा अप्रममत्याख्यातोपासकः पाण्मा- सिक्तपभिन्तनावसरे आपदिने अष्टमं कर्तुं शक्नोमीत्युक्तौ सत्यां द्वितीयेऽन्हि किं तपः कर्तुं शक्नोमीति चूयाव ?, तथा प्रयमेऽन्हि अष्टमभक्त पत्याग्गामीत्युक्तापहीक्रियमाणायां एकाभक्ताकर्तुः "सुरे उगए चउत्यभत्तं पञ्चख्खामी"ति मत्याख्यानपाठपठनप्रसङ्गः, पठ्यते च "सरे जग्गए अभ्भप"मित्यादि, आवश्यफमूत्र (८५३पत्रे) तथैवोपलन्येच, तथाच पारमादिमत्याख्यानेष्वपि "सरे उग्गए अभ्भत पञ्चख्खा- पी"ति पागे वाच्यो, न "छठभत्तं पचख्खामी"ति पाठ, पष्ठाटमादीनान्तु सङ्केत्तमात्रत्वात् , तथाऽऽधदिने युगपदष्टममत्याख्याने दिनान्तर- यो कि प्रत्याख्येयं स्यात् ?, पानकोबारे तु अभरते चतु:स्थानताहानिप्रसङ्गः, यदुक्तं "पहममि चउत्याई, तेरसवीमि तड़यपाणस्स । देसारगासारिए" इतिपन्याख्यानभाष्ये, तया युगपत्मत्याख्यातुर्दिनत्रयेऽप्येकदिनपत्याख्यानभझे सर्वमत्याख्यानभङ्गमसङ्गश्चेति बहुमष्टव्य- मशाल मसोन, न च चतुर्दश्यादिषु पौषधं विधाय तदनु दिनद्वयेऽपि तदङ्गीकारेणाष्टमत्वं स्पष्टमेवास्य स्यात्, कि कल्पनागौरवेणेति वाज्य, गदा सति पूर्णिमाऽमागास्य कलान्तेऽपि तस्याष्टम न घटामाटीकते, चतुर्दश्यां भवदभिप्रायेण पाक्षिकत्वेनाभक्तकरणावश्यकत्वेन . दशमत्वमेव स्यात् , अस्मदभिप्रायेण तु सर्व समअसं, न च नन्दाधिकारे कथमित्यमेव नोरुरीक्रियत इति वाच्यं, इष्टापत्रस्मत्पूर्वजानां तथाभिमायात्, पूर्वसमाधानविधिस्तु तन्त्रान्तरमपेक्ष्यैवोक्त इति युक्तिलेशः ।२०। ननु भवतु तावत्सुवाहादिषु भवदाकूतेन समाधानं, परमभयकुमारकतपोपपतये पर्वपदराहित्येन कथं ? भवधिभावितपक्षापुष्टत्वमवशिष्टमिति नेदिष्ठद्विष्टोद्दिष्टमनिष्टमपाकुर्वनाह- अभयकुमारस्स तहा, अचियसावजकनकारित्ता । भरहस्स व किण्हस्स च, न य जुत्तं पोसहो ति बये।२१॥ न्याख्या-'तपा' इति पूर्वपतिपरामर्शवार्ष, 'अभयकुमारस्य' ज्ञातागप्रसिद्धस्य श्रेणिकसूनोः पौषध इति' पौषधपद ते न युक्त, पस्याफारार्याभिधानान् नैवोचितं, "सति धर्मिणि धर्मान्वेषण"मिति न्यायात्सति पौषधवते पर्यापर्व विचारणोचितेति चर्चा, तदियता साध्यनिर्देशा, अब हेतुमाह-'अनुचित सावधफर्मकारित्वात्' अनुचितानि-पीपधिकापायोग्यानि यानि सावद्यकर्माणि-सपापव्यापारास्तानि फरोतीत्येवंशीलोऽनुचितसावधकारी, तस्य भावस्तत्त्वं, तस्मात्, दृष्टान्तावाह-'भरतस्येव कृष्णस्येव' च, यथा भरतस्यार्पभैः यथा च कृष्णस्य पीपय इति पदं न व्रते. तथा तस्मादेव हेतोरञापि पौषधपदं न व्रतवाचकमित्यनुमानलेशः, न चासिद्धो हेतुः, जलदवपणनैमित्तिक- सिदतिम्मुरस्मरणादिरूपाध्यानस्य तत्र विद्यमानत्वात् , तथाहि (ज्ञाताले ३० पवे "अवि ण मज्झ सोहम्मकप्पवासी पुवसंगतिए देवे महिट्टीए नाव महासोरसे, वे सेयं खलु मम पोसहसालाए पोसहियस्स वैभयारिस्स उम्मुकमणिमुवन्नस्स ववगयमालावण्णगविलेवणस्स निग्यित्तसत्यमुसलस्स एगरस अवीयस्स दभ्भसंथारोवगयस्स अट्टमभत्तं पगिण्डित्ता पुवसंगतिरं देवं मणसि करेमाणस्स विहरित्तए, तएणं पुमसंगतिए देये यप नुम्छमाउयाए धारिणीए देवीए अयमेयारूपं अकालमैहेसु डोहलं विणेहिति, एवं संपेहेति रत्ता जेणेव पोसहसाला तेणेच आगच्छद २ता पोससालं पमज्जइ २चा उच्चारपासवणभूमि पडिलेहेति रत्ता दम्भसंथारगं दुरुहति २त्ता अहमभत्तं पगिण्दति - २सा पोसहसालाए पोसहिए मयारी नार पुषसंगतियं देवं मणसि फरेमाणे २ चिकृति" इत्यादिरूपज्ञाताहालापकैनाभयकुमारस्य यद्यपि परिपाणपनमकारि तयापि पापपगन्दी नान व्रतविशेफ्वाची, अकाळजलदवर्षणाशंसानुगतत्वेन मा सिमसावधवत्वान्न तदानीं स तरंगारपयोगन्यापारामासान, नहि तेन विना पापधन्नतं सर्वमुकिदितसम्मत्या स्वात्मलाभ लभते, तथैहिकोपकारकारिपूर्वसङ्गतिकसुर- स्मरणमपि न त सातिमाति, यनः "तम्मि कए पटइ, पोत्ययं वा वाएइ, धम्मज्झाणं वा झियायइ, जहा एए साहुगुणा अहं न समत्यो पारे, पनमाइ विमासा" इत्यावश्पणियापयादातध्यानं तस्य कर्तु नौचितमिति सचिर्त, वृदै मध्यानमात्रस्यैव तत्मतिपद्यमानताया- मानपानावाद , वावर्पणाभिप्रायस्य चाऽऽध्यानत्वं सर्वसिद्धमेव, स्थूलसर्वसावधव्यापारपरिहारवत्त्वं च तस्य सामायिकानुगतत्वात् । पदार्ग "सामाइयमि यं कए, गिहकरनं जो विचिंतए मूर्यो। अक्सहोवगो, निरत्ययं तस्स सामइयं ।।" इति विभाज्य, अपरं सामानावापदेकदेशपिरणेऽपि (३४ पत्रे) "पोसहसालाए पोसहिए त्ति-'पोपर्ध' पर्वदिनानुष्ठानमुपवासादि तस्य शाला' गृहविशेषः पोपपगाला तस्यां 'पॉपधिकस्य कृतोपवासादे" इत्यादिवाक्यादत्रोपदासस्यैव मुख्यतोपात्ता. न च "निख्खित्तसत्यमुसले" इत्यादिपदानि पौषतोडोधकानीति पायं, तया प सति "तएणं से पउमनामे राया कच्छुल्लनारयस्स अतिए एयमई सोचा निसम्म दोवतीए देवीए कोपर मुछिए ४ दोवइए अझोवरणे, जेणेव पोसहसाला तेणेक उवागच्छइ २त्ता पोसहसालं जाव पुबसंगतियं देवं चैत्यादी (पत्र२१४) शावापोशाध्ययनवारयेऽपि भवत्परिभावितसर्वपदानां "जाव" पदेन सद्गृहीतत्वात् तस्यापि पौपचनतताऽऽपत्तिः स्यात्, न च तस्मिन् पोपपतं कस्यापी, निनधर्मवासनाया अपि तस्मिनभावाव, ननु "पोसई पारेइति वाक्यादभयकुमाराधिकारे पौषधपदेन व्रतसम्भावना- "तोग्मुरमणिपणो पो पोप वा पार्यतो पम्ममा शियापति, जया एते साहुगुणा भई मदभग्गो असमत्यो त्ति विभासा" इवि मुद्रिताव.चू०उ6 पृष्ठ ३०४ ।
९. . ऽपि स्यादेवेति चेत्र, "सपमा कमा xx अभिनंदण-जयनंदणचारणसमणसमीवे मुपधम्मा सम्मत्तं पडिवाना, अण्णया य पत्र दिवसे पोसई अशुपालेऊण सिद्धायतणमि कयपूया पिऊगो पासमागया-ताय ! सेसं गिण्डह ति पणएण रण्णा पडिच्छिया सिरसा, ततो णेण णिज्झाइया परितोसवसविसप्पियणयणजुयलेण, चिंतियं च ण-अहो !! इमा एवं सुंदरख्वा किह मण्णे अणुसरिसं वरं लहिज?ति, एवं वितिजण विसज्जिया 'वच पुत्ति !' पोसह पारेह ति" वसुदेवहिडौ एकानविशे(२१)लम्मे (३१० पत्रे), अत्रापि "पोसई पारेह ति" वास्यास्पौषधशन्देन भवदुक्त्याऽत्रापि पीपषवतखमापयेत, न चैत्र, तस्या जिनपूजाकरणपित्पादनमनशेपदानादिकं सर्व सावधव्यापार- नियाऽनुपपन्नं भवेत् , तस्मात्पारणशब्देन न यौषधनतानुमान, किन्वत्र पोपधशब्दोऽभिग्रहसूचकः इति तत्त्वं, भरतकृष्णयोस्तु पौषधपद- मेकादशवतवोधक न केनाप्यभ्युपगम्यते, सावधच्यापारपारवश्यादेवेति, तथाहि-"ततेणं से भरहे राया आभिसेक्काती इत्थिरयणातो पचोरुहद रत्ता जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छद २चा पोसहसालं अणुपविसति २त्ता पोसहसालं पमज्जति रत्ता दम्भसंथारगं संपरेति रत्ता दम्भसंथारं दुरूहति २त्ता मागहतित्यकुमारस्स देवस्स अहमभत्तं पगिण्हति २त्ता पोसहसालाए पोसहिए वंभयारी उम्मुक- मणिमुवणे वगयमालावप्णगविलेषणे णिरिखत्तसत्यमुसले दम्भसंथारोगते एगे अबीए अहमभत्तं पडिजागरमाणे २ विहरति । ततेणं से भरहे राया अनुमभसि परिणयमाणसि पोसहसालातो पहिणिखमति रत्ना जेणेव बाहिरिया उपहाणसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता फोडक्यिपुरिसे सदाति रत्ता एवं व्यासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया ! हयगयरहपवरजोहकलिय चरिंगिणि सेणं सग्णाहेह, चाउग्घंट आसरहं पहिकप्पेह त्ति कटु मज्जणघरं अणुपविसई" इत्यादि (१९५ पत्र) “जाव xx भोयणमंटवसि मुहासणवरगए अहमभत्तं पारेइ" इति (१९९ पत्रे) श्रीनंबूद्वीपमस्तीपाठेन यद्यपि पौपधपदमुपान, तथापि पौषधशब्देनाष्टमतपोविशिष्टाभक्तार्थ एवावसेयो, न व्रत, सेना- समानोपोगस्नानमग्ननादिसावपयोगमत्तेस्तदाधिकायाः साक्षादुपलभ्यमानत्वात् , तथा "अहममतं पारेइ" इति वाक्येनाष्टमतपः- पारणस्य समयिततान, ततमाभपाधिकारेश्टमपारणे पीपधपारणस्प. भरताधिकारे पीपधपारणेऽमपारणस्य मणयनास्पौषधाष्टमयोरत्र परीयो, भन्याऽत्र मदणं पीपयस्य पारणं चाष्टमस्येति विरोपः स्पात् , न च पौपधपारणादनु सापधकार्यकरणं तस्य भविष्यतीति गाप, प्राबादामतीर्थसाधनाधिकारे "अातं (अखण्डितं) चाउग्घंटे आसरहं पोसहिए नरखई दुख्टे" इति वाक्यैकदेशेन पौषधिकस्य तरस रगारोणपादिए, नद्वारा सर्याप्यपि समुद्रावगाहनादीनि अष्टमपारणकपर्यन्तान्यपि सावधकृत्यानि समुपातानि द्रष्टन्यानि, तथाच अपमेकादशे ते तस्मिन पीपपगुन्देन परप्यमाने एतावत्सापयफर्मावकाशः १, अभक्तार्थे तु यथारुचिसावधव्यापारपरिदारस्यैरत्वाददुष्टत्वं ये, अपरं तर ग्रन्ये (२१४ पत्रे) "सिंधुदेवीए अहमभ पगिहइ २चा पोसहसालार पोसहिए वंभयारी जाय दम्भसंथारोवगए भामभागीए सिंधुदेवी मणसि फरेमाणे निति । ततेणे तस्स भरहस्स रण्णो अहममतसि परिणममाणसि सिधूए देवीए आसणे चलिते" त्यादि म पडिपिसज्जेति, नरेणं से भरहे राया पोसहसालातो पडिनिस्खमति रत्ता जेणेव मजणघरे तेणेव उवागच्छइ रत्ता हाते कपनकम्मे नारा भोयणमंड तेणेष स्वागच्छद २ना भोयणमंडसि सीहासणवरगते अहमभतं पारेइ" इति सूत्रेणापि तस्य पीपरगनाएमतपोनिशेषरूपामता एव समर्थितः तया श्रीमदावश्यकबृहद्वृत्तौ श्रीहरिभद्राचार्यकृतायां (१५०पत्रे) "पुबेण य मागहतित्थं पापिऊण अगभगोरितो रहेण समुहमवगाहिला चाणागि जाप, ततो नामक सरं विसज्जेइ" इतिवापयादष्टममात्रमेव पीपधपदवियुत दचिां भरतरयेत्यपि ध्येय, तथाच भरतालापरभयकुमारालापकेन च का पाठ भेदः१ को वा सावधकर्तृत्वे भेदोऽस्ति ?, येनकत्रोपवास- मानार्थकतान्या व प्रतापाचफलं पोपपत्येति विमर्शनीय, तस्मादशीकुरु सर्वबहुश्वताविश्रुतमपि भरते पोपवतं, त्यज वाऽभये , + . । पोपवताभिसन्धिमिति प्रतिवन्दीवची विचार्य, नन्वयं जीत एव, यदुत चक्रिणः पौपधवताहते न देवताऽऽगमनं भवेदिति तस्योपवास- मारकर्तृतकल्पना कयकारं कार्येति चैत्र, "तहवि असहहंतो सबाणि एगिदियरयणाणि लोहमयाणि करित्ता सबवलेण तिमिसगुहं गतो, । अहमे भत्ते कर भणति कयमालो-अतीता चकवट्टियो, जाहि ति, गेच्छति, हत्थिं विलग्मो, मणिं हथिमत्थए काऊण पत्थितो, फयमालेण आहतो मतो गतो छडीए पुढवीए" इति श्रीआवश्यकचूर्णिकारेण (उचरार्दै १७६पृष्ठ) कणिकाधिकारे भवदुक्त्या पौपधवतसाध्ये । सुरेऽष्टम एवोद्दिष्टो, न पौषधः, इति अष्टमेनापि तदधिष्ठाता देवो दर्शनं ददौ, न्यूनाधिकसाधमाऽऽराधनायामाराध्यस्य दर्शनदानायोगाद, न च द्विष्टतया स तस्य दर्शनं ददाविति वाच्यं, पूर्वमविष्टत्वाख्यातेऽपि तद्वाक्याकरणाद्विष्टत्वमिति दिक् , तस्मात्पौषधशब्देनान द्वादशस्वपि । स्थानेषु आएमतपोविशेष एवावसेयः, कृष्णवासुदेवाधिकारेऽपि "जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता जहा अभओ, णवरं हरिणे- गमेसिस्स अहमभनं पगिहति, जाव अंजलि कटु एवं क्यासी-इच्छामि ण देवाणुप्पिया० ! सहोदरं कणीयर्स भाउयं विदिण्ण, ततेणं । से हरिणेगमेसी किण्ई चामुदेव एवं वयासी” इति (८ पत्रे) श्रीअन्तकृद्दशापाठेन पौषधशब्दोक्तावपि अष्टममात्रमेव कृष्णस्य सर्वैरभ्युप- गम्पते, अविरतिप्सम्यग्दृष्टित्वेन व्रतधारित्वानभिसन्धानात्, तथा चोक्तं "ता सहहिज्जा पत्तिएज्जा रोपज्जा, से गं सीलवयगुणतय. पेरमणपञ्चरखाणपोसहोववासाइपडिवज्जेज्जा ?, गो तिणहे समडे, से ण दसणसावए हवइ, अभिगयजीवाजोवे जाव अठिमिजपेमाणु- । रागरने” इति श्रीदशाश्रुतस्कन्धे, अन्यच “जहा अभो ति" सूत्रपाठेन कृष्णाभययोः पौपधाङ्गीकाराधिकारे यत्साम्यमुपादर्शि तदपि विचार्यमेव, कृष्णस्य पौषधनतसिद्धारभये पौषधवसिद्धिरिति भावः, तथा स्थानाभिधानग्रन्थवृत्तावपि "समयमि तओ कण्हो, पोसहसालाइ अहम भत्तं । हरिणेगमेसिदेव, मणम्मि काउं पगिण्हेई।१। उम्मुक्कमणिमुवण्णो, ववगयमालाविलेवणो तत्य । तणसंथारनिसण्णो, चिठह . नो भदौ पुणं " १२ पर्व, इत्येतदारयेनं पौधदस्य वीचकत्वमष्टममा एवं दंशिर्त मन्तव्य; + , प्रत्याख्यानपौपधादींनी गम्मिंगलेगी किमाणे कष्टमयमस्यापादित मिति वाच्यं, प्रत्यख्यिान बिनाऽपि दिनेयोपरि भौजनरहितस्याप्योगमै अष्टमसामिधानात, ना गावगपटिनी (२२२ पये) श्रीहरिमंदसरयः तस्य सामी पोसबहुलपाडिवर इम ऐया सर्व अभिग्गेई अभिगिण्हई चउबिह- दामो ४, दंपती मासे मुप्पकोंणणं, रोती-पन्य विभइचा, कोलती-नियत्तेसु भिख्खायरैर्मु, भावतों-जहां रायधुया दासत्तर्ण पना. नियंदा. रियसिंरा. रोयगाणी. अहममत्तियां, ऐवं कंपति; सैस नं कॅप्पति" इत्यादि निजगंदुः, तथाचे प्रत्याख्यानमन्तरेणाप जस्ां भगन्दप्रयोगो मोजनामयिनकोऽवगम्यः, न चतयोऽष्टम तपः प्रत्याख्यात भविष्यतीति वाच्य तितियदिवसे घणं पुच्छइ- मा (कथयंत) मा मे(पू)मारहें, तो धेरदासी एंका, सा चितेइ-कि मे जीविएण?, सा जीवउँ वई, ताएं कहियं-अमुयबरें, तेण उपाटिंगा, होय पिच्छिना र पमग्गितो, ना समावतीए (समपिया) नत्यि ताहे कुंम्मांसा दिहा, तीसे ते सुप्पकोणे दाऊण लोपरं गंभी" (२२४ पत्र) इत्यावस्यकटपयुक्त्या तृतीय दिने कुल्मापाणामङ्गीकरण तस्यामसङ्गतेनैव स्यादिति ध्येयं, ननु यथुपवास- प्रर्यमांप्रमेगांपाङ्गीकियने तहिं ब्रह्मचर्यापहीनों किमित्यभिधानमिति चन्न, तपा देवताऽऽराधनोपचारमात्रफलकतवेत्यभ्यूा, एवं च भरतकृष्ण- योरिमा भगमारस्यापि पोपशब्दोऽहमतपों वाचर्क एवं द्रष्टव्यः, दियता वाच्न यद्ययस्योपवपापपकरणेऽविधिरभविष्यत् तर्हि सां देवता दर्शनं नादास्पद, इति पूर्वपक्षीयविवक्षितप्रतिबन्दी दूरीपास्ती ट्रेष्टच्या उपासानामपण्यपि करणे विधिरेवेति तदर्शने बीज- मन्नेप्पमिति दिए । ननुं भवतु सावंद्युयोगमंत्तत्वेनाभये पौपशब्दन व्रतविशेपानभिधेयतों पर श्री विजयाभिधाधिपतिविहितशास्त्र- मसिसप्तहिपापंधवियः किं समाधानमीयमिति पूर्वपक्षीयोक्त मनसि निधायौह- + एवं सिरिविजयस्स वि, नूणं सगदिवसपोसहोत्तीए । मज्झण्हे चिय निग्गम-वयणाउ न सो वओऽभिमओ।२२। व्याख्या एवं मिति शब्देन पूर्वपक्षपरामर्शः, यथा पूर्व तथाऽवापीदं समाधानं दृश्य, 'श्रीविजयस्यापि' पोतनपुराधिपतेरपि विपक्षि- पक्षसाधनोदाहरणाऽवशिष्टभूतस्यापीत्यप्यर्थः, 'नूनं निश्चितं 'सप्तदिवसपीपधोक्तौ' सप्तदिनममितपीपधवक्तव्यतायो 'स' पोपयो न व्रत'मेका- दशवत'मऽभिमत'भीप्सित, प्राकृतत्वाव्रतमित्यत्र पुंस्त्वं, पुनपुंसकत्वाद्वा, तत्र हेतुमाह-'मध्यान्हे मध्यन्दिने एव 'निर्गमवचनात्' पोपधागार- तोऽपसरणवचनात्, अयम्भावः-"तथा चउत्थेण भणिय-माहणेण आइटो पोयणाहिवस्स असणिधाओ, न सिरिविजयस्स रण्णी, तं सेयं णे सत्तर अण्णं रायं ठावे ति, ततो निमित्तिणा भणियं-साहु भो महामंती ! सि, एयं कायवं, स्नो जीवियपरिरख्खणनिमित्तं अहमवि आगो, नियमजुत्तो राया नित्थरिहिति उपसम्म, निमित्तियणं च परिगहेऊण राया जिणायतणमागतो सउरोहो, मंतीहि वि से वेसपण- पडिमा पगइसमग्गेहिं अहिसित्ता सेविज्जए राओवयारेण, सिरिविजयो वि दम्भसंथारोवगतो सत्तरत्तं परिचत्तारंभपरिग्गहो यंभयारी संविग्गो पोसह पालेइ, सत्तमे य दिवसे समंततो मेहा पाउम्भूया सलिलभारग(क)या पवणवेगपवित्थरमाणा विज्जुज्जोइयपासा भयजणण- निहुरगज्जियऽसणा, ततो मज्झण्डकाले महयासद्देण पासादं वेसमणपडिमं च चुण्णयंती इंदासणी पडिया, राया अभिनंदिओ पगतीहि 'नमो अरिहंताण'ति निग्गतो पोसहसालाओ त्ति, दिवो य तुझेण परियणेण" इति वसुदेवहिण्डिग्रन्थसत्कैकानविंशति(२१)लम्भे (३१६ पत्रे) मध्यान्हे विद्युत्पाताभिधानं तदैव च 'नमोऽईझ्य' इत्युक्तिपूर्वकं तस्य पौपधागारान्निर्गमनं च सूचितं, तथाच यदि तेन सप्ताहोरात्रं पीपवर्त विहितं स्यात्तदा मध्यान्ह एव पौपधागारतो निर्गमनं न कृतं भवेत्, अहोरात्रस्य विचाले एव तत्पारणामिधानात् , 'नमो अरिहंताण'- मिति पदेन च पौपधपारणमपि न भवेत् , तत्पारणविधेरन्यथैवोपलब्धः, पौपधेऽन्तःपुरपुरन्ध्रिवर्गसंसर्गश्च निसर्गतो निपिद्धश्चेत्यपि ध्येय, - व्याख्या- नेन च श्रीविनयराजस्य कर्थ शास्त्रयुस्त्याऽहंदुस्त्या पोपपतसहक भवता सैतन्यते ?, अभिग्रहविशेपस्तु याबद्दमेनगुपसर्ग न निस्वरामि तारन्ममार्य नियम इत्येवम्भूतो भवेदपि, पुराऽपि "नियमजुत्तो राया नित्थरिहिति" इति वाक्येन नियमस्यैव स्फूनिर्देशिता, अभिग्रहे तु गरेनरूपतेन मध्यान्हेऽपि निगमो न दुर्गमः, अन्नमस्कारमात्रेण सत्यारणमपि न अपास्पदं, तथाचात्र पौपधशब्देन न व्रतविशेषा, सिभिग्रहरिशेप इति सम्भाव्यते, "सर्वतो गरीयसी भगवती अन्यथानुपपत्ति"रिति शिष्टसङ्केतादन्यथानुपपत्तिरेवार नियामिति तच्च ॥२२॥ नमु पौषधोपवास पापधरूपाभ्याममियेऽभिग्रह कथमेकादरानताभिसन्धि भिधीयते भवति(मरने समाधानमाह)प समादधान आह- पोसहउववासपयं, पोसहसदो य पब्बउववासे । कवि उपवासे चिय, अन्नत्थवि पोसहे त्ति पयं ।२३। -पापधोपचासपदं च पुनः पौपधशब्दच एकादशवतार्थ विनाऽपि कुत्रापि शाखे 'पर्वोपचासे पर्वदिनोपादेयाभक्तार्थे दृश्येते, मध्यस्थः "कत्यतीति शब्दो 'डमरुकमणि'न्यायेनाऽपि लगयितव्यः, तथाच कुत्रापि शाखे 'उपवास एवं' केवले भक्तार्थ एव दृश्येते, पोपप इति पदं 'अन्यत्रापि' अर्थान्तरेप्पपि दृश्यते इनि गाथार्थः । अयम्मावः-पौपधोपवासपद. पोपधे-पर्वणि उपासा पौषधोपवास: इति व्युत्पत्त्या पर्व दिनानुष्ठेयाऽभतार्थे सर्वत्र सिद्धं, पोपधशब्दोऽपि "पोसहियतवेत्ति पोषं दधातीति पोप, अष्टमीपाक्षिकादि, पोपधे भर पौषधिकतच तत्तपश्चर्या पापधिकतप" इति व्यवहारभाष्य(पीठिका पत्र ४५) व्याख्यानात् तथा "पोसहो अहमि चउद्दसीम उपरासकरप"मिति पाक्षिकसूत्रचूर्णिवाक्येन च पर्वदिनाभतार्य सिद्ध तथा पोपोपवासपद "वारामोय पोसहोववासं पटविसु" ति पाठान्तरमसिद्धदशाश्रुत(स्कन्ध)सत्कपदैकदेशव्याख्यायां "द्वारं आभौग्यतेऽवलोक्यते यैस्ते द्वारापोगा:-प्रदीपा, आहारत्यागरूपं उपवास च कृतान्तः" इति कल्पाध्ययनविपमपदनिरुक्तोक्त्या उपवासमात्रेऽपि सिद्धं, तया पौपषपदमपि "कड्याई (भाशु)सेठी जिण- - बाई कीऊँग सेंधारणाएं पंजीलिप दीवै पौस हिमो दमसारगमों ययईमगलपरायणी निई इति ११३३ पत्रीवसुदेव हिण्डि- वियन खियों सीका मचालितपदी जिनायतने नेतग्राहिणो निवासासम्भवन तस्योपवासमीत्राचं एवं पापंधशब्दोऽन्यैप्वपि तेषु तेप्वषु गम्यस्तथाहि मणिहाण, पंणिधी नाम निरोधी मैणसी; ते मण ण मुंह गिरोति, चितति (इय) पोसहितों, इस (तत्य) मुयं धारे ईमे दुकडय ति" इत्यावश्यकचूणि (उत्तरीई पृष्ठे ३०१) वाक्यने सामायिकऽपि पौपंधशब्दप्रयोगः, तथा "आणणप्पओगें" र इत्यत्र गन्ने मंगति 'अमेणुणपओगे' अमणुष्णा सद्दादी जाया तो ससस्स 3 मंझे अ(चयोग्णय बच्चति जयं तैसि संपाती नं भांति. चितई या फौहे पोसहो पूरैहिंति तो अन्नत्य नवीहामीइत्यविश्यकचू (उत्तरीद पृष्ठ ३०३चनात देशांकार्शिकेपि पौपंध- दप्रयोगः, तथा "परिसय पोसह पंडिजागरेमाणी विहरिस्सामो" इति शैवाधिकार व्याख्या)प्रज्ञप्तिवावयादिष्टननेपापस्य साधर्मिक- वात्सल्यरूपस्यापि पोपशब्दाभिषेयत्वं, तयाँ गईरहों वि सूरै जग्गए पदिमापीसई पारे(ज) इत्यादिः (६३९ पत्रे) वसुदेवहिण्डिं- वचनात्पीपंधशब्दैनामिग्रहोऽपि ध्येयः, न चै प्रतिमा पीप चैति है कर्मणीति वाय, "या कयाइ परिवमाणसंथेगो अंडर्मभ पनिदिऊणं दाऊणं उर परीसंहाण पंडिम ठितो" इति प्रारम्भवास्यात्तस्याष्टमस्यैव प्राक् ग्रहणं; न पौपयस्य, अष्टमस्यैव पौपधवाच्यत्वे सिद्धोऽनायासेनाष्टमरूपापक्तार्थेऽपि पौपशब्दप्रयोगा, इत्यलं प्रसनेनेति ।२३। ननु पौपदोपवासस्य पर्वदिनोपवासवाचकत्वे सिद्धे पापधनले प्रतिष्ठितस्यापि पौधोपचासपदस्यैतदर्थवाचकत्वेऽनयोरन्योऽयमन्यूनानतिरिक्तत्वमायातमित्याशङ्कामपनेतुकामः माह- जी पुण वयाहिंगारे, तस्सेवं पयरस पर्वउववासों। अंत्यो सत्ये लिंहिओ नेओ सौ नो पवत्तिकरो २४॥ व्याया-प: पुन 'ताधिकारे अंतर्वक्तव्यतीयौ तस्यैवं पदस्य पापियोपासलक्षणस्य शास्त्र सिद्धान्त पर्वोपास इत्यर्यो 'लिखितो' विएणभागारपित्यासीइनः सोऽर्थो न प्रतिको यो ऽरगन्तव्यः, नोनमर्थमशीकृत्य कश्चित्पौषधग्रते प्रवर्तते, किन्तु गछतीति सोरियादिगम्पपनिमात्रमेवार्थ इति भावार्थः, तथाचोक्तं श्रीपुर चरणीः समवायाहविवरणे (१९ पत्रे) तथाहि "पोपर्ध-पर्वदिनमष्टम्यादि. मात्रीपासो-अभुक्ताणः पौषपोपगास इति, इस व्युत्पत्तिरेल, प्रतिस्त्वस्य शब्दस्याहारशरीरसत्काराबाह्मचर्यव्यापारपरिवर्जनेष्विति" थे २१॥ नन्नाहारपरिहागदिपदानां समस्तानामिव व्यस्तानामपि तवाचकत्वेन समं समाधानमिति विपक्षिपक्ष प्रतिक्षिपन्नाह.. आहारामायाणं, जइबि हु कयदेससब्बभेयाणं ) भंगा भवंति असिई, तुवि दो भेया वएऽणुमया ।२५। प्याग्या-एपपि दुर्निभये 'आहारादिपदानां' आहारपरित्यागशरीरसत्कारपरिहारा ब्रह्मचर्यपरिहारल्यापारपरिहाररूपाणां चतुर्णां पदानां अशीनिर्भया भवन्ति' जायन्ते, किम्भूतानामाहारादिपदानां ? कृतदेशसभेदानां' देशश्च सर्वश्च देशसवौं. तौ च तो भेदौ च नागदौ. कुतौ देशसभेदी येपानानि तथा. तेषां, 'दृचि' तथापि 'ते' पौषधवते परमार्थतश्चतष्कसंयोगिनी आहारस्य देश- सर्वपरिरगागरूपी दो भेदा इति । बहुक्यणेण दुतयण" इति प्राकृतलक्षणात् भेदौ अनुमती, सर्वधर्मगच्छीयगीतार्थानामिति शेषः, अयम्भावः- एफफसंयोगाः सर्वे अौ भङ्गा, द्विकसंयोगाः पदभाः १२।११vi2mm और स्मिंश्च विकसंयोगे दे-दे दे. सरास.दे। स.सारुपासारो भए, एने पहगुणाविंशति, त्रियोगा: ...... :' देशसर्व भङ्गापेक्षया दे.दे.दे दे.दे.स (दे.स.दे दे.स.स शास.दे,दे स.देस घास.स.दे शस.स.स ८)इत्येवं अष्टौ अष्टौ भट्टाः स्युः, तेच भङ्गा भवन्ति, एककस्मिथ त्रिकयोंगे चतुर्गणिता द्वामिंशात्सर्वे भवन्ति, चतुष्कायोगे १२३४एकः, तत्र देशसपेिक्षया पोडशभङ्गा, तथाहि-दे.दे.दे.दे दे दें.दे.सा.दे.स.दे! दे.ऐ.स.स४ादे.स.दे.दे।दे.स.दे.संभाव.स.स.देशदे स.स.सास-दे-दे.देसि.दे.दे.स?.ए।स.इ.स.दे११.स.दे.स.स१२स.स.दे.देस.स.दे.
स१४.स.स.स.दे१५/स.स.स.सएवं सपा मीलने अशीत्तिभंगानां भवन्ति, तत्र चतुष्कसंयोगिषु पोडशसु भटकेषु अएमपोडशरूपी आहारे देशसर्वपरिहारतया दो भेदौ सर्वधर्मगच्छगीतार्थसम्मतो दृश्याविति तात्पर्यः, न चास्मत्स्वच्छगच्छच्यवस्थया सर्वेष्वपि भनेषु तद्ग्रहणं भविष्यतीति वाच्यं "एतेषां मध्ये पूर्वाचार्यपरम्परया सामाचारीविशेपेण आहारपौषध एव देशसभेदाद् द्विधाऽपि सम्मति क्रियते, निरवद्याहारस्य सामायिकेन सहाविरोधदर्शनात् , सर्वसामायिकवता साधुनोपधानतपोवाहिश्रावकेणाप्याहारस्य ग्रहणात्, शेपास्त्रयः पौषधाः सर्वत एवीचार्यन्त" इति (१६३ पत्रे) रबशेखरमरिकृत(श्राद्ध)पतिक्रमणसूत्रत्तियाक्यात् शेपभङ्गनिपेष एव भवताऽप्यभ्यूह्य इति ।२५। अथातिदेशदर्शनपूर्वकं तमेवाथै समर्थयन्नाह- सामाइए वि एण-पण्णभंगेसु एगमिह गहीयं । अण्णे वि हु जइ भेया, तत्थ पमाणं ? पसंगो तो।२६॥ व्याख्या सामायिकऽपि सामायिकतेप्यास्तां पोषधे. योगायकरणपयोगनिष्पनेपेकोनपश्चाशके (श्रावकामगकमक- रणस्य) “तिनि तिया तिन्नि दुया, तिन्निक्तिका य हुँति जोगेन।" इत्यादिगाथापद्धतिसमवगम्येषु एक एव (मनोवाकायरूप)योगरयकरण- फारापणरूपकरणदयानुगतो विविविविधरूपो भङ्ग इह श्रीमजिनशासने गृहोतः, सामायिकवतोच्चारे तथैवाङ्गीकारात् , त्रिविध निरिय- नेति प्रत्यारयानस्य कादाचित्कत्वादत्रासंग्रहः, यदि चान्येऽपि भेदा विकनिकादिकाः 'हुनिश्चयेन 'तर' सामायिकवते प्रमाण ? 'तो' इति ततः 'मसङ्गो' अनिप्रसङ्गो भवेदिति शेषा, तथाच सामायिकमेषु स्थानेषु एतावत्कालमनेन विपिना कार्यमित्यपूर्वपूर्वाचार्यपरम्परारूपमुद्री न्मुद्रणमेव शरणं स्यात् , समतारूपनैश्चयिकसामायिकस्य तु सर्वत्र यथाऽवसरं क्रियानिरपेक्षतयाऽङ्गीकारादिति भावः, एवं विसङ्कलितेषु भनकेषु न गीतार्थानां पीपधपत्तिः, किन्तु सङ्कलिसेप्येव आहारादिषु चतुएं पदेविति ध्येयं ।२६। ननु भवतु सर्वाभिर्व्यवस्थाभियवस्थापितं 4 पातिथिषु पापपत्रतं, परं गात्राणि सर्वाण्यपि परसरमविसंवादीनि विचारतो विशेषमतिपनिरपी ति विद्वत्सङ्केत. इति तयार्थभाष्य- तयारयाने अपि विचारणीये इति तटस्थाभिमतवचो विचारयितुं गायामाह- तत्तत्वविचरणे जं, 'पडिवाइसु अणिययत्तमस्सु । तत्थ य बीयं सत्ती-सम्भावाई न वातव्व।२७। पारया-तपार्थविवरणे' सिद्धसेनगणिविरचिततत्त्वावृत्तौ मतिपदादिपुर तिथिषु-चतुर्दश्यष्टमीपूर्णिमाऽमावास्याभिधानतिथिविशे- पाशिपु दिनेषु यत् अस्य' पोपपोपवासस्य भनियतत्व'मक्श्यन्तयाकरणीयत्वं 'उक्त प्रतिपादित विवरणकारेण, तथाच चतुर्दश्यष्टमी- पञ्चदशीषु तन्नियनत्वश्चोक्तमिति प्रस्तावादापात, तत्र 'शक्तिसद्भावादि' शक्ति-स्तत्वतः सामथ्र्य, तस्याः सद्भावो-ऽस्तित्व. स आदिर्यम्य तामु तद करणेऽपि प्रायश्चित्ताभावादेस्तच्छक्तिसद्भावादि चीज हेतुन वक्तव्यं, अयम्भावः "पोपधोपचासो नाम-पौपये उपवास: पौपयो- पवासः, पीपधः पत्यनान्तर, सोऽधी चतुर्दशी पञ्चदशी अन्यतमा या तिथिमभिद्य चतुर्थायुपवासिना व्यपगतस्नानुलेपनगन्धमाल्या- लङ्कारंण न्यस्तसर्वसावधयोगेन कुशसंस्तारकफलकादीनामन्यतम संस्तारकमास्तीर्य स्थानं वीरासननिपद्यानां वाऽन्यतममास्थाय धर्मजाग. रिकापरेणानुष्ठेयो भारति" इति तत्त्वार्थ(अध्याय सून १६)भाप्य, अथैतत्तिः "पोपयोपवासो नामेत्यादिना पौपधस्वरूपं निरूपयति- रूढ्या पीपपशब्दः पर्वसु वर्त्तते, पर्वाणि चाटम्यादितिथयः, पूरणात्पर्व, धर्मोपचयहेतुत्वात् , तत्र पौपधे-पर्वणि उपवास: पोपपोपवासः, त्रिविधस्प चतुविधस्य या आहारस्य छेदः, साधने कृते सति भवति समासो. योगविभागेन वा सप्तमीसमासो, नाम शब्दो वाक्यालंकृती, यस्य वा नियमविशेपस्येदं नाम पापधोपवासः सोऽयमाख्यायते 'पौषधे उपपास' इत्यादिना भाष्यकारेण, 'अनर्थान्तर' इत्ये कार्यता, १"पडिया:विहि तस्सऽणियय(तम्)ते। तत्य वीये न पत्तन्वं, सतिसम्भावमाईतु।२७।" इत्यस्या गाथायां विमुच्य प्रथमपाद शेप पादत्रय अस्स्येन प्रायन्तरे । ३ "यतत्तात्य"इवि प्र. .
'सोऽपृमी मित्यादि, स पौषधोपवासा-उभयोः पक्षयोष्टम्यादितिथि मऽभिगृह्य, निश्चित्य युद्धया 'अन्यतमा पेति प्रतिपदादितिथिमनेन चान्याम तिथिप्वनियम दर्शयति, नापत्वयाऽन्यास कर्तव्या, अष्टम्यादिप तु नियमेन कार्यः 'चतुर्थायुपवासिने ति कर्तलक्षणा तृतीया, पृथग्जनस्यानियतानि भूक्तानि, मुमुक्षूणां सभोजन, मुध्यमर्जुनस्य भुक्तद्वयं, त्रु मध्यमा प्रतिपत्तिमाश्रित्य चतुर्थादितपोगणना, अतीनेऽहनि भुात्वा प्रत्याख्यावमिको भोजनकाला, द्वितीयेऽइनि भक्तद्यच्छेदः, तृतीयेऽहनि चतुर्थभक्तकाले मुंवते इति चतुर्थभक्त- मुन्यते, एरु उपवासा, कदाचिदुत्तरपदलोपाचतुर्थभक्तमेव चतुर्थः, तदापत्रसति यस्तलिचस चतुर्थाधुपवासी, आदिग्रहणातू पूर्वगणनयैव राष्ट्रमादिसमस्तनपोविकल्पग्रहणं, म्लानमुद्रफेन, अनुलेपन बन्दनकुङ्कमकातूरिकादिना, गन्धा वासादयः पवित्रमादिभेदेनानेकविधाः, मालाई माल्य-पुष्पमकरः, अलङ्कारो वस्नकेशकटकादिः, व्यपगताः सानादयो यस्येति, न्यस्तो निक्षिप्तः सर्वसावययोगो येन, सर्वशब्दः पूर्वान, कुशास्तृणजातिपिराः कन्यायादीनामनाश्रयास्तकृतः संस्ता कुशसंस्तर, संस्तीयतेऽसाविति संस्तरः, ४ फलकमप्यशुपिरं उम्पकादिपवाद, आदिग्रहणादिलवकम्बलीपरिग्रहः, अन्यतम मिति उक्तानां मध्ये यथालाभमास्तीय-विरचय्य प्रतनुनिद्रेणानुष्टयः, अथवा स्वशक्त्यपेक्षया स्थानादिविधिनाऽनुष्ठेय तदाह स्थानमधलक्षण कायोत्सर्गात्य, वीराणां संहननयुक्तानां आसन जावों मुल्यमश्चिादिनिविष्टस्यापनीताधोमश्चिकस्य तथाऽवस्थान वीरासन मुच्यते, निपा समस्फिनिवेशनं पुर्यवधादि, वा गन्दो विकल्पार्थः, स्थानादि वा शयनं या अन्यत्तम मिति यदेवाभ्यस्त, आस्थायेति परिरपतिगृहा, धर्मस्तु श्रुतचरणभेदाद्विधा, तत्र श्रुतधर्मो-वाचना- प्रच्छनाऽनुशास्वाध्यायधर्मोपदेशलक्षणा, चरणथर्मो जागरिका, धर्म जागरिका धर्म- नागरिका न झाौद्रविफयापाश्मिता जागरिकति " इति तच्चार्यभाप्यवचनव्याख्याने x '(द्वितीय विमा९३ पत्रे) यातिपदादिप्पनियतत्वं पोपधस्योक्तं तत्रा यदि कर्तुं शशि स्यात् तदा तद्वतं, कार्यमितरथा, अष्टम्यादिग्विा. निपता नेतिः शक्तिः कारणी नावाच्या तयार आदिः गन्दोलित नातास तदकरणः अष्टम्यादिविधिविक, प्रायश्चित्तमित्यादिरूपमपित तदनिपतत निमित्तं. न. वक्तव्य, इति गाथार्थ:- १२७, अया वीजयागीकारे दोषमाह- अनिययतिहिंगणणाए: गणियत्तणउना होजानियतत्तं पोसहवयस्साबच्छरि-पन्य त्तिा विरुद्धमुभयत्य(वि) व्याख्या-'उभयनापि प्रतिपदादितिविपुः पौपधानियमखनिवन्धनवीजयेऽपि समनन्तरगायोक्तेः 'इति विरुदै भावप्रधान निर्देशा:- विरुदत्वं दोपदुष्टता शेयमित्युपस्कारः, इतीति कि.पौषधमतस्य वत्सरसर्वणि लोकोत्तरज्येष्ठपर्वणि आचरणया भाद्रपदविवादचतुर्थीरूपे "नियतत्व" तत्करण यस्य न भरसावधारणत्वादाक्यस्य' न भवेदेव, कोऽर्थः १. यदि शक्तिः स्यात्तदा। तत्रा पौषधः, कार्य:, शक्त्यसत्त्वे तुन कार्य इत्येवं विधिना सत्याश्चाशक्तों तत्र तदकरणेऽपि प्रायश्चित्ताभावाद्वा तदनियतत्वा भवेदिति भावः तत्रा हेतुमाह-'अनियत-- तिथिगणनायो" अनियता:-पोषधग्रहणेऽनियन्त्रिता यास्तिथयोऽमीचतुर्दशीपञ्चदशीव्यतिरिक्ताः प्रतिपदादिकमवायास्तासां या गणना- संख्या तस्यां गणितत्वादः अनियततिथिगणनामध्यपतितत्वात्। तथाचात्र प्रयोगा-भाद्रपदविशदचतुर्थीपोमधग्रहणे- भाज्या,. तदनियत-. तिथिमध्यगणितत्वात् , या तदनियततिधिमध्यगणिता सा पापधनते. भाज्या,, यथा तृतीया,. या. न. सा. नत्र, यथा चादीति, न मिष्टी वा शिष्ट, तस्यां नियमत एक थानक पौपावस्या क्रियमाणतयोपलम्भाव. सायतितनिविततमुविहितस्वच्छगच्छवासि- गीतार्थजनसम्मतत्वात , तटमारणे प्रायश्चित्सद्भावाच, तदथिना, तु "पोसहउववासो उण, अहमिचउहसीसु जन्मदिणे । गाणे णियाणे चा-उमासअढाहिपज्जुस इति नवपदाकरणत्तियाचना तथा "काचा चाइसिअहमि-पज्जोसवणासवदिवसेस, साहसगासे, .
- पोसह-सालाए घरे व इय कुन्जा २” इति श्रीमज्जिनवल्लभसरिकृतपीपधविधिप्रकरणश्चान्येप्यं, एवमन्यत्रापि सूक्ष्मेक्षिकयादृश्य मिति गाथार्यः ।२८। पुनरपि तदुक्तवीजदये निर्वीजताकरणप्रगुणं दूपणान्तरमाह- सिलंगायरिएहि, तह उद्दिठासु पोसहोऽनिययं । उद्दिछो बितियंगे, इह य अणियउ त्ति पुण दोसो । २९ । व्याख्या-'तथे ति पुनपणान्तरोबोधकवाक्य, तेन न केवलं सांवत्सरिकपर्वणि पौपधानियततैव दोपावहा किन्तु 'शीलामाचा(य:)र्येण'- आधादयविवरणका()रेण 'द्वितीयाङ्गे' सूत्रकृताङ्गे लेपोपासकोपनयोपनिषद्धत्रयोविंशाध्ययने (४०८ पत्रे) उद्दिष्टामु-"महाकल्याणकसम्ब- न्धितया पुण्यतिधित्वेन प्रत्याख्यातासु" तिथिषु 'पौपधः पौपधोपवासवत 'नियत'मित्यवश्य कार्यतया 'उद्दिष्ट' उक्तो भवदभिप्रायेण 'इह च' तत्त्वार्थडची, मध्यस्थपीपधशब्दस्येदापि संयोगात्पौषधो भवदुक्तपरिकल्पनया ऽनियतोऽनिश्चित इति शास्त्रयोरुभयोरपि विरुद्धता मन्तव्येति, भावार्थस्तु-शीलाङ्काचार्याभिमायेण भवताऽमीचतुर्दशीपञ्चदशीकल्याणकविशिष्टपतिपदादितिथयो नियताः पौपधेऽङ्गीक्रियन्ते, शेपा अनि- यताः, अन्यथोक्तनियततिथिव्यतिरिक्तासु तिथिषु तदग्रहणप्रसक्तिरङ्गीकता स्यात्, अनिष्टश्चैतदायुप्मतः, तथा तत्त्वार्थभाप्यवृत्त्यभिप्रायेण च भक्ता चतुर्दश्यष्टमीपञ्चदशीरूपतिथिव्यतिरिक्तप्रतिपदादिष्वनियतत्वं पौपधस्य पूर्वोक्तवीजदयाह्नीकारकृताङ्गीकृतं, तथाचान्योऽन्य ग्रन्थयोk- निरोधो विरोधः स्यात्, किञ्च नियततिथिष्वपि नियमे सति पौपधाकरणे चतुर्गुरुकादेः थादजीतोक्तपायश्चित्तस्योक्तत्वात् , तथा च तत्सूत्र- "नियमे पोसहसामाइयाइअकरणे चउगुरू अपारणए त्ति” तथा शक्त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव तत्करणाकरणाङ्गीकाराच्च तासामप्पनियततिथि- मध्यपातप्रमतिरन्येप्या, फिश्च प्रज्ञप्त्यां शंखशतकादिश्राद्धानां शक्तिसद्भावेऽपि नियततिथिपीपधाकरणं तास्वपि भवत्परिकल्पितायास्तद- वश्यकर्त्तव्यतायाः असङ्गतत्वमेवावेदयतीति दिक् ।२९। अथ परोक्ततद्धीजद्वये दूपणान्यभिधाय स्वाभिमतं प्रतिपदादितिथिषु तदनयत्ये वीजमाह- . - किंतु तहिं जड़ कला-णयाइ होना? तओ वयं कुजा । इहरा न वेत्ति ते पुण, नियमियदिणगहणओन सया।३०॥ माया-पिनु' इति पदं सहीटरवीनान्तरोगोय. तेन 'तहिति नियमिततिथिच्यतिरिक्तासु 'तासु' प्रतिपदादिए तिथिपु मदि दिपलटागपिणीममुभूतनागादिनिनच्यानजन्मनिष्क्रमणशान निर्माणदिनानि कल्याणकशब्दाभिषेयानि, तदादि सत्मभृत्ति- गापिलामिदं होजनि भान् ? ततो 'पत' पोपधाभिधानं कुर्याद, श्रमणोपासरू इत्युपस्कारः, 'इतरथे ति तदभाव न वेतिनैव सर्गात इति प्रतिपदादिए पीपस्यानियतले पीनमिति फटालितोऽर्थः, अयम्भावः-अष्टगीचतुर्दशीपञ्चदशीषु तत्करणोत्साहवता किश्चि- रिमनपा पोपा कार्ग इति चतुर्दश्यादेनियतल, प्रतिपदादिषु तु न निसर्गतस्तत्करणं किन्तु कल्याणकाधुत्सवविशेषयाचे गीति नामामनियतत्वमिति, गो भाद्रपदविशदचतुर्यो पर्युपणारूपलोकोत्तरोत्सक्सद्भावात्चत्करणनैयत्यमायात, न चात्र वीजे दोप. मेयोऽपि पिरिकल्पितः, उक्तपिभापया तन्निरासाद, तथा "पौषधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्या"विति हारिभद्री. पारया(तियारकमसहिरतिपनाशत्तिवाश्यस्य नियतदिवसं नियतदिवस प्रतीति प्रतिनियतदिवसं. तत्रानुष्ठेयाविति पदार्थसमर्थनया निपानियन दिनेणा नद्ग्रहणमनुमतं. तथाच भवत्परिकल्पितवीजदयसङ्गत्या प्रतिपदादौ तदनियततोक्त्या तदग्राह्यत्वमेव पलादायातं स्यात्, प्रनिनिहायुप्पना, अस्मदभिमायेण तु कल्याणकोत्सवचिशेपवत्सु प्रतिपदादिप्वपि तन्नियतत्वं स्यात् , तथाच तास्वपि तद्ग्रहणमिति न रोिधलेगा, तस्मादेतदेर सार यीनमाधेयमिति, ननु तीर्थकतां बहुत्वेन प्रतितीर्थकरं च बहूनां कल्याणकानां भावात्कल्याणकानां सर्व- विधिपपि सम्भासदर तग्राह्यतयाऽऽयातमिति तटस्थमतिमपनेतुमाह 'ते पुणति प्राकृतत्वात्तानि पुनः कल्याणकानि न सदा भवन्ति, ऐन सर्ग भपि लिययोऽध समाराध्या भवेयुः, किन्तु नियमितदिनेप्रेति भावः, तत्र हेतुमाह 'नियमितदिनग्रहणेन' नियमितानि-गणना- AARAK विपयीकृतानि यानि दिनानि नेपां यद्ग्रहण (तत)तथा; तस्मात् , सर्वपामप्यहता कल्याणकदिनानि तान्येव, नान्यानीति, तथाहि "सेसाण, चि एवं चिय, नियनियतित्येषु विष्णेया १३६१” इति यात्रापश्चाारसूत्र (१५९ पत्रे), तद्व्याख्या-"शेपाणामपि. न बर्द्धमानस्यैव अपमादी- नामपियर्तमानावसर्पिणीक्षेत्रापेक्षया एवमेर इह तीर्थ वर्द्धमानस्यैव 'निजनिजतीर्थपु' स्वकीयस्वकीयप्रवचनावसरेषु विज्ञेयाति' ज्ञातन्यानि मुख्यतया विधेयतयेति, इ६ च यान्येव गर्भादिदिनानि जम्बूदीपभारतानामृपभादिजिनानां नान्येव सर्वभारतानां सर्वैरवतातां च, यान्येव । नेपामस्यामवसपिण्या वान्येव च व्यत्ययेनोसपिण्यामपीति मायाय अतो न सादिकानि कल्याणकानीति घोध्यं न च महाकल्याणक- पदेन निर्माणदिनमेकमेव गृहीतं भविष्यति, नान्यकल्याणकचतुष्टयोति वान्यं "पंचमहाकल्लाणा, सबेसि जिणाणा हवंति,णियमेण । भुवणऽच्छे- रपभूया, कल्याणफला य जीवाणं ॥३०॥” इति यात्रापञ्चाशकसम्मत्याः तथा. “पश्चस्वपि,महाकल्याणेषु त्रैलोक्यशङ्कर मिति (सूमार्च, व्याख्या-"पश्चस्वपि, न पुनरेकस्मिन्नेव कचित् 'महाकल्याणेषु'गर्भाधानजन्मदिनादिषु त्रैलोक्यशङ्करं जानियसुखकारि, तीर्थकत्त्वमित्य नुवर्तते।' इति आगमोदयसमुद्रिते ९३पत्रे) धर्मविन्दुशास्त्रोक्त्याच पञ्चस्वपि कल्याणकेषु,महाकल्याणशब्दोऽदुष्ट एवेति सदनुशिष्ठिः, तथाच न सार्वदिकानि कल्याणकानि, सदभावाचन सार्यदिक तत्सङ्गतं पोप ग्रहणमिति गाधास्वरूपार्थः।३०। अथ स्वरूपत्तस्तस्करणतिधिनिरामनमाह- सत्थाणुसारओ नण, पोसहगहणे तिहील एयाओ। आयरियायरणाओ, अन्नत्थ वि अणुमयं एयं ।३१॥ म्यारया ननु'निमित 'शास्त्रानुसारतः सिद्धान्तानुगमनेन 'पोपथग्रहणे' पौषघनताङ्गीकारे 'एता पूर्वोपवर्णितस्वरूपास्तिथयः कर्म- पायो भवन्तीति शेषः, तथाच सर्वग्रन्थकाराभिप्रायेण चतुर्दश्यहमीपञ्चदश्या शीलावाचार्याभिप्रायेण च कल्याणकादिमसिद्धतिथयः पौपधा- श्रीकारे समापाता इति भावः, नन्कानन्दादियारोपनयोपनिषद्धोपासकदशासु आनन्दस्य सार्द्रपञ्चवार्पिकपोपधानीकारानासास्सिद्धान्तानु , .
पारंण सरदिनेष्वपि पौषपानीकारः समायात एति चेन्न, तस्य तानत्कालावसाने पौपधपारणशब्दानभिधानेन तावन्मानपौपाङ्गीकारा- वीकारंण प सदसत्यमेवासादयति, गृहीतस्य पोपयस्यापारणे श्राद्धजीतोक्त्या चतुर्गुरुमायश्चित्तापत्तेः, न च तद्ग्रन्यानङ्गीकारो युक्तः "पपि भाकाणां प्राल्लादिग्रन्येषु शुद्धिर्न दृश्यते, वधाप्यसौ श्रावकजीतकल्पादेः सकाशादवश्यमभ्युपगन्तव्या, अन्यथोपासकदशासु गदतं फिल भगवान् गौतममुनिरानन्दं पावकं प्रत्यवादीत् 'तुमणं आणंदा ! एयरस अट्टरस आलोयाहि पडिकमाहि निंदाहि गरिहाहि भारि तोफम्म पायरिधत्तं पहिवनाहि' इति तत्कथं घटेत ?” इति पञ्चाशत्तौ (३३ पत्रे) श्रीमदभयदेवाचार्यैस्तदङ्गीकारात् , ननु पागनलोऽपि युक्तियुक्त(स्त पारणशन्दः संयोज्य एपेति चेन्न, एवं नहिं प्रथमदिनपीपधानन्तरं मतिमापतिपत्तेः पुरा लाघवादेकमेव तपारण फिमिति भवता नाङ्गीक्रियते ?, कल्पनाया उभयत्रापि साम्यात् , तथाचानायासेन निवृत्तः कलिः, नन्तावानर्थों यौक्तिक एव, न ताधिक इनि नेन, आनन्दातिदेशादिष्टस्य कामदेवस्य पौपधपर्याप्तिप्रतिमाङ्गीकरणयोरन्तरा तत्पारणात्मकपदानभिधानेऽपि तवाग्रतो गया 'भगवगरणनमस्करणं विधाय मम पीपधपारणमुचित मिति पाठोक्त्या प्रतिमापतिपचेः प्राक् अनुक्तमपि पौपधपारणं यथाऽऽयु- प्मताऽभ्युपगम्यते तयाऽप्रापि नत्पारणमनुक्तमपि तुल्ययोगक्षेमत्वेनाङ्गीकार्यमिति सिद्धान्तसम्मतिमप्यतिनिर्वन्धे गृहाण, अपरं "कुल्लागसं- निपेसे, गर्नु फदिऊण निययनियगाणं । पोसहसालाइ ठिओ, इगदसपडिमाओ इय कुणइ ।।" इति धर्मरत्नप्रकरणवृत्तौ श्रीदेवेन्द्रसरयोऽपि पौप दिनकादशमतिमा आनन्दस्योक्तवन्तो, यदि पीपधपूर्विकास्तास्तस्य भवेयुस्तदा ते पुरा पौषधं न विस्मारयेयुरिति, ननु(उपासकदशासु) पीपधाद्रीफारोऽस्यासार्थक एवोक्त इति चेन्न, कामदेवादेरिवास्य मुरकृतोपसर्गाभावप्रतिपादकतयैवास्य सार्थकत्वात् , निमित्तान्तरेण वा सत्सार्थकता माव्या, अलम्मसन, प्रकृतं प्रस्तूयते, न केवलमेतास्वेव तियिषु तदनुमतकर्त्तव्यताक, किन्सन्यत्रापि तिथिषु 'आचार्या- , चर(गाता)णया! रागद्वेषादिदोपविमुखविशिष्टलाभलिप्मुसंविनपूर्वाचार्याचरणात 'प(पति) एतत्पीपयन अनुमत' वांछित उपधानतपो- विशेषादिषु । तत्र हित्यद्यप्युपधानतपसि पौषधनत श्रीमन्महानिशीथे नोक्तं, तथापि समस्तगच्छीयगीतार्यसम्मततया सर्वेष्वपि धर्मगच्छेषु नियतं, तथा स्वस्पोपघानदिनप्रमाणतया तत्स्वस्वतपोयोगविधिमकरणेषु गीवानिवदं दृश्यते, तः कार्यमाणं चोपासकैरुपलभ्यते, तथादि- "श्रावकश्राविकाणां तु एकस्मिन्नुपधाने अव्यूहेऽपि गुज्ञिया अनुज्ञानन्दी विधीयमाना दृश्यते, परमेतेरहोरानपौषरदिनानि पथादपि भी सविशेष पूरणीयानि" इति श्रीमचन्द्रगच्छीयश्रीमदजितदेवमूरिनिर्मितयोगविधिमकरणे, तथा "पीपघग्रहणपुरस्सरमुपपानतपोरिधेय- मित्युपधानविधिरुच्यते" इति श्रीमभयदेवसरिशिष्यपरमानन्दकृतसामाचारीग्रन्थे. तथा “पौपधक्रिया तु यद्यपि महानिशीथे साक्षानोक्ता तथापि यथा साघोर्योगेष्वविशायिक्रियावच्चं सर्वप्रतीतं तथा श्राद्धानामप्युपधानेषु विलोक्यते” इत्याचारमदीपे रनशेखरसूरिहते(१२पत्रे), एवश्च सर्वगच्छीयगीतार्थाचीर्णत्वादुपधानेष्वस्मद्गुरुभिरप्यादृतं पौपधनत, दृष्टं हि सिद्धान्तानिपदमपि किनित्संविमथुनपराचरित कल्य- प्रावरणादिकं सर्वैरप्यङ्गीकृतं, उक्तश्च धर्मरत्नप्रकरणे "कप्पाणं पावरणं, अग्गोअरचाउ झोलिआ भिख्खा। उवग्गदियकडाइय-तुंग्य- मुद्ददाणदोराई।८।" इत्यादि, एवञ्चोषधानतपस्यपि पौपधवतमाचरणयाऽनुसन्धेय, तन्नचान्यापि तिथिः कैश्विदाचाराचीर्णतया नियतत्येन स्वकृतग्रन्थेषु निबद्धा दृश्यते, मतानुरागीनिवद्धा तु न प्रमाण, आचरणालक्षणाभावात् , तल्लक्षणं तु "असटेण स्माइण्ण"मित्यादि- कल्पभाष्योक्त्याऽवसेय, ननु नवपदविवरणे (२७१ परे) पौपधाधिकारे “यदुक्तं-पोसहउववासो उण, अमिचउद्दसी जम्मदिणे । नाणे निवाणे चाउमासमहाहिपन्जुसणे।।" इति पूर्वाचार्यसम्मतिभूतगाथाच्याख्यायां "अवाहित्ति-अष्टाहिकाचैवाश्वयुग्मासानन्यायदिनेषटमी- प्रभृतयो याः क्रियन्ते तामु कल्याणकदिनाष्टाहिकासु वा एतेषु च दिनेषुः सुश्रावफस्य जिनपूजातपोविशेपोधमो भणित एक, यदाह पारर्मदागगणि:-संग्छरगाउमासिएमु अहाहियामु य तिहीम । सबायरेण लग्गइ, जिणवरपूयातवगुणेसु ।।" इति व्याख्यानेन थापनादेशपाध्यायरष्टाहिकास्वपि पोपपमतिपादनात्तद्गीतार्याचीण किमिति नाद्रियत ? इति चेन्न. एतत्सम्मतिगाथासमर्थनार्थ एतगाथा- समुपानमूलभूनाया: "पोसह उबवासो उण, आहाराईनियत्तणं जं च । कायवो सो नियमा, अट्ठमीमाईसु पधेसु ।१।" इति मूलगाथायाः "तुप पुष्टारित्यस्य धातोः पोपण-पोपः-पुष्टिः, मक्रमादमस्य, तं धने-करोतीति पौपधः, पर्वदिनानुष्ठेयं धर्मकर्म, तस्मिन , स एवोपक्सन मुपगसः पीपपोपासा, पुनः शन्दो देशावकाशिफादस्य विशेपोपदर्शनार्थी, ततोऽयमर्थः-देशावका शिकं तावत्मायुक्तस्वरूपं, पीपयोपवासस्तु कीम: १ इत्याह-पोपयोपवासः पुनराहारादिनिवर्त्तनं, 'यञ्चेति' आहारः अशनपानखाद्यस्वाद्यभेदाचतुर्विधः, स आदिपा देहसत्कारादीनां ने सपा, लेषां निवर्तन' नियमनमाहारादिनिवर्तन, तयत् सः इत्यर्थः, च शब्दो न केवलमाहारादीनां चतुर्णां निवर्तने पौषधोपवासः. फिन्तु तदन्यतमनिवर्चनेऽपीत्यनुक्तार्थसमुण्यार्यः, 'फर्तव्यो' विधेयः स 'नियमात्'नियमेना टम्यादिपु पर्वसु' अष्टमीचतुर्दश्यादिपूत्सद- निषिपु" इत्यरूपार्यव्याख्यानेन तैरेव उपवासाधन्यतमभेदेनापि पौपधव्यवस्थितेरुक्तत्वात् , अष्टाहिकास्वपि तदाकूतेन भाहारनिवृत्तिरूप- पीपः सात पारगम्यते, प्राप्त्यां शंखाधिकारे अव्यापारपौपधे पौपचपदप्रयोगवत् , तथा "जहिवसमेगस्स भरपोसहो तदिवस पितियरस पारणगं, एवं अम्हे परं गयाणि चेव कुमारगाणि" इत्यावश्यावृहद्वृत्तौ (८२५पत्रे) केवलब्रह्मचर्येऽपि पौपधपदप्रयोगत्वात् , तथा "अष्टम्यां पीपथा उपपासादिकः, अष्टमीपीपधः, स विद्यते येषां ते अष्टमीपौषधिका:-उत्सवाः" इति प्रथमाङ्गपिण्डैपणाध्ययनद्वितीयोद्देशके (१२७ पये) उपवासेऽपि पीपधपदमयोगवदत्रापि केवलादारनिवृत्तौ पौषधशब्दवाच्यत्वाविरोधात्, सम्मतिगायोरोधिततिथिष्पवसनादेः फार्यस्य कार्यतया सर्वसम्मतत्वाचैवं तदभिसन्धिरनुसन्धेयः, न चैवं आहारादिषु चतुर्वन्यतमपदेनापि व्रतावसरे पौपधः केनापि विद्वदन्तरेणो- . , - - रुरीमियते, स्वस्वसामाचारीग्रन्थेषु तैस्तद्ग्रहणानसरे विधिवादेन सङ्कलितानामेवाहारादिपदानां चतुर्णामाचीर्णतयाऽऽम्नातात् , तथाहि- "परेमि भने पोसह-आहारपोसई देसओ सहओ (वा). सरीरसकारपोसहं सवओ. भरपोसह सघओ. अशाचारपोसह सही. चउबिहे पोसहे सारनं भोग पगस्खामि. नाव अहोरति पज्जुवासामि. दुविहं तिविहेणं, भणेणं वायाए कारणं. न करेमि न कारवेमि. तस्स भंते ! परिणमामि निंदामि गरिहामि अप्पाणं वोसिरामि" इति पञ्चाशकचूर्णिवाफ्यात्तथा "करेमि भंते ! पोसह-आहारपोसहं सवओ. सरीर- सारपोसई सबओ. भरपोस सहमो. अशाचारपोसहं सहमो. चउबिहे पोसहे गमि. जाच अहोरत्ति पज्जुवासामि इत्यादि जाच गोसिरामि" इति प्रतिक्रमणचूणौ श्रीविजयसिंहमूरिवाक्यादेवं सर्वे सामाचारीग्रन्थाः अवसेया, अत एव तत्सम्मतिमूलभूतगाथाया एतद्व्या- स्थानान्तरं एतदर्थ ससिंमततयाऽरवरासनं (१),यद्वा "चकारो भिन्नमस्ततः कर्तव्यः सचेत्यत्र योज्यः, शेपंपूर्वमिति व्याख्यानान्तरं "तथा पत्यागफदिनाष्टाहिकामु वा” इति व्याख्यानत एव कृतवन्त इति, तथाऽत्रार्थेऽप्योवेशगच्छीपवृहद्गच्छीयादिगीतार्थाः साक्षिभूता मध्यस्थ- भापेन स्वयमेव भवता प्रष्टच्या इति दिइमात्रमेतत् ।३१॥ अथ पुनरप्यवशिष्टां पूर्वपक्षिणः कुशकाशसङ्काशकदाशालम्बनाभासं मूलतो निरस्यन्नाह- नणु अणवज्जु कजं, कज्जुमिणं सब्वयाऽणुपेहं व । सचं सज्झायाइसु, गिइजइ वेलावयाईणि ॥३२॥ व्यापा-'ननु' इत्यानकायां 'इणति एतत् पौपधलक्षणं 'कार्य' करणीयं-कर्तव्यं 'सर्वदैव' प्रत्यहं, किम्भूतमेतत्काय ? न अवयं अत्यनवयं-निर्दोषमिति यावत्, तत्रान्वयदृष्टान्तमाह 'अनुप्रेक्षावन्' समयार्यविचारणावत् , यथा अनुप्रेक्षा निरवद्या सती सर्वदेव विषया नया पीपयतमपि सावधयोगरहितत्वेन प्रतिदिनं कर्तुमनीहितमपि भवताऽङ्गीकार्यमिति पूर्वपक्षलेशः, तथाच प्रयोगः-पौपधवत सर्वदा काप, निगलात् , यद्यनिरवयं तत्तरसर्वदा कार्य, यथा धर्मध्यानं, तथा चैतत्, तस्मात्त्येति । तत्राह 'सचंति सत्य, सत्यमित्यर्थानीकारे " " N शामिनि गुलं, परं सदिति साध्यांशो न युक्तः इत्यर्थः, तर व्यभिचारमाह-'स्वाध्यायादिषु' सिद्धान्ताध्ययनाध्यापनादिरूपेषु 'येलावय- भादीनि' पला । ययय येलारयसी, ते आदिउँपा क्षेत्रादीनां ते वेलावयमादयस्ते तथा, 'गीयन्ते' प्रोच्यन्ते गणधरैरित्यध्याहारः, समान माध्यात्पन्नाभासद्गामित्वेन व्यभिचारस्यात्रापि समावेशः, तथाहि-यत्र सर्वदा करणीयरूपसाध्यात्यन्ताभाववत्वं वर्त्तते स्वाध्यायादी सापि निराधाररूपसाधनस्य सत्वात् , क्या पक्षादिनयवचित्वेनास्य हेतोरनेकान्तिकत्वं, नन्वध्ययनाध्यापनादीनामपि सर्वदा कार्यत्वेनो- पदोगनामान इति नेन, सिद्धान्ने बनाध्ययनाध्यापनादी कालव्यक्ताव्यक्तप्राप्ताप्राप्तपरिणतापरिणतातिपरिणतादिविशेषाणां व्युत्पादनात, गपाहि"नोकपा निगंयाण या निर्णयीण वा चउहि महापाडिवएहिं सज्झार्य करेचए, तं० आसाढपडिवाते. इंदमहपडिवाते. कत्तियपडिवाते. पगिम्हपरिवाने" तथा "नो कप्पर निग्गंयाण वा निर्गयीण वा चाहिं संज्झाहिं सज्झायं करित्तए, तं० पदमाते पच्छिमाते मज्झण्णे भार" (स्थानाले २१३ पत्रे) तया "दसविधे अंतलिरिखते असज्झाइए पन्नत्ते, तं० उक्कावात दिसादाहे गजिते विज्जुते निग्याते जूयते जगपालिसे धमिता महिता रत उन्याते । दसविधे ओरालिए असज्झातिते पन्नत्ते, त० अठ्ठीमसे सोणिते, असुतिसामंते सुसाणसामंते । पंदोपराने पुरो-पराने पदणे य रायबुग्गहे ।। उवस्सयस्स अंतो उरालिते सरीरंगे पंचिंदियाण जीवाणं असमारंभमाणस्स" इत्यादि श्रीस्थानाङ्गे (१७५ पमे), तथा "जे भिख्सु अवतं वारज्जा वाएंतं वा सातिजति" (निशीथ १९ उद्देशके १९) सूत्र "अधजण गाहा, जाव कख्खादिसु रोमसंभवो न भवति ताप अपनो, तरसंभये पत्तो, अहवा जाव सोलसवरिसो ताव अवत्तो परतो वत्तो, जइ अबत्तं वाएति 'इयरं'ति वत्तं न बापतिता (नरस) आणादिया दोसा चउलहुये(च)पच्छित्तं xx 'जे भिख्खु अप्पत्तं वाएति०' अमाप्त एयस्स अत्यो अपात्रसूत्रे गत एव, आदी य अदिहे भाये ति, तहावि इह अमुन्नत्यं भणति-अवसुत्तरस अपत्तमुत्तेण य चउभंगो भाणियहो, परियाय० गाहा-परियाओ .
दुविहो-जम्मणओ पवजाए य, जम्मणओ सोलसहं परिसाणं आरतो अबत्तो, पचनाए तिण्इं वरिसाणं पकप्पस्स अवतो, जो वा जस्स मुयस्स कालो वुत्तो त अपार्वतो अवत्तो, मुएण आवस्सगे अणहीए दसयालियरस अहत्ती, दसवेयालिए अणहीए उत्तरज्झयणे अन्वत्तो, एवं सर्वत्र, पत्य य परियाये सुते य चउभंगो कायद्यो-परियाएण सुएण वि वत्तो ११ परियारण पत्तो सुएण अव्बत्तो । (परिपायेण अव्वत्तो सुएण वत्तो परियायेण सुरण वि अवतो) ४॥ पढमे भंगे अवाएंतस्स सेसे पाएंतस्स आणादिया दोसा चउलहुं च (परिछत्त)" इत्यादि श्रुताध्ययनाध्यापनादौ पैलावयाप्रभृतिवस्तुगवेपणं निशीथम्रप्रभाप्यचूर्णिवाक्यैरवसे, तथाच यथा श्रुताध्ययनादिर नवयेष्वपि शास्रोतोऽवसर एवादेयतयोपात्तस्तथाऽनवयस्यापि पौपषस्य विहितावसर एवादेयसमिति युक्तमुत्पश्यामः इति, तथाच पौषधस्य पदिनानुष्ठयत्वमेवायातमनुमन्तव्यं, नन्वष्टमीहानी सप्तम्यामपि भवता पौपचाङ्गीकारपक्षकक्षीकारात्पर्वमात्र एव तदङ्गीकरणीयमित्यभि- सन्धिसन्या कथं तथ्यीकार्या १, तदेकदेशे वापसद्भावादिति चेन, अष्टमीहानावष्टमीकृत्यकरणस्य स्थानान्तरानवाप्तौ सप्तम्यान्तस्तद्भोग- बहुत्सद्भावात्सप्तमीकृत्यस्येयानन्यगत्या (तत्)स्थानतया गीताधैरङ्गीकारात् , ननु तर्हि चतुर्दशीहानौ त्रयोदश्यामपि तद्वदेव पाक्षिककृत्य चतुर्दशीतिथिविधेयं कथं विधेयतया नाद्रियते ? इति चेन, चतुर्दश्यां पाक्षिाकृत्यस्य कालिकाचाराचरितत्वात्, पौर्णमास्यान्तु पातिककृत्यक- रणीयत्वमागमानुगामि, तेन चैत्यपरिपाटि-मुनिजनकन्दन-पाक्षिकातिचारालोचना-ऽऽलोचनास्थानीयचतुर्थतपोविशेषविधानादिपातिककृत्य "पामभगो दावि पत्तो नितिभो मुएण अन्नसो ततिओ वएण अव्वत्तो. परिमो दोहि वि, अव्वत्ते पाएंतस्स पढमभगिल अवाएतस्स आणादिया दोसा मासलहुच" इति नि०यू०प्र०। २ गत उक्तं "अष्टमी दिने. अष्टम जिन पूजो, आठ करमने. हणवा जी । आठ पदोरी. पोपध करीने, त्रिकाले त्रिअष्ट. जिन वांदवा जी॥ आठ पहोरी. पहेली अष्टमीए, पौषध आदि. किम निषेधूंजी ? हे शासन मुर ! पर्वनिथि ते, अपर्व कही. किम विराधूंजी ?॥१-४॥" .
पाशिकायनागग्लिायाधमुदया हानी सदागमाऽविगीतपूर्णिमारूपपाक्षिकतियो कार्यमिति सम्पदायः, सत्यां च भूतेष्टायां (चतुर्दश्यां) प्रांगारिपारिगेपानस्यामेर पाक्षिकृत्यमनुसन्य, आचरणाया अपि कश्चिदागमानुपातित्वात, प्रयोदश्यान्तु तत्कृत्यकरणे आगमा- पासपोरन्यनरमाणनाराधितलं स्यादा, चतुर्मासकचतुर्दशोहानी श्रीजिनमभाचार्यैरप्येतस्या एवं युक्तेराश्रितत्वात् , तयाहि-"नवरं पानिपीडासे पुणिमा जुन्ना, तेरसोगहणे आगमआयरणाणं अनतरंपि नाराहियं होजा" इति विधिप्रपायां, पासिकाहानी प्रयोदश्यां पाकिकृत्यरिधानाभिमायस्तु तेषां सम्यगनागम्यः सम्पदायसाध्यथेति परम्पराऽनुयायिनामाचरणाङ्गीकारानवकाशे आगमोक्ता- होकारस्य मामलान , न कतरस्य अनवकाशे अन्यतास्याप्यनकाशता युक्ता, लौकिकलोकोत्तरन्यवहारभङ्गप्रसङ्गात् , नन्वेवं विशिष्ट- पुन्धारणीयकरणकारणभूतदिनदयोग्ययीभावमप्यतीति चेन, पञ्चदशीहानौ भवतोऽप्येवमेव प्रष्टव्योत्तरत्वात्तदिति कण्टकोद्धारलेशः२ इति गागाः प्रप पापमतिथिस्वरूपनिगमनोपदर्शनपुरस्सरं तत्मतिपादकस्थानान्तराभिधानकथनद्वारेण तत्करणविधि दर्शयन्नाह- पोसहतिहिपरमऽत्यो, इय कहिओ ससमयाणुसारेणं । करणविही जिणवल्लह-कयपोसहपयरणाउ पुणो १३३। म्याग्या-'इत्य'मुना पूरॊक्तमकारेण 'पीपतिथिपरमार्थ' पौपधकरणे नियुक्तास्तिथयः पौपधतिथयस्तासां परमार्थ-एतासु तिथिषु पूनम रदिए पहेली पूनमे, पाखी पडिकमणुं फरे तूं। पूनम हानिए तेरसे पारखी, करे अन्याय केम तूं ।१। २ भन्यानं-"शासन नायक वीर जीणंद वांदी, नर्मु ऋषभादि सुख सिंधू जी । अमावसने. पूनम अधिके, पदस किम. विराधू जी ?" उदर गादस. नेरस मनारी, किम पॉपधादि निरोधूनी । सिद्धायिका देवी. शुद्ध बुद्धि देगो, पर्वतिथि तेह. आराधू जी ॥१-४॥" "चौदा पिराधि पहली पूनमे, पाखी-चोमासी करे तूं । पंचांगी पाठे ये तेरस नहीं, होय तो वताव तूं तूं ।१।" " पाप फार्पमित्येवंरूपमैदम्पर्ष पोपपविधिपरमार्थः, स'कथितः तत्मरूपकसिद्धान्ताक्षरसम्बद्धवाक्यमवन्धविषयीकृतः, प्रकरणान्मयेत्य- ध्यारार्गः, केन साधनभूतेन ? 'ससमयानुसारेण जैनागमपुरस्कारेणेत्यर्थः, इत्यनेन स्त्रकपोलकल्पनाकल्पितत्वशङ्का दुरापास्ता द्रष्टव्या, 'करणविधिः' भरनावात्योपयस्य विधानपद्धतिः पुनः 'जिनवल्लभकृतपोपधप्रकरणात जिनवल्लभै-जिनवल्लभनामधेयैः श्रीमन्नवाह विवरणकरणा- गातत्रिष्टसंसन्मभ्ययनोभूरिश्रीमदमयदेवमरिचरणोपजीविथीमज्जिनवल्लभमरिभिरिति यावत, कृतं-विहितं यत्पौपथपकरणं-पौपचवतविधान- रिधिमनिवदमासचिोपः, तरमाग्जिनबालभक्तपीपथपकरणात् , क्षेय इत्यध्याहार्यमिति गाथार्थः॥३॥ अथ विबुधजनेष्वभ्यर्थनारूपां गाथामाह- मइमंदयाइवसओ, जे लिहियं इह य आगमोत्तिण्णं । मइमं दयाइ वसओ, सोहेउ तयं सुहीवग्गो ३४॥ प्यारया-रहेति अस्मिन्प्रकरणे 'पदिति सामान्यवाचकपदनिर्देशाद निर्धारितस्वरूपं किमपीति वाच्यवाचकं 'आगमोतीण समति- कामिनजिनागर्म 'ब'शब्दाराचार्यपार पर्योतीर्ण च लिखित अक्षरविन्यासीकृतं, मयेत्यनुक्तमपि कत्तृवचनं निष्ठापत्ययानुकूल्यादत्रावसेय, भागपोनीणलिखने निदानमाह-चुतः १ 'मतिमन्दताऽऽदिवशता मतेर्या मन्दता-सकलागमपरमार्थादर्शिवेन कुण्ठत्वं, सा आदिर्यपांप्रमाद- बाहरीतसवाना ते मतिमन्दतादयस्तेषां वश-आयत्तता. तस्मात् मतिमन्दतादिवशतः “पञ्चम्यास्तसिल्" (पा०५३।७), इयता वाक्येन जानो मिनागमोचीवाचकत्ये सम्यक्त्वनाशापाराश्चितप्रायश्चित्तमूलत्वमादितं भवतीति वोध्यं, तदागमोत्तीण सुधीवर्ग: मुष्टु-आगम- परिकर्मिना धी:-दियेषां ते मुश्यिस्तेषां वर्गः-समूहः, स 'शोधयतु' तदपसारणेनैतत्प्रकरण निरवयं करोत्विति प्रेरणाप्रत्ययोपादानं तस्य विशेषतः चोपन प्रत्युपयोगमदर्शनपरे, किम्भूतः सर ? 'मत्तिमान' मति-स्विकालविपयिणी धिपणा, सा विद्यते यस्मिन्सी, तस्याखिकाल- पिनन्तु अपाविधानावरणीयकमायोपशमसमुत्यौपातिक्यादिदिभात, ननु स्वकार्यकरणव्यासक्ततात्कयं सशोधयिष्यतीत्यत आह- , . 5.4AADINir पुनःहितो ? 'दयाया वगः दयेत्यनुग्रहोपलसणं, तेन दया-निम्परि(निश्छल)परानुग्रहाशा, तस्याः वशगौ-वश्वर्तीत्यनेन तस्य परोपातिकनिरसिग्नमादितं, तथाविषस्य तु कियदेतदिति भावः, इति गाथार्थः ॥३४॥ अथाधिकृतमकरणसमर्थनस्वरूपं गाथाद्वयेनाह- इय मुस-सुपहरसम्मय, कइवयवयणेहिं पयरणं सुहियं । लिहियं सिहि जलनिहि-गुह, मुह-विहि चरिसे सुहरिसेणं ।३५॥ जुगवरजिणवंदाणं, आणं लहिऊण कयपमोयाणं । सुपमोयपयरएण य, गणिणा “जयसोम"नामेणं ॥३६॥ प्यारया-'इप' इत्यमुना प्रकारेण 'युगवरनिनचन्द्राणां' युगे वरा:-प्रधानाः युगवरास्ते च ते जिनचन्द्राश्च श्रीमज्जिनचन्द्रसरयस्तेषां 'भाग'मादेन 'सध्या समासाद्य "जयसोम"नाम्ना गणिना प्रकरण 'लिखित मक्षरविन्यासीकृतमिति सम्बन्धः, कैः साधनभूतैः १ 'श्रुत- भागमम्मानिपयाचनः श्रुतश्च-आगमः: श्रुतपराय-बहुश्रुताः श्रुतश्रुतधरास्तेषां सम्मतानि-संवादीनि कतिपयानि-कियन्ति यानि चिनानि नानि तया, :, किम्भूतं प्रकरण ? 'मुहित-अतिगयेन हितकारिः, कदैतलिखितमित्याह 'शिखि-जलनिधि-गृहमुख-विधि-वर्षे मिगिनी-हियते न फपिसमयेन जयः, जलनिधयः-समुद्रास्तेऽपि लोकोक्त्या चत्वारः, गुहमुखानि-कार्तिकेयवदनानि तानि च पट् , पिरि-मंगा. मनेका तन्मिते वर्ष-गरदि, अकानां वामगत्या १६४३ वर्षे, सुहणेति कर्तविशेषणं ध्येयं, किम्भूतानां युगवर जिनचन्द्राणां ? 'हारमोदानां पता मोदो-हो येस्ते. तेपा, किम्भूतेन "जयसोम"नाम्ना गणिना ? 'सुप्रमोदपदरतेन' सुष्टु-अतिशयेन प्रमोदाना- मनोरमाणियगणीनां दयोः रत-आसक्तस्तया, तेनेति गायादयार्थः । ३५-३६ । (जीर्णाजीमतिद्वयेऽप्यष्टमगाथावृत्तौ नवाकेन ३६ अङ्काः) इनि साननाचार्यश्रीपमोदमाणिग्यगणिचरणारविन्दनचरीककरणिपण्डित"नयसोम"गणिना समर्थिता पौपध(पर्विशिका)पकरणत्तिः। अन्य कारपस्तिः-श्रीमत्परतरगच्छे,श्रीजिनमाणिश्यरिगुरुप?। चन्द्रकुलाम्वरचन्द्रा, उदीयुरुदयाय जिनचन्द्राः ।। सम्पपरीक्षणाधे, परीतका गौनरावनावासन् | प्रवचनपरीक्षायाः, रीइडवंश्या अपि प्रकटाः।। तेपां राज्ये विजयिनि, रेजुः श्रीक्षेमराजराजानां । शिप्याः मुलब्धलक्षाः, प्रमोदमाणिग्यगणिमुख्याः ॥३॥ तत्पदपङ्कनभृङ्गः, सद्गुरुरागादवाप्तसुखसङ्गः। समवसितसमयभावः, शिष्यो जयसोम- गणिनामा ।। स्योपसस्य विवरणं, कृतवानिह पौपधप्रकरणस्य । भूता-ब्धि-रसे-न्दु(१६४५)मिते, वर्षे श्रीनेमीजन्मदिने ।५। युग्मम् । पिवयं यदन कथमपि, कथितं जिननाथशपथदानेन । अभ्यर्थये विपश्चि-द्वर्गः तच्छोधयत इति ।। श्रीमज्जिनदत्तानां, श्रीमज्जिनकुशल- गरिराजानां । कृपर्यतचिरकालं, नन्यादानन्दमुखदायि ७) इति श्रीपौपधपत्रिंशिकामकरणविवरणं समाप्तम् । संरति १६६५ ममिते श्रीस्तम्भतीवेलाकूले कार्तिकसुदित्रयोदशीवासरे बुधवारभासुरे रङ्गदैराग्यभङ्गीवासनासमाहतकठोरतरसाधु- क्रियासमाचार-कृतकुवादितिरस्कार-श्रीसा हिसमक्षं दूरीकृतकुमतिकृतोत्सूत्रासभ्यवचनमयप्रवचनपरीक्षादिशास्त्रव्याख्यान विचार-विशिष्टस्वेष्ट- मन्यादिप्रभारमसाधितपञ्चनद पतिसोमराजादियक्षपरिवार-अधरितामधुमाधुर्यवर्यवाक्चातुर्यरभितनिखिलभुजालभूपालमौलिमौलिमाणिक्य- प्रभापटल फरमीरजनलधौतपरणफमल-जलालदीश्रीअकवरपातिसाहिवितीर्णापाढीयाराहिकाऽमारि-वविधिश्रीस्तम्भनोर्थीयजल व्यन्तति- जलचरनीवतंतिम(?)रक्षणसमुद्भूतमभूतयशःसम्भार-श्रीसादिमदत्तयुगप्रधानविरुदधार-जाग्रभाग्यसौभाग्यमाग्भार-शासनाधीश्वरश्रीमत्- श्रीपर्दमानजिनपदृमतिष्ठितपञ्चमगणघरश्रीमुधर्मस्वामिममुखयुगप्रधानाचार्याविच्छिन्नपरंपरायातश्रीचन्द्रकुले चन्द्रश्रीउद्योतनमूरि-श्रीवर्द्धमा- नरि-योनिनेश्वरमरि-श्रीनिनचन्द्रमूरि-श्रीअभयदेवमूरि-श्रीजिनवल्लभसरि-श्रीजिनदत्तसूरिसन्तानीयश्रीबृहत्खरतरगणशृङ्गारमौक्तिक- पारश्रीनिनमाणिायरिपट्टोदयाचलप्रभाकर-विजयमानयुगमधान-श्रीजिनचन्द्ररिपुरन्दराणां आचार्यश्रीजिनसिंहसरि-श्रीसमयराजोपा- ध्याय-श्रीरननिधानोपाध्याय-पं०पुण्यमधानादिशिप्ययुतानां सदुपदिशेन xx| एतावदेव प्राचीन प्रत्यन्तरे लेखकादीनां प्रशस्तिरस्ति) जनानानपर'! धरणघर !. नवकमलसरलदलनयनपर ! । गमततमतमतकरसफल !, परनरवरगणनतपदयमल !! गजकर५ कर मदनगदहन !, मग परभर 'मऽपहर वरमहन' ! । धनद५०धनदसमशमसदन !, परनरमतमयन !२ परमावदन !२ "परम- परमपदपदारद !, भ-त-वं पदनतमस्नरमपफगद:५!। १६भवभवभयभरहरणपर!, मलमलफलकम-न-लसचरणचर२. जय गमा मदननगनर दमद!, जय सकटजनक र कलवचनरद !! शशकरफरवररद नवय२५!, घनघनयन२६करणशरणसनय 11 एवं निर्मलचिनभानसलिटवातः नपिसाऽद्भुतं, पञ्चकेवलवर्णचित्रसुमनः श्रेणीनिवध्यद् द्रुतम् । श्रीमत्पार्धजिनोऽचितः पृथुगुणैः स्तोत्रः अनायीकरः, भूयारसौख्यकरः 'प्रमोद'सुपशो 'माणिक्य'हीराकरः ॥५॥ इति श्रीपार्श्वनाथस्तवनं केवलाक्षरमयं सम्पूर्णम् । पन्ने सुमार"मुसहकरं शमोकं, सिखान्तरासिततनम्नकद२९ न शोकम् । मन्दारकागकरकम्पितपङ्कजातं३०, दिव्यद्गनादिवग३१- पदिनाचतातम् || सादिताऽऽशविदितं भवपासनावर, सन्तापनाशनपरं सुरवर३ रतावण । रम्याननं रविनतं विशदं तमीश, मर्या- बलीमार गुम दमोशम् ।२। दन्तावलं दरवनच्छितये नमन्त३५. निर्माणदं निपुणनिर्मितकं३८ नितान्तम् । गर्वाङ्गजागन- गभिन्समनाऽभिरामं, सभोगभाससुगतिकमदातिकामम् ॥३॥ सत्शासनेशलसदशुरदं दयारं, सर्वाऽभिसंशयमिदं १ वरनादसारम् । जरमा गरमपाटासातो-(स्तो मन)अमीर: तस्य । ? सह यः। ४ युगल । ५ शुंडा ६ हस्त। ७ वृक्ष। ८ वैरीसमूह। ९पूगर्ने। १० दाने। "रिगनुमा म मनातीति । ११ माष्टं। १४ परम-अटो यः पदः (परम)परमपद -मोक्ष, सत्पदेच्छां ददातीति । १५ हे गतकुत्सितरोग ।।१६ संसारोत्पन्न । १७ र १८ मा दिति) तदेश..... बादम..." मनोरया....."न श्याः । १९ हे नी(नि)र(ऽलस) 11 २० चारिने चरतीति । २१ मरण । २२ उपशमद । २१ गपुर।१४।२५ न पियत पय राधाः) मा मनो(? ।२६ निविडमेघ । २७ शोभनचिताभिप्रायः । २८ वसूनां द्रव्याणां राष्ट्वं-समूह करोतीति । २९ सुरादं । ३० कम्पितः पागले गत)। ३ दिषि-सारा उन्नति दिवगा-देवादयः । ३२ प्रहले । ३. सुगन्दं । ३४ मनुष्यावली । ३५ अभीर(वत्तार) । ३६ शोमनपर्यदं । ३७ प्रगमम् । 1.नि -गुरी देर । १९ अमित गा पायः यस्मार। ४० दया परा राजरोष शील। ४१ अभि-सागस्त्येन संशयान् मिनत्तीति । , . .
सन्नाकावासदरकसगरजःसमीरं, वय३ जनाऽवमऽजरं वरसारधीरम् ।४। एवं मया विपुलहारविचित्रचित्र-स्तोत्रेण पार्वजिनपो जन- पस्तुनोऽयम् । भात्या दयातिलकभूषितभालदेवः, सौख्यं ददातु 'जयसोम मुनेजिनेशः ।। इति श्रीपार्श्वनाथस्तवं हारचित्रमयम् । लसत्पङ्कजाऽऽमोदनिश्वाससारं, संसारं सुरेन्द्रोल्लसच्छीविसारम्५ । विसारं सुखाम्भोनिधी सद्विजेश, द्विजेश कुकर्माहिमङ्गे जने अम् ।। जने शङ्कर पार्श्वनाथ मुराऽऽसं', सुराऽऽसङ्घ-संस्तूयमाऽऽनाऽशिवासम् । शिवाऽऽसं हि कल्याणवल्लीपयोदं, पयो दन्तपंक्ति कृताऽनन्तमोदम्। तमोद वरं पार्श्वनाथं विमाय॥२, विमाऽऽयं१३ हितं संस्तुवेऽहं सदाऽऽऽयम् १४ । सदा यं दिजिह्वाङ्कितं तं पाङ्क५, शपाई।६ महाफामनाशे मुनाकमा १३ सुनाकस्थनाकिनजस्तूयमानं, यमानक्ष्यमभाऽऽरवं तं सदानम् । सदानन्दकारं खगश्रीसमानं, समान। नतमनलक्ष्मीवितानम् ।४। इत्थं विश्वप्रकाशिमवलपरलसज्झानसद्धयानधान्ना, श्रीपार्थस्य प्रशस्तपृथुतरयशसः सौख्यद्वामनान्नः। स्तोत्रं चके विमुक्तग्रहणयुतमदः मोल्छसद्भोगभाजः, हर्षः मागभारभाव जयशश'मुनिना रङ्गकज्जैनराजः।। इति पावस्तवं शंखलाचित्रमयम् । सन्तोषशर्मसदन स(द)नन्धर सारं, दत्तागिमोक्षसुगति सुगति सुसारम् । मेघोल्लसच्छविपदं विपदऽन्तकारं, सेये २२मनःप्रभव- सम्भारसङ्गवारम् ।। कैवल्यवलिकदर्भ२३ कदभन्ददारं, शाल२५त्रयीसहितसंहितर ६सङ्घकारम् । नम्रामरेन्द्रभविक भविक२७ समान२८, । सर्ग1 २ फुत्सित । ३ वर्य-पूज्यं । ४ सह कर)या-लक्ष्म्या तप्तेत्येयं शीलः । ५ विस्तीर्णे । ६ विवभं ? (मत्स्य)। ७ सुष्ट राजिताऽऽशा-दिशो येन । ८ अशिवान्-उपद्रवान् प्रस्तावित शिवे-मोटे अति-उपविशतीति । १० दुग्धवत् । ११ हः । १२ विगतमायं । १३ वि-विशेषेण मा-लक्ष्मी-श्री तस्या आयो-लामो यस्मात् । १४ सच्छोभन मा-गमन्तवादयो-भाग्य यस्य च । १५ वृषो-धर्म अहोऽभिज्ञानं यस्य । १६ ईशं । १७ सिंहासनं। १८ पूजा । १९ गृहं । २० सद्भिः सज्जनः न है (1) नन्धः-नन्दनीयः, पायो सारय । ११ सयोभना गतिर्यस्य ते । ३२ मन,प्रभव(स-कामस्य) सम्भव(स्थाने) योनौ सं(गं वारयोतीति त । २३ कैवल्य ए(व)वलिः (कैवल्य)वालिस्तत्र(कं जलं दा)-मेप (वभावीति ।। २४ ककुत्सितः योऽभन्दो-ऽमङ्गलस्तं दारयती(ति) ! २५ गढ । २६ स-सम्यकप्रकारेण हितं करोतीति । २७ भविक कल्याण परमाt २८ राह मानेन-पूजाप्रकारेण पर्सते यः। १ .
, मामोगि भासिन नानुनमानम् । इक्ष्वाकुवंशमुभदं मुभदन्तमीश, संवीतसंयमधुरं मधुरं दमीशम् । बन्दे पदिताss(मु (2)- मा ममा गमाना, निर्नागिताऽऽयतमसं तमऽसमानाम् ॥३॥ वन्दे जिनं नवरदं वरदं जनानां, दुर्दान्तदान्तकरणं करणं धनानाम् । गपादनमरि बिपुर मुशील।, यामागज हि मुपदं सुपदं मुनीलम् ।।। इत्यं मयाऽत्र विहितं विहितं तवेश !, स्तोत्रं विचित्र- परमं परमालेगा। मौग्यानि मे वितनुताऽतनुताऽऽत्तशस्य !, देवेन्द्रसद्गजयशो 'जयसोम'कस्य ।।। इति श्रीपार्श्वजिनस्तवनम् । भनिफमागरमामकारकं, सफल शाखलताजलदायकम् । जलदवर्णधरं हरिणाङ्कितं, नमत पार्थनिनं तिमिरीस्थितम् ।। प्रवल- मोगमस्तानामभ, पुमतिनिशिखण्दिजा सनिभम् । मदनपङ्ककदै मुगुणान्वितं, नमत० १२० विदलिताशुभकर्ममतङ्गज, प्रणमितेश्वर- पापानम् । नामनिर्नरपदनपग्नित, नमत० ॥३॥अधरकान्तिविनिर्जितविद्रुमं१५, शमधरं शिवमार्गवरद्रुमम् । हरिवराशनसंस्थिता मऽचित, नमा० । श्रीमत्याजिनेन्द्रमिन्दुसदृशाऽऽस्य तापपापाप, ऐश्वाकान्वयनिर्मलाम्बुधिनिशानाय नमस्याम्यहम् । देवेन्द्राऽमरमौलिमौलि- निगरणिकाशिकम, कल्याणं 'जयसोम सेवस्मुनेः श्रीपार्श्वकल्पद्रुमम ॥५॥ इति श्रीतिमिरीग्रामस्थपार्श्वनाथस्तवनम् । देदन देने कयु, श्रीगीर विमाले जाण । गर्भ पुरुषोत्तम शकस्त, न गर्भ नीच अकल्याण ।। आपाढि मुदि छठे गर्भापाने, शरि हरिभद्र कल्याण | अभयदेवरि श्रेयः फां, न विप्रकुले अकल्याण || न आये आव्या गोत्र कर्मथी, श्री वीर मापणी एस । भातरिया सानिहुंडे प्रभु, निशला राणीनी कूख ३ ते आसोज वदि तेरसे, मान्यु त्रिशलाए कल्याण । फल वीरे विप नीच 101-ATTI) शुभ मा(न)-म । २ मुष्टु भदन्त-प्रन्यं । ३ सवीता संयमध्ये (न त)४ मनोहर । ५ दित-दिछन्नः आशु क्षिप्र प्रर्पण भवः-ससारो येन । (रपा (पपतमाने । ७ मतिरायेन कारण। ८ देव । ९ पण्डित । १० शीलवतं । ११ वि-विशेषेण (चित्र-अद्भूत, परमं (प्रधान)। १२ पराणि प्रष्टानि यानि मागनिमीप गूगे। १४ परस्पति । १५ प्रशलक। १६ हरिवराशन:-सिंहासनस्तर स्थित। , - । इंटधी, ने किया यह शकल्याण ? १४१ इंद्रे भद्रबाहुए कहां ए, श्रेय कल्याण फल जे। निय.अकल्याणकभूत किम ?, अहो जिनचंद्र वीर तें। श्रीगीरस्तान-नारे पीर ! नहीं मानुं रे. नहीं मानुं नहीं मान रे। नहीं मानुं तारु अकल्याण, प्रभु गर्भकल्याण प्रमाण । नारे पीर ! नहीं मानु रे, फिम मार्नु किम मानु रे । प्रभु ! अकल्याणकभूत, जे गर्भापहार तात !, नारे वीर ! ॥२:आपादि सुदी छठी दिने रे, आव्या देवानंदा कूस रे। ३ दिन गर्भाधाने कल्याण श्रेय, ए पंचाशक साख, नारे वीर !आसीज़ चदी तेरस दिने रे, गर्भधारण निगला कूप रे !! इंद्रे श्रेय फल्याण माताए, मान्यु कल्पसूत्र मूल साप, नारे वीर० १४ जन्म दीक्षा केवल मोक्ष प{ रे, कल्याण श्रेय छ ए नाण रे । अकल्याण गंध सूने नहीं रे, जिनचंद्र वीर वखाण, नारे वीर ! ॥५॥ पुर-कल्याण ते अंय रूपे मानिया ए, माता ये कूखे महावीर तो, सर्व जिन जननी कूखे ए. आवयु कल्याण तिम धार तो।। भासी जिन पडिमा पूजा ए, कतुवंती न पूजे देव तो। जिन पूजती ऋतुवंती थाप ए, पूजे न ते प्रभाविक देव तो ॥२॥ श्रीजयसोममहोपाध्यायविरचितस्वोपज्ञवृत्तियुतं श्रीपोपधपत्रिंशिकाप्रकरणं समाप्तम् । .