·सापान कृष्णवालयमात्मजो जीवरामशास्त्री. मस्तावना। इह सलु पण्डितरत्नमण्डिते निखिलेऽपि भारतवर्ष सिद्धान्तकीमुदीप्रभृत्य नेकानि व्याकरणानि मुद्रितानि पर तेषामतीव दुरूहत्वात्सारखतप्रभृतीनाम' नाषत्वान तेषु मुकुमारमतिकुमाराणा विदुषा च प्रत्तिर्भवति, अतस्तेषामना यामेन यलिचिदू ब्यावरणपदार्थज्ञानप्रशाशक कौमारमित्यपरनाम्ना प्रसिद्ध श्रीमद्भावसेननविद्यदेवविरचित रुपमालासहित शर्ववर्माचार्यविरचित कातन्त्रा रयव्याकरणमेव पत्तते । तत्तु प्राचीनतरमत एव वनप्रभृतिदेशेषु कुमारा सिद्धो वणसमानाय इत्यस्य व्याकरणस्य प्रथमादिसूनमद्यापि पटन्ति पाटयन्ति च गुरव । रूपमालासहितमिदमतीव दुष्प्राप्य परन्तु पुण्यपत्तनस्थराजकाय पुस्तकालयात्सप्राप्तम् । तच श्रवणवेलगुलप्रामस्थजयरावनेनारद्वारा न्यूनाविक दोपपरिहाराय श्रीमद्रह्मसूरिशास्त्रिणा दृष्टिगोचरमपि कारितम् । किश्चास्य शोधनमप्येतद्वन्यस्थनियमानुसारेण कृत । यथा “ विरामे धा" इति सूत्रण पदान्ते वर्तमानस्य मकारस्यानुस्खारविधि । देव । देवम् । न दृश्यतेऽयमितर व्याकरणेषु । सवव्याकरणापक्षया अस्य मोऽपि भिन यथा सर्वन शतृ प्रत्यय' अन तु शन्तृड् प्रत्यय एव भिनव राति । किञ्च कुमाराण स्पष्टप्राते पत्तये पृथपदे पदान्तरेण सह सन्धिनियमोऽपि नादृत । यद्यप्यस्य पुस्तकस्य पुस्तकान्तराभावारेसनीदोपाद्वा यन कुत्रापि स्खलित तत्तु शोधनपन सम्यक् तया निवेशित तथाप्येतद्वन्यमुद्रणे प्रयत्नमधिगतस्यापि मम मतिमाद्यादृष्टि दोपात्प्रमादाद्वा समुत्पनाननरपानप्यवद्यानुपेक्ष्य गुणक्पक्षपातिनो निर्मत्सरा विद्वासस्तोपमेप्यन्ति, निष्पक्षपाततयाऽस्य योग्यतामवलोक्य सकीयपाट शारामु प्रवृत्ति नेष्यन्ति भविष्यन्ति च परमेश्वरानुगृहन्सिपलममाहिता इति समाशाते। विदुषा मनुचरो- रेक (रायक्वाल) १० स० १९५२. प्रर ·भूमिका। विदित हो कि प्रवृत्तिमे दृष्टिगोचर समस्त व्याकरणोंमे श्रीमच्छर्ववमंदिग- 'म्बरजैनाचार्यकृत कातच्याकरण ही जिसके 'कलाप' कौमार आदिभी' ना- मान्तर हैं, अत्यन्त सरल है । इसके मूलपाटको प्रवृत्ति वगाल आदि देशोंमें • बहुतदिनोंसे अशुद्धखरूपसे पाई जाती है । तथा इसकी टीकायें भी कितनहीं प्राचीन आचार्योने रची हैं जिनसे कि इसकी प्राचीनता सिद्ध होती है । वर्तमान समयमें इस ग्रन्थकी प्रवृत्ति न होने में मुख्य कारण यही दीखता है कि, इसकी जितनी टीकायें प्रसिद्ध हुईं वे सव सूत्र क्रमानुसार हैं और आजकल बुद्धिकी मन्द- ता तथा अन्य व्याकरणों की प्रक्रियारूप टीकायें दीखती हैं,इसकारण बालकोंकी प्रवृत्ति उनहीमें होगई । हमने इस व्याकरणकी नवीन प्रक्रिया बनाकर प्रसिद्ध करनेका विचार कियाथा परन्तु सर्व साधारणके भाग्योदयसे बड़े परिश्रमक माथ पूनाकी सरकारी पुस्तकालयमेंसे श्रीमद्भावसेनत्र विद्यदेवकृत कातन्त्ररूप- माग नामा प्रक्रियारूप टीका प्राप्त हुई, जिसकी सरलता और उत्कृष्टता अन्यावलोकनाधीनही है । ऐसे मन्द बुद्धियोंके लिये अत्यन्त उपयोगी समझकर छपाया है इस ग्रन्थमे “ विरामे वा " ऐसा विशेष सूत्र है जिसके अनुसार पदान्तका मकार विकल्पसे अनुखार होता है। इस कारण इस ग्रन्थमें कहीं पदान्तमकारको अनुसार कर दिया है । और लेखनी तथा प्रमाददोष और शीघ्रताके कारण दूसरी प्रति न मिलनेसे जहां कहीं अशुद्धियें रह गई हैं .. शुद्धियां शुद्धिपत्रद्वारा टीक करदी हैं । तथापि कहीं अशुद्धि रहगई हो तो विद्वजन क्षमा करें और कालेज तथा पाठशालाओंके अध्यक्ष महाशयोंसे यह प्रार्थना है कि निष्पक्षतासे इसकी योग्यताको अवलोकनकर अपनी २ पाठशा- लावोंमें पंढा और देश में संस्कृत विद्याको सहजहीमें बढावे ।। रैक (रायक आषाढ कृष्णैकादशी. शास्त्री जीवराम लल्लुराम अध्या सम्वत् १९५२ वि० दिगम्बर जैनपाठशाल ·ॐनमः सिद्धेभ्यः। अथ कातन्त्ररूपमालाव्याकरणम्। मङ्गलाचरणम्। वीरं प्रणम्य सर्वनं विनष्टागेपटोपकम् । कातत्रस्पमालेयं वालबोधाय कथ्यते ॥१॥ नमस्तस्यै सरसल विमलज्ञानमूर्तये । विचिवालोकयात्रेयं यत्मसादात्मवर्तते ॥२॥ नमो उपभसेनादिगौतमान्त्यगणेशिने । मूलोत्तरगुणान्याय सर्वस्मै मुनये नमः ॥३॥ गुरुभक्त्या वयं सार्द्धद्वीपद्वितयतिनः । वन्दामह निसट्योननवकोटिमुनीश्वरान् ॥ ४॥ विरिशियाई लक्ष्मी रानि ददाति पीर । अपवा विशेषाने मान् नपदार्यान् मानानीति यार । निविविटारा यार दिव्यध्वनियम्यामा वार.. विशिष्ट ग समापी यम्यागी धीर । अथवा धारयतांति वीर कामगमयमरामन हरानान् निरारानातियार वि विशिधारा गगनगमन व- स्थानी वीरत प्रामन पूर्व पायचिदिति प्रगम्य ॥ राय जानानति मग मर्यान् मकसदान् कमरगव्यवधानराहियेन युगपत् जानानाति गर्षस ॥ नरम नटा। विगिंग ना नियागात दोषाध मशेरदोषाः रिनर अपार येनामी विद्यारशा तम् । मात्र कालत्र यो मापमाना मानन्द्राम समान कानामाग ॥ प्रगरण गगनमया मूनिरम्या अस्तानि गरस्यदी त । विग्नं मत पानादिमन । शोभने इति न विमलं च तद मानं च मिनटन। मिलानमेर पिस्या गा पिमलकानगि तस्वै। २गरः ·कातन्त्ररूपमालायाम् । अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥५॥ अथ संज्ञासन्धिः। . सिद्धोवर्णसमाम्नायः॥१॥ सिद्धः खलु वर्णानां समा- म्नायो वेदितव्यः । ते के,- अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋल ल ए ऐ ओ औ । क ख ग घ ड । च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न । प फ ब भ म । य र ल व । श प स ह इति । तत्र चतुर्दशादी स्वराः ॥ २॥ तस्मिन् वर्गसमाम्नाये आदौ ये चतुर्दश वर्णास्ते स्वरसंज्ञा भवन्ति । ते के,- अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋल ल ए ऐ ओ औ इति । दश समानाः ॥३॥ तस्मिन् वर्णसमाम्नाये आदी ये दश वर्णास्ते समानसंज्ञा भवन्ति । ते के,- अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल इति । तेषां दो द्वावन्योऽन्यस्य सवौँ॥४॥ तेषां समा. नानां मध्ये द्वौ द्वौ वर्णावन्योऽन्यस्य परस्परं सवर्णसंज्ञौ भवतः । अ- आ इई उऊ ऋऋ ललू । तेषां ग्रहणं किमर्थं । द्वयोर्हस्वयोयो- दीर्घयोश्च सवर्णसंज्ञार्थम् । लोकः। क्रमेण वैपरीत्येन लघूनां लघुभिः सह । गुरूणां गुरुभिः सार्ध चतुर्धति सवर्णता ॥१॥ १ अनादिकालेन प्रवृत्त इत्यर्थः । सिद्धशब्द अनित्यार्थो वा निष्पनार्थी वा प्रसिद्धार्थो वा कापिल्यै सिद्धस्थित इत्यन सिद्धशब्दोऽनादिमङ्गलवाची ॥ २ सम्यगाम्नायन्ते अभ्यस्यन्ते इति समानायाः । भोक । व्यञ्जनानि जयस्त्रिंशत्स्वराश्चैव चतुर्दश ॥ अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एवच ॥ १॥ गजकुम्भाकृतिर्वर्ण: प्लुतश्च परिकीर्तितः । एव वर्णात्रिपञ्चाशनमातृकाया उदा- हुताः ॥२॥ ३ स्वय राजन्त इति स्वराः ॥

·संज्ञासन्धिः। ऋकारलकारौ च ॥५॥ ऋकारलकारौ च परस्परं सव- र्णसंज्ञौ भवतः । झल। पूर्वो हवः ॥ ६ ॥ तयोः सवर्णसंज्ञयोर्मध्ये पूर्वी वर्णो इस्व- संज्ञो भवति । अ इ उ ऋल॥ परो दीर्घः ॥७॥ तयोः सवर्णयोर्मध्ये परो वर्णो दीर्घसंज्ञो भवति । आई ऊ ऋ ॥ स्वरोऽवर्णवर्जी नामि॥८॥ अवर्णवर्जः स्वरो नामिसंज्ञो भवति । इई उऊ ऋऋ लल्लू एऐ ओऔ ॥ वर्णग्रहणे सवर्णग्रहण। कारग्रहणे केवलग्रहणम् । एकारादीनि सन्ध्यक्षराणि ॥९॥ एकारादीनि स्व- रनामानि सन्ध्यक्षरसंज्ञानि भवन्ति । तानि कानि ए ऐ ओ औ ॥ निलंसन्ध्यक्षराणि दीर्घाणि ॥ १० ॥ सन्ध्यक्षराणि नित्यं दीर्याणि भवन्ति । कादीनि व्यनानि ॥ ११॥ ककारादीनि हकारपर्य- तान्यक्षराणि व्यजनसंज्ञानि भवन्ति । क ख ग घ डच छ ज झ । ट ठ ड ढ ण त थ दधन । पकवम मा य र ल वाश पस हे ॥ ते वर्गाः पञ्च पञ्च पञ्च ॥ १२॥ ते ककारादयो मावसा- : पञ्च पञ्च भूत्वा पञ्चैव वर्गसंज्ञा भवन्ति । क ख ग घ ड। च छ ज झ ट ठ ड ण त थ द ध न प फ ब भ म ।। वर्गाणां प्रथमद्वितीयाः शपसाश्चाघोपाः॥१३॥ वर्गाणां प्रथमद्वितीया वर्णाः शपसाश्चायोपसंज्ञा भवन्ति । कम्न चछ ना वर्णाः- छ तथ पफशपस॥ १हस्यते एकमात्रतया उच्चायत इति स्व. ॥ २ दृणाति विदारयति द्विमानतया मुगचिलमिति दीप ॥ ३व्यश्यन्त अकारादिभि.पृथक्रियन्त इति व्यजनाने अथवा विगतः अअनः स्वरलेपोयभ्यः इति व्यसनानि ।। ४ फवारादीनामकार उचारणार्थः ।। ५घोपी-वनिर्न विद्यते येषां ते अपोषाः॥

·कातन्त्ररूपमालायाम्। घोषवन्तोऽन्ये ॥ १४ ॥ अवोपेभ्योऽन्ये तृतीयचतुर्थपञ्च- मा वर्णा यरलवहाश्च घोषवत्संज्ञा भवन्ति । गघड जमन डढण दधन बभम यरलव ह इति ॥ अनुनासिका उमणनमाः ॥ १५॥ अनु पश्चान्नासि- कास्थानमुच्चारणं येषां ते अनुनासिकाः। डनणनमा. वर्णा अनुनासि. कसंज्ञा भवन्ति । डञणनम इति ॥ अन्तस्था यरलवाः ॥ १६ ॥ अन्ते तिष्ठन्तीत्यन्तस्थाः यरलवा इत्येते वर्णा अन्तस्थसंज्ञा भवन्ति ॥ यरलव ।। ऊप्माणः शषसहाः ॥ १७ ॥ उप्म उप्णं धर्ममुत्पाद- यन्तीति । शपसहा इत्येते वर्णा उप्मसंज्ञा भवन्ति । शपसह । अः इति विसर्जनीयः॥१८॥ येन विना यदुच्चारयि- तुं न शक्यते स उच्चारणार्थो भवति । अकार इहोच्चारणार्थः । यथा कादिषु । कुमारीस्तनयुगलाकृतिवर्णो विसर्जनीयसंज्ञो भवति । श्लोकः । शृङ्गवद्धालवत्सस्य कुमारीस्तनयुग्मवत् ॥ नेत्रवत्कृप्णसर्पस्य विसर्गोऽयमिति स्मृतः ॥१॥ के इतिजिह्वामूलीयः॥१८॥ ककार इहोच्चारणार्थः। वज्रा- कृतिवर्णो निह्वामूलीयसंज्ञो भवति । के ॥ प इत्युपध्मानीयः ॥ २० ॥ पकार इहोचारणार्थः । गन- कुम्भाकृतिवर्ण उपध्मानीयसंज्ञो भवति । पै ॥ -- १ विराज्यते विरम्यते येन स विसर्गः ॥ २ जिह्वामूले भव जीतामूलीयः ।। ३ उप समीपेक्ष्मायते शब्दायते इति उपध्मानीय.॥

·स्वरसन्धिः । अंइत्यनुवारः ॥ २१ ॥ अकार इहोच्चारणार्थः । चिन्दु- मात्रो वर्णोऽनुस्वारसंज्ञो भवति ॥ अं! लोकोपचारादहणसिद्धिः॥२२॥लोकानामुपचारो व्य. वहारः । तस्मादिहानुक्तस्यापि ग्रहणस्य शब्दम्य सिद्धिः प्रवृत्तिदि- तव्या । तत्कयं त्वया प्रामो गम्यते इत्युक्तस्त्वं ग्रामाय गच्छसी. त्यर्थः। इति संज्ञासन्धिः । अथ स्वरसन्धिरुच्यते । कः सन्धिः । पूर्वोत्तरवर्णानामन्यवधानेन परम्परेण सन्धान सं. श्लेषः सन्धिः ।। तव अभ्युदयः । कान्ता आगता । दधि इदम् । नदी ईहते। वसु उभयोः। वधू उड़ा । पितृ ऋपमः । मातृ कारण। कृ ऋकारः । कृ ऋकारेण । इति स्थिते । अनतिक्रमयन्विश्लेपयेत् ॥ २३ ॥ संघटिनान्वर्णान् अनतिक्रमयन् विश्लेपयेत् इति विश्लेप्यः ।। समानः सवर्णे दीर्घाभवति परश्च लोपम् ॥२४॥ समानसंज्ञको वर्णो दीर्थीभवति सवर्ण परे परश्च लोपमापद्यते । सर्वत्र द्वस्वो दीर्चः । म्वभावतो दम्वाभावे परलोपः । श्लोकः । अदीर्यों दीर्घतां याति नास्ति दीर्यस्य दीर्घता । पूर्व दीर्घस्वरं दृष्ट्वा परलोपो विधीयते ॥१॥ व्यसनमस्वरं परवण नयेत् ॥ २५ ॥ अस्वरं न्यानं अन्नननुमत्य गटान उगायते स्वयंत इति अनुस्वारः ।। २ च्यवहारो नाम पन्दप्रयोगः ॥ ३ बालकारमाध्यमापनोपएहमेशत् मित्रमय भारतीति सन्दः ॥ ४ पूर्वोतरवानामनिरामधारण सन्धानमिति घ पुस्तकान्तरे।

·६ कातन्त्ररूपमालायाम् । . परवर्ण नयेत् । तवाभ्युदयः । कान्तागता । दधीदम् । नदीहते । व. सूभयोः । वधूढा । पितृपभः । मातृकारेण । कृकारः । कृकारेण । इति सिद्धं पदम् ॥ एवं होतृकारः । होत ऋकारः । इति विग्रहः । अत्र समानः सवर्णे दीर्घो भवति इत्यादिना दीर्घत्वम् । होतृ ऋकार इति स्थिते । ऋति ऋतोर्लोपो वा ॥ २६ ॥ ऋति परे ऋतो.पो वा भवति । होतृकारः । देव इन्द्रः । कान्ता इयम् । इति स्थिते । अवर्ण इवणे ए ॥ २७ ॥ इवणे परे अवर्ण ए भवति परश्च लोपमापद्यते । वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणम् । देवेन्द्रः । कान्तेयम् ॥ हल ईपा । लाङ्गल ईषा । इति स्थिते । हललाङ्गलयोरीषायामस्य लोपः॥२८॥हललागलयो- रस्य लोपो भवति ईपायां परतः । हलीपा । लागलीपा | मनस् ईषा। इति स्थिते । मनसः सस्य च ॥२९॥मनसोऽस्य सस्य च लोपो भवति ईपायां परतः । मनीपा ॥ गन्ध उदकम् । माला ऊढा । इति स्थिते । उवणे ओ॥३०॥ उवणे परे अवर्ण ओ भवति परश्च लोपमापद्यते । गन्धोदकम् । मालोदा ॥ तव ऋकारः । सा ऋकारेण । इति स्थिते । ऋवणे अर् ॥३२॥ ऋवर्णे परे अवर्ण अर भवति परश्च लो- पमापद्यते । पूर्वव्यञ्जनमुपरि परव्यञ्जनमधः ॥ रेफाक्रान्तस्य दित्वमशिटो वा ॥ ३२ ॥ रेफाका. न्तस्य वर्णस्य द्वित्वं भवत्यशिटो वा । श्लोकः । तुंचुरुं तृणकाष्ठं च तैलं जलमुपागतम् ॥ खभावार्ध्वमायाति रेफस्यैतादृशी गतिः ॥ १॥ इति जलम्बिकान्यायेन रेफस्योर्चगमन ।

·बरसन्धि । शिडिति शादयः ॥३३॥ शपसहा वर्णा शिट्मज्ञा भव- नितवार । सकारण]]ऋण मणम्। प्रमणम् । वमन मणम्। वन्सतर मणम् । कन्नड मणम् । दश ऋणम् । इति म्यिते । ऋणप्रवसनवत्सतरकम्बलदशानामृणेऽरो दीर्घः ॥३४॥ कणादीना अरो ठीर्थी मवति भणे परे। एक्टेशविकृतम- नन्यवन् । मणार्णम् । प्राणम् । वमनार्णम् । वत्सतराणम् । कम्बग- णम् । दशार्णम् ॥ शीत मन । दुख मत इति स्थिते । ऋते च तृतीयासमासे ।। ३६ ॥ तृतीयासमामे अरो दीर्णे भवति मते च परेशीतन रुन शीतात । दुबेन मन दुम्बात । तृतीयाममाम इति किम् । परमयामी ऋतश्च परमर्न ॥ तव लकार । मा लकारेण । इति म्यिते । लवणे अल् ॥ ३६ ॥ लवणे परे अवर्ण अद् भवति परश्य रोपमापयते । तवल्लार मल्लारेण ॥ तब एपा । सा ऐन्टी। इति स्थिते ॥ । एकारे ऐ ऐकारे च ॥३७॥ एकारे ऐवारे च परे अवर्ण ऐभवति परश्च रोपमापयते । तपा मन्द्री व ईरम् ।म ईरिणी । स्त ईरी इनि यिते। स्वस्परेरिणीरिपु ॥ ३८ ॥ स्वम्याकारम्य ऐत्व सवति ईर. इरिणीईरिषु परत परश्च लोपमापद्यने । बैरम् । म्वैरिणी । म्यैरी । अद्य एव । इह एन । इति स्थिते । एवे चानियोगे नित्यम् ॥ ३९॥ नियोगेऽवर्णस नित्यं गेपो मानि एरे च परे । भव । देव । नियोगे तु अदैव गर। रहर तिष्ठ ॥ तव ओदनम् । मा औपगवी । इति म्यिते । ओकारे औ औकारेच॥४०॥ भोगो औगो न परे अवर्ग भर्भिवति पाच लोपमापद्यते । तवीटनम् । मौपगती ॥ "पराधिशरादुपमार्गोपो धातोरेदोनो । प्र एलपति प्रेगपति।

·८ कातन्त्ररूपमालायाम्। परा ओखति परोखति ॥ इणेधत्योर्न । उप एति । उपैति । उप एधते उपैधते॥नामधातोर्वा ।। उप एलकीयति उपेलकीयति। प्र ओपधीय- ति प्रोषधीयति प्रौपधीयति" अद्य ओम् । सा ओम् । इति स्थिते ॥ ओमि च ॥४१॥ अवर्णस्य नित्यं लोपो भवति ओमि च परे। अद्योम् । सोमित्यवोचत्॥ बिम्ब ओष्ठः । स्थूल ओतुः । इति स्थिते । ओष्ठौत्वोः समासे वा ॥४२॥ अवर्णस्य लोपो वा भवति ओष्ठौत्वोः परतः समासविषये । विम्बमिव ओष्ठौ यस्यासौ बिम्बोष्ठः । बिम्बौछ । स्थूलोतुः । स्थूलौतु. । असमासे तु हे पुत्रौष्ठ पश्य । अद्यौतुं पश्य ॥ अक्ष ऊहिनी । इति स्थिते । अक्षस्य ऊहिन्याम् ॥ ४३ ॥ अक्षस्यौत्वं भवति अहिन्यां परत. परश्च लोपमापद्यते। अक्षौहिणी सेना ॥ प्रस्योढोढ्योश्च॥प्र ऊढः प्रौढः । प्र उढिः प्रौढिः ॥ एपैप्ययोरैत्वं । प्र एष प्रैषः । प्र एप्यः प्रेष्यः । दधि अत्र । नदी एपा । इति स्थिते । इवर्णो यमसवर्णे न च परो लोप्यः॥४४॥ इव! यमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । दध्यत्र । नोपा ॥ मधु- अत्र । वधू आसनम् । इति स्थिते । वमुवर्णः॥४५॥ उवर्णो वमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । मध्वत्र । वध्वासनम् ।। पितृ अर्थः । मातृ अर्थः । इति स्थिते । रमृवर्णः॥४६॥ ऋवर्णो रमापद्यते असवणे परे न च परो लोप्यः । पित्रर्थः । मात्रर्थः ॥ ल अनुबन्ध । ल आकृतिः । इति । स्थिते । लम्लवर्णः ॥ ४७ ॥ लवर्णो लमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । लनुबन्धः । लाकृतिः ॥ ने अनम् । चे अनम् । इति स्थिते ।

·स्वरसन्धिः । ए अय् ॥४८॥ एकारो अय् भवति असवणे परे न च परो लोप्यः । नयनम् । चयनम् ॥ नै अकः । चै अकः । इति स्थिते । ऐ आय् ॥ ४९ ॥ ऐकार आय् भवत्यसवणे परे न च परो लोप्यः । नायकः । चायकः ।। लो अनम् । पो अनम् । इति स्थिते । ओ अव् ॥५०॥ ओकारो अव् भवति असवणे परे न च परो लोप्यः । लवनम् । पवनम् ॥ लौ अकः । पौ अकः । इति स्थिते । औ आव् ॥ ११ ॥ औकार आव् भवत्यसवर्णे परे न च परो लोप्यः । लावकः पावकः ॥ गो अनिनम् इति स्थिते । गोर इति वा प्रकृतिः ॥ ५२ ॥ गोशब्दस्य का प्रकृ- तिर्भवत्यकारे परे । गो अजिनम् । गोऽजिनम् । गवाजिनम् ॥ गोअ- श्वौ । गोईहा । गो उष्ट्रौ । गो एलको । इति स्थिते ।। अवः स्वरे ॥५३॥ गोशब्दस्य अवादेशो वा भवति स्वरे परे । गो अधौ । गवाचौ गोश्वौ । गवेहा । गीहा । गोष्ट्रौ । गवुष्टौ । गवैलकौ । गवेलको ।। गो अक्षः। गोइन्द्रः । इति स्थिते । अक्षेन्द्रयोनित्यम् ॥५४॥ गोशब्दस्य नित्यमवादेशो भवति अक्षेन्द्रयोः परतः । गवाक्षः । गवेन्द्रः ॥ ते आहुः । तस्मै आसनम् । पटो इह । असौ इन्दुः । इति स्थिते । अयादीनां यवलोपः पदान्ते न वा लोपे तु प्र. कृतिः॥५५॥ पदान्ते वर्तमानानां अय्इत्येवमादीनां यवयोर्लोपो भवति न वा लोपे तु प्रकृतिश्च भवति । त आहुः । तयाहुः । तस्मा. आसनम् । तस्मायासनम् । पट इह । पटविह । असा इन्दुः । असा- विन्दुः ॥ नै ऋ अदः ।रै उ अणः । मै ऋ उतः । ओ उ इन्दुः। रिपु इ उदयः । इति स्थिते । स्वरजौ यवकारावनादिस्थौ लोप्यौ व्याने ५६ अनादिस्यौ स्वरनौ यवकारौ लोप्यौ भवतो व्यजने परे । नारदः ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । रावणः । मारुतः । अविन्दुः । रिप्युदयः ॥ ते अत्र । पटो अत्र । इति स्थिते । एदोत्परः पदान्ते लोपमकारः ॥५७॥ एदोभ्यां पदान्ते वर्तमानाभ्यां परोऽकारो लोपमापद्यते। तेऽत्र । पटोऽत्र ।। देवी गृहम् । पटु हस्तः । मातृ मुखम् । जले पद्मम् । रै धृतिः । गो ग- तिः । नौ यानम् । नव्याने स्वराःसन्धेयाः ॥५८ ॥ व्यजने परे स्वराः सन्धानीया न भवन्ति ॥ पितृ यम् । भ्रातृ यम् । मातृ यम् इति स्थिते ॥ र ऋतस्तडिते ये ॥ ५९॥ ऋतो रो भवति तद्धिते ये परे । पितुरिदम् पित्र्यम् । एवं भ्रात्र्यम् । मात्र्यम् ॥ गोयूतिः इति स्थिते ॥ गव्यूतिरध्वमाने ॥ ६० ॥ अध्वमाने गव्यूतिरिति निपा- त्यते । गवां यूतिः गव्यूतिः ॥ इति स्वरसन्धिः । अथ तेषां स्वराणामेव सन्धिकार्येप्राप्ते क्वचित्पूर्ववत् प्रकृतिभाव उच्यते । अहो आश्चर्यम् । नो एहि । अअपे- हि । इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । आ एवम् । इति स्थिते ।। ओदन्ता अइउआ निपाताः खरे प्रकृत्या ॥६॥ ओदन्ता निपाता अ इ उ आश्च केवला निपाताः स्वरे परे प्रकृत्या तिष्ठन्ति । यल्लक्षणेनानुत्पन्नं तत्सर्वं निपातनासिद्धं । *- श्लोकः । ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः ॥ आडानुवन्धो विज्ञेयो वाक्यस्मरणयोर्नतु ॥१॥ १ अहो आहोउताहो चभाहोहहो अथोइमे। भानोयुक्ताश्च ओदन्ता निपाता अष्टधास्मृताः ॥ २ लोकप्रसिद्धशब्दमादाय स्वरूपण कथनं निपाता. निश्चयेनपत न्त्यनेवैवर्थेवितिनिपाताः॥ ३ पूर्वापरिभूतासाध्यमानरूपा प्रवृत्तिः किया ।

·प्रकृतिभावसन्धिः। ईपदः- आउणं- ओणं । क्रियायोगे आइहि- एहि । मर्यादायां: आ उदकान्तात् । ओदकान्तात् । अभिविधौ आ आर्येभ्यः आर्येम्यो यशोगतमकलङ्कस्वामिनः वाक्ये- आएवं किल मन्यसे । स्मरणे आएवं किल तत् । अन्तग्रहणमकारादीनां केवलार्थम् ॥कवी एतौ । माले इमे। इति स्थिते । द्विवचनमनौ ॥ ६२॥ अनौभूतं द्विवचनं स्वरे परे प्रकृत्या तिष्ठति । औकाररूपं परित्यज्य रूपान्तरं प्राप्तमित्यर्थः । मणीवादीनां वा ॥६३॥ मणीवादीनां वा सन्धिर्भवति । मणी इव मणीव । जम्पती इव जम्पतीव । अमुके अत्र तिष्ठतः इति स्थिते। नसाकोऽदसः ॥६४॥ साकोदसः परमनोभूतं द्विवचनं स्वरे परे प्रकृत्या न तिष्ठति । अमुकेऽत्र तिष्ठतः ॥ अमी अश्वाः । अमी एडकाः । अमी उष्ट्राः । अमी.आदित्यरवमय इति स्थिते । बहुवचनममी ।। ६५ ॥ बहुवचनान्तममी रूपं स्वरे परे प्रकृत्या तिष्ठति । आगच्छ भो देवदत्तअत्र । उत्तिष्ठ भो यज्ञदत्त ३इह । आयाहि भो विष्णुमित्र३इह । इति स्थिते । अनुपदिष्टाश्च ।। ६६॥ अक्षरममाम्नायेऽनुपदिष्टाः प्लुताः स्वरे परे प्रकृत्या तिष्ठन्ति ।। सुश्लोक ३ इति । इति स्थिते । नेतौ ।। ६७ ॥ प्लुतस्य इतिशब्दे परे सन्धिकार्यनिषेधो न भवति । अहो मुश्लोकेति । दूरादाबाने गाने रोदने च ताले, लो. कतः मिद्धाः ॥ श्लोकः । एकमात्रो भवेद्खो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते । त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं चाईमात्रकम् ॥ १॥ इति प्रतिभावसन्धिः। १ वाक्यपूर्ण ·कातन्त्ररुपमालायाम् । - . अथ व्यञ्जनसन्धिरुच्यते । वाक् अत्र । वाक् जयति । अच् अत्र । अन् गच्छति । षट् अत्र । पट् गच्छन्ति । तत् अत्र । तत् गच्छति । ककुप् आस्ते । क- कुप् जयति । इति द्विः स्थिते । वर्गप्रथमाः पदान्ताः स्वरघोपवत्सु तृतीयान ॥ ६८ ॥ पदान्ता वर्गप्रथमाः स्वरेषु घोपवत्सु च परेपु स्ववर्गकृती- यानापद्यन्ते । वर्गप्रथमातिकमे कारणाभावात् । वागत्र । वाग्नयति । अनत्र । अज्गच्छति । पडत्र । पगच्छन्ति। तदत्र । तद्गच्छन्ति । ककुबास्ते। ककुन्जयति । प्रकृतिप्रत्यययोः पयोविभागे सन्धिस्वरात्प्रतिपेघश्च प्रकृतिप्रत्ययोविभागो यत्र तत्र नित्यं सन्धिकार्य भवति । यत्र पदयोविभागस्तत्र पिकल्पेन सन्धिकार्य भवति । इति सिद्धम् ॥ वाक् मती । अच् मात्रम् । पट् मुखानि । तत् नयनम् । त्रिष्टुप् मिनोति । इति स्थिते । पश्मे पञ्चमांस्तृतीयान्नवा ।। ६९ ।। पदान्ता वर्गप्रथ- माः पञ्चमे परे सवर्गपञ्चमानापद्यन्ते तृतीयान्न वा । वाड्मती । वाग्म- ती । अज्मात्रम् । अज्मात्रम्। पण्मुखानि । पड्मुखानि । तन्नयनम्। तद्नयनम् । त्रिष्टुम्मिनोति । त्रिष्टुमिनोति ॥ प्रत्यये पञ्चमे पञ्चमानित्यम् ॥ ७० ॥ पदान्ता वर्गप्र- थमा नित्यं स्ववर्गपञ्चमानापद्यन्ते प्रत्ययपञ्चमे परे । वाड्मात्रम् । अ. ज्मात्रम् । पण्मात्रम् । तन्मयम् ।ककुम्मात्रम् ॥ वाक् शूरः । अच् Kशेषः । पट् श्यामाः । तळू श्वेतम् । त्रिष्टुप्श्रुतम् इति स्थिते । वर्गमथमेभ्यः शकार: स्वरयवरपरश्छकारं न वा ॥७१ ॥ पदान्तेभ्यो वर्गप्रथमेभ्यः शकारः स्वरयवरपरश्छकारमा- पद्यते नवा वाक्छूरः । वाक् शुरः। अच्छेपः ।अच्शेषः। पट्ट्यामाः। . .

·व्यञ्जनसन्धिः । षट्झ्यामाः। तच्छेतम् । तच्श्वेतम् ।त्रिष्टुपछुतम् । त्रिष्टुप्श्रुतम् ॥ तत् लक्ष्णम् । तत् स्मशानम् । इति स्थिते । न वा ग्रहणन लानुनासिकेष्वपीच्छन्स्यन्ये॥७२॥ लानुनासिकेषु परतः शकारश्छकारमापद्यते न वा । तच्छूक्ष्णं तच्श्ल- क्ष्णं। तमशानं- तश्मशानं- इति सिद्धम् ॥ वाक् हीनः। अच् हलौ । पट् हलानि । तत् हितम् । ककुप् हासः । इति स्थिते । तेभ्य एव हकारः पूर्वचतुर्थ न वा ॥ ७३ ॥ तेभ्यः पदान्तेम्यो वर्गप्रथमेभ्यः परो हकारः पूर्वचतुर्थमापद्यते न वा । वा- ग्धीनः । वाहीनः । अज्मलौ । अन्हलौ। पड्ढलानि । पहलानि । तद्धितम् । तद् हितम् । ककुमासः । ककुछ हासः । तेभ्योग्रहणं स्वरयवरनिवृत्त्यर्थम् । तेन वाग्यलादयति । एवेति ग्रहणं तृती- यमतव्यवच्छेदार्थम् । पुनरपि न वा ग्रहणमुत्तरत्रयविकल्पनिवृत्त्यर्थम् ॥ तत् लुनानि । तत् चरति । तत् छादयति । तत् जयति । तत् अप- यति । तत् अकारेण । तत् टीकते । तत् ठकारेण । तत् डीनम् ! तत् ढोकते । तत् णकारेण । इति स्थिते । पररूपं तकारो लचटवर्गेपु ॥ ७४ ॥ पदान्तलकारो लचटवर्गेपु परेषु पररूपमापद्यते । तल्लुनाति । तच्चरति । धुव्यञ्जनमनन्तस्थानुनासिकम् ॥७५॥ अन्तस्थानु- नासिफवर्जितं व्यञ्जनं धुट्सनं भवति । पदान्तेधुटां प्रथमः ॥७६॥ पदान्ते वर्तमानानां धुटामन्त- रतमः प्रथमो भवति ॥ धुटां तृतीयश्चतुर्थषु ॥ ७७ ॥ धुटां तृतीयो भवति चतुर्थेषु परेए । नच्च्छत्यति नजति नापति नाम्यारेण नहीक- . शोक ।१ परस्प हि कर्तव्य व्यञ्जन स्वरवाजतम्॥ सस्वर तु परं दृष्ट्वा विस्वरं वियते युधः ॥ २ ·-- कातन्त्ररूपमालायाम् । ते । तद्वकारेण । तड्डीनम् । तड्डौकते । तण्णकारेण ॥ तत् शेते । तत् शयनम् । इति स्थिते ॥ चं शे॥ ७८ ॥ पदान्तस्तकारश्चकारमापद्यते शकारे परे ॥ श्लोको। J चंशे व्यर्थमिदं मूत्रं यदुक्तं शर्ववर्मणा । तस्योत्तरपदं ब्रूहि यदि वत्सि कलापकम् ॥१॥ मूढधीस्वं न जानासि छवं किल विभापया । अच्छवपक्षे वचनं नूनं चंशे व्यवस्थितम् ॥ २॥ तच् शेते । तच् शयनम् ॥ क्रुड आस्ते । सुगण् अत्र । पचन् इह । कृपन् आस्ते । इति स्थिते । अन्त्यात्पूर्व उपधा ।। ७९ ॥ धातुलिड्गयोरन्त्यवर्णात्पूर्वी वर्ण उपधासंज्ञो भवति । डणना इस्खोपधाः स्वरे दिः॥ ८० ॥ इस्वोपधाः । पदान्ता डणनाः स्वरे परे द्विर्भमन्ति। कुड्डास्ते । सुगण्णत्र । पचन्निह । कृपन्नास्ते । अत्र रपृवर्णेभ्य इत्यादिना णत्वे प्राप्ते (असिद्धं बहिरङ्ग- मन्तरङ्गे ) अन्तरङ्गे काय कृते सति बहिरई कार्यमसिद्धं भवति । इति णत्वे सति द्वित्वनिषेधः । पूर्व णत्वे कृते पश्चाद्वित्वे प्राप्ते सति । सदाधितो विधिर्वाधित एवासत्पुरुषवत् ॥ भवान् चरति । भवान् छादयति । इति स्थिते । नोऽन्तश्चछयोः शकारमनुस्खारपूर्वम् ।। ८१ ॥प- दान्तो नकारश्चयोः परयोः शकारमापद्यते अनुस्वारपूर्णम् । मां- श्वरति । भवांग्छादयति ॥ भवान् टीकते । भान् टकारेण । इति स्थिते । टठयोः पकारम्॥८॥ पदान्तो नकारः टठयोः परयोः पकार- मापद्यने अनुस्वारपूर्वम् । भवष्टिीकते। भाष्टिकारेण ॥ भवान् तरति । मवान् इति । इति स्थिते । .

·व्यञ्जनसन्धिः। तथयो सकारम् ।। ८३ ।। पदान्तो नकारस्तथयोः परयोः सकारमापद्यतेऽनुस्वारपूर्वम्। भवांस्तरति । भवाम्थुडति ॥ नृन् पाहि । इति स्थिते । नृनः पे वा ।। ८४ ।। नृनशब्दस्य पदान्तो नकारोऽनुस्वार- पूर्व सकारं वाऽऽपद्यते । नृस्पाहि । नृन्पाहि ॥पकारपरे प्रशानः शादीन् ॥ ८५ ॥ प्रशानो नकारः शादीन्न प्रा- मोति । प्रशान् चरनि । प्रशान्छादयति । प्रशान्टीकते । प्रशान्ठका- रेण । प्रशान् तरति । प्रशान् थुइति ॥ भवान् लुनाति । भवान् लि. सति इति स्थिते । ले लम् ।। ८६ ।। पदान्तो नकारो लकारमापद्यते लकारे परे । अनुस्वारहीनम् ।। ८७ ॥ अधिकारस्पेष्टत्वात् शकारादी- नां हीनत्वादनुस्वारो नास्ति । भवाल्लुनाति । भवाल्लिखति ॥ भवान् जय- ति। भवान् अपयति । भवान् नकारेण । भवान् शेने इति थिने । जझाशकारेपुलकारम् ॥८६॥ पदान्तो नकारो नमन- शकारेषु परेपु जकारमापद्यते । भाञ्जयति । भवान्अपयति । भवान्नका- रेण । भवान्शेते !! कुर्वन् शूर. 1 उभयविकल्पे त्रैम्प्यम् । इति न्थिने। शिन्चौ वा ।।८।। पदान्तो नकारो न्त्री वा प्रामोति श- कारे परे । तवर्गश्चटवर्गयोगे चटवर्गी । इति पञ्चमः स्यात् । कुर्व- टूरः कुर्वश्रः कुर्वन्शूरः॥ भवान् डीनः। भवान् बैकते । भवान् ण- रेण । इनि स्थिते । टढणेपु णम्॥९०॥अत्र वा मर्य्यते । पदान्तो नकारो णकार- मापद्यते डढणेषु परतः । भवाण्डीनः । मवाण्डौकते । भवाण्णकारेण ।। त्वम् मुनामि । त्वम् रममे । तम्यांमात्वम् वसीम । इतिीस्थते । मोऽनुम्बारं व्यञ्जने ॥ ९१ ॥ पदानो मारोऽनुस्वारमाप- धने व्यञ्जने परे । ले लुनापि । लं रममित्वं यामि । त्वं वममि । ।

·कातन्त्ररूपमालायाम्।
(सम्राट् सज्ञायाम्)। सम्पूर्वात् रानतेश्च क्विप्यनुस्याराभावो निपात्यते।
स राजते सम्राट् ॥
विरामे वा ॥ ९२॥ पदान्तो मकारोऽनुस्वारमापद्यते न वा
विरामे । देवाना । देवानाम् । पुरुषाणा । पुरुपाणाम् । देव । देवम् ॥
त्वम् करोपि । त्वम् चरसि । त्वम् टीक्से । त्वम् तरमि । त्वम् प
चसि । इति स्थिते ।
वर्गतर्गपञ्चमं वा।।९३ ॥ पदान्तो मकारो वगे परे त
द्वर्गपञ्चममापद्यते न वा । त्वङ्करोपि । त्व करोपि । त्वञ्चरसि । ल
चरमि । त्वण्टीक्से । त्व टीकसे । त्वन्तरसि । त्व तरसि । त्वम्पन
सि । त्व पचसि ॥ त्वम् यासि । त्वम् वरसि । त्वम् लोक्से । इति
स्थिते ।
यवलेपु वा ॥ ९४ ॥ पदान्तो मकार पररूपमापद्यते वा य
वलेषु परत । त्वय्यासि । त्व यामि। त्वव्यरमि। त्व वरसि । त्वल्लो
कसे । त्व लोक्से ॥
इति व्यञ्जनसन्धि ।
अथ विसर्जनीयसन्धिरुच्यते ।
क चरति । क ादयति । इति स्थिते ।
विसर्जनीयश्चे छे वा शम् ॥९॥ चे वाछे वा परे वि
सननीय शमापद्यते । कश्वरति। करछादयति । इति मिद्धम् ॥ व टी
कने । क ठारेण । इति स्थिते ।
टे ठे वा पम् ॥९६॥ टे वा ठे वा परे विमर्ननीय पारमा
पद्यते । मष्टीस्ने । करेण ॥ तरनि । क शुद्धनि । इति
स्थिते ।
तेधेकासम् WASH ले या थे म परे दिमनीय समापद्य
ते । कन्नरति । कम्युइति ॥ करोति । क खनति । इति द्वि
स्थिते ।

·विमर्जनीयमन्ति ।
कखयोजिह्वामूलीयं न वा ॥२८॥ कखयो परयो-
विमननीयो निहामूरीयमापयते न वा ।
जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ च ॥१९॥ निहामूलीयमुप
ध्मानीय न पर वर्ण नयेत् । व रोति । २ करोति । क मैनति ।
व वनति ।। पचति । २ पलनि । इति स्थिते ।
पफयोरुपध्मानीयं न वा ॥ १० ॥ पायो परयोवि-
सननीय उपमानीयमापद्यते न वा पचति । पचति । लति
के फलति ॥ क शावित्याचष्टे । र ट्पारित्यानष्टे । पुरुष मस्त ।
यन सम । तत प्माति । इति स्थिते ।
न शादीन् शपसस्थे ॥ २०१॥ विमननीय शाठीन न
प्राप्नोति शपसम्ये निमित्त परे । क श्योतति । २ टीवनि । व
नीति । इति म्यिते।
अघोपस्थेपु शपसेपु या लोपम् ॥१०२॥ अपोपम्थे
पुगपमेषु परतो विमननीयो चेपमापद्यते या । उभयविकल्पे निम्
पम् । श्योतति । क्योतति। श्योनति । षष्ठीपति । कष्ठीनि।
7 छीवति । क्लीनि । कम्तीति । नानि ।। शेने । क -
डे। साधु । इति म्यिते ।
शे पे से वाया परम्पम् ॥ १०३ ॥ शे वा पे वा मे वा
परे तिमननीय पररूपमापद्यते न वापरशते । व शेते कापण्डे।
क पण्डे। यम्माधु । क माधु ॥ अर्थ र अनारनि गिने ।
उमकारयोर्मध्ये ।। २०४॥ द्वयोरकाग्योमध्ये विमर्ननीय
उमापयते ।
पोकोऽत्र र गच्छति । भापनि प्रति स्थिते ।
अघोपवतोय ॥ १०॥ आरोपानामध्ये निमननीय
उमापद्यो । गायन । कोपानि ॥ व ह । परि ।
पण । ति गित।
अपरोसोप्योपस्पर यया ॥१०॥ मागरी

·कातन्त्ररूपमालायाम् ।
विसर्ननीयो लोप्यो भवति य वाऽऽपद्यते अन्यस्वरे परे। वाशब्दो.
ऽत्र समुच्चयार्य । न च विकल्पार्थ ॥
ने विसर्जनीयलोपे पुनः सन्धिः ॥१०७॥ विसर्न
नीयलोपे कृते पुन सन्धिर्न भवति । क इह । कयिह । क उपरि ।
कयुपरि । क एप । कयेप ॥ देवा आहु ।भो अध । इति स्थिते ।
आभोभ्यामेवमेव स्वरे ॥ १०८ ॥ आकारमोशब्दा-
भ्या परो विसर्जनीय एवमेव भवति य वाऽपद्यते स्वरे परे । देवा
आहु । टेवायाहु । भो अत्र । भोयत्र ॥ भगो अत्र । अघो अन । इति
स्थिते।
भगोअघोभ्यां वा ॥१०९॥ भगोअयोग्या विसर्जनीय
एवमेव भवति य वाऽपद्यते स्वरे परे । भगो अन । भगोयत्र । अघो-
अन । अघोयन ॥ देवा गता । भो यासि । भगो द्रन । अयो
यज । इति स्थिते ।
घोपवति लोपम् ॥ ११० ॥ आकारभोशब्दाम्या परो
विसर्ननीयोरोपमापद्यते योपवति परे । देवागता । भोधासि । भगोवन।
अघोयन ॥ लोपग्रहण योति निवृत्त्यर्थम् ॥ सुपि । सुतु । इति
स्थिते।
नामिपरो रम् ॥ १११ ॥ नामिन परो विसननीयो रमा-
पद्यते निरपेक्ष । ईरथं वननम् ।
इसरोरीस्रौ ॥११२ ।। अत्र धातोरिररोरीरो भवत । वि-
रामे व्यञ्जनाटी च । फेमोर्विमननीय । सुपी उत् ॥ अग्नि गच्छति ।
अग्नि अन । रवि गच्छति । रवि अन । मुनि आयाति । मुनि
गच्छति । पटु वदति । पटु अन । इति स्थिते ।
घोपरत्वरेषु ॥ ११३ ॥ नामिन परो रिमननीयो रमाइ
१ नतद पाइपूर्णत्नदागिननायगप पुनम्मान्धवानपधान भवति पा
पूर्णचन् । भार । गपागरधाराम मेघराना युधिष्टिर ॥गपकमा महान्यागा
संघ पायों धाधर ॥ (२) रोषग्रहण एवमेवतिनिश्चयम् ।

·विमर्ननीयसन्धि । १९ पद्यते पोपवत्स्वरेषु । अग्निगच्छति । अग्निरन । रविर्गच्छति । रवि रन । मुनिरायाति । मुनिर्गच्छति । पटुर्वदति । पटुरन ॥ पित याहि । पित अन ! पुन गच्छति । पुन अन । इनि स्थिते । रमकृतिरनामिपरोऽपि ॥११४॥ रेफप्रकृतिविमजनी- यो नामिपरोऽप्यनामिपरोऽपि रमापद्यते घोपवत्स्वरेषु परत । पितयाहि । पितरन । पुनर्गच्छति । पुनरत्र ।। अह गण । अह अन । अह जयति । अह आयाति । अह हसति । अह अपि । इति पिते । अहोऽरेफे ॥ ११५॥ अहो विमननीयो रमापद्यते अरेफे पोपवति च खरे परे । अहर्गण । अहरन । अहर्नयति । अहराया- ति । अहर्हसति । अहरपि । रेफे तु अहोरानने । अहोरानम् । अहोरुपम् ।। अह भ्याम् । अह मि । इति स्थिते ।। न स्यादिभे ॥ ११६ ।। अहो विसर्ननीयो न रमापद्यने म्यादिभे परे । अहोभ्याम् । अहोभि । स्यादिभे इति निम् । अहk ति । अहर्भवति ।। अह पति । इति स्थिते । अहरादीनां पत्यादिपु ॥११७ ॥ अहरादीना विसर्न नायो वा रमापद्यते पत्यादिपु परत । अहति । अह पति । इत्या दि ॥ एप करोति । स गच्छति । इति स्थिते । एपसपरो व्याने लोप्यः ॥ ११८ ॥ एपसाभ्याम् परो रिमननीयो लोप्यो भवति यजने परे । एप करोति । स गच्छति ।। नग्नि रथेन । पुन रानि । इति स्थिते । रोरेलोपं स्वरश्च पूर्वी दीर्घः॥२१॥रे परे रोरोपमापद्य- नम्बरश्च टीमें भवनि । अग्नीरयेन । पुनारावि ॥ वट गया । कवि उन्द । तनु उनि । उनि स्थिते । दिर्मा बरपरच्छकारः १२० ॥ म्यरात्परमारो द्विभाउमापद्यने । अपोप प्रथमः।। १२२॥ चोप परे घुटा प्रथमो भाति ।

·२० कातन्त्ररूपमालायाम् । वटच्छाया । कविच्छन्दः । तनुच्छविः ॥ बाला छादयति । वेला छादयति । इति स्थिते । दीर्घात्पदान्तादा॥१२२॥पदान्ताद्दीर्घात्परश्छकारो वा द्वि- र्भावमापद्यते । बालाच्छादयति। बालाछादयति । वेलाच्छादयति ।वेला- छादयति । इति सिद्धम् ॥ आ छादयति ।मा छिदत् । इति स्थिते। आमाङ्भ्यां नित्यम् ॥ १२३ ॥ आड्माड्म्यां परश्छकारो नित्यं द्विर्भावमापद्यते। आच्छादयति । माच्छिदत्। इतिसिद्धम् । दध्यत्र इति स्थिते । अखरे ॥ १२४ ॥ व्यञ्जनं द्विर्भवति व्यञ्जने परे । दद्ध्यत्र ॥ इति विसर्ननीयसन्धिः॥ अथ लिङ्गादिभक्तय उच्यन्ते ॥ श्लोकः। सर्वज्ञ तमहं वन्दे परं ज्योतिस्तमोपहम् । महत्ता यन्मुखाद्देवी सर्वभापासरस्वती ॥१॥ किं लिङ्गम् ? धातुविभक्तिवर्जमर्थवल्लिङ्गम् ॥ १२५॥ अभिधे- यः ॥ धानुविभक्तिवर्जमर्थवच्छब्दरूपं लिइसंतं भवति । तच लिङ्गं द्विविधम् । स्वरान्तं व्यञ्जनान्तं चेति । तत्पुनःप्रत्येकं त्रिविधम् । पुल्लिङ्गं स्त्रीलिङ्गं नपुंसकलिङ्गं चेति । तत्रादावकारान्तात्पुल्लिङ्गात्पुरुपशब्दा- द्विभक्तयो योज्यन्ते । लोकोपचारात्स्यादीनां विभक्तिसंज्ञायां पुरुष इति स्थिते ।। तस्मात्परा विभक्तयः ॥१२६॥ सि औ नम् । अम् औ सय म्याम् स्मिस् । टे स्याम म्यम् । रमि म्याम् न्यम् । डा ओस आम्।डि ओस् सुप्। तस्मादर्थवतो लिङ्गात्पराः स्यादयो विभक्तयो भव- न्ति।ताः पुनःसप्त। सि औ जम् इति प्रथमा । अम् औ शस् इति ·स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः। २१ द्वितीया।टा म्याम् मिम् इति तृतीया।ढे भ्याम् भ्यम् इति चतुर्थी । डमि म्याम् म्यम् इति पञ्चमी । डस्ओस् आम्। इति षष्ठी । डि ओम् सुप् इति सप्तमी । एवं युगपत् सर्व-प्रत्ययप्रसङ्गे वक्तुर्विवसया शब्दार्य- प्रतिपत्तिरिति । लिङ्गार्थविवक्षायाम् । प्रथमाविभक्तिर्लिगार्थवचने ॥ १२७ ॥ लिहार्यव- नने प्रथमाविभक्तिर्भवति । इति लिङ्गार्थप्रयमा । तत्रापि युगपदेक- वचनादि प्राप्ती। पकं दो यन् ॥ १२८ ॥ अर्थान् वतीत्येकस्मिन्नथे एक- वननम् । द्वयोरर्थयोद्विवचनम् । बहुप्वर्येषु बहुवचनम् मवति । इति लिगायकत्वविवक्षायां प्रथमकवननं सि । पुरुष मि इति स्थिते । योऽनुपन्धोऽप्रयोगी ॥ १२९ ॥ यः अनुबन्धः स अप्र- योगी मानि । अनुबन्धः कः? इनशटडपा विभक्तिप्वनुबन्धाः । वा विराम इति वर्तमाने । रेफसोविसर्जनीयः ॥ १३० ॥ विरामे व्यञ्जनादी च रेफमकारयोविमर्ननीयो भाति । परवर्णाभावो विरामः । अथवा य. दनन्तरं वर्णान्तरं नोच्यते म विरामः। पुरुषः इति सिद्धं पदम् । तथैव लिलार्य द्वित्वविवक्षायां द्विवचनम् औ । सन्धिः । पुरुपी ।। तव लिझार्थ बहुत्वविवक्षायां बहुवननं नम्। अनुबन्धलोपः । पुरुष अम् इति स्थिते । अकारे लोपमिति प्राप्ते तत्प्रतिपेयः । अकारो दीर घोषव- यो लोपविधिकलवान् । लोपम्बर देशो विधिलवान् । जसि ॥ १३१ ॥ लिङ्गान्नोऽकारो दीमापद्यते गसि परे (एक्देशविकतमनन्यान्)। ययाधापुच्छादिमापु मिनेषु मत्सु धान गर्दभः किंतु या का। पुनः मवणे दीर्घः । सम्य सिननीयः। पुरपाः ।। तथैवामन्त्रणा मिलायाम् । । वर्तते। +

·२२
कातन्त्ररूपमालायाम् ।
आमन्त्रणे च ॥१३२॥ दूरस्थानामभिमुखीकरणमामन्त्र
णम् । तन प्रथमाविभक्तिर्भवति ।
आमन्त्रणे सिः सम्बुद्धिः॥१३॥ आमन्त्रणाथे विहित
सि सम्मुद्धिसनो भवति ॥
इखनदीश्रद्धाभ्यासिलापम् ॥ १३४ ॥ ह्रस्वनदीश्र
द्धाभ्य पर समुद्धिसज्ञक सिर्लोपमाद्यते । कैश्चिटामन्त्रणाभिव्यक्तये
"अहो हे भो शब्दा माक्प्रयुज्यन्ते । हे पुरुष । द्विवचनबहुवचनयो
पूर्ववत् । हे पुरुषो । हे पुरुपा । तथैव कर्मविवक्षायाम् ॥
शेपाः कर्मकरणसंप्रदानापादानस्वाभ्याद्यधिक
रणेपु ।। १३५ ॥ शेषा द्वितीयाद्या पविभक्तय कर्मादियु परम
कारकेषु यथासख्य भवन्ति । इति कर्मणि द्वितीया । पुरुष अम्
इति स्थिते ।
अफारे लोपम् ॥ १३६ ॥ लिङ्गान्तोऽकारो लोपमापद्यने
सामान्ये अकारे परे । पुरुपम् । द्विवचने सन्धि । पुरुषो । बहुवे पु
रुप अस् इति स्थिते ।
शसि सस्य च नः।। १३७ ॥शसि परे लिङ्गान्तोऽकारी दी
र्धमापद्यते सम्य च नो भवति । पुन सवणे दीर्घ । पुरुषान् । तथैव
करणविवक्षायाम् ॥ शेपा कर्मेत्यादिना करणे तृतीया । पुरुष टा
इति स्थिते ।
इन टा ॥ १३८॥ अकारान्ताल्लिङ्गात्परष्टा इनो भवति ।
सन्धि ।
रश्वर्णेभ्यो नो णमन्त्यः स्वरययकवर्गपवर्गा
न्तरोऽपि ॥ १३९ ॥ रेफ पारझवणेभ्य परोऽन्त्यो नकार ण
मापद्यते म्वरहयवस्वर्गपवर्गान्तरोऽपि शब्दानन्तरोऽपि । म्वरान्तर
स्तावत् । पुरपेण । द्विवचने ।
अकारो दीर्घ घोपवति ॥२४०॥ लिङ्गान्तोकारो
.
.

·१३ . . म्वरान्ता पुटिना । दीमापद्यते योपवति परे । पुस्पाभ्याम् । बहुत्वे । भिसेखा ॥ १४१ ॥ अपारान्तादिङ्गात्परो भिस् ऐस् वा पनि । मन्धि । पुस्पै । तथैर मप्रदानविवक्षायाम् । शेषा कर्म त्यादिना सम्प्रदाने चतुर्थी । डेयः ॥ १४२ ॥ अकारान्ताल्लिङ्गात्परो टेयो भवति । घोष वति दी । पुस्पाय । द्वित्वे पूर्ववत् । पुरपाभ्याम् । बहुत्वे । * धुडू व्यञ्जनमनन्तस्थानुनासिकाम् ॥ ७॥ अन्तम्यानुनासिक्वजित व्यञ्जन धुट्सन भवति 1 क ख ग । च छ ज अ । ट ठ ड ढ । त थ द धाप फ वभाश प स ह इति । धुटि यदुत्वे त्वे ॥ १४३॥ लिङ्गान्तोऽकार ए भवति बहु वे धुटि परे । पुस्पेभ्य । तथैव अपादानविरक्षाया शेषा कम्मत्या- दिना अपादाने पञ्चमी । इसिरात् ॥ १४४ ॥ अकारान्ताहिङ्गात्परो डसिराद्भवति। उम्पान् । द्वित्वबहुलयो पूर्ववत् । दीर्वोच्चारण किमर्थम् । अकारे रो- प प्राप्ने मति तन्निमित्तम् । पुस्पाम्या पुरुषेभ्यः । तथैव म्वाम्यादिवित्र ताया शेपा. कम्मत्यादिना म्वाम्यादी पष्ठी । दस स्थः ॥ १४ ॥ अकारान्तादिङ्गात्परो उम्म्यो भवति । पुम्पम्य । द्वित्वे दुटि बटुत्वे त्वे इति वर्तते । ओसि च ॥१४६॥ लिङ्गान्तोऽकार ए भवति ओसि च परे । सन्धि । एअय् । रेफसोविमर्ननीय । पुरपयो । बहुत्वे पुरप आम् इति स्थिते । दम्पनदीश्रद्धाम्य इति वर्तते । आमि च नुः ॥१४७ ॥ दम्वनीबद्धाशळेभ्य परो नुगुगमो भाति आमि परे । तृतीयादौ तु परादिः ।।११८उदनुमार आगम परा- दिभवति तृतीयाटी विभत्तौ। दीर्घमामिसनौ ॥ १४९ ॥ म्यान्न लिन की ·. . कातन्त्ररूपमालायाम् । द्यते सनावामिपरे । रपृवर्णेत्यादिना णत्वं घोषवति दीर्घः । पुरुषाणाम् ।। तथैव अधिकरणे सप्तमी । अनुबन्धलोपः । सन्धिः । पुरुषे । द्विवचने पूर्ववत् । पुरुपयोः । बहुत्वे धुटि एत्वं च । नामिकरपरःप्रत्ययविकारागमस्थः सिपं नुवि- सर्जनीयपान्तरोऽपि ॥ १५० ॥ नामिपरेभ्यः प्रत्ययविका- रागमस्थः सिः पापद्यते नुविसननीयपान्तरोऽपि । पुरुषेषु । नीतक । पुरुषः, पुरुपौ, पुरुषाः । हेपुरुप, हेपुरुपौ, हे पुरुषाः . पुरुषम्, पुरु- पौ, पुरुषान् । पुरुपेण, पुरुषाभ्याम्, पुरुपैः । पुरुपाय, पुरुपाभ्याम्, पुरुपेभ्यः । पुरुपात्, पुरुषाभ्याम्, पुरुषेभ्यः । पुरुषस्य. पुरुषयो, पुरुषाणाम् । पुरुष, पुरुषयोः, पुरुषेषु ।। एवं धर्म वीर वेद वृक्ष मूर्य सागर म्तम्भ बाण मृग दन्त राघव मास पक्ष शिव शैल गुह्यक बात गण्ड कट पाट नाग शङ्कर घट पटादयः ॥ पूर्वपरयोरोंपलब्धौ पदम् ॥ १५॥ पूर्वपरयोरिति कोऽर्थः । प्रकृतिविभक्त्योरित्यर्थः । प्रकृतय. का. । वृक्षादिशब्दाः । भूप्रभृतयो घातवश्व प्रकृतयो भवन्ति । विभक्तयः काः। म्यादिस्त्यादि- श्च । तयोः प्रकृतिविभत्त्योः अर्थोपलब्धौ सत्यां समुदायस्य पदसंज्ञा भ- वति । एवं विभक्त्यन्तानां सर्वत्र पदसंज्ञा भवन्ति । सर्वशब्दम्य क्वनि- द्विशेष. । सर्वः सर्वो । जसि सर्वनाम्न इति वर्तते । जः सर्व इः॥१५२॥ अकारान्तात्सर्वनाम्न. परो नम् मर्व भवति । सर्वे । हे सर्व हे सर्वो हे सर्वे। सर्व सर्वी मन् ि। मर्वण स- म्यां सर्वेः । डयि। मै सर्वनाम्नः ॥ १५३ ।। आकारान्तात्सर्वनाम्न. परो हे म्मै भवति । सर्वस्मै सर्वाभ्यां सर्वेभ्यः ।। डसौ । उसिस्मात् ॥१५४॥ अकारान्तात्सर्वनाम्न परो अमि स्माद् भवति । सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सभ्यः । सर्वस्य सर्वयोः । १जम् ददस्य प्रयमस्वचनम्। - ·खरान्ताः पुल्लिङ्गाः । सुरामि सर्वतः ॥ १५५ ॥ सर्वनाम्नः परः सुरागमो भव- त्यामि परे । धुटि एवम् । नामिकरपरेत्यादिना पत्वम् । सर्वपाम् । टौ। डिस्मिन् ॥ १५६ ॥ अकारान्तात्सर्वनाम्नः परो डिः स्मिन् भवति । सर्वस्मिन् । मर्वयोः । सर्वेषु ॥ नीतकः । सर्व. सर्वी सर्वे । हे सर्व हे सर्वी हे सर्वे । सर्वम् सर्वो सर्वान् । सर्वेण मर्वाभ्याम् सर्वैः । सर्वस्मै सर्वाम्याम् सर्वेभ्यः । सर्वस्मात् सर्वाम्याम् सम्यः । सर्वस्य. सर्वयो. सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् सर्वयोः सर्वेषु । कि तत्सर्वनाम । सर्व विश्व उभ उभय अन्य अन्यतर इतर इतम कतर. कतम यतर यतम ततर ततम एकतर एकतम एते इतरडतमप्रत्ययान्ताः । वृत् । त्व नेम मम सिम पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अ- न्तर । वृत् । त्यद् तद् यद् अदम् इदम् एतद् किम् एक द्वि।वृत् । युप्मद् अस्मद् भवत् इति सर्वादि। अल्पशब्दस्य तु भेदः । अल्पः अ- । ल्पो । जमि। अल्पादेर्वा ॥ १५७ ।। अल्पादेर्गणात्परो नम् सर्व इर्भवति वा । अल्पे अल्पाः । अन्यत्र पुरुषशब्दवत् । कोऽल्पादिगण । अल्प प्रथम चरम त्रितय द्वितय द्वय त्रय एते तयअयप्रत्ययान्ताः । क- तिपय नेम अर्द्ध पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अन्तर । वृत् । इति अल्पादि. । पूर्वशब्दस्य तु भेदः । पूर्वः पूर्वी पूर्वे पूर्वाः । हे पूर्व हे पूर्वी हे पूर्वे हे पूर्वाः । पूर्वम् पूर्वो पूर्वान् । पूर्वेण पूर्वाभ्याम् पूर्वः । पूर्वम्मै पूर्वाभ्याम् पूर्वम्यः । डसियोः । विभाष्यते पूर्वादेः॥१५८ ॥ पूर्वार्गणात्परयोईसि- टयोः स्मास्मिनी भिाप्यते । पूर्वस्मात् पूर्वान् पूर्वाम्याम् पूर्वम्यः । पूर्वम्य पूर्वयोः पूर्वपाम् ।टो तथैव विकल्पः । पूर्वस्मिन् पूर्व पूर्वयोः पूर्वेषु । कः पूर्वादिः । प्रागेवोक्तः । इत्यकारान्ताः । आकारान्तः पुल्लिङ्गः क्षीरपाशब्दः । ततः स्याद्युत्पत्तिः । सौ।'तीरपा.1 क्षीरसी ५ समाप्तियोतको पृच्छन्द इति । २' मिः स्मात् ''हि: म्मिन् । इति मूमयमनुवर्तते ।। ३ ·२६ कातन्त्ररूपमालायाम् । क्षीरपा । सम्बुद्धावविशेष । क्षीरपाम् क्षीरपौ। शसाटो तु विशेष । पञ्चादी घुट् ॥ १५९॥ म्यादीनामादौ पञ्चवचनानि घुटस ज्ञानि भवन्ति । आधातोरघुट् स्वरे॥१६०॥ धातोराकारस्य लोपो भवति अघुट्स्वरे परे । धातोरिति किम् । शन्तृडन्तक्कियन्तौ धानुत्व न त्यजत । इत्येतदुपलक्षणम् । उपलक्षण कि । स्वस्य स्वसदृशम्य च ग्राहकमुपलक्षण । तेन विजन्तमपि धातुत्व न जहाति । क्षीरप । क्षीरपा क्षीरपाभ्याम् क्षीरपाभि । क्षीरपे क्षीरपाभ्याम् क्षीरफा भ्य । क्षीरप क्षीरपाभ्याम् क्षीरपाभ्य । क्षीरप क्षीरपो क्षीर पाम् । क्षीरपि क्षीरपो क्षीरपासु । एव सोमपा सीधुपा कीगरपा सौवीरपा मण्डपा अग्रेगा विपम्वा अलना उदधिका हाहा पुरोगा दय । इत्याकारान्ता । इकारान्त पुल्लिङ्गो मुनिशन । तत स्या द्युत्पत्ति । मौ । मुनि द्वित्वे । इदुदग्निः॥१६॥ इकारान्तमुकारान्तश्च लिङ्ग अग्निसज्ञ भवति। तपरकरणमसन्देहार्य। औकारः पूर्व ॥ १६२ ॥ अग्निसज्ञकात्पर औकार पृर्वम्व- ररूपमापद्यते । सन्धि । मुनी । जसि । इरेदुरोजसि ॥ १६३ ॥ अग्निमज्ञकस्य इ एद्भवति र ओ द्भवति जसि परे । मुनय । सम्मुद्धौ च ॥१६४ ॥ अग्निसज्ञकम्य इ एद्भवति उ ओ द्भवति सम्बुद्धौ परत । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिनि न्यायान् । हे मुने हे मुनी हे मुनय अग्नेरमोकारः॥ १६॥ अग्निसज्ञकात्परम्य अमोवागे रोपमापद्यते । मुनिम् मुनी । शसादौ । १ जहातात हाहा हान व्युपनिपक्ष न नु गधर्ववाची ।

·म्वरान्ना पुलिगा।
असोऽकारःसश्च नोऽस्त्रियाम् ।। १६० ।। अग्निमज्ञ
का परम्य शमोऽवार पूर्वम्वररूपमापयते मम्य च नौ भवत्यसि
मान् । मुनीन् ।
अस्त्रियां टाना ॥ १७ ॥ अग्निमज्ञकात्परम्य या ना
भवत्यग्नियाम् । मुनिना मुनिभ्या मुनिभि । टाय ।
दे ॥३८॥ अनिमनवम्य पद्भवति उ ओद्भवनि
दरि परे । मुनये मुनिभ्या मुनिभ्य ।
दमिडसोरलोपश्च ॥ १९॥ अग्निमनवम्य र एद्भवति
उ औद्भपति टमिडमो परत तयोरकारश्च रोप्यो भवति । मुने
मुनिभ्याम् मुनिभ्य । मुने मुन्यो । आमि नुरागम ।
दीर्घमामिसना ॥ १७० ॥ नाम्यन्त लिङ्ग दीरमापद्यने
मनावामि परे । मुनीनाम् ।
डिरी सपूर्वः ॥ १७ ॥ अग्निमनकात्परो दि पूर्वम्बरेण
मह भिनति । मुनो मुन्यो मुनिपु । एवमग्नि गिरि रवि पि यति
कवि विधि राशि शीतरश्मि शालि दानवारि दत्यारि मौरि सूरि वि
भारि हेमाद्रि अद्वि हरि मारि वहि शकुनि पारशामनि धूमयोनि
पद्मयोनि अपापति अतिथि ग्रन्यि पदाति मति नलि ध्वनि पाणि कपि
अलि मणि जलधि अब्धि पयोधि निधि उपाधि नीरपि व्याधि शेर
श्यादय ॥ द्विशदम्य तु भेट । तम्य व्यर्यवानित्वात् द्विवचनमेव
भानि । द्वि औरति स्थिते ।
त्यदादीनामविभक्ती ॥ १७२ ॥ त्यहादीनामन्न अ
वागे भानि विभक्ती परत । मन्धि । द्रौ । हे दी । द्वाम्याम् ।
द्वाभ्यान । द्वाभ्याम् । द्वयो । हुणे ॥ विशन्दम्य तु भेद । तम्य
वार्थवानिन्वान् बहुवचनमेन भवति । त्रय । हे नय
। श्रीन् ।
सिभि । निभ्य निभ्य ।
आमि त्रयम् ॥१७॥ त्रिगम्यम्य प्रयादेशो भवति

·२८ कातन्त्ररूपमालायाम् । नुरागमश्चामि परे । नयाणाम् त्रिषु । कतिशळस्य तु भेद । तम्यापि बहुवचनमेव भवति । कतेश्च जस्शसोलुक् ॥ १७४ ॥ सम्व्याया प्णान्ताया कतेश्च परयो -शसोलुंग्भवति । ( सर्वविधिम्यो लोपविधिर्वल्वान् ) प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति प्राप्ते सति । लुग्लोपे न प्रत्ययकृतम् ॥ २७ ॥ लुगिति लोपे मति प्रत्ययलोपे परे यत्कृत कार्य प्रकृतेस्तन्न भवति । इरेदुरोजसीत्येत्व न भ वति । कति । कति । कतिभि । कतिम्य । कतिम्य । क्तीनाम् । कतिषु । सग्विशब्दम्य तु भेद । सावनन्त इति वर्तते । सख्युश्च ।। २७६ ॥ सख्युरन्तो नुर्भवति असम्बुद्धो सो परे । घुटि चासम्बुद्धौ ॥२७७ ॥ नान्तस्य चोपधाया दीर्घो भ वति असम्बुद्धा घुटि परे । व्यञ्जनाच ॥ २७८ ॥ व्यञ्जनाच पर सिलेंपिमापद्यते । लिङ्गान्तनकारस्य ॥२७९॥ लिशान्तनकारस्य लोपो भ वति विरामे व्यञ्जनादौ च । सखा । घुटि त्वैः ॥ १८० ॥ सख्युरन्त ऐर्भवति असबुद्धो घुटि परे । सखायौ सखाय । ससुद्धो मुनिशब्दवत् । हे सग्वे हे सखायौ हे स- खाय । सखायम् सखायो । शसि मुनिशब्दवत् । सखीन् । टादौ । न सखिप्टादावग्निः ॥ १८ ॥ सविशदष्टाढो म्वरे परे नाग्निर्भवति । सग्या सखिभ्याम् सखिभि । सम्ध्ये सग्विभ्याम् म खिभ्य ॥ डसिडसोनमः ॥ १८२ ॥ मविपतिभ्या परयोईमिटसो रकार उमापद्यते । सख्यु सखिभ्याम् मग्विभ्य । मख्यु सग्यो सखीनाम् ॥ सखिपयोर्डिः ॥१८३॥ सविपतिभ्या परो डिरेव औ भवति । पुनर्डिग्रहण किमर्थं सपूर्वस्वरनिवृत्त्यर्थ ।। मरयो सरयो म ·म्वरन्ता पुल्लिङ्गा । २९ विपु। एव मुसखि अतिमखि अमग्वि प्रभृतय । पतिशब्दस्य तु भेद । पनि पती पतय । हे पते हे पती हे पतय । पतिम् पती पतीन्। टाटा। पतिरसमासे ॥ १८४ ॥ पतिशब्दोऽसमासे टादौ म्वरे परे नाग्निभवति । पत्यां पतिभ्याम् पतिमि । पत्ये पतिभ्याम् पतिम्य । पत्यु पतिभ्याम् पतिभ्य । पत्यु पत्यो पतीनाम्। पत्या पत्यो पतिषु । भूपत्यादिशब्दाना समासत्वान्मुनिशब्दवत् । पन्थि- शब्दम्य तु भेट । पन्थिम् इति स्थिते । अम्शमोरा इति वर्तते । पन्थिमन्थिकभुक्षीणां सौ ॥१८५॥ पन्यादीनामन्त आवारो भवति सो परे । पन्था । अनन्तो धुटि ॥ २८६ ॥ पन्थ्यादीनामन्तोऽन् भवति धुटि परे । पन्यानी 1 पन्यान । मम्बोधनेऽपि तद्वत् । हे पन्या हे प न्यानी हे पन्यान । अग्नेरमोकार इति प्राप्ते (अन्तरङ्गवहिरङ्गयोरन्नर- जो विधिलवान् ) अल्पाश्रितमन्तरङ्गम् । बह्वाश्रित बहिरङ्गम् । पन्यानम् पन्थानी। अघुट् स्वरे लोपम् ।।१८७॥ पन्यादीनामन्तो लोपमापद्यते अघुट् म्वरे परे। व्यञ्जने चैपां निः॥८८॥ पन्थ्याटीना नकारो लोपमा पद्यते व्यञ्जने चाघुट म्बरे परे। पथ । पथा पथिभ्याम् पथिभि । पथे पथिम्याम् पथिम्य । पथ पविम्याम् पयिम्य । पथ पयो पयाम् । पथि पयो पथिषु । एव मन्धि मभुति शब्दी । इति इकारान्ता । देवारान्त पुल्लिङ्गो यवनी शल । तन म्याद्युत्पत्ति ॥ मी यवनी बरादो । आधातोरिनि वर्तमाने । ईदूतोरियुचौ स्वरे ॥ १८९॥ धानोरीदतोरियुवा भवन भिलिबरे करे। म परमहणा विषमधुमनिहत्त्व उपरिको यनिय । सम्बोधनेऽपि तद्वन् । यवरियम् यवनियो यकिय । यारिया यवनीम्याम् यानीभि । इत्यादि एव सुश्री नी प्रभृनय ।

·३० कातन्त्ररूपमाायाम् । सेनानीशब्दस्य तु भेद । सो । सेनानी । म्बरादावीदूतोरिति प्राप्ते । अनेकाक्षरयोस्त्वसंयोगायौ ॥ १९० ॥ अनेका क्षरयोलिङ्गयोरसयोगात्परावीदूतोवा भवत विभक्तिस्वरे परे । से नान्यो सेनान्य । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । सेनान्यम् सेनान्यो सेनान्य । मेनान्या मेनानीभ्याम् मेनानीभि । सेनान्ये सेनानीभ्याम् मेनानी भ्य । सेनान्य सेनानीम्याम् सेनानीम्य । मेनान्य सेनान्यो सेना न्याम् ॥ अनेकाक्षरयोरिति कि। नियौ निय । लुवो लुव । असयोगादिति कि । यवनियो क्रावो । ग। नियो डिराम् ॥१९॥ निय परो डिराम् भवति । सेना न्याम् सेनान्यो सेनानीपु । एवमग्रणीग्रामणिप्रभृतय । सुधीशद स्य तु भेद । सो । सुधी । म्वरादावनेकाक्षरयोरिति यत्वे प्राप्ते । ईदृतोरियुवो स्वरे इति वर्त्तते । सुधीः ॥ १९॥ सुधीशल इय प्राप्नोति विभक्तिम्वरे परे । सुधियो सुधिय । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । सुधियम् सुधियो सुधिय । सुधिया सुधीभ्याम् सुधीभि । मुधिये सुधीभ्याम् सुधीम्य । मुधिय सुधीभ्याम् सुधीम्य । मुधिय मुधियो मुधियाम् । मुधियि सुधि यो सुधीषु ॥ इति ईकारान्ता । उकारान्त पुल्लिङ्गो भानुशब्द । स च मुनिशन्वत् । अय भेट । उत ओत्वमवादेशश्च । भानु भानू भानव । भानुम् भानू भानून् । भानुना भानुभ्याम् भानुभि । भानवे भानुभ्याम् भानुभ्य ! भानो भानुभ्याम् भानुम्य । मानो भान्वो भानूनाम् । भानो भान्वो भानुपु एवमृतु मेर गुर नर पातु सेतु बाहु वायु वहुप्रभृतय । इत्युकारान्ता । ऊकारान्त पु ल्लिन क्यू शब्द । म च यवत्रीशब्दवत् । उवादेशोऽन भेट । स्ट्य कटावो क्टव । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । क्युवम् करवा कटाव । क्वा क्टप्रूभ्याम् क्यूभि । इत्यादि । गल्प शरलू काण्डर ।

·स्वरान्ता पुटिङ्गा ।
प्रभृतीना सेनानीशब्दवत् । वत्व भेट । प्रतिभूशलम्य तु भेद ।
सौ । प्रतिभू । स्वरादौ ।
भृरवारपुनः ॥ १९ ॥ भूस्व प्राप्नोति विभत्ति
म्वर परे वर्षाभूपुन वनयित्वा । प्रतिभुवा प्रतिभुव 1 मधोग्नेऽपि
तद्वत । एष श्ययभू मित्रभू आत्मभू अग्निभू मनोम प्रभृतय ।
पभि पुनर्भू मेनानीनत् वत्व भेठ । इत्यूयारान्ना मतारान्त पु
हिद पितृशळ । सौ।
आ सो सिलापश्च ॥ १०४ ॥ दन्तन्य रिट्रम्प आ
भवति मी परे मिटोपश्च । पिना ।
धुटिच ।। १९ ॥ दन्तम्य अर भवति धुटि परे । पि
नरी पितर । मबुद्धी च।
आ च न मम्वुहा ॥१९॥ दन्तम्य आर आ रन
भवति सम्बुद्धी परत । अपि तु घुटि चेत्यर्भनि। हे पित हे पिनर्ग
हे पितर । पितरम् पितरी।
अग्निपच्छमि ।।१७।। मदन्तम्य अग्निवत्याय्यं भाति
शमि परे । पितृन । पित्रा पितृभ्याम् पितृभि । पिने पितृभ्याम्
पितृभ्य । दमि टमो ।
झदन्तात्सपूर्वः ॥ १८ ॥ दन्तात्परयोमिटमोरकार
पून्विरेण सह उमापद्यते । पिनु पितृभ्याम् पितृभ्य । पिनु पिनो
पितृणाम् ।
अटीं ।।११०॥ नादन्नम्य अर् भाति हो परे । पितरि
पिनो पितृपु । एर भ्रातृ नामातृ मवितृ मभृतय । कर्तृगळन्य नु
मंट मा । बत्ती । घुटि।
धातोस्तृगन्दस्यार ।। २०० ॥ धानोविहिनम्य तृगलम्य
सन आमाति भुटि परे । रत्तारी पत्तार । हे वर्त ताग है
पार । पत्तागम् कतारी न्। अन्यन पितृशलान् । पातोपिहि-

·३२ कातन्त्ररूपमालायाम् । तम्य कि' ।यातरौ यातर । यती प्रयत्ने।यते ऋत् दीर्घश्व उणादिप्रत्यय । तृशब्दम्येति कि । ननान्दरौ ननान्दर । एवं धातृ भर्तृ ज्ञातृ वेतृ श्रोत नेतृ वक्त भोक्तृ वतृ प्रभृतय । क्रोष्टशब्दस्य तु भेद. । क्रोष्टा को- टारो कोप्टार । मम्बुद्धौ ! कोष्टः ऋत उत्सम्युडौ शसि व्यञ्जने नपुंसके च ॥ २०१ ॥ क्रोष्टुशब्दम्य ऋत उर्भवति सम्बुद्धौ शसि व्यज- ने नपुंसके च परे । अग्निसज्ञा विधाय भानुवत्कुर्यात् । हे कोप्टा है कोष्टारी हे क्रोष्टार । क्रौष्टारम् क्रोष्टारौ क्रोष्ट्न् । टादौ स्वरे वा ॥२०२॥ क्रोष्टुशब्दस्य ऋत उर्वा भवति टादौ म्वरे परे । क्रोष्ट्रा क्रोष्टुना क्रोष्टुम्याम् क्रोष्टुभि । क्रोष्टे क्रोप्टवे क्रोष्टुभ्याम् क्रोष्टुभ्य । क्रोष्टु कोप्टो कोष्टुभ्याम् क्रोष्ठम्य । क्रोष्ट भोप्टो क्रोष्ट्रोक्रोष्ट्वो क्रोष्टृणाम् क्रोष्टूनाम् । कोप्टरि क्रोष्टौ प्रोष्ट्रो भोलो क्रोष्टुपु । स्वसृशब्दस्य तु भेद । सौ । स्वसा । घुटि । स्वस्त्रादीनां च ॥ २०३॥ स्वस्रादीनां च ऋत आर्भवति घुटि परे । स्वसारी स्वसार । हे स्वस । इत्यादि । अन्यत्र पितृशब्दवत् । के म्वनाढय । । श्लोकः। खसा नसा च नेष्टा च सधा क्षत्ता तथैव च । होता पोता प्रशास्ता चेत्यष्टौ स्वस्रादयः स्मृताः॥१॥ नृशब्दस्य तु भेद ॥ नृशब्दस्यामि विशेप । ना नरौ नरः । हे न हे नरौ हे नर । नरम् नरौ नृन् । बा नृभ्याम् नृभि । ने नृभ्याम् नृभ्य । नु नृभ्याम् नृम्य । नु नो । न नामि दीमिति वर्तते । नृ वा ॥ २०४ ॥ नृशब्दो वा दीर्घ प्राप्नोति सनावामि परे । नृणाम् नृणाम् । नरि ब्रो नृषु ॥ इति ऋचन्ता । ऋकारलकारल- कारान्ताश्चाप्रसिद्धा ऐकारान्त पुल्लिङ्ग रैशब्द । आत्वं व्यञ्जनाढी इति वर्तते ।

·स्वरान्ना स्त्रीलिङ्गा । ३३ रैः ॥ २०५॥ रैशळस्य आत् भवति व्यञ्जनादौ परत । रा रायी राय । हे रा है रायो हे राय । रायम् गयो राय । राया राभ्याम् राभि । राये राम्याम् राम्य । राय राभ्याम् राम्य । राय रायो रायाम् । रायि रायो रासु । इत्येकारान्त ॥ ओकागन पुहिङ्गो गौशब्द । गोरी घुटि ॥ २० ॥ गोशब्दम्यान्न और्भवति घुटि परे। गो गावो गाव । हे गौ हे गावो हे गाव । अम्सोराः ॥२०७॥ गोशब्दम्यान्त आ भवति अम्शमो परत । गाम् गावा गा । गवा गोभ्याम् गोभि । गरे गोभ्याम् गोभ्य । डसिडसोरलोपश्चेति वर्तते । गोश्च ।। २०८ ।।गोशळात्परयोईमिटसोरकारो रोपमापद्य ते । गो गोम्याम् गोम्य । गो गवो गवाम् । गवि गवो गोपु । इत्योकारान्त । औकारान्त पुटिङ्गो रौशब्द । ग्लो ग्लायो ग्लाव । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । ग्लावम् ग्लासी ग्लाव । ग्लावा ग्लेभ्याम् ग्लौभि । इत्यादि । त्योकारान्त । इति म्वरान्ता पुल्डिा । पथ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते । अकारान्त स्त्रीलिङ्गोऽप्रसिद्ध । आकारान्त स्त्रीलिङ्गो रम्भाश ब्द । सौ। आहा ॥ २० ॥ आकागन्त म्याग्य श्रद्धामनो भवति । श्रद्धायाः मिर्लोपम् ॥ २१० ॥ श्रद्धाया पर मिलाप- मापयते । रम्भा । ओरिम् ॥ २२ ॥ श्रद्धाधा परे औरिभाषघारमा । सम्बुद्धौ च ॥ २१२॥ श्रद्धाया एव भवति सम्बुद्धौ परे । हे रम्भे हे रम्भे हे रम्भा ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । टौसोरे ।। २१३ ।। श्रद्धाया एत्व मवति टौमो परत । रम्भया रम्भाभ्याम् रम्भाभि । डवत्सु । डवन्ति यैयास्यास्याम् ॥ २१४ ॥ श्रद्धाया पराणि डवन्ति वचनानि ये यास् यास याम् भवन्ति यथासख्यम् । रम्भायै रम्भाभ्याम् रम्भाम्य । रम्भाया रम्भाभ्याम् रम्भाम्य । रम्भाया रम्भयो रम्भाणाम् । रम्भायाम् रम्भयो रम्भासु । एव शाला माला दोला भार्या कान्ता अङ्गना वनिता जाया माया प्रभृतय । सर्वनाम स्त्रिलिङ्गवास्त्रीलिङ्गे। स्त्रियामादा ॥२१॥ त्रिया वर्तमानाटकारान्तादाप्रत्य यो भवति विभक्तिपरे । मर्वा सर्वे सर्वा । हे सर्वे हे सर्वे हे सर्वा । सर्वाम् मर्व सर्वा । सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वाभि । डवत्सु । सर्वनाम्नस्तु ससचो इस्वपूर्वाश्च ॥ २१६ ॥ सर्वना म्न श्रद्धाया पराणि डवन्ति वचनानि ये यास् याम् याम् भवन्ति यथासख्य सह सुना द्वस्वपूर्वाश्च । सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाम्य । सर्वस्या सर्वाभ्याम् सर्वाभ्य । सर्वस्या सर्वयो । आमि । सुरामि सर्वत । सर्वासाम् । सर्वम्याम् सर्वयो सर्वासु । एव वि वादीनामेक्शब्दपर्यन्ताना रूप ज्ञेयम् । अल्पादीनान्तु सप्ताना रम्भाशब्दवत् । अल्प प्रथम चरम तय अय कतिपय अर्य एते सप्त ॥ द्वितीयाशब्दस्य तु भेट । द्वितीया द्वितीये द्वितीया । हे द्वि तीये हे द्वितीये हे द्वितीया । द्वितीयाम् द्वितीये द्वितीया । द्विती यया द्वितीयाभ्याम् द्वितीयाभि । डवत्सु । द्वितीयातृतीयाभ्यां वा ॥२१७॥ द्वितीयातृतीया भ्या पराणि डवन्ति वचनानि ये यास् यास् याम् भवन्ति यथासग्य मह मुना हवपूर्वाश्च वा । द्वितीयस्यै द्वितीयाये द्वितीयाभ्याम् द्विती याम्य । द्वितीयम्या द्वितीयाया द्वितीयाभ्याम् द्वितीयाभ्य । द्वि तीयस्या द्वितीयाया द्वितीययो ।सौदी अपठितत्वात् न सुरागम । * ·म्बरान्ता स्त्रीलिङ्गा । द्वितीयानाम् । द्वितीयस्याम् द्वितीयायाम् द्वितीययो द्वितीयासु ॥ एक तृतीयाशब्दोऽपि । अन्यत्र रम्भाशब्दवत् । जराशळम्य तु भेट । व्यञ्जने रम्भागवत् । जरा जरः स्वरे वा ॥२१८॥ नगशब्दो नरस् वा भवति विभक्तिस्वरे परे । जरे जरमो जरा नरम । हे जरे हे जरे हे जरमो हे जरा हे नरम । जरा जरस जरे जरसो जरा जरस । जरसा जरया जराभ्याम् नराभि । जराये जरसे जराभ्याम् जराभ्य । जराया नरम जराम्या जराम्य । जराया जरस जग्यो जरसो जराणाम् जरसाम् । जराया जरसि जरयो जरमो जरासु । हस्वोऽम्वार्थानाम् ॥ २१९ ॥ अम्बाथांना द्विम्वराणा प्रद्धासनकाना सम्बुद्धो हृम्वो भवति । हे अम्ब। हे अक्क। हे अहः । हे अत्त । एवमादयोऽवार्थी । अन्यत्र रम्भाशब्दयत् । न बहुस्वराणाम् ॥ २२० । वहुम्वराणामम्पार्थाना श्रद्धाम नकाना हृम्वो न भवति मम्बुद्धौ सौ परे । हे अम्बाडे । हे अम्बाले हे अम्बिके । इत्याकारान्ता । इकारान्त स्त्रीलिङ्गो रचिशब्द । रनि रची रचय । हे रचे हे रुची हे स्त्रय ।रचिम् रुची। बीङ्गित्वा त्यस्य नत्वाभाव । स्ची । तृतीयैक्वचनेऽपि तम्मान्नत्वाभाव । स्या रचिभ्याम् रुचिभि । इवत्सु । हस्वश्च डवति ॥ २२१ ॥ स्वारख्यावियुवो स्थानिनो हम्ब श्च डवति परे नदीसक्षौ वा भवत । यन नटीमना तत्र । नद्या ऐ आसासाम् ॥ २२२ ॥ नदीसज्ञकात्पराणि डव न्ति वचनानि ऐ आस आम् आम् भवन्ति । यथासख्यम् । नदीम जाभाने मुनिशब्दवत् । रुच्यै स्त्रये रत्रिभ्याम् रत्रिभ्य । रच्या रचे रचिभ्याम् रचिम्य । रच्या रुचे रच्यो रुचीनाम् । रुच्या म् स्चौ रच्यो रचिषु । एव बुद्धि वृद्धि कीति कान्ति कृति युचि श्रेणि पनि प्रभृतय । द्विशब्दम्य तु भेद । त्यदादित्वात् अ आटे ·कातन्त्ररूपमालायाम् । शः आ प्रत्ययश्च । द्वे । हे द्वे । टे। द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् द्वाभ्या- म् । द्वयोः । द्वयोः ॥ त्रिशब्दस्य तु भेदः । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसचतसृविभक्तौ ।। २२३ ॥ स्त्रियां वर्तमानयोत्रिचत्वारशब्दयोः तिस चतस आदेशौ भवतः वि- भक्तौ परतः । घुटि चेत्यरि प्राप्ते वाधकबाधनार्थोऽयं योगः। तौ र स्वरे ।। २२४ ॥ तौ तिस चतस आदेशौ रं प्राप्मुतो विभक्तौ स्वरे परे । तिस्रः । हे तिस्रः । तिस्रः । तिमृभिः । तिस- भ्यः । तिसृभ्यः। न नामि दीर्घम् ॥ २२५ ॥ तौ तिर चतस्ट आदेशो दीर्वत्वं न प्राप्मुवतः सनावामि परे । तिसृणाम् । तिसूपु । इति इका- रान्तः ।। ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गो नदीशब्दः । ईदूतौ रुयाख्यौ नदी ॥२२६ ॥ घ्याख्यावीदूतौ नदीसं- नौ भवतः ॥ इकारान्तात्सिः ॥ २२७ ॥ नदीसंज्ञकादीकारान्तात्परः सिर्लोपमापद्यते || नटीसंज्ञादन्तग्रहणाधिक्यान्नदाद्यञ्चीत्यादिना विहि- ताटीकारात्पर. सिल्लोपमापद्यते । नदी नद्यो नद्य. ॥ संवुडौ हस्वः ॥ २२८॥ नद्याः संयुद्धौ हृवो भवति । है नदि हे नद्यौ हे नद्यः । अम्शसोरादिलॊपम् ॥ २२९ ॥ नदीसंज्ञकात्परयोः अम्शसोरादिर्लोपमापद्यते । नदीम् नद्यौ नदीः । नद्या नदीम्याम् न- दीमि. ! डवत्सु । नद्या ऐ आसासामित्यादयः ॥ नद्यै नदीम्याम् नदीम्यः । नद्याः नदीभ्याम् नदीम्य. । नद्याः नद्योः नदीनाम् । न- द्याम् नयोः नदीषु । एवं गौरी गान्धारी पाणी भारती गायत्री सा- वित्री सरस्वती गोमती गोमिनी भामिनी कोष्ट्री महिषी मही प्लवी सौ- रमेयी प्रभृतयः ।।

·खरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः। ३७. - श्लोको। मही मन्दाकिनी गौरी सखी भागीरथी नदी। पुरी नारी पुरन्ध्री च सैरन्ध्री मुरसुन्दरी ।। १ ।। मृगी वनचरी देवी शर्वरी वरवर्णिनी ॥ सिंही हैमवती धात्री धरित्रीलेवमादयः ॥२॥ स्त्रीशब्दस्य तु भेदः । सौ। स्त्री नदीवत् ॥ २३० ॥ स्त्रीशब्दो नदीवद्भवति विभक्तौ प- रतः। स्त्रीशब्दम्य पृथक्नदीसंज्ञाकरणं किमर्थ । ह्रस्वश्व स्वति वा इति सूत्रोक्तविकल्पनिषेधार्थम् । स्त्री । स्त्री च ॥ २३ ॥ स्त्रीशब्दो धातुवद्भवति विमचिस्तरे परे । स्त्रियो स्त्रियः । हे स्त्रि हे स्त्रियौ हे स्त्रियः । संबोधनेप्येवं । वाम्सोः ॥ २३२ ॥ स्त्रीशब्दो वा धातुवद्भवति अम्शसोः परतः । स्त्रीम् स्त्रियम् स्त्रियो स्त्रीः स्त्रियः । स्त्रिया स्त्रीभ्याम् स्त्रीभिः । स्त्रिये स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्यः । स्त्रियाः स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्यः। स्त्रियाः स्त्रियोः स्त्रीणाम् । स्त्रियां स्त्रियोः स्त्रीपु । श्रीशब्दस्य तु भेदः । श्रीः। ईदूतोरियुवौ स्वरे इति स्वरादावियादेशः । श्रियो श्रियः । अनित्यनदी- त्वात्संबुद्धौ हस्वो नास्ति।हे श्रीः हे श्रियौ हे श्रियः । श्रियम् श्रियौ । श्रियः । श्रिया श्रीभ्याम् श्रीभिः । डवत्सु । नद्या ऐ आसासाम् । पश्चादीदूतोरियुवौ स्वरे । नदीप ऐ आसादयः । श्रियै श्रिये श्रीम्या-. म् श्रीम्यः । श्रियाः श्रियः श्रीभ्याम् श्रीभ्यः । श्रियाः श्रियः धि- योः । आमि। ख्याख्यावियुवौ वामि ॥२३३॥ स्याख्यावियुवस्थानि- नौ आमि परे वा नदीसंज्ञौ भवतः । सिद्धे सत्यारंभो नियमाय । कि नदीवत्कार्य । आमि च नः इति नुरागमः । अन्यत्र "ईदूतोरियु- वौ स्वरे" इय् । उव् । श्रीणाम् श्रियाम् । श्रियाम् श्रियि श्रियोः श्रीषु ॥ लक्ष्मीशब्दम्य तु भेदः । लक्ष दर्शनाङ्कनयोः ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । लक्षेरीमोऽन्तश्च ॥ २३४ ॥ रसधातोरीप्रत्ययो भवति मोऽन्तश्च ॥ ईकारोऽन्ते यस्य लिङ्गस्येति वचनात् ईकारान्तात्सिरिति सेलोपो न भवति । श्लोकः। - अवीलक्ष्मीतरीतन्त्रीहीधीश्रीणामुणादितः । अपि स्त्रीलिङ्गजातीनां सिलोपो न कदाचन ॥ ॥ लक्ष्मी लक्ष्म्यो लक्ष्म्य । अन्यत्र नदीशब्दवत् । इति ईकारान्ता ।। उकारान्त स्त्रीलिङ्गश्चञ्चशब्द । स च रुचिशब्दवत् । विशेषस्तु उत ओत्वमवादेशश्च । चञ्चु चञ्चू चञ्चव । हे चञ्चो हे चञ्चू हे चञ्चव । चञ्चम् चञ्चू चञ्चू । चञ्चा चञ्चम्याम् चञ्चभि । हूस्वश्च डवतीति वा नदीवद्भावादैआसादय । पक्षे भानुशळवत्। चच्चै चञ्चवे चञ्चुभ्याम् चञ्चुभ्य । चञ्चा चञ्चो चञ्चम्याम् चञ्चुभ्य । चञ्चा चच्चो चञ्चो चयू नाम् । चञ्चाम् चञ्चौ चञ्चो चञ्चपु। एव उड्ड तनु प्रियङ्गु स्नायु ऊरु करेणु धेनुप्रभृतय । इत्युकारान्ता ॥ उकारान्त स्त्रीलिङ्गो वधूश ब्द । सौ। अनीकारान्तत्वात् ईकारान्तात्सिरिति सेलोपो न भवति । वधू वध्वौ वध्व । ससुद्धौ ह्रस्व ।हे वधु हे वध्वौ हे वध्व । अन्यत्र नदीवत् ॥ एव अलाबू कच्छू यवागू चमू तण्डू कमण्डल कद्रू कण्डू कासुप्रभृतय । भ्रूशब्दस्य तु भेद । सौ। भ्र । भूर्धातुवत् ।। २३५ ।। भ्रूशब्दो धातुवद्भवति विभक्तिस्वरे परे । भुवौ ध्रुव । सम्बोधनेऽप्यनित्यनदीत्वात् ससुद्धौ ह्रस्वो नास्ति । अन्यत्र नदीवत् । हे भ्रू' हे ध्रुवौ हे भ्रुव । भ्रुवम् ध्रुवौ भुव । ध्रुवा भ्रूभ्याम् भूभि । भ्रवे ध्रुवै भूभ्याम् भ्रूभ्य । भुवा ध्रुव भू- भ्याम् भ्रूभ्य । भ्रुवा भ्रुव भ्रुवो भ्रूणाम् भ्रुवाम् । भुवि भ्रुवाम् भ्रुवो भ्रूषु ॥ इत्यूकारान्ता ॥ बारान्त स्त्रीलिङ्गो मातृशळ । माता मातरौ मातर ।हे मात हे मातरौ हे मातर मातरम् मातरौ मातृ । "स्त्रीलिङ्गत्वात्सस्य नत्वाभाव । इत्यादि । अन्यन पितृशळवत्। एव दु. . ।

·खरान्ता नपुंसकलिङ्गाः। ३९ हित ननान्प्रभृतयः । खनादीनां च पूर्ववत् । खनादयः के? लोकः। खसा तिस्रवतसश्च ननान्दा दुहिता तथा। याता मातेति सप्तते स्वस्रादिष्वध्यगीपत ॥१॥ शसादी मातृशब्दवत् । इति ऋकारान्ताः॥ ऋकार लकार लकार एकारान्ता अप्रसिद्धाः ऐकारान्तः स्त्रीलिङ्गो मुरैशब्दः। स चरैशब्दव- त्। सुराः मुरायो मुरायः । सम्बोधनेपि तद्वत् । सुरायम् सुरायो सुरा- यः । सुराया सुराभ्याम् मुराभिः। सुराये सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः सुराभ्याम् मुराभ्य. । सुरायः सुरायोः सुरायाम् । सुरायि सुरायोः सुराम।इत्यैकारान्ताः। ओकारान्तः स्त्रीलिङ्गो गोशब्दः।सच पूर्ववत् । औकारान्तः स्त्रीलिङ्गो नौशब्दः स च ग्लौशब्दवत् । इत्यौकारान्ताः । इति स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः। अथ खरान्ता नपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते । अकारान्तो नपुंसकलिङ्गः कुलशब्दः । सौ। अकारादसम्बुद्धौ मुश्च ॥२३६॥ अकारान्तान्नपुंसकलि- डात्परयोः स्यमोर्लोपो भवति मुरागमश्चासम्बुद्धौ । कुलं । औरीम् ॥ २३७ ॥ नपुंसकलिङ्गात्परः औरीमापद्यते । कुले। जशशसौ नपुंसके ॥ २३८ ॥ जशूशसौ नपुंसकलिङ्गे घुसंज्ञौ भवतः । जशशासोः शिः॥२३९॥ सर्वनपुंसकलिङ्गात्परयोजशशसोः शिर्मवति । शकारः सर्वादेशार्थः । धुइस्त्रराडुटि नुः ॥ २४० ॥ धुटः पूर्वात्स्वरात्परो नपुंसक- लिङ्गे घुटि परे नुरागमो भवति। घुटि चासम्बुद्धौ इति दीर्घः। कुलानि । हे कुल हे कुले हे कुलपाने । पुनरांपै । कुलम् कुले कुलानि । कुलेन कुलाभ्याम् कुलैः । अतः परं पुरुषशब्दवत् ॥ एवं दान धन धान्य मित्र वस्त्र वसन वेदन नयन पुष्प पाप सुख दुःसादयः । सर्वनाम्नः ·कातन्त्ररूपमालायाम् । प्रथमाद्वितीययो. कुलशब्दवत् । अन्यत्र । पुल्लिङ्गवत् । सर्वम् सर्वे स- वाणि । पुनरपि । अन्यत्र पुल्लिङ्गवत् । अन्यशब्दस्य तु भेदः । अन्यादेस्तु तुः॥ २४१॥ अन्यादेर्नपुंसकलिद्वात्परयोः स्य- मोर्लोपो भवति तुरागमश्च । द्वितीयस्तुशब्दः किमर्थम् । असम्बुद्ध्य- धिकारनिवृत्त्यर्थम् । वा विरामे ॥२४२ ॥ विरामे धुटां त्रितीयो वा भवति । अ- न्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । हे अन्यद हे अन्यत् हे अन्ये हे अ- न्यानि । पुनरपि। अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि ॥ शेषं पुंवत् । एवमे- कतरं वर्जयित्वान्यतरप्रभृतयः । नैकतरस्य ॥ २४३॥ एकतरशब्दस्य नपुंसकलिड्ने तुरागमो न भवति । एकतरम् एकतरे एकतराणि । हे एकतर हे एकतरे हे एकतराणि । पुनरपि।अन्यत्र सर्वशब्दवत् । इत्यकारान्ताः। आकारान्तो नपुंसकलिङ्ग. सोमपाशब्दः । खरो ईखो नपुंसके ॥२४४ ॥ नपुंसकलिङ्गे वर्तमानः स्वरो इस्वो भवति । सोमपम् सोमपे सोमपानि । हे सोमप हे सोमपे हे सोमपानि । पुनरपि । सोमपं सोमपे सोमपानि। शेष पुलिङ्गवत् । इत्या- कारान्ताः । इकारान्तो नपुंसकलिड्सो वारिशब्द. । सौ। नपुंसकात्स्यमोोपो न च तदुक्तं ॥२४॥ नपुंसका- त्परयोः स्यमोोपो भवति तदुक्तं कार्य न भवति । वारि । नामिनः स्वरे ॥२४६ ॥ नाम्यन्तान्नपुंसकलिगात् नुरागमो भवति स्वरे परे । औरीमिति ईत्वणत्त्वञ्च । वारिणी। जसि पूर्ववत् । नुरागमः। सामान्यविशेषयोविंशेपो विधिर्बलवान् इतिन्यायात्। उक्तञ्च । १ पर्जन्यवरक्षणप्रमृत्त्या इस्वस्यापि हस्व । काण्डे कुष्ये काण्डीभूत कुल- मित्यत्र नपुसके इति लिट्टोपादानान भवति । युगवरनाय युगवरनामिन्यत्रा- सिद्ध बहिरङ्गमन्तरते इति न भवति ।

·स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः। श्लोकः । सामान्यशास्त्रतो नूनं विशेपो वलवान् भवेत् । परेण पूर्वाधो का प्रायशो दृश्यतामिह ॥ १ ॥ घुट् स्वरादुटि नुः इत्यनेन सूत्रेण नुरागमो भवतीत्यर्थः ॥ इन्हनपूषार्यम्णां शौ च ॥ २४७ ॥ इन् हन् पूपन् अर्थमन् इत्येतेपामुपधाया दी? मवति नपुसंकलिने भश्शसोरादेशे शौ चासम्बुद्धौ सौ च परे । वारीणि । नाम्यन्तचतुरां वां ॥ २४८ ॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकलिङ्ग- स्य चत्वारशब्दस्य च यदुक्तं कार्य तदुक्तं वा भवति । सम्बुद्धी परे । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं न याति इति न्यायात् । हे वारि हे वारे हे वारिणी हे वारीणि । पुनरपि वारि वारिणी वारीणि । वारिणा वारिभ्याम् वारिभिः । वारिणे वारिम्याम् वारिभ्यः । वारिणः इत्यादि । आमि। नामिनः स्वरे प्राप्ते सति सामान्यविशेषयोविशेपो वि- धिर्बलवान् इतिन्यायात् आमि च नुरिति नुरागमो भवति । दीर्घमामि सनौ । वारीणाम् । वारिणि वारिणोः वारिपु । अस्थि दधि सक्थि अक्षिशब्दानां प्रथमाद्वितीययो रिशब्दवत् । अस्थि अस्थिनी अ- स्थीनि । पुनरपि अस्थि अस्थिनी अस्थीनि । टादी- अस्थिघिसक्थ्यक्ष्णामनन्तष्टादौ ॥ २४९ ॥ न- पुंसकलिङ्गानामस्य्यादीनामन्तोऽन् मवति टादौ स्वरे परे । अवमसंयोगादनोऽलोपोऽलुसवच पूर्वविधौ २५० अवमसंयोगात्परस्य अनोऽकारस्य लोपो भवति अघुटि स्वरे परे सचालुमवद्भवति पूर्वस्य वर्णस्य विधौ कर्तव्ये । अम्भा अस्थिभ्याम् अस्थिभिः। अम्भे अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्मः अस्थिभ्याम् अस्थि- न्यः । अस्मः अम्भोः अम्माम् । १ तदुक्तं च काय किं? हेवारे इत्यत्र " संबुद्धी च " इति सूत्रेण एवं विकल्पेन भवति ॥ २ सयोगादेधुंद इति सस्य लोपो भवति तस्मात्कारणात् अलुप्तवदिति वचन।

·४२ कातन्त्ररूपमालायाम् । ईयोर्वा ॥ २५१ ॥ अवमसयोगात्परस्य अनोऽकारस्य लोपो भवति वाईडयो. नपुंसकलिड्ने औकारादेशे ईकारे सप्तम्येकवचने परत. स चालुप्तवद्भवति पूर्वस्य वर्णस्य विधौ कर्तव्ये । अस्मि अस्थनि अस्मो अस्थिपु । एवं दधि सक्थि अक्षिशब्दा । शुचिशब्द- स्य प्रथमाद्वितीययोर्वारिशब्दवत् । शुचि शुनिनी शुचीनि । सम्बुद्धा- वविशेषः । पुनरपि शुचि शुचिनी शुचीनि । टादौ भापितपुंस्कं पुंवद्वा ॥ २५२ ॥ नाम्यन्तं भाषित- पुम्क नपुंसकलिङ्गं यदौ खरे वा पुंवद्भवति । श्लोको। यनिमित्तमुपादाय पुंसि लिने प्रवर्तते । क्लीववृत्तौ तदेव स्यात्तद्धि भापितपुंसकम् ॥१॥ शुचि भूमिगतं तोयं शुचिर्नारी पतिव्रता । शुचिर्धर्मपरो राजा ब्रह्मचारी सदा शुचिः॥२॥ शुच्या शुचिना शुचिभ्यां शुचिभिः । शुचिने शुचये शुचिभ्याम् शुचिभ्य । इत्यादि ॥ द्विशब्दस्य तु भेद । त्यदाद्यत्वं औरीमिति ईत्व च । द्वे । हे द्वे। द्वे । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वयो । द्वयो । त्रिशब्दस्य नश्शसोर्वारिशब्दवत् । त्रीणि । त्रीणि । त्रिभि । अन्य- त्र पुल्लिङ्गवत् । इति इकारान्ता । ईकारान्तो नपुसकलिङ्गो ग्रामणी- शब्दः । तस्य स्वरो इस्वो नपुंसके इति इस्वत्वे शुचिशब्दवत् । टादी भाषितपुस्क धुवद्भावो भवति विकल्पेन । ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । पुनरपि ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । ग्रामणिना । अ- नेकाक्षरयोस्त्वसंयोगाद्य्वौ इति यत्वम् । ग्रामण्या ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभि । ग्रामणिने ग्रामणिभ्याम् । ग्रामणिभ्य । इत्यादि । आमि नुरागम । दीर्घमामिसनौ इति दीर्घ । ग्रामणीनाम् । १ एक एव हि य शब्द त्रिपु लिङ्गेषु वर्तते । एक्मेवार्थमाख्याति तद्धिभाषित पुसक। २ अन । निघु लिङ्गेषु वर्तते । एक्मेवार्थमास्याति तद्धि भाषिनपुसक । पाटोस्ति । उत्तरपद्यस्थोदाहरणरयमेव समीचानो भाति ।

·स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः। पुंबद्भावे । ग्रामण्याम् । ग्रामणिनि । पुल्लिङ्गे । नियोडिराम् इति आम् । यत्वं पूर्ववत् । ग्रामण्याम् ग्रामणिनोः ग्रामण्योः ग्रामणिपु । सम्बो- धने। नाम्यन्तचतुरां का। हे ग्रामणिनी हे ग्रामणि हे ग्रामणीनि। एवमग्रणी सेनानी प्रभृतयः ।। इति ईकारान्ताः। उकारान्तो नपुंसकलिङ्गो वस्तु- शब्दः । स च वारिशब्दवत् । वस्तु वस्तुनी वस्तूनि । सम्बोधने। हे वस्तु हे वस्तो हे वस्तुनी हे वस्तूनि । पुनरपि । टादौ स्वरे परे नित्य- नपुंसक। आमि परे । आमि च नुः दीर्वमामि सनौ इति दीर्चः। वस्तूनां । वस्तुनि वस्तुनोः वस्तुपु । मृदुशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोर्वारिशब्दवत् । मृदु मृदुनी मृदृनि । पुनरपि । टादौ स्वरे परे भाषितपुंस्कं पुंवद्वा इति विकल्पेन । घुबद्भावः शुचिवत् । सूदुना मृदुभ्यां मृदुभिः । इत्या- दि । एवं पटु लघु गुरु प्रभृतयः । इत्युकारान्ताः । ऊकारान्तो नपुं- सकलिङ्गः खलपूरादः। तस्य स्वरो इस्यो नपुंसके इति इस्वत्वे सेना- नीशब्दवत् । खलपु खलपुनी खलपूनि । पुनरपि । टादो भापितपुंस्क- मिति विकल्पेन यत्र पुंवद्भावः । तत्र सेनानीशब्दवत् । खलपुना खल्प्या सलपृभ्यां खलपूमिः । इत्यादि । एवं सरल कापडलूप्रभृतयः । इत्यूकारन्ताः । ऋकारान्तो नपुंसकलिङ्गः कर्तृशब्दः। तस्य प्रथमाद्वि- तीययोर्वारिशब्दवत् । कर्तृ कर्तृणी कर्तृणि । पुनरपि । टादौ पुंव- भावात्पुहिमवत् । क; कर्तृणा कर्तृभ्यां कर्तृभिः ।कत्रं कर्तृणे कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः कर्तुः कर्तृणः कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः। कर्तुः कर्तृणः कर्बोः कर्तृणोः। आमि परे नुरागमः । कर्तृणाम् । कर्तृणि कर्तरि कर्बोः कर्तृणोः कर्तृ- पु । सम्बोधने । हे कर्तृ हे कर्तः हे कर्तृणी हे कर्तृणि ॥ बहुक्रोष्ट- शब्दम्य तु भेदः। क्रोष्टुः ऋत उत्सम्बुद्धी इत्यादिना उर्भवति । शमि व्यजने नपुंसके च इति ऋत उकारः। बहुक्रोष्टु बहुक्रोष्टुनी बहुक्रोष्ट्र- निपुनरपिा सोसरे भाषितपुक युवा इति विकलेन बनाया। अयमेरुविकल्पः। * टादी स्वरे वा ॥२२३॥ क्रोष्टुशब्दस्य ऋत उर्या भवति ·कातन्त्ररूपमालायाम् । टादौ स्वरे परे । इति द्वितीयविकल्पः । इति उभयविकल्पे त्रैरूप्यं । वहुक्रोष्टुना बहुक्रोष्ट्वा बहुक्रोष्ट्रा बहुक्रोष्टुभ्यां बहुक्रोष्टुभिः । इत्यादि। सम्बोधने। हे बहुक्रोष्टु हे बहुकोप्टो हे बहुक्रोष्टुनी हेबहुक्रोष्टूनि । इत्यादि । ऋकार लकार लुकारान्ता एकारान्ताश्चाप्रसिद्धाः ॥ ऐ. कारान्तो नपुंसकलिलो अतिरैशब्दः । तस्य हूस्वत्वे- सन्ध्यक्षराणामिदुतौ न्हस्वादेशे ॥२५४॥ सन्ध्य- क्षराणां हूस्वादेशे क्रियमाणे सति इदुतौ भवतः । तपरकरणमसन्दे- हाथ । इति एकारैकारस्य च ह्रस्व इकारः । ओकारीकारस्य हस्व उकारः । अतिरि । नामिनः स्वरे इति नुरागमः । अतिरिणी अतिरीणि । पुनरपि । टादौ स्वरे भापितपुंस्कं पुंवद्वा इति विकल्पेन पुंवद्भावः । यत्र 'वभावस्तत्र सुरैशब्दवत् । अतिरिणा अतिराया । व्यञ्जनादौ प्रत्यये परे रैरिति आत्वं कुतः । एकदेशविकृतमनन्यवत् इति न्यायात् । अतिराभ्यां अतिराभिः । अतिरिणे अतिराये अतिरा- भ्यां अतिराभ्यः। इत्यादि । इति ऐकारान्ताः। ओकारान्तो नपुंसकलि- ङ्गश्चित्रगोशब्दः । तत्र ओकारस्य ह्रस्व उकारः । मृदुशब्दवत् । चित्रगु चित्रगुणी चित्रगूणि । पुनरपि । टादौ स्वरे भापितपुंस्कं पुंव- द्वा इति विकल्पः । चित्रगुणा चित्रगवा इत्यादि । इति ओकारान्ताः। औकारान्तो नपुंसकलिङ्गोऽतिनौशब्दः । तत्रापि औकारस्य ह्रस्वउ- कारः । तस्य प्रथमाद्वितीययोर्वारिशब्दवत् । अतिनु अतिनुनी अति- नूनि । पुनरपि । टादौ स्वरे भापितपुंस्कं पुंवद्वा इति विकल्पः । अति- नुना अतिनावा इत्यादि । इत्यौकारान्तः ॥ इति स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः । अथव्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गशब्दा यथाक्रमेणोच्यन्ते । कवर्गान्ताः पुल्लिङ्गशब्दा अप्रसिद्धाः । चकारान्तः पुल्लिङ्गः युवा- शब्दः । सौ । व्यञ्जनाच्चेति सिलोपः । दादेहस्य ग इत्यनुवर्तते ।

·४९ व्यजनान्ताः पुटिङ्गाः। चवर्गदृगादीनां च ॥२५५ ॥ चवर्गान्तस्य दृश इत्येवमा- दीनां च गो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । * पदान्ते धुटां प्रथमः ॥२५६॥ पदान्ते वर्तमानानां धुटयं वर्णानां प्रथमो मवति । अवोपे प्रथम इत्यनुवर्तते । * वा विरामे ॥२५७॥ विरामे घुटां प्रथमस्तृतीयो का भव- ति । सुवाक् सुवाग् मुवाची सुवाचः । एवं सम्बुद्धौ । मुवाचं मुवाची मुवाचः । सुवाचा मुवाग्म्यां मुवाग्भिः । मुवाचे सुमाग्भ्यां मुवाग्भ्यः । •मुत्राचः सुवाग्म्यां सुवाग्म्यः । सुवाचः सुवाचोः सुवाचां । सुवाचि सुवाचोः । मुपि । गत्वं । अघोपे प्रथमः ॥ २५८ ॥ अयोपे परे धुटां प्रथमो भवति । इति कत्वं । नामि करेत्यादिना सस्य पत्वं । कपयोगक्षः॥२५९॥ ककारपकारयोर्योगक्षो भवति। सुवाच। कवर्गप्रथमः शषसेपु द्वितीयो वा ॥२६० ॥ कवर्ग- प्रथमस्य द्वितीयो भवति शपसेपु परतो वा ।मुवाख्नु । प्रत्यञ्छशब्दस्य तु भेदः । चार्गहगादीनां चेत्यत्र चवर्गग्रहणग्लाद युन् क्रुयां प्रा. गेव गत्वं । मनोरनुस्वारो धुटि ॥ २३१॥ अनन्त्ययोर्मकारनकारयो- रनुस्वारो भवति धुटि परे। वर्ग वर्गान्तः ॥२६२॥ अनुस्वारो वर्ग परे वर्गान्तो भवति। संयोगान्तस्य लोपः ॥२६॥ संयोगान्तस्य लोपो भव- ति विरामे व्यसनादौ च । प्रत्यड् प्रत्ययौ प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चं प्रत्यञ्ची। न्यजनान्नोऽनुपनः ॥ २६४ ॥ धातुलिगयोरन्त्यायझना- घः पूरों नकारः मोऽनुपद्संतो भवति । अघुटम्बरे लोपमित्यनुवर्तते। व्यञ्जन चैषा निॉरोने च । अनुपङ्गश्चाभेत् ॥ २६९ ॥ चरिदनुवन्धवनितम्यानु. पही लोपमापयने अघुट् स्वरे व्याने च परे । .

·कातन्त्ररूपमालायाम्। अञ्चेरलोपः पूर्वस्य च दीर्घः ॥ २६६ ॥ अञ्चेरैलोपो भ. वति पूर्वस्य च दीर्यो भवति अघुट् स्वरादौ । प्रतीचः । प्रतीचा प्रत्य- ग्भ्यां प्रत्यग्भिः। इत्यादि । एवं प्राश्च सम्यञ्च् प्रभृतयः । अक्रुश्चरिति किं । कुड् क्रुञ्चौ क्रुञ्चः । कुञ्च क्रुञ्चौ ऋञ्चः । क्रुञ्चा क्रुड्म्यां क्रुभिः । सप्तम्यां तु। ङात्॥२६७॥डात्परस्य सस्य पो भवति। क्रुड्पु इत्यादिः। इद- नुबन्धवर्जितस्येति कि । सुकन्मशब्दः । कसि गतिशासनयोः । अत एव वर्जनादिदनुबन्धानां धातूनां नुरागमोऽस्तीति । सुपूर्वकः सुष्टु कंस्ले क्विप् । किप् सर्वापहारिलोपः । कृत्तद्धितसमासाश्चेति लिङ्गसंज्ञा । प्रथ- मैकवचनं । सि। व्यञ्जनाचेति सेर्लोपः । मनोरनुस्वारो धुटि इति नका- रस्यानुस्वारे प्राप्ते सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवानिति न्यायात् संयोगा- न्तस्य लोप इति नित्यं सकारलोपः स्वरे परे मनोरनुस्वारो धुटि इति अनुस्वारः। सुकन् । महत्साहचर्याद्धातोदी? न स्यात्। मुकंसौ सुकंसः। सुकंसं सुकंसौ सुकंसः । सुकंसा सुकन्म्यां मुकन्भिः । इत्यादि। . सम्बोधनेऽपि तद्वत् । नाञ्चेः पूजायां ।। २६८ ॥ पूजार्थे वर्तमानस्य अञ्चेरनुषङ्ग- स्य लोपो भवति अघुट् स्वरे व्यञ्जने च परे। प्राड् प्राञ्चौ प्राञ्च.। हे प्राड् हे प्राञ्चौ हे प्राञ्चः । प्राञ्चं प्राञ्चौ प्राञ्चः । प्राञ्चा प्राड्भ्याम् प्राभिः । इत्यादि । सुपि विशेषः । डात्परस्य सस्य पो भवति । प्राड्यु । अञ्च गति पूजनयोः । प्रपूर्वकः प्राञ्चतीति विप्सर्वापहारिलोपः । कृ: त्तद्धितसमासाश्चेति लिङ्गसंज्ञा । यत्र गत्यर्थस्तत्र अनुपङ्गश्चाक्रुश्चेत् इत्यनुपगलोपः। यत्र पूनार्थस्तत्र नाश्चेः पूनायामिति अघुट् स्वरे व्यञ्जने अनुपगलोपो न भवति । अदद्यञ्चशब्दस्य तु भेदः । अञ्चुगतिपूजनयोः। अञ्च अदस्पूर्व. अमुमञ्चतीति कि चेति विप् प्रत्ययः । विपि सति। विष्वग्देवयोश्चान्त्यखरादेरद्रयश्चतौ को ॥२६॥ विप्वादेवयोः सर्वनाम्नश्चान्त्यस्वरादेवयवश्वाञ्चतो किबन्ते परेऽदिरादे- १ अस्य लोपः अलोपः।

·व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः। शो भवति । इति सकारमाहितस्य अकारस्य अद्रिआदेशः इको यत्वं। अद्यञ्च इति स्थिते सति। अदयचो दस्य बहुलं ।। २७० ॥ अद्यञ्चो दकारस्य व. हुलं मकारो भवति मान् परस्य रम्य उत्वं । अदमुयड् अदमुयच्ची अदमुयश्चः । एवं मन्बुद्धौ । अदमुयचं अदमुयञ्चौ । नोतो वः ।। २७१ ॥ अन्यच् इत्येतस उतो वत्वं न मवति । अनुपद्धाकुश्चेत् इनि नलोपः । अञ्चेरलोपः पूर्वस्य च दीर्घः इनि अकारलोपः पूर्वस्य च दीर्वो भवनि । अमुचः । अदमुईचा । अनुपनश्वाञ्चन् नलोपः । चवर्गहगादीनां च गत्वं । अदमुयग्न्यां अदमुग्भिः । पूर्ववत् अनुपमलोपो गत्वं च । अयोपे प्रथमः । क् । नामिकरेत्यादिना पत्वं । अदमुयक्ष । अमुझट् अमुद्यश्चौ अमुअञ्चः । अमुद्यचं अमुद्यश्चौ अमुद्रीवः । अमुद्रीचा अमुद्यग्न्यां अमुन्धग्भिः । अमुक्षु ।। अनुमुयइ अनुमुयश्चौ अमुमुयश्चः । अमुमुयञ्चं अमुमुयञ्ची अनुमुचः । अमुमुचा अमुमुयन्न्यां अनुमुयम्भिः । अमुमुयक्षु । अदृश्य अदयची अदयश्चः । अयचं अद्यची अद्रीचः । अद्रीचा अदद्याभ्यां अदधम्भिः । अद्यत् ॥ श्लोकः परनः केचिदिच्छन्ति केचिदिन्छन्ति पूर्वतः । उभयोः केचिदिन्छन्ति केचिनेन्छन्ति चोभयोः ॥२॥ उदवशन्दम्य तु भेदः । उदइ उदची उदयः । उदश्चं उद- यो । शमादी। उद उदीचिः ॥२७२।। उ उदीनिर्भवति अघुट् स्व. रादी । उदीनः । उदीना उदाभ्यां उदग्भिः । इत्यादिः । निर्यह गदम्य तु भेदः। तिय तियची निर्ययः । तिर्य निर्यातमादी- तिर निरश्चिः॥ २७ ॥ नियादः तिरधिानि अबुर सरादी । तिरश्चः । निरचा नियन्यां तिभिः । इत्यादि ।

·४८ 4 कातन्त्ररूपमालायाम् । छकारान्तः पुल्लिङ्गः प्राच्छ्शब्दः । सौ। विरामे व्यञ्जनादिप्पितिवर्तते। हसपछान्तेजादीनां डः ॥ २७४॥ हसपछान्तानां य. जादीनां च डो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । प्राट् प्राड् द्विर्भावं स्वर- परश्छकारः । प्राच्छौ प्राच्छः । संबोधनेऽपि तद्वत् । प्राच्छं प्राच्छौ प्राच्छः । प्राच्छा प्राभ्यां प्राभिः । इत्यादि । इति छकारान्ताः । जकारान्तः पुल्लिङ्गो युन्शब्दः । युजेरसमासे नुघुटि ॥ २७५ ॥ युशब्दस्य असमासे नुरागमो भवति घुटि परे । आगम उदनुवन्धः स्वरादन्त्यात्परः ॥२७६॥ उद- नुबन्ध आगमोऽन्त्यात्स्वरात् परो भवति। मित्रवदागमः। अथवा प्रकृ- तिप्रत्यययोरनुपघाती आगम उच्यते । शत्रुवदादेशः । युड् युञ्जौ युञ्जः । संबोधनेपि तद्वत् । युञ्ज युञ्जौ युजः । युजा युग्भ्यां युग्भिः इत्यादि ॥ अश्वयुनादीनां समासत्वान्नुरागमो नास्ति । अश्वयुग अश्व- युक् अश्वयुजौ अश्वयुनः । संबोधनेपि तद्वत् । इत्यादि एवं ऋत्विज् गुणभाज् प्रभृतयः । साधुमस्ज् शब्दस्य तु भेदः । संयोगादेवुटः ॥२७७॥ संयोगादे(टो लोपो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । व्यञ्जनाच्च सिलोपश्चवर्गगादीनां च गकारककारौ । साधुमक् साधुमग् । * धुटां तृतीयः ॥२७८॥ धुटां तृतीयो भवति घोपवति सा- मान्ये इति सस्य तृतीयत्वे प्राप्ते लवर्णतवर्गलसादन्त्या इति न्याया- त् । सकारस्य दकारः। तवर्गश्चटवर्गयोगे चटवर्गौ इति दकारस्य ज- कारः साधुमज्जौ इत्यादि । देवेन्शब्दस्य तु भेदः । सौ । हशपछान्ते इत्यादिना डत्वं । देवेट् देवेन् देवेनौ देवेजः। संबोधनेपि तद्वत् । देवेनम् देवेजी देवेजः । देवेना देवेड्भ्यां देवेभिः । टात् सुप्तादि ॥ २७९ ॥ टकारात्परः सुप्तादि भवति। तेन देवेट्ल्सु देवेट्नु । एवंसंम्रान्प्रभृतयः । अनटवर्गान्ता अप्रसिद्धाः ।

·व्यजनान्ताः पुल्लिङ्गाः। तकारान्तः पुल्लिङ्गो मरुत्शब्दः । मरुत् मरु मरुतो मरुतः । संबो- धनेऽपि तद्वत् । मरुतं मरुतौ मरुतः । मरुता ।धुटां तृतीयः इत्यनेन दत्त्वे मरुभ्यामित्यादि । उदनुबन्धस्य भवन्तशब्दस्य तु भेदः । दीर्घमामि सनौ इति वर्तते । अन्वसन्तस्य चाधातोस्सौ ॥२८०॥ अन्तु अस् इ- त्येवमन्तस्य धातोरस्य दीर्थो भवति सौ असम्बुद्धौ । लिङ्गान्तन- कारस्य इति नकारस्य लोपे प्राप्ते । नसंयोगान्तावलुसवच पूर्वविधौ ॥२८॥ नकारसं- योगान्ती लुप्तावप्यलुप्तवद्भवतः पूर्वविधौ दीर्घादिके कर्तव्ये । नका- रग्रहणं राजन्शब्दार्थम् । भवान् भवन्तौ भवन्तः । भवतो वादेरुत्वं सम्वुद्धौ ॥२८२॥ उदनुबन्धस्य भ- वन्तशब्दस्य वादेरुत्वं भवति वा सम्बुद्धौ । हे भोः । सन्निपातलक्षण- विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य । योयमाश्रित्य समुत्पन्नः सतंप्रति सन्निपातः। हे भवन् हे भवन्तौ हे भवन्तः । भवन्तं भवन्तौ भवतः । भवता भवद्भ्यां भवद्भिः। इत्यादि । एवं भगवन्त् अववन्त शब्दौ । सम्वुद्धिं विना गोमन्त् धनवन्त् यावन्त् तावन्त् एतावन्त् इयन्त् कियन्त् प्र- भृतयः । एते शब्दाः केन प्रकारेण सिद्धाः । भगं ज्ञानं भगमस्यास्तीति भगवान् । अघं पापमस्यास्तीति अपवान् । गावोऽस्य सन्तीति गोमान् । धनमस्यास्तीति धनवान् । तदस्यास्तीति मत्वंत्विन् इति वन्तुप्रत्ययः । यत्तदेतेभ्यो टावन्तुः ॥२८३॥ यद् तद् एतद् इत्येते- भ्यः परतः डावन्तुः प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । उकारः । डानुवन्धेऽन्यवरादेलोपः ॥२८४॥ डकार इति अ- त्यस्वरादेर्लोपार्थः । उकार उच्चारणार्थः । यत्परिमाणमस्य यावान्।त- त्परिमाणमस्य तावान् । एतत्परिमाणमस्य एतावान् । १ य सउदै सकारमाश्रित्योत्सन म उकारस्तं समुद्भः मकार प्रति सनि- पातः अय समिपातलक्षणविधिः । तद्विधानस्य संद्विसिरोपस्य अनिमित्तं हेतुर्न भवतीत्यर्थः । वाम्शमोरिति सूनाद्वा इति वर्तते ॥ ५ ·५० कातन्त्ररूपमालायाम् । इदमो डियन्तुः ॥२८॥ इदमः परो डियन्तुः प्रत्ययो म- वति परिमाणेऽर्थे । डकारउकारी पूर्ववत् । इदं परिमाणमस्य इयान् । किमो डियन्तुः ॥२८६॥ किमः शब्दात्परो डियन्तुः प्रत्य- यो भवति परिमाणेऽर्थे । डकारउकारी पूर्ववत्। किम्परिमाणमस्य कियान् पूर्वमन्त्यस्वरादेर्लोपं कृत्वा पश्चादेकदेशविकृतमनन्यवदिति न्यायात् । तत्रेदमिरिति इ आदेशः । इवर्णावर्णयोर्लोप इत्यादिना इकारलोपः । अनेन प्रकारेण सिद्धा भवन्ति । नीतकम् । भगवान् भगवन्तौ भगव- न्तः । भगवन्तं भगवन्तौ भगवतः। भगवता भगवयां भगवद्धिः । सुपि । भगवत्सु । एवं सर्वत्र । सम्बोधने । भगवद्घवतोश्च॥२८॥ भगवदधरतोश्च वादेरवयवस्य उल्लं वा भवति सम्बुद्धौ सौ परे । एवं संबुद्धि विना गोमन्त् धनवन्त् यावन्त् तावन्त् एतावन्त् इयन्त् कियन्त्प्रभृतयः । यत्प्रमाणमस्म यावन्त् । हे भगोहे भगवन् । हे अपो हे अघवन् । अन्यत्र हे गोमन् । हे धनवन् । हे यावन् । हे तावन् ।हे एतावन् । हे इयन् । हे कियन् । शन्तृडन्तक्विवन्ता- नां धातुत्वं न त्यजति । शन्तृडन्तस्य क्विवन्तानां च । भवन्तूशब्दस्य धातुत्वात् सौ दी| न भवति। भवन् भवन्तौ भवन्तः । इत्यादि । एवं पचन् पठन् प्रभृतयः । ददन्तशब्दस्य तु भेदः । युजेरसमासे नुर्पटि इत्यनुवर्तते । अभ्यस्तादन्तिरनकारः ॥२८८ ॥ अम्यस्तात्परोऽन्ति- रनकारो भवति धुटि परे । ददत् ददद् ददतौ दतः । इत्यादि । एवं दधन्त् नक्षन्त् जाग्रन्त् प्रभृतयः । महन्तशब्दस्य तु भेदः । दीर्घ- मामि सनौ घुटि चासम्बुद्धौ इति वर्तते । सान्तमहतोनोंपधायाः ॥ २८९ ॥ सान्त् महन्त् इ- त्येतयो कारस्योपधाया दीर्थो भवति असम्बुद्धौ घुटि परे । महान् म- ·व्यजनान्ताः पुल्लिङ्गाः। हान्तौ महान्तः।हे महन हे महान्ती हे महान्तः । महान्तं महान्तौ म- हतः। महता महन्यां महद्भिः इत्यादि । इति तकारान्ताः॥यकारान्तो- ऽग्निमय शब्दः । अग्निमन् अग्निमद अग्निमयौ अग्निमयः । संवोधने - पितद्वत्।अग्निमय अग्निमयो अग्निमयः अग्निमथा अग्निमयां अग्निमद्भिः इत्यादि । इति यकारान्तः ।।दकारान्तः पुल्लिगस्तत्वविद्शब्दः। तत्व- वित् तत्वविद् तत्त्रविदौ तत्वविदः । इत्यादि। द्विपादशब्दम्य तु भेदः । द्विपात् द्विपा द्विपादौ द्विपादः । संबोधनेऽपि तद्वत् । द्विपादं द्विपादौ । सशादी। पात्पदं समासान्तः ॥२९०॥ समामान्तः पाच्छब्दः प- दमापद्यते अघुटि स्वरे व्यञ्जने च परे । द्विपदः। द्विपदा द्विपाभ्यामि- त्यादि । एवं चतुप्पा व्याघ्रपा प्रभृनय ।त्यदशब्दम्य तु भेदः । सौ। तस्य च ॥ २०१॥ तस्य त्यदादीनां तकारस्य मकारो भवति सौ परे । स्यः त्यो त्ये । अन्यत्र सर्वशब्दयत् । एवं यत् तद् शब्दो। यः यौ ये । एपः एतौ एते इत्यादि । सः तौ ते इत्यादि । एतस्य चान्वादेशे द्वितीयायां चैनः ॥ २९२ ॥ ए- तस्य इदमश्च टोसोद्वितीयायां च एनादेशो भवति कथितस्यानुकथन- विपये। एनं एनौ एनान् । एनेन एनयोः । इति दकारान्ताः ॥धकारान्तः पुल्लिगस्तत्वबुघ्शब्दः । विरामव्यञ्जनादिप्विति वर्त्तते । हचतुर्धान्तस्य धातोरतृतीयादेरादि चतुर्थत्वम- कृतवत् ।। २९३ ।। हनतुर्थान्तस्य तृतीयादेर्धातोगदि चतुर्यवं भवति विरामे व्यसनादौ च सचानात् । तत्वभुत् तत्वभुद् तत्वबु- धौ तत्वधः । संबोधनेऽपि तद्वत् । नत्वबुधा तन्वभुन्या तत्वभुद्धिः इत्यादि। इति धकारान्ताः॥ नकाराऽन्तः पुल्लिङ्गः राजन् शब्दः धुटिव १ वाविराने धुटां तृतीय इति थरारस्य दवारः।

·६२ कातन्त्ररूपमालायाम् । सम्युद्धाविति दीर्घ । लिङ्गान्तनकारस्येति नकारलोप । राजा रामानौ राजान । न सम्बुद्धौ ॥ ०९४ ॥ लिङ्गान्तनकारस्य लोपो न भवति सम्बुद्धौ । हे राजन् । राजान राजानौ (अघुट्खरे अवमसयोगादनो इत्यादिना रोप) तवर्गश्चटवयोगे चटवगा ॥ २९८ ॥ अनन्त्यस्तवर्ग श्चटवर्गयोगे चटवर्गों प्राप्नोति आन्तरतम्यात् । राज्ञ । राज्ञा । व्यञ्जनादौ नलोप । अकारो दीर्घ घोपवतीति दी प्राप्ते नसयो गान्तावलुप्तवञ्च पूर्वविधो इति नकारो लुप्तवद्भवति । राजभ्या राजभि । राज्ञे रानभ्या राजभ्य । डो । ईडयोति अलोपो वा भवति । राज्ञि राजनि राज्ञो राजसु । एव तसन् मूर्धन् प्रभृतय । आत्मन्शनस्य तु भेद । आत्मा आत्मानो आत्मान । हे आत्मन् इत्यादि । आत्मान आत्मानो । अघुट्स्वरे । अवमसयोगादिति प्रतिपेधाटनोऽलोपो नास्ति । आत्मन । आत्मना । इत्यादि। एव सुपर्वन् सुशर्मन् ब्रह्मन् कृतवर्मन् प्रभृतय ॥ करिन् शब्दस्य तु भेट । सो। इन्हन् इत्यादिना दीर्घ । करी करिणो करिण । हे करिन् इत्यादि । एव दण्डिन् हस्तिन् गोमन् तपस्विन् प्रभृतय ॥ वृत्रहन् शब्दस्य तु भेट ॥ वृत्रहा वृत्रहणो वृनहण । हे वृत्रहन् । वृतहण वृनहणौ । अधुस्वरे लोपे कृते । इन्हन इत्यादिना दीर्य । अस्मादेव हन उपधाया सावेव दीर्य विपि न दीर्घ ॥ हनेहेधिरुपधालोपे॥२९॥हनेरुपधाया लोपे कृते हे स्थाने निर्भवति । घत्वे नस्य णत्वाभाव ।वृत्रघ्न । वृत्रघ्ना वृत्रहभ्या वृत्रहमि इत्यादि । एव ब्रह्महन् भ्रूणहन् मणहन् एते शब्दा । पूषन् शब्द स्य तुभेद । सौ दीर्घ । पूषा पूपणौ पूषण । हे पूषन् । पूपण पूषणो । हनुमासदोपपूपांशसादी खरे वा ॥ २९७ ॥ हुन् मास दोप पूपन इत्येतेपा उपधाया उत्तरस्य लोपो वा भवति । पूय ।

·व्यन्जनान्ता पुद्दिगा। पूष्णा पूपभ्या पूषभि । इत्यादि । एव अर्थमन् शब्द । अर्वन्शन- स्य तु भेद । सौ। अर्वनर्वन्तिरसावनम् ॥२९८॥ अर्वन्शब्दोऽर्वन्तिभवति असावनन् परश्चेति । अर्वा अर्वन्तो अवन्त । हे अर्बन हे अर्वन्तौ हे अर्वन्त । अन्तिम् अर्वन्तौ अर्वन्त । अवता अबभ्याम् अर्वद्भि । इत्यादि । नपरश्चेत् आत्मन्शलवत् । अन; अनर्वाणी अनर्वाण इत्यादि । श्वन् शब्दस्य तु भेट | मी 1 श्वा श्वाना धान । हेवन् । धान धानौ । अघुम्बराटी सेट्सम्याप्यनुवर्तते । श्वयुवमघोनां च ॥ २९९ ॥ चन् युवन् मरवन् एपा वशब्दस्योत्व भवति अधु खरे परे । शुन । श्वना श्वम्या अभि । इत्यादि । एष युवाल । युवा । युवानौ युवान । हे युवन् । यु- वान युवानो यून । यूना युवम्या युवभि । इत्यादि । मघवन्शल- स्य तु भेट । सो । अवनन्तिरित्यनुवर्तते । सौ च मघवान्मघवा वा ॥:०० ॥ विभक्तो सौ च परे मावन् शब्दो मघवन्त् भवति वा॥ अन्त्वसन्तस्येति टीचे प्राप्ते नि- पातनाद्दी । मयवान् मसान्ती मनवन्त ।सोधनेऽपि तद्वत् । मावन्तं मरवन्ती मारत । मघवता मसभ्या मरवद्भि [ इत्यादि । पक्षे । मर- वा मसानो मरवान । मवान मापानी मयोन । ममोना मरवम्या मरवभि । इत्यादि । बानमाचष्टे । तत्क्रोति तदाचष्टे इन् । इनि लिङ्गस्याने राक्षरम्येत्यादिना अन्त्यस्वरादेलोपे प्राप्ते । २०१॥ श्वन् इत्येतस्य अन्त्यम्बराटेगपो न भाति इनि परे । धानयति । मवानमाचष्टे भावयति । स्थूलदरयुवक्षिमक्षुद्राणामन्तस्थादेलापो गुणश्च नामिनाम् ॥ ०२॥ म्यूम्युवक्षिप्रक्षुद्र इत्येतेपामन्नम्याटेरों- पो भाति नामिना गुणश्च इनि परे । म्धूग्माचरे म्यवयति । दूरमा- चष्टे दवयति । युवानमानष्टे यवयति । लिममाचष्टे क्षेपयनि । शुद्र- न शुनः ·५४ कातन्त्ररूपमालायाम् । माचष्टे क्षोढयति । इनि लिङ्गस्यानेकाक्षरस्येत्यादिना अन्त्यस्वराटे. प । अनि च विकरणे गुण सर्वत्र ॥ पञ्चन् शब्दस्य तु भेद । तस्य बहुवचनमेव । क्तेश्च जश्शसोला । पञ्च । पञ्च । पञ्चभि । पञ्चम्य । पञ्चभ्य । आमि च नुरित्यनुवर्तते । संख्यायाः प्णान्तायाः ॥३०३ ॥ पकारनकारान्ता या सख्याया नुरागमो भवति आमि परे । दीर्घमामि सनौ इति अनुवर्तते । नान्तस्य चोपधायाः ॥ ३०४ ॥ नान्तस्य चोपधाया टी? भवति सनावामि परे । पञ्चानाम् । पञ्चसु । एव सप्तन् नवन् दशन् प्रभृतय ॥ अष्टन्शब्दस्य तु भेट । तस्यापि बहुवचनमेव । अष्टनः सर्वासु ॥ ३०५ ॥ अष्टन्शब्दान्तस्य आ भवति सर्वासु विभत्तिपु । येन विधिस्तदन्तस्य इति नकारस्य आकार । सवर्णे दीर्घ । औ तस्माजश्शसोः ॥३०६ ।। तस्मादप्टन कृताकारात्प रयोश्शसो म्थाने और्भवति । अष्टो । अष्टो। तस्माद्रहण किमर्थम् । आत्वस्यानित्यार्थ । तेन औत्वाभावे जश्शसोर्लक् इत्यनेन जश्शसो लेप । अष्ट । अष्ट । अष्टाभि अष्टभि । अष्टाभ्य अष्टभ्य अष्टाभ्य अष्टभ्य । आमि आत्व सख्याया प्णान्ताया इति अन अन्तग्रहणाधिक्यात् । भूतपूर्वनान्ताया अपि आमि नुरागम । अष्टा- नाम् । अष्टमु अष्टासु । इति नकारान्त ॥ पफ्वभान्ता अप्रसिद्धा । मकारान्त पुहिंग किम् शन । कि कः॥ ३०७॥ विशद को भवति विभत्तो परत । क को के । क को कान् । केन काभ्या के । इत्यादि । इदम् शब्दस्य तु भेट । इदमियमयं पुंसि ॥ ३०८ ॥ इदम्शब्दस्य इय भवति स्त्रियामय च पुसि इद नपुसके सो परे । अयम् । अन्यत्र त्यदायत्वम् । ।

·व्यञ्जनान्ता पुटिङ्गा । टोऽद्वेर्मः ॥ ३०॥ त्यहाटीना टकारन्य मो भवति अद्वे- विभक्तो । इमो इमे । इम इमो इमान् । टोसोरनः ।।१०॥ अगवर्जितम्य इदशळस्य अनाढे- शो भवति टामो परत । अनेन । अव्यञ्जनेऽनक ॥३१॥ अम्बनितस्य इदशब्दम्य अद्भ- वति व्यञ्जनाटो विभको परत ! आन्याम् । तस्मादिभिर् ॥ ३१ ॥ तन्मात्कृताकारादिदम परो भिम् भिर भवति । एभि । अम्ने आभ्याम् एभ्य । अस्मात् आभ्याम् एभ्य । अन्य अनयो एपाम् । अस्मिन् अनयो एपु । अन्वा- देशे पूर्ववत् । इति मारान्त ।। यशरान्नोऽप्रसिद्ध । रेफान्त पुटिन- श्वत्वादशब्द । तम्य बहुवचनमेन । चत्वार । चतुरो वा शब्दस्योत्वम् ॥३१॥ चत्वार इत्यतम्य वा- शब्दस्य उत्व भवति अघुटखरे व्यजने च परे । चनुर । नरेफस्य घोपवति ॥३१४॥ रेफ्स्स घोपपति परे विम- ननीयो न भवति । चतुर्भि । चतुर्म्य । चतुर्य । आमि चतुरः ।। १५ ।। चत्वारशब्दम्य नुरागमो भवति आमि परे । चतुणां । विसननीये प्राप्ते । रःसुपि॥३१६॥रो सारम्य विमर्ननीय मुपि परे न भवति । इति निपेत्र । चतुर्पु । इति रेफान्त ।। यारान्तोऽप्रसिद्ध विकारान्त पुहिन मुटिशन । सो। औ सौ ॥३७॥ दियो करारम्य औ भवति सौ परे । युद्यो अदिवो मुदिव । चान्याः ॥१८॥ दियो यसारख वा आगारो भानि अमि परे । मुद्या मुटिव सुदिवा सुदिर । उदिवा । दिव उव्यसने ॥ ३१९ ॥ दिवो वकारम्य उत् भवति व्य- १३६ सुननम्न बना।

·कातन्त्ररूपमालायाम्। - ञ्जने परे।सुद्युम्या सुधुभि । इत्यादि । इति वकारान्त ॥शकारान्त पु- ल्लिङ्गो विश् शब्द हिशपान्ते इत्यादिना डत्वम्।विट् विड् विशी विश । सबोधनेऽपि तद्वत् इत्यादि। तादृश् शब्दस्य तु भेद । चवर्गहगादीना चेति गत्वम्। तादृक् तादृग् तादृशो तादृश एव सदृश यादृश् एता दृश् कीदृश ईदृश् अमूदृश् प्रभृतय ।इति शकारान्ता ॥पकारान्त पुल्लिङ्गो रत्नमुप् शब्द । रत्नमुट् रत्नमुड् रत्नमुषो रत्नमुष । रत्नमुप रत्नमुपौ रत्नमुप । रत्नमुपा रत्नमुइभ्या रत्नमुभि इत्यादि। साधुतक्ष शब्दस्य तु भेद । * संयोगादेवुट ॥२०॥ सयोगादे(टो लोपो भवति वि- रामे व्यञ्जनादो च । व्यञ्जनाच सेर्लोप । * हशपछान्तेजादीनां डः ॥ ३२१ ॥ हशपान्ताना यनादीना च डो भवति विरामे व्यजनादोच । इति इत्व साधुतट् साधु- तड् साधुतक्षौ साधुतक्ष ।सबोधनेऽपि तद्वत् । साधुतक्ष साधुतक्षौ साधु- तक्ष । साधुतक्षा साधुतड्भ्या साधुतइमि इत्यादि । शप्शब्दस्य तु भेद । तस्य बहुवचनमेव । जश्शसोर्लक् । षट् पड् पनि । पङ्- भ्य । आमि नुरागमो उत्व च । पडोणो ने॥३२२॥ सख्याया प्णान्ताया पडोणो भवति विभ- तौ ने परे। पण्णा । पट्सु पत्सु इत्यादि॥ सकारान्त पुटिङ्ग मुवचस् शळ । सौ। अन्त्वसन्तस्येत्यादिना दीर्थ ।मुवचा सुवचसौ सुवचस । हे सुवच हे मुवचसो हे मुवचस । मुवचस सुवचप्लो सुवचस । सुवचसा सुवचोभ्या मुवचोभि । इत्यादि । एव चन्द्रमस । पीतवासस्। स्थूलशिरस् । हिरण्यरेतम् । सुश्रोतस् । प्रभृतय । उशनस् शळम्य तु भेट । उशनस्पुरुदंसोऽनेहसां सावनन्तः ॥३२३ ॥ उश सरदयात हात ताहकार तन्कयजादय यन्सजन्मृजमाधान पीर माञ् इति यनादय ॥ ३ गार क्मिथ उत्तरार्थ सख्युरत अन्भवतीत्यन अन्मयाननम् ॥

·व्यञ्जनान्ता पुल्लिङ्गा ।
नस् पुरुढसस् अनेहम् इत्येतेपामन्तोऽन् भवति सो परे अमम्वुद्धौ ।
उशना उशनसौ उशनम । नना निद्दिष्टमनित्यम् ।
श्लोकः।
सम्बोधने तूशनसस्त्रिस्पं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् ।
श्रीव्याघ्रभूतिप्रतिपन्नमेतं नमापि निर्दिष्टमनित्यमेव ।। १ ।।
हे उशन हे उशनन् हे उशन हे उशनसो हे उशनस ।
उशनस उशनमौ उशनस । उशनमा उशनोभ्या उशनोमि । इत्या-
दि । एव पुरुढसस् अनेहस् शब्दी सम्वृद्धि विना । विद्वन्स् शब्दस्य
तु
भेट । सौ । सान्तमहतोनोपधाया इति दीर्य । विद्वान् विद्वासो
विद्वास । हे विद्वन् हे विद्वामौ हे विद्वास । विद्वास विद्वासी ।
अधुहखरादौ सेट्कस्यापि च सर्वशब्दस्योत्वम्
॥ ३२४ ॥ सेटकम्याप्यसेट्कस्यापि वैन्सेर्वशब्दम्योत्व भवति
अघुट म्वरादौ । विदुष विदुषा ।
विरामव्यञ्जनादिप्वनडुन्नहिवन्सीनांच ।।३२०।।
विरामे व्यञ्जनादौ च अनवाहन हिवन्सीनामन्तम्य दो भवति । वि
द्वन्या विद्वद्भि । इत्यादि । पेचिवान् पेचिवासो पेचिवास । पेचिवास
पेनिवासी निमित्ताभावे नेमित्तिास्याप्यभाव । इतीडमाव । अघुम्व
राठी सेदरम्येति उत्वम् । पेचुप पेचुपा पेचिव या पेचिवद्भिः पेिचुपे
पेचिरञ्या पेचिपन्ध । एव तेनिवन्म प्रभृतय । इत्यादि । उवाश्रस्
शळम्य तु भेट । सौ।
असिध्यमोश्च ॥२६॥ श्रसिधमोगियोरन्तम्य दो
भवति विरामे व्यसनाटी च । उग्वाश्रत् उग्वाश्रद् ।
घुट स्वरे नुः ॥ ३२७ ॥ असि वसोनिद्गयोर्नुरागमो भवति
पुर मरे परे। उपायसी उगाश्रम । मबोपनेऽपि तद्वत् । उवाश्रम
१ गदकस्य शगमन गहितस्य। २ यातिविभियादिस्थर स्पम॥
३ आगम उदनुपप स्वरादन्त्यापर ।।
.
है

·कातन्त्ररूपमालायाम् ।
उखाश्रसो उखाथस । उखाश्रसा उखाश्रयाम् उग्वाश्रद्भि । उखा
श्रल्लु । एव पर्णध्वस् शल । अटस् शब्दम्य तु भेद । तदाद्यत्वम् ।
सौ सः ॥ २८॥ त्यदाढीना टकारम्य मकारो भवति सो पगे।
सावौ सिलोपश्च॥ २९ ॥ अदसोऽन्तम्य और्भवति व
रे परे सिलोपश्च । अमौ । द्वित्वे ॥
अदसः पदे मः॥३०॥ अदस पढे सति टम्य मो भवति ।
उत्वं मात् ।। ३३१ ॥ अदसो मात्परो वर्णमात्रम्योत्व भवति
आन्तरतम्यात् । अमू । जसि ।।
रहहुत्वे त्वी ॥3॥ अढमो मात्परो वहुत्वे निप्पन्ने ए
दीर्भवति । अभी । अमु अमू अमून् ।
अदो मुश्च ॥३॥ अदसो मुरादेशो भवति टावननम्य च
नादेशो अस्त्रियाम् । अमुना अमूभ्याम् ।
अदसश्च ॥३३४॥ अदसोऽग्वनितात्परो भिम् भिर भवति ।
धुट्येत्वम् अमीभि । अमुप्मे अमूभ्याम् अमीभ्य ।अमुष्मात् अमून्या
अमीभ्य । अमुप्य अमुयो अमीपाम् । अमुप्मिन् अमुयो अमीषु ।।
श्रेयन्स् शब्दम्य तु भेद ॥ श्रेयान् श्रेयासौ सेयाम ॥ हे श्रेयान् ।
हे श्रेयासौ हे श्रेयास । श्रेयास श्रेयासो श्रेयाम । श्रेयसा श्रेयो
न्या श्रेयोभि । इत्यादि । पुमन्मशब्दस्य तु भेद । पुमान् पुमामो
पुमाम । हे पुमन् । पुमास पुमामौ ।
पुंमोऽन्शन्दलोपः ।। ३३५॥ पुमान्म् इत्येतस्य अन्श
दम्य रोपो भवति अघुट म्वरे व्यजने च परे । पुम । पुमा ।
स्यादिधुटि पदान्तवत् ॥ ३॥ म्यादिधुटि परे
पंटान्नवत्वाय भवति । इति न्यायात् । मोऽनुम्बार त्याने । पुन्या
पुभि । इत्यादि । इति सकारान्ना ॥ हमारान्त पुटिगो मधुलि शब्द ।
मधुनिर मधुल्द् िमधुल्हिी मधुल्हि । सबोधनेऽपि तद्वत्। मन्दिषु ।
१ सस्य च न ॥ पदान्तस्वरि वा तद्वगायनमिति विजय ॥

·व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः । एवं पुष्पालेह इत्यादि । गोदुइ शब्दस्य तु भेदः । हचतुर्थान्तस्य धा- तोरित्यादिना चतुर्थत्वम् । दादेर्हस्यगः ॥ ३३७ ॥ दादेहकारस्य गकारो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । गोधुंक् गोधुर गोदुही गोदुहः। संबोधनेऽपि तद्वत् । गोदुहं गोदुही गोदुहः । गोदुहा गोधुग्भ्यां गोधुग्भिः इत्यादि । मुशब्दस्य तु भेदः ।. मुहादीनां वा ॥ ३३८॥ मुहादीनां हकारस्य गकारो भवति वा विरामे व्यञ्जनादौ च । मुक् मुग् मुट् मुड् मुही मुहः । मुहं मुही मुहः । मुहा मुग्भ्यां मुड्म्यां, मुग्भिः मुभिः । इत्यादि । एवं द्रुह् स्नुह स्निह् प्रभृतयः । प्रष्ठवाशब्दस्य तु भेदः । प्रष्ठवाट प्रष्ठवाट् प्रष्ठवाही प्रष्ठवाहः । प्रष्ठवाहं प्रष्ठवाही । वाहेशन्दस्यौत्वं ॥ ३३९ ॥ वाहे शब्दस्यौत्वं भवति अघुट् स्वरे परे । प्रष्ठौहः । अठोहा प्रष्ठवाइभ्यां । प्रष्ठवाड्मः । प्रष्ठवाट्स । इत्यादि । अनड्डाह् शब्दम्य तु भेदः । सौ। सौ नुः ॥ ३४० ॥ अनड्वाह इत्येतस्य नुरागमो भवति सौ परे । अनड्वान् अनड्डाहो अनड्वाहः । सम्बुद्धावुभयोईखः ॥ ३४१ ॥ चतुरनडुहोरुभयोः सम्बुद्धौ हूखो भवति । हे अनड्डन् । अनड्वाहं अनड्डाहौ । अनड्डहश्च ॥ ३४२ ॥ अनड्वाह् इत्येतस्य वाशब्दम्योत्वं भवति अघुट् स्वरे परे व्यञ्जने च परे । अनडुहः । अनहा। विराम- व्यञ्जनेत्यादिना दत्वं । अनहद्भ्यां । अनटुद्भिः ॥ अनडुत्नु । इत्यादि इतिहकारान्तः॥ प्रियाश्चत्वारो यस्यासी प्रियचत्वाः प्रियचत्वा- रौ प्रियचत्वारः । हे प्रियचत्वः ३। प्रियचत्वारं प्रियचत्वारी प्रिय- तुरः । प्रियचतुरा प्रियचनुभ्यां प्रियचतुभिः । इत्यादि । इति व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः।

·. कातन्त्ररूपमालायाम् । ॥अथव्यञ्जनान्ताः स्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते। कवर्गान्ताः स्त्रीलिङ्गा अप्रसिद्धाः । चकारान्त स्त्रीलिङ्गस्त्वच् शब्द। त्वक् त्वग् त्वचौ त्वचः । त्वक्षु । इत्यादि । एवं वाच् शब्दप्रभृत- यः॥ छकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ जकारान्तः स्त्रीलिङ्गः सन् शब्दः । स्रक् सन् सनी लनः । स्रक्षु । इत्यादि । अनटवर्गान्ता अप्रसि- द्धाः। तकारान्तः स्त्रीलिङ्गो विद्युच्छन्दः । विद्युत् । विद्युद् । विद्युतौ । विद्युतः । इत्यादि ॥ थकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ टुकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शरद् शब्दः । शरत् शरद् शरदौ शरदः । एवं संविद् वि. पद् परिपद् प्रभृतयः ॥ त्यशब्दस्य तु भेदः । त्यदायत्वं । स्त्रि- यामादेत्यादिना आप्रत्ययः । सौ । तस्य चेति सकारः । स्या त्ये त्याः । त्यां त्ये त्याः । त्यया त्याभ्यां त्याभिः । त्यस्यै त्या- न्यां त्याभ्यः । त्यस्याः त्याभ्यां त्याभ्यः । त्यस्याः त्ययोः त्यासां । तस्यां त्ययोः त्यामु । एवं तशब्दः । सा ते ता इत्यादि त्यद् शब्दवद्रूपं । एवं यद् एतद् शब्दौ । धकारान्तः स्त्रीलिङ्गो वीरु: शब्दः । वीरुत् वीरुद् वीरुधौ वीरुधः । इत्यादि ॥ एवं समिध् प्रभृतयः ।। इति धकारान्ताः॥नकारान्तः स्त्रीलिङ्ग सीमन्शब्दः । सीमा सीमानौ सीमानः । अघुटि । अवमसंयोगेत्यादिना अलोपः । सीमः ।। इत्यादि ॥ एवं पचन् शब्दादीनां पूर्ववत् । इति नकारान्ताः । पकारान्तः नीलिद्गोऽपशब्दः । तस्य वहुवचनमेव । अपश्च ॥ ३४३ ॥ अप् इत्येतस्य उपधायाः दीर्घा भवति असम्बुद्धी घुटि परे । आपः । अपः । अपां भेदः ।। ३४४ ॥ अपां दो भाति विभक्ती भे परे । अद्धिः। अभ्यः। अन्य । अपां। अप्मु । इति पकारान्तः। फमारवकारा- न्तावप्रमिद्धौ । भारान्तः ग्रीलिङ्गः ककुभूशब्दः । ककुप् ककुर क- कुभी क्युम । इत्यादि। इति महारान्त । मकारान्नः यीनिहाकिमश- ब्दः । नभ्ययादेशः। आप्रत्ययः काके काः । कां के का । फया ·व्यञ्जनान्ताः स्त्रीलिङ्गाः। -- । काम्यां काभिः। कस्यै काम्यां काम्यः। कस्याः काम्यां काभ्यः । कस्याः कयोः कासाम् । कस्यां कयोः काम् । इत्यादि । इदंशब्दस्य तु मैदः। सौ । इयं । अन्यत्र त्यदायत्वं । दादेर्म इति दस्य मत्वं । स्त्रियामादे- त्याप्रत्ययः । इमे इमाः। इमां इमे इमाः। टोसोरन इति अनादेशः अ- नया ॥ अद्वयञ्जनेऽनम् इत्यत्वे । आभ्यां आभिः । भाविनि भू- तवदुपचारः । अस्यै आभ्यां आम्यः । अस्याः आभ्यां आम्यः । अस्याः अनयोः आसाम् । अस्यां अनयोः आमु । अन्वादेशे पूर्ववत् । एनां एने एनाः । एनया । एनयोः ॥ यकारान्तोऽप्रसिद्धः । इत्यादि । रकारान्तः स्त्रीलिङ्गश्चत्वारशब्दः । तस्य बहुवचनमेव । त्रिच- तुरोरित्यादिना चतस्रादेशः । तौरं स्वरे इति रत्वं । चतस्रः । चतस्त्रः । चतभिः । चतसम्य. । चतसृभ्यः । न नामिदीर्घमिति दीर्थो न भवति । चतसृणां । चतसृषु । इत्यादि । गिरशब्दस्य तु भेदः । सौ । * इरुरोरीस्रौ ॥३४५॥ धातोरिरुरोरीसरौ भवतः विरामे न्यजनादौ च । गीः गिरौ गिरः । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । गिरं गिरौ गिरः। गिरागीम्या गीभिः । गिरे गीभ्यां गीhः। गिरःगीम्या गीर्यः।गिरः गिरोः गिरां । गिरि गिरोः । वाधिकाराद्विभक्तिव्यञ्जने रेफस्य विसर्गो न स्यात्।गीऍ। एवं पुर धुप्रभृतयः । इति रकारान्ताः॥ लकारान्तोऽप्रमि- द्धः।वकारान्तःस्त्रीलिङ्गो दिवशब्दः। स च सुदिशब्दवत् । द्यौः दिवी दिवः । दिवं दिवौ दिवः।दिवा। दिव उद्यञ्जने।द्युम्यां द्युभिः । इत्यादि । इति वकारान्तः ।। शकारान्तः स्त्रीलिङ्गो दृश् शब्दः । दृक् दृग् दृशौ दृश । इत्यादि । इति शकारान्तः॥षकारान्तः स्त्रीलिङ्गो विग्रुपशब्दः। विप्नुट् विद्युत् विनुपौ विग्रुपः । इत्यादि । पकारान्तो दधृपशब्दस्य तु भे- दः।चवर्गहगादीनां च गवं दधृक् धुम् । दधृक्षु।इत्यादि । सकारान्तः स्त्रीलङ्ग' सुवचम् शब्दः । स च पूर्ववत् । सुवचाः सुवचसौ सुवचसः । इत्यादि । अदम् शब्दस्य तु भेदः । त्यदायत्वं । असौ । अन्यत्र आम- त्ययः । अदसः पदे म इतिमत्वं उत्वमादीनि पूर्ववत् । अमू अमूः। अमूं .

·कातन्त्ररूपमालायाम् । अमू अमू । अमुया अमूभ्या अमूभि । अमुप्ये अमूभ्या अमूभ्य । अमुप्या अमूभ्या अमूभ्य । अमुप्या अमुयो अमूपा । अमुल्या अमुयो अमूषु । इत्यादि । हकारान्त स्त्रीलिङ्ग उपानह शब्द । विरामव्यञ्जनादिषु हस्य द । उपानत् उपानद् उपानहो उपानह । इत्यादि । अनड्डाह शळस तु भेट । वा स्त्रीकारे ॥ ३४६ ॥ अनड्वाह इत्येतस्य वाशब्दस्य उत्व वा भवति स्वीकारे परे । अनटुही अनहाही । नदाद्य च इति ईप्रत्यय । इत्यादि । इति यञ्जनान्ता स्त्रीलिङ्गा । अथ व्यञ्जनान्ता नपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते । क्वर्गान्ता अप्रसिद्धा । चकारान्तो नपुसकलिङ्ग प्राञ्च्शब्द विरामव्यञ्जनादावुक्तं नपुंसकात्स्यमोलौंपेऽपि ॥३४७ ॥ विरामे व्यञ्जनादो च यदुक्त नपुसकलिङ्गात्परयो स्य मोलीपेऽपि तद्भवति । इति गत्व । अनुषगश्चानुश्चेत्सर्वन । प्राक् प्राग् प्राची प्राधि । पुनरप्येव । प्राचा प्राग्भ्या प्राग्मि । प्राशु । अन्यत्र पुलिङ्गवत् । एव प्रत्यम् सम्यच् उद तिर्यच् प्रभृतय । छन अन्नवर्गान्ता अप्रसिद्धा । इत्यादि। तकारान्तो नपुसकलिङ्ग सकृत् शल । सकृत् सकृद् मकृती सन्ति । पुनरपि । इत्यादि । ददन्त शब्दस्य तु भेट । ददत् ढढद् ददती । वा नपुंसके ॥४८॥ अभ्यस्तात्परोऽन्तिरनकारको वा माति नपुमकलिले घुटि परे । ददति ददन्ति । पुनरपि । ददत् ददद् ददती ददति ददन्ति । ददता ददया दददि । इत्यादि । यारान्तो प्रसिद्ध । दयारान्तो नपुसारिद्गलद् शब्द । नपुमात्म्यमोलापो न च तदुत्तमिति वनात् । त्यहाद्यल न भवति । तत् तद् ते तानि। पुनरप्येव । अन्यत्र पुष्टिगान् । एव यद् शन ।धकारान्तोऽप्रसिद्ध ।

·। व्यञ्जनान्ता नपुसकलिङ्गा । इत्यादि । नकारान्तो नपुसमलिङ्ग सामन् शब्द । साम साम्नी सामनी सामानि । पृथकरणान्नपुमरम्य वा । हे साम हे सामन् हे साम्नी हे सामनी हे सामानि । पुनरप्येव । इत्यादि । एव मर्मन् लोमन् व्योमन् भूमन् प्रभृतय ।चर्मन् शब्दम्य तु भेट । चर्म चर्मणी चर्माणि । अन्यत्र पुहिगवत् । एव वर्मन् वर्मन् शर्मन् प्रभृतय । इत्यादि । अहन श ब्दस्य तु भेद । सो। अहः सः ॥ ३४९॥ अहन्नित्येतस्य नकारस्य सो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । अह ।ईटयोर्वा । अही अहनी अहानि। हे अह ३ । पुनरपि । अहा अहोभ्या अहोभि । अह सु । इत्यादि । पक्व भान्ता अप्रसिद्धा । मकारान्तो नपुसकलिङ्ग विम्शब्द । कि के कानि । अन्यन । पुटिङ्गवत् ॥ इट शब्दम्य तु भेद । इदमियमय पुति। इदं नपुंसकेऽपि च ।। ३०० ।। नपुसपलिङ्गै स्थमि च परे इदम् शब्दम्य इटमादेशो भवति । इट इमे इमानि । इट इमे इमानि । पुनरप्येव । इत्यादि ॥ यकारान्तोऽप्रसिद्ध । रकारान्तो नपुसकलि जो वार शब्द । वा वारी वारि । पुनरप्येव । इत्यादि । चत्वार शब्दम्य तु भेद । जश्शसो शि । चत्वारि । चत्वारि । इत्यादि । ल्वशकारान्ता अप्रमिद्धा । पफारान्तम्य पप्शळम्य पूर्ववत् । स कारान्तो नपुसकलिङ्गो यशस् शब्द । यश यशसी । सान्तमहतोरि त्यादिना दीर्घ । यशासि। पुनरपि । यशसा यशोम्या यशोभि । एव वचस् ओजस् पयस् तपसू वयस् प्रभृतय । इत्यादि ।। सर्पिस् श व्दम्य तु भेद । सपि सर्पिपी सीपि । पुनरप्येव । सपिपा । इसुसूदोपां घोपवति रः ।।५।। इसुस् टोप् इत्येतेषा मन्तो रो भवति घोपवति परे । सपिम्यां सपिभि । सपि पु सपिप्पु । एव धनुस् दोस् प्रभृतय । इत्यादि । अटस शब्दस्य तु भेट ।

·कातन्त्ररूपमालायाम्। अदः अमू अमूनि । पुनरप्येवं अन्यत्र पुल्लिङ्गवत् ॥ हकारान्तोऽप्र- सिद्धः । इत्यादि ॥ इति व्यञ्जनान्ता नपुंसकलिङ्गाः। अथ व्यञ्जनान्तेप्वलिङ्गेषु युष्मदस्मदौउच्यते । युप्मसि अस्मसि इनिस्थिते । त्वन्मदोरेकत्वे ॥ ३५२ ॥ एकत्ये वर्तमानयोयुष्मदस्मदो म्याने त्वन्मदी भवतः । त्वमहं सौ सविभक्त्योः ॥ ३५३ ॥ युप्मदस्मदोः सवि. भत्त्योस्त्वमहमित्येतो भवतः सौ परे । त्वं । अहं । युवायौ द्विवाचिषु ॥३५४ ॥ युष्मदस्मदोः युवावौ द्वि- वाचिपु भवतः । अन्तलोपे सति। अमौ चाम् ।। ३५५ ॥ युप्मदादिभ्यः परः अम् औ च आम् भवति । सवर्णदीर्घः । युवां । आवां । यूयं वयं जसि ॥ ३५६ ॥युप्मदस्मदोः सविभत्तयोयूयं व- यमित्येती भवतः जसि परे । यूयं । वयं । वन्मदोरेकवे इति त्वत् अम् । मत् अम् इति स्थिते। एपां विभक्तावन्तलोपः।। ३५७ ॥ एषां युप्मदादीनां अन्तस्य लोपो भवति विभक्तो परत' । सवर्णे दीर्चः । त्वां । मां । युवां आवां । आन् शसः ॥ ३५८॥ युप्मदादिम्यः परस्य शसः आन् भवति । युष्मान् । अस्मान् । एत्वमस्थानिनि ॥ ३५९ ।। युष्मदादीनामन्तस्य एत्वं भव. त्यस्थानिनि अनादेशिनि प्रत्यये परे । त्वया । मया । आत्वं व्यसनादौ ।। ३६० ॥ युप्मदादीनामन्तस्य आवं ·व्यञ्जनान्तप्वलिङ्गाः। 7 भवति व्यञ्जनादी विभक्ती आदेशवजिते प्रत्यये परे । युवाभ्यां । आ- चाम्यां । युप्माभिः । अस्माभिः । तुभ्यं मह्यं ङयि ॥३६॥ युष्मदस्मदोः सविभत्त्योः तुम्यं मह्यमित्येतो भवतो डयि परे।तुभ्यं मह्यं । युवाभ्यां । आवाम्यां । भ्यसभ्यम् ॥ ३६२॥ एम्यो युप्मदादिभ्यः परो म्यम् अम्यं मवति । युप्मभ्यं । अस्मभ्यं । श्लोकः। आदिलोपोऽन्त्यलोपथ मध्यलोपस्तथैव च ।। विभक्तिपदवर्णानां दृश्यते शावमिके ॥१॥ अत् पञ्चम्यद्वित्वे ।। ३६३ ।। एम्यो युप्मदादिभ्यः परा अद्वित्वे वर्तमाना पञ्चम्यद् भवति । त्वन् । मत् । युवाभ्यां ।आवाभ्यां । युप्मत् । अस्मत् । तव मम ङसि ॥३६४॥ युष्मदस्मदोः सविभक्त्योस्तव मम इत्येतो मवतो डसि परे । तव मम । युवयोः । आवयोः । सामाकम् ॥ ३६५ ॥ एम्यो युप्मदादिम्यः परः सागमयुक्त आम् आकम् भवति । युप्माकं । अस्माकं । त्वयि मयि युवयोः आ- वयोः युप्मासु अस्मासु । एवं नीतकः । त्वं युवां यूयं । त्वां युवा यु- प्मान् । त्वया युवाभ्यां युप्माभिः। तुभ्यं युवाभ्यां युप्मभ्यं । लत् युवा- म्यां युप्मत् । तव युवयोः युप्माकं । त्वयि युवयोः युप्मासु ॥ अहं आवां वयं । मां आवां अस्मान् । मया आवाभ्यां अस्माभिः । मह्यं आवाभ्यां असम्यं । मत् आवाभ्यां असन् । मम आवयोः अस्माकं । मयि आवयोः अस्मासु ।। ग्रामो युप्माकं । ग्रामोऽस्माकं । स ग्रामो युप्मभ्यं दीयते । ग्रामोऽस्मभ्यं दीयते । ग्रामो युप्मान् रक्षति । ग्रा- मोऽस्मान् रक्षति । इति स्थिते । युष्मदस्मदोः पदं पदात्पष्ठीचतुर्थीद्वितीयासु व- सूनसौ ।। ३६६ ।। पदात्परं युप्मदसदोः पदं पष्ठीचतुर्थीद्वि- ·कातन्त्ररूपमालीयाम् । तीयासु बहुत्वे निप्पन्नं वस्नसावापद्यते यथासंख्यं । ग्रामो वः स्वं । ग्रामो नः स्वं । ग्रामो वो दीयते । ग्रामो नो दीयते । ग्रामो वो रक्षति। आमो नो रक्षति ।इति सिद्धं ॥ग्रामः युवयोः स्वं । ग्राम आवयोः खं।ग्रामो युवाभ्यां दीयते । ग्राम आवाभ्यां दीयते । ग्रामो युवां रक्षति । ग्राम आवां रक्षति । इति स्थिते । वान्नौ द्वित्वे ॥ ३६७ ॥ पदात्परं युप्मदस्मदोः पदं षष्ठी- चतुर्थीद्वितीयासु द्वित्वे निप्पन्नं वानी आपद्यते। यथासंख्यं । ग्रामो वां स्वं । ग्रामो नौ स्वं । ग्रामो वां दीयते । ग्रामो नौ दीयते । ग्रामो वा रक्षति। ग्रामो नौ रक्षति ॥ ग्रामस्तव खं । ग्रामो मम स्वं । ग्रामस्तुभ्यं दीयते । ग्रामो मह्यं दीयते । ग्रामस्त्वां रक्षति । ग्रामो मां रक्षति । इति स्थिते। त्वन्मदोरेकत्वे तेमे त्वामा तु द्वितीयायां ॥३६८॥ युष्मदस्मदोरेकत्वे त्वन्मदीभूतयोः पदं पदात्परं पष्ठीनतुर्थीद्विती- यासु एकत्वे निप्पन्नं ते मे आपद्यते त्वा मा तु द्वितीयायां । ग्रामस्ते स्वं । ग्रामो मे स्वं । ग्रामस्ते दीयते । ग्रामो मे दीयते । ग्रामस्त्वा रक्ष- ति । ग्रामो मा रक्षति । इति सिद्धं । न पादादी ॥ ३६९ ॥ पादस्यादौ वर्तमानानां युप्मदादी- नां पदमेतानादेशान्न प्राप्नोति । श्लोकः। वीरो विश्वेश्वरो देवो युप्माकं कुलदेवता । स एव नाथो भगवानरमाकं पापनाशनः ॥१॥ भगवानीश्वरो भूयाद्युप्माकं वरदः प्रभुः । सद्यो निराकृता दूरमस्माकं येन विद्विपः ॥२॥ पादादाविति. कि.. पान्तु वः पवतीनाथमालिचन्द्रमरीचयः । आमन्त्रणात् ।। ३७० ॥ आमन्त्रणात्परं युप्मदादीनां पदमे- तानादेशान प्राप्नोति । हे पुत्र तर स्वमिदं । हे पुत्र मम स्वमिदं ।

·अव्ययानि। G - हे पुत्र तुभ्यं स्वमिदं दीयते । हे पुत्र मह्यं स्वमिदं दीयते । हे पुत्र स्वां रक्षति । हे पुत्र मां रक्षति । चादियोगे च ।। ३७१ ।। चादीनां योगे युप्मदादीनां पद- मेतानादेशान्न प्राप्नोति । पुत्रो युप्माकं च । पुत्रोऽस्माकं च । पुत्रो युप्म- भ्यं च दीयते । पुत्रोऽस्मभ्यं च दीयते । पुत्रो युप्मांश्च रक्षति। पुनोऽ- स्मांश्च रक्षति । चादयः कति । पञ्च । ते के । च वा ह अह एव इति चादयः। दृश्यार्थश्चानालोचने ॥ ३७२ ॥ अचक्षुरालोचने वर्त- मानैदृश्यार्धातुभिर्योगे युष्मदस्मत्त्वन्मदादीनां वस्नसादयो न भवन्ति । टोचनमिति किम् । आलोचनं चक्षुमनालोचनं मनसा ज्ञानं । ग्रा- मस्त्वां समीक्षते । ग्रामो मां समीक्षते। ग्रामो युप्मभ्यं दीयमानः समीक्षते। ग्रामोऽस्मभ्यं दीयमानः समीक्षते । ग्रामस्त्वां मनसा विलोकयति वाच्छ- तीत्यर्थः । मनसेति कि । ग्रामो वः पश्यति। ग्रामो नः पश्यति चक्षुपेत्यर्थः। इत्यलिङ्गाः। अथाव्ययान्युच्यन्ते ॥ अव्ययमसंख्यं । तानि कानि। स्वर प्रातर पुनर अन्तर बहिर, च, वा, ह, अह, एव, प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव्, निर, दुर, वि, आड्, नि, अति, अपि, अधि, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप, इत्यादि, प्रादयो विशतिः । विना, नाना, अन्तर, नो, अथ, अथो, अहो, पृथक्, यावत् , तावत्, मनाक, वपट, ईपत्, हि, यदि, खलु, ननु, तिर्थक्, मिथ्या, किल, हन्त, वै, तु । अव्ययाच ॥३७॥ अव्ययाच परासां विभक्तीनां लुग्भवति । श्लोकः। सदृशं विपु लिङ्गेषु सर्वामु च विभक्ति । , ·कातन्त्ररूपमालायाम् । वचनेषु च सर्वेषु यन व्येति नदव्ययम् ॥१॥ इत्यव्ययानि । अथ प्रत्यया उच्यन्ते । अव्ययसर्वनाम्नःस्वरादन्यात्पूर्वोऽक: ॥३७४॥अ- व्ययाना सर्वनाम्ना चान्त्यात्स्वरात्पूर्वोऽक्प्रत्ययो वा पवति कप्रत्ययश्य बहुल । बहुलमिति कि । श्लोकः। कचित्पत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिदिभाषा कचिदन्यदेव । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं वाहुलकं वदन्ति ॥ १॥ उच्च । उचै ।नीचकै । नीचे । सर्व सर्वक । विश्व विश्व क । युप्मकाभि । अस्मकाभि । एभि । इमकै ।अमीभि | अमुकै । भवन्त भवन्तक । विभक्तेश्च पूर्व इष्यते ॥ ३७५ ॥ विपक्तेश्च पूर्वोऽक्स त्ययो वा इप्यते । त्वया त्वयका । मया मयका । आख्यातस्य चान्त्यस्वरात् ।।३७६ । आख्यातस्य चा त्यस्वरात्पूर्वोऽप्रत्ययो वा भवति । पचति पचनकि । मवन्ति भवन्तकि । गचन्ति गच्छन्तकि । इत्यादि । क्प्रत्ययश्च । याव- क । यामर । मणिक । वत्सर । पुनक । अधिक । वृक्षक । देवदत्तर । इत्यादि। फे मत्यपेस्त्रीकृताकारपरे पूर्वोऽकार हकारम् :७७ के प्रत्यये स्त्रीकृताकारे परे पूर्वोऽकार इकारमापद्यते । सर्विका । विधि- का।उष्ट्रिका विद्या पाचिवा। मृपिका । कारिका। पाठिका। इत्यादि।

·स्त्रीप्रत्ययाः। नदाद्य वाह्वयंसन्तृसखिनान्तेभ्य ई ॥ ३७८ ॥ स्त्रियां वर्तमानेभ्यो नदादि अञ्च् वाह् इ अस् अन्त् क सविना- न्तेभ्य ई प्रत्ययो भवति । ईकारे स्त्रीकृतेऽलोप्यः ॥ ३७९॥ स्त्रियां वर्तमाने ई प्रत्यये परे पूर्वोऽकारो लोप्यो भवति । नदी मही भपी प्लवी कुमारी किन्नरी किशोरी प्रभृतयः । अञ्च् । प्राची प्रतीची समीची उदीची तिरश्ची- त्यादि ।वाह । अनही वास्त्रीकारे अनड्याही प्रष्ठीही इत्यादि । उ । तन्वी । उौं । पृथ्वी । पट्टी । इ।दासी । देवदत्ती। धूली । अंस् । श्रेयन्स् श्रेयसी विदुपी प्रेयसी । अन्त् । तुदभादिभ्य ईकारे ॥ ३८० ॥ तुदादिम्यो भादिभ्यश्थ परो अन्तिरनकारको वा भवति ईप्रत्यये परे । तुदती तुदन्ती खी। भाती भान्ती स्त्री। स्यात् ।। ३८१ ।। स्यात्परोऽन्तिरनकारको वा भवति ई प्रत्य- ये परे । भविष्यती । भविप्यन्ती । न यनन्यां ॥ ३८२ ॥ यन् अन् विकरणाभ्यां परोऽन्तिरन- कारको न भवति ईकारे परे। दीन्यन्ती सीव्यन्ती पचन्ती गच्छन्ती स्त्री इत्यादि । न यनन्न्यामिति कि।सुन्वती तन्वी क्रीणती सती आयुप्मती धनवती इत्यादि । ऋ । की ही भत्री कोष्टी इत्यादि । सखि । सखी । नान्तात् । दण्डिनी गोमिनी तपखिनी यशस्विनी प्रभृतयः । स्त्रीकारे नित्यमवमसंयोगादनोऽलोपोऽलुप्तवच पूर्वविधौ ॥३८३।। अवमसंयोगादनोऽलोपो नित्यं भवति स्त्रीकारे परे । राज्ञी गोमिनी तपखिनी यशस्विनी प्रभृतयः । वरुणेन्द्रमृडभवशर्वरुद्रादान् ॥३८४ा एभ्यः परो आन् १ स्त्रीकारे नित्यं ॥ ३८३ ॥ अवमसंयोगादनोऽलोपो नित्यं भवति स्त्रीकारे पर सचालुप्तबद्भवति पूर्वस्थवर्णस विधा कर्तव्ये । राजी । इति समीचीनं दृश्यते। ।

·७० स कातन्त्ररूपमालायाम् । प्रत्ययो भवति । तेभ्यश्च ई प्रत्यय । वम्णानी शर्वाणी मृडानी इन्द्राणी इत्यादि। नान्तसंख्याखस्रादिश्यो न॥८॥ नान्तेभ्य सरयादि भ्य स्वस्त्रादिभ्यश्च ईप्रत्ययो न भवति ।पञ्चदश । तिस्त्र । चतस्त्र । आ दिशब्दात् सीमा दामा । बहवो राजानो यस्या पुर्या सा बहुराजा । स्वसा माता दुहितेत्यादि । इति प्रत्ययान्ता ॥ अथ कारक किबिदुच्यते । कि कारक ? करोति निया निवर्तयतीति कारक कस्मिन्नथे प्रथमा विभक्ति । कर्तरि प्रथमा । क कर्ता । यः करोति कर्ता ॥३८६॥ य रिया क्रोति स कर्तृ सज्ञो भवति । देवदत्त करोति । मुनिरधीते । यज्ञदत्तौ लुनीत । यती पठत । विष्णुमिना गच्छन्ति । साधवोऽनुतिष्ठन्ति । इत्यादि । कस्मिन्नर्थे द्वितीया ? कर्मणि द्वितीया । कि कर्म ? यत्क्रियते तत्कर्म ॥ ३८७ ॥ ; यत्स्यिते तत्कारक मसज्ञ भवति । कुम्भ करोति । काष्ठ छिनत्ति । मार्ग रणद्धि । स्तनी पिबति । गुरुन् वन्दते । इत्यादि । हितीयनेन ॥३८८॥एन प्रत्ययान्तेन योगेलिङ्गाद्वितीया भवति। अदरे एनोऽपञ्चम्या दिग्वाचिनः ॥३८९॥ अदूराथे दिग्वाचिन पर एनप्रत्ययो भवति अपञ्चम्या । अपञ्चम्या इति कोऽर्थ । पष्ठबथे द्वितीया भवतीत्यर्थ । इवर्णावर्णयोलोप खरे प्र त्यये ये च इत्यवर्णलोप । अदूरवर्तिन्या पूर्वस्या दिशीत्यर्थ ॥ पूवेण ग्राम । उत्तरेण गिरि । दक्षिणेन नदी । पश्चिमेन केदारमित्यादि । चकारानिवपाप्तमयाहाधिमन्तरान्तरेसयुक्तात् लिङ्गाद् द्वितीया भवति । निकपा ग्राम । समया वनम् । हा देवदत्तम् । घिर यज्ञदत्त । अन्त रागार्हपत्यमाह्वनीय च वेटि । अन्तरेण पुरपाकार न किञ्चिलभते। -- ।

·कारकाणि। ७१ सर्वोभयाभिपरिभिस्तसन्तः ॥३१०॥ तसन्तै सर्वादि- मिागे लिङ्गाडिनीया भवति । सर्वतो ग्राम वनानि । उभयतो ग्राम क्र- मुकवनानि । अभितोग्राम पनवनानि । परितोग्राम रभावनानि । कर्मप्रवचनीयैश्च ॥ ३९१ ॥ कर्मप्रवचनीयेोगे लिङ्गाद् द्वितीया भवति । के कर्मप्रवचनीया । श्लोकः। लक्षणवीप्सेत्थंभूतभिर्भागे च परिमती । अनुरेषु सहार्थे च हीने चोपश्च कथ्यते ॥१॥ लक्षणार्थे वीप्सायें इत्यभूतार्थे अभिशब्द वर्मप्रवचनी- यो भवति । भागे च परिप्रती वर्मप्रवचनीयौ भवत ॥ चशदा- त् । लक्षणार्थ वीप्साथे इत्यभूतार्थे परिप्रती कर्मप्रवचनीयौ भवत । अनुशळ एष पूर्वोक्तेषु अथेषु कर्मप्रवचनीयो भवति । सहाथै च । चशल समुच्चयार्थ । हीनार्थे उपशब्द धर्मप्रवचनीयो भवति ।। च शब्दात् हीनार्थे अनुशळ कर्मप्रवचनीयो भवति । लक्षणार्थे वृक्षम- भि विद्योतते विद्युत् । वीप्साथे वृक्ष वृक्षमभितिष्ठति विद्युत् । इत्थ भूतार्थे साधुटवदत्तो मातरमभि । वृक्ष परि विद्योतते विद्युत् । वृक्ष प्रति तिष्ठति । वृक्ष वृक्ष प्रति तिष्ठति । साधु देवदत्तो मातर परि । साधु देवदत्तो मातर प्रति । यहन मा परि स्यात् । तदर मा प्रति स्यात् । वृक्षमनु विद्योतने विद्युत्। वृक्ष वृक्षमनुतिष्ठति । साधु देवदत्तो मातरमनु । यटन मामनु स्यात् । पर्वतमनु वसते सेना । अन्वर्जुन योद्धार । उपार्जुन योद्धार । अर्जुनादन्ये योद्धारो निकृष्टा इत्यर्थ । गत्यर्थकमणि द्वितीयाचतुथ्या चेष्टायामनध्वनि ॥ ३९२ ॥ चेष्टाकिनाणा गत्यर्थाना धातूना प्रयोगेऽध्वनि वानते मणि द्वितीयाचतुर्यो भवत । ग्राम गच्छति । ग्रामाय गच्छति । १ कमरिया प्रारूवत क्मकारक्मभिपीयमाना इत्यर्य ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । नगरं ब्रजति । नगराय ब्रजति । इत्यादि । चेष्टायामिति किं । मनसा मेरुं गच्छति । मनसा वर्ग गच्छति । अनध्वनीति कि । अध्वानं गच्छति । गत्यर्थानामिति किं । पन्थानं पृच्छति । मन्यकर्मणि चानादरेऽप्राणिनि ॥ ३९३ ।। प्राणि- गणवनिते मन्यतेः कर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यो भवतः अनादरे गम्य- माने । नत्वा तृणं मन्ये ।न त्वां तृणाय मन्येन त्वां बुपं मन्ये । न त्वां बुषाय मन्ये । इत्यादि । अनादरे इति कि ।अश्मानं दृपदं मन्ये । पाषाणं रत्नं मन्ये । अप्राणिनीति कि । न त्वा नावं मन्ये । नत्वामन्नं मन्येन त्वां काकं मन्ये । न त्वां शुकं मन्ये । न त्वांशृगालं मन्ये। नौ अन्न काक शुक शृगाला एते प्राणिनो वैयाकरणमनानां । इह स्थादेव न त्वां श्वानं मन्ये । न त्वां शुने मन्ये । कस्मिन्नर्थे तृतीया ! करणे तृतीया । किं करणं येन क्रियते तत्करणम् ॥३९४॥ येन क्रियते तत्कारक करणसंझं भवति । दात्रेण लुनाति । कराभ्यां हन्ति । बाणैविध्यति । दिवः कर्म च ॥ ३९५ ॥ दिवधातोः प्रयोगे करणे द्वितीया भवति । अक्षान् दीव्यति । अक्षदीव्यतीत्यर्थः । तृतीया सयोगे ।। ३९६ ।। सहार्थेन योगे लिहात्तृतीया भवति । पुत्रेण सह आगतः । त्यागसत्ताम्यां साध विराजते । सोर्य- गुणैः साकमेधते यशः । इत्यादि हेत्वर्थे ॥ ३९७ ॥ हेत्वर्थे वर्तमानाल्लिङ्गात्तृतीया भवति अन्नेन सेवते । धनेन कुलं । विद्यया यशः । कुत्सितेढ़े ॥ ३९८ ॥ कुत्सितेऽद्धे वर्तमानाद्विद्वात्तृतीया भवति । अक्ष्णा काणः । पादेन खः । अक्षि काणमस्येति प्रधानत्वा- मयमेव । विशेपणे ॥३११॥ विशेषणे वर्तमानाटिङ्गात्तृतीया भवति ।

·कारकाणि-1 ७३ लोकः :। शिखया बटुमद्रासीत् श्वेतच्छत्रेण भूपतिम् । केशवं शंखचक्राभ्यां त्रिभिर्नेः पिनाकिनम् ॥ कतरि च ॥४००॥ करि च कारके वर्तमानाल्लिङ्गा- तृतीया भवति देवदत्तेन कृतं । यज्ञदत्तेन भुक्तं । यात्रेण हन्यते । सुरा- म्यां युध्यते । सुजनैः क्रियते । तुल्यार्थे पष्ठी च ॥ ४० ॥ तुल्यार्थे योगे लिङ्गात् पष्ठी तृतीया च भवति । देवदत्तस्य तुल्यः । देवदचेन तुल्यः । देवदत्तस्य समानः । देवदत्तेन समानः । इत्यादि । कस्मिन्नर्थ चतुर्थी ? सम्प्रदा- नकारके चतुर्थी । किं सम्प्रदानं ? यस्मै दित्सा रोचते धारयते वा तत्सम्प्रदानम् ॥४०२॥ यसै दातुमिच्छा यसै रोचते यस्मै धारयते वा तत्कारकं सम्प्रदानसंझं भवति । ब्राह्मणाय गां ददाति । देवदत्ताय रोचते मो- दकः । यज्ञदत्ताय धारयते शतं । विष्णुमित्रः यतिम्यो दानं ददाति । देवाय रोचते हवि. । मोक्षाय ज्ञानं धारयते । पुण्यार्थे चतुर्थी भवति नान्यत्र । राज्ञो दण्डं ददाति न तत्र पुण्यं । पुनरागमने पष्ठी । रज- कस्य वस्त्रं ददाति । नमाम्वस्तिखाहाखधालंवपट्योगेचतुर्थी ॥४०॥ नम आदिभिर्योगे लिगाचतुर्थी भवति । नमो देवाय । स्वलि नगते । स्वाहा हुताशनाय । म्वधा पितृभ्यः । अलं मल्लाय प्रतिमल्लः । श- तो मल्लाय प्रतिमल्लः । वपडिन्द्राय । स्वाहा स्वधा वपट् दाने ॥ तादयं ।। ४०४ ॥ तदर्थभावे द्योत्ये लिलाचतुर्थी भवति । मोक्षाय तत्वज्ञानं भुक्तिप्रदानाम्यां धनं । गुणेभ्यः सत्संगतिः । लोकः । संयमाय श्रुतं धत्तै नरो धर्माय संयमम् । धर्म मोक्षाय मेधावी धनं दानाय भुक्तये ॥१॥ ७ ·७४ कातन्त्ररूपमालायाम् । तुमर्थाच भाववाचिनः ॥४०५॥ तुमःसमानार्थाना- ववाचिप्रत्ययान्ताल्लिङ्गाच्चतुर्थी भवति । भाववाचिनश्चेति वक्ष्यति । पाकाय ब्रजति । पक्तये ब्रजति । पचनाय बनति । पक्तुं अनति इत्य- र्थः ।। कस्मिन्नर्थ पञ्चमी ? अपादाने पञ्चमी । किमपादानं? यतोऽपैति भयमादत्ते तदपादानम् ॥४०६॥ यस्मा- पैति यस्माद्यं भवति यस्मादादत्ते वा तत्कारकमपादानसंज्ञं भ- वति । वृक्षात्पर्ण पतति । व्याघ्राद्विभेति । उपाध्यायादादत्ते विद्यां । इत्यादि। ईप्सितं च रक्षार्थानाम् ॥ ४०७ ।। रक्षार्थानां धातूनां प्रयोगे ईप्सितमनीप्सितं च तत्कारकमपादानसंझं भवति । यवे- भ्यो गां रक्षति । गौः यवात् रक्षति । गां निवारयतीत्यर्थः । पापा- स्पातु भगवान् । रोगकोपाभ्यां निवारयति मनः । अहिम्य आत्मानं रक्षति । पर्यपायोगे पचमी ॥ ४०८॥ परि अप आङ् योगे लि- हात्पश्चमी भवति । इहापपरी वर्नने । आइ मर्यादाभिविध्योः । परिपाटलिपुत्रादृष्टो देवः । अपत्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । आपाट- लिपुत्रादृष्टो देवः। दिगितरार्तान्यैश्च ।। ४०९॥ दिग् इतर ऋते अन्य ए. भियोगे वर्तमानालिगात्पञ्चमी भवति । पूर्वोग्रामत् । उत्तरोग्रामात् । इतरोदेवदत्तात् । ऋते धर्मात् कृतः सुखं । अन्योदेवदत्तात् । पृथक्नानाविनाभिस्तृतीया वा ॥ ४१० ॥ पृथत नाना विना एभिर्योगे लिगात्तृतीयापञ्चम्यौ भवतः । पृथक् देवदत्तेन। पृथग्देवदत्तात् । नाना देवदत्तेन । नाना देवदत्तात् । विना देव- दत्तेन विना देवदत्तात् । हता च ।। ४११ ।। हतौ च वर्तमानाहिमापधर्मी भवति ।' कम्माद्धेतोः ममागतः । अग्निमानयं धूमत्तात् । अनित्योऽयं कृतक- ·७५ कारकाणि। त्वात् । कसिन्नर्थे पष्ठी ? स्वाम्यादौ पष्ठी । के स्वाम्यादयः? स्वामी सम्बन्धः समीपः समूहः विकारः अवयवः स्व इति वाम्यादयः । देवदत्तस्य खामी । देवदत्तस्य वस्त्रं । पर्वतस्य समीपं । हंसानां समू- हः । क्षीरस्य विकारः । देवदत्तस्य बाहू । यज्ञदत्तस्य शिरः । वि- प्णुमित्रस्य स्वं । खामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतैः ष- ठीच ॥४१२॥ स्वाम्यादिभिर्योग लिङ्गात्पष्ठी सप्तमी च भवति । गवां स्वामी । गोपु स्वामी । गवामीश्वरः। गोप्वीश्वरः। गवामधिपतिः। गोप्वधिपतिः । गवां दायादः । गोषु दायादः । गवां साक्षी । गोषु साक्षी । गवां प्रतिभूः । गोपु प्रतिभूः । गवां प्रसूतः । गोपु प्रसूतः । निर्धारणे च ॥ ४१३ ॥ निर्धारणे चाय लिगात्पष्ठी सप्त- मी च भवति । जातिगुणक्रियाभिः समुदायस्य एकदेशष्टथक्करणं निर्धारणं । पुरुषाणां क्षत्रियः शूरतमः । पुरुषेषु क्षत्रियः शूरतमः । गवां कृष्णा गौः सम्पन्नक्षीरा । गोपु कृष्णा गौः सम्पन्नक्षीरा । गच्छ- तां धावन्तः शीघ्राः । गच्छत्सु धावन्त शीघ्राः । इत्यादि । पष्टी हेतुप्रयोगे ।।४१४॥ हेतोः प्रयोगे लिङ्गात्पष्ठी मव- ति । अध्ययनस्य हेतोर्वसति । अन्नस्य हेतोर्वसति । स्मृत्यर्थकर्मणि ॥४१५ ॥ स्मरणार्थानां धातूनां प्रयोगे वर्तमानाल्डिङ्गात् कर्मणि पष्ठी भवति । उत्तरत्र नित्यग्रहणादिह विक- ल्पो लम्यते । मातुः सरति । मातरं स्मरति। पितुरध्येति । पितरमध्ये. ति । इत्यादि। करोतेः प्रतियत्ने ॥ ४१६॥ करोतेः प्रतियत्ने गम्यमाने लिङ्गात्कर्मणि पष्ठी मवति । सतो विशेषाघानं प्रतियत्नः। एघोदकस्यो- पस्कुरुले । एघोदकमुपस्कुरुते । इत्यादि ।। हिंसार्थानामज्वरी ।। ४१७ ॥ हिंसानां ज्वरवभिनानां धातूनां प्रयोगे कर्मणि पष्ठी भवति।चौरस्य प्रहन्तिा चौरं प्रहन्ति । चौर- ·कातन्त्ररूपमालायाम् । स्योत्नाथयति । चौरमुत्काथयति । चोरस्य पिनष्टि । धौरं पिनष्टि ।रुनो भने । चौरस्य रुजति । चौरं रुजति । इत्यादि। अञ्चरीति कि । चौरं ज्वरयति कर्कटी । चौरस्य सन्तापयतीत्यर्थः । कर्तृकर्मणोः कृति नित्यम् ॥ ४१८ ॥ कर्तृकर्मणोरर्थयो- नित्यं पष्ठी भवति कृत्प्रत्यययोगे । भवत आसिका । भवतः शायिका। भुवनस्य स्रष्टा । पर्वतानां भेत्ता । तत्वानां ज्ञाता । इत्यादि । न निष्टादियु ॥ ४१९॥ कर्तृकर्मणोरर्ययोः पष्ठी न भ- वति निष्ठादिपु परतः । के निष्ठादयः । कक्तवत् । शन्तृड्। आन. शू । स् कान कि कंस् उदन्त उकड् क्त्वा तुम् भविष्यदर्थे तुम् आवश्यकाधममेयोणिन् अव्यय तृण इत्येवमादयः । देवदत्तेन भुक्त मोदनं । त्वया कृतः कटः । देवदत्त ओदनं भुवान् । देवदत्त कृतवान् कटं । इत्यादि । कस्मिन्नर्थे सप्तमी ? अधिकरणे सप्तमी। कि- मधिकरणं य आधारस्तदधिकरणम् ॥ ४२०॥ य आधारस्त- कारकमधिकरणसंज्ञं भवति । स आधारत्रिविधः। औपश्लेषिको वै- पयिकोऽभिव्यापरुश्चेति । कटे आस्ते काकः । औपश्लेषिकोऽयं । करयोः कङ्कणं । दिवि देवाः । वैपयिकोऽयम् । तिनेषु तैलं । अभि व्यापकोऽयं । कालभावयोः सप्तमी ॥ ४२१ ॥ कालमावयोर्वर्तमाना- लिगात्सप्तमी भवति । काले शरदि पुप्यन्ति सप्तच्छदाः। भावे गोषु दुधमानामु गतः। अधिशास्थासां कर्म॥ ४२२ ।। अधिपूर्वाणां शीड्स्या आसु इत्येतेषां प्रयोगे अधिकरणे द्वितीया भवति । ग्राममधिशेने । ग्राममधितिष्ठति । ग्राममध्यास्ते । ग्रामे आम्त इत्यर्थः । उपान्वध्यावसः ॥ ४२३ ॥ उप अनु अधि आई आरियन्ने किया यस्मिग्निन्याधारः।

·समासः। ७७ पूर्वभ्यः वनु निवास इत्येतस्य धातोः प्रयोगे अधिकरणे द्वितीया भवति । ग्राममुपनसति। ग्राममनुवसति । ग्राममधिवमति ग्राममावसति। ग्रामे वसतीत्यर्थः । सति च ॥ ४२४ ॥ सत्ययं वर्तमानाल्लिनात्सप्तमी भवति । दाने सति मोगः । ज्ञाने सनि मोसः । इत्यादि। निमित्ताकर्मणि ॥ ४२५॥ निमित्तभूतादिङ्गात्मप्तमी म- यति कर्मणि परे। श्लोकाः। चमणि द्वीपिनं इन्ति दन्तयोईन्ति कुअरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीनिं पुष्कलको हतः ॥ १ ॥ मुक्ता चित्तसमध्यति स्वमुक्तयोजिनमर्चति । गुणेषु गुरुमामोति गोपः पयसि दोन्धि गाम् ।। २॥ संमदानमपादानं करणाधिकरण नया । साम्यादिकर्म कर्ता च सयं पट् कारिकी मता ॥३॥ इति काररुमकरणं समाप्तम् । अथ समास उच्यते। पान्तु नो नेमिनायस्य पादपमारुणांगरः। यस्य पादा समानम्य नीतीभूता जगजनाः ॥ १ ॥ ममामःमः। नाम्नां समामो युक्ताः ॥४२६ ।। नामां युथार्थ स- मामो माति। , लोकत्रयमाह । वस्तुवाचीनि नामानि मिलिसायुक्तमुन्यने । ममामान्यं नदेनस्याचदिनोत्पतिरेव च ॥ १॥ देरी स्यादर.

·७८ कातन्त्ररूपमालायाम्। चकारबहुलो द्वन्दः सचासौ कर्मधारयः। यत्र द्वित्वं बहुत्वं च स द्वन्द्व इतरेतरः ॥२॥ पदयोस्तु पदानां वा विभक्तिर्यत्र लुप्यते । स समासस्तु विज्ञेयः कविभिः परिकीर्तितः ॥३॥ स चतुर्विधः । तत्पुरुपवहुबीहिद्वन्द्वाव्ययीभावभेदात् । पुनरु- तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । अन्यपदार्थप्रधानो वहुव्रीहिः । सर्वपदा- प्रधानो द्वन्द्वः । पूर्वाव्ययपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः । इति चतुर्विध । सच यथाक्रमं प्रदर्श्यते । सुखं प्राप्तः । गुणान् आश्रित इति स्थिते ॥ श्लोकः । विभक्तयो द्वितीयाद्या नाना परपदेन तु । समस्यन्ते समासो हि श्रेयस्तत्पुरुषः स च ॥१॥ द्वितीयादि विभत्त्यन्तं पूर्वपदं नाम्ना परपदेन सह यत्र समस्यते स समासस्तत्पुरुषसंज्ञको भवति । तत्स्था लोप्या विभक्तयः॥४२७ ॥ तस्मिन् समासे स्थिता विभक्तयो लोप्या भवन्ति । प्रकृतिश्च स्वरान्तस्य ॥ ४२८ ।। लुप्तासु विभक्तिषु स्व- रान्तस्य व्यञ्जनान्तस्य च लिङ्गस्य प्रकृतिर्भवति । चकाराक्वचित्स- धिर्भवति । कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ ४२९ ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च शब्दा लिद्गसंज्ञा भवन्ति । सुखप्राप्तः । गुणाश्रितः । एवं ग्रामं गतः । स्वगं गतः । स्वर्गगतः । तृतीया-दना संसृष्टः । दधि- संसृष्टः । धान्येन अर्थ. धान्यार्थः । यत्नेन कृतं यन्त्रकृतं चतुर्थी-कुबे. राय वलिः । कुवेरवलिः। यूपाय दारु । यूपदारु देवाय सुखं । देवमुखाप- शमी-चौराद्भय चौरभयं । प्रामानिर्गतः । ग्रामनिर्गतः।पष्ठी-चन्दनस्य गन्धः।चन्दनगन्धः राज्ञः पुरुषःाराजपुरुषः। फलानां रसः फिलरसः। सप्तमी-व्याहारे कुशलः । व्यवहारकुशलः । काम्पिल्ये सिद्धः । का. ग्रामगतः।

·समामः। ७९ पित्यसिद्धः। धनियतः धर्मनियतः।एवं मोलसम्। संसारसुखमि- त्यादि । विश्वमतिकान्तः । इति विग्रहे। अत्यादयः कान्ताद्यर्थ द्वितीयया ॥४३०॥ अत्या- दयः शब्दाः कान्ताद्ययं द्वितीयया सह यत्र समत्यन्ते स समासल- पुरुषसंज्ञो भवति । उतार्यानामप्रयोगः। अन्ययानां पूर्वनिपातः । अनिविश्वः । कोकिलया अवकृष्टं वनमिति विग्रहः । अवादयः कृष्टाद्यर्ये तृतीयया ॥४३१॥ अवादयः शब्दाः कृष्टाद्यय तृतीया सह यत्र समस्यन्ते स समासस्तत्पुरुष- संतको भाति । स्वरो हलो नपुंसके इत्यत्र योगविभागात् । गोरप्रधानस्यान्तस्य स्त्रियामादादीनांच॥४३२॥ अप्रधानस्यान्तस गोशब्दस्य तथाविधस्त्रियामादादीनां च हूस्खो भ- वति । इति इस्त्रः।अबकोकिलं वनं । अवमयूरं। अध्ययनाय परिग्लान इति विग्रहः। पर्यायोग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या ॥ ४३३ ॥ पर्यादयः शब्दा ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या सह यत्र समस्यन्ते स समासस्तत्पुरुपसं- क्षो मवति । पर्यध्ययनः । कौशाम्ब्या निर्गतः । मथुराया निर्गत इति विग्रहः । निरादयो निर्गमनाद्यर्थे पञ्चम्या ।।४३४॥ निरादयः शब्दा निर्गमनाय पञ्चम्या सह यत्र समस्यन्ते स समासस्तत्पुरुषसं- ज्ञो भवति । गोरप्रधानस्यान्तस्य इत्यादिना हवः । एवं निर्मयूरः । निष्कौशास्विः । दीर्घश्चारायणः । व्यासः पाराशर्यः । रामो जामद- ग्यः । क्षेमकरः । शुभंकरः । प्रियंकरः । श्रियंमन्यः । भुवंयन्यः । ओनसाकृतं । अम्भसाकृतं । तमसाकृतं । परस्मैपदं । आत्मनेपदं । सोकान्मुक्तः । कृच्छ्रान्मुकः । अन्त्यकादागनः। दुरादागतः । वाचो- युक्तिः । दिशोदण्डः । पश्यतोहरः । शुनःपुच्छः । शुनो लालः। सरसिनं । पकेनं । स्तबेरमः । कर्णनपः । ।

·८० कातन्त्ररूपमालायाम् । . उरसिलोमा । इत्यत्र समासे कृते विभक्तिलोपे प्राप्ते तत्स्था लोप्या विमक्तयः । इत्यत्रस्थग्रहणाधिक्याल्लोपः क्वचिन्न भवति । सप्तम्यास्तत्पुरुपे कृतियहुलम् ॥ ४३५ ।। कृदन्ते परे सप्तम्यास्तत्पुरुष समासे वहुलमलुग्भवति । गेहे नर्दी । गेहे वेडा। प्रवाहे मृत्रितं । भस्मनि हुतं । क्वचिद्विकल्पः । खेचरः । खचरः । वनेचरः । वनचरः । पङ्केरुहं । पङ्करहं । सरप्तिनं । सरोजं ॥ विदुषां गमनं । दिवंगतः । इत्यादौ समासे कृते । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोः ॥४३६ ॥ लुप्तासु विभक्तिषु व्यञ्जनान्तस्य सुभोर्यदुक्तं तद्भवति । विद्वद्गमनं । धुगतः । इत्यादि। नीलं च तदुत्पलं च । रकं च तदुत्पलं च। चशब्द. समुच्चयद्योतनार्थः । तच्छब्द एकाधिकरणद्योतनार्थः । पदे तुल्याधिकरणे विज्ञेयः कर्मधारयः ॥ ४३७ ॥ यस्मिन् समासे द्वे पदे तुल्याधिकरणे भवतः स कर्मधारयो भवति ॥ भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः शब्दयोरेकाधिकरणे समावेशस्तुल्याधिकर- णं । उक्तार्थानामप्रयोग इति तत् च शब्दनिवृत्तिः । विभकिलोपः । अन नीलं किमित्यपेक्षते उत्पलमपेक्षते। उत्पलं किमित्यपेक्षते नीलम- पेक्षते । नीलोत्पलं । रक्तोत्पलं । एवं वीरश्चासौ पुरुषश्च वीरपुरुषः । शुक्लश्चासौ पटश्च शुरूपटः । शोभना चासो भार्या च शोभनभायर्या । दीर्घा चासो माला च दीर्घमाला । कर्मधारयसंज्ञे तु पुंवद्भावो विधीयते ॥ ४३८ ॥ इतिहखः । इत्यादि। संख्यापूर्वी दिगुरिति ज्ञेयः ॥४३९॥ स एव कर्मधा- रयः संख्यापूर्ववेत् द्विगुरिति ज्ञेयः । स च त्रिविधः । उत्तरपदतद्धि- तार्थसमाहारभेदान् । पञ्चमु कपालेषु संस्कृत ओदनः । पञ्चरुपाल ओदनः । दशमु गृहेषु प्रविष्टः । दशगृहप्रविष्टः । एमु कपालेषु संरतः पुरोडाश।

·समासः। ८१ - अष्टनः कपालेषु हविपि ॥ ४४० ।। अष्टन् शब्दस्य आ- त्वं भवति कपाले परे हविष्यभिधेये । अष्टाकपालः पुरोडाशः। अय- मुत्तरपदद्विगुः । पञ्च च ते गावश्च पश्चगावः। समासान्तर्गतानां वा राजादीनामदन्तता इति चत्वारश्च ते पन्यानश्च चतुप्पथाः।इति तद्धि- तपदार्थः । पञ्चानां फलानां समाहारः पञ्चफली। एवं त्रिलोकी। अ- कारान्तो द्विगुममाहारो नदादौ पठ्यते पात्रादिगणं वर्जयित्वा । पा- त्रादिगण इति किं । त्रयाणां भुवनानां समाहारत्रिभुवनं । समाहार- द्विगुरयं । त्रिभुवनं । त्रिभुवनाय । त्रिभुवनात् । त्रिभुवनस्य त्रिभु- वने । सर्वत्रैकवचनं । तत्पुम्पावुभौ ॥ ४४१ ॥ उभौ द्विगुकर्मधारयो तत्पुरु- पो भवतः । इति तत्पुरुषसमासः। अब्राह्मणः । अननः । कदश्व इत्या- दि। इति कर्मधारयः । आरूढो वानरोऽयं वृक्षं । अढो रयो येन । उपहृतः पशुर्यस्मै । पतितं परं यस्मात् । चित्रा गावो यस्य । वीराः पु- रुपा यस्मिन्देशे । लम्बी कर्णी यस । दि वाहू यस्य । धीराः पुरुषा यस्मिन् देशे। इति स्थिते । स्यातां यदि पदे दे यदि वा स्युर्वहून्यपि ॥४४२॥ यत्र समासे द्वे पदे यदि वा स्यातां बहूनि पदानि वा स्युरन्यपदार्थेस- मस्यन्ते स समासो बहुव्रीहिर्भवति । आरूढवानरः । ऊढरयः । उप- हृतपशुः । पतितपर्णः । चित्रगुः । वीरपुरुषोदेशः। लम्बकर्णः । दीर्घवा- हुः । धीरपुरुपः । बहुपदानामपि । वहतो मत्ताः मातङ्गा यस्मिन् वने तत् बहुमत्तमातङ्गं वनं । बहूनि रसवन्ति फलानि यस्मिन् वृ- क्षेस बहुरसवत्फलो वृक्षः । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायात् अनु- पडलोपः। उपगता दश येषां ते उपगतदशाः। एवमासन्ना दश येषां ते आसन्नदशाः । अदृरा दश येषां ते अदुरदशाः । अधिका दश येषां ते अधिकदशाः । पुत्रेण सह आगतः सपुत्रः सहपुत्रः । सहस्य सो बहुव्रीही वा॥४४३॥ सहशब्दस्य सो ।

·८२ कातन्त्ररूपमालायाम् । वा भवति बहुव्रीही समासे । जनकेन सह वर्तते इति सजनकः । एवं सधर्मः । जनन्या सहवर्त्तते इति स जननिः । एवं सवधु. । गोर- प्रधानस्येत्यादिना हस्तः । अव्ययानां पूर्वनिपातः । युधि क्रियाव्यतिहारे इच् ॥ ४४४ ॥ ग्रहणप्रहरण- बाधके युद्धे क्रियाव्यतिहारे वहुव्रीहिसमासात् इच् भवति । इच्पूर्वपदस्याकारः ॥ ४४५ ॥ इचि परे पूर्वपदस्याका- रो भवति । दण्डैश्च दण्डैश्च प्रवृत्तं युद्धं । दण्डादण्डि । एवं गदाग- दि । खड्गाखभि । केशाकेशि । मुष्टामुष्टि । कचाकचि । दक्षिणस्या' पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालं सा विदिक् । विदिक्तथा ॥ ४४६॥ तथा विदिगभिधेये बहुव्रीहियः। सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पूर्वपदस्य पुंवद्भावः । दक्षिणपूर्वा । पश्चिमोत्तरा । दक्षिणपश्चिमा । उत्तरपूर्वा । इत्यादि । शुकश्च मयूरश्च । धवश्च खदिरश्च पलाशश्च । इति स्थिते । दन्दः समुच्चयो नोर्वहनां वाऽपि यो भवेत् ॥४४॥ द्वयो नोर्बहूनां वापि समुच्चयोर्द्वन्द्वो भवेत् । स च इतरे- तरयोगः । समाहारश्चेति द्विप्रकारः । लोकः यत्र द्वित्वं बहुत्वं स च द्वन्द्व इतरेतरः। समाहारो भवेदन्यो यकत्वनपुंसके । द्वित्वेद्विवचनं । बहुत्वे वहुवचनं । शुकमयूरौ ॥ धवखदिरपलाशा. । अल्पखरतरं तत्र पूर्वम् ॥४४८॥ तत्र द्वन्द्व समासे अ. स्पस्वरतरं पदं पूर्व निपात्यते । ससश्च न्यग्रोधश्च पक्षन्यग्रोधौ । एवं स्थपदाती । तरप्रदणं द्विपदग्रहणार्थोऽन्यत्र शंखदुंदुमिवीणाः । यचाचितं दयोः ॥४४॥ तत्र द्वन्द्वे समासे द्वयोर्यदाचितं तत्पूर्व निपात्यने । वासुदेवार्जुनौ । शुकका । हंसबको । देवदैत्यौ । • कनियभिचरति न । तथाहि ।

·समासः न नरनारायणादिषु ॥ ४२० ॥ नरनारायणादिपु य- दचितं पदं तत्पूर्व न निपात्यते । नरश्च नारायणश्च नरनारायणौ उमामहेश्वरौ । काकमयूरो । इत्यादि । मातुः पितर्यरश्च ॥ ४९१ ॥ तत्र द्वन्द्वे समासे पितरि उ- त्तरपदे मातृशब्दस्य ऋत अरादेशो भवति चकारादा च । माता च पिता च मातरपितरौ । मातापितरौ । पुत्रे ।। ४५२ ।। पुत्रशब्दे उत्तरपदे द्वन्द्वविषये विद्यायोनि- सम्बन्धिन ऋदन्तस्य आत्वं भवति । माता च पुत्रश्च मातापुत्री। एवं होतापुत्रौ । इति द्वन्द्वसमासः ॥ कुम्भस्य समीपं । अन्तरायस्य अभावः। पूर्व वाच्यं भवेद्यस्य सोऽव्ययीभाव इप्यते॥४५॥ यस्य समासस्य पूर्वमन्ययं पदं वाच्यं भवेत्सोऽव्ययीभाव - इप्यते । अन्ययानां स्वपदविग्रहो नास्तीत्यन्यपदेन विग्रहः । इति वचनाद् उपनि रादेशी भवतः । समीपस्य उपादेशः । अभावस्य निरादेशः । समासे कृते सनि अव्ययानां पूर्वनिपातः । स नपुंसकलिङ्गः स्यात् ॥ ४५४ ॥ सोऽव्ययीभावसमासो नपुंसकलिङ्गःस्यात् । अव्ययप्रधानत्वादलिने प्राप्ते वचनमिदं । अव्ययीभावादकारान्तादिभक्तीनामपञ्चम्याः ॥४५५ ॥ अकारान्तादव्ययीभावाद्विभक्तीनां स्थाने अपञ्चम्या अम् भवति । उपकुंभं । निरन्तरायं । एवमुपगृहं । उपगेहं । उप- गजं । उपरानं । उपच्छत्रं । उपवनं । उपनगं । उपदेवं । उपमार्य । उपशालं । वादस्याभावो निर्वाद । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकं । शीतस्यातिक्रमः अतिशीतं । एवमतिक्रमं । दिनदिन प्रति प्रतिदिनं । एवं प्रतिगृहं । प्रतिवृक्षं । प्रतिपुरुषं । प्रतिवनितं । प्रतिमासं । प्रति- वर्ष । प्रतिग्राम । प्रतितट । पुरुपस्य अनुगमः। अनुपुरुपं । एवमनु- तटं । ग्रामस्यान्तः अन्तमं । अन्तर्घटे । अन्तर्गृहं । ग्रामस्य मध्ये ·कातन्त्ररूपमालायाम् । मध्येग्राम । एव मध्येवन । मध्येदिन । मध्येकृप । ग्रामम्य बहिर्वहि ग्राम । उपरिपर्वत । एव बहिर्वण अन्तर्वण । वा तृतीयासप्तम्योः ॥४५६ ॥ अकारान्ताढव्ययीभावा त्परयोस्तृतीयासप्तम्यो म्याने अम् वा भवति । उपकुभ। उपकुभेन । उपकुम । उपकुमाभ्यामित्यादि । निरन्तराय निरन्तरायेण । उपकुम उपकुभे । उपकुभयो । इत्यादि । निरन्तराय निरन्तराये । अपञ्चम्या इति किं । उपकुमात् । निरन्तरायात् । इत्यादि । स्त्रीप्वधिकृत्य अधिकृत्यम्याधिरादेश । शक्तिमनतिकम्य अनतिनमत्य यथा देश । इत्यादिपु समासे कृते । अन्यस्माक् ॥ ४५७ ॥ अकारान्तादन्यस्मादव्ययीभा वात्परासा विभक्तीना लुक भवति । अधिस्त्रिय । यथाशक्ति । एवम धिगायनि । अधिसरस्वति । अधिभारति । अधिनदि । आत्मन अधि अध्यात्म । गुरोरनतिरमेण यथागुरु । वध्वा अनतिकमेण । यथावधु चम्बा अनतिम्मेण । यथाचमु । गिरेरनतिक्रमेण । यथागिरि । वघ्या अनुगम । अनुवधु । अनुक्ण्ड । अनुनदि । अनुनि । अनु पटु । अनुवायु । अनुगुर । अनुपितृ । अनुमातृ । अनुक्र्तृ । क तु समीपमुपफर्तृ एवमुपगिरि। उपरवि । उपयति । उपगुरु । उपतरु। उपवधु । उपचमु । उपनदि । उपस्त्रि । उपगु । उपनु । कर्तु रतिरम । अतिम्र्तृ । एवमतिरि । अतिगु । अतिनु । समं भूमिपदायोः ॥ ४५८ ॥ भूमिपदात्यो परयो सम त्व इत्येतस्य समित्यादेशो भवति। भृमे समत्व समभृमि । पदातीना समत्त सम पदाति । सुविनिर्दुभ्यः स्वपिसतिसमानाम् ॥४५९॥ मुविनि H परम्य स्वपि सृति समाना सकारस्य पारो भवति । सुषम विपम निप्पम दुप्पम । अपरसप । इत्यादि । बन्दैकत्वम् ॥ ४६०॥ समाहारद्वन्दम्यफल नपुसमलिंद ·समासः। स्यात् । अर्कश्च अश्वमेधच अर्काश्वमेधौ । तयोः समाहारः। अश्वि- मेध । एवं तक्षायस्कारं हंसमयूरं । मथुरापाटलिपुत्र । पाणिपादं । व- दरामलकं । मुखदुःखं । शुकश्च हंसश्च मयूरश्च कोकिलश्च शुकहंसम- यूरकोकिलं । इत्यादि। तथा दिगोः॥४६१॥ तथा समाहारद्विगोरप्येकत्वं नपुंस- कलिङ्गं च स्यात् । समांसान्तर्गतानां वा राजादीनामदन्तता४६२ समासान्तर्गतानां रानादीनामदन्तता अप्रत्ययो भवति वा समुच्चये। पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवं । चतुणां.पयां समाहारः चतुप्पथं । न सूत्रे कचित् ॥४६३ ॥ क्वचित्सूत्रे द्वन्द्वैकत्वं भवति नपुंसकलिङ्गल्लं न स्यात् । विरामव्यञ्जनादौ । एवं पचि वनि मिचि रुचि मुंचे 1 इत्यादि। पुंवगापितपुंस्कानूङपूरण्यादिपु स्त्रियां तुल्या- धिकरणे ॥ ४६४ ॥ स्त्रियां वर्तमानं भापितपुंस्कं अनूडन्तं पूर्व- पदभूतं पुंवद्भवति खियां वर्तमाने तुल्याधिकरणे - पूरण्यादिगणवनिते उत्तरपदे परे । शोभना भार्या यम्यासौ शोभनभार्यः । एवं दीर्घ- जहभार्यः । इत्यादि । भापितपुंस्कमिति कि । द्रोणीभार्यः । अनड् इति किम् । ब्रह्मवधूभार्यः । अपूरण्यादिप्विति कि । कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः। के पूरण्यादयः । पूरणी पश्चं. मी कल्याणी मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा स्वकान्ता कुला वामना इत्यादि। संज्ञापूरणीकोपधास्तु न ॥ ४६५ ॥ त्रियां वर्तमाना भापितपुंस्कानूडन्ताः संज्ञाः पूरणीप्रत्ययान्ताः कोपया पूर्वपदभूताः पुंवद्रूपा न भवन्ति स्त्रियां वर्तमाने तुल्याधिकरणे पढ़े पूरण्यादिगण- वनित उत्तरपदे परे । दत्ताभार्या यस्यासौ दत्ताभार्यः । पञ्चमीमार्यः। पाचिकामार्यः । गोरप्रधानस्येत्यादिना दूस्वः । इत्यादि । कर्मधारयसंजे तु पुंवद्भावो विधीयते ॥४६॥ त्रि- । .

·कातन्त्ररूपमालायाम् । . . . यां वर्तमाना भाषितपुरका अनूइन्नाः संज्ञापूरणीप्रत्ययान्ताः-कोप- धा अपि कर्मधारयसमासे तु पुंवद्भवन्ति स्त्रियां वर्तमाने तुल्याधिक- रणे पूरण्यादिगणवर्जित उत्तरपदे परे । शोभना चासौ भार्या च शोभनमार्या । एवं दत्तभार्या । पाचकभार्या । पञ्चमभार्या इत्यादि । भाषितपुंस्कमिति कि । खट्वान्दारिका । अनूडिति कि ब्रह्मबन्धूदारिका। · आकारो महतः कार्यस्तुल्याधिकरणे पदे ॥४३७॥ महत आकारः कार्यस्तुल्याधिकरणे पदे परे । महांश्चासौ देवश्च महादेवः । अन्तरङ्गत्वात् व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायादनुपग- लोपश्च । प्रथमतोऽनुपङ्गस्य लोपे कृते सति पश्चात् येन विधिस्तद- न्तस्येति न्यायात् तकारस्याकारः । सर्वत्र सवर्णे दीर्घः । एवं महा- पुरुषः । महापर्वतः । महादेशः। नस्य तत्पुरुसेलोप्यः॥४६८॥ तत्पुरुषसमासे नस्य नकार- मात्रम्य लोप्यो भवनि । न सवर्णः असवर्णः । न ब्राह्मणः अब्राह्म- णः । एतल्लक्षणं तत्पुरुषस्यैव अन्येषां समासानां कथमिदं लक्षणं । न विद्यते घोपो ध्वनियंपां ते अघोपाः । तथा तत्पुरुषं इहोपलक्षणं। उपलक्षणं किम् । स्वस्य स्वमदृशम्य च ग्राहकमुपलक्षणं । सपि- काकेम्यो रक्षति । खरेऽक्षरविपर्ययः ॥ ४६९ ॥ तत्पुरुप समामे नम्य अ- क्षरविपर्ययो भवति म्यरे परे । न अनः अननः । एवमनः । अ. नर्थः । अनकारः । अनिन्दः । अनुदकमित्यादि। को कत् ॥ ४७० ॥ कुशव्दम्य कद्भवनि तत्पुरुषे खरे परे । स्वपदविपदविग्रहो नाम्नीत्यन्यपदविग्रहः । कुत्मिनश्वामी अश्वश्व कदशः । कदनं । कदुष्टः । तत्पुरुष इनि.किम् । कुत्मिना उष्ट्रा यम्मिन्देशे म ऋष्ट्रो देशः। का वीपर्धेऽक्षे ॥४७॥ ईपर्थे वर्तमानम्य कुशब्दस्य सादेशो भवति तत्पुरुष समामे अक्षशब्दे व परे । कु ईपटणं का. .

·समासः। . । लवणं । काम्लं । कामधुरं । काज्यं । काक्षीरं । कादधि । कुईपत् तन्त्रं कातन्त्रम् । काक्षेण वीक्षते । कवचोष्णे ॥ ४७२।। ईपदर्थे वर्तमानस्य कुशब्दस्य कवा- देशो भवति तत्पुरुपे चोष्णशब्दे परे । चकारोऽत्र विकल्पार्थः । कु ईपञ्च तत् उप्णं च कवोष्णं । कोणं । कु ईपदुष्णं । पथि च ॥ ४७६ ॥ तत्पुरुषसमासे कुशब्दस्य कादेशो भवति पथिन्शब्दे च परे । कुत्सितश्चासौ पन्याश्च कापथः ।. समासान्त- गतेत्यादिना अप्रत्ययः । नस्तु क्वचिन्नलोपः । इवर्णावर्णयोर्लोपः स्वरे प्रत्यये ये च । इति इकारलोपः । पुरुषे तु विभाषया ॥४७॥ कुशब्दस्य कादेशो भवति वा. तत्पुरुषे पुरुपशब्दे परे।कुत्सितश्चासौ पुरुषश्च कापुरुषः। कुपुरुषः। याकारी स्त्रीकृतौ हवी कचित् ॥ ४७९ ॥ ईकारश्च आकारश्च याकारी । याकारी स्त्रीकृतौ ह्रस्वौ भवतः समासे क्वचि- लक्षानुरोधात् । रेवत्याः मित्रं रेवतिमित्रं । एवं रोहिणिमित्रं । इष्टका- नां चितं इष्टकचितं । इपीकाणां तूलं इपीकतूलं । इत्यादि । हस्वस्य दीर्घता ॥ ४७६ ॥ हम्वम्य दीर्घता भवंति समासे कचिलक्ष्यांनुरोधात् । दानाकारी कर्णो यस्यासौ दानाकर्णः । द्विगुणाकर्णः ॥ नहिवृतिवृषिव्यधिचिसहितनिरुहिपु कियन्ते-- यु प्रादिकारकाणांम् ॥४७७॥ प्रादीनां कारकाणामेषु किन- न्तेपु दीर्घता भवति नह्यादिपु धातुषु परतः । उपानत् । उपावृत् । प्रावृट् । कर्मावित् । नीरुक् । प्रतीपट् । परीतत् । वीरुत् । इत्यादि। अनव्ययविसृष्टस्तु सकारं कपवर्गयोः ॥ ४७८ ॥ वनस्पतिपयलर स्कारमापयरे, कार्यगयो पत्ता , अपकार । -अयस्कल्पः । अयस्पाशः । अयस्काम्यति । अयस्काम इत्यादि।.का- रकल्पपाशकाम्यकेषु सकारो दृश्यते।

·. कानरूपमालायाम् । श्लोकः। बहुग्रीह्यव्ययीभावा द्वन्द्वतत्पुरुषो द्विगुः । कर्मधारय इत्येते समासाः पद प्रकीर्तिताः ॥१॥ इति समासः समाप्तः। अथ तद्धितः किश्चिदुच्यते॥ कपटोरसत्यं । भृगोरपत्यं । विदेहस्यापत्यं । उपगोरपत्यं । इति स्थिते । वाणपतये ॥४७९॥ षष्ठयन्तानाम्नोऽण्प्रत्ययो भवति वा अ- पत्ये अभिधेये । तस्येत्यादिना विभकिलोपः। वृद्धिरादौ सणे ॥४८०॥ स्वराणामादिम्वरस्य वृद्धिर्भवति सणकारानुबन्धे तद्धिने परे । का वृद्धिः । आरुत्तरे च वृद्धिः ॥ ४८१ ।। अवर्ण वर्ण इवर्ण उवर्णा- नामा आर उत्तरे ऐ औ च द्वे सन्ध्यक्षरे वृद्धयो भवन्ति ।प्रयोगात्। अवर्णस्य आकारवृद्धिः । ऋवर्णस्य आर वृद्धिः । इवर्णस्य एकारस्य च ऐकारवृद्धिः । उवर्णम्य ओवर्णस्य च औकारद्धिः । उवर्णस्त्वोत्वमापाद्यः ॥ ४८२॥ उवर्णन्तु ओत्वमापाद- नीयस्तद्धिते स्वरे ये च परे । : कार्याववायादेशावोकारीकारयोरपि ॥ ४८३ ।। ओकारीकारयोरवावी आदेशी कार्यों भवतस्तद्धिते खरे ये न परे । कापटवः । भार्गवः । वैदेहः । औपगवः औपगी औपगमाः। इति पुरुषशब्दवत् । एवं यास्कः यास्की । बदः पैदौ । आशिरमः । कौत्सः । वामिष्ठः । गौतमः । ब्राह्मणः । ऐदम इत्यादि । पचाल. स्यापत्यं । .रूढांदण् ॥ ४८४ ॥ जनपदममाननामानः क्षत्रिया कटा . रुडशब्दात्परो अण प्रत्ययो भाति । अपत्येऽभियये।

·तदिनः । . ८९ . । हवर्णावर्णयोलापः बरे प्रत्यये ये च ।। १८५॥ एक- णावर्णयोलोप भयति तद्धिने म्बरे ये न परे। पाश्चालः । पचालल्याप- ये पाचाग । बहुल्वे ।। रुदानां यदुत्वेऽस्नियामपत्यप्रत्ययस्य ॥४८॥ -- दाना बहुवे निहितम्याग्न्यभिधेयम्य अपत्यप्रत्ययम्य लुम्मानि निमि- साभारे नमित्तिामाव इति युद्धरपि लोपो भवति । पचालाः । एवं विदेहाः । मगधाः । अनाः। अवियामिति किं । पाचाल्यः विदेशः। मागव्य इत्यादि। भृगोरपत्यं । ऋषिभ्योऽण् ॥ ४८७ ।। कपिपानिभ्यः परोग् भवनि अपत्येश । भार्गरः । भार्गरी । बहुवे । भृग्वन्यगिरस्कृत्मवसिष्ठगीतमभ्यम ॥ ४८८ ।। भूमादिभ्यो यतो रिहितम्यालयभिधेयम्य अपत्यप्रत्ययम्य मुग्मा. निगगर । अप्रय । अहिरम गोतमा इत्यादि । अपियामिनि ति। भार्गय । टागनुपनगादिनि नहादित्यादीप्रन्यय । गर्गन्यापत्यं । अनि गिो। पय गर्गादेः ॥ ४८९ ।। गर्गादेगगान् प्यो मानि अपन्य- ऽभिगे। वर्णावर्णयालापः म्पर प्रत्यये गेम ॥४०॥ दपाणयोगको भानि नदिन परे गे पो । गार्गः गार्यो ।-य- ग्मस्थापत्यं गात्म्य. पात्म्यो । पारम्ग. गाम्या । पालो। गर्गयस्कषिदादीनांग ॥ ४९१ ॥ गादीना गमादी- नां निशादीनां प सारे गिरिलग अंगभिगम्ण भायन्वयम्ग गुभाति । गर्गा । परमा: । गुम्मा । उपप गायरा । मारा ति अगोदामा यादगपनण स्मृतः ॥४९॥ गुजगदेगेगा भाषनर प्रदमो मान मान्य मानय गत मानादिकाली .

·। । कातन्त्ररूपमालायाम् । एतत् स्मृतग्रहणाधिक्यात् । कुञ्जस्यापत्यं कौञ्जायन्य. कौञ्जायन्यौ । एवं ब्राभायन्यः बानायन्यौ । स्त्रियां तुः । कोजायनी । नडादेस्तु । नाडायनः । चारायणः । मौञ्जायनः । शाकटायनः। बहुत्वे । कौजा- यनाः कुञ्जस्यापत्यानि । एवं ब्रानायनाः । रूयत्र्यादेरेयण ॥ ४९३ ॥ स्त्रियामदादिभ्योऽध्यादेश्व ए. यण् भवति अपत्येऽभिधेये । विनताया अपत्यं वैनतेयः । एवं सौ- पर्णेयः । योधवेयः । कौन्तेयः । अत्रेरपत्यं आत्रेयः आत्रेयौ। बहुत्वे। अग्निसंज्ञायामेत्वमियादेशश्च। अत्रयः भृग्वत्र्यगिरेत्यादिना अपत्यप्र- त्ययस्य लुक् । सत्यामग्निसंज्ञायां इरेदुरोज्जसि । इत्येत्वं अयि । ऐवं सौभ्रेयः । गाङ्गेय. । भद्रबाहोरपत्यं । ण्येऽकवादिस्तु लुप्यते ॥ ४९४ ॥ण्ये प्रत्यये परे उ- वर्णो लुप्यते नतु कद्रूशब्दस्य । भाद्रबाहेयः । कामण्डलेयः । अकस इति किम् । कागवेयः ।. सर्वनाम्नः संज्ञाविपये स्त्रियां विहितत्वात् ॥४९५॥ सर्वनाम्न परः संक्षाविषये रेयण भवति अपत्येभिधेये । सर्वा कानि- त् स्त्री । साया अपत्यं सार्वयः । इत्यादि। इणतः ॥ ४९६ ।। अकारान्तानाम्न इण् प्रत्ययो भवति अ. पत्येऽभिधेये । दक्षम्यापत्यं दाक्षिः । एवं दाशरथिः । आर्जुनि. । दै. वदत्तिः । अम्यापत्यं इः इत्यादि । याबादेश्च विधीयते ॥४७॥ बाहादेर्गणादिणू प्रत्ययो भवति अपत्येऽभिधेये । उपवाहोरपत्यमौपनाहविः । भाद्रवाहविः । नस्तु कचित् ॥४९८|| नस्य लोपो भवति कनिन् लक्ष्या- नुरोधान् ॥ उड्डुलोमोऽपत्यं औडुलोमिः । एवमाग्निशमिः । मनोः पण्प्यौ ॥४९॥ षष्ठचन्तान्मनुशब्दात्परौ पण्प्यो प्रत्ययो भवतः अपत्यार्थे । मनोरपत्यं मानुषः । मनुष्यः । मानव' । वाणपत्ये इति अण् भवति ।

·तद्धित । कृर्वादेर्यण् ॥५०० ॥ बुर्याटेर्गणात् यण् प्रत्ययो भवति अपत्ये।। कुरोरपत्य कौर य । वाणपत्ये इतिअणू भवति । कौरव । पदम्यापत्य लाह्य । क्षत्रादियः ॥५० ।। पट्यन्नान्क्षनशब्दात्पर इय प्रत्य- यो भाति अपत्यर्थ । क्षनिय । कुलादीनः ।। ५०२॥ कुशन्टात्पर ईन प्रत्ययो भवति मातार्ये । युरे जात कुलीन 1 इत्यादि । रागानक्षत्रयोगाच समूहात्सास्य देवता । तद्वेत्यपीते तस्येदमेवमादेरणिप्पते ॥१॥ गगात् अण। उसुम्मेन रक्त वीसुर्थ । एव हारिद्र वय । कौवुम । मानिष्ठ! मापायनक्षत्रयोगान् ! पुप्येण चन्द्रपुत्तेन युक्त पाल ! पुष्यतिष्ययोनक्षत्रे ॥५०॥ नक्षनार्थे वर्तमानयो पु- प्यतिष्ययोर्यकारम्य लोपो भवति अणि परे । इति यकारलोप । * मत्स्यस्य यम्य स्वीकारे ईये चागस्त्यसर्ययोः ॥ ॥ ००४ ॥ इति सूत्राच इति अनुवर्तन । पोप गाल । पापो माम । पापी रानि । पोपमह । एवं नेपोमाम निपी रानि तपमह ।नि प्रया नन्नयुक्त्या युक्त कार चैन । वैशाख । एक ज्येष्ठ । आ पाट । श्रावण । भाद्रपट । आश्वयुन । कातिर । मार्गशिर । मार । पागुन । एवर्मान। पमहात्।युक्तीना ममूहो यारत । एव हाम । तर पक्षाघ्र । शीट । आप मागं । माम्य देवनामिनो दे. यता अम्प इति मैन ।एर शेर । प्णव । ब्राह्मण बौद्ध । रा पिट । मार । ऐन्द्र । तत्ति । निनवेत्तीनि नैन इत्यादि । उन्लो त्यति वा डान्दम | व्यासरण येत्यधीते या वैयारण । भारत । नन्वेट । गाम्य हुन माम माम् । मोरर मार । कुपोट पत्र ! पापीरण । यन इः यौगन । एवमादियम्पेति गणो गृपने । नक्षुषा गृपने पाप रस । एष धारण शब्द । मनोरम पनि पार्ग।

·९२ कातन्त्ररूपमालायाम् । दृषदि पिष्टा दार्पदाः सक्तवः। उलूखलेन क्षुण्णा औलूखलास्तण्डुलाः । अश्वैरुह्यते रथः आश्वो रथः । चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटं । चतुर्दश्यां दृष्टश्चातुर्दशो राक्षसः । त्रिविद्य एव त्रैविद्यः। पटोर्भाव पाटवं । लाघवं कौशलमित्यादि । तेन दीव्यति संसृष्टं तरतीकण्चरत्यपि । पण्या- च्छिल्पानियोगाच्च कीतादेरायुधादपि ॥ २ ॥ . तेन दीव्यति तेन संमृष्टं तेन तरति तेन चरत्यपि पण्यात् शिल्पात् नि- योगाच क्रीतादेरायुधादपि।इतीकण प्रत्ययो भवति । तेन दीव्यतीत्यत्र इकण । अझैदीव्यति आक्षिकः। एवं गिरिणा दीव्यति गैरिकः । दाण्डि- कः।तेन संसृष्टमित्यादि । दना संसृष्टं दाधिकमौदनं । एवं क्षैरिकः । तान्त्रिकः । धार्मिक शाईवेरिकः । सापिपिकः ।लावणिकः । मारि- चिकः । तेन तरतीत्यत्रापि ।उडुपेन तरतीति औडपिकः । एवं वाहित्रिका द्रोण्या तरतीति द्रौणिकः। गौपुच्छिकः । नावा तरतीति नाविकः । चरतीत्यत्रापि । शिविकया चरतीति शैविकिकः । एवं आक्षिकः । औष्टि- कः । शृद्धवरेण चरतीति शाझ्वेरिकः । पण्यात् । ताम्बूलं पण्यमस्य ताम्बूलिकः । एवममिशब्दग्रहणात् यथाशिष्टप्रयोग्यं भवति । गन्धः पण्योऽस्येति गान्धिकः । एवं सापिपिकः । वास्त्रिकः । राजतिकः । लौहितिकः । शिल्पात् । मृदङ्गं शिल्पमस्येति. मार्दशिकः । एवं पाण- विकः । शासिकः । काहलिकः । वैणिकः । त्रैवलिकः । वांशिकः । तालिकः । नियोगात् । शुल्क नियोगो यस्येति शौल्किकः । एवं भा- ण्डागारिकः । माहानसिकः । प्रातीहारिकः । क्रीतादेः । सहस्रेण क्रीतं साहसिकं । एवं शातिकं । लातिकं । सुवर्णेन क्रीतं सीवर्णिकं । आदि- शब्दान् । लक्षण युक्तो लाक्षिकः । देवेन प्रवृत्तो दैविकः । कर्पापणेन अर्हतीति कार्षापणिकः । आयुधादपि । चक्रमायुधमस्येति चाक्रिकः । एवं कान्तिकः । तामरिकः । म्यागिकः । क्रीतादेरित्यत्र ग्रहणात्तस्येति पष्टयन्तानाम्नः परो वापये तम्मिन्न इकण प्रत्ययो भवति । प्रष्टस्य ·तद्धितः। । वापः प्राप्टिक क्षेत्र वाप इति कोऽर्थः । कुम्भस्य वापः कोम्भिकमित्यादि। नावस्तार्य विपाध्ये तुलया सम्मितेऽपि च तत्र साधी यः ॥ ५०५ ॥ नावस्तृतीयान्तात्तार्येऽर्थे विपात्तृतीयान्ता- द्वध्यर्थे तुलया तृतीयान्तात्सम्मितेऽर्थेऽपि च तत्रेति सप्तम्यन्तात्मावा- वर्थ यः प्रत्ययो भवति । नावा तार्यमिदं नान्यं । विपेण वध्यो विप्यः। तुलया सम्मिनं तुल्यं । कर्मणि साघुः कर्मण्यः । अपि चेति वचनात् गि- रिणा तुल्यो हती गिरितुल्यः। तुल्यः सदृशः कुशलो योग्यो हितश्चेति साधुरुच्यते । ईयस्तु हिने ।। ५०६ ॥ हितार्थ ईयः प्रत्ययो भवति । वन्से- भ्यो हितो वत्मीयो गोधुक् । एवमश्वीयः। जनकेभ्यो हितो ननकीयः। जननीयः । त्वदीय. । मदीयः । युप्मदीयः । तत्र जानस्तत आगतः ॥५०७ ।। इत्यादिपु च ईयः प्रत्ययो भवति ।शालयां जातः शालीयः शालाया आगत. शालीयः। यदुगवादिनः ॥५०८॥ उवर्णान्ताद्वादिम्यश्च हितार्थ .य- द्भवति । कृरुवाकुभ्यो हिनः कृकवाकव्यः। वधूभ्यो हितो वध. व्यः । गोन्यो हितो गव्यः । पटुभ्यो हितः पटव्यः । हवियों हिता रविष्यासण्टुलाः । गदादय इति के । गो हविम् अष्टका बहिंम् मेधा सन् इति गवादिगणः । उपमाने वतिः ॥९०९|| उपमानेऽर्थ वतिः प्रत्ययो भवति। रानेव वर्तते रानात् । ब्राह्मणम्भव वृत्तमस्येति ब्राह्मणात् । मथुराया- मिव पाटलिपुत्रे प्रासादा मथुरावन्। देवमिव त्यां पश्यामि देवात् । इ- त्यादि । सर्वत्र व्यगुणक्रियामिः साम्यमुपमानमग्नीनि वत् भवितव्यम् । द्रव्ये देवदत्त इय धनवान् देवदत्तवन् । एवं कुवेरवन् । बलिवन्। गुणे। "पोतीस गुणा पोल नतीनशियनयामोतीराम मनिवत् । श्रीमण्ड इव. सुरभिः श्रीखण्डवत् । क्रियायां । ब्राह्मण इस वर्तते बामणवन् । एवं पिशानयन् । 1 ·कातन्त्ररूपमालायाम् । तत्वौ भावे ॥५१०॥ भावेऽभिधेये तत्वौ भवतः । शब्द स्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावो भवति । तप्रत्ययस्य स्त्रियां वृत्तिः । वप्रत्य- यस्यं नपुंमके वृत्तिः । पटम्य भावः पटता पटत्वं । एवं अश्वता अ. श्वत्वं । गोता गोत्वं । इति द्रव्यभावः। शुक्लस्य भावः शुलता शु- क्लत्वं । रूपता रूपत्वं । रसता रसत्वं । ज्ञानता ज्ञानत्वं । सुखता सु. खत्वं । इति गुणभावः । उत्क्षेपणता उत्क्षेपणत्वं । गमनता गमनत्वं । इति क्रियाभावः। यण च प्रकीर्तितः ॥ ५११॥ भावेऽभिधेये यण् प्रकीर्ति- तस्तत्वौ च । जडम्य भावो जाड्यं जडता जडत्वं । एवं ब्राह्मण्यं ब्राह्मणता ब्राह्मणत्वं । अघुट् स्वरतडिते ये ॥५१२ ॥ तद्धिते ये परे अधु- स्वरवत्कार्य भवति । अघुट्स्वरादौ सेट्कस्यापि वनसेर्वशब्दस्योत्व- मित्युत्वं । विदुषां भावो वैदुष्यं । प्रकीर्तितग्रहणाधिक्यादन्यस्मिन्नर्थे- ऽपि यः प्रकीर्तितस्तत्वौ च भवतः । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यं ब्राह्म- णता ब्राह्मणत्वं । पुनः पुनर्भावः पौनःपुन्यं । तदस्यास्तीति मन्वन्त्वीन् ॥५१३॥ तदिति प्रथमान्ता- दस्यास्तीत्येतम्मिन्नर्थ मन्तु वन्तु विन् इन् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । गा. वोऽस्य सन्तीति गोमान् । आयुरस्यास्तीति आयुष्मान् । इतिशब्दस्य विवक्षार्थत्वात् । अवर्णान्तात् अवर्णोपधात् मकारान्तात् मकारोपधात् धुडन्तातं अशिडन्तात् परो वन्त् प्रात्ययो भवति । अशिडन्तादित्यु. ते सति तद्वचनं सामान्यमेव । तत्र हकारो वर्ननीयः । अवर्णान्नात् । वृक्षोऽस्यास्तीति वृक्षवान् । शालास्यास्तीति शालावान् । इत्यादि। अवर्णोपधात् । तक्षास्यास्तीति तक्षवान् । कर्मास्याम्नीनि कर्मवान् । कनिन्नकारलोपः।मकारान्तात् । इदमस्याम्नीतिइदवान् । किमस्याप्नी- नि शिलान् । इत्यादि । मकारोपयात् । लक्ष्मीरम्यास्नीनि लक्ष्मीवान् । १ भवतः अस्मान अभिधानप्रत्ययावितिभावः! . .

·तद्धितः । ९५ एवं धर्मवान् । इत्यादि । धुडन्तात् । विद्युम्यास्तीति विद्युन्वान् । व- प्रथमा इत्यादिना तृतीये प्राप्ते सति । तसोन तृतीयो मत्वर्थे इत्य- नेन सूत्रेण तृतीयत्वं न भवति । अशिडन्तादिति किं ।आयुरभ्याम्ती- ति आयुष्मान् । असन्तमायामेधानरभ्यो वा विन् ॥२१४॥ एभ्यः परो विन् प्रत्ययो वा भवति । यशोऽस्यास्तीति यशस्वी । पक्षे वन्त यशस्वान् । अत्र सकारस्य दकारो विसर्गश्च न भवति । तपोऽस्यास्ती- ति तपस्वी । तपस्वान् । एवं तेजस्वी तेजस्वान् । घुटां तृतीयः । धु- टां तृतीयो भवति घोषवति सामान्ये । लवर्णतवर्गलसा दन्त्या इति न्याया सकारस्य दकारे प्राप्त सति । तसोन तृतीयो मत्वर्थे ॥२१॥ तकारमकारयोस्तृतीयो मत्वर्थे न भवति। मत्वर्थे इति कोऽर्थः अस्त्यर्थे । पश्चात् रेफसोविसर्जनीये 'प्राप्ते सकृद्वाधितो विधिर्वाधित एव सत्पुरुषवत्। मायास्यास्तीति मायावी मायावान् । मेधास्याम्तीति मेधावी मेधावान् . । सगस्यास्नीति मन्त्री बग्वान् । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायात् चवर्गहगादीनां चेति ग- त्वमनेन न्यायेन अघोपे प्रथमः । वर्गप्रथमास्तृतीयान् । बहुलमिन् भवति ज्ञानमम्यास्तीति ज्ञानी। दण्डो यस्याम्तीति दण्डी । शिवास्यास्तीति शिवी । देवोऽम्यास्तीति देवी । इत्यादि । नदस्य संजातं तारकादेरितच् ॥१६॥ तदिति प्रथ- 'मान्तात्दस्य सनातमित्यस्मिन्नर्थे तारकादेराकृतिंगणात् पर. इतच् प्रत्ययो भवति । तारका संजाता अभ्येति तारकितं नमः । एवं कण्ट- किनः करः । पल्लवितः वृक्षः । संख्यायाः पूरणे डमौ ॥ ५१७ ॥ संख्यायाः पूरणे) उमा नास्ता । एकादशपर्मन संख्या तस्तपरमसरंचा जसांख्याने हर्नान्ताया मो भवति तत्कथं वाशब्दात् । वाशब्दः कास्ते । वाण- पत्ये इत्यत्र ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । डानुवन्धेऽन्त्यस्वरादेर्लोपः ॥ ५१८ ।। डानुबन्धे प्रत्य- ये परे अन्त्यस्वरादीपो भवति । एकादशानां पूरण एकादश ए. कादशी एकादशं । द्वादश । अत्र आत्वं निपातः त्रयोदश। अत्र त्रय- स्तु निपातः । चतुर्दशः । पञ्चदशः । पञ्चमः । पञ्चमी । पञ्चमं । एवं सप्तमः । अष्टमः । नवमः । दशमः ॥ इत्यादि । देस्तीयः॥५१॥ वस्तीयो भवति पूरणेऽर्थे । द्वयोः पूरणो द्वि- तीयः । द्वितीया । द्वितीयं । ब्रेस्तु चं ॥५२०॥ चेस्तीयो भवति तृआदेशश्च पूर्णेऽर्थे । त्र- याणां पूरणस्तृतीयः । तृतीया तृतीयं । अन्तस्थो डे पौः ॥५२१॥ रेफपकारयोरन्तस्थो भवति दे परे । चतुणी पूरणश्चतुर्थः । चतुर्थी चतुर्थ । तवर्गस्य पटवर्गावर्गः ॥ ५२२ ॥ पकारटवर्गान्तात्प रस्य नवर्गस्य टवर्गो भवति आन्तरतम्यात् । पण्णां पूरणः षष्ठः पष्ठी पर्छ। कतिपयात्कतेः.॥ ५२३ ।। कतिपयात्कतेश्च पूरणेऽर्थे थो भवति डे परे । कतिपयानां पूरणः कतिपयथः । कतीनां पूर्णः कतिथ कतिपयथी। कतिथी । कतिपयथं । कतिथं । :: विंशत्यादेस्तमट् ॥५२४ ॥ विशत्यादेलमट् प्रत्ययो में वति पूरणेऽर्थे । विशतितमः । विंशतः पूरणी विशतितमी। विंशति तमं । त्रिशतः पूरणः निशत्तमः । त्रिशत्तमी । त्रिशत्तमं । नत्वारिं शत्तमः । पञ्चाशत्तमः । उत्तरत्र नित्यग्रहणादिह विकल्पो लभ्यते उत्तरत्र नित्यग्रहणं फास्ते नित्यं शतादेरित्यत्र । यत्र संख्या विद्यते तत्र फिल्पेन तमद् भवति। विशतेरपि ॥५२५॥ विशनेरपि तेलापो भवति डानुबने प्रत्यये परे । अपिशब्दात् । अम्य लोपो भवति । विशः । त्रिशः चत्वारिदाः । पञ्चाशः। नित्यं शतादेः ॥२६॥ शतादेर्गणात पुरणेऽर्थ नित्यं तमः ·९८ कातन्त्ररूपमालायाम् । ग्रामात् ग्रामतः।प्रयोगात् प्रयोगतः। एवंवृक्षात् वृक्षतः। पटतः। घटतः। तत्रेदमिः॥ ५३०॥ तेषु विमक्तिसंज्ञकेषु प्रत्ययेषु परत इ. दम् इकारतां प्राप्नोति । अस्मात् इतः । तेपु खेतदकारताम् ॥ ५३१॥ तेषु तकारादिषु विभक्ति- संज्ञकेषु परत एतद् शब्द अकारतां प्राप्नोति । एतस्मात् अतः। तकारादिप्विति किं । एतेन प्रकारेण एतधा । तहोः कुः ॥५३२॥ तकारहकारयोः परयोः किशब्दः कुर्भ- वति । कस्मात् कुतः। त्रः सप्तम्याः ॥५३३॥ सप्तम्यन्ताद् द्वयादिवर्जितात्सर्वना- नो बहोश्च परतः त्रप्रत्ययो भवति । सर्वस्मिन् सर्वत्र । एतस्मिन् अत्र। कस्मिन् कुत्र । अमुप्मिन् अमुत्र । तस्मिन् तत्र । यस्मिन् यत्राव हुषु बहुन । अद्वयादेरिति किं । द्वयोः । त्वयि मयि । इत्यादि । आद्यादिभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्च ॥५३४॥ सप्तम्यन्तेभ्य आद्यादिभ्यश्च परस्तस् प्रत्ययो भवति । आदो आदितः। एवं मध्ये मध्यतः । अन्ते अन्ततः । अग्रे अग्रतः । मुखे मुखतः । पृष्ठे पृष्ठतः । पा पार्श्वतः । पूर्व पूर्वतः । परे परत इत्यादि । इदमोहः ॥५३५।। इदमः सप्तम्यन्तात् हो भवति वाप- वादः । अस्मिन् इह । किमः॥५३६॥ किमः सप्तम्यन्तात् हो भवति । कस्मिन् कुह । अत् क च ॥५३७॥ किमः सप्तम्यन्तात् अद् भवति कादे- शश्च । कस्मिन् के। काले किसयदेकान्येभ्य एव दा ॥५३८ ॥ काले । वर्तमानेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्य एभ्यो दा भाति । कस्मिन् काले कदा । एवं सर्वदा । यदा । एकदा । अन्यदा । काल इति कि । सर्वत्र देशे । सदा इति निपातः ॥ ५३९ ॥ सर्वशब्दात्परो दाप्रत्ययो । भाति । सर्वस्य सभावश्च । सर्वस्मिन्काले सदा।

·तद्धितः । ९९ इमोर्यधुनादानीम् ॥ ५४० ॥ काले वर्तमानात्सप्तम्य- न्तादिदमः परा हि अधुना दानीम् एते प्रत्यया भवन्ति । रथोरेतेत् ॥५४॥ रथोः परत इदम्शब्द एत इत् इत्येतो प्रामोति । अस्मिन् काले एतहिं । इवोवर्णयोर्लेपः। अधुना। इदानीम्। इत्यम् । दादानीमी तदः स्मृतौ॥५४२॥काले वर्तमानात्सप्त- म्यन्तात्तदः परौ दादानीमौ स्मृतौ । तस्मिन् काले तदा । तदानीं सद्यआद्या निपात्यन्ते ॥ ५४३॥ सद्यआद्याः शब्दाः कालेऽभिधेये निपात्यन्ते । लक्षणमूत्रमन्तरेण लोकप्रसिद्धशब्दरूपो- ञ्चारणं निपातनं । समाने अहनि सद्यः । समानस्य सभावो द्यश्च पर- विधिः । पूर्वस्मिन् संवत्सरे परुत् । पूर्वतरस्मिन् संवत्सरे परारि । पूर्वपूर्वतरयोः पर उदारी च संवत्सरे ॥५४४॥ पूर्वपरयोः परौ उदारी च भवतः । चशब्दात्पर आदेशश्च संवत्सरेथें। इदमः समसण्॥ ५४९॥ सप्तम्यन्तादिदमः समसण् प्रत्य- यो भवति संवत्सरेर्थे । अस्मिन्संवत्सरे ऐपमः । पूर्वादेरेद्यस् ॥५४६ ॥ सप्तम्यन्तात्पूर्वादेर्गणात् पर एयुस् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्मिन्नहनि पूर्वेयुः । एवं परेयुः । अन्येयुः । अ. न्यतरेयुः । इतरेयुः । कतरेयुः । अपरेयुः । उभयाधुश्च ॥ ५४७ ॥ सप्तम्यन्तादुभयशब्दात्परो चुस् भवति । चकारात् एद्युस् भवति। उभयस्मिन्नहनि उभयेयुः।उभययुः । परादेरेद्यविस् ॥ ५४८ ॥ परादेर्गणात्पर एद्यविस् प्रत्ययो भवति । परस्मिन्नहनि परेद्यविः। एवमन्येद्यविः । अन्यतमेद्यविः । इत्यादि। प्रकारवचने तुथा ॥४९॥ अद्वयादेः सर्वनाम्नः प्रकार- वचने तु था भवति । प्रकारशब्दः सदृशार्थो विशेषार्थश्च सामान्यभे- दकः प्रकारः। सर्वेण प्रकारेण सर्वथा । एवमन्यथा । यथा । तथा । उभयथा । पूर्वथा । अपरया । वाक्यार्थविशेपेण १ ·कातन्त्ररूपमालायाम् । ज्ञेयः थाप्रत्ययः । सर्वस्मै प्रकाराय यदि का सर्वस्मिन् प्रकारे स- र्वथा इत्यादि। संख्यायाः प्रकारेधा॥ ५५०॥ संख्यायाः परः प्रकार- वचने धा भवति । चतुर्भिः प्रकारैः चतुर्धा । एवं द्विधा । एकधा। वहुभिः प्रकारैर्वहुधा । पञ्चधा । पोढा पट्पकारस्य इति विग्रहः । षप्त्वम्॥५५॥ पशब्दस्यान्त उत्वं भवति । सप्तधा। अ- प्टधा । नवधा । दशधा । शतधा । सहस्रधा । लक्षधा । कोटिधा। दित्रिभ्यां धमणेधा च ॥५५२ ॥ द्वित्रिभ्यां परो धमण एधा च प्रत्ययौ भवतः प्रकारवचने । द्वैधं त्रैधं । द्वेधा धा । इदंकिंभ्यां थमुः कार्यः॥ ५५३ ॥ इदंकिंभ्यां परः थमु. कार्यः प्रकारवचने । अनेन प्रकारेण इत्यं । केन प्रकारेण कथम् । आख्याताच तमादयः ॥५५४॥ नाम्न आख्याताच परा- स्तमादयः प्रत्यया भवन्ति । प्रकृष्टे तमतररूपाः ॥५५॥ प्रकृष्टार्थे एते प्रत्यया भ- वन्ति । प्रकृष्टः आढ्यः आढ्यतरः आढ्यतमः आढ्यरूपः । एवं वैयाकरणतमः वैयाकरणतरः वैयाकरणरूपः । पचतितमः पच. तितरः पचतिरूपः । एतौ अव्ययौ पुल्लिङ्गौ । अयं नपुंसकलिङ्गः । पचतिरूपं । ईपदसमासौ कल्पदेश्यदेशीयाः॥५५६ ॥ ईपदप- रिसमाप्ती अर्थे कल्पदेश्यदेशीया एते प्रत्यया भवन्ति । ईपदपरि- समाप्तः पटुः पटुकल्पः । पटुद्देश्यः पटुदेशीयः । पचतिकल्पः । पच- तिदेश्यः । पचतिदेशीयः । कुत्सितवृत्तेर्नान्नः पाशः ॥५५७ ॥ कुत्सितवृत्तेर्नाम्न. परः पाशः प्रत्ययो भवति । युत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः । भूतपूर्ववृत्तेर्नाग्नश्चरट् ॥ ५५८ ॥ भूतपूर्ववृत्तेर्नाम्नः पर- वरद प्रत्ययो भवति । कारः पणटकारानुबन्धादिति विशेषणाऽर्थः ।

·तद्धितः। १०१ भूतपूर्व आन्यः आब्यचरः । भूतपूर्वा आट्या आट्यचरी 1 भूतपूर्व- मादयं आढ्यचरं । भूतपूर्वो राना राजचरः । भूतपूर्वा राज्ञी राजचरी । एवं देवचरः। देवचरी। वह्वल्पार्थात्कारकाच्छवा मद्गले गम्यमाने ॥ ५५९ ॥ बह्वात् अल्पार्थाच्च परः शम्प्रत्ययो वा भवति मङ्गले गम्यमाने । बहून् देहि वहुशो देहि । एवं अल्पशो देहि अल्पं- देहि । स्तोकशो देहि स्तोकं देहि । शतशो देहि शतं देहि । सहस्रशो देहि सहस्रं देहि । लक्षशो यानते लक्षं याचते । वारस्य संख्यायाः कृत्वसुच् ॥९६०॥ वारस्य संवन्धि- न्याः संख्यायाः परः कृत्वमुच् प्रत्ययो भवति । उकार उच्चारणार्थः । कृत्वमुच्प्रत्ययान्ता अव्ययानि म्युः । पञ्चवारान् भुते पञ्चकृत्वः । एवं गणकृतः । कतिकृत्वः । वहुकृत्वः । एवं सप्तकृत्वो गच्छति । दश- कृत्वो ददाति । शतकृत्वो यात्रते। सहस्रकृत्वो मन्यते इति । द्वित्रिचतुभ्यः सुच् ॥१६१॥ वारस्य संबन्धिम्यो द्वित्रिच- तुर्यः परः सुच् प्रत्ययो भवति । द्वौ वारौ भुङ्क्ते द्विभुते । त्रिभुते । चतुर्भुने। संख्याया अवयवान्ते तयद् ॥५६२॥ संख्याया अ- वयवान्तार्थे तयट् प्रत्ययो भवति । द्वौ अवयवौ यस्य असौ द्वितयः । त्रितयः । चतुष्टयः । पञ्चतयः । सप्ततयः । परिमाणे तयद् ॥५६॥ परिमाणेऽर्थे तयट् प्रत्ययो भवति । चत्वारि परिमाणानि यस्य चतुष्टयं । एवं द्वितयं त्रितयं । द्वित्रिभ्यामयम् ॥५६४॥ द्वित्रिशब्दाभ्यां परोऽयट् प्रत्ययो भवति समूहेऽर्थे । द्वयोः समूहः द्वयं । त्रयाणां समूहः त्रयं । उत्से- धमानं तिर्यग्मानमिति द्विविधं । माने मात्र ॥ ५६५ ।। परिमाणे मात्रट प्रत्ययो उलः प्रमाणमस्य उरुमात्रमुदकं । उस्मानी परिखा । .

·१०२ कातन्त्ररूपमालायाम्। यत्तदेतन्यो डावन्तु ॥५६६॥ यद् तद् एतद् इत्येतेभ्य परो डावन्तु प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । उकार उच्चारणार्थः । यत्प- रिमाणमस्य यावान् । एवं तावान् एतावान् । किमो डियन्तु ॥५६७ ॥ किमः शब्दात्परो डियन्तु प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । किंपरिमाणमस्य कियान् । इदमः॥५६८॥ इदमः परो डियन्तु प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । इदं परिमाणमस्य इयान् । अभूत्तद्भावे कृभ्वस्तिपु विकारात् च्विः॥५६९ ॥ अभूत्तद्भावे विकारात् विप्रत्ययो भवति कृम्वस्तिषु परतः । च्चा बावर्णस्य ईत्वम् ॥५७०॥अवर्णस्य ईत्वं भवति च्ची परे । सर्वापहारी प्रत्ययस्य लोपः । विप्रत्यये परे पूर्वस्वरस्य दीर्घ । शुक्लीकरोति ।.दीर्घाभवति । पुत्रीस्यात् । पटूस्यात् । कवीकरोति । कवीभवति । कवीस्यात् । मात्रीकरोति । मात्रीभवति । मात्रीस्यात्। ऊर्ध्वं दनवयसटौ च ॥५७१॥ ऊर्ध्ववाचिनि प्रमाणेऽर्थे दुन्नट्रयसैटौ प्रत्ययौ भवतः । चशब्दान्मात्रट् भवति । ऊरुः प्रमाण- मस्य ऊरुदघ्नं । ऊरुद्वयसं । उरुमात्रमुदकं । हस्तिपुरुपादण् च ॥ ५७२ ॥ हस्तिन् पुरुष इत्येताभ्यां मानेर्थेऽण् भवति । चशब्दान्मात्रट् दघ्नट् द्वयसः च भवति । हस्तीप्र- माणमस्य हास्तिनं । हस्तिमात्र । हस्तिदनं । हस्तिद्वयसी । पुरुष' प्रमाणमस्य पौरुषं । पुरुषमात्रं । पुरुषदनं । पुरुपद्वयसमुदकमित्यर्थः । प्रसुतकृते मयट् ॥५७३॥ प्रवतवृते नाम्नः परो मयट् प्रत्य- यो भवति । सुवर्ण प्रश्नुतं सुवर्णमयं । एवमन्नं प्रस्तुतमन्नमयं । भस्म मयं । यदि वा अन्नं प्रयुतमत्र अन्नमयः कायः। अन्नं प्रस्तृतमन अन्नमय जीवनं । भस्म प्रचुतमत्र भस्ममयं तपः । एवं भस्ममयो मठः । भम्ममयी तपस्विनी । भस्ममयी तनुः । ।

·-- तिदन्नः। नवोः' पदाद्योवृद्धिरागमः ॥ ५७४ ॥ दृश्य उश्च यू तयोवाः स्वराणामाद्योः स्वरात्पूर्वयोरिकारोकारयोवृद्धिर्न भवति तयो- रादौ वृद्धिरागमो भवति णकारानुवन्धप्रत्यये परे । व्याकरणं वेत्ति अ- चीते वा वैयाकरणः । द्वारे नियोगो यस्येति दौवारिकालोरिति किं । महानमे नियोगोऽम्येति माहानसिकः । इत्यादि । श्लोकः। सन्धिर्नाम समासश्च तद्धितथेति नामतः । चतुष्कमिति तत्रोक्तमित्येतच्छवर्मणा ॥१॥ भावसेनत्रिविद्येन वादिपर्वतवनिणा। कृतायां रूपमालायां चतुष्कः परिपूर्यते॥२ इति प्रथमा वृत्तिः समाप्ता। तिङन्तप्रकरणम् । द्वितीया वृत्तिः। श्लोकः । सर्वकर्मविनिर्मुक्तं मुक्तिलक्ष्म्याश्च वल्लभम् । चन्द्रप्रभजिनं नत्वा तिङन्तः कथ्यते मया ॥१॥ अथ त्यादयो विभक्तयः प्रदर्श्यन्ते ॥१॥ ताश्च दशविधा भवन्ति । कास्ताः । वर्तमाना। सप्तमी। पञ्चमी हस्तनी ।अ- धननी । परोक्षा । श्वस्तनी । आशीः भविप्यन्ती । क्रियातिपत्तिरिति । वर्तमाना ॥२॥ ति तस् अन्ति । सि थस् थ। मि वम् मम् । ते आते अन्ते । से आथे ध्वे।ए वहे महे । इमानि अष्टादश वचनानि वर्तमानसंज्ञानि भवन्ति । १ पदस्याडोर्यकारवकारयो समीपे वृद्धिर्न भवति तयोश्चादी वृद्धिरागमो भवति मणकारानुसन्धे तद्रिते परे स्थानेऽन्तरतम इति न्यायाद नकारस्याकार।

·१०४ कातन्त्ररूपमालायाम्। सप्तमी ॥३॥ यात् यातां युम्, यास् यातं यात, यां याव याम। ईत् ईयातां ईरन् । ईथास् ईयाथां ईध्वं, ईय ईवहि ईमहि, इमानि अष्टादश वचनानि सप्तमीसंज्ञानि भवन्ति ॥ •पञ्चमी ॥४॥ तु तां अन्तु, हि तं त, आनि आव आम, तां आतां अन्ता, व आथां ध्वं, ऐ आवहै, आमहै, इमानि वचनानि पञ्चमीसंज्ञानि भवन्ति ॥ ह्यस्तनी ॥५॥दि तां अन्, सि तं त, अम् व म, त आतां अन्त, थास् आथां ध्वं, इट् वहि महि, इमानि वचनानि ह्य- स्तनीसंज्ञानि भवन्ति ॥ एवमेवाद्यतनी ॥६॥ एवमेवाद्यतनीसंज्ञानि भवन्ति ॥ परोक्षा ॥७॥ अट् अतुस् उम्, थल अथुस् अ, अटू व म, ए आते इरे, से आये ध्वे, ए वहे महे, इमानि वचनानि परोक्ष- संज्ञानि भवन्ति ।। श्वस्तनी ॥ ८॥ ता तारौ तारस्, तासि तास्थस् तास्य, तास्मि तावस् तास्मस् , ता तारौ तारम् , तासे तासाथे ताध्वे, ताहे तास्वहे तास्महे, इमानि वचनानि श्वस्तनीसंज्ञानि भवन्ति । आशीः ॥ ९ ॥ यात् यास्तां यासम्, यास् यास्तं यास्त, यासं यास्व यास्म, सीष्ट सीयास्तां सीरन् , सीप्टार सीयास्था सीध्वं, सीय सीवहि सीमहि, इमानि वचनानि आशीःसंज्ञानि भवन्ति ॥ स्यसंहितानि त्यादीनि भविष्यन्ती ॥ १०॥ स्यति स्यतस् स्यन्ति, स्यसि स्यथस् स्यथ, स्यामि स्यावस् स्यामम्, स्यते स्येते स्यन्ते, स्यसे स्येथे स्यध्वे, म्ये स्यावहे स्यामहे, स्येन सं. हितानि त्यादीनि वचनानि भविष्यन्तीसंज्ञानि भवन्ति ।। द्यादीनि क्रियापत्तिः ॥ ११ ॥ स्यत् स्यतां स्यन्, स्यम् स्यतं स्यत, स्यं स्याव स्याम, स्यत स्येतां स्यन्त, स्यथास् स्येथां ·तिङन्तः। स्यध्वं, स्ये स्यावहि स्यामहि, स्येन संहितानि द्यादीनि क्रियातिपत्ति- संज्ञानि भवन्ति ॥ षडाद्याः सावधातुकम् ॥ १२॥पण्णां विपकीनां आ- द्याश्चतस्रो विभक्तयः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति । अथ परस्मैपदानि ॥ १३ ॥ सर्वविभकीनां, आदौ नववचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवन्ति । उत्तरत्र नवग्रहणात्परग्रहणा- चेह पूर्वाणीति नवेति अवगन्तव्यं । ति तस् अन्ति । सि थस् थ। मि वस् मस् । एवं सर्वविभक्तिः । नव पराण्यात्मने ॥ १४ ॥ सर्वविमक्तीनां पराणि नव- वचनानि आत्मनेपदसंज्ञानि भवन्ति । ते आते अन्ते । से आये ध्वे । ए वहे महे । एवं सर्वविमतिप । त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ॥ १५ ॥ परस्मै- पदानामात्मनेपदानां च त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रथमपध्यमोत्तमपु- रुपसंज्ञानि भवन्ति । ति तस् अन्ति इति प्रथमपुरुषः । सि थस् थ इति मध्यमपुरुषः । मि वम् मस् इत्युत्तमपुरुषः । ते आने अन्ते इति प्रथमपुरुषः। से आये ध्वे इतिमध्यमपुरुषः । ए वहे महे इत्युत्तमपुरुषः। एवं सर्वविभक्तिषु । एता विभक्तयो धातोर्योज्यन्ते । को धातुः । क्रियाभावो धातुः ॥ १६ ॥ यः शब्दः क्रियां भाव- यति संपादयति स धातुसंज्ञो भवति ।इति म्वादीनां धातुसंज्ञायां । भूस- त्तायां । भू इति स्थिते । प्रत्ययः परः ॥१७॥ प्रतीयते अनेनार्यः स मत्ययः । वि. कसितार्थ इत्यर्थः । प्रकृतेः परः प्रत्ययो भवति। इति सर्वल्पादिप्रसनः। काले ॥१८॥ वर्तमानातीतभविप्यवसणः कालः 1 काल इत्यधिकृत्यात्मनेपदात् वेदितव्यः । सम्प्रतिवर्तमाना ॥ १९ ॥ प्रारब्धपरिसमाप्तभिषा लक्षणः सम्प्रतीत्युच्यते । सम्प्रतिकाले वर्तमाना विभफिर्भवती त्रापि युगपदष्टादशवचनप्राप्ती। .

·कातन्त्ररूपमालायाम् । शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ॥ २० ॥ शेषाद्धातोः के तरि परसैपदं भवति । तत्रापि । नाग्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः ॥ २१ ॥ नाम्नि प्रयुज्य मानेऽप्यप्रयुज्यमानेऽपि प्रथमपुरुषो भवति । तत्राप्येकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचनं ति । अन् विकरणः कर्तरि ॥२२॥ धातोविकरणसंज्ञकोऽन भवति कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । अनि च विकरणे ॥ २३ ॥ नाम्यन्तस्य लघुनाम्युपधा. याश्च गुणो भवत्यन्विकरणे परे । को गुणः । अर पूर्वेदे च सन्ध्यक्षरे गुणः॥२४॥ऍणां ( ऋवर्णइवर्ण उवर्णानां) अपूर्वे द्वे च सन्ध्यक्षरे गुणो भवति । इत्युवर्णस्य ओकारो गुणः । सन्धिः । स भवति । तथैव द्वित्वविवक्षायां प्रथमपुरुपद्विवचन तस् । भू तस् इति स्थिते। रसकारयोर्विसृष्टः ॥ २५ ॥ पदान्ते रेफसकारयोति सृष्टो भवति । तो भवतः ॥ तथैव बहुत्वविवक्षायां प्रथमपुरुपबहुवचन अन्ति भू अन्ति इति स्थिते । असन्ध्यक्षरयोरस्य तौ तल्लोपश्च ॥ २६ ॥ इह धातुप्रस्तावे अकारसन्ध्यक्षरयोः परतोऽकारस्य अकारसन्ध्यक्षरी भवतस्तत्परयोर्लोपो भवति । ते भवन्ति । युष्मदि मध्यमः॥ २७ ॥ युप्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्य मानेऽपि मध्यमः पुरुषो भवति। त्वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ । अस्मद्युत्तमः ॥२८॥ अस्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमानेऽपि उत्तमः पुरुषो भवति । अस्य वमोर्दीर्घः ॥ २९॥ अस्य दी| भवति वमोः प- रतः। अहं भवामि । आवां भवावः । वयं भवामः । अप्रयुज्यमानेऽपि ।

·तिदृन्तः। १०७ भवति, भवतः, भवन्ति । भवसि, भवयः, मवय । भवामि, भवावः, म- वामः। भावकमविवक्षायां । आत्मनेपदानि भावकर्मणोः ॥३०॥ धातोरात्मने- पदानि भवन्ति भावकर्मणोरर्थयोः । अर्मकाद्धातोभावे सकर्मका- कर्मणि च। श्लोकः। लनासचास्थितिजागरणं वृद्धिसयभयजीवितमरणम् । शर्यनक्रीडारुचिदीत्यर्था धातव एते कर्मविहीनाः ॥ १॥ क्रियापदं कर्तृपदेन युक्तं व्यपेक्षते यत्र किमित्यपेक्षा। सकर्मकन्तं मुधियो वदन्ति शेपस्ततो पातुरकर्मकः स्यात् ॥ २॥ को भावः। श्लोकः। सन्मानं भावलिङ्गं स्यादसंपृक्तं तु कारकः । धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते ॥ १॥ तत्र प्रथमैकवचनमेव । कि कर्म । क्रियाविपयं कर्म । तत्र द्वि- वचनबहुवचन) मध्यमोत्तमपुरुषावपि । सार्वधातुके यः ।। ३१ ॥ घातोर्यणू भवति भावकर्मणो- विहिते सार्वधातुके परे। नाम्यन्तयोर्धातुविकरणयोर्गुणः ॥ ३२॥ नाम्य- न्तयोर्धानुविकरणयोर्गुणो भवति । इति गुणे प्राप्ते । नणकारानुवन्धचेक्रीयतयोः ॥३३॥ नाम्यन्तानां ना- १ स्वन इतिपाटांतर।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । म्युपधानां च गुणो न भवति णकारानुवन्धचेक्रियतयोः परतः। भू- यते । कर्मणि ॥ प्रादय उपसर्गाः क्रियायोगे ॥३४ ॥ प्रादयः क्रिया योगे उपसर्गा भवन्ति । के ते प्रादयः । श्लोकः अपराऽपसमन्ववनिर्दुभिव्यधिसूदतिनिमतिपर्यपयः ।। उपआङितिविंशतिरेष सखे उपसर्गगणः कथितः कविना ॥१॥ अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति । अनुभूयते । आते आथे इति च ॥ ३५ ॥ अकारात्परयोराते आये इत्येतयोरादिरिर्भवति । अनुभूयेते अनुभूयन्ते । अनुभूयसे अनुभूयेथे अनुभूयध्वे । अनुभूये अनुभूयावहे अनुभूयामहे । एवं सर्वधातूनां एघड् वृद्धौ। कर्तरि रुचादिङानुवन्धेभ्यः ॥ ३६॥ रुचादिभ्यो टानुवन्धेभ्यश्च कर्त्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । एधते एधेते एधन्ते । ए धसे एधेथे एधध्वे । एधे एधावहे एधामहे । भावे । एध्यते एध्येने एध्यन्ते इत्यादि । अकारः समाहारानुबन्धे । डुपचपुञ् पाके । इनञ्यजादेरुभयम् ॥ ३७ ॥ इन्नन्तात् ज्ञानुबन्धाद्यनादेश्व कर्त्तर्युभयपदानि भवन्ति । पचति पचतः पचन्ति । पचसि पचथः प- चथ । पचामि पचावः पचामः । पचते पचेते पचन्ते । पचसे पचेथे प. चध्वे । पचे पचावहे पचामहे ॥ भावे ॥ पच्यते । अविवक्षितसकर्म- कोऽकर्मको भवति ।। कर्मणि । पच्यते पच्येते पच्यन्ते । पच्यसे । पच्येथे पच्यध्वे ॥ पच्ये पच्यावहे पच्यामहे । स्मनातीते ॥ ३८ ॥ स्मेन संयोगेऽतीते काले वर्तमाना वि- भक्तिर्भवति । भवतिस्म ॥. एधतेस्म । पचतिस्म पचनेम्स इत्यादि । विध्यादिपु सप्तमीच ॥३९॥ विध्यादिषु वर्तमानाद्धा- तोः सप्तमी पञ्चमी च भवति । के विध्यादयः। विधिनिमन्त्रणामन्त्रणा- ·तिडन्तः। १०९ ध्येपणमम्प्रश्नप्रार्थनादयः । को विधिः । विधिः कर्तव्योपदेशः । अथवा अज्ञातज्ञापको विधिः । देवान् यजेत् । यनतु । यजतां । होम जुहुयात् । जुहोतु । यत्र क्रियमाणे प्रत्यवायोऽस्ति तन्निमन्त्रणं । इह श्राद्धे न भुञ्जीत न भुक्तां भवान् । यत्र क्रियमाणे प्रत्यवायो नालि तदामन्त्रणं । इहासीत । आतां भवान् । सत्कारपूर्वको व्यापारोऽध्येप- णं । यूयं माणवकमध्यापयेध्वम् । कर्त्तव्यालोचना सम्प्रश्नः । अहो कि व्याकरणमधियीय उत वेदमधियीय । अहो कि नाटकमध्ययै आहो- खिदलकारमध्ययै । यात्रा प्रार्थना । भिक्षा मे दध्याः।क्षेत्र मे दधीथाः। कन्यां मे देहि । मम सुवर्ण दत्स्व इ० आदिशब्दात्प्रेषणविज्ञापनाज्ञाप- नादयः।क्षीणं प्रतिकर्मप्रतिपादनं प्रेपण।गृहीतवेतनस्त्वं । कर्माणि कु- र्या. कुर्वीथाः । कुरु । कुरुप्व । अधिकं प्रति स्वकार्यसूचनं विज्ञापनं । अहो देव इदं कार्यमवधारयः । अवधारय । सर्वेषां स्वस्वकार्य- नियमप्रतिपादनमाज्ञापनं । विप्रा एवं प्रवर्तेरन् प्रवर्तन्ताम् । यतय एवं चरेयुः । याशब्दस्य च सप्तम्याः ॥४०॥याशब्दो या चासौ श- ब्दश्च याशब्दस्तस्य याशब्दस्य च सप्तम्या अकारात्परस्य सप्तमी याशब्दस्य इर्भवति । भवेत् भवेतां । याम्युसोरियमियुसौ ॥४१॥ अकारात्परयोर्याम्युसो- रियमियुसी भवतः । भवेयुः । भवेः भवेतं भवेत । भवेयं भवेव भवेम।। भावे || भूयेत । कर्मणि । अनुभूयेत अनुभूयेयातां अनुभूयेरन् । एधेत ऐधेयातां एधेरन् । एघेथाः एधेयाथां एर्ध्वं । एधेय एधेवहि एधेमहि ॥ भावे । एध्येत । पचेत् पचेतां पचेयुः । पचे पचेतं पचेत । पचेयं पचेव पचेम । पचेत पचेयातां पचेरन् ॥ भावे । पच्येत । क- मणि । पच्येत । पच्येयातां पच्येरन् । । पञ्चम्यनुमतौ ॥ ४२ ॥ अनुज्ञानमनुमतिः । अनुमिती पञ्चमी भवति । १० ·कातन्त्ररूपमालायाम् । समर्थनाशिपोश्च ॥४३॥ क्रियासु प्रोत्साहः समर्थ- ना । इष्टस्यार्थस्य आशंसनं आशीः । समर्थनाशिपोरर्थयोश्च पञ्चमी भवति । भवतु।आशिपि । आशिषि तुह्योस्तातण्वा वक्तव्यः । भवतात् भवतां भवन्तु। हेरकारादहन्तेः ॥४४॥ अकारात्परस्य हेर्लोपो भवति अहन्तेः । भव भवतात् भवताद् भवतं भवत । भवानि भवाव भवाम। भावे ॥ भूयतां । कर्मणि । अनुभूयतां । आदातामाथामादेरिः ॥४५॥ अकारात्परयोः आता आयां इत्येतयोरादिरिभवति । अनुभूयेतां । अनुभूयन्तां । अनुभूयस्ख अनुभूयेथां अनुभूयध्वं ) अनुभूयै अनुभूयावहै अनुभूयामहै । एध तां एघेतां एधन्तां । एधस्व एघेथां एधध्वं । एधै एधावहै एधामहै । भावे। एध्यतां । कर्मणि । एध्यतां एध्येतां एध्यन्तां । पचतु पचतात पचताद् पचतां पचन्तु । पचतां पचेतां पचन्तां । भावे । पच्यता। कर्मणि । पच्यतां पच्येतां पच्यन्तां ॥ भूतकरणवत्यश्च ॥४६॥ भूतमनीतं करणं क्रिया यस्य तद्भूतकरणं साधनं तद्विद्यते यासां ता भूतकरणवत्यः । भूतकरणवत्यो यस्तन्यद्यतनीक्रियातिपत्तयोऽनीते काले भवन्ति । ह्यो भवः कालो ह्यस्त- नः तत्र ह्यस्तनी भवति ॥ अधालादिर्घस्तन्यद्यतनीक्रियातिपत्तिपु ४७ धातोरादावडागमो भवति ह्यम्तन्यद्यतनीक्रियातिपत्तिषु परतः । * पदान्ते धुटां प्रथमः ॥२५॥ पदान्ने वर्तमानानां धुटां अन्तरतमः प्रथमो भवति । अभात् अभवतां अभवन् । अमरः अभव. तं अभवत अभवं अभाव अभवाम ॥ भावे । अभूयत ॥ कर्मणि । अन्वभूयत अन्वभूयेतां अन्वभूयन्न । अइ धात्वादिसूपयाधनार्थ- मुत्तरयोगः।

·तिङन्तः । स्वरादीनां वृद्धिरादेः ॥४८॥ स्वरादीनां धातूनां आ- दिस्वरस्य वृद्धिर्भवति ह्यस्तन्यादिपु परतः । ऐधत ऐघेतां ऐधन्त । ऐ- धथाः ऐ था ऐषध्वं । ऐधे ऐधावहि ऐधामहि । भावे । ऐध्यत । क- मणि । ऐध्यत ऐध्येतां । ऐध्यन्त । अपचत् अपचतां अपचन् । अ- पचत अपचेतां अपचन्त । भावे अपच्यत । कर्मणि । अपच्यत अपच्येतां अपच्यन्त । मास्मयोगे ह्यस्तनी च ॥४९॥ मास्मयोगे ह्यम्तन्यद्यतनी च भवति । न मामास्मयोगे ॥५०॥ मायोगे मास्मयोगे च धातो- रादावडागमो न भवति । मास्मभवत् मासभवतां मामभवन् । मास्सैधत मास्सैधेतां माम्मैधन्त ॥ मास्मपचत् मास्मपचतां मास्मपचन् । मास्मपचत माम्मपंचेतां मारमपचन्त । भावे । मारमभू- यत । कर्मणि।मास्मानुभूयत माम्मानुभूयेतां मास्मानुभूयन्त । श्रुश्रवणे। श्रुवः श च ॥५१॥ श्रुवो धातोर्नुप्रत्ययो भवति सार्व- धातुके परे शृ आदेशश्च । शृणोति शृणुतः शृण्वन्ति । अन्विकरणः कर्तरीति निर्देशात् द्वित्ववहुत्वयोश्च परस्मै सप्तम्यां च हिं वचने च गुणो न भवति । उत्तरत्र प्रदर्श्यते । शृणुयात् शृणुयातां शृणुयुः । शृणोतु ।नणकारानुवन्धचेक्रीयितयेति श्रुवस्तातण्प्रत्ययो गुणनिपेधः शणुतात् शृण्वन्तु । नोश्च विकरणादसंयोगात् ।। ५२ ॥ असंयोगात् पू. न्नुिविकरणात् परस्य हेर्लोपो भवति ।।शृणु शृणुतात् शृणुतं शृणुत । शृणवानि शृणवाव शृणवाम । अशृणोत् अशृणुतां अशृण्वन् । कर्मणि । नाम्यन्तानां यणायियिन्नाशीश्चिचेक्रीयितेपु ये- दीर्घः ॥५३॥ नाम्यन्तानां धातूनां दीर्थो भवति यणादिषु ये च्ची च परे । श्रूयेन । श्रूयतां । अश्रूयत । इत्यादि । पिधु गत्यां । पिधू शास्त्रे मागल्ये च।

·। कातरूपमालायाम्। धात्वादेः पः सः॥५४॥ धात्वादेः पस्य सो भवति । सेधति । स्थासेनयसेवतिसिचसञ्जिप्वां । अडभ्यासान्तरश्चेति सस्य पत्वं । प्रतिषेधति । तत्र सेघतेर्गताविति वचनाद्गतौ न पत्वं । परिसेधति । सेधतः । सेघन्ति । सेधेत् सेवतु । असेधत् । गीड प्रापणे। णो नः ॥ ५५॥ धात्वादेर्णस्य नो भवति । नयति नयत नयन्ति । नयते नयेते नयन्ते । नयेत्। नयेत । नयतु । नयतां । अनयन् अनयत । भावे । नीयते कर्मण्येवं । संस् भंस् अवलंसने । ध्वम गतौ च । मनोरनुस्वारो धुटि इति नकारस्यानुस्वारः । स्रंसते संमेले संसन्ते । भ्रंसते । ध्वंसते ॥ अनिदनुवन्धानामगुणेऽनुपङ्गलोपः ॥५६॥ इद. नुवन्धवनितानां धातूनां अनुषणलोपो भवति अगुणे प्रत्यये परे । कर्मणि । स्रस्यते स्रस्येते त्रस्यन्ते । एवं भ्रस्यते । ध्वस्यते । अन एव वर्ननादिदनुबन्धानां धातूनां नुरागमोस्ति गुणागुणे प्रत्यये परे। प्रथिवकि कौटिल्ये। शकि शङ्कयां । ग्रन्थते वङ्कते । शङ्कते। ग्रन्थ्यो ग्रन्थ्येते । शङ्कयते शङ्कयेते शङ्कयन्ते। वङ्कयते । वङ्कयेते। वङ्कयन्ने। टुनदि समृद्धौ । नन्दति नन्दतः नन्दन्ति । नन्वते । वदि अभिवा- दनस्तुत्योः । वन्दते वन्देते वन्दन्ते । कर्मणि । वन्द्यते । दंश दशने । पञ्ज सङ्के । प्वज परिप्वने । रज रागे । दंशिपञ्जि प्वञ्जिरजीनामनि ॥२७॥ एतेषामनि वि. करणे परेऽनुपङ्गलोपो भवति । दशति । दशेत्। दशतु । अदशत् । भावे । दश्यते । सनति । सनेन् । सनतु । असजन् । सज्यते । परिप्वनने। रनति रजेदित्यादि । रजेरिनिमृगरमणार्थ वा ॥ ५८॥ मृगरमणार्थे रजेर. नुपगलोपो वा भाति इनि परे ।रजनि कश्चित्तमन्यः प्रयुके । धानो. श्व हेतौ इति इन् भवति । रजयति । पसे । रञ्जयति । ष्ठिवु शित्रु निरमने । लमु ग्लानी । चमु छमु जमु निमु अदने ।

·. तिडन्तः । ठिबुलमाचामामनि ॥५२॥ प्ठियु कम आचम् इत्येतेपा- मुपधाया दीर्यो भवति परस्मैपदे निपरे । क्रियायोगे प्रादय उप- सर्गा भवन्ति । निष्ठीवति निष्ठीवतः निष्ठीवन्ति । निष्ठीयते । क्लाम- ति । मावे । क्लम्यते । आचामति । आचम्यते । आडिति किं । चमति विचमति । क्रमु पादविक्षेपे । क्रमः परस्मै ॥ ६० ॥ क्रमः दीर्थो भवति परस्मैपदे अ- नि परे । कामति । परन्म इति किं । प्रोपाभ्यामारम्भे ॥ ३१॥ लक्षणसूत्रे लक्षणं व्यभिच- रन्त्याचार्याः । प्रोपाभ्यां परः क्रम् आरम्भेऽर्थे आत्मनेपदी भवति । प्रक्रमते । उपक्रमते । प्रक्रम्यने उपक्रम्यते । पुजुद्रपुच्छगम्लमृट- गती । इषु इच्छायां । यमु उपरमे । गमिप्यमांछः ॥१२॥ गम इपु यम् एपामन्त्यस्य छो भात्य- निपरे । गच्छति। इच्छति। यच्छति । गम्यते इप्यते यम्यते ।पा पाने । पः पिवः ॥ ६३ ।। पापातोः पिबादेशो भवत्यनि परे । पिबति । दामागायति पिवति स्थास्यति नहातीनामीकारो व्यजनादी चैत्याकारस्य ईकारः । पीयते । प्रा गन्धोपादाने । घोजिघ्रः ॥३४॥धाधातोनियादेशो भवत्यनि परे । निधति । प्रायते । ध्माशब्दाग्निसंयोगयोः । ध्मो धमः ॥ १५॥ धमाधानोर्थमादेशो भवत्यनि परे । धमति । ध्मायने । स्था गतिनिवृत्ती । स्यस्तिष्टः ॥३६॥ स्थाधानोतिष्टादेशो भात्यनि परे। निष्ठति । यायते । ना अभ्यासे। नो मनः ॥६७ ॥ मापातोमनादेशो भवत्यनि परे । मन- नि । मायने । दाण् दाने। दाणों यच्छः ॥ ६८ ॥ दाण्यातोर्यच्छादेशो भवत्यनि परे । प्रयच्छति प्रदीयते । इशिर प्रेक्षणे। ..

·कातन्त्ररूपमालायाम् । दृशेः पश्यः॥ १९॥ दृशेर्धातोः पश्यादेशो भवत्यनि परे । पश्यति । दृश्यते । ऋ प्रापणे । ऋस गतौ। अतः ऋच्छः ॥७०॥ अर्तेः ऋच्छादेशो भवत्यनि परे । ऋच्छति । गुणोतिसंयोगाद्योः॥७२|| अज्ञैः संयोगादेश्च धतोर्गुणो भवति । यकारादौ प्रत्यये परे । अर्यते । सतर्धावः ॥७२॥ सर्तर्धावादेशो भवत्यनि परे । धा- वति । यणाशिपोर्ये इति इकारागमः । स्रियते । ननु धावुगतावप्यस्ति । जवाभिधाने यथा स्यात् । तेन प्रियामनुसरति । शातने । शदेः शीयः ॥ ७३ ॥ शदेः शीयादेशो भवत्यनि परे । शदेरनि ॥ ७४ ॥ शदेरनि परे आत्मनेपदं भवति । शदि धातुः रुचादिर्भवत्यनि परे । शीयते शीयेते शीयन्ते । कर्म- णि। शद्यते । पक्षे कश्चित्तमन्यः प्रयुक्ते । शादयति । पल्ल विशरणग- त्यवसादनेषु । सदेः सीदः ॥ ७९ ॥ सदेः सीदादेशो भवत्यनि परे । सीदति सीदतः सीदन्ति । इति म्वादयः॥ अद् प्सा भक्षणे । पूर्ववत् वर्तमानादीनां । अदादेलग्विकरणस्य ॥७६॥ अदादेगणाद्विकरणस्य लुग्भवति । अघोपेप्वशिटां प्रथमः ॥७७ ॥ अयोपेषु प्रत्ययेषु परे अशिटां धुटां प्रथमो भाति । अति अत्तः अदन्ति । असि अत्थः अत्यु । अनि अद्वः अमः । शीट् स्वप्ने । शीङः सार्वधातुके ॥७८॥ शीटो गुणो भवति सार्वधा- तुके परे । शेते शयाते। आत्मने चानकारात् ॥७९"' अन्ननगरस्य लोपो भवति । ।

·तिहन्तः। शेतैरिरन्तरादिः ॥ ८०॥ शेतेः परस्य अन्तरादिरि- भवति । शेरते । शेपे । शयाथे शेध्वे । शये शेवहे शेमहे । ब्रून् व्यक्तायां वाचि । त्रुव ईवचनादिः ॥ ८१ ॥ ब्रुव ईद भवति. वचनादिर्भूत्वा व्यसनादौ गुणिनि सार्वधातुके परे।नाम्यन्तयोरिति गुणः । प्रवीति । दिलवहुवयोश्च परम ॥ ८२ ॥ सर्वेषां धातूनां ति- करणानां प सार्वधातुके परम्मैपदे पञ्चम्युत्तमवनिते द्वित्वबाहुत्वयो- श्व गुणो न भवति । ब्रूतः । म्बरादाविवर्णावर्णान्तस्य धातोरियुचौ ॥८६॥ इवर्ण उवर्णान्तस्य धातोरियुवी भवतः स्वरादावगुणे । ब्रुवन्ति । ब्रवीपि । ध्य. धूप । नत्रीमि झूमः घूमः । वस्त्यादीनामडादयः पथ ॥ ८४ ॥ धातोः परेपां त्यादिपञ्चकानामडादयः पञ्च भवन्ति अट् अतुम् उम् थल् अथुम् इत्येते वक्तव्याः। तत्सन्निधौ ग्रुप आह ।। ८५ ॥ तेपामडादीनां सन्निधौ धातोराहादेशश्च भवति । आह आहतुः आहुः । धल्याहो हस्य धकारः ॥८६॥ थलि परे आहेत्येतस्य एकारम्य धकारो भाति । आत्य आहेतुः । सर्वेपामात्मनेमार्वधातुकेऽनुत्तमे पभम्याः ।।८७|| समां पातूनां फिरणानां च साधातुके आत्मनेपदे परे पञ्चम्यु- समानिने गुणो न भानि ।ब्ने आने वाले । पे गाणे बूथ्ये । वे घाटे मरे । अचान अयानां भयुः । अयाः अद्यानं अधान । अद्यां अधार भयाम । शयीत शीयानां शीरन् । शीयाः गर्यायायां भी सीय वारि शीमहि । सप्तम्यांग ।। ८८ ॥ मापां पातुतिकरणानां गुणो न भाति मसम्यां च परमपदे परे नया गानां ययुः । यूयाः त्यानं बयान ।

·तिङन्तः ।
अस्तेरादेः ॥१७॥ अतेरादेलोपो भवति अगुणे सार्वधा-
तुके परे । स्तः सन्ति ।
अस्तः सौ ॥ ९८॥ अस्तेरन्त्यम्य लोपो भवति सौ परे।
असि स्थः स्थ । अस्मि स्वः स्मः । स्यात् म्यातां स्युः । स्थाः स्यात
स्यात । स्याम् स्याव स्याम । अस्तु स्तात् स्तां सन्तु । एकदेशविकृ-
तमनन्यवत् ।
दास्योरेभ्यासलोपश्च ।। ९९ ॥ दासदाकस्स अस्तेर-
त्यस्य ए भवति अभ्यासलोपश्च हो परे ।
अस्तेः ।। १०० ॥ अस्तेः परस्य रेधिर्भवति ।
स्थानिवदादेशः ॥ १०१ ॥ यस्य स्थाने यो विधीयते स
स्थानी इतर आदेशः । एघि स्तात् स्तं स्त । असानि असाव असाम ।
अस्तेदिस्योः।। १०२॥ अस्तेः परयोदिस्योरादिरीद्भवति ।
अस्तः ॥ १०३ ।। अस्तेरवर्णस्याकारो भाति हस्तन्यादिपु प.
रतः । आसीत् आस्तां आसन् । आसीः आस्तं आस्त । आसम् आ--
स्व आस्म ।
अस्तेरसार्वधातुके ।। १०४ ॥ अस्तेर्भूरादेशो भवति
असार्वधातुके परे । भूयते । रुदिर अश्रुविमोचने ॥
कदादेः सार्वधातुके ।। १०५ ॥ रुदादेः परस्य सार्वधातु-
कस्य व्यञ्जनादेरयकारादेरादानिडागमो भवति ।
नामिनश्वोपधायालयोः ॥१०६॥ सर्वपां धातूनां उ-
पधाभूतम्य पूर्वस्य लयो मिनो गुणो माति । रोदिति रुदितः रुद-
नि । रोदिपि रुदियः रुदिय । रोदिमि रुदिवः रुदिमः ।
श्लोकः।
रोदितिः स्वपितिश्चैव वसितिः प्राणितिस्तथा।
जसितिश्यति विशेयो रुदादिः पञ्चको गणः॥ १॥

·कातन्त्ररूपमालायाम् । ब्रूयां व्याव ब्रूयाम । ब्रुवीत ब्रुवीयातां ब्रुवीरन् । ब्रुवीथाः ब्रुवीयायां ब्रुवीध्वं । ब्रुवीय ब्रुवीवहि ब्रुवीमहि । अत्तु अत्तात् अत्तां अदन्तु । हुधुड्भ्यां हेधिः ॥ ८९ ॥ हुधुड्भ्यां परस्य हेर्धिर्भवति । अद्धि अत्तात् अत्तं अत्त । अदानि अदाव अदाम । शेतां शयातां शे- रतां । शेष्व शयायां शेध्वं । शयै शयावहै शयामहै । ब्रवीतु ब्रूतात् ब्रूतां त्रुवन्तु । हौच ॥९० ॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भवति हौ च परे । ब्रूहि बूतात् ब्रूतं ब्रूत । ब्रवाणि ब्रवाव बवाम । व्रतां ब्रुवातां ब्रुवतां । ब्रूप्व ब्रुवायां ब्रूध्वं । बवै व्रवावहै बवामहै । अदोटू ॥ ९१ अदः परयोदिस्योरादेरड् भवति । अवर्णस्याकारः ॥१२॥ धातोरादेरवर्णस्याकारो भवति हस्तन्यादिपरतः । आदत् आत्ता आदन् । आदः आत्तं आत्त । आदं आद्व आद्म । अशेत अशेयातां अशेरत । अशेथाः अशेयायां अशेध्वं । अशयि अशेवहि अशेमहि । अब्रवीत् अबूतां अब्रुवन् । अ- ब्रवीः अब्रूतं अब्रूत । अब्रुवं अब्रूव अब्रूम। अबूत अञ्जुवातां अवत । अ- ब्रूथा अब्रुवायां अब्रूध्वं । अत्रुवि अब्रूवहि अबूमहि । भावकर्मणोः । अद्यते अद्येते अद्यन्ते । अयीयें ॥ ९३ ॥ शेतेः ईकारोऽय् भवति ये परे । शय्यते शय्येते शय्यन्ते । जिप्वप्शये । “धात्वादेः प. सः"। ब्रुवो वचिः ॥१४॥ ब्रुवो वचिर्भवति अगुणे सार्वधातुके परे। खपिवचियजादीनां यः परोक्षाशीपु ॥ १५ ॥ स्वपिवचियमादीनामन्तस्थाया. सम्प्रसारणं भवति यणू परोक्षाशी- पुपरतः । कि सम्प्रसारणं । संप्रसारणं य्वृतोन्तस्थानिमित्ताः ॥१६॥ अन्त- स्था निमित्ता इउऋत. सम्प्रसारणसंज्ञा भवन्ति । सुप्यते सुप्यते सु- प्यन्ते । यन देवपूजासंगतिकरणदानेषु । इज्यते इज्येते इज्यन्ते । असु भुवि । अस्ति। .

·तिडन्तः । ११७ अस्तेरादेः ॥ १७॥ असेरादेर्लोपो भवति अगुणे सार्वधा- तुके परे । स्तः सन्ति । अस्तेः सौ ॥ १८॥ अस्तेरन्त्यस्य लोपो भवति सौ परे । असि स्थः स्य । अस्मि स्वः स्मः । स्यात् स्यातां म्युः । स्याः स्यानं स्यात । स्याम् स्याव स्याम । अस्तु स्तात् तां सन्तु । एकदेशविकृ- तमनन्यवत् । दास्योरेभ्यासलोपश्च ॥ ९९ ॥ दासंज्ञकस्य अस्तेर- न्त्यस्य ए भवति अभ्यासलोपश्च हौ परे । अस्तेः ॥ १००॥ अस्तेः परस्य हेधिर्भवति । स्थानिवदादेशः ॥ १०१ ॥ यस्य स्थाने यो विधीयते स स्थानी इतर आदेशः । एधि स्नात् स्तं स्त । असानि असाव असाम । अस्दिस्योः ॥ १०२॥ अस्तेः परयोदिस्योरादिरीद्भवति । अस्तः॥ १०३॥ अस्तेरवर्णस्याकारो भवति शस्तन्यादिपु प. रतः । आसीत् आस्तां आसन् । आसीः आस्तं आस्त । आसम् आ-. स्व आरम। अस्तेरसार्वधातुके ॥ १०४॥ अस्तेर्भूरादेशो भवति असार्वधातुके परे । भूयते । रुदिर अश्रुविमोचने ॥ म्दादेः सार्वधातुके ।। १०५ ॥ रुदादेः परस्य मार्वधातु- कस्य व्यञ्जनादेरयकारादेरादाविडागमो भवति । नामिनश्चोपधाया लयोः ॥ १०६॥ सर्वपां धातूनां उ- पधाभूतस्य पूर्वस्य लयोन मिनो गुणो भवति । रोदिति रुदिनः रुद- न्ति । रोदिपि दियः दिथ । रोदिमि रुदिवः रदिमः । श्लोकः । रोदितिः सपितिर्थव पसितिः प्राणितिस्तथा । जसितिथेनि विभयो दादिः पञ्चको गणः॥.. " ·११८ कातन्त्ररूपमालायाम् । रुद्यात् रुद्यातां रुद्युः । रोदितु रुदितात् रुदितां रुदन्तु। हौ चेति गुणनिषेधः । रुदिहि रुदितात् रुदितं सदित । रोदानि रोदावरोदाम। रुदादिभ्यश्च ॥ १०७ ।। रुदादिभ्यश्च परयोर्दिस्योरादिरी- द्भवति । अरोदीत् । रुदादेश्च ॥ १०८ ॥ रुदादेश्च परयोदिस्योरादिरद्भवति । अ- रोदत् अरुदितां अरुदन् । अरोदीः अरोदः अरुदितं अरुदित । अ रोदं अरुदिव अरुदिम । एवं पञ्चानाम् । निप्वप् शये । स्वपिति स्वपितः स्वपन्ति । स्वपिपि । स्वप्यात् स्वप्यातां स्वप्युः । स्वपितु स्वपितात् स्वपितां स्वपन्तु । अस्वपीत् । अस्वपत् अस्वपतां अस्वपन्। श्वस् प्राणने । श्वसिति । श्वस्यात् । श्वसितु । अश्वसीत् । अश्वसत् । अनपि च । प्राणिति । प्राण्यात् । प्राणितु । अप्राणीत् । अप्राणत् । जक्ष भक्ष हसनयोः जक्षादिश्च ॥ १० ॥ नक्षादीनामभ्यस्तसंज्ञा भवति । ज- क्षिति जक्षतः। लोपोऽभ्यस्तादन्तिनः ॥ ११० ॥ अभ्यस्तात्परस्य अ- न्तेर्नकारस्य लोपो भवति । नक्षति । जक्ष्यात् जक्ष्यातां लक्ष्युः । जक्षितु जक्षितात् नक्षितां जक्षतु । अनक्षीत् । अनक्षत् अनक्षतां । अनउम्सि- जभ्यस्तविदादिभ्योऽभुवः। इत्यनेन उस् भवति । अनक्षुः । भावकर्मणोः। रुद्यते । सुप्यते । इत्यादि । पूडू प्राणिगर्भविमोचने । सूते सुपाते सुवते । सुवीत सुवीयातां सुवीरन् ।सूतां सुवातां सुवतां। सूप्व सुबाथां। सूध्वम् ॥ सूतेः पञ्चम्याम् ॥१११॥ सूतेः पञ्चम्युत्तमे च गुणो न भवति। मुवै सुवावहै मुवामहै ।असूत अमुवातां । सूयते । हन् हिसागत्यो। हन्ति। धुटि हन्तेः सार्वधातुके ॥ ११२ ।। हन्तेरन्तस्य लोपो भवति धुडादावगुणे सार्वधातुके परे । हतः । गमहनजनखनघसामुपधयाःस्वरादावनण्यगुणे ॥११३॥ गमादीनामुपधाया लोपो भवत्यनण्वनिते स्वरादावगुणे परे।

·निदन्नः। लुसोपयस्य च ॥ ११४ । लुमोपधन्य च हनेहस्य यिर्म- पनि । नन्ति । हमि ह्य हय । हन्मि हव हन्म. । हन्यात् हन्याता रन्यु । हन्नु हतात् हनां धन्तु । पूर्वोचपरोक्यो. परोक विपिर्ववान् इति न्यायान्॥ हन्तेर्जी हो ।।११।। हन्नेनारादेशो भवति ही परे। जहि हतान् हतं त । हनानि नाव इनाम । व्यत्रनादिस्योः ।। ११६ ।। व्यञ्जनात्परयोदिस्योोपो भ- पति । अन् अहतां अनन् । अहन् अहतं अहत । अहनं अहन्व अहन्म । चक्षट् व्यवायां वाचि । स्कोःमयोगाद्योरन्ते च ॥ ११७ ।। मंयोगाद्यो सका- खारयोपो भवति धुट्यन्ते च । * तवर्गस्य पटवर्गावर्गः ॥ ११८ ॥ तवर्गम्य पकार- टार्गाभ्यापरम्य टार्गा भवत्यान्तरतम्यात् । आचष्टे आक्षाने आवक्षने। पढोः कामे ॥११॥ पढो वो मानि मारे परे । आचक्षे आनक्षाने आक्षते । *धुटां तृतीयचतुर्थेषु ।।१२०॥धुटा तृतीयो भवनि मनु- पु परत कर्णटार्गग्पा मूर्धन्या रति न्यायात् । इति पकाग्म्य :- कार । आनटे । आगझे आनवहे आरक्ष्महे । आनक्षीत आन- सीयाना आनीरन् । आरक्षा जानक्षाना आनक्षतां । आमा आ- मसाया आनद । आनी आभाई आरक्षामहे । आनर आ- पक्षाता मानक्षन । आनष्टा आक्षाया आपदं । आनक्षि भान- यहि आचश्महि । पक्षद् स्वान्।।??नक्षद इत्येवम्य ग्यानांगो भाति असर्ग मारे थे। भाम्यागने पर वर्ग एगाय ॥ १२॥ गोश्च पो भाति जुटपन्ने । नाशिने ।

·१२० कातन्त्ररूपमालायाम् । ईशः से ।। १२३ ॥ ईशः परस्य सादेः सार्वधातुकस्यादाविद् भवति धुटि परे । ईशिषे ईशाथे ईड्डे । ईशे ईश्वहे ईश्नहे। ईशीत ईशीयातां ईशीरन् । ईष्टां ईशातां ईशतां । ईशिप्व ईशायां ईड्दं । ऐशि ऐश्वहि ऐश्महि । ईश्यते । शासु अनुशिष्टौ । शास्ति । शासेरिदुपधाया अण्व्यञ्जनयोः ॥१२४ ॥ शासे- रुपधायाः इद्भवति अण् व्यञ्जनयोः परतः । शासिवसिघसीनां च ॥ १२५ ॥ निमित्तात्परः शासि- वसिघसीनां सः पत्वमापद्यते । शिष्टः शासति । शासि । शिप्यात् शिप्यातां शिप्युः । शास्तु शिष्टात् शिष्टां शासतु । शॉ शास्तेश्च ।। १२६ ॥ शास्तेी परे शादेशो भवति च- कारात हेधिर्भवति । शाधि ) शिष्टात् । शिष्टं शिष्ट । शासानि शासाव शांसाम । सस्य हस्तन्यां दो तः ॥१२७ ॥ ह्यस्तन्यां दो परे सस्य तो भवति । अशात् अशिष्टां अशामुः। सौवा ॥१२८॥ सस्य तो भवति वा ह्यस्तन्यां सौ परे। अशात्। अशाः अशिष्टं अशिष्ट । अशासं । अशिप्व । अशिप्म । शिप्यते। दीधीड् दीप्तिदेवनयोः। वेवीड् वेतनातुल्ये । आदीधीते । यइवर्णस्यासं- योगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य । इति यः । आदीध्याते आदीध्यते । दीधीव योरिवर्णयकारयोः ॥ १२९ ।। दीधीवेन्योर- न्तस्य टोपो भवति इवर्णयकारयोः परतः । आदीधीत आदीधीयातां आदीधीरन् । आदीधीतांआदीध्यातां आदीध्यतां । आदीधीप्व दीधीयायां आदीधीध्वं । दीधीवेव्योश्च ॥ १३० ॥ अनयोः पञ्चम्युत्तमे च गुणो न भवति । आदीध्यै आदीध्यावहै आदीध्यामहै । आदीधीत आदी- ध्याता आदीध्यत । आदीध्यते । वेवीते वेव्याते वेन्यते । वेवीत वे. वीयातां देवीरन् । वेवीतां वेव्यातां वेव्यतां । वेवीप्व वेव्याथां वेवीध्वं ।। ।

·तिटन्नः। केव्यै वेव्यावह वेव्यामहै । अवेवीत अवेव्यातां अवेव्यत । अमेवीथाः अवेव्यायां अपीध्वं । अवेग्यि अवेवीवहि अवेवीमहि । वेव्यते । ई म्तुती । ईट्टे ईडाते ईडते । ईजनोःध्ये च ॥१३॥ईट्ननोः म्ये च सार्वधातुके परे इड् भवति । ईडिपे ईडाथे इंडिध्वे । ईडे ईड्वहे ईमहे । ईडीन ईडीयातां ईडीरन् । ईटां ईडातां ईडतां । ऐट्ट ऐडातां ऐडत । देड्यते । इत्यादि । णु स्तुती । उतोवृद्धिय॑जनादौ गुणिनि सार्वधातुके॥१२॥ धातोरुतो वृद्धिर्भवनि व्यजनादी गुणिनि सार्वधातुके परे।वृद्धिग्रहणा- धिक्यादम्यम्नस्य वृद्धिर्न भवतीत्यर्थः । नीति नुत. नुवन्ति । नौषि नुथः नुथ । नौमि नुवः नुमः। नुयात् नुयानां नुयु. । नीतु नुतात् नुतां नुमन्तु । अनीत् अनुतां अनुवन् । नूयने। एवं । टुञ् स्तुनी। म्नानि नीति स्तुतः स्तुरन्ति । स्तुते स्तुवाते स्तुवते । स्तूयते । उर्जुन आच्छादने ॥ ऊणांतेर्गुणः ॥ १३३ ॥ जोतेर्गुणो भाति व्यञ्जनादी गु- णिनि सार्वधातुके परे । प्रोर्णोति । वृद्धिग्रहणाधिक्यात् अभ्यस्तन्य पृथ- परणाद्वा प्रोगति प्रोणुतः प्रोणुवन्ति । प्रोणापि प्रोणीपि प्रोर्णयः पोर्तुथ । पोर्णोमि प्रोगामि प्रोणुनः प्रोणुमः । प्रोणुने प्रोणुगते प्रोणुपते । मोर्गुयान् मोर्णयातां प्रोणुयु. । प्रोणुनीत । प्रोतु प्रो- गीत मौर्णनां प्रोणुपन्तु । प्रोणुतां प्रोणुवातां प्रोणुरनां । यस्तन्यांच १३४ ॥ उर्ण इत्येतस्य यनन्यां गुणो भवति व्यसनादी गनने परे । पौर्णात् प्राणुतां प्राणुपन् । प्राणुन प्री- गुगतां प्रोणुन । पोयन इत्यादि। । पिद् ज्ञाने । वेत्ति तिः दिन्ति । निधान् विधानां पिपुः । वेत्तु पित्तात् मियां विदन्तु । विद् आम् ल पमन्यां या ॥१:५॥ दि. । भवति ततः कृञ् प्रयुज्यने पराम्यां आमिशिधरवेति गुमो ।

·। कातन्त्ररूपमालायाम् । ईशः से ॥ १२३ ।। ईशः परस्य सादेः सार्वधातुकस्यादाविट् भवति धुटि परे । ईशिषे ईशाथे ईड्ले। ईशे ईश्वहे ईश्महे । ईशीत ईशीयातां ईशीरन् । ईष्टां ईशाता ईशतां । ईशिप्य ईशाथां ईडहूँ । ऐशि ऐश्वहि ऐश्महि । ईश्यते । शासु अनुशिष्टौ । शास्ति । शासेरिदुपधाया अन्यञ्जनयोः ।।१२४ ॥ शासे- । रुपधायाः इद्भवति अण् व्यजनयोः परतः । शासिवसिघसीनां च॥ १२५ ॥ निमित्तात्परः शासि- वसिघसीनां सः पत्वमापद्यते । शिष्टः शासति । शास्सि । शिप्यात् शिप्यातां शिप्युः । शास्तु शिष्टात् शिष्टां शासतु । शॉ शास्तेश्च ॥ १२६ ॥ शास्तेौ परे शादेशो भवति च- कारात हेधिर्भवति । शाधि । शिष्टात्। शिष्टं शिष्ट ! शासानि शासाव शांसाम । सस्य हस्तन्यां दो तः ॥१२७ ॥ ह्यस्तन्यां दौ परे सस्य तो भवति । अशात् अशिष्टां अशासुः । सौवा॥१२८॥सस्य तो भवति वा ह्यस्तन्यां सौ परे। अशात्। अशाः अशिष्टं अशिष्ट । अशासं। अशिप्व । अशिष्म । शिप्यते। दीधीड् दीप्तिदेवनयोः। वेवीड् वेतनातुल्ये । आदीधीते । यइवर्णस्यासं- योगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य । इति यः । आदीध्याते आदीध्यते । दीधीवेभ्योरिवर्णयकारयोः ॥ १२९ ।। दीधीवेन्योर- न्तस्य लोग भवति इवर्णयकारयोः परतः । आदीधीत आदीधीयानां आदीधीरन् । आदीधीतां आदीध्यातां आदीध्यतां । आदीधीप्व आ- दीधीयाथां आदीधीध्वं । दीधीवेव्योश्च ॥ १३० ।। अनयोः पञ्चम्युत्तमे च गुणो न भवति । आदीध्यै आदीध्यावहे आदीध्यामहै । आदीधीत आदी. ध्यातां आदीध्यत । आदीध्यते । वेवीते वेव्याते वेव्यते । वेवीत वे- गीयातां वीरन् । वेवीतां वेव्यातां वेव्यतां । वेवीप्व वेव्याथां वेवीवं ।

·तिङन्तः । १२३ ॥ १४४ ॥ वढवमान्तस्य धातोरादेस्तृतीयस्य चतुर्यत्वं भवति स्वोः परतः । धोक्षि दुग्धः दुग्ध । दोलि दुह्वः दुमः । दुग्धे दुहाते दु- हते । दुह्यात् दुह्यातां दुयुः । दुहीत दुहीयातां दुहीरन् । दोन्धु दु- ग्धात् दुग्धां दुहन्तु । हुधुड्म्यां हेधिः । दुन्धि दुग्धात् दुग्धं दग्ध । दोहानि दोहाव दोहाम । दुग्धां दुहातां दुहतां । लोपे च दिस्योः ॥१४५॥ बढधभान्तस्य धातोरादेस्तृतीय- स चतुर्थत्वं भवति दिस्योलोंपेऽपि । अधोक् अदुग्धां अदुग्ध । अदो हं अदुव अदुह्म । अदुग्ध अदुहातां अदुहत । लिह आस्वादने ।। होढः ।। १४६ ॥ धातोर्हस्य ढो भवति धुट्यन्ते च । ढे ढलोपो दीर्घश्चोपधायाः ।। १४७ ।। वे परे ढलोपो भवति उपधाया दीर्घश्च । लेढि लीढः लिहन्ति । लेसि लीढः लीट। लेझि लिह्वः लिमः । लीढे लिहाते लिहते । लिक्षे लिहाये लीट्वे । लिहे लिह्वहे लिह्महे । लिह्यात् । लिहीत लेटु लीदात् लीढां लिहन्तु । लेदि लीदात् लीटं लीढ । लेहानि लेहाव लेहाम ॥ लीढां लिहातां लिहतां । लिव लिहातां लीढं । लेहै लेहावहै लेहामहे ॥ अलेट अलीढां अलिहन्-अलीढ । लिह्यते ॥ इत्यदादिः समाप्तः । हुदानादनयोः। जुहोत्यादेश्च ॥१४८॥ जुहोत्यादेश्च परविकरणस्य लुम्भवति । हिर्वचनमनभ्यासस्यैकखरस्थाद्यस्य ॥१४॥ धा- तोरवयवस्यानम्यामस्य एकखरस्याद्यवर्णस्य द्विवचनं भवतीति वर्तते । जुहोत्यादीनां सार्वधातुके ॥१५०॥ नहोत्यादीनां द्वि- वचनं भवति सार्वधातुके परे। पूर्वाभ्यासः ॥ १५१ ।। द्विरुक्तस्य धातोः पूर्वाऽवयवोऽभ्या- समंदो भवति । हो जः ॥१५२ ।। अम्यासहकारस्य नकारो भवति । जुहो- ति जुहुतः । .

·1 १२२ कातन्त्ररूपमालायाम् । विद्वांकरोतु विद्रांकुरुतात् विदांकुरुतां विदाकुर्वन्तु । विदांकुरु।' अवेत् अवित्ता अविदन् । विदादेर्वा ॥ १३६ ॥ विद आदन्ताद्विषश्चान् उस् वा भ- वति ह्यस्तन्यां । अविदुः । विद्यते । एवं हस्तन्यां। प्सा भक्षणे आ. दन्तात् । अप्सात् अप्सातां अप्सन् । आकारस्थोसि ॥ १३७ ॥ आकारस्य लोपो भवति उमि परे । अप्मुः । रा. ला आदाने । अलात् अलातां अलान् अलुः । अरात् अरातां अरान् अरु । द्विप अग्रीती । अद्वेट् अद्विष्टां अ. द्विपन् अद्विपुः ।भावकर्मणोः । रायते।लायते । प्मायते । द्विप्यते । समोगमृच्छ प्रच्छिसृथुवेत्तिदृशाम्॥१३॥सम परेषामात्मनेपदं भवति । संवित्ते संविदाते संविदते। वेत्तेर्वा ॥१३९ ॥ वेत्तेः परस्यातेरिवी भवति । संविद्रते । संविदीत संविदीयातां संविदीरन् । संवित्तां संविदातां संविदतां संवि- द्रतां ! एमठिन समविदातां समविद्रत समविद्वत । इण्गतौ । एति इन्। १४०॥ इणश्च यो भवति स्वरादावगुणे । यन्ति । यि । एमि इवः इमः । इयात् इयातां इयुः । एतु इतान् नि । इहि इतात् इतं इत । अयानि अयाव अयाम । ऐन् एता । परापि वृद्धिरिण्मात्राश्रितेन यत्वेन वाध्यते । सावकाशानवका शयोरनवकाशो विधिलवान् । इति न वृद्धिः । इणश्चेति यत्वं । एतेर्थे ह्यस्तन्याम् ॥१४॥ एतेथें परे अटोऽवर्णस्य दीयों भवति ह्यस्तन्यां । आयन् । ऐः ऐतं ऐत | आयं ऐव ऐम । दी दह् प्रपूरणे। दादेर्घः ॥ १४२॥ दादेहस्य यो भवनि धुट्यन्ते च । घदधभेश्यस्तथोडोऽधः ॥१४॥ ऐम्यः धावनितेन्य परयोस्तथोधों भवति । दोग्धि दुग्धः दुहन्ति । नीयादेघधभान्तस्यधातोरादिचतुर्थत्वं स्ध्वाः ·तिडन्तः । १२३ । ॥१४४ ॥ वधभान्तस्य धातोरादेस्तृतीयस्य चतुर्यत्वं भवति स्थ्योः परतः । धोक्षि दुग्धः दुग्ध । दोझि दुवः दुह्मः । दुग्धे दुहाते दु. हते । दुह्यात् दुह्यातां दुधुः । दुहीत दुहीयातां दुहीरन् । दोग्धु दु- ग्धात् दुग्धां दुहन्तु । हुधुड्म्यां हेधिः। दुग्धि दुग्धात् दुग्धं दुग्ध । दोहानि दोहाव दोहाम । दुग्धां दुहातां दुहतां । लोपे च दिस्योः ॥१४५॥ घडधभान्तस्य धातोरादेस्तृतीय- र चतुर्थत्वं भवति दियोलोपेऽपि । अधोक् अदुग्धां अदुग्ध । दोहं अदुह्र अदुह्म । अदुग्ध अदुहातां अदुहत । लिइ आस्वादने ॥ होढः ।। १४६ ॥ धातोर्हस्य ढो भवति धुट्यन्ते च । ढे ढलोपो दीर्घश्चोपधायाः॥ १४७॥ ढे परे ढलोपो वति उपधाया दीर्घश्च । लेदि लीढः लिहन्ति । लेशि लीढः ली। झि लिहः लिमः । लीटे लिहाते लिहते । लिखे लिहाथे लीढ़े । लिहे दहहे लिह्महे । लिह्यात् । लिहीत लेटु लीढात् लीढां लिहन्तु । लेडि गोदात् लीढं लीढ । लेहानि लेहाव लेहाम ॥ लीडां लिहातां रहता । लिव लिहातां लीढं । लेहै लेहावहै लेहामहे ॥ अलेट् पलीढां अलिहन्-अलीट । लिह्यते ॥ इत्यदादिः समाप्तः । हुदानादनयोः । जुहोत्यादेश्च ॥१४८॥ जुहोत्यादेश्च परविकरणस्य लुम्भवति ।। हिर्वचनमनभ्यासस्यैकवरस्याद्यस्य ॥ १४९॥धा- गोरवयवस्यानम्यासन्य एकस्वरत्वाद्यवर्णस्य द्विवचनं भवतीति वर्तते । जुहोत्यादीनां सार्वधातुके ॥१५०॥ नहोत्यादीनां द्वि- चिनं भवति सार्वधातुके परे । पूर्वोभ्यासः ॥ १५१ ॥ द्विरुक्तस्य धातोः पूर्वाऽवयवोऽभ्या- ससंक्षो भवति । हो जः ॥१५२ ।। अभ्यासहकारस्य नकारो भवति । जुहो- ति जुहुनः ।

·१२४ कातन्त्ररूपमालायाम् । द्वंयमभ्यस्तम् ॥ १५३ ॥ धातोरभ्यास इतरश्चेति द्वयमस्य- स्तसंगं भवति ॥ लोपोऽभ्यस्तादन्तिनः ॥१५४॥ अभ्यस्तात्परस्यान्तेर्न- कारस्य लोपो भवति । जुहोतेः सार्वधातुके ॥१५५॥ जुहोतेः उकारस्य वकारी भवति खरादावगुणे सार्वधातुके परे । जुह्वति ।जुहोपि जुहुथः जुहुय। जुहोमि जुहुवः जुहुमः ।। इत्यादि । ओहाड् गतौ । भृज्हाङ्माङामित्॥१५६॥ भृञ् हाड् माड् इत्येतेषाम भ्यासस्य इद्भवति सार्वधातुके परे । उभयेपामीकारोव्यञ्चनादावदः ॥ १५७ ॥ उभये पामभ्यस्तत्रयादिविकरणानां दावनितानामाकारस्य ईकारो भवति व्यन्जनादावगुणे सार्वधातुके परे । निहीते ॥ अभ्यस्तानामाकारस्य ॥ १५८॥ अभ्यस्तानामाकारस्य लोपो भवत्यगुणे सार्वधातुके परे । निहाते जिहते । निहीपे निहायनि- हीध्वे । जिहे जिहीवहे निहीमहे ॥ निहीत जिहीयातां जिहीरन् । निहीतां निहातां निहतां । निहीप्व निहायां निहीध्वं । जिहै जिहावहै निहामहै । अनिहीत अजिहातां अजिहत ॥ एवं माड् माने शब्दे च । मिमीते मिमाते मिमते। मिमीपे मिमाथे मिमीध्वे । मिमे मिमीबहे मि मीमहे । डुधाञ् डुभृञ् धारणपोपणयोः । द्वितीयचतुर्थयोः प्रथमतृतीयौ ॥१५९॥ अभ्यासत्य द्वितीयचतुर्थयोः प्रथमतृतीयौ भवतः । वित्ति विभृतः विभ्रति । विभषि विभृथः विभृय । विभर्मि विभूव विभूमः ॥ विभृते विनाने विभ्रते । विभृपे विभ्राते विभृध्वे । विभ्रे विभ्वहे विभूमहे ।। हुवाहस. १५०॥ अभ्यासत्य हस्सो मति । यतिल तथोश्च दधातेः ॥ १६१ ॥ दधातेर्धातोः आदेस्तृतीयचतु भवति तयो. मेवोश्चागुणे परतः । धत्तः दधति । दधामि ।

·तिङन्तः। १२५ धत्यः धत्थ । दधामि ध्वः दध्मः । धत्ते दधाते दधते । धत्से दधाथे धद्धे । दधे दध्वहे दध्महे । भावकर्मणोश्च । नाम्यन्तानां यणायियन्नाशीश्चिचेक्रियतपुदी- घः ॥१२॥ नाम्यन्तानां धातूनां दीर्थो भवति यणादीनां ये च्चौ च परे । इयते । अदाद्वाधौ दा ॥ १६३॥ डुदाञ् दाने । दाण् दाने । दो अवखण्डने । दे रक्षणे । एते चत्वारोदारूपाः। डुधाञ्धारणपोपणयोः। धेट् पा पाने इत्येतो। धारूपो । दाप लवने । दैप् शोधने इत्येतौ वर्ज- यित्वा दाधा इत्येतो दासंज्ञौ भवतः दाप दैपौ वर्जयित्वा दाघाइत्ये- तो दासंज्ञा भवन । दामागायत्ति पिबति स्थास्यति जहातीनामीका- रो व्यञ्जनादौ ॥१६४॥ दासंज्ञकमारूपगायति पिबति स्थास्यति जहातीनामन्तस्य ईकारो भवति व्यजनादावगुणे सार्वधातुके परे । दीय- ते। धीयते। माड् माने शब्दे च ।मीयते मीयेते मीयन्ते । कैगैरै शब्दे। गीयते पीयते । छा गतिनिवृत्तौ । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । म्धीयते । पो अन्तकर्मणि । अवसीयते । ओहाक् त्यागे । हीयते । जुहुयात् जुहुयातां जुहुयु । निहीत निहीयाताम् जिहीरन् । धेट् पा पाने । व्यान् दध्यातां दध्युः । दधीत दधीयातां दधीरन् । जुहोतु जुहुतात् जुहुतां जुळुनु । जुहुधि जुहुतात् जुहुतं जुहुत । जुहवानि जुहवाव जुहवाम । निहीतां निहातां निहतां । मिमीत मिमीयाताम् मिमीरन् । मिमीतां मिमातां मिमतां । मिमीप्य मिमाथां मिमीध्वं । मिमै मिमावहै मिमामहै। विभत विभृतां विभ्रतु । विभृतां विभ्रतां बि- भ्रतां दधातु धत्तात् धत्तां दधतु। अभ्यस्तानामसारस्य इति लोपे प्राप्ते । "लोपस्वरादेशयोः स्वरादेशो विधिलवान् । इति स्वरादेशो भवति । दास्त्योरभ्यासलोपश्च ॥ १६५ ॥ दासंज्ञकस्यालेश्च हो ·१२६ कातंत्ररूपमालायाम् । परेन्तस्य एत्वं भवति अभ्यासलोपश्च । यथासंख्यं । धेहि धत्तात् धत्तं धत्त । दधानि दधाव दधाम । धत्तां दधातां दधतां । अजुहोत् अजुहुतां। अनउस्सिजभ्यस्तविदादिभ्यो भुवः ॥१६६॥ मि- जभ्यस्तविदादिन्यश्च परस्य अन उस् भवति अभुवः । अभ्यस्तानामुसि ॥ १६७ ॥ अभ्यस्तानां गुणो भवति उसि परे।अजुहवुः । अजुहोः अजुहुतं अजुहुत। अजुहवं अजुहुव अजु. हुम । अनिहीत अजिहातां अजिहत । अविभः अविभृतां अविभरु.। अनिभः अविभृतं अविभृत । अविभरं अविभृव अत्रिभूम । अविभूत अविभ्रातां अविभ्रत । अमिमीत अमिमातां अमिमत। अमिमीयाः अमि- मायां अमिमीच्वं । अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि । अदधात् अधत्तां। आकारस्योसि ॥१६८ ॥ आकारस्य लोपो भवति उमि परे । अदधुः। अधत्त अदधातां अदधत । अिभी भये । विभेति विभितः विभीतः । भियो वा ॥ १६९॥ भियो वा इकारो भवति व्यस- नादावगुणे सार्वधातुके परे । यइवर्णस्य संयोगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य ।।१७०॥ अम- योगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य इवर्णस्य यो भवति स्वरादावगुणे परे । वि. म्यति इत्यादि । ही लजायां । अभ्यासस्यादिव्यञ्जनमवशेष्यम् ॥१७॥ अभ्याम स्यादिव्यञ्जनमवशेष्यं भवति । अनादेर्लोप इत्यर्थः। निहेति निहीत. खरादाविवर्गोयणान्तम्य धातोरियुगाविति इयादेशः । निहियति । ओहाक त्यागे । नहानि नहीतः । जहातेर्वा ॥१७२|| नहातेः सार्वघातुके व्यसनादारगुणे परे आकार इकारादेशो मातिया । जहितः नइति । नहामि । उभोपा. ।

·तिटन्तः। ""१२७. मीकारो व्यञ्जनादावदः । जहीयः जहियः नहीथ जहिथ । जहामि जहीवः जहिवः जहीमः जहिमः । लोपः ससम्यां जहातेः ॥ १७३ ।। जहातेरन्तस्य लोपो भवति सप्तम्यां व्यन्जनादावगुणे सार्वधातुके परे । नह्यात् जह्यातां जाः । जहातु जहीतात् जहितात् जहीतां जहितां जहतु। आत्वं वाहो ॥ १७४ ॥ नहातेरन्तम्य आवं ईवमित्वं च भवति वाही परे । जहाहि जहिहि जहीहि जहीतात् जहितात् जहीतं जहिलं नहीत । जहानि जहाव नहाम । अनहान् अनहीतां अमहितां अनहुः । अनहाः अजहीतं अनहितं अनहीत अनहित । मनहां अनहिव अजहीव अनहिम अनुहीम । इत्यादि । ऋ८ गतौ । पालनपूरणयोः। अतिपिपत्याश्च ॥ १७५ ॥ अनयोरभ्यासस्य इद्भवति सावधातुके परे । अभ्यासस्यासवर्ण ।। १७६ ॥ अभ्यासस्य इवर्ण उव- योरियुवी भवतोऽसवर्णे परे । इयति इयतः इयूति । इयर्पि य॒थः इयूथ । इयमि इयवः झ्युमः । इयुयात् इत्यातां ड्यूयुः । यतु इयतात् ड्युतां इयतु । यहि इमृतात् इय॒तं इयुत । झ्यरा. ण इयराव इयराम । ऐयः ऐयतां ऐयरुः । ऐयः ऐवृतं ऐयत । ऐयरं ऐयुव ऐयम । “ गुणोतिसंयोगाद्योरिति " गुणः । अर्यते । ऋवर्णस्याकारः ॥ १७७ ॥ अभ्यासस्य ऋवर्णस्याकारो भवति । समर्ति समृतः सवति । सस्यात् सस्यातां सस्युः । ससर्तु सन्तात् सस्तां सस्रतु । अससः असमृतां अससरुः। यणाशिपोर्ये ।। १७८॥ ऋदन्तादिकारागमो भवति यणा- शिपोय परे । स्त्रियते । पिपति पिटतः पिप्रति । पिटयात् पिटयातां पिपृयुः । पिपर्नु पिपृतात् पिएतां पिप्रतु । अपिपः अपिटतां अपिपरुः । णिनिर शौचपोपणयोः । विनिर पृथक्भावे । विष्ट व्याप्तौ विष् शब्दे ।

·.१२८ कातन्त्ररूपमालायाम् । निजिविजिविषां गुणः सार्वधातुकें ॥ १७९ ।। निजादीनामभ्यासस्य गुणो भवति सार्वधातुके परे । चवर्गस्य किरसवणे ॥ १८० ॥ चवर्गस्य किर्भवति असवर्णे धुटि परे अन्ते च । नेनेक्ति नेनिकः नेनिनति । नेनेति नेनि- क्थः नेनिक्य । नेनेज्मि नेनिज्वः नेनिज्मः । नेनिज्यात् नेनिज्यानां नेनिज्युः । नेनेक्तु नेनिक्तात् नेनिक्तां नेनिजतु । नेनेग्धि नेनि- क्तात नेनिक्तं नित। अभ्यस्तस्य चोपधाया नामिना खरे गुणिनि सा. र्वधातुके ॥१८१ ॥ अभ्यस्तस्य चोपधाया नामिनो गुणो न भवति .स्वरादी गुणिनि सार्वधातुके परे । नेनिनानि नेनिजाव नेनि जाम । अनेने अनेनितां अनेनिजुः । अनेनेक् अनेनिक्तं अ- नेनिक्क । अनेनिनं अनेनिज्व अनेनिज्म । वेवेक्ति वेविक्तः । वेविनति । वेविज्यात् वेविज्यातां वेविज्युः । वेवेत्तुः वेविक्तात् वेवितां वेविजतु । वेविग्धि । अवेवेक् अवेविक्तां अवेविजुः । वेवेष्टि वेविष्ट वैविपति । वेवेक्षि विष्ठः वेविष्ठ । वेवेप्मि वेविप्वः वेविष्मः । वे. विप्यात् वेविप्यातां वेविप्युः । वेवेष्टु वेविष्टात् वेविष्टां वेविषतु । धु तृतीयश्चतुर्थेषु । इति तृतीयः। ऋवर्णउवर्णरपा मूर्धन्या इति न्यायान् । पकारस्य डकारः । वेविढि वेविष्टात् वेविष्टं वेविष्ट । वेविषाणि वेविषाव वेविपाम । अवेवेट अवेविष्टां अवेविपुः । अवेवेः अवे. विष्टं अवेविष्ट । अवेविपं अवेविष्व अवेविप्म । भावकर्मणोः । निज्य- ते। विज्य । विप्यते । इति जुहोत्यादिः । दिवुक्रीडाविनिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वानकान्तिगतिपु दिवादेर्यन् ।। २८२ ॥ दिवादेर्गणाद्विकरणसंज्ञको यन् भवति करि विहिते सार्वधातुके परे । नामिनोवारकुर्छरोर्व्यञ्जने ।। ८३ ॥ अकु रोर्वोरुप- घाभूतस्य नामिनो दीर्थो भवति व्यञ्जने परे । दीव्यति दीव्यतः दी.

·तिडन्तः। १२९ व्यन्ति । दीव्येत् दीव्येतां दीव्येयुः। दीव्यतु दीव्यतात् दीव्यतां दी- व्यन्तु । अदीन्यत् अदीव्यतां अदीव्यन् । पूडू प्राणिप्रसवे । सूयते सूयेते सूयन्ते । सूयेत सूयेयातां सूयेरन् । सूयतां सूयेतां सूयन्तां । असूयन असूयेतां असूयन्त । असूयथाः असूयेथां असूयध्वं । अ- सूये असूयावहि असूयामहि । नहञ् वन्धने । संनयति संनह्यतः सं- नह्यन्ति । संनह्यते संनह्येते संनह्यन्ते । संनह्येत् संनह्येतां संनद्येयुः । संनोः संनोतं संनद्येत । संनह्येयं संनोत्र संनोम । संनयेत संन- ह्येयातां संनोरन् । संनह्यतु संनह्यतात् संनह्यतां संनयन्तु । संना संनयतात् संनह्यतं संनह्यत । संनह्यानि संनद्याव संनह्याम । संनह्यतां संनह्येतां संनयन्तां । संनह्यस्व संन थां संनह्यध्वं । संनदै संनह्यावहै संनह्यामहै । समनह्यत् समनह्यतां समनह्यन् । समनह्यत समनह्येतां समनह्यन्त । इत्यादि । भावकर्मणोश्च । दीव्यते । सूयते । संनह्यते । जिमिदा स्नेहने । मिदेः॥ १८४॥ मिदेरित्येतस्य नाम्युपधस्य धातोर्यन्म्ववि- करणे परे गुणो भवति। प्रमेद्यति प्रमेद्यतः प्रमेद्यन्ति । प्रमेयेत् । प्रमे- द्यतु । प्रामेद्यत् । शो तनूकरणे । छो छेदने । पोऽन्तकर्मणि । दो अवखण्डने । यन्योकारस्य ।। १८५॥ धातोरोकारस्य लोपो भवति यनि परे । श्यति श्यतः श्यन्ति । श्यसि श्यथः श्यथ । श्यामि श्यावः श्यामः । छ्यति छ्यतः व्यन्ति । स्यति स्यतः स्यन्ति । द्यति यतः द्यन्ति । शम् दम् उपशमे । तमु कांक्षायां । श्रम् तपसि खेदे च । भ्रमु अनवस्थाने । क्षमूषु सहने । लमु ग्लानौ । मदी ह। शमादीनां दीर्घा यनि ॥१८शमादम दीयें भरा- "ति यनि परे । शाम्यति । दाम्यति । ताम्यति । श्राम्यति । भ्राम्यति। शाम्यति । क्लाम्यति । माद्यति । जनी प्रादुर्भावे ।

·१३० कातत्ररूपमालायाम् । जाजनविकरणे ॥ १८७ ॥ जनेः स्वविकरणे परे जाभ- वति । जायते । जायेत । जायतां । अजायत । यणि वा ।। २८८ ॥ यणि परे जने देशो वा भवति। जा- यते जन्यते । इति दिवादिः । पुञ् अभिपवे। नुः स्वादेः ॥१८॥ स्वादेर्गणाद्विकरणसंज्ञको नुर्भवति वर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । सुनोति सुनुतः । नोर्वकारो विकरणस्य ॥१९० ॥ नोर्विकरणस्यासयोग- पूर्वस्योकारस्य वकारो भवति स्वरादावगुणे सार्वधातुके परे । सु- न्वन्ति । सुनोपि सुनुथः सुनुथ । सुनोमि । उकारलोपो वमोर्वा ॥१९१|| असंयोगपूर्वस्य विकरण स्योकारस्य लोपो वा भवति वमो. परतः । सुन्वः सुनुवः सुन्म, मुनु मः । सुनुते सुन्वाते मुन्वते । सुनुपे सुन्वाथे सुनुध्वे । सुन्वे सुन्वहे सुनुवहे सुन्महे सुनुमहे । * नाम्यन्तानां यणायिन्नाशीश्वि चेक्रीयतेषु दीर्घः ॥ १९२ ॥ नाम्यन्तानां धातूनां दीर्घो भवति यण् आय इन् आशी- चेक्रीयतेषु ये च्ची च परे । सूयते सूर्यते । अशुड़ व्याप्ती अश्नुते । नोविकरणस्य ॥१९३॥ नुविकरणयोकारस्य संयोगपूर्वम्य उवादेशो भवति स्वरादावगुणे सार्वधातुके परे । अश्नुवाते अनुवते । चिम् चयने ॥ चिनोति चिनुत. चिन्वन्ति ॥ चिनुते चिन्वाते चिन्वने। सुनुयात् सुनुयातां सुनुयुः । अनुवीत अनुवीयातां अनुवीरन् । अनुवीथाः अनुवीयायां अश्नुवोध्वं । अभुवीय अश्नुवीवहि अ. भुवीमहि । चिनुयात् । चिन्वीत । सुनोतु सुनुतात् सुन तां सुन्वन्तु । नोश्च विकरणादसंयोगात् ॥१९४ ॥ असंयोगपूर्वान्च- ·तिडन्तः । विकरणाच्च परस्य हेलीपो भवति । मुनु सुनुतात् सुनुतं सूनुत । सुनवानि सुनवाव सुनवाम । अश्नुतां अनुवातां अक्षुवतां । अनुप्व अनुवायां अनुध्वं अश्वै अन्नवावहै अश्नवामहै । चिनोतु निनुतात् चिनुनां चिन्वन्तु । चिनुतां चिन्वातां चिन्वतां । चिनुप्ष चिन्वायां चिनुध्वं । चिन चिनवावह चिनवामहै । असुनोत् असुन्तां असुन्व- न् । आश्भुत आशुवातां आश्ववत । अचिनोत् । अचिनुत । इत्यादि इति स्वादिः। ॥ तुद् व्यथने ॥ तुदादेरनि ॥ १९५ ।। तुदादेर्गुणो न भवति अनि परे । तुदति तुद्वतः तुदन्ति । मृट् प्राणत्यागे । इरन्यगुणे ॥१९६ ॥ ऋदन्तादिकारागमो भवति अगुण अ- विकरणे परे । स्वरादाविवर्गोवर्णान्तस्य धातोरियुवौ । भियते नियेते नियन्ते । मुच्ल मोक्षणे। मुचादेरागमो नकारः खरानि विकरणे ॥१९७।। मुचादेः स्वरान्नकारागमो भवत्यन् विकरणे परे । मुञ्चति मुञ्चत. मु- ञ्चन्ति । लुप्लुन् छेदने । विलन् लाभे । लिप् उपदेहे । पिचिर सर- णे । लुम्पति लुम्पते । विन्दति विन्दते । लिम्पनि लिम्पते । मिञ्चति । मिचते । इति मुचादिः । तुदेत् । म्रियेन । मुश्चेत् । मुश्चेत । तुदतु । नियतां । मुश्चन्तु । मुञ्चतां । अतुदत् । अम्रियत । अमुञ्चत् । अ- मुश्चन अमुचेतां अमुञ्चन्त । अमुञ्चयाः अमुञ्चेयां अमुञ्चध्यं । अमुच्चे अमुञ्चावहि अमुञ्चामहि । मावकर्मणो. । तुद्यते । यणाशिपोय ॥ १९८ ॥ ऋठन्तादिकारागमो भवति य- णाशिपोयें परे । नियने । मुच्यते । लुप्यते । विद्यते । लिप्यते । मिच्यते इत्यादि कृ विक्षेप गृ निगरणे। ऋदन्तस्येरगुणे ॥ १९९ ॥ ऋदन्तस्य र भवत्यगुणे परे । किरनि । गिरति। ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । वा स्वरे ॥ २००॥ गिरतेस्श्रुतेर्लश्रुतिर्भवति वा स्वरे परे । गिलति गिलतः गिलन्ति । इरुरोरीरूरौ । कीर्यते गीर्यते इत्यादि। तुदादिः समाप्तः। रुधिर आवरणे। स्वराद्रुधादेः परो न शब्दः ॥ २०१॥ रुधादेर्गणस्य स्वरात्परो विकरणसंज्ञको नकारागमो भवति कर्तरि विहिते सार्वधातु- के परे । णत्वं घढधभेभ्यस्तयो|धः । धुयं तृतीयश्चतुर्थेषु । रुणद्धि. रुधादेर्विकरणान्तस्य लोपः ॥ २०२ ॥ रुधादेविकर- णान्तस्य लोपो भवति अगुणे सार्वधातुके परे । रुन्द्धः रुन्धन्ति । रुन्त्से । रुन्धाथे रुन्थे । रुन्धे रुन्थ्यहे रुन्धमहे । भुनपालनाम्यवहारयोः । अशने भुजाचादिः ॥ २०३ ॥ अशनार्थे भुजरुचादि- भवति इति रुचादिः । भुते भुजाते भुजते ।मुझे भुजाथे भुड्के । भुजे भुङ्ग्वहे भुमहे । युनिर योगे । युनक्ति युतः युञ्जन्ति ॥ युञ्जते। युझे युञ्जाथे युग्ध्वे । युझे युज्वहे युद्धमहे । रुन्च्यात् । रुन्धीत । भुञ्जीत । युज्यात् । युञ्जीत । रुणगु रुन्दात् रुन्द्धांरुन्धन्तु। रुन्द्धि । रुन्द्धात् रुन्द्धं रुद्ध । रुणधानि रुणधाव रुणधाम भुङ्गां भुजातां भुजतां । भुङ्क्ष भुञ्जाथां भुध्वं । भुननै भुन- जावहे भुननामहै । युनक्तु युतात् युतां युञ्जन्तु । युन्धि युङ्गान् युङ्गं युङ्ग । युननानि युननाव युननाम। युक्तां । अरुणत् अरुण अरुन्यां अरुन्धन् । सोऽपदान्ते वा ॥ २०४ ॥ दधोरत्वं स्यात् तत्रापि शब्द बहुलभावात् । सोऽपदान्तेऽरेफप्रकृत्योरपि ॥२०६॥ पदान्ते वर्तमान- योर्दधोरत्वं वा स्यात् ह्यम्नन्यां मध्ममपुरुपैकवचने । अरुणत्त्वं अरू गावं । अरुन्द्धं । अरुन्ध । अरुण, अन्व अरुन्थ्म । अभुङ्ग अ-'. भुजातां अभुञ्जत । अभुयाः अभुजायां अमुड्छ । अभुजि । अ- । A ·तिडन्तः। भुवहि अंभुमहि । अयुनक् अयुनग अयुङ्गां अयुजन् । अयुनक् अयुनग् अयुङ्गं अयुङ्ग । अयुननं अयुङ्च अयुम । अयुत अ- युजातां अयुजत । अयुक्याः अयुनाया अयुग्वं । अयुजि अयुवाह अयुङमहि । भावकर्मणोः । रुथ्यते रुध्येते रुध्यन्ते । भुज्यते कुज्यते भुज्यन्ते । भिदिर विदारणे । छिदिर द्विधाकरणे । भि- त्ति । छिनत्ति । भिन्द्यात् । छिन्द्यात् । मिनत्तु । छिनत्तु । अभिनत् अभित्तां अभिन्दन् । अभिनत्त्वं अभिनम्त्वं अभिन्तं अभिन्त। अभिनद भभिन्द्व अभिन्म । अच्छिनत् अच्छिन्ताम् अच्छिन्दन् । अच्छिनत्त्वं भच्छिनस्त्वं अच्छिन्नं अच्छिन्त । अच्छिन्दम् अच्छिन्द्र अच्छि- 'म । इति रुधादिः समाप्तः । तनु विस्तारे । तनादेरुः ।। २०६ ॥ तनादेर्गणाद्विकरणसंज्ञक उर्भवति क- तरिविहिते सार्वधातुके परे । तनोति तनुतः तन्वन्ति । मनुड् अवबो- धने । मनुते मन्वाते मन्वते । मनुपे मन्वाथे मनुध्वे । मन्वे मनुवहे मन्वहे मनुमहे मन्महे । डुकृञ् करणे । करोतेः ॥२०७॥ करोतेः गुणो भवति स्वविकरणे परे । करोति । अस्योकारः सार्वधातुकेऽगुणे ॥२०८ ॥ करोतेरकार- स्य उकारो भवति अगुणे सार्वधातुके परे । कुरुतः कुर्वन्ति । करोपि कुरुथः कुरुय । करोमि। करोतेनित्यम् ॥ २०९॥ करोतेः परस्य 'उकारस्य नित्यं लोपो भवति वमोः परतः । कुर्वः कर्मः । कुरुते कुर्वाते कुर्वते । भावकर्मणोश्च । तन्यते । मन्यते । ये च ॥२१०॥ करोतेः परस्य उकारस्य नित्यं लोपो भवति ये च परे । कुर्यात् । कुर्वीत । तनोतु तनुतात् तनुतां तन्वन्तु । उकाराच ॥ २१ ॥ उकाराच विकरणात्परस्य हेलापो भ. चति । तनु तनुतान् तनुतं तनुन । तनवानि तनवाव तनवाम । १२ ·. कातन्त्ररूपमालायाम् । मनुतां मन्वातां मन्वतां || करोतु कुरुतात् कुरुतां कुर्वन्तु । कुरुनां । अतनोत् अतनुतां अतन्वन् । अतनो।अमनुत अमन्वातां अमन्वत । अ. मनुथा अमन्वाथां अमनुध्वं । अमन्वि अमनुवहि अमन्वहि अमनुमहि अमन्महि । अकरोत् अकुरुतां अकुर्वन् । अकुरुत । भावकर्मणोः । तन्यते । मन्यते "भावकर्मणोश्च । यणाशिपोर्ये " इतीकारागमः । क्रियते । इति तनादिः । डुक्रीन द्रव्यविनिमये । ना ज़्यादेः ।। २१२ ॥ यादेविकरणसंज्ञको ना भवति कर्त- रि विहिते सार्वधातुके परे । क्रीणाति । उभयेपामिति ईकारः । क्रीणीतः। ज़्यादीनां विकरणस्य ॥ २१३ ॥ क्यादीनां विकरणा- कारस्य लोपो भवति स्वरादावगुणे सार्वधातुके परे । क्रीणन्ति । वृक्ष संभक्तौ । वृणीते वृणाते वृगते । ग्रहञ् उपादाने । सपराखरायाः सम्प्रसारणमन्तस्थायाः ।। २१४॥ परेण धातुस्वरेण सह अन्तस्थायाः सम्प्रसारणं भवति । इत्यधिकृत्य । ग्रहिज्यावयिष्यधिवष्टिव्यचिमच्छिब्रश्चिभ्रस्जी. नामगुणे ॥ २१५ ॥ ग्रहादीनामन्तस्थायाः परेण स्वरेण सह सम्प्रसारणं भवत्यगुणे परे । किं सम्प्रसारणं । सम्प्रसारणं स्वृतोऽन्तस्था निमित्ताः ॥ २१६ ॥ अन्तस्था निमित्ता इ उ ऋ ताः संप्रसारणसंज्ञा भवन्ति । गृह्णाति गृह्णीतः गृह्णन्ति । गृह्णीते गृह्णाते गृह्णते । ज्या वयोहानी। जीनाति । भावकर्मणोश्च । जीयते। वेड् तन्तुसन्ताने । वयति वयतः वयन्ति । वयते ॥ जयते । व्यध ताडने । विध्यति विध्यते । वश कान्ती । छशोश्च ।। २२७ ॥ शोश्च पो भवति धुट्यन्ते च । वष्टि उष्टः उशन्ति । वक्षि उष्ठः उठ । वदिम उवः उमः। उश्यते।व्यच व्याजी करणे । विचति विचतः विचन्ति । विच्यते । प्रच्छ जीप्सायां । च्छति पृच्छतः पृच्छन्ति । पृच्छयते । मयू छेदने । वृश्चति । वृश्यते।

·तिडन्तः। भ्रस्न पाके । लवर्णतवर्गलसा दन्त्या इति न्यायात् । भृजति । भृ. ज्जते । त्रिषु व्यञ्जनेषु सञ्जायमानेषु सजातीयानामेकव्यञ्जनलोपः । क्रीणीयात् । वृणीत । गृह्णीयात् । गृह्णीत । क्रीणातु क्रीणीतात् क्री- णीताम् । क्रीणन्तु । क्रीणीहि क्रीणीतात् क्रीणीतं क्रीणीत । क्रीणानि क्रीणीव क्रीणीम । वृणीत । गृह्णातु गृह्णीतात् गृहीतां गृह्णन्तु । आन व्यञ्जनान्ताडौ।।२२८ाव्यञ्जनान्तात्त्र्यादेविकरण- संज्ञक आनो भवति हो परे । गृहाण गृह्णीतात् गृह्णीतं गृह्णीत । 2- हानि गृह्णीव गृह्णीम । गृह्णीतां । अक्रीणात् अक्रीणीतां अक्रीणन् । अक्रीणाः अक्रीणीतं अक्रीणीत । अक्रीणं अक्रीणीव अक्रीणीम । अ- वृणीत अवृणातां अवृणत । अवृणीयाः अवृणायां अवृणीध्वं । अवृणि अवृणीवहि अवृणीमहि । अगृह्णात् । अगृणीत । भावकर्मणोः । वि. क्रीयते । त्रियते । गृह्यते । पूञ् पवने । प्वादीनां हसः ॥ २१९ ।। प्वादीनां ह्रस्वो मवति स्ववि- करणे । पुनाति पुनीतः पुनन्ति । पुनीयात् पुनीयातां पुनीयुः । पु- नातु पुनीतात् पुनीतां पुनन्तु । पुनीहि पुनीतात् पुनीतं पुनीत । पुनानि पुनाव पुनाम । अपुनात् अपुनीतां अपुनन् । अपुनाः अपुनीतं अपुनीत । अपुर्न अपुनीव अपुनीम । एवं लूञ् छेदने । लुनाति । लुनीतात् । लुनीत । अलुनात् ।ज्ञा अवबोधने । ज्ञश्च ॥ २२० ॥ ज्ञश्च स्वविकरणे जा भवति । जानाति जा- नीतः जानन्ति । जानीयात् । जानातु जानीतात् जानीतां जानन्तु । मनानात् अनानीतां अजानन् । इति श्यादिः । चुर लेये। चुरादेश्च ॥ २२१॥ चुरादेः कारितसंज्ञक इन् भवति स्वायें उपधाया गुणः। ते धातवः ॥२२२।। ते सनादिप्रत्यगन्ता धातुसंज्ञा भवन्नि अनविकरणः कर्तरि । अनि च विकरणे इति गुणः । चोरयति

·कातन्त्ररूपमालायाम् ।
चोरयतः चोरयन्ति । मन्त्रि गुप्तभाषणे अत एव इद्नुबन्धानां
धातूनां नुरागमोऽस्ति गुणागुणे प्रत्यये परे । मन्त्रयते मनयेते
मन्त्रयन्ते ॥ वृड् आवरणे।
अस्योपधाया दीपों वृद्धिर्नामिनामिनिचइसु
॥२२॥ अस्योपधाया दीर्घो भवति नाम्यन्तानां वृद्धिर्भवति इन्
इच् अट् एषु परतः । वारयति वारयतः वारयन्ति । वारयते ।
भावकर्मणोश्च ।
कारितस्यानामिडिकरणे ॥ २२४ ॥ कारितस्य लोपो
भवति आम् इइ विकरणजिते प्रत्यये परे ।
खरादेशः परनिमित्तकः पूर्वविधि प्रति स्थानि-
वत् ॥२२५|| स्वरादेशः परनिमित्तकः पूर्ववर्णस्य विधि प्रति स्थानिव
द्भवति । चोर्यते वार्यते । गुडि सनिपल रक्षणे । गुण्डयति । स.
जयति पालयति । उपधाभूतस्येति कि । अर्च पूनायां । अर्चयति ।
चोरयेत् । मन्त्रयेत् । वारयेत् । चोरयतु । मन्त्रयतां । वारयतु । वा-
रयतां । अचोरयत् । अमत्रयत। अवारयत । गुण्डयेत् । गुण्डयतु ।
अगुण्डयत् । सञ्जयेत । सञ्जयतु । असञ्जयत् । पालयेत् । पालयतु ।
अपालयत्। अर्चयेत् । अर्चयनु । आर्चयत् । भावकर्मणोश्च । गुण्ड्यते।
सज्जते । पाल्यते । अर्च्यते इत्यादि ।एवं सर्वमुन्नेयं । इति चुरादिः ।
इति सार्वधातुकं ।
।
अथाऽसार्वधातुकमुच्यते ।
भूतकरणवत्यश्च ॥२२६|| इति अतीतमात्र अद्यतनी भवति ।
अद्यभवोऽद्यतनः । तत्रातीतेऽद्यतने भवति । भू सत्तायां ।
सिजद्यतन्याम् ॥ २२७ ॥ धातो. सिग्भवति अद्यतन्या
। परतः।

·निइन्नः। १३७ इडागमोऽसार्वधातुकस्यादिव्यन्जनादेरयकारा- देः।। २२८॥ पातोः परस्य व्यजनादेरयकारादेरमार्वधातुकस्यादा- विडागमो भवनि। इणिकम्यादा पिरति भूभ्यः सिचः परस्मै ।।२२९॥ टणादिभ्यः परस्य सिनो लुग्भाति परन्नैपदे परे । भुवः सिज्लुकि ।। २३० ॥ भुव इडागमो न भवति सिन्- लुकि । अमन् अमूतां । भुवो वोन्तः परोक्षाद्यतन्योः ॥२३॥ भूधातोरान्तो वकारागमो भवनि परोक्षायतन्योः स्वरे परे । अभवन् । अभूः अभूतं अभूत । अभूवं अभूव अभूम । इण् गती। हणो गाः ॥ २३२ । इणो गा भवत्यद्यनन्यां परतः । अनिटेकम्बरादातः ॥२३३ ॥ एकस्वरादाकारात्परम- सार्वधातुकमनिट मवति । अगात् अगातां । आलोपोऽमार्वधातुके ॥२३४ । धातोराकारस्य लोपो भवत्यमार्वधातुके मरादावगुणे परे । अगुः । अगाः अगानं अगान । अगाम् अगाव अगाम । इक् मरणे । इकोऽपि ॥ २५ ॥ इकोऽपि गा मात्यद्यतन्यां परतः । इडिशवम्युपमगं न व्यभिनरतः । अध्यगात् अध्यगातां अध्यगुः । अन्यान् अम्गातां अम्युः । अश्मात् । अदात् । इत्यादि। रह अध्ययने । अद्यतनीमियातिपत्त्योर्गी वा ॥२३६॥ अघननी कि- यानिारयोरारमनेरदे परे इंडो वा गी आदेश इप्यते ॥ स्वर्णादविभिदीडशीरः ॥ २७ ॥ विधिडी- दादानिादेशमगदिपर्णात्परममा गतुरमनिट माति । आदेश- जगद्गुगिने । अागीय अध्यर्गापातां अध्यापन । अन्यगीष्टाः अपनीपायां।

·कातन्त्ररूपमालायाम् ।
सिचो धकारे ॥ २३८ ॥ सिचो लोपो मवति धकारे परे ।
नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु घो दः
॥ २३९ ।। नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो दो भवति ।
अध्यगीढ़ । अध्यगीपि अध्यगीप्वहि अध्यगीमहि । पक्षे स्वरादीनां
वृद्धिरादेः ।। अध्यैष्ट अध्यैषातां अध्यैपत ॥ अध्यैष्ठाः अध्यैपायां
अध्यहुँ । अध्यैपि अध्येप्यहि अध्यप्महि ।
भूपासौ ॥ २४० ॥ भूधातोः भूप्राप्तावात्मनेपदी भवति ।
अभविष्ट अभविषातां अभविपत । अभविष्ठाः अभविपायां अभविट्ठ ।
अभविपि अभविप्वहि अभविप्महि । समवप्रविभ्यश्चेति स्य
रुचादिः ।
स्थादोरिरद्यतन्यामात्मने ॥२४॥ स्थादासंज्ञकयो
न्तस्य इर्भवति अद्यतन्यामात्मनेपदे परे ।
स्थादोश्च ॥ २४२ ॥ स्थादासंज्ञकयोर्गुणो न भवति अनि
टि सिनाशिपोश्चात्मनेपदे परे ।
इस्त्राचानिटः ॥ २४३ ।। हस्खात्परस्य अनिटः सिचो लुग्म
वति घुटि परे ॥ समस्थित समस्थिपातां समस्थिपत । समस्थिया
समम्थिपायां समस्थि₹ । समस्थिषि समस्थिप्वहि समस्थिप्महि ।
अदित अदिपातां अदिपत । अदिथाः अदिपायां अदिखें । अदिर्षि
अदिप्वहि अदिप्महि । ऐधिष्ट ऐधिपातां ऐधिपत । ऐधिष्टाः ऐधिषाय
ऐधिट्वं । ऐधिपि ऐधिप्वहि ऐधिप्महि ।
पचिवचिसिचिरुचिमुचेश्चात् ॥ २४४ ॥ एभ्यः प.
शम्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति ।
अस्य च दीर्घः ॥२४५॥ व्यञ्जनान्तानामनिटामुपधाभूतस्या
म्य दीर्थो भवति परस्मैपदे सिचि परे ।
सिचः ॥२४६॥ सिचः परयोदिस्योरादिरीद्भवति । अपासीत् ।
धुदश्च धुटि ॥२४७॥ घुटः परस्य सिनो लोपो भवति धुटि परे ।

·तिङन्तः । १३९ अपाकां अपाशुः । अपाक्षीः अपातं अपाक्त । अपातं अपाल अ- पाश्म । अपक्त अपक्षातां अपक्षत । अपक्याः अपक्षायां अपग्ध्वं । अपक्षि अपश्यहि अपक्ष्महि । वद व्यक्तायां वाचि । बब्रजरलन्तानां च ॥२४८॥ वदननरलन्तानामुपधाभू- तम्यास्य दीर्वो भवति परलैपदे मिचि परे । इटश्चेटि ॥ २४९ ॥ इटः परस्य सिचो लोपो भवति इटि परे । अवादीत् अवादिष्टां अवादिपुः । ध्वज वन बन गतौ । प्रात्रानीत् प्रावानिष्टां मावानिपुः । वर ईप्सायां । अवारीत् अवारिष्टां अवा- रिपुः । चर गतिभक्षणयोः । अचारीत् अचारिष्टां अचारिपुः । फल निप्पत्तौ । अफालीत् अफालिष्टां अफालिपुः । खल श्वल्ल आशुगतौ । अखालीत् अखालिप्टां अखालिपुः । अखालीः अखालिष्टं अखालिए । अग्वालिपं अखालिप्व असालिप्म । व्यञ्जनादीनां सेटामनेदनुवन्धहयन्तकणक्षणव- सवां वा ॥२५०॥ एदनुबन्धहयन्तकणक्षणश्वसनितानां सेटां च्यघनादीनां धातूनां उपधाभूतस्यास्य दीर्थो भवति वा परस्मैपदे सिचि परे । रद विलेखने । अरादीत् अरादिष्टां अरादिपुः। अरदीत् अरदिष्टां अरदिपुः । गद् व्यक्तायां वाचि । अगादीन् अगादिष्टां अगादिपुः । अगदीन् अगदिष्टां अगदिपु. 1 व्यसनादीनामिति कि । मायोगेऽद्यतनी ॥ २५१॥ माशब्दयोगे धानोरद्यतनी भाति । अटपटइटकिटकट गनौ । माभानीत् । माभवन्तावटिष्टा । मा भवन्तोऽटिपुः। मा त्वमटीः मा युवामटिष्टं मा यूयमटिष्ट । माहमटि मा वामटिप्न मा क्यमटिम । मेवामिति किं । अपासीत् अपातां अ. पानुः । अपातीः अपाकं अपात । अपास अपाच अपाश्म । नित्य- অপথপুনাদ । সৰ ৰা । সনে জয়া গণ- पुः। अरसीः अरक्षिष्टं अरविष्ट । अरक्षिपं अरक्षिन अरसिम्म । तथा वा तनूकरणे । अनमीत् । अलसीत् । अस्येति किं । गुप तैये ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । अमोपीत् अमोपिष्टां अमोपिषुः । कुष निष्कर्षे ॥ अकोषीत् अकोषिष्टां अकोषिपुः । वर्जनं कि । खगेहसने । अखगीत् अखगिष्टां अखगिषुः । रगे शङ्कायां । अरगीत् ॥ कगे नोच्यते ॥ अकगीत् अगिष्टां अकगिपुः । ग्रहञ् उपादाने ॥ अग्रहीत् अग्रहीष्टां अग्रहीपुः । इटौ दी? ग्रहेरपरोक्षायां दीर्घः। वह परिकल्कने । रह त्यागे । अरहीत् अर- हिष्टां अरहिपुः । टुवमुद्रिणे ॥ अवमीत् । क्रमु पादविक्षेपे । अक्र- मीत् अक्रमिष्टां अऋमिपुः । चमु छमु जमु अमु जिमु अदने । अत्र- मीत् । अच्छमीत् । अनमीत् । अझमीत् । अनिमीत् अनिमिष्टां अ- निमिपुः । व्यय क्षये। अव्ययीत् अव्ययिष्टां अन्ययिपुः । अब वय मय पय तय चय रय णय गतौ । आयीत् । अवयीत् । अमयी- त्। अपयीत् । अतयीत् । अचयीत् । अरयीत् । अनयीत् अनयिष्टां अनयिपुः । कण निमीलने। अकणीत् । क्षण क्षुण हिंसायां। अक्षणी- त् । श्वस प्रापणे । अश्वसीत् अश्यसिष्टां अश्वसिपुः । हनु हिंसागत्यो । अद्यतन्यां च वधादेशः । अवधीत् अवधिष्टां अवधिपुः । इत्यादि ॥ टुणदि समृद्धौ । अनन्दीत् अनन्दीष्टां अनन्दिपुः ॥ श्रंसु भ्रंसु अव- स्रंसने । ध्वंस गतौ च । अश्रंसिप्ट अधसिपातां अभ्रंसिपत । अश्रंसि- ठाः अश्रंसिपायां अश्रंसिध्वं । अश्रंसिपि अश्रंसिप्वहि अश्रंसिप्म- हि।अभ्रमिष्ट अभ्रंसिपातां अभ्रंसिपत । अध्वंसिष्ट । व्ये संवरणे । सन्ध्यक्षरान्तानामाकारोऽविकरणे ॥२२२॥ स- न्ध्यक्षरान्तानां धातूनां आकारो भवति अविकरणे परे । यमिरमिनम्यादन्तानां सिरन्तश्च ॥ २२३ ।। एषा- मिडागमःमकारपूर्वो भवति परस्मैपदे सिचि परे। यमु उपरमे । अयंमीन अयंसिष्टां अयंसिपुः । रमु क्रीडायां । अरंसीत् अरंसिष्टां अरंसिपुः । च्याङ्परिभ्यो रमः ॥२५४॥ विआइपरिभ्यः परस्य रसु. घातोः परं परस्मैपदं भवति ॥ व्यरंसीन् ॥ णमु महत्वे शब्दे । अनं.

·तिङन्तः । १४१ सीत् । अव्यासीत् अभ्यासिष्टां अन्यासिपुः । अत्र्यास्त अभ्यासातां अव्यासत सणनिटः शिडन्तानाम्युपधादशः ॥२५५॥ दश- वनितात् नाम्युपधादनिटः शिडन्ताद्धातोः सण मवति अद्यतन्यां पर- तः सिचोपवादः ॥ रिश रुश हिंसायां ॥ ऋश आह्राने रोदने च ।। लिश विच्छ गतौ ॥ क्रुश हरणदीप्ती । रिशिशिशिलिशिविशिदिशिशिस्पृशि- मृशिदंशेः शात् ॥२५६|| एभ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अरिक्षत् अरिक्षतां अरिक्षन्।अरिक्षःअरिक्षतं अरिक्षत अरिसं अरिक्षा- व अरिक्षाम अक्षत् अनुसतां अकुलन् । अक्रुक्षःअक्रुक्षतं अक्षत ॥ सणो लोपः खरे बहुत्वे ॥२५७॥ सणोऽस्य लोपो भव. त्यनहुत्वे स्वरे परे । अक्षं अक्रुक्षाव अक्षाम । विश प्रवेशने । अ. विक्षत् । लिप दीप्तौ। विषिपुष्यतिकृषिश्लिष्यतिदिपिपिपिविपि. शिषिशुषितुषिदुपेः पात् ।। २९८ ॥ एभ्यः परमसावधा- तुकमनिट् भवति । अविसत् अविसतां अत्विक्षन् । कृप विलेखने अक्षत् अकृक्षतां अकृसन् । लिप आलिगने । अशिक्षत् । द्विप अप्रीती । अद्वितन् । पिप्ल संचूर्णने । अपिक्षत् । विप्ल. व्याप्ती अविक्षन् । शिप्ल विशेषणे । अशिक्षन् । तुप तुष्टी । अनुसत् । दुप वकृत्ये । अदुक्षत् अदुक्षता अदुक्षन् । दुह प्रपूरणे । दहिदिहिहिमिहिरिहिहिलिहिलुहिनहिवहे- हात् ॥ २५९ ॥ एम्यः परममावधातुकमनिट् भवति । अधुक्षत् अघुश्तां अधुक्षन् । दिह उपनपे । अविक्षन् । अनियमिति किं । सुप निक । अकोपीत् अकोषिष्टां अकोषिषुः। शिन्तादिति किं। अभुक अभुक्षातां अभुक्षन । अभुस्याः अभुलायां अमुग्छ । अभुति १ उपवर्ग वृद्धिः।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । अभुक्ष्वहि अभुक्ष्महि ।नाम्युपधादिति किं । दह भस्मीकरणे।अधाक्षीन् । प्रकृत्याश्रितमन्तरङ्गं प्रत्ययाश्रितं बहिरङ्ग ।."अन्तरङ्गवहिरङ्गयोर- न्तरङ्गो विधिर्बलवान् । इति धत्वं चतुर्थत्वं च । अदाग्धां अधाक्षुः। अ- घासीः अदाग्धं अदाग्ध । अधासं अधाव अधाश्म । अदृश इति कि । दृशिर प्रेक्षणे। सृजिदृशोरागमोकारः स्वरात्परोघुटिगुणवृद्धि स्थाने ॥२६०॥ सृजिदृशोः स्वरात्परोऽकारागमो भवति गुणवृद्धि- स्थाने घुटि परे । अद्राक्षीत् अद्राष्टां अद्राक्षुः । भृजादीनां पः ॥ २६१ ॥ भृनादीनां पो भवति घुट्यन्ने च । सृन विसर्गे । अखाक्षीत् अस्राष्टां अस्राशुः । इति म्वादिः ॥ अद भक्षणे । अर्घस्लसनद्यतन्योः ॥ २६२ ॥ अदेवस्ल आदेशो भवति सनद्यतन्योः परतः । पुपादिगुतादिलकारानुवन्धर्तिसतिशक्तिभ्य- श्च परस्मै ॥ २३ ॥ एभ्योऽण् भवति अद्यतन्यां परस्मैपदे । सिचोऽपवादः । अघसत् अवसतां अघसन् । पुप पुष्टौ ।। अपुषन् अपुपतां अपुपन् । शुप शोपणे ॥ अशुषत् अशुपतां अशुपन् । धुन शुभ रुच दीप्तौ । अद्युतत् अद्युतना अद्युतन् । अद्युतः अद्युततं अ. द्युतत । अद्युतं अद्युताव अद्युताम । अशुभत् । अरुचत् । श्विन आ- वणे । अश्वितत् । पु, श्रु, ह, दु, ऋछ, गम्ल, सष्ट गतौ । अत्तिसत्यारणि ॥ २६४ ॥ अतिसयोर्गुणो भवनि अणि परे । आरत् असरत् । शास् अनुशिष्टौ । शासेरिदुपधाया अणव्यानयोः ॥२६५।। शासे- रुपधाया इद्भवति अत्र्यानयोः परतः । शासिवसिपसीनां च ॥६६॥ निमित्तात् परः शामि- वमिमीनां सकारः पत्यमापद्यते । अशिपत् । परम्मा इति कि । व्य.

·तिङन्तः । द्योतिष्ट व्यद्योतिपातां व्यद्योतिपत । शीड् स्वप्ते । अशयिष्ट । ब्रुवो वचिरिति वचिरादेशः। अणसुवचिख्यानिलिपिसिचिह्नः ॥२३७॥ एभ्योऽ- ग् भवति अद्यतन्यां परतः । असु क्षेपणे । अस्यतेस्त्रोन्तः ॥ २६८ ॥ अस्यतेरन्ते थकारागमो भव- त्यणि परे । अपास्यत् अपास्थताम् अपास्यन् । अणिवचेरोदुपधायाः ।। २६॥ वचेरुपधाया ओद्ध- यति कर्तरि विहितायामद्यतन्यामणि परे । अवोचत् । अवोचत । ख्या प्रकथने । आलोपोऽसार्वधातुके ।। २७० ॥ धातोराकारस्य लोपो भवति स्वरादावगुणेऽसार्वधातुके परे। आन्यत् आख्यतां आख्यन् । लिए उपदेहे । अलिपन् । व्यवस्थितत्वाधिकाराल्लिम्पादीनामात्मनेपदे वा अण पक्षे मिच् । अलिपत अलिप्त । घुटश्च धुटि । मिचो लोपः । अलिपेतां अलिप्मातां अलिपन्न अलिप्मत । अलिपथाः अलिप्याः । अलिपेयां अलिप्माया अलिपवं अलिपध्वं । अलिपे अलिप्मि अलि- पावहि अलिप्स्वहि अलिपामहि अलिप्म्महि । पिचिर क्षरणे । असि- चन् । हन् पर्यायां शब्दे च । आहृत् आह्वतां आम्हन् । आह्वत आहेतां आइन्न । हन् हिमागत्योः। अद्यतन्यां च ॥ २७ ॥ हन्तेर्वधिरादेशो भवनि अधनन्यां परतः । अधीन् अधिष्टां अवधिपुः । आत्मनेपदे परे हन्तेर्वधिरादे- शो वा भाति । आटो यमनी स्वागकर्मको नेत्यात्मनेपदं भवति । आत्मनेपदेचा हनः ॥२७२।। अग्रतन्यां हन्नेरन्तस्य लो- पो भवत्यद्यतन्यां मिच्यात्मनेपदे । आरन । आहमातां माहसन । अवधिष्ट अवधिपानां अवधिपत ॥ इत्यादिः ।। हु दानाइनयोः । मिचि परस्मै खरान्नानाम् ॥ २७३ ॥ परान्नानां वृद्धिर्भगति परम्मैपदे सिनि परे । नामिन एव ।

·१४४ कातन्त्ररूपमालायाम् । उतोयुरुणुस्लुक्षुहुवः ॥ २७४ ॥ युरुणुस्नु हुवर्जितादेक- स्वरादुदन्तात्परमसार्वधातुकमनिट् भवति। अहौपीत् अहौष्टां अहौधुः। अधात् अधातां अधुः । स्थादोरिरद्यतन्यामात्मने । इति इकारादेशः । स्थादोश्च ।। २७५ ।। स्थादासंज्ञकयोर्गुणो न भवति अनिटि सिनाशिपोश्चात्मनेपदे परे इति गुणनिषेधः । हस्वाचानिट् इति सिचो लोपः। अधित अधिपातां अधिषत । अधिथाः अधिषायां अ. थिई । अधिपि अधिवहि अधिप्महि । समस्थित समस्थिवा समस्थिपत । इति जुहोत्यादिः॥ दिव क्रीडाविजिगीपादीति । अदेवीन् अदेविष्ठांः अदेविपुः । खरतिसूतिसूयत्यूदनुवन्धाच ॥ २७६ ॥ एभ्यः पर- मसार्वधातुकमनिट् भवति वा । पूड् प्राणिप्रसवे । असोष्ट असोषानां असोपत । असोष्ठाः असोपाथाम् । नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो. ॥ २७७ ॥ नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो ढो भवति । असोढें । असोपि असोप्वहि असोप्महि । असिविष्ट असविपाताम् । असविपत । दहि दिहि दुहि इत्यादिनानिट् । नहेर्द्धः ॥ २७८ ।। नहेर्हकारस्य धो भवति घुट्यन्ते च । अ. नात्सीत् अनाद्धां अनात्सुः । अनात्सीः अनाद्धं अनाद्ध । अनात्सं अनात्स्व अनास्म । अन अनत्सातां अनत्सत । अनद्धाः अन- सायां अनद्धं । अनत्सि अनत्स्वहि अनत्महि । इति दिवादिः । स्तुसुधूभ्यः परस्मै॥२७॥ स्तुसुधूभ्य इडागमो भवति परस्मैपदे सिनि परे । अस्तावीत् अस्ताविष्ठां अस्ताविपुः । धून कम्पने । अधावीत् । उदनुवन्धत्वाद्विकल्पेनेट् । आशिष्ट आशिषानां आशिपत । आप्ट आक्षातां आक्षत । अवैषीत् अचेष्टां अवैषुः । अ. पेष्ट अचेपातां अपन । इनिस्वादिः ।

·तिङन्तः। अदितुदिनुदिक्षुदिखिद्यतिविद्यतिविन्दतिविन- त्तिछिदिभिदिदिशदिसदिपदिस्कन्दिखिदेर्दात् ॥२८० ।। एभ्यः पोडशम्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । व्यन्जनान्तानामनिटाम् ॥ २८१ ॥ व्यञ्जनान्तानाम- निटां घातूनां वृद्धिर्भवति परस्मैपदे मिचि परे । तुद व्यथने । अतो- सीत् अतीत्तां अतीत्सुः । अतुत्त अतुत्सातां अतुत्सत । मृड् राणत्यागे। ऋतोऽवृद्धवृतः ॥ २८२ ॥ वृट् वृञ् वनितादेकस्वरावृतः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । ऋदन्तानां च ॥ २८३ ।। ऋदन्तानां च गुणो न भवति अनिटि सिनाशिपोश्चात्मनेपदे परे । अमृत अमृपातां अमृपत । अमु- चन् अमुचतां अमुचन् । सिजाशिपोश्चात्मने ॥ २८४ ॥ नामिन उपधायाः सि- च्यानात्मने पदे परे आशिपि चानिटि गुणो न भवति । अमुक्त अमुक्षातां अमुक्षत। स्पृशमृशकृशतृपिपिसृपिभ्यो वा ॥२८५ ॥ ए- भ्यः सिन्चा मानि अद्यतन्यां। स्पृशादीनां वा ।।२८६ ।। स्पृशादीनां स्वरात्परः अकारा- गमो भवति वा गुणवृद्धिस्थाने धुटि परे ॥एंश संस्पर्शने । अम्पाक्षीत् अस्प्राष्टां अस्माक्षुः । अम्पासीत् अम्पाक्षा अस्पा ः । सणइति सम् । अस्ट्रक्षन् । मृश आमर्शने ॥ अनासीत् अम्राष्टां अनासुः । अमासीत् अमाष्टां अमा ः। अमृक्षन्। कृश विलेखने । अक्राक्षीत् अ- काष्टां अफ्राभुः । अमात् अकाष्टां अकाएः । अकृसत् ॥ तृ- पिप्योती ॥ तृप प्रीणने ॥ अन्नाप्मीत् अन्नामा अत्राप्युः । अ- ताप्सीत् । पुपादित्वादण् भवति। अत्रपन् । दृपहर्पमोहनयोः । अद्रा- प्पीत् अद्राताम् अद्राप्मुः । अदाप्मात् । अदृपन् । अपीत् ।

·कातत्ररूपमालायाम् ।
एतौ पुपादी । सृप्तृविगतौ । अत्राप्सीत् । असार्सीत् । असृपन् ।
इति तुदादिः।
इरनुबन्धादा ॥ २८७ ॥ इरनुबन्धाद्धातोर्वा अण् भवति ।
कतर्यवतन्यां परस्मैपदे परे । अरुषत् अरुधता अरुधन् । अरौत्सीत्
अरोद्धा अरोत्सुः । अरोत्सीः अरौद्धं अरौद्ध । अरौत्सं अरौत्म्य
अरोत्स्म । अणभावपक्षे सिच् ।
राधिरुधिप्राधिक्षुधियन्धिशुधिसिध्यतिबुध्यति-
युधिव्यधिसाधेात् ॥ २८८ ।। एभ्यः परमसार्वधातुकम-
निट् भवति । इत्येनेन पूर्वोदाहरणेषु नेट् ।
युजिरुजिरञ्जिमुजिभजिभसिसञ्जित्यजिभ्रस्जि-
यजिमस्जिस्मृजिनिजिविजिष्वक्षेात् ॥२८॥ ए.
'भ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अभुक्त अभुक्षातां अभुक्षत । इ-
रनुबन्धाद्वैत्यम् । अयुनत् अयुजतां अयुजन् ।अणभावे । अयौलीत्
अयोक्तां अयोक्षुः । अयुक्त अयुक्षातां अयुक्षत । इति रुषादिः । तनु
विस्तारे । अतनीत् अतनिष्टां अतनिपुः । अत्तनिष्ट अतनिपातां
अतनिपत । अमनिष्ट अमनिपातां अमनिपत । अकार्षीत् अकाष्टां
अकार्पः । अकृत अकृपातां अकृपत । इत्यादिः । इति तनादि ।
अपीत् अक्रेप्टां अपुः । अक्रेष्ट अक्रेपातां अकेपत । नना निदि-
एमनित्यत्वात् ।
श्लोकः।
ऋयां सनीडा स्यादात्मने च सिजाशिपोः
संयोगादेब्रतो वाच्यः मुडसिद्धो पहिर्भवः ॥ १॥
इति इड्किल्पेन ।
पुनरपि श्लोकः।
ऋटवोपि वा दीर्थो न परोक्षाशिपोरिटः ।
न परस्मै सिचि मोक्त इति योगविभञ्जनात् ॥ २॥

·तिटनः । १४७ इति इटो दीवों विकल्पेन । वृड् संभक्तौ । अवृत अवृपातां अवृ. पन । अवरिष्ट अवरिपातां अवरिपत । अवरीष्ट अवरीपातां अवरी- पन । ग्रहीड् उपादाने। इटो दीघों ग्रहेरपरोक्षायाम् ।। २९० ॥ ग्रहेः परस्त्र इटो दीयों भवति अपरोक्षायां । अग्रहीत् अग्रहीष्टां अग्रहीपुः । अग्रहीष्ट अग्रहीपातां अग्रहीपन । इति क्यादि । ट्टिमुकमिकारितान्तेभ्यश्चण कर्तरि ॥ २१ ॥ एम्यश्वः भवति कर्त्तर्यद्यतन्यां परतः । चण् परोक्षाचेक्रीयितसनन्तेषु ॥ २९२ ॥ चणादिषु धातोद्विवचनं भवति । अन्यामस्यादिव्यञ्जनमवशेप्यमिति अनादे- र्लोपः । भन श्रिन् सेनायां । अशिश्रियत् । अदुद्रुवत् अदुद्रुवतां । अमुवत् । कमु कान्तौ । कवर्गस्य चवर्गः ॥ २९३ ॥ अभ्यासक्वर्गस्य चवर्गो भ- वति आन्तरतम्यात् ।अचकमत् । इत्यम्यासो धातुवत् ।। पक्षे अचीकमत् । इन्यसमानलोपोपधाया इखश्चणि ॥ २९४ ॥ स- मानलोपवनितस्य लवन्तम्यान्यामस्य दीर्घो भवति लधुनि धात्वक्षरे इनि चण्परे । दीर्घोलघोरस्वरादीनाम् ॥२९५ ।। समानलोपवर्जितम्य लम्वन्तम्य अस्वरादेरभ्यासम्य दीर्यो भवति लघुनि घात्वक्षरे इनि नपरे । कारितम्य लोपः । अचूचुरत् अचूचुरता अचूचुरन् । अममानलोपोपपाया इति किन् । असमामत् । लवन्तस्य इति रिम्। सिप क्षान्नी । अनिक्षिपन् । सल शाने ! अनिक्षलन् । अलोपे समानस्य मन्बल्लघुनीनिचण्परे ।।२०६॥ समानम्याटोपे मति लघुनि धावक्षरे अन्यामम्य मन्वकार्य 'मति इनि नपरे । कि मन्ववार्य । सन्पवर्णस्य ।। २९७ ॥ अभ्यासावर्णस्य इलं भवति मनि ·कातन्त्ररूपमालायाम् । परे । अपीपलत् अपीपलतां अपीपलन् । अलोपे समानस्यति किं । अदन्ताः कथ वाक्यप्रबन्धे इत्यादयः । धातोश्च ॥ २९८ ॥ अनेकाक्षरस्य धातोरन्ते खरादे- लोपो भवति इनि परे। अचकथत् अचकथतां अचकथन् । एवं रच प्रयत्ने । व्यररचत् व्यररचतां व्यररचन् । इत्यादि । समानस्येति किम् । पटुमाचष्टे पटुकरोति तत्करोति तदाचष्टे इति इन् । अपीपटत्। वृद्धौ सन्ध्यक्षरलोपः । रूप रूपक्रियायां । व्यरुरूपत् व्यरुरूपता व्यरुरूपन् । लघुनि धात्वक्षरे इति कि । तर्ज भरो सन्तर्जने । अततर्जत अततर्नेता अततर्जन्त । संयोगविसर्गानुखारपरोऽपि गुरुः स्याङ्स्वः । अबभर्त्सत अवभत्र्सेताम् अवमर्त्सन्त । वृड् वरणे । अवीवरत् अवीवरतां अवीवरन् । अततन्त्रत् । खरादेदितीयस्य ॥ २९९ ॥ स्वरादेर्धातोद्वितीयावयवस्य द्विर्वचनं भवति । तत्र च । न नवदराः संयोगादयोऽये ॥३०॥ संयोगादयो ये स्वरादेर्धातोद्वितीयावयवस्य संयोगादयो नवदरा न द्विरुच्यन्ते नतु ये परे । अर्च पूनायां । आचिंचत् आचिंचतां आर्चिचन् । एवं अर्ह पूजायां । आनिहत् । न शास्दनुवन्धानाम् ॥ ३०१ ॥ शास् ऋदनुबन्धानां चोपधाया ह्रस्वो न भवति इनि चपरे । अशशासत् अशशासताम अशशासन् । दौक तौच गतौ । अदुढौकत अड्डौकेतां अडुदौ- कन्त । अतुतौकत । शासेरिति कि । आडः शासूड् इच्छायां । आ- शीशसत् । भ्रान् भ्राप् दीप्तौ। भापदीपजीवमीलपीढकणवणभणश्रणमणहे. ठलुपां वा ॥३०२॥ एपामुपधाया हूस्वो भवति वा इनि नपरे । भाप व्यक्तायां वाचि । दीप दीप्तौ। जीव प्राणधारणे । मील निमपणे। पीड गहने। कण वण मण श्रण मण शब्दे । हेठ गतौ । लुटु छेदने ।

·तिङन्तः। १४९. अविननन् अवित्रनतां अविभ्रनन् । अविभ्रमन । अबभ्रानत् , अवधानत । अविभ्रशन् । अविभ्रशन । अबभ्राशत् । अबभ्राशन । अत्रिमपन । अत्रमापन । अदादिपत् । अदिदीपत् । अनी- जिवन् । अजिनीवत् । अमीमिलत् । अमिमीलन् । अपिपीडत् । अपीपिडन् । अवीकणत् । अवकाणत् । अवीवणन् । अववाणत् । अत्रीमणत् । अत्रमाणत् । अमीमणत् । अममाणत् । अशिश्रणत्। अशनाणत् । अनीहिटत् । अनीहेटत् । अल्लुपन् । अलुटूपत् । चिति स्मृत्यां । अचिनिन्नत् । म्फुट परिहासे । शिल्परो घोपः॥३०॥शिटः परो घोपोऽवशेप्यो भवति।शि- टो लोप इत्यर्थः। अपुम्फुटन्। लक्ष दर्शनानयोः।अललक्षन्। भक्ष अट्ने। अवमक्षत् । कुट्ट अन्नभापणे । अचूकुट्टत् । लड उपसेवायां । अली- लडत् । मिदि तिल स्नेहने । अमिमिन्दत् । अतितिलन् । ओलडि उत्क्षेपे। अलन्दण्इन्।पीड अवगाहने।अपीपिड़त् । नट अवस्यन्दने । अनीनटत् । बघ मंयमने । अचीत्रवत् ।चुट छुट कुट छेदने । अचूचुटन् । अचूछुटत् । अचूकुटन् । पुट चुट अल्पीमावे । अपृपुटत् । अचूचुटत् । मुट चू- भने । अमूमुटन् । घट चलने ! अनीघटत् । छद्र पट्ट संवरणे । अची- छन् । अपीपट्टन् । सिप क्षान्ता । अविक्षिपत् । नक्क धक्क नाशने । अननछन् । अवकन् । चक्क चुक व्यथने ।अचचक्कन् अचुचुकन् । 'क्षर शाने । अविशलन् । चुद संचोदने । अचूचुदत् । गुडि मुनि नमि पल रक्षणे । अजुगुण्डत् । अमुमुञ्जत् । अननंमत् अननंसतां भन मन् । अपीपटन् । तिट प्रतिष्ठायां । अनीनिलन् ।तुल उन्माने। अनुनुन् । मूल रोहणे । अमूमुलन् । मान पूनायां । अमीमनन् । विशप श्रेषणे । अशिश्लिपन् । ज्ञप मानकन्ये च । अनिनपत् । व्यय सये । अविन्ययन् । चूर्ण संकोचने । अचुचूर्णन् । पून पूनायां । अपुरनन् । अइंड स्तवने । आश्चिकन् । ऐडिडन् । शुट आलये। अरायटन् । शुटि शोपणे । अशुशुन्टन् । पचि विस्तारवचने । अपप- ·१५० कातन्त्ररूपमालायाम् । 'ञ्चत् । तिन निशाने । अतीतिनत् । वर्ष छेदनपूर्णयोः । अववर्धन् । कुवि आच्छादने । अचुकुंवत् । लुबि तुवि अर्दने । अलुलुम्बत् । अतुतुम्बत् । म्रक्ष म्लक्ष रक्षणे । अमम्रक्षत् । अमम्लक्षत् । इल प्रे- रणे । ऐलिलत् । लुण्ट सेये। अलुलुण्ठत् । छर्द वमने । अचछर्दत् । गुडि वेष्टने । अजुगुण्डत् । गर्द अभिकालायां । अनगर्दत् । ष रोपणे । अरूरुषत् । मडि भूपायां हर्षे च । अममण्डत् । श्रण दाने । अशिश्रणत् । भडि कल्याणे । अबभण्डत् । तत्रि कुटुम्बधारणे । अततन्त्रत् । मत्रि गुप्तभापणे । अममन्त्रत् । विद संवेदने । अवीवि- दत् । दंश दशने । अददंशत् । तूण रूपणे । अतूतुणत् । भ्रूण आ- शायां । अबुभ्रूणन् । शठ श्लाघायां । अशीशठत् । स्यम वितकें । असिस्यमत् । गूरी उद्यमे । अजूगुरत् । कुत्स अवक्षेपणे । अचुकु- सत् । कृट प्रमादे । अचूकुटत् । वञ्च प्रलंभने । अववश्चत् । मद तृप्तियोगे। अमीमदत् । दिवु परिकूजने । अदीदिवत् । कुस्स - स्मयने । अचुकुस्मत् । चर्च अध्ययने । अचचर्चत् । कण निमीलने । अचीकणन् । जसु ताडने । अनीजसत् । पप वन्धने । अपीपषत् । अम रोगे । आमिमत् । चट म्फुट भेदने । अचीचटन् । अपुस्फुटन् । घुपिट शब्दे। अजूघुपत् । लम शिल्पयोगे । अलीलमत् । भूप अल- द्वारे । अबभुषत् । रक लक आस्वादने । अरीरकन् । अलीलवत्। लिगे चित्रीकरणे । अलिलिगत् । मुद संसर्गे । अमूमुदत् । मुत्र प्र. मोचने । अमूमुचत् । अस कवलग्रहणे । अनिग्रसन् । पूरी आप्याय- ने । अपूपुरत् । " इतः परमदन्ताः" कय वाक्यप्रबन्धने अचकयन् । गण संख्याने । अनगणन् । पट वट ग्रन्थे । अपपटन् । अक्वटन् । रह त्यागे । अरहत् । पद गतौ । अपपदत् । कल गती संख्याने ना अवकलन् । मह पूजायां । अममहन् । स्पृह ईप्सायां । अपरशरत् । शून पैशून्ये । अगुशूनन् । कुमार मीडायां । अचुकुमारन् । गोम् उ• पदेहे । अजुगोमत् । गवेप मार्गणे अनगवेपन् । भान पर्मणि ।

·तिडन्तः। १५१ । । अवभाजन् । स्तेन चौर्य । अतिम्तेनन् । परस्मैभापा । :आगर्वादात्मने- पढ़ी। पद गती। अपपदत अपपदेतां अपपदन्त । अपपदयाः अपपदेयां अपपदवं । अपपदे अपपदावहि अपपदामहि । मृग अन्वेपणे । अम- मृगत । कुह विम्मापने । अचुकृहत । शूर वीर विक्रान्तौ । अशुशूरत । अविवीरत । स्थूल परिवृहणे । अतुस्थूलत । अर्थ उपयाच्नायां । आर थेत । संग्राम संयुद्धे । अससंग्रामत । गर्व माने । अनगर्वत । आत्मने- भाषा । मूत्र प्रस्रवणे । अमुमूत्रत् । पार तीर कर्मसमाप्तौ । अपपा- रन् । अनिनीरत् । चित्र विचित्रीकरणे । अचिचित्रत् । छिद्र कर्णभेदे । अविछिद्रत् । अन्ध दृष्टयुपसंहारे । आन्दधन् । दण्ड दण्डनिपातने । अदण्इन् । सुख दुःख तत्क्रिययोः । असुमुखत् । अदुदुःखन् । रस आस्वादनस्नेहनयोः । अररमन् । व्यय वित्तममुत्सर्गे । अवव्ययत् । व- र्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु । अववर्णन् । पर्ण हरितमावे । अपप- र्णत् । अब पापकरणे । आनिवत् । इति चुरादयः । मालभूत् । मास्सैधिष्ट । मान्मपाक्षीत् मासपातां मालपाक्षुः । मा- मपाक्षी: माम्मपाकं मालपात्त । मास्मपाक्षं माम्मपाश्व मालपाक्ष्म । मान्नपक्त मामपक्षातां मास्लपक्षन । मास्मपक्थाः मासपक्षायां मास्लप- ग्वं । माम्मपति मान्मपश्यहि मान्नपश्महि । माभून् । मधिष्ट । मा- पाक्षीत् । मापत्त । इति अद्यतनी समाप्ता। परीक्षा ॥ ३०४ ॥ चिरातीते काले परोक्षा विभक्तिर्भवति । अश्णां परः परोक्ष । मन्प्रति इन्द्रियाणामविषय इत्यर्थः। चण् परोक्षा- कीयतमन्नन्तेषु द्विवचने सनि ॥ भवतेरः॥ ३०२।। भवतेरभ्यासस्य अकारो भवति परोक्षायां । आगमादेशयोरागमो विपिलवान् । गुणोन भाति । सम्वन्यातुः अनवाइडागमो साधानुसादिव्यसनादेरिति व्यजनादाविडागमः । भूविय बभूवधुः बभूव । बभूव मनसि बभूपिम ।

·१५२ कातन्त्ररूपमालायाम् । नाम्यादेगुरुमतोऽनृच्छः ॥३०६॥ ऋच्छ इति वर्जिना- नाम्यादेर्गुरुमतो धातोरेकखरादाम् भवति परोक्षायां । आमः कृननुप्रयुज्यते ॥ ३०७ ॥ आमन्तस्य कृअनुप्रयु- ज्यते परोक्षायां । द्विर्वचनं । ऋवर्णस्याकारः।।३०८॥ अभ्यास ऋवर्णस्याकारो भवति । सर्वत्रात्मने ॥ ३०९ ॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भवति प- रोक्षायामात्मनेपदे सर्वत्र । एधाश्चके एघाञ्चक्राते एधाश्चक्रिरे । कृमोऽसुटः ॥ १०॥ असुटः कृतः परोक्षायां थलि चा- निड् भवति । एधाश्चकृपे एधाञ्चकाये एधाञ्चकृट्वे । एधाश्चके एधाच- वहे एधाञ्चकृमहे । असुभुवौ च परस्मै॥३११॥आमन्तस्यासुमुवावप्यनुप्रज्यने परस्मैपदे परे । परस्मैपदं चातिदिश्यते। एधामास एधामासतुः एधामासु । एघामासिथधामासयुःएधामासाएधामास एधामासिव एधामासिमाएघा. बभूव एघांचभूवतुः एधांबभूवुः। अस्योपधायामित्यादिनादीर्घ । पपाच । परोक्षायां च ॥३१२॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भवति परो- क्षायां परस्मैपदे द्वित्वबहुत्वयोः परतः । अस्यैकव्यञ्जनमध्येनादेशादेः परोक्षायाम्।।३१३|| अनादेशादेर्धातोरेकन्यजनमध्यगतस्यास्स एवं भवत्यम्यासलोपश्य परोक्षायामगुणे । पेचतुः पेचुः । श्लोकः। नित्यात्वतां खरान्तानां सृजिशोथ वेट थलि । ऋचि नित्यानिटः स्युश्चेदृव्यहां नित्यमिद थलि। इत्येपामिट् वा भवति यलि परे । थलि च सेटि ॥ ३१४ ॥ अनादेशादेर्धातोरेकन्यञ्जनमध्य- गतस्य अस्य एवं भवत्यभ्यासलोपश्च सेटि थलि परे । पेचिप पपस्थ पेचधुः पेच ।

·तिडन्तः। अट्युत्तमे वा ॥३१॥ उपधाया अस्य दीर्थो भवति अन्त्या- नां नामिनां च वृद्धिर्भवति वा परोक्षायामुत्तमपुरुषेऽटि परे । पपाच पपच । सूभृद्रुश्रुव एव परोक्षायाम् ॥३१॥ एपामेव न इट् भवति परोक्षायामन्येषां मवत्येव । इति स्रादिनियमादित् । पेचिव । पेचिम । पेचे पेचाते पेचिरे । पेचिपे पेचाथे पेचिध्वे । पेचे पेचिवहे पेचिमहे । अस्यैकव्यञ्जनमित्युपलक्षणम् । उपलक्षणम् कि।स्वस्य स्व. सदृशस्य च ग्राहकमुपलक्षणम् । इत्याकारस्थानेकव्यन्जनत्यापि क- चित् । राथ् साथ् संसिद्धौ । राघो हिंसयाम्॥३१७॥ हिसार्थस्य राधेः एत्वं भवति अभ्या- सलोपश्च परोक्षायामगुणे ॥ अपरराध अपरेधतुः अपरेधुः । इत्यादि। हिसायामिति कि। आरराष आरराधतुः । इत्यादि । राजिभ्राजिभ्रासिभ्लासीनां वा ॥३१८॥ एषां वा एत्वं भवति अभ्यासलोपश्च परोक्षायामगुणे । रानृ दीप्तौ । रराज रेजतुः रानतु. रेजुः रराजुः । रेनिथ ररानिय। " थलि च सेटि वा एत्वमभ्यासलोपश्च"। रेनथुः रराजथुः रेन रराज । रराज रेजिव राजिव रेजिम रराजिम । रेने रराने रेजाते रराजाते रेनिरे रराजिरे। रेनिपे रानिपे रेजाथे ररानाथे रेनिड्ढे रराजिट्वे । रेने रराजे निवहे ररानिवहे रेनिमहे ररानिमहे । भ्रास्ट् भ्रानृट् लास्लद दीप्तौ ।भ्रे- जे वभ्राने । भेसे वभ्रासे । म्लेमे वम्लामे । कास भात दीप्तौ।चका- से चकासाते चकासिरे । चकामिपे चकासाये चकासिध्वे । कासे चकामिवहे चकामिमहे । एवं वभामे वभासाते बमासिरे । एकव्य- अनमध्यगतस्येति कि। ननन्द ननन्दतुः ननन्दुः । ननन्दिय ननन्दथुः ननन्द. 1 ननन्द ननन्दित ननन्दिमः । परोक्षायामिन्धिश्रन्धिग्रन्धिदम्भीनामगुणे॥ ॥ ३१९ ॥ इन्धिश्नन्धिग्रन्थिदम्भीनामनुपगलोपो भवति ·१५४ कातन्त्ररूपमालायान् । क्षायामगुणे । इत्यनेनानुपङ्गलोप. । इन्धि दीप्तौ । समीधे समीधा- ते समीधिरे। तृफलभजत्रपश्रन्थिग्रन्थिदम्भीनां च ॥३२० ॥ एपामुपधाया अस्य एवं भवति अभ्यासलोपश्च परोक्षायामगुणे । सेट् थलि च ।तृ प्लवनतरणयोः । ततार । ऋदन्तानां च ॥३२॥ ऋदन्तानां गुणो भवति परोक्षाया- मगुणे।तेरतुः तेरु । तेरिथ तेरथुः तेर । ततार ततर तेरिख तेरिम । फल निप्पत्तौ। पफाल फेलतुः फेलुः । भनश्रीड् सेवायां । बभाज भेनतुः भेजुः । अपुष् लजायां । त्रेपे पाते पिरे । श्रन्य ग्रन्थ सं- दर्भ । शश्रन्थ श्रेयतुः श्रेथुः । निरनुपझैः तृप्रभृतिभिः साहचर्या- दभ्यासलोपः । अकारस्य एत्वं च न स्यात् । शश्रन्थिय । जग्रन्थ । ग्रेयतुः ग्रेथुः । जग्रन्थिय । दम्भू दम्भे। ददम्भ देभतुः देभुः । ददम्भिय। अन्यत्रानुपगलोप इति कि । ननन्द ननन्दतुः ननन्दुः । ननन्दिय सलंसे । बभ्रंसे। दध्वंसे। परोक्षायामभ्यासस्योभयेपाम् ॥ ३२२ ॥ उभयेषा ग्रहादिस्वप्यादीनामभ्यासस्यान्तस्थायाः सम्प्रसारणं भवति परोक्षा- यां गुण्यर्थोयं योगः। ग्रहीड् उपादाने। जग्राह । अहिज्यावयीत्यादिना संप्रसारणं । जगृहतुः जगृहुः । जग्रहिथ । आकारादह औ॥ ३२३ ॥ आकारात्परस्याट् और्भवति । सन्ध्यक्षरेच॥३२४॥धातोराकारस्य लोपो भवति सन्ध्यक्षरेन परे । ज्या वयोहानी । जिज्यौ ॥ य इवर्णस्य ।। ३२५ ।। असंयोगात्पूर्वस्यानकाक्षरस्य इवर्णय यो भवति । इति इवर्णस्य यकारः । जिज्यतुः निज्युः । इटि च ॥३२॥ धातोराकारस्य लोपो भाति इटि परे । नि- ज्यिक निज्ययुः निज्य । निज्यो जिज्यिव निज्यिम । वेन तन्तु- “सन्ताने।

·तिङन्तः। १२२ वेषश्च वयिः ॥ ३२७ ॥ वेत्रो वा वायभवति परोक्षायाम् । नत्र संप्रसारगं भवति । उवाय जयतुः ज्युः । उवयिथ उप- धुः ऊय । उवाय उवय उयिव ऊयिम । पक्षे संन्ध्यक्षरान्ताना- माकारी विकरणे इत्याकारादेशः । नवाश्योरगुणे च ॥३२८।। वाथ्योरगुणे च गुणिाने सं- प्रसारणं न भवति परोक्षायां । ववौ ववतुः वः । वविय , ववाथ ववथुः वद । ववो चवित्र वविम । व्यध ताउने । विव्याध वि. विधतुः विविधुः । विव्यधिय विव्यद्ध । वश कान्तौ । वाश ऊ- शनुः उशुः । उवशिय उवष्ठ । व्यच व्यानीकरणे। विन्याच विविचनुः विविचुः । विव्यचिय । प्रच्छ झीप्सायां । प्रच्छादीनां परोक्षायाम् ॥ ३२९ ।। प्रच्छादीनां संप्रमारणं भवति परोक्षायां । पप्रच्छ पप्रच्छतुः पप्रच्छुः । पप्र- च्छिय पप्रष्ठ । ओप्रश्नू छेदने । वत्रश्च वनश्चतुः वनश्चः । वन- श्चिय । इवर्णतवर्गलमा दन्त्या इतिन्यायात् सकारम्य दकारः । भ्रस्ज- पाके । वभ्रज बभ्रजतुः बभ्रजः । वभ्रजिय। स्कोः संयोगाद्योरन्ते न इति सकारलोपः। भृजादीनांप इति पत्वं । बभ्रष्ठ । स्वपि पत्रि यनादीनां या परोक्षाशीप्पु । इति संप्रसारणं भवति। त्रिप्वप् शये। सुप्वाप सुपुपतुः सुपुपुः । मुप्वपिय सुप्वप्य सुषुपथुः सुपुप ।सुप्वाप सुप्वप सुषुपित सुपुपिम । वच परिभापणे । उवाच उचतुः ऊचुः । उवय। श्लोकः। यमो वयो वहश्चैव वळपेवा हपत्तिस्तथा । यदसा पयतिर्थव स्मृता नय यजादयः ।।१।। यन देवपूनासंगतिकरणदोनेषु । इयान इनतुः इजः निथ । भ्रवादीनां पः। इति पत्वं । इसष्ठ । ईनधु: ईन । दयन इनिा ईनिम । ईने ईनाने इनिरे। ईनिपे ईना हो ।

·। कातन्त्ररूपमालायाम् । ईने ईनिवहे ईनिमहे । टुवम् बीन सन्ताने । उवाप उपतुः उपुः । उपिय उवथ उपधुः ऊप । ऊपे ऊपाते उपिरे । वहि प्रापणे । उवाह उहतुः उहुः । उवहिथ । सहिवहो रोदवर्णस्येति ओत्वं । उवोट । उहे अहाते उहिरे। न व्ययतेः परोक्षायाम् ॥३३०॥ व्ययतेराकारो न भव- ति परोक्षायां गुणिनि । विवाय विन्यतुः किन्युः। विव्ययिय विव्येय विन्यथुः विन्य । विवाय विषय विव्यिव विव्यिम । विव्ये विन्याने । विलियरे ।व्हेन्-स्पर्धायाँ वाचि। अभ्यस्तस्य च ॥ ३३१॥ हयतेरन्यस्तमात्रस्य च संप्र. सारणं भवति । जुहाव जुहुवतुः जुहुयुः।जुहुविध जुहोथ । जुहुवे जु. हुवाते जुहुविरे । बद व्यकायां वाचि । उवाद उद्तुः उदुः । उपदिय । उदे उदाते उदिरे । वस निवासे । उवास ऊपतुः । उवसिय उवम्याउपे उपाते उपिरे।टुओश्धि गतिवृद्धयोः । श्वयते ॥१२॥ श्वयते; संप्रसारणं भवति परोक्षायां' चेक्रीयते च । शुशाव शुशुवतुः शुशुः । शुशविय शुशोथ शुशुश्य: शुशुव । शुशाप शुशव शुशुविव शुशुविम । शुशुवे शुशुशाने शुशुविरे । शिवाय शिश्वियनुः शिश्वियुः । शिश्वयिय शिशेष शिश्चियथुः शिश्चिय । शिवाय शिश्चय । शिधिये शिश्चियाते शिविपिरे । इति स्वादिः॥ वा परोक्षायाम् ॥३३॥ अवस्ट आदेशो भवति वा ५. रोक्षायां । नघाम । गमहनेत्यादिना उपघालोपो भवत्यगुणे । नभनुः जतुः । नवसिय जयस्य नक्षयुः जक्ष । नवाम नपम नक्षित नतिन । घस्लामावे। अस्यादेः सर्वत्र ॥३४॥ अभ्यासत्यादरम्य दीपों माति परोतायां मर्वत्र । आद आदनुः आदुः । आदिय आत्य आदा आद आद आद आप । शी स्वप्ने । शिदये शिश्याते शिथियो।

·तिडन्तः। १५७ शिश्यिपे । उवाच ऊचतुः ऊचुः । उचे उचाते उचिरे । उप दाहे । विद ज्ञाने। नाग निद्राक्षये। उपविदजागृभ्यो वा ॥ ३३५ ॥ उपादिभ्यो वा आम् मवति परोक्षायां । उपाञ्चकार उपाश्चक्रतुः उपाश्चक्रुः । आमि विदेरेव ॥३३६॥आमि परे विदेरेव गुणो न भवति । वेदाञ्चकार विदाञ्चक्रतुः विदाश्चक्रुः । जागराञ्चकार जागराञ्चक्रतुः नागराञ्चक्रुः । आमभावे अभ्यासस्यासवणे इत्युवादेशः । उयोप ऊपतुः ऊपुः । विवेद विविद्तुः विविदुः । जनागार । परोक्षायामगुणे ॥ ३३७ ॥ जागर्तेर्गुणो भवति परोक्षाया- मगुणे परे । जनागरतुः जनागरुः । इत्यदादिः ॥ भीहीभृहुवां तिवच्च ॥३३८॥ एपां वा आम् भवति परोक्षायां स च तिवद्भवति । इति तिवद्भावाहिर्वचनं । जुहुवाञ्चकार जुहुआश्चक्रतुः जुहुवाश्चाः । जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः । जुविथ जुहोथ जुहुक्थुः जुहुव । जुहाव जुहव जुहुविव जुहुविम । जिभी भये । , बिभयाञ्चकार विभयाश्चक्रतुः विमयाश्चक्रुः। विभाय विभ्यतु विभ्युः । विभयिय विभेय । ही लज्जायां । जिहयाञ्चकार निहयाञ्चक्रतुः बिह- याचक्रुः । निहाय निहियतुः निहियुः । विमराञ्चकार बिभराश्चक्रतुः 'विमराञ्चः । इत्यादि । जहे नहाते जहिरे । दधौ धतुः दधुः । दृषिथ दवाथ। दधे दधाते दधिरे। दधिषे धाये दृषिवे । दधे दधिवहे दधिमहे । इति जुहोत्यादिः । दिदेव दिदिवतुः दिदिवुः । सुपुवे सुपु- याते सुषुविरे । ननाह नेहतुः नेहुः । नेहिय ननद्ध नेहतुः नेह । न. नाह नेति नेहिम । नेहे नेहाने नेहिरे । इति दिवादिः । नुपाव मु- पुवतुः सुपुवुः । सुपविष । मुपोय । अस्यादेः सर्वत्र ॥ ३३९ ॥ अभ्यासस्स अकारस्य दीर्यो मिति परोक्षायां सर्वत्र अनोनेश्च ॥ ३४० ।। अश्नोनेस्तस्माद्दीपभूनादम्यामाका- .

·कातनरूपमालायाम् । रात्परः परादौ नकारागमो भवति परोक्षायां । आनशे आनशाते आनशिरे । व्यानशे व्यानशाते व्यानशिरे । ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमू- तिभावेषु । ऋच्छरुतः ।। ३४१ ॥ ऋच्छधातोर्गुणो भवति परोलायां । तस्मान्नागमः परादिरन्तश्चेत्संयोगः ॥ ३४२॥त. म्मादी(भूतादभ्यासस्याकारात्परः परादौ नकारागमो भवति धातोर. न्तः संयोगश्चेत्परोक्षायां ! आनई आर्छतुः आनर्छः । अन्नू व्यक्ति मर्पणकान्तिगतिषु। आनञ्ज आनञ्जतुः आनछुः । आनञ्जिय आनक्य आनञ्जथुः 'आनञ्ज । आनञ्ज आनञ्जिव आनझिम | तस्मादिति कि । आछि आयामे । आन्छ आन्छतुः आन्छुः । अयमस्यादे' र्वत्र इति न कृप्तो दीर्घः । अन्तश्चेत्संयोग इति कि । आट आटतु । ऋध वृद्धौ । ऋकारे च ॥ ३४३ ॥ तम्माद्दीर्घाभूतादम्यासाकारात्परः ५ रादौ नकारागमो भवति ऋकारे च परोक्षायां । आन्धे आनुपाते, आनृधिरे । चेः किर्वा ॥ ३४४ ॥ चेः किर्वा भवति परोक्षायां । चिका य चिक्यतुः चिक्युः । चिक्ये । चिचाय चिच्यतुः चिच्युः । चिच्ये चिच्याते चिच्यिरे । इति स्वादिः । तुतोद तुतुदतुः तुतुदुः । मन प्राणत्यागे। आशीरद्यतन्योश्च ॥ ४५ ॥ मन् आत्मनेपदी भवनि नकारादनि च परे नान्यत्र । ममार मम्रतुः मनुः । थल्यूकारात् ॥३४६॥ ऋकारान्तात् थलि नेड् भवति । ममर्थ मम्रथुः मम्र । मुमोच मुमुचतुः मुमुचुः । मुमुने मुमुचाने मुमुचिरे । इति तुदादिः । रुरोधरुरुपतुः युभुने बुभुनाते । युयोज। युयुनेाहीर रुधादिः । ततान तेननुः तेनुः । तेने तेनाने तेनिरे । मेने मेनाने मेनिरे। चकार चमनुः । चक्रे चमाते ।

·तिङन्त ।
११९
सुद भूषणे सम्पर्युपात् ॥ ३४७ ॥ सम्पर्युपात्परम्य कृ
ञ् आदौ मुद् भवति भूषणेऽथे द्विवचने ।
शिदपरोऽघोपः ॥३४८॥ अभ्यासम्य शिट परोऽधोपोड
वशेप्यो भवति शिलो रोप इत्यर्थ । सचम्कार ।
ऋतश्च संयोगादेः ॥४९॥ सयोगादेर्धातो मनो गुणो
भवति परोक्षायामगुणे । सत्रम्बस्तु सचस्तरु । सचम्करिथ सचम्बर
थु सचम्कर । परिचम्बार परिचस्वरतु । उपचम्कार उपचस्तरतु
उपचम्करु । उपचम्बरे उपचस्कराते उपचापरिरे । उपचकार
पे उपचम्कराये उपचकरिध्वे । उपचवरे उपवस्करिवहे उपनम्म
रिमहे । इति तनादि । चिनाय चिनियतु विक्युि । त्रिनियिश
चिनिया । चिनिये चिक्रियात चिरियिरे । वने वनाते वनिरे ।
मृवृभृस्तुद्रुसवण्व परोक्षायाम्॥३५०॥ एभ्यो धातु
भ्य परो नेट भवति एव परोक्षाया । जग्राह नगृहतु नगृहु । न
गृहे । इति स्यादि ।
चकास्कास्प्रत्ययान्तेभ्य आम् परोक्षायाम् ३०१
एभ्य आम् भवति परोक्षाया च । चकास दीप्तौ । चकासाञ्चकार
चकामाचरतु । चमासाचने चकासाचनाते चमाञ्चनिरे । पान
भार दीप्ती । कासाचने । चौरयाञ्चकार । चोरयाश्चरे । पाल्यामाम
पारयामासतु । पालयाचार पाल्याश्चतु पाल्याश्च । एव पा
ल्याश्चने पाल्याचनाते पाल्याश्चतिरे। तन्त्रयाचने । वारयाश्चकार।
वारयाश्चके।
दयायासश्च ।। ३०२॥ एभ्य आम् भवति परोक्षाया। दय
दानगतिहिंसादानेषु । दयाश्चरे । अयायने । आसाघरे । इति
परोक्षा समाप्ता॥
भविष्यति भविष्यन्त्याशीः श्वस्तन्यः ।।३०३॥
भरिप्यति पारे भविष्यन्त्याशी चम्नन्यो भवन्ति।

·कातन्त्ररूपमालायाम्। तासांश्वसंज्ञाभिः कालविशेष. ॥ ३०४ ॥ ताम' विभक्तीना श्वसज्ञाभि कालस्य विशेषो भवति । धो भव काल स्वम्तनस्तन वस्तनी भवति । भविता भवितारौ भवितार । भवि तासि भवितास्थ भविताम्य । भवितास्मि भवितास्व भविताम्म (ए विता एधितारौ एधितार । एधितासे एधितासाथे एधिताध्वे । एधि ताहे एधितास्वहे एपिताम्महे । पक्का । नन्दिता । स्रसिता । भ्रसि ता । ध्वसिता । शकि ववि कौटिल्ये । शङ्किता । वङ्किता । वढिङ् अभिवादनस्तुत्यो । वन्दिता वन्दितारौ वन्दितार । वन्दितामे । वेञ् तन्तुसन्ताने । व्याता व्यातारौ व्यातार । व्यातासे । इति म्वा दि । अत्ता । शयिता वक्ता। इत्यदादि । होता । धाता । भो। इति जुहोत्यादि । देविता । सेविता। नद्धा। इति दिवाटि सोता । अ शिता । चेता। इति खादि । तोत्ता। मर्ता । मोक्ता । इति तुदादि । रोद्धा । भोक्ता । योका। इति रुधादि । तनिता । मनिता।" । इति तनादि नेता । वरिता । ग्रहीता। इति त्यादि । चोरयिता तन्त्रयिता। वारयिता । इति चुरादि । इति श्वस्तनी समाप्ता। भविष्यति भविष्यन्तीत्यादिना भविष्यति काले आशी । इष्टस्साश सनमाशी । आशिपि च परस्मै ।।३००॥ सवेपा धातूना गुणो न मन ति आशिपि च सर्वर परम्मैपदे परे। भूयात् भूयास्ता भूयाम् । या भूयास भूयाल । भूयास भूयास्त्र भूयास । विनिमये चागति हिंसाशाहस इति चुरादित्वादात्मनेपट । व्यतिमविपीष्ट । एपिपीष्ट एधिपीयाम्ता एधिपीरन् । एधिपीष्ठा एपिपीयाम्या रवि पीच । पधिपीय एपिपीवहि एधिपीमहि । पच्यात् । पक्षीप्ट । न यात् । ससिपीए । अमिपीए । वसिपीए । स्वपिनचियजादीनामि नि समारणम् । नान्यन्तानामिति दीर्वश्च । मुप्यात् । इ ज्यात् । व्येन् मवरणे । उभयपदी । वीयात् वीयाम्ना वीयाम ।

·तिइन्तः। 1 न्यामीष्ट व्यासीयास्तां व्यासीरन् । चिन् चयने । चीयात् । चेपीष्ट । वे तन्नुसन्ताने । उभयपदी । उयात् उयास्तां उयामुः। वासीष्ट वासीयास्तां वासीरन् । ज्या वयोहानौ । परानीयात् । व्यध ताडने । विध्यात् । अद्यान् । अशून् व्याप्तो । अशिपीष्ट अशिपीयास्तां अशि- पीरन् । ब्रूड् व्यक्तायां वाचि। *वो वचिः॥५६॥ ब्रुवो वचिर्भवत्यसार्वधातुकविषये । उ- न्यात् । वक्षीष्ट । इत्यादि । अध्यात् । शयिपीट । हयात् । हासीष्ट । आशिष्येकारः॥ २७ ॥ दामादीनामेकारो भवत्याशिष्य- गुणे। विधेयात् । विधामीप्ट विघासीयान्तां विधासीरन् । उभयपदी । धेयात् । देयान् । मेयात् । गेयात् । पेयात् । स्थेयान् स्थेयास्तां । अवमेयान् अबसेयास्तां । हेयान् । अगुण इति कि । घासीप्ट घासी- याम्नां ।। दासीप्ट । दीव्यात् । सविपीष्ट । विकल्पेन 1 सोपीष्ट सोपी- याम्नां । नद्यात् । नत्सीष्ट । पुञ् अभिपवे । भूयात् । अभियात् । अभिपीष्ट । “वा संयोगादेरम्य इति वक्तव्यम्" ॥ ज्या वयो हानी । ज्येयान् । ज्यायात्। म्ले गाविनामे । म्लेयात् म्टायात् । ग्ले हर्पक्षये। ग्लेयान् ग्लायात्। टोश्चि गतिवृद्ध्योः निश्चीयान्। निश्पीष्ट। इत्यादि । तुद्यात् । शदशानने । शत्सीष्ट । भूपीष्ट । मुच्यात् । मुक्षीष्ट । रघ्यात् रुत्मीप्ट । भुज्यात् । भुक्षीष्ट । युन्यात् ।युक्षीष्ट । तन्यान् ननिपोष्ट । मनिपीष्ट । विक्रीयात् । विकीपीष्ट । गृयात् । ग्रहीपीष्ट । नोर्यात् । चोरयिपीट। चोरयिपीयाम्नां । पाल्यान् । पल शल पतृ पये च गती पाल रक्षणे च । उभयपदी । पायपीट । अर्च पूनायां । अर्यात् अर्नाम्नां अर्ध्यामु.। अर्चयिपीट अनयिपीयाम्नां । तन्त्रयिषी- छ । कार्यान् । यारयिपीट । इत्याशीः समामा ॥ भविष्यनि भविष्यन्नी- त्यादिना भविष्यासाले. भविष्याती.रिमनिर्भगति। महिपति मनिज्य, निः भविष्यति । भविन्यमि मरिन्यय भविष्यय । मपियामि मनि- प्यार भविन्यामः । परिप्यते धिप्यते एरियन्ते । एभिन्यसे ए.

·कातत्ररूपमालायाम् । धियेथे एधिप्यध्वे । एधिप्ये एधिप्यावहे एधिप्यामहे । पश्यति पक्ष्यते । नन्दिप्यते । संसिप्यते । भ्रंसिप्यते । ध्वंसिप्यते । एवं श- तिप्यते । वकिप्यते । वन्दिप्यते । वेन् संवरणे। वास्यति । वास्यते । अत्स्यति । वक्ष्यति वक्ष्यते । होप्यते । होप्यति । धास्यति धास्यते। दास्यति । दास्यते। देविप्यति । सेविप्यते । नत्स्यति । नत्स्यते । सोप्यति । अशिप्यते । अक्ष्यते । चेप्यति । चेप्यते। तोत्स्यति। हृन्तात्स्ये ।। ३९८ ॥ हनः ऋदन्ताच्च इडागमो भवति स्यकारे परे । हनिप्यति । मोक्ष्यति । रोत्स्यति । रोत्स्यते । भोक्ष्यते । योक्ष्यते । तनिप्यते । मनिप्यति । मनिप्यते । करिप्यनि। करिप्यते । केप्यति । वरिप्यति वरिप्यते । ग्रहीप्यति ग्रहीप्यते । चोरयिप्यति चोरयिप्यते । तन्त्रयिप्यते । वारयिष्यते । एवं ज्ञातव्यं । इति भविष्यन्ती समाप्ता ॥ भूतकरणवत्यश्चेत्यतीते काले क्रिया- तिपत्तिः । क्रियाया अतिपतनं क्रियातिपत्तिः । अभविष्यत् अभविष्यतां अभविप्यन् । अभविष्यः अभविष्यतं अभविप्यत । अ- भविष्यं अभविष्याव अभविष्याम । ऐधिप्यत ऐधिप्येतां ऐधिप्यन्त। ऐधिप्यथाः ऐधिप्येयां ऐधिप्यध्वं । ऐधिप्ये ऐधिप्यावहि ऐधिप्याम- हि । अपक्ष्यत् अपश्यतां अपक्ष्यन् । अनन्दिप्यत् । अस्रंसिप्यत् । अभ्रंसिप्यत । अध्वंसिप्यत । अत्र्यास्यत् । अव्यास्यत । आत्स्यत् । अशयिष्यत । अवक्ष्यत् अवक्ष्यत । अहोस्यत्। अहास्यत्। अधास्यत् अधास्यता अविष्यत् असविप्यन । विकल्पेन । असोप्यत असोप्ये- तां अमोप्यन्त । अनत्स्यत् अनत्स्यत । असोप्यत् । अशिष्यत् । वि. कल्पेन । आक्ष्यत आक्ष्येता आक्ष्यन्त । अचेष्यत् । अचेप्यत । अतो- त्स्यत् । अमरिग्यम् । अमोक्षत् । अमोक्षत । अरोत्स्यत् । अमोक्ष्यत । अयोक्ष्यत् । अयोक्ष्यत । अतनिष्यत् । अमनिष्यन् । अकरिष्यत् । अवरिप्यत् । अवरीप्यत । अग्रहीप्यत् । अग्रहीप्यत । अनो. गयिष्यन् । अचोरयिष्यत अचोरयिष्येतां । अतन्त्रयिष्यत । अ- -. - ।

·तिडन्तः। वारयिष्यत् । अवारयिप्यन । पल रक्षणे । उभ । अपालयिष्यन् । अपालयिष्यन । अर्च पूनायां। उभ । अर्चयिष्यत् अर्चयिप्यत अर्च- यिष्येतां अयिष्यन्न एवं मर्वमगवन्तव्यम् । इति क्रियातिपत्तिः । अथाद्यतन्याः क्वचिदिशेप उच्यते । इजात्मने पदेः प्रथमैकवचने ॥३५॥ पद्घातोरिज्म- चति कर्नर्यद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवचने परे । इचस्तलोपः॥ ३६० ॥ इत्रः परम्तलोपो भवनि उत्पादि - उदपत्मातां उदपत्सत । उदपत्याः उदपत्सायां उदपव्वं । उदपत्सि 'उदपत्स्वहि उदपत्स्महि । समपादि । दीपजनवुधपूरितायिप्यायिभ्यो वा ॥३६॥ एभ्यो वा इज् भवति कर्तर्यद्यनन्यामात्मनेपदे प्रयमैकवचने परे । दीपी दी- प्तौ । अदीपि अदीपिष्ट । जनिवध्योश्च ॥ ३६२॥ जनिवध्योरुपधाभूतस्य दीर्घस्य हुस्खो भवति इचि परे । जनी प्रादुर्भावे । अननि अजनिष्ट । अवधि अवधिष्ट । बुध अवबोधने । अवोधि । अबुद्ध । हचतुर्थान्तस्य धा- तोस्तृतीयादेरादिचतुर्थत्वमकृतवत् । अभुत्सत् अभुत्सानाम् अभुत्मत। पूरी आप्यायने । अपूरि । अपरिष्ट । ताय सन्नानपालनयोः । म्झायी ओप्यायी वृद्धी । अतायिं अतायिष्ट । अप्यायि अप्या- यिष्ट । इति विशेषः । भावकर्मणोरद्यतन्यादयः प्रदश्यन्ते । भावकर्मणोश्च ॥३६॥ सर्वम्माद्धानोरिज्मवति भावकर्म- गोविहिते अद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवचने परे । अभावि । कर्म- णि अन्वभावि। ऐधि अपात्रि अनन्दि अम्तम्मि। अभ्रंसि । अम्बंमि । अधिरिच्यादन्तानाम् रिशा आदन्तानां यातूनामा- चिर्भवतीत्रि परे ॥ अरायि । अन्यायि । अपायि । अरायि अदायि । ग्ल पक्षये। अन्नायि। . गात्रविनामे । अम्लायि । अगायि । ।

·कातन्त्ररूपमालायाम्। - अमायि । अस्थायि । अवासायि । अधासि । अशायि । अवात्रि अहावि । अहायि । अदायि । अभारि । अदेवि असादि । अनाहि । उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतीना मडन्तरोपि ।। ३६५ ।। उपसर्गस्थनिमित्तात्परेषां माउन्नरोपि पत्वमापद्यते। अपिशव्दादनन्तरोपि ।। अभ्यपावि। आशी। अवायि। अतोदि अमारि । अमोचि । अरोधि । अभोजि अयोनि । अतानि। अमानि । अकारि। अक्रायि । अवारि । अग्राहि । अचोरि । अपालि। अतन्त्रि । अमन्त्रि । अवारि आचि । अद्यतनी समाप्ता । बभूवे देवदत्तेन । एषाञ्चके | पेचे। इत्यादि।। इति परोक्षा | भविना देव दत्तेन । एधिता । पक्का । इति श्वस्तनी समाता ॥ आशीः । भविषीष्ट देवदत्तेन । एधिपीप्ट पक्षीष्ट । भविष्यन्ती । मविप्यते देवदत्तेन। एधि- प्यते । पक्ष्यते । इत्यादि । क्रियातिपत्ति. । अमविप्यत देवदत्तेन । ऐघियत । अपश्यत इत्यादि । स्यसिजाशीश्वस्तनीपु भावकर्मार्थासु स्वरहन- ग्रहदशामिडिज्वढा ॥३६६|| मावकर्मार्थामु स्यसिनाशी-ध- म्तनिपु परत. स्वरहनग्रहशामिट् इज्वद्भवति वा ॥अन्वमावि अन्वमा- विषातां अन्वभाविपत । अन्वमाविष्ठा अन्वमाविषायां अन्वमाविट्ठ । अन्वभाविपि अन्वमाविप्वहि अन्वभाविष्महि । अन्वमवि अन्व- विपातां अन्वमविषत । असाविपातां असाविपत । असोपातां अमो- पत । असविपातां । अमविपत । अहस्य हन्तपिरिनिचोः॥३६७|हन्नेहस्य चिर्मपति इनि- चोः परतः । अपानि अपानिपातां अपानिपन ।। हनिमन्यते त् ॥ ३६८॥ आम्यां परममावधानुर- मनिड् भवति । अहसाता अहसन आत्मनेपदे वा ॥३६॥ अद्यतन्यामात्मनेपदे परे हते- पिरादेशो वा माति। अवधि अवधिपातां अवधिपता ·तिडन्तः। नेज्वदिटः ॥३७०॥ इज्वदिटो दीयों न भवति । अग्राहिपातां अग्राहिपत । अग्रहीपातां अग्रहीपत।अदाशि अदर्शिपातां अदर्शिपत । अक्षातां अक्षन । अदृष्ठाः अदृक्षायां अहवं॥श्वस्तनिः । भाविता मविता । साविता सविता । सोता । घानिता। हन्ता । ग्राहिता ग्रहीता। दर्शिना । दृष्टा || आशिः । माविषीष्टा भविपीष्ट । साविपीष्ट । सवि. पीष्ट । सोपीष्ट ॥ इन्तेर्वधिराशिपि ॥ ३७१ ॥ हन्नेधिरादेशो भवति आशिषि च परे । वाविपीष्ट वधिपीष्ट । ग्राहिपीष्ट । ग्रहीपीष्ट । दर्शि- पोष्ट । दक्षीष्ट || भविप्यन्ती । भाविप्यते भावप्यते।मात्रिप्यते सवि- प्यते । चायिप्यते चेप्यते । पानिप्यते हनिप्यते । ग्राहिप्यते ग्रही- प्यते । दशिंप्यते दर्यते ॥ क्रियातिपत्त्यां । अभाविष्यत अभविष्यत। असाविप्यत असविप्यत असोप्यत । अचायिप्यत अचयिष्यत । अवा- नियत । अहनिप्यत । अग्राहिप्यन अग्रहीप्यत । अदर्शिप्यत अदृक्षत। हत्यादि । एवं सर्वमुन्नेयं । अथ सनादिप्रत्ययान्ता धातवः प्रदान्ते॥ गुप्तिकिड्यः सन् ||३७२|| गुप् निन् कित् एभ्यः परः मन् मानि साथ। गुपादेश्च ॥ ३७३ ।। गुपादेः सनि परे नेद् भाति । सिद्पश्वशुधृप्रच्छां सनि ३७४ । एपां घातूनां सनि परे इडागमा माति । इति स्मिडादिनियमाभावात् । सनि पानिटि ॥३७॥ नामिन उपचाया गुणो न भवति अनिटि मनि परे । द्विवचनमभ्यासमायं न कार्य । ते धातवः ।। ३७६ ॥ ते सनादिप्रत्ययानाः शब्दाः धानुमं. नामानि। पूर्ववत्सनन्नात् ॥ ३७७ ।। मनन्नाद्धातोः पूर्ववत्पदं मा.

·कातन्त्ररूपमालायाम्। ति ॥ गुप् गोपनकुत्सनयो । जुगुप्सते मां जुगुप्सेते जुगुप्सन्ते।जु- गुप्सेत जुगुप्सतां अजुगुप्सत । अस्य च लोपः ॥३७८॥ धातोरस्य लोपो भवत्यनपि प्रत्यये परे । अजुगुप्सिष्ट । जुगुप्साञ्चके । जुगुप्सिता । जुगुप्सिपीष्ट । जुगुप्सिप्यते। अजुगुप्सिप्यत॥ तिन निशाने क्षमायाश्च । तितिक्षते॥ कित निवासे रोगापनयने च । विचिकित्सति । अकारोच्चारणं कि । खरादेद्वितीयस्येति सन एव द्विवचनार्य । तेन प्रतीविषति । मान्यधदान्शान्भ्यो दीर्घश्वाभ्यासस्य ॥ ३७९ ॥ मानादिभ्यो धातुभ्यः परः सन् भवति तेषां धातूनामभ्यासस्य दीत्रों भवति स्वार्थे । मान पूनायां । मीमांसते । बध बन्धने । वीभत्मते । दान खण्डने । दीदांसते । शान तेजने । शीशांसति । शीशांमते । श्लोकः । गुपो वधेश्च निन्दायां क्षमायां च तथा तिजः ॥ संशये च मतीकारे कितः सन्नभिधीयते ॥१॥ जिज्ञासावज्ञयोरेव मानदानो विधीयते ॥ निशानेर्थे तथाशानो नायमर्थान्तरे कचित् ॥२॥ धातोर्या तुमन्तादिच्छतिनैककर्तृकात् ॥ ३८०॥ तुमन्तादिच्छतिना सह एककर्तृकाद्धातोः परः सन् वा भवति । उवर्णान्ताच ॥ ३८१ ॥ उवर्णान्ताद्धातोर्नेट् भवति सनि परे । भवितुमिच्छति । वुभुपति । एविधिपते । पिपक्षति पिपक्षते । निनन्दिपति । मिमिपते । विभ्रंशिपने । दिध्यमिपने विवासति । विनासने । विन्यासति । रियासते । जर्गिः सन्परोक्षयोः ॥ ३८२ ॥ जयतेगिर्भवति मन्पर क्षयोः परतः। स्वरान्तानां सनि ॥ ८६॥ स्वरान्नानां धातूनां दी भाति मनि परे।

·निहन्नः । .. नाग्यन्लानामनिटाम् ॥२८४ ॥ नाम्यन्नानां घातूना- मनियं मनि गुणो न माति । विजिगीपते । परोक्षायां।निगाय जिन्यतुः निम्युः । विजिन्य शिनिग्याते विजिन्पिरे । विनीपनि । निनीपति । उष्ट्रपति ! अम्लमनद्यतन्योः। वसनिघसे मात् ।। ८५ ॥ आभ्यां परममार्वधातुक- पनिट स्वति । मस्य मे सार्वधातुके नः ॥ ३८६ ।। मस्य तकारो मवाते अमावानुके सकारे परे । नियत्मनि । वस निवामे । विवत्सति । गिशायियते । विवक्षति । विवक्षते । जुहुपति निहासने । मनि मिमीमादारभलभाकपतपदामिस् स्वर- म्य ॥ ३८७॥ मिनादीनां म्बरस्य इमादेशो भवति अभ्यासटोपश्च मनि परे । टुमिन् प्रक्षेपणे । मातुमिच्छति मित्सति मित्सते ॥ मी पगे । मानुमिच्छनि । मित्रते । मा इति मे माटोरपि प्रवर्ण : मानुमिति मित्मने । चिन्मति चिन्मते । दित्सनि दित्स- ने । म रामाये । आरिप्पते । दुलमा प्राप्तौ । आलिप्सते । शल शकी । शक्तमिति शिक्षति । पल शल पतृ गतौ । पित्सति । पद गनी । शिन्मने । दवनभ्रस्जदम्नुत्रियूर्णभरनपिसनितनिपनि दरिहां वा ।। ३८८ ॥ एषां वाइर् भवनि सनि परे । देखिनुमि- च्छति मन् दिदापति ॥ जय वृद्धौ । द्धितुमिच्छति सन् आद- मिति । ब्रज पाके. ॥ विनजिनि । विक्षति । दम्भु दम्भे । दिनभिति। मन घिद सेवायां शिवयिषति। शिश्रीपनि ।यु मिश्रगे। अवर्णस्य जान्नस्यापवर्गपरस्यावणे ॥ ८९ ।। गानागासागरम्यान्यानोपणस्य इन्वं भावणे परे सनि । गिरा. पति यानि । उ इति मानोऽयं धातुः । निनागिपति ।। गन्द। रिगामिपनि । लिगायपति मुनानि पशिगम:

·. १६८ कातन्त्ररूपमालायाम्। ने । धातोश्व हेनाविन् । पिपावयिपति । पिपविपति। विभावयिषति । विभविपति । उपेन् आच्छादने । प्रोर्णवितुमिच्छति सन् प्रोणुनविष- नि । विभरिपति । ज्ञपि । निज्ञायिपति जीप्सति । पणु दाने । स्तीतीनन्नयोरेव सनि ॥३९० ॥ निमित्तात् परः स्तीतीनन्नयोरेव मनि पत्वभूते सनि परे । इति नियमान्न पत्वम् । निसनिपनि सिमाति ॥ दरिद्रा दुर्गनौ ।, दारिद्रातेरसार्वधातुके ॥ ३९१ ।। दरिद्रातेरन्तस्य लोपो भवत्यमाविधनुके सनि परे ॥ दिदरिद्रिपति । अत्र इटि च आकारलोप । सोः शठी पञ्चमे च ॥ ३९२ ॥ छारवकारयोर्यका- मंग्यं शुङद् इत्येतो भातः को धुट्यगुणे प्रत्यये पञ्चमे परे । दृयूपनि । * ऋधिजपोरीरीतौ ॥३९॥ ऋधिक्षपोरीरीती भवनोड न्यामटोपश्च सनि परे । जीप्सति । इसति- नृजादीनां पः ।। ३९४ ॥ भृनादीनां धातूनामन्तः पो भवः नि धुट्यन्ते च । इति नारम्य पकारः । विभूतति । दम्भेस्सनि ॥३९॥ दंभेरनुपको लोपो भवत्यनिटि सनि परे तृतीयादेघडधमान्तस्पेत्यादिना घत्वं ॥ दम्भरिच ॥ ३९६ ॥ दम्भे स्वरस्य इत् ईश्च भवति अभ्या सलोपश्च सनि परे धिप्सति । धीप्मति । शिश्रीपति । युयूपति । उरोष्टयोपयस्य च ॥३९७॥ उरोष्टयोपयस्य ऋदन्तस्स उन भवति अगुणे प्रत्यये परे । नामिनोर्वोरकुच्छुळझने इत्युपधाया दी भवति । वुभूति । पक्षमोपचाया धुरिचागुणे ॥३९८॥ पञ्चमस्योपधाया दीर्यो माति की धुट्यगुणे प्रत्यये परे । घनतितनोत्यादिप्रतिपिडेटा धुटि पनमोऽचातः ॥ ३९९ ॥ वननेन्ननोत्यादेः प्रनिपिद्धेटां च धातूनां पचमोलोम्यो ·तिङन्तः। भवति आतश्च अद्भवति यथासंभवक्को धुट्यगुणे पञ्चमे प्रत्यये परतः अनद्यतने धुटि परे । धुटि खनिसनिजनां पञ्चमस्याकार इति नकार- स्थाने आकारादेशः । पणु दाने । सिपासति । पिपतिपति । पिपत्स- ति । पतितुमिच्छति । तनोतरनिटि वा ॥४०० ॥ तनोतरुपधायां दीर्थो भवति अनिटि सनि परे । तितांसति । तितंसति । तितनिपति । दरिद्राते. रसावधातुक इत्यन्तलोपे प्राप्ते। अनिटि सनि ॥ ४०१ ॥ अनिटि सनि परे दरिद्रातेरन्त्य- स्य लोपो न । दरिद्राप्तति । दरिद्रिपति । *स्तीतीनन्तयोरेव पणि|४०२|| निमित्तात्परःप्रत्यय- विकारागमस्थः स्तीतीनन्तयोरेव सः पमापद्यते पत्वभूते सनि परे । तुष्टूपति सिषवयिपति। इति नियमात सुसूपति । निनत्सति । निनस्स- ते । " सिड्पूज्वशकगृधृप्रठांसनि " स्मिइ ईपद्धसने । मिम्म यिपते । पूट् पिपविषते । । पूजस्तु न स्यात् ।।३४३॥ पून धातोः पर इद न ग्यान पून पवने । पवितुमिच्छति पुपूपति । ऋ अरिरिपति ।. अज अनि निपनि । अरू अशिशिपति । चिकरिपनि । गृ निगाणे निग- रिपति । निगलिपनि । दृन् अनादरे । दिदरिपनि । शृन अनत्र- म्याने दिधरिपनि । 2 ग्रहिम्बपिप्रच्छां मनि ॥४०॥ एषा सम्प्रमागणं मानि मनि परे । पिटिन । संयम्यति । - ·कातन्त्ररूपमालायाम् । वृड्यूमोश्च ॥ ४०७ ॥ वृड्ञोश्च ऋकारस्य उर भवत्य- गुणे परे । वुदूर्पते । विवरिपने। ग्रहिगुहोः सनि ॥ ४०८ ॥ ग्रहिगुहोः सनि नेट् भवति। जिघृक्षति । जिघृक्षते । गुहू संवरणे | जुधुक्षति । चोरयितु मिच्छति सन् । चुचोरयिपति । तन्त्रयितुमिच्छति सन् । तितत्रयिपति । विवारयिषति । विवारयिपते । इत्यादि । एवं सर्वमुन्नेयं । इनि सनन्तः समाप्तः। धातोर्यशब्दोक्रीयितं नियासमभिहारे॥४०९॥ क्रियासमभिहारे वर्तमानाद्धातोर्व्यञ्जनादेर्यशब्दग्रहणाधिक्याचेक्रीषि- तसंज्ञको यो भवति क्रियासमभिहारे । शुभरुचादिवनितादेकवरात्परो यशब्दो भवति क्रियासमभिहारः पौन पुन्यं भृशार्थो वा । भृशं भवति पुनः पुनर्वा भवति । गुणश्चक्रीयिते ॥ ४१० ॥ अन्यासस्य गुणो भवति चेक्री यिते प्रत्यये परे। चेक्रियितान्तात् ॥४११ ॥ चेक्रीयितान्ताद्धातो. क. तर्यात्मनेपदं भवति । बोभूयते । बोभूयेत । बोभूयतां । अबोभूयता अस्य च इति लोपः । अवोभूयिष्ट । बोभूयाञ्चके । वोभूयिता । बोभूमिपीष्ट । अवोभूयिष्ट । अवोभूयिष्यत । दीर्घोऽनागमस्य ।। ४१२॥ अनागमस्याभ्यासस्य दीयों भवति चेक्रीयिते प्रत्यये परे । पापच्यते । पापच्येत । पापच्यतां । अपापच्यत। यस्थाननि ॥४३॥ व्यञ्जनात्परस्य यस्य लोपो भवति । अननि प्रत्यये परे । अपापविष्ट । गत्यर्धात्कौटिल्ये च ॥४१४॥ गत्याद्धातोः कौटि- ल्येऽर्थ चेक्रीयितसंज्ञको यो भवति । अतोन्तोऽनुस्वारोऽनुनासिकान्तस्य ॥४१॥ अनु ·तिडन्तः। नासिकान्तस्य धातोरभ्यासस्यान्ते अनुस्खारागमो भवति चेक्रीयिते परे । चंक्रम्यते । कुटिल इति किम् । भृशं पुनः पुनर्वा कामति । वशिस्रसिध्वंसिभ्रंसिकसिपतिपदिस्कन्दामन्तो. नी ॥४१६ ।। एपामभ्यासस्यान्तो नी आगमो भवति चेक्रीयिते प्रत्यये परे । वनीवच्यते । अनिद्नुबन्धानामगुणेऽनुपङ्गलोपः । अत्यर्थ श्रंसते । सनीसत्रस्यने । दनीध्वस्यते । बनीभ्रस्यते । कस गतौ । कसि गतिशासनयोः । अत्यर्थ कसति चनीकस्यते । पनी- स्त्यते । पनीपद्यते । स्फन्दिर गतिशोषणयोः । चनीस्कद्यते । प्राध्मोरी ।। ४१७॥ प्राध्मोरित्येतयोराकारस्य ईकारो भवति चेक्रीयिते प्रत्यये परे । जेनीयते देध्मीयते । "हन्तेनी वा वक्तव्यं" हन्तेनी वा भवति चेकीयिते प्रत्यये परे । अत्यर्थ हन्ति जेनीयते अभ्यासाच ॥ ४१८ ॥ अभ्यासात्परस्य हन्तहम्य घो भवति । अतोन्तोऽनुस्वारोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ४१९ ॥ धातोरम्यासस्य अतः अकारस्यान्तोऽनुस्वारागमो भवति चेकीयिते परे । जंयन्यते । ये वा ।। ४२० ।। यकारादावगुणे प्रत्यये परे सनिसनिननाम- न्तस्य आकारो भवति वा । खनु अवदारणे । चंखन्यते । चाखायते। पणु दाने । संसन्यने । सासायते । जन्यते । जाजायते । स्वपिस्यमिव्येनां चेक्रीयिते ॥ ४२१ ॥ एपां धातूनां सम्प्रमारणं भवति चेक्रीयिते परे । जिप्वप् शये सोपुप्यते । स्यम स्खन ध्वन शब्दे । सेसिम्यते । व्यञ् संवरणे । अत्यर्थ व्ययति वेवीयते । अन्यट्यन्नात्यूर्णसीचसीत्रमूत्रिभ्यश्च ॥ ४२ ॥ एम्य परश्चेक्रीयितसंज्ञक प्रत्ययो भवति । चेक्रीयिते च ॥ ४२३ ॥ अतिसयोगायोश्च गुणो ·કર कातन्त्ररूपमालायाम्। चक्रीयिते परे । अकारस्य रेफस्य द्विरुक्तिर्भवति यकारेऽपि । अरा- यते । स्मृध्यै चिन्तायां सास्मयते । अट गतौ अटाट्यते। अशू भोजने अशाश्यते। प्रणोनूयते । सूच पैशून्ये । सोसूच्यते । सूत्र अवमोचने । सोसून्यते । मूत्र प्रस्रवणे । मोमूत्र्यते । अयीय ॥ ४२४ ॥ शिडो अयि भवति यकारे परे । शाश- य्यते। वावच्यते । जोहूयते । जाहीयते । देदीयते । देधीयते। मेमीयते। जेगीयते । पेपीयते । तेष्ठीयते । अवसेपीयते । जेहीयते । देदीव्यते सोधूयते । नानह्यते । अभिपोषूयते । अशाश्यते । चेचीयते । चाय पूजानिशामनयोः। चायः किः चक्रीयिते ॥४२५ ॥ चायः किर्भवति चेक्रीयिते परे । अत्यर्थं चायति चेकीयते । अत्यर्थ तुदति तोतुद्यते । ऋत ईदन्तश्विचेक्रीयितयिन्नायिपु॥ ४२६।। ऋ- दन्तस्य च्चिचेक्रीयितयिन्आयिपु परत ईदन्तो भवति ॥ मेम्रीयते । मोमुच्यते । रोरुध्यते । बोभुज्यते । योयुज्यते । तंतन्यते । मंमन्यते। चिक्रीयते । जपादीनां च ॥ ४२७ ॥ जपादीनामभ्यासस्यान्तोऽनु- स्वारागमो भवति चेक्रीयिते परे । जपनभदहदंशभञ्जपशपडेते जपा- दयः । जप मानसे च । भृशं पुनः पुनर्वा गर्हितं जपति जञ्जप्यते । जभगृभी गात्रविनामे । भृशं पुनः पुनर्वा जभति नञ्जभ्यते । दह भस्मीकरणे । दंदह्यते । दंश दशने । दंदश्यते । भञ्जो अवमर्दने भृशं भनक्ति बम्भज्यते । पश इति सौत्रो धातुः भृशं पशति । पंपश्यते' चरफलोरुच परस्यास्य ॥४२८ ॥ चरफलोरभ्यासस्या न्तोऽनुस्खारागमः परस्यास्योच्च भवति चेक्रीयिते परे । अभ्र वभ्र मभ्र- चर विधिवात्पर्धा , भूमा पुन पुन माहितं वसति चीते । फ. ल्यते । वेत्रीयते । ऋमतो रीः ॥ ४२९ ॥ ऋमतो धातोरभ्यासस्यान्तो री ·तिडन्तः । । आगमो भवति चेक्रीयिते परे । ग्रहीड् उपादाने-गृहिन्या इत्यादिना संप्रसारणम् । भृशं पुनः पुनर्वा गर्हितं गृहाति जरीगृह्यते । नृती गात्रविक्षेपे । नृतेश्चक्रीयिते ॥४३० ॥ नृते कारस्य णकारो न भवति चेकीयिते परे । नरीनृत्यते । परीच्छ्यते । चोचूर्यते । एवं सर्व वेदितव्यं । तस्य लुग्वा ॥४१॥ तस्य चेक्रीयितस्य लुग्वा भवति यस्य स्थाने यो विधीयते स स्थानीतरादेशः स्थानिवद्भवत्यदिशः प्रकृति- ग्रहणे चेक्रीयितलुगन्तस्यापि ग्रहणं । धातुप्रकृतीनां ग्रहणे चेक्री- यितलुगन्तस्यापि ग्रहणं भवर द्विवचनादि कार्य भवति चर्करीतं परस्मैपदमदादी दृश्यते । चर्करीताद्वा ॥ ४२ ॥ चर्करीताद्धातोर्वा ईड् भवति व्यञ्जनादौ गुणिनि सार्वधातुके परे । यिलोपे च चेक्रीयितः ॥४३॥ यिलोपे आयिलोपेच परस्मैपदं भवति । अत्यर्थं भवति वोभवीति बोभोति बोभूतः । स्व- रादाविवर्गोवर्णान्तस्य धातोरियुवौ । बोभुवति । वोभूयात् बोभू- यातां बोभूयुः ।। बोभवीतु बोभोतु वोभूतात् बोभूतां बोमुवतु ।बोभूहि बोभूतात् बोभूतं बोभूत । अबोभवीत् अबोभोत् अत्रोभूतां अबोभुवुः। पापनीति पापक्ति पापक्तः पापचति । पापच्यात् ॥ पापक्तु पापक्तात् पापक्तां पापचतु । हुधुड्न्यां हेद्धिः ॥ पापग्धि पापक्कात् पापक पापक्त । अपापचीत् अपापक अपापका अपापचुः ।। टुणदि समृद्धौ। नानंदीति नाति नानंतः नानंदति । ध्वंमु गतौ च । दनीध्वसीति दनीध्वस्ति दनीध्वस्तः दनीध्वसति । एवं सर्वमवगन्तव्यं । शेशयीति।। नतिवनुवन्धगणसंख्यैकखरोक्तपु॥४३॥ तियनुर- धगणसंख्यैकस्वर एभिरुक्तेपु निदानेपु प्रकृतिग्रहणे चेक्रीयितलुगन्नस्य प्रणं न भवति ।। तिपा उक्त।। सोपवीति सोपोति । सोपूयात् । सोपवीतु ·कातन्त्ररूपमालायाम् । सोपोतु सोपूतान् सोप्तां सोपुवतु । सोधूहि सोषतात् सोधूतं सोप्त।सोप- वाणि सोपवाव सोपवाम ॥तिपानिर्देशात् सूतेः पञ्चम्यामिति गुणप्रतिषेधो नस्यात्।अनुबन्धोक्तेः। शेशितः शेश्यति-शिडः सार्वधातुके इति टानु- बन्ध इति निर्देशात् गुणो न भवति ॥ गुणोक्तेः ॥ चोकोटीति । कु- टादेरनिनिन्विति गुणप्रतिषेधो न स्यात् । संख्योक्तेः । रोरुदीति । रोरोत्ति । रुदादिः पञ्चको गण इति रुदादेः सार्वधातुके इतीण् न स्या- त् । एकखरोक्तेः ॥ पापचीति । अनिडेकखरादात इत्येकस्वराधि- कारे पत्रिवचीत्यादिनेटप्रतिषेधो न स्यात् ॥ वावचीति । वावक्ति वा- वक्तः वावचति । जाहेति । दादेति दात्तः दादति । अभ्यस्तस्य चोपधायानामिनः स्वरे गुणिनि सार्व- धातुके ॥ ४३५ ॥ अम्यलस्य चोपधाया नामिनो गुणो न भवति स्वरादौ गुणिनि सार्वधातुके परे । अत्यथं पुनः पुनर्वा दीव्यति देदिवीति । वोय॑ञ्चने ये॥४३६ ॥ धातोर्यकारवकारयोर्लोपो भवति यकारवजिते व्यञ्जने च परे । देदेति देद्यूतः देदिवति ॥ सोपवीति सोपोति । नानहीति नानद्धि । अमिषोपवीति अभिषोपोति । पुनः पुनर्वा क्रीणाति चेक्रयीति चेक्रेति । तोतोदीति तोतोत्ति । रिरोरीचूलुकि ॥ ४३७ ॥ ऋमतो धातोरभ्यासस्यान्ते रिरोरीच् भवति चेक्रीयितस्य लुकि । मरिमरीति मर्मरीति मरीमरीति। मरिमत्ति ममति मरीमत्ति । मर्मृतः मरीमृतः मरिमृतः। मम्रति म- रीननि मरिम्रति । मरीमरीपि मर्मरीपि मरिमरीपि । मरिमर्पि मर्मपि मरीमा । मरीमृथः मर्मूथः मरिमृथः । मरीमथ मर्मथ मरिमृथ । मरी- मरीमि मर्मरीमि मरिमरीमि । मरिममि ममि मरीममि । मरिमृवः मम॒वः मरीमृवः । मरिमृमः मर्ममः मरीममः । मरिमृयात् मर्मयात् मरीमृयात् । मरिमरीतु मर्मरीतु मरीमरीतु । मरीमर्तु मर्मर्तु मरिमर्तु । - मरिमृतात् मर्मृतात् मरीमृतात् । मरिमृतां मर्मतां मरीमृतां । मरिमतु ·तिडन्त । मम्रतु मरीम्रतु । मरिमृहि मर्महि मरीमहि । मरिमृतात् ममतात् मरीमृतात् । मरिमृत मर्मत मरीमृत । मरिमृत मर्मत मरीमृत । मरिमराणि मर्मराणि मरीमराणि । मरिमराव मर्मराव मरीमराव । म रिमराम मर्मराम मरीमराम । अमरिमरीत् अमर्मरीत् अमरीमरीत् । अमरिम अमर्म अमरीम । अमरिमृता अमर्मता अमरीमृता । अम रिमरु अमर्मरु अमरीमरु । अमरीमरी अमर्मरी अमरीमरी । अमरिमृत अमर्मत अमरीमृत ॥ अमरिमृत अमर्मत अमरीमृत । अमरीमर अमर्मर अमरिमर ।अमरिमृव अमर्मुव अमरीमृव ॥ अमरिमृम अमर्मम अमरीमृम । एवमभ्यस्तस्य चोपधाया इत्यादिना गुणो न भव- ति ॥ नृति गात्रविक्षेपणे । *नृतेश्चक्रियिते ॥४३८॥ नृतेर्नकारस्य णकारो न भवति चे नियितेपरे ।। नरिनृतीति नतीति नरीनृतीति । नरिनत्ति नति नरीनत्ति । नरिनृत नर्तृत नरीनृत । नतति नरीनृतति नरिट तति ।। मोमुचीति मोमोति मोमुत्त मोमुचति । रोरुधीति रोरोद्धि गेरद्ध रोरुधति ॥ बोभुनीति बोभोक्ति बोमुक्त बोभुजति । योयु नीति योयोक्ति योयुक्त योयुजति ॥ ततनीति ततति ततत त सनति । ममनीति ममनि ममत ममनति ॥ जनपीति जनप्ति ज- जप्त गजपति । चरिकरीति चर्करीति चरीकरीति । चरिकति चर्कत्ति चरीमति । चरिकृत चकृत चरीकृत । चरिकति चर्मति चरीमति। चेनयीति चेनेति चेत्रीत चेरियति । वरिवरीति वर्वरीति वरी वरीति । वरिवत्ति वत्ति वरीवत्ति । वरिवृत वर्तृत वरीत । वरिवति वर्गति वरीप्रति । जरीगृहीति नहीति जरीगृहीति । ज रिगदि जर्गढि नरीगाढ । न ऋतः॥४३॥ दे ढलोपे ममतोर्धातोटी? न भवति । जरि गृट नगुढ जरीगृह । जरिगृहति जर्गृहति जरीगृहति । जरिगृ- हीपि नहीपि जरीगृहीपि 1 रिघर्ति नक्षि जरीपक्षि । जरिगृद्ध ·- १७६ कातन्त्ररूपमालायाम् । जर्मूढः जरीगृढः । नरिगृढ नह जरीगृढ । नरिगृहीमि जहीमि जरीगृहीमि । जरिंगमि जगलि जरीगमि । जरिगृहः जर्गृहः जरि- गृहः । जरिगृह्मः नमः जरीगृह्मः॥जरिगृह्यात् जर्गृह्यात् जरीगृह्या त् । जरीगृहीतु जहीतु जरिगृहीतु । जरिगई जर्गद्गु जरीगर्छ । जरि- गृहात् नढात् जरीगृढात् । जरिगृहां जादा जरीगृहां । नरिगृहतु जहतु जरीगृहतु । जरीगृढि जढि जरीगृदि । जरिगृढात् जर्ग- दात् जरीगृढात् । नरिगृढं जगुढं जरीगृढं । जार्गृढ जरिगृढ ज- रीगृढ । जरिगृहाणि जहाणि जरीगृहाणि । जरिगृहाव जहाव जरीगृहाव । जरीगृहाम जहाम जरिगृहाम। अजरीगृहीत् अन- हीत् अजरिगृहीत् । अनरिगृढा अजढां अजरीगृढां । अनरीगृहुः अजयूँहुः अनरिगृगुः । अजरीगृहीः अजहीः अनरिगृहीः । न रात् ॥४४०॥ रेफात्परः संयोगान्तो लोप्यो न भवति । अ- जरिघट्ट अनर्घर्ट अनरीधर्ट । अजरिगृदं अनर्गुढं अजरीगृढं। अमरिगृह अजगढ अनरीगृढ । अनरीगृहं अनर्गृहं अनरिगृहं । अनर्गृह अनरिगृह्य अजरीगृह । अजा अनरीगृह अजरिगृह्म । इति चेकि- यितान्ताः। इन्कारितं धात्वर्थे ॥४४१॥ नाम्नः कारितसंज्ञकः इन्म- वति धात्वर्थे । इनि लिङ्गस्यानेकाक्षरस्यान्तस्य खरादेर्लोपः॥४४२ अनेकाक्षरस्य लिङ्गस्य अन्त्यस्वरादेर्लोपो भवति इनि परे॥ हस्तिनाति- ऋामति अतिहम्तयति। हलिगृह्णाति । न हलिकल्योः ॥४४॥ हलिकल्योवृद्धिर्न भवति ॥ हलय- नि । कलपति । अमहलत् । अवकलन् । कृतपति । अचकृतत् ।व. व समाच्छादयति । संवस्त्रयति । समवस्त्रत् । वर्मणा सन्नाति । संव- मयति ! समवर्मत् । तत्करोति तदाचष्टे इति इन् । मुण्डं करोति मुण्ड- ·तिइन्तः । १७७ । यति । अमुमुण्डत् । एवं मिश्रयति । अमिमिधत् । सूत्रमात्रष्टे सूत्र- यति । अमुसूत्रत् । सत्यार्थ वेदानामन्त आपकारिते ॥ ४४४॥ सत्यार्थे वेदानामन्त आप भवति कारित परे । सत्यमाचष्टे । सत्यापयति । एवं अर्यापयति । न स्वरादेः॥ ४४५॥ स्वरादेदों न भवति इन् चण परे। आत्तियपत् । वेदापयति । अविवेदपत् । रशन्द ऋतो लघोळजनादेः॥४४६॥ व्यञ्जनादेरने- काक्षरस्य लिङ्गस्य लयो ऋतो रशब्दादेशो भवति इनि परे । पृथ प्रख्याने । पृथु करोति प्रथयति । अपिप्रयत् । मृदुं करोति म्रदयति । • अमिन्नदत् । दृढं करोति द्रढयति । अदिद्रटत् । कृशं करोति ऋशय- ति । अचक्रशत् । भृशं करोति भ्रशयति अविभ्रशत् । परिवृई क- रोति परिवढयति पर्यविवढत् । इत्यादिः । श्लोकः। पृथु मृदुं दृढं चैव कृशं च भृशमेव च । परिपूर्वदृढं चैव पडेतावविधा स्मरेत् ॥ १ ॥ धातोश्च हेतौ ॥४४७ ॥ हेतुकर्तृकन्यापारे वर्तमानाद्धातोः कारितसंज्ञक इन् भवति । उवर्णस्य जान्तस्यापवर्गपरस्यावणे इत्यभ्य- सावर्णस्य इकारः॥दीर्घो लयोरस्वरादीनामिति दीर्थ । भवति कश्चित्तमन्यः प्रयुक्ते भावयति भावयते । भावयेत् । भावयतु । अभावयत् । इन्ल्यना- देरुभयमित्युक्तत्वात् सर्वपामिन्प्रत्ययानामुभयपदिनेयं ।। अवीभवत् । भावयाञ्चके । भावयिता। भाव्यात् । भावयिपीट भावयिष्यति । भाव- । यिप्यते । अभावयिष्यत् अभावयिप्यते । पाचयति। अपीपचत् । एधय- ति । ऐदियत् । नन्दयति । अननन्दत् । स्रसयति असख्सत् । शाच्छासाह्राव्यावेपामिनि ॥ ४४८ ॥ एपामा- ·कातन्त्ररूपमालायाम् । यिर्भवति इनि परे । शाययति । अशीशयत् । छाययति अचीच्छ- यत् । अवसाययति । अवासीपयत् । हाययति । ह्रयतनित्यम् ॥ ४४९॥ हहतेनित्यं संप्रसारणं भवति कारिते च संश्चणोः परयोः ॥ अजूहवत् । व्याययति । अविव्ययत् । वाययति । अवीवयत् । पाययति । लोपः पिबतेरीचाभ्यासस्य ॥ ४५०॥ पिबतेरभ्यास- स्य ईद्भवति उपधायाश्च लोपो भवति इनि चण्परे । अपीप्यत् आदयति । आदिदत् । वाचयति अवीवचत् । हावयति अजूहवत् । अत्तिहिब्लिरिक्नुयिक्ष्माय्यादन्तानामन्तः पो यलोपोगुणश्च नामिनाम् ॥४५॥ अादीनामादन्तानां च पकारोन्तो भवति यथासंभवं यलोपश्च नामिनां गुणश्च इनि परे ।। अर्प. यति आप्पिपत्। हेपयति। अजिहिपत्।लि वरणे। ब्लेपयति ।अबि- व्लपत् । रिड् श्रवणे । रेपयति अरीरिपत् । क्नूयि शब्दे । क्नोपयति । अचुक्नुपत् ।क्ष्मायि विधूनने मापयति । अचिक्ष्मपत् । ह्वापयति । अ- जीहपत् । दापयति । अदीदपत् । मापयति । अमीमपत् । स्थापयति। स्थापयेत् । अस्थापत् । तिष्ठतेरित् ॥४५२॥ तिष्ठतेरिद्भवति इन् चण् परे । अति ठिपत् । प्रापयति । जिघ्रतेर्वा ॥ ४५३ ॥ निघतेर्वा इद्भवति इन् चण्परे। अ- निधिपत् । अजिधपत् । देवयति । अदीदिवत् ।सावयति । असूयुवत् । नायति । अनीनहत् । अभिपावयति । आशयति । आशिशत् । चाययति । अचीचयत् । तोदयति । अत्तुदत्। मारयति । अमीमरत् मोचयति अमूमुचत् । रोधयति । अरूरधत् । भोजयति । अबूभुजत् । योनयति । अयूयुजत् । तानयति । अतीतनत् । मानयति । अमीम- नत् । कारयति अचीकरत् ।

·तिङन्तः । स्मिजिक्रीडामिनि ॥ ४५४ ।। एपामाकारो भवति इनि परे । विलापयति । व्यसमपत् । विजापयति । व्यनिजपत् । वि. ऋापयति । व्यचीक्रपत् । अध्यापयति । अध्यापिपन् । वारयति अ. वीवरत् । ग्राहयति अनिग्रहत् । चोरयति । अचूचुरत् । तन्त्र- यति । अततन्त्रत् । मानुषन्धानां हवः॥४५॥मानुवन्धानां धातूनां ह्रस्यो म. वति दनि परे॥ अस्योपधाया दी| नभवति ॥ घटादयो मानुबन्धाः। घट चेष्टायां ॥ घटयति ॥ अजिघटत् । व्यथ भयचलनयोः ॥व्यथयति । अविन्यथन् । जनिकननरञोऽमन्ताश्च ॥४९६॥ एषां हस्वो म- वनि सनिपरे । जनिइ प्रादुर्भावे। जनयति । अजीजनत् । जृष् वयो- हानौ ।। जरयति अजीजरत्।नसहरणदीप्तौ । क्नसयति । अचिनसन् । रजरागे । रक्षेरिनि मृगरमणे ॥४५७॥ मृगरमणार्थे इनि परे रञ्जर- नुपगलोपो भवति । रजयति । अरीरनत् । पक्षे रञ्जयति ।।अररञ्जन्। रमुक्रिडायां । रमयति । अरिरमत् । श्रमु तपमि खेदे च । श्रमयति । अशिश्रमन् । ज्वलहलह्मलनमोनुपसर्गा वा ॥४५॥एते सोपसर्ग नित्यं मानुबन्धा भवन्ति।एते अनुपसर्गा वा मानुबन्धा भवन्ति । तत्र सो- पसर्गपक्षे मानुबन्धानां ह्रस्वः । ज्वल दीप्तौ । प्रज्वयति ॥ प्रानिज्वलत् हल हल चलने प्रवलयति । प्राजिह्वलत् । प्रालयति । प्रानिझलन् । अमन्नत्वात् ॥ प्रणमयति । प्राणीनमत् । उपनमयति । उपानिनमत् । अनुसर्गावा।।४५९॥ एते अनुपसर्गावामानुबन्धा भवन्ति । ज्वल- यति । ज्वालयति । अनिज्वलत् । हलयति । हालयति । अनिहलत्। मलयति। अनिमलत् । नमयति ॥ नामयति । अनीनमत् । ग्लालावनवमश्च ॥४६० ॥ एते मानुबन्धा वा भवन्ति ।। लेहर्पतये । लापयति । म्लपयति । अनिग्लपन् । प्णा शौचे॥ स्नप- ·१८० कातन्त्ररूपमालायाम् । यति । स्नापयति ।असिस्नपत् । वन पण संभवक्तौ ॥वनयति । वानयति । अवीवनत् । टुवमुद्गिरणे । वमयति । वामयति । अवीवमत् । न कम्यमि चमः ॥४६॥ एषां इस्वो न भवति इनि परे। कमेरिनिङ् कारितम् ॥४६२॥ कमेः कारितसंज्ञक इनिङ् भवति स्वार्थे । कमु कान्तौ । कामयते । अचिकमत् । अमहंममी- मृहय गतौ आमयति ।आमिमत् । चमु अदने । चामयति । अचीचमत् । शमोऽदर्शने ॥४६॥ शमोऽदर्शनेर्थे ह्रस्वो भवति इनि परे। शमयति रोगान् । अशिशमत् । अदर्शन इति कि ॥ निशामयनि रूपं । न्यशीशमत् । यमोऽपरिवेपणे ॥ ४६४ ॥ यमः अपरिवेपणेथें इस्तो भ- वति इनि परे । यम उपरमे । नियमति । अपरिवेषण इति किं। आयामयति । आयीयमन् । स्खदिरवपरिभ्यां च ॥४६५॥ स्खदिरवपरिभ्यां च हृम्वो भवति इनि परे । स्खदिप्स्खदने । अवस्वदयति । अन्योपसर्गान्न भवति ॥ उपम्खादयति ॥ अवाचिम्खदत् । पर्यचिम्खदत् । उ- पाचिस्खदत् । पणो गतौ ॥ ४६६ ॥ पणो गत्यर्थे ह्रस्वो भवति इनि परे ॥ पणयति ॥ अगत्यर्थ इति किं पाणयति । अपीपणत् । इति इन्नन्ताः॥ आत्मेच्छायां यिन् ॥ ४६७ ॥ नाम्नो यिन्भवति आ- त्मेच्छायां। यिन्यवर्णस्य ॥ ४६८ ॥ अवर्णस्य भवति यिनि परे ।। पुत्रमिच्छत्यात्मनः पुत्रीयति ॥ पुत्रीयेत् । पुत्रीयतु । अपुत्रीयत् । अपुत्रीयीत् ॥ पुत्रीयाञ्चकार ।पुत्रीयिता । पुत्रीय्यात् । पुत्रीयिष्यति। अपुत्रीयिषीत् । एवं घटीयति । वस्त्रीयति सुवर्णीयति । काम्य च ॥४६९॥ नाम्नः काम्यो भवति भात्मेच्छायां। पु- -मिच्छर ...। पुत्रकाम्यति । पुत्रकाम्येत् । पुत्रकाम्यतु । अपु- ·तिडन्तः । काम्यन् । अपुत्रकाम्यीत् । पुत्रकाम्याश्चकार । पुत्रकाम्यिता । पुत्रकाम्यात् । पुत्रकाम्यिप्यति । अपुत्रकाम्यिष्यत् । एवं इदंकाम्यति। उपमानादाचारे ॥ ४७० ॥ उपमानानो यिन्भवति आचारेऽर्थे ।। पुत्रमिव आचरति पुत्रीयति माणयकं । एवं क्षीरीयति जलं । भूपीयति पुत्रकं । इति यिनन्तः । कर्तुरायिस्सलोपश्च ।। ५७१॥ कर्तरुपमानान्नाम्नः आयि भवति आचारेऽर्थे यथासंभव सलोपश्च । आयिताच ॥४७२॥ आयिप्रत्ययान्ताद्धातोरात्मनेपदं भव- ति । येन इव आचरति श्येनायते। श्येनायेत । श्येनायतां । अश्ये- नायत । अश्येनायिष्ट। श्येनायाञ्चके । इयेनायिता । श्येनायिप्यते । अश्येनायिप्यत । एवं अप्सरायते ॥ श्लोकः। ओजसोप्सरसो नित्यं पयसस्तु विभापया ॥ आयिलोपश्च विज्ञेयो गर्दभत्यवतीत्यपि ॥१॥ ओजस्वि इव आचरति । ओजायते । एवं अप्सरायते । पयायते । नामिव्यञ्जनान्तादायेरादेः ॥ ४७३ ॥ नामिव्यञ्ज- नान्तात्परस्य आयेरादेलोपो भवति ॥ पयस्यते ॥ वाशब्दस्येप्टाऽर्थ- त्वात्कचिदायिलोपः । आय्यन्ताच्चेत्यन्तग्रहणाधिक्यादायिलोपे पर- स्मैपदं भवति ।। गर्दभ इव आचरति गर्दभति । एवं अश्वति । अग्नी- यते । एवं पयते । पित्रीयते । रैयते । नलोपश्च॥४७४ ॥ नलोपश्च भवतियिन्यायोः परतः । वि. ध्वस्यते ।। अनुडुह्यते । ओतायिन्नायिपरे सरवत् ।। ४७६ ॥ ओतः परीकि- नायिस्वरवद्भवतः ॥ ओअविति संधिः गामित्यात्मन इच्छति गव्यति गौरिवाचरति । गव्यते ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । औत्वश्च ॥४७६ ॥ औतः परौ यिन्नायिस्वरवद्भवति ॥ नाव- मिच्छत्यात्मनः नान्यति । नौरिवाचरति नान्यते । वा गल्भक्लीयहोवेभ्यः ॥ ४७७ ॥ एभ्यः परमात्मनेपदं भवति । वाशब्दस्येष्टार्थत्वात् क्वचिदायिलोपः ॥ गल्भ इव आचरति गल्भते । क्लीवते । होढते । कप्टकक्षसत्रगहनाय पापे क्रमणे ॥४७८॥ एभ्यश्च- तुर्थ्यन्तेभ्यः पापे वर्तमाने क्रमण इत्यर्थे आयिप्रत्ययो भवति । कष्टाय- कर्मणे कामति कष्टायते । एवं कक्षायते । सत्रायते । गहनायते पाप इति कि कष्टायतपसे कामति । बाप्पोष्मफेनमुद्रमति ॥ ४७९ ॥ वाप्पादिभ्यो द्विती- यान्तेम्य उद्वमनेऽत्र्थे आयिप्रत्ययो भवति ॥ बाप्पमुद्रमति बा- प्पायते । ऊन्माणमुद्वमति नस्य लोपः उप्मायते । फेनमुद्वमति फेनायते। सुखादीनि वेदयते॥४८०॥ सुखादिम्यो द्वितीयान्तेभ्यो- वेदयते इत्यर्थे आयिप्रत्ययो भवति । सुखमावेदयते सुखायते । एवं दु.खायते । तदनुभवतीत्यर्थः । शब्दादीन् करोति ॥४८१॥ शब्दादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः करोत्यर्थे आयिप्रत्ययो भवति। शब्दं करोति शब्दायते । एवं वैरा- यते । कलहायते। नमस्तपोवरिवसश्च यिन् ॥ ४८२॥ एम्यः यिन्भवति करोत्यर्थे । नमस्करोति नमस्यति । देवान् । एवं तपस्यति शत्रून् । वरिवस्यति गुरुन् । कण्डादिभ्यो यन् ॥४८३॥ कण्ड्वादिम्यो यन्भवति करो- त्यत्थें ।। कण्डूं करोति कण्डूयते । एवं तिरस्करोति तिरस्यते । इत्यायिप्रत्ययान्ताः। गुपूधूपविच्छपनेरायः ॥४८४॥ गुपूप्रभृतिभ्य आयः प्र- त्ययो भवति स्वार्थे । गोपायति । गोपायाञ्चकार ॥गोपायिता । एवं धू- ·तिङन्तः। ia पायति । विच्छायति । विश विच्छ गतौ । पणायते । पणि न्य. वहारे। पनायते । पन स्तुतौ च ॥ इत्यायान्ताः । अभूततद्भावे कृभ्वस्तिपु चिकाराचिः ॥ ४८५ ॥ विकारान्नानः श्चिर्भवति अभूततद्भावेऽर्थे कृम्वस्तिपु परेपु । * च्वोऽचावर्णस्य ईत्वम् ।।४८६।। अवर्णस्य ईत्वं भवति च्ची च परे। चिः सर्वापहारिप्रत्ययस्य लोपः । अशुलं शुलं करोति शुक्लीकरोति । अशुक्लः शुक्लः क्रियते शुल्हीक्रियते । अशुतः शुक्लो भवति शुल्लीभवति । अशुक्लः शुक्लः स्यात् शुक्लीस्यात् । अदीर्घो दीर्वः क्रियते दीघीक्रियते । अदीर्घ दीर्घ करोति दीर्धीकरोति । अदीर्थो दीर्घो भवति दीर्थीभवति । अदी? दीर्घः स्यात् दीर्थीस्यात् । एवं पुत्रीक्रियते पुत्रीकरोति पुत्रीभवति पुत्रीस्यात् । अवनिता वनिता, क्रियते वनितीक्रियते एवमग्नीक्रियते अग्नीकरोति अग्नीभवति अग्नी- स्यात् । पक्रियते पटूकरोति पदभवति पटूस्यात् । * ऋत ईदन्तचिवचेक्रीयितयिन्नायिपु ॥ ४८७॥ ऋदन्तस्य चिचेक्रीयितयित्नायिपु परत ईदन्तो भवति ।मात्रीकरोति मात्रीक्रियते मात्रीभवति मात्रीस्यात् । पित्रीकरोति पित्रीक्रियते पित्रीभवति पित्रीस्यात् । इत्यादि । एवं सर्वमवगन्तव्यं । इति चिन- त्ययान्ताः समाप्ताः। अथ पुपादयः। पुपादिद्युतादिलकारानुबन्धात्तितिशास्तिभ्य- श्व परस्मै ॥४८८ ॥ इत्यण् प्रत्ययः सर्वत्र भवति । पुष पुष्टौ । अपुपत् । शुप शोपणे । अशुपत् । दुःख वैकल्ये । अदुःखत् । स्लिप आलिङ्गने । अश्लिपत् । त्रिच्छिदा गात्रपक्षरणे । अच्छिदत् । क्षुध बुभुक्षायां । अक्षुधत् । शुध शौचे । अशुधत् । पिध संराद्धौ । असिधत्। रथ हिसायां । अरथत् । तृप प्रीणने । अतृपत् । दृप हर्पणमोचनयोः। अपत् । मुह वैचित्ये । अमुहत् । हह निघांसायां । अद्रुहत् । ष्णुह उद्गिरणे । अस्नुहत् । णिह प्रीती । अस्निहत् । णश् अद- ·दत् । कृपू सामर्थे । अकृपत् । गृधु अभिकांक्षायां अगृवत् । ऋतो लत् ॥ ४९०॥ कृपेर्धातोः ऋतो लन् भवति । अल्पत् । इति धुतादिः ।। श्लोकः। भावसेन प्रविद्येन वादिपर्वतवक्षिणा। कृतायां रूपमालायां आख्यातः परिपूर्यते ॥ १ ॥ अथ कृदन्ताः केचित्पदयन्ते ॥ सिद्धिरिजवणानुबन्धे॥४९॥णानुबन्धे कृत्प्रत्यये परे इचि कृतं कार्यमतिदिश्यते यथासम्भवं । धातो॥४९२॥ अविशेपेण धातोरित्यधिकारो वेदितव्यः । कृत् ।। ४९३ ।। वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञका वेदितव्याः । कर्तरि कृत् ॥ ४९४ ॥ कृत्प्रत्ययान्ताः कर्तृकारके भवन्ति । वर्तमाने शन्तृङानशावप्रथमैकाधिकरणामन्त्रि- तयोः॥४९५॥ अप्रथमैकाधिकरणमन्त्रितयोः परयोः वर्तमानकाले धातोः शन्तृडानशौ भवतः ॥ सार्वधातुकवत् ॥४९६॥ शानुबन्धे कृति परे सार्वधातुक- वत्कार्य भवति । कृदन्ताः प्रायो वाच्यलिगाः । शन्तृडन्तं विबन्तं धातुत्वं न जहाति । भवन् पुमान् भवन्ती स्त्री भवत्कुलं । लोकोपचा- रादानशानावात्मनेपदे । 'आनोऽत्रात्मने ॥ ४९७॥ अत्र आनः प्रत्यय आत्मने- पदं भवति । आन्मोन्त आने ॥४२८॥ अकारान्तान्मकारागमो भवति आले परे ॥ एयमानः पुत्रः । एषमाना लक्ष्मीः १ एएगानं कुलं । तथा । पचन् पचन्ती पचत् । पचमानः पचमाना पचमानमित्यादि ।। अदन अदन्ती अदत् । शयानः शयाना शयानं ।

·१८४ कातन्त्ररूपमालायाम्। र्शने । अनशत् । शम् दम् उपशमे । अशमत् अदमत् । तमु कां- क्षायां । अतमत् । श्रमु तपसि खेदे च अश्रमत् । भ्रमु अनवस्थाने। अभ्रमत् । क्षमूपू सहने । अक्षमत् । लमु ग्लानी । अक्लमत् । मदी हर्षे । अमदत् । असु क्षेपणे । अपासत् । यसु प्रयत्ने । अयसत्। जसु मोक्षणे । अनसत् । तसु दसु उपक्षये । अतसत् । अदसत् । वसु स्तम्भे । अवसत् । छुप दाहे । अप्लुपत् । विष प्रेरणे । अविपत् । कुश श्लेपणे । अकुशत् । वुस उत्सर्गे । अवुसत् । मुश खण्डने । अमुशत् । मसि परिणामे । अमसत् । लुठ विलोडने । अलुठत् । उच समवाये । औचत् । भृश भ्रंश अधःपतने । अभृशत् । वृश वरणे । अवृशत् । कृश तनूकरणे । अकृशत् । अितृप पिपासायां । अतृपत् । तुप हृप तुष्टौ । अतुपत् । अहपत् । कुप छैध रुप रोपे । अकुपत् । अक्रुधत् । अरुपत् । डिप क्षेपे । अडिपत् । टुप समुच्छाये । अस्तुपत् । गुप व्याकुलत्वे । अगुपत् । युप रुप लुप विमो- हने । अयुपत् । अरुपत् । अलुपत् । लुभ गायें । अलुभत् । क्षुभ संचलने । अक्षुभत् । नम तुभ हिंसायां । अनभत् । अतुभत् । हिन्दू आर्दीभावे । अक्लिन्दत् । त्रिमिदा स्नेहने । अमिदत् । निविदा मोचने। अश्विदत् । ऋध वृद्धौ । आर्द्धत् । गृधु अभिकांक्षायां । अगृधत् । इति पुपादिः । पुपादिद्युतादीत्यण प्रत्ययः । द्युत शुभ रुच दीप्तौ । अद्युतत् अद्योतिष्ट । एवं सर्वत्र आत्मनेपदेऽपि । अशुभत् । अरुचत् । श्चित आवरणे। श्वितादीनां इस्वः॥ ४८९ ॥ श्वितादीनां हूस्खो भवति । अश्वितत् । घुट परिवर्तने । अघुटत् । रुट लुट लुछ प्रतीपाते । अरुटत्। अलुदत् । अलुत् । क्षुभ संचलने । अक्षुभत् । श्रंस भ्रंस अव- खंसने । अश्रसत् । अभ्रसत् । ध्वंस गतौ च । अध्वसत् । ख्रभु विश्वा- से । अस्रभत् । वृत वर्तने । अवृतत् । वृध वृद्धौ । वृधु वर्धने । अवधत् । मृद्ध शब्दकुत्सायां । अशृदत् । स्यन्दु, प्रस्रवणे । अस्य- ।

·कृदन्त । . दत् । कृपू सामथ्ये । अरूपन् । गृथु अभिकाक्षाया अगृवत् । ऋतो लत् ।। ४९० ॥ कृपेर्धातो नातो लन् भवति । अकृपत् । इति युतादि ॥ श्लोकः। भारसेन वियेन वादिपर्वतवत्रिणा । कृतायां रूपमालायां आख्यातः परिपूर्यते ॥ १ ॥ अथ कृदन्ताः केचित्पदर्यन्ते ॥ सिद्धिरिजवानुवन्धे॥४९॥ ब्णानुबन्धे कृत्प्रत्यये परे इचि कृत कार्यमतिदिश्यते यथासम्भव । धातोः॥४९२॥ अविशेषेण धातोरित्यधिकारो वेदितव्य । कृत् ।। ४९३ ।। वक्ष्यमाणा प्रत्यया कृत्सनका वेदितव्या । कर्तरि कृत् ॥ ४९४ ॥ कृत्प्रत्ययान्ता कर्तृकारके भवन्ति । वर्तमाने शन्तृडानशावप्रथमैकाधिकरणामन्त्रि- तयोः॥ ४९५॥ अप्रथमैकाधिकरणमन्त्रितयो परयो वर्तमानकाले धातो शन्तानशौ भवत ॥ सार्वधातुकयत् ॥४९॥ शानुबन्वे कृति परे सार्वधातुक- वत्कायं भवति । कृदन्ता प्रायो वाच्यलिगा । शन्तृडन्त विबन्त धातुव न जहाति । भवन् पुमान् भवन्ती स्त्री भवत्सुल । लोकोपचा रादानशानडावात्मनेपदे । आनोऽन्त्रात्मने ॥ ४९७ ॥ अन आन प्रत्यय आत्मने- पढ भवति । आन्मोन्त आने ॥४९८॥ अकारान्तान्मकारागमो भवति आने परे । एधमान पुन । एषमाना लक्ष्मी । एधमान कुल । तथा ! पचन् पचन्ती पचत् । पचमान पचमाना पचमानमित्यादि । अदन् अदन्ती अदत् । शयान शयाना शयान।

·१८६ कातन्त्ररूपमालायाम् । डेन गुणः ॥ ४९९ ॥ नाम्यन्तयोर्धातुविकरणयोर्गुणो न भवति डानुबन्धे कृति परे । ब्रुवन् ब्रुवाणः । जुह्वत् जुह्वानः । दधत् दधानः। दीव्यन् । सूयमानः । सुन्वन् सुन्वानः । अप्नुवानः । सर्वेषा-. मात्मने इत्यादिना गुणो न भवति । चिन्वन् चिन्वानः । भावे । भूय- मानं देवदत्तेन । एध्यमानमसाभिः । भावे सर्वत्र नपुंसकलिङ्गत्वं । एकत्वं च कर्मणि। पच्यमान ओदनः । पच्यमानौ ओदनौ । पच्यमा- नाः ओदनाः । क्रियमाणः कट इत्यादि। वेत्तेः शन्तुर्वन्सुः ॥५००॥ विदः परस्य शन्तुर्वन्सुर्भवति । विद्वान् विद्वान्सौ। कन्सुकानी परोक्षावच ॥ ५०१ ॥ धातोः परोक्षा- स्वरूपौ कन्सुकानौ भवतः ॥ कन्सु परस्मै कान आत्मनेपदं भवति । के यण्वच योकवर्जनम् ॥५०२॥ कानुबन्धे कृति परे यण्वत्कार्य भवति योक्तं वर्जयित्वा इति न गुणः । बभूवान् वभूवा- न्सौ बभूवान्सः । एधाञ्चक्रिवान् । एधाञ्चक्राणः । अत्र नाम्यादे- गुरुमत इत्यादिना आमः कृञ् प्रयुज्यते इत्यनुप्रयोगः । पेचिवान् पेचानः । चक्रिवान् चक्राणः । चोर्व्यञ्जनेऽये ॥ ५०३॥ धातोर्यकारवकारयोर्लोपो भवति यकारवनिते कृति व्यञ्जने परे । नयी शब्दे । चुक्वान् । मायी विधूनने । चश्मावान् । दिव् क्रिडादौ । दिदिवान् । पिवु तन्तुसन्ता- ने । सिपिवान् । ष्ठित्रु सिवु निरसने । तिष्ठिवान् । चिक्षिवान् । गमहनविदविशंदृशां वा ॥ ५०४ ॥ एपां वन्स आदिरिद् वा भवति यथासंभवं । उपधालोपः । जग्मिवान् । इडभावे । वमोश्च ॥५०५ ॥ वमोश्च परयोर्द्धातोर्मो नो भवति । नगन्वान् । जन्निवान् । जघन्वान् । विविदिवान् । विविद्वान् । विवि- शिवान् । विविश्वान् । ददृशिवान् | दास्त्रान्साहान्मीदवांश्च ॥५०६॥ एते कन्स्प्रत्यया- ·कृदन्तः। न्ता निपात्यन्ते ॥ दास दाने। दास्वान् । पह मर्पणे । साह्वान् । मिह सेचने । मीद्वान् । तव्यानीयौ ॥ ४०७ ॥ धातोस्तव्यानीयौ भवतः । ते कृत्याः ॥५०८ ॥ ते तव्यादयः कृत्या भवन्ति । भावकर्मणोः कृत्यक्तखलर्धाः ॥ ५०९।। भावे कर्मणि च कृत्यक्तखला वेदितव्याः ॥ पूर्वस्यापवादोऽयं ॥ मुजनेन भवि- तव्यं । भवनीयं अनुक्के कर्तरि तृतीया । एधितव्यं । एधनीयं । उक्त कर्मणि प्रथमा । अभिभवितव्यः शत्रुः । अभिभवनीयः कर्त्तव्यः । करणीयः कटः । दातव्यं दानीयं धनं । कृत्ययुटोऽन्यत्रापि च ॥ ५१० ॥ कृत्ययुट् च उक्ताद- न्यत्रापि भाति । स्ना शौचे । स्नानीयं चूर्णं । दानीयो ब्राह्मणः । वृत् वर्तने । समावर्त्तनीयो, गुरुः ॥ खराद्यः ॥ ५११ ॥ स्वरान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति । चेयं जेयं नेयं । उदौद्भ्यां कृद्यः स्वरवत् ॥५१२ ॥ उदोभ्यां परः कृद्यः स्वरवद्भवति । लव्यं अवश्यलाव्यं ॥ शकिसहिपवर्गान्ताच ॥ ५१३ ॥ शकिसहिभ्यां पवर्गान्ताच यो भवति । शकृ शकौ । शम्यं सह्यं । जप्यं लभ्यं । आत्खनोरिच्च ॥ १४ ॥ आकारान्तात्खनो नश्च यो भव- ति अनयोरन्त इकारागमो भवति । देयं पेयं । खनु अवदारणे । खनेरिकारादेशः । अन्येपामागमः । सेयं । यमिमदिगदा त्वनुपसर्गे ॥५१५ ॥ एषामुपसर्गाभावे यो भवति । यम्यं मद्यं गर्छ । अनुपसर्ग इति किंध्या प्रयाम्यं । प्रमाद्यं प्रगाद्यं । चरेराङि चागुरौ ॥५१६ ॥ अनुपसर्गे आङि चरेर्यो ·। कातन्त्ररूपमालायाम् । भवति अगुरौ । आचर्यो देशः । अनुपसर्ग इति किं । अभिचार्य । अगुराविति किं । आचार्यो गुरुः । पण्यावद्यवयविक्रेयगानिरोधेपु ॥ ५१७॥ ए- तेप्वर्थेषु एते निपात्यन्ते यथासंख्यं । पण्यमिति निपात्यते विक्रेयार्थे । अवद्यमिति निपात्यते गार्थे । वर्यमिति निपात्यते अनिरोधार्थे । पण व्यहारे स्तुतौ च। वद व्यक्तायां वाचि । वृश्वरणे। पण्यं । अवधं । वयं। वा करणे ॥ ५१८॥ वह्यमिति निपात्यते करणेऽयें । वयं शकटं वाह्यमन्यत् । अर्यः स्वामिवैश्ये ॥ ५१९॥ अर्यमिति निपात्यते स्वा- मिनि वैश्ये चार्थे । अर्यते इति अर्यः स्वामी अर्यो वैश्यः । उपसर्याकाल्याप्रजने ॥ ५२० ॥ प्रजने प्राप्तकाले चेत् उपसर्या इति निपात्यते । स गतौ । उपसर्या ऋतुमतीत्यर्थः । अजय संगते ॥५२१ ॥ अनर्यमिति निपात्यते संगतेऽर्थे । न जीर्यत इत्यजर्य आर्यसंगतं । नाग्नि पद: क्यप् च ॥ ५२२ ॥ नाम्नि उपपदे वदः क्यप् भवति यश्च । सप्तम्युक्तमुपपदम् ॥५२३॥ धात्वधिकारे सप्तम्या निर्दिष्ट- मुपपदसंज्ञं भवति । तत्प्राङ्नाम चेत् ॥५२४॥तदुपपदं नाम चेद्धातोःप्राग्भवति। तस्य तेन समासः ॥५२५॥ तस्य नामोपपदस्य तेन कृ- दन्तेन सह समासो भवति । ब्रह्मणो वदनं अथवा ब्रह्मणा उच्यते ब्रह्मोद्यं ब्रह्मवद्यं । भावे भुवः ॥५२६॥ नान्नि उपपदे भुवो धातोः क्यप् भव- ति भावे । ब्रह्मभूयं गतः ब्रह्मत्वं गत इत्यर्थः । हनस्त च ॥५२७ ॥ नाम्नि उपपदे हन्तेः क्यप् भवनि नस्य तारादेशो भवति । ब्रह्महत्या । अश्वहत्या ।

·कृदन्त ।
१८९
हजुपीण्शासुसुगुहां क्यप् ॥ ५२८ ॥ एषा क्यप्
भवति । पुन क्यप्ग्रहण अधिकारनिवृत्त्यर्थं । तेन नाम्नि भावे
चेति निवृत्त्यर्य ।
धातोस्तोन्तः पानुवन्धे ॥ ५२९॥ हस्तान्तस्य धातोस्तो
न्तो भवति पानुबन्धे कृति परे । वृत्य दृत्य । जुपी प्रीतिसेवनयो ।
जुप्यत इति जुप्य । इत्य । शासु अनुशिष्टौ ।। शासेरिदुपधाया इत्या
दिना आक्रम्य इत्व । शिप्य । स्तुत्य । गुह्य ।
ऋदुपधाचाकृपिघृतेः ॥५३०॥ कृपि चूति वनित कका
रोपधाद्धातो क्यप् भवति । वृत्य नृत्य दृश्य स्पृश्य ।
भृमोऽसंज्ञायाम् ।। ५३१ ॥ भृन् असज्ञाया क्यप् भवति ।
भियत इति भृत्य ।
ग्रहोऽपिप्रतिभ्यां वा ॥३२॥ अपिप्रतिभ्या परात् ग्रहे
क्यप् भवति या । अपिगृह्य । अपिग्राह्य । पश्ये प्यण । प्रतिगृह्य
प्रतिग्राहा ।
पदपक्ष्ययोश्च ।।५:३॥ पदपक्ष्ययोरर्थयोर्महे क्यप् भवति ।
पक्षे भव पक्ष्य । प्रगृह्य पद । पक्षे अर्जुनगृह्या सेना ।
चौ नीपूभ्यां कल्कमुजयोः ॥ ३४॥ वायुपपदे नीपू
न्भ्या रेल्वमुजयोरर्थयो क्यप् भवति । विनीय क्लो विपूयो मुञ्ज ।
कृयपिमृजां वा ॥३०॥ कृञादिम्यो वा क्यपू भवति ।
कृत्य कार्य । वृप वृक्ष सनने । वृष्य । वयं । मृज्य । मन्यं ।
*मृजोमाजि॥५३॥ मृजु इत्येतस्य घातोमानिरादेशो भव
ति। चनो क्गी धुडानुबन्धयोरिति नारम्य गकार ॥माज्यं माग्य।
सूर्यरुच्याव्यध्याः कर्तरि ॥ ५३७॥ एने वर्तरि नि
पात्यन्ते । सरनि सूने वा लोनिति सूर्य । रोस्त इति रच्य ।
व्ययदु सभय लनयो न व्ययते इति अव्यय ।

·१९०
कातन्त्ररूपमालायाम् ।
भिद्योध्यौ नदे ॥५३८॥ एतौ कर्तरि नदे निपात्येते ।भि
नत्ति कूलानीति भिद्य । उज्झत्युदकमित्युध्य ।
युग्यं च पत्रे ॥५३९।। युग्यमिति निपात्यते पने वाहनार्थे ।
युज्यते अनेनेति युग्य।
कृष्टपच्यकुप्यसंज्ञायाम्॥५४०॥ एते निपात्यन्ते सज्ञाया।
कृष्टे स्वयमेव पच्यन्ते कृष्टपच्या व्रीहय । कुष्य सुवर्णरजताभ्यामन्यत् ।
ऋवर्णव्यञ्जनान्ताध्यण् ॥५४१॥ मवर्णान्तात् व्यञ्ज
नान्ताद्धातो प्यण भवति । णकार इद्वद्भावार्थ । घमारश्चनो
कगो इत्यर्थ । कार्य । स्तृड् आच्छादने । निस्तार्य । श्लोक
लोचू दर्शने । आलोक्य आलोच्य । वाद्य । कृप कृपाया। कृपेरो
ल । कल्प्य
चजोः कगौ धुयानुवन्धयोः ॥ ५४२॥ चनो कगो
यथासख्य भवत धुटि घानुबन्धे परे । वाक्य पाक्य योग्य भोग्य ।
न कवर्गादिव्रज्यजाम् ॥५४३॥ क्वर्गादे बने अनश्च
चनो कगौ न भवत । क्षीन कून गुज अव्यक्ते शब्दे ॥ कूज्य ।
कृन । खज मन्थे । खाज्य प्रामाज्य । अज क्षेपणे। आज्य ।
घ्यण्यावश्यके ॥५४४॥ आवश्यके गम्यमाने चनो
क्गौ न भवत ध्यणि परे । अवश्यपाच्य । अवश्यभोज्य ।
प्रवचचिरुचियाचियजित्यजाम् ॥५४५॥ एषा चनो
कगो न भवत व्यणि परे । प्रवाच्य आर्च्य । रीच्य । याच्य ।
याज्य । त्यन हानी । त्याज्य ।
निःप्राभ्यां युजे शक्ये ॥९४६॥ नि प्राभ्या परस्य युनेर्गा
न भवति शक्याथै व्यणि परे । नियोक्तु शक्य नियोज्य । एव प्र
योज्य भृत्य ।
भुजोऽने ॥५४७ ॥ भुनो गो न भवति शक्याथे व्यणि
परे । अन्ने । भोक्तु शक्य भोज्य अन्न | भोज्य पय ।

·कृदन्तः। ध्यण् भवति आसुयुवपिरपिलपित्रपिदभिचमां च ।। ५४८ ॥ आइपूवात्सुनोतेरिखत्यादिभ्यश्च व्यण् भवति । आसान्यं । यु मिश्र- णे । यूयते याव्यं । टुवप् वीजतन्तुसन्ताने । वाप्यं । रप लप ज- ल्प व्यक्तायां वाचि । राप्यं । लाप्यं । त्रपूप् लग्नायां । त्रयं । दंभेरिह प्रकृति न लोपः । अवदाभ्यं । आचाम्यं । उवर्णादावश्यके ॥५४९ ॥ उवर्णान्तात् अवश्यं भावे गम्यमाने । अवश्यं लयत इति लान्यं । एवं नाव्यं । भाव्यं । पाधोर्मानसामिधेन्योः ॥ ५५० ॥ पाधोरित्येनयोर्मा- नसामिधेन्योरर्थयोर्यथासंख्यं ध्यण् भवति । आयिरिच्यादन्तानामिति आयिप्रत्ययः । पाय्यं । धाय्यं । सामिधेनी ऋक् । प्राङोर्नियोऽसंमतानित्ययोः स्वरवत् ॥ ५५१ ॥ प्राडोरुपपदयोनियोधातोरसंमतानित्ययोर्यथासंख्यं ध्यण भवति स च खरवत् । प्रणाय्यश्चोरः । निग्राह्य इत्यर्थः । यो गाद्यपत्यादानीयत इति स चानित्यो रुदितः । आनाय्यो दक्षिणाग्निः । सञ्चिकुण्डपः कृतौ ॥ ५५२ ।। संपूर्वाच्चिनौतेः कुण्डपूर्वा- पिबतेर्यण् भवति स च स्वरवत् कृतावभिधेये । सञ्चायः ऋतुः । कुण्डपायः क्रतुः। राजसूयश्च ।।५५३॥ कृनावभिधेये राजसूय इति निपात्यते । राना सोतव्यः राना वा सूयते इति रानमूयः । सान्नाय्यनिकाय्यौ हविर्निवासयोः॥५५॥ एती निपात्यने हविनिवासयोरर्थयोः । सान्नाय्यं हविः विशिष्टमन्त्रनिका- ग्यो, निवामः । परिचाय्योपचाय्यायग्नौ ।। ५५५।। एतावशावर्षे निपा- त्येते । परिचाय्योऽग्निः उपचाय्योऽग्निः ।

·१९२ कातन्त्ररूपमालायाम् । चित्याग्निचित्ये च ॥५५६॥ एतावनावर्थे निपात्येते । च- यनं चित्यं । अग्नेश्चयनमग्निचित्या । अमावास्या वा ।। ५५७ ॥ अमासहार्थे अमापूर्वाद्वसतेय॑ण भवति कालाधिकरणे वा दीर्घत्वं निपात्यते । अमा सह वसतश्चन्द्रार्की यस्यां तिथौ सा तिथिः अमावस्या ।अमावास्या । यल्लक्षणेनानुपपन्नं त- सर्व निपातनासिद्धं । वुश्तृचौ ॥ ५५८ ॥ धातोर्वग्तृचौ भवतः । युवुलामनाकान्ताः ॥ ५५९॥ युवुलां स्थाने यथासंख्यं अन अक अन्त इत्येते भवन्ति । भवतीति भावकः भविता । कारकः कर्ता । नायकः नेता । हारकः हर्ता । वुभूपकः । अस्य च लोपः बुभूषिता । गुणश्चक्रीयिते ।बोभूयकः। बोभूयिता । भावकः । भावयिता। पुत्रीयिकः पुत्रीयिता। हन्तेस्तः ॥५६० ॥ हन्तेर्नकारस्य तो भवति ऋणानुबन्धे प्र- त्यये परे । हस्य हन्तेपिरिणिचोः। घातकः । हन्ता । हन हिंसागत्योः । आयिरिच्यादन्तानां । दायक.। दाता । अवसायकः । अवसाता ।गा- यकः गाता। नसेटोऽमन्तस्यावमिकमिचमाम् ॥५६१॥ सेटोऽम- न्तस्य वमिकमिचमिवजितस्य इचि कृतं कायं न भवति णानुबन्धे- कृति परे । शमकः शमिता । दमकः दमिता । यमकः यमिता । अचूपचादिभ्यश्च ॥ ५६२॥ पचादिभ्यः अच् भवति । सर्वे धातवः पचादिपु पठ्यन्ते । पचः पठः करः देवः । नन्यायुः ॥५६३ ॥ नन्द्यादेर्युभवति । सर्व धातवो न- न्यादौ पठ्यन्ते । नन्दतीति नन्दनः । रमु क्रीडायां रमणः । राध साध संसिद्धौ । राधनः साधनः । ग्रहार्णिन् ॥५६४॥ ग्रहादेर्गणान् णिन् भवति । सर्वे धा- तः ग्रहादी पठ्यन्ने । ग्राही ग्राहिणी ग्राहिणः । स्थायी मायी श्रावी।

·कृदन्तः।
१९३
नाम्युपधात्मीकृमृज्ञां कः ॥ ५६९ ॥ नान्युपधात् प्री-
णानः किरतेगिरते नातेश्च को भवति । सिप प्रेरणे विक्षिपः ।
लिग्य विलेखने विलिखः । कुशः । प्रीन् तर्पणे कान्तौ च प्रियः ।
उत्किरः।
वा स्वरे ॥५६६॥ गिरते रेफस्य वा लकारो भवति स्वरे परे ।
उद्गिरः । उद्विलः । प्रज्ञः।
उपसर्ग चातो डः ।। ५६७ ॥ उपसर्गे तु आकारान्ताड्डो
भवति । सुन्दः । सुम्लः । प्रस्थः । प्रहः । छो छेदने । प्रच्छः ।
धेदृशिपाघाध्मः शः ॥५६८॥ उपसर्ग उफ्पदे एभ्यः
शो भवनि । उद्धयः । उत्पित्रः । उन्जिनः । उद्धमः ।
साहिसातिवेद्युदेजिचेतिधारिपारिलिम्पिवि-
दां त्वनुपसर्ग ॥५६॥ एपामनुपसर्गे शो भवति । साहयती-
ति साहयः । एवं सातयः । वेदयः । एनृ कम्पने । उदेजयः । चि.
ती संज्ञाने । चेतयः । धृ धारणे । धारयः । पार तीर कर्मसमाप्तौ।
पारयः। लिम्पः। विन्दः ।
वा ज्वालादिदुनीभुवो णः ॥ ७० ॥ ज्वालादिन्यो
दुनोतेः नयतेर्भवतेश्च अनुपसर्गे णो भवति वा पक्षे अच् । ज्वल दीप्तौ ।
ज्वन्ट. ज्वालः । चल कम्पने । चलः चालः । कसपर्यन्तोज्वलादिः ।
टुडु उपतापे । दवः दावः । नयः नायः । भवः भावः ।
समाडोः मुवः ॥ ५७१ ॥ समाडोः स्रवतेणों भवति । सं-
लावः । आस्रावः । समाडोरितिं किं । परिस्रवः ।
अवे हृपोः ॥२७२।। अव उपपदे हरतेः स्यतेश्च णो भवति ।
हृञ् हरणे । अवहारः। पोऽन्त कर्मणि । अवसायः ।
दिहिलिहिश्लिपिश्वसिव्यधतीणूश्यातां च
॥ ५७३ ।। एपांणो भवति । दिह उपचये देहः । लिह आस्वा-
दन लेहः । स्लिप आलिङ्गने लेपः । श्वस प्राणने श्वासः ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । च्यध ताड़ने व्याधः । अत्यायः । च्युड् छ्युड् ज्युड् ग्युड्ड पूड गाड् श्यै गतौ । अवश्यायः । दायः । पायः । प्रत्याय इत्यादि । हेर्वा ॥५७४ ॥ अहेर्वा णो भवति । ग्राहो जलचरः । ग्रहः । खरवृदृगमिग्रहामल् ॥ ५७५ ॥ स्वरान्ताद्वृद्गमिप्रहि- म्यश्च अल् भवति घनोपवादः । गेहे त्वक् ।। ५७६ ।। हेर्गेहेऽभिधेये तु अग्भवति । गृह्णा- तीति गृहं । गृहा दाराः। ऋतिखनिरञ्जिभ्य एव शिल्पिनि वुस् ॥१७॥ एम्य एव-शिल्पिनि अभिधेये वुस् भवति । नर्तकः नर्तकी खनकः खनकी । रंज रागे। उपिचिनीणोश्च ॥९७८॥ रंजे पञ्चम लोप्यो भवति उपिधि- निणोः परतः ॥ रज्यते इत्येवं शिल्पमस्य ॥ रजकः रजकी। गस्थकः ॥५७९ ॥ गायतेः शिल्पिन्यथै थको भवति । गा. थकः । गाथकी। ण्युत् च ॥५८० ॥ गायतेः शिल्पिन्यर्थे ण्युट् च भवति । गायनः गायनी। हः कालवीयोः ॥ ५८१॥ जहाते काले ब्रीही चार्थे प्युडू भवति । जहाति काले भावानिति हायनः संवत्सरः । जहत्युदक- मिति हायना नीहयः । आशिप्यकः॥५८२॥ आशिपि गम्यमाने धातोरक- प्रत्ययो भवति । जीव प्राणधारणे । जीवतात् जीवकः । एवं नन्दकः। पुसुमुल्यां साधुकारिणि ॥५८३ ।। एपां साधुकारि- ण्यर्थं अकः प्रत्ययो भवति साधुफरणं शिल्पमेव । च्युड् छ्युड् गुदिति दण्डकधातुः । साधुप्रवते साधुप्रवकः । एवं स्राकः । सरकः । लवकः । साधुसरतीति । साधुलुनातीति । स गती । इत्यादि । फर्मण्यण् ॥५८४ ॥ कर्मण्युपपदे धातोरण भवति । कुंभ ·कृदन्तः। . करोतीति कुम्भकारः । एवं काण्डलावः । वेदाध्यायः । कुंभकारी। हावामश्च ॥५८५ ॥ एभ्यः कर्मण्युपपदे अण् भवति । . मित्राहायः । तन्तुवायः । धान्यमायः । शीलिकामिभक्षाचरिभ्यो णः ॥५८६ ॥ एभ्यो जो भवति कर्मण्युपपदे । दधिशीला । दधिकामा । दधिभक्षा । कल्याणा- चारा स्त्री। आतोऽनुपसर्गात्कः ॥५८७॥ कर्मण्युपपदेऽनुपसर्गा- दाकारान्ताद्धातोः को भवति । धनं ददातीति धनदः । एवं सर्वज्ञः । नाग्निस्थश्च ॥ ५८८ ॥ नाम्नि उपपढ़े तिष्ठतेराकारान्ताच को भवति । समे तिष्ठतीति समस्यः । कूटस्थः । कच्छेन पिवतीति कच्छपः । द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । तुन्दशोकयोः परिमूजापनुदोः ॥ ५८९ ॥ तुन्दशो- कयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृजापनुदिभ्यां को भवति । तुन्दं परि- माष्टींति तुन्दपरिमृनः अलसः। एवं शोकमपनुदतीति शोकापनुदः । आनन्दकारी। प्रेदाज्ञः ॥ ५९० ॥ कर्मणि प्रोपपदे दाज्ञाभ्यां को भवति । प्रदः । पथि प्रज्ञः। समिख्यः ॥५९२।। कर्मणि समिचोपपदे ख्यातेः को भवति । चक्षिङः ख्याङ् ॥ ५९२ ॥ चसिड् इत्येतस्य ख्याडादेशो भवति असार्वधातुके । गां संचष्टे गोसंख्यः । गष्टक ॥ ५९३ ॥ कर्मण्युपदे गायतेप्टक् भवति । मधुरं गाय- तीति मधुरगी। सामगी। सुरासीध्योः पिवतेः ।। ५.४॥ सुराप्तीध्वोरुपपदयोः पिवतेष्टम्भवति । सुरापी । सीधुपी। हृतोऽचू वयोऽनुद्यमनयोः॥५९५।। कर्मण्युपपदे हरते- ·कातन्त्ररूपमालायाम् । रन् भवति वयसि अनुद्यमने गम्यमाने । ऊर्द्ध नयनमुद्यमनं ततो- .ऽन्यदनुद्यमनं । कवचहरः क्षत्रियकुमारः आङि ताच्छील्ये ॥१९६॥ कर्मण्याडि चोपपदे ताच्छि. ल्यार्थे हरतेरज् भवति । पुष्पाणि आहर्तुं शीलमस्य पुप्पाहरो वि. द्याधरः। अहश्च ॥५९७ ॥ कर्मण्युपपदे अर्हतेरन् भवति । पूजामह- तीति पूनाहः । धृतः प्रहरणे चादण्डसूत्रयोः ॥ ५९८ ॥ दण्डसूत्र- वनिने प्रहरणवानके उपपदे धृनोऽज् भवति । वनधरः । चक्रधरः । अदण्डसूत्रयोरिति कि । दण्डधारः । धारः। धनुर्दण्डत्सरुलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरेपु ग्रहे ॥५९९ ॥ एपूपपदेषु ग्रहेरज् भवति । धनुर्ग्रहः । धनुाहः । दण्डग्रहः । दण्डग्राहः । सस्यहः त्सरुग्राहः । लागलग्रहः । लाग- लग्राहः । अङ्कुशग्रहः । अमुशग्राहः । यष्टिग्रहः । यष्टिग्राहः। तो मरग्रहः । तोमरग्राहः। स्तम्यकर्णयोरमिजपोः ॥ ६००॥ स्तम्बकर्णयोरुपपद योरमिनपिम्यां अन् भवति । स्तम्बेरमो हस्ती । कर्णनपः पिशुनः। शंपूर्वेभ्यः संज्ञायाम् ॥६०१॥शंपूर्वम्यः धातुभ्यः संज्ञायां अन् भवति । शंकरोति इति शंकरः। शंभवः शंवदः । शीङोऽधिकरणे च ॥६०२॥ अधिकरणे च नानि उपपदे शेते अन् भवति । खे शेते खशयः । चकारान् । पार्श्वपृष्ठादी करणे ॥६०ा पार्श्वपृष्ठादी करणे उपपदे शीडः अन् भवति । पाचन शेने पार्श्वशयः । पृष्ठशयः कुन्नः । चरेष्टः ॥६०४ ॥ अधिकरणे नाम्नि उपपदे चोप्टो भवति । . कुरुप चरतीति कुरुचरः । एवमट्वीनरः ।

·- 'कृदन्तः। १९७ पुरोऽग्रतोऽग्रेपु सर्तः॥२०॥ एषूपपदेषु सर्नेष्टो भवति । पुरःसरः । अग्रतःसरः । अग्रेसरः। पूर्व कर्तरि ।। ६०६ ।। पूर्वशब्दे कर्त्तर्युपपदे सत्तष्टो भवति । पूर्वसरः पूर्वसरी । कृतोहेतुताच्छील्यानुलोम्येप्वशब्दश्लोककलह- गाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेपु॥६०७॥ अशब्दादिषु कर्मसूपप- देपुहेती ताच्छील्ये आनुलोम्ये कृत्रप्टो भवति। हेती यशस्करी विद्या। ताच्छील्ये श्राद्धकरः । आनुलोम्ये वचनकरः। अशब्दादिप्विति किं । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः.। गाथाकारः । वैरकारः । चाटुकारः। सूत्रकारः । मन्त्रकारः । पदकारः । तदाद्यन्तानन्तकारवहुवाहहादेवाविभानिशा- प्रभाभाश्चित्रकर्तृनान्दीकिलिपिलिविवलिभक्ति क्षेत्रजंघाधनुररुसंख्यासु च ।। ६०८ ।। तदादिपु कर्म- सूपपदेपु कृनष्टो भवति । तत्करोतीति तत्करः तस्करः । रूदित्वा- त्तस्य सकारः । यत्करः । आदिकरः । अन्तकरः । अनन्तकरः । कारकरः । वहुकरः । बाहुकरः । अहस्करः। दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । प्रभाकरः । भास्करः । चित्रकरः। कर्तृकरः। नान्दीकरः। कि करोतीति किकरः । लिपिकरः । लिविकरः । बलिकरः । भक्ति- करः । क्षेत्रकरः जंघाकरः । इत्यादि । भृती कर्मशन्दे ॥ ६०९ ॥ कर्मशब्दे उपपदे कृमष्टों भवति भृतावर्थ । कर्मकरो भृत्यः । इस्तम्यशकृतोः ब्रीहिवत्सयोः ॥१०॥ स्तम्वशकृतो- रुपपदयोः कृतः इर्भवति । स्तम्बकरिःत्रीहिः । शकृत्करिः बालवत्सः। हरतेईतिनाथयोः पशौ ॥ ११ ॥ इतिनाथयोरुप- पदयोहरतेरिर्भवति पशावर्थे । इतिहरिः। नाथहरिः पशुः ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । फले मलरजासुग्रहे ॥ ३१२ ।। एउपपदेषु ग्रहेरिर्भवति । फलेपहिः । मलग्रहिः । रजोग्रहिः। देववातयोरापेः ॥ ६१३ ॥ देववातयोरुपपदयोरानो- तेरिर्भवति । देवान्प्राप्नोति देवापिः । वातापिः । आत्मोदरकुक्षिपु भृजाविः ॥ १४ ॥ एषु कर्ममूप- पदेषु भृनः खिर्भवति । नस्तु कचित् इति नलोपः । हस्त्रारुपोमान्तः ॥ ६१५ ॥ हसान्तस्यानव्ययस्यारुपश्चो- पपदस्य मकारान्तो भवति खानुवन्धे कृति परे । आत्मानं विभत्तीति आत्मभरिः । एवमुदरंभरिः । कृतिमरिः । एजे. खश ॥ ६१६ ॥ कर्मण्युपपदे एजयतेरिनन्तात् स्वश् 'भवति । एनृ कंपने जनमेजयतीति जनमेजयः । शुनीस्तनमुचकूलास्यपुष्पेषु धेटः ॥६१७ ॥ एषु के- मसूपपदेषु धेटः खश् भवति । दीर्घस्योपपदस्थानव्ययस्य खानुवन्धे ॥ ६१८ ॥ दीर्घान्तस्थानव्ययस्योपपदस्य हूस्खो भवति खानुबन्धे कृतिपरे । धेद पाने । शुनी धयतीति शुनिधयः । स्तनं घयतीति स्तनंधयः । मुगंधयः । कूलन्धयः । आस्यन्धयः । पुप्पंधयः । शुनिन्धयी । नाडीकरमुष्टिपाणिनासिकासुध्मश्च ॥ ६१९ ।। एषु कर्मसूपपदेषु धमतेर्धेटश्च स भवति । नाडिन्यमः । करन्धमः । करन्धयः । मुष्टिन्धयः । मुष्टिन्धमः । पाणिन्धयः । पाणिन्धमः । नासिकन्धमः। नासिकन्धयः । विध्वस्तिलेपु तुदः ॥२०॥ एष कर्ममूपपदेषु तुः खा भवति । विधुतुदः । संयोगादे(टः ॥ ६२१ ॥ संयोगदिधुटो लोपो भवति धुटि परे । अरंतुदः । तिरन्तुदः। - ·कृदन्तः। अस्याँग्रयोदशः ॥ ३२२ ॥ अनयोरुपपदयोदशः खशू भवति । अमूर्यपश्या रानदाराः । उग्रंपश्याः । ललाटे तपः॥६२३ ।। ललाटे उपपदे तपतेः खगू भवति ललाटंतपः ।. मितनखपरिमाणेपु पचः ॥ ६२४ ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पचः खश भवति । मितम्पचा ब्राह्मणी । नखपचा यवागूः । प्रस्थंपचः। द्रोणंपचा स्थाली। कूलउगुजोरहोः ॥ १२५ ॥ कूले उपपदे उहजोगहोः खश भवति । रुनो भंगे कूलमुद्रुना नदी .. कूलमुद्वहः समुद्रः । वहलिहाभ्रंलिहपरन्तपेरंमदाश्च ॥ ६२६ ॥ एते- खशान्ता निपात्यन्ते । वहलिहा गौः । अभ्रंलिहो वायु: । परंतपः खलः । इरंमदा ज्योतिः । चकारात् वातमनन्तीति वातमजाः । श्राद्धं नहातीति श्राद्धनहा मापाः । वदेः खः प्रियवशयोः ॥ २७ ॥ अनयोरुपपदयोर्वदेः खो भवति । प्रियंवदः । वशंवदः । सर्वकलाभ्रकरीपेपु कपः ॥ ६२८ ॥ एषुपपदेषु कपतेः खो भवति । कपसिपेति दण्डकधातुः सर्वकपः खलः । कूलंकपा नदी। अभ्रंकपो गिरिः । करीपंकपा वात्या । भत्तिमेघेषु कृतः ॥६२९॥ एप्पपदेषु कृनः खो भवति । भयंकरः । ऋतिकरः । मेकरः । क्षममियमद्रप्वच ॥६३० ॥ एयूपपदेषु कृनः खो भवति अण्च । क्षेमंकरः क्षेमकारः। प्रियंकरः प्रियकारः । मद्रंकरः मद्रकारः। मानित भृष्टजियारिक्तपिदमिसहांसंज्ञायाम्द६१ नान्युपपदेभ्यः संज्ञायां खो भवति । रथेन तरतीति स्यंतरं साम । विश्वं विभीति विश्वंभरा भूः । पतिं वृणीते पतिवरा कन्या । धनञ्जय- ·२०० कातन्त्ररूपमालायाम्। तीति धनञ्जयः। वसुंधारयतीति वसुन्धरा । शत्रुतापयतीति शचुतपः । अरिं दमयतीति अरिन्दमः । शत्रु सहते इति शत्रुसहः । गमश्च ॥ ६३२ ॥ नाम्नि उपपदे गमश्च खो भवति संज्ञायां । सुतंगमः । हृदयङ्गमा वाचः। उरोविहायसोरविहौ च ॥ ६३३ ॥ उरोविहायसो- रुरविही भवतः । गमश्च खो भवति संज्ञायां । उरसा गच्छतीति उरङ्गमः । विहायसा गच्छतीति विहङ्गमः । डोऽसंज्ञायामपि ॥ ६३४ ॥ नाम्नि उपपदे गमे डो भव- तीत्यसंज्ञायामपि । भुजाम्यां गच्छतीति भुजगः । तुरगः । प्लवगः । पतगः । अध्वगः । दूरगः । पारगः । पन्नगः । सुगः । दुर्गः। नगः। अगः । उरगः । विहगः । विहङ्गतुरङ्गभुजङ्गाश्च ॥ ६३५ ॥ एते डान्ता निपात्यन्ते संज्ञायां । विहङ्गः । तुरङ्गः । भुजङ्गः । अन्यतोऽपि च ॥ ६३६ ॥ नाम्नि उपपदे गमेरन्यस्मादपि डो भवति । वारि धरतीति वाचः हंसः । गिरी शेते गिरिशः। वरा- नाहन्तीति वराहः । परिखन्यते परिखा । हन्तेः कर्मण्याशीर्गत्योः ॥६३७॥ कर्मण्युपपदे आशि- पि गतौ च वर्तमानाद्धन्तेों भवति । शत्रु वध्यात् शत्रुहः । कोशं हन्तीति कोशहः । अपात्लेशतमसोः॥६३८ ॥ क्लेशतमसोरुपपदयोरपह- न्तेॐ भवति क्लेशापहः । तमोपहः । दुःखापहः । ज्वरापहः । विषा- पहः । अन्यतोऽपि अन्यापहः । दर्पापहः । कुमारशीर्पयोणिन् ॥ ६३९॥ कुमारशीर्पयोरुपपदयोः हन्तेणिन् भवति । कुमारघाती । शीर्पाती। टग्लक्षणे जायापत्योः॥ ६४०॥ जायापत्योरुपपदयो- ईन्तेष्टम् भवति लक्षणवत्कर्तरि । जायाधः ब्राह्मणः । पतिती वृपली । N.

·कृदन्तः। २०१ । । अमनुष्यकर्तृकेपि च ॥६४१ ॥ अमनुष्यकर्तृकेऽपि च वर्तमानात् हन्तेरपि टामवति । जायानः तिलकः । पतिनी पाणिरे- खा। पित्तघ्नं घृतम् । वातनं तैलं । श्लेप्माणं हन्तीति श्लेपमन्नं त्रिक- टुकं । अपिशब्दात् कृतघ्नः। हस्तियाहुकवाटेषु ॥ ६४२ ॥ एषु कवाटेपु हन्तेष्टग्भव- ति ॥ हस्तिनं हंतीति हस्तिनः । एवं वाहुन्नः । कवाटनः। पाणिघताडघौ शिल्पिनि ॥ ६४३ ॥ एतौ शिल्पे निपात्येते । पाणिना हन्तीति पाणियः । ताइयः । नग्नपलितमियान्धस्थूलशुभगाढयेष्यनृततद्भावे कृमः ख्युत् करणे ॥ ६४४ ॥ ननादिपूपपदेषु अभूततभावेर्थे- कृनः स्युट भवति करणे । अनग्नो नग्नः क्रियते अनेन नग्नं करणं घूतं । एवं पलितंकरणं तैलं । प्रियंकरणं शीलं । अन्धकरणः शोकः । स्थूलंकरणं दधि । शुमगंकरणं रूपं । आढ्यंकरणं वित्तं । भुयः खिष्णुखुकनी कर्तरि ॥६४९ ॥ नग्नादिष्पपदेपु अभूतनदाने भुवः खिप्णुखुफनौ भातः कर्तरि । अनग्नो नग्नो भाति । न भविष्णुः । नग्नंभावुकः । पलिनंभविष्णुः । पलिनमा. पुरः । प्रियंभविष्णुः । प्रियंभावुकः । अन्धमविष्णुः अन्धभावु. कः । स्थूलंभविष्णुः स्थूलंभावुकः । भजो विण ॥ ६४६ ॥ कर्मणि भनो पिण् भवति । वेन्द्रोंपो- शृतस्य इति वेपो भवति ॥ अर्द्धभार पादमाक् । सहः छन्दसि ॥६४७ ॥ छन्दसि माषायां सहो पिण भाति । तुर्गमहले । सहेप्पोढः॥६४८॥ सहम्मरस्य पत्वं मपति कारस्य द. कारो भाति चेत् । नुरापाइ तुरामाही तुरामाहः । यश ।। ६४९ ॥ नाभि उपपदे पदव्य पिण भाति । प्रष्टवाद प्रष्टोही।

·२०२
कातत्ररूपमालायाम्।
अनसि उश्च ॥ ६५० ।। अनम्युपपदे वहश्च विणू भवति ।
अनमश्च डो भवति । अनड्वान् । अनटुही।
दुहः को घश्च ॥६५॥ दहः को भवति अन्तस्स यादेशः ।
ब्रह्मदुवा कामदया।
विट्कमिगमिखनिसनिजनाम् ॥६९२॥ नाम्नि एम्यो
विद् भवति ।
विट्नोराः ॥ ६९३ ॥ विटि च वनि च प्रत्यये परे पञ्चमा-
न्तस्याकारो भवति । उदधिकाः अग्रेगाः। विपसाः गोपाः ।अन्जनाः।
आतो मन् कनिप्वनिपविचः ॥३५४॥ आकारान्ता-
द्धातोर्मन् वनिए विच् एते प्रत्यया भवन्ति । मन् सुष्ठु ददातीति
सुदामा । अश्व इव तिष्ठतीति अश्वत्थामा। क्वनिप् । सुपीवा । सुधीवा ।
वनिप् । भूरिदावा। घृतपावा । विच् ।क्षीरपाः । सर्वापहारी प्रत्ययलोपः।
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ॥ ६५५॥ अन्येभ्योपि धातुभ्यः
एते प्रत्यया दृश्यन्ते । मन् कृतवर्मा क्वनिप् । इण गतौ । प्रातरेति
प्रातरित्वा । वनिम् । विच् । विप हिसायां लिट् ।
किए ॥ ६५६ ।। धातोः क्विम् दृश्यते । उखायाः संमते
उसाम्नत् । पर्णध्वत् ।
वः कौ ॥ ६५७ ॥ वैनः सम्प्रसारणं दीमापद्यते कावेव ।
ऊः उवौ उवः ।

·कृदन्तः। त्यतो भवतः । को धुट्यगुणे पञ्चमे च । लिश विछ गतौ । विछ गोविट् । प्रच्छ जीप्सायां । पथिप्राट् । कचिद् इखस्स दीर्वता । दिए अक्षयूः । पिवू स्यूः । प्रच्छ प्रष्टः पृष्ट्वा । दिव् द्यूतः । द्यूत्वा। विच्छ विश्नः । छस्य द्विः पाठे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । भिव्यविमविहरिस्वरामुपधया॥ ६६२ ॥ एषामुप- धया सह वकारस्य उट् भवति को धुट्यगुणे पञ्चमे च । श्रिवु गति- शोषणयोः । यूः । अव रक्ष पालने । अबू जामव्य बन्धने मूः । ज्वर रोगे । जूः । त्वरे तूः। राम्लोप्यौ ।। ६६३ ।। रेफात्परौ छकारवकारौ लोप्यौ भवतः क्वौ धुट्यगुणे पञ्चमे च । मूर्छ मूः । धूर्व धूः । वहेः पञ्चम्यां भ्रंशेः॥६६॥वहेः पञ्चम्यन्त उपपदे भ्रंशेः क्विप् भवति । भ्रश भ्रंश अधःपतने । वहात् नश्यत इति वहभ्रट् । स्पृशोऽनुदके ॥ ६६५ ॥ अनुदके नाम्नि उपपदे स्पृशः विप भपति । स्पृश संस्पर्श । घृतम्पृक् मन्त्रस्पृक् । अदोऽनन्ने ॥ ६६६ ॥ अनन्न उपपदे अदः किम् भवति । सस्यमत्तीति सस्यात् । तृणात् । क्रव्ये च ॥६६७॥ क्रव्ये चोपपदे अदः विप् भवति पक्केऽर्थे । ऋव्यात् । पुनर्वचनादण अपक्केऽपि ऋव्यादः राक्षसः । ऋत्विग्दधृतदिगुपिणहश्च ॥ ६६८ ॥ एते किब- न्ता निपात्यन्ते । ऋतो यनतीति स्वपि वचि इत्यादिना संप्रसारणं वमुवर्ण इति वत्वं । ऋत्विक् । धृष्णोतीति धृक् । स्रक् । दिक् । उणिक् । सत्सूद्धिपद्रुयुजविदभिजिनीराजामुपसर्ग- ऽप्यनुपसर्गऽपि ॥६६९॥ एषामुपसर्गेऽप्यनुपसर्गेपि नाम्नि अप्यनाम्नि उपपदे क्विपू भवति । उपसीदतीति उपसत् । सत् सभा- सत् । सूरदादिः प्रसूः । सूः । अण्डसूः । द्विप् अप्रीतौ । विद्विट् । ।

·-
२०२
कातन्त्ररूपमालायाम् ।
अनसि डश्च ॥ ६५० ॥ अनस्युपपदे वहश्च विणू भवति ।
अनसश्च डो भवति । अनड्वान् । अनही।
दुहः को घश्च ॥६५॥ दुहः को भवति अन्तस्य वादेशः ।
ब्रह्मदुधा कामदुधा।
विट्टकमिगमिखनिसनिजनाम् ॥६५॥ नाम्नि एभ्यो
विद् भवति ।
विट्वनोराः ॥ ६५३ ॥ विटि च वनि च प्रत्यये परे पञ्चमा-
न्तस्याकारो भवति।उदधिकाः ।अग्रेगाः। विपखाः।गोपाः । अन्जनाः।
आतो मन् कनिवनिपविचः ॥६५॥ आकारान्ता-
द्धातोर्मन् कनिए विच् एते प्रत्यया भवन्ति । मन् सुष्ठु ददातीति
सुदामा । अश्व इव तिष्ठतीति अश्वत्थामा । क्वनिप् । युपीवा । सुधीवा।
वनिप् । भूरिदावा। घृतपावा । विच् । क्षीरपाः । सर्वापहारी प्रत्ययलोपः।
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ॥ ६५५॥ अन्येभ्योपि धातुभ्यः
एते प्रत्यया दृश्यन्ते । मन् कृतवर्मा क्वनिम् । इण गतौ । प्रातरेति
प्रातरित्वा । वनिप्.। विच् । विप हिसायां त्विट् ।
किम् ॥ ६५६॥ धातोः किम् दृश्यते । उखायाः वंसते
उखास्त्रत् । पर्णध्वत् ।
वः कौ ॥ ६५७॥ वेत्रः सम्प्रसारणं दीर्घमापद्यते कावेव ।
ऊः उवौ उवः ।
ध्याप्योः ॥ ६५८॥ध्याप्योः सम्प्रसारणं दीर्घमापद्यते को
परे । आधीः । व्याधीः । आपीः । वचनात्सम्प्रसारणं सिद्धम् ।
पञ्चमोपधाया धुटि चागुणे ॥३५९॥ पञ्चमान्तस्थोपधा-
याः को ध्रुटि चागुणे प्रत्यये परे दी| भवति ।
मोनो धातोः ॥६६०॥ धातोर्मकारस नकारो भवति
धुट्यन्ते च । प्रशान् । प्रतान् ।
च्वोः शूठौ पञ्चमे च॥ ६६१ ॥छकारवकारयोः शु उठि-

·कृदन्तः। २०३ त्येतो भवतः । को धुट्यगुणे पञ्चमे च । लिश विछ गतौ । विछ गोविट् । प्रच्छ क्षीप्सायां । पथिप्राट् । कचिद् इवत्स दीर्चना । दिवू अक्षयूः । पिए म्यू: 1 प्रच्छ प्रष्टः पृष्ट्वा । दिवू द्यूतः । द्यूत्वा । विच्छ विश्नः । छस्य द्विः पाठे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । भिव्यविमविह्वरित्वरामुपधया ।। ६६२ ।। एपामुप- धया सह वकारस्य उद् भवति क्वो धुट्यगुणे पञ्चमे च । निवु गति- शोषणयोः । स्वः । अव रक्ष पालने । अबू ऊः। मव्य बन्धने मूः । ज्वर रोगे । जूः । त्वरे तूः। राल्लोप्यौ ।। ६६३ ।। रेफात्परौ छकारवकारौ लोप्यौ भवतः को धुट्यगुणे पञ्चमे च । मूर्छ मूः । पूर्व धूः । वहेः पञ्चम्यां भ्रंशेः॥६६४॥ हेः पञ्चम्यन्त उपपदे भ्रंशेः विप् भवति । भ्रश भ्रंश अधःपतने । वहात् भ्रश्यत इति वहनट् । स्पृशोऽनुदके ॥ ६६५ ॥ अनुदके नानि उपपदे स्पृशः क्विप् भपति । स्पृश संस्पर्शे । धृतम्पृक् मन्त्रम्पृक् । अदोऽनन्ने ।। ६६६ ।। अनन्न उपपदे अदः किम् भवति । सस्यमतीति सस्यात् । तृणात् । क्रव्ये च ॥६६७॥ कन्ये चोपपदे अदः किम् भवति पक्केऽर्थे । ऋव्यात् । पुनर्वचनादण अपक्वेऽपि क्रव्यादः राक्षसः । ऋत्विग्दधृदिगुप्णिहश्च ।। ६६८ ॥ एते किव- न्ता निपात्यन्ते । ऋतौ यमनीति स्वपि वचि इत्यादिना संप्रमारणं वमुवर्ण इति वत्वं । ऋत्विक् । धृष्णोतीनि दधृक् । बक् । दिक् । उप्णिम् । सत्सद्धिपद्रुहयुजविभिजिनीराजामुपसर्ग- उम्पनुपसणेऽपि ॥३३. एणामुपसर्गज्यनुपमपि नास्ति अप्यनाम्नि उपपदे किम् भवति । उपसीदतीति उपसत् । सत् सभा- सत् । सूरदादिः प्रमूः । मूः । अण्डमूः । द्विप् अप्रीतौ । विद्विट् ।

·" . २०४ कातन्त्ररूपमालायाम् । मित्रद्विट्। दृह जिघांसायां प्रधृक् धृक् । मित्रध्रुक् प्रधुक् गोधुक् प्रयुक् युर अश्वयुक् संवित् वित् वेदवित् । प्रभित् भित् काष्ठभित् । प्रच्छित् छित् रज्जुच्छित् । प्रजित् जित् अवनिजित् । अवनीः नीः सेनानीः विराट् राट् गिरिराट् । कर्मण्युपमानेत्यदादौ दृशेप्टक्सकोच ॥ ६७० ॥ कर्मण्युपमानेत्यदादौ उपपदे दृशेष्टक्सको न भवतः । चकारात् विपूच । आसर्वनाम्नः ॥ ६७१ ॥ दृग्दृशक्षेषु परतः सर्वनाम्न आकारो भवति । दृशिर प्रेक्षणे । तमिव पश्यतीति अथवा सइव ह. श्यते इति । तादृशः। तादृक्षः । तादृक् । यादृशः। यादृक् । यादृक्षः। एतादृशः । एतादृक्षः । एतादृक् । इदमीः ।। ६७२ ॥ दृगादिपु .परत इदमीर्भवति । इदमिव . पश्यतीति ईदृशः । ईदृक्षः । ईदृक् । किंकीः॥६७३॥ दृगादिपु कि कीर्भवति । किमिव पश्यतीति कीदृशः । कीदृक्षः । कीदृक् । अदोमूः ॥ ६७४ ॥ दृगादिषु अदस् अमूर्भवति । अमुमिव पश्यतीति अमूदृशः । अमूदृक्षः । अमूदृक् । दृग्दशवक्षेपु समानस्य सः ॥ ६७५ ॥ गादिपु परेषु समानस्य सभावो भवति । समानमिव पश्यतीति सदृशः । सदृक्षः । सहक । मान्यजाती णिनिस्ताच्छील्ये ॥ ६७६ ॥ अजाती नाम्नि उपपदे धातोणिनिर्भवति ताच्छील्येर्थे तच्छब्देन धात्वों गृह्यने । उप्णं भोक्तुं शीलमस्स उप्णभोगी। धर्ममवभासितुं शीलमस्स धर्ममयभास्यत इति एवं शीलः धर्मावभासी । प्रियवादी । प्रियवादिनी । फर्तर्युपमाने ॥ ६७७ ॥ कर्तृवाचिनि उपमाने उपपदे १.

·कृदन्तः। २०५ 1 घातोणिनिर्भवति । उष्ट्र इव क्रोशतीति उष्टकोशी । ध्वाक्षरावी । हंसगामिनी । व्रताभीक्ष्ण्ययोश्च ॥ ६७८ ॥ अनाभीक्ष्ण्ययोरर्थयोर्धातो- णिनिर्भवति । व्रतं शास्त्रविहितो नियमः । आमीक्ष्ण्यं पौन.पुन्यं । अश्राद्धभोनी । स्थण्डिलशायी । क्षीरपायिण. उशीनराः । सौवीर- पायिणो वाहिकाः। मनः पुंवचात्र ।। ६७९॥ कर्मण्युपपदे मन्यतेणिनिर्भवति उपपदस्य पुंवद्भवति यथासम्भवं । पटुमानी । पट्टीमात्मानं मन्यते पटुमानिनी। खश्चात्मने ॥ ६८० ॥ कर्मण्युपपदे आत्मार्थे मन्यतेणि- निर्भवति खश्च प्रत्ययः पुंवच्च । विदुपीमिव आत्मानं मन्यते विद्व- न्मानिनी । पटुमिवात्मानं मन्यते पटुमन्यः । "करणेऽतीते यजः ॥ ६८१ ॥ करणे उपपदे यनेणिन् भवति अतीतेऽर्थे । अग्निष्टोमेन इष्टवान् अग्निष्टोमयानी। वाजपेययानी । कर्मणि हनः कुत्सायाम् ॥६८२।। कर्मण्युपपदे हन्तेणि- निर्भवति अतीते काले वर्तमानात् कुत्सायां । पितृयाती। मातुलपाती ! किब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु ॥६८३॥ ब्रह्मादिपूपपदेष्वतीते हन्तेः विप् भवति अतीतकाले । ब्रह्माणं हन्तिम ब्रह्महा ।भ्रूणहा । वृत्रहा । कृत्रः सुपुण्यपापकर्ममन्त्रपदेपु ।। ६८४ ।। एतेषूपपदे- पुनः क्विप् भवति अतीते । सुष्टु करोतिस सुकृत् । पुण्यकृत् । पाप- कृत् । कर्मकृत् । मन्त्रकृत् । पदकृत् । सोमे सुजः ॥ ६८५ ॥ सोमे उपपदे सुन्नः किम् भवति अतीते । सोमं सुनोतिस्म सोमसुत् । चेरनौ ||३८ । अग्नावुपपदे चिनोतेः विप् भवति अनी- ते । अग्निं चिनोतिस्म अग्निचित् । विक्रिय इन कुत्सायाम् ॥६८७॥ विक्रीणातेरतीते कु- १८ ·२०६ कातन्त्ररूपमालायाम् । सायां इन् भवति । सोमं विक्रीणीते सोमविक्रयी । डुक्रीञ् द्रव्य- विनिमये। दृशेः कनिम् ॥ ६८८ ॥ कर्मण्युपपदे दृशेः क्वनिए भवति अतीते । मेरुं पश्यतिस्म मेरुदृश्वा । सहराज्ञोर्युधः ॥ ६८९ ॥ सहराज्ञोरुपपदयोः युधः कनिप् भवति अतीते । युधसम्प्रहारे सहयुध्यतेस्म सहयुध्वा । राजानं युध्य- तेस्म राजयुध्वा । कृतश्च ॥ ६९० ॥ सहराज्ञोरुपपदयोः कृत्रः क्वनिप् भवति अतीते । सह कृत्वा । राजकृत्वा । सप्तमीपञ्चम्यन्ते जनेर्डः ॥ ६९१ ।। सप्तम्यन्ते पञ्च- म्यन्ते उपपदे जने? भवति अतीते । जले जातं जलनं । सरसिज । संस्कारात् जातं संस्कारनं । वुद्धिजं । एवं पङ्केनं । नीरज । अन्यत्रापि च ॥ ६९२ ।। अन्यस्मिन्नप्युपपदे जने? भवति अतीते । न जातः अनः । द्वाभ्यां जातो द्विजः । अभिजः । अग्रजः। अनुजः । पुमांसमनुजातः ।। श्लोकः । वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरो वर्णविकारनाशौ ॥ धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥ १॥ वर्णागमो गवेन्द्रादा सिंहे वर्णविपर्ययः ।। पोडशादौ विकारः स्याद्वर्णनाशः पृपोदरे ॥२॥ वर्णविकारनाशाभ्यां धातोरतिशयेन यः। योगः स उच्यते पार्मियूरभ्रमरादिषु ॥ ३॥ मह्यां रीतीति मयूरः । भ्रमन् रौतीति भ्रमरः । व्यजनान्तस्य यत्सुमोरिति न्यायात् पुंसोऽन् शब्दलोप इति सूत्रेण अनशब्दलोपः । संयोगान्तस्य लोप इति सलोपः । पुमनुनः । ख्यनुनः । निष्ठा ॥ ६९३ ॥ धातोनिष्ठाप्रत्ययो भवति अतीते काले ।

·कृदन्तः। २०७ क्तक्तवन्तु निष्ठा॥ ६९४ ॥ तक्तवन्तू निष्ठासंक्षौ भवतः। '. न ,युवर्णवृतां कानुबन्धे ॥ ६९५ ॥ श्रयतेरुवर्णान्तस्य वृदन्तस्य च नेड् भवति कानुबन्धेऽसार्वधातुके । श्रितः श्रितवान् । युतः युतवान् । भूतः भूतवान् । वृतः वृतवान् । रान्निष्ठा तो नोऽपृमूच्छिमदिस्याध्याभ्यः॥६९६॥ रेफात्परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति नतु पृमूच्छिमदिख्या- घ्याभ्यः । शृ हिंसायां । शीर्णः शीर्णवान् । कीर्णः कीर्णवान् । गीर्णः गीर्णवान् ।प्रतिषेधः किम् । पृपूतः पूर्त्तवान् । मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः। मूळ मूर्छावान् । मूर्तः मूर्तवान् । मत्तः ।नडीडचीदनुवन्धवेटामपति- निष्कपोरिति इट्प्रतिपेधः ॥ ख्यातः । ध्यातः । क्षातः। ध्यातः। निष्ठेटीनः ।। ६९७ ॥ निष्ठायामिटि परे इनो लोपो भवति । चोर्यतेस्म चोरितः चोरितवान् । कारितः कारितवान् ॥ क्षुधिवसो- श्चेति वर्तते । निष्ठायाञ्च ।। ६९८ ॥ क्षुधिवसोनिष्ठायां वा नेट् भवति । लुभो विमोहने ।। ३९९ ॥ विमोहनेऽर्थे लुभो निष्ठायां वा नेट् भवति । सुधितः सुधितवान् । उपितः उपितवान् । लुभ गायें । लुभितः लुमितवान् । लुब्धः लुव्यवान् । पूक्लिशोर्वा ॥ ७०० ॥ पूनः लिभश्च निष्ठायामिद् वा भवति । पूतः पूतवान् । पवितः पवितवान् । हिश विवाधने । क्लिष्टः क्लिष्टवान् । क्लिशितः क्लिशितवान् । न डीवीदनुवन्धवेटामपतनिष्कुपोः ॥७०१॥ डीड् श्वयतेरीदनुवन्धस्य च वेटस्य निष्ठायां नेइ भवनि अपतिनि- प्कुपोः । ल्वाधोदनुवन्धाच ॥७०२ ॥ लूनादिभ्यः औदनुयन्थे- भ्यश्च परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति । डाट विरायमा गती । डीनः डीनवान् । टुओश्वि गतिवृद्धयोः । तदीर्घमन्त्यम् ॥७०॥ तत्माप्रमारणपन्य पदा-- ·कातन्त्ररूपमालायाम्। शूनः शूनवान् । दीप्तः दीप्तवान् । ओलनी ओलम्जी वीडायां । लज- तेस अन्तरङ्गत्वात् चनोः कगौ धुटि धानुबन्धयोरिति नकारस्य गकारः। लगः लग्नवान् । धुटिखनिसनिजनाम् ।।७०४॥ एषां पञ्चमान्तस्य आका- रो भवति धुटि परे । खातः । सातः । जातः। जातवान् । वेटः। गुहू . संवरणे । ढे ढ लोपो दीर्घश्योपधायाः । गूढः गूढवान् । दाद्दस्य च ॥ ७०५ ॥ दकारात्परस्य निष्ठातकारस्य दस्य च नकारो भवति । आदनुवन्धाच ॥७०६॥ आकारानुबन्धाद्धातोर्नेड् भवति निष्ठायां । जिमिदा स्नेहने । मिन्नः मिन्नवान् । क्लिदू आदींभावे। क्लिन्नः क्विन्नवान् । आतोऽन्तःस्थासंयुक्तात् ।।७०७॥ अन्तःस्थासंयुक्कादा- कारात्परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति । ग्लै हर्पक्षये । ग्लानः ग्लानवान् । म्लै गात्रविनामे । म्लानः ।श्रा पाके । श्राणः । द्रा कुत्सा- यां गतौ । विद्राणः विद्राणवान् । वश्वेः कश्च ॥७०८॥ श्वेः परस्य निहातकारस्य नकारो भवति कश्चान्तादेशः । वश्च छेदने सम्प्रसारणं । वृणः वृक्णवान् । शुपिपचां मकवाः ॥ ७०९॥ एभ्यो निष्ठातकारस्य ययासंख्यं मकवा भवन्ति । जै पै क्षये । क्षामः क्षामवान् । शु. कः। पक्कः। भवनतितनोत्यादिप्रतिपिडेटा धुटि पथमोऽचा- न्तः ॥ ७१० ॥ वनतेस्तनोत्यादेः प्रतिपिद्धेटश्च पञ्चमस्य लोपो भवति धुट्यगुगे पञ्चमे च। आकारस्य अद् भवति । वनपण संभको । वतः । ततः । हतः । यतः । रतः । नतः । गतः । गतवान् । जपियमिभ्यामिड् वा ॥ ७११ ॥ जपित्रमिन्यामिड .

·कृदन्तः। २०९ . 1 वा भवति निष्ठायां । जप विमानसे च। जप्तः जप्तवान् । जपितः जपि- तवान् । वान्तः वान्तवान् । वमितः वमितवान् । व्याझ्या श्वसः ॥७१२॥ व्याभ्यां परस्य श्वस इड् वा भव- ति निष्ठायां । विश्वस्तः । विश्वसितः । विश्वस्तवान् विश्वसितवान् । आश्वस्तः आश्वस्तवान् । आश्वसितः आश्वसितवान् । भावादिकर्मणोर्वा ॥ ७१३ ।। आदनुबन्धाद्धातोर्भाव- आदिक्रियायाञ्च इड् वा भवति निष्ठायां । शीपर्धपिक्ष्विदिखिदिमिदां निष्ठासेत् ॥७१४ शीडादीनां निष्ठा सेट् गुणी भवति । शयितः शयितवान् । पवितः पवितवान् । निधृषा प्रागल्भ्ये । धर्पितः धपितवान् । प्रक्ष्वेदितः प्रविण्णः। प्रस्वेदितः प्रखिन्नः । प्रमेदितः । प्रमिन्नः । प्रमिन्नवान् । स्फायः स्फीः ॥७१५॥ स्फायः स्फीरादेशो भवति निष्ठा- यां । स्फायी ओप्यायी वृद्धौ । स्फीतः स्फीतवान् । भावादिकर्मणोर्वोदुपधात् ॥ ७१६ ॥ उदुपधाद्धातो- निष्ठा सेट् गुणी भवति वा भावे आदिक्रियायाश्च । द्योतितमनेन द्युतितमनेन । प्रद्योतितः प्रद्युतितः । यपि चादो जगधिः ॥७१७॥ तकारादौ अगुणे यपि च परे अदेग्धिर्भवति । जग्धं अद्यतेस्म निष्ठाक्तः । द्यतिमास्थां त्यगुणे ॥ ७१८ ॥ एषां तकारादावगुणे प्रत्यये परे इट् भवति । दोऽवखण्डने । दितवान् अवसितः । माट् माने । मितः । स्थितः स्थितवान् । वाछाशोः ॥७१९॥ छाशोस्तकारादावगुणे इड् वा भवति । छो छेदने । अवच्छितः अवच्छातः । शो तनूकरणे निशितः निशातः । राहिः ॥ ७० ॥ दघाहिर्मवति तकारादावगुणे । अ- भिहितः । अभिहितवान् । स्वरान्तादुपसर्गात्तः ॥ ७२१ ॥ स्वरान्तादुपसर्गात्पर- ·* २१० कातत्ररूपमालायाम्। स्य दासंज्ञकस्य तो भवति तकारादावगुणे । प्रतं प्रत्तवान् । नित्तं नित्तवान् । दद्दोऽधः ।।७२२।। अधेटो दासंज्ञकस्य दद्भवति तकारादाव- गुणे । दत्तः दृत्तवान् । दत्त्वा दत्तिः। धाव गतिशुध्योः। छोः शूठौ । अवर्णाटो वृद्धिः ॥७२३॥ अवर्णात्परस्य ऊठो वृद्धि- भवति । धौतः। आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च ॥७२४॥ आदिक्रियायां कर्तरि च क्तो मवेदिति वेदितन्यः। प्रकृतः कटं भवान् । प्रकृतः कटो भवता । सुप्तो भवान् । प्रमुप्तं भवता । प्रशब्दः आदिक्रियायोतकः । गत्यर्थाकर्मकश्लिपशीस्यासवसजनाहजीर्यत्ति- भ्यश्च ।।७२६॥ गत्यर्थेभ्यः अकर्मकेम्यः श्लिपादिभ्यश्च कर्तरि क्तो भवति ।गतोग्राम भवान् । ग्रामो भवता प्राप्तः।ग्रामं भवान् प्राप्तः प्राप्तो ग्रामो भवता । गतोऽयं गतमनेन । प्राप्तोऽयं प्राप्तमनेन । अकर्मकात् । शयिती भवान् शयितं भवता । स्लिपादयः सोपसर्गाः सकर्मकाः आश्लिप्टो गुरुं भवान् । आश्लिष्टो गुरुभवता । स्लिप आलिङ्गने । अधिशयितः खट्टां भवान् । अधिशयिता खट्वा मवता। उपस्थितो गुरुं भवान् । उपस्थितो गुरुर्भवता । उपासितो गुरुं भवान् । उपासितो गुरुभवता । वस निवासे । अनूपिनो गुरुं मवान् । अनूपिनो गुरुर्भ- वना । अनुनातो वुधं चन्द्रमाः । अनुनातो बुधश्चन्द्रमसा । आरटो वृक्ष कपिः आरूदो वृक्षः कपिना । नृपु सृषु वयोहानी। अनुनी वृपली भवान् । अनुनीर्णा वृपली भवता । कोऽधिकरणे च धौव्यगतिमत्यवसादनार्थेभ्यः ।। ७२६ ॥ ध्रुवस्य भावो धौव्यं प्रत्यवमादनं भोननं । धौन्यार्थेभ्यः गत्यर्थेभ्यः प्रत्ययमादनायेंन्यश्चत्तो भवति अधिकरणे । इदमेषा “शासितं । इदमामितमेभिः । अत्रासितोऽयं । इदमेपां यानं इदं तैर्यात ·कृदन्तः। २११ यामान्ते याताः । इदमेषां भुक्तं इदं तैर्भुक्तं ओदनं ते भुक्ताः । इदमे- पां पीतं । पयस्तैः पीतं । पयस्ते पीताः। पीतं पयः । न्यनुबन्धमतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः क्तः ॥७२७।। मतिरि- च्छा बुद्धि नं पूजा सत्कारः । भ्यनुवन्धमतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः क्तो मवति वर्तमानकाले भावे कर्मणि कर्तरि च यथासम्भवं । त्रिमिदा स्नेहने । मिन्नः । खिन्नः । विण्णः। राज्ञां मतः। सतामिष्टः । बुद्धी राज्ञां वुद्धः। राज्ञां ज्ञातः। पूज पूनायां । राज्ञां पूजितः । सतामर्चितः । नपुंसके भावे क्तः ॥७२८॥ भावे क्तो भवति नपुंसके। उपासितमत्र । सुनल्पितं । कुमारस्य शयितं । आस् उपवेशने । आ- सितं पुत्रस्य एधितं । युट् च ॥ ७२९ ।। भावे नपुंसके युट् च भवति । भवनं । पंचनं । यननं । वसनं । देवनं । तोदनं रोदनं । करणं। मननं । इत्यादि सर्वमवगन्तव्यं । तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिप्वाकेः॥७३० ॥आक्केः कोऽर्थः किपमभित्र्याप्य इत्यर्थः । तच्छीलादिपु कर्तृपु अतः परं केचि. त्प्रत्यया वेदितव्याः। तृन् ॥ ७३१ ॥ तच्छीलादिपु घातोस्तृन् भवति । वदिता जनापवादान् मूर्खः । मुण्डयितारः श्राविष्ठायिनाः । अधीत ज्ञानं । भ्राज्यलङ्कसहिरुचिकृतिवृधिचरिप्रजनापत्र पेनामिष्णुच् ।। ७३२ ।। एभ्यः इप्णुच् भवति तच्छीला- दिपु । भ्रानिप्णुः । अलङ्करिष्णुः । भविष्णुः। सहिष्णुः । रोचिष्णुः । पतिप्णुः । वर्धिष्णुः । चरिष्णुः । प्रजनिष्णुः । अपूप् लज्जायां । अपत्रपिप्णुः । इनन्तम्यः । धारयिष्णुः। मदिपतिपचामुदि ॥७३३॥ उद्युपपदेभ्य एभ्य इ- प्णुच् भवति तच्छीलादिपु । उन्मादेष्णुः । उत्पतिष्णुः । ।

·। । २१२ कातन्त्ररूपमालायाम् । जिभुवोः प्णुक् ॥ ७३४ ॥ आभ्यां ष्णुग्भवति तच्छी- लादिषु । निष्णुः । भूप्णुः। ऋधिमण्डिचलिशब्दार्थेभ्यो युः॥७३॥ एम्यो युभ- पति तच्छीलादिपु । कुप क्रुध रुप रोपे । कोपनः । क्रोधनः । रोप- णः । एते क्रुध्याः । मण्ड्यर्थात् । मडि भूषायां । मण्डनः । भूप अलङ्कारे । भूषणः । चल्यर्थात् । चल कम्पने । चलनः । टुवेट क- म्पे चलने । वेपनः कम्पनः । शब्दार्थात् रवणः भाषणः । रुचादेश्च व्यसनादेः ॥७३६॥ व्यजनादेश्च रुचादेर्गणात् युर्भवति तच्छीलादिषु । रोचनः । लोचनः । वर्तनः । वर्द्धनः । दीपनः । ततो यातेर्वरः ॥ ७३७ ॥ ततश्चक्रीयतान्ताद्यातेरो भवति तच्ठीलादिषु । यस्याननि इति यलोपश्च । यायावरः । कसिपिसिभासीशस्थाप्रमदां च ॥ ७३८ । एपां वरो भवति तच्छीलादिपु । घोपवयोश्च कृति ॥ ७३९॥ घोपवति तौ च कृति नेड् भवति । कस्वरः । पेखरः । भास्वरः । ईश्वर । स्थावरः । प्रमद्वरः । सनन्ताशंसिभिक्षामुः ॥७४० सनन्तस्याशंसमि- क्षेश्च उर्भवति तच्छीलादिपु । वुभूपुः । पिपासुः। बुभुक्षुः । चिकीर्षुः । शंस स्तुतौ च । आशंमुः । भिक्ष याच्ञायां । भिक्षुः । उणादयो भूतेऽपि ॥७४१॥ उणादयः प्रत्यया वर्तमाने भूतेऽपि भवन्ति । कृवापाजिमिखदिसाध्यशूटपणिजनिचरिचटि- भ्य उण् ॥ ७४२ ॥ एभ्यो धातुभ्यः उण प्रत्ययो भवति ण. कार इद्वभावः । करोतीति कारः ।वा गतिगन्यनयोः । वातीति वायुः । पायुः । नायुः । मिड् हिंसायां । मायुः । स्वद आस्वादने । ७ । साथ् संसिद्धी साध्यनीति साधुः । अशुइ व्याप्ती । अश्नुते - ·कृदन्तः। २१३ इति अक्षुः । दृकि विदारणे । हणातीति दारुः। पणु दाने । सनोनीति सानुः । अनिट् प्रादुर्भाव। जायन इति जानुः । चर गतिभक्षणयोः । चरतीति चारुः । चट विगतौ । चटतीति चाटुः । “सर्वधातुभ्यः । अम्"। मनु ज्ञाने । स गतौ । तिन निशाने । रुनो भङ्गे । मनः । मरः । तेनः । रोगः। भविष्यति गम्यादयः ॥७४३॥ औणादिका गमीत्येव- मादयः भविष्यति भवन्ति भविष्यत्कालवृत्तिभ्यः गमादिभ्यः इना- दयः स्युरित्ययः। गमेरिणि च ॥७४४॥ गम्ल गतावित्येतस्माद्धातोरिणि- नौ भवतः । ग्रामं गमिप्यतीति ग्रामंगमी। ग्रामंगामी । भवतेश्च ॥७४५ ॥ भूसत्तायां इत्येतस्माद्धातोरिणिनौ भवतः भविष्यत्काले । भविष्यतीति भवी मावी । इत्यादि सर्व- मुणादिपु वेदितव्यम् । चुणतुमौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥ ७४६ ॥ क्रि- यायां क्रियायामुपपदे धातोर्पण तुमौ भवतः भविष्यदर्थे । वर्तमानात् । पाचको अनति पक्तुं वनति प्रक्ष्यामि इति बनतीत्यर्थः । एवं गन्तुं दातुं पातुं धरितुं तरितुं योक्तुं भोक्तुं स्रष्टुं द्रष्टुं प्रष्टुं । सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ ७४७ ॥ सहिवहोरवर्णस्य ओत्वं भवति धुटि परे । सोढुं । वोढुं । शत्रानौस्यसंहितौ शेपे च ॥ ७४८ ॥ क्रियायां क्रियायामुपपदे भविष्यदर्थे वर्तमानाद्धातोः स्पेन संहितौ शन्त्रानो शतृडानशौ भवतः । करिप्यामि इति बनाते कटं करिष्यन् व्रजति । कटं करिप्यमाणो अनति । शेषे च करिप्यतीति करिप्यन् करिष्य- माणः । यक्ष्यन् यक्ष्यमाणः । पदरुजविशस्तृशो वा घन् ॥ ७४९॥ एषां धञ् " वति वा । पादः । वेशः । रोगः स्पर्शः । उच समवाये ओकः .

·२१४ कातन्त्ररूपमालायाम् । भावे ॥ ७५० ॥ सर्वस्माद्धातोर्षन् भवति । पाकः । यागः। योगः । त्यन हानी । त्यागः। भोगः । भाग.। पारः। भावः। इत्यादि। घनीन्धेः ॥७५१॥ इन्धेः पञ्चमस्य लोपो भवति भावकरणयोः विहिते पनि परे। निइन्धी दीप्तौ । इन्धनं एधः ॥ रांवकरणयोः ॥७२॥ रज्जे वकरणविहिते घनि परे पञ्चमो लोप्यो भवति । रज रागे । रञ्जनं रागः । । उपसर्गादसुदुभ्या लभेः प्राक्भात्खल्योः ॥७५३।। सुदुर्वनितादुपसर्गात्परस्य लभेर्भात् प्राड् मकारागमो भवति सल्यञोः परतः । उपसर्गाणां धनि वहुलम् ॥७९४॥ उपसर्गाणां दी? भवति बहुलं घत्रि परे । डुलभप् प्राप्तौ । उपलम्भः उपालम्भः । प्रल- म्भः पालम्भः असुदुर्ष्यामिति कि । सुलुभः । दुर्लभः । अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ॥७५५॥ कर्तृवनिते कारके भावे च संज्ञायां घञ् भवति । दीयते अस्मादिति दायः । चीयतेऽस्मादिति चायः । एवंविधातः । अस-क्षेपणे प्रास्यते अस्मादि- ति प्रासः । आहारः । विहन्त्यस्मिन्निति वा विहारः । भुज्यते इति भोगः । स्वरवृगमिग्रहामन् ॥७५६ ।। स्वरान्तामृगमिग्रहि- भ्यश्च अल् भवति भावे । भूयते भवनं वा भवः । भयनं । जयनं । भयः । नयः । वरणं वरः । दरणं दरः । गमनं गमः 1 ग्रहणं ग्रहः । दनुवन्धाधुः ॥७५७ ॥ दनुवन्धाद्धातोरथुर्भवति भावे । टुवेट कम्पि चलने । वेपथुः। कम्पयुः। टुंदु उपतापे । दवयुः। टुवेष्ट। वेपनं वेपथुः । टुणदि समृद्धी । नन्दथु. । टुवम् उद्विरणे । वमथुः । टु ओश्चि गतियोः । श्वयथुः । इनुबन्धानिमक्तेन निवृत्ते ॥७५८॥ हुनुबन्धाद्धातो- .

·कृदन्त । २१५ स्टेमग्भवति तेन धात्वर्थेन निवृत्ते । पाकेन निवृत्त पक्रिम । एव कारणेन निवृत्त कृनिम। याचिविछिपछियजिस्खपिराक्षियतां नह॥७५९॥ एभ्यो नड् भवति भावे । याञा । छो शूठौ इति शकार । विश्न । प्रश्न । यज्ञ । स्वप्न । रक्ष्ण । यती प्रयत्ने । प्रयत्न । उपसगै दः किः ॥ ७६० ॥ उपसर्गे उपपदे दासज्ञका त्किर्भवति भावे । आलोपोऽसार्वधातुके इत्याकारलोप । आदि । आधि । व्याधि । विधि । सन्धि । निधि ।' कर्मण्यधिकरणे च ॥७६१॥ कर्मण्युपपदे दासज्ञकात्वि भवति अधिकरणे च । वाला धीयन्तेऽस्मिन्निति वालधि । एव जलधि । वारिधि । अधि । वाधि । अम्भोधि । कर्मव्यतिहारे ण स्त्रियाम् ॥७६२॥ क्यिाव्यतिहारे वर्तमानाद्धातो भावे णच् भवति स्त्रिया । तत्र न वृद्ध्यागम किन्तु वृद्धिरादो सण् इति वृद्धि ।नियाव्यतिहारे कुशृ आव्हाने रोदने च । पुन पुन व्यवक्रोशन व्यवनोश । व्यवनोश एव व्यावको शी । हसि विहसने । पुन पुन व्यवहस्यते व्यवहास । व्यवहास एव व्यवहासी। अभिविधौ भावे इनण् ॥७६३॥ अभिविधिरिति को ऽर्थ । अभियाप्ते साकल्येन क्रियासबन्ध इत्यर्थ । अभिविधौ गम्य माने धातोरिनण् भवति भावे स्वार्थे अण् भवति । कुटकोटिल्ये। सकुटन सकोटिन । सकोटिनमेव साकौटिन वर्त्तते । एव सारावि णम् । साहासिन वर्तते । पानुपन्धभिदादिभ्यस्त्वड् ॥७६४ ॥ पानुबन्धेभ्यो भिटाटिम्यश्च भावे अड् भवति स्त्रिया । पक्रपाया । पसामर्थे । स्पा । व्यथ दु खभयचरनयो ।व्यथा । व्यध ताडने व्यधा । जिदिर छिटा । गुहू सवरणे । गुहा । स्पृह ईप्साया स्पृहा ।

·२१९ कातन्त्ररूपमालायाम् । आतश्वोपसर्गे ॥७६५ ॥ उपपदे आकारान्ताद्धातोरङ् भवति स्त्रियां । सन्ध्या । संस्था । उपधा । अन्तर्धा । रोगाख्यायां वुञ् ॥ ७६६ ॥ रोगाख्यायां धातोवुञ् भवति स्त्रियां । प्रवाहिका । प्रछर्दिका । संज्ञायां च ॥ ७६७ ॥ संज्ञायाच धातोर्वञ् मवति स्त्रियां । भजो आमर्दने । उद्दालपुष्पाणि भज्यन्ते यस्या क्रीडायां सा उद्दाल- पुष्पभञ्जिका । एवं शालपुष्पप्रवाहिका । प्रश्नाख्यानयोरिचुञ्चवा ॥७६८॥ प्रश्ने आख्याने अवगम्यमाने धातोरिञ् भवति वुच्च भवति । वाग्रहणात् यप्वा प्राप्तं च । त्वं कां कारिमकापीः कां कारिकां का क्रियां कां कृ. त्यां । अहं सवा कारिमका सा कारिकां सर्वा क्रियां स- वा कृत्यां । एवं त्वं कां कारणामाकार्षीः । त्वं कां पाचिकामपाक्षी। कां पक्ति। नयन्याक्रोशे ॥ ७६९ ॥ नन्युपपदे आक्रोशे गम्यमाने घातोरनिर्भवति । अकरणिस्ते वृपल भूयात् । नीव प्राणधारणे । एवमजीवनिः । जन जनने अजननीः । अप्राणनीः । यु ॥७७०॥ नपुंसके भावे युट् भवति । गमनं । हस हसने । हसनं । शयनं । यजनं । करणाधिकरणयोश्च ॥ ७७१ ॥ करणेऽधिकरणे च युट् भवति । ओनश्च इध्मानि प्रकर्पण वृश्च्यन्ते अनेन निति वा इष्मप्रत्रश्चनः । गौः दुह्यते अनयाऽस्यामिति गोदोहनी । शक्तूनि धीयन्ते शक्तधानी । स्यानं । आसनं । यानं 1 यननं ॥ पुंसि संज्ञायां घः ॥७७२॥ करणाधिकरणयोश्च पुंसि संज्ञायां धो भवति । छादेर्घ स्मन्नफिप्सु च ॥७७३॥ छादेः हस्खो ·कृदन्तः। २१७ . भवति य इम् मन् अन् विप् एषु परतः। छद पट संवरणे। उरः छा- द्यते अनेनेति उरश्छदः । एवं दन्तच्छदः । अचिशुचिरुचिहुसृपिछादिदिभ्य इस ॥७७४।। एम्य इस मवति । अर्चिः । शोचिः । रोनिः । हविः । सपिः । छदिः। छर्द वमने । छर्दिः । सर्वधातुभ्यो मन् ॥ ७७५ ॥ छद्म । छदिगमिपदिनीभ्यस्त्रन् ॥७७६ ॥ एम्यः परः अन् प्रत्ययो भवति । छाद्यते अनेनेति छत्रं । विप् । तनुछत् । कुर्वन्ति अनेनेति करः । शृण्वन्त्यनेनेति श्रवः । लीड् श्लेपणे। लीयन्ते अस्मि- निति लयः। ईपदुःसुपु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल ॥७७७॥ कृच्छं दुःखं दुरोऽर्थः । अकृच्छू सुखं सोरर्थः । एप्पपदेपु कृच्यार्येषु सल् मवति मावे कर्मणि कर्तरि च । ईपदप्रयासेन क्रियत इति ईपत्करः कटो- भवता । दुष्करः। सुकरः । ईपद्वोध काव्यं । दुर्योधं व्याकरणं । सुबोध अध्यात्म । कर्तृकर्मणोश्च भूकृतोः ॥ ७७८ ॥ ईपदादिपूपपदेषु आभ्यां कर्तृकर्मणोः खल भाति । ईपदाढ्यस्य भवनं ईपदाट्यमवं । मवता दुराढ्यंमा । भवता खाट्यंभवं । ईपझट्यः क्रियते ईपदाम्य- करो मवान् । दुराव्यङ्करः । स्वाट्यंकरः ।। आयो यदरिद्रातः ॥ ७७९ ॥ ईपदादिपूपपदेषु आ- कारान्नेम्यो युवति अदरिद्रातः । ईपत्पानः सोमो माना । दुप्पा. नः । मुपानः । ईपद्यानः । दुर्यानः । मुयानः। ईपद्दाना । दुर्दाना । सुदाना। अलंग्यल्वोः प्रतिपक्षयोः क्त्वा वा ।। ७७८ ।। अलं खलु शब्दयोः प्रतिपेधार्थयोरपपदयोर्यातोः क्त्वा या माति । ।

·२१८ कातरूपमालायाम् । अलंकृत्वा गच्छति । खलुकृत्वा । अलंभुक्त्वा । खलुभुक्त्वा । अलङ्क: रणेन। खलुकरणेन । अलं भोजनेन । खलुभोजनेन । तुम् सन्ध्यक्षरान्तोऽव्ययं ॥७८१॥ क्त्वामकारसन्ध्य- क्षरान्ताश्च कृत्संभवा अव्ययानि भवन्ति । अव्ययाचेति विभक्ती- नां लुक् ॥ एककर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ ७८२ ॥ एककर्तृकयो- र्धात्वर्थयोर्मध्ये पूर्वक्रियाकाले वर्तमानाद्धातोः क्त्वा भवति । भुक्त्वा ब्रजति । स्नात्वा भुते । गत्वा गृह्णाति । गुणीक्तासेड्दादिक्षुधक्लिशकुशकुपगृधमृडमृद- ववसग्रहां ॥७८३ ।। अरुदादिक्षुधादीनां च क्त्वा सेड्गुणी- भवति । उदनुवन्धपूक्लिशां क्वि ॥ ७८४ ॥ उद्नुबन्धात्पूनः क्लिशश्व इड् वा भवति क्त्वाप्रत्यये परे । देवनं पूर्व पश्चात्किचिदिति देवित्वा धूत्वा । वृधु । वर्धनं पूर्व पश्चात्किचिदिति वर्धित्वा वृध्वा । खंम् भ्रंस अवस्टेसने । संसित्वा । स्रस्त्वा । भ्रंसित्वा । भ्रस्त्वा । पवित्वा । पूत्वा । क्लेशित्वा । क्लिष्ट्वा । व्यञ्जनादेर्युपधस्यावो वा ॥ ७८५ ॥ उश्च इश्व की की उपधे यस्यासी व्युपधः व्यजनादेरुकार इकारोपधस्यावकारा- न्तस्य धातोः क्त्वा सेट् गुणी भवति । द्योतिस्वा द्युतित्वा । लेखित्वा लिखित्वा। तृपिमृपिकृपिवञ्चिलुच्युतां च॥७८६॥ एषा क्त्वा सेट् गुणीभवति वा । मितृपा पिपासायां । तपित्वा तृपित्वा । मृप सहने चामर्पित्वा मृपित्वा । कृप विलेखने । कर्पित्वा कृषित्वा । वञ्च प्रलंभने । वञ्चित्वा । लुच अपनयने । लुञ्चित्वा । ऋत इति सौत्रो धातुः । अत्तित्वा ऋतित्वा । धफान्तानांचानुपगिणां ॥७८७|| थान्नाना फान्तानां ।

·कृदन्तः । २१९ चानुपनिणां का सेट् गुणीभवति वा । अन्यग्रन्थ सन्दर्भ श्रन्यित्वा अन्थित्वा । श्रथित्वा अथित्वा । गुफ गुम्फ दृभी ग्रन्थे । गुम्फित्वा । गुफित्वा । जान्तनशामनिटां॥७८८॥ नान्तनशामनिटां चानुपङ्गिणां क्त्वा गुणीमवति वा । पञ्ज सङ्गे । संक्त्वा सक्त्वा । रज रागे। रक्त्वा । रंक्त्वा । मजो आमईने । भक्त्वा भक्त्वा । प्वञ्ज परिप्व- ङ्गे। खंक्त्वा सकता। मसूजिनशोधुटि ॥७८९ ॥ मम्जिनशीः खरात्परो नकारागमो भवति धुटि परे । टुमस्नो शुद्धौ । मंक्त्वा मक्त्वा । गश अदर्शने । नंष्ट्वा नष्ट्वा । रुदादिभ्यश्च इड् वा भवति । नशित्वा । इज्बहाते क्वि ॥७१०॥ नहातेरिद् भवति क्त्वा प्रत्यये । हित्वा । समासे भाविन्यनजः कोयम् ॥ ७९९ ॥ अननः क्त्वान्तेन समासे भाविनि क्त्वाप्रत्ययस्य यपादेशो भवति । अभिभू- य । अभिभवनं पूर्व पश्चात्किंचिदिति । अभिभूयस्थितं । विनित्य । प्रस्तुत्य । अधीत्य । उपेत्य । मीनात्यादिदादीनामाः ॥ ७९२ ।। मीनातिमिनौति दीडांदामागायति पिबति स्थास्यति जहातीनामाकारो मवति यपि परे । मीड् हिंसायां । प्रमाय । डुमिड प्रक्षेपणे । परिमाय । दीड-. क्षये । दीड् अनादरे । प्रदाय । दामादीनामी वाधनार्य । आदाय । निमाय । प्रगाय । प्रपाय । प्रस्थाय । अवसाय । विहाय । यपि च ।। ७९३ ।। वनतितनोत्यादिप्रतिपिद्धेटा परमो लोप्यो भवति आतश्च अद्भवति, यथासम्म घुट्यगुणे यपि च परे। प्रणाया मातत्व प्रमात्य महत्व। वा मः ॥७९४|| प्रतिपिद्धेयं मारो लोप्यो माति वा यपि च परे । प्रणत्य प्रणम्य आगत्य आगम्य ।

·२२०. कातन्त्ररूपमालायाम् । ये वा ॥ ७९५॥ खनि वनि सनि जनामन्तस्य आकारो भवति यकारे वा । खन खनने । प्रखाय प्रखन्य । प्रवाय प्रवन्य । पणु दाने । प्रसाय । प्रसन्य । जनीप्रादुर्भावे । प्रनाय प्रजन्य । ' लघुपूर्वोयपि॥७९६ ॥ लधुपूर्व इन् अय् भवति यपि च परे । प्रशमय्य प्रगमय्य । गण संख्याने विगणय्य । णमचाभीक्ष्ण्ये द्विश्च पदं ॥७९७॥ एककर्तृकयोः पूर्व- काले वर्तमानाद्धातोर्णम् क्त्वा च आभीक्ष्ण्ये पदं च द्विर्भवति । भोज भोज बनति । भुक्त्वा भुक्त्वा अनति । पाचं पाचं भुते । पक्त्वा पत्त्वा भुते । दायं दायं तुप्यति । दत्वा दत्वा तुप्यति । पायं पायं तृप्यति । पीत्वा पीत्वा तृष्यति । कर्मण्याक्रोशे कृत्रः खमि ।। ७९८ ॥ कर्मण्युपपदे कृनः समिञ् भवति आक्रोशे गम्यमाने । चौरंकारमाक्रोशति । अधःकारं निरीक्ष्यते । वधिरंकारं शृणोति । पङ्गुकारं गच्छति । यावति विन्दजीवोः ॥ ८९९ ॥ यावदित्यस्य निर्दिष्ट- वाची यावदित्युपपदे विन्दतेजींवतेश्च णम् भवति । यावद्वेदं मुझे। यावन्तं लभते तावन्तं भुते इत्यर्थः । यावज्जीवमधीते । यावन्तं जीवति तावन्तं अधीते इत्यर्थः । कर्मणि चोपमाने ॥ ८०० ॥ उपमाने कर्तरि कर्मणि चोपपदे धातोर्णम् भवति । चूड़क इव नष्ट. चूड़कनाशं नष्टः । गुरु- रिव अभवत् गुरुभावमभवत् । रत्नमिव निहितं रत्ननिधायं निहितं । निमूलसमूलयोः कपः ॥ ८०? ॥ निमूलसमूलयोः कर्मणोरपपदयोः कपतेर्णम् भवति । निमूलकापं कपति निमूलं कप- तीत्यर्थः । समूलकापं कपति समूलं कपतीत्यर्थः । अभ्रापं कपति अभ्रंकपतीत्यर्थः । ओदनमिव पकः ओदनपाकं पक्क इत्यादि प्रयो- गानुमत्र्यम् । स्त्रियां तिः॥८०२॥ धातोभीवे क्तिर्भवति नियां। घोपपत्यो- व कृतीति नेट्। भूयते भवनं वा भूतिः । नवनं नुतिः । स्तवनं स्तु.

·कृदन्तः। २२१ तिः। वर्धनं वृद्धिः। धारणं धृतिः। वर्त्तनं वृत्तिः। यजनं इष्टिः। श्रुविश्र- वणे श्रवणं श्रुतिः । वुध अवगमने बोधनं वुद्धिः । कारणं कृतिःभ्रमु अवस्थाने भ्रमणं पञ्चमोपधाया धुटि चागुणे इति उपधाया दीर्चः भ्रान्तिः ।. भूल्वादिभ्योऽपृणातेः क्तः ॥ ८०३ ॥ पृणाति वर्जि- ताइकारान्ताल्लादिम्यश्च परस्य क्तेन्नकारो भवति । कृविक्षेपे करणं कीर्य- त इति वा कीर्णः। गरणं गीणिः ॥ लवनं लूनीः। पृणातेस्तु उरोष्टयोप- धस्य च पृपालनपूरणयोः परणं पूतिः । मरणं मूर्तिः । हाज्याग्लाभ्यश्च ॥ ८०४॥ एभ्यो धातुभ्यश्च परस्य क्तः नकारो भवति स्त्रियां। ओहाक्त्यागे हानं हानिः।ज्यावयो हानी ज्या- नं ज्यानिः । म्लानं ग्लानिः संपदादिभ्यः किए ॥ ८०५ ॥ संपदादिभ्यः किप् मव- ति भावे स्त्रियां ॥ पदगती संपद्यते संपदनं वा संपत् । षलविश- रणगत्यवसादनेषु ।। संसदनं संसत् । परिपदनं परिपत् । ब्रजयजोक्यप्॥ ८०६ ॥आभ्यां भावे स्त्रियां क्यभवति । बगतौ प्रवननं प्रवज्या । इज्या । श च ॥८०७॥ कृजः भावे शो भवति क्या तिश्च स्त्रियां। क्रीयते करणं वा यणाशिपोर्ये इति इकारागमः क्रिया धातोस्तोन्तः पानुवन्धे कृत्या कृतिः। शंसिप्रत्ययादः ॥ ८०८॥ शंसेः प्रत्ययान्ताद्धातो वे अप्रत्ययो भवति स्त्रियां । शंसुविस्तुतौ प्रशंसनं प्रशस्यते इति वा । प्रशंसा प्रत्ययान्तात् वुभूपणं बुभूप्यत इति वा बुभूपा । वचपरिभाषणे विवक्षणं विवक्षा विधित्सनं विधित्सा । पिपतिपणं पिपतिपाापिपासने पिपासा । योभूयनं वोभूया। कण्डूड् गात्र विकपणे स्वात्यै यण कण्डादेर्यण कण्डूयनं कण्डूया। गुरोश्चनिष्ठायां सेटः ।। ८०९ ॥ निष्ठायां सेटः गुरुमती

·२२२
कातन्त्ररूपमालायाम् ।
धातोरप्रत्ययो भवति स्त्रियां । ईह चेष्टायां ईहन ईह्यत इति वा ईहा।
ईक्षदर्शने ईक्षणं ईक्षा । एवं सर्वमवगन्तव्यम् ।
श्लोकः ।
भावसेनत्रिविद्येन वादि पर्वतवज्रिणा ॥
कृतायां रूपमालायां कृदन्तः परिपूर्यते ॥ १॥
श्लोकः ।
मन्दबुद्धिप्रवोधार्य भावसेनमुनीश्वरः ॥
कातन्त्ररूपमालाख्यां तिं व्यररचत्सुधीः ॥१॥
शार्दूलविक्रीडितम् ।
सीणेऽनुग्रहकारिता समजने सौजन्यमात्माधिके
सन्मानं नुतभावसेनमुनिपे विद्यदेवे मयि ।।
सिद्धान्तोऽयमथापि यः वधिपणा गर्बोद्धतः केवलम्
संस्पर्द्धत तदीयगर्वकुहरे बजायते मद्वचः ॥ २॥
इतिरूपमालाप्रक्रिया समाप्ता ।
मुकुरविमलगण्डं चन्द्रसदाशतृण्ड
गजकरभुजदण्डं कामदाहाग्निकुण्डं । .
विनुतमुनिपखण्डं गोमटेशपचण्डं
गुणनिवहकरण्ई नामि नाभेपपिण्डम् ॥१॥
महामूर्तिश्शान्तेनिखिलमहसां शाधतपदश्शरच्चन्द्र
"ज्योत्सनाप्रकृतिविकृतिः कञ्जवदनः ॥ ज्वलच्छुमध्यानस्फुरद-
मलमध्यमहालेण्याद्रव्याकारः स नयति गिरी गोमटनिनः ॥ १॥
कलाकेलिः कान्तेविमलतरसौन्दर्यनिलयोमहापुण्यदृश्यनिदशपतिपूज्या-
शिकमलः । लसनिर्वाणश्रीधननरपरीरंभविसरन्महायोगानन्दः स नयति
गिरी गोमंटनिनः ॥२॥लनादंभान्मतिललितभुनसंवेष्टिततनुः महानन्दा-
लिंधिन्मुकुलितविशालाक्षियुगलः ॥ लसत्कायोत्सर्गव्यतिकरमुखानिश्च
देवपुःसुराधीशाराध्यः स जपति गिरी गोमटनिनः ॥ ३ ॥

·पृष्ठम् | पङ्किः मातृ नकारेण .... ८ .... १३ २२ २८ २९ २९ ईकारान्तः .... .... अस्य ग्रन्थस्य शोधनपत्रम् । अशुद्धिः शुद्धिः मातृ ऋकारेण उपलकीयति गोश्ची गोऽश्वी ३.| नवाग्रहणेन लानुनासिके लानुनासिकेप्वपी- प्वपीच्छन्त्यन्ये (७२) च्छन्त्यन्ये (७२) तश्मशानम्.... तच्छमशानम् १७ एवासत् पुरुषवत् एवं सत् पुरुषवत् २३ रपृवर्णेन्यो नोणमन्त्यः रपृवर्णेभ्यो नौणमनन्त्य । सम्व्युरन्तोनुर्भवति सख्युरन्तोऽनुर्भवति ईकारान्त अधुत् आदेशा आदेशो प्रामुवतः प्रामुतः 'भवति । संवृद्धी भवति संबुद्धौ २६ अदयञ्च अनड्वाहन हिवन्सी अनड्डाह नहि वन्सी अव सोर्यगुणैः शौर्यगुणे वृंस् सर्पिका पर परा सावधातु यणू यण अदोट अदोद २२ आदीधीयाथाम् आदीभ्यायाम् २२ विभ्रताम् बिभ्राताम् ": .... ४१ र .... .... अदद्यच .... अव् .... ..... .... वंस् सपि का .... .... ९९ ३ सार्वधातु ! १०७ .... .... (१२० ....

·शोपनपत्रम् । पृष्ठ १३४ पङ्गि ३ ६ अशुद्धिः अमनुथा शुद्धिः अमनुथाः .... घुटि गुण धुटि गुण .... .... १४२ १४२ (१४४ १४४ १४६ .... ९ ७ .... .... १४८ १५८ सुटि परे धुव्यन्ते समस्थिपाताम् अदेविष्टाम् ऋधि बुध्यति पटुं करोति ऋच्छऋतः धुटि 'स्रंसते सनीखस्यते नानंत्ति नानंत्तः त्रिविधेन ध्यण आइपूर्वान् .... २ घुटि परे घुट्यन्ते समस्थिपथाम् अदेविष्टः 'ऋधि वुध्यति पटुकरोति.... 'ऋच्छरुतः घुटि अंसते सनीसनस्यते नानंति नानंतः त्रैवियेन ध्यण आइपूवात् ण्युङ् खशथ: क्षमप्रिय प्रष्ठोही १७९ .... . .... २२ १८५ .... .... ७ .... १९४ १९६ १९९ २०२ खशयः क्षेमप्रिय प्रष्ठौही .... ....