·समर्पणम्
.
काव्यरत्नोदधिमन्थनेन
रत्नान्यनकानि समुद्धृतानि ।
कवीनां करपल्लवेपु,
इमां स्वकीयां कृतिमर्पयामि ।
----द्विजेन्द्रनायः

·के पुण्यस्मृतिः
अस्ति हि गुर्जरमाने बडोदाराज्यमण्डले।
'उभोईति प्रथितो ग्रामो गुणिग्रामसुशोभित ।।
शाहोपाधिवरात्तन त्रिभुवन-लालसजकात् ।
धीमत्या गिरिजादेव्या गर्भशौक्तिमौक्तिक॥
बाल्ये हि मणिलालोज्य विद्याध्ययनकाडक्षया।
मुम्बापुरी समायातो मातुलस्य गृहे शुभे ।।
स्वल्पेनैव तु कालेन मणिलाल कुभानधो ।
जग्राह ता वणिविद्या बिम्बोद्ग्राहिमणीन्द्रवत्
विदुषी
प्रमिलादेवीमुपये मेऽद्भुतनियम् ।
'काञ्चन-मणिसयोग' इत्युक्ति चरितार्ययन् ॥
अल्पीयसव वयसाऽलडकृतो भाग्यसम्पदा।
मुम्बय्या पनिना मध्ये जात श्रेष्ठिगणाग्रणी ।
भाग्यवान् लक्ष्मीपुत्रो विद्याव्यसनिता गत ।
गीर्वाण-वाणी-प्रणयि-गिरा
अHस्मानर्थयामास, मयाऽपि च
इत्थ सस्कृत-साहित्यविमा इति नामभाक् ॥
सन्दर्भो भावगर्भोऽय तत्प्रीत्य परिकल्पित ।
मया द्विजेन्द्रनाथेन प्रोत्या च समुक्ति ।
हन्त दैववशात् सोऽयमगमरित्रपुरालयम् ।
विद्युद्दामचन
होतज्जीवित प्रतिभासयन् ।।
तस्य पुण्यस्मृतौ तात् तत्पल्या पुण्यशीलया।
श्री सनत्तुमारेण तत्पुत्रेण च धीमता ॥
प्रदमा नयशीलेन प्रन्योऽय सप्रकाशित ।
प्रीयता तेन वाग्देयो प्रीयताञ्च महेस्वर ॥
सेवा-समुत्सुक ॥
समथित ।

·4 in M C "4 स्वर्गीय शेठ- श्री मणिलाल टी० शाह तत्पुण्यशीला धर्मपत्नी श्रीमती प्रेमिला वहेन 7. - GA.-.

·पूर्वोद्धासः अयि भो अभिल्पशिरोमणय विद्वत्तल्लजा आयंमिश्रा । अयेम समस्तसस्कृतवाडमयमहाम्भोनिधिमन्यनोत्यसाररुप सस्कृतसाहित्य- विमास्य सन्दर्भ तत्रभवता भवता करकमलेषु समर्पयतो मम हृदि खलूज्जम्मते स कोऽपि महीयान् हर्षप्रर्षोल्लास । अस्मिन् हि ग्रन्थे वैदिकलौकिकोभयविधसाहित्यस्य मूलद्धपमालोचन गीर्वाणगिरव पल्लवितम । समप्रसस्कृतस्यान्तरङ्गपरिचायनमेय ग्रन्यस्यास्य प्रयोजनत्वेनोद्दिष्टम्, गोर्वाणवाणीप्रणयिना मनोविनोदाय, संस्कृतमहाविद्यालया- नामाङ्गलविद्यालयानामुच्चतमणोस्थाना सस्कृताध्यायिनामन्तवासिनाञ्च कृते सौक्येण संस्कृतवाडमयस्वरपप्रतिपत्त्यर्थञ्च सविशेषमेप उपक्रम । इति हेतो. रेव भाषासरणिरप्यन सरला सुगमावबोधा चाश्रिता न जटिला । अथ च यावन्तोऽपि विषया सन्दर्भेऽस्मिन् गर्भीकृता ते सर्वे पुषित- प्रमाणोपपत्तिपूर्वकमेव प्रपञ्चिता सावष्टम्भा न हिचिन्निरवप्टम्भा । यया- वश्यक प्रमाणत्वेनोपात्तानि वचनानि च टिप्पणीभिरलडकृतानि । यच्च क्वचिदन पुनरुक्तिवदाभासमाना विषया प्रतीयेरन् तेऽपि विषय- विशदीकरणप्रयोजना एव खलु बोद्धव्या । तत्तत् प्रस्थानाना ते ते राधान्ता यावद् बुद्धिवलोदप यायायनव प्रतिपादिता । यस्याचार्यस्य यन्नाम अभिमत यादृशञ्च तत्तयवान वदनारविन्दमिव दर्पणपटले सुतरा प्रतिबिम्बोकृतम् । दर्पणे तु तावद् बिम्बस्य वैपरीत्यमपि प्रति- पद्यते किञ्चिदिव, यद्वामतस्तद्दक्षिणतो यच्च दक्षिणतस्तद् वामत इति । परमेष सन्दर्भस्तु तावन्मात्रमपि विपर्यास न सहत इति निश्चप्रचम् । एतदपि अनावधेय भवति यद् भारतीय-सास्कृतिकस्वर्णसूत्रनथितमहर्षि- गण-कविवरनिकरकान्तमणिरत्नपिनद्धय विमाख्या माला समारम्भादन्तपर्यन्त भारतीय भास्वर सास्कृतिषज्योतिरभित समुद्भासयन्तीव नितरा वाभासते- तराम् । यत्सत्य साहित्य नाम हि सस्कृते कोऽप्यतिमासुरो रमणीयतरश्च ·सुमहानुदन्वान । अतएव सास्कृतिक्तत्व बभामुभि साहित्यसमुद्र एव आगेर. नीयो भवति । सोऽय महता प्रयत्लेन सावधानतया च सम्पादित स्वतन्त्रो गद्यमय सन्दर्भ भारतीयविदुपामिव पाश्चात्यानामपि विपश्चिदपश्चिमाना मनस प्रीतये प्रपद्यतेति मनीषयव गोर्वाणवाणीसपर्यापर्युत्सुरेन, वाग्देवताचरणकमलचञ्चरोक्न मया विरचितो ग्रन्योज्य चेन्नाम मौकुरों श्रियमादधान सस्कृतानुरागिणामनुरागीय मन सन्तोषपोषाय च प्रकल्पेत तहि प्रयत्नमममात्मन सुतरा फलेपहिमाकल- विध्यामीति। विदुषा विधेय द्विजेन्द्रनाथ

·*.
वेदादिशास्त्रसम्पन
श्रीमाह जेन्द्रनाथोऽय
पच्याश्यप्रमाणविन् ।
करिराजो पिरानते॥

·ग्रन्थकारपरिचयः (निविलशास्त्रनिष्णानं. व्याकरण-दर्शन-साहित्याचार्यादिविरुदालन: खुर्जामम्तमहाविद्यालयवानाचार्य (प्रिन्सिपल)महाभागः श्रीकुबेरदत्तशास्त्रिमि- सरचितः ग्रन्यकारपरिचय 1) सस्कृत-साहित्य-विमर्गप्रगतृणा मुप्रतिष्ठितसिद्धान्तशिरोमप्याद्यनेकविल्दा- वरिविमूपिताना श्रीमदाबार्यप्रवराणा श्रीपण्डितद्विजेन्द्रनाथशास्त्रिमहाभागाना पुण्यपरिचयमारचयिनु नून मे हृदि समुल्लमति कोश्यपूर्व आनन्दमन्दोहोटेकः । त इमे उत्तरप्रदेश मुजफ्फरनगर-मण्डलान्नवत्तिनि परमोलीनामनि गुपि- ग्रामे ग्रामे महाज्ज्वले मुप्रतिष्ठितम्य ब्रिह्मर्पिवरिष्ठम्य वशिष्ठम्य वशावतसस्त्र यौनद्विद्वद्वरिष्ठम्य योगणेगोलालगर्मग पुत्रग्नात् श्रीजानकीनाय-वैद्यशिरोमणे- म्नुतानाद् विदुप्या श्रीगगादेव्या गर्मगुक्नितो मुक्ताफ्लोपमा वैक्रमे १९४८ मवत्सरे मार्गशीर्षमाने पुण्पनियां नवम्या जनि लेमिरे। गंगव एव कुलाचारपरम्परामनुसन्धाना विधिविहितविद्यारम्भसम्वार- ममारम्भा वृन्दावनौयगुरुकुल बम्वविद्यालये मस्कृतविद्यामन्यमित तत्पितचरम. प्रेषिता । ते च कुमाग्रचिय प्रदीप्तप्रतिमाप्रभावेण व्याकरण-माहित्य-दर्शनादि- मर्ववेदमाप्पु अनन्यादा वैदुपोवनव चतुर्दशभिवर्षे समासाद्य निम्बिलमास्त्र- निष्णाता मनो बचनवम्बर्गपदका बामन् । पद-वाक्यप्रमाणपारावारीणा हि अमी महानुभावा व्याकरण दयावरण- घोग्यम्य श्रीदेवदतमास्त्रिण मशागात, तत्रापि पातञ्जल महानाप्य श्रीमहामाप्या- चात् श्रीहरनामदनमहोदयात् जगायरीवास्नयात्, नविया श्रीस्वामिकृष्णा- नन्दमहाभागा नाचा, नाहियमवंम्बन्च कविवरान् श्रीदेवीदत्तमाहिया- चान्, श्रीगुम्वरकामीनाथाचार्यसकागान् सर्वामपि निगमागममरणिमविगन्य मस्कृतसाहियपायोनिधिमन्यनो या मुघामारमयन्तो नून निगमागमपारदृश्वान 'ममाद्यन्न । मनायें ननिमितोय 'मम्वृतमाहियविमर्म'नामा अन्य एव जागक प्रमाणमिति को नाम नाङ्गीकरोति । एतादृशम्य महतो पविगेपम्य नम्कृत- माहियाणंत्रम्य सम्वृतयंव गिरा यत् ममालोचनपुरम्मर गभीरावगाहन कृत समट कम्य न महृदयम्य मननि कौतुक्मुपजनयेत्। ।

·आठ प्रतिविपय विषयप्रतिपादनतन्मया शैली च महानुभावाना मन्ये तत्तद्- विषयोपज्ञतामिवाविप्करोति । अस्मिन् हि ग्रन्थरत्ने लोविक्वैदिकोभयविधसाहित्यस्य मार्मिक पर्या- लोचनमितिहासरूपेण सुललितया सरसया भावशालिन्या सुप्रवाहया च भापयो- पस्थापितम् । वैदिक्साहित्य च वेद-वेदाग-ब्राह्मणग्रन्थ-आरण्यक सूत्रग्रन्थ-समस्तदर्शन- साहित्य पुराणागमतन्त्रेषु मर्मस्पशिमा वृतान्ताना सिद्धान्तानान्च विशद वर्णन नवनवामिव चमत्कृतिमादधाति । लौकिकसाहित्ये च आदिकविवाल्मीकिप्रणीत रामायण महर्पिव्यासप्रणीत- ञ्च महाभारतमारभ्य भास-कालिदास-भवभूति-माघ-अश्वघोप-भारवि-हिमभ- तीनाञ्च महाकवीना महाकाव्याना नाटकानाञ्च गद्यकाव्यप्रणेतृणाञ्च सुबन्धु- वाणभट्ट-दण्डिप्रभृतीना सस्कृतस्य अन्येपा भास्वरविद्वद्रत्नाना पाणिनि कात्या- यन-पतञ्जलीनाम् कामार्थशास्त्रप्रणेतृणा वात्स्यायनचाणक्यादीना वेदभाप्य- काराणा सायण-महीधर-उन्नटप्रभृतीनाञ्च भाष्याणा यन्मूलङ्कपमालोचनमकारि तत्कस्य न विदुषो मनसो मोदाय प्रभवति । यद्यपि नूनमत्र विलसन्ति पाश्चात्याना परश्शता मैक्समूलर-मेवडानल- कीथ विन्टरनीजप्रभृतीना सस्कृतवाडमयप्रणयिना विदुषाम् एतद्विपयालडकृता सस्कृततिह्यविषयिण्य आङ्गलभाषाग्रथिता काश्चन गाथा तथापि न ता विदुपा मनोमोदाय प्रपत्पन्ते । एतादृशश्चाय समस्तसस्कृतसाहित्यसारभूततत्त्वाल- दृकृत सर्ववप. सर्वाभिमतश्चानन्यसाधारण एकल एव 'सस्कृतसाहित्य विमर्श'- नामापूर्वी ग्रन्थः । अतएवास्य विषये साम्प्रतिकाना भासुराणा विदुषा सम्मतयो नूनमक्षरतो ग्रन्थरत्नस्यास्य महिमान सबहुमान पुष्णन्ति । नातितिरोहित तलावगाहिना विदुपा यत् तत्तद्विषयवर्णनप्रसङ्ग तन्मयतया तत्परतया च विमर्शरचयितृविपया वर्णनीयविषयोपज्ञताधीरेव विमर्शाऽध्येतृवर्गे घलादुपजायते इति नून सर्वमनवद्यम् । यथा कविमर्धन्यस्य कालिदासस्य कृति- चित्रणसमये विचित्रा क्त्सनामारपयत्म सर्वतो वर्णनतादात्म्येनापूर्वी विच्छित्ति- मातन्वानेषु महानुभावेषु वि स एवाय कविवरो भूमिकान्तरमारचयन्नस्तीति विदुपोऽपि प्रत्यभिज्ञा मततमुदेति । कुमारगम्भव मोपमाद्रव्यममुच्चयन', शाकुन्तले च 'मानुषीयु क्य वा म्यान्', राम्य महावाथ्यस्य आदिमे सर्गे'वागर्याविद मम्वती', पञ्चमे च 'गतो ·नौ वदान्यान्नरमित्यय में माभून् परीवादनवावतार' इत्यादीनि वहूनि पद्यानि अमि- नवमेव भावमुद्दिश्य कविवरस्य व्याचिव्यानितानीति प्रदर्य विमर्गनिमितानि मदुक्तिनिदर्शनत्वेनाऽभ्युपगन्तव्यानोति नातिगयिनतालेगोऽपि । नंतावदेव, चिन्नु मर्वतन्त्रस्वातन्त्र्य लेग्वकमहामागाना सुरक्षित यन्पाणि- नीयवर्णनमारचयता यद्यपि पाणिन्यपन व्याकरणमित्यामाणमक्षरयो मन्दानाना- मपि ममालोचनाप्रेशावदिया भगवत्पाणिनेरपि रचना नामुच। दिदमानमत्री- दाह्रियने हरिगच्छनीति वाक्यस्य आपामरप्रमिद्धमाधुत्वम्य माधतासमर्थनाय किनाम तत्सून पाणिने यद्विमर्गस्य रेफविधायि स्यात् यथा 'नामिनो र' इति चान्द्र मूत्रम् । यनु श्रीनागेगभन वाक्यमम्कारपक्षेण ममर्थ्य पदमस्कारपक्षे हरि गच्छनीति मविमगमेन वाक्य माषु इति कल्पिन तत्वम्याल परितोपाय विदुपो भवेत् पक्षान्तरेणामा परिहार्यन्वान् सविमर्गस्य तादृगस्य क्वाप्यदर्शनाच्च अर्थ- विपये वाक्यम्फोटाङ्गीकारेऽपि पदान्वाय्यानम्यंब व्याकरणमातिनंन्यताश्व- धारणात् वाक्यलक्षणाया वाचोऽयंरक्षण व्याकरणमिति यत्रताकतन्वात् । 'ज्योत्स्नाकरम्भमुदरम्भरयश्चकोरा' इति मुरारिकविमूक्तिरपि नानेन पाणिनीयेन व्याकरणेन सापुत्वमलम्बिनि । श्री भट्टोजीदीक्षितम्यापि वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी कृति यद्यपि मम्प्रति प्रलामपरा कृतिमतिशयाना जागीति को नाम नोररीकरोति ? परममी पर्यालोच- कास्तनापि प्रेक्षावता घिय वलादापन्ति यद् ण्यन्तप्रक्रियाया 'वालमुल्लापयने इति 'लिय मम्माननशालिनीकरणयोश्चेति' मूनस्योदाहरणम्य 'उन्लापयते' इत्यस्य बच्चयतीत्यर्थं कृतवतो दीक्षितस्य वच्चयतीनि परस्मैपदप्रयोग , गृधिवच्यो प्रल- म्भने' इत्यात्मनेपदविधायिमूत्रप्रतिकूल । राजन् गब्द प्रथमान्नो 'राजा' इति प्रयोग , तर 'परत्वादुपधादीर्घ, हल्ट- यादिलोप , ततो न लोप', राजा' इत्युक्ति , हलन्तनपुसकलिङ्गप्रकरणे च दीर्घाह्न मन्दे 'इह हल्ड्रयादिलोपे प्रत्ययलक्षणेन अमुपीति निपेषाद् रत्वामावे क । तस्या- मिद्धत्वानान्तलक्षण उपधादीर्घ ।' राजा पदमाघने हल्टयादिलोपात्परत्वान् उपधादीर्घ इति वदन, मत्र च लोपानन्तर दीर्घ वदनश्च दोभितम्य मिथो बदनो. व्याघातो दुष्परिहर एव प्राप्त इनि शेपेण समर्थनन्नु मतिमतागमह्यम् । 'रामात्' इति प्रयोगे जरत्व वावसाने, इति ब्रुवाणस्य बाधित्वेति मेप व्याचक्षाणानामपि विचक्षणाना हलन्तै 'मधुलिट् पदमाधने अस्त्वचत्वे इत्युक्तिगत यत्त 'जम् तु वचत्वें' इत्येव छित्त्वा चवाभावपने जम् इत्यर्थन दोप परिमार्जयन्ति तन अन्यहृदयम् इत्यादिविषयभूयम्त्वभियंव विमर्मनिरपे- - कपन्या 7 ·क्षितमाभाति । एवमवान्यत्र बहुपु स्थलप नवनवा ममालोचना विमर्शकृता गभीरा मतिमुभासयतितराम् । भापाऽपि प्रयुक्ताऽस्मिन् मन्दर्भेऽतीव मनोहरा ललिन- ललित पदविन्यासरलडकृता प्रौढा इलाघनीया नितरा प्राञ्जला मुतरा रजयति मनामि रसिकानाम् । अन्येऽस्मिन् सनिवेशिताना विषयाणा परिशीलनेन शास्त्रिवर्याणा वैदिकधुरन्धरत्व, प्रोडदार्शनिकत्व, प्रखरतार्किकत्व सक्लसस्कृत- वाङमयपारगामित्वञ्च सुतरा प्रस्फुटीभवति-एपा विपये सूक्तिरिय नितरा सजाघटीति- "सरस्वती बदनारविन्दे आभाति वीणामिव वादयन्तीति"ति । आयुर्वेदेऽपि निष्णाता अमी महाभागा मुम्वापुर्याम् नेशनलमेडिकलनामनि महाविद्यालये प्रधानाचार्यपदम् चिकित्साकार्येऽपि महता साफल्येन तत्रत्यवैद्य- सभाया प्रधानमन्त्रिपद चिरायाऽलडकृतवन्तो मुम्बईवैद्यमण्डले परा प्रतिष्ठा वहुल द्रविणञ्चोपार्जयामासु । स्ववंदुष्यगुणगरिम्णवामी महोदया वृन्दावनस्थ-गुरुकुलविश्वविद्यालयस्य चिराय कुलपतिपदमलमकाए । स्वविद्याद्युतिवैभवेन वेदपारदर्शिन इमे वेदभाष्य- प्रणयनोद्देश्येन मस्थापितस्य वेदसस्थानस्य अध्यक्षपदमुपलम्भिता । एषा- मध्यक्षतामा महान्तो विद्वास सम्पादकमण्डलमल मण्डयमाना आसन् । एभिविरचिता प्रन्या यजुर्वेदभाप्यम्, ऋग्वेदादिभाष्यभूमिकाप्रकारा, वेदतत्त्वालोचनम्, सस्कृत- साहित्यविमर्श , स्वराज्यविजय महाकाव्यञ्च मुद्रा यमाण वर्तते । इमे च भूयसीनामपि भापागाम् उर्दू-फारसी-गुजराती-मरहठीप्रभृतीना विद्रामोऽपि सन्त सस्कृतायाम् पागलभापाया परा प्रौढिमाप्ता आप्ता कर्नान- मन्यन्ते। मम्प्रति चामी उत्तरप्रदेशस्यालङ्कारभूतेऽतिरमणीये मयराष्ट्रनगरे आनन्दपुर्यामात्मीर्यन ब्राह्मतेजसा देदीप्यमाना विराजन्ते विद्वदवृन्दरभिवन्ध- माना मम्माहित्यममृद्धिमातन्वाना । महानुभावाना भव्याकृति विसिप्टी सदाचारपद्धति , वचौमाधुर्यगति , अभिनवमस्तगीतिगतिश्च व दसव प्रेक्षकञ्च नारमसातरोतीति मन्य सम्प्रति वृतान्दाह्मसाक्षात्वारा अमी नून ब्रह्मपंय एवेति सततमनुभवामि हृदा चाभि- नन्दामि दिरापुप्याप चंपा भगवन्नमुपस्तौमीति । - - ·- कतिपयप्रसिद्धविदुपां सम्मतयः महामहोपाध्याय थोगिरधर शर्मा चतुर्वेद विद्यावाचस्पति (काशीविश्व- विद्यालय), साहित्यवाचस्पति (हि० सा० स०), सस्कृतान्वेषणविभागाध्यक्ष (काशी हिन्दू विश्वविद्यालय) आयर्वेदाचार्य सिद्धान्तशिरोमण्याद्यनेकविम्दालड्कृतेन कविराजश्रीद्विजेन्द्र- नाथगास्निमहाभागेन निवद्ध सस्कृतसाहित्यविमर्शो मया नकेपु विषयपु श्रुतिविषयता नीत । अन वैदिक्लौकिकोमयविधमस्कृतवाडमयस्यालाचन पद्धत्या मडग्रहोऽस्ति । अस्यकस्य ग्रन्थस्याध्ययनेन सस्कृतवादमयस्यान्तरङ्गपरि- चय सियेदिति ग्रन्थकारस्य मनीपा, सा च बहुप्वशेषु सफल्ता यानेत्यनुमीयत । हिन्दीमापायामोदृशा मस्कृतस्य तत्तद्विषयका निवन्धा अवलोक्यन्ते पर सस्कृत भाषायान्तु ईदृशस्य ग्रन्थम्य नव एवावतार इति मदीया बुद्धि । ऐतिहासिकी कालनिर्णयपद्धतिर्दुम्हा असफला चेति यद्यपि ग्रन्थकृतोपेक्षिता, पर ततच्छास्त्राणा पौवापर्यदर्शने वेदानामपौरुषेयत्वानादित्वादिविवरणे चान बहु परात्रान्त पाण्डित्य- पाटवेन । यावन्मया श्रुत तत्र भारतीयपरम्परा क्वाप्युल्लडिधता न प्रनीता । एवविध सर्वमस्कृतवाडमयपरिचायके ग्रन्थे पुराणवादमयस्यापक्षातु मा दुनोतीव । सस्कृतवाडमयमन्दिरस्य सुवर्णकलशायमान पुराणवाडमय नोपेक्ष्यम् । आगमविषया ऽपि च मधेपण परिचाययितव्य इति मदीया सम्मति । अहमस्य ग्रन्यस्य शीन प्रकाशन प्रचारन्चाभिलपामि । काशी हिन्दू विश्वद्यिालय कात्तिक गिरिधर शर्मा चतुर्वेदः । सा च ग्रन्यप्रणेतभि सहर्ष स्वीकृता। पुराणागमयो परिचयोऽपि समासेन सडूलिन ।

·बारह अखितन्त्रनदोष्ण श्रीमहादेवपाण्डेय संस्कृतविभागाध्यक्ष काशीहिन्दूविश्वविद्यालयः श्रीविद्वद्वरद्विजेन्द्रनाथशास्त्रिप्रणीत सस्कृतसाहित्यविमर्शो मया यत्रतत्र तरेव प्रणेतृप्रणयिभि धावितो हृदयेऽवतारित । नून सन्दर्भोऽय विपयविवेचनचतुरस्रो, भारतीयप्राक्तनपारम्पर्यमवगाहमानो, भाषासौष्ठवसम्मत , सिद्धान्तपदवीमक्षुण्णा मरक्षन्, प्रामाण्यकोटिमाटीरमानस्तक्वर्कशपरीक्षणक्षमो वर्तते । मन्ये पवित्र स्पाम्य मन्दर्भमौरभस्य परिशीलनेन सहृदया मनीषिणोऽन्तरमान्तमानन्दमुदहेयु, अन्लेदमन्त प्रगाडा प्राचीप्रवाहिता व्युत्पत्तिसम्पद दध्यु , अग्रेसराश्च समाजस्य प्रकाम प्रमर विनरेयुरिति प्रमोदभरनिर्भरेण मनसा प्रबन्धस्य प्रस्तुतस्य प्रसार यशोभिवर्धनञ्च वाड कामयने महादेवपाण्डेयः - कविकुलगुरु, साहित्याचार्य, साहित्ययाचस्पति, महामहोपाध्याय श्री पं० नारायण शास्त्री पिस्ते, भूतपूर्व प्रिन्सिपल गवर्नमेष्ट संस्कृत कॉलेज बनारस । श्रीमभिरायुर्वेदाचार्य सिद्धान्तशिरोमण्याद्यनेकोपाधिसमलडकृतरपि सरल- हृदयनिपाधिभिरिव सर्वशास्त्रावगाहिधिपणधिषणोपर्म मदिरानै श्री ५० द्विजेन्द्रनापगाम्पिामहाभागनिबद्ध मस्कृत्तमाहित्य विमों मया वहुपु स्थलेषु दृष्ट । अन्योन्य नावावधि मुद्रित । अह चास्य निबन्धस्माचिरान्दण्डमो मुद्रण सामयं । अत्र वैदिकटोरिकोभयविधमस्कृतवादमयस्यालोचन मरल्या पद्धत्या मद्ददयहृदयग्राहिण्या ममतवाण्या कृतमस्ति । अस्यवस्व प्रन्यस्याघ्ययनेन मस्कृत- विदुपा ताणाञ्च मस्कृतवादमयान्तरपरिचया वाढ भवेदिनि विश्वमिमि । आरमाया हिन्दीमापाया चेहगा वचन प्रन्या प्रवागिता सन्ति, गमतभाषायां पापमेपल एव नपाविषोऽपि ताननिशेते इति मल्वौतुकास्पदम् । भागमागणेतिहाग-मालो प्रातादिवाइमयस्यापि अत्र ममावो ग्रन्या परिप्पन पनि में विवाम । अहमम्य प्रन्यस्य मर्वाङ्गीणा मफरता पामये । दिला निवप मागतगाहित्य विमरूपता विभ्रत् । अपंचन्द्रनारमग्नु मनानोमा विदुपाम् ।। धामनन्दनाधाय गाविमा पानी। पावगा। पूर्णो निपटा गिनाम् ॥ परिवार, माता नारायण शान्त्री गिरने ·तेरह सस्कृतसाहित्यपुरन्धराणा कविवराणा श्रीमद्विद्विरश्रीजयन्नकृष्ण हरिकृष्ण दबे एम० ए०, एडवोकेट पदालताना, संस्कृत-विश्व-परिषदः मानाह- मन्त्रिमहोदयाना मुम्बापुरीनिवासिनाम्-- श्रीमन्मु कविराजपण्डितप्रकाण्टद्विजेन्द्रनाथगास्त्रिमहादयपु सस्नेह सादर निवेद्यते यद्- भवता 'सस्कृतमाहियविमा यो ग्रन्य मया कतिपयेषु प्रकरणंप असत पठिन । पठननान्यन्त प्रमुदितोम्मि । ग्रन्येऽस्मिन् भवद्मि कालिदासादिकवि- प्रभृतिषु विवेचनार्थ काचिनवीनैव प्रणाली स्वीकृताऽस्ति यया रसास्वादसौर्य वर्धत इति मन्ये । भवद्मि सस्कृतमाहिल्ये वह्वो विपया निरुपिता ग्रन्यश्चाय विदुपा छात्राणा रमिकाना च गोर्वाणवादमयपरिचयार्थ मुतरा मोपकारो हितावहो ज्ञानवृद्धिकरच भवितेति न मे लेशतोऽपि मन्देह । मस्कृतमाहित्यस्येतिहाम सस्कृतभाषाया च मलिन इति पयमि शरापात एव । विदुपा वशवदः जयन्त कृष्ण हरिकृष्ण दवे पदवाक्यप्रमाणपारावारीणाना व्याकरणाचार्यश्रीसभापतिउपाध्याय एम० एल० सी० महोदयाना परमविदुषा वाराणसीयविरला सस्कृत कालेज-प्रिन्सिपल- महाभागानाम्- श्रीमना सिद्धान्तशिरोमणिना आयुर्वेदाचार्येण कविराजेन प० द्विजेन्द्रनाथ- शास्त्रिणा प्रणीत मम्कृतमाहित्यविमर्शो मया दृष्टिपयमदनारित । अत्र लौकिक- वैदिक्मायिया प्राक्तनस्वस्पपर्वालोचनपुरस्मर वेदानामपौरपेयत्व, वर्णाश्रम- घाणा वर्णन, आधुनिकाश्चर्यकारिविज्ञानस्यापि तम-तत्र मस्कृतमाहिये उल्लखप्रदर्शन, ये माम्प्रतमपेक्ष्यन्ते ने ते वही विषया वैदुष्यपाटवेन पर्यालोच्या- स्मिन् मम्वृतमाहियविमर्शनामधये अन्य अन्यप्रणतमिनिवेगिना मन्ति। एतद्- ग्रन्यम्य स्यालीपुलाकन्यायेन पर्यालोचनेनावगम्यते यदेतस्य ममस्तमम्कृतवाडमय- परिचायक्स्य मुलटिनमस्कृतमापया निबद्धस्य विशदमन्दर्भस्य प्रामाण्य, बहूप- कारित्व, विदुपामन्तवासिनाञ्च ग्राह्यत्व सुतरा भवेदिति सम्भावयते --- सभापनिशर्मोपाध्यायः ·चौदह डॉ० बासुदेवशरण अग्रवाल, एम० ए०, पी० एच० डी०, डी. लि. प्रोफेसर आफ कालेज आफ इण्डोलोजी हि विश्वविद्यालय काशी। थी प० द्विजन्द्रनाथ जी शास्त्री सिद्धान्तशिरामणि द्वारा अति परिथम- पूवक लिखा गया 'मस्कृतसाहित्यविमश नामक ग्रन्थ दखन को मिला। इसम वैदिव और लौकिक दाना साहित्यो के प्रमुख नन्थो का विस्तृत अन्तरग परिचय ललित सस्कृत शैली में दिया गया है। पडित जो सस्कृत साहित्य के मार्मिक विद्वान् है, सस्कृत भापा पर उनका पूर्ण अधिकार है और वे स्वयं सस्कृत के थेठ कवि है। अपना बहुमुखी प्रतिभा से उन्होने भारत के प्राचीनतम महान् साहित्य का जो उदात्त वणन किया है, मै उसका स्वागत करता हूँ और आशा करता हूँ कि सस्कृत के प्रेमी विद्वाना में इसका समुचित आदर होगा । उनकी यह कृति शाघ्र प्रयाग में आने योग्य है। १५१११११९५३ वासुदेवशरण अग्रवाल श्री सर्पमान्त शास्त्री एम० एल० सो० मयूरभज प्रोफेसर ऑफ सस्कृत तया अध्यक्ष सस्कृत तथा पाली विभाग, हिन्दू विश्वविद्यालय काशी। मंने श्री पनि दिजेन्द्रनाथ जी शास्त्री का बनाया सस्कृतसाहित्यविमर्श पड़ा। गाहित्यिक दृष्टि मे विमशं उत्तम सम्पन्न हुआ है और गवेपणा की दृष्टि भी पति जी ने इममें नवीनता पंदा की है। मस्कृत में इस प्रकार की रचनाओं ताप्राय अभाव है। पहिन जी ने सस्त में विमर्श की रचना कसे इस त्रुटि को पूरा पानं वामपर प्रपल विपाई । मे विमर्श वा स्वागत करता है और पडित जीपाइमकी रचना पर बपाई देता है। मृर्यकान्त -- ·पन्द्रह वटोदरीय (बडौदा) आर्यकन्यामहाविद्यालयस्य पूर्वाचार्यः कविरत्न- महामार्ग: श्रीमन्मेधाव्रतमुनिमहोदये. कृतम् । शुभाशंसनम् ( १ ) मुररिपुगिगुलीलाभूमिवृन्दावनान्ते भुवनविदितकीविश्वविद्यालयस्य । कुलपतिपदमाग्मि सर्वतन्त्रस्वतन्त्र- निम्खिलनिगमनिप्ण पण्डितेन्द्रद्विजन्द्र ॥ (0) अमरगिरि वरेण्य वैदिक लोक्विन्च सुकविमुनिप्रणीत मञ्जुल वाडमय यत् । जलधिमिव गभीर प्रज्ञयाऽऽलोड्य तस्मान्- मणिरिव बहुमूल्यो ग्रन्यराडुद्धृतोऽयम् ॥ श्रुतिसलिलपविनप्रानिभज्योतिरीड्य सहृदयहृदयश्चानन्दमवेद्यसार । मरलललितवाचा लोककल्याणकाम- य॑रचि मुदभिवर्ष कोऽप्यय वाग्विमर्श । विबुधजनमिलिन्दान् नन्दयन्सारभूत- रुचिररससमृद्ध सत्परिच्छेदपुप्पं.। विविधविपयवर्ण ग्रन्थमन्दारवृक्षो, विलमति भुवि चित्रज्ञानमौगन्थ्यशाली॥ श्रीमद्विजेन्द्रस्य कलानिघस्ते विद्वन्मनोव्योमनि निर्मलेऽलम् । साहित्यसदभविमर्शकोत्तर्विराजता सुन्दरचन्द्रिव ।। --मेघावतः श्रीमन्तो मेधाव्रतमुनिमहाभागा इमे काव्यकलानिधय. वालकविपदालडकृता दाक्षिणात्या साहित्यधुरन्धरा नासिकमण्डले येवलापत्तनान्ते दिव्याश्रमे विराजन्ते। एभि गद्यपद्यमयानि बहूनि काव्यानि विरचितानि । तेषु प्रसिद्धतमानि-कुमुदिनी- चन्द्रो गद्यमय , दयानन्ददिग्विजयो महाकाव्य, प्रकृतिसौन्दर्य नाम नाटकञ्च ।

·सोलह लक्ष्म गपुर(लखनऊ) विश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागाध्यक्षाणां वाहमय- दलावेक्षकाणा (डोन आफ फेकल्टी ऑफ आर्ट) घोसुब्रह्मण्य अय्यर महाभागाना शुभसम्मति दृप्टो मया आयर्वेदाचार्य-सिद्धान्तशिरोमणि-पण्डितद्विजेन्द्रनाथदान्त्रि- महाभागविरचित मस्कृतमाहित्यविमर्शनामा ग्रन्थ । ग्रन्थनामघटक माहिन्य- शब्दो नार सचितार्थ । निखिलस्य मस्कृतवाडमयस्य विस्तरतो वा सक्षेपतो वान वर्णन कृत वर्नते। आदौ तावद् वैदिकवाड्मयवर्णन वृतमिति स्वाभाविक- मेतत् । वेदेषु समुपलभ्यमाना पदार्या मोदाहरणमुपवर्णिता । तदनन्तर दर्शन- प्रकरणे दर्शनसाहित्यस्य निरूपण कृतम् । एतदशपरिशीलनेनास्तिकाना नास्ति- काना च दर्शनाना तत्मबद्धाना मुस्यानामाचार्याणा तत्कृतीनाञ्च बोधो भवति । तत्तद्दर्शनाना मुम्या सिद्धान्ता के इत्यपि ग्रन्थाध्ययनेनावगम्यते । तदनु पुराणागम- साहियोपवर्णनेन सह ग्रन्यस्य पूर्वार्द्धभाग समाप्ति गत । उत्तरार्द्ध लौविक्साहित्य- वर्णनपरे. आदिकवेल्मिोकेरारम्य प्रायेण सर्वपामपि मुख्याना क्वीना कृतय सविवेक मुपवणिता। एतादृशो ग्रन्थो न केवल विद्यार्थिना पर तु प्रौढाना विदुपामप्युपयोगी भविष्यतीत्यत्र नास्ति कोऽपि संदेह । ग्रन्या तत्र-तन तानि-तानि मतानि प्रकटि- तानि विद्यन्ते । तेषु कानिचित् मवंसम्मतानि न भवेयु । नानेन ग्रन्थस्यास्य मौष्ठवे काचिद्धानिर्भवति । सर्वत्र ग्रन्यकर्ता महता विवेकेन विषया प्रतिपादिता । वासामे यद ग्रन्योऽय विद्वद्भि मादर स्वीवरिप्यते मोत्साह च पठिप्यत इति । को० अ० सुब्रह्मण्य अभ्यरः लक्ष्मणपुरविश्वविद्यालये सस्कृतविभागाध्यक्ष वाइमयदलावेक्षश्च ·सनह मुम्यापुरीस्थभारतीयविद्याभवनस्य प्रिन्सिपलमहोदयानां श्रीपण्डितराज- आचार्य टी० ए० वेङ्कटेश्वरदीसितारमहाभागानाम् सम्मतिः । धीमद्भि पडितप्रकार्ड पडितद्विजेन्द्रनाथगाम्निमहागयविरचित. मंस्कृतसाहित्यविमर्गास्यो ग्रयो मयाऽवालोवि । मोऽय ग्रथो भागद्वयात्मक । सर्वेष्वपि शास्त्रेषु विशिप्य व्याकरणे साहित्ये च पर निष्णात ससप्रदायमधिगत- विद्यगुरुकुलक्लिप्टरेत मपादितोऽय ग्रथस्सर्वदा श्लाघास्पद । अथर्तृणा योग्यताया आदर्शम्पमिति मुनिश्चित प्रतीयते। मस्कृतभाषायामेतादृशो ग्रथो नास्तीति प्रथाया अपाकरणरूपेणानेन प्रयत्नेन यत्सत्य सर्वे सस्कृतपडिता सस्कृतप्रण. यिनश्चाधमर्णा अमीषाम् । वैदिक्-लौकिक्वाड्मयमधिकृत्य बह्वोऽपूर्वा विषया अत्रोल्लिखिता मन्ति । एव मर्वेषामपि दर्शनाना विमर्शनपूर्वक कृत्स्नोऽपि प्रमेय सुम्पष्ट प्रतिपादितोऽस्ति । तया मस्कृतवाङमयविचारे बहूना क्वीना परिचय समालोचनपूर्वक -सुस्पष्ट प्रतिपादितोऽस्ति। अध्यापनेन वृन्दावनीय-गुरुकुल. विश्वविद्यालयस्याचार्यवेण च असख्याकाना छात्राणा कुलपतयोऽमी एतद्ग्रन्थ- द्वारतत्पठितृणा भूयमा विद्याथिलोकानामपि सार्थका कुलपतयो भविष्यन्ति । वहून् सारिष्ान् विषयान् विमर्शनपूर्वकमेकन समाहृतवतामेतेषा प्रयास सर्वथा प्रशमास्पद । विश्वविद्यालयेषु 'एम० ए०' परीक्षाया एव'माचार्यपरीक्षाया'इच वृते पाठपग्रन्यत्वेन विनिवेशनयोग्योऽयमित्यत्र नास्ति मनागपि सशयलेश । तस्याम्य अथस्य भगवतोऽनुग्रहेण सर्वत्राव्याहतप्रचारो भूयादित्याशासे, -टी० ए० बेङ्कटेश्वर वीक्षितार. .

·सोलह लक्ष्मणपुर (लखनऊ)विश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागाध्यक्षाणा वाडमय. दलावेक्षकाणां (डोन आफ फेकल्टो ऑफ आर्ट) धोसुब्रह्मण्य अय्यर महाभागानां सुभसम्मति दृष्टो मया आयुर्वेदाचार्य-सिद्धान्तशिरोमणि-पण्डितद्विजेन्द्रनाथशास्त्रि- महामार्गविरचित मस्कृतमाहित्यविमर्शनामा ग्रन्थ । ग्रन्थनामघटक साहित्य- गन्दी नात्र मचिनार्य । निखिलस्य सस्कृतवादमयस्य विस्तरतो वा सक्षेपतो वात्र वर्णन वृत वर्नन। आदी तावद् वैदिववादमयवर्णन कृतमिति स्वाभाविक- मैतत् । वेदेषु ममुपगम्यमाना पदार्था मोदाहरणमुपवर्णिता । तदनन्तर दर्शन- प्रकरणे दानमाहित्यस्य निरूपण वृतम् । एतदशपरिशीलनेनाशस्निकाना नास्ति- काना च दर्शनाना तत्मबद्धाना मुख्यानामाचार्याणा ततृतीनाञ्च बोधो भवति । ततद्दर्शनाना मुम्या मिद्धान्ता वे इत्यपि प्रन्याध्ययनेनावगम्यते । तदनु पुराणागम. माहिन्योपवर्णनेन मह प्रन्यम्य पूर्वार्दमाग ममाप्ति गत । उत्तरार्दै लौक्विमाहित्य- वर्णनपरे आदिवन्मिोरेरारभ्य प्राण मपामपि मुख्याना बवीना कृतय मदिवाणिता । एतादृशो ग्रन्थो न वेवल विद्यार्थिना पर तु प्रोटाना विदुषामप्युपयागी भविष्यनीग्यत्र नास्ति पोऽपि संदेह । प्रत्ययात्रा नव-नत्र तानि-सानि मतानि प्रवटि- सानि विद्यने । मेषु पानिचित् गर्वगम्मतानि न भवेयु । नानेन अन्धम्याग्य मोठय पानिहानि पनि । गत्र प्रन्पा महता विवेवेन विपया प्रतिपादिता । भागाग यायोध्य विदामि मादर वाकरिष्यते गो माह प पटिप्यत इति । ० ० गुहाय अप्परः समणपुरविवविधा सम्पनविभागाच्या पाश्मयावसाय ·मनह मुम्बापुरीस्थभारतीयविद्याभवनस्य प्रिन्सिपलमहोदयानां श्रीपण्डितराज. आचार्य टी० ए० वेडूईश्वरदीक्षितारमहाभागानाम् सम्मति. श्रीमद्मि पटितप्रकार्ड पटितद्विजेन्द्रनाथगाम्निमहागयविरचित मंस्कृतमाहित्यविमास्यो ग्रयो मयाऽवालोकि । मोऽय ग्रयो भागद्वयात्मा । मर्वेष्वपि मास्नेषु विशिप्य व्याकरणे माहित्ये च पर निष्णात ममप्रदायमधिगत- विद्यर्गुम्वुलफ्लिप्टंरेल मपादितोऽय प्रथस्मर्वदा श्लाघास्पद ! अथकर्तृणा योग्यताया आदर्शम्पमिति मुनिश्चित प्रतीयते। मस्कृतभाषायामेतादृशो ग्रयो नास्तीति प्रथाया अपाकरणरूपेणानेन प्रयत्नेन यत्मत्य सर्वे मस्कृतपडिता सस्कृतप्रण- यिनश्चाधमर्णा अमीपाम् । वैदिक-लौकिक्वाइमयमधिकृत्य वह्वोऽपूर्वा विषया योल्लिखिता मन्ति । एव मपामपि दर्शनाना विमर्शनपूर्वक कृत्स्नोऽपि प्रमेय सुम्पप्ट प्रतिपादितोऽस्ति । तथा मस्कृतवादमयविचारे बहूना क्वीना परिचय समालोचनपूर्वक - मुस्पष्ट प्रतिपादितोऽस्ति। अध्यापनेन वृन्दावनीय-गुरुकुल- विश्वविद्यालयम्याचार्यकेण च असख्याकाना छात्राणा कुलपतयोऽमी एतद्ग्रन्थ- द्वारतत्पम्तृिगा भूयमा विद्यार्थिलोकानामपि सार्थका कुलपतयो भविष्यन्ति । घहून मारिष्टान् विपयान् विमर्गनपूर्वदमेकर समाहृतवनामेतेपा प्रयास सर्वथा प्रममास्पद । विश्वविद्यालयेषु एम० ए०' परीक्षाया एव'माचार्यपरीक्षायाश्च कृते पाटयग्रन्थत्वेन विनिवेशनयोग्योऽयमित्यत्र नास्ति मनागपि समयलेशः। तस्याम्य ग्रयस्य भगवनोऽनुग्रहेण सर्वत्राव्याहतप्रचारो भूपादित्याशामे, टी० ए० बेङ्कटेश्वर वीसितार, ·प्रास्ताविकम् महदिद प्रमोदस्थान, मन्तुष्यतित गन्च नितरामस्मा खन्वन्तरङ्ग यदद्य वय मम्कृतसाहिन्यविमास्थ्य ग्रन्थममु गीर्वाणवाणीप्रणयिना तत्रभवता विद्वद्वारेयाना करकमलेप मानन्दमुपहराम । चिराय चेतमि ममारोपितोय मङ्कल्पकल्पगुरद्य भगवदनुकम्पया फ्रेग्रहि- ताममजन । म्न १९४७ तमेदे मदाह वृन्दावन-गरकुलविश्वविद्यालयस्य कुलं- पनिपदाधिष्ठित आसम्, उच्चश्रेणास्थरन्तवामिभि पृष्टम्-यन् सस्कृतमापाया मस्कृतमादित्यस्येतिवृत्त नवाऽस्ति किम् ? न खल्दिदान यावन्म दृष्टिपथगन- मित्युत्तर ददानस्य में हृदि कोप्युदगान् महीयान् व्याकोप । चिरकालाऽध्ययना- ध्यापनप्रसङ्ग मैक्समूलर-विलमन-विन्टरनीज-कीय-मेकानल-प्रभृतीना पाश्चात्य- विदुपामाङ्गलमापालवृताना मनसाङ्गितिवृत्तग्रन्याना परिमीलन, मम्कृत- भाषायाञ्च तादृशग्रन्याना सर्वयाभाव , हृदयगयगडकुग्वि मुभृग व्याकुलमकार्षान मदीयम्मन पटलम् । तथापि स्थिनिपारवश्यमनुमन्दयतो मम मौनावलम्बनम- लरेण नोपयात यद्यपि किमपि शरणान्तर दृष्टिपथम् , तथापि तत्काल एव कापि ममुन्मिमेप मम हृदयपटले तादृशग्रन्यरचनाप्रवृत्तिकलिका । वस्नुन दैववाया- मेन द्विपयक्ग्रन्यानामभाव प्रति न केवल भारतीयपण्डितसमाज अपितु तदानीन्तन प्रशासनमप्यपराध्यति वा । नूनमत्र ते ते पाश्चात्यपण्डिना अस्माक हार्दिक धन्यवादमर्हन्ति ये ययादिवोदय गभीरतरमालोड्य सस्कृतमाहित्यसागर मेहता प्रयत्नेन तास्ता तदितिवृत्तविषयिणी गाया जग्रन्यु , यामि स्म वयमद्य मन्जानी कृतिन । यद्यपि ता यथाहतया हृदयनमाम्नु न मम्पन्ना नयापि तामिस्तादृमग्रन्थ- लेखनमरणिस्त्वग्रेमरत्वेनाविष्कृत्य निदर्शनत्वेनास्मभ्यं या प्रदगिता, तदर्य तेम्य समुदारचेतोभ्य संस्कृतप्रणयिभ्यो हादिकी कृतनता दयमादाम । प्रायशो वाणा चतुष्टय व्यतीयाय, जम्न १९५१ तमे वर्षे सराप्नदेगे प्रभासपत्तनाम्ये पुण्यतीर्थे भगवत सोमनायस्य ज्योतिलिङ्गप्रतिष्ठापनपुण्यावमरे विश्वसस्कृतपरिषद सस्थापनाया पवित्रतमे प्रमङ्गममुन्मिमेप नो इदि तादानन्य- प्रणयनानुवन्धिनो साकापि वलीयमी समोहा, यतादृश वचन सन्दर्भ प्रर्णतथ्य , य स्मन् समस्तमस्कृनवाइमयस्येनिवृत्तात्मक स्वरूप भवत् क्लि प्रतिविम्बिनम् ।

·बीस 7 अथ ग्रजति काठे सा चेय समीहा मया मस्कृतानुरागिणा कतिपयसुहृद- राणा विदुषा पुर प्रत्यपस्थापिता । तैश्चवपदे सा आनन्दविस्तारिताम्या नयनाभ्या सहमभिनन्दिताऽनुमोदिता च । तथापि समभवमह चिराय दोलाचलचित्तवृत्ति । यदा विल तादृशस्य बृहद्ग्रन्यस्य मुदापगार्थमर्थविषयिणी सा महीयसी समस्या हिमाचलशिखंव मम पुरत समुपस्थिता। एतच्च न तिरोहित चिदुपा यदर्यानुवन्धिनी हि खल मुद्राप- णादिव्यवस्था। तत्रापि सस्कृतग्रन्थाना तुसा क्लिातीव क्रिप्टा । यथा कथञ्चि- न्मुद्रितेऽपि ग्रन्थे पुनस्तद्विश्यादिव्यवस्था च क्लिष्टतरा । यो वै तस्य ग्राहक त्वम- ङ्गोकुर्यात् ' आगलभाषाविदा समाजे त्वेतादृशस्य ग्रन्थस्यादर एव कुत सस्कृतविदस्तु पुन कौपीनधना एवेत्यादि चिन्ताशतावान्तचेतस काञ्चित् सर्वविधया सरलामजिह्माञ्च राजपद्धतिमन्विप्यतो मम व्यत्यगाद् भूयान् वाल । अन्तत कारकर्मण य एप वृणते स तेन लभ्य' इति न्यायमाश्रित्य निरचंप ग्रन्थ प्रकाशयितुम् । कर्त्तव्यधिया च ग्रन्थलेखनसमारम्म कृत महता समारम्भेण । स चाय ग्रन्थोऽद्य भगवदनुकम्मया निष्प्रत्यूह पूर्णता गतो मुद्रितश्च विलमति । मन्यत्र प्रभवति स कालाधिनाथो भगवान् विधिरेव । ग्रन्थस्य प्रतिपाद्यो विषय स एष संस्कृतसाहित्यविमख्यिो ग्रन्थ सस्कृतवाडमयमहोदधिगन्थनोत्थ साररूप सस्मृतसाहित्यस्येतिहासम्वरूपो देववाण्या प्रणिवद्धो गद्यमयो मौलिक सन्दर्भ । अत्र हि वैदिक्लौवियोभयविघसाहित्यस्य समालोचनपुरस्मर मूलकप- माटोपन पल्लवितम् । वैदिके तावद् वेद-वेदाङ्ग-उपाङ्ग-ब्राह्मण-आरण्यक- उपनिषद्-दर्शन-पुराण निगमान्त, लौकिके च पुनर्भगवतो वाल्मीकिमुनिपादादारभ्य निखिलमहावविनिवरमपिव्यास-भास-कालिदास-अश्वघोष-माघ-भारवि-भट्टि- भवभूति-श्रीहां-हर्षवर्धन-विशाखदत्त-सुबन्धु-दण्डि-बाणभट्ट जयदेव भत्तृहरि- गुणादय-मोमदेव विष्णुरामप्रभृतिपर्यन्त समस्तसस्मृतमहापयोनिधि प्रभूतमन्मथ्य मारभूत नवनीतश्च तत समुत्य पारतया प्रन्यदलशेऽस्मिन् सम्भृतम् । सस्कृतमाहित्यालोडनेनावगम्यते यत् प्रायशो वर्षाणा सहस्रदयी व्यतीयाय पदानमृति सपण-भारत-परिपन्थिना वैदेशिवानामात्रमणपारम्पर्योपप्लव समा- रम्प, असख्यातानि देवमन्दिराणि पुस्तकालयादीनि च ततिसातानि दस्तानि परगह्माणि च गृहाणि । श्रिया सह मारम्यतमम्पदपि भारतस्य एभिलष्टक- रतिमात्रमुष्टिना। अत तदवशेषभूत जीर्ण शीर्णञ्च यायसाहित्य दिष्ट्या- पना उगम्यते मताधारणव गारमत वस्तुतत्वमारिन स्थितिवशवदतया ।

·इक्कीस . तस्माद्रचनेय सर्वाङ्गपूर्णति वक्तु तु न पार्यते । भूयान् काल थमश्च अपेक्षणीयो भवति तत्सर्वाङ्गसुन्दर विधातु महीयासि च साधनानि । संस्कृतभापंव विश्वभापा-जननी प्रायशोऽखिलभापाणा जननीय सस्कृतभायव । सस्कृतमापात एवं ग्रीक-लेटिनप्रभृतयो निखिला जगद्माया प्रादुरभूवनिति भाषातत्त्वविदा- माधोप । अस्या भापाया एवेदमनितरसाधारण गौरव यद् विश्वपुस्तकालयस्य प्राचीनतमा ग्रन्या ऋग्वेदादय संस्कृतसाहित्यमन्दिरस्यैव स्वर्णकलशायमानाः सस्कृतमापाललामभूता विलसन्ति । अस्यामेव भापायामाध्यात्मिकविपयान- वलम्ब्य निरपमा सन्दर्मा वाभान्ति । उपनिषदो दर्शनानि च आध्यात्मिक- तत्त्वज्ञानस्य किमपि लोकोत्तर सजीवचित्र पुरस्कुर्वन्ति । सस्कृतभाषायामेव प्राचीनराचार्य भौतिक विज्ञानप्रसरेऽपि विविधान् विपयानाथित्य लोकोपकारका बहवो ग्रन्या विरचिता । एकतो दर्शनशास्त्रपु जीवब्रह्मणो प्रकृतश्च विपयमाश्रित्य कश्चनातीव हृदयङ्गमो विचारो विहित , अपरतश्च पुन धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र- कामशास्त्र -मोक्षशास्त्र-नौतितन्त्र-राजतन्त्र शिल्पकला-तन्त्रानुवन्धिविषयानालम्ब्य चमत्कारकारका सन्दर्भा. भारतीयविद्वद्भि प्राणायिपत । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतर चिन्तन कुर्वाणरस्माक भारतोयैराचार्य वात्स्यायन कौटिल्य-प्रभृतिभि मानवविचारधाराया उच्चस्तर शिखरमपि परिचुम्बितमासोदित्यन को वा सन्देहावसर । इतरतश्च पुना रससिद्ध क्वोश्वरर्मास कालिदासप्रमृतिभि सख्यातीतललितसाहित्य- सन्दर्भरत्नरस्य सस्कृतसाहित्यस्य अक्षय्यो निधि परिपूरित । कविकुलगुरो कालिदासस्य शाकुन्तल मेघदूतञ्चेत्यतिभास्वर रत्नद्वयमेव सर्वातिशायिगुण- गरिम्णा जगतीतलालड्वारभूतत्वेन सुतरा विराजतेतराम् निखिलान् सहृदया- नाश्चर्योदन्वति विनिमज्जयत् । एतदप्यत्रावधेय भवति यद् विश्वसाहित्यालङ्कारभूत सस्कृतसाहित्य केवल भारत वर्षमेव आत्मीयत्वेनानुवघ्नाति अपि त्वखिल जगदेवेद कोडीक्रोति । यत सर्वा एव भापा यया कयाऽपि विधया सस्कृतभापाया अघमर्णतामावन्ति । यत सर्वास्वेव भापासु अद्यापि वहव सस्कृतशब्दा प्रयुज्यमाना दृष्टिपथमुपयान्ति । यत्र तत्र प्रकीर्णाश्च ते सुतरामुपोद्वलयन्ति सस्कृतगिरा सर्वभाषाप्रसवित्रीत्वम् । एतावतेदमप्यनादगत भवति यदस्माक सस्कृतभापासम्बन्धवत् सास्कृ- तिक सम्बन्धोऽपि पुरा सार्वभौमत्वमश्नवान आसीत् । यानि च भूखननादिना सर्वन भारतीयसम्यताया लिङ्गानि समुपलब्धानि दृश्यन्ते तेग्योऽपि सुतरामनुमातु शक्यते यत्पुराकाले कश्चन सास्कृतिकोऽनुबन्धोऽपि व्यराजत भारतस्यान्यदेश.

·बाईस । सह । न केवलमेशियाभूभागेरेदापितु यूरोपामेरिकादिभिर्महाद्वीप सहापि स आसीत् पम्फुल्यमान इति बहव कारकोविदा अपि मुक्तकण्ठेन सम्यक् प्राचीकशन् । सोऽय सास्कृतिक सम्बन्धोऽस्माकमधन्यतया अन्तरालकाले विच्छेदङ्गतोऽपि अस्माभि पूर्णस्वतन्त्रर्मारतीयरघुना पुनरुज्जीवनीयो विकासनीयश्चेत्यस्माक हार्दिको स्पृहा । प्रचलितासु विश्वभाषासु सस्कृतभापंव प्राचीनतमेति सर्वसम्मत' पक्ष । भापातत्त्वविदा दृशाऽपि भापा द्वेषानुयते--सस्कृता प्राकृताचेति । सस्कृतभाषेय भारती-देववाणी विद्येति पदैरप्यास्यायते । सस्कृतभापात एव प्राकृतभाषा सेमेटिक्मापाश्च लब्धप्रसदा । पौरस्त्यपाश्चात्यप्रदेशेषु प्रचुरप्रचारा ग्रीक- लैटिन-रभूटानिक-फ्रेञ्च-जर्मन-इग्लिशादिसमस्ता भाषापदवीमारूढा लोकगिर सस्कृतमहासरित्सकाशादेव निवान्ता इति भापातत्त्वविदोऽप्यभिमन्यन्ते । 'मम्' पूर्वात्कृघातोनिप्पन्नोऽय सस्कृतशब्द, भाषाया अस्या प्रकृति प्रत्ययादि- सस्करणानुगृहीतत्व स्फुट सूचयति । सवंत प्राक् सस्कृतराब्दस्य प्रयोग वाल्मीकीय- रामायणे मुन्दरकाण्डे कृतोऽवलोक्यते । तत्र भगवरया सीतया सह सम्भाषणे का खल भाषा व्यवहर्तव्ये ति विचारणायामत्रभवान् हनूमान् प्राह 'यदि वाच प्रदास्यामि द्विजातिरिव सस्कृताम् । रावण मन्यमाना मा सीता भीता भविष्यति ॥ [सु०५:१८] एतेन ध्वनित भवति, यतदानो सस्कृतभाषा व्यवहियमाणा भाषा आसीत् इति । सस्कृतमापाया व्यावहारिकत्वम् मसतभाषा व्यावहारिषी मापा आसीन वा ? इति प्रश्नावतारे रिश्चिदिविच्यते । सस्कृतभाषा म यदापि भ्यावहारिकी भाषा आसोदिति वचन तु भ्रान्निविज़म्भणमात्रम् । यत 'दूराते च, 'प्रत्यभिवादे शूद्रे' [पाणि. अटा० ८।२१८३-८४] इति मूत्राम्या पनत्यानुशासन गुतरां सरगृतभाषाया पावहारिपत्य प्रमाणपति । निरक्तवारण तत्रभवता यावेनापि 'मापिग्यो धातुम्या नंगमा हप्ता मायन' [नि० २] । 'यनिगतिवर्मा पम्याजेषु भाष्यते,' विरारमग्या भाषन व इति । 'दातिरंदनाचे प्राध्या दात्रभुदीच्यए', [पदामा स्वमादिवानीपुस्तिभि गायनमापापा भाषणम्यवहारगताचा अभ्युप- पन गति । भाषणादिस्यपहारयंपाङ्गीपार अस्या प्राच्यादीच्यदेशभेदात् तसद्भाधानतर्भवम्य न पचपि गामजस्यमाय पपयन । अन' भाषेय पुरा भागास दिव्यवहारण प्रयम्पमानि सर्वानुमादिन पप ।

·तेईस ममूत् । . किन्नाम संस्कृतभापा मृतभाषा ? सस्कृतभाषाया मृतभाषात्वमधिकृत्य पाश्चात्यविद्वत्समाज इव भारतीया मपि वेचन विद्वास पाश्चात्याना पदानुकारिण सस्कृतवाण्या मृतभापात्वे विश्व- सन्ति । व्यवतिप्टन्ते च ते यद् विगतद्विसहनवर्षाद् भाषेय मृतपदवीमधिष्ठिता। यदा भगवता बुद्धदेवेन स्तराताब्द्या ५०० वर्षप्राग्भवेन समादिप्ट यत्तदीया आदेशा उपदेशाश्च प्राकृतभाषायामेव सर्वसाधारणादवोधविषयीभूताया प्रचार- णीया, न खलु संस्कृतभाषायाम् । तदनुरोधन सम्राजा शोकदेवेन स्वस्त तृतीयशता- च्या प्राग्भवेन ते ते उपदेशा प्रस्तरपटऐपु, ताम्रलेखेप, कीर्तिस्तम्भेषु च विविध- प्राकृतभापास्वेव समुत्कोतिता विशिप्य तु मागधीमापायाम् । इमा प्राकृतगिरोऽपि वहुभदमिना मस्कृतवाणीतो नितरा व्यतिरिक्ताश्च । एतावतंतदनुमातु न दुष्कर, यत् त्रीस्तीयतृतीयशताब्द्या प्राक् सस्कृतभाषाया व्यावहारिक्त्व सर्वथा पर्यवसन- न वेवरमेतावदेव, अपितु बुद्धकालेऽपि कतिपय ह्मणकुलोद्भव- स्तदीयशिष्य मस्कृतानुरागिमि , प्रस्तावित यत्सर्वेपि वुद्धोपदेगा सस्कृतभापया प्रणिवन्धनीया । पर भगवता बुद्धेन त प्रतिपिद्धम् । मर्वेजना बौद्धसिद्धान्तान् स्वस्वभाषायामेव समाक्ल्ययुरिति मगवतो बुद्धदेवस्य मनीपा आसीत् । इत्यनेन हेतुना, सस्कृतभाषा व्यवहारपदात् प्रच्युता सती स्वयमेवावसतिमवापेति । परमत्र वयमभिदध्महे, यद् दुर्जनतोपन्यायेन क्षणं स्वीक्रियताऽपि उक्ता वाचोयुक्ति', तथापि नपा अमृतवाणी तावता मृतेति पदव्यपदेश्या भवितुमर्हति । कुत' उच्यते, यत' सस्कृतस्य मृतभापात्ववादिनस्तावदनुयोक्नव्या यत्तैमृतभाषा- पदैन किमभिप्रेयते। मृताना भाषा मृतभापा, मृता भाषा मृतभाषेति वा पूर्व क्ल्पश्चेन, न वय मृता येपामिय मापा? द्वितीयश्चेत् नतराम् यता नेय भाषा मृता अद्यापि यत्रतत्र सर्वन विद्वत्ममाजे भाषणलेखनादिव्यवहारविषयीभूतत्त्वात् । इदानीमपि सा कापि चेतश्चमत्कारिणी परम्परा जागत्ति । आश्चर्यविपयोऽय नून विस्मयावहा यत्सत्स्वपि नंकेपु वैदेशिकानामात्रमणेषु, सवृत्तपु च बहुविधेषु राज- नैतिकपरिवर्तनेष, प्रवत्तितेषु धार्मिकान्दोलनेषु, प्रगुणितरयेषु च कुटिल यान्तिचनपु अपि, यदि काचिद्भापाऽस्ति तादृशी यास्मिन् विशालेऽपि भारतेऽद्यापि भापणादि- व्यवहारपदवीमधिष्ठिना तर्हि सा केवलमिय गीर्वाणवाणी एव । या आसेतु- हिमाचल मातृभाषापदवीमारूढा सुतरा सात्तितराम् । यद्यपि बौद्धसैद्धान्तिका ग्रन्था तामु तासु प्राकृतमापासु प्रकाशिता तथापि सार्वजनिकताम्रलेखा, तदानीन्तनशासनीयलेखप्रसरश्च सस्कृतभाषाविभूपिता एवाद्यापि विलसन्ति इति सर्वविदितम्। ?

·चौबीस कालिदासीयादिनाट्यसाहित्येऽपि स्त्रीवितरादिभापित विहाय, अन्य- दखिल सवादजात सस्कृतगिरंव सम्पन्न राजते । श्री विद्वद्वरमोक्षमूलरसम्मत्यानु गुप्येन' सत्यपि शताब्दीपर्यन्त लब्धप्रतिळे आङ्गलसाम्राज्ये, आङ्गलमापाध्ययना- ध्यापने लब्धबहुतरप्रचारे, आङ्गलशासनचक्रानुकम्पिते चाङ्गलवाणीविदा समाजेऽपि सस्कृतभाव यस्य देशस्य लब्धसर्वाऽधिकप्रचारा सर्वत्र भारतेऽवबुध्यमाना आभाष्य- माणा च यदि काचिद्भापास्त तहि सा सस्कृतभापद । इदानीमपि भारतीय- विद्वन्मण्डल पत्रव्यवहारादिक सस्कृतभापयंव प्रसनोति । धर्मविषयका सन्दिग्धा विवादास्पदीभूता च प्रश्ना अद्यापि सस्कृतगिरा गुम्पितर्व्यवस्थापननिर्णीयन्ते बुधाग्रगण्यं । बहूनि सस्कृतसमाचारपत्राणि च सस्कृतवापयलडकृतानि प्रकाश्यन्ते- ऽधुनापि-मजुभाषिणी-शारदा-सहृदया-सुप्रभात-सस्कृत-सस्कृतरलाकर-थी-उपा- पण्डित विद्योदय -सस्कृतभवितव्यमादीनि विद्वद्गोष्ठोप्रमुखपत्राणि संस्कृतभाषाया सजीवकत्व प्रसाधयितु मुद्रियमाणानि विराजन्ते विल । अद्यापि अमुद्रितग्रन्थाना, केवल पाण्डुलिपिवद्धाना सख्या लक्षपरिमिता सस्यामतिक्मते मुद्रियमाणाश्च सहस्रशो ग्रन्थमालारूपेण सस्कृतसिरीजइत्याख्या काशीत, काव्यमालाख्या मुम्बा- पुरीत सुतरा सम्प्रकाश्यन्ते। पर सहस्राश्च विद्वासोऽद्यापि सस्कृतभापर्यव व्यव- हरन्ति भाषणलेखनादिक्मणि इति विदितमेव नाऽत्र काचिदत्युक्तिरिति । अत अखिलासु परिष्कृतभाषासु देववाणी भारती-समाह्वय सस्कृतभाषा सर्वत प्राचीना अपि अद्यापि जीवति न मृतेति कल्प एवानवद्य इति । भापोत्कर्षदृशा हूँ एव भापे एवजातोयके ययो प्रयोक्तृभि सस्कृते सम्पतायाश्च निर्माण कृतम् । ते च भाप आर्यभाषा, सेमैटिकभापा चेति। आर्यभाषा चेय, पुनद्वेषा विभज्यते पश्चिमो-पूर्वीति शाखाद्वयभेदेनेति । योरोप- देशस्य मर्वा एव भाषा प्राचीना । अधुनातन्याच, ग्रीक-लेटिन-टयूटानिक-ञ्चि जर्मन-इङ्गरिश प्रभृतय सर्वा अमी भापा आर्यभापास्वेवान्तर्भवन्ति । वस्तुतस्तु ता इमा सर्वा आर्यभापात एव प्रादुरभूवन् इति भाषातत्वविद आचक्षते । पूर्वी- शाखानुबन्धिन्यो च--ईरानी मारतोयति दे मापे । ईरानोभापय जिन्द भापति नाम्नापि व्यवहिपते। भारतीयशाखा च सस्कृतपर्दैन व्यपदिश्यते । आयंभापासु मस्तृतभाषद प्रधानपद जपले । सम्प्रति सधप्रचारा निखिला अपि भारतीयभाषा, द्राविडीमापावर्ज, संस्कृतत एव ब्यप्रसवा इति विमर्शका आश्रयन्ति । प्रकृति- Even at the present moment, after a century of English rule and English feaching, 1 believe that Sanskrit is more widely und rstood in India than Latin was in Europe at the uime of Dante' (India, What Can it Teach us ?) - 1 .

·पच्चीस प्रत्ययादिसस्करणं सस्कृतत्वादिय सस्कृतमापेत्युच्यते । तद्भिनाश्च प्राकृतभापति पदेन परिभाप्यन्ते । वस्तुत सस्कृतत एव प्रभ्रश्यापभ्रश्य वा गृहीतजन्मपरिग्रह- त्वात्ता प्राकृता समाख्यायन्ते । सस्कृत हि प्रकृतिस्तत आगत प्राकृतमिति तद्वयुत्पत्ते । भाप्यमाणत्वादिय भाषेति पदैन परिभाप्यते भापणादिव्यवहारविधुरा तु सा क्थ भापापदमलकुर्यादिति प्रश्नोऽपि खलु दुरुत्तर एवति । अर्थतदपि विचारणीय भवति यदि नाम सस्कृतभाषेय भापणलेखनादिपु व्यवहृता नाभविष्यत् तहि सस्कृतसाहित्ये भापणादिचर्चाऽपि क्वचिनोपालप्स्यत । लम्यते च सा बहुन । यथा --भगवता शङ्कराचार्येण मण्डनमिश्रधाम्नो जिज्ञासाविषयक प्रश्न कृत तदा तदुत्तर निम्नाङ्कितेन पद्येन दत्तम्- स्वत प्रमाण परत प्रमाण कीराङ्गना यत्र गिर गिरन्ति । द्वारम्थनीडान्तरमनिरद्धा जानीहि तन्मण्डन मिथधाम ॥ अपि च 'न वदेद् यावनी भाषा प्राण कण्ठगतैरपि ।' इत्यादिभि- चंचोभि स्फुर ध्वन्यते यद् भापेय पुरा क्लिासीदेव भापणलेखनादिव्यवहाररस- मुपभुजाना । एव स्थितेऽपि सस्कृतभापाया मृतत्वमभिमन्यमान कश्चिदना- कलिततत्त्व क्यमिव विदुपामादरास्पद भवेद् इति । सस्कृतसाहित्ये इतिहासवरल्यम् । सस्कृतसाहित्ये इतिहासवरल्यविषयक प्रश्नोऽप्यतीव जटिल । तत्कारण प्रतिपादयन्त वेचन पाश्चात्यविपश्चित व्यवतिष्ठन्ते यत्पुरा भारते इतिहासाध्य- यनाध्यापनपरिपाटयेव नासीत् । न केवल त एव, अपितु भारतीया अपि तानेवानु- वदन्ति । इयथावत्ते घोषयन्ति यत्व खल्वितिहासो नामेत्यपि ते न जानन्ति स्म । भारतस्यावनति प्रति चेदमप्येतदेवमन्यत्तत्कारणत्वेन पुरस्सरी कुर्वति कारणा- न्तरेप यत न कोऽपि देश प्राचीनेतिवृत्तमन्तरोन्नतिपथमारोहति इति । सेयमुक्ति- स्तेपा वियद्यावत्तथ्यता वित्ति इति किञ्चिदिह विवेचनीयम्- यदि पुरा भारतीया. इतिहासमेव, न, जानन्ति स्म लहर, सस्कृतमाहिये पदे पदे इतिहासपदप्रयोगस्य किं प्रयोजनमिति एक प्रश्न । दृश्यते च इतिहासशब्दोऽने- कत्र ब्राह्मणग्रन्थेषु इति ह आस' इति पद पौन पुन्येन पठ्यमानम् । छान्दोग्योपनिपदि नारदसनत्कुमारसवादे- "ऋग्वेद भगवो अध्येमि यजुर्वेद सामवेद आथर्वणमितिहासपुराण पञ्चम वेदाना वेदमिति ।" भगवता यास्काचार्यणापि निरुक्ते ऐतिहासिकपक्षप्रदर्शन- ·छन्वीस प्रसङ्गे 'इत्यंतिहासिका' अत्र 'इतिहासमाचक्षते' इत्याचा प्रयोगा बहश उदाहता। इतिहासज्ञानाभाव क्मितिहासपदप्रयोग, इत्यपि विचार्यम् भवति । अपि च - 'इतिहासपुराणाम्या वेद समुपव हयत् । विभत्यल्पश्रुताद्वेदो मामय प्रहरेदिति ।। [महाभारते] इत्याद्या प्रसिद्धा सूक्तयश्च कथमिव सङ्गच्छरन्, चेदितिहासानता भारतीया- नामङ्गोक्रियेत इति । श्रीमता कविराजेन राजशेखरेण काश्मीरवेण 'काव्य- मोमासाया मितिहासनामोल्लेख किमर्थः । "इतिहासवेदधनुर्वेदी गान्धर्वा- युर्वेदावपि चोपवेदा" इति काव्यमीमासाया द्वितीयाध्यायें | अपि चान्यन कायमोमासायामेव "परित्रिया पुरावल्प इतिहासगति- द्विधा ।" इतिहासस्य गतिद्वैविध्य इतिहासानभिज्ञेन तेन क्यङ्कार प्रतिपादित सम्भवेत् ? अत भारतीया इतिहासपठनपाठन न विदन्ति स्म, मारते इतिहास- लेखनप्रणाली नवासीदित्यादिधारणा वैदेशिकाना नितरा विभ्रमविलसिता । किञ्च कैस्तद्वादशशतकसम्भवेन काश्मीरकेण महाकविकणन प्रणीता राजतरङ्गिणी श्रमबद्धतिहासप्रणिवद्धाऽद्यापि विलसति भारतीयानामितिहासलेखन- चातुरीसाक्ष्यमादधाना । नासीत्तदानीमस्मिन् पुण्यक्षेत्रे मारते वर्षे देदेशिकाना कटाक्षपाताऽपि । किमनावता, एतादृशा बहवोन्येपोतिहासग्रन्था आसन् पुरा इति समर्थितन्न भवति? कुतूहलास्पदन्त्विद यत्ते रामायणमहाभारतादिग्रन्थानामैतिहासिकत्व निर- स्पन्तोऽपि वेदेषु इतिहास प्रगिभाल्यन्ति । यदि प्राचा भारतीयानामितिहास- ज्ञानमेव नासीत् तदा वेदेप्वितिहासप्रतिपत्ति कुत समुच्छलता' नयास्ताचार्येणापि 'तत्र ब्रह्मेतिहासमिथ ऋडमिश्र गाथामिश्र भवति ।" इति वेदानामंतिहासिक्तारङ्गीकृता । किञ्च इपिसण-पान्तनु-देवापि-पिजवनपुत्र- सुदाम-कौशिक-विश्वामित्रप्रभृतीना वर्णन क्थ कृत निस्कने ? इति वाच्यम्, इति- हासवादिना पक्षस्येव तत्रोद्भुतत्वात् । स्वय कृतार्थेन स्वतन्त्रतया वृतेन तविभिन्नार्थन च तत्परिहारात् । यया ऐतिहामिपक्षमालम्व्य शोऽसुरविशेप । यास्क मतानु- गुण्येन च वृत्रो मेघ । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । इतिहासपदञ्चार मायापरम आस्यानवचन वा न वितिवृत्तार्यकम् । वस्तुत अर्थवादमात्रमेव अतिहासपदार्य' । गापामुसेन येइतत्वाविवोधनप्रयोजनकत्वादयंवादरूपा एव ते इतिहासाभासा' । वस्तुनः. तात्विवदृशा प्रणिमास्यमानं स्फुट हतद् विज्ञात भवति यद्वेदेषु अनित्य- विहामरेशापि नाऽन्ये वेति । आख्यानवियंपो हि नाम य स एव क्लेितिहास- परवीमुपएम्मितस्तति दिन् ।

·सत्ताईस संस्कृतभापंव विश्वभापापदवीमर्हति । तदेवजातीयवरक्तगरिष्ठगुणगरिम्पा सुतरामतत्प्रतिपत्त पार्यते यत्सस्कृत- भापंद विश्वमापापदमहंतीति । विषयममुमधिकृत्य किचिदिवार विविच्यते । विश्वस्मिन् जगति यावत्यो भापापदार्हा. सस्कृत-प्रात-लैटिन-ग्रीक-इग्लिशाद्या भापा तत्रतन देशेषु लध्यप्रमरा दृश्यन्ते तासु श्रेप्टत्वेन, सोप्टवेन, परिपूर्णत्वेन, सार- ल्येन, माधुर्यादिना, यथाहंगुणगरिम्णा, सर्वोत्कृष्टत्वेन च या दिल मतितरा सा तु खलु मस्कृतभापंव । अन्यस्या वस्यामपि भापाया न तादृश सर्वाङ्गपूर्ण व्याकरणम्, नापि तादृश शब्दकोप , न च तादृशी वैज्ञानिकी लिपि वर्णमाला वा दिद्यते, यादृशी सस्कृतभाषायाम् । संस्कृतभापाया यल्लिभ्यते तदेव पठ्यते न मात्रयापि ततो भिद्यते । अन्यासु मापासु तथा नास्ति । लिख्यतेऽन्यत् पठ्यते चान्यत् । तद्यथा आङ्गलमापायाम् लिख्यते Know वनो पठ्यते च नो, But वट पठ्यते, Put च पुट इति पठ्यते । वि हेतुकोऽय भेद इति कारण पृष्टा प्रतिवदन्ति ते इद स्वयमेवावगतम्भवति । एतदवगतमाहोस्वित् क्दवगतमिति तु खल्वीश्वर एव afa (It is understood God knows whether it is understood or misunderstood.) इति प्रज्ञावन्त एव विभावयन्तु । एव शतश' शब्दा सन्ति तादृशा येपा लेखनमन्मादृशमुच्चारणचान्यादृशमित्ति कीदृशोऽय विभ्रमविलास । विञ्च-मापोच्चारणौपयिका यावन्त कण्ठताल्वादिस्थानविशेपसमुद्भूता ध्वनिविशेपा न तावन्त सर्वे सस्कृत विहाय अन्यासु भापासु सम्भवन्ति । यथा-- आङ्गलभापाया तकारोनास्ति । पेंचमापाया टकारडकारोन स्त ।आङ्गललिप्या पुन चकार, धार,ठकार,कार,पकार, खकार, थकारदच न स्वतन्त्रमत्ता लमन्त सस्कृतभापाया तु पुन स्वतन्त्रसत्ताकास्ते। वि बहुना वर्गाणा चतुर्थस्या- क्षरस्य सर्वथा अभाव एव तासु तासु आङ्गललिपिपिनद्धासु भाषासु दृश्यते । ईदृश वर्णवैकल्य नाम किनास्त्यपहासास्पदम् ? मासामपि योरापीयभापाणा वर्णमालाया समानाकारत्वाद् ता अपि तद्दोपदुप्टा एवेति कृत्वा आगर भाषा- वत्ता अपि विश्वमापापदवी नाईन्तीति । यथा हि वर्णदारिद्रध तथा शब्ददारिद्रयमपि तत्र नग्नतया नरीनृत्यति । तद्यथा सूर्यवाचक केवल एक एव शब्द 'सन' (Sun) इति । चन्द्रमस कृतेऽपि एक एव केवल 'भून' (Moon) इति । जलवाचीशब्दोऽपि एक एव 'दाटर इति इत्यमेव सहस्रशः सन्तिशब्दा तासु तासु भापासु पर्यायान्तरबुभुक्षिता । परन्तु संस्कृतशब्दकोश सन्चपूर्व 1 एकवस्य वस्तुनोमेकानि नामानि विलसन्ति । यथा ·अट्ठाईस सूर्यस्य पर्यायवाचित्वेन- 'खगविहङ्गवियन्मणिभानवो हरिभगेननिदायराद्रयः । दिनमणिस्तरणिश्चदिनप्रणो ।' इत्यपूर्णश्लोफेनंद कियन्ति नामानि समुपदलोदि. तानि । तदियमार्याणामस्माक भाषेय सर्वेतराढ्यत्वात् सर्वया धन्या सर्वमान्या च भवति । स्थान एवोक्त केनापि रविना "अपूर्व कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारती।" 'अन्यश्चापि एको हेतुरस्या विश्वभाषापदवीयोग्यत्वे । स चाय यद्भापाया भूपणभूता, शोभाधायका ये यमकानुप्रासश्लेपविरोधाभासादय परस्सहस्रा अल- वारास्ते सस्कृतवाण्या यथा समुपलालिता न तथा कस्यामपि इतरभापायामुप- लभ्यन्ते। इदमपर महत्खलु वैशिष्ट्य सस्कृतभाषाया भाषान्तरेभ्य । एव- मन्येऽपि समुत्कर्षा सस्कृतभापाया समुल्लसन्ति न ते विस्तरभिया अत्र विविच्यन्ते । तदेवजातीयका बहवो हेतवो भवन्ति ये सस्कृतभाषाया विश्वभाषापदा- हत्वम्मुक्तकण्ठत सडिण्डिमनाद निनदन्ति । या किल भाषा शक्-हूण-यवनादिभि- भरतवर्षमात्मसात्कुर्वद्भि, या च किल व्यवहारभाषातोऽपि बहिष्कुर्वद्भि. रातघाऽवहेलिता, या च पुन राजकीयभापासु नपुणी सम्पादयद्भि केवलमात्रम- र्थार्जनपर पार्थिवभागप्रवर्णरुदरम्भरिभिर्भारतीयरपि नेयमर्थकरी विद्येति कृत्वा चिरादनादृताऽपि पड़े गौरिवावसीदन्ती आसेतुहिमाचलमद्यापि केनापि भास्वरेण प्रभावेण दीव्यन्तो राजतेतराम् । नून ते विप्रकुलावतसा मानवसा भूसुरा अत्रा- स्माक कोटिश धन्यवादानहन्ति ये सत्यपि वृत्तिकायें, भौतिकान् भोगानवहेल्य गायत्रीपुरश्चरणपरायणरेव मधुकरी वृत्तिमालम्ब्या पि, 'गोपाय मां शेवधिष्टेऽहम- स्मीति सरस्वत्यादेश परिपालयद्भि एप विद्याशेवधि परिरक्षित प्राणपणेनाऽपि। सेय भव्या दिव्या प्रौढा चाऽमरवाणी इदानी सम्प्राप्ते हि स्वातन्त्र्य- स्योदयकाले' विश्वजनहिताय, सास्कृतिक्क्यप्रतिष्ठापनाय, विश्वस्मिन् जगति चार्यसस्कृते पुन प्रसाराय, मस्कृतानु रागिभिविद्वद्धि प्रशासनेन च सा भूयस्तरमुपब हणीया, अनुप्राणयितव्या, विश्वमापापदवीञ्चोपलम्भनीयेत्यस्माक हार्दिकी अभ्यर्पना विद्वत्तल्लजेम्य गीर्वाणवावप्रणयिभ्यो भारतीयम्य इव वंदेगिवेभ्योऽपि। १. नून पस्त १९४७ तमः सम्वत्सरोभ्यं भारतस्यैतिवृत्त स्वर्णाक्षर- पल्लोखतो भवेत् तत्रापि अगस्तमासस्य १५ तमस्य दिवसस्य निशीयकालः यदा भारतीय विष्टपा सर्वाङ्गपूर्ण स्वातन्त्र्यं भगवदनुपम्पया स्वतप पुभ्यप्रभावेण च समुपलब्धम् ।

·उनतीस एतच्च संस्कृतसाहित्य मन्यामहे विश्वक्साम्राज्यमस्थापनाय, विश्ववन्धु- खोज्जीवनाय, विष्वक् शान्तिसुरतरसमारोपणाय च अस्ति विमपि मानवेम्यो भगवदुपायनीकृत दिव्यतमन्नाम तत्त्वम् । अतएवेदानी सा खलु देववाणी लोक- हितकाम्यया सर्व सम्भूय मवंप्रयत्नेन पुन समुद्धरणीयेति । तादृशस्य महतोऽस्य सस्कृतवाडमयस्य मरक्षण, सवर्द्धन, सदनुसन्धान, गमीरगवेषणच मर्वेपा विदुषामदम्प्राथम्येनानुष्ठेय कर्त्तव्यमस्ति विशिष्य तु भारतीयानाम् । तदेवविध विविध प्रयोजनजात विमृश्य स्वल्पशक्तिनाऽपि मया याववुद्धि- वलोदय परिश्राम्यता सम्प्रत्युपलभ्यमानसाधन सौक्य॑मनुसन्धाय सम्यगालोडनञ्च विधाय अस्य महतो गीर्वाणवाणीमहार्णवस्य, तस्माज्जाज्वल्यमानानि परम- भास्वराणि रत्नानि च समुद्धृत्य ग्रन्येऽस्मिन् मावधानतया यत्नेन सङ्कलितानि । अर्थतदप्यनावघेय भवति, यत्तथा कुर्वता मया न कस्यचित् पक्षस्य खण्डन न च मण्डन वा व्यधायि, प्रत्युत तत्तरिसद्धान्ताना याथान सारभूतानि तत्तद्वस्तुतत्त्वान्येव स्फटिकमणौ जपाकुसुमलौहित्यवद् इदमित्यन्तया तत्तत्पूर्वा- चार्यग्रथितसिद्धान्ताना सत्यस्वस्पप्रतिपत्तये प्रतिविम्वीकृतानि । तथापि चेदन किन्चिदप्रतिपन विप्रतिपन्न वा तत्त्वमवभासेत तद् विपरिचद्मि शोधनीयम् । विचार 'नामूर लिख्यते विञ्चिन्नानपेक्षितमुच्यते ।' इति मल्लिना- योक्तिमनुसृत्यव सर्वमुङ्कितम् । तदत्र प्रेक्षावन्तो विपश्चित एव प्रमाणम् । स एप मामकीन श्रम क्यिन्मात्र सफलीभूत मुसम्पन्नो वा सज्ञात इत्यस्मिन् विपर्य तु विशेपज्ञा दोपज्ञा एव निक्पीभविष्यन्ति । अस्माभिस्त्वेतदेवाम्यर्थयितु शक्यते- नाऽस्माभिरधिक्षिप्ता गुरव क्वापि महर्पय । 'विमर्श' दर्पणे ह्यस्मिन् याथातय्येन विम्विता ।। तथापि प्रमाणसिद्धान्तविरुद्धमत्र यत्किञ्चिदुक्त मतिमान्यदोपात् । मात्सर्थमुसार्थ तदाचित्ता प्रसादमाप विशोषयन्तु । अथ त्वत्र या सरला सुगमा प्रासादिकी च मापासरणि समालम्बिता मन्ये साऽप्यनुवाचकाना मनस प्रीतये क्ल्पेत । यच्च क्वचित्तत्सन्धिवन्धो नोपलालित- स्तदपि केवलमुच्चारणसोक्यमनुसन्यायव, 'सन्चीना विवक्षाधीनत्वादिति पातजल- शासनमवष्टम्येति 'सा विवक्षामपक्षते' इति वैय्याकरणमान्यतामुद्दिश्येति वा । यद्यपि मादृशस्य स्वल्पशक्तिमतस्तादृशविशाल्वाडमयमहार्णवोन्मन्यनेन ·तीस तत्सारभतनवनीतसमुद्धरणाभिनिवेशोऽय नून बालचापलमेवानुहरति, यतो दुर्वलाङ्गस्य विपमे पथि सञ्चरण खलु दुःसाहसमेव केवलम् । उक्तञ्च, 'अपये पदमर्पयन्ति हि, श्रुतिवन्तोऽपि रजोनिमीलिता' इति । तथापि वाग्देव्या सपर्यापर्यु- त्सुकेन चेतसा यन्मयाऽनुष्ठित मन्ये तन कथञ्चिदप्यनधिकृतम् । यत सर्वे हि खलु वाग्देवतासमाराधयितार साधिकारास्तत्सपर्यामारचयितुम । इत्याकलयतव मया सस्कृतसाहित्य विमर्शाख्योऽय तादृश स्वतन्नो ग्रन्थ श्रद्धाञ्जलिरूप भगवत्या' सरस्वत्याश्चरणारविन्दयो परमप्रह्वीभावन विरच्य समर्पित । क्वीन्द्रवृन्दरभिवन्दिताया वाग्देवतायाश्चरणारविन्दे । इम हि गोर्वाणगिरा विमर्श पुष्पाञ्जलि मञ्जुलमर्पयामि ॥ आशास्यते च सा किल भक्तवत्सला करुणामसृणहृदया वागधिदेवता तमवश्यमेवा. ङ्गीकृत्य मा करुणाभङ्गितरङ्गितैराशीवंचोभि सुतरा सम्भावयिष्यतितरामिति । इयच्चापरा प्रार्थना सुरभारतीभक्तेम्यो गुणकपक्षपातिभ्यो विद्वद्भ्यो यस्मिन् महति कर्मणि प्रवृत्तस्य मे चेन्मानवनिमगसुलभा प्रमादा' सम्भवेयुर्नाम ते करुणाहृदयं भवद्भि सक्रुण परिमर्पणीया । सानुग्रहच ते सूचनीया येन द्वितीय सस्करणे कृतज्ञताप्रकाशनपूर्वक ते प्रकाश्येरन् । एवं सफलयितव्यश्च ममाम प्रयासो ग्रन्थस्यास्याध्ययनाध्यापनपर्यालोचनादिनति शम् । उपसहृती च धीमद्भगवच्छङ्कराचार्यमुनिपादवचोभिपस्तुत्य भगवती वाग्देवता विरमामि । अपि भगवति वाग्देवते । 'प्रदीपज्वालाभिदिवसपरनोराजनविधि ; सुधासितश्चन्द्रोपलजल्लवरयंरचना। स्ववीयरम्भोभि सरिलनिधिसोहित्यकरणम्, स्वदीयाभिर्वाग्भिस्तव जननि ! याचा स्तुतिरियम् ॥ इति शुभञ्च भूयात्। मवत् २०१३, श्रावणमागे स्वातम्यदिवगे भारतीप्रतिष्टान, आनन्दपुर्पा, मपराष्ट्रनगरे, उत्सरपी (भारत) विदुषा वरावद रविराजो द्विजेन्द्रनाथ ·कृतज्ञताप्रकाशनम् तदित्य विममंदिपये यत्विमपि प्रयोजनप्रयोजक्या वक्तव्यमामीन तत्सद प्रतिपादितमेव प्राक् प्रास्ताविक तदिदानी गिप्टाचारपरम्पराप्राप्त काल प्रकाशनपुरस्मर धन्यवादादिप्रदानमवशिष्यते। तर तादद्--- एतस्मिन् ग्रन्ये प्राचामर्वाचा प्राच्याना पाश्चात्यानाच्च येपा केपामपि विदुपा मुद्रिता अमुद्रिता वा ग्रन्थास्तद्गतविचारधाराश्च परामृश्य विनिर्दिष्टा- स्लेपा सपा नतेन हृदयेन मूनोपकारभारमुद्वह्न कृतज्ञतामावहामि । यश्च भासुर- विद्वद्वत्न ग्रन्यममुमुद्दिश्य शुभसम्मतितति प्रदाय अनुगृहीत , यश्च पुनयंया क्यापि विषया माहाय्यमाचरद्भिराप्यायितस्तेभ्यो महानुभावेम्य कृतज्ञतया शतशो हार्दिकान् धन्यवादानुपहरामि । न तेपा हृदयेनाभिनन्दनादृते कमप्यन्यमृण- निर्यातनपथमुत्पश्यामि । पर तैपा नामाननुस्मरणन्तु किल महले दोपाय स्यादिति तदा पुरस्क्रियते (१) विद्यावाचस्मृतिमहाभाग महामहोपाध्याय श्री प० गिरिधरसा चतुर्वेद (डायरेक्टर ऑफ सस्कृत स्टडीज़, हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी)। (२) महामहोपाध्याय श्री प० नारायण शास्त्री खिस्ते कविकुलगुरु साहित्याचार्य (भूतपूर्व प्रिंसिपल गवर्नमेंट सस्कृत कालेज, बनारस)। (३) निखिलशास्तनिष्णात श्रीप० सभापति उपाध्याय एम०एल०सी० (प्रिमिपल विरला सस्कृत कालेज, लाल्पाट, बनारस)। (४) सकलशास्त्रपारदृश्वा ५० महादेव पाण्टेय , सस्कृतमहाविद्यालयम्य विभागाध्यक्ष । (हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी)। (५) विद्वद्धौरेय श्री डा. वासुदेवशरण अग्रवाल एम० ए०,पी० एच० ही०, डी० लिट्. (प्रोफेसर आफ इण्डॉलॉजी, हिन्दू यूनिवसिटी, बनारस)। (६) परमपण्डित श्री डा० सूर्यकान्त एम० एल० सी०, एम० ए०, डी० लिद, डी० फ्लि० मयूरभञ्ज प्रोफेसर, संस्कृत तथा पाली विभागस्य मध्यक्ष (हिन्दू यूनिवमिटी बनारस) ·बत्तीस , (७) निखिलशास्त्रनिष्णाता व्याकरणदर्शनसाहित्याचार्या थी प० कुवेरदतशास्त्रिण खुर्जानगरस्थसस्कृतमहाविद्यालयस्य प्रिसिपलमहोदया । (८) विद्वद्वर्या कविवर्मकुशला श्री जयन्तकृष्ण दवे एम० ए०, एल०एल०वी० एडवोकेट विस्दमाज विश्व-सस्कृत-परिपद प्रधानमन्त्रिमहाभागा , बम्बई। अन्ययमहानुभावरस्य ग्रन्थस्य प्रकाशन प्रेरणाप्रदानेन प्रयोज्य-प्रयोजकतया साक्षात् परम्परया वा अनुग्रहकर्तृभि मुद्रण लिपिसम्पादन-प्रूफसशोधनादिवर्मणि यदमूल्य साहाय्य प्रदत्त तेभ्योऽपि निम्नाङ्कितेभ्यः (९) श्री आचार्य प. देवदत्तशास्त्रिभ्यो वाराणसीय गवर्नमेण्ट सस्कृत महाविद्यालयस्य दर्शनविभागाध्यक्षेभ्य , (१०) श्री वेदशिरोमणि ५० आर्येन्द्रशमसाहित्याचार्यम्य एम० ए० उपाधिधारिम्य (११) ममापत्यनिविशेषाय आयुप्मते साहित्यरत्नाय प्रो. रामकुमार- शर्मणे बी० एस०-सी० एच० उपाधिभते सस्कृतविदुपै; (१२) श्रीमत्य सौभाग्यवत्यं मदीयधर्मपल्यं विदुप्य गादिव्यं च ; मदीयानि भूयासि शुभाशीर्वचासि समुल्लसन्तु धन्यवादपुरस्सरम् । अन्येभ्योऽपि, न्यू० इण्डिया प्रेसाध्यक्षेभ्यः परमसौजन्यशालिम्प श्री वैदप्रतविद्यालङ्कारमहोदयम्य , येपा सौहार्देन ग्रन्थोऽय सम्मृद्रित , अथापि व्याकरणसाहित्यपुरन्धरेम्य पण्डितप्रवर-योशान्तिस्वरूपशर्मवेदालङ्कारेम्योऽपि येपामयारणसह्योगेन पूर्णमनोयोगेन च ग्रन्थोऽय सुसस्कृत सौन्दर्येण च हृदयावर्जन सम्पन्न , मदीया दातशो धन्यवादा विलसन्तु । अन्ने - थीमदम्य मम प्रेप्टेम्य धेष्टिप्रवरेम्प श्रीमणिलाल टी शाहेम्या हार्दिकी पन्यवादतति वितराम । येषा गीर्वाणवाणी प्रति भूयसी भक्तिमप्रमेयामनुरक्तिच स्मार स्मारमचापि न तप्यति ममान्तरङ्गम्, ये च खलु सरस्वतीसेवा विपातु सतत समगुस्तपाप्रयेनिरे, ये पहन्त देवदुर्विलपिता बाल एव वृतान्तनववलोहता। हो । गवंपा भवितव्यतायेन वा वारयितुं शक्या' इति प्रहत्तेनियमस्यानुर. पनीयतां दापितुमिव स्वगंहता, पेपा प्रसप्रेरणवास्य प्रन्यस्य निर्माणवीजम.

·ततोस चिन्तयत्यन्यया जीवो हर्षचरितमानस । विधिस्त्वेष महादरी कुस्ने कार्यमन्यया । परन्तु तत्र हपंविषयोज्य यत्स्वर्गीयष्ठिरलानामेया पुप्यशीलया धर्म- पल्या श्रीमत्या प्रमिलादेव्या, तत्प्रतिविम्वरूपेण तदीयज्येष्ठतनयेन नयविनयशील- वतायुप्मता विदुपा सनत्तुमारेण च स्वर्गारुढानामपि स्वपूज्याना मनोपित मफल- यितु तत्पुण्यस्मृतो ग्रन्योऽय परमश्रद्धया प्रकारता नौत । अतः तावुभावपि भया धन्यवादमचिर्वराशीवंचोमि. सम्भाव्यते । कि बहुना:- अन्ये चापि महाभागा नामतो ये न सस्मृताः। ते मऽपि प्रसीदलो धन्यवादान् मजन्तु मे ॥ विदुपा विधेय कविराजो द्विजेन्द्रनायः ·सम्वत्सरपरिज्ञानतालिका प्रायश भारते पञ्चविंशतिसख्याका' सवत्सरा' प्रचलन्ति । तेषु प्रसि- वास्तु किल कलि विक्रम-शक ऋस्ताख्या' चत्वार एव । ग्रन्येऽस्मिन् कालनिर्देश- प्रसङ्गे बहुशो लब्धप्रचारत्वात्सुविधाजनकत्वाच्च स्तसवत्सरस्यैव प्रयोग कृत । स खल सस्कृतानुरागिभिर्मर्पणीय । परन्तु उक्तेषु चतुर्पुमवत्सरेपु कस्याप्येकस्य बोधे सति स्याप्यभिलपितस्य ज्ञान सम्भवितुमर्हति सोकर्येणेति तत्तालिकाऽधस्तात् दीयते (१) कलिसम्वत्सरस्यारम्भ कलियुगारम्भसमयात् सञ्जात । अंत शक्सम्वत्सरात् कलिसवत्सरस्य जिज्ञासुना शकसम्वत्सरे ३१७९ सख्यायोगे कृते कलिसम्वत्सर फलितो भवति । (२) एवमेव शकसवत्सरारम्भ स्ते ७८ तमे वर्षे जात । तस्मात् क्रीस्तसम्वत्सरपरिज्ञानार्थ शकसवत्सरे ७८ सख्यायोगात् क्रीस्तसवत्सर फलितो भवति । इत्यमेव शक्सवत्सरावबोधार्थ त्रीस्तसम्वत्सरात् ७८ सख्यान्यूनीकरणात् दाक्सवत्सर फरितो भवति । (३) विञ्च विक्रमसवत्सरस्य प्रारम्भ ग्रस्तपूर्व ५६-५७ तमे वर्षे मजात । तस्माद् विनमसवलरात् स्तसवत्सरस्य परिज्ञानार्थ ५६ सख्या न्यूनीकरणीया फलित स्तसवत्सर । एवमेव प्रस्तसवत्सराद् विक्रमसवत्सराव- स्ने सवत्मरे ५६ मस्या योज्या, शक्सवत्सरज्ञानार्थञ्च वैश्मात् ७८+५६- १३४ सख्या न्यूनीकरणीया । अनया सरप्पा एपस्मिन् सवत्सरे ज्ञाते सति अन्यस्येप्टस्य ज्ञानम मुगम सम्भवतीति ।

·पृष्ठ सल्या " " " " पष्टः " - विषय-सूची परिच्छेद प्रकरणम् (पूर्वार्धमागः) प्रयम' परिच्छेद वेदप्रकरणम् द्वितीयः वैदिक्प्रकरणम् ८९-१६३ तृतीय पदानप्रकरणम् १६४-२६२ चतुर्यः माम्प्रदायिकदर्शनम् २६३-२८४ नास्तिवदानम् २८५-३१६ पुराणागमसाहित्यम् ३१७.३३४ (उत्तरार्धमागः) सप्तम परिच्छेद सैविकमाहि पप्रकरणे बादिमहावि वाल्मीकि महावि व्याम । मष्टम परिच्छेद लौक्रिसाहित्यप्रकरणे ३७०-४१५ महावि भास - कालिदास अवघोर । नवम परिच्छेद रोपिपमाहित्यप्रररने ४३१-५४१ महाकदि. अमेठ-भारविः-भट्टि - माघ-उमार- समुदयीहर्ष-गवस्वामी- पद्माप्त', पात्र पतिराज पन्निराजो जात्राय: योहरिचन्द्र-महामुनि पाणिनिः-घटावर --मनहरि:- विधारभ्य मरम्बनी--प्रकाशवर्ष-अमरकबापमट्ट- मादर---अन्हा-आनन्दवचन अप्पयातिवर रवि-नवीवरी विग्जिावविगजोललाम-मोज- राज-अमितगति---अये जनावम दिवारमट्ट- मट-गावनाचार्य -धनन्जय-दामादर तहा -निगाटन:-~चर-महसव-मपूर-दिन्हा ।

·छत्तीस . -- परिच्छेद प्रकरणम् पृष्ठसंख्या दशम परिच्छेद लौक्षिसाहित्यप्रकरणे गद्यसाहित्यम् ५४२-५७३ v महाकवि सुबन्धु --महाकवि वाण-महाकवि दो। एकादश. परिच्छेद लौकिकसाहित्यप्रकरणे नाट्यशास्त्रम् ५७४-६१७ नाट्यशास्त्रस्याविर्भाव --महाकविः भवभूति --श्रीहर्षवर्द्धन -श्रीमुरारि-क्वीश्वरी मोरिका-नारायणभट्ट श्रीकृष्ण- मिश्रो यति --दिडनाग:-विशाखदत्त --शूद्र-अकाल- जलद --राजशेखर ---इतरे नाटयकारा । टादश परिच्छेद लौकिक्साहित्यप्रकरणे ६१८-६८० (चम्पूसाहित्यम्)--विवरो त्रिविक्रमभट्ट-अन्ये चम्पू. याव्यकारा । (कथासाहित्यम्)--गुणाढय -पञ्चतन्त्रम्--- हितोपदेश-हत्ययामञ्जरी- पथासारत्सागर-ताल- पञ्चविंशतिका अलङ्कारशारत्रम्)-कोश्यमलद्वाशे नाम ? -अरवारशास्त्रप्रणेतार---अलङ्कारशास्त्रस्य सम्प्रदाया. रमसम्प्रदाय --रोतिसम्प्रदाय --- वक्रोक्तिसम्प्रदाय --ध्वनि- सम्प्रदाय -औचित्यसम्प्रदाय । (सहीतशास्त्रम्)--पामान्य- परिचय - सङ्गीतगास्नस्यावतरणम्-गातियाध्यकार श्री- जयदेव । (धर्मशास्त्रम्) -स्मृतिराहित्यम्--मनुस्मृति - याज्ञवल्क्यस्मृतिः-पारागरस्मृप्ति' । (अर्थशास्त्रम्)-- धर्मविषयका प्रन्या --अयशास्त्रस्य राजतन्त्रत्वम्-पोटलीया- धंगास्त्रस्य प्राधान्यम्-विमिदमर्थशास्त्र नाम ?-राजधर्म --उपयाचतुष्टयम्---गुप्तचराणां वेश मन्त्रिमण्डल बीददा रयान् ?--भोगगराणम्-एनमोनिकादिविवरणम्-गोहन्ता वयत्री-पनारा-पीट यार्पशास्त्रस्य गूनिय चाश्या - पागपषम्य मन्या तय--वागण्यापूर्वनाा थापा -पागम्यागोविषप्रतिभागानिस्वम्-वध विष्ण- गुप्ताप नम । (पागारप्रम)1-17 আমায়--যসংহ মুসা। (সহি-- नारमारियाय पिता--बमाहियागार -जन. मातोशामि। उपमहार। -सामगारस्य प्रणा सरप्र- ·संस्कृतसाहित्यविमर्शः [पूर्वाईभागः]

·अभ्यर्थना
स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयन्तां पावमानी द्विजानाम् ।
आयुः प्राणं प्रजां पशु कीर्ति पिणं ब्रह्मवर्चसम् ।।
मह्यं दत्त्वा
ब्रजत ब्रह्मलोकम् ॥ (अयर्ववेदः)
सर्गादी स्फुरतां समग्रजगतां यः श्रेयसे जज्ञिवान् ,
अर्थानभ्युदयाय संप्रथितवान् तांस्तांस्तु वैज्ञानिकान् ।
यश्वोच्चावचमावयान विविधसद्विद्याभिरुद्योतवान् ,
विश्वस्मिन् मुवने स वेदभगवान भूयो जरीजृम्भताम् ।।
यत्प्रमापटलोद्भासा भासतेऽद्यापि भारतम् ।
दिव्यं तत् संस्कृतं ज्योतिरासंसारं प्रकाशताम् ।।

·30 Ca 7 अथ संस्कृतसाहित्यविमर्शः प्रथमपरिच्छेदः वेदप्रकरणम् वय सस्कृतभापा नाम भापाणा वैविध्य संस्कृत प्राकृतञ्चेति । मस्कृतावतरणम् । मापास्वरूपनिरूपणम् । वर्णसमाम्नाय ऋगुपज्ञ । ऋग्वेदस्य प्रायम्यम् । साहित्य नाम किम् ? सस्कृतसाहित्यस्याविर्भाव । एकोऽपि वेद विषयभेदाच्चतुष्टयत्व गत । वेदानामपौरपेयत्व तत्र दर्शनोपपत्तिश्च । कोय वेद- शब्दस्य व्युत्पत्ति लम्योऽयं । न केवल मत्रा एव निरया अपितु तैपामानुपूर्वी अपि नित्या । वेदे इतिहामामाव' । वेदे स्वरा, स्वराङ्कनप्रकारश्च । स्वराणा प्रयोजनम् । पड्नादिस्वरापामप्यतेप्वेवान्तर्भाव । वैदपाठस्य विशुद्धिपरिरक्षणार्य हि पदपाठादय । वेद पाठभेद । वेदे ऐतिह्यभ्रम 1 वेद वर्णाश्रमघर्मा । वेदे विविधतान विज्ञानोपदेगा । वेदकाल निर्णय । ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद , अथर्ववेद । केय सस्कृतभाषा नाम ? - सस्कृतभाषेय सस्विपि विश्वमापास प्रावीनतमा इति भाषाशास्त्र विदा डिण्टिम । भाषान्तरविलक्षणविशिष्ट प्रतिस्पयादिसस्कारविदोष संस्कृतत्वा. दिय क्लि सस्कृतभाषेति अन्वर्यसना लेभे । भाषा हि द्विविधा धूपते-'प्राक्तमाषा संस्कृतमाया चेति । तत्र पेचन--प्रति सस्कृत, सदागन प्राप्तमिति व्यवतिष्टन्ते । अपरे त मुटसस्कृतोच्चारणाक्षमाणा प्रारत भाषेप प्यावहारिको भापत्यावमते । विदरेण मारंपमहाभागेन स्वकीय प्रारतसर्वस्याये प्रत्येऽस्या प्रारतभाषाया भाषा विभाषा-अपभ्रंश-शाची- भेदाचत्वारो भैदा सूत्रिताः । पुनस्तच्चतुर्भेदभिन्नानां तासां प्रत्येक चत्वारो समस्त १ महाविः कास्मीरको बिल्हा पाह 'यत्र स्त्रीणामपि विमार बममापावदेव । प्रत्यावाम विलमति वच मस्त प्रातञ्च॥ [विक्रमाचरित] ·53 7 अथ संस्कृतसाहित्यविमर्शः प्रथमपरिच्छेदः वेदप्रकरणम् केय सस्कृतमापा नाम भापाणा द्वैविध्य सस्कृत प्राकृतञ्चेति । सस्कृतावतरणम् । भापास्वरूपनिरूपणम् । वर्णसमाम्नाय गुपज्ञ । ऋग्वेदस्य प्रायम्यम् । साहित्य नाम किम् ? सस्कृतसाहित्यस्याविर्भाव । एकोऽपि वेद विषयभेदाच्चतुष्टयत्व गत । वेदानामपौरपेयत्व तन दर्शनोपपत्तिश्च । कोय वैद- शब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽयं । न केवल मन्त्रा एव नित्या अपितु तेषामानुपूर्वी मपि नित्या । वेदे इतिहासामाव । वेदे स्वरा , स्वराङ्कनप्रकारश्च । स्वराणा प्रयोजनम् । पड्जादिस्वराणामप्यतेप्वेवान्तर्भाव । वेदपाठस्य विशुद्धिपरिरक्षणार्थ हि पदपागदय । वेदे पाठभेद । वैदे ऐतिह्यभ्रम । वेदे वर्णाश्रमधर्मा । वेदे विविधज्ञानविज्ञानोपदेशा । वेदकाल निर्णय । ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववद । केय सस्कृतभाषा नाम ? " सस्कृतभाषेयं सर्वास्वपि विश्वभापासु प्राचीनतमा इति भापासास्तविदा डिण्डिम । भाषान्तरविलक्षणविशिष्ट. प्रकृतिप्रत्ययादिसस्कारविदो संस्कतत्वा- दिय क्लि सस्कृतभाति अन्वर्यसज्ञा लेभे भाषा हि द्विविधा यूपते-'प्रास्तभाषा सस्कृतभाषा चेति । तत्र वेचन-प्रकृति सस्कृत, तदागत प्राक्तमिति व्यवतिष्टन्ते । अपरे त मुटसस्तोच्चारणाक्षमाणा प्रापत. भाषेयं व्यावहारिको भापत्याचप्नते । विद्वद्वरेण माकंग्डेयमहाभागेन स्वकीय प्रारतसर्वस्वास्ये प्रत्येऽस्या प्राश्तभाषाया भाषा विभापा-अपभ्रा-पैशाची- भेदाच्चत्वारो भेदा सूषिता । पुनस्तच्चतुर्भदमिन्नाना तासां प्रत्येक चत्वारो समस्त- १ महारवि. काश्मीरको विल्हण प्राह 'यत्र स्त्रीणामपि विमपर जममापावदेव । प्रत्यावास विल्सति वच संस्कृत प्राकृतश्च ॥ विश्माचरित] ·६ संस्कृतसाहित्यविम भेदाः प्रतिपादिता । इत्यं प्राकृतभाषेयं 'पोडशवभिन्ना सम्पन्ना । संस्कृत भाषा तु पुनर्मापलालि य-गाम्भीर्यातिनिखिलतितापिपरिप्टगुगगरिम्णा सर्वः महता समारम्भणाद्रियमाणा समस्तससृतिवादमयनजि मध्यमणिरिव विलसन्ती राराजते । सस्कृतावतरणम् विदितचरमेवात्र भवता विद्वन्मूर्द्वन्याना विदुपाम् यत् संस्कृतं हि नाम देवी वाक् । सेय देवविद्भिः व्यवहियमाणत्वाद्देवभापत्युच्यते । विद्वासो में देवा' इत्यक्ते. । सस्करणः सस्कृतत्वाच्च सव सस्कृतमित्युच्यते । उपतञ्च-- 'सस्कृत हि देवो वागन्वाख्याता महर्षिभिः' । इति । 'भाषासु मपुरा मुख्या दिव्या गीर्वाणभारती' । इति । . गता भापा १ तद्यथा---महाराष्ट्री, शौरसेनी, प्राची, आवन्ती, मागधी, शाकार, चाण्डाली, शावरी, आभोरिका, हाक्को, नागरी, वाचडी, उपनागरी, कैकयी, पाञ्चाली, पैशाची इति । इदमन प्रतिपत्तव्यम्-पूर्व तावत् प्राकृतभाषेयं प्राच्य-प्रतीच्यभेदान् द्विविधैवासीत् इति अशोकीय गालीप्रस्तरलेखाना प्राक्सम्पन्लबौद्धजन- ग्रन्याना पर्यालोचनेनावगम्यते । तदनन्तरं गच्छति वाले सा चतुर्धा विभाग । पश्चिमाया दिशि सिन्धुतीरादारय गङ्गायमु- नयोमध्यगने मयुराप्रधाने प्रदेशे व्यवह्रियमाणा चौरसेनी । तस्या. गौरसेन्या एव प्रभेदाः गौरी, आवन्ती, महाराष्ट्री चेति । एव पूर्वम्यादिमि मगधरेगप्रसिद्धा मागधी अद्धमागधी च सम्भूता । ता इमा. प्राकृतभाषा एव मम्प्रति सर्वत्रापि भारो वर्षे विविध रूपेण भाप्यमाणा प्राचीन. सम्भापान एवं विकारमा पन्ना , सिन्धी, पजावी, वाश्मीरी, गौरी, यद्गालीप्रभूनिभापारपेण व्यवहनि गता । दृश्यन्ते हि ता सुनिपुणमीक्ष्य- मागाः गर्वा संस्कृतमाहित्यवोपाल्लब्धशब्दसमुदया प्राधान्येन सस्वत- मर्वस्वोजीविन्य एव सम्ञाता । दक्षिणापथे च व्यवहृता तेलगु-तमिल- मन्या म वर्णाटक्प्रभुतय प्रगिद्धा द्रविडभाषा सुदूरमाकान्ताम्तथापि ता अपि गरवृतगाहित्यानुपाताभि शन्दारिभिरेवानितरां विभूषिताङ्गा विलमन्तीति मतमाएंव प्रातानामपि प्रगभूमिरिति चतुरस्रम् ।

·७ :- वेदप्रकरणम् सेपमन्वयंसंज्ञा गीर्वाणवान्या य संस्कृतमापा देवभाषा वा नामेति । भाषणाद्धि भाषा नवति । नाप्यने नापणादिव्यवहारोऽनुष्टीयते मया सा भाषा इति तय्यत्पतेः । भाषा हि लोकव्यवहारनिर्वहणसापनेषु प्रयानमा जपत इति न तिरोहितं मनिमनाम् । नापापोनो हि खल सोऽपि व्यवहारो लोकस्य । पयपि जना इङ्गितस्ततदङ्गामिनयन दा स्वान्तरङ्गमावान् तांस्तानारायविशेषान वा परत्र सङ्कामपितं प्रभवन्ति पयायश्चित् तपापि भाषांद्वारीकृत्य आय- मावेदयितुं पानी सोकरी, नंव तादृशी करायवयवामिनयेन विद्यत इति विश्व- जनीनम् । तदेवम्, अन्तरप भाषां नागुरपि लोरव्यवहारो निप्पयते जगनि इति निविताम् । तदिदं भाषापरनामपेयं नादाह्वयं ज्योतिः सावित्रं योनिरिव लोरपायायामस्मा रिपहा नोपर रोतीति तु दातम्यं नापेक्षने । मापाया मभावे नस्यमपि सिम्यैदस्यामिजातजनममाजस्य लोरव्यवहारप्रपञ्चः । स्थान एयोनं खल महाकविना दगिना महामागेन :- 'इदमन्यतमः इत्स्नं जायत मुवनत्रयम् । पदि शारदाद्वयं ज्योतिराममारं न दीप्यते ॥' इति । अनिले पि भूमण्डले नास्ति तादाः पश्चिदपि भूसो पत्र जनसमाजेन नापेक्ष्यते भगवत्या भाषाया अनुप्रहः । नापासलोई विना पस्नोऽपि लोपोस्यारमयः सम्पति प्रस्फुटम् । तस्माद् नापा अपरिहार्य लोकव्यवहारनिष्पत्यमित्यत्र तु प्रमतं बिना रेऽन्य. सायीत । भापास्वम्पनिरूपणम् सा घ पुनर्भापा मादमघातजन्मा। शम्दसंघातच वर्गप्रतिरः । वर्णा- इचामान्लागा. तोपा मगमलाञ्च स्वरय्यजनापरनामधेयाना, सरलभाषा- बोमनतानां अवतरपंत इति प्रश्नावतारेभिपोयने, यदेषां अगरलापाविर्भाव- स्तावद् वेदायेति । तत्पमिति चेदुराले वेदाने नान्यत्र वचिदपि तेषा दृष्टिगोचरता। वर्णसमाम्नायः ऋगुपन्नः रमत्र प्रतिसतम्यम् । मसिमभाषामूलभूताना अनादिस्वरामा स्वर्गादि- पन्जनानाञ्चादिमो नाद. विश्वगगनमा प्रनिम्वनपन्- 'अग्निमा पुरोहितं यजम्य देदमन्वितम् । होतारं रत्नपातमम् ।' (२.१.१.१.) पनि ऋग्वेदीयक्ति एवं प्रममार न: प्राह । यो हिपतो प्रपानानां स्वराणा प्रमथारजनानाम्योपरेश ऐरण्यापम्दैन मगरता मारि.

·८ सस्कृतमाहित्यविमर्श गुरुणा परमेश्यरेणेव कृत । वस्तुत इयमेव भायतो श्रुति साक्षात् सर्ववर्णानां, परम्परया त्यखिलभापाणा प्रसयित्रीति सुदढ विमझाम । तयाहि-'अग्नि' इत्यत्र अ,'ईडे' इत्यत्र दीर्घ ईकार, एवारश्च, 'पुरोहित' इत्यत्र उकार, ओकारस्थ, 'ऋत्विज इत्पत्र ऋकारस्योपदेश । तदिदस्वरोपदेशो दिमागम् । एवमेव ध्यज- नानामुपदेश । वर्गाणा तृतीयस्याक्षरस्य कोमलत्व मधुरत्व था सर्वत्र सुप्रथित, सर्व- सङ्गीताचार्यश्चाप्यगीकृतम् । तदेव फुटवपुमध्यपतिताना-तृतीयाक्षर ग, ज, उ, द,ब, इत्येतेषामुपदेशोऽपि अस्यामेपचि प्रत्यक्तमवलोक्यते । तदेष वर्णसमाम्नाय ऋग्वेदीयतदापत एवेति सुपएन्नमाकलयाम । ऋग्वेदस्य प्राथम्यम् तदेतदेव वणसमाम्नायस्य ऋगुपजस्वमालम्स्येव वेदान्तरेभ्य ऋग्वेदस्य प्रायम्यमुन्नीपते मनीपिभि । यद्यपि वेदत्वेन वेद एक एष, परं तेषा सम्या- चतुष्टयत्व विषयी कृत्य अनुसन्धीयमाने, तेषु प्राथम्यादितारतम्येन + प्रथम, फ्तरो द्वितीय , फतमश्च पुनस्तृतीयश्चतुरों वेति प्रश्न उज्जम्भते । तत्र ऋग्वेदस्य प्रायम्य सर्वेरेव धैदिक रुदोयते । हेतुत्वेन वर्णसमाम्नायस्य ऋगुपजतच च है : पुरस्थियते । ते खलु तर्कों त-सत्य, भगवता परमेश्वरेण सर्गारम्भ दास्य ज्ञानज्योनिमहर्षीणा हृदये' प्रणोदितम । परन्तमहर्षि भिस्तु तज्ज्ञान पत्र प्रकाशयितुम्भाषा तावदपेक्ष्यते सर्वत प्राक् । भाषामूलभूतश्च वर्णसमाम्नाय । वर्ण- समाम्नापस्य च प्रयमोपदेश्यता धादि प्रतिवादिसर्वसम्मता। अत वर्णसमाम्नायस्थ प्रायम्य स्वोकुवंताऽपरिहाय त्वेन ऋग्वेदैनंद स वर्णोपदेश सग्रहेण, भोज- रूपेणोपमा त इति सर्वमनवद्यम् । इत्य तथोपनतम्, ऋग्वेदस्याखिलतरवेद- प्रायम्य वय सुयोक्तिकमव्याहतन्चोत्पश्याम । तदस्य सस्कृतस्य साहित्य सस्कृतसाहित्यम् । हितेन सह सहित तस्य भाव साहित्यमा साहित्य हि चतसृणा' मपि विद्याना निस्यन्द । सस्कृतसाहित्यस्य दिमझे विचारो थियेचन या यस्मिन् सोऽय "संस्कृतसाहित्य विमर्ग" ल्यो प्रप, समस्तसस्कृतसाहित्यस्यातरङ्गस्वपपरिचामनाय गद्यमय इति विवेद । प्रवन्ध १ वीभित्री भी वार्ता दण्डनीतयश्चतयो विद्या इति कौटिल्य , पञ्चमी सु गाहियविद्यति यायावरीयः। २ महिलयो माययायन मामञ्जस्यम् तरसाहित्यम् । परस्तात् गारिपराम्दीय गद्याचमप मरनवाड्मय योगद सवृत्त ।

·वेदप्रकरणम् ९ संस्कृतसाहित्यस्य वैविध्यम् अयेदं संस्कृतसाहित्यं रिलद्वैधा विभज्यने । वैदिकं लोविन्चेति । तत्र वैदिक तावद् वेदाः, उपवेदाः, वेदाङ्गानि, ब्राह्मणानि, उपनिषदः, मारण्यकानि, दर्शनानि, पुराणानि, निगमतन्नादीनि सगृह्यन्तै । लौक्कि पुनः रामायणमहा- भारतादिमहाकाव्य-सडकाव्य-नाटर-गद्यपद्यमयचम्पूपन्यामादीनि परिगम्यन्ते । तदेतयोरभयोरेव विमर्शः सदग्रहणानोपयम्यने । स चेवल्पत सस्कृतसाहित्य- महोदधिपारमयिजिगासूनां गीर्वाणवाणोप्रगयिना सौक्येण तत्स्वारपाववोधनाय, संस्कृतसाहित्यपुरन्यराणां पण्डितपुरन्दराणाञ्च पुन. मनोविनोदाय, तहि मात्मनः परियममम नितरां फलेपहिमारलयिष्यामः । संस्कृत-साहित्यस्याविर्भाव.. स एप संस्कृतसाहित्यप्रपञ्चस्याविर्मादो महाममियतो हिमवतो गद्गादिमहाप्रवाह इद निखिलज्ञानराशभंगवतो वेदादेवेति सर्वसम्मतः पक्षः। सोऽप वेदः वेदरवेन सन्नपि एकः, विषयभेदात् चत्वारः सजाता ऋग्यजः सामायभिधानतया प्रयिताः । ते चामो वेदा. सर्गरम्मकाले मानवसृष्टिसम- पालमेव प्रादुरभूवन् । नूनमामोत्स कोऽपि पुण्यमयः समय, यदा अदोषमुपी- सम्पन्नाना, निखिलार्यजातं हस्तामलक्वत् दिव्येन चक्षुषा प्रत्यक्षीकुर्वाणाना तपस्पतां निर्मलपियां पूर्वपामृषीणां सदयहृदपपटले उदयमाससाद । स कोऽपि यविद्यातमःपटलोत्पाटनपटीयान् दिव्यतमः प्रकाशो वेदाबपो नाम, परम- पाणिन भगवता परमेश्वरेण प्रणोदितः । पदमाम्नात भवति :- यतेन याचः पददीयमायन्तामन्यविन्दन्नपिए भविष्टाम् । तामाभूत्या व्यदधुः पुत्रा ता सप्तरेना अनि सन्नवन्ते ।। [ऋग् १०1७१।३] परमेश्वरवचनोऽत्र यज्ञशन्दः । यज्ञेन यजनीयेन परमेश्वरेणेति मावत् । पाचो वेदवाचः । ऋषिप प्रविष्टा ऋषिहृदयेप प्रणोदितामिति नावः । यपिष- 'वरस्पने प्रयमं वाचो अप्रं यत्नरपत नामधेयं दधानाः । यदेषां येळं परिप्रमासीत् प्रेणा तदेपां निहितं गुहाविः' । [ऋ०१७॥१] 'अवेर खल वाणीमूक्त ऋग्वेदीयदगममण्दरम्य एवमप्ततितम मूक्त विदुषामवधानमति गविशेषम् ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श १० किञ्च :- 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋषः सामानि जशिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजस्तस्मादजायत ।' [ऋ० १०१९०९] अथर्वण्यपि:- तस्मादचोऽपातक्षन् यजयस्मादपाक्पन् । सामानि यस्य लोमान्ययाऽङ्गिरसो मुखम् ॥ [अथवं० १०७।२०] एवमुक्तमन्त्रवणः स्फुटं प्रपञ्चितं भवति यद् यज्ञादोश्यरादेव सर्व वेदाः प्रादुरभूवन् इति। तया चेयं वेदवाणी ईश्वरवाणोति प्राञ्चः सर्वे एव विद्वांसः स्वीकुर्वन्ति । तयाहि गीर्वाणवाणीपारावारपारीणाना श्रीमच्छङ्कराचार्यभगवन्मुनिपादानां शास्त्रयोनित्वा -दिति वैयासिक-सूत्र-व्यात्याप्रसङ्गे- "महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्यानकविद्यास्यानोपर्व हितस्य प्रदीप- वत्सर्यावधोतिन. सर्वज्ञकल्पस्प योनिः कारणं ब्रह्म । नहोदशस्य शास्त्रस्य ऋग्वेदादिलक्षणस्य सर्वगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः सम्भवोऽस्ति" इति-- वाचोयुक्तिरपि सुतरां समर्थयति निदिष्टमेवार्थम् । बृहदारण्यकेऽपि 'अस्प महतो भूतस्य नि.श्वसितं यदृग्वेदः इति । बृह० २।४।१०] परन्तु नेयमीश्वरवाणी किन्तु ऋषीणामेवेयं वाणोति चिनार्वाञ्चः समाक्लयन्ति । भवतु तद्यथातथावेति नाऽत्रविस्तरभिया तद्विमशामः । परन्तु वेदसाम्प्रदायिकानां प्राचां त्वयमेव दीयान् विश्वास : यवेदाः अपौरुषेया नित्पाः सर्वज्ञानमयाश्च, ईश्वरप्रणीतत्वात् । 'याचा विरूपनित्यया' [ऋ० ६।५।२५] इत्यादि मन्त्रवर्णः तन्नित्यत्वस्य सुस्पष्टमुपपादितत्वाच्च । वेदानां नित्यत्वेऽपौरपेयत्वे च सर्वदर्शनोपपत्ति. एतदेवालय्य मीमांसपमूदंन्यभंगवजमिनिमुनिपाद : पूर्वमीमांसापा 'धर्मफे तदर्शनात्' इत्यादि द्वादशसूत्रवेदात्मरस्य शदराशेरनित्यत्व पूर्व- पक्षत्वनोहडप नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परायंत्वात् [१११॥६॥] इत्यादि पटसूत्र- नित्यत्वं सिदान्तितम् । उत्तरमोमासायामपि भगवता बादरायणेन 'शास्त्र- पोनिश्वात् वि०१२] इरयस्मिन् मूत्र शास्त्र वेदः, तस्प ब्रह्मयोनिन्वं प्रतिपादपता 'अतएव ध नित्यत्वम' [१।३।२९] इत्यनेन सन्नित्यत्वमेवोपपादितम् । एवं सति .

·वेदप्रकरणम् परमेश्वरस्य नित्याने व्यवस्थापिते, तज्ज्ञान-लक्षणस्य वेदस्यापि नित्यत्वं सुतरां सूपपन्नम् । को नाम तदपह्नोतुं क्षमो यत्नवातेनापि ? किञ्च अयर्ववेदै प्रध्यक्तमुक्तम्- "अपकामन् पौरपेयाद् वृणानो दैव्यं वच: । प्रणोतिरस्यावर्तस्व विश्वेभिः सखिभिः सह ।। [अथवं वेद] पौरुषेयाद्वचनादपत्रामन् दैव्यं वच : वेदवचासि वृणान: विश्वभिः सखिभिः सह प्रणोतिः प्रकृष्टनीती: अभ्यावतंस्व सेवस्वेति भावः । मन्त्रेऽस्मिन्नपि प्रस्फुट धेदवाचामपौरपेयत्वमेवाभिप्रेतमवगम्यते । किञ्च वेदस्य ईश्वरकर्तृत्वं मन्त्रप्वपि स्वयं यणितम् । तद्यथा- 'अहं दागृणते पूयं यस्वहं या कृणवं मह्यं धर्धनम् । अहं भुवं यजमानस्य चोदिता यग्वनः साक्षि विश्वस्मिन् भरे ।। [ऋ० १०४९] ब्रह्मशग्दोऽत्र वेदवचनः । अहं ब्रह्म अकृणवम् । अहं परमेश्वरः वेदं प्यरच- यमिति भावः । अतःपरं वेदानामीश्वरकृत्तुं त्वयित्कि प्रमाणं भवितुमर्हति । अतो घेदानामपौरपेयत्वमेवाभिमत वंदिरानाम् । अयच, प्रायशः सर्वाण्येव दर्शनानि वेदानामीश्वरकतत्वमेवाभिमन्यन्ते । तदपि दिईमात्रमत्र प्रदश्यते- वेदस्यापौरुषेयत्वे स्वत.प्रामाण्ये च दर्शनोपपत्ति. तपा'तद्वचनादाम्नायस्प प्रामाण्पमि'स्पस्मिन् वैशेषिकसूत्रे उपाकारभाध्ये एवमुपपादितम्-"तदित्यनुपपान्तमपि प्रसिद्धि सिद्धतपेश्वरं परामगति । पया 'तदप्रामाश्यमन्तव्याघातपुनवतवोपेभ्यः' इत्यस्मिन् गौतमीयसूत्रेऽपि तच्छ. ग्देनानुपक्रान्तोऽपि वेदः परामृत्यते । तया च तद्वचनातनेश्वरेण प्रणयनाव आम्नायस्य वेदस्य प्रामाग्यम् । यदा तदिति सन्निहितं धर्ममेव परामाति । सया च धर्मस्प वचनात्प्रतिपादनाद्वेदस्य प्रामाग्यम् । यदि वाश्यं प्रामाणिकमर्य प्रतिपादपति तत्प्रमाणमेव मत इत्यर्थः।" नन तेनेश्वरेण घेदः प्रभात इत्यत्रय विप्रतिपत्तिरत आह इति शास्त्रपरिसमाप्ती तापनाशाम्नायस्य प्रामा यम् । तयाहियेदस्तायसौरपेयः वारपत्वादिति साधितम् । न चास्मदादमस्तेषां सहायशापायच्छिन्नानी वक्तारः सम्भाय्यन्त । अतीन्द्रिया- स्वात् । न पातीन्द्रियाशिनोऽस्मदादयः । पिञ्चाप्तोरता: वेदाः, महाननपरि. महोतत्याद पन्नाप्तोरतं, न तन्महाजनपरिगृहीतम् । महाजनपरिगृहोताच ·द्रष्टारः प्रवक्तारश्च सस्कृतसाहित्यविमर्श वेदस्तस्मादाप्तोक्तः । स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्वात् । तच्चाप्तोत्तत्वं, महाजनपरिग्रही- तत्वञ्च सर्वदर्शनान्त पातिपुरुषानुष्ठीयमानार्थत्वम् । श्यचित्फलाभावः फर्मकप्त- साधनवगृश्यादित्युक्तम् । कर्त स्मरणाभावान्नवमिति चेल ।पत्तस्मरणस्य पूर्वमेव साधितत्वात् । तत्प्रणोतत्वं च स्वतन्त्रपुरुष प्रणीतत्वादेव सिद्धम् । म स्वस्मदादीना सहस्रशासवेदप्रणयने स्वातम्यं सम्भवतीत्युक्तत्वात् । किञ्च प्रमाया गुणजन्यत्वेन दिकप्रमापा अपि गुणजन्यत्वमावश्यकम् । तत्र च गुणो यस्तययार्यवाक्यार्थ- शानमेव वाच्यम् । तथा च तादश एव वेदे वक्ता। यः स्वर्गापवर्गादिविषयक- साक्षात्कारवान् तादृशश्च नेश्वरादाय" इति। एवं गौतमोये "मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्" इति सूत्रे वा सायणभाष्यम् । “द्रष्ट्रप्रवक्त सामान्याच्चानुमानम् । य एवाप्ता वेदार्थानां त एवायुर्वेदप्रभूतोनामिन्यापुर्वेदप्रामाण्यवद्वेदप्रामाण्य- मनुमातव्यम् । नित्यत्वाद्वेदवाक्याना माणत्वं तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यादिरयु- पतम् । शब्दवावकत्वादर्थप्रतिपतो प्रमाण रवं, न नित्यत्वात् । नित्यत्वे हि सदस्य सर्वेण बचनाच्छब्दार्थव्यवस्थानुपपत्तिः" इति । अपिच अयमेवार्थ- कपिलेनाऽपि विवादप्य प्रपञ्चितः। ननु शब्दार्थ- सम्यन्यस्य नित्यत्वे शब्दराशिर्वेदोऽपि नित्य कथं न स्यात् ? इति पूर्वपक्षमत्या पपन्नाह 'न नित्यत्वं वेदाना कार्यत्वधते." (सां० ५।४५) 'तस्माद्यज्ञासर्व- इत ऋष सामानि जज्ञिरे' इति वेदानामीश्वरजन्य वध ते नित्यत्वं न सम्भवति। एवं मति वेदाना 'जन्यत्वे, कथं तेषामपौरुषेयत्वमित्यत्रोत्तरपक्षमाह : "न पौरपेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ।" [सा०५।५१] इति वेदाना पोपपत्वमुपपाय, तत्स्वत प्रामाण्य सिद्धान्तपति- "निजसत्यभिव्यक्ते स्वत प्रामाण्यम्" [सा० ५५१] प्रतिसगं भगवत परमेश्वरस्य स्वाभाविवश शरया प्रादुर्भावातदाना रक्त प्रामाण्यम् इति । तदेवं पदिकाना वेदस्थापौरुषेण नित्यत्वमत एव स्वत.मामाया म्येति मलोपानम्यागमः। एप दिल देदाना पौरपेयापौरुषेयत्वविचारः प्राक्तनकाला अतिप्राचीनस्सचावधिोद्धादिकालादेव विवादविषयीकृतोऽवगम्यते, पर- मनेरनरायोपवापिक्साल्यमीमासायदान्तकृभिराचार्ययस्याभिश्च १ जनरव प्रादुर्भावार्थत्वात् नात्र जनिम्त्पत्त्यर्थः ।

·स्वत.प्रामाण्यञ्च वेदप्रकरणम् निपुणतरमालोच्य विलितपौरुषेयत्ववादरपौरपेयत्वं सिद्धान्तितम् । न केवलं मन्त्रा एव नित्या अपितु तेपामानुपूर्वी अपि नित्या यद्यपि ज्ञानार्यकाद्विधातोः विदन्त्यनेनेति व्युत्पत्त्या निष्पन्नोऽयं वेद- सग्दः प्रज्ञानस्य साधनमात्रतामयगमयति, तथापि अत्र स वेदशब्दः 'अग्नि- मोडे पुरोहितम्' इत्याद्यानपूर्वोविशिष्टशब्दराशावेव योगरूढः । स चानपू:- विशेषविशिष्टः शन्दराशिः, गुरुपरम्परावेदाध्ययनपरम्पराप्राप्तापां तस्या- मानपूामक्षरमात्रस्यापि व्यत्यासे कृत वेदवाच्यावात्प्रच्यवते इति वैदिकाना- मभ्युपगमः। तयाहि 'अग्निमीडे पुरोहितम्' इत्यस्मिन् ऋड्मन्ने अान्यादि- पदानि, 'ईडे पुरोहितमग्नि' इति क्रमान्तरेण पठ्यमानानि वेदत्वाविहन्यन्त इति । सा चानुपूर्वी' प्रतिकल्पमेकरूपंव। न जातु भिद्यते मात्रयापि । प्राइ निविष्टतादृशानुपूर्याविशेषविशिष्ट शन्दराशिमय परमेश्वरः प्रतिकल्प ऋषीणां हृदयेषु प्रहिणोति । अत एव वेवस्यापौरुषेयत्व, केनचित्पुरुषविशेषेणा- ऽकृसत्वादिति। स चाप वैव ईश्वरस्यय निश्यसितत्वादपौरुषेय उच्यते। इदमत्रावसेयम् । पत्सवेष कल्पेषु समानानुपूर्वोविशिष्टशब्दराशिरूपवेदस्य प्रलयावस्थायामपि यथार्थतया सर्वज्ञेनेश्वरेण धार्यमाणत्वात् , पुनः सर्गारम्भे च सावृशानुपूर्वी- विशिष्टस्यय वेवस्य आद्यर्षीणामग्निवाय्वादित्याङ्गिरसा हृदयेषु यथापूर्व प्रेर्यमाणत्वाच्च तन्नित्यत्वम् । एवं तादृशानुपूर्वीविशिष्टशब्दराशेः प्रयोक्त- पुरुषस्गाभावादपौरुषेयत्यमिति पर्यवसित भवति । प्रवक्तपुरुषान्तरस्य कल्पनाया तु तत् पुरुषगतभमप्रमादविप्रलिप्सादिवोपमूलकतया वेदात्मकस्य तच्छब्दस्या- प्यप्रामाण्यप्रसक्ते. अतः, ईश्वरप्रवक्तृत्वादेव घेवस्यापौरुषेयत्व नित्यत्वञ्च । अत एव स्वतःप्रामाण्यम् । न स स्वप्रामाण्यायं रविरिव रुपविषये प्रमाणान्तरमपेक्षते । 7 १ इदमत्र बोध्यम्-थल्लोके सिद्धानामेव पदाना पौवीपर्यनियम- मनङ्गीकृत्य यथेच्छ वाक्यानि प्रयुज्यन्ते कविभि. । तयाच वृद्धिसज्ञासून भाष्ये संस्कृत्य-सस्कृत्य पदान्युत्सृज्यन्ते तेपा पयेष्टमभिसम्बन्धो भवति । यया आहर पात्रं, पात्रमाहरेति । वेदे तु नियतमेव पौर्वापर्य न तत्केनापि परिवर्तयितु शक्यत इति विवेकः। २ अपौरुषेयत्व पुरुपसम्बन्धरहितत्वम् । ईश्वरीयत्वमिति भावः। -- ·द्रष्टारः प्रवक्तारमच १२ सस्कृतसाहित्यविमर्श वेदस्तस्मादाप्तोक्तः। स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्वात् । तच्चाप्तोक्तत्वं, महाजनपरिगृही- तत्वञ्च सर्वदर्शनान्त पातिपुरुषानुष्ठीयमानार्थत्वम् । चित्फलाभावः फर्मकत. साधनवंगुन्यादित्युक्तम् । कर्तस्मरणाभावान्नैवमिति चेन्न । कसं स्मरणस्य पूर्वमेव साधितत्वात् । तत्प्रगीत वं घ स्वतन्त्रपुरप प्रणातत्यादेव सिद्धम् । न त्वस्मदादीनां सहस्रशासवेदप्रणयने स्वातन्त्र्यं सम्भवतीत्युक्तत्वात् । किञ्च प्रमाया गुणजन्यत्वेन वैदिकप्रमाया अपि गुणजन्यत्वमावश्यकम् । तत्र च गुणो वक्तृयथार्थवावयार्थ- शानमेव वाच्यम् । तथा च तादृश एव वेदे वक्ता । यः स्वर्गापवर्गादिविषयक- साक्षात्कारवान् तादृशश्च नेश्वरादन्य" इति। एवं गौतमीये "मन्यायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्" इति सूत्रे वा सायणभाष्यम् । “दष्ट्रप्रवक्तृसामान्याच्चानुमानम् । य एवाप्ता घेदानां त एवायुर्वेदप्रभूतोनामि यायुर्वेदप्रामाण्यवद्वेदप्रामाण्य- मनुमातव्यम् । नित्यत्वाद्वेदवाक्यानां प्रमाणत्वे तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यादित्य- पतम् । शब्दवाचकत्वादर्थप्रतिपती प्रमाणत्वं, न नित्यत्वात् । नित्यत्वे हि सर्वस्य सर्वेण वचनाच्छन्दार्थव्यवस्थानुपपत्तिः" इति । अपिच अयमेवार्यः कपिलेनाऽपि विशदस्य प्रपञ्चितः । ननु शब्दार्थ- सम्बन्यस्म नित्यत्वे शब्दराशिर्वेदोऽपि नित्यः कथं न स्यात् ? इति पूर्वपक्षमत्या- पपन्नाह 'न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वध ते." (सा० ५:४५) 'तस्माद्यज्ञासर्व- हुत ऋचः सामानि जज्ञिरे' इति वेदानामीश्वरजन्य पशु ते नित्यत्वं न सम्भवति। एवं सति वेदानां 'जन्पत्ये, कथं तेषामपौरुषेयत्वमिरपत्रोत्तरपक्षमाह : "न पौरुषेमत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ।" सा०५१५१] इति घेदानां पोरुपैयत्वमुपपाद्य, तत्स्वत.प्रामाण्य सिद्धान्तयति-- "निजामत्यभिप्यवतः स्वतःप्रामाण्यम्" [सा० ५।५१] प्रतिसगं भगवतः परमेश्वरस्य स्वाभाविद्या शक्त्या प्रादुर्भावावेदाना स्वतःप्रामाण्यम् इति । सदेवं बंदिवाना बेदस्यापौरुषेयर नित्यत्वमत एष स्थत.प्रामाण्य- धति पलीयानभ्युपगमः। एप लि वेदानां पौरपेयापौरुषेयत्वपिचारः प्राक्तनकालादेव भविप्राधीनरोत्सवारियोहादिसालादेव वियादविषपोकतोऽवगम्यते, पर- मनरदर्शनकारर्यापर्वशषिरसास्वमीमांसावेदान्तभिराचार्यात्या भिश्च :- १ उप प्रादुर्भागासात नात्र अनिरुत्सत्त्यर्थः ।

·स्वतःप्रामाण्यञ्च वेदप्रकरणम् निपुणतरमालोच्य विदलितपौरुषेयत्ववादरपौरुषेयत्वं सिद्धान्तितम् । न केवलं मन्त्रा एव नित्या अपितु तेपामानुपूर्वी अपि नित्या यद्यपि ज्ञानार्थकाद्विद्घातोः विदन्त्यनेनेति व्युत्पत्या निष्पन्नोऽयं वेद- शाग्दः प्रज्ञानस्य साधनमात्रतामवगमयति, तथापि अत्र स वेदशब्दः 'अग्नि- मोडे पुरोहितम्' इत्याद्यानपूर्वोविशिष्टशन्दराशावेव योगरूढः । स चानुपूर्वी- विशेषविशिष्टः शब्दराशि:, गुरुपरम्परावेदाध्ययनपरम्पराप्राप्तायां तस्या. मानपूर्यामक्षरमात्रस्यापि व्यत्यासे कृते वेदवाच्यावात्प्रच्यवते इति वैदिकाना- मभ्युपगमः। तयाहि 'अग्निमीडे पुरोहितम्' इत्यस्मिन् ऋड्मन्ने अग्न्यादि- पदानि, 'ईडे पुरोहितमग्नि' इति क्रमान्तरेण पठ्यमानानि वेदत्वाद्विहग्यन्त इति । सा चानुपूर्वी प्रतिकल्पमेकरपंव। न जातु भिद्यते मात्रयापि । प्राइ निर्दिष्टतादृशानुपूर्वीविशेषविशिष्टं शवराशिमेय परमेश्वरः प्रतिकल्पं ऋषीणां हृदयेषु प्रहिणोति । अत एव वैवस्यापीरुपैयत्वं,२ केनचित्पुरुषविशेषेणा- ऽकृतत्वादिति। स चाऽयं वेद ईश्वरस्यव निश्वसितत्वादपौरुषेय उच्यते। इदमत्रावसेयम् । परसवेषु कल्पेषु समानानुपूर्वीविशिष्टशम्दराशिरूपवेदस्य प्रलयावस्थायामपि ययार्थतया सर्वनेश्वरेण पार्यमाणत्वात्। पुनः सर्गारम्भे च तादृशानुपूर्वी- विशिष्टस्यैव वेवस्य आद्यर्षीणामग्निवाय्वादित्याङ्गिरसां हृदपेषु ययापूर्व प्रेयमाणत्वाच्च तन्नित्यत्वम् । एवं तादृशानुपूर्वीविशिष्टशब्दराशेः प्रयोक्त- पुरुषस्लामावादपौरुषेयत्वमिति पर्यवसितं भवति । प्रवक्तपुरुषान्तरस्य कल्पनायां तु तत् पुरुषगतभमप्रमादविप्रलिप्सादिवोपमूलकतया वेदात्मकस्य तच्छन्दस्या. प्यप्रामाण्यप्रसक्तेः। अतः ईश्वरप्रवक्तृत्वादेव वेदस्यापौरुषेयत्वं नित्यत्वश्च । अत एवं स्वतःप्रामाण्यम् । न स स्वप्रामाण्यार्य रविरिव रूपविपये प्रमाणान्तरमपेक्षते । + १ इदमन बोध्यम्-यल्लोके सिद्धानामेव पदानां पौवापयनियम- मनङ्गीकृत्य यथेच्छ वाक्यानि प्रयुज्यन्ने कषिभिः । तयाच वृद्धिमज्ञामूत्र भाष्ये संस्कृत्य-संस्कृत्य पदान्युत्सृज्यन्ते तेषां ययेष्टममिसम्बन्धी भवति । यया बाहर पात्रं, पारमाहरैति । वेदे तु नियतमेव पौर्वापर्य न तसेनापि परिवस्नुि शवपत इति विवेकः। २ अपौरुषेयत्वं पुरुषसम्वन्धरहितत्वम् । ईययन्त्रमिति भा' ·अथ सस्कृतसाहित्यविमा समेवा प्रमाणाना तवायत्तत्वादिति भाव । लौक्लिोरिक यायें वेद एवं परम प्रमाणमिति वैदिकाना परमोऽभ्युपगम इति दिए । । वेदशब्दार्थ कोऽय वेदशम्दस्य व्युत्पत्तिलम्योऽर्य इति जिज्ञासाया मुच्यते-"विद्यन्ते ज्ञायन्ते लभ्यन्ते वा एभिधादिपुरुषार्थी. इति वेदा" इति बह्वप्रातिशास्यवृत्त्युपत्रमे देवमित्रेण विहित वेदाम्दव्युत्पादनम् । 'अपौरुषेय वाक्य घेद.' इति सायणीय ऋग्भाष्ये । 'इष्टप्राप्स्यनिष्टपरिहारयो. रलौकिकमुपाय यो वेदयति स वेद इति सायणीयकृष्णयजुर्वेदीयभाष्य. भमिकायाम् । तत्रव सायणेन "प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायोन विद्यते। एत विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता।" इति वचनमप्युप यस्त प्रमाणत्वेन । आधुनिकभाष्यकारेण श्रीस्वामिना दयानन्देनापि स्वकीय ऋग्वेदादिभाष्यभूमिकायाम्-'विदन्ति जानन्ति, विद्यन्ते भवन्ति, विन्दन्ति सर्वा सत्यविद्या ययेषु वा स वेद' इति व्युत्पत्ति कृता । तदेव- विधाना सर्वेषामापि व्युत्पादनाना तात्पर्यविषयीभूतोऽर्य. समान एव । सच वेदानामखिलविद्यानिधानत्वेऽपौरुषेयत्वे नित्यत्वे च पर्यवसितोऽवैक्षितन्य इति । एव तात्विकशा विमृश्यमाने सुतरा प्रतिफलित भवति यद् वेदो हि नामाशेषविशेषज्ञानविज्ञानप्रतिपादक शाश्वतिकमपौरुषेय शास्त्रम् । थाम्नाय , आगम , श्रुति वेद , इत्यनान्तरम् । सोऽय वेद प्रयोति पदेनापि परि- भाप्यते, पस्तुतो घेदरचनापास्त्रविध्यमेव वेदाना प्रयोत्वे बीजम् । या खलु रचना पद्यमयी सा ऋगुच्यते, या पद्यमयी सा यजु, या च पुनर्गानमयो सा सामेति र तदाहु भगवाजमिनिमुनिपादा 'तेषामृग्यत्रार्ययशेन गदव्यवस्था । गोतिषु सामाख्या, शेषे यज शम्द इति । [मोमासा-२ १ ३२-३३-३४] एतदेव च विशदीहत 'न्यापविस्तर मापवाघायेंणापि । तत्तु तत्रयानुसन्धेयम् । सोऽर्य गयपधगानलक्षणतया त्रयोसशितो वेद ऋग्यज़ सामायर्वेति चतु सहितास विभत्तो विषपभेदात् । पेवेचन प्यवतिष्ठन्ते यत् प्रय एव अग्यजु सामाख्या देवा पुरा सन्, अथर्ववेदस्तु वस्तुतो न वेद, अपितु उपतवेदत्रयीपरि- निष्टहपा, मतोऽर्वाचीन , प्राचीनतमेव प्रत्येप सदुल्लेखाभावात् । तथा चो. पसम्यने प्रायोनेषु सान्दोग्यमन्दादिराहितास्वपि प्रयाणामेष येवानामुल्लेख -- तपा:- 'माग्ने अंघो वायोपि सामान्यादित्यादिति । [छान्दो० प्रा० ६।१५] ·वैदप्रकरणम् अपिच: अग्निवापुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । खुदोह पतसिद्धधर्यमग्यज.सामलक्षणम् ॥ [मनु० १३१३] इति । किञ्च, अर्वाचीनेषु च प्रन्येप बृहदारण्यकमहाभारतादिषु अथर्ववेदस्यापि पन्नामग्राहमुल्लेखनमुपलभ्यते, तत्वकिञ्चित्करम् । कुतः ? उच्यते, तावता कालेनायवेदोऽपि विरचितोऽभूदिति सम्भाव्यते इति । तच्चिन्त्यम् प्रमाणासभा- वात् । ऋग्वदेऽपि अयवंवेदस्य नामोपलम्भाच्च । समस्तेऽपि वैदिक साहित्य तादृशाभिमतस्य न कोऽपि उपलभ्यत आधारः । वस्तुतः अयोति प्यवहारस्तत्र रचनानिवन्यनो न खलु सल्यानिवन्यन इत्यवोचाम प्रार्गव । यया चपा रचना- नुबन्धी प्रपोत्वय्यवहारस्तयव मन्त्रगतक्रियामनुरुष्पापि तेषां विध्यमुपपादितं यास्काचायण । तया हि- 'ता ऋचः परोक्षवृताः प्रत्यक्षता माध्यात्मिक्यश्चेति भैदान्त्रिविधाः । ऋक- नारदोऽत्र मन्त्रवचनः । याम प्रयमपुरुषक्रियास्ताः परोक्षकृताः, यासु मध्यमपुरुष- कियास्ताः प्रत्यक्षकृताः, यास चोत्तमपुरुषत्रियास्ता माध्यात्मिक्य इति ।" '. . मतः यत्र कुत्रापि प्राचां लेखेप वैदे त्रयीत्वथ्यवहारः, न स तच्चतुष्टयत्व- निरासाय अपितु केवलं तद्रचनात्रैविध्यमालम्ब्यवेति दिक् । / वेदेषु इतिहासोऽस्ति न वा ? वेदेय इतिवृत्तमस्ति न वेति प्रश्नोदये • पक्षद्वयमुज्जम्भते । एक: पक्ष इतिहासवादी । अपरः इतिहासाभावदादो। वेदनित्यत्ववादिन एवेतिवृत्ताभाव- वादिनः । वेदानां नित्यत्वाभ्युपगमे तत्र पुरुरव-नवंश्योः, वसिष्ठ-विश्वामित्रयो, इन्द्रत्रयोः, इन्द्राहल्ययोः कयामा उपास्यानानि वा कयं संगच्छेरन् । नित्येप खल सत्सु वेदेषु तत्रानित्यानां मानामुपास्यानानि कयं नाम सम्भाव्यैरन् ? विलसन्ति च तत्र बहुत्र तादृशकयांशा इतिचेदुच्यते-पानि तु वृत्तान्तरूपेणा- भासमानानि वृत्तानि तत्रोपलम्पन्तै, तानि अन्तिरावमार्यतया विभिनतात्पर्य- स्वेन च मुधोमिटमेपानि, श्वघोएम् । यहि कानिट्रेड संहारा दशियः शब्दाः केपाञ्चिदनित्यमानामवबोधकाः मापाततोऽवभासन्ते, न तावता तेषा. मस्मदादिवत् इन्द्रवत्रादीनामितिहासपरत्वमवधार्यम् अपितु तत्वज्ञानपरमर्यान्तर• मपि तेषा मायम् । निरुक्तभाप्मभिः स्कन्ददुर्गप्रभृतिभिरपि महाभागैरेप एवार्यः सिद्धान्तितः। तद्ययाः- "एवमारपानस्वरूपाणांमत्राणांयजमाने नित्येषु च पदार्यप योजना कर्तव्या । .

·१६ संस्कृतमाहित्यविमर्श एष शास्त्र सिद्धान्तः। तथा च वक्ष्यति तत्को वनः?' मेघ इति नरुक्ताः । भौपचारिकोऽयं मन्त्रेष्याख्यानसमयः । परमायें तु नित्यपक्ष एवेति सिद्धम् ॥ [सन्दस्वामी एवं प्रजापतेः सुतोपगमनम्, इन्द्रस्याहिल्योपगमनम् इत्याद्याः कयाश विभिन्नतात्पर्यत्वेन व्यारयेयाः । व्याख्याताश्च किल ते तथैव वेदविद्वद्भिः प्राक्तनः तधमा-ऐतरेय ऋग्ब्राह्मणे-"प्रजापति स्वां दुहितरमन्यधावद् विव मित्यन्य आहुरुपसमित्यन्यै तामृश्योभूत्वा रोहितंभूतामभ्येत्" इति कयांशः, अत्र मीमांसाभाष्य-वात्तिककार आह–'प्रजापतिस्तावत्प्रजापालनाधिकारावा दित्यः एवोच्यते । स चारणोदयवेलायामुपसमुद्यन्नभ्यत् । सा तवागमनादेवो पजायते, इति तद्वहितत्वेन ध्यपदिश्यते । तस्यां च अरुणकिरणात्यबीजनिक्षेपात् स्त्रीपुरुषयोगवदुपचारः । इति तत्वम् । इत्यमेव शतपयग्राह्मणे इन्द्राहल्यावृत्तमपि अपश्चितम् । तत्र निरुक्तकाराः आदित्योऽन जार उच्यते रात्रेयिता । तत्र यात्तिककारश्चापि ‘एवं समस्ततेजाः परमैश्वयंनिमित्तेन्द्र शब्दवाच्यः सवितव । महनिलीयमानतया रात्र्याः अहल्याब्दवाच्यायाः क्षयात्मकजरया हेतुत्वान्जीर्य- स्यादितअदित्य एवाहल्याजार इत्युच्यते न तु परस्त्रीय्यभिचारात्।' इति । एवंविधाः समस्ता आप इतिवृत्तवदानीसमाना: मेदिकात्यायन्ते । तेषां नयेन न मनाक ततिवृत्ताडकावकाशः । ऐतिहासिकास्तु दवाणी., मशाश्यतिकीपिप्रणीता पौरपेयौञ्च मन्यमानाः, (न जातु अपौरुषेयों) सि. तिहासमभिमन्यन्ते, ते विवृण्वन्ति च सांस्तान पथांशानिति पतरूपेणयेति । सत्यम् सन्ति ते सल अल्पीयाँस एष । बाहुल्य सुवेदयागोमोश्वरीयत्वेनैव स्योकुर्वताम: गम्यते । अतः सात्विकशा विमृश्यमाने में प्रतिपत्तं दुष्करम् यतिस्यमपौर पञ्च शारत्र सवितिक्त्तलवलेशमपि पयं संस्पृशेविति । प्राधान्यं तु दाना निरविवादिनामेष, म सल्वितिहासयादिनाम् । स्वराङ्कनप्रकारः देवमन्त्राणी पदपाठपोत्सादादियिकारजातात्परिरक्षणायं हि स्वराणा प्रवृतिः । से चामी स्वराः उदातागत्तारितभेदात् निविधाः । 1. नृत्तात मिष दातारा, पाष्ट्राऽमुरात एविहामिला.या पानिपाञ्च मियीभाव वर्मी वर्षकम जायी, सोमाग युद्धवर्णा भवन्ति । ..इत्येव पापाात्तम्। ............

·वैदप्रकरणम् तर्दया स्वराणामडुनप्रकारोऽयोडितसरण्याञ्वगन्तव्य । उदात्तस्वरस्य न कापि चिह्नरेखा। अनुदात्तस्वरस्त्वस्तात् तियंग रेसयाङ्कयते । स्वरितश्च सरिप्टादूवरेखया । स एष प्रकार सम्वेदीयराद्वियते क्लि । तद्यया:- 'यज्ञस्य' इत्यत्र यकारोऽनुदात्तोऽयस्तात्समरखयाति । 'ज'कार इति या चिह्नरेखया रहित उदात्त । 'स्य' इति च उपरिप्टादृच्छितोवरेखयाङ्कित वरित । तैप स्वरेष्वपि तावद् उदात्तानुदात्तो स्वतन्त्री, स्वरिनस्तु खर तदुभयममाहार- रप एव । तया हि सूत्रयामास तत्रभवान् महामनि पाणिनिरपि -उच्चस्दात्त, गौचरनुदात , समाहार स्वरितश्चेति । तत्र ताल्वादिस्यानोभागनिष्पनो जुदात । तत्र ल्वादिस्याननीचर्भागनिष्पनोजनुदात्त । उदात्तत्वानुदात्तत्व- क्षिणवर्णधर्मसमाहारवांश्चाच पुन स्वरित इति । अपरे स्वराडुनप्रकारा अमेण काठमंत्रायणाख्ययजुर्वेदीयमाहिताद्वमै, शतपय ब्राह्मणे सामवेदे च दृश्यन्ते । तत्र यजुवेंदे उदात उपरिष्टाध्वरेखाङ्कित । दातपये घ पुन स एवापस्तात् समरेखयात्तिो भवनि, सानि तु खलु स्वरत्रपस्योच्च- स्वादिस्यितिविदोपाभिव्यन्जनार्य, १२ ३ इत्येते अड्डा प्रयुज्यात एकाकन नदिश्यमान स्वर उगतोल इति दिक् । स्वरा विल्म नैव गर्मा नशाध्यन्जनानाम् । तेषा सर्वत्राबोधस्वरेणर व्यपदेशान् । अनुपरा दव क्वचित् स्फटिक जपाकुसमलौहित्यवत् व्यञ्जनान्यपि संम्भवन्ति तद्धम- नाम्नि गोणप्रत्या। इमे च क्ति स्वरा वेदेष्वेव पुन ल्याबसरा नक्वचिदन्यत्र, उदोऽधिकार एव स्वरसूत्राणामुपनिवधनात्, इत्यभिप्रयता मत तुन सर्वसम्मत मिस्यश्रद्धेयम् । खल सामवेदे प्रपञ्चिता कुष्टप्रयमद्वितीयतृतीयचतुर्यमन्त्रातिम्वर्याभिधा सप्तस्वरानपि उदाताधवान्तरभेदभूता न कहिचित् तद्वयतिरिक्ता इति दृढमाक- लयाम । चित्त नारदीयशिक्षामाश्रित्य व्यवतिष्ठन्ते मत्सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धा पड्जादय स्वरास्तेऽपि पुनरिम एव सामस्वरा तम्यामानोऽपि बेभिद्यने । एतप्वेद उदात्तानुदात्तत्वरितप, ते पड्जादयः स्वरा अप्यन भवन्ति । उक्तञ्च पाणिनीयशिपायाम् - 'उदात्तो निपादगान्धारावनुदात्त ऋषभवतो। स्वरितप्रमवा घेते पड़ज़मध्यमपञ्चमा ॥ इति । न ·सस्कृतसाहित्यविमर्श १ १८ स्वराणा प्रयोजनम् किञ्च न केवल वेदपाठपरिरक्षणार्थमेव स्वराणा प्रवृत्ति । अपितु प्रयो- जनान्तरवत्यपि सा। तत्तच्छउदगतोऽर्याऽपि स्वनिर्धार्यते । अर्थविशेषावगतिहेतयो हि स्वरा भवन्ति । यथा चाह तनभवान् गोनर्दोय पस्पशायाम "याज्ञिका पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेत" इति । तस्या सन्देह स्यूला चासो पृषतौ च स्थूलपृपती स्यूलानि पृषन्ति या यस्या सेप स्थल्पपतीति । ता नावैयाकरण स्वरतोऽध्यवस्थतीति । यदि पूर्वपदप्रकृति स्वरत्व ततो बहुग्रीहि । अथ समासोदात्तत्व ततस्तत्पुरुष इति । इत्य वेदार्य- निर्णयोऽपि स्वरायत्त एव । तथा च "दुष्ट शब्द स्वरतो वणतो का मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्यमा । वाग्वनो यजमान हिनस्ति । यथेन्द्रशनु ' स्वरतोऽपराधात्" इति । एतद्वचनमपि निर्दिष्ट. तत्त्वमेवोदलपति । एवमेव वाक्यनिर्णयोऽप्यपर प्रयोजन स्वराणा निर्धार्यते । मन चि- ग्मन्पु मुद्रणादिदोषवशवदतया, विरामादिचिह्नाऽनश्तेिषु कुतो वाक्यमारभ्यते फुत्र पावसोपते इति परिज्ञातु न पायते तत्र स्वरलिङ्गरेव निर्णतु शक्यते किल इदन्तति । तद्यथा- 'पत्नीवन्त ग्रह गृहान्यान' इत्यत्र 'पत्नीव' इह अन्तिम पदस्य कि पूर्ववाक्य सम्बन्धि ? उत वा उत्तरवाक्यसम्बन्धीति सन्दहे प्राप्ते स्वरेणावधार्यते यदि आमन्त्रितत्यादगुदात्तत्य तत पूर्वान्ययि, आयुदात्तत्वे तु खलूत्तरान्वयि, इति । इत्यमेव "अदाम ज्योतिरविदाम देवान्" इत्यत्र देवान् अदम, ज्योतिरविदाम इति नान्यप स्वरविरोधात् इति स्वरायष्टम्भेनैवावगम्यते । एतस्मात् सम्यग् याश्यभेदज्ञानमपि स्वराणा प्रयोजनान्तरत्वेनोतेयमितिदिक् । सहितापाठस्य परिरक्षणार्थमन्येऽपि कतिपयोपाया घेदानां परिरक्षणार्थ, पचनान्येप्युपाया अपि ऋपिभिनिशिता । तेषुप्रयम पदपाठ । येसहितानि पदानि छित्त्वा सहितापाठस्य मौलिप हप प्रदर्शित भवति। गाणी मुर्गशिप्तायोविवेचने, स एष पदपाटप्रपञ्च एय निकपाधते । लट एरिता प्रसेपच्याएवारिदिवारम्प परिमातु १६, म, पन, जाति- १ अत्र र म्य, पन एव वा गरिति इति सदेह स्वरेणंव KिTI ·वेदप्रकरणम् पाठा आविष्कृताः । यया न तनाणुमानमपि दोषलेशः संश्लिष्यत् । नच मात्रयाऽपि कश्चिदाविलीकुर्यात् संहितापाठस्य तन्मौलिकमौज्ज्वल्यम् । तद्यया:- पदपाठो यथा अग्निमोडे पुरोहितं यज्ञस्प देवमृत्त्विजम् । होतारं रत्नधातमम् । F०१1१1 इत्यन:- 'अग्नि, ईले, पुरोहितं, यज्ञस्य, देवम्, ऋत्विजम् । इत्येवंविधः पदपाठः । क्रमपाठः क्रमपाठ पदपाठगतं प्रत्येक पदं पूर्वोत्तरपदाम्यां संगमय द्विरुच्चार्यते । यया- अग्नि ईले, ईले पुरोहितम्. पुरोहितं यजस्य, यज्ञस्य देवं, देवं ऋत्विजम् । इत्येवंविधः कमपाठः। जटापाठः मपाठमालम्ब्य प्रत्येकं पदयुगलं निरुच्चार्यतेऽत्र द्वितीयावृत्ती पदयोः प्रातिलोम्यनोच्चारणं भवति । यया- अग्नि ईले, ईले अग्नि, अग्नि ईले, ईले पुरोहितं, पुरोहितं यज्ञस्य, यज्ञस्य देवं, देवं यज्ञस्य, यज्ञस्य देवं, देवं ऋत्विज, ऋत्विज देवं, देवं ऋत्विजम् इत्येवंविधः पाठः जटापाठ उच्यते। घनपाठ. घनपाठोऽयमतितरां सड कुलोभावेनोच्चार्यते। तद्यया:- अग्नि ईले, ईले अग्नि, अग्नि ईले , पुरोहितं, पुरोहितं, ईले अग्नि, अग्नि ईले पुरोहित, ईले पुरोहितं, पुरोहितं ईले, ईले पुरोहितं यज्ञस्य, यज्ञस्प पुरोहितं ईले, ईले पुरोहितं यज्ञस्य, पुरोहितं यज्ञस्य,यज्ञस्य पुरोहितं पुरोहितं यज्ञस्य देव, देवं यज्ञस्य पुरोहितं, पुरोहितं यज्ञस्य देवं, यज्ञस्य देवं, देवं यज्ञस्य, यज्ञस्य देवं ऋत्विज, ऋत्विजं देवं यज्ञस्य, यज्ञस्य, यज्ञस्य देवं ऋत्विजमिति । इत्येवंवियो घनपाठः।' १. वेदाना परिरक्षणायं महपिभि पाठप्रणालिराविष्कृता। पाठपद्धति- मनुरध्य निर्भुजमहिता, प्रतृणसहितेति द्वेधा पाठो विमज्यने । तन मूलस्या- विवल पाठो निर्मुजपाठ उच्यते । मूलम्य विकृतम्पेण पाठ प्रतृणपाठ इति ध्येयम् । स च पाठः अष्टविधः।। - ·50 सस्कृतसाहित्यविमर्श तदेव विधा थप्ट' विकृत्तयो भयन्ति तास्तत्र तनय ययाप्रकरणं प्रणि भालनीया जिज्ञासुभि । एवमेव प्रातिशास्यास्पप्रन्या अपि येदपाठस्य परिरक्षणार्यमेव विरचिता । ये दिल मन्त्रपदपाटे विश्लेषिताना पदाना पुन सश्लेषे समुत्पद्यमानान वर्णधिकार- विशेषाम् व्याकुर्वन्ति । प्रतिशाखमधिकृत्य प्रवृत्तत्वादिमानि प्रातिशाहयानि परि- भाष्यन्ते। तस्त्यि मेव सहितापाठस्य रक्षायं काचिदनक्रमणी अपि न येवल सहिता. पठिताना सूक्ताना मन्त्राणामपितु पदानामक्षराणाञ्चापि सङ्घयाविशेषा निरुप- पन्ती बहुधा तदोयविषयप्रसरमपि निदिशति । एवं सहितापाठ प्रक्षेपोत्सादादिभि विकारविशेष सर्वया सुरक्षित प्रतीयते । वेदप्रादुर्भावकालादारभ्य इदानों पाव दक्षु णतया अव्याकुलोभूत परम्पराप्राप्तश्च स तथैव समुपलभ्यते, सर्वं वेद- विशेष सुभृश समाप्रियते च बद्धधरिति न तिरोहित विपश्चिताम् । वेदेषु पाठभेद एव निदिष्टदिशा महतावधानेन सरक्षितप्वपि वेदेष बहुत्रोपनत पाठभेद विहेतुप' इति सम्पयन सुतरामुर्देति । तत्रोच्यते, सत्य, तादृशा अवभासमाना भेदा बहुश परश्वतसरयाकाश्च दृक्पयमवतरन्ति । परन्तु नेते भैदा शब्दायित्वकृता अपितु सहितावशात् किञ्चित्स्वरूपभेद प्रापिता बहुधा अवगम्यन्ते । प्राधान्येन लौक्स्सिस्कृतोपनतसन्धिनियमयशादुदपयन्त । तत्वतो विश्यमाने विज्ञान भवति पदोहशा विकारा प्रायका सन्धिनिमित्तका एव । तेऽपि पवाचित्का न सार्वत्रिका । पे तु खल्वये विकारा शब्दन्तिरत्वेनोपनम्यमाना दृश्यन्ते ते तु दवीपत. कालादागता' तत्तच्छायाधिशेषोपनता योग्वारणभेदपारवश्याद्वा मिकधारावाहिकतया तथा पाठभेदत्येन परिणता । अल्पोपारा इमे पाठभेदा न भूयास इति । कारणान्तर तु माघमाणमपि युद्धिमणि नायतरति । वस्तुत किनिमित्तवा इमे पाठभेदा इत्येव- विमा जिज्ञासा तु नून भूयस्तरमनुसन्धानमपेक्षते, वेदविदाञ्च सुनिपुणमवधानम् । पाथायी येदायियोधनायं साधारणस्पेण प्राह्मणा, प्रातिशाख्यम्। पादेवना, रानि प्रमणी, मूत्रप्रपा, निरुक्त, पूर्वमीमासाया प्रन्या अपेवयन्ते । सायणरबन्दरवाम्यद्गोयवेटमापयोप्वटमाययप्रभृतीनां घेदयिदुषां भाथ्याग्यपि - १ जटा मारा सिगलया धजा दण्डो रथो घन । यो विनय प्राका प्रमपूर्वा मीपिभि ॥ इति [ध्यामिनिवृतायां विकृतिवल्ल्याम् ] ·वेदप्रकरणम् २१ सहायभूतानि पर माकलसहिताया सम्पूर्ण भाष्यन्तु सायणाचार्यस्पंवोपलम्यते । न कस्याप्यन्यस्प सम्पूर्णभाष्य दृष्टिपयमवतीर्णमद्यावधि। वेदार्थाना प्राधान्येन विध्यम्, आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदात् । आपियाजिस्मपि व्याख्यान भवति । यद्यपि सायणाचायण ययाप्रदेश सर्वविधा एव अर्या परिकान्ता यया इन्द्रशब्द ईश्वरदेवज्ञान विद्युत्पर प्रदर्शित , चप्रश्च असुराजानमेधार्यको विवृत । ययाप्रकरणच सम वयीकृत्यार्यों व्यपापि तयापि सविशेष स यज्ञपरानेवार्यानुपलालयामास । हठादाकृष्यापि क्वचित्तु भिन्न- तत्वार्यशन् शब्दानपि यज्ञपरानेव व्याख्यातवान् । नूनमिदमत्याचरित सायणस्य वेदमनीषिणो नाभिनदन्ति एव स्वीश्यिमाणेपि, वेदार्यतत्त्वाववोधने सायणाचार्यण यन्महत्वसवरित भाग्यमारचित तदभिलक्ष्य वेदविद्वासो भगवत सापणाचायस्य सर्वदेव स्यास्यन्ति कृतातापासवद्धा, इत्यत्र तु न कश्चित् सन्देहावसर इति । वेदेवति ह्य विभ्रम वेदेषु आख्यानसमय नयनगोचरीकृत्य, तदितिवृत्तत्वेनोनयन्ति । परन्तु केवलथ्यक्तिनाममात्रोल्लेखेन, नदी-पर्वतादिवर्णनेन वा इतिवृत्तत्व साधयितु तु को नामाप्रमत्त समुत्सहेत। घेदेषु शन्तनु-देदापीक्या प्रणिमाल्य, सुदास विश्वामित्र- कण्वप्रभृतीनामाख्यानानि पर्यालोच्य, ऋग्वेदस्य दाशराजयुद्धवणलिङ्गा. न्यालोक्य, तवैव तत्र-तत्र गगा-कुभा-असिक्नी-परुष्णी वितस्ता यमुना विपाश्- सिन्धु-तुद्री-सुयास्तु प्रभृतिनदीना नामानि दृष्ट्वा एय मत्स्य-मगध-पुण्ड्र कौशल-आदि प्रदेशनामानि नयनोचरीकृत्य च वेदेषु इतिहास वित्तकर्यात बहव । सायण-स्कन्दोद्गीय-वेक्ट-माधव भट्टभास्कर-महीधरादि भाष्यकारा अपि ततिहासममन्यमाना आख्यानप्रपञ्चानेवोपदेशपान स्वीकुर्वाणा तद- रूपेणव व्याख्यान पुर्वन्ति । इतिहासाल्यानयोरनन्तिरत्वमुररीकुर्वाणा एते तादृश विरामविलासपा निपतन्ति । 'ती इत्यादि निष्क्तोक्तीरवलम्ब- माना यास्कमपि इतिवृत्तवादिन म यन्ते । यास्काचार्यस्यापि प्रव्यक्तमितिहासपक्ष खण्डनमवहेल्य, ते तमपि स्वपक्ष एव निपातयन्ति । पर यास्वस्तु ऐतिहासिकपक्षा- वलम्बिन सन्तोति, तेषा पक्षमुघृत्य तत्खण्डनपराणि अर्यातराणि विधाय स सुस्पष्टमात्मीयम तिहासिकत्व प्रमाणति । वस्तुत वेदेतिहासवादो यद्यप्यतीव प्राचीन तथापि सोऽल्पदेशीय सीमितश्च । इतिहासलक्षणाघटितश्चेति अन्य जोपपादितप्रायम ! भवतु नाम तत्रोभयपक्षप्रपरस्तयापि न तावता वेदाना महत्त्व परिहीयते । वेदे प्रतिपादितानि यानि महत्त्वपूर्णानि सावदेशिकानि सावकालिकानि तत्वज्ञानानि समुज्जम्भन्ते तानि तु तदवस्यानि एवेति निर्विशङ्कम् ।

·स्कृतमाहित्यविमर्शः काल वेदकालनिर्णयः वेदाम्यासत्रवर्णरितोयविद्भिः वेदकालनिर्णयस्य दुरधिगम्यता प्रस्टीकृता । वस्तुतस्तु तेषां नयेन परोक्षविषयीभूतस्य वेदस्य निर्माण- निणिनीषाभिनिवेश उपहास विशेष एव तथापि पाश्चात्य. विपश्चिदपश्चिमः वेदकालनिर्णये प्रशंसनीयः थमो विहितः। यद्यपि तेषां मतानि किल बहुधा भिद्यन्ते । तेषु तय ५स्य सत्यं यस्य वाऽसत्यमिति विनिग- मनाभावात्तानि प्रामाण्याच्यवन्ते । क्षेचन खस्तसवत्सरात्प्राक् १००० वर्षदेशीयः, अन्ये तत्प्राक २००० वर्षदेशीयः, भारतीयविद्वत्सु तिलय महोदयाः ख़स्तपूर्वः ४५०० वर्षदेशीयः, पापणीमहोदयः खस्तपूर्व ७००० वर्षदेशीयः, अविनाशचन्द्रदासः २५००० वर्षादारभ्य ७५००० वर्षपर्यन्तसमयान्तराल एव वेदनिर्माणकालः इति निश्चिन्वन्ति । परं न तैपामैकमत्यम् इत्यपि विद्वांसो विदाकुर्वन्तु । ऋग्वेद तत्र तावद् ऋग्वेद :--ऋच्यते स्तूपते प्रतिपाद्यार्थों यया सा ऋक,' स एप ऋचा समूह एव ऋग्वेदपदयाच्य. । पश्च सूक्तमण्डलरूपेण ऋषिप्रवरेण शाकलेन विभाजित.। उक्तञ्च प्रातिशाख्यः-- ऋचां समूह ऋग्वेदस्तमभ्यस्य प्रयत्नतः । पटित. शालेनादौ चतुभिस्तदनन्तरम् ।। मुष्ठतयोक्तत्वादेतत्सूक्तमित्युच्यते । सूक्तं स्तोत्रं स्तोममित्पनन्तरम् । तया च यदैवतायाम्- सम्पूर्णऋषिकाम्यन्तु, सूक्तमित्यभिधीयते ॥ [वृद्दे ०] तदेतत्मस्तं चतुर्विपम् ऋषिसूक्त-देवतासूक्त-छन्द सूक्त-अर्थसूक्त- भेदात् । तषिदृष्टमयाणा रामूह : ऋषिसूक्तम्, एक्देवताक्मत्राणां समूहः देवता मूक्तम्, समानच्छन्दां मन्त्राणाञ्च समूहः पुनः छन्द सूक्त, यायदर्थ- रामाप्तमन्याणां समूह. अर्थसूक्तमुच्यते । उक्तञ्च- "देवतापिच्छन्दोम्यो वैविध्यं तस्य जायते। कृषिसूक्तं पायन्ति मूक्तान्येक्स्प वै कृतिः। स्नूतवी तु यावत्सु तत्सूक्तं दैवतं विदः। १. पागम्यत्रार्थना पादव्यवस्था [जैमिनि ] । यन-पाद-व्यवस्था ग मन्त्र बाटनागा [मवरम्पामी २।१।२५] ! पादेन चायनोोता वृतयदा मन्त्रा माघ पनि माधव, [जन्यिायमाराया। . - ·. वेदप्रकरणम् यावदर्यसमाप्ति स्यादयंसूक्त वदन्ति तत् । समानच्छन्दसो मन्त्राश्छन्द सूक्त तदुच्यते ।। [वृहद्दे० १॥ १४॥ १५॥ १६] सोऽयम् ऋग्वेद, मण्डलानुवाक्वर्गभेदेन, अप्टकाध्यायसूक्त भेवेनच वेधा विभक्त । बालखिल्यसज्ञकानि पोडशसूक्तानि विहाय अखिलसहिताया दा (१०) मण्डलानि, पञ्चाशीति (८५)श्चानुवारा, अप्टोत्तरशतद्वय (२००८) मितादच वर्गा । एव अप्टकाष्ट (८)पम्, चतु पप्टि(६४)रघ्याया, सप्तदशोत्तर- सहस्राणि (१०१७) च सूवतानि सन्ति । चतुर्दशा (१४) छन्दोनियद्धाश्च समस्ता मन्त्रा । मन्त्राश्च सर्वे दशसहस्रचतु शतसप्तपप्टि(१०४६७) मिता । तन महर्षि- शौनकस्यानुनमणीमनुरुध्य सर्वे मन्या दशसहस्रपञ्चशतोतराशीति (१०५८०) मिता । शब्दास्तु एकरक्षत्रिपचाश सहस्राष्टशतोत्तरपविशति (१,५३,८२६) संख्यामा । अक्षराणि च पुनश्चतुर्लक्षद्वानिशसहस्त्र (४,३२,००० मित्तानि । पर शालसहितानुगुण्येन गणना तु शौनकानुत्रमणी न सवदति । कतिपयमन्त्राणा विलोपापत्ति सुलभसम्भवा । इतिकृत्ववैष भेद आपनो गभ्यते । तया हि- ऋचा दासहस्राणि ऋचा पञ्चदातानि च । ऋचामशीनिपादाश्चैतद् पारायणमुच्यते ॥ मन्त्राणान्च सरया १०५८० शौनकीयानुनमणीमतानुसारेण । परन्त्वत्र मतानि भिद्यन्ते विदुपाम् । विनिगमनाभावाद्ययायसल्योल्लेखो न सुकर । स च भेद शतद्विसतमन्माणामन्तरालमेवालम्बते । नातोऽधिकम् । तदन युक्तायुक्तविवे- धनपरा विपश्चित एव प्रमाणम् । स चायम् 'ऋग्वेद' 'अग्निमीडे' इति प्रथमसूक्ताद्यमन्त्रादारभ्यान्तिम- सूक्तस्यान्तिम-'समानो वाकूति रिति मन्त्रेण च समाप्त समुल्लसति । अग्नि- सूपतेनारव्य सज्ञान सक्तैन समाप्त इति भाव । - अय वेदविपयोपन्यास क खलु वेदप्रतिपाद्यो विषय इति प्रश्नस्त्वतीव जटिट । क ख वेदाना- मविषय ? इति प्रश्नोऽपि समरालावच्छेदैनव समुज्जम्भते । कोहि नाम स विपयो यो वेदेषुन चचित । वेदो हि नाम अशेष विश्वविज्ञान विशेषपरिज्ञानप्रद शाश्वतिक. मपौरपेय शास्त्रम् । “विद्यन्तै ज्ञायन्ते लभ्यन्ते एभिर्धर्मादिपुरषार्या इति वेदा" इति यह प्रातिशाख्यवृत्युपक्रमे । “अपौरपेय वाक्य वेद" इति सायणीय ऋग्भाष्ये। "इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोरलौक्किमुपाय यो वेदयते स वेद ।" इति सायण । "विदन्ति जानन्ति, विद्यन्ते भवन्ति, विन्दन्ति, विदन्ते लभन्ते सर्वा सत्यविद्या -- -

·संस्कृतसाहित्यविमर्श
यै येषु वा" इति दयानन्द । तदेषां सर्वेषामपि व्युत्पादनाना तात्पर्य विषयोभूतोऽयं
समान एव । स च वेदानामखिलविद्यानिधानरवेऽपौरपेयत्वे च पर्ययसित इति
प्रागेवावोचाम।
विश्वोत्पत्तिसक्तेषु यदतिरमणीयमाभाति तत्तु नासदीयसूक्तम् । अस्मिन्
सूक्ते सृष्टयुत्पत्तिक्रमविकासविषयका यादृशा प्रगल्भा विचारा समुपलभ्यन्ते ते
न्न तत्वविशेषज्ञानामपि कुतूहलमुत्पादयन्ति । 'नासदासीनो सदासीदित्यादिना
आपातत पर्यालोचयतां प्रतिभाति यदेतत् सास्य-प्रतिष्ठापितेन सत्वार्यवादेन सह
सवाद न भजते । पर तात्त्विकदृशार्थपर्यालोचने सति तदेकपदे खपुष्पायते । मात्र
'असत्' शब्दोऽभाववचन , सत्स्वरूपाभववती प्रकृतिमभिधत्तेऽनुभूतरूपाम् ।
नासदीयूसक्तम्
सदासीनो सदासोतदानीं नासोद्रजो नो व्योमा परो यतू ।
किमावरोव कुह कस्य शर्मन् अम्भ किमासीद् गहन गभीरम् ॥
म मृत्युरासीदमत न तहिं न रान्या अह्न आसीत्प्रत ।
आनोदवात स्वधया तदेक तस्माद्धान्य न पर किञ्चनास ॥
तम आसीत्तमसा गूढमग्रेप्रकेत सलिल सर्वमा इदम् ।
तुच्छचनाम्वपिहित यदासोतपसस्तन्महिनाऽजायतकम् ।।
कामस्तदने समवतंताधि मनसो रेत प्रथम पदासीत् ।
सतो बघमसति निरविन्दन् हृदि प्रतोप्या कवयो मनीषा।।
सो अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आजाता फुत इय विसृष्टि ।
भर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाया को वेद यत आबभूव ॥
इय विसृष्टियंत आयभूव यदि वा दधे यदि वा न ।
यो अस्याध्यक्ष परमे प्योमन् सो अङ्ग वेद यदि या न वेद ॥
[० १० । ११ । १२९]
रिभ्य सृष्टि श्वायतम प्रधानतममेक पुरुषसूक्तम् । विश्वविण्यातऽस्मिन्
पुरषमूपते जादिव पुरुषविदोषानुत्पन्नम् । सच पुरुषविशेष ईश्वर एव सम्भवेत् ।
तत्राद्वाररपेण प्रश्चितमखिलविश्वमिद विराटपुरुषाकारेण परिणतमुपवय॑ते ।
तविद पस्य प्रतिभावतो न कुतूहलपरम् ।
पुरुपमूक्तम्
राहसमीर्षा पुरुष
सयाक्ष महापात् ।
ए भूमि मवंत
स्पत्वाप्रपतिष्ठदशाङ्गलम् ॥१॥
पुरुष एवं सर्व यद्भुत मच्च भाव्यम् ।
उतामृतावस्येमानो
पहनाति
रोहति ॥२॥

·२९
ये ॥६॥
देवा
ये॥९॥
वेदप्रकरणम्
एतावानस्य महिमा अतो
ज्यायांश्च पुरुष ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृत दिवि ॥३॥
त्रिपादूर्ध्वमुदत्पुरप
पादोऽस्यहाभवत्पुन ।
ततो विवर
व्यरामत्साशनानाने
अभि ॥४॥
ततो विराडजायत विराजो अधि पूष्प ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमयो पुर ॥५॥
तस्माद्यजात्सर्वहुत समृत पृपदाज्यम्।
पास्तश्चि वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च
तस्माद्यज्ञास्सर्वहुत सूच
सामानि जज्ञिरे।
छन्दासि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥७॥
तस्मादश्वा
अजायन्त
चोभयादत ।
गावो ह जजिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावय ॥८॥
तं यज्ञ यहिपि प्रौक्षन् पुरुष जातमप्रता
तेन
थयजन्त साध्या ऋषयश्च
यत्पुरुप
व्यदधु
कतिघा
व्यल्पयन्।
मुख किमस्यासीत् कि वाहू रिमूरू पादा उच्यते ॥१०॥
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् वाहू राजन्य
तदस्य यद्वेश्य पद्भ्या शूद्रो अजायत ॥११॥
चन्द्रमा मनसो
जातश्चक्षो मूर्यो अजायत।
थोपाहायश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥१२॥
नाम्या आसीदन्तरिक्ष शीर्णो द्यो समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिश श्रोतात्तया लोकां २॥ अक्ल्पयन् ॥१३॥
यत्पुरपेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत।
वसन्तोऽस्यासीदाग्य ग्रीष्म इध्म
शरद्धवि ॥१४॥
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिसप्त
समिघ कृता.
देया यद्यज्ञ
तन्वाना
अबघ्नन् पुरुप पशुम् ॥१५॥
घन यामयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रयभान्यास।
तेह नाक् महिमान सचन्त यत्र पूर्व साध्या सन्ति देवा ॥१६॥
अभ्य सभृत पृषिव्य रसाच्च विश्वकर्मण समवर्तता।
तस्य त्वष्टा विधटपमेति तमत्य॑स्य देव-चमाजानमने ॥१७॥
वैदाहमेत पुरप महान्तमादित्यवगं तमस परस्तात् ।
तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य पन्या विद्यतेऽयनाय ॥१८॥

·साकृतसाहित्यविमर्श ब्राह्म जनयन्तो प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तरजायमानो बहुधा विजापते । तस्य योनि परिपश्यति धीरास्तस्मिन् ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा ॥१९॥ यो देवेभ्य आतपति यो देवाना पुरोहित । पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो स्वाय ब्राह्मपे ॥२०॥ देवा अग्रे तदनुवन् । यस्त्वैव ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा असन् वशे॥२१॥ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यावहोरात्रे पाव नक्षनाणि रूपमश्विनी व्यात्तम्। इप्णनिपाणामु म इषाण सवलोक म इपाण ॥२२॥ [यजु] अस्मिन् खलु पुरुषसूक्ते विश्वोत्पत्तिरहस्यमतीव रमणीपत्तयोपणितम् । जगदुत्पादकस्यैश्वरस्य महिमान निरूप्य तत एव निखिलोत्पत्तिञ्च प्रदर्य विविध- जोयाना समुद्भवा वर्णव्यवस्थापन, वेदाविर्भाव , जीवानाञ्च बन्धनम्, ऐहिकोन्नति- पुरस्सर मोक्षमार्गप्रदर्शनमित्यादिक सर्वमेव सृष्ट्युपयोगि तत्वजात निर्दिश्य प्रकृतिनिगूढरहस्य सग्रहेण प्रपञ्चित विभाव्यते । इदञ्च पुरुषसूक्त ऋग्वेदै पोडशचंम् । अव्यक्तमहदादिवि लक्षणो य पुरुषविशेष स एवास्य देवतात्वनोनीयो। स च सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्ड- विग्रहो पिराडाल्प । सोऽय सहस्रशोर्या । सह्मशब्दोऽत्र अनन्तवचन उपलक्षण- स्वात् । अनन्तशिरोभिर्युक्त विराट् पुरुष परमेश्वर इति यावत् । भूमि ब्रह्माण्ड. गोरहपां विश्वत वृत्या परिवेष्टय, दशाडगुतमत्यतिष्ठत् । दशाइगुलमन उपलक्षणम् । ब्रह्माण्डाद् यहिरपि सर्वतो पाप्याधिष्ठित इति भाव । इत्यनेन महाणो विराट्पुरषस्प परमेश्यरस्य सर्वव्यापरत्व, सर्वनियन्तृत्व, सृष्टिकर्तृत्वञ्चे- स्युपोस्ति भवति । यद्यपि परमेश्वरस्पेयत्ताभावात् पादचतुष्टयत्व निस्पयितु- मायम, तथापि जगदिद परमेश्वरापेक्षयात्यल्पमिति बोधनाय तत्पादत्वेनो- पयारा । तस्माद् दिराडजापत तस्मात् आदिपुरुषात् विराङ् ब्रह्माण्डदेह उत्पन्न । तनो भूमिसृष्टि । भूमि मृष्टेरनन्तरञ्च जोवाना पुर रीराणि सरानं । जीयाना निग्यत्वात् तत्ममंनानुपपत्ते । पुर-पूपते सप्तयातुभिरिति तद्व्युत्पत्तै । ततो पापण्या मारण्या प्राण्याश्च पसाय अश्वा गाव जज्ञिरे । ततो वेदाश्च जगिरे या गाप्पा ऋषपाय । भन्यररावं गुगमम् । इति सृष्टपुत्पत्तिवर्णनम् इति । माया पानिचित् मूतानि इतिहासपरत्येनाभासमानानि सवादरपण तप्ताानुनावमानप्रतिपस्य प्रतिपादनापतिशोपुरावहानि दिएरान्ति ऋग्वेद । लममा शीतितो गन्ने इन्द्राणोद्रमवार, । सरपंच राप्तोत्तराततमे सरमा ·वेदप्रकरणम् २७ देवशुनीनामेन्द्रम्य दूती, पणिभिश्चोरिता गा.प्रत्याहत्तुंकामा तैः सह तनोति संवादम्। एवं उर्वशी-पुरूरवसोः संगवस्तु प्रसिद्ध एव । एवं यम-यमोसूक्नमपि निरतिशयं मनोहारि । परमेतान्युपास्यानानि पुरावृत्तविषयमतिरिच्य रिमप्यन्यज्जीवनोपयोगि तत्त्वज्ञानमाविप्पुर्वन्ति हितोपदेशपरम् इति वैदिरा मन्यन्ते । न खलु वेदै पुरावृत्त- विषयीकृतं तत्त्वं विमपि प्रतिपाद्यते नित्यत्वात्, अपौरपेयत्वाच्च । न हि नित्य ऽनित्यतिवृत्तचर्चा श्रद्धया भवितुमर्हति । अतएव एतानि संवादरूपेणोपनतानि उपारयानानि, तत्त्वविद्यापरत्वेनैव विभाव्य व्याख्येयानि । गायत्रीमन्त्र वेदेषु सुप्रसिद्धो मन्त्री गायत्रीमन्न:- सवितृदेवतारः सवितारमभिलक्ष्य प्रवृत्तः । प्रतिपाद्यदैवतानुरोधेनवायं साविनीत्यप्युच्यते । गायत्री तु छन्दोऽनु- रोधात् । एष च मन्त्रः प्रधानत्वात् निप्वपि वेदेषु ऋग्यजु सामसु उपलभ्यते । मन्नोऽयं पदिकरतीव महत्त्यमुपत्तम्भित.। 'तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।। केचनात 'सविते'तिपदेन सूर्यस्य, इतरे जगत्प्रसवितुः परमेश्वरस्य ग्रहणम- भिवांसन्ति । चतुर्विशत्यक्षरा गायनी । एवमष्टाक्षरनिबद्धस्त्रिभिः पादघटितं छन्दोऽदश्चतुर्विशत्यक्षरात्मकम् परन्त्वस्मिन् मन्त्रे नयोविंशतिरेवाक्षराणोति कृत्वा फेचन ओमिति संयोज्य, अपरे 'वरेण्यं' इत्यतेत् 'वरेणिय'मिति विभज्य, चतुर्विशत्य- सराणि सापयन्ति । ब्रह्मपरत्वेनाभ्युपगमान्मन्नोऽयं 'ब्रह्मगायनी' पदैनापि व्यव- ह्रियते । एष एव मन्नः सर्वमन्त्रगुरत्वात् 'गुरुमन्त्रो'ऽप्यभिधीयते । नित्यसन्ध्यो- पासनादियु केनापि गौरववलक्षण्येनंव मन्त्रोऽयं जपादौ प्रायान्यन निर्देशितोऽव- धार्यते ॥ वेदतत्त्वज्ञानमीमांसा अस्मिन् संसारप्रपञ्चे, जीवननिर्वहणायं यावज्ज्ञानमावश्यकं तावद् भगवता परमेश्वरेण वेदद्वारा जनेम्य प्रदत्तम् । तच्च ज्ञानं न स्मंचिद्वर्गविशेपाय अपितु मनुष्यमात्राय प्रदत्तम् । आम्नातं तथैव वैदे--'यथैमां वाचं कल्याणीमा- वदानि जनेभ्यः। ..... .,इति । तदेवं वेदेषु सर्वेपामेय जिज्ञासूनामधिकार. प्रतिपादितो भवति। दीर्घायष्ट्वम् तोके एक प्रवाद. प्रचरति 'जीरनरो भद्रशतानि पश्यति' इति । एतेन विज्ञाप्यते यजीवनसाफल्यायं सर्वोत्कृष्टमावश्यक मूल्यवच्च वस्तु यदस्ति ·२८ संस्कृतसाहित्य विमर्श तायुनाम । सति दीर्घ आयुषि एव मनुष्यः स्वमनोरथतरं सफलयितुं पारयते, नाल्पायुरको जनः । अत तया प्रयतितव्यं मनुष्येण यथा स दीर्घायुष्ट्य लभेत । 'शतायुर्व पुरुष.' इति शतवर्षमितं परिमाणसामान्यमायुपः । शतादपि अधिक भवितुमर्हति । आम्नातन्च तथाहि :- 'तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः मातं शृणुयाम् शरदः शतं भूयश्च शरद. शतात् ।' इत्यत्र 'भूयश्च शरदः शतादिति' पदमायुषः शतवर्षादपि भूयस्त्वं सड़ केतयति ।। अपि च "न्यायुषं जमदग्ने कश्यपस्य ध्यायुष यद्देवेषुत्र्यायुषम् तन्नोऽस्तु न्यायुषम् ।" इति अस्मिन् मन्त्रे सहस्रवर्षमितमायुरुपभोक्तुं शक्यते मनुष्येण यथा- वदूर्ध्वरेतस्कर ययोपदेशानुष्ठानेन पूर्णादित्यग्रह्मचारिणा योगानुष्ठानपुरस्कृतजीवन- यापनेनेति निदिष्टं भवति । तत्सिद्धययं ब्रह्मचर्याश्रमधर्म उपदिष्टः । ब्रह्मचर्य- पूर्वकं विद्याध्ययनं पस्मिन्नाश्रमे स ब्रह्मचर्याश्रम उच्यते, प्रथमाधमापरपयः । सोऽयमाश्रम. मानवजीवनस्याधारभित्तिरूपः अपरिहार्यत्वेनानुष्टयः इत्यनेमन्त्र वर्णराम्नातम् । देवता ज्ञानस्य प्राधान्यम् घेदार्थविधी हि देवत-परिज्ञानं प्रधानम् । अविदित्वा तु दैवतं न यथार्थ- संविधानाय कश्चित् कल्पते । तया कुर्वाणश्च अविदितदेवतविज्ञानो व्याकुली- परोति मन्त्रप्रतिपाद्यमाशयमिति वेदविदां प्रवादः। विज्ञातदेवतेनापि विनियोग- . मा १. दीर्घायु प्राप्ययमय वेदेऽपि थूयो "उन्यामत पुग्प मावमग्या मृत्यु पड् वो शमवमुञ्चमाना। छिया अम्माल्लोकादाने स्र्यम्य सदृश. ॥" [८।११।४] २. गामिनगरमायुरुच्यते-नाइ मि त्रीणि आयूपि इति व्यायुष, तज्जमा दाने पराजयरान पुष्पम्य मुभम् । पुनश्च द्वितीय न्यायुष कश्यपस्य- पत्यारनि गायन, वागतो गम्यमारध्यानप्रेक्षावत इत्ययः, पुनश्च व्यायुपं. देवपु दिग्यगुणवत्गु परिपूर्णयमनियमादिअनुप्टाता यत्गम्भवनि तदायोग्य सर्व नपसमिा भवति मिलितम् । नत. गतवर्ष मामा यमायुमिलित तत्महयायुभव. मानि निश्यिते रपटम्। तथा पापा बरवताया-'महानाम्य ऋचो गृह्य. सं याश्चैव यो वरन । मध्ययुगपर्य त यहाह्म ग राप्यते । [८. १८) ·वेदप्रकरणम् विशात् कृतोऽर्थो न मनाक् स्वारस्यमश्नुते । विनियोगो' हि नाम मन्त्राणा इदकर्तव्यतया कमभिविशेष सम्बन्ध । उपतञ्च-"अनेनेद तु कर्तव्य विनियोग प्रकोत्तित" इति । स च विनियोग द्विविध सामान्यो विशेषश्च । कृत्स्नाया सहिताया आम्नातरमेण यस्मिन् कस्मिन् वापि कमणि कृतो विनियोग सामान्य । विशेषस्तु तत्तत्वती सूत्रवारराश्वलायनादिभि सविशेष निर्दिष्ट । स च पुनस्त्रिविय सूस्तविनियोग, व्यादिविनियोग, एक दिविनियोगश्व । तद्विनियोगानुरोधेन, तत्तरकन्वर्थमपेक्ष्य कृतस्यायस्य, मन्त्रायस्वारस्यविरहान्न तथा प्रामाण्य यया दैवतमपेक्ष्य प्रकरणानुरोपेन मतगतपदार्यस्पोहापोहय्यूह- समर्थितस्यायस्य । अत विनियोगमनुसन्याय कृतोऽर्थो न कहिचिन सहिताया- माम्नातमनक्रमस्वारस्यमधिष्ठाय वृतस्य वेदार्यस्य तुलामधिरोहति । तस्मान्मन्त्रस्वारस्यसमपिनोऽयं एव मुरय । विनियोगजोऽयश्च गौण इत्यवसेयम् । पृथिव्या गतिद्वैविध्यम् 'आय गौ पृश्निरक्रमोदसदन्मातर पुर। पितरञ्च प्रयन्त्स्व । [यजु० ३८] अस्मिन् मन्त्र पृयिव्या स्वाक्षोपरि प्रात्यहिक भ्रमण सूर्यमभितश्च वार्षिक- प्रदक्षिणमावर्तनमिति द्विविधा गति प्रव्यक्त प्रतिपादिता । अत्र पृश्नि भूताना प्राणरक्षिका गौ असदत्-अविरत मातरम् मानदण्डभूत स्वाक्षदण्डम् अक्रमीद् ग्रामति । पुन पितर भूताना पातार सूयमित्यय । पुर पुरतश्च स्व प्रयत् घुलोक प्रयन आरमती सतो आ-समन्तात् प्रदक्षिण पुर एव आवर्तत इति भाव । तद् भूममणविज्ञान समुपदिष्ट भवति । इति मत्रमाघारीकृत्यंव कदाचिदार्य- सिद्धान्ते भूमगतिद्वविध्यमभिव्यक्तीकृतम् ।' १ कमभि सम्ब धा विनियाग इत्युक्तम । नन कस्य वन कमणा विनियाग कुनश्चत्यतद्विषय मीमासनं श्रुति लिङ्ग-वाक्य प्रकरण-स्थान-समाभ्यालक्षशानि पर प्रमाणानि मूत्रितानि तपा पूवाफ्यया परवत्तिना दौर्वल्यम । तत्र साक्षा सम्व वाधक पद श्रुति । श्रुतिमपेक्ष्य विनियोग श्रीनविनियोग । लिङ्ग नाम शब्दनिष्ठम् अथनिष्ठ वा सामय्यम । तदपेक्ष्य कृता विनियोगा लंङ्गिक विनियाग इति दिक। २ प्राया ४२१ मितशाकोद्भवा आर्यभट्टनापि स्वीय आयसिद्धान्त 'अनुलोमगनिनों स्थ पश्यत्यचल विलोमग यद्वत् । अचलानि भान्ति तद्वत् सम- पश्चिमगानि लड्कायामित्यादि सन्दर्भण भूमर्गतिद्वविध्यममिव्यवतीकृतम् । 4 ·३० संस्कृतसाहित्यविमर्श व्योमयानविज्ञानम् किञ्च व्योमयानवर्णनमप्युपलभ्यते वेदे :- 'तुप्रो ह भुज्युमश्विनोदमेघे रयिं न कश्चिन्मभूवाँ अवाहाः । तमूहथुनो भिरास्मन्यतीभिरन्तरिक्ष भिरपोदकाभिः॥ [ऋ० ११११६।३] अस्मिन् मन्ये आख्यानरूपेण व्योगयानवर्णनमाम्नातम् । तुग्रो नाम राषि. अरातिविजयाय स्वसुतं भुज्युनामानं नाया पापीत् । तमतं नौभि. अश्विनावहयुः । कोदृशोभिनौ भिरित्याह-आत्मवतीभिः मात्रिपोजगपा गतियुक्ताभिः पुन. अन्तरिक्षभिः अन्तरिक्ष गच्छन्तीभिः अतएव अपोदवाभि. उदय सम्पर्करहिताभिः, इत्यर्थः । अनायमाशयः, जलस्यलान्तरिक्षगामिन्यो नौरा ध्योमयानादिवानविशेषा निर्मातव्याः । वेदे वर्णाश्रमधर्मविपयः वैदाना पर्यालोचनेन ज्ञायते पन्मनुष्याणां कर्मादिभेदत. पन्च श्रेणिविभागाः उपदिष्टा, पाह्मण, क्षनियः, वैश्यः, दारा., दस्युश्चेति । तेषु चत्वार आर्या । दस्युश्चानार्यः। ते भेदा पश्चाज्जातिपदेनोपचरिता. । जातिशब्दश्च जन्मवचनः । अतएव तदनुफामति काले ते-ते भेदाजन्मना एय प्रवृत्ता.। जातिः जन्मानुसारिणीति लोकोक्तिरपि तदानुगुण्येन प्रचलिता । परन्तु अभ्युपगमोऽयं वैदैनं संयदतीति वैदिकसाहित्यावलोक्ने विभाव्यते। तथा चापस्तम्बे :-- "धर्मचर्यया जघन्यो वर्णः पूर्व पूर्व वर्णमापद्यते जातिपरिवृती। अधर्म- चयंया पूर्वो वर्णो जघन्य जघन्यं वर्णमापद्यते जातिपरिवृतौ' इति [२.५.१०-११] परन्तु पंचनात्र विप्रतिपद्यन्ते, जातिशब्दस्य जन्मपर्यायत्वेन, जन्मान्तरे जाति- परिवर्तनमिति भावेनयतदक्तमित्यभ्युपगच्छन्ति । एभिः सर्जन. परस्परं प्रीतिभानेन वत्तितव्यमित्यप्युपदिष्टं भवति । "प्रियं मा फूण देवेषु प्रियं राजसु मा कृणु । प्रियं सर्वस्य पश्यतः उत शूद्र उतायें । [अथर्व० १८.१८१] रिच'- १'प्रायशोग्य मुफमागीद् वाह राजन्य व्रत ।' तदस यस्य पदम्या मृद्रोजायत' । [ग १०१९०११२] बाहाणे शायण क्षत्राय राजन्य मरने वैश्यम् रापस शूद्रम् [यजु] ·वदप्रकरणम् इति समानभावेन स्नेहभावोऽभिनन्दनीय सर्वेषु मानवसमाजेविति निदिष्ट भवति । न जातु वपम्यन प्य इति भाव । ब्रह्मचर्याश्रम वेदाध्ययनेनावगम्यते यन्मानवजोदन चतुर्प विभागेषु विभक्तम् । ते च चत्वारो विभागा चत्वार आश्रमा अप्युच्यन्ते । आश्रम्पते स्योयते यस्मिन् स आश्रम । ते च आश्रमा, ब्रह्मचर्य-गृहस्य-वानप्रस्य-सन्यासलक्षणा । पञ्च- विशतिवर्षपर्यन्तमपस्मिन् एकस्मिन् आश्रमे विप्रम्य चत्वारोऽपि आश्रमारसेव्य- स्वेन निर्दिष्टा, तनापि ब्रह्मचर्याश्रमास्यप्रयमाश्रमस्तु सर्वेरेव जन अपरिहार्यत्वेन परिपालनीय । प्रयमाश्रममन्नरा माश्रमान्तराणि अनुष्ठातु न शक्यन्तै । गृहस्थादित्रय मानमास्तु ऐच्छिका । तत्परिपालने पुरप सर्वथा स्वतन्त्र । परन्तु प्रयमश्रिमानुष्ठाने म स्वातन्त्र्यन्नाहति । यत प्रयमाश्रम एवालम्ब सर्वाश्रमान्तराणाम् । सिद्ध सति प्रयमाश्रमे स आश्रमात्सफला भवन्ति । इति तस्य प्राधान्यमपरिहार्यत्वञ्च प्रतिपादितम् । आचार्यों ब्रह्मचारी भवनेत्र सफलाचार्यो भवति । राजा ब्रह्मचारी सनैव राष्ट्र रक्षति। युवा ब्रह्मचारी सफलतामश्नुते। युवति कन्यापि ब्रह्मचारिणो भवन्तो साफल्य भजते। अस्मिन् हि आश्रमे प्रतिष्ठितस्य जनस्य शारीरिकी मानसी च स्थिति सम्याव्यवस्थिता विकसिता च भवति । "प्राणापानौ जनपदव्यानौ" इत्यनेनादिश्यते । ब्रह्मचर्यमनुतिष्ठन् हि ब्रह्मचारी "भाजद् ब्रह्म ज्ञानज्योति विभति। तम्मिन् (विश्वेदेया )सर्वे दिव्यगुणा समेता समाविष्टा भव- न्ति । अय च वाच, मनो, हृदप, ब्रह्म, मेघा जनपन् वत्तते इति । वाक्शाक्ति, मनोवल, सौहाद, जानज्योति , बुद्धिवलञ्च सर्वोत्कृष्टत्नेन पवर्तते इति भाव ।" किञ्च, 'स स्नातो बभ्र पिङ्गल पयिन्या बहु रोचते" स ब्रह्मचारी स्नानको भूत्वा तेजस्वी स्वर्णवण पृथिव्या निरतिशय देदीप्यमानो विभाति इत्याशय । सर्वाश्रमाणा श्रेष्ठतमे द्वितीयाश्रमे गृहस्थाश्ये, प्रविशन्ति, प्रवेशयोग्यतामासाद्य, विद्यातपोम्या शारीरिकी मानसी शक्तिस्पाम् यदीच्छति गृहाश्रमे प्रवेष्टम् । अन्यया याव- दायुष पुनीत ब्रह्मचर्य चरन्त उध्वरेतस्का भग्न्तः, प्रसाधयन्त चित्तप्रसादनी- स्वतस्रोमंदिरपनाप्रमादयन्तदव विक्षर ज्योनिमत विपत्ति, सतम्बर प्रजामासादयन्त , प्रदीपयन्तश्चोजस्वलमन्तज्योति , निधूतसकलकल्मपा स्फटिक व विशुद्धान्त करणा निर्मला सन्तो ब्रह्मानन्दमुपरसयन्त सत ब्रह्मभूयाय पल्पने, मानवजीवनस्य चरमोद्देश्य पल्लवयन्त । सोग्यम् आप्रमाणाप्रयम सर्वोत्कृष्टश्च ब्रह्मचर्याश्रम मानवजीवनस्पा. धारभूत । ब्रह्मचर्याश्रम एवं शारीरिकी मानसीञ्च शक्ति विकासयति, विशद.

·३२
संस्कृतसाहित्य विमर्श
यति च विद्यायुद्धियलं वाल.। तदेत ब्रह्मपर्यमहिमानं प्रशंयन्तः पतिपय मन्त्रा
अत्र प्रस्तूयन्ते-
आचार्य उपनयमानो ब्रह्मचारिणं कृणुत गर्भमन्त. ।
तं रानीस्तित्र उदरे बित्ति तं जातं द्रप्दुमभिसंयन्ति देया ॥२॥
इयं समित्पृथिचो द्यौद्वितीयोतान्तरिक्ष समिधा पणाति।
ब्रह्मचारी समिधा मेखलया श्रमेण लोकांस्तपसा पिपति।।
पूर्वो जातो ब्रह्मणो ब्रह्मचारी धर्म वसानरतपसोदतिष्ठत् ।
तस्माज्जात ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अगृनेग साकम् ।।
*
*
आचार्यो ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी प्रजापतिः ।
प्रजापति विराजति विराडिन्द्रोभवशी।।
ब्रह्मचर्येण तपसा राजा राष्ट्र विरक्षति ।
आचार्यो ब्रह्मचर्येण ब्रह्मचारिणमिच्छते ।।
ब्रह्मचर्येण कन्या ३ युवान विन्दते पतिम् ।
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्यो घासं जिगाति ।।
ब्रह्मचर्येण तपसा
देवा मृत्युमुपाघ्नत।
इन्द्रो ह ब्रह्मचर्येण देवेभ्यः स्व रामरत् ॥
*
*
*
घक्षः श्रोत्रं यशो अस्मासु घेहानं रेतो लोहितमुदरम् ॥
तानि कल्पद् ब्रह्मचारी सलिलस्य पृष्ठे तपोऽतिष्ठत्तप्यमानः समुद्र ।
स स्नातो अमः पिड गलः पृथिव्यां बहु रोचते ॥ इति ॥
अस्मिन् पल ब्रह्मवयंकाले गुरफुलाथमे निवसन्तो ब्रह्मचारिण आचार्य
सकाशात विविधा विद्या, विज्ञानानि, शिल्पकलाश्च शिक्षन्ते निःशुल्कम् । तदर्य
घेवेऽतिरमणीय पाणीमूक्तं प्रयत्तते सहृदयहृदयावर्जकम् । ऋग्वेदस्य वाममण्डलस्य
एकसप्ततितमं सूक्तम् :-
सपतुमिय तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा याचमत।
अत्रा सखायः सल्यानि जानने भद्रंपां लक्ष्मीनिहिताऽधिवाचि ।
[ऋ० १०७१ सू०
यतेन वाचः पदवीयमायन्तामन्द्रविन्दभूषित प्रविष्टाम् ।
सामाभरया व्यदधुः पुरुत्रा सा सप्तरेभा अति संनयन्ते ॥३॥
उत स्वः पश्यात ददर्श वाचमत स्वः शुभ्वान गणोत्यैनाम् ।
उतो स्वस्म सावं दि सो जायेव पत्य उगतो सुवासाः ॥४॥

·वदप्रकरणम् उत स्व सख्ये स्थिरपीतमाहुनन हिन्वन्यपि वाजिनेषु । मधेन्वा घरति माययंप वाच इवां अफरामपुष्पाम् ॥५॥ अक्षण्यन्त रणवन्त सखायो मनोजदेवसमा बभूव । आदघ्नाम उपक्क्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वं दये ॥७॥ -- इम ये नार न परश्चरन्ति न ब्राह्मपासो न सुनेकरास । त एते वाचमभिपद्य पापया सिरोस्तन्त्र तन्वते अप्रजज्ञयः ॥९॥ वागी, विद्या, सरस्वती, भारती इस्पनर्यान्तरम् । सेप वागो द्विरिघा, परा-अपराभेदात् । या हि ज्ञानविज्ञानपदैनापि परिभाष्यते । तर जान माध्या- रिमामनियत्ते, विज्ञानञ्च भौतिक तद्धि विद्या-अविद्यापदेनापि यूपते । यने. दमाम्नान भपनि विद्यावाविद्यान्चेति । यत्र जानमन्तरेप विज्ञानमन्यम् तत्र विज्ञानमन्तरेण ज्ञानमपि पङ्गु । अन्ध-पद् गन्यायनोभयोमिय सहकारभाव एव पल्पते सिद्धये नान्यया। सक्तुमिर निाउना पुनन्त' इति मन्त्रलिगेन व्यस्ते यया तितउना पुनीता सस्तव भवन्ति तद्वन्मनमा मननास्तिगालिमेघया, वाच विद्या ज्ञानविज्ञानरपा पुनन्त इति भार । वेदे गृहस्थाथमोपदेश गृहस्थाश्रमो हि नाम मानवसमाजस्य मूलाधारभूत कोऽपि परमपुनीत प्रेय प्रधान यस्सायनाचायम । एष हि आरम्ब सर्दोमतीना, प्रयय समस्त- सुखसम्पदाम् । एतदायमोत्वपंव सतिघ्यति मानगाना शारीरिफी, माध्यामिरी, मानमो चोलनि । अतएवायममम, मनीषि आमनन्ति सर्वतरायमागामाधार- भूमिम् । अस्य गृहस्यायमम्य चोपक्रम विवाहमस्कारेण सज्ञायते । वियाह- विधिप्रतिपारराम या अतीवरमपीयाय पल्लवपन्त एस्य मनीषिणो हृयोल्लास नातन्यते। 'शुद्धा पूता पोषितो पजिया इमा यह्मणा हस्ने' पृयर सादयामि। पत्ताम इदमभिपिञ्चामि योऽहमिदो महत्त्वान्स रदातु मे। ..[अयव, ६।१२-] अय भावःगुदा पूता पजियामः वाहिल्यायोग्या योषितः तरण्य बह्मणो मानिना रस्नेषु प्ररातय्या इति भावः । तदेनेन तदगीना वियाही योग्य, ताच शानिय पुरन्य एवं प्रदेया इति निदिश्यते । - वैदे स्त्रीपुरुपयो..समानाधिकार पंरिग विमा यमाने सुधरेष स्त्री-पुरपयो समानापिहार उपदिष्टो विमापते । मन्तरेण पुरष मारो नारिरी, पुरषोऽपि तव मारों रिना पाप । - ·संस्कृतसाहित्यविमश सह। उभयोरनयो मिय सम्पृक्तयो सापज्य सहकारिता वार्यावहा सती फलाय कल्पते समानभावन । नानयोविषये उत्कर्षापकों पद दपत । मन्यामहे पुरपो जनिता-जनक , पर स्त्री अपि जननीति न विस्मर्तव्यम् । यानि कार्याणि पुरुषा साधयन्ति, सत्य, तानि स्त्रिय साधयितु न परिवृढा । परन्तु यानि स्त्रिय' साधयन्ति तानि पुरुषा अपि साधयितु न प्रभविष्णव इत्यप्यपेतशम् । अत उभयो शिक्षा दीक्षा च पितृभ्या समानभावन सम्पादनीयेति वेदनिर्देश । विवाहसूक्तमिदमतीव रमणीयायप्रतिपादकम् । विवाहविधौ प्रयोजनी येषु मन्त्रेषु प्रधाना निम्नाङ्किता । तत्र सौभाग्याय दम्पती हस्तग्रहण कुरुत । वरो वधूमभिभाषते- 'गृभ्णाभि ते सौभगत्वाय हस्त या पत्या जरदष्टिर्ययास । भगो अयमा सविता पुरन्धि मह त्वादुर्हिपत्याय देवा ॥ ततो अग्निरम्पर्यते - तुभ्यमले पर्यवहन्त्सूर्या वहतुना पुन पतिम्यो जाया दा अग्ने प्रजया सह ।। ततो विवाहसंस्कारानन्तर नवोढयोदम्पत्यो नित्यमाङ्गल्यमाशसितु प्रवतंन्त मन्त्रा । तया हि- 'इव स्त मा वियोष्ट विश्वमायुर्व्यश्नुतम् । क्रोउन्तौ पुत्र प्तभिर्मोदमानौ स्वे गृहे ॥ वैदिकसस्कृतिप्रसिद्धेषु षोडशसस्कारेषु विवाह खलु प्रधानतम । विवाहो हि नाम दम्पत्यो कोऽपि अविच्छेद्योऽग्निसाक्षिक सम्बन्धो मैत्रीभावस्पो मन्त्रनियन्त्रित । पाणिग्रहणानन्तर वधूवरो बुवाते समजन्तु विश्वे देवा समापो हृदयानि नो। सम्मातत्विा स पाता समु देष्ट्री दधातु मौ॥ विवाहविधौ हि प्रयम तावत्पणिग्रहण, ततो पज्ञाग्निपरिक्रमा, ततो लाजा होम, शिलारोहण, पवदर्शन, सूर्यदर्शन, सप्तपदी च। ततो मिय सम्मान सौहार्दम। अन्योन्पदोपसहिष्णत्व तत आत्मोत्सर्गादिप्रदर्शनम् । परिणीताया देव्या पतिल पोद गौरवास्पद पदमित्यपि प्यनयति थति सामाजी पवारे भव सामाजो श्वभवां भव । मनान्दरि सामाज्ञो भव, सामासो अधिदेवा ॥ महोरोस सम्मानास्पद पद स्त्रीभ्य समपित दै। पाणिग्रहणानन्तर ययू पापुले नियसेरिति नितिमाह- ·वेदप्रकरणम् भगमस्या व आदिष्यघि वृक्षादिव स्रजम् । महावुघ्न इव पर्वतो ज्योपितृष्वास्ताम् ॥ [अपर्व० १११४१] अस्या कुमार्या भगमेश्वयं वर्च ओज प्रतिष्ठामित्ययं वृक्षादिय स्रजम् आददामि । पितृपु मम पितृकुले इद निरन्तर पर्वत इव निश्चला भवतु । स्वपितृ- देशात् वृक्षात् सजमिव पृयाभूय सम्प्रति श्वशुरवेश्मनि स्थिरोभूय इय निवसतु इति भाव। पुनश्च वधूपक्षत्तिन आहु 'एषा ते राजन् कन्या वनिध्यता यम । सा मातुर्वघ्यता गृहेऽयो मातुरयो पितु ॥ [अयर्व १११४१२] हे यम-सयमशील राजन्-वरराजन् एषा कन्या तव वधू तव गहे निवसेत् । परन्तु स्वमातृ-पितृ-मातगृहेपि वध्यताम् ततोऽपि सम्बन्धविच्छेद न फुर्यादित्पर्य । स्वकन्यादान प्रकुर्वन् पिता वरराजानमाह एपा ते कुलपा राजन ताम ते परि दद्मसि । ज्योक् पितृष्वासाता आशीष्णं शमोप्यात् ॥ [अथर्व १।१४।३] हे वरराजन् एपा कन्या तव कुलपा भवेत् इति हेतोस्ता तुम्य ददामोति भार । इय ज्योफ निरन्तर शीण-शिरसि मस्तिप्के वा आ-समन्तात् शमोप्यात् । समविचारवीजाना वपन कुन्नि कदापि विषमानामित्ययं । भूयोऽपि वपूरक्षणार्य पत्यविधेयमुपदिशति 'असितस्प से ब्रह्मणा कश्यपस्य पयस्य च। अन्त कोशमिव जामयोऽपि नह्यामि ते भगम् ॥ [अययं० १।१४४) इत्यनेन जामयोऽन्त कोश इव सवंदा रक्षणीया इति निरपित भवति । गृहस्थाश्रमप्रविष्टा स्त्री विदुषी भवन्ती मूर्धन्या घालाकुशला स्यात् । पतिश्चापि तत्सम्मत्या एप समस्तगृहकापंभार यहतु इत्यपि निर्दिदाति श्रुति 'अहं केतुरह मूर्दा हममा विवाचनी। मामेदनुकतु पति सेहानाया उपाचरेत् ॥ इति । एव पूर्णतयाऽनुष्ठितब्रह्मचर्यवतानामैव कुमाराणां, कुमारीणाञ्च गृहस्या- धर्म प्रवेशो निदिष्ट । 'ब्रह्मचर्येण व पन्या युवान विन्दते पतिम्' इति । सर्वव पवापिब्रह्मचपण पुपति पत्नी विन्दतेति ध्वनित भवति । तदेतेन वृद्धयालविवाहोऽपि मुतरा परिहृतो वदितव्य। - ·सस्कृतसाहित्यविमर्श वेदे विवाहसम्बन्धस्याविच्छेद्यत्वम् स च विवाहसम्बन्धो मन्त्रविधिप्रणिबद्धप्रन्थिक, प्रतिज्ञातपतिपत्नी. व्रतोदेवरभ्यनुज्ञात पुनीतयज्ञाग्निसाक्षिक वरवधूपित्रोरनुमतो यावज्जीवन मविच्छेद्यत्वेन मियो गुरुग्रन्थिनिगडितो वरीत्ति इति प्राड निरूपितं मन्त्रवण। रवबुध्यते । एतादृढनियमनियन्त्रित एव समाज सुख शान्ति समृद्धिपद्धतिञ्चा वलम्बते । एष प्रणयसम्बन्ध न तात्कालिकोऽनियतो वा अपितु नित्यो यावज्जीवन- कालस्थायी च । केवल मृत्युरेव तमपहत्तुं परिवूढ ' अथवा कश्चिदप्रतिकाय प्रत्यहव्यूहरूपो रुग्विशेष अशेषविशेषोपायरप्रतिविधेय आपद्धर्मरूपो' नान्य कश्चिन्मनश्चाञ्चल्यप्रणोदित । रूपलावण्यतारतम्यपारम्पर्यपरिवल्लित , प्रकाम- पामौच्छूट खल्यलालितो लाम्पटयाभिनिवेश । एव सत्येव दाम्पत्यप्रणयप्रसर प्रकपतरो भवन् उत्तरोत्तर ढिमानमभिनन्दति सन्तानवितानलस्तिलतामण्डप समाधित्य । गार्हस्थ्यजीवनानन्दस्य 'चाधिरोहति पराकाष्ठाम् । इष्टापूतं, योगक्षेम चतुरस्त्रमुपलभते, शशशुड गायते चानिष्टनिकर ।। वेदे-एकपत्नीकमेव व्रत न बहुपत्नीकम् एव सति निपिढे विवाहसम्बन्धोच्छेदै निसर्गत एव बहुपत्नी-परिणयोऽपि सुतरा निरस्त । तस्य कुत्रापि विधानासद्भावात् । एक एकामेय पत्नी परिणयेत् । एय पल्यपि एवमेव पतिवण्यात् । तया च भगिनी मातृविवाहो नितरा निषिद्ध । 'यमयमीसूपतञ्चतदुपोलकत्या मागेवोदाहृतम्। वेदे राजधर्म 'अहं राष्ट्री सगगनी वसूनां चिरितुपी प्रथमा यशियानाम् । मा देवा प्यदधु पुरता भूरिस्पात्रा भूविशयन्तीम् । मया सो पन्नमति पो विपश्यति य प्राणिति य ईशणोत्युक्तम् । ममन्तवो मा त उप क्षियन्ति श्रुषि त पयि ते पदामि। [ऋायद १०.१२५ ३-४] T -- १ पस्तुत ननिसमाभागरक्षण हि तद्विवाहा नाम । एप सलु दम्परयो चिरजीवनमिर नरूप 1 नारी न मनाए मम्भोगवस्तुरूपा अपितु सम्माया पहलाप्रानीस्वरूपा च । न बट परयारय गातिविवाह भरा दिनु गमात्रस्य शानिरपि मुतरामनगदपाति तम् इनि विवेव । २. भापमाप नष्ट मत प्राजित पत्रीव प पतिते पती। मापरस्पतागु नारीणां पतिरत्या विधीयते ।।

·वेदप्रकरणम् - । प्र श्रोणि राजाना विदये पुरुपि परिविश्वानि भूषय सदासि । [ऋग्वेद म० ३ सू० ३८] एवमयर्वणि अपि राजसभाया मन्त्रिमण्डलस्य, राज्यकार्यस्य च सौक्यण सञ्चालनार्यमतिदेशो विहित "चिराड् वा इदमन आसीत् । सोदकामत् । सा सभाया न्यामत् । सोदकामत-सा समितो न्यकामत् । सोदकामत् मन्त्रणे न्यनामत् ॥ [अथर्व ८।१०११-१२ वेदे वैश्यधर्म राष्ट्रस्पायिकस्यिति समुनेतु दणिाधम उपदिश्यते । निर्घन राष्ट्र पर- रभिभूत सर्वदा दुखभाजन सदवनतिगत निपतति । अतो व्यापारोद्योगद्वारा धनधान्यसमृद्धि कर्तुमेव वैश्यस्ततत प्रयत्नशील भवितव्यम् । 'इन्द्रमह वणिज चोदयामि स न एतु पुर एता नोऽस्तु । नुदनराति परिपन्यिन मग स ईशानो घनदा अस्तु मह्यम् ।। [अथर्व ८।१०।०-१२] ये पन्यानो बहवो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी सञ्चरन्ति । ते मा जुषन्ता पयसा घृतेन यया त्रीत्वा धनमाहरन्ति । [अथर्व २ १५ २] अत्र वणिधर्मनिरूपणपुरस्सर वाणिज्यस्य मौलिको राधान्त पल्लवित। घनेन धनवर्द्धनाय वणिग्भि रयमोतवायुयानादिभि स्यलजस्गगनमागंग सञ्च. रनि राष्ट्रस्य कोपवृद्धि सम्पादनीया। किञ्च- येन धनेन प्रपण चरामि धनेन देवा धनमिच्छमाना । तन्मे भूयो भवतु मा क्नोयो अग्ने सातघ्नो देवा हविषा निपेय ॥ [अथर्व ३।१५।२] तन्च पन भूयो भवतु मा कनीय अल्पोय इति मन्त्रनिष्कर्ष । सर्वेपि जना राष्ट्र धनवन्त श्रीमन्तश्च स्य इति भाव । वेदाना महत्त्वम् वेदो हि विश्वप्रपन्चस्य ज्ञानरादरपूर्वो निधिः । तथा नित्यत्व. मपौरपेपत्वञ्च प्राया सर्व प्राचीनाचार्य स्वीकृतम् । भगवना इन्टरभटटेन, मानवधर्मशास्त्रस्य टीकाकारणोक्तम्- "प्रलयकारपि परमात्मनि वेदराशि स्थित" इत्युक्तिरपि येदाना नित्यन्य ध्ययस्थापयति । वंदमन्त्रय पटितान शब्दानेवादाय रे नामानि हतानि आदौ, ·सस्ताहित्यविमर्श इधमन्यतम वृत्स्न जायेत भुवनययम्। र यदि शम्दाहय ज्योतिराससार न दीप्यते ॥ इति । अत्र शब्दावर्य ज्योतिदमेव सइ क्तयति । वेदेऽपि अस्य वेदपस्य दिव्यकाव्यस्य अमरत्व बलवदुपपाद्यते - पश्य देवस्य काय न ममारनजीयति', 'वाचा विस्पनित्यया' इत्यादीनि भूयासि वेदवचासि वेदस्य नित्यत्व प्रति श्रद्दधति इत्यत्र न सन्देहलेशोऽपि । पे खलु वैदान ऋषिगणप्रणोतान आमनन्ति तेषामप्येषोऽभ्युपगम यदीश्वर-, प्रेरितस्य ज्ञानस्यैव महर्षिभि मन्त्ररूपेण रचना कृता परत्र सहबान्तये इति । अत एव ते मन्त्रद्रष्टार करिश्चाभूवन् । तेषा नयेऽपि ज्ञानन्तु ईश्वरीयमेव, तस्य सर्वज्ञाननिधानत्वात् सर्वज्ञत्वात् । 'वविमनीपोत्यादिपदरलड कृतत्वाच्च । तदेव ज्ञान महर्षिभि, मन्त्राकारेण परिणम्य वेदेषु सद्धलितम् । मन्त्रगत ज्ञानस्यापि ऋषिकर्तृत्यकल्पनाया तु तद्गतम्रमप्रमादविप्रलिप्सा- च्याघातादिदोपाणादुरापत्तेस्तदप्रामाण्यप्रसक्तिनिवारंव । मन्त्रकृभि महर्षिभिः कृता वेदा इत्यम्युपगमेऽपि वेदानामीश्वरीयज्ञग्नत्व तदवस्थमेव । म जातु मात्रया-... ऽपि तद्विहन्यते । इति नास्ति भूयान भेद ऋषिकृतत्वस्वीकारेऽपि वेदानाम् । ऋषिकृतत्ववादिनोऽपि उपोद्वलकत्वेन मन्त्रानेव पुरस्कुर्वन्ति । तद्यथा- 7 बह्माणि ससृजे वसिष्ट ।' [ऋ०७ । १८ । ८] 'इय गीर्मान्दार्यस्य । ऋ० १ । १६६ । १९] 'गोतमो नव्यमतक्षत् ब्रह्म ।' [ऋ० १। ६२ । १३] 'यह्माणि जनपन्ति विप्रा ।' [ऋ०७। २२ । ९] इत्यादि। । अस्तु तावद् भवतु यद्वा तद्वा । परन्तु विश्वसाहित्ये वेदाना प्राचीनत्व तु सर्वेरेव मुक्तकण्ठत स्वीकृतम् इति त्वपेताद्धम् । वेदाविर्भावकाल 'सष्टयुत्पतिसमकालमेवादिमहर्षीणा हृदयेषु धेदा प्रादुरभूवन्' इत्येक पल्प । भगवतो ब्रह्मा सकासाल्लब्धसम्यग्ज्ञानज्योतिष्क ऋषिभिरेव वेदा रचिता हायपर' । परं ते पदाविर्भूता कस्मिन् काले वा महर्षिभिः प्रणीता इति त्विदन्तमा प्रतिपादपित न सुकरम् । तरसाधनसामग्रीप्तोक्र्यस्याभावात् । वस्तुतस्तु अलक्ष्यस्य परोसस्य वास्तुनो इदमित्यन्तया प्रतिपादन कपोल-वल्पितत्वादश्रद्धेयमेव । तादृशः निरतिपातीतविषयस्यैतिवृत्तरपेणोल्लपनप्रवृत्तिस्तु गगनारविन्दमिवासम्भवकोटौ ·वेदप्रकरणम् निपतति । तथापि ययाकञ्चिद् वेदाना कालनिणिनोपया प्रवर्तमाना भारतीया अभारतीया या विद्वास यद् व्यवस्वापयन्ति तदिहोल्लिखितमगतिकतयति । 4 वर्णव्यवस्था वदपर्यालोचनेन विज्ञान भवति यद् वर्णाश्चरवार. सन्ति, ब्राह्मणा-क्षत्रिय. वैश्य-शूद्रभेदात् । ययाऽम्माक वपुपि मुख, वाहू, ऊरू, पदञ्चेनि चतु सख्याकानि अङ्गानि सन्ति तयंव समाजशारीरे ब्राह्मणादय चत्वारोऽङ्गविशेषा एव सन्ति कार्यभारनिर्वहणार्यम। सन ब्राह्मणा मुखस्थानीया विद्याध्ययनाम्यापनकुशाला, विधायका, ज्ञान विज्ञानप्रसारका, धर्मशस्त्रप्रवर्तका, राज्यनियमध्यवस्थापका, विविविधानविधाय- का, परोपकारिण, त्यक्तविशेषपरिप्रहा, तप पुनीतविग्रही, ब्रह्मतेज सम्पना, स्वल्पसाधना , कौपीनधना, राष्ट्रनीतिनिर्णायका, प्रजाप्रणेतारश्चेति 'ब्राह्मणोऽस्य मुख' मित्यनेन निर्दिश्यते। क्षत्रिया धृतराष्ट्ररक्षणव्रता, राज्यपाला, राष्ट्रपतय , सक्लशास्त्र- पारङ्गता, शस्त्रास्त्रविद्याकुशला, वीरा, अभीरव , युद्धार्यबद्धपरिकरा, शासका, आयुधयना, योधना, क्षात्रधर्मसविप्रहा, न्यायाग्रहपहिला नोतिकुशला, तेजस्विनी, वर्चस्विनो, यशस्विनश्च, राष्ट्रनीतिसन्चालका, प्राणिमात्रपरिपालका, बलिष्ठा, श्रेष्ठा, सहृदया, हृदयालवो, दयालवश्चेति वाहू राजन्य कृत' इत्यनेन समूच्यते। वश्याश्च-व्यापारवृत्तिकुशला, अर्थशास्त्रपण्डिता, धनोत्पादननिपुणा, गतागततत्वज्ञा, कृषिविशेषज्ञा, खनिशास्त्रपारगता, राष्ट्रसम्पत्तिवर्द्धका, दानशीला, उन्मुक्तकरा, शिल्पक्लाक्लापप्रज्ञावन्तः, सक्लायुधनिर्माणालङ्कर्मीणा, प्रवीणा, धनधान्यधुरीणा, धमपरायणा, राष्ट्रकृते त्यक्तसर्वपरिप्रहा, अनन्द्रा, ममन्द्राश्च इति 'करू तवस्य यदश्य इत्यनेन विज्ञाप्यते। शूद्रा गतिमन्तः, अविश्रान्तश्रमा, सेवाहवाक्निः, दृढाइ गा, भक्ति परिवशा, जागरूका, शिष्टा, विनमा, सशक्ता, स्वामिभक्ता , अज्ञातनकारा, भारवाहिन', तप-परायणा, अनिद्रालवो, हृदयालवश्चेति 'तपसे शूद्रम्-पद्भ्या शुद' इत्यनेनादिश्यते इति । सुप्रसिद्ध पुरुषसूक्तं 'ब्राह्मणोऽस्य 'मुखमासोदित्यस्मिन् वर्णव्यवस्थाया निर्देशो विहित । यदि समाजप्रसर पुरुषाकारेण पल्लवितो भवेत्तहि ब्राह्मणो मुख- - ·४२ सस्कृतसाहित्यविमर्श स्थानीय मुख्य प्रधानो का ज्ञानप्राधान्यात् । 'बाहू राजन्य कृत' क्षत्रियश्च बाहुस्थानीय रक्षणप्रधानत्वात् । 'उह तदस्प यद्वेश्य' कोपसरक्षणात् । 'पद्भ्या शूद्रोऽजायत' शूद्रश्च पादस्थानीय सेवाधर्मत्वात् । एवमिमे चत्वारो वर्णा श्रुतिप्रतिपादिता वेदै समुपदिष्टा । तत्तद्वर्णकर्तय्यमनुसन्याय पशुषि छ आम्नांतम् 'ब्रह्मणे ब्राह्मण, क्षमाय राजन्य, मरते यश्य, तपसे शूद्रम्' इति । अत्र माच्छन्देन मरुतो व्यापारो ध्यपदिश्यते। तपसा च सेवायों निर्दिश्यते । यदा सर्वेऽमी धर्णा सम्भूय कार्य स्वस्वधर्म वाऽनुतिष्ठन्ति तदानीमेव विश्वसमुन्नति सम्भवा । तथा चाम्नातम् या बहा च क्षत्रञ्च उभौ सञ्चरत सह । त देश पुण्य प्रज्ञेष यत्र देवर सहाग्निना ॥-प्रजु इत्यादिभिमन्त्रलिङ्गं सर्वेषा वर्णाना सायुज्य, सहसञ्चारित्व राष्ट्रोमति- मलकत्वेनोपणितम् ।। इदमत्रावसेयम्-तत्र भवान् प्रजापति समारन्धे सृष्टिक्रमे प्रजाना हित काम्पया, कामपि वर्णाश्रमलक्षणा शाश्वतिकी मर्यादा समुद्भावमामास । ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्या शूद्राश्चेति चत्वारो धर्णा गुणकर्मानुगुण्येन निर्धारिता । तत्र यज- नादिषटकर्मसु प्राधान्यन अधिकृता ब्राह्मणा सबभूव । क्षनियास्तु प्रजापालन रक्षणमायोधन यजनाध्यपनदानानि चाङ्गयकाएं । कृषिकर्म-गोरक्षण-वाणिज्यानि यजनाध्ययनदानानि च परिजगहुवेश्या । शूद्राश्च पुनरवशिष्टा पूर्वोत्तत्रिवर्णपरि- चर्यामाददिरे। एतस्या एव वैदिकमर्यादाया परिरक्षणाय स्थिरीकरणाय च स्मृति पुराणेतिहासादीनि शास्त्राणि प्रावत्तिषत इति । तदिदानी कतिपयानि रहस्यपूर्णानि सूक्तानि वेदतत्त्वावबोधनाय प्रस्तूयन्ते। बवता हि मन्त्रप्रतिपाद्यो विषय इति प्राइनिरदेशि । 'यत्काम ऋषिर्यस्या देवतायाम् आर्यापत्यमिच्छन् स्तुतिप्रयुक्ते तदैवत स मन्त्रो भवतीति यास्क । अत यद्देवताका मप्रास्तद्विषयप्रतिपादका एव खल त इत्यवगतव्यम् । ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलान्त गंतस्यवोनविंशतिसूक्तस्य प्रति त्यमित्यादि ऋग्भि कारोरोष्टि कार्या । तथा पावलायनसूत्रे निर्दिष्टम् 'यपंकामेष्टि पारीरो" इति । तदत्र सूक्ते प्टि- बम य सम्भवति क्य वा निर्वतनीयमिति वैज्ञानिक तत्व समुपदिष्ट भवति इत्यनुरा पेयम् ॥ "प्रति स्यम् धाएम् भवरम् गोपोथाय र हूयसे । मभि बन्न माहि ।।।। , 'प्रति समिति नवम् मूक्तम् अग्नि-मरुद्देवतारम् ।

·वेदप्रकरणम् मरुद्भिः अभदायविशेषः मानसूनाह्वयः सह अग्निरिति तेजोमात्र. मत्रविद्युदायात्मभिपत्तै । तन्मिश्रणेनव वर्षकर्म जायते इत्पाफूतम् ।' 'नहि देवो न मयों महस्तव ऋतुं पर.। माभिः अग्न आगहि ॥२॥ ये महो रजसो विदुः विश्वे देवासो अद्रुहः । मरुद्भि अग्न आगहि ॥३॥ ये उपा अर्कम् आनुचः अनाधृष्टास ओजसा । मरुद्भिः अग्न आगहि ॥४॥ अकंमदकमुच्यते । ये मरुतः उप्रास्तोवाः सन्तः उदकं अचितवन्तः वर्षणेन सम्पादितवन्त इति सायणः। फोदृशा मरुतः वलेन अनाधृष्टासः अतिरस्कृताः, सर्वम्योऽपि प्रबलाः। ये शुधाः घोरवर्पसः सुक्षत्रासो रिशादसः । मरुद्भिः अग्न आगहि ॥५॥ (स्पष्टम् ) ये नाकस्यापिरोचने दिवि देवास आसते । मरुद्भिः अग्न आगहि ॥६॥ य ईवयन्ति पर्वतान तिरः समुद्रम् अर्णयम् । मरुद्भिः अग्न आगहि ॥७॥ आ ये तन्वन्ति रश्मिभिः तिरः समुद्रम् ओजसा । मरु० ...॥८॥ अभि त्वां पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मरुद्भिः अग्न भागहि ॥९॥ पूर्वपीतये पूर्वकाले प्रवृत्ताय त्वा सोम्यं मधुरस जलं सर्वतः सृजामि सम्पादयामीत्यर्थः। ऋग्वेदे,अन्यदपि चमत्कारपूर्ण वरुणदेवताकं एकविंशत्यवं सूक्तम्। 'यच्चिद् - इत्यादिकम् । वरुणोऽत्र प्रजाभिवतो राजाऽवगम्यते । वयंविषयपरामर्शात् । तदपि विदुषामवधानमहंति । अत्र राज्ञः प्रजायाः कीदृशः सम्बन्धो भवेदिति निदिश्यते- 'यत् चित् हि ते विशो यथा प्रदेव वरुण व्रतम् । मिनीमसि द्यविद्यवि ॥१॥ मा नो वधाय हत्नवे जिहीडानस्य रोरपः । मा हृणानस्य मन्यवे ॥२॥ विमृडीकाय ते मनो रयोरश्वे न सन्दितम् । गोभिर्वरुण सीमहि ॥३॥ परा हि मे विपन्यव. पतन्ति वस्य इष्टये। वयो न वसती रप ॥४॥ कदा क्षत्रश्रियं नरमा वरुणं करामहे । मृडोकायोरुचक्षसम् ॥५॥ १. सेयमृक् यास्केनैव व्याख्याता-त प्रति चारुमध्वर सोमपानाय प्रहूयते अग्नि मरुद्धि सहागच्छ । इति २ हे अग्ने ये मरुत महो रजस महत उदक्स्य वर्षणप्रकार विदुस्तमरुद्- भिरित्यन्वय इति सायण । [रजो रजते , ज्योती रज उच्यते, उदक रज उच्यते, लोका रजासि उच्यन्ते] इति निरुक्तम् ३. क्षत्रश्रिय नर उरुचक्षस वरुण करामहे । राजत्वेन वृणीमहे । प्रजाया मृडीकाय सुखायेति निष्कर्ष । - ·सस्कृतसाहित्यविमर्श तदित्समाशाते धनन्तान प्रपच्छतः । धृतवत्ताय दाशुषे ।।६।। वैदिकधर्मस्वरूपम् वेदप्रतिपादितो धर्मो वैदिको धर्मः । वेदे ये पे सिद्धान्ता मानवसमुन्नत्पर्य प्रतिपादितास्ते घार्यन्ते यस्मिन् स एव पैदिकधर्मपदेन ध्यपदिश्यते । वैदिकधर्म, ईश्वर एव सर्वशक्तिमान् सृष्टिस्थितिप्रलयकर्ता व्यापकः अजर अमरः शुद्धः बुद्धः मुक्तस्वभावश्च, जगन्नियन्ता, जीवैभ्य, शुभाशुभकर्मफलप्रदाता, न्यायशीलः, सर्व- ज्ञश्च स्वीकृतः । उपतञ्च- ‘स पर्यगाच्छुत्रमकायमवणमस्त्राबिर शुद्धमपापविद्धम् । कबिर्मनीषी परिभूस्स्वयम्भूः यायातथ्यतोऽर्थान् व्यवधाच्छाश्वतीभ्यः समायः"। 'तमेकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति । स एव परमेश्वर', इन्द्र-मिन-वरुणाधनेकनाम शिः सार्यते, गणानुगुण्येन । अपिच- .ईशावास्यमिदं सर्व यत्किञ्च जगत्या जगत् । तेन त्यक्तेन भुजीया मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ।। स एव ईश्वर उपास्यत्वेन निर्दिष्ट:- "कचोऽक्षरे परमें व्योमन्यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । पस्तान वेद किमचा करिष्यति य इत्तद्विदुः त इमे समासते॥ [ऋ० म० १ सूक्त १६४ मन्त्र ३९, येदे हि स्तुतिरूपेण, भाल्यानरूपण, विधिनिषेधरूपेण च तत्त्वविद्यावर्षनानि भवन्ति इति प्रागवोचाम। स ईश्वर. किंगुण , विकर्मा, किस्वरूपः, किशक्तिश्चेति- वर्णनपरेप मुफ्तेष मुख्यतमानि अत्र स्थालोपुलाकन्यायेन पुरक्रियन्ते - ऋग्वेदीयप्रयममण्डलस्य शतोत्तरचतुःपञ्चाश(१५४) त्तमंसूक्तं पड्मचम्। विष्णोर्न कं योर्याणि प्रयोचं या पार्थिवानि विममे रजांसि । यो अस्पभायडुत्तरं सपस्थं विचत्रमाणस्योरुगायः ॥१॥ -इत्यादिकम् वाणी सूक्तम् शावेदाय दशममण्डले एक्सप्ततितमसूक्तं भाषामूक्तसंजया प्रसिद्धम् । तत्र इयं घेदपाणी इत. पं च प्रवृत्तेति सर्वमेवातिवाएतया वणितमतोय शेरलापरम्:- ·वंदप्रकरणम ४५ यजन वाच बभूव । -- सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र घोरा मनसा वाचमकत । मत्रा ससाय सस्यानि जानते भद्रपा ल्क्ष्मोनिहिताधि वाचि ॥२॥ पदवायमायन्तामन्यविन्दन्नपिप प्रविष्टाम् । तामाभृत्या व्यदधुः पुरत्रा ता सप्तरभा अति स नवन्ते ॥३॥ उत त्व पश्यन्न ददश वाचमत त्व मृण्वत शृणोत्येनाम। उतो त्वस्मै तन्व, बिसने जायेव पत्य उशती सुवासा ॥४॥ अक्षम्वन्त रणवन्त सखायो मनोजवप्वसमा आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृ ॥७॥ इमे में नार्वाड न परश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरास । त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्र तन्वते अप्रजज्ञय ॥९॥ इत्यादि वेदे नित्ववाद ईश्वर. जीव प्रवृतिश्चेति पदायत्रय वेदे समुपवर्णितमुपलभ्यते 'असच्च सच्च परमे व्योमन् दक्षस्य जन्मनदितेरुपस्ये। अग्निह न प्रथमजा तस्य पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनु [म. १०-५-७] प्रय फैशिन स्तुया विचक्षते सवत्सरे वपत एक एपाम् । विश्वमको अभिचप्ट माचीभिर्धाजिरेक्स्य ददृशे न रूपम्॥[० १-१६४-४४] द्व सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिपस्वजाते । तयोरन्य पिप्पल स्वाद्वत्यनमनन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ [स० ११६४ २०] एपु मन्त्रेषु ससारचरनिवहणाय ईश्वर जीव-प्रकृतिश्चति तय पदार्था नद्दिष्टा । अपि च तद्विष्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरयः । विवीय चक्षुराततम् । - ० १२२-२०] अत्र 'विष्णु पदमीश्वरमभिधत्ते, 'सूरयश्च' जीवान् । 'दिवीय चक्षु रिति प्रकृत्युपलक्षित सूयम् । एतनाऽपि वैतवादो ध्वनितो भवति । किञ्च 'यस्मान्न जात । परो अयो अस्ति य आविवेश भवनानि विश्वा। प्रजापति प्रजया सरराणस्त्रीणि ज्योतीपि सचते स पोडशी। ८०८॥३६॥ अन प्रजापति परमेश्वर परामशति, भवनानोति प्रकृति, प्रजति च जीवजातमभितक्षयति । परमेश्वरस्य मुख्य नाम अोम् यद्यपि वरेस परमश्वर, अग्नि मित्र-वरणप्रभृतिभिरनेकनामभि स्मियते तयापि तस्य मुख्य नरम तु खल ओस्' इत्येवाम्नातम् । है । - - ·सस्कृतसाहित्यविम "ओ३म् ख ब्रह्म [यजु० ४०] कठोपनिषद्यपि 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद सग्रहेण वीम्योमित्येतत् ॥ [कठोप० पल्ली २ म०५] एव “यो अस्याध्यक्ष परमे व्योमन्सो अग वेद वा न वेद" इत्याद्यनेकमन्त्र- लिङगेष्वयमेवार्य पल्लवित यत्परमेश्वरस्य मुख्यतम नामोमिति । "ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अपि विश्वे निषेदु ".. यमपि द्रढ़यति उक्तमेवार्थम् । परमेश्वरस्य ओम्नाम्नो मुख्यत्वादेव हेतोमहर्षि- पाणिनिमुनिना'ओमम्यादाने" इत्यनेन सूत्रेण प्रतिमन्त्र आदौ युज्यमानस्य ओमिति पदस्य प्लतत्त्वमनुशासितमवगम्यते । वेदे स्वराज्यप्रशस्ति 'आ पद्वामीयचक्षसा मित्र वय च सूरय 1 व्यचिष्टे बहुपाम्ये यतेमहि स्वराज्ये ।। [ऋग्वेद ५१६६।६।। यदज प्रथम सम्बभूव तत्स्वराज्यमियाय । तस्मानान्यत्परमस्ति भूतम् ।। अथर्व २०१७१३ एष मन्त्रवणेषु स्वराज्यस्य महिमा गौरवञ्च वर्णितम् । आत्मना मनसा यपुपा समुन्नतो मानवसमाज एव स्वराज्यपात्रता याति यतो नान्यत् किमपि भूत कल्याणकरतत्वमास्ति । तच्च स्वराज्य बहुभि विद्वभि पाय्य रक्षणीयमस्ति अत अस्माभि सूरिभि मित्रभावापन्न ज्ञान- पूर्वक तदारक्षणीयमिति भावः । राष्ट्र भावना पय ते राजा वरणो पध देवो बृहस्पति । प्रवस इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्र धारयतां प वम् ॥[ऋग्वेद १०११७४।५। आ रवाहामन्तरेपि वस्तिष्ठायिचाचलि । विसरत्या सर्या वाग्छन्तु मा स्वदाप्दमधिभत । ऋग्वेद १०1१७३।१] विधि माप घ्योठा पर्यंत वादिघावलिः । इन्द्र इवह प.पस्तिष्ठह राष्ट्रम पारय॥ [ऋग्वेद १०११७३।२] भामिरहन्त ऋषय स्वविदत्तपो दीक्षामुप निषेदुरगे। स्तो राष्ट्र बर मोजाय जात तरस्म देषा उपसनमन्तु ।। [अपवं १९४१११] ·वेदप्रकरणम् देदे विश्वमेवाखिलं राष्ट्रत्वेनाभिमतम् । न जातु भौगोलिकभेदविभिन्न देशविषया सन्दभूतम् यत्तद्वा देशविशेषानुगृहीतं राष्ट्रम् । तादृशराष्ट्रस्य राजा तादृशो भवेत् यं सर्वाः प्रजा वाञ्छेयः । तादृशस्य एकच्छत्रवतो राज्ञो राष्ट्र न जातु भ्रष्टाचारपद्धतिमवतरेत् इति भावः। स च तादृशगुणोपतो नृपः पर्वत इवाचलस्सन् राष्टं धारयति नान्ययेति विवेकः। पृथिव्यादिभ्रमणविज्ञानम् 'सविता यन्त्रः पृथिवीमरम्गादस्कम्मने सविता द्यामहत् । अश्वमिवाघुसधुनिमन्तरिक्षमतूत बद्धं सदिता समुद्रम् । [ऋ० १०११४९।१] सविता आदित्यः यन्त्रः पृयिवीमरमयद् अनारम्भणे अन्तरिक्ष सविता द्यामद्दवमिदाघुसदनिमन्तरिक्ष मेघ बद्धमतूतें बद्धमतूर्ण इति वा त्वरमाण इति वा सविता समुदितामिति क्मन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् । अस्मिन् मन्त्र पृथिव्यादिग्रमणं वणितम् । सूर्यश्चक्षुज्योतिप्रदः सर्वसुखकरश्च महि ज्योति विनतं त्वा विचक्षण भास्वन्तं चक्षुषे मयः । मारोहन्तं वृहतः पाजसस्परि वयं जीवाः प्रतिपश्यम सूर्य । [ऋ० १०१३।३७] हे विचक्षण ! सूर्य महग्योतिविनतं भास्वन्तं आरोहन्तं चक्षुषे मयः- चक्षुषे सुखकर त्वां वयं जीवा प्रतिपश्येम प्रतिदिनं पश्येम । उदयतः सूर्यस्य नित्यदर्शनेन दृष्टिप्रसादो जायते इति भावः। शनो भव चक्षसा मह्नादां भानुना शं हिमा पूणेन । ययाशमध्वश्छमसद दुरोणे तत्सूर्य प्रविणं हि चित्रम् ॥ [ऋग् म० १०१३।३७१०] त्य ओप्प्ये मार्गे गृहे वा पयाविधिसवनेन सूर्यः विचित्रं द्रविणा- मारोग्यरम स्वतेजसा रश्मिना च प्रयच्छति।" एकचक्रे सप्तरश्मिवति सूर्य एवाखिलानि भुवनानि तस्युः 'सप्त पन्ति रयमेक्चश्मेको अश्वो वहति सप्तनामा । पिनाभि चक्रमजरमन यत्रमा विश्वा भुवनापि तस्यः । [ऋ० १४१६४१२] ·४८ सस्कृतसाहित्यविमर्श एव- नबो-नवो भवति जायमानोऽह्रा केतुरपसामेत्यग्नम् । भाग देवेभ्यो विदधात्यायन प्रचन्द्रमास्तिरते दीर्घमाय ॥ -- [ऋ० १०।८५।१] दिव्यरथ, १. - F TH अन्यत्रापि वेदेषु दिव्यरथवर्णनमुपलभ्यते विविधाशयम् । तदपि दिव्य रयनिर्मापविधि सूचयति । 'इन्द्रस्य वयो महतामनीक मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभि । सेम नो हव्यदाति जुषाणो देव रथ प्रतिहव्या गृभाय ।। [यजु० १९५४] अपिच- रथे लिष्ठमयति वाजिन पुरो' पर यत्र कामयते सुपारथि । अभीशूना महिमान पनायते, मन पश्चादनु यच्छन्ति रश्मय ।। [यजु० १९१४३] दिव्या नौ सुत्रामाण पृथिवीं धामनेहसम् सुशर्माणमदिति सुप्रणीतिम् ॥ दैवीं नाव स्वरितामनागसम्, असचन्तीमारहेमा त्यस्तयै ।। [अथव० ७१६३॥३] इत्याद्या मन्त्रा अपि निदिष्टार्थमुपोद्वलयन्तोऽनुसन्धया जिज्ञासा मुतूहलिभिस्तत्रतत्रैवेति दिक्। किञ्च 'आवां रथो अश्विना श्येनपत्वा सुमलोक स्ववा मत्वर्वाद। पो मत्यस्य मनसो जवीयान विबन्धुरो वृष्णा वातरहा ॥ [१११११८१] हे अश्विनौ । यो श्येनपत्वा-दयेन इव शोपपतनशील गमनशील इति मावत् । मत्य॑स्य मनसो जवीयान् निविधवायनयुक्त सुमडोको रयो वाताहा पापुवढेगवान् अस्तौति पापत् । ईदृशो रयस्तु यायुयानमेय भवितुमर्हति । भन सायणीयमाध्यमपि अममेवा पुष्णाति । अपिच मनायो जातो अनमीशुपरम्यो त्यस्त्रिचर परिवत्तंते रज । मरत्तो हैप्पस्य प्रदाधन चामुभवः पृथिवीं पच्च पुष्यथ ।।" (ऋ०४१३६१] - ·वेदप्रकरणम् ४९ . अत्रापि निचक्रस्य' रयस्य' आकाशगामिनो व्योमयानस्य वर्णन सुविशदमेव। सूर्य प्राकर्षणेन पृथिव्यादिलोकान् स्वकक्षायामादधाति भ्रमयति च एतद्विज्ञानार्थमघोङ्किता मन्त्रा अनुसन्धेयाः। "यदा ते मातीविक्षस्तुभ्यमिन्द्र नियेमिरे । आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे।" [म० अ० ६ ० १ व० ६ म० "यदा सूर्यममुं दिवि शुक्र ज्योतिरघारय.। आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे ॥" [ऋ० अ० ६ अ० १ व०६ म० ६] "यदा ते हर्यता हरी वावृधाते दिवे दिवे। आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे॥" [म० अ० ६ अ० १ ० ६ म० ३] यजुष्यपि आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयनमृतं मयं च । हिरण्येनं सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् । [यजु० ३० ३३ म० ४३] व्यस्तम्नाहोदसी मित्रो अद्भुतोन्तर्वावदकृणोग्ज्योतिया तम । वि चर्मणोव घिषणे अवर्तयश्वानरो विश्वमघत वृग्यम् । ० अ० ४ १०५ १० १० म०३] एवमन्यान्यपि हितोपदेशपराणि बहूनि सूक्तानि । तेषु कानिचित् अत्र उदाहिपन्ते श्रद्धासूक्तम् सूक्तेऽस्मिन् पञ्च मन्त्रा. सन्ति, तेषु श्रद्धाया प्रशस्तिरतिशयेनोपणिता। १. ज्योतिष्मन्त केतुमन्तं विचः सुख रय सुपद भूरिवारम् । चित्रा- गधा यस्य योगेऽधिजज्ञे त वा हुवे अति रिक्वं पिवध्य ।। [ ऋ० ८।५८६३ ] २. रयो रहतेर्गतिकर्मण । स्थिरतेवास्याद्विपरीतस्य रममाणोऽस्मिन्- तष्ठनीति वा रयतेर्वा रसतेर्वा निरु० अ० ९ख० ११ ३. विश्वानरस्यादित्यस्य । निरु० अ०९ख० १२॥

·५० -- सस्कृतसाहित्यविमश "मानवजन्मसाफल्या,तत्वान्तरेषु श्रेद्धा हि नाम प्रधानभाव भजते । श्रद्धया सर्वाणि कार्यान्यनायासेन सिद्धिसरणिमवतरन्ति । किन्नाम हि तद् यच्छुद्धया न साध्यम् । श्रद्धयाग्नि समिध्यते, श्रद्धया हूयते हवि -: श्रद्धा भगस्य मूर्दनि, वचसा वेदयामसि ।। (ऋ० १०।१५१११) श्रद्धा- देवा यजमाना वायुयोगा उपासते। श्रद्धा हृदय्यात्या-श्रद्धा विन्दते वसु॥४॥ श्रद्धा -- प्रातहवामहे श्रद्धा मध्यन्दिन परि। श्रद्धा सूयस्य निम्रचि श्रद्ध श्रद्धापयेह न ॥५॥ सज्ञान-सूक्तम् ऋग्वेदवदयववेद पि सज्ञानसूक्तमुपलभ्यत । तदप्यतिरमणीयम्। सम्य- ज्ञान सज्ञानम तच्च सौहार्दै साम्मनस्ये परस्परप्रेमभावे च पर्यवस्यति 'सहृदय 'साम्मनस्य॑मविद्वेष कृणोमि व । अन्योऽन्यमभियंत वत्स जातमिवान्या ॥१॥ अनुवत पितु पुत्रो मात्रा भवति समना.। मार जाया पत्ये मघुमतों वाच-वदतु शान्तिवाम् ॥२॥ माभ्राता भातर द्विक्षन मास्वसारमृत स्वसा।-- सम्यञ्च सव्रता भूत्वा पाच वदत भद्रया ॥३॥ - ज्यामस्वन्तश्चित्तिनो मा सधुराश्चरन्त ॥४॥ 1. अन्योऽग्यस्मै - वल्गु एत । संयोचीनान्व F- संमनमस्कृणोमि ॥५॥ अत्र मानवाना कल्याणाय कीदृशो मधुरो मनोहरश्चोपदेशन FT वेदे पशुपक्षिविशेषाणा वर्णनम् घेद मानवसमानस्य हितकाम्यया धन्याना सिंहादिदुष्टसरवाना पति विशेषाणाञ्च वन विशेषरीत्या कृतमयगम्यते । तत्र वन्यपषु सिंहस्य वर्णन मसन निर्दियते । सिहस्व गर्जन, अदिनियास , घागरयां निग्रहणञ्च, दातुमा सिदिच तटवतिधनारपाधिशसच मन्प गित । गजस्य यनिमप्युपलभ्यते । ऋमियनजद धनोपायोपि प्रदगित । तस्य च निवासी हिमाचलो. पारम्यप्रदेश निदिएं । वयापि नाम देदै बत्र पौत्तितम् । पराही, पाम्यो पापाच महिप, ऋ, पि, वानरजातिश्च नरसादृश्यवती, पनेव. वियोष्ट ! सराधयन्त वदन्त 2 ·वेदप्रकरणम् रत्वेन सकोतिना। एवमेव मृगा, मेपा, अजा, गर्दना, श्वानश्च वर्णिता । प्राम्येषु पाप गाव....अनोवोत्कृष्टत्वेन..प्रस्तुना. 1 गावश्च ..वेद अन्याशब्देनापि उच्यन्ते । शुक्ल यजुर्वदे गोघ्नस्य वघदण्डो.विहित । वृषमारच उक्षागाच पि- पर्मणे रयादिवानक्षेत्रकर्षणाय नियमन प्रयोजनोयन्वन सनिताः । गोमेष- मजद्वारा गवा, सवदन वृषभाणान्च.. परिपालन भूयसा ममादरासदमिव कीर्तितम् । गोसदृशा प्राधान्यमाजो नाऽन्ये पाव । यद्यपि गोधनमि- घाश्वयनमपि आदरणीयत्वेनाम्नातम्, तयापि तद गोतुला नारोहनि । तत पुढेप अम्बा रघवह्नर्मण्यपयोज्या । अश्वमेधयागश्चापि गोमेघवन् ममादरणीयत्वेन निर्दिष्ट । तपाश्वजाने सवर्द्धन परिपाल्नञ्च सीनिनम् राष्ट्रहिताय । वेदविदा मैततिरोहित पवैदे हिमा-निषेध पदे पदे उपन्यते। यजुर्वेद यजमानस्य पान पाहि', 'परमे पाहि' इति मुस्पष्टो निषेध । "गा मा हिमी,अजा मा हिंसी , माद मा हिमोरिम मा हिंसीद्विपाद पाम् । मा हिमोरक्याफ-पास मा हित्त्यात् मयां भूतानि" इत्यादीन्यनैकानि वैविचनानि प्राणिमात्रस्य हिमाया निषेधम्प्रत्यपोरदन। चतुष्पादवत् द्विपादस्यापि च हिमा निषिद्धा । गोमाममक्षणनिधोऽपि वलन्कृतो लम्पने- ----32-631 'एनदु स्वादीयो यदधिगव, सीरम् या माम वा तदेव नाश्नीयात् । -[वयव १1१] इति । -मासभक्षण-निषेध, गोमासवदश्वादिपशुमासमक्षेण मनुष्यमासमक्षण च निषिद्धम् । 1 य.पोहण ऋषिपा समई यो अश्येन पशुना यानुपानी ----यो भन्याया भरति क्षीरमाने तेवा नीतिहरमा पि यश्च । [+02016317]. पुरुषाःवादिमाममपितु - शिरसदो दण्डपेज रिहित । गोदुग्ध- परिहतचापि । एवमेव पक्षिणामपि वर्णनमुपलभ्यते । ता पुनगि नौरसोर- विवेरियन प्रसिद्ध हम अनन्दिर्शित । सोन्य जन प्लेयर्माना मिनि च पतमान माम्नान् । अन्य लोग निदा जल्नुपरिभदनचातुरी नार-मोमयो विनंदनगरी भूपते । नी पतिवसमा मानव कोञ्चामिल वर्णन रमणेता मिति। दामयागाचश्यामपिता परंदरच पर यारान् 'दामपानरागस्य निदर्शनन यायामास मी विधापहरण- निपुणवेन दाराच हरिद न च संस्तुता । गुगना पंजरपदना, मनुष्पवाया उदारपश्चापि समरितम् । ---- । T - ·५२ सस्त साहित्यविमश गम्यागम्योपदेश ऋग्वेदे यम थमीसूक्तनाम्ना प्रसिद्ध सूक्ने सवादरूपेण गम्यागम्योपदेश कृत । तत्र यमस्य स्वसा यमो स्वभातरि यमे आत्मनोऽनुराग प्रदर्शयति । सच नाता तदीयानुरागमस्थाने इतिकृत्वा प्रत्यादिशति 'न तिष्ठन्ति न निमिषन्त्येते देवाना स्पश इह ये चरन्ति । अन्यमूषु त्व यम्यन्य उ त्वा परिबजाते लिबुजेच वृक्षम् । [म० १०.१०८] है यमि भातुरन्यमेव त्व लिबुजेय वृक्षमालिडिगतुमर्हसि न जातु ध्यातर- मितिभाव। सूक्तान्तराणि देवताना, दैवतीकृताना वा पदार्थाना प्रशसाथ प्रवृतानि सवादरूपेण, आण्यानविधया वृत्तान्तशैल्या वा। एवविधानि सूक्तानि विधिनिषेध. मुखेन कमपि तात्त्विकमर्थं निर्दिशन्ति । तदन ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य चतु- स्त्रिशत्तमात्सूक्तात् कतिपयमन्त्रा' द्यूतकारस्य करुणाविलापव्याजेन कमपि मर्म- स्पसमयमदीरयन्त समुदाहियन्ते 'नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्त सन्ते। दिय्या गारा इरिणे न्युप्ता शीता सन्तो हृदय निर्दहन्ति । स्त्रिय दृष्ट्वाय क्तिव ततापान्येषा जाया सुकृत च योनिम् । पूर्वाल्ले अश्वान् ययजे हि बभ्रून्रसो बग्नरन्ते वृषल पपाद ॥ अक्षर्मा दोग्य कृषिमित् कृषस्व वित्ते रमस्व बहु मन्यमान । तन गाव फितष तत्र जाया तन्मे विचष्टे सवितायमर्य । अत्र घूतत्रोडात. परिणतामात्मनो दुरवस्थामनुभयन् धूतासवितञ्च परित्यक्तुमक्षम अतितरा विषोदति । ततो धूतनिवेधपूर्वक तन्निन्धतामुद्घोषयति। परमेश्वरस्य माहात्म्यम् तद्विष्णु स्तपसे धोयण मृगो न भीम कुचरो गिरिष्ठा। यस्पोरप त्रिपु वित्रमणेष्वपिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥२॥ प्रविष्णवे अपमेतु मम गिरिक्षित उदगायाय घृष्णे। पद दीर्घ प्रपतं सपथमेरो विममे प्रिभित्पदेभि ॥३॥ परप त्री पूर्ण मधुना पशयशोपमा स्वयमा पक्ति। पउ विधातु पृपिषीमत प्रामेरो दापार भुवनानि विया ॥४॥ तदरम प्रियमभि पायो अश्यां नरो यत्र देवषयो मदन्ति । उपचमाय सहिपपरिया विष्णो पदे परमे मध्य उस ॥५॥ - ·वेदप्रकरणम् ता वा वास्तून्युश्ममि गमध्ये या गावो भरिशृङ्गा अयासः। अमाह. तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पद मवमाति भूरि ॥६॥ एषां तात्पर्यायः । गोऽयं विष्णः व्यापनशीलः परमेश्वरः स पार्थिवानि पृथिवीसम्बन्धोनि रजासि अग्निवायुसूयंस्पाणि लोक्लोकान्तराणि निमिमीते तस्य उरुगायस्य परमेश्वरस्य वीर्याणि वीराणि प्रावोचम् । " स च विष्णुः गिरिष्ठाः कुचरः भीमः मृगसिंह इव स्वपराक्रमेण दुष्टानां हननशीलः शिष्टानाञ्च पालक इति शेषः । यमाश्रित्य सर्वाणि भूतानि यो लोग निवसन्ति । यश्चकः सन् विश्वानि भुवनानि धृतवान् यस्य महिम्ना स्वधया अन्नादि- सामग्रया,दिव्यामृतेन मधुरेण पूर्णानि भूतजातानि मदन्ति हपितानि भवन्ति । अस्यव विष्णोः प्रिय पाय: अन्तरिक्षं ब्रह्मलोकमिति वा । यत्र नरा विष्णुपदमिच्छन्तो यजदानादिभिः मदन्ति तृप्तिमनुभवन्ति । अत एव विष्णोः व्यापक्स्य परमेश्वरस्य उत्कृष्टे निरतिमायकेवलसुखात्मके पदे मधुरसस्य उत्सः निप्यन्दो वर्तते तमस्यामिति भावः। स हि खलु सर्वेषां सुकृतिनां बन्धुः तस्य पदं प्राप्तवता निरतिशय आनन्दः सम्भवति। तया हे स्त्रीपुरुषो वा युष्मदर्य तानि गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धानि वमित योग्यानि स्थानानि कामयामहे यत्र गावः ज्ञानरश्मयः अन्युनताः सर्वैराश्रयणीया अयासः अत्यन्तप्रकाशयुक्ताः विलसन्ति । अत्र कामानां पितुः उरुगायस्य बहु स्तुत्यस्य वष्णः परमेश्वरस्य पदं स्वमहिम्ना स्फुरति । समस्तमानवानां मोक्षपदं प्रकाशात्मकं गन्तव्यत्वेनानोपदिष्टमवभाति । नूनं परमेश्वरस्य माहात्म्यप्रदर्शवमिदं सूक्तम् । ऋग्वेदे एक्मन्यदतिरहस्यमयं पञ्चदशचं सूक्तं इन्द्रस्वरूपवर्णनात्मकम् । इन्द्रशन्दोऽत्र परमेश्वरं जनेश्वरञ्चाभिधत्ते । यद्यप्यतिहासिकरिनिहासमाचक्षाणं- एच्यते 'पुरा क्लेिन्द्रादयो वेन्ययज्ञं समाजग्मुः। गृत्समदोऽपि महर्षिस्तत्राम । दन्या- चेन्द्रजिघासया तत्र समागमन् । तान् दृष्ट्वा निजंगामेन्द्रो पजाद् गृत्समदाकृतिः । तदनु वेन्येन पूजितं यजवाटानिर्गच्छन्नं गृत्समदपि दृष्ट्वा, अयमेव इन्द्र इति मन्य. मानास्तममुरा परिवः । नाहमिन्द्रः किन्वेवं गुणोपेतः स इत्यनेन मूतेन तान् प्रत्युवाच । अन्य स्वेवं वर्णयन्ति गृत्समदस्य यज्ञे प्रविष्टमेवाग्निमिन्द्रं ज्ञात्वा अमुराः परिययुः इन्द्रदच यज्ञाग्निर्गत्य गृत्समदम्पेग स्वर्ग जगाम । ततो अमुरा अन्तः प्रविश्य, गृत्समदस्तु गतोऽयमेवेन्द्रो गृत्समदरपेपास्ने इनि तं जगहः । स तान् नाहमिन्दोऽपमिनि 'यो जात' इति सूक्तेन प्रत्युवाच । परन्तु रक्तास्तु परमेश्वरः मोदग्गुणोपेतः, राजा या पोदापशोपेनेन भवितव्यमिति सूरतेनामनोपयते । न पाहिचिदिनिहासः । मन्त्रेषु गत्समदादीनां चर्घाया नितरामसभावात् ।

·४ तथाच • - To TX- N 5 TITE 7 P मण्डल वरीयो निर्मात यश्च तेजसाधुलोक अस्तम्नात सISIT TI सस्कृतसाहित्यविमश यो जात एव प्रयमो मनस्वान्देवा देवा तुना पपभूपत्ता पस्य शुष्माद्रोदसी अन्यसेता नम्णस्य महासजनास इन्द्र ॥१॥ यापृथिवीं व्ययमानामद हघ पमतान्मपिता परम्णात । यो अतरिक्ष विममे वरीयो यो धामस्तन्नास जनाम इन्द्र ।। x यस्मान ऋते विजयन्ते जनासो य युध्यमाना अवसे हव ते । यो विश्वस्य प्रतिमान बभूव यो अच्युतच्युत्स जनास इन्द्रः ।। x य शम्बर पवतेषु क्षियन्त चत्वारिंश्य शरद्यन्वविन्दत् । ओजायमान यो अहि जमान दानु शयान स जनास इन्द्र x .xx द्यावा चिदस्म पृथिवो नमेते शुष्माच्चिदस्य पवता भयन्ते । -FI Fir य सोमपा निचितो वजाबाहु यो वग्रहस्त स जनास इन्द्र ॥१४॥ E EFESTT- TI य खलु सवप्रकारेण सर्वोत्कषमादधान विश्वजिद्यशमनुतिष्ठन सवश्रष्ठतया प्रथम दवाना प्रधानभूत मनस्विनामग्रगण्य देव द्योतमान इन्द्रत्वेन जात सबर्देव वृतो रक्षकत्वेन देवान प्रजाजनान पय भूषत् ।, यो नप खल्बखिलान वृनहपान शत्रु शत्रुजनान् पराजित्य विश्वजिद्यज्ञ विधाय इन्द्रपद प्राप्नोति स एष पुरुषथ्याध'इन्द्र पदेनालफियत इति प्राचीना परम्परा। स एव इद्रौराष्ट्रपती राजा वा भवेत । यस्य शुष्मात बलात् द्यावापृथिव्यो अबिभीताम् (यस भये) नम्णस्य सैनादिबलस्य महिम्ना युक्त स एव राजतिपदयोग्य इति भाव । यो व्यर्थमाना पृथिवीं राष्ट्रमिति यावत दृढा करोति । पश्च प्रकुपितान् पर्वतसदृशान विपक्षान स्याने व्यवस्थापयति । अतरिक्षमुपलक्षणमेतद वातावरणस्य । यश्च वायु इंद्रो भवितुमहति । यस्मादृते प्रजाजना विजय न प्राप्नुवन्ति, अत युद्धपाना यमवसे रक्षणाप आह्व. यन्ति । याच विश्वस्य राष्ट्रस्य प्रतिनिधिबभूव पर्वताना पर्वत इव बढीयसा पूणां ध्यावसिता स एव पदभाक । यस्मद्राय पावापूपियो स्वप महीभवत । यस्य बलात् पवता बिस्पति पाच पगवाहु पयहस्त स एय इन्द्रो नपेत । यस्य च राज्य सोम पम-आदि पेय अयमाशय T F 7 rs F ।

·। 15 M वेदप्रकरणम् वस्तूनि पुष्पलानि यस्य वा राधा अनादिखाद्यसामग्री च.प्रवृद्धा भवति स एव, इन्द्रपदारुढो भवतु, नान्यः । सूक्तमिदं पक्षे ईश्वरपरत्वेनापि व्यास्येयम् । मोक्षानन्द मोक्षानन्दस्वस्पं वर्णयन् तदभ्यर्यनञ्च मन्त्रवर्णराहः- 'यत्र ज्योतिरजनं यस्मिन् लोके स्वहितम् । तस्मिन मा धेहि पवमानामते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परिस्रव ।। [म. ९. मू० ११३७ आ.पवस्व दिशापते आजोक्ान् सोम मीढ्वः.1. ऋतदाकेन सत्येन श्रद्धया तपसा सुतं इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ [ऋ० ११ ११३j२ -~~ इत्यनेनंतदुक्तं भवति--स-सल मोक्षानादानुभवः सत्येन-श्रद्धया तपसा चाध्यात्मिक ज्योतिषदीप्त्या एव सम्भवति ।---, 7------ ज्ञानज्योतिरेय-मोक्षमार्गपरिपरियनः समस्तान् प्रत्यूहव्यूहान् निदहाति, सर्वाणि च दुर्गाणि च पर्षदति । इत्याह:---:-- 'जातवेदसे सुनवोम सोममरतीयतों निदहाति वेद-: : स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्ध दुरितात्यग्निः।- [मा १, मू-१९ म० १] -7 “यस्प ज्योतिपा सोऽयमात्मा ज्योतिष्मान् भवति विश्वं तद् विभाति तं ज्योतिषां ज्योति स्वरप परमेश्वरं स्तौति :------ 'एक एवाग्निवहुधा समिद्ध एकः सूर्यो विश्वमनुप्रभूतः । एकोपाः सर्वमिदं विमात्यक वा इद विवभूय सर्वम्। ऋ० ८३५टार] एकंव 'उपाः' इति पदं प्रकारात्मकस्याद्वितीयस्य परमेश्वरस्य महिमान मवद्योतयति। 'पुनर्जन्म विषय. पुनर्जन्माधिकृत्यातिरमणीयं तत्वचो वर्णयन्ति:- 'अमुनीते पुनरस्मासु घमः पुनः प्राणमिह नो हि भोगम् । ग्योक पायेम सूर्यमुच्चररतमनुमते माया न. स्वरित ॥ [ऋ० ८१२३1] . 'F - .

·सस्कृतसाहित्यविमर्श पुनर्मन पुनरायुमं आगन् पुन प्राण पुनरामा म आगन्। पुनश्चक्षु पुन श्रोत्र म आगन् । वैश्वानरो अदब्धस्तनूपा अग्निर्न पातु दुरितादयद्यात्। [यजु०४११५] आ पो धर्माणि प्रथम ससाद ततो वपूपि कृणुते पुरणि । धास्युर्योनि प्रथम आवियेश यो याचमनुदितां चित॥ (अथर्व० का० ५ । अनु० १ । व० १ । म०२] अन्यच्चाप्येक प्रजापतिदेवताक दशचं सूक्त परमेश्वरस्वरूपवर्णन- परमतीव रमणीयम हिरण्यगर्भाश्यम् । अत्र परमात्मैव हिरण्यगर्भ तदुपाधि- भूताना पृथिव्यादीना भौतिकाना ब्रह्मण सकाशादुत्पत्ते तदुपहितत्वात्तदुत्पनत्व- व्यपदेश । 'भूतस्य जात पतिरेक आसीदिति' । स एव एकोऽद्वितीय सन् भूतस्य विकारजातस्य ब्रह्माण्डादे पतिरासीत् । यश्च पुन पृथिवीं उत धाञ्च दाधार धारयतीत्यर्थ ।' 'कस्म देवाय हविषा विधेम ? तस्मै हिरण्यगर्भरूपाय प्रजापतये हविषा-नमोवाचा परिचरेमेत्यर्थ । 'क' इति सुखनाम-सुखस्वरूपाय कस्म, कमिति प्रजापति तस्मै प्रजापतय इति व्यारयान्तराणि इति । अस्मिन् सूक्ते परमेश्वरस्यकत्वप्रतिपादकानि वचनानि भूम्नाऽम्नातानि । 'एक इद् राजा जगत', 'य देवेषु अघि देव एक आसीत' इत्यादीनि । अन्ते च 'प्रजापते न स्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव पत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वय स्याम पतयो रयीणाम् ॥१०॥ तस्याद्वितीयस्य परमेश्वरस्य देवाधिदेवस्थानुकम्पयैव क्य रयीणा सर्व- विश्वर्याणामाध्यात्मिकाधिभौतिकाना पतम स्वामिन भवितुमर्हाम इति भाव। किञ्चकमन्यदपि अतिमहत्त्वपूर्ण, सच्चिदानन्दात्मकसर्वगतपरमात्म- देवताक्मष्टचं 'अह रुद्रेभिरितिक रोचिष्णु सूक्तम् । सूक्तमिद वस्तुत परमेश्वरस्याद्भुतमहिम्न प्रदशकम् । 'अह रुद्रेभि वसुभि चरामि अह आदित्य उत विश्वदेव । अहम् मित्रावरुणा उभा विमि अहम् इन्द्राग्नी इति अह अश्विना उभा ॥१॥ १ सदसि रुड-रड लिट इनि सावपारिको लिए। २ ऋग्० १०११२५ मू० । ३ ऋ० १०.१२५ मू ।

·वेदप्रकरणम् अह सर्वालामो परमेश्वर, रुद्र वसुभि आदित्य विश्वदेवेश्च तत्तदात्मना चरामि । अहमेव मित्रावरुणो, इन्द्राग्नी, अश्विनौ च धारयामि । ईश्वर एव सर्वेषामेपा जगत्कारणाना स्वमुप्रभृत्रोना धारद सञ्चालरचेति आरतम् । वेचन सूकामिद अपदमहिम्ना, ब्रह्मक्वादम्य मूल मन्यमाना व्यवस्थापयन्नि 'सर्व खलु अह ब्रह्मति' मपि हि सर्व जगत् शुक्नो रजतमिवाध्यस्न सदृश्यत । माया च जगदावारेण विवर्तते । तादृश्या मायाया आधारेण असङ्गस्यापि ब्रह्मा उत्पत्तिरित्यादि । ततरे विप्रतिपद्यन्ने । तेभ्युपगच्छन्ति यदन सवस्थास्य जगतोऽविष्ठानस्पत्वेन भगवत सर्वान्तर्यामिण परमेश्वरस्यैव सस्तव प्रदश्यने न जातु जगाह्मणोरेक व प्रस्तूयते । किञ्च - अह राष्ट्री सगमनी वसूना चिक्तुिपी प्रयमा यतियानाम् । ताम् मा देवा व्यदध पुरुत्रा भूरिस्थात्राम् भूरि आवेगयन्तीम् ॥ ३ ॥ [F० १०.१२५३] अहम् एव स्वय इदम् वदामि जप्ट देवेभि उत मानुभि । यम् कामये तम् उग्र कृणोमि त ब्रह्माणम् तम् अपि तम् सुमेधान् ॥५॥ अहम् कद्राय धन आ तनोमि ब्रह्माद्विप शरव हन्तव में इति । अहम् जनाय समद कृणोमि अहम् धावापृयिवी इति आ विवेश ॥६॥ ब्राह्मींदाक्तिमुद्दिश्य कीदृश मनोज सस्तदनम् । वस्तुत प्रशस्तक्मणव जन- लपेश्वरप्रसाद ब्रह्म वमपित्व मुमेधाञ्च प्राप्त शक्नोति ना पनि 'य कामये, त ब्रह्माण' इत्यादिना मूच्यने । वेदे आयर्वेद-विज्ञानम् आयुर्वेदो हि नाम आयुषो वेद । 'आयुर्जीवितमुच्यते । जीवित येन जातेन दिघने लन्यने वा स आयुर्वेद । तदिद आयुर्वेदशास्त्रमुपाङ्गमयस्य एबमायुर्वेदस्य वेदाङ्गत्वमन्यपगते, सुतरा स्वीकृत भवति यदायर्वेदस्य मूभूना मिद्धान्ता वेदेषु तत्र तत्र गर्भाकृता अनुस धेया एव । वेदप बहशो बंद्यकविषय उपलभ्यत । ऋग्वेदे उपाण्यानरपेगोपनित विपलाया अश्विन्या जड्या- योजनम् । यादवस्य च पोर मोल्नम् , श्रोणस्य जान प्रगुणीकृतञ्च कस्य न कुतूहल जनयत् । अन्यत्र ओषधीना नामरीन प्रयोगश्चाप्यपदिष्टोऽवगम्यते। रोगाणा सजा, तेपा निरसनोपायाश्च वरपप्पन वनिता । अयवदेपि नाना रोगास्तदेतद रोगप्रतीकाराचापि निर्दिष्टा विलोक्यने । मात्रिरी चिरिन्मा पि भूपना तत्र पल्लविता । रोगविर्गपागा निरासाय मविशेष म्यापिताना .

·५८ सस्कृतसाहित्यविमश - F - माजनजलाभिषेचनाभिमन्त्रणधूपनादीनामुपदेश । शल्यक्रिययापि च विताना शरीरावयवाना , छदनभेदनादिना रोगनिवहणम् । म त्रविद्यायामिव, भेपज, प्रयोगेनापि व्याधिप्रतीकारो यत्र तत्र बहुत्र समाम्नातो मजलिङ्गत । भिषग्यरः. विप्रै नानौषधीना प्रभूत सग्रह काय इत्युपदिष्ट भवति । - यनौषधीश समम्मत राजान समिताविक । - वित्र स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातन ॥ - [ऋक १० ९७-६]-- शत ते राजन् भिषज सहस्रमुर्वी गभीरा सुमतिस्ते ऽस्तु । [ऋग्वद १-२४ २] एव अथवण्यपि--- 'शत ह्यस्य भिषज सहस्रमत वीरुध । [अथव२ ९ ३] त्रिदोषसिद्धान्त -आयुर्वेदीयचिकित्साशास्त्रस्य- मूलभूत -सिद्धान्त त्रिदोषसमाह्वय । दूषपन्ति विकृतिमापादयन्ति शरीर मनश्चेति ये ते दोषा । ते च दोषा द्विविधा शारीर-मानसभेदात् । तत्र वायु..पित्त कफश्चेति शारीरा। रजस्तमश्चेति द्वो पुनर्मानसौ। सत्वन्तु अविकारित्वान्नाटोकते दोषकोटिम् । गुण एव पलु स. नं स दोषपदव्यपदेशभाक । इदमत्रावर्धेयम् विकृता एवामी वायुपित्तकफा. लभन्ते दोषसजा न पुनरविकृता । अविकृतास्त्वमी धातुसज्ञा भजन्ते । एव. रजस्तमस्यपि यषम्य गते एव दोपसज्ञामवगाहेते । प्रकृतिस्थे ते गुणपर्देन व्यदि दिश्यते न जातु दोपसजयति विवेक । अमो च दोषा मलिनीकरणान्मला अप्यु- ध्यते । उक्तश्च. भारीरदूषणादोषा धातवो देहधारणात् । वातपित्तको ज्ञेया मलिनीकरणान्मला.-11-~- [शाङ्गधर. एव घरोपि वायुः पित फश्चति शारीरो दोषसग्रह। "मानस पुनरुद्दिष्टो रजश्व तम एव च ॥ [चरक स० अ० १]-7 ताविरदिगा तु अधिष्ठानभेदेन रोगा द्विविया, मारोरा मानसा चेति तत्र विधारमापना वातादय तत्ततोगाणामाम्यन्तरवारणभूता रसरक्ता' दीनि दूप्याणि दूषयम्त पे रनपत्ति दारोरभवान् रोगान् ते दारोरा । 'वैषम्य.

·ददप्रकरणम् ५९ मापन्ने पुना रजस्तममो-तत्तत्रोगाणामान्यन्तरकारणभूते कामोपलोनमोहो- मादविक्षेपविक्रमादिरोगाविष्ठानभूत मनो दूषयन्ती उपजनयतस्तांस्तान् रोगान् मनोनवान् ये ते मानना । तत्र सत्त्वस्य निर्मलत्वान् प्रकाशामक्त्वात् गुणत्वमेव न दोपत्वमिति भाव । तदेपा ग्रिदोषाणा गनि क्षयोपचयस्वस्पाब- स्थानभेदान् निविधा । क्षये एपा हास , उपचय एषा वृद्धि प्रकोपो वा, स्वस्पाव- स्याने च पुन स्वाभाविको स्थिति प्रकृतिस्यता समत्वस्पा । तया चोक्न चरके क्षय म्यान वृद्धिश्च विनया विविधा मनि ।' तत्र क्षयवृद्धी विकृतिरपे, स्थान च समवरूप प्रकृतिस्य न विकारभून, विकृतिस्तु स्वभावविपर्यय , स च क्षयवृद्धिस्प एव इति दिक । तदेवस्वर पाया वातपित्तफात्माना त्रयाणा दोषाणा बोजभूनो मौलिक सिद्धान्तोऽपि समीचीननयोट्टङ्कीकृतो दृश्यते वेदे सारतरोच्चयरूपेण तयाहि- ते पजायाँ मनसो यो जबीयान् विवन्धुरो वृषमा यस्निचक्र । येनोपयाय सुकृतो दुरोण त्रिधातुना पायो विनं पर्ण ।। [११८३१] अग्र निधानुरित्यनेन वातपित्तरफममाथ्या विधातव एव परिसस्यायन्ते । विनों अश्विना यजता दिवे दिवे परि त्रिपातु पृथिवीमायतम् । तिम्रो नामत्या रय्या परावत आत्मेव वात स्वसराणि गच्चतम् ।। [ऋग्० ११.४७] अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृत मे चारमन म आसन् । यस्त्रियातू रजसो विमानोऽजस्रो पो हविरस्मि नाम ।। [ऋ० ॥२६॥ त्रिरा दिव सवितर्वापानि दिवे दिवे आसुव गिनों अह्नः। विधातु राय आमुदा वमूनि मग प्राधियणे सातये धा॥ ऋग् महमपो अपिन्वमुक्षमागा धार दिवं सदन ऋतस्य । ऋतन पुस महिनताबाट नियालु प्रभाविभूम ऋ० १) इत्यादिमन्त्रषु त्रिधातुपदेन दातपित्तश्लेष्माण एव विवक्षिता । विपातु, त्रिदोष , त्रिमल इत्यनन्तरम् । विदोपविज्ञानमेव एषा प्रतिपाद्यो विषय । तत्र धानुमाम्यात्स्वास्थ्य रियातुवंपण्याच्च रोग । दोया क्षोगा बह- पितय्या, कुपिता प्रामयितय्या, यदा निरंतव्या', समास्तु तादवम्य्यन परि- पास्नीया स्वास्थमभिमपदिविग्निरिति भाव ॥ r - ·५८ सस्कृतसाहित्यविमा -- P माजनजलाभिषचनाभिमत्रणधूपनादीनामुपदेगा । गल्यप्रक्रिययापि च दिकृताना शरीरावयवाना _छदनभदनादिना रोगनिबहणम ।म विद्यापामिव भपज, प्रयोगनापि व्याधिप्रतीकारो यत्र तर बहुत्र समाम्नातो मजलिङ्गत.। भिषग्वर.. विप्र नानौषधोना प्रभूत संग्रह काय इत्युपदिष्ट भवति । - यत्रोपोगा समग्मत राजान समिताविव । -- विप्र स उच्यते भिषग्रक्षोहामोवचातन ॥ [ऋक १० १७-६] शत त राजन भिषन सहस्रमुरू गभौरा सुमतिस्ते ऽस्तु । ऋग्वद १ २४ १] एव अथवण्यपि- गत ह्यस्य भिषज सहस्रमुत कोरुष । अथव-२.९ ३] त्रिदोपसिद्धान्त आयुर्वेदोपचिकित्साशास्त्रस्य- मूलभूत सिद्धान्त त्रिदोपसमाह्वय । दूषयन्ति विकृतिमापादयन्ति गरीर मनश्चेति य ते दोषा । ते च दोषा द्विविधा गारीर-मानसभदात । तत्र वायु..पित कफश्चति शारीरा । रजस्तमश्चेति द्वौ पुनर्मानसो । स यन्तु अधिकारित्वान्नाटोकते दोषकोटिम् । गुण एवं खल स' म स दोषपदव्यपदभाफ । इदमत्रायर्धेयम 'विकृता एवामी वायुपित्तकफा भन्ते दोपसज्ञा न पुनरविकृता । अविकृतास्वमी धातुसज्ञा भजन्ते । एवं रजस्तमस्पपि वपम्य गते एव दोषसज्ञामबगाहेते । प्रकृतिस्थ ते गुणपर्दैन व्यदि दि पत्त न जातु दोषराजयति विवेक । अमोच दोपा मलिनीकरणा मला अप्यु चत। उपतञ्च परोरदूपणाद्दोपा धातवो दहयारणात । वातपित्तरपी ज्ञया मलिनीकरणामला ॥ [Uङ्गधर] एक घरकापि वायुः पित पनि गारीरो दोषसाह । मानस पुनहिष्टो रजच तम एव च ॥ [चरण म० १०.] - हारिवादिना तु अधिष्टानभदेन रोगा द्विविधा गारीरा 'मानसा विति तत्र विशारमाप ना धातादय सत्तद्रोगाणामाम्यन्तरवारणभता रसरक्ता हानि प्याणि दुपात प उमपति शरीरभवान रोगान ते शारीरा । वषाम +-4 1 ·वदप्रकरणम् -- T मापन्ने पुना रजस्तममो-तत्तद्रोगाणामान्यन्तरकारमभूते कामोपलोनमोहो- ग्मादविक्षेपवित्रमादिरोगाधिशनभूत मनो. दूषयन्नी उपजनयतस्नास्तान रोगान् मनोनवान ये ते मानसा । तर सत्वस्य निमलत्वात् प्रकाशामरत्वात् गुणन्दमेव न दोपत्वमिति भाव । तपा त्रिदोषाणा गति क्षयोपचय स्वस्पाव- स्थाननेदात् त्रिविधा । क्षय एषा हास , उपचय एषा वृद्धि प्रकोपो वा, स्वस्पाव- स्याने च पुन स्वाभाविकी स्थिति प्रतिस्यना ममरवत्पा। तया चोरत चरके क्ष्य म्यान वृद्धिश्च दिया जिविता गति । तत्र क्षयवृद्धी विकृतिस्पे, स्थानं च समदप प्रकृतिस्य न विकारभून, विकृतिस्तु स्वनावविपर्यय , स च क्षयवृद्धिस्प एव इति दिक् । तदेवस्वस्पाणा वातपित्तक्फा माना त्रयाणा दोपाणा योजभूनो मौलिप सिद्धान्तोऽपि समीचीनतयोट्टङ्कीकृतो दृश्यते वेदे सारतरोन्चयरपेण तयाहि- त युजायां मनसो यो जबौयान विबन्धुरो वृपणा यस्त्रिच. येनोपयायः सुकृतो दुरोण त्रिंथातुना पतयो विनं पणे ॥ [V. १२१८१] अन विधातुरित्यनेन वातपित्तपममाल्या विधातव एव परिसस्यायन्ते । दिनों अश्विना यजता दिवे दिवे परि निधातु पृथिबीमशायतम् । 1-तिस्रो नासत्या रथ्या परावत आत्मेव वात स्वसराणि गच्छतम् ॥ [ऋग्० ११३४१०] अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृत मे चक्षुरमृत म आसन् । अर्कस्त्रियातू रजसो विमानोजस्रो धर्मो हविरस्मि नाम ।। [२०-२६७] गिरा दिव सवितर्वार्याणि दिवे दिवे आसुव त्रिों अह्न। त्रिपातु राय आसुवा वसूनि भग प्राधिपणे सातये घाण ऋग्० ३.६ अहमपो अपिन्वमुपमाणा धारय दिवं सदन ऋतस्य । ऋतेन पुत्रो अदितेरंतावोत त्रिधातु प्रययद्विभूम ॥ ऋग०४४४] इत्यादिमन्त्र विधातुपदेन वातपित्तश्लेष्माण एव विवक्षिता । विधातु , त्रिदोष, निमल इत्यनन्तरम् । त्रिदोषविज्ञानमेव एषा प्रतिपाद्यो विषय । तत्र धातुसाम्यास्वास्थ्य निधातुदंपग्याच्च रोग ! दोपा क्षोणा वृह- यितथ्या, कुपिता प्रामयितव्या, वृद्धा निहत्तंन्या, समास्तु तादवस्य्यन परि- पाल्नीया स्वास्म्यमभिल्पदिविद्वदिमरिति भाव । [ ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श शल्यनियया रोगनिबर्हणम् विते भिनद्मि मेहन वि योनि वि गवोनके । वि मातर च पुन च वि कुमार जरायुणाऽव जरायु पद्यताम् ॥ [अथर्द० १।११।५] अत्रातीद क्लिष्टरोगेषु गनिण्या चिकित्सा शस्त्रक्रिययोपदिष्टा । "भिननि' पदेन भेदन छेदनञ्चोपदिश्यते । क्लिष्टप्रसवकर्मणि यदा मातुर्वा पुत्रस्य वा जीवन सङ्कटापन तदा शल्यक्रियया जीवनं रक्षेत् क्रियाकुशल शल्य- तन्ततत्वज्ञ 1 - वेदे अलङ्कारोपदेश वेदेषु यया अनेका विद्या, दहूनि विज्ञानानि, शिल्पफला गणित-ज्योतिष- पास्त्राणि वीजरपेणोपदिष्टानि, तययालरनिर्देशोऽप्यतिरमणीयतया समाविष्टो. ऽवगम्यते । प्राया प्रमुखा सर्वे एवालद्धारा दृग्गोचरीभवन्ति । तेषु कतिचन दिवमादिशात्र पुरस्सरोश्यिन्ते सहृदयहृदयाह्नादनाय तातावद्-उपमाऽलङ्कार :- "सूर्यो देवीमुषस रोचमाना मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् ॥" [ऋग्० ११११५।२।] 'स न पितेव मूनवेग्ने मूपायनो भव । सवस्वा न स्वस्तये ॥ [ऋग्• १११११] अत्र 'मर्यो न योपामित्यत्र 'न' इतीचार्य । तल्लक्षणच 'साधम्र्यमुपमाभेदे' इति । अतिशयोक्ति :- 'यदिन्द्र मावतस्वमेतावदहमीजीय । स्तोतारमिद्दिपिपेय पदावसो म पापत्वाय रासोय ।। [ऋ०७॥३२॥१८] है! परि पावदंतपं तयाम्ति तापमम स्यानाम, तहि स्तोतृगणान् पनानेनोपार्णम् रादि । मत्र असम्भाप्पमपि इन्द्रवर्ष सम्भावितमिरय- नियोति । तस्मक्षणञ्च 'प्रस्तुतस्य यदन्यत्वमिरयादि' (रागङ्गापरे) ष्टिान्नालद्वार:- 'परिजो यवमति न पुष्ट पा मन्यते । मा परमाराम पोषार पनाति ॥ जपचारिणी पपमान र पुष्ट इति मग्ने हिरोपनिमितं भवति ·वेदप्रकरणम् क्षेत्रिणः तया व्यवायमुपेता शूद्रा न धन लब्यवतीति मन्यते किन्तहि व्यभिचारिणी- यमिति कोपनिमित्तं भवति । इत्यस्मिनय द्वयोरपि वाश्यार्ययोः विम्बप्रतिबिम्ब- भावस्य सङ्गमनात्साधीयान् दृष्टान्तः । तल्लक्षणन्च--- 'प्रतवाश्यार्यघटकानामुपमादीना साधारणधर्मस्य च विम्वप्रतिबिम्ब- भावो दृष्टान्न." इति । अपिच :- 'अहरहरप्रयाव भरन्तोदवायेव तिष्ठने घासमस्मं । रायस्पोपेण समिया मदन्तोग्ने मा ते प्रतिवेशा रिपाम ॥ (यजु ० १११७५) अगापि विम्यप्रतिविम्बसद्भावाद् दृष्टान्तालङ्कारः न तूपमेति । रूपकालकार :- 'यः कुक्षिः सोमपातम समुद्र इव पिन्वते ॥ [F० ११८१७] अन सोमरतमे इन्द्रे कुक्षित्वारोपाद्रूपरम् । उक्नञ्च-- 'तद्रूपकम दो य उपमानोपमेययो ।' इति अर्थान्तरन्यास :- मा त्वा सोमस्य गल्दया सदा याचलह गिरा। भूणिं मृर्ग न सबनेषु चुऋयं क ईशान न याचियत् ।। इत्यन ‘क ईशान न याचिषत्' इति सामान्येन वाश्यान विशेषस्य मेघा- तियितुं कम्य इन्द्रमक्याचनस्य समर्यनान् अर्यान्तरन्यास । उक्तञ्च काव्य- प्रकाशे 'सामान्यं वा विशेषेण तदन्येन समर्म्यते । ज्ञेयः सोयन्तरन्यास. साधम्यणेतरण वा ॥ व्यतिरेकालङ्कार :- 'मूरा अमूर न वय चिकित्यो महित्वमग्ने त्वमङ्ग वित्से ॥ [ऋ० १०१६।४] इत्पन वयं मूरा त्वञ्चामूर इति व्यतिरेकः । उत्प्रेक्षा :- 'मस्येदु भिया गिरपश्च दृढा, द्यावा च भूमा जनुषस्तुते ।। [० ११६१०१४] अत्र, इन्द्रस्य भिया गिरोणा दृढत्वं, द्यावानुम्योश्च कम्पनं संभाव्यते। तस्य सम्भावनस्येवादिशब्दासद्भावादपि गम्यत्वादगम्योत्प्रेक्षालङ्कारोऽयम्। इत्याद्या बहयोऽलङ्कारा अपि वेदेषु निर्दिष्टा दृश्यन्त इति । सामाजिक व्यवस्था रचं नो घेहि ब्राह्मणेषु रुचं राजसु नस्कृधि । रुचं विश्येषु सूदप मपि घेहि रचा रुचम् ॥ [यजु० १८४८] ·Pr- - J - सस्कृतसाहित्यविमर्श अक्षण्वन्त कर्णवन्त सखायो मनोजवेप असमा बभूव ।। - आदघ्नास उपकक्षास उत्वे हदा इव स्नारवा उ स्वे दधे | [1] स गच्छध्व स वदव स यो मनांसि जानताम् ।। देवा भाग यथा पूर्वे सजानाना उपासते ॥ [ऋ० १०॥१९॥२] इत्यादिषु मन्त्रषु ब्राह्मणादिचतुवर्णेषु कोदृश साम्य तेजश्च परस्परञ्च साम्मनस्य भवेदिति समासत प्राञ्चितम । यद्यपि मनोजवेषु ले असमा सम्भवेयु पर परस्पर सुखाय सत स्व स्वधर्म सगमननानुतिष्ठतु समाजहितपरायणान न तेषु कश्चिज्येष्ठो नापि कनिष्ठ । तयाच अज्येष्ठासो अनिष्ठास एते सम्रातरो वावधु सौभगाय । युवा पिता स्वपा रुद्र एषा सुधा पनि सुदिना परुदम्य ॥ [ऋ० ५।६।५] वेदतत्त्वज्ञानम् सामा दिशा, विहगावलोकनेन, विज्ञायते, यद्वेषु गणनातीताना लोकोपयोगिविषयाणा निर्देशा कृता । यषा वणनमतीद रोचिष्णु हृदयङ्गमञ्च । तद्दिडमात्र मिहोपबन्यते सग्रहेण।--तत्र तावरज्योतिषम् ज्योतिविज्ञानस्य खगोलस्य चर्चाऽपि हृदयावनिका । सूयस्य रथ ५०५९ योजन प्रचलति । गतिमान प्रतिदण्ड, तस्य ७९ योजनमितम ।, उपाश्च सूर्योदया दद्धदण्डपूर्वमुपयाति [१११९३८] दादारागोनों पञ्चतनामल्लेसोऽपि वेदे दृश्यते [१३१६४।१३] । हेमन्त गिशिरमेोहत्य ऋतब पञ्च एवाभिमता इति प्रतिभाति-+ मलिम्नुचापरनाम• घेपाप मलमासस्यापि [१।२५।८] वणन विवृतम । मायग्रहणमप्युपदिष्टम् [५।४।५९/ मति दक्षिणायने सूर्ये भूप्टिमयति । सूयरश्मिसम्पातेनैव चदमा प्रासात न स स्वंय ज्योतिष्मान इति निगदितम् । नगरेषु लोहमयानि स्वर्ण मपानि गहाणि सम्भवन्ति सिंहादयो हिसप्राणिनो हन्तम्या बाटा] सुवर्ण- मुद्रोपदणनम् [भाग १] सातधारा तस्ये वेगस्य विवरणमा माव', उष्ट्रा हस्ती, गौ, इत्यादिपगूनी प्राम्यत्वं प्रसाधनौमिति निदिम [५११२२ २४) पूर्वापागुनी उत्तराफाल्गुनो, मघा इरपादिवणनमपि । पूपिरयादिभ्रमण, धूवा स्पतीनिर दे ज्योतिर्विद्यायिमानयोग प्रमाणप्रति पदेवताक्मेवक मूक्त पारूप चित्रं देवाना' मियादि ग्यात्य पर्माणि विपश्यदतोप रोचिष्णु प्रतिपन्नम् । r-rrr-st ·१ देदप्रकरणम् चित्रं देवानामुदगादनीक, चामित्रस्य वरुणस्याग्नः । - Far आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्युषश्च ।। र देवाना-दिव्यरश्मीना अनीकं तेज.. समूहस्पं, चित्रमाश्चर्यकरंः मित्र- वरुणाग्नश्चत्येतदुपलक्षितजगतः प्रकाशकम् सूर्यमण्डलमुदगात् . उदयमाससाद । द्यावापृयिव्यन्तरिक्षञ्च आ प्राः अपूरयत् स्वोयनेजसा इति भावः । नूनं सोऽयं सूर्य जगतस्तस्युपश्चात्मा । जगमस्थावरात्मक्स्य सकलजगत -गतिप्रदायक । उदिते सूर्ये-जडीभूतं मृतप्रायमखिलं जगन्पुनश्चेतनता-प्रयातोति सूर्ये' आत्मन्व- व्यपदेश.. 'सूर्यों देवीमुषसं रोचमानाम्मयों न योषामभ्येति पश्चात् । यता नरो देवयन्तो.युगानि प्रतन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥ सूर्यः मर्त्य इव योषां, रोचमानामुषसं पश्चादन्येति । यस्यामुषसि जातायां भद्राय आत्मकल्याणाय भद्रं कर्म वितन्वते । युगानि युग्मानि भूत्वा पत्नीभि. सहिता यज्ञादिकर्माणि विस्तारयन्तीत्यर्थ.7 'भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चिना एतग्दा अनुमाद्यास. । नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठमास्यः परि द्यावापृथिवा यन्ति सद्य ॥३॥ सूर्यस्य हरितः हरितनीलादिचिना-चित्रविचित्रवर्णा अश्वा रश्मयः एतग्वा-गन्तव्यमार्ग गन्तार, दिव पृष्ठमास्थः आतिष्ठन्ति । सद्य , द्यावापृयिवी परियन्ति व्याप्नुवन्ति । अभिव्याप्य च किं कुर्वन्ति, इत्यत्राहrF , तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्व, मध्याको वितत स जभार । . र पदेदमुक्त हरित संघस्यादादात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥४॥ प्राइनिदिष्ट-सूर्यस्य तद्देवत्वं तन्महत्त्वं यत्कर्मणो मध्य एव सद् विततं रश्मिजातं सजभार- -संहरति । प्रदेन् पस्मिन् काले, हरित-रश्मीन् सघस्यादस्मान् मण्डलान् अयुक्त-अन्यत्र संयुक्लान् करोति तद्-रात्री निशा बासः तमोलक्षणं पट सिमस्म-सर्वस्म भूमण्डलाय विस्तारयतीत्यर्यः-- FE 1 Fr:अस्तगते हि सूर्ये निशा स्ववितानं तनुते-इत्ययं ।। THE For पुनः किं करोति सूर्य:-:* : aria तन्मिनस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो स्पं कणत द्योरुपस्ये, THE --- अनन्तमन्यसदस्य, पाजः कृष्णमन्यरित. सं भरन्ति ॥५॥ - तस्य मित्रावरत्युभयोप्लक्षितस्य सर्वजगतः अभिवः प्रकाशनाय नभसः-मध्ये, रूपं हरितारगोलपीतादिसप्तवर्णात्मक कुरुते । अस्य अनन्तं बलू १. "माण प्रजानामुदयत्येप मूर्य" इत्यन्यत्रापि वेदे । .

·भाव य X ६४ सस्कृतसाहित्यविमश अन्यत् तमसो भिन्न, श्वेतवर्ण तेज सभरन्ति । इति सूर्य एव रश्मिद्वारा वनलता. तरकुसुम फलादिषु वणजात सत्य नानारूप ददातीत्यर्य । किञ्च- अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निरस पिपृता निरवद्यात् । तनो मित्रो वरुणो मामहन्तामदिति सिन्धु पृथिवी उत यौ ॥६।। इमे सूयस्य उदिता देवा रश्मय अहस दोषाः निष्कृय तान दूरीकृत्य पिता अस्मान रक्षयन्त्यित्यथ । एव मिनादय ' पड देवता अपि अस्मान् पालयन्तु । वेदा यो वीना पदमन्तरिक्षेण पतताम् । वेद समुद्रिय ॥७॥ वेद मासो घृतव्रतो द्वादश प्रजाऽवत । वेद उपजायते ॥८॥ x X निषसाद धृतवतो वरुण पस्त्या ३ स्वा। साम्राज्याय सुऋतु ॥१०॥ x त्व विश्वस्य मेधिर दिवश्च मिश्च राजसि । स यामनि प्रति श्रुधि ॥२०॥ उदुत्तम मुमुग्धि नो वि पाश मध्यम चूत । अवा धामानि स पूर्वोक्त शोभना वरुण प्रजासु साम्राज्याय निषीदतु । स च आकारामाण पतता विमानाना, ज्ञाता, निर्माता समुद्रिपनौकानाञ्च सञ्चा लको भवतु। यश्च द्वादामासान प्रयोदशमधिक मासश्च परिचिनोति स विश्वस्य अद्वितीयो मेपाषी धुलोकभूलोक्योमध्ये तेजसा विराजमानो भवतु । अतीव सेजस्वीत्यर्प रिच प्रजा रक्षिष्यामोति प्रतिभावान् प्रजाना योगक्षेमप्रसाधको भवरिवरयर्थ ॥२॥ सदाभियंग्भी राजा कोदृशेन भाप्पमिति निर्दिष्ट भवति । इरपान्तरमपि ध्यन्यते । पृतनत सधिय , मुकरित्यादि विशेषणानि मुतरामपन्ति प्रतिभान्ति । १. मित्र प्रमीतस्त्रापपोहाभिमानी देव । वरुणोनिष्टाना निवार- पिता राज्यभिमानी । अदितिरसण्डमीया अदीना देवता। सिन्धु, स्पन्दनशीलो- दवाभिमानिनी देवना । पृथ्वी भूलाकस्यापिष्ठात्री दवता । घौ घुलोरस्य, जीवसे ॥२१॥ इति सापण।

·वेदप्रकरणम् अथ यजुर्वेदः यया ऋग्वेदः विविधपदार्यानां स्तोत्रलक्षणाभिः ऋग्मिघटितत्वा- दन्वर्यनामा, स्तुत्यर्यादृच्घातोनिष्पनः तयव यजुवेंदोऽप्ययं यज्ञयागादिक्रियाकलापा. नुरोधेन मन्त्रघटितत्वात् अन्वर्यनामा, देवपूजासंगतिकरणदानावर्यकाबजते- निप्पनः । ऋग्भिः स्तुवन्ति यजुमिर्यजन्तीति तय्यत्पत्तेः । सोऽयं यजुर्वेदः चत्वारिंदाद(४०)घ्यायघटितः त्रितोत्तरत्रि(३०३)भि. रनबानिबद्धः पञ्चसप्तत्युत्तरकोनविंशतिशत (१९७५) मितकण्डिकाभिमंण्डितः २९६२५ दादरलंकृतः, ८८८७५ मिताक्षरः संवलितश्च । कर्मकाण्डानुरोपेनास्य प्रयमऽध्याये दर्शपूर्णमासी, द्वितीये-पिण्डपितृयज., तृतीये चाग्निहोत्रं चातुर्मास्येष्टिः, चतुर्यादारम्याप्टमाध्यायपर्यन्तमग्निष्टोमविधानम्, सोमयागः । नवमे वाजपेयो राजमूययज्ञश्च । दशमे सौत्रामणिः । पुनरेकादशादष्टादशपर्यन्तं 'अग्निचयन'- प्रकरणम् उखाभरणं, चितयः, द्रः शताद्रियम्, वसोरा, राष्ट्रभृत् । एकोन- विशतितमाध्यायात्परिशिष्ट आरम्यते । ततो विशत्येकदिशतितमे च सोमसम्पादन- विधिः । तदन पञ्चविंशतिपर्यन्तमश्वमेघप्रसंगः। पुनः शेषे च पुरुषमेघ-सर्वमेप. पितृमेधादिविवरणञ्च प्रपञ्चितम् । चत्वारिंशतमोऽध्यायश्च ईशावास्योपनिया दूपेण पर्यवसितः । इति संक्षेपतः यजविषयविवृतिः । वस्तुतो यजुर्वेदे -मानवसमाजसमन्नत्ययः वर्णाश्रमव्यवस्थानिदेशय्यति- रिक्तं अन्यान्यान्यपि इतिकर्तव्यतोपदेशपराणि.. आध्यात्मिोन्नतिविषपाणि वचनानि उपलम्यन्ते । भौतिक विज्ञानपराणि गणितविज्ञाननिदर्शनानि च बहुमो दृश्यन्ते प्रेय श्रेय साधनानि । तत्किञ्चिदिह स्यालोपलाकन्यायेन, सुमनसा मनोमोदाय विविच्यन्ते । मनुष्येण तावद् वलवता ओजस्विना तेजस्विना च भवितव्यं सर्वतः प्रागिति मौलिको सर्वसम्मतः क्ल्पः । शक्तिशाली पुरुषः एव प्रेयः श्रेयश्च साययितुं शक्नोति नाशक्तः, इति प्रापनारूपेणोपदिदाति ओ३म् तेजोऽसि तेजो मयि पहि, वीर्यमसि वोयं मयि घेहि । बलमसि वलं मयि धेहि, सहोऽसि सहो मयि घेहि ।। [यजु० १९९] एवंविधा प्रानुष्ठानव सिन्ति तद्वतोपदेशः। व्रतेन दीक्षामाप्नोति दीक्षयाप्नोति दक्षिणाम् । दक्षिणा श्रद्धामाप्नोति प्रद्धया सन्यमाप्यते ।। [यजु० १९१३.] पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा घियः। पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदः पुनोहि मा॥ [यजु० १९३] ·१५ सस्कृतसाहित्यविमश । 4 - RT-1 - T क r तिस्रो देव्यो वर्धनीया तत्र प्रथमा सरस्वती शिक्षा विद्या, द्वितीया इडा भूमि राष्ट्रमित्यर्थ, तृतीया भारती सस्कृतिश्चेति तिस्र शक्तयो राष्ट्र मुसमृद्धं कुर्वन्ति इति । तदुपदिश्यते-- तिम्रो देवोहविषा वर्धमाना इन्द्र जुयाणा जनयो न पत्नी । अन्छिन तन्तु पयता सरस्वतीडा देवी भारती विश्वत्ति ॥ [यजु० २०१४३] अपिच तिलस्त्रधा सरस्वत्यश्विना भारतीडा। FF तीव'परिस्रता सोममिन्द्राय सुवर्मदम् ॥६३॥ पायका न सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। वष्ट धिया वसु ॥ [यजु० २०१८४] घोदयित्री सूनुताना चेतन्ती सुमतीनाम् । यज्ञ दधै सरस्वतो ॥[यजु० २०८५] महो अर्ण सरस्वती प्र घेतयति केतुमा । धियो विश्वा घि राजति ॥ [यजु० २०१८६] मनुष्यमात्रकृते ज्ञानोपदेश ''ययेमा वा फ्ल्याणीमावदानि जनेभ्य । महराजन्याम्या ७ शूद्राय चार्याय चारणाय च ॥ [यजु० २६।२] इति उदाहृतपूर्वम 1 मित्रस्य चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षामहे । दृते-हमा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षताम् । मित्रस्याह धभुषा राणि भूतानि समीक्षे। मित्रस्य घनपा समीक्षामहे ।। यजु० ६६।१८] तच्यादेवहित पुरस्ताच्युवमुच्चरत् । पदपम शरद शत जीयेम शरद दात "णुयाम शरदं शत प्रवाम शरद शतमदीना स्पाम शरद दात भूयश्च पारद तात् ॥ [पहु० ३८२२४] एतेन ातायः पुरयो भवेत् । भूपश्च 'गग्द तात् सर्वेद्रिय स्वस्थान भवेरिति उपदिष्ट भवति। १ F 1. T ·वाप्रकरणम् । म १ सुमिनिया न आप ओषधय सन्तु । दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान द्वेष्टि य च च द्विप्म । [यजु० ३६।२३] विद्युद्विज्ञानम् एषु मन्त्र विद्युद्विज्ञानमुपदिश्यते वश्वानर अदब्धस्तनूपा अग्निन पान दुरितांदवद्यात् ।। [यजु०४।१५] 'त्वमग्ने बतपा अमि देव आ मत्येवा। त्व यज्ञेप्वीडय। रास्यत्मोमा भूयो भर देवो न सदिता वसोर्शता बस्वदात् ।। [यजु० ४।१८] - 'एपा ते शुक्र तनू रैतद्वचस्तयां सम्भव बाजे गच्छ । । जूरसि धृता मनसा जष्टा विष्णवे ॥ [यजु० ४१५] तस्यास्ते सयसवम प्रसवे तन्वो यन्त्रमशीय स्वाहा । शुक्रमसि, चन्द्रमसि, अमृतमसि, ईवदेवमसि । यजु० ४११८] चिदसि मनासि घोरसि दक्षिणासि, क्षनियासि यज्ञियासि अदितिरसि उनयत शीर्णो । सान सुप्राची सुप्रतीची एघि मित्रस्त्वा पदि वनीता पूपाऽध्वन- हाविन्द्रायाध्यक्षाय ॥ [मनु०,४११९] । '-इत्यादिमन्त्रेषु विद्युदिनानोपदेश कृतोऽवगम्यते । सच प्राइनिर्दिष्टेषु मन्त्रे-- प्वागत कतिपयपदरेवावभासमान वृद्धिपद्धतिमारोहति । तद्यया-हे अग्ने विद्युदा-. एयाग्ने ! एपा ते शस्तनू --तव :रोत्रिष्णुविस्तृति --तनु निस्तारे इति,धातो स्तनिप्पत्तै । एतद्वच --एतत्तं मगोचर वलम् । तत्व सम्भव -प्रफ्टीभव। तदुत्पत्तिप्रकार -निदिशति --उभयत शीर्णी-उभयत -शिरोदती- भूत्दाा सुप्राची सुष्प्रकारेण प्राइमुखी अयच मुप्रतीची, सुष्ठप्रकारेण च प्रत्यङ्-. मावो भूत्वा, एघि आयाहि 1 माच्छेति भाव । माज गच्छ- स्फुलिङ्गपेण भ्राजिष्णुना आविभवेयर । इदमयाकूतम् - यद ऋपयनारनको-विद्युतनूनूनो-तारी, प्राकुप्रत्यइमुग्दा माम्मुखीनौ सन्तो मिस सगच्छत तदा नाजिणुतामुपयानो भवत, । समदं भूतविद्युदपी नवत इति विवेर । अब मन्त्रेषु यानि च विद्युतो. विशेषणानि नामखिलानि विद्युदगुणव्यञ्जकानि इत्यवमेयम् । विस्तरभिया तानि मंत्र न व्याख्यातानीति । विमनधियो विद्वासोत विवेचयन्तु । एवमन्यान्यपि सामाजिक राजनोनिवार्थतन्त्रतत्त्वानि आम्नातानि तानि तु विदिभस्तत्र तत्रय यथाप्रकरणमनुस घेपानि। न विस्तरभियाऽत्र पन्चितानि । - ८ ·६८ सस्कृतसाहित्यविमर्श ओषधि-विज्ञानम् ओषधिविज्ञानपरा अपि मन्त्रा यजुर्वे वे उपलम्यमाना कुतूहलं जन- मन्ति:- " . - -- यत्रौषधीः समामत राजानः समिताविव । विप्रः स उच्यते. भिषप्रक्षोहाभोवचातनः ॥ यजु० अ० १२ मन्त्र ८०] - "या फलिनी या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो र मुञ्चरवहसः ॥ यजु० १२।८२] नाशयित्री बलासस्यास... ..उपचितामसि । अथो शतस्य यक्ष्माणां पाकारोरसि.-नाशनी ॥ [यजु०-१२।९७] "आध्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् ।" इत्यादयः मन्त्रवर्णा रमणीयतया भपंज्यविज्ञानं वर्णयन्ति । सामवेदः' 4T - सामवेदः उपासनाकाण्डपरः । अस्मिन् नवीनाः सामसम्बन्धिनो मन्त्रास्तु पञ्चसप्तति (७५) संख्याकाः । अन्ये सर्वेऽपि ऋग्वेदानुपाता.। ते च प्रायेणाष्टम- मण्डलानवममण्डलाच्च संगृहीताः। एवं सर्वे मिलित्वा १५४९ मन्त्राः सन्ति सम्नि इति यत् कयनं, तत्र विप्रतिपद्यन्ते वैदिकाः । सर्वेषों वेदामों समकालावच्छेदेन प्रादुर्भावात् न तेषां पौर्वापर्यंचर्चा न वा एकस्मिन्नन्यतो मन्त्रसंकलनकपनं विदुषा. मादरास्पदम् । प्रोढिवादमानमेवैतत्कयनमिति दिक। ऋग्वेदेऽपि १.५ ८ मन्त्र साम्न. समाम्नातत्वात् । ते च मन्त्रा आचिकद्वये विभक्ता. । ऋवां समूहो हि आदिकमित्युच्यते। तत्र प्रथमाचिकं पाभिः प्रपाठकनिवदम् । षष्ठं प्रपाठक बिहायेतरेण दा-दश मन्त्रा गुम्फिताः। थष्ठे तु पुनर्नवंद। द्वितीयमाचिकञ्च न प्रपाठकारमकम् । अस्मिञ्च द्वितीयाचिके, प्रथमाविषगता यपि बहवो मन्त्रा पुनरावृत्ताः । यद्यपि यत्र-तत्र मन्त्रेषु पाठ- भेरोऽपि दृग्गोचरीमवति परं ते ते पाठभेदा. पचिछालासम्प्रदायर्शपिल्यात् पदधिच्च तत्तस्त्रियानुगुण्येन पाठाग्यपाकरगाोपनता. सामवेदोऽपि यजुर्वेद इव यापागादिरियोपयोगायकः । ऋग्वेदादुद्धृता मन्त्राः केवलं सोमयागसम्पादनार्य- मेवात्र सनिवेशिता इति सामवेदिनः प्रायशो व्यवतिष्ठन्ते । ऋग्वेदीयमन्त्राणां सामवेरोषमन्त्रम्य परिरहिवद भेदः स स्वरकृत एव । एवं सामवेदोऽयं, सोमयागे उदगानुनि साविशेषणोदयः भूम्ना सामन्त्ररेव संवाद भनते। 1 ·वेदप्रकरणम् सामवेदोऽयमुपातनाप्रधान विज्ञानकर्मोपासनाज्ञानकाण्डभेदाच्चत्वारो वेदविभागा इति प्रागवोचाम। तत्रोपासनाप्रधान सामवेद । ऋम्भिचन्तिस्तुवन्ति । यभिर्यजन्ति । सामभिर्गा- पन्ति । यद॑तिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिषेध [नि० ११।१९।१] अथर्वेति । वेदेषु वणिताना सर्वासा देवताना मध्ये परमात्मन एव मुख्य देवतात्वम् । 'महाभाग्याद्देवताया एक एवात्मा बहुधा स्तूयते । एक्स्यात्मनोऽन्ये देवा प्रत्यङ्गानि भवन्ति ।" इति निरुक्त ७४१८१९] । तस्मादस्मिन् सामवेदे तस्यैवाद्वितीयस्य सर्वशक्तिमत परमात्मन एव बहुधाऽन्यादिनाम्नोपासना विहिता, 'अग्न आयाही- त्यादिपु मन्त्रषु । तद्यया- अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये नि होता सत्सि वहिपि ॥१॥ सामवेदे स्वराङ्कनप्रकार स्वराकनप्रकाराश्चतुर्विधा समुपलन्यन्ते । तर ऋग्वेदीय प्रकार बाहुल्येनाद्रियते । ऋग्वेदे तावदुदातस्य न कापि चिह्नरेखा । अनुदात्तस्याघ- स्तात्समरेखा, स्वरितस्य च पुनरुपरिष्दादूर्ध्वरेखाविता भवति । इति निर्दिष्ट- पूर्वम् । अपरे त्रिविधा क्रमेण, कृष्णशुक्लयजुर्वेदीयसहिताद्वये, शतपयब्राह्मणे, सामवेदे च । तन प्रयमे यजुर्वेद उदात उपरिष्टाध्वरेखया, द्वितीय च स एवापस्तात् समरेखयाऽयते। तृतीये सामवेदे तु स्वरस्योच्चस्त्वाद्यवस्याविशेष. व्यक्तीकरणायं-१२ ३ इत्येते अड्डा प्रयुज्यन्ते । तत्रैकाडून निर्दिश्यमान स्वर उदात्त । द्वधनानुदात्त स्त्र्यकेन च स्वरितो जेय इतिदिक् । सामवेदम्य शाखा सामवेदस्य शाखाविषये 'सहस्रवर्मा सामवेद" इति प्रसिद्धि, परमिदानों ता नोपलम्यन्ते तासा विलोपापत्तिरेवान मीयते । एव चरणव्यूहेऽपि 'सामदस्य किल सहस्रभेदा आसन्' इति स्मियते । यदासन पुरा सहस्रमिता साम्न शाखा । पर विरलप्रचारतया ता विलोप गता इत्यनेनानुमान सुशझम् । चरणब्यूहस्य टोकाया महोदासेनापि स्वीकृतम् "मासा घोडाशाखाना मध्ये तिस्र शाखा विद्यन्ते, गुर्जरदेशे कोयुमो प्रसिद्धा, कर्णाटके जैमिनीया प्रसिद्धा, महाराष्ट्र तु राणायनीया" इति तासु राणायनोपशाखा तु सायणकृतभाष्योपैताऽद्याप्युपलभ्यते । १. पस्पशाया पातञले महामाप्येऽप्युक्तम्--एकविंशतिथा बाह्वाच्यम्, एकरातमध्वर्यशाखा, सहस्रवर्मा सामवेद, नवघायवणो वेद इति ।

·७० मस्कृतसाहित्यविमा सामगानम् "गोतिषु सामाख्या" अत गानसलि मन्त्र यात्रामादिषु उद्गातृभि- गोयमानत्वात् एष सामवेद उच्यते । एवविधामा मन्त्राणा, गानविधि- निग्रन्येषु पल्लवित । वर्णाग्रेडन, वर्णदोर्चीकरण, वर्णान्तरप्रक्षेपणमित्येतानि सगीनपद्धतिमानसुलभानि लक्षणानि तन निर्दिश्यन्ते । सामगायका, सामगा छन्दोगाश्चाप्युच्यन्ते । एवविधा गानप्रन्याश्चत्वारः, यत्र सामगानस्य सरणि सागपूणत्वेन निर्दिष्टा। यद्यपि सामगानविधि सामान्यसगीतशास्त्रत किञ्चि द्विलक्षणस्तथापि पड्ज ऋषभ-गान्धार-मध्यम-पञ्चम घेवत नियादात्यामा सप्त- स्वराणा प्रयोगस्तु सामगाने भवत्येव । त इमे षड्जादय साम्नि कुष्ठ-प्रथम- द्वितीय चत्तुर्थ-मन्द्रातिस्वर्याभिधानभेदेन परिभा-यन्ते । केवलमभिधानभेद तत्वतस्तु त एवामी, न खलु तेम्यो भिद्यन्ते मानयापि सामवेदीय छान्दोग्योपनिषदि सामगान, हिकार-प्रस्ताव-उद्गीव-प्रतिहार-निधानश्वैति पञ्च विना विभज्यते । तत्र प्रथम स्वरनय, स्थायिभाव, आन्तरमागद परामदान्ति निघामञ्च तानम् । सोऽय सामगारविधिरन विडमानमुदाहियते-- 'अग्न आयाहि वीतपे, गुणानो हत्यदातये। निहोता ससि बहिपि ॥(साम० स० १) गानम्- ओ३म् ओग्न इ (प्रस्ताव ), ॐ आयाहि वीतये गुणानो हथ्य दातये (उद्गीय); नि होता सतिस वहिवि ओम् (प्रनिहार ) , नि होता मामि वहिपि ओम् (निधातम्) । स्तोमपूय॑यं मिमे जिरायत्यन्ते । गेयनन्ना' छन्दोबन्धन न सहन्ते । शतपथब्राह्मणे प्रतिपादितम्--यमामगानविरहितो पतो न भवति न घहिति विना सामगानम्--'नासाम पजो भवति' न न वा Irry साम गोयते" इति । सामगानमटिगा तु तद्विशेष मुंग्तरण्ठन पोत्पते । वेदपतृप्टयत्व-निर्देश पाहि नो एरया पाह्यत हितोपया। पाहि गोभिस्तिनिम्पिने पार पतनियंसो ॥ [गाम० (६१०म० ३६) मांम्परे भने-गतिमान परमाग्मन् । एकपा--ऋग्वेदलक्षणया गिग (निरन मन्) न पामान पाहि । उत मितीयमा यजुर्वेदलभणया, न पारि तिमनि म ामस्क्षणाभिगोभि न पाहि। मनाभि ऋग्यम गामायाक्षणाभिगोभिन पाहिति ·। वेदप्रकरणम् उप स्वाग्ने दिवे दिवे दोपावस्तर्षिया वयम् । नमो भरन्त एमसि ॥१४॥ हे अग्ने परमान्मन् । वपमुपासका दिवे दिवे-विज्ञानस्य प्रकाशाय, पापादस्तः', रानावहनि घिया धारणावन्या बुद्धया नमस्कारं भरन्तः त्वा. मुपेममि त्वामुपगच्छामः प्राप्नुमः उपासीमहोतिभावः । अग्निमिन्यानो मनसा धिम, सचेत मत्यः । • अग्निमिन्ये विवस्वभिः ॥ [माम २ दशति म० १९] मुमुक्षुः अग्नि प्रशस्वस्प व्यापक परमात्मानमिन्धान. ध्यानादिना मनसि प्रकाशयन् मनसा मननात्मक्न चेतसा धिय धारणावती प्रज्ञा सचेत सम्यक प्राप्नुयात् । दिवस्वभिः विज्ञानप्रकाशहेतुभि. ध्यानधारणासमाधिभिः परमेश्वर इन्धान उपासीत । एवं प्रायशः सामवेदे उपासनात्मका मन्त्रा दृश्यन्ते, योगसरणिनिर्देशपरा माध्यात्मिकोपदेशनिर्देशकाच समुपलन्यन्ते भूयांसः । सामवेदे पाठभेदः सामवेदे दृश्यमानं पाठभेदमुद्दिश्य यद्विवेचितं पाश्चात्यविद्भिः न तत् प्रमाणाभावाद् वैदिकानां श्रद्धास्पदम् । सामवेदस्य कौयुमीय-राणायनोयसमा- ह्वयं शाखाद्वय समुपलभ्यते । तयोरुभयोः - शाखयोरल्पीयाने पाठभेदः । तत्र रामायनीयताखोपनत. पाठ एव भूयसा समाद्रियमाण आसीत् । परन्देप पाठः १८४२तम -संस्लेऽन्दे स्टीवन्सनारयेन विदुषा प्रयमं प्रकाशितेन तदनु च वैतर्फसंजन पाश्चात्यपण्डितेन, १८४८ रवंस्तेऽन्दे, सटिपणं शामण्य. भाषानुवादोपेतेन प्रवटितेन पाठेन निराकृतः । पश्चाद् भारतेऽपि स एव रागायनोयपाठः सायणाचार्यभाष्यसंवलित. मुद्रणं गतः । कोयुमोयपाठोऽपि खम्ते १८६८ तमे ब्दे प्रकाश गनः। परन्तु नाय वास्तविक पाठ, इति विदुपाम- श्रद्धेय । नूनं पाठभेदविषय गवेषणाप्रवणाना बिदुपा महीयान् यत्नोऽपेक्षणीयो भवनि। आशामे तज्जैन विशेषो यत्न आघास्पते । सामवेदोऽय, पूर्वाधिकोत्तराचिवेति विभागद्वयविभक्तः । तत्र पूर्वाचिकम् आग्नेय-ऐन्द्र-परमान-आरपरसु विभक्तम् । उतरविन्तु पुनः दशरात्र. मंवत्सर-ऐकाह-अहोन-सत्र-मायश्चित्त-द्वेष विभक्तम्। अन सामपान सप्तस्वराणां प्रयोगः अतीव रमणीयतया कृतोऽवलोश्यते ·/ संस्कृतसाहित्यविमश इति प्रागयोचाम । गोतिसलितं मन्त्र रुगातृभि गोयमानस्वादसो सामवेद इत्यन्यथसज्ञामलभत । कर्मकाण्डपण्डितास्तु अज्ञकार्यसौकार्यमेव एकस्यापि वेदस्य चत्वारो विभागा जाता इत्युपपादपन्ति । यज्ञे खलु ब्रह्मण आदिकर्तव्यकर्मणि सर्वेपामेव वेदानामवबोध प्रयोजनोयो भवति । सर्ववेदविद् ब्रह्मेति तदनुशासनात् । सर्व- वेदशत्वञ्च चतुर्णामपि वेदाना ज्ञानमन्तरेण न सम्भवति ब्रह्मत्वञ्च अपर्ववेदविद एवेति सर्वविदितम् । उक्तञ्च यया- -'होने ऋग्वेद , आध्वर्यवे यजुर्वेद , औद्गात्र च सामवेद तथैव ब्रह्मत्वाय अयववेद ।' एव च वेदाना विषयभेदाच्चतुष्ट्ववत् यज्ञादिसौकर्यानुरोधादपि तच्चतुष्ट्वत्वस्वीकारे न कञ्चिद्दोपमाकलयाम इति । तदेतावता स्फुटमिद प्रतिभाति यद्वेदान्सरवत् सामवेदस्यापि निरतिशय- महनीय पद परीवत्ति, इत्पल पल्लवितेन। अथर्ववेदः सुविदितमेव एतत् वैदिकसाहित्यपायोनिधिकृतावगाहानाम् विद्वद्व . राणम् यद् वैदिक साहित्य सर्वत प्राचीनम् तत्रापि वेदा प्राचीनतमा 1 वैदिकाना. मन्तप्यानुसारेण वेद एक एव । स च विषयभेदात् सहितारूपेण पश्चात्काले विभक्त चतुष्टयत्वमापन्न , इति प्रागभिहितम् । सृष्ट्यारम्भ अग्नि-वायु-आदित्य-अङ्गिरा इति चतुर्णाम् ऋषीणा हृदि प्रादुर्भूता ऋग्यज सामायर्वेति नामभि प्रसिद्धि गता सम्प्रति वेदा चतुस्सहितासु प्रविभक्ता समुल्लसन्ति । अथर्ववेद चतुर्वपि वेदेषु क्रमानुरोधेन किल चतुर्य । महत्वधिया तु चत्वारोपि वेदा समानपदभाज, न हि तेषु महत्वविषयक तार- तम्य पद पत्ते । अन्तिमो भवन्नपि अयर्ववेदो वेदेषु महत्वपूर्ण पदमालम्बते कर्म- भागमा। कर्मकाडे खल यागादिकार्यनिर्वहणाय चत्वारो भवन्ति ऋत्विज । ब्रह्मा, अध्वर्यु होता, उद्गाता चेति । तेषु प्रमुख पदे ब्रह्मा एवाभिषिक्तो भवति । अथर्ववेदविदेव ब्रह्मा भवितुमर्हति नान्य । स्वय ऋग्वेदेनापि अपवेद पजादिप प्रयमपदमुपलम्भित --'परय प्रथम पपरते। [ऋ० ११८३१५१] नंतावता अथर्ववेदस्य अनिमभाव एवं प्रतितोऽपितु तस्य प्राचीनत्वमप्युपपादित भवति । तदर्वाग्भवत्ववादिनामभ्युप- गमोऽपि व मुतरी निरस्त । आधुनिका बेदानां महत्वतारतम्ये यद् भाषामेव हेतुत्वेनालम्बन्ते, तन मनोहम् । भाषायर विषपापोनरवात् । भाषा हि वस्तुरघोना वति । बाना व विधानुरोपेन माहपरावलि प्रयमानो न कपमपितरप्रा.

·वदप्रकरणम् ७३ क्ननत्वास्तिनत्वावबोधाय कल्पते । अत न वेदेषु कालकृत तारतम्यविशेष समादरमहति कालविदाम् । अथर्ववेदोऽय विशति (२०) काण्डनिबद्ध , सप्तशतीतरकत्रिंश (७३१) सूरत सवलित ५९८७ सख्यामितमन्ने गुम्फित समुल्ल्सति । एप मन्त्रेषु प्रायश द्वादशशतमिता मन्त्रास्तु रुग्वेदेऽपि समुपलभ्यन्ते । विशनितमे काण्डे १४३ मुक्तानि विद्यन्ते । द्वादश सूक्तानि विहाय, शेपाणि सूक्तानि ऋग्वेदीयदशममण्डलेन सम्बदन्ते । तदेतेप समाम्नाता मन्त्रा सर्वे पद्यमया । अथर्ववेदस्य प्राया अमोतिमितानि मूक्तानि च गद्यात्मवानि । एवमस्य वेदस्य पठाशमितो भाग गद्यात्मर। वैदिक्साहित्य वेदानामनेका शाखा प्रतिवेद च ब्राह्मणानि, आरण्यकानि, उपनिषद , श्रौतसूत्राणि,गृह्यसूत्राणि, धर्मसूत्राणि वेदतत्वार्यावदोघकानि ऋषिभि प्रणीतानि वैदिक महता आदरेण अवलोश्यन्ते इत्यवोचाम प्राक् । अथर्ववेदस्यापि नव शाखा धूयन्ते । तयाच भगवान् पतञ्जलिराह- 'नवधा आयर्वणो वेद' इति । विन्तु सम्प्रति तस्य शौनक पिप्पलाद समास्ये द्वे शाखे एव सायणभाष्यसमन्विते समुपलभ्यते । प्रचलिता अयर्व सहिता शौनक शाखान्तर्गता । पप्पलादीयशालान्तर्गता सहिता अपि अघुना मुद्रिता । अयदंवेदसाहित्यान्तरे उपलम्यमानम् गोपयब्राह्मणम्, वंताननौत- सूत्रम्, कौशिवगृह्य-सूत्रम्, पानसोधर्मसूत्रम्, उपनिषत्सु च पुन प्रश्न मुण्डर माण्डूक्याच्या तिस्र उपनिषद । तत्र प्रश्नोपनिषद् पप्पलादशाखानिबन्धनी, मुण्ड-माण्डूक्ये च पुन शौनकशाखा सम्बघ्नीत । अथर्ववेदस्य मुस्यो विषय] अयर्ववेदस्य मुख्य प्रतिपाद्यो विषय बल आयुर्वेद । अस्य सप्तशतो- त्तरपत्रिशत्सूक्तमध्ये चतुश्चत्वारिंशदुत्तरातमितानि सूक्तानि आपविज्ञान निरूपयन्ति । द्विशतोत्तरचतुश्चत्वारिंदात् सूक्तानि राजधर्ममुपदिशति । पचसप्ततिसूक्तानि च समाजव्यवस्या निर्दिन्ति । पडशीतिसूक्तानि च अध्यात्मविद्यात्मवानि । अवशिष्टानि २११ सस्तानि विभिन्न विषयप्रतिपाद- अस्य आयुर्विज्ञानीयसूक्तेषु मानवशरीरस्य अगप्रत्यगाना निरव. दोषाणा नामप्राह तेपामापादमस्तकानां निरूपण च क्स्य कौतूहल न जनयति । एव दारीररचनानन्तर शारीरिक-मानसिकरोगाणा वर्णनमुपन्यस्तम् । राजयक्ष्म-श्वर-कुष्ठ प्रमतयो प्याययोऽपि निस्प्यन्ते । तसद्रोगाणा विशिष्टा चिकित्सापि क्लि समुदीरिता । तदपना किञ्चिद दिहमात्रमत्रोदाहियते कानि । - ·मस्कृतसाहित्यविमय त्रीणि च्छन्दासि कवयो वि तिरे पुरुस्प दर्शत विश्यचक्षणम् । आपो वाता ओषधयस्तान्येकस्मिन भुवन अपितानि। [अथव० १८1११] अस्मिन् मन्त्र स्वास्थ्यरक्षणार्थ परमावश्यकानि गोप्येव वस्नूनि जल-बाय औषधलक्षणानि समाम्नातानि स्वास्थ्यरक्षाघारभूतानि । अग्रे व अपा महिमान प्रदर्शपताह- 'अस्वन्तरमृतमप्सु भेषजम् अपामुत प्रशस्तिभि । अश्वा वाजिनो गावो भवय वाजिनी ॥ [अयर० १४१४] असु निखिलमपि भेषजतत्त्वम निहितमस्ति । प्रशस्तगलनिवर्णन मनुध्या अश्वा इव पाजिनो वृषभा इव बलवन्तो भवन्ति इति । विच आपो हि प्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ [अथर्व० १०५।१] इत्यनेन जलानि खलु तेजोवलानन्ददायकानि इत्युपदिष्टम्भवति । अपि च - आप इद वा उ भेषजीरापो अमीवचातनी । आपो विश्वस्य भेषजीस्तास्त्वा मुवन्तु क्षेत्रियात ॥ [अथर्व० ३।७१५] न केवलम् आप साधारणरोगापहारिण्य अपितु पित पितामहानुगतानपि रोगान् उपशमयितु ता क्षमा इति विज्ञापितम् । अपा सर्पविधहारित्वमपि एकत्र प्रतिपादितम् अहीना सर्वेषा विध परा वहन्तु सिन्धव । हतास्तिरश्चिराजयो निपिप्टाक पदारव ।२०। इति नद्या समुद्रे या सर्पदप्टस्य यावद् विपापतिप्रक्षेपणेन विषनिवृत्तिभंवतीति विन्यता यो व शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह न । उसनोरिष मातर ।। [अथव० ११२१२] स्वास्थ्य कामयमाना मातर इव आप उपकुवन्तीनि भार । एतावना जलचिभिसा सस्तुता। ग्याधिप्रतीकाराप रविकिरणचिकित्सापि समुपदिष्टा । तपाहि अनुगमुदयता होतो हरिमा च ते। गोरोहिताय घर्गेन सेन श्या परिदामसि ॥ [अपय. १२२२१ - ·- आयः संरक्षणार्य गव्यं घृतं चार मच परिमेवनीयम् । आमुर्दा याने जरमं पानो घृतप्रती घृतपृष्ठो अग्ने। घृतं पीत्वा मा चार गव्यं पितेव पुत्रानभिरक्षतादिमम् । [जयवं० १.] आ हरामि गवा लोरमाहा धान्य रमम् । आहृता अस्माकं बौरा आ पनौरिदमस्तकम्।। [जयव० २६.५] इनि गव्य पद प्रशमति । औषधिविज्ञानम् :- सुधामारं सृष्णामारमगोतामनपन्यताम् । अपामार्ग त्वया वयं सर्व तदपमन्महे । [अयवं० ८।१७।७] पिप्पी क्षिप्तभेषज्यूक्षतानिविद्धभेयजी। ता देवा समरल्पनिय जीवितवा अलम् । [अयवं० ११०२३१) दाक्ष मचेमा रक्षसो ग्राह्या अनियन जग्राह पम्। अयो एन वनम्पने जीवाना लोक्मनय। [जयवं० २०११] इन्यनपपन्यनामन्यिवातादिरोगनिवृत्त्यर्यमपामार्ग-पिप्पली-दामूलादीना- मुपदेशः। म्वर्णस्य सर्वरोगविनाशक्त्वं दीर्घायु प्रदातृत्व च प्रतिपादितम् ! ननं रक्षासि न पिशाचा सल्ले देवानामोज- प्रथमज ह्येतत् । यो विमति दाक्षायणं हिरण्य स जीवेषु कृणुने दोर्षमाय. । [अपर्व० ५। मन पिशाचा रक्षामि च व्याभिवचना.। एवमुदयं गच्नो निनोचनाच रवै वृमिनाशकत्वम् प्रतिपादितम् । निम्रो चन.म्नटगच्छत'- :- "उद्यनादित्यो फिमोन हलु निम्रोचन हन्तु रहिमभिः । पे अन्न म्मियो गत्रि। [अपर्व २३०] दीर्घायु प्राप्यर्यमग्निमूर्यरतिमनेदनम् साधनवेनोपदिष्टम् :- उरकामात पुरुप मावपन्या मृत्यो. पडवीमामवमुचमानः। मा छिन्या अस्माल्लोकादाने सर्पस्य सन्दतः ॥ [अथर्व ० ८1१16] दीर्घायुष्ट्वं प्रति ब्रह्मचर्यस्य च निर्भर कारणत्वमादिष्टम् :- ब्रह्मचर्येण तपसा देवा मृत्यमपानन । इन्द्रो ह ब्रह्मचर्यण देवेभ्यः स्वराभरन् । [वयव 21-1-] ·७६ सस्कृतसाहित्यविमा - - एकत्र श्वेतकुष्ठस्पौषधि व्यावदन्नाह - नक्त जाताऽस्मोषधे रामे कृष्णे असिविन च । इद रजनि रजय किलास पलित च यत् ॥ [अयवं० १।२३] वायोरपि भेषजत्व प्रपचितम् आ वात वाहि भेषज विवात याहि यद्रप । त्व हि विश्वभेषज देवाना दूत ईयसे । [अथर्व० ४११३३३] एवमाद्या आयुर्विज्ञानप्रदर्शका बहवो मन्त्राप्रपचिता । अथ शारीरविज्ञान सम्भृता अध्यनल्पश मन्त्रा उपलभ्यन्ते। तथाहि फेन पार्णी आभृते पूरुषस्य धेन मास सम्भूत केन गुल्फो।१॥ केनाडगुलो पेशनी केन सानि केनोच्छलडखो मध्यत क प्रतिष्ठाम् । कस्मान गुल्फावधरावकृण्वन्नष्ठीवन्तावुत्तरी पूरुषस्य । जडघे नित्य न्यदधु क्व स्विज्जानुनो सधो क उ तच्चिकेत ।२। चतुष्टय पुज्यते सहितान्त जानुभ्यामध्वं शिथिर कबत्यम् । श्रोणो यदूरू क उ तज्जजान याभ्यासन्धि सुदृढ बभूव ।३। कति देवा कतमे त आसन् उरो प्रीवाश्चक्यु पुस्पस्य । फति स्तनौ विदधु क कफोडी कति स्कन्धान् कति पृष्टिरचिन्वन् ।४। कोऽस्य बाहू समभरत् वीर्य करयादिति । असो को अस्य तददेव कुसिन्ध अध्यादधौ ।५। ५ सप्त खानि वि ततद शीर्षणि कर्णाविमौ नासिके चक्षिणो मुखम् येयो पुरुत्रा विजयस्य मानि चतुप्पदो द्विपदो यन्ति यामम् ।। हवोहि जिह्वामदधात पुरुचीमधात् महामपि शिवाय वाचम् । स आ वरीयत्ति भवनप्वन्तरो घसान क उ तच्चिकेत ।। मस्तिष्कमसय मतमो ललाट काटिका प्रपभो य कपालम् । चित्या चित्य हल्वो पूरुषस्य दिव परोह पतम स देव ।। [अयव १०।२।८] सप्रेघ मस्तिष्क हृदय च विद्यावानाह मूनिमस्य ससीच्यापर्वा हृदय ध यत् । मस्तिष्काएवं प्ररयत् पवमानोऽपिशोपंत ।२५। तद् वा अपवण शिरो देवा समाग्जित । तत् प्राणो अमिराति तिरो अन्नमयो मन १२६॥ कायों न मुष्टाः स्तिपान साटासा दिला पुष मारमा ·वेदप्रकरणम् ७७ पुर पो ब्रह्मणो वेद यस्या पुरुष उच्यते ॥२८॥ यो 4 ता ब्रह्मणो वेदामृतेनावृता पुरम् । तस्मं ब्रह्म च ब्राह्माश्च चक्षु प्राण प्रजा दवु १२९॥ न त च जहाति न प्राणो जरस पुरा। पुर पो ब्रह्मणो वेद यस्या पुरुप उच्यते ॥३०॥ अष्टचका नयद्वारा देवानां पूरयोप्या । तस्पा हिरण्यय कोश स्वर्गों ज्योतिषावृत ॥३१॥ सस्मिन् हिरण्यये कोशे प्रपरे त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन पद यक्षमात वत तद वै ब्रह्मविदो विदु ।३२॥ - राजधर्म... - अयदानी - राजघममुविवश्य वेदेऽस्मिन् यत्प्रतिपादितम् तदपि राज्य तत्वविदो सविशेषमवधानमहति । वेदोऽय प्राजातन्त्रिकी राज्यव्यवस्था निर्विशति । राजप्रजाघमञ्चातिरमणीयतया अनुशास्ति । मपति कोदशो भवेद इति दर्शय माह सोऽरज्यत ततो राजन्योऽजायत ॥१॥ स विश सबन्धूनतमन्नाद्यमभ्युदष्ठित्।२। विशा च व सबन्यूना चानस्य चानाधस्य प्रिय घाम भवति य एवं वेद ।। [अथव०१५।८।१-३]] एवगुणसम्पन्नस्य पुरुषस्य प्रजा राज्याय निर्वाचन कुर्यात । त्वा विशो वृणता राज्याय स्वामिमा प्रदिश पच देवो । वष्मन राष्ट्रस्य फकुदि अयस्य ततो न उग्रो वि भजा वसूनि ॥ [अथव० ३।४।२] मयि क्षत्रपणमणे मयि धारयताद रयिम् । अह राष्ट्रस्याभोवर्ग निजो भूयासमुत्तम । [अथव० ३।५।०] अपिच- य राजानो राजकृत सूता ग्रामण्यश्च ये । उपरतीन पण मा त्व सर्वान कृण्वभितो जनान ।। राज्ञा च प्रजया सह कय वर्तितय्यम इत्याह आ त्वा गन् राष्ट्र सह वचसोदिहि प्राड विशा पतिरेकराट त्व विरान। सर्वास्त्वा राजन प्रदिशो ह्वयन्तूपसद्यो नमस्यो भवेह । [अथव० ३।४।१] - ·सम्कृतसाहित्यविमश - IT N . T - - चतुथकाण्डस्याष्टमे सूक्तेच. " अभि त्वा वचसा सिंचनापो दिय्या पयस्विनी इत्यादिना अभिषेक- विधिएपदिष्ट । राजा च राष्ट्रसद्धि विदध्यात बृहदाष्ट्र दयातु न इति । म शासनसचालनाथं न केवल राष्ट्रपतिरपितु राष्ट्रसभा समितिश्चापि निर्दिष्टा। trt 11 सभा च समितिश्चावताम । [१२।११ राष्ट्रससदि च पुन परस्पर सहयोग आवश्यक । तया चाह ये ते के च सभासदस्ते मे सन्तु सवाचस । एषामह सगसोनाना वर्ची विज्ञानमाददे ॥ [अथव० ७।१२।३] राज्ञ प्रजापाश्च परस्पर विश्वासोऽभिवांछनीयः । तथाच - अह गृभ्णामि मनसा मनासि मम चित्तमनु चितेभिरेत । मम वशेष हृदयानि व कृणोमि मम यातमनु वान एत ।। [३।८।६] प्रजासु साचार विचारयो सामजस्य राजा सस्थापनीयम् स वो मनासि स व्रता समाकूतीनंमामसि । अमो ये विव्रता स्थन तान व सं नमयामसि ॥ [अथर्व . ३४५] प्रजासु वाक्कमणो मियो विरोधो न स्यात्तथा प्रयतितळम ।। स विशोऽनु पचलत् ।९।१। राजा प्रजामतानुरोधेन प्रचलितव्यम् । राजानं च सभा च समितिश्च प्रचालयत । इत्यपि समाम्नातम तसभा च समितिश्च अनु सेना च सुरा चानुव्यचलन । सुरा ब्योऽत्र शवप्रिवचन । भाषाश्च व समितेश्च सेनाया सुरायाश्च प्रिय धाम भवति य एवं वेद ॥३॥ एवम्प्रकारेण अयववदे उच्चतमराज्यसिद्धातानाम प्रजातन्त्रसरणि- पारमय वृत मनोहर वर्णन न पस्य मनोहरति। मनुष्य पल सामाजिक प्राणी । समाज विना समर्षि जोयितु नाभि पानि । जयववेदस्य तृतीयाण्डे विगत्तमे मूक्ते समाजोनरपपम आवशभूतानां पतिपयमौरिगणांना मनोनित्पण तम गद्ददर्य साम्मनस्पविष कृणोगि घ ।। अयो पनि मापस जामिया या tti धनुन पिभु पुरा मात्रा मयतु शमना । मारा पत्य मधुमती पान पगावाम ॥२॥ -- 1131 ·वदप्रकरणम् 7 7 - - 1 बल दा मा माता प्रातर द्विसन मा स्वसारमुन स्वसा । : सम्यच सवना भूत्वा वाच वदन भद्रया ॥३॥ न । ज्यायस्वन्तश्चित्तिनो मा वियोष्ट सराधयन्त सधुराश्चरन्त । अन्योऽन्यस्मै वगु वदन्त एत सध्रीचीनान्व समनसस्कृणोमि ॥ [अ० ३३०५] तदेवमादिषु । मन्त्रेषु प्रेम-सहानुभूति-त्याग-सौमनस्य-सहृदयतायाश्च कीदृश आदर्श प्रदर्शित । एवमेतादृश समाज स्वर्गापम यदि स्यात् तहि घरातले एव स्वर्गोऽवतरेत् । अग्रे च समान शक्तिशाली यया स्यातया प्रार्यते ओजोस्पोजो मे दा स्वाहा ।। सहोसि सहो मे दा स्वाहा ।। बलमसि स्वाहा ।३। आयुरस्यायमें देहि स्वाहा ।।। प्रोत्रमसि श्रोत्र मे दा स्वाहा ।५। चारसि चक्षु दा स्वाहा ।। परिपाणमसि परिपाणम्मे दा स्वाहा ।। वैदिक तत्वज्ञानमीमासा प्राणभृता निर्भयता नाम हि सर्वोत्कृष्टो गुण । वेदे बहवो मन्त्रा निर्भयत्व- प्रार्थनापरा दृश्यन्ते । निर्भयो जन विलक्षणानि लोकोत्तरागि, कार्याणि कर्तुमर्हति । सर्वनिकृष्णे हि दुर्गुणो यद् भौस्ता नाम । भौरवो जना मरणान् । पूर्वमेव बहुशो भियन्त, ते खलु शरीरेण घृता अपि मता एव जीवन्ति अतएव 'अभय मिनादमयममित्रादभय, जातादभय-पुरो य" इति प्रार्थितम् । अपिच "यतो यत समोसे ततो नोऽभय कुरु । शन्न कुरु प्रजान्य अभय पशुन्य ।" इति । -बहुन वेदे प्रायनाविधया, अभयत्वस्य परमावश्यकत्वेन ऐदम्प्रायम्येन - च । मत्वमुद्घोषितम् । इदञ्च तावत्सूक्तमेव अभयार्यपर, अति मनोज' भावभितञ्च प्रदिष्टम् । 'यया वायुश्चान्तरिक्ष च न विभौतो न रिप्यत ।- एवा मे प्राण मा विभे एवा म प्राा मा रिप ॥१॥ यया वीरश्च वीयञ्च न विभौता न रिप्यतः। एवा मे प्राण मा वि एवा मे प्राण मा रिप ॥२॥ 7 ·८० सस्कृतसाहित्यविमर्श पया मृत्पश्चामृतश्च न विभोतो न रिप्यतः। एवा मे प्राण मा विभेः एवा में प्राण मा रिप.॥ यथा भूतं भव्यं च न विभोत. न रिष्यत... एवा मे प्राण मा विभः एवा मे प्राण ! मा रिष.॥ एभिमंन्त्रवर्णरेतत्स्पष्ट ध्वनितं भवति यद् मो विभेति स विनश्यति । प्रायश. भयमेव विनाशकारणं सम्भवति । विजिगोभिजनमहत्यां सकटा- वस्यायामप्यपस्थितायो कदापि भयोपननं भवितव्यमिति निर्देशः ।। गृहसूक्तम् समृद्धिशालिनि राष्ट्रे गृहाणि कीदृशानि भवन्तु इत्यतिमनोज चित्रणं कृतम अस्मिन् सूक्ते- सूतावन्त. सुभगाः, इरावन्तो हसामुदाः। भक्षुभ्या अतृष्यासो गुहा मास्मद् विभीतन । (अथर्व० ३१२६] मेषामध्येति प्रवसन् येषु सौमनसो बहु। ग्रहानुपह्वयाम' ते नो जानन्त्वायत. ॥४॥ उपहूता इह गाव. उपहूर्ता अथो अन्नस्य कोलाल , उपहूतो गृहेषु म. ॥५॥ उपता भूरिधना. सखाप स्वादु सम्मुद. । अरिष्टा. सर्वपुरुषों गृहा नः सन्तु सर्वदा॥६॥ अस्मद्गृहाणि सत्यमधुरसम्भाषणानि भवन्तु । शोभनानि, सौभाग्यन्ति, हासप्रमोदशालीनि तड्वभुक्षाविरहितानि सर्वपा निर्भयानि च सन्तु इति भावः। अपिच पुष्कलधनवन्ति, मित्रबन्धुसमन्वितानि स्वादुहर्षवर्द्धकानि मत्र नौरोगा पुदपाः सर्वदा विलसन्ति शानि च स्यः । अस्माकं गहेषु अनादिसामग्री पतदुग्धमवादिकौलालामृतं बाहुल्येन स्यात् । सर्वविधसमद्विभाजि प भवन्तु महाशि इति माशय । अत्र 'सूनृतावन्त' 'सुभगा' 'हसामुदा', 'सौमनस', 'भरिपना' इत्यादि शारदाः गृहाणामुत्कर्षद्योतका नितरा विदुषामवधानमाकर्षन्ति । दारिद्र्यनाशक सूक्तम् एतत्प्रतीपत्वेन कंदारिद्रयनाराक मुफ्तमपि मनोरजकम् । (ऋग्वेदीय दाममण्डलल्य १५५ सूक्तम्) अरायि फाणे विक्ट गिरि गच्छ सदान्दे। सिरिम्घिटस्प सरवभिस्तभिष्ट्या घातमामसि । 7-717 अजावय ·देदप्रकरणम् ८१ चती इतश्चतामुतः मर्ग गान्यास्पी। अराय्यं ब्रह्मगम्पते तीदगागो दृपन्निहि ॥२॥ अदो यद्दारु लबते मिन्योः पारे अपूरपम् । तदा रभस्व दुहंणो तेन गच्छ परम्नरम् ॥३॥ यद्ध प्राचीरजगन्तोरो मण्डूरपाणिः । हता इन्द्रस्य दानवः सर्वे बुद्रुदयासवः ।।४॥ परीमे गामनेपत पर्यग्निमपत। देवेवक्त श्रवः व इमां ना दधति ॥५॥ इत्यनेन सर्वात्मना दरिद्रता दूरीकरणीया राज्यपाल नत्ताधारिभिरित्यू. पदिष्टं भवति । द्यूतनिषेधः ऋग्वेदीयदशममण्डलस्य चतुस्त्रिात्तम मूरते 'अक्षारय-घातकीडाया निन्दा निषेधश्च विहितः। असर्मा दीव्यः कृषिमिन कृपस्त्र विते रमस्व बहु मन्यमानः। तत्र गावः क्तिव तर जाया तन्मे विचष्टे सवितायमर्यः ॥१३॥ प्रसविता अचमीश्वर आचष्टे अक्षर्मा दीव्यः । द्यूनं मा कुरु । कृषिमेव कृपस्व, कृष्या सम्पादिते घन एव रति कुर। वित्तलोभेन मा दोव्यः निजपि वितं हारपियति । तन कृषौ गावः सन्ति तर जाया। इति द्यूतप्रतिषेधः, कृषि प्रशंसा। कृषिशब्दोऽत्र न केवलं कृषिपरः किन्तु खनिविलेखनादिना सनिजान् स्वर्गरजना- दोन पदार्यानपि वोचत । तद्व्यापहारमपि सूचयति । क्यं निषिध्यते इति आह:-- द्वेष्टि इवयूरप जाया रुणद्धि न नायिनो विन्दने मडितारम् । अश्वस्यैव जरतो वस्न्यस्य नाहं विन्दामि क्तिरस्य भोगम् । जायापर माता पितवं निन्दति । भावनिरद्धिावसानःस्तिनः द्यूतकृद् धनं न लभते। किञ्च :-- अन्ये जाया परिमृशन्त्यस्य पस्यागधद्वेदने वाग्यक्षः। पिता माता मातर एनमाहुन जानीमो नयता बद्धमेतत् ॥४॥ (स्पष्टम्) जाया तप्यते क्तिवस्य होना माता पुत्रस्य चरतः क्वस्वित्। ऋणाबा विभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुप नश्तमेति ॥१०॥ - ·८२ सस्कृतसाहित्यविमर्श यन कुनापि सञ्चरत. क्तिवस्य भार्या तप्यते। मातापि सन्तप्ता भवति । अक्षपराजयाद ऋणवान् कितव भयमापन पस्यचिद्धनिनो गृहे रात्रौ चौर्यार्थमप- गच्छतीति कोदृश शोच्य? तदेव विधाना येदवचसामानुगुण्येन ये पतंव्यर्माणि अनुतिष्ठन्ति तेपा. मधिवाचि ज्ञान-विज्ञानरूपाया लक्ष्मी निहिता भयति । भौतिक विज्ञानसाचिये. नैव ज्ञानमूर्जस्वल भवदानन्दपरम्परामनन्ता शान्निञ्च वितनुते । एव तथान: प्ठीयमानायव सर्वोऽय चिदनित्ससार सम्यक्तयाऽखि नमपि रहस्यमुदघाटयति यनेद श्रुत भवति 'उतो त्वस्मै तन्व विसत्रे जायेव पत्य उपती सुवासा' इति तथा सति बुद्धयादिबलेषु असमा अपि सन्त फेघनादध्नास उपकक्षास एते। तथापि यथावुद्धिवलोदय विद्याजलाशये स्नात्वा पूर्णप्रज्ञतामुपयान्ति इत्या. शयनाह 'उ त्वे हद इव स्नात्या ददशिरे" इति । विद्यादे सातत्वाद्धि स्नातका उच्यन्ते निखिलज्ञाननिष्णाता। इत्यादय लोककल्याणहेतब परामर्शा वेदेषु निर्दिष्टा वर्तन्त इति वैदिकानामन्युपगम द्रढीयान विश्वासश्चेति दिक् । समाजतन्त्रस्य निरतिशयोत्वधायक क्लि आश्रम-वणतिव्यवस्थाद्वय नाम। तत्र ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-सन्यासाश्चेति चत्वारो महत्वपूर्णा आश्रमा । ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राश्चेति चत्वारों वर्णा । आश्रमेषु प्रथमो ब्रह्मचर्याश्रम , तमनुतिष्टन् हि ब्रह्मचारी भवति । स च द्विविध स्नातको नैष्ठिकश्चेति । सानो पाङ्ग वेदमधीत्य य स्नायात् स स्नातक । आजीवनमदारकर्मा च नैष्ठिक । द्वितीयो गृहस्थाश्रम । नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठाननिरतो विहितदारपरिग्रहो गृहस्थ । तस्य ब्रह्मदेव पित-अतिथि भूतपज्ञाख्यानि च कर्माणि। तत्र यत्स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मपत , यदग्नौ जुहोति स देवयज्ञ , यद् भाल करोति स भूतया इत्येवमादि पर्मकाण्डग्रन्येषु विशदस्य प्रपञ्चित गृह्यधर्मोपदेशप्रसरे । अत्र दर्शपौर्णमासादि- यज्ञयागादिसमस्तक प्रपञ्चानुष्ठान अनुष्ठेयत्वेनोपदिष्टम् । तृतीयो वानप्रस्था प्रम । यः खलु सक्लगृहस्यससारय्यवहार परित्यज्य सकलनोऽकलो या वने प्रतिष्ठति स वानप्रस्य । सोऽपि पुनद्विविध । पचमानोऽपचमानश्चेति । योऽग्नि- परवमान पलादिरञ्च भुडपते स पचमान । य पुनरपक्वाशो सोऽपचमान । पश्च सम्यगोतरापो वितृष्णश्च सन् मानौक्या जगदम्बोधितरणाय यतते स यति संन्यामीरपच्यते । सोऽय तुरीयाश्रम संन्यासाश्रम । सन्यासिना तावत् त्यक्तध्या पर्मपटणे, चिरित्सनीयो दुर्योपय्यापि, स्वीपसंय्या भिक्षावृत्ति, विषहणीय, मोनोप्यादिनन्दम्, समाधातस्य परब्रह्मणि चेत , प्रविलापनीयो वासनासमवाय, ·सारणम् हातव्य क्मयश्लेप, न तव्य प्राणिना हिंसनम्, न विस्मर्तव्या परोपकृतयः, न विर्चा नव्य न्याय्यात्पय । इत्यादयो यतिधर्मा सर्वा मनाऽनुप्ठेया । वर्ण धर्म मालम्बमानाना ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणा कत्तव्यकर्मागि तु प्रागेव प्रदशितानि । समाजनन्नवदन्येऽपि राजतन्त्र अर्थतन्त्र विनशनतन्त्रादय इनायाऱ्या विषया प्रपञ्चिता वेदिता । यदि नाम यज्ञपरानर्थान् परिहाय आध्यात्मिका- विविका अप्यर्या रियरन, तहि विविधज्ञानविज्ञानाद्याँद्भावना अपि तर सम्भा- व्यग्न् । परन्तु प्रायश सर्वेऽपि भाष्यकारा वेदेषु यज्ञान विहाय न किञ्चिदपि तद पदालोन्याञ्चकुरिति चिन्त्यमेव मनपान । तत्रभवद्भि सत्यप्रत सामाश्रमि महाभाग स्यान एरोक्तम "हन्तव पदार्थविज्ञानशिक्षोपयोगीनि बहूपदेशपूर्णानि चनादृशानि अपि- देवता नानि अपहाय परमा नज्ञानपिपामूना तपणानि अध्या मध्यारया नानि च विलोप्य, अधियज्ञवास्यानान्येवाभायत सबवेदभाष्यकार सायणाचार्य , -यस्तुतो ध्वान्तावच्छतविज्ञानकालिकाना, अशेषशेमुषीमतामपि तेषा सायण- महीधरादीनामधिदेवतायतोऽपि मन्त्राभिप्रेताथप्रकृतिविज्ञान नैव स्फुरित सम्यगिति शोच्चमेवाभवदिति ।" वेद-भाष्यकारा १ समन्द स्वामी-मुग्वेदस्य समुपलव्धेषु भाष्यकारेषु प्राचीनतमो भाष्यकार स्व दस्वामी। महाभागोऽय बलभीनिवासी। अनेन वेदार्थावबोधने छन्दोगान परमावश्यक्त्वेनागीकृतम्। भाष्य मस्य यज्ञपरम् । सूरतारम्भे चानेन देवता ऋषि-बोधका श्लोका समुद्धृता । 'केचन इत्यादि लेखेन प्राक्तनभाष्य- कृता सङ्कतस्तु कृत पर तेषा नामोल्लेखस्तु न कृत । ऋग्वेदस्य प्रथमाष्टकस्य सम्पूर्ण भाष्यमुपलम्यते, परन्तु द्वितीयादारभ्य पञ्चमाष्टकपयन्ताना भाष्य तु खण्डितमेव । त्रिवेन्द्रमादिमद्रासीयराज्यपुस्तकालयेऽस्य भाष्यस्य हस्तलिपयो. ऽद्यापि सरिता विल्सन्ति । भाष्यशैली त्वस्य रुचिरा, विशदा, प्रौढा च । स्थितिकालश्चास्य ६८७नमो वैक्रमसवत्सरो विभाव्यते। २ नारायणाचार्य-आचार्योऽय स्कन्दस्वामिन सहकारी भाष्यकार । अनेन ऋग्वेदस्य पञ्चम-सप्तमाष्टक्षु आशिक भाष्य विरचितम् । ३ उद्गोथाचार्य-भाप्यारेषु तत्रभवानुद्गीयोऽपि नितरा प्रसिद्ध । परन्त्वस्य सम्प्रति दाममण्डलस्य पञ्चमसूक्तादारभ्य यशोतिपर्यन्तमेव भाष्य- मुपलभ्यते । सायणाचार्येण स्वकीये भाप्येऽस्य नामोल्लेख कृत । अस्यापि भाष्य - ·८४ सस्कृतसाहित्यविमस यज्ञपरमेव । सायणाचायभाष्येषु यता उपगीयावायस्यैव छाया प्रतिभाति । स्कन्दस्वामिन समसामयिकश्चासौ इत्यपि निश्चितप्रायम् । " हस्तामलक-हस्तामलकोऽय श्रीमच्छङ्कराचायस्य प्रमुख शिष्य आश्वालायनशाखावलम्वी । अस्य भाष्यनिर्माणकाल पैक्रमे ७५७तमे सवत्सरे विभाव्यते। परन्तु भाष्यमिदानी यावत् प्रवाशित नास्ति । - उकटमाधर-प्ररयातभाष्यकारोऽय दक्षिणजनपदे कावेरोकूल- परिसरे गोमाननामग्राम जनि लेभे दौशिकगोनालडकृते भूसुरसुकुले । एतद्वि रचिता ऋगथदीपिका हस्तलिपिबद्धा नाद्ययावत् प्रकाश गता। भाष्यमिदमपि पतपरमेव । ग्राह्मणज्ञानमन्तरा केवल व्याकरणज्ञान निरुक्मज्ञान वा नाल वेदार्थावरोधाय इत्यस्य ध्रुवो विश्वास । तथा चोक्तम्- सहितापास्तुरीयाश विजानन्त्यधुना जना । निरक्तव्याकरणयोरासीद् येषा न परिश्रम । अस्य कालस्तु एकादशशताब्या स्थित सम्भाव्यते। ६ लक्ष्मण। चाय -अनेन वेदभूषणाभिध भाष्य विरचितम् । परन्तु सदधुना न मुलभम् । अस्य काल प्राय द्वाददाशतान्द्या विभाव्यते। ७ धानुक यमा--एष ऋग् यजु-सामेति वेदनयस्य भाष्यकार । + आनन्दतीर्थ-मथ्वसम्प्रदायाचार्योऽय मध्यपूर्णप्रजानाम्नापि स्मयने । टानेन प्रग्वेदीयप्रथममण्डलस्य चत्वारिदात्सूक्तेयु भाष्यमारचितम । आनदतीर्थस्य समय १२५५त १३३५पर्यन्तमध्यन्ति सम्भाग्यते । ६ श्रात्मानन्द तीय-अनेन ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य चत्वारिश रमूनेषु भाष्यमारचिनम् । अस्यापि समय पचि त्रयोदसराताम्यामेय घटितो निर्धापने। १०. सायणाचार्य-मववेदभाष्यकारस्यास्य परिचयस्त्वपत्र गित । ११ गयण -भस्य भावेदयजुर्वेदयोर्भाध्य पण्डितर पेण लम्यते । भोपाप्यारमप्रधान भाष्यमारचितम् । पेदभाप्पशरोप लहाधिपती रावण एवं परिषदयो देनि तु सापनाभावात् इदन्तमा निर्णत पुरतारम् । तथापि रामापणापोग्नंग प्रनिपटने परशाधिपतो रावणो वेदवेदाङ्गपारङ्गतो लोपोभापतित मामीदिति। तेनेरमनुमान मुशर यद् भाष्यगर एपल पि. परियामादिति।

·देदपकरणम् १२. मुद्गलाचार्य:- :--अस्य माध्यं ऋग्वेदस्य प्रयमाप्टके पूर्ग, चतुर्या- प्टरन्य पञ्चमाध्यायपर्यन्तमुपलभ्यते । अस्य भाप्यं सायपोयभाप्यमनुमन्यव प्रवर्तने । यदि नाम मायगीयभाष्यम्बद संक्षिप्तस्पमिदमित्य युच्येन तदापि न काचिदन्युक्निः । पञ्चदशाताग्द्यामेव घन्तिोन्य म्यितिकालः। १३. देवस्वामी-भाष्यकारोऽय वैश्मशतानतः प्राकालिकः। अने- नापि ग्वेदम्य भाप्यमारचितमिति महाभारतटोशकृतो विमलबोधनस्य लेखा- दवगम्यते। २२. चतुर्वेद्य स्वामी-ऋग्वेदस्य कतिपयेथे खंडेषु कृष्णपरं भाष्यमनेन विरचितम् । भगवतो वृन्दावनविहारिणः श्रीकृष्णस्य लोलाचरितमेन वेदमन्त्रेषु दनितमित्येव प्रदर्शितम्। तत्तु विदुपामुपहानास्पदमेव संवृत्तम् । २५. स्वामी दयानन्द:--अधुनातनेषु भाप्यारेण स्वामी दयानन्दः मुतरां दोसरायते । चिरविस्मता वेदाध्ययनाध्यापनप्रवृत्तिः स्वामिनानेन भूयः समुद्दीपिता । एप महाभागः सामवेदोयमौदीच्याहाकुलमान्चकार स्व जनुषा। अस्य भाप्यसली बहुशः यास्मोलोमनसत्य प्रस्ता। वेदेष व्योममान- जन्यान-तारयन्नादयो वैज्ञानिका विषया अपि निरपिताः सलि इति प्रस्फुटं स्दी भाष्ये प्रदर्शितम् । अनेन यजुर्वेदस्य सम्पूर्णभाष्यमारचितम् । ऋग्वेदस्य च सप्तममण्डलस्य द्वितीयमूनस्य द्वितीयमन्त्रपर्यन्तमेव भाप्यमारि । परन्तु तत्र तत्प्रतिशब्दाना व्याख्या वैदिवेभ्यो न रोचते। ते भृशं विप्रतिपद्यन्ते । तथापि तद् भाष्यपदात्तावना न च्यते इनि बहसस्ता वसादरा अपि दृश्यने । १६. भट्टस्वामी-अनेन वरमसंवसरादष्टातवर्षप्राग्भवेन तैतिरीय- सहितायां भाष्यमकारि, परं तदधुना नोपलभ्यते। १७ भद्रभास्करः-भट्टभासरोज्यमेशदशमतान्दीभवो भाग्यकारः । सायनाचार्यण देवराजेन च स्वभाप्येष भट्टभास्करस्य बहुप्रोद्धरण पृतम् । पौशिक गोत्रोत्पन भटभास्करमियण येचिन् 'अपरे' इति सनेर म्यपूर्ववत्तिना माप्पराराणां मनानि प्रदर्शितानि । १८. गुदेवः--भाध्यमारोग्य भवम्यामिमममापिरः। देवरान निघटनाप्पभूमिराया पेदभापरत्वेनास्यापि नाम नस्मृतम् । १६. दुर्गाचार्य:-मायणावाप स्यघानुवृत्तिप्रन्यान्य नामोन्लयो पहा पतः। तेनान मोयने यदनेन ततिरीपमहिला । भावं रिविनम् , पदयना नोपरम्पते। दर्गाचाम्प स्थितिशः पञ्चदातासामेय शिभापते । शायरि यो भावारा आमन् हापमानादातर , पन्च- ·सस्कृतसाहित्यविमसं. विस्तरभिया न सेवा गणनामत्र कत्तुं प्रभवाम् । परमुव्वर-महोपरी तु सुमिद्धौ भाष्यकारी, तयोर्वर्णन तु नोपेक्ष्यमिति दीयते। २०. उव्वट.-अनेन एकादशशतान्या अन्तिम चरणे महाराजभोज- देवस्य शासनकाले अवन्तोनाम्न्या राजधान्या शुक्लयजुर्वेदस्य भाष्यमकारि । काश्मीरेषु आनन्दपुरवासिनो वनभट्टनाम्नो महाविदुषो भूदेवस्य कुले लब्ध- जन्मासी किल उबटो महोद्भटो विद्वान् भाष्यकारश्च । २१ महीधर'-महीधराचार्येण वाजसनेयमाध्यन्दिनसहिताया भाष्य कृतम् । तच्चानेन सप्तशताब्द्या लिखितम तुमीयते । मन्त्रमहोदधिनामा तन्न प्रन्थोऽपि तेन विरचित । अस्य भाष्यमपि तत्रगन्धीति हत्या विद्वद्भिर्नादि- यते पयाम । चितु द्वादशशताब्यामेवानेनप प्रन्यो विरचित इत्यवधारयन्ति । वेदसूक्तय सम्प्रति वाश्चिदतीव रमणीया वैदसूक्तयोऽपि विपश्चिता मनोरञ्जनाय प्रदश्यन्ते- ऋग्नेटीय स्तावत्- एको भुवनस्य राजा।। ३६०) फदयो बचोभिरेक सन्त बहुधा वल्पयन्ति, [१० ११४५] एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति। [१ १६४ ४६] यो न पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ।। [१०. ८२ ३] अज्येष्ठासो अनिष्टास एते मातरो वावृधु सौगाय। [५६०५] यत्रानन्दास मोदाच मुद प्रमुद आसते। कामस्प यत्राप्ता कामास्तत्र मामत कृषि। [९१३३ ११] स्व सोम महे भग यून ऋतायने दक्ष दयासि जीवसे । [१.९१७) ऋतवान् ऋतजाता हताध अनुतद्विष सूरय । [७.९६ १३.] अदाधानि वरणस्य प्रतानि । [१२४ १०] यह पाये यनेमहि स्वराज्ये । [५६६६] सत्ये ते इन पाजिनो मा भेम शयसरपने । १११.२] देवा देवानामपि यन्ति पाय । [३८९] सस्य मोमोति नपसत्। [७११२] अग्निानि समिप्यो। [११२३] संग सीन । [१०३४१३] ·पदप्रकरणम् जाया तप्यते वितवस्य दीना । [१० ३४ १७ ] राना राष्ट्राणा पैग। [७ ३४ ११] जावास ममि यते। [१२२ ११] स्वमस्माक तव स्ममि। [८८१३०] यजुर्वेदीय सून्य.- सओत प्रोतश्च विभू प्रजासु। [३११८] तमेव विदित्वातिनृत्युमेति [३११८] अहमनृतान्म यमुपमि । [१५] मा गृय कम्य स्विद्धनम। [४०] मित्रस्य चस्पा सर्वाणि भूतानि समोपन्नाम् । [३६ १८] मदीना स्याम दारद दातम। [३६२४] अश्रद्धामनन दधात श्रद्धा सये प्रजापति । [१९७७] पयमा शुनममन ननितम् । [१९८४] अगम ज्योतिरमृता अभूम [८५२] अभूत्यं स्वप्न भूयं जागरणम । [२०१७] थप राष्ट्र जागृयाम पुराहिता । ९२३] कुवन्नवेह कर्माणि जिजीदिपच्छन समा । [४०२०] तमें मन गिवसङ्कल्पमस्तु । [३४४ ] या थी प्रयता मयि । [२९४] अथर्ववेदीय मूल्य मा पुरा जरसो मया ।[५३०७] स एक एव एक्वत एक एव । [१३५७] एक एव नमस्यो विश्वौडय । २२१] प्रिय मा ! देवेप। [१९६२-न] सर्वा मारा मम मित्र भवतु। [१९१५६] आरोहणमारमण जीवतोयनम् । [५३०७) मरता नमि युवाह पषिया । १२११२] दातहन समाशिर सहलहन सादर । (३२४५) अग्ने सत्य मा रिपाम वय तय। [२०१३३] समाना पा सह वा अनभाग । [३३०३] निपान्यो भिषातरा भार । [१९६३] परावृतो ग्रह मारम। [१७१०८] ·८८ मस्कृतसाहित्यविमा सामवेदीय-सृत्तय सरये मा रिघाम वय तब ॥ [७ ६६] यातुधानस्य बल न्युज। [११० ९५] श्रद्धा माता रवि मनु कवि । (१०९०] भद्रा ते पून्निह रातिरस्तु । [८७५] दिवे दिवे ईडयो जागृवहिविष्मद्भिर्मनुष्यनिरग्नि । [८७९) इत्यादि तदिद वेदप्रकरण सक्षेपत प्रदर्शितम् । अधुना सर्वजनीनेन सवहितावहेल यजुर्वेदीयप्रसिद्धमन्णेशस्तवनरपेणोपहियते वेदप्रकरणमिदम् आ ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसो जायताम् आ राष्ट्र राजन्य सूर इपयोऽति व्याधी महारयो जायताम् । दोग्नी धेनुर्वोढाइनड्वानाा सप्तिः पुरन्धिर्योपा जिप्पू रयेष्ठा । सभेयो युवाऽस्य यजमानस्य वोरो जायताम् । निकामे निकामे पर्जन्यो वर्षतु । फ्लयत्यो न ओषधय पच्यन्ताम् । योग क्षेमो न रल्पताम् ॥ (ज)। इति सदतन्तस्वतन्न पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणं सिद्धान्त- शिरोमणिपदालडकृतं श्रीमदावायद्विजेन्द्रनायशास्त्रिभि प्रगोते सस्कृतसाहित्यविमों वेदप्रकरणात्य प्रथम परिच्छेद समाप्त ।

·द्वितीयः परिच्छेदः वैदिक-प्रकरणम् उपवेदावेदाङ्गानि-वेदना वा-वेदानुनमगी--पटवा--- कामानि--आरण्यकानि--सनिपद । उपवेदाः तदेषा चतुर्णा वेदाना चत्वार उपवेदा., आयुर्वेद-धनुर्वेद-गान्धर्ववेद-अर्यवेदा- चेति । तत्र शावेदस्य आयुर्वेदः, पजुदस्य पनवेदः, मामवेदम्य गान्धर्ववेदः, भयर्ववेदम्य अर्यवेदश्चेति । [इति चरणव्यूहे] । अायुर्वेदः आयुर्वेदो नाम ऋग्वेदस्पोपदः । येचन, अयबदस्यायमुपवेद इत्यपि व्यवस्यापन्ति । आयुर्वेदस्य प्रधानप्रन्याः चरक-मुश्रुतादयः। कालविद्भिश्वरक- निर्माणार गतपूर्वद्वितीयानकमवधार्यते। भगवत्पतञ्जलिमुनिना चरकापर- नामयेन प्रयोज्यं प्रणिवद्धः। सुश्रुतसंहिता आयुर्वेदस्य पाल्यशालाग्यचिरिमायाः मवान्कृष्टो प्रन्यः । अन्यपि यहव आयुर्वेदीयप्रन्याः सम्प्रत्युपलभ्यने । तेषु प्रसिद्धतमा-वाग्भटस्य संस्नपञ्चशततमसंबगरोद्भयस्य अप्टागवदयाथ्यो प्रत्यः, संस्तसप्तमातर सम्भवस्य माषणस्य प्रमिदो ग्रन्यो माययनिदानान्यः ग्यापिनिश्चयायं प्रधानो रक्षणग्रन्यः, रांस्नचतुर्दशतमानकमातम्य वाई- घराचार्यस्य वाङ्गपरसंहिता, घोडमादानकलापजन्मनो भावमित्रम्य भावप्रगती नाम मुमिद्धः सन्दर्भः। एतदतिरिक्ता अन्योपि यहवो प्रन्या अस्मारं दर्भािग्या. ल्लोपङ्गता.। आयुर्विज्ञानपरम्परानुरोधेनावगम्यते, पदयमायुर्वेदो नाम पुग्मतम शास्त्रं वेदानम्यस्य भगवान लोरपितामहो ब्रह्मादौ निमंमे । ब्रह्मण. मासात् प्रजापतिरपिजपार । प्रजापतेरश्विनी, अस्मिन्यामिन्द्रग्नतो धन्दरिभरद्वानो, तान्या मुचन-उर-अग्निवेशभप्रभूतयो महानः गहिताहत. प्राञ्चः । मदिदमापदापुग्यतमं भाग्य हेतु-रक्षण-औषपनाना त्यानपानवर मनन- पारमामात महर्षयः । उपदिरियाच भावदररमनिराशा 'न पंव हम्ति गुतरामाय बदस्य पारम्, तम्मादप्रमत गनिरोगम्मिन् परन् । पस्नो हि मोरी बुद्धिमतामायापं. वाडिमतामयाभिगमाश्य ·९० सम्वृतसाहित्यविमर्श बुद्धिमताऽमित्रस्यापि पन्यं परास्वमायुष्यं पौष्टिक लौकिकमभ्युपदिसतो धच' श्रोतव्यमनुविधातव्यञ्च इति । [च.वि. ८ अ] सोऽयमायुर्वेदः शल्य-शालाक्य-कायचिकित्सा-भूतनिद्या-कौमारभृत्य-अगद. रसायन-वाजीकरणतरवारयेषु अष्टाद्भप विभक्तः । आयुर्वेद-साहित्यम् आयुर्वेदस्य साहित्यमतीव बृहद् विशदञ्च वर्तते । तत्स ग्रहेण किञ्चि दिवार तस्परिचयो दोपते- १. पुष्कलसंहिता-द्वत्रिशत्सहस्र (३२००० ) इलोकमिता पुष्कल. महर्षिणा विरचिता, प्रकरणचतुष्टयसनलिता। २. ब्रह्मसंहिता-चतुर्विशतिसहस्रश्लोकमिता, विभि प्रकरणरपनिबद्धा ब्रह्मनारदसवादलक्षणा। ३. भेलसंहितायोडशसहस्रमितश्लोकसवलिता, प्रकरणद्वयोपनिबद्धा ऋपिवरेण भेलेन प्रणोता। ४. अग्नीधसूरराजः-पटपंचाशत्सहस्रदलोकसमन्विता प्रकरणपञ्च- कालरकता ऋषिवरणाग्नोण विरचिता । अत्र हि पारदस्य संस्कारविशेषारण, पारवन्तरीकरण, रजतसुवर्णादिधातुपु परिवर्तनम्, विद्युत्-शक्तिपरिज्ञानादिरञ्च प्रपञ्चितम् । ५. किरणप्रभा द्वादशसहस्रदलोफविभूपिता नौचमुनिना विरचिता प्रररपद्वयोपान्विता, चन्द्रसूर्यकिरणपरिज्ञानसम्भूता। ६. धातुवाद:--पष्टिसहलालोरयता, संनिन पिणा निमिता, प्ररणमयमुशोभिता, धातुर्माणविज्ञानविलसिता ।

·वैदिसप्रकरणम् ९१ प्रमाकरः, रसागंवप्रभृतयः, अन्येऽपि वह्यो ग्रन्या नामशेपं गता इति न रन्य वियादरम्। धनुर्वेदः यजुर्वेदस्योपवेदो धनुर्वेदः । यद्यपि धनुर्वेदोऽय लुप्तप्रायोजना तयापि ग्रन्यालरेषु यस्णेद्धरणरस्यास्तित्वं ज्ञायो। सोऽय धनुर्वेद , वशिष्ठ-दिनामित्र- जानदण्य-वशमापन-भरद्वाजप्रभृतिभिर्मुनिभिः प्रणीत इति प्रमिद्धिः । महा। भारतादिनन्येषु अन्य महत्वपूर्णवर्णनमुपलभ्यते। अस्मदघन्यतया तादृशा गौरव शालिनो ग्रन्याः मयंडुपस्य कालस्योदरोदर्या विलीना इति सुनश पिपीदति मन. । धनुर्वेदविषयका ग्रन्या अद्यत्वेपि समुपलभ्यन्न इत्यनुश्रूयने पर नाद्यावधि दष्टि- परङ्गताः। दिनुपा प्रदररत भूयस्तरमन्वेषण विधेयम् । यजुर्वेदम्योपदेदो धनुर्वेदोऽय पादचतुष्टयप्रगिबद्धः विश्वामित्रादिमहर्षिनिः संप्रयित इति निर्दिष्टपूर्वम् । तत्र दीक्षापादनाम्नि प्रथमे पादे पनुलक्षणम्, घनपोऽधिकारिणा लक्षपञ्च निरपिनम् । अत्र धनु शतः चतुविधायुधपरः । ते च आयुघाश्चतुरियाः । मुक्नर-अमुक्नक-मुक्तकामुक्नक यन्त्रमुयनरभेदात् । तत्रापि मुक्तचत्रादिः, अमुक्त. सड़गादिः, मुक्नामुत्तरश्च शल्यादिः, यन्त्र मुक्तदच मरादिः । पुनरपि त आयया ब्राह्म-वैष्णव-पाशुपत-प्राजाप य-आग्नेय. भेडादनेश विधाः। द्वितीय पार्द च अस्त्रास्त्रादिविज्ञानम् । तनीय च पुनः गाविदोष- साम्प्रदायिक-दास्त्रादिविवरणम् तेषामन्याम, सिद्धीकरणच्च सम्यक् प्रतिपा- दितम् । चतुर्याध्याय तु देवादनान्यारादिमितिः, मस्त्रास्नादिप्रयोगात्र प्रदशिनः। - श्रीमद्भगवद्रोणावायंगुरपाद. प्रणांनो धनुष्प्रदीपाय. सहयश्लोरमम्मिो ग्रन्योनभूयते । एवमेव धनुदचन्द्रोरपनामको प्रन्य. पष्टिमस्यालोकः प्रणिबद्धो बीरपुङ्गवविप्रतापनमः श्रीपराराममहामार्ग प्राग- बद्धोन्यः सन्दर्भः । अत्र हि-दादा या मन्यादन्या च शस्त्रास्त्रगञ्चालन दियो दशिताः । अष्टोत्तरशतप्रकरणाम्पिनोऽयं प्रन्यः मानिसयमहत्वपू. । अत्र हि भाण्डो-पुलिदा-पट्टिा-चामर-दाधिन-ग्रहाम्य-रदात्र-पाानिर्माण-पास- मोचन-अग्निवर्य-जतवर्ष-ज्वरप्रयोग-औषधप्रयोगप्रतिदिय्यायुधानामपरिशेप वगरम्गरं वगंनमुपन्यस्तम् । परन्दिदानी दामादम्मामपन्दनमा दा मयमो पन्दनन्या हन्त ! लोपट्ताः इति मुभा दुनोति । गान्धर्ववेदः मामधेदम्ये पर्वदो मापदः । उपदोऽयं मामगानम्य सहनविधान ·मस्कृतमाहित्यविमा पदम्यापको ग्रन्थ । रागरागिणीना सप्तस्वरताललयादीना परिचायकोऽय गान्पर्व- वेदोऽपि प्रायश प्रलुप्त एव । गोत-नृत्य-वाद्यादिभेदन बहुप्रस्थानस्यास्य घेदस्य देवनाराधनादि निम्ल्पिसमाध्यादिमिद्धिाचेति प्रयोजनत्वेनोद्दिष्टम् । अर्थवेद प्रन्थ अथवदस्योपवेद अयंवेद । अस्मिन् वेदे राजनीतितन्त्र-अर्थतन्न-कृषि- वाणिज्य-समाजशास्नादोनि तत्त्वानि प्रतिपादितानि । मूलस्पेणायमपि वेद. प्रगष्ट एव । अस्यावष्टम्भन विरचितेषु अन्येषु बृहस्पते , अर्थशास्त्रमतीव प्राची- नम् । सम्प्रति तु कोटल्यापरनामश्रेयस्यावार्यचाणश्यस्य संस्तमार चतुर्दशा- शतकमम्भरस्यार्थशास्त्रमेवमुपलभ्यते । तदर्वारकालाविर्भूना शुक्र-बामन्दकादि- प्रणोता नोतिप्रन्यास्तदङ्गभूता एव प्रोणरूपेण समुपलभ्यन्तेऽद्यत्वेऽपि । अयंवेदोऽय लक्षमितश्लोक्गुम्फिनो बृहद्ग्रन्यः त्रिशत्सहनश्लोकबद्ध । अर्यचन्द्रो नामा विदातिसहस्रदलकाकृतोऽन्यो अमुद्विती पाण्डुलिपिवद्धौ द्वौ प्रन्यावन्याक्नुभूयेने रत्नप्रभा-काश्यपीपदण्डनीतिनामानौ । धर्मतन्ने हि समाजशास्त्र-दण्डनीति-सम्पत्तिशास्त्राणा समावेश । तन रत्न- मनाप्रन्ये चवारि प्रकरणानि। सदिशतिमिताश्च इलोका । प्रयमे प्रकरणे सुष्ट्युत्पत्तिवर्णनम् । द्वितीय वर्णव्यवस्पाविमर्श । तृतीये व्यवहारकल्प । पतुयें प्रयविषयविवाह-विधिनिर्णयप्रशर कलह शमन-तपश्चर्यादिविवृति । काय- पोपदण्डनीतिश्च प्रारणत्रपतन्तिा । प्रयमप्रकरणे शुभाशुभप्रतिफलविधे, प्रियरीपदण्डविधानञ्च । द्वितीये राजशैयारणे मन्धराज्यस्यावश्य- एवम् । विश्वसामाग्य-चत्रत्तिराग्य-राजकीयदण्डवियतिश्च । तृतीये तु मनापानमगार, प्रजाया नृपेण सहानुवर्तनसरणि, भूमिसड प्रहप्रकार राज. प्रमापहार पापानविधि , प्यापाररीति , शिल्पवरण, कृषिम, दारानगाली अपिरनिरपपञ्चेति विषया पिता । सम्पतिवारप्यानदिप्तप्राय प्राचीनेषु सालयतन्यप पत्र-पुत्रविद् पाप गपशप गहरायोपादिदलया म रिमपि निणेतु पाते। य, मारित भग्न हिम-भिन्न-न प्रापंप निविषप्रन्यरनेषु व गल बिन्नु मात् । मदिवानाम इतनत प्रोगामनोगदेवणया पविचिदुपण न्यने सदेव पुत्रि पस्नुनानु पाना वा रोनि प्रासोनमरतान्यरत्नानि गदेवरfrg सारनाप व गदिमागमापान ·वैदिकप्रकरणम् । श्रौतसूत्रग्रन्या. श्रौतसूत्रग्रन्येषु च शांस्यायनाश्दलायनात्यो स्वतिप्रसिद्धी सम्वेदीय- श्रांतसूचनन्यौ । अस्मिन् सूत्रद्वयेऽपि नियाक्लापविधयः प्रायेण समानमरणिमनु- सन्यव प्रवृत्ताः । केवलं शास्यायने राजानुप्ठेयाः केचिन् महायागाः किञ्चिद्विस्तरेण गुम्फिनाः । यास्यायनश्रौतसूनमिदं आश्वलायनापेक्षया विञ्चित्प्राचीनतरमवधा- यते। तच्चाष्टादशभिः काण्डनिबद्धः। आश्वलायनोऽयमृपिः शौनकः शिष्यत्वेन प्रसिद्धः । ऐतरेयारण्यकस्यान्तिमा द्वावध्यायौ त्वाभ्यां गुरुशिष्याम्या मिलिवर संरचितो । आश्वलायनप्रौतसूत्रे ऐतरेयारण्यकस्यैर छायामाश्रित्येव यागादि- विवृतिः कृतावगम्यते। शास्यायनश्रौतसूत्रे हि दर्शपूर्णमासादिवर्णनपुरस्सर वाज- पेय-राजसूय-अश्वमेघ-पुरुषमेघ-सर्वमेधादिमहायागाना विशदविवरणपुरस्मरं वर्णनं कृतमवलोक्यते । अस्योपरि अनृतकृतभाष्य गोविन्दकृतटोका चेति व्यारया- द्वयमुपलम्यते। सम्प्रति प्रय एव प्रौतमूत्रग्रन्या उपलन्यन्ते--मात्रौतसूत्रम्, लाट्या- पनौतसूत्रम्, दाक्षायणप्रौतसूत्रन्चेति । तेषु आयसूत्रापरनामधेयं पञ्च. विशब्राह्मणानुबाह्मणानुगतत्रमानुरोधेन सोमयागीयर्मव्यवस्थापकं मशीत- मूरन्तु प्राचीनतमम् । शुक्लयजुर्वेदीयन्तु कात्यायनश्रौतसूत्रम् पविशाध्यापंगुम्फितम् पातपय- , ब्राह्मणप्रतिपादितां क्रियामुपवर्णयति । तत्र द्वाविंशतितमादघ्यायादारभ्य चतुर्विशत्य- । प्यायपर्यन्तं प्रयोऽध्याया. सामवेदघटितवर्मविशेषान् प्रतिपादयन्ति । कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धाः षट् मूरग्रन्या अधुना समुपलभ्यन्ते । अथर्ववेद- सम्बन्धिनातसूनन्तु वंतानमन मीयते। तदिदं वैतानमूत्रं शुक्लयजुर्वेदीयरात्यायन- मूत्रमनुकुवंदपि गोपमाह्मणेन सह भूयसा संवदति । अस्य रचनाशली तु तदत्यन्त- मर्वाचीनन्यं प्यनक्ति । सर्वे थौतग्रन्या गृह्यसूत्रप्रन्यरेव प्रायसोनुसन्धीयन्ते । । परमिदन्तु प्रतोपनया गृह्यसूत्रमनुसन्दधानो प्रतिभामते । तदेतस्य श्रौतसूत्रस्य तदीयगृह्यसूत्रादप्यर्वाचीनत्वं ध्वनपनि । गृह्यसूत्राणि ऋग्वेदीयगामूत्रम् शाम्यायनम् । तच्च पडघ्यायामरम् । अन्यदेतत्मना- तोयं, ऋषिवरसाम्यस्यविरचितं शाम्बध्य गृह्यसूत्रम् । तदेतदारयायनगृह्ममूत्रतः सयंया भिन्नमेव । पत्र प्रतिपादितः पितृयज्ञविषयक्रियाविशेषः शांस्यायने तु नोप- 'लम्यने । मस्यायने च प्रतिपादिता बह्वपः क्रियाः गाम्बम्पसूत्रेप नोपलम्यन्ते। तस्मात्तेषां यसक्षम्यादा तु मुनरा निरस्तदेति। ऋग्वेदीयमावलायनगृहामूत्रन्तु -- - ·सस्कृतसाहित्यविमर्श ऐतरेयब्राह्मणाङ्गभूतोऽध्यायचतुष्टयात्मको ग्रन्यस्तदीयश्रौतग्रन्य शौनकाय' इति शौनक्नमस्कारपुरस्सरमेवोपसहृतः । सामवेदीपगृह्यसूत्रन्तु गोभिलगृह्यसूत्रम् । तच्च प्राचीनतमेषु गृह्यसूत्रे. एवम्यतित्वात् प्रकृष्टतममवधार्यते । खादिरगृहासून द्राह्मायणशाखासम्बद्धम् । सामवेदीयराणायनीयशावासम्बद्धं प्रमाणत्वेनाङ्गीकृत सूत्र गोभिलसूत्रात् किञ्चित् सक्षिप्तम् । शुक्लयजुवदीयञ्च पारस्करगृह्यसूत्रम् । सूत्रमिदं वाजसनेयसूत्रनाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । अस्य कात्यायनसूत्रेण सह बलवत्तरोऽनुबन्धः । इदमेव पारस्करोय. गृह्यसूत्रमालम्स्य इयमर्वाचीना याज्ञवल्क्योयस्मृतिः प्रवृत्ता । कृष्णयजुर्वेद- सम्बन्धौनि सप्त गृह्यसूत्राणि लभ्यन्ते । तत्रादिमम् आपस्तम्बसूनम् । अन्यानि च पट्-हिरण्यकेशीगृह्यसूत्रम्, बौधायनगृह्यसूत्रम्, भरद्वाजगृह्यसूत्रम्, मानव- गृह्यसूत्रम्, काठकगृह्यसूत्रम्, वैखानसगृह्यसूत्रञ्च । अथर्ववेदीयसूत्रग्रन्थेषु कौशिक गृह्यसूत्रं प्रधानतमम् । अस्मिन् हि सूरपये न केवल गृह्माणि कर्माणि निर्दिष्टानि अपितु बहूनि आभिचारिकाणि कर्माण्यपि वणितानि । वेदान्तरीयगृह्यसूनागोचरा अपि बहवो विषयाश्चचिता । तदेष समासत एव श्रोत-गृह्यसूनाणा परिचयो दत्त । विस्तरस्तु तय-संश्रय जिज्ञासुभिरनुसन्धयः । यद्यपि यावन्तो यज्ञयागादयोऽत्र मूत्रप्रन्थेषु विवृतास्तावन्त. सर्वेऽपि अनुष्टंयन्येनोग्नेयास्तयापि गुरमेधिना पर्तव्यकर्मसु तेप प्रधानतया । पतास्तु निस्तन्द्रतपाइनुष्ठेया एव आत्मकल्याणाय । तर यत्स्वाध्यायमधीते स प्रह्मपान, मद्देवाद्दिश्य हयिहोति रा देवयन , यत्पिन्न् श्रद्धयाऽचंति तर्पयति प स पिनयनः, पद्भूतान्यदिप भूमी अलिमुपहरति स भूतयजा, ययाह्मणान् निपुनरियोंश्च रात्ररोति मोतिथिपतः । तत्रापि ब्रह्मयन स्वाध्यायस्व- स्परवान् प्रधाननमः । तत्रापि सम्योपासनं, गामश्रीजपः, पेदाध्ययनश्च प्रात गाय सुल्यपरत्वेनाभिमतत्वादवपमनुष्टयमेवाऽपरिरापरयेनेति । धर्ममूत्राणि घमंत्राणि मानि लौरिशचारप्यवहारपर्मप्रतिपादकानि । प्राधान पर्मपूर्वा वर्गाश्रमपमं एष प्रतिपादित । धर्मगूनप्रन्या:पामी पृष्णयजुर्वेदीय- सातापित: । सम्प्रति सेप त्रप एव समुपलग्यन्तै । तथापि देशान्तरसमन्धिनो. यरि तारा धर्ममूत्रप्रग्या. पुरा प्रासन्निति प्रम्यान्तरेषु तेषामगरणादवगम्यते । धर्मराहिलामम् मालासोमा परिमन प्रापाग्येन वारि-गृहस्पषर्माः, ·वैदिकप्रकरणम् भोज्य-पदार्याः, तपोमार्गाश्च निरुपिताः । विवाहधर्मो दायाधिकारः दण्डनियम- प्रभृतिलौकिका विषया अपि प्रपञ्चिताः । ग्रन्योऽयं प्रायः आपल्या निबद्धत्वान् खस्तान्दोतः प्राक् चतुर्यशतके विरवितः सम्भाव्यते । अपरो धर्मसूत्रग्रन्यः हिरण्य- पेशीयः । साम्प्रदायिका हिरण्यकशिशावामिमां आपस्तम्बशाखोत्यनामेवानि- मन्यन्ते, न स्वतन्त्रशाखाम् । ग्रन्योऽयं आपस्तम्बीयधर्ममूनप्रतिरादिततत्यार- घनाय परमोपकारकः । तृतीयश्च धर्मसूत्रग्रन्य आपस्तम्बीयः । अस्मिन् सनग्रन्ये वर्णाश्रमधर्माः, यज्ञविशेषाः, राजधर्माः, दण्डविधानम्, साभ्ययाः, दायविभागप्रकारः, विवाहप्रकारः, स्त्रीणामधिकाराश्च निरुप्यन्ते । एमन्येपामपि घमंसूत्राणां नामानि ग्रन्यान्तरेप समुपलम्यमानानि दृष्टिपयमव- तरन्ति । तानि तु तन तव परिमदानीयानि । अन्यक्लेवरवृद्धिभयानान प्रप. च्यन्ते । तदित्यं वैदिक्वाडमये कल्पसूत्राणां पदमतीव वैशिष्टयमावहति । कल्प. मूनाणि हि वैदिककर्मकाण्डमशेषविशेषवर्णनपुरस्मरं परिमण्डयन्ति, तद्वहस्याव- वोपने चातीव साहाय्यमाचरन्ति । इदमत्र बोध्यम्-वेदप्रतिपादिताखिलरमप्रतिपत्ययं ब्राह्मणग्रन्याना- मुदपः । ब्राह्मणग्रन्योपणितानां वस्तुतत्त्वानां विशदीकरणार्य कल्पसूताणामुदयः। इति हेतोरेव तेपामपि वेदाङ्गत्वेनाङ्गोगारः। प्राचीनानि कल्पमूनाणि तु वैदिक कर्मकाण्डपरिरक्षणार्यमेव प्रवृत्तानीति सम्भाव्यते । तेषां प्रादुर्भावोऽपि वौद्धमतावि- र्भावकि एवेति तर्यते। तदनन्तरं वैदिकर्मकाण्डप्रातिलोम्यमालम्बमानस्थ बौद्धसम्प्रदायम्य प्रादुर्भावोत्तेजिनदिक्पुरत्यरः प्राक्तनपरम्परामाप्तस्य मं. काण्डस्यावहेलनामसहमानस्तस्तस्तद्विशदीकरणार्यमेवंते मूत्रप्रन्याः प्राणापियन इनि न दुपरमूहितुम् विपश्चितामिति दिए ।

·सस्कृतसाहित्यविमश व्याकरणम् व्याकरणस्य प्रयोजनम्-व्यावरणानि कति ?--पाणिनीय पारस्य विगर --कोऽय पाणिनिर्नाम--का नु खल्बम्य जनपद-पाणिने कार- निर्णर --पाणिनष्यम्--पाणिनीयाप्टक्स्य प्रतिपाद्या विषया-याकरण- स्या य ग्रन्था--व्यावरणान्तराणि-~भट्टाजिरीक्षित --राजपि भत्तुं हरि- पाणिन का यकरा--अन्ये व्याकरण पुरन्धरा । व्याकरणस्य प्रयोजनम । इह खलु लोकव्यवहारनिर्वहणायं भाषच जुषते प्रघानभावम् । अन्तरेण भाषा लोका न प्रभवन्ति नजमाशय प्रकाशयितुम् । अप्रकाशयन्तश्चाशयं क्यमिव ते पारयेयु किञ्चिदनुष्ठातुम् । किञ्चिदनुष्ठातुमशश्नुवता तेषां कृते सफल जगदेवान्धकारमयम्भवेत् । अतएव स्पष्टमावष्ट तत्रभवान् आचार्यप्रवरो दपिटमहाभाग--- इदमन्धतम कृत्स्न, जायेत भुवनत्रयम् । यदि शन्दाहय ज्योतिराससार न दीप्यते ॥ इति ।। भापयापि तया पुन सुसस्कृतया भवितव्यम् परत्राशय सडकमयितुम् । सुसस्कृता भाषा च शब्दसाधुत्वमपेक्षते । साधुशब्दा हि प्रयुज्यमाना यथार्थमर्थ- मर्पयन्ति नासाधुवान्दा । साधुतब्दप्रयोगे तु व्याकरणाध्ययन हि प्रधान प्रयोगकम् । महि व्याकरणज्ञानरहित साधुशब्दान प्रयोक्तु क्षम । उक्तञ्च रामायणे- नून व्याकरण कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् । बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम् ॥ इत्यनेन हनुमतो वाग्व्यापारेण तस्य व्याकरणपारङ्गतत्व ध्वनित भवति ।' नावग्याकरण साधुशब्दप्रयोगे क्षम, पद्यमिदमित्यपि च सूचयति । आलङ्कारिका अपि च्युतिसरकारत्वाय पाल्पदोपमाचक्षाणास्तत्परिहाराय व्याकरणाध्ययनस्या- मापकत्वमपूपुषन् । आचार्यों वेङ्कटाध्वरोऽपि अमुमेवार्थ विशदयति स्वकीये पो निम्नाङ्किते अस्वीकृतय्यावरणौषधानामपाटव वाचि सुगाढमास्ते । पस्मिाश्चिदुक्ते तु पद पञ्चित् स्वर पु स्विधति वेपते च ॥ तत्रभवान् वाल्मीविराह-- दुसैन वधै सीता हनूमाननाम् । मस्कारेण यषा हीनो वाचमर्थान्तरगताम् ॥ इति । मदर प्यारणच्युतिपरिहाराय य्याकरणस्याध्ययन नितरामावस्यवम् । - ·वैदिप्रकरणम् तरित्यं व्याकरणस्य परममहत्त्वमपपादितमाचारिति । स्माकरणस्य च पुन प्रकृतिप्रत्ययायनुसामनेन पदम्वरूपनिर्णयाप तदनिरमाय च परमोपयोग. । नहिं व्याकरणमन्तरा पदपदार्यावदोष सम्या सपने मम्भवितुम् । मादरणस्य प्रयोजनजातमुद्दिश्य आचार्यों बरविरम्याह चानिममुग्न---'रसोहागमलध्वसन्देहा प्रयोजनम्।' इति । तान्येतानि प्रयोजना- न्तगपपि भगवत्पतञ्जलिमुनिपादं प्रपञ्चितानि महाभाध्यै पनगासिके । 'रसायं वेदानामध्येयम् व्याकरणम् । लोपागमवर्णविकारतो हि सम्यग्वेदान् परिपालपिप्यति वेदार्थवाध्यदस्यति । ऊह सल्वपिन सलिगनं च सर्वाभि- बिमविमिवेदमन्या निगदिता ते सावश्य यज्ञगनेन विपरिगमयितमा । ताना. चयापरण शक्नोति ययाययं विपरिणमयितुम् । तस्मादध्येय व्याकरणम् ।' तत्र रोहादी' तु प्रमापानि प्रयोजनानि, आनुपाङ्गगानि चैतराणि । एव बनि प्याररणस्य प्रयोजनानि प्रदर्शितानि, विशेषावनिकुतूहनिभिस्तु तानि तरंवानु- गन्यपानि। तदेतच्च विल प्यावरण 'वृद्धिरादच' (१ १. १) इत्यारन्य 'म अ' इन्यन्नमप्टाध्यायामक शमशास्त्रम् पाणिनिमुनिभगवत्पादपनिवद्धम् । तत्र पात्यायनेन मुनिना यात्तिरमुपन्यस्तम् । तद्वातिकोपरि भागयत्पतञ्जलिमुनिपादः महाभाप्यमारचितम् । तदेवनिमुनि व्याकरण वेदाङ्गत्वेन प्रग्या / याकरणा- न्तराणि तु येदाङ्गन्येर नोनीयन्ते । मुन. ? तेषा लौविषप्रयोगात्रवोपमारपर्यव- सानात् । व्याकरणानि कति ? तानीमानि पुनर्यावरणानि नत्र सन्नि, इति रघु-ग्रिमनिरलनसार- सेवनानुमोपते: पेन्द्र चान्द्र वामन कौमार गारटारनम् । मारम्दन चापिपल गार: पापिनीयरम् ।। समेतु व्याररपानामप्टकत्वमेय निरपयन्ति । तद्यया भविष्यपुरागे प्राय पणि प्रथमाध्याये:- प्रथम प्राध्यते ग्राम, दिनीयमंत्रमुचने । याम्प प्राप्त ननो रोद वापन्य, वा तपा। मात्रि तया प्रोवतमष्टम दानव तथा ॥रपाधि । :- १ नमार प्रसार "माप्यारो विवरसारवान् माररसम्म माशापयोजामारसोनि" ·सस्कृतमाहिय विमर्श पर वस्तुतस्तु ऐन्द्र-काशकृता-आपिशलि-शाक्टायन-पाणिनिहत व्याकरण- उत्तेति पञ्चकमेव प्राचीनतम व्याकरणम् । पाणिनीयव्याकरणस्य विशेप । व्याकरण हि नाम वेदाङ्गेषु प्रधानतममङ्गमिति न तिरोहित विदुपाम् । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु पाणिनीमतन्त्रस्यैव लौक्मिवैदिकोभयप्रक्रियालतबाद् घेदाङ्गत्व नेतरेपाम् । तदिद पाणिनीयव्याकरणमष्टभिरध्यायंर्गुम्फिनत्यादष्टाध्या- योति पदेनापि परिभाष्यते । स एष पाणिनिमुनि अक्षरसमाम्नायादारन्य लोकवेदोभयपया सन्चर. माण किमपि व्याकरणान्तरविलक्षण तन्त्र प्रणिनाय । यस्मिन् पथि पाणिने प्राउ न कोऽपि आचार्य सञ्चचार । इति हेतोरेव पाणिन्युपज्ञ व्याकरणमिति व्यपदेशो लब्धावकाश । एप एव पाणिनिव्याकरणस्य व्याकरणान्तरेभ्यो विशेष । अस्मिन् सर्वाङ्गरमणीय पाणिनीये विद्यमाने सति व्याकरण'न्तरेषु विद्वास कथमिव बद्धादरा भवेयुरिति तानि प्रचारवरल्यात् सहजगत्या विस्मृतिपयङ्गतानि । अत एव वेङ्कटाध्वरो व्याकरणान्तरापेक्षया पाणिनीयव्याकरणस्य समादरणे बीज मुपोद्वलाल पाणिनिव्याकरणमेव प्रायेणौपाधिकप्रतीतिकारणमिति ।" अतएव तन मृत्तधियामादर । वैदिकशब्दानतिरिच्य लौकिकेष्वपि शब्देषु पाणिनिव्याकरण- मेव प्रकृष्टतम व्यवस्थापकत्वमलङ्करोति । तद्यथा--'शताच्य ठन्यतावशते' इति पाणिनीयविधिमालम्ब्य 'शतिक' इति रूप भवति आपिलि-काशस्नाम्या 'शताच्च ठन्यतावप्रन्य' इति मूत्रकरणात् शत्य इति रूपम् । तत्र पाणिन्यनुगृहीत मान्द सापुरतान्यानुगृहीत इत्युदेति विप्नतिपत्ति । तत्र--'नियतकालाश्च स्मृतयो व्यास्याहेतद'। इति 'मुनित्रयमतेनाद्यत्वे साध्यसाधु प्रविभाग ।' इति कम्यट- महाभागेनाम्यपायि समाधानम्। 'यथोत्तर मुनीना प्रामाण्य' मिति ववनादपि घ पातिगीयस्येच प्रमुख प्रामाण्यमभ्युपैयम्भवति । तथा च ययोत्तरमिति प्रतीयमुपा- दाय उत्तरातरम्प यह श्यतित्यादिति हेतुरपि प्रामाण्येनोपन्यस्त । एतेनापि पाणिनीयापधादरास्पदत्य तितम्भवति । इदमत्र प्रतिपत्तव्यम स्वकाले प्रयुक्ता- गदान एपीकत्येव पाणिनि स्वीप व्याकरण प्रगिनाप । तदनु काश्चिद्धि- परनान शरदान स्वारे प्रयुक्तानुदिश्य फात्यायो यात्तिवान् रचयामास । एवमेय तदन च भगवाम् पतलिपि पूर्यदृष्टान् दाम्दान् साक्षात्कृत्य तदनुगुण भाष्य निमम । सभरित्रमुनिभि प्रतितत्वादेय त्रिमुनि ध्याकरणमिति वैम्पाकरण- व्यवहार । ग्यतस्मिन् पतिरपि व्याकरणस्य पाणिन्युपज्ञत्वन्तु क्लिाप्यात- ·वैदिप्रकरणम् D मेवेनि । दिलमनि च लोकवेदोनयसदानुशामनपरत्वात् पाणिनीयमेवीसिल- व्यावरणराशिशिरोरलायमानमिति । अपिच- अपाक्षग्ममन्दिग्ध मारवद्विम्यतामृवम् । अतोनमनवदन्च सत्र नूनविदो पिटु ॥ इनि सरलक्षणं यया सन्तापटौति पाणिनीयमूषु न तथा क्वचिदन्यत्र । अम्ब मूत्राणि अन्पाक्षगणि, मूत्रगतपदानान्च सूत्रान्तरप्वनवृत्तिः । न तु प्रनि. मूत्रमनुवृत्तिपदप्रयोगः । संजाश्चापि इन्, कृन्, षट्, लक, इल, घ, वि, धु, टि, भ, इन्येवंविधाः प्रायः एकाक्षरा अल्पासरा वा प्रगिरदा.। किन्च यद्यच्छास्त्र- ममिद्धत्वात् कार्यान्तरप्रयोज तग्निवतंकं वा तत्तच्छाम्नममिद्धकाण्डे पठिनम् । यम्प च परत्वेन प्राबल्यमभिप्रेतं तत्परम्नाद्वितम् । महो न ख बुद्धि- वलक्षयं पाणिनेः । इत्यं पाणिनीयव्याकरणम्योवघायकानि गणनातीतानि तत्त्वानि । नात्र ग्रन्यभूयस्त्वनिया तानि निम्पयितमत्महामहे । सोऽयं प्याररण- मार्तडमण्डलावण्डलपदवीमास्टः यश भरीरेण वर्तमानोऽद्यापि क्स्य चक्षुष्मतो हृदयानन्दममन्दं नोपजनयति । अथ कोऽयं पाणिनि म ?: भगवतः पाणिनेराचार्यस्य चरितमद्यापि विद्यते तममावृतम् । कस्मिन् काले स ममत्पन्नः, क्तमन्च जनपदमलञ्चार स्वजनपा, कुनश्च तम्य तादृाव्याकरण- विमानसम्पादनपाटयम्, इनि निपिलमपि तत्त्वजातमिदमनुसन्धानमपेक्षते । तदन विदुषा प्रौनये तद्विषयेऽपि निश्चिन्मानमिहोच्यते । तत्र तावत् शिक्षाया 'दासी- पुत्रस्य पाणिने' रिति वचनेन गम्यते-यदेष मुनिः यम्यादिचद् दाक्षीनाम्न्या देव्या गर्भक्तिमुक्तामणिः । जनचास्य कश्चिन् पाणिनो नामा मुनिमत्तमः । तया च म्वयमाचार्य , पणिन्दाग्दादणि, न संज्ञाया, प्राप्त टिलोप 'गायि-विदयि-वैशि-गनि- पणिनइवेनि मूग निषेधात् पाणिनं दाद प्याकुरते। तम्यापन्यं पाणिनिः । तदना- यता गम्यते यत्वम्मास्चित्पापिननाम्नो मुनिप्रवरात दाशीनाम्यां देव्यां गृहौनजन्म- परिग्रहोज्यं पुन्यामा महोपः पाणिनिरिति निश्चितप्रायम् । प्रय कोऽस्य जनपदः पाणिनि. 'तूदीमालानुरेनि' मूत्र दातुर इति बस्यापि स्यानपिम्य नामनि निदिदेवा । अस. मुशामिदमन्यन याचायोज्य शनानुगायं नारंभिप. पापान। पपल रमेण मलातर-गहर, महर, इति अपगाय, मम्प्रति पार ।

·- सस्थतषाहित्यविमर्श इति नाम्ना परिणतम् । तत्रभवान् भाष्यकारश्च पुन शालातुरीयशब्द पाणिनीय- पर्यायतयाऽसकृत् प्रायुडू। तेनंतत् सम्यक्तया प्रतिपत्त शक्यते यदसौ महामेघाको पश्चिमोत्तरदेशमेव स्वजन्मना समलञ्चकारेति । इदञ्च शलातुर'नाम नगर तक्षशिलापा समीपे पत्तते। स च शलातुरदाम्दोऽ- यमद्यत्वे लहुर इति समास्यया प्रत्यायते । कम्बलपुरमण्डलान्तर्गतजहागीराण्य- ग्रामसविधे ततो दशकोशमितेऽन्तरे चादस्थितो लाहुरपचाप साम्प्रतिकलाहोर- मगराद् भिन्न इति गवेषणयाऽवधार्यते । पाणिनिमुनिरयमासीद् बाल्यकालादेव महान् मेधावी प्रदीप्तप्रतिभा- शाली छ । भगवता पतञ्जलिनाऽसौ कविपदेत विभूपित --'अकीतितमाचरित कविन ति । अपि च 'प्रमाणभूत आचार्य दर्भपवित्रपाणि, शुचाववकाशे प्रामुख उपविश्य, महता यत्नेन, प्रणयति स्मेति । तत्र वर्णेनापि अनर्थकेन न भवितव्यम् किंपुनरियता सूत्रणेति। तमिम वर्णसमाम्नायन्तु ततीबेण तपसा प्रत्यक्षीभूत साक्षान्महेश्वर एव शब्दविद्यारहस्यप्रकाशनार्थ पाणिनये समुपदिदेशेति प्रवादस्तु तस्मिन् सातिशयबद्धश्रद्धाकाना तत्परमभक्तानामर्थवादमात्र एव । एप किल वर्णसमाम्नायस्तु वस्तुत ऋगुपज्ञ मूलोद्देशत "अग्नि मोले' इति ऋग्वेदीयप्रथमश्रुतावेवोपदिष्टो भगवता आदिकविना परमेश्वरेण इति प्रदर्शित- यस्वालान्तरेणालद्धाररूपेण कविभिर्मनीषिभिर्महेश्वरढक्कानिना- दोत्यनि?षरूपेण समासादिताया चतुर्दशसूश्या परिणतोऽवधार्यत इति । पाणिने कालनिर्णय महर्षि पाणिनि पदा भारतभुव स्वजनुपाग्नुजग्राह इत्यन तु विमर्गका अपि प्रायशो याचपमा धिम कमपि पाल निस्पन्ति तेऽपि न युक्तियुक्तवचोभि- रपपादयितुं न प्रभव । इतरे कालनिपिनीषया प्रवर्तमाना अपि साधनसोक्मन बाप्प दुटितषिय सन्त मध्य एव विरता । एवमेव क्यारारित्सागरोऽपि पाणिने बानिये मुल्यायमान इपास्ते । वेचन तु सास्तरातकारम्भात् साविशद- रसूर्यमेवारव रान सम्भावयन्ति । अपरे सस्ताव्दत साद्वंद्विरागतोपि पतिपय- वर्षपूर्वमरय परमार यन्ति । अन्ये च श्यामप्येशामत्रोदाहरन्ति । पत्पुरा पदा पुष्टितमति पाणिनि धोरवरमुपयपंमुपाध्याय विद्याध्ययनार्थमुपाश्रित , सदा ताय गनीयन पारपासनेन पादावे । मलयपदयित परमविषण्ण सन् भगवन्त मोदवर तप प्रभावन प्रभाव समासा प तापानिनादसमुत्य पर्णसमा. गणरत्नमवादपायपि परगतर त्यनिमितम् । चान्यत्रा - ·दैदिप्रकरणम् म्नायं शन्दविद्यारहस्यप्रकाशनार्यमिदं नूतनं पाणिनीयाष्टकं नाम व्यावरणशास्त्रं रचयामामेति । एवं ये कात्यायनममकालभवत्वमाचार्यस्य प्रतिपादन्ति न तद्युम्नं प्रतिभाति । यतो नहि पाणिनीयमूत्रेषु राजो जनमेजयादुत्तरकालभवस्य कस्यापि नाम दृक्पयमवतरति । नंतावदेव अपितु परमप्रमिद्धस्य व्यायमूनोः शुरम्पापि नाम नोपन्यस्तमुपलभ्यते। तत्र शुक्स्य व्यासापन्यत्रोधिका 'वग्यासपि.'इनिसंतामनुश्रुन्य परस्तान् तन्माधनाय दात्यायनेन वरचिना 'व्यासवरुडेति' वात्तिकमारव्यम् । तेनंतदनुमानुन दु दशकम् यत्तदानी पाणिनिकाले वैयासक्विाडक्यादिपदानि लोके व्यवह्रियमाणानि नामन् । इति हैतोरेव पाणिनि. तदानों तादृशं मूत्र न जुगुम्क । पाणिनिस्तु स्वकालव्यवहृतानेव शम्दान् मूनेषु न्यमाल्मीदिति । पाणिनिना यन्नोनं पदुश्न वा तदेव कात्यायनेन वात्तिक पूरित प्रत्या'यानं वा। तस्मात् पापिने कात्यायनान् पूर्वकालभवत्वं सूपपन्नमेव । पुराणकालापूर्वमपि पाणिनैरिदमेवा. बलम्बनं यत् पुराणपठिनान् बहून् शब्दान् मपाणिनीयान् पञ्चपं. मूत्र संस्कन मुसकानपि न स सन्धम्कार। अतोपि पुराणालात्यूर्वजन्वं पाणिनरव्याहतम् । रिश्च स्वरसञ्चारा पुराणस्तारो महर्षयः पाणिनीयानामपि दादानामापत्वं स्वोर्माणापाणिनीयव्याकरण नाशिश्रियन इत्यपि सम्भाव्यत चेतदापि तस्य पुराम- कालान् प्राचीनन्वं तु दुरपह्नवमेवेति । अतः वैदिक्पौराणिककालयोरन्तराल एव परचित्पाणिनेः कालः सम्भाव्यते । केचन कालविद. पाणिनेः काल ग्रीस्नात प्राक ७०० वर्षदेशीय. कात्यायनस्य च यीस्तात् ४०० दर्षदेशीय इत्यामनन्ति । वरगन्यपरनामा कायायनस्तु पाणिनेरत्तरकालजान एव । यः क्लि स्वशले प्रयुक्नप्रयोगानुस्यूतानव्यवहृतपूर्वान् दादानुद्दिश्य वात्तिान् प्रणिनाय । यया पल पुरा पाणिनिकाले-'देवाना प्रिय' इति पदद्वयं अममस्तमेव प्रयुज्यते स्म । तदानी तेनासमस्तपदेन यज्ञीयपमरेवावबुध्यते स्म, तदनु कात्यायनकाले समस्नमेवपदीभूतं पशुमादृश्यप्रद्योतक्तया मूर्यरत्वेन व्यब ति गतम् । ततो भगवना कायापनेन 'देवानाप्रियो मूई' इनि वात्तिरं प्रणीतम् । इत्यनेनापि काया- मनम्पारजन्वं मूच्यते इति । पाणिनेबदुप्यम् पाणिविलक्षण बंदुप्पशवधिमुपदलापयन् तत्रभवान् माध्यामात. हार वृद्धिरादनिति सूत्रभाष्य-~स प्रमागभून आचार्य ...माना hair प्राति स्म । तत्र वर्णेनापि अनदेन न भवितव्य रिपुनग्गिा jiiri लोकोतरमेपाविनोम्य दिनोदिमापूर्वकालदर्शिता न गृmufeatun मोत्यमेवविधालोविरगणगरिम्गास्य या न ममायां irani. mirta ·सम्पृतसाहित्यविमग अनानान्धस्य लाास्यज्ञानाम्जनगराया। चक्षुग्न्मीरित येन तस्मै पाणिनय नम ॥ वस्तुत पाणिनीयव्यावरण सर्वतोमुख सर्वाङ्गपूर्णञ्चेत्या नास्ति संसप- लयोऽपि। पाणिनीयाप्टकप्रतिपाद्या विषया -- पाणिनीयव्याकरणमिदम् अष्टभिरध्यायंरुपनिबदम् पाणिनीयाप्टरनाम्ना- ऽपि प्रसिद्धम् । अत्र हि प्रत्यध्याय चत्वार. पादा अनुस्यूता । प्यावरण हि नाम प्रकृतिप्रत्ययाद्यनुशासनैन पदपदार्थस्वरूपव्यवस्थापक पुण्यतम शास्त्रम् । प्यात्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते शब्दा येति तद्व्युत्पत्ते । तदेतत्सर्वाङ्गलक्षणस्तित्वात पाणिनीय- मेवेतरप्याकरणमूर्धाभिषिक्त विभाव्यते । एतत्प्रतिपाद्या विषया सडग्रहेण निम्नपद्येषु समुपसहृता सूत्राणा क्रमविन्यासो रुचिरो मुनिना कृत । निरीक्ष्यता सावधान पूर्णञ्च परितुष्यताम् ॥ सजाना परिभाषाणाम् पूर्वाध्याये प्रदर्शनम् । समासश्च विभक्त्यर्था द्वितोपाध्यायगोचरा ।। तृतीय धातुविहिता प्रत्यया सुव्यवस्थिता । तुर्यपञ्चमयोश्वता अवशिष्टाश्च ते क्रमात् ।। पष्ठे प्रकृतकार्याणि प्रायेण दर्शयन्मुनि । सप्तमे प्रत्ययस्यानि द्विष्ठानि च यथाक्रमम् ॥ अष्टमे पूर्वचरणे पदकार्य समासत । यान्यसिद्धानि पूर्वत्र त्रिपाद्या तान्यवेशयत् ॥ कृत्वा पूर्णमनोयोग शिष्यप्रियचिकीर्षया। पाणिनीयमिद पाठ्य गुरुभि करुणाणवै ॥ दादाम्बोधितितीर्या चेद् व्याकृत्यधिजिगांसुता । पाणिनीय प्रयत्न तथिमि ॥ इति ॥ पाणिने काव्यकला मुगृहीतनामधेयो भगवान् पाणिनिन केवल मन्दशास्त्रपारङ्गत कवित्व- पलायामप्यसी परमकुशल आसौदिति रायमहाभार्गन अमरकोशटीकायामुद्धतानि पाणिनिप्रणीतानि कतिपयानि पद्यानि आचार्यस्य कवित्वकलाचातुरों द्योतयन्ति .-- गतेऽद्धंराग्रे परिमन्दमन्द गर्जन्ति यत्प्रापि कालमेघा । अपश्यतो वत्समियेन्दुबिम्बम् तच्छवरी गौरिव हङ्करोति ॥ समभ्यस्य ·वैदिक्प्रकरणम् १०७ उपोढरागेण ग्लिोलतारकन् तया गृहीत शशिना निशामवम् । यया समम्न तिमिराशुक तया पुरोऽपि रागाद् गरितन रक्षितम् ।। विलोक्य सङ्गमे राा पश्चिमाया पिवस्वन । कृत कृष्णमुद प्राच्या नहि नायाँ विनष्पंया ॥ अयाससादामुमनिंद्यतेजा जनस्य दूरोज्झितमृत्युभोते । उत्पत्तिमद्वस्तु विनाश्यवश्यम् ययाहमियरमियोपदेष्टम् ।। भारवि रविरहिमतप्ता विघाणा शोषमतिशयर पिता । इत्यादि। विशिष्य तु काव्यप्रकरणमत्रानुसन्धेयम् । पाणिनिना काव्यद्वय प्रणातम् पाटलविजय जाम्बवीविजयच्चेति । तत्र स्खल्तिमालोक्य पचन प्रत्यवतिष्ठन्ते यासस्वारच्युतिदापदुष्टत्वानेय पाणिने तिरिति सम्भाव्यते । व्याकरणो पशव्यपदेशमान दाह्वयस्य शाश्वतिक ज्योतिष समर सिद्धवाग्विभवस्य कृती तु नाणोरपि च्युनिसस्कारादिदोपस्म सम्भवोऽस्ति । परन्तु रुद्रटप्रणोतकाव्यालङ्कार टोकाया नैमिसापना च्युतिसम्कारदोपोदाहरणप्रसङ्ग- सन्ध्या वधू गृह्य करेणेत्यत्र' गृहीत्वति वक्तव्ये गृह्योति प्रयोग च्युतिसस्वारदोपपित इत्युदाहृतम् । तया विधोऽव्याकृत प्रयोग शम्दशास्त्रमानण्डमण्डलाखण्डलेन कृत स्यादिति न बुद्धिपद्धतिमारोहति । अत संपा कृति पाणिने नास्त्येवेति निश्चितप्रायम् । मत्यमेतत् चेनाम रचनय न स्यात्पाणिनरिति । परन्तु यदि नाम स्वीरियत पद- चनेय पाणिने कृतित्व न व्यभिचरति, तदा तु पाणिनितिमत्तादेवाऽस्य प्रयागस्य सापुत्वमभ्युपेयमेव । गृह्य-गृहीत्वेति प्रयोगद्वयस्यापि साधुत्व आचार्यानुगृहीत वा देवोन्नयमिति। न सलु पाणिनीयस्यापाणिनीयत्व यत्नशतेनापि साश्यत सार- यितुम् । तया सति काट्पयोरनयो पाणिनितिवाङ्गीकारंऽपि न कापि विप्रति. पत्तिरिति । नहि तेजस्तिमिरपो सामानाधिारण्य सम्भवनि । परन्तु मानव निसर्गसुलभदोपसइलेपात पाणिनिरपि न मुक्न । तदस्याद्भुतप्रनस्य पापिनेरपि सर्वविद कृतिमुद्दिश्य दोयोदघाटन नाम कस्य न विस्मयरम्। तयापि मानव- स्वभावमुलभभमादिदोषस्थापरिहायत्वमवगमयितुं फिञ्चिदियात्र प्रायो- तया च पदसस्कारपणे 'हरिभवति, सायभवति' इयत्र विसगस्य रेफ. भर विधायशानासनाभावात अव्याहतत्य दुनिबारमिनि। तदवनतीमरा दोष. दृष्टय पाणिरुपयन माययापि समपरपयिन प्रभ्य्य । माध्यमोरित्रमुग्नम्पन्नो महपि क्वचिदरण्ये ध्यानावस्थित व्याघ्रणायान्न प्रयादश्या नौनिहारीर तत्याज। नि हेनोरेय प्यावरणसम्प्रदाय तम्यामेव तियो सयरनप्याय परिपा पने तपुष्पनिपिद्दिति।

·१०६ मस्कृतसाहित्यविमर्श पाणिनेरन्यरचना पाणिनीयाष्टकमतिरिच्य अन्येऽपि-गणपाठः-धातुपाठ.-उणादिसूत्रं, फिट- सूत्रं-शिक्षा-लिङ्गनुशासनम् परिभाषाप्रभृतयो प्रन्याः पाणिनिना विरचिताः। तेषु फिट्सूत्र-लिङ्गानुशासनादीनि तु व्याडिकृतानोति बह्व आशेरते। व्याकरणस्यान्ये ग्रन्थाः कात्यापनवात्तिकप्रणयनात् प्राक् पाणिनीयाध्ययनाध्यापनस्य सौक्यं नासीत् पुरा । यद्यपि सूनवात्तिकदम्दमपिकृत्य विद्वद्वरव्याडिकृतो लक्षकश्लोकमितो ग्रन्थ आसीत् प्राक् । एवमन्यः कुण्यादिभिराचार्यगुम्फिता वृत्तयोऽप्यासन् तथापि न ते सन्दर्भा व्याकृतितत्वबुभुत्सूना परितोषायालमभूवन् । ततो लोकानुजिघृक्षया भगवान् पतन्जलि पाणिनीयसूत्रतत्वार्य विशदतया व्याचिरयासुः महाभाप्याय यूहद्ग्रन्यरत्नं प्रागंषोत् । तदेतस्य भगवत पतञ्जले. समयः कालः रोस्ताब्दतः शानचतुष्टयवर्षपूर्व सप्तपिशातितमाताग्धामवपाते। जननी चास्य विदुषी गोगियाख्या जन्मभूमिश्च गोनदंदेशः। सोऽयं गोनदंदेशः अवधजनपदे गोन्डानाम्ना प्रणयात नगरमित्येके । गोनदंदेशोऽय काश्मीरवेषु इत्यपरे । अनयोर्द्वयोः पक्षयोः ममीचीनस्तु द्वितीय एव । भत्तहरियटप्रभुतयोऽन्येऽपि विद्वदरन्धरा महाभाप्य- मापत्य वित्तीः वृत्तिग्रन्याश्च जत्यिरे।पटप्रभृतिवत् पतञ्जलिली नूनमस्थ पाश्मीरपत्व ध्यनक्ति। भट्रोजिदीक्षित..

·वदिवपकरणम् १०७ प्रदम्यन्ते । तयापि तेषु तत्वतः पर्यालोच्यमानेषु निष्कृष्टतत्वमिदमेवाभाति पदमा पञ्चद्राविडान्तर्गतस्तलगब्राह्मणः कालालरेण दाक्षिणात्यः सहोपनतनिष्ठ वरिष्ठसम्पर्कविदोषान् कालकृतामनिकृष्टगुरुपरम्परानुरोधेन सारस्वतत्वमुप- लम्भितः। तयाहि समवलोक्यने भट्टोजिदीक्षिनविरचितशब्दकौस्तुभ भूमिकायाम्, "निविलविद्यासम्नारभामुरः पदवाश्यप्रमाणपारावारपारीणः श्रीमान् भोजि- दीक्षितः कदा क्तमं देशमध्युवामेत्यादिकं बहुभिनिर्णोतम् । अथापि तस्य द्राविड- पञ्चकातिरिक्तवे नमपिदृढतरं हेतुमुत्पश्यामः । प्रत्युत पृथ्वीमण्डलमौलिमण्डन. सणेः कासोस्थमहाराष्ट्रजातिममुद्भूतशेपोपामिषस्य श्रीकृष्णपन्तम्यान्तेवासोति-- "निविशेषमहं शेषान् शेपटणं गएं भजे । यो मामशेषशेषोक्ति विशिप्पंदाध्यजींगपत् ॥ वागदेवी यम्य जिह्वाग्रे नरीति सदा मुदा। भट्टोजिदीक्षितमहं पितृव्यं नौमि मिद्धये ॥" इन्यनेन रङ्गोजिमट्टस्य माता इति वैयाकरणभूषणे कोण्डभट्टन स्पष्टं प्रतिपादि- तत्वात, स्वरवंदिकोभयभागयोमध्ये विदोषेण ऋक्दागोदाहरणदानाच्च तस्य द्राविडपञ्चरातर्भूतता दाक्षिगा-प्रताञ्च को न मल निह्रोतुमलङ्कमागः । सोऽयं दीक्षितः' पचवारिपातमादपिरपोडमातमै वैश्मेन्दे समभवत् । सोऽयं मिद्धान्तकौमुदीरः आयपः पट्पञ्चाशत्तमवदेशोये वयसि भौतिक शारीरं परित्यज्य सम्प्रति यगःशरीरेण विलमन् पिराजते। श्री भट्टोजिदीक्षितविरचिता मिद्धान्तकौमुदीयं सक्लय्याकरणपञ्च- प्रसरे शेपरोभूता अविलदादतवरत्नमालामध्यमगिरिवातीवरमगायरश्मि- राजिभिरद्यापि रिलमनि दिग्दिनन्तरालमद्भामयनी। स्यान एवोक्नं विवाभि- पुनः कोमुदी यदि पण्टस्या क्या भाप्ये परियमः। कोमदी परणस्या या भाप्यै परिश्रमः ।। इति । पद्यपि महामेयाविनो वयावरणालङ्कारभूतस्य भट्टोजिदीक्षितमाभागम्य स्थानमतीय गौरवशानि प्यातिविन्मण्डले, तयापि दोपज्ञाः स्वतन्त्रज्ञानु समालोचनास्त हतायपि विप्रतिपद्यमाना दोपानुभावयन्ति । तदपि विदुर्गा रजनाय रिडमाप्रमुदाहिपते । तद्यया- प्यन्नप्रररण "उियः सम्माननगालोनीपरणयोश्चेति सूत्रस्योदाटरमेट भट्टाजिदीक्षितम् ममयः सन १६.० मिनावकः ।

·मस्कृतमाहियविमर्श - चारमुल्गपयते, बञ्चयतीत्यर्यो पिहित । अत्र पम्पयातिपदमपाकृतम् - 'गधिवच्यो प्रलम्भने इरयनन तरयात्मोपदरवानुशासनाद 'यम्पपर्ने दरमायंद साधरव न पहिचित् यञ्चयतीत्यस्य । नून दीक्षितनाव तय तिनि पिञ्च--'राजन' शब्दारसौ-पारपारधादो, हम्पादिपस्तनो नलीप राजा च इति प्रममाह कौमुदीकार । हस्त नगरप्रारणे 'दीर्यान' दादात्-सो-इह हल्डयादिको प्रत्यमरक्षणेन अमुरिति निषेपान रत्याभारे '' तस्यासिद्धत्यात् नान्तलक्षणोपधादीर्घ इति व्युत्रममाह । यत-तत्र राजन् वाग्दे परत्वादुपधादीर्घ पूवम्, इव, हल्दयादिलोप पूर्वमाह तमियांच्यात वाद- ध्याकृतम् । यद्यपि बालमनोरमावृता यामुदेवदीक्षितेन एतदयाहतत्वदापपरि- जिहीर्षया 'अकृतव्यूह'परिभाषामालम्व्य यत्किञ्चिाक्त तदपि न तोपवरम्, नागेशेनास्या परिभाषापा निराकृतत्वात् । पिञ्च 'रामा'दित्यत्र जात्व प्रापसाने' इत्युक्तम् । तत्र तत्त्वबोधिनीकृता बाधित्वेतिशेष इत्युक्तम् । येत नाप्राप्तिन्मायेन 'अवताने चवंय जश्त्वापवादत्वात् इति सथितम् । तदपि न मनोशम् "रिष्ट्र लिई इत्यादौ 'जश्त्व चत्वे' इत्युल्लेखात् दीक्षितस्य तदभिप्रायाऽभावात् । जात्य-चर्य- इत्यभिप्रायान्तर प्यारयान्तरन्तु कुचोद्यमेव । इत्यल पदर्थनया । एवविधा भूयस्यो विप्रतिपत्तयो विभाव्यन्ते । तथापि ता मानवनिसर्गसुलभतयोपनता विदुषा ध्यान नाहन्ति सविशेषम् । एवविधा विप्रतिपत्तयश्च न मानयापि दीक्षितस्य प्रकाण्ड- पाण्डित्य प्रवर्षमपकर्षयितु प्रभवन्ति इत्यल पल्लवितेन । भर्तृहरिः ध्याकरणधुरन्धरेषु विद्वत्पुरन्दरस्य श्री भर्तृहरिमहाभागस्य नामसस्मरण फस्य सचेतसश्चेतसि मोपजनपदमन्दानन्दम् । अनेन परमताकिकेन व्याकरणे सुवणे सौरभमिव दर्शनरव न्यधामि । यत्कृतिमाकलय्येव महामहिमशालिभि नागेशादिभिर्मञ्जूषादिनन्यरत्नानि व्यरचिषत । विदुषा मन प्रीतये तदपि विञ्चिदिवानोदाहियते । भर्तृहरिप्रतिपादितेषु नैकेषु सिद्धान्तेषु विवर्तवाद-स्फोटवादौ तु नितरा शोखरायमाणो मुने प्रातिभ ज्योतिराविष्कुर्वाणो विलसत । तत्र तावद्विवर्तवाद । विवा हि नाम अतत्त्वतोऽन्यथाप्रथा । उक्तञ्च-- 'अतत्त्वतोऽन्यथा प्रया विवर्त इत्युदीरित ।' इति । अस्य नयेन हि शब्दब्रह्मण एय रज्ज्वा सारूपेणेव जगद्रूपेण विवर्त ।। तक्त तेन स्वकीय वाक्यपदीये माङ्गलिके पद्ये- .

·बंदिवान मन्त्रद्रप्टार एव ऋपयो न कतारः पोगां मन्त्रस्त्वमन्युपगन्टनो ददो वितिपद्यन्ने तेषां मन्त्रद्रष्ट्रत्व- मपित्य । तद्यया--'नम पिन्यो मन्त्रद्न्यो नन्दः । [२० ना० ॥१] 'अगिरमा मन्त्रहना नन्दनीति' नाय कामामान्] । 'यावन्नो मन्जनः। अनामन श्रीदनूपन् २०1८] इन्यादीनि भूयानि वचामि प्रमावेन पुरम्किल्पले। परं यायच तनाभिननन् । याम्बस्नु मन्त्रदर्भद मन्नद्रवनिमभिनन्दनि न जानु पर्तृत्वम् । मन्त्ररत. स्वागीकारे तु ततानृन-व्यायानादि-दोषात्तिनिदारा। नत आह नट्टनाकर तनिरोयाचनाप्ये- कन्यो मन्त्राा द्रप्टून्यो, दर्शनमेव कर्तृत्वम् इति । एबव मायणात्रायॉपि तैत्तिरीपारनर-ऋपिरतीन्द्रियायंद्रष्टा मन्त्रकन । करोतियारत्र दर्गनायं एवेनि प्रत्यपोपदन् । यास्कस्य वेदव्यान्यानप्रक्रिया याबाचाग प्रायशो मन्नपदान्येव निलने दाहावेनोपानानि । मन्त्र- गतानामेन पदाना निर्वचनानि मायानानि च तेन कृतानि । तन्नम्पच्चि क्वचिन, लौकिकानामपि दाम्दाना व्याल्यानं प्राचिनम् । तद्यया गोसन्दव्यायामङ्गे पयः सम्दन्य, त नगान्त्र सीमादम्यारि निबंचनं कृतम् । निवंदनायपि याम्यस्य लिखना हृदयङ्गना च । यया- नरकम्प्यरक-नाचगमनम् नाम्निन् रमन म्यानमन्मयनीति वा। नारम्-मिनि मुदनान तत्त्रतिषिद्धम् । नूम्-मसँबा-म्बीर्ष नेवा इति। मस्तु- मचनेर्दयांदो भवति कमवा दिरोतम्ब विश्मिनो भवति । महम्मडनीय भूतानामभिद्रवी मदद्रमपनौति । जदरम-जयरमुदर भदनि जन्यमम्मिन् घोपते। इति नियंचनकारः। श्रथ व्यायामसार:- निरस्तम्ब व्यायामशरोऽपि निमा नीयः- हिरमाः ममनतंता, भूकम्प जातः पतिरेर कामीत् । स दाधार पित्री छान्नेमा हम्मदेवार हविश विवम ॥ [70 2017-21] हिरप्पानं. हिरन्नयो मान्यति। हिरवं सम्मान हिप्ने पापबमानं या, हिप्ने जनाम्ननमिति दा, तिरमन नवनानि या, हातेर्वा स्थानमा.

·११४ सस्कृतसाहित्यविमर्श कर्मण । अग्ने समभवत् । भूतस्य जात एक एव पति । स दाधार पृथिवीं दिवञ्च । सूर्य एव आर्यणद्वारा पृयिवी धारयति दिवञ्चेति भाव । इय हि यास्कीया वेदव्याल्यासरणि सर्वेदविद्भिराद्रियमाणा सरण्यन्त. रेषु शिखरायते। यद्यपि पुरातनेषु वेदव्यारयाकारेषु भूयासो मतभेदा अभूवन् इति यास्काचार्यवचनादेव विज्ञायते, परन्तु कतमो वा मार्ग आश्रयणीय कतमो वा निराकरणीय इति महती विप्रतित्तिरासीद् वेदार्थबुभुत्सूना पुरस्तात् । तदेतस्मिन् विविधार्थे व्यामूढा केचन तु इयद्यावदपि प्रधावन्तो निर्याजञ्च समुदघोषयन् यद् अविस्पष्टार्थत्वात, अनर्थकत्वात्, विप्रतिषिद्धत्वाच्च वेदार्य- प्रयास एव खल्वपार्थ नतरा करणीय इति । परन्तु यास्कोऽय प्रत्यवतिष्टते- मैप स्याणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । पुरुषापराध स भवति । इति। पुरुषस्यैव स बुद्धिवरल्यकृतो दोषो यत्तेनार्थो न बुध्यते, न कहिचित् श्रुतेरिति । तदेवजातीयकान् अश्रद्दधानान् वेदार्य प्रति विप्रतिपद्यमानान् जनान्, वेदार्थान यायातथ्येन प्रत्यायितु कामपि सत्सरणिमाविश्चिकीर्षु परमकारणिक आचार्य इमा स्वोपज्ञा सरणि निर्वचननिवन्धनामाविर्भावयामास । तत्र च सर्व एव वेदाभिस्पशिरोमणय सुतरा श्रद्दधतेतराम्। सेय निर्वचनामिका सरणि सर्वे कारणोररणीयत्यल पल्लवितेनैति। तदेतग्निघण्टुभाय्यभूतं निरुवतास्यम् वेदव्यारयासरणिप्रदर्शकमिद सन्दर्भ- रत्नम् तत्र भगवान् यास्क आविश्चकार । उक्तश्च महाभारते मोक्षाध्याये-- स्तुत्वा मा शिपिविष्टेति या पिरदारधी । मत्प्रसादादधी नष्टम् निदश्तमधिजम्मियान् । अस्य निरस्तप्रन्यस्य समाप्तो-'नम पारस्कराय नमो यास्कायेति' लेखायोपलम्भन शायने पदसौ पास्य पाररकरदेशीय इति । 'पारस्परप्रभृतीनि समापा' मिति भने पारस्तरो देश इत्याह भाष्यवार । वेदार्थमधिकृत्य एस प्यवस्था वित्तिा पावन सा तु निरतिशयमहत्यपूर्णा-- "श्रुतिमोऽपि ततोऽपि न तु पृयवतया मन्त्रा निपतच्या, प्रपरणत एप महप प्रपक्षमनधरस्ति अतपसो था। पौर्वापर्पवित्सु तु खल वेदिता भूगोविध प्रादी भवति ।" सपा प्यवस्था वेदत्तस्थभामुभिरपश्य पारपानात, निगममेमनीला परडतो पेशापविमानामाभिरिकारी सम्पपाश्रयणीया । FRIEरिता नियमा मपितापमपानमन्ति । १-दारीपनंर माता पायातया न रहिचिद् पदृष्टया।

·सस्कृतसाहित्यविमश यथा- अथर्ववेदीया पदपाठकारा अथर्ववेदस्य पदपाठोऽपि भूम्ना प्राग्वेदपदपाठेन सह साजात्य भजते । अत्र अवदहरयाने शस्यमट्टितम्भवति । -(s=0) इति । छन्द वेदाङ्गेषु छन्द शास्त्रमतीय गौरवशालि। साङ्गोपाङ्गा हि भगवती श्रुति कामधुरभवति । इद हि किन छन्द शास्नं नाम पदखिलकाव्यप्रपञ्चस्य प्रसव- भूमि । वेदस्याऽपि जमरकाव्यत्व समाम्नातम्-'पश्य देवस्य काव्य न ममार , जोयंति।' इति । तावता श्रुतिरपि छन्दोनिया काव्यमयी वागित्यभिहित भवति । काव्यन्तु गद्य-पद्य-तदुभयभेदात् निविधम् । घेदाभिध काध्यमपि गद्य-पद्य-तदुभय- भेदात् निदिधमेव । तत्पद्यशालिनी ऋग्लक्षणा श्रुलितति छन्दोज्ञानमन्तरा सम्यक परिदोलयितु न शक्या । अतश्छन्दोज्ञानस्यावश्यकत्वम् । प्रतिपादितञ्च शिक्षायाम्- 'छन्द पादौ तु वेदस्येति । इति हेतोरेव छन्द शास्त्रस्य विध्य सूनित पिङ्गलाचार्य --लौकिक वैदिकञ्चेति। छन्द शास्त्रस्यावतरणम् छन्द शास्त्रस्यावतरणविषये यादवप्रकाशाभिधाया छन्द सूत्रटीकाया समुपदलोकितम् :-- छन्दोज्ञानमिद भवाद् भगवतो लेभे मुराणा पति , तस्माद् दुश्च्यवनस्तत सुरगुरुर्माण्डव्यनामा तत । माण्डव्यादपि सूत्यस्तत मपिर्यास्कस्तत पिङ्गल- स्तस्यैद यशसा गुरोर्भुवि पृत प्राप्पास्मदाये कृतम् ॥ यथा वेदवाणी पद्यात्मिवा तयंव लोकवाण्यपि। तस्मात् तत्स्वारस्यपरि- शोल्नाय तदुभयविषच्छन्दोमानमपरिहार्यतया सर्वेषा कृते समुपैक्षितव्य भवति, इति यिभाव्य छन्दोविशेषावरन्दोग्रन्या विरचिता । पर तेषु सर्वप्रयमतया पिहरमुनिप्रणिय प्रसिद्ध प्रागक, रानाम्नव पिङ्गरमत्रमिति निखिलविद्वत्स- मादत प्रत्यरत्नम् मुदत्यत्वेन बरोत्ति । तदवष्टम्भतिरे छन्दोग्रग्या प्रवृत्ता । यद्यपि पिङ्गलमुनिता तत्प्राक्तनन्द मास्कमणेतृणा नामानि सस्मृतानि स्यीये एव सन्दर्भ, परमयत्वे तेपा न पोऽपि सन्दर्भ सुलभोपलम्भ । सम्प्रत्युपलन्यमानेषु धन्दोग्रन्थेषु पिङ्गलाचायत पिङ्गलसूत्रभेव प्राचीनतम वेदाङ्गत्वेन स्वीकृतन्य । म देवलमत्र पंदिप च्छन्दसामेव विवरण.

·वैदिक्प्रकरणम् ११३ मपितु लौकिकरछन्दमामपि विशदोपदेश. वृतोऽवगेश्यने । यद्यपि वेचन पिङ्गला. चार्योऽयं पापिनेरनुज इनि प्रतिपादयन्ति, परं कालयिदस्तु स्वयं पतञ्जलिरेवायं पिङ्गलाचार्य इति । यदन्यापयन्ति । प्रन्यस्यास्य मूनस्पत्रादयं मूत्रगल एव निर्मित इति गम्भान्यने । पिङ्गलसूनमिदं ताबदष्टभिरत्यारंपनिबद्धम् । तर प्रथमाध्याये मानागणनोपदेशः, द्वितीयायाचे तृतीये च वैदिकच्छन्दमां विपरगन्, आदिशालीनादिविवृतिश्च । पत्रमे पके च पुदिपमवृत्त-समवृत्तादिनिम्पगन् । सप्तमे च प्रयोदशामरमितात्पादादारस्य पदिसामरमितपादानां छन्दमा परि- चयः। अष्टमे च गायाप्रस्तरादौना विशदं वर्णनमुपगुम्फितम् । यपि पिङ्गल. मूत्रस्य चतुर्दशा टीकाः श्रूयन्ते तयापि तासु हलायुधकृतमृतसञ्जीचिनो नाम्नो टीका सुप्रसिद्धा प्रशस्ता च । अन्ये छन्दोग्रन्थाः । अन्य प्रसिद्धतमश्छन्दोग्रन्यः वृत्तरत्नाक्रो नाम विद्वद्वरपेदारन. प्रणीत. । प्रमिटीकाकारेण मल्लिनायेन स्वटोकासु प्रायसो वृत्तरन्नासरन्यव लक्षणानि समुग्लिखितानि। अतोऽस्य निर्माणकाल: संस्तत्रयोदशदानकानन्तर• मेव सम्भाव्यः । अस्य भट्टकेदारस्य जनरः दागमपारदृट्वा, काश्यपना- वतंसो भट्टवरः श्री पेन्द्रको नाम महापग्डितः । इत्तरन्नाररोज्यं पडल्यायनिबद्धः छन्द शास्त्रसन्दर्भो निखिलनिषयालारत । विलसन्ति धान्य पविशनिटीशरातो- ऽप्यधिराष्टीका.. तत्र नारायणभद्रता सदान्कृष्टति विदुपा सम्मनि. । नारायणभट्टोऽयं ते १५४५ तमेरे विराजने स्मेति विदुधामन्युपगमः । सोऽयं वृत्तरत्नाक्रोऽधना खिलए वृत्तसन्दर्भप प्रायान्यन सनाद्रियमाणो सम्म प्रचरप्रचारश्च सञ्चारशीति । विद्वद्भिस्समादतः एकोऽपरोऽपि छन्दोमजरो नामा ग्रन्यो विद्वद्वर- गङ्गादासप्रणीतो दिल । जस्य निर्माणवाल: अष्टादशानान्या उत्तराई पचिनियंते । ग्रन्योऽयं पस्तव निबद्ध । प्रन्यस्पास्यास्टो टोशः सन्ति। परन्तु तामु चन्द्रमोसरविरचिता शेषरायने । छन्दशास्त्रस्यान्येऽपि सहयो' अन्याः समराम्यन्ते । यया कविराक्षेमेन्द्र- पुनः मुक्ततिला, हेमवर शेतमालम् इयादयः । परमेने अन्येषु लौदिकरन्दतामा निरपणमति न सल दंदिरच्छन्दसान् । पिङ्गलमूत्र तु १. एपमन्ये शिवयो अन्याः छन्दोषियमअनुभूपन्ने । नदया छन्दोवः, निमूत्र, छन्दारहम्य, छन्दाभाारस, छन्द प्रदेगा, इन्दोरनापरः, श्राप प्रमुनयः । - ·सस्कृतसाहित्यविमर्शः पुनमछान्दसच्छन्दसा गाय युणिगनुष्टुम्वृहतीपडिपतत्रिष्टाजगतोप्रभृतिसमारपानां विशदं विवरणं पल्लवितम् । चतुर्विशत्यक्षरा गायत्रो । अष्टविंशत्यक्षरा उरिणम् । एवमुत्तरोत्तराधिकाक्षरसंवलितानि, अनुष्टुबादीनि नैकानि छन्दांसि बोद्धव्यानि । इत्यमेतेभ्यः सप्तच्छन्दोभ्यः तदवान्तरभेदभिन्नानि भूयांसि--अति- जगती-दाक्वरी-अतिशवरोअष्टि-अत्यष्टि धृति-अतिवृति-कृति • प्रकृति-विकृति- संस्कृति-अभिकृति-उत्कृति-प्रभृतिसमास्यानि छन्दासि सम्भवन्ति । वेदावबोधा- पिजिगासूना छन्दोजरनं परमावश्यकम् । "नहि अविदितापच्छन्दोदेवतमाह्मणो, वेदार्थ यायायेनावबोदं कल्पते । अजानन वा तान्येतानि याजयन वा अध्यापयन् वा पापीयान् भवतीति ।" तद्विदामादेशः । तस्माद् वेदार्थावबोधे छन्दोज्ञानस्यापरि- हार्यतया छन्दसो वेदाङ्गत्वमादिष्टं महर्षिभिरिति । अर्थतहि छन्दसा किञ्चिद्विशदं वर्णनं प्रस्तूयते तेषां स्वरूपपरि- जानाय । छन्ददाब्दोऽयं वृत्त' पदेनाऽपि त्यपदिश्यते । तन ह्रस्व-दीर्घ-मात्राटिनो ऽप्टाक्षरयंदो वर्णसमूहः पाद उच्यते । एवंविधस्त्रिभिः पाईघटितं छन्दो गायत्री- त्युच्यते। चतुभिः पादपटितमनुष्ट्युच्यते । अस्यां प्राथमिक पादद्वयं उतरेण पाद- द्वपेन सह साजात्यं भजते । इदमेव अनुष्टुप्छन्दः कालान्तरेण लौकिकछन्दस्सु लब्धा- दरम्। एवं कचिदस्य छन्दसः प्रथमतृतीयपादौ द्वितीयचतुर्याभ्यां घ्यावृत्ती पक्षे न ध्यवेने अनुष्टपत्त्ततः पाक्षि वृत्तिमाकलयन्तौ । अन्यत्र च क्वचिद् अनुष्टुप्छन्द सु अपमान नियमो भवति शियिलितः। प्रथमतृतीयादगतोक्ननियमोऽपि च भवति पचित समवहेलितः । पवविच्च पुन. पादचतुष्टयसवालनं निरादतपादक्रमहस्य. दोपनियमिदं छन्दोऽनुपएवं न जहाति । तत्र दशाक्षरनिर, पादचतुष्टयसंवलि इन्दो लगतीत्युच्यते । एकादशाक्षरात्मकं पादचतुष्टयप्रणिय हास्त्रिष्टुवुच्यने । ऋग्वेदस्य प्रत्येर मून भूपसा समातोपरेव पन्दोभि प्रणिवद्धम् । शिन्तु मरता- दामने भूपविरामाययोधनाय विज्ञानीयान्यपि कति प्रयुक्तानि दृश्यन्ते । एक्जातोपान्दोरीमन्त्राः पुलशदिशा अपि समुपलभ्यते। ते घ भूपसा गायत्रीपदोपदा एव । इति समासनाच्छन्दोविवरणम् । प्रातिदारपेदिक दसा मरि सिादर निम्पपम्चितं दृष्यत्यम् । ततो भगवता पिलायाग मादरममामि विशेष प्रश्चितानि, तर तस्य छन्द प्रग्य-प्रापये पारम् । शर पापिषु पादपि प्रमुत्तरमन्तु निम्नादिगानो द्वाराग्छद गामेषतानि मानि- - ·वैदिवप्रकरणम् गायत्री-उष्णिक-पुर उष्णिक्-कुम्-अनुष्टम्-बृहती-पद्धक्ति प्रस्तारपक्नि. विरान-त्रिष्टन-जगतोत्याख्यानि । इति संक्षेपः । ज्यौतिपशास्त्रम् वेदाङ्ग ज्योतिषशास्त्रमपि नितरां महत्वमावहति । तदिदं ज्योतिष नाम कालविज्ञापक शास्त्रम् ।सुमुहूर्तमनुरुध्य क्रियमाणा यज्ञयागादिक्रियाविशेषाः फलाप कल्पन्ते न तु पदृच्छया सम्पाद्यमाना.। तन्मुहूर्तजानन्च ज्योतिषमन्तरा न सम्भवति, इति हेतोरेवास्य यज्ञाङ्गत्वं प्रक्लप्तं महर्षिभिः । वेदचतुष्टयस्यापि प्रतिवेदं भिन्नं ज्योतिषशास्त्रमुपलभ्यते । ऋग्ज्योतिषम्, यजुग्यौ तिषम्, अयवं- ज्योतिपञ्चेति। तत्र ऋग्ज्योतिष पत्रिंशत्श्लोकरपनिबद्धम्, याजषज्यौनिष. मूनचत्वारिंशत्पधेरलडकृतम्, आयर्वणज्यौतिपञ्च पुन. द्विपष्टयुत्तरातमितपद्य- सम्मिनम् । य एव ज्योतिपग्रन्या उपलभ्यन्ते । सामज्यौतिषं तु लुप्तप्रायम् । एनेपा प्रणेतृत्वेन तु कश्चिन्महामनिलंगधाचार्यः प्रत्यायते । “वेदाङ्गज्यौतिये शास्त्र लगपज्ञानं प्रचक्षत" इति वचनात् । तत्र याजुपज्योतिपस्य सोमारविरचिता टीका, महामहोपाध्याय श्री सुधाररद्विवेदिविरचितश्च प्रामाणिक्भाप्यं तु साम्प्रतं मुलभोपलम्भम् । ज्योतिपप्रवत्तंका महर्षयः अस्य ज्योतिषशास्त्रम्य साहित्यमतीव विवादम् । सूर्यपितामहादिप्रोताः मिद्धान्नग्रन्या, गौरोकालजातशादयो दंवग्रन्या, पाराशरोमिनिमूत्रादयः आर्ष- ग्रन्या,आर्यभट्टतयहरभातकादयः पौरपग्रन्या, वैदिक ज्योतिषसंहिताप्रभृतयाचेति महीयान् साहित्यप्रमरोऽवलोक्यते । शास्त्रञ्चनपन्यत्रयसमन्वितम् । उक्नञ्च-- सिद्धान्तमहिलाहोरात्पं स्कन्धत्रयान्मकम् । वेदस्य निर्मलं च ज्योनि शाम्यमनुत्तमम् ।। अस्य वेदाङ्गज्योतिषस्य प्रवत्ता अष्टादश महर्षयः । तद्ययाः- "मूर्य पितामहो व्यासो वरिष्ठोऽत्रि परामर । वन्यपो नारदो गों मरीचिः मनुरनिरा लोमग पोरिशचंद चवनो यवनो नृगुः । भौनाष्टादशाचंते ज्योतिपमाप्यप्रवत्तंरा.." १ "वेदा हि मनायमभिप्रवनाः कागनुपूर्वा विहिताच यनाः । तम्मादिदमालविधानमात्र यो ज्योतप देदम बंद पनान् ॥" (आयंग्यौतिषम् दलो० ६३) ·वंदिरप्रकरणम् केशवः-म्ने १५०० तमे अने, गहातुर-मूह तत्व-जातक पद्धति- गृहदानप्रति-काराप्रन्यानां प्रणेता पोरनारामतः वंदनार्यातयः ग्रहलारवकारस्य गणेशदेवस्य च पिता दोशियोलमद नन्धिानदानन्याय । गणेशदेवतः-स्ते १५५० तमे अन्दै योनिशिबवाना - सापत्रादिननोदशानन्यप्रणेता। मानराजः-१५५० तमामनवः पार्षपुरदास्तन्नः गतिनापिका योजनाप्परचपिनुः दैवज्ञस्य सूर्यदेवन्य जनमः रिद्वयुलालंकारभूतः । कमलाकरः-रांस्ले १६५० तमे अन्दे बाजना बिद्वानरदरिवरन्य रचयिता । गोलाप्रामनिवामी विद्वकुलापनमः माइपण्डितो मिहदेवानन. दिवाकर-गोपादायरंगनाथचाना च । एतदतिरिक्ता अन्यपि लघुवागरी-जैमिनिमून मगनहिता-मान- रानज्ञानर-नाडीग्रन्यप्रभृनय ज्योतिविपपरा आपंप्रन्या अपि ममपन्यने । एवं वराहमिहिरमनाते लदहलानर कल्यागदनंग सारावरि टि- राजस्य जानसमरन, अनन्नम्य जातस्पद्धतिः, नहरेः जगतरमारः, गोद जानकारः, दिवाररक पद्मज्ञानरं, बलनगन्य होटारलं, गोविन्दम्ब होग- कोम्नुभम् इत्यादय. पारवान्या. प्रसिद्धाः । एवमेव र नातिपाहाः ग्रन्या. प्रश्नजानना ब्रह्मप्रन्या ; रमा. चितामगि-रमलामनमनाः रम-ग्रन्याः; तानिरभूपापद्धतिः, ताजिातन्त्रमारः, ताविपद्धतिः, तादिनी काठी इत्यादयो ग्रन्याश्चापि अब बाग.।

·१२० संस्कृतसाहित्यविमर्श प्रसिद्धा आचार्याः वराहमिहिर:--ज्यौनियशास्तम्य प्रसिद्ध आचार्या वराहमिहिरा नाम । तत्र भवता बराहमिहिरेण संवृहत्संहितायामुङ्कितम्- 'ज्योति शास्तमनेकशेदविषय सन्धत्रयाधिष्ठितम् ।। ताम्वोपनयस्य नाम मुनिभिः सनीन्यंते महिता ॥ स्वऽस्मिन् गणिनेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ। होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथित स्कन्धस्तृतीयोऽपरः ॥' ....ऽयं वराहमिहिरः संस्त ६०० शतसम्भव. आदित्यदासात्मजः अवन्तिरास्तब्धः प्राण्डज्योतिष्पण्डित., प्रतिद्धान्तिका-विवाहपटल-बृहज्जातर- लघुजातक -बृहत्संहितादिग्रन्यानां प्रणेता। आर्यभट्टस्तु वराहमिहिरात्प्राग्भवः संस्तपञ्चमशतसम्भवः, आर्य- सिद्धान्तप्रवर्तकः कुसुमपुरवास्तव्य. आर्यभट्टीयस्य प्रणेता । आर्यभट्टोपात्यो प्रन्य. सम्प्रति प्राप्तग्रन्येप प्राचीनतम. । ब्रह्मगुप्तः--ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य खण्डवाद्यस्य ध्यानग्रहस्य च रचपिता, गुर्जरश्रीमालीग्राह्मणः, भिनमालनिदासी. श्रीजिप्पुदेयतनूजः । सोऽयमाचार्यः चापोत्कटयंशीयव्याप्रमुवराजकालिकश्च सम्भाव्यते। ललाचार्य:-रत ७०० तमाग्दसम्भव. भत्रिविक्रमात्मज. रत्न- गोदास्य धाद्वितन्त्रस्य च प्रणेता । उपलाचार्य:-स्त ९५० समापसम्भवः कामोरयो वराहमिहिर- प्रन्याना प्रसिद्धष्टीरागर। श्रीपति:-रास्त १०५० तमे व्यजन्मा, सिद्धालोखर-पीकोटि- परणयोः रत्नमाला-जानापदत्योपत्र प्रता, पापगोत्रीयो नागदेवा मज. । भोजदेव:--संल ११०० तमेद धतापतार. राजमगाङ्करणस्य रपिता, पारापिपा, मंस्कृतमामयप्रणयी संरक्षश्च । परन्तु प्रग्यो वस्तुतस्तु भाररमन विरक्षिा इति परितरः सम्मायने । भाषरापाय:--रते १९१४-१४०० तमाम्पमम्पन्नवोदयम् । गिदारोमनगरलारा ग्रहपणिगीलामाययोग्य वागनाभापर प्रणा मिलोत्रीयो मानः। भारत पारिदिपाय. निवागी गरा: अनीपहिरामनयः।

·वैदिरप्रकरणम -- म्य केशर-स्ते १५०० तम अन्वे, गहातुक-मुहलतत्त्द जानापद्धति गृहचानप्रभृति एकासानन्याना प्रोता श्रीरमलारामन वैद्यनायगिष्य ग्रहलादकारस्य गणेशदस्य च पिता कौगिगोवनव नन्ग्रिाननास्तमश्च । गणेशदेवन-स्ते १५५० तमे लन्द ज्योतिक्रियावदान्त ग्र. राघवादित्रयोदशग्रन्यप्रणेता। ज्ञानराज -१५५० तमाऽन्दभव पायपुरवास्तव गणितमातृपूपित्रा वीजभाष्यरचयितु देवज्ञस्य सूपदेवस्य जना निद्वत्युलल्कारभूत । कमलार-रास्त १६५० तमे अब्द व्यजन्ना निटाततत्त्वरिवरम्य रचयिता । गालाग्रामनिवासी विद्वत्कुनायतम प्रमाउपण्डितो सिदमा मज दिवाकर-गापीनगयरगनायनाता च । एनदतिरिक्ता अन्येऽपि स्वह्मारामारी-जंमिनिसून गुनहिता-मान- राजजातर-नाडीग्रन्यप्रभृतय ज्यौनियविषयश आर्षप्रथा अपि समुप न्यन्न । एव वराहमिहिरप्रीते लघुगृहन्ना कल्याणदमण साराबनि, राजस्य जानराभरण, अनन्तस्य जाता पद्धति , नहरे जानक्सार, दिवार रम्न पद्मनातक, बलभद्रस्य होडारत्न, गाविदस्य होग- कौस्तुभम् इत्यादय परिपाया प्रसिद्धा । एवमेव केरलमनप्रतिपादना या प्रश्नबानमा ब्रह्मप्रथा , चितामणि रमामृतसदा रमल्नया , ताजिम्भूपापद्धति , तानिन यमार , ताजिवपद्धति , ताजिनीवडी इत्यादयो प्रयाश्चापि अवर रम्पारपरा । तवमानो वराहमिहिरस्य कालादनन्तर सहितास यस्य सहितान थाना पिपया रेप मुहुनम्बद नूयसा प्राधान्य जातमिति तोरेव तन परमदतीगाना मातग्रन्यानां सहितास्क घ एवान्त व सज्जात । तत्र एचावरचित रत्नकोप, श्रीपतिकता रत्नमाला, केशवप्रणीत विवाददावन , गालपरमीत दिदापनर, नाराबानो महतनातण्ड, रामभन्टरेटदिनो मुहतचिन माग विदल दीक्षितनि मुटुनमानण्ड इपादपो प्रया सुप्ररिता । गनपानमपि वलु सहिना-मपभूतमेव । तत्र आदशा मजेन न. पनिना नपनिजमधयानामर प्रयो व्यरचि । प्रयगार स्वागदपमारोदार- एमाग्पयापि प्रत्यायने । गूपदामपुत्रेण च स्यरसारनामा स्वरा यग्य मारो प्रय प्राणायि। ज्यौनियेऽस्मिन् पगदेश दिए गात्रस्य अतीव महत्वम । तत्र म. जातकालशर, .

·१२२ सस्कृतसाहित्यविमर्श राजकृत हस्तसजीवनमतीव प्रसिद्धम् । एवमन्येऽपि एतद्विषयका भूयांसो प्रत्या विलसन्ति । ग्रन्यभूयस्त्वभिया तेऽत्र न सगृह्यन्ते इति दिक् । गणितशास्त्रम् गणितशास्त्र ज्योतिर्ग्रहशास्त्रान्तर्गतमेव विभाव्यते । अङ्कगणित योज- गणितञ्चेति द्वयमपि ग्रहविज्ञानास्याङ्गभूत परिगण्यते। प्रहतन्त्रस्य प्रसिद्धा प्रणेतार --आर्यभट्टो ब्रह्मगुप्तो, भास्कराचार्यश्चेतीमे यो विद्वास एतच्छास्त्र- मूर्धन्यत्वेन गृह्यन्ते। दशमलवपद्धति गणितस्य तदङ्गभूतव भारतीयानामेवादि- प्रकृति । आर्यभट्टीय गणिताध्याययो प्रयमौ द्वौ भागो अतीव महत्त्वमावहत । ब्रह्मगुप्ताचार्यस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त, कुट्टकाध्यायोऽपि निरतिशय गौरवालवृतो- ऽवाभाति । अङ्कगणिाविषयको लीलावत्याख्यो अन्य , भास्कराचार्यस्य सिद्धान्त- शिरोमण्याख्यसन्दर्भ बोजगणितप्रकरणमतीव प्राशस्त्यमुद्वति । भास्कराचार्य- ब्रह्मगुप्नयो प्रन्ययो अङ्कगणिततन्त्रमिदम् एतच्छास्त्रसम्पद परा कोटिमाटीक- मानमवधार्यते । भारतवर्षत एव शास्त्रमिद सवत्र प्रसृतमिति तत्वविदोऽभिमन्यन्ते। गगिनतन्त्रस्य चरथारो पन ऋण गुण भागाशरास्या विघयो, वर्ग-धन-वर्गमूल- घनमूलाख्याश्च पुन विशेषविषय ब्रह्मगुप्तभास्कराचार्ययोग्रंन्येषु विशदरय प्रति- पादिता । किञ्च ततो भिन्नपद्धतिविषप, शून्यविषय, राशिकविपर्य च विधि- विशेष प्रदर्शित । बीजगणितमपि अत्युनना स्थितिमाविष्करोति । उभाव- घेतो आचार्यो सरलसमीकरणसिद्धान्तमपि भूयसा विवृतवन्तौ। भारतीयबीज- गणितस्य समद्धे बहुभि वैदेशिकरपि प्रशसा कृता । बह्वयोऽतिक्लिष्टा दुरुहाश्च वर्गममीकरणसमस्या अपि एयु सन्दर्भेषु प्रसाधिना । ज्यामितितन्त्रमपि विशदमति- चमकारपूर्णपद्धत्या निरूपितम् । ज्यामितिशास्त्रमिद यज्ञप्रक्रियासु बहुतर साहाय- माचरति । तद्वर्णनञ्च शुल्वसूत्रेषु सम्यगुपत्रान्तम । यज्ञवेदिनिर्माणप्रकारश्च भूयता ज्यामितिमालम्ब्यव प्रवत्तते । अधुनातन पाइयेगोरससिद्धान्तनाम्ना प्रसिद्ध तत्वमपि एषु प्रन्येय प्रास्तनरालादेव निष्पन्नमभूत् । एतत्त्वतोव कौतुकावह यत् त्रिकोणमितितन्त्रमपि भारतीपाना परिचितचरमासोदिति । सोऽय गणितशास्त्र- वेदाङ्गभूत धस्तुतो येदादेव लब्धप्रमव इत्यत्र तु न सन्देहावसर', तयापि वेदपु योजरपेण गपिनशास्त्रस्यापि प्रतिपादन पद्दष्टिसरणिमवतरति तन कस्य मनम आहादगनकम् । यस्तुत यथाऽस्माभिरन्यत्र प्रदर्शित गणिनविज्ञानस्य मूलभूत एदारम्य पराधपयन्तसत्यापरिसख्यानोपदेश क्यिच्चारतया कृत उपलभ्यते "हमा में मग्न इप्टका घनव सन्तु एश च दम च, दक्ष च, सातञ्च तञ्च, । प्रपञ्च, - ·वैदिकेप्रकरणम् १२३ सहनञ्च, सहस्रायतञ्च नियुतञ्च निपुतञ्च प्रपतञ्चाबंदञ्च समुद्रश्च मध्यञ्चान्तश्च पराद्धश्व..." [यजुर्वेद तदेष गणितशास्त्रस्य मूलभूतः सिद्धान्तः । एवं धन, ऋण, गुण-विभागा- दौनां परिज्ञानमपि वेदमन्त्रेप सुस्पष्टमुपलभ्यते । सुघोभिस्तत्र-तव ययाप्रकरणमन- सन्येयम् । अत्र तु दिमागमुदाहियते- "एका च मे तिस्रश्च मे तिस्रश्च मे पञ्च चमे पञ्च च मे सप्त च मे सप्त च मे नव च मे नव च मे..." इत्यादि यजुर्वेदीयाप्टादशतमाऽध्यायस्य चतुर्विशतिपन्व- विशतिमन्त्रयोः गणितसिद्धान्तोल्लेखो दृश्यते । यया, एकस्मिन् एक्योगेन द्वौ भवतः (१+१=२), द्वयोरेक्योर्गन अपः सम्पद्यन्ते (२+१=३)। एवमेव त्रिषु द्विसम्मेलनेन (३+२=५) पञ्च जायन्ते । एवमऽग्रे प्यूह्यम् । तदेव मन्त्र- मुख्नेतद् गणितसिद्धान्तमूलमपदिष्टं बेदितव्यम् । इत्यमेव रेखागणितस्य बीजम्- 'इयं वेदिः परो अन्नः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥' (यजु० अ० २३ म०६२) इति संक्षेपः। वेदशाखाः इदानों वेदानां शाखाविषपे विन्चिदिव विविच्यते । शाखा हि नाम बंद- व्याख्यानरपा अमोपविोपदित्तिस्वरूपा ग्रन्या विविघाचार्यमहर्षिभिश्च प्रणोताः । समल्लसन्ति च दाखाविषये बहवो मतभेदाः। तदन्तया किश्चिन् निधारयितुं तु साधनसामग्रोसौर्यानावात् निरतिशयं दुष्परम् । ऋग्वेदीयशाखा-दिषयेऽपि स्थितिः समाना एव । महावय्याकरणेन भर्तृहरिणा त्वविरचिते वारपदीये अन्य पञ्चदा शाया. स्वीकृताः, भगवता पतञ्जलिना महामाप्ये एकविंशतिसस्याकाः, अणुभाप्योपतस्कन्दपुराणानुसारेण चतुर्विशातिमिता अन्यश्च सप्तविंशतिसंख्याशः। परन्तु क्वचिततोऽप्यधिका- चतुस्बिा संस्थासम्मिताः साता उपलन्पन्ने। तेषां नामानि अघस्नाहीयन्ते :- १-दारलमुद्गल सालोप-पारासर-वात्स्य-दशिरवानल- चौथ्य-अग्निमाउर-जानूरl-आश्वलायन - मास्यायन - कौषीतकि- महाकौपीतरि- शाम्बय्य - माय-वह च - पंरम्य उद्दालक-गौतम-शतबलाक्ष-होस्तिक-भारद्वार- ऐतरेय वशिष्ठ-मुलग-शोना-आश्मरम्प-काश्यप-मन्द-रश्वि-और-कारक्ता- :- -गालव- ·१२४ सस्कृतसाहित्यविमर्श रया शाखा इतस्तल प्रकोर्णा नाममात्रेणेव श्रुतिपथमवतरन्ति नतु नेत्रपथम् । येन पिणा या शाखा प्रणीता तताम्नंद प्रायश शाखा प्रसिद्धि गता। वैदिक्ष- साहित्ये समुपलभ्यमानानामतिप्रसिद्धाना शाखानामेवोरलेखोत्र मृतोऽस्माभि । एतदधिवा अपि सम्भवितुमर्हन्ति ता । विषयोऽय दुरूहतया किञ्चिदधिक्तर- मनुसन्धानमर्हति । यजुर्वेदीयशासा--विषयेऽप्येवमेव मतानि वेभियन्ते विदुषाम् । महा- भाष्यकारमते एकोत्तरशतमिता शाखा । दिव्यावदानमतेन च पन्चोत्तरशत- सरयाका । प्रपञ्चहृदयानुसारेण तु षनिशदेव शाखा मत' । परन्तु निम्ना- द्भूितानि सप्तदशसरयामितानि नामानि प्रसिद्धतराणि बहुषु ग्रन्थेषु ग्रथितानि दृश्यन्ते । तद्यथा-- माध्यन्दिन-जावाल-वौधय-काव-शापीय-स्थापायनीय-कापार -पौण्डवत्स- आवटिक-परमावटिक-पाराशयं वैधेय-वैनेय • औधेय-गालव-वैजव-कात्यायननाम- धेया सप्तदश शाखा निसरा विरयाता । परन्तु सायणाचार्येण आसु पञ्चदश- सरयाका एवाभिमता । वायुपुरा-ब्रह्माण्डपुराण चरणव्यू हेषु अपि पञ्चदश- सण्यासम्मिता एव यजुर्वेद-शाखा अङ्गीकृता किञ्चिन्नाममात्रभेदैन । यथा- प्रतिज्ञापरिशिष्टे षण्वस्थाने काण्व , शापीयस्थाने शापेम, स्थापायनीयस्थाने तापायनीय , कापारस्थाने कापेल , पाराशर्यस्थाने पाराशर , वयस्थाने दन्तेय, घेजदस्याने वेजवाय इत्याद्या । एतादृश पाठभेदस्तु प्रायश सवत्रैव दृष्टिगोचर । भवेन्नाम एवं लिपिकराणा मुद्रावराणा या हस्तलाधवम्, अथवा मौलिको भेद एवं वास्तविक परन्तु वस्तुस्थितिरेषा । पाश्चिनयन--- वण्ड कठ-पिजुलकट-- जम्भकठ-औद्दल कठ सपिच्छलकठ-मुद्गलश्ठ-शूगलकठ सौभरकठ-मौरसकठ-चञ्चु- पाठ-योगरठ-हमलाद-दौसलक्ट-प्रोपाठ इति पञ्चदश शाखा एव अगुवदीया । इनि शावापरम्परापादा प्रसृत अरण्यमियागम्यो गीर्वाणवाणीवाममये । एवमेव कृष्णयजुर्वेदस्य पदमीतिसरयारा साखा सस्मृता इति । विशेषतो जिज्ञासुभि भारताप्रपञ्च तत्र-तत्रयानुसन्धेय । सामवेदीयशाखा-'सहस्रवर्मा' सामवेद इति महामुनिपाञ्जभि. भाद पादाना महाभाप्योक्तितिप्रसिद्धा। दिव्यावदशनमतेनास्य अशोत्युत्तरात- सरपारा मासा । आसु शशासामु य मधुना द्वादशवाला एवायदिप्यन्ते इति पञ्चदपस्याभिमतम् । परनु सामासावेन प्रसिद्धानि सप्तविशतिनामानि संग्रहाले । ताश्च - पोपुम • जमिनीप • राणायनीय-सा यमुन • नगेप-शार्दूल - वागम्य-गौतम- भालदिन पालथित मायायनि-रौरविण-नापेय- मासाराव-वरदिप- . .

·वैदिप्रकरणम् शाण्डिल्य - ताण्ड्य-गारकि - वात्मक • वान्मीकात्यापक वोहलीपुत्र-पौटकरमाद. प्लाक्षम्माज्ञायन-दाडभीकार माटटयनाम्न्यः । अथर्ववेदीयाःशाखाः-नाम्ना प्रमिताः दादा पापि अहिर्बुन्यमंहिता- नुनारेण पन्च एव तयापि ग्रन्यान्तरेषु नशापानामुन्ले वः दृगोचरीमियने । परन्तु इनो पधिशः सात अयर्ववेदम्य मन्नानि विद्वांमम्नहिशेषज्ञाः, विरातिसंस्थाना: नाः सन्ति इन्युदाहरन्ति । तानां नामानि निम्नाङ्कितानि- पप्पलाद • तोद-मोद-जाजल-जलद-ब्रह्मवेद-देवदाचारपद्य-दामोदर- तोतापन - जाबाल-कुनखी-ब्रह्मपन्नास-निस ननिदानन्द-मौकरमदम्दाङ्गरव- बयमंशकाः। वेदानरमासावदयवेदीय-दावाविषयेऽपि विदुषा मनानि दिमिनानि विनान्सले । आमां पाठभेदारच तादृशमतभेदत्य निदानन्वेनोनीयन्ते । तद्यया रचितोदः स्वचिद्दामोद , सरचिट्टालः, वचिन गोदः, दवचित् विपन्नः कदचित पंपलादः, क्वचित् देवदर्शः, पदचिदंददर्शः जन्यन देवपिः । इत्येय बो- नो पाटदा एव इदनमा निगवे सन्देहमयः सन्नाताः । इत्य शापाविषयोनीव जटितां गतः। अत्र निदाने विमृश्यमाने तु इदमेर प्रतिभाति मन्मुद्रदेशप्रदेशगतगुरुपारम्पवान्च मूलम् । मूलमंहिलोपनतमन्न- स्म महोः कालान्प्रचलितगुरन्परापरिणताः पाटा एव ताइवस्थ्यबंग विकृति परिवृत्तिश्च गताः तनष्ठावानुरोन च तवंब लाचाराः तत्तद्गुरनाम्नरच प्रमिद्धा. नन्नाताः । तावता संवृता भूमि वैश्वनी मंगपरन्टकारी विद्वानाच पानदानाम्ननिर्णय प्रतिपना वाचंमा महत्वचिदं विषारम्यानम् इति । वेदानुक्रमणी वेदार्यानवोधनेनरमगोनामपि मह्नी पदम्ति । वेदानां रक्षायमेव अनुमगांना प्रवृत्तिः। यदमन्तानां द्रष्टारः के श्पयोः बभूवः, मन्त्रागां देवता- रच का., छन्दोवारदर्गमूरतमन्त्रागां विवरणाया अनुगमगीनां प्रतिपाद्या पियाः। भारता मानाचार्य एनपिपरा बहलो प्रन्या विरचिताः तया च रमनुत्रमणीति निशयां पारमिप्यः प्राह :- सोनीया साप्रन्यान्नदा ऋग्वेदएनये। आम्नरमायामासान्दमो दंदती तया॥ अनुवागनुको च मूश्नानुश्मनी तथा। ऋणादयोविधान बातमेर प्रारिता गनको स्नानंतमुच्यते । च।

·१२६ सस्कृतसाहित्यविमर्श - शौनकषिणा ऋग्वेदरक्षार्थम् आर्पानुनमणी, छदोऽनुश्मणी देवतानुत्रमणी, अनुवामानुग्रमणो सूदतानुश्मणो, ऋग्विधान, पादविधान, बृहद्देवता, प्रातिमान्य, शौन्कस्मृतिश्चेति दश प्रन्या सनयिता । इमे ददा प्रन्या सम्प्रति मुद्रिता उपलभ्यन्ते। तनार्षानुनमणी-दाभिर्मण्डलनिवद्धा, ऋग्वेदीयमन्त्रद्रष्टणा नामानि तेपा दशावलो च पिता। छन्दोऽनुनमण्यामपि दर्शव मण्डलानि सन्ति । अस्यान् ऋग्वेदीयच्छन्दसा दिवरणमस्ति । देवतानुनमण्या देवतापिचार'--फस्य मन्त्रस्य का देवता । देवताशब्दोऽत्र मन्त्रप्रतिपाविषयवचन इत्यवधेयम् । अनुवाशानुम्मण्या पुन एकोत्रिशत् श्लोका सन्ति । एतदनुसारण ऋचा सरया १०५८०सम्मितास्ति। ऋग्वेदस्य शारलसहिताया पञ्चाशीति अनुवाका , १०७० सूस्तानि, २००६ वर्गा, १०४१७ सरयाका मन्त्रा सन्ति । एक सूक्तानुनमण्यामृग्वेदसूक्ताना विवरणमस्ति । ऋग्विधाने नवतिनवश्लोका , यजविधाने चतुरशीतिश्लोश सामविधाने चतुर्विशतिश्लोका, अयवं विधाने पञ्चविंशतिश्लोका विद्यन्ते । पादविधाने ऋग्वेदीयशब्दाना सूचो । बृहद्देवतायाम् ऋग्वेदीयदेवताना विशद वर्णनमुपलभ्यते। एतासु अनुक्रमणिकासु कात्यायनप्रणीता ऋक्सर्वानुकमणी उम्वटभाष्या- लडता घडगुरुशियरचितया 'वेदाथदीपिका रयया वृत्या समेता रस्ते १८९६ सम्वत्सरे विद्वहरमण्डााउमहोदयेन प्रकाशिता। अत्या प्राय समस्तानुक्रमणिका- गनविषयाणा सक्षेपन विवरणमस्ति । अथववेदस्य 'वृहत्सर्वानुक्रमणी' अपि अति महत्वपूर्णो ग्रन्य । अस्यामथववेदस्य मपि देवता-छन्द प्रभृतीपञ्च विशद विवेचन मुपलभ्यते । विशतितमस्य काण्डस्य विवरण सौनप्रणोताया एकादशपटलालक तायामाश्यलायनीयानुग्मण्यामनिपारवेन कृतनवगम्यते । याज्ञिकान तदेवस्याति मनोहरभाप्ययुत कात्यायनप्रणेत शुक्लयजु सर्वानुक्रमसूत्र पञ्चभिरध्याय निबद्ध यरीवति । यास्यमुनिप्रणोता कृष्णयजुर्वेदीया याजुषसर्वानुक्रमणो अपि वायायनानुनमणोत् प्रार छदोविवरण प्राधान्येन निदिशति । इति अनुप्रमणीना' विवेचन समासत कृतम् । सविशेषावयोधातहलिभि- स्तु तत्र-तत्रैव ययाप्रदेशमनुसन्धयम् इति दिक् । १ एक यद्यपि पाण्डानुत्रमणी तैत्तिरीयमहिताया काण्डविवरणामिया, वटमाधवप्रणीता मापीयानुक्रमणिका, यस्याम् ऋग्वेदीयानुत्रमण्या प्रघात विषया मदग्तिा । एवमया अपि अनुत्रमण्य उपरम्यन्त भूयस्य परतु तान महत्त्वपूर्ण ।

·वैदिक्प्रकरणम् प्रातिशास्यानि अथेदानों वेदाना प्रानिशास्यदिपये विञ्चिद् विविच्यते । वैदिक व्यारा हि प्रातिशास्यमुच्यने । दैदिक्सान्दाना व्युत्पत्तिव्यातिनिर्वदनस्वरोच्चारणादीना विवेचनपर शास्त्रमितिमाव । वेदाना रक्षार्यमेव प्रानिशास्वाना प्रवृत्ति । दाना प्रत्येकमा वामधिकृत्य प्रवृत्तत्वाद्धि शास्त्रमिद प्रानिशाल्यपदैनानिल्प्यने, साना- शाखा प्रति प्रतिशाख, प्रतिशाखमधिकृत्य प्रवृत्तम्प्रातिशा निति तव्युत्पत्त । परमेतद् व्युत्पत्तिबलादनुमीयते । यादत्य शावास्तादन्ति प्रातिशाचानि अपक्षन्ते। शाखा पुन ११३० सायामिता, परन्त्वेतावन्ति प्रातिसाल्यानि नोपलन्यन्न। सम्प्रति तेषु पट्सस्याकान्येव प्राप्यन्ते । अन्यानि लुप्तानि विले अनुमीयते । प्रातिशारयाना पर्यालोचनेन ज्ञायते यदृदिक्शतना व्यावरणप्ररिया- प्रदर्शन हि तेपा मुख्य प्रयोजनम् । प्रातिशाख्याना प्रतिपाद्यविषया प्राचीननन्या- नुसारेण निम्नाद्धिता प्रतीयन्ते-वर्णसमाम्नाय , स्वरव्यन्जनाना गणना, तदु- च्चारणविषयाच, अग्झलविसर्गादिसन्दिप्रभृतय प्रगृह्यादिसजा , पदविनागनियना- स्तदपयादनियमाश्च उदात्तानुदात्तस्वरितभेदा आयातम्वरा, पदपाठवणा- चारणनियमा विविच्यन्ते । तैत्तिरीयप्रातिशास्ये परजटापाठाभिदा प्रदश्यते। यस्तुतो विमृश्यमानेचान्यते यत्प्रातिशास्य हि नाम वेदमा दाना वाहपरिवतन- सन्धिम्बरध्वनिप्रतिपादक शास्त्रम् । ऋप्रातिशाग्यम्-इद पापदसूत्रनाम्नापि प्रसिद्धम् । त्रिभिरघ्यायरपनि- पदम् अष्टादशपटलंदच तन्तिम् । एतन्य सदस्य वारणम्पम् । यनु शुक्लप्रातिशास्यन्च मप्टभिर याम्पितम् उन्नाचायस्य 'मातृमोर' नाद- विभूषित कात्यायनमुनिप्रणीतञ्च । चतुभिरच्याघरुपनिबद्ध निरत्नभायमन्ति चतुविश यम्पायरपनिबद्ध तेरिरीयप्रातिशारयम् । पुष्पपिप्रणीनमेरमन्यत् पुष्प- सूत्राय सामप्रातिशारय दाप्रपाठरं एदारण्डिकाभित्र प्रगिबद्धम् अनुना मुद्रितमुपलभ्यते । यत्र विशिष्य सामगान विवरणमस्ति । गौनर विरचिता स्मृति- रपि मुद्रितास्ति। सामप्रनिशास्ये साम्नो विविधगीतीना प्रकल्प विकल्प-बुद्ध-असद्धो- चायचष्टाकृष्टसकृष्टादिस्वरोच्चारकृतभेदाना विवचनम् । उपल्भ्यमानेषु पट्मातिशाग्यप ऋक्प्रातिशारय हि प्रधानतमम् । तन्नन विद्यारमेरसमूरेण महोदयन सस्कृतावरंजमनटिप्पणेभि समेत १८६९ रास्ताग्दे मुदापितम् । ऐञ्चभाषापामपि ए० एग्नियरमहोदयेन १८५३ रास्तेऽम्ने प्रकाशितम् ।

·१२८ सस्कृतसाहित्यविमश शुक्लयजु प्रातिशाख्यम्-अष्टाध्यायनिवद्धम् भगवता कात्यायनन प्रणी. तम् । उध्वटभाष्यसमेतमिद पटखण्डेषु काश्या प्रकाशितम् । एव प्रातिशाख्यसाहित्यप्रसरो वृहत्तरो विद्यते तेषा मुख्यप्रयोजनत्येन विविच्यमाने वैदिवस्वराणा, छन्दसा, मन्त्रोच्चारणत्रमत्य शब्दसाधुत्वासाघुत्वा- यबोधस्य प्रक्रियावधारणनियमविवेचनमेव केवल विभाव्यते । वेदार्याना यथार्यतया. वबोधनाय प्रातिशास्यज्ञान परमावश्यकम् । बृहद्देवता वैदिक्साहित्यावलोकनेन यद्यपि अवगम्यते यद् वेदस्य प्रत्येकशाखामालम्ब्य विभिना एव बृहदेवतारया प्रन्या आसन् पुरा परन्तु अधुना तु केवलमेक एवाय अन्य उपलभ्यते ग्रन्थान्तराणि तु विलीनानि महतोऽस्य करालकालचकस्य चक्रमणवशगतानि। ऋग्वेदोयेय बृहदेवता शाखाद्वयसम्भिता विभाव्यते । इयञ्च शाल शाखा-सम्बन्धिनी। यत शाकलसहिताया कतिपयसूक्तानामत्रो- लेख एव नास्तीति कतिपयवेदज्ञानामवधारणा। एतादृशसप्तत्रिंशरसूक्तानामुल्ले- खोऽस्ति यानि शाकलसहिताया न सन्ति । अस्या वृहद्देवताया ऋग्वेदीयदशम- भण्डलस्य 'युत्तरशतसूक्तानामनन्तर 'ब्रह्मजात प्रथम पुरस्तात्' इति मन्नादार- भ्पमाण 'नकुल सूक्त' भारलशाखाया नास्ति, नापि वाकलसहिताया अनु. प्रमण्यामुपलभ्यते । एवमेव वृहद्देवताया (३३११८-११९) यदुल्लिखित, 'महग्वेदीय १६७३ मूक्लेग्योऽनन्तर दशादिवसूक्तानि सन्ति । येषा प्रथमा ऋक्-'शाश्वद्धि चाम्' इयास्ति, तदनन्तर सौपर्णसूक्तम् ।' इति । परन्त्वय प्रम न शाक्लसहितायां नापि याप्रसहिताया दृश्यते । 'शश्यद्धि वाम्' एष मत्रो नोपलभ्यते, आश्व लायनीत प्रेय नापि शाडल्यायनश्रौतसूत्रेषु । अत एयतत्प्रतीयते यदिय बृहद्देवता ग्वेदीयमाण्डूमयमालासम्बन्धिता इति नक्वेदज्ञानामभिमनम् । एव सति अपि दार सहिताया अधिकांशतया देवताज्ञान अनपा हद्देवतया सम्पद्यत एयेत्यत्र नकोऽपि सन्देहलय इति । अदानी यहवताप्रतिपादितदेवतानां पर प्रयोजनञ्च किञ्चिद्विचार्यते मयायस्परपादशेषनार्यम् । यूरद्देवता हि नाम मन्मदेवताप्रनिपादको गृहमन्य । देवता तु मन्त्रप्रतिरायो विषय, 'पा तेनोच्यते सा देवते ति तल्लक्षणात् । यद्यपि दे गल्नातीना देवता रामुलसन्ति तयापि दागिसोमाल्यदेवताना तत्र प्राचुर्य- मपलायने । तत्रापि न अग्निरित्यतयोस्त्यतीव पाहल्पम् । पारन्ती मन्त्रालाग्निदेवतारा तावन्त एप प्रायश अन्य समरतदेवताला मन्त्रा । वेदेप देवताशनां मत्रानो सत्या प्रापा पदाहमिता । अनिदेवता.

·वैदिकप्रकरणम् १२९ कानाञ्च सार्द्धद्विसहस्रमिता। इत्यनेन अनयोदेवतादृपयोमहत्त्वं सूच्यते । साम- वेदस्य पूर्वाद प्रयमकाण्डे अग्निदेवताकाःमन्त्राः चतुर्दशोत्तरशत (११४) संख्याकाः। मत एवेदं 'आग्नेयपर्व' इति नाम्नाम्नायते। द्वितीये काण्डे इन्द्रदेवताका मन्त्राः दातनवाधिकद्विपञ्चाशत्संख्यामिताः। एतद् ऐन्द्रपर्वनाम्ना गोयते । तृतीये काण्डे च सोमदेवताकामन्या एकोनविंशत्युत्तरातमिताः इदञ्च पवमानपर्वनाम्ना स्मर्यने। ऋग्वेदस्य नवमं मण्डलं तु भूम्ना सोमदेवतात्मकमेव । मन्यामहे एपां त्रयाणां देवतानां स्वरूपविवेचन देवतान्तराणामपि स्वरूपप्रतिपत्तिः सुतरां सुकरा भवेदिति ।-- - तत्र तावदग्निर्देवता-ऋग्वेदस्य प्रयममण्डलस्य प्रयमं मूक्तमग्निदेवता- करवान 'आग्नेय सूक्तमुच्यते। अग्निः कस्मादप्रणीभवतीति। यः कोऽपि अग्रणीः स एव अग्निर्भवितुमर्हतीति तदुत्पत्तिलन्योऽर्यः । परमेश्वरः, नेता, राजा, गुरुः, अग्निः, सूर्यः, विद्युत्, आत्मा वेति भावः । सोऽयमग्निः वैश्वानरः, धनञ्जयः, जातवेदाः, तनूनपात्, रोहिताश्वः, हिरण्यरेताः, सप्ताचिः, सप्तजिह्वः, सर्वदेवमुखः, वीनिहोत्रः,चित्रभानुः, सहस्रजिद,इत्यादिभिविशेषणविशिष्यते अग्नेविविधस्वस्पाणि द्योतयद्भिः। एवमेवाग्निः क्वचित होता, दूतः, हव्यवाह्नः, प्रान्तकर्मा, आदिपदरपि प्यपदिष्टः। तानीमानि विदोषणानि ययाप्रकरणं तात्पर्यविषयीभूतार्थमनुसन्धीय. मानानि इप्टार्य सत्यायंञ्चोद्वमन्ति । तदेवंचिया विमृश्यमानार्यका मन्त्राः पचित्तत्वज्ञानं, क्वचिद्विज्ञानं, अन्यत्र सामाजिक, मायिक, राजनीतिक, भौतिक, अपरमाध्यात्मिकं, याजिक तत्वं प्रन्यपस्यापपन्तः सार्यक्ना भजन्ते। "निरर्यश मन्त्रा' इत्याद्याः कौरसप्रभृतीनां गमोपम्भिता उक्तयश्च स्वयमेव परिहता भवन्ति इति । इन्द्रो हि नाम वैदिक्साहित्यस्य अतितरां वैशिष्टयमम्पन्ना देवता । अस्मिन् खल देवताप्रपञ्चे इन्द्र एर सर्वाधिवतया देवतान्येन मन्त्रान् अपिरोति । महान्, मनस्वान्, विभुः, विश्ववेदाः, देवतमः, पितृतमः, स्वरोचिः, अमत्य, सप्त- रदिमः, धर्मरत, मनपच्यन्, वजाबाहुः, इत्यादिनिविदोषणविशिष्यते। तानीमानि विदोपणानि इन्द्रस्य कर्माणि प्रभावाश्च बहुगो वर्णयन्ति । उक्तन्च बृहद्देयना- याम् :- 'संयुग्य तपसात्मान'मन्द्रं विगन्महापुः। अदृश्यन मुहूत्तन दिवि च प्योम्नि चेह च ॥ तमिन्द्रमिति मत्वा तु दंत्यो भीमपराश्मी। पनिाव चुरिमचोमावायपावभिपेततुः ।

·१३० सस्कृतसाहित्यविमर्श 1 - विदित्वा स तमोर्भावभूषिः पाप चिकीर्षतो । 'यो जात्त' इति सूक्तेन कर्मापन्द्राण्यको यत् ।। बृहद्देवता ४।६६६८ ऋग्वेदस्य द्वितीयानुवाके विलसन्ति एकादश सूक्तानि । तद 'यो जात' इति पञ्चदश प्रथम गामिद श्रेष्ठभञ्च 'ऐन्द्र' सक्तम् । तत्र इन्द्रस्यैव यत् स्वरूप समाम्नातम्, ते तदनुमातु सुतरा सुकरम् यदिन्द्र एवास्ति परमात्मा, आत्मा, राजा, विद्युत्, सर्वशक्तिसम्पन्नश्चातर्थव चैभिमन्त्रलिङ्गीयते । तयाहि :- य इन्द्र' प्रयमो मनस्वी ऋतुना कर्मणादेवान् दिव्यशक्तियुक्तान् पदार्थान पर्यभूषयत् । शुष्मात् स्वबलात् द्यावापृथिव्यौ अभ्यसेताम् (भ्यस-भयवेपनयो इति नैरफ्ता) भवेपेतामिति यावत् । एतादृशस्य नम्णस्य शक्तिपुञ्जस्य मह्ना महत्त्वेन यो युक्त स इन्द्र ॥१॥ यो व्यथमानां पृथिवीं दृढामकरोत्, य. प्रकुमितान् कोपाग्निप्रज्वलितान् पर्वतान् अरण्यान् निपमितानकरोत्, पश्चान्तरिक्षञ्च निर्ममे, स इन्द्र नान्यः । इत्यादिवर्णनेन, अध्यात्मिकपक्षे इन्द्र परमात्मा अत्मा वा, आधिभौतिकपक्षे इन्द्रो राजा राष्ट्रपतिर्वा, आधिदैविकपक्षे इन्द्रो विद्युत्, सूर्यो वाऽग्निर्वा इति गम्यते । एवविघदृशाऽवलोक्नेन ययाप्रकरण तत्तत्तात्पर्येणेव यदि ते ते मन्त्रा व्याख्याता स्युस्तहि सकलोऽपि प्रत्यूहव्यूहो विलय गतो भवेत् । अपि च आधिदैविकमप्य विज्ञापयति 'प सप्तरश्मि वृषभ तुविष्मान् इत्पादिमन्त्र- य सप्तरश्मि सप्तसख्याका रश्मयो यस्य (सूपं स तयति) तुविष्मान् बलयान् सतवे प्रसरणग्य सप्त सिन्धून् अवसृष्टवान्, स इन्द्र सूर्य इति भाव । तदेय आधिभौतिकोऽथ । एवमेवासौ इन्द्र , असुरहा, सुवीर, सजित्वान , पुरन्दर , वाजिनीवसु , सेनानी, रथोतम , अमितौला, सुवेदा, विश्पति, बसुपति, गोपति , भद्रात प्रभृतिभि पदैरपि समाम्नातो वेदे, सस्तुतश्च । यदि एपा पदाना व्याक्त निर्वचनो- पनत प्रकरणादिसमयघानपुरस्सर व्याख्यान भवेत्तहि घेदार्थरहस्य प्रकटित स्याद् इति वेदविदामाशय । अथापर विशिष्टा देवता सोमः इन्द्राग्निदेवताकान् मन्त्रान् विहाय सोमदेवाताव यावन्तो मत्रा उपलम्यन्ते न तावन्त अन्यदेवताका । सोऽय सोमो १. “इपनि परमश्वर्यवान् भवति य स इन्द्र समर्थ परमात्मा आत्मा था।" , ·वैदिप्रकरणम् विवियर पेण स्मयने । चिोपयांपनिः, इन्दुः, पीयूषं, पवमानः, राजा, प्रजापतिः, विष्णः, वाय, वर्ण, यशः, हविः, वीर्यम्, दुग्धं, पुमान् वै सोमः, सुवर्णम्, इत्यादिपद- रिनि । सर्वाणीमानि विशेषणानि सोमस्य गुणविशेषावबोधकानि । सोमदेवनाश मन्त्रा अपि तत्तद्गुणविशेषमनुसन्धायव ययाप्रकरणं व्याख्याताः नूनं कौतूहलारान- र्यानुद्वमेयुरित्यत्र नास्त्येव सन्देहलवोऽपि । मोमदाब्दः क्वचित् सोमवन्लीमभिपत्ते, क्वचिदिन्दं वीर्यञ्च ! सोम. स्नाविषये, सोमपानविषये, मतानि बहुनरं मिद्यन्ते । केचिन्लना अपरे सुरां, सुरामवं, द्राक्षासवं, पौण्डमामवं, आमलकीरसं, माध्वीकञ्च मन्यन्ने। तदिदन्नया तु कश्चिदपि वस्तुं न शक्नोति । पारसीका. सोमं हउमा इति वदन्ति । अन्य मोमं ओम्नामसहिं सोम, ब्रह्मतानं सोमं प्रत्यापयन्ति । आयुर्वेदावलोक्नेन जायने मोममंजिका ओपधिरप्पासीत् । यया सोमापरपर्याय चन्द्र प्रतिपदं वद्धने क्षयनि द्वितीय तपंच मोमलताऽपि । चन्द्रालानुसारं सोमलताऽपि मेप उपचर्य यानि ततोऽपवयम् । सोमलतायाश्च भूयमो प्रसमा श्रूयते । परन्तु सम्प्रति तम्ब- म्पनिर्धारण प्रति मऽपि वापमा इति महद्विपादस्यानम् । का नाम खलु देवता कयं वा तस्याः परिज्ञानम् ? देवतायाः स्वरपंकि, कस्य मन्त्रम्य का देवता? इत्यम्य परिज्ञानं वा क्यं स्यात् ? इत्यत्र वृहद्देवता प्राह :- 'अर्यमिच्छपिदवं पमाहायमस्त्विति। प्रायान्यन स्तुवन् भन्या मन्त्रस्तद्देव एव स.॥ ६॥ अपि च- प्रत्यक्ष देवना-नाम यस्मिन्मन्त्रभिधीयते। तामेव देवतां विद्यान्मन्त्र सणसम्पदा ॥११॥ तस्मात्तु देवता नाम्ना मन्त्र मन्त्र प्रयोगविन् । बहुत्वमभिधानञ्च प्रपननीपरक्षयेत् ॥१२॥ इति । यै वैचन पुनरनादिप्टदेवता मन्त्रापि र मणप्रकरणान्यामन्यूहा, ननु बहिनिन् स्यानस्येप प्रल्पनीया । ययस्थाप्रसङ्गान् । मजबदेऽपि देवनाना यं निदा. कृत- 'अग्निदेवता यातो देवता मूर्यो देवता चन्द्रमा देवता यमवो देवना रहो देवतारियो देवता मरतो देवता विश्वे देवा देवता हम्पनि देदनेन्द्रो देवता परमी देवता । (० २४१२०) ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श. इति यद्यपि इमा विभिन्ना देवताः श्रूयन्ते तयापि सर्वा ममी एक सर्व- भूतेषु गूढं देवं परमेश्वरमेव सूचमन्ति । उपतञ्च सायणेनाऽपि:- "तस्मात्सर्वरपि परमेश्वर एव हूयते।" इति । यद्यपि देवतास्वरप- मुद्दिश्य बहुभिर्वट्ठया प्रपञ्चितम्, अनेक च एतद्विषयका प्रन्या अपि विरचिताः; तथापि मुख्यत्वं यादृशमत्र यहद्देवताया, निस्कनपटितदेवतकाण्डस्य च, न तया. विधमन्यस्य पस्यचिद् ग्रन्यस्य । निरुक्तकारेण देवतानां प्रैविध्यं स्वीकृतम् पृथिव्यन्तरिक्षद्यो.स्थानीयत्वेन । तत्र पृथिवीस्थानीया देवता अग्निः, अन्तरिक्षस्या- नीया इन्द्रो वायुश्च । स्थानीया च सूर्यः । परन्तु वहद्देवतायां तु एक एव महा- देवता परमेश्वरः स्वीकृतः प्राधान्यन । यद्यपि ग्रन्थान्तरः सह देवताविषये विद्य- मानेऽपि भेदे, अन्ततो महादेवतालक्षणे परमेश्वर एव सर्वेषा पर्यवसानात सर्वऽपि तादृशा भेदा. खपुष्पायन्ते इति न कश्चिद्विरोधः। सोऽय बृहद्देवताल्यो ग्रन्यः शौनकर्षिविरचितः । इतिवृत्तविद्भिः अस्या निर्माणकालः रस्तपूर्व ४०० वर्षमित्तो निर्धारितः। एप प्रन्योऽनीव प्राचीन । प्राचीनेषु अन्येषु चास्योल्लेखो बहुन दृक्पयं याति । ऋग्वेदस्य (५।६।११) स्कन्द- भाष्य बृहद्देवतान्तर्गतमाख्यानमुद्धतम् । एवं उद्गीयभाप्येऽपि (१०७९।९) बृहद्देवतायाः (१०९) पाठः समुद्धृतोऽवलोक्यते । ऋग्वेदस्य (१०।१९.१) उद्गीयभाष्येऽपि बहद्दे वताया उल्लेख.। वेङ्कटमाधवेनापि स्वकीय ऋग्वेदभाष्ये बृहद्देवताया उद्धरणमनेकवार कृतम् । दुर्गाचार्यमहाभागेनापि स्वकोयनिरुवत- (१२११) भाष्ये बृहद्देवता समुद्धृता । अपि च उबटाचार्येणापि स्वभाष्ये बृहद्देवता सस्मृता। तदेतत्सर्व वहद्देवताया. प्राचीनत्वं सुतरा प्रमाणयति । यद्यपि प्रायशः विद्ववरमेकडानलमुद्रितप्रयमशाखाया एवोद्धरणानि भूरिशः विलोक्यन्ते तथापि उभपशाखायाः श्लोका अपि उद्धृताः सन्तिः-तद्यथा :- 'महानाम्न्य ऋचो गुह्यास्ताश्चन्द्रयाश्च वै वदेत् । सहस्रयुगपर्यन्तं अहाह्म राध्यते ॥ (८.१८) बृहद्देवतायाम, औपमन्यव-गाये-शाक्पूणि-रथीतरादिबहूनामृषीणामावा- र्याणान्च नामानि समुट्टद्धितानि विलसन्ति । घहद्देवताया न केवलं देवतपादतत्त्वमेय विवेचितमपितु प्रसङ्गानुपङ्गतः ब्बो महत्वपूर्ण विपणा दिवताः । कतिपयानि मनोहापि आरमानान्यपि अडितानि सन्ति। बृहद्दवताया एष उद्घोषः "न प्रत्यक्षमनरस्ति मन्त्रम्" मन्यामहे, परिपूणसत्यता वित्ति। ऋषि-छन्दो-देवताविनियोगमनभिज्ञाय मन्त्राध्यापकस्य पापीयर यं प्रतिपादितम् :- स ·वैदिप्रकरणम् 'अविदित्वा पि छन्दो देवत्वं योगमेव च। योऽध्यापयेत् जपेद्रापि पापीयान् जायने चतुवंप्यनेषु देवतापरिज्ञानमन्यावश्यकम् । 'वैदितव्यं देवतं हि मन्त्र मन्त्रे प्रपन्नतः। देवतजो हि मन्त्राणा तदर्थमवगच्छनि ।। मन्नदृग्न्यो नमस्कृन्दा तदर्थमवगच्छति । मन्त्रदेवताविषये बाचार्याणामस्ति भूपान् मनभेद.। एषा एव देवताःम्य मन्तयति नैदलया निर्गत शक्यने । एक्व देवता विग्यिस्पेण स्तूयते । बृहदेवनाया द्वितीयाध्याये- 'सरस्वतीनि द्विवियं कक्ष सर्वासु सा स्तुना ।।१३५॥ नदीय देवनावच्च तत्राचार्यस्तु शौनकः॥ नदीवन्निगमा पट ते मप्तमो नेत्युदाच ह ।।१३६॥ सर्वामु ऋक्ष सरम्यतो द्विविधं स्तूयते नदीवन् देवतावच्च इति एवम्बंद वस्तुन' स्तुतेद्वैविध्यमुपोन्निं भवति । एवम्यव बन्नुनः देवनाविध्यमपि प्रणिभाग्नीयम्। 'इडस्पतिवार पूमिः पर्जन्याग्नीतुगालव.' इनि ऋग्वेदीय० (५१४०१५) ऋचः देवनाविषय, शापूपिगालवयोमंननंद. मुम्पष्टः। अपि च- 'सावियमे मन्यन्ते महो याने स्तवं परम् ।। आचार्या. शौनको यास्को गालवश्वोत्तमामृचाम् ॥७ ३६।। 'प्रोष्ठो प्रेति प्रगायो हो मन्यते साक्टायन.॥ ऐन्द्रमेवार पूर्व तु गालव पौगमतरम् ॥ (६४३) 'परामचनस्रो यति इन्द्रोलपत्योः स्तुतिः।। मन्यने यामाग्यश्याबिन्द्रस्येति तु भागरिः। (३३१०) वैदिक्देवता-ग्दर पममिटर बहुभिचंविधो विचारों विहितः । पापि मवेशं तापविषपोभूनोज्यों मानायं नावगाते । तथापि मां अप्पमी देशा गोणपा, मार देवं तु भगवत परमा मन एव । निदरने दंपनयास्य मप्तमा- प्यायपि प्रोक्नम् :-- "महाभाग्यादेवनाया एक एव दहया स्नूपने, एग्या मनो इन्य टेवा प्रत्यङ्गानि भवन्ति ॥" एवमेव-"तम्या महानापादेरम्य अपि पानि नामानि भवनि।" (निरस्त ६० ११५) उदासाच तर 'नरराष्ट्रमिद' या मातीत ·. . १३४ सस्कृतसाहित्यविमर्श सवलितेऽपि राष्ट्र एकनरवबुद्धित्वात् नरराष्ट्रमित्युच्यते तद्वत अनेक्रप प्रकाशितेऽपि देवतासमुदाय एक्स्प एवेव परमात्मा प्रकाशते । अत एव ऋग्वेदेऽपि 'एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति" इति विप्रा विद्वास एकमपि सद् ब्रह्म बहुधाप्रस्तुन्वन्ति। 'तस्मात्सर्वरपि परमेश्वर एव हूयते' इति सायण । यद्यपि अग्नि , वायु, सविता, त्वष्टा, ऋभु ,अश्विनी, पर्जन्य ,उपा, विष्णु, रुद्र, पूषा, इन्द्र , वरुण , मित्रावरुणो, अदिति , आदित्य , बृहस्पति , ब्रह्मणस्पति, सोम ,आप , इत्याद्या प्रसिद्धा देवता स्वबाह्यस्वरूपेण पृयाभूताअपि, तयैव सस्तुता अपि भगवत परमेश्वरस्य शक्तिरूपा, सर्वाभिस्ताभिस्ततत्स्तवनादिभि स परमेश्वर एव स्तूयते इति वैदिकानामाशय चरमाम्युपगमश्च । सति एव देवताना वैविध्य प्रति, भेद प्रति, नित्यत्व प्रति, ऐच्छिकत्वमनविच्छक्ल प्रति च न कोऽपि महीयान् विशेष । यया विभिनमार्गगामिनीना सरितामेक एव प्राप्तिसमुद्देश सागररूप तयवात्र देवतविषयेऽप्यवगन्तव्यम् । तदेव देवताना सर्वोत्तमोनिर्णायक एप वृहद्देवता नाम अन्य एवंकोऽवशिष्ट इति । यद्यपि मैतत्सम्भवति यद् यावत्यो देवता बृहद्देवतादिनन्येषु निर्दिष्टा- स्तावत्य एव तास्ततोऽपिका अपि भवितुमर्हन्ति ता अनुसन्धातव्या । मन्त्रवद देवता अपि भगवता परमेश्वरेणव सद्देतिता अतस्ता अपि अपौरपेया । देवता हि नाम मन्त्रप्रतिपाचो विषय । मन्त्रप्रतिपाच विषयमेव यदा देवतात्वेनोन्नयन्ति तदातासामपि अपरिहार्यतया ईश्वरीयत्वात्, न ता यदृच्छोम्भिता भवितुमर्हति। प्रायास्तु ता मन्त्रादिष्टा एव । अनादिष्टमन्त्रास्तु देवता प्रकरणादिना अन्वेप्टच्या न तु यदृष्ट्या परिकल्पनीया । यदृच्छया परिकल्पनाया तु, तत्र भ्रम प्रमाद- विलिप्सादिदोषाणां दुरापत्ते प्रामाण्यकोटितस्ता प्रश्न् । अत तासा- मैरिटरव प्रतिपादयतां मतन्तु सावत् हास्यास्पदमेव पैदिकातामिति बोद्धस्यम। हरपल पालयितेन ।

·वैदिक्प्रकरणम् चाप्यपशान्तः । एवं शुनःोपोऽपि मोचितः। राजाऽपि - मयब्राह्मणेऽपि भूयासि आल्यानानि धूयन्ते । तेषु प्रलयविषयक- रोचिष्ण । तद्यया:-- वे ह वै प्रातः अवनग्यमुदक्माजह.यंदेदं पाणिम्यामवनजनाय आहर- वर्नेनिजानस्य मत्स्यः पाणी मापेदे। स हास्म वाचमुवाच-विभूहि मा मि त्वेति । वस्मान्मा पारियध्यतीति । ओघ इमाः सर्वाः प्रजा निर्वाहा पारयितास्मीति । क्य ते विभूतिरिति ।" इत्यादि। अस्यास्यानस्य च सारांश:- एक्दा मनुः मुखप्रक्षालनार्यमानीत जले मत्स्यमेकं ददर्श। स च मत्स्यो नमयाचत रक्षय मामिति । प्रतिजज्ञे च यदहं त्वा रक्षयिष्यामोति। कस्मान्मा क्षयिष्यसीति सम्पप्टो मत्स्य उवाच-भाविनो जलप्रलयादिति। मनुस्तयेत्यु- न्वाऽन्वमन्यत । मत्स्यञ्च ययावद् ररक्ष । अग्रान्तरे मत्स्याज्ञया मनु. पोतमेकं रयामास। समारव्ये तु तस्मिन् जलमहाप्रलये, मनुः मत्स्यगृङ्गयोराबद्ध स्मिन् पोते समास्टः । मत्स्यश्च सत्वरं तमुत्तरीयपर्वतशिखरमनपोत् । तन रक्षितो मनुः पुन अस्य जगतः जनयिता बभूव इति । तदेवमाएयानय्याजेन बह्वर्यसम्भूता उपदेशा ब्राह्मणप्रन्येषु पल्लविताः मियलोक्यन्ते । ब्राह्मणेषु यया आत्यानमुखेन ज्ञानामृतं पुरस्त्रियते तयंव घ्याएयान- कुसेन वेदगतनिगूढार्यपयप्रदर्शनमप्यनीयते। तदपि प्रणिमालनीयम् । तद्यया:- 'प्राणो वा अया' (शत० ६।४।२।१)। 'अयं वे पूषा योऽयं वात. पवने । (शत० १४१२।१।९) ब्राह्मणवत् अनुद्राह्मणग्रन्या अपि वहवः सन्ति । एवं ब्राह्मणसाहित्यमतिविस्तृतम् । सर्वेषा वर्णनायं तु एकोऽन्यः स्वतन्त्रो न्योऽपेक्ष्यते। आह्मणानाम् उपपदेशाः यज्ञो ये श्रेष्ठतमं मं । (शत० ११००५)। सदस्मात्पाप्मनो निर्मच्यते य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोनि । (मत० २।३। १०६). सा है यं पापरत्या सर्वा ह ये ब्रह्महत्यामपहन्ति यो ऽश्वमेयन यजते । (सत. १३१५।४।१) ·१४२ सस्कृतसाहित्यविमर्श अग्ने धूमो जायते, धूमादशमभाष्टिः । (शत० ३।३।५।१७) विद्युद्धीमा वृष्टिमन्नाधा सम्प्रयच्छति। (ऐत० २४१)। मस्तो 2 वर्षस्येशत। (शत० १८१३३१२) तस्माद्या दिशं वायुरेति ता दिशं वृष्टिरन्येति । (शत० ८।२।३।५) । देवाचं यज्ञेन श्रमेण तपसा शहतिमि स्वर्ग लोकमायन् । (ऐतरेय ३ ४२) यहि जना पुण्यकृत स्वर्ग लोकं यान्ति । (शत० ६५४८) शतायु 4 पुरुष । (कोषो० ११७) अपि हि भूयासि शरद्वर्षेभ्य पुरुषो जीवति । (शत० १९६३३१९) ऋतुसन्धिषु वै व्याधिर्जायते । (गोप० ११११) अग्निहि रक्षसामपहन्ता। (शत० १।२।११६) मापुत्रस्य लोकोऽस्ति । (ऐत०७ १३) अमेध्यो वै पुरुषो योऽनृत वदति । (शत० ३।११३।१८) एतद्वाश्छिद्र पदनृतम् । (ताण्डच ८।६।१३) तस्य कनीय कनीय एव तेजो भवति श्व श्व पापीयान् भवति तस्मादु सत्यमेव वदेत् । (शत० २।२।२।१९) नानृतं वदेत्, न मासमश्नीयात्, न स्त्रियमुपेयात् । (ले० २१५१५१३२) तस्मातातिमन्येत पराभवस्य हैतन्मुख यदतिमान. । (शत० ५।१।१११) तद्धघेव ब्राह्मणेन यष्टय्य यद् ब्रह्मवर्चसो स्यात् । (शत० ११९।३।१६) ब्राह्मणो नैव गायन नृत्येत् । (गोप० २०२१) अय हैते मनुष्यदेवा पे ब्राह्मणा । (पड विश० १०१) असौ वा आदित्य शुक्र । (शत० ९।४।२।२१) प्रजापति नृचक्षा । (शत० ६४४५) तवो वै पितर.। (शत० २०६।१।३२) मजो विष्णु । (शत० १।९।३।९) यो व प्राण स दात । (शत० ५।२।४९) विशो हि मरत । (शत० ३।९।१११७) मरतो हि यश्य. । (तं० २७।२) ब्रह्म व बहस्पति । (एत० १०१३) इन्द्र क्षत्रम्। (शत० १०१४।१५) प्राणोघे वनस्पति । (बोपो० १२१७) न ह या अपुरोहितस्य राजो देवा अनमदन्ति । तस्मातक्षमाणो पाह्मणं पुरोदपोत । (ऐत० ८१२४) ·दैदिप्रकरणम् नहिं 'चतुयेय' इति मूत्र दाह्मणपदत्यानुवृत्त्यद तवाय मिद्धन्वान् छन्दः- दाब्दस्य, वयापत्या वृयंद मुनिरलाधवदोषनाश्वं नोरोपांन् । तस्मात् छन्दः- पदग्रहणात् मुनिःप्रयन विज्ञापयति यद् ग्राह्मणानां छन्दम्वं नाम्यवति । रिश्च पाणिनिमुनिना 'छन्दोब्राह्मनानि च तद्विपमानि' (२०४।२।६६) इनि मूत्रयना सुतरां छन्दोब्राह्ममरोरदाम्यं सन्डिनन् । एवंदिशाम्तकाः ब्राह्मणानानवेदन्वं म्बीकुर्वनामुल्लमन्ति । तत्त्वतो विचारमाने ब्राह्मनानां वेदच्या- भानस्यनाकम्पः एव रोचिरिति संक्षेपः। प्रारण्यकानि द्राह्मगनागम्य परिशिष्टनागपानि बारम्पशनि हि नाम मद्यपद्यमयानि, आरण्यकानां वानप्रम्यानामयपनान्यापनस्वाध्यायराणि यजयागादिविधिविधान- "नि शास्त्रानि। अरफेभ्ययनादेवैमानि आरम्यानीनि ध्यात्यायन्ने। "अरम्य एक पाठ्यवादारप्परमिनार्यनइत्युक्तेः। एए वायमधनांचाराः याशिवएस्या- नाच मीमांना मन्दामाः पारम्पगना दमा निग्दिलं विश्वमेनद यजममम । देवलं, देवनामुद्दिन द्वन्यागमेव यज्ञन्दैन आरपानि नामिनन्दनि। एषां नयेन, मजादिमकाण्डोरनतम्बर्गादिस्लम्ब क्षयि गुनया न तदापनिश्मुमन्य जनकम्। न च सदिचद् ज्ञानमार्गगगपनिरमुषमवाप्नुमति देवलेन, नापि वलेन दम- मार्गम। तेषां नयेन ज्ञानम्नसमुच्चय एव आन्दन्निम्मुखं ममुन्त्रिनीति इति । नोऽयं मानकर्मसमुच्चामिदानः मारण्यकवेव प्रागकुरितः, पाचाद् वेदान्ने पुष्पितः पालनाचादगम्यते। ब्राह्मगन्यममदारकानामपि वही अन्याः। परन्तु ते मानिशायिनया प्रसिद्धमग्वेदीयं "ऐतरेवारप्परम् । मच्च से १८७६ अब्दे, विद्वद्धौरेयेन थीमना सन्मानयमिना मारपनाप्पमहिलं मुद्रा नौतम् । तनः १९०९ सम्बनरे ए० वी० पीयमहानागेन यालानुशदोरे मन्नाव प्रशशिनम्। पारशिप्येगापि, अम्मिन् अन्ये मोसादानाम्नी टीका दिना पायावधि न प्रागतेति विदुषां प्रवादः । ऐतरेयारप्पकमेनपञ्च- दिनानिबदम् । तत्र प्रयमे नाग पञ्चाम्यापा, द्वितीयाप्यारे सन, तनीय हो, चतुर्यं च एक, पञ्चमे प्रयः । सर्व सम्मूग अष्टादशाप्यायाः । सप्यालाच पुनः गरिनुम्पूताः। प्रथमाध्याय (मारपरे) गवामपन-महानयोः प्राताम्यन्दिन- मानवतानाञ्च वर्णनम् । दिनीपारपर चतुरम्मापाद्वारा पाप्पानं ऐतरेयोपनिषद् । अशिष्टारम्पपश्यादिदिवचनम् । ततीसारम्पक निमुंडन महिलायाच भेदविवेचनम् । स्वरम्प-काम-वर्गाना पचा। घनुप महानाम्चा मदनम् । पञ्चमे महातमदनानाञ्च विवरणपुरम्मरं नंदन्यविवचनम् । - ·सस्कृतसाहित्यविमर्श - प्रयाणामारण्यकाना प्रचारक इतरापुत्र ऐतरेयो महीदास , चतुर्यस्य चाश्वलायन पञ्चमस्य शौनकाचार्यश्च । 'ऋग्वेदस्पापरमारण्यक शाखापन नाम । यत्कोपोकिनाम्नाऽप्यास्या यते। आरण्यकमेतत्पञ्चदशाभ्यानिवद्धम् सप्तत्रिंशदुत्तरशतखण्डात्मकम् । अस्मिन आरण्यके शुन शेप-अहिल्या-खाण्डव-कुरुक्षेत्र-मत्स्प-उशीर काशी-पञ्चाल-विदेह। दोनामुल्लेखोऽपि दृश्यते। कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखाया तैत्तिरीयकम् दशप्रपाठकनिबद्ध शतोत्तर. सप्ततिमितरनुवाकरनुस्यूतम् । अस्यानुवाफसख्यासु भूयान् मतभेद । दशमे प्रपाठके द्रविडभाषाग्रथिते चतु पष्टि, आन्ध्रपाठे अशीति , कर्णाटकपाठे चतु सप्तति, अन्येषु कतिपयेषु एकोननवति अनुवाका सन्ति इति । सायणाचार्यमहाभागेन आन्ध्रपाठ स्वीकृत्य तस्यैव व्याख्या कृता । आरण्यकान्तरसमाना एव विषया प्रायशोऽत्रापि प्रतिपादिता । सामवेदस्य जैमिनीयशाखाया, जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणमेव 'तवलकारा. रण्यक'नाम्ना प्रसिद्धम् । अस्मिन् ब्राह्मणे ब्राह्मणारण्यकोपनिषदिति त्रयोऽपि अनु- स्यूता सन्ति । अस्मिन् साममन्त्राणा व्याख्या अत्यन्तशोभना कृताऽवलोक्यते । स्त १८७८ मितेऽन्दे श्रीसत्यव्रतसाममिणा, बङ्गानुवादसहिता सायणभाष्य समता च सामवेदारण्यकसहिता मुद्रापिता । अथर्ववेदस्य नावादपि एकमपि आरण्यकमुपलब्धम । वेदार्ययो) ब्राह्मणानिवदारण्यकान्यपि अतीव सहापभूतानि इत्यत्र नास्ति सशय । अत एव आरण्यकानि 'रहस्य' प्रन्या इति नाम्नापि स्मियन्ते। शुक्लयजुर्वेदस्योभयो 'शाखयोर्मान्ध्यन्दिनकाण्वाभिधयो आरण्यकमपि माध्यन्दिनारण्यक, काण्वग्रहदारण्यकमिति आरण्यकद्वय प्रसिद्धम् । एतयो प्राधान्येन यज्ञरहस्यवर्णनपुरस्सर आत्मतत्वज्ञानस्याप्युपदेशोऽतीव मामिक उप- सम्पते । अनयोयोरपि वृहदारण्यक्यो भूयान भेदो नास्ति । महपियाज्ञवल्क्यस्य रामा जनकस्य घ"गाया उभपन गुम्फिता । गार्गी-मैत्रेयोनाम्नोब्रह्मवादिन्यो- विवरणमतीव मनोहरं सम्पन्नमति । सन्यासाश्रमविधानमतिचारुतया प्रति पादितम् । "एतमेव विदिरया मुनिभवति । एतमेव प्रवाजिनो लोमिच्छन्त प्रव्रजन्ति । एतद्धाम वैतत्पूर्व विद्वास प्रमान कामयन्ते । कि प्रजया करिप्यामो यंपानोऽयमा स्मायलोष इति । हस्म पुषणम्याच वितघणायापच लोरंपणापाश्च प्युत्या पाय भिक्षाव परन्ति" (२२) इति ।

·वैदिप्रकरणम् तदेवं, यथा गृहस्थाश्रमिणा यज्ञयागादिविवरणं ब्राह्मणप्रन्येषु तया वानरम्यामिणा यज्ञादिमहावनानां होनाणाञ्च विवरणं यारण्य प्रन्येषु मम्पन्नम् ब्राह्मणग्रन्यानामिवारण्यानामपि नापाशैली अतीव सरला, मधुरा, संक्षिप्ना, विधाबहुला चास्नि । भारतीयसंस्कृतिपरम्परा-प्रसरे मारण्यकानि अनीव महनीय पदमकुर्वन्लि इन्यत्र कः संशयीत ? उपनिषदः अम्ति खल विदितमेवंतद्विदुषा यच्चनुर्वर्गफलप्राप्त्यर्य हि मानवं जन्म । चतुर्वर्गस्नु वेदादिमच्छास्त्रविथुनो धर्मार्थकाममोक्षलक्षण. । विद्यकमचिवक्रमपरि- सोलनफनश्वराग्यवशानिप्पाद्यश्च तदधिगम इति सप्यामिनः स्वीकुर्वन्ति । विद्या च पुनद्विविधा, यपरा परा चेति, पदमुदाहृतं भवति:- परा च सा यया "तवापरा ऋग्वेदो यनुर्वेदस्मामवेदोऽयर्वाङ्गिरम,. तदक्षरमधिगम्यने । [मुण्डकोप०] ऐहिक्यर्मार्थकामसाधनार्यपरत्वेनग्यदादयोऽप्रधानवृत्या 'अपरेति पदेन, मण्यवृत्या मोक्मायनीभूतब्रह्मविद्याधिगमहेतृत्वेन च पुनरूपनिषदः 'परे'ति पदेन प्यपदिश्यन्नेतरामिनि व्यक्तमेव विदुषाम् । संजेगीयते च ब्रह्मविद्येत्यपर- मंजयापीयमुपनिषद्विधा । उप-नि-पूर्वक्स्य विशरणपत्यवसादनार्यस्य पद्यातोः विपन्नस्य स्यमिदमुपनिषत् । उप-उपगम्य गुरुमाचार्यमुपलभ्य वा ब्रह्मोपदेश, तन्नितया परिशीलयता दृष्टानुअविवाविषयवितृष्णाना ममगामयिद्यादे समार- योजन्य, नि-निनरा निशेषण वा सद्-अवमादयित्रो विशरणत्री तद्द्वारा ब्रह्मा- परमपित्री या सोपनिपदिनि तद्पन्पत्ययंनिबन्धना सती ब्रह्मविद्यापि सा, इनि यचोऽपि नितरा रोचिष्ण खलः । न चोपनिषदामर पराविधात्वं वयं ? वदेवपि बहन तटुपदेशनवणातपामपि पराविद्यावं किन्न सल सोपपत्तिमिति वाच्यम, वैदेवमायान्येन उपनिषत्सु च पुनः प्राधान्येन मुख्यवृत्त्या च तदुपनिवन्यनान् । वेदेषु प्राधान्येनान्युदयफतरस्य, कर्मोपामनाविनानमापनस्य, भगवत्परग्रह्मरमा- प्रयावाम्य, पर्मार्थकामा रत्रिवर्गस्योपदेवाः । दपनिषत्सु तु मरपवत्या ब्रह्म- पिग्मायनस्य त्रिवियदुपवित्रमोसस्य मोसस्यबोपदेवा इति उपनिषदामेव परा विद्युति पदेन प्राधान्येन व्यपदेशो मौक्तिो न वेदानाम् । एनावना उपनिषदा यषिष्ट्येन ब्रह्मविद्यायं समाप्यते, न जातु वेदाना तद्वत्त्वं तारता परिवाध्यन इन्यवयम् ।

·१४८ सस्कृतसाहित्यविमा उपनिषदा वदान्तत्वम् इमा खलु दशोपनिषदो वेदान्तपदेनापि सजायन्ते । वेदान्तत्व त्यासा वेद- प्रतिपाद्येषु कर्मोपासनाजानलक्षणेप त्रिविधकाण्डेप मुख्यत्वेनान्तिमस्य जानकापडस्य प्रतिपादयित्रोत्वाद्वा यजुर्वेदस्यान्तिमाध्यायात्मकशावास्येत्यादिमन्त्रेणापनिषदा- मुपक्रान्तत्याद्वा । न शावास्याद्युपनिषद एव स्याग्नाम वेदान्तत्व न पुनरन्यासा. मिति वक्तव्यम् । गौणत्वेने शावास्यादिमूलकतयाऽन्यासामपि वेदान्तत्वध्यपदेशस्य सुमौक्तिकत्वात् । उपनिषदा प्रतिपाद्यो विषय केचन केवलाद्वैतप्रतिपादिका उपनिषद इति स्थापयन्ति । एके विशिष्टा- द्वतविधायिका इमा इत्यभ्युपगच्छन्ति । अपरे शुद्धाद्वैतपरा इति व्याहरन्ति । अन्ये शुद्धद्वतोपदेशिका इति मन्यन्ते । पर वैदिकास्तु घेतवादसाधिका एव ता इति- सिद्धान्तयन्ति । तर्कयन्ति च सञ्जाघटीति तासा वैतवादपरत्व वेदमूलकत्वात् । वेदमूलकत्वे त्वासा न केऽपि वादिन प्रतिवादिनो वा सशेरते । सन्ति खलु उपनिषदो वेदमूला इति सर्वपामेव निर्दिवादमभिमतम् । एव सति, उपनिषद्भिरपि प्रस्फुट तद्वादपराभिरेव भवितव्य यद्वादपरा सन्ति वेदा। बेदाश्च प्रतवादपरा एवं । घेतवाद हि ते बनमत्पुन्ति, यप्रेदमाम्नात भवति "उद्वय तमसस्परि ज्योतिष्पश्यन्त उत्तरम् । देव देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ [ऋ० ११५०१०) (वय) मोक्षाभिलाषिण' (तमस ) तम प्रधानश्या प्रकृते , चित्प्रकाश पण तम पदमत्र प्रकृतिमभिधत्ते। (परि) उपरि (उत्तर) उत्कृष्टतर प्रकृत्य पेक्षति भाव । (ज्योति ) चिद्रूपमात्मान (उत्पश्यन्त ) उत्कण ज्ञानद्गगोचरी- दुर्वन्त । आत्मान यायात्म्यरूपेण साक्षादनुभवन्त । (देवत्रा) दिव्यपदार्येषु (उत्तम) सर्वोत्कृष्ट श्रेष्ठ (सम्यं) प्रकारात्मक (देव) दिव्य ज्योति ज्योति स्यहप शुटयुद्धात्मक पर ब्रह्मेति यावत् (अगन्म) अधिगच्छेम प्राप्नुपामेति यावत् । मात्र स्पष्ट, समपदेनाचेतना प्रकृति, सद्स्कृष्टतरत्वेन चिदात्मको जीय , प्रत्यपे. क्षया पत्कृष्टतरत्व ध तरपा घोत्यते, तदनन्तर, प्रकृतिजोवेत्युभपापेक्षपोष्ट तमत्वम् 'उत्तम ज्योति ' रति समम्विधानेन ब्रह्मण थेष्ठत्व घ्यावृण्वता तत्सद भावोऽपि यनितो वंदितव्य । तापतंव तपादपररवमपि वेदाना मुतरां प्रापर मिति । तपाहि- ·वैदिवप्रकरणम् "द्वा सुपर्णा सयुजा मसाया समानं वृसं परिपस्वजाने। तयोरन्यः पिप्पलं स्वादृत्त्यनइननन्यो अभिचारमोति ॥" [ऋ० १२१६४।२०] तदेवं सति वेदाना तबादपरत्वे, नूनमुपनिषद्भिरपि नवादपराभिरेव भवितव्यं वेदमूलत्वाभ्युपगमात्तामाम् । तच्चोपनिपल्ललामभूताया ईशोपनिषद आयेन 'ईशावास्य'मित्यादिवचनेन सुभृशं ध्वन्यते । तन ईशनिपदेनेश्वरस्य, जगदिति पदेन जडजङ्गमायकेन भोग्यायाः प्रकृतेः, 'भुजीया इति प्रियापदन, क्त्तर्मोस्तुर्जीवस्य च सङ्कतेनेश्वरो जोवः प्रकृतिरिति पदायंत्रयस्य सुतरा सद्भावः प्रबोधितो भवति । एवं दरीदृश्यते तास्वन्यत्रापि भूयस्सु स्यलेप नबाद एव समादतः इतितवादिनो व्यवस्थापयन्ति । परन्त्वद्वतवादिनस्तु नैतन्मनमभिनन्दन्ति । उदाहरन्ति च स्वस्वमतप्रनि. प्ठापनार्य भूयासि मोपनिषदवचासि--सर्व पल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति मिञ्चन' इत्यादीनि । अस्ति च तेषा वाचोपक्तिरप्यतिबलीयसी । तद्भवतु नाम यया तया वेत्या तु ताक्किा एव प्रमाणम् । उभयविधान्येव वचनानि समुपलभ्यन्ते उभय- विधया च तानि सङ्गच्छन्ते । भिन्नरुचिहि लोकः भिन्नमतिश्च । यदेकम्य स्यदते न तदन्यस्य । यदेक्स्मं रोचते न तदन्यस्मै । सन्यपि एवंभूते व्यनिकरे, वास्तविकन पयार्यभूनन चार्येन त्वरेनंव भवितव्यम् न खल्दनन । तच्चार न ग्रन्यभूयम्त्वभिया प्रतिपादयितुमलडाणो वयमिन्यदास्महे । उपनिषदा ब्रह्मविद्योपदेशपरत्वं तृ न केपि संहारते इति तु निश्चितप्रायम् । सेयं अविद्यारहस्योद्घाटनकरी, विवेश्वराग्यवंशवेनाऽविद्याध्यान्न- विध्वंसनरी, अविलमवभयापिय्यापिनीरजवरी, प्रनिपरमात्मययार्यस्वरप- प्रस्टनारी, त्रिविपदुःखात्यन्तप्रशमनकरी, अमन्दब्रह्मानन्दमकरन्दनिस्यन्दनररो, विश्ववारी भगवती उपनिपतरिरेव अलक्ष्यतोरे, निरनिरायगम्भौरेऽस्मिन् भवापिनोरे निमग्नतो जनाननायामेन तत्पारं नतमीश्वरोनि तु निर्विवादम्। मनसा सर्वममक्षभिः सुतरा सर्वात्मना ससेव्यति सर्वमवदातम् । तदामु सर्वासु धेदान्तापरनामधेमासु, 'ईशोपनिषद् हि खल मूलभूना। तस्या इदमादिम वचनम् :- 'ईशावास्यमिद सर्व यतिञ्च जगन्या जगत् । तेन त्यक्तेन भुजीया मा गृपः कस्य स्विदनम् ॥१॥ (इ) परितो दृश्यमान (पविञ्च) पश्मिपि प्रयक्ष परोक्षं या माना- प्रत्यगोचरं (जग यां) जगतीतले सननगमनमोले निखिलवाडभागोदरे ·१५० सस्कृतसाहित्यविमर्श (जगत्) चराचरात्मक भोक्तभोग्यलक्षमस्ति (तसर्व) तदपिल (ईशा) परमेश्वरेण (आवास्यम्) समन्तादन्तर्बहिश्च आच्छाद्य च्याप्यमिति यावत् । अनेनेश्वरस्य सर्वगतत्व सर्वव्यापकत्वञ्च ध्वन्यते । (तेन) तेन हेतुना (त्यक्तेन) स्व-स्व-युरुषा- नुकूलम्, ईशप्रदत्तमेव, त्यागभावेन वा (भुजीया ) उपभुइक्ष्व । (यस्यस्विन्) क्स्यापि, स्विदिति बलवदवधारणापायको निपात । स्वसम्वन्धानवच्छिन्नस्यान्य- स्येति भाव (धन) उपलक्षणमेतद्, धनधान्यसामाज्यसमृद्धिजातवैभव (मा गृधः) माऽभिकाडक्षी दुर्वृत्त्या न्यायेन वा परकीययस्तुषु लोल्पो मा भूरिति भावः । एतेन ईशित भोक्तृ-भोग्य-रूपेणेश्वर-जीव प्रकृतिरिति तत्त्वत्रयमपि प्रपञ्चिन वेदितव्यम् । तनेश्वरो ब्रह्मापरपायो विभुनिराकार सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान सनातन जगदुत्पत्तिस्थितिलपनिमित्त । अल्पज्ञोऽल्पशक्तिकोऽरिच्छादिलिङ्ग वर्मणि स्वतन्त्रो भोग परतन्नो नित्यश्च जीव । अचेतना, नित्या किन्दस्वतन्त्रा परिणामिनी जगतामुपादानकारणञ्च प्रकृतिरिति फलितोऽर्य । अत्र 'इदमा' निर्दिष्ट यत्प्रत्यक्ष परोक्ष वा यावजगन्जाल वर्तते तत्तव समन्ताद्वयाप्य परेका ईशितृभावेनाधितिष्ठति प्रशास्ति च स एव सर्वमेतच्चरा श्रुत भवति "यो विश्वस्य जगत प्राणतस्पति" [ऋ० १७.१२१५] 'तमोशान जगतस्तस्युपस्पतिम् ।" यजु० २५४१८] इति 1--- इति परग्रह्मण ईशितृत्व प्रत्यक्षमेव। स एव परमकृपालुजगदीश्वरोऽस्य ससार चप्राभिनयस्योत्पत्तिस्थितिलयाना सूत्रधार । जीवात्मना तु पापदायुप शैलपवद्रङ्ग- भूमावपस्याय स्व-स्वकर्मानुरूपफ्लोपभोगस्वस्पोऽभिनय एव भवति फेवलमभिनय । तच्चानवलिप्तचेतसा न जात्ववलिप्नेनेति 'त्याने'ति पदेन समूच्यते । सादलेप- स्वपनभिनयनून प्रणियध्यते पुन पुनर्जन्ममरणवन्धपरम्परापाशेन । हीयते परम- पदाद् । कुन ? उच्यते निरीह हि धर्मझदम्बक फलहाराहित्यमहिम्ना बन्धोच्छितये प्रकल्पते न जातु वाम्य माम। काम्यस्तु फर्मक्लाप फलेहाऽवलेपवलेन तद्वन्धार मुनरा दानितरा, न तु मनाक श्लयपति । आसक्तियासनाधागुरावद्धस्तु जीव. पुरङ्गमो भुक्तय एव नियुक्तो भवति न पुनर्मवतय इति । तस्मामुमुक्षणास्वपुरणार्या नुकूल परेशप्रदत सपरितोषमपभोक्तव्यम् त्यागमायेन, न पदापि परकीयवितेप मात्रापि गृधिदिनि 'मा गए' इति पदेन घरपग्निपिध्यते । एतदुक्त भवति, इय हिनून परापिटतेप वस्तुप गपिनाम पया समजनि समस्तोऽय ससारो विपदामा चरम् । यत्रेद -- ·वैदिप्रकरणम् १५१ यदि नाम परकीयापु साम्राज्यप्रतिष्टास्पदेषु धनधान्यादिवभवेप स्यादेप जीवलोरो गृषिविपुरः न्यायादनपेतेप, स्व-स्व-मत्त्वसंवनिद्रदेवार्यप नवेच्च निबद्धा- दरस्तहि परस्परविजिगोपा-जिहादिदुर्भावनायमत्यविनापिक्या बिजम्नमाणो यः प्रलयोपद्रवसहोदरो विश्वव्याप्यपप्लवः स दामेव विलयं व्रजेत् । प्रमरेच्च समन्तात्प्राज्यमनन्तशान्तिसुखसामाग्यम् विन्देच्च विमप्यदनीयमान्युदयिक मुवहिक नयमिक सुसन्च पारत्रिकम् । . / उपनिषदां ब्रह्मविद्यात्वम् उपनिषत्माहित्यं सम्कृतवाडमयेनीव गौरवास्पदम् । ब्रह्मविद्याभ्याम- निद्या पराविद्या चेति नाम्नेमा. कोन्यन्ते । उक्तञ्च 'ढे विद्ये वेदितव्य इति है स्म यद् ब्रह्मविदो वदन्नि परा चैवापराच । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद साम- वेदोऽयर्ववेदः शिक्षा, कल्पो व्यापरण निरुक्तं छन्दो ज्यौनिपमिनि । मय परा या तदक्षरमपिगम्यते।' तर प्रधानन. कर्मकाण्डपरागा धर्मज्ञानसाधनोभूनाना पड- झोपेताना वेदानामपराविद्यात्वम् । परमपुरुपायंसाधनोभूताना ब्रह्मज्ञानकाण्ड परागानुपनिषदाञ्च पराविद्यावामिनि विवेकः । उपनिषदः खल वेदान्तसंशयापि प्रसिद्धाः । सेयं संज्ञा तामा वेदस्य अन्न वेदानमित्यर्यमवष्टभ्येति प्रतीयते । सा च यजुर्वेदस्य चतुविशातितमादन्तिमाद- घ्यायादुपनताया 'ईशावास्योपनिषद' एवोपनिषदामारम्भणहेतुत्वादुपपद्यते । उपनियच्छन्दोज्यं विवरणगन्यदसाइनार्यान् मदेपोतोः विवप्प्रत्ययान्तान्निप्पन्न इत्यु- यतपूर्वम् । सेयमविद्यादिसंमारवीजवितरणपटोयसो ग्रह्मविद्यापदबाच्या उपनिषद् विद्या वेदमूलकत्वाद् वैदिकानेव राधान्तान् प्रतिपादयन्नी न खल क्यश्चि. दंगतोऽपि तन प्रस्वलन्ती बिलमति । परन्तु दाब्दमानतो न जान्वर्यतोवनाममानं, पन्मतविभ्यं श्रुतिमूलके अन्य न प्रयत्नसहनेगापि तच्छवयं सम्भावयितुम् । यस्नुतो यपार्यमर्यमनवान्नामेव निश्चिद्विभ्रमपिहिलवेतसामेवोपनिषत्सु शिद्धा विभिनाश्त्र पन्यान सन्तीति मतमभिमनं सम्भवग्न कदाचित्प्रज्ञानोन्मानितचापाम् सचेतसाम् । यतो पानं हि प्रल तत्त्वनिषं न कहिनिद् बुद्धिनिष्ठम् । बदिभेदात त्यभेदमामत्तं विना को नामोररीकुर्यात् ? उपनिपदा वेदमूनकत्वम् न जात्वपौरुषेयत्वम् संतरेयोपनिषदनयनाति ऋग्वेदम् । केनोपनिषच्छान्दोग्योपनिपन्च सामवेदम् । ईस-तत्तिरीम वहदारण्योपनिषदो पदम् । प्रश्न-माकोपनियचा.

·१५२ सस्मृतसाहित्यविमर्श थर्ववेदम् । एवं सति श्रुतिमूलफ्त्वे उपनिषदा, फयद्यारमिय तद्विप्रतिपन्नाना विषयाणां सन्निवेशस्तत्र शक्यसम्भवः । मूलभूतानां यदाना गूढार्यान् तात्पर्यपर्या- लोचनपुरस्सर वैशानायगर्मायतमेव उपनिषदां प्रत्तिः । तत्क्यामय तात्तात्पर्याशे तन्मूलभूतेम्यो वेदेन्यो भिद्येरन् । भिद्यमानाश्च प्रज्ञावा वेदविदां श्रद्धामाराध- यितुं कथं क्ल्परन् यथार्यतत्त्वप्रतिपत्तये । अनादिनिधना अपौरुषेयाश्च वेदगिरः । उपनिषदश्च पुनः पौरुषेयाः । सत्यं ता अपौरुषेपगोर्मूलकाः न खलु तावता अपौ- रपेयपदव्यपदेश्या भवितुमर्हन्तीति । वस्तुत. उपनिषत्सु द्वैताद्वैतावुभावपि पक्षौ प्रतिपादितौ दृश्यते । उपनिषत्सु श्रीशङ्कराचार्योऽद्वैतमेव पल्लवितमाकलयति, रामानुजाचार्यो विशिष्टाद्वैतवादम्, निम्बार्काचार्यों द्वैताद्वैतवाद, वल्लभाचार्यों विशुद्धाद्वैतवाद, मध्वाचार्यश्च पुनद्वैत- वादमेवेति । तदेवमेकान्ततो विलक्षणमेव प्रतिभाति, यद्विविधः आचार्यस्तासु फ्यङ्कारमिव ते ते मियोविलक्षणाः सिद्धान्ताः समुद्भाविता उपपादिताश्च । सति एवंविषं व्यतिकरे को नामात्र न मुह्यत, कतमं वा सिद्धान्तमुपनिषदां प्रतिपाद्य- विषयत्वेनोन्नपेद् इति । तथापि द्वतवादप्रणयिनो भूम्ना व्यवतिष्ठन्ते पदुपनिषदा वेदमूलकत्वाद् वेदेषु द्वैतवादस्य प्रव्यक्तं प्रतिपादितत्वाच्च कः खलु वेदानितरा प्रतीपमद्वैतवादं तद्विषयत्वेन सिद्धान्तपितुमुत्सहेत इति । तस्माद् आपाततः क्वचिदवभासमानोऽपि तासु खलु अद्वैतवादो न वास्त. विकत्वेनोग्नेयः । वेदे च द्वैतवादसिद्धान्त. "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्य पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ इति । [ऋ० १११६४।१६] इत्याद्यनेक्मन्त्रलिङ्गश्च प्रस्फुट एव लक्षितः । परमत्राद्वैतवादिनी विप्रतिपद्यन्ते । सति एवंविध महति विरोधे समुपस्थिते यथामति ययाश्रुति च विद्वांस एव कमपि मध्यस्यितं समन्वितं पन्यानमाविष्कत्त प्रभविष्णवः। नूनं तयोः कतरः पक्षो गरीयानिति व्यवम्यापयितुमतीय दुष्करम् । यस्तुतस्तु उपनिपदा विषये, विभेद विशेषमवगाहमानं तस्वद्वयमेय प्राधान्येन बुद्धिपद्धतिमवतरति । तत्रके, इमा अद्वतपरा इति परामशन्ति । अपरे दंतपरा इत्येकम् । द्वितीयन्तु एके जानकाण्डपरा इमा इति प्रतिपादयन्ति । इतरे ज्ञानकर्मसमुच्चितं कर्ममार्गमिमा निर्दिशन्तीत्यम्या पयन्तीति । परं सात्त्विकदृशा यिभृश्यमाने तु प्रतिभाति पदुक्तावभावपि कल्पो म परिसहो तश्चेदुच्यते:- :- ·वैदिकप्रकरणम् १५३ कर्ममार्गप्रतिपन्यिज्ञानकाण्डमेव उपनिपदा विषय इतिवादिनोऽनुयोक्तव्या कर्मान्तरेण केवल तत्त्वज्ञान पङ्ग.तत्वज्ञानविक्लवश्च कर्मक्लापोऽप्यन्य एव । तदुर्भ इमे इतरेतरविधुरे मानवजीवनस्य उपनिषद्भिश्चरमोद्देश्यत्वेन व्यवस्थापिते मोक्षाधिगमेऽक्षमता गते उपनिपनिर्दिष्टोद्देशात्प्रच्यवमाने क्यमिव तत्सिद्धान्तम्- पपादयित परिवढे स्याताम् । न कथमपि । अत ज्ञानकर्मसमुच्चयसिद्धान्त एव वरीयान् । स एव केवलमुपनिषदा चरमप्रयोजन साधयितु यया क्षम, न तया केवल मं, नाऽपि केवल ज्ञानमेवेति, अपितु ज्ञानसहकृतकमव तत्साधकम् इति विवेक । उक्तञ्च विद्याञ्चाविद्याञ्च यस्तदोभय १७ सह। अविद्यया मत्यु तोा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ये पुनरुपनिषत्सु एकात्मवादिनो जीवात्मपरमात्मनोरवंत प्राधान्येन सिद्धान्तयितुमुद्दिशन्ति ते प्राय छान्दोग्योपनिषद पष्ठाध्यायगतनंवभि खण्डविशदी- कृतानि वचनानि समुदाहरन्ति स्वमतोपोद्वलकरपेण । तद्यया "ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्यम् स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकतो इति ।" 'तत्त्वमसी' त्यमेव सर्वेषामुपनिषद्वचनानामन्वय । इत्यमेव बृहदारण्यकोपनिष- द्यपि अयमेव विषयो भङ्गयन्तरेण प्रतिपादित । तद्यथा “य एव वेद अह ब्रह्मास्मीति स इद सर्व भवति तस्य ह न देवाश्च न भूत्या ईशते । आत्मा ह्येपा भवतीति ।" अपिच प्राज्ञो याज्ञवल्क्य सर्वसङ्गपरित्यागेनारण्य प्रतितिष्ठासु स्वपल्या मंत्र्या पृष्ट प्रत्याह "यया संन्धव खल उदके प्रास्त उदक्मेव अनुविलीयते, न अस्य उद्- ग्रहणाय इव स्यात् यतो यतस्त्वाददीत रवणमेव वैव वा अरे इद महदभूत अनन्तपार विज्ञान एव एनेम्यो भतेभ्यः समुत्याप तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सज्ञाऽस्तीति ।" किञ्च 'ययोणंनाभिस्तन्तुनोच्चरेत् ।' एव बृहदारण्यकेऽपि “य एवमेतद्विद ये च श्रद्धामुपासते ते देवलोक सूर्यञ्च प्रविश्य पश्चात् ब्रह्मलोक प्रपद्यन्ते यतस्ते न पुनरा वर्तने।" अय ये पजेन दानादिसत्कर्मणा वा सुतिनो भवन्ति ते पितृलोक प्रविश्य पश्चात् चन्द्रमस प्राप्नुवन्ति। क्षीणे पुण्ये च पुनरावर्तन्ते । ये पल पृयिव्यादिप नानायोनिप जन प्रपद्य अन्त मनुष्यजातो जायन्ते अक्मणिस्तु कोटा पतङ्गा दन्दशका या भवन्ति।" इति । परमवंतवादिनो मतमिद बलवग्निराघुवंति निम्नाद्भुित माण्डयो- पनिषदचनमालम्स्य। तद्यया ·सस्कृतसाहित्यविम "ओमित्येतदक्षरमिद सर्व तस्योपव्याख्यान भूत भवद्भविष्यदिति । सर्वमोद्धार एव। यच्चान्यतिलकालातीत तदप्योद्धार एव ॥१॥ अन माङ्करञ्च भाष्प प्रमाणत्वेन पुरस्कुर्वन्ति "अभिधानाभिधेयपोरेकत्वेऽपि अभिधानप्राधान्यन निर्देश कृत । ओमित्येतदक्षरमिद सर्वमिति । अभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनरभिधेय- प्राधान्येन निर्देश । अभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्य" इति । तदेवमेतेषु वैविध्येनावभासमानेषु मिय प्रतीपभावेषु को वा एषा सिद्धान्त याथार्यसयलित इति निर्गत प्रवृत्ताना मतिमतामपि मतिर्वक्लय्य कियद्यावन्ना पद्येत। स्थान एव केचन व्यवस्थापयन्ति यद् विवरणनिरपेक्षतात्पर्याशयस्तु दुरधि- गम । निसगतोऽप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिरन्ययाप्रतिपत्तिर्वा सम्भवेदेव यत्र तन । यया 'आयुर्वे घृतम्" इति वाक्य वाच्यार्थे बाधित लक्ष्यार्थे प्रवर्तते । एव 'आदित्यो यूप', "अक्षय्य हवं चातुर्मास्ययाजिन सुकृतं भवति" एवमन्यान्यपि वचनानि मुल्यार्थे बाधितानि गौणेऽर्थे प्रवर्तन्ते । प्रकरणविद् हि अर्थज्ञश्चक्षुष्मान् एतज्ज्ञातु शक्नोति यदत्रेदमभिधेयमिति न जातु शब्दमात्रधिषण । तस्मात् प्रकरणविद् भगवान् बादरायण सकलार्थ प्रातिभेन चक्षुषा प्रत्यक्षीकुर्वाण औपनिषदमर्थमवगयित विप्रतिपत्तीश्वोपपत्तिभिनिरसपितु सूत्राणि निर्ममे इति । -- "यथाऽग्ने क्षुद्रा बिस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमस्मादात्मन सर्वे प्राणा सर्वे लोका सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्तीति ।" मुण्डकोपनिषद्यपि 'यथा नद्य स्यन्दमाना समुदेऽस्त गच्छन्ति नाम रूपे विहाय । तया विद्वान् नामरूपाद्विमुक्त परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम् । एवमन्यत्रापि आत्मैकमूलकत्ववादीन्यौपनिषदानि वचनानि उदाहियन्ते । 'आत्मवेदमप्र आसीत्पुरुषविध ।' "आत्मा या इदमेक एवाग्र आसोनान्यत् किञ्चन मिषत्।" 'स ऐसात लोकानु सृजा इति।" "तस्माद्वा एतस्मादारमन आवास सम्भूत आकाशाद् धाय वायोरनि' अरपोग्दम्य पृथियो।" इत्यादीनि 'सत्य भानमनन्त ग्रहो ति यदुपयमे प्रस्तुत ब्रह्म तदेव 'तस्माद्वा एतस्मा- दारमन' इत्यत्रामादेन निर्दिश्यते । एतावता सिद्ध य सदस्य कारणमात्मा सोश्य- मान दमय परमवीति । यद्यपि एषु वचनेषु अद्वैतवाद एकान्तत आपातरम्परपे ·वैदिकप्रकरणम् णाभिलक्ष्यने, तयापि समेक्षिक्या निरीक्षणेन एप वचनेषु तबादोऽपि दुरप- हव इवानाति । द्वंतवादिनोऽपि उपनिषदर्णवादेव स्वमनोपपादकानि भूपांसि वचांसि समुदऋत्य पुरस्कुर्वन्ति, समुदाहरन्ति च :- "ईशावास्यमिदं सर्व यत्किञ्चिज्जगत्यां जगन् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीयाः मा गृधः यस्य स्विद्धनम्।" (गोपनियन्) अब सुस्पष्टमीश्वरो जीवः प्रकृतिश्चेति नित्वमुद्दिश्य अंतवादस्समुङ्कि- तो बाभाति । एताः सर्वा अपि उपनिषदः नव लौक्षिपदार्याना तत्वायं मुख्यतया विचारयन्ति, प्राधान्येन त्वाख्यानरपेण वाद-प्रतिवादर पेण वा अलौक्विमात्मतत्त्व- मेव ताः समर्पयन्ति । तत्र प्रकीर्णतया अव्यवस्यमुपणिता विषया एव पदचाकाले देदान्तसन्दर्भप ययाययं मूपपत्तिपुरस्सरं व्यवस्यापिताः । उपनिपदामाविर्भावकालः उपनिपदामाविर्भावकालः इदमित्यन्तया निर्धारयितुं दुशमः तयाप्यता विभिन्नकालविरचिता इति तासां भाषासरणिमभिलक्ष्य वक्तं वाक्यते । तत्र प्रथम- कालमम्भवाः प्रमेण ईश-न-क्ट-प्रश्न-मुण्डर-माण्डूक्याभिधानाः। ततो बृहदा- रप्पर-छान्दोग्य-तैत्तिरीय-ऐतरेय-आद्याः गद्यपद्यमय्य उदयमासेदुः। ब्राह्मणग्रन्य- भाषामरणिमबलन्य निवदास्ताः सारत्येन सौन्दर्येण च सचेतसो चेतासि हादावर्जपन्त्यो विलसन्ति। ऐतरेयोपनिषद् : 'ऐतरेयोपनिषत् केवलमध्यापत्रयोपनियता । तत्र प्रयमाम्या ब्रह्मणः सृष्टिकतत्वं प्रतिपादितं, द्वितीयाध्यायें आत्मनो जन्मादिप्रति. पादनपुरस्सरं जन्मविच्छित्तिरप एव मोसो निरूपितः, तृतीयाध्याये च पुनः आत्मनः स्वर विविध्य अन्ते प्रज्ञाया ब्रह्मत्वं सिद्धान्तरण व्यवस्थापितम् । सामूपनिषत्सु अल्पिप्ठा तु माडूपयोपनिषद् । आसां वहत्तमोपनिषद् बृहदारण्यकाल्या । ततः रिश्चदिय लयोपयो चान्दोग्योपनिषद् । यद्यपि वढूना नयन उपनिषदां प्रापान्येन सिद्धान्तयितुमिष्टोऽयः जीवब्रह्मणोरवंतरपा, तपाप्यन्यत्र अंतवादमपि जिप्रन्ति । उपपत्तिरपेण च ते 'ईशावास्यमिदं सर्व यत्तिश्च जगत्या जगत् । तेन त्यतन भुजीयाः मा गृधः कस्यचिटनमित्येवमादिमन्त्रान् पुरस्कुर्वन्ति । परमतवादिनः इनोऽपि बलवत्तरं घान्दोग्योपनिषदः पष्ठाप्यायगतं प्रकरणमयप्टन्य तबादमेर मुरयिषयन्येनोपनिपदामुपोद्लयन्ति । यया हि:- ·१५६ सम्कृतसाहित्यविमश "ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्यम् स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतक्तो।" इति 'तत्वमसोत्यमेव सर्वासामुपनिषदामन्वय इति प्रतिपादयन्ति । अपमेवार्यों ग्रहदा रण्यकोपनिषद्यपि भङ्गयन्तरेण प्रतिपादित —'य एव वेदाह ब्रह्मास्मीति, स इद सर्वं भवति । तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते आत्मा ह्येपा भवतीति ।" अस्य विश्वात्मकस्य ब्रह्मण स्वरूपविशेषस्य विशदीकरणाय उपनिषत्सु उच्चावचा दृष्टान्ता अपि प्रदिष्टा । वृहदारण्यकोपनिषदि हि महर्षि याज्ञवल्क्य सवसङ्गपरित्यागेन वन प्रतितिष्ठासु स्वपल्या मैत्रेया पृष्ट प्रत्युवाच "यया सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदक्मेवानुविलोपते । न हास्योद्ग्रहणाय वा स्यात् । यतो यतस्वाददीत लवणमेव वा अर इद महद्भूतमनन्तमपार विज्ञान एव । एतेभ्यो भूतेभ्य समुत्याय तान्यवानुविशति न प्रेत्य सज्ञास्तीति ।" [बृह० २।१।१०। एवमन्यत्रापि तस्यामेवोपनिषदि श्रूयते 'ययोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेत् । ययाऽग्ने क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्ये- वमेवास्मादात्मन सर्वे प्राणा सर्व लोका सर्वे देवा सर्वाणि च भूतानि व्युच्चरन्ति' इति । (२-१-१०)। बृहदारण्यकोपनिषदस्तृतीयाध्यायस्य षष्ठतमब्राह्मणे गार्गी-याज्ञवल्क्ययो प्रश्नोतराणि अतीव रुचिराणि "अथ हैन गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । याज्ञवल्येति होवाच यदिद सर्व- मप्स्वोतञ्च प्रोतञ्च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति । वायो गार्गीति। कस्मिन्नु खल वायुरोतश्च प्रोतश्चेति । अन्तरिक्षलोके रौति। कस्मिनु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । गन्धवलोके गार्गोति ॥ यस्मिनु खल गन्धवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । आदित्यलोके गार्गीति । कस्मिनु खल आदित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । चन्द्रलोके गार्गीति ॥ कस्मिनु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । नक्षत्रलोके गार्गोति ।। कस्मिन्नु खल नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । देवलोके गार्गीति । पस्मिन खलु देवलोका ओतापच प्रोताश्चेति । इन्द्रलोके गार्गीति ॥ पस्मिन्न खल इन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रजापतिलोके गाोति । पस्मिन खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताइचेति । ब्रह्मलोके गाोति ॥ पस्मिन खलु ब्रह्मलोका मोताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच गागि मा अति मातोर्मा ते मूर्दा ध्यपप्तदनतिप्रश्न्या व देवतां पृच्छसि गार्योति । ततो ह भागों पाचपनप्यपरराम ॥" - . - ·वैदिकप्रकरणम् १५७ एवमेतस्य प्रश्नजातस्यायमेवाशप, यत्सवमप्यतत्प्रपञ्चजात भगवतो ब्रह्मण एव रूपमिति। उपनिषदामुपदेशा उपनिषत्सु आख्यानस्पेण वहवो दिव्या उपदेशा समुपलभ्यन्ते ये तेऽपि दिडमानमत्र प्रणिमालनीया । तया च कठोपनिषदि प्रेत्यभावविषयक तत्व- मारयानरपेण प्रतिपादितम् । यच्च नाचिकेतमुपाख्याननाम्ना प्रसिद्धम् । तद्यया नचिकेता नाम कश्चिदृषिकुमार कदाचित् यमलोक गत । तर यमेनायित' स यमाद्वरनयमवृणोत् । तेषु वरेषु तृतीयो वर मरणानन्तर मनुष्योऽस्ति न वेत्येतज्जिज्ञासात्मक । तन्निदाम्य यमस्त प्रत्याह 'देवेरनापि विचिकित्सित पुरा, नाणुरेष धर्म, तस्मादन्य वर नचिकेतो गोप्वेति ।" इत्य विवृण्वन् नानाविध रमणीयरूपै स्पृहणीयभोग्यवस्तुभि प्रलोभयन्नपि यमो यदा नचिकेतसो दृढतर चेतो विचालयितमशक्नुवन् तस्य च तत्त्व- विनासक्त्या भक्त्या च सतुष्टस्तस्मै जननमरणे केवल विकृतिरपे, ब्रह्मज्ञाने- नव ते तीर्त्या पुरुष मोक्षपदमुपतीत्येवमादिलक्षणा ब्रह्मविद्यामुपदिदेश यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते, कामा येऽस्य हृदि स्थिता । अय मर्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ [कठ० ६-१४] इत्येवमादि। यया द्वंतवादिन स्वपक्ष कठोपनिषद 'ऋत पियन्तो सुकृतस्य लोरे, गुहा प्रविष्टो परमे परादें। छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च निणाधिक्ता ॥ इत्पदाहरति, तया द्वंतवादविरोधिनोऽपि स्वपक्ष उपनिपदामन्यानि वचासि पुरस्कुर्वन्ति । द्वैतवाद शब्दत खण्डयन्त आहु - मनसंवेदमाप्तव्य नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ [१२११] केनोपनिषद् -सामवेदीयतवलकारशाखासम्बन्धिनी 'केने' ति तदा- रम्मनाम्दमालम्य केनोपनिषत्तवरकारेत्यपरनामया खण्डद्वयात्मिका विविध- विषयमण्डिता विलसति । तस्या पद्यमये प्रयमतण्डे सगुण निर्गुणब्रह्मगोपास्या- नुपास्पयो भेद प्रदगित । तत्र ब्रह्मणो दुर्जेयताविपर्य प्राह - १. 'यय प्रत विचिकित्मा मनुष्येतीवेने नायमस्तीति च । एतद्विद्यामनुगिप्टस्त्ययाह दरागामप वरम्नतीय ॥

·१५८ संस्कृतसाहित्यविमर्शः 'न तचक्षुर्गच्छति न पागच्छति नो मनः। न विद्मो न विजानोमो, ययंतदनुशिष्यात् ॥' इति द्वितीयखण्ड च आन्यादिदेवानां सर्वथैव ब्रह्मायत्तत्त्व तेषां शावतेः ब्रह्मसम्भूतत्वञ्च प्रतिपादितम । सेयं तवलकारशाखेदानों प्रचारवरल्यं गता। कठोपनिपद्:-कठोपनिषदिय जुर्वेदोपकठशाखान्तर्गता । केनापि कट- नाम्ना ऋषिणा प्रोक्ता शाखा कठा, तदन्तर्गतोपनिषदपि कठा एय । 'कठचरपाल गिति तद्धितप्रत्ययस्य लुक । कठशाखा त्विदानी नोपलभ्यते, तदन्तर्गतोपनिपन्मा. नमेवोपलभ्यते । उपनिषदन्तरवदस्यामपि ब्रह्मविद्योपदेश उपास्यानरूपेण मुमुक्षु- कल्याणाय कृतः । वाजश्रवोनामा कश्चिदृषिः स्वात्मजाय नचिकेतसे ब्रह्मविद्योप- देशञ्चकार । तद्दिडमातमिहोपदिश्यते । हे नचिकेतः स त्वं प्रियान् प्रियरूपाश्च कापानभिघ्यायन्नचिकेतोऽत्यनाक्षीः । नंता सडा वित्तमयोमवाप्तो, यस्या मज्जन्ति बहवो मनुष्याः। कठ० १।२।३] तदनु श्रेयसः प्रेयसश्च फलं विवृण्वन्नाह यमाचार्यः दूरमेते विपरीते विपूची, अविद्या या च विद्येति ज्ञाता। विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये, न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त । [कठ० २।४ किञ्च:- अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं घोराः पण्डितं मन्यमानाः। दन्द्रभ्यमाणा परिपन्ति मूढा अन्येनैव नीयमाना यथान्याः॥ [कठ० ११२। १. यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नून व वेत्य ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्व यदस्य देवेवर न मीमास्यमेव ते मन्ये विदितम् ।। [केन० २११] "माह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ [वेन० २।२] पम्यामत तस्य मत मत यस्य न वेद स । अविज्ञान विजानता विजातमविजानताम् ।। [नेन० २२३] प्रतिबोधविदित मतममृतत्व हि विन्दने । आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ इत्यादि

·। वैदिक्प्रकरणम
न साम्परापः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूहम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनवंशमापद्यते मे,
[छ० १।२६]
ततो ब्रह्मनिष्ठो यमाचार्यो व्याजहार :-
"विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ।' [3० ११२।१३]
ततो नचिकेताः प्राहः-भगवन् यदि भवन्तः प्रसोदन्ति तहि :
अन्यन धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यद् भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यमि तद्वद ॥
[कठ० १०२.१४]
इति नचिरेतसाऽभ्ययितो यम आह प्रणवमहिमानं विवृण्वन :
मवें वेदा यत्पदमामनन्ति, तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति, तत्ते पदं सद्रग्रहेण अवीम्योमित्येतत् ।।
[कठ० १११५]
'ओमिति' ब्रह्मणः प्रतीक्म्। प्रणवमुपदिश्यात्मनः स्वरूपम्पवर्णयति :
न जायते मियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूय कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो, न हन्यते हन्यमाने दारोरे।।
[षठ० १।२।१८]
“पुनरात्मम्वरूपं विशदयति :-
हन्ता चेन्मन्यते हन्तं हतश्चेन्मन्यते हतम्।
उभौ तौ न विज्ञानोतो नायं हन्ति न हन्यते॥
[वठ०१२।१९]
पुनः परमात्मस्वरुपमुपदर्शयन्नाह :--
मणोरणीयान् महतो महीयान,
आत्मास्य जन्तीनिहितो गुहायाम् ॥ [क्ठ० १।२।२०]
तनस्तद्ब्रह्मावाप्तिविधि बोधयति:--
'नायमारमा प्रवचनेन लम्यो, न मेधया न यहुना अनन।
यमदेव सपने तन सम्यस्तस्यच आत्मा विद्युमुते तनू स्याम् ॥
[कठ० ॥२२३]
--

·१६० सस्कृतसाहित्यविमर्श ब्रह्मनानमन्तरा शाश्वती शान्ति वाप्यते 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानाम् , एको बहूना यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थ येऽनुपश्यन्ति घोरा. स्तेषा शान्ति शाश्वती नेतरेषाम् ॥ [क्ठ० २।२।१३] किञ्च 'अथ मोऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ [कठ० २।३।१४] अस्या उपनिषद 'एतावदनुशासनम्' इति । प्रश्नोपनिषद् -प्रश्नोपनिषदिय अथर्ववेदीयपिप्पलादशाखान्तर्गता । प्रश्नोपनिपदिति च नामधेय तत्प्रतिपाद्यविषयजात प्रश्नोत्तरप्रधानमितिकृत्वा- वधेयम् । तत्राद्यकण्डिकाया पड़षय वेदान्तविषयकान् पट् प्रश्नानवातारयन् । तेषामुत्तराणि च पिप्पलादर्षिणा प्रतिपादितानि । ते च षट् प्रश्न। यथाक्रम प्रजापते सकाशात् प्रकृतिप्राणयो सृष्टिम, इन्द्रियान्सरापेक्षया प्राणाना प्राधान्य, प्राणादीना स्वरूपविभागो, स्वप्नसुपुप्तो, ओङ्कारस्य ध्यान, मनुष्यस्य षोडशकलाश्चाधिकृत्य प्रवत्ता । अस्या प्रश्नोपनिषदि प्रत्यगात्मलक्षणप्राणादिसूक्ष्मतत्त्वनिरूपणपुरस्सर श्रमशोऽध्यात्मविद्या समुपदिष्टा । तत्र षट्सु प्रश्नेषु आदिम प्रश्न जगत कारण विज्ञानार्यमवतारित । विनात हि कारणे कार्य सुतरा विज्ञात भवति । साधनेषु सत्स्वेव सिद्धि सम्भवति, न तेष्वसत्सु । साघनत्वेन चान्त करणशुद्धिपुरस्सर प्रकृतिपुरुषयो स्वरूपज्ञानमुपदिष्टम् । कबन्धिकात्यायनस्य 'कुतो ह वा इमा प्रजा प्रजापन्ते' इति प्रश्नोत्तरे माह 'प्रजापति स तपोऽतप्यत स तपस्तपवा मियुनमुत्पादयसे रयिञ्च प्राणञ्चे. त्येतो मे बहुधा प्रजा करिष्यत इति ॥ (प्रश्न 6) पुरुष निरूप पिप्पलाद- "एप हि द्रष्टा, स्प्रप्टा, श्रोता, प्राता, रसयिता, मन्ता, बोद्धा, कर्ता, विज्ञानात्मा पुरुष ।" (प्रश्न० ९-४)। स एव विजिज्ञासितप्यत्वनोपदिष्ट । प हम परमपुरुष प्रतिपद्यते स सर्वज्ञ सर्यो भवति" तया चाहभंगवच्छ- दुराचार्यचरणा- "यशान्त सबाहाम्यन्तरमज विजानाति स सर्वशो भवति नाम । तेना. विदितं म निश्चित्सम्भवति ।" इति सर्वशरम्यविद पलम् इति । एवविधा अन्ये प्रश्नास्तवाउनुसन्धया रास्ता दिता। - ·वैदिप्रकरणम् १६१ उपनिपत् परिशिष्टम् उपनिषत्सु संवादस्पेमातीव मनोहरा उपदेशाः समुल्लमन्ति । तेषां चना- त्रोदाहियन्ने। ऐतरेयोपनिपदः पन्चमाध्यायस्य द्वितीय ब्राह्मणे देवमनुष्यासुरान् स्पुनान् प्रति प्रजापतेरपदेशः- तत्र त्रयः प्राजापत्याः प्रजापतो पितरि ब्रह्मचर्यम्पर्देवा मनुष्या अमुराश्च । उपिन्या ब्रह्मचर्य देवा ऊचुः । अबीतु नो नवानिति तेन्यो हतदक्षरमुवाच द इति । व्यसामिष्टा ३ इति । व्यजासिम्मेति होचुदाम्यतेनि मात्यत्योमिति होवाच व्यज्ञामिप्टेति । इत्यादि । अस्य सन्दर्भस्यायमाशयः-निमहत्याराः प्राजापत्याः (प्रजापौरप- त्यानि) देया मनुष्या असुराइच, प्रजापनिममम्यरणे ब्रह्मचर्यभूपः । ब्रह्मचर्य- भूपिन्वा तेषु प्रयमं देवा ऊचुः प्रजापति, यद् ब्रवीतु भवान् अस्मभ्यं यदनुयामनं भदतामिति । स वर्षमात्रमुगाच 'द' इति। ततः पप्रच्छ च तान् ममोपदेशाय- मुपदिष्टस्याक्षरस्यायं विज्ञानदन्तो न वा? देवा ऊचुः विज्ञातवन्तो वयम् । यो- वमुच्यना कोयं इति । ते ऊचुः 'दाम्पत' इत्यभिप्रायायः 'दवार' इति । अदाला वयं निमर्गतः अतो दान्ता भवति भवतामुपदेशः । स माह मोमिति सम्यग्विज्ञान- ततः मनप्याम्नयव कृतवन्तः ते 'द' इत्युत्तरं लन्या ऊचुः, स्वभादतो लम्मा धर्य, 'दत' इत्युपदेशः । एवमेव ममुरा अपि 'द' इत्युतरमवाप्य ऊचुः वर्ष सहजगन्या रा, हिंसादिपरा अतो 'दयध्वं' दकारावं. प्राणिय दया कुरुते. त्यभिवायपरः । ततः प्रजापतिरुवाच तदेतदेव देवो वागनुवदति स्तनयिन्नुदं-द- ६ इनि दाम्यत, दत्त, दयध्यमिति । तदनन्त्रय शिक्षत दमं दानं दयामिनि । तदन- त्वयं लिमनीमुना जननावश्यमेनानुठेयम् इत्युपदेशनिप्रपं इति । वस्तुतम्नु मनुष्या एव उत्तमम्मम्पन्ना देवाः । त एय हिनादिपरा अमुरा', लोमनपाना मनुष्याः । मनुप्या एवादान्तवादिदोपत्रयमपेक्ष्य देवादिमंज्ञां लभने। एवं स दरजस्तमांस्यनुमन्याय ते सत्तत्पदनानो भवन्ति । तम्मान्मनुप्वः पूर्वोक्न- तस्वयं दकारोपलक्षणमनुप्टेयमिति भाव.। तात्विदशा विचारांमाणे, दिनानं भवनि सदुपनिपग्रन्या सयाम- विधानपानाः । तामु गंदादरपणाच्यानरपेण च विदिया विद्याः समुपदिष्टाः । सर्वदा मंयादाना तात्परिपोभूनोऽयंः या मानमधिकृत्य प्रस्तुन । छान्दोग्यो- पनिषद् बृहदारण्यकोपनिपचेनि उपनिषद्वयम् अतीव यहदावारकम् । तत्र घान्दोग्यं हि सामवेदस्य तदलशरसापाया उपनिषद् अष्टाम्यायनिवदा । तत्र प्रथम दिनीय घ गर्ग--- बन्नः।

·१३२ सस्कृतसाहित्यविमर्श - 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्या द्गायति तस्योपव्यायानम् । इत्यादिवचोभि ओडारोदगोयसाम्ना विस्तृता प्यारया समुपासना चोद्दिष्टा, तृतीये मधुनाडी अमृतोपासना ब्रह्मणश्च वर्णनम् विवृतम् । अव घोराभिरसनाम्नो महर्षे श्रीकृष्णेन ब्रह्मविद्या उपाजितेत्यपि वणितम । चतुर्ये च सत्यकाम-जावालयो प्ररयाता कयाद्भित्ता। जनश्रुति रैक्वकया विविधाग्नीनाञ्च विवरणम् । पञ्चमे श्वेतकेतु-आरुणयेन प्रवाहण-जैबलि-अश्वपति-कैकय-नामवेम्य ब्रह्मविद्याप्राप्ति वर्णनम् । षष्ठे च उद्दालकारणेयात् तदात्मजेन श्वेतकेतु-आरुणेयन ब्रह्मज्ञानावाप्ति विवेचनम् । सप्तमे च नारदमुने सनत्कुमारात् सत्य-मति-श्रद्धा निष्ठा-कृति-भूमा दीना ज्ञानग्रहणचर्चा । ततश्चाष्टमे आत्मब्रह्मप्रजापतिविषयको गभीरविचार । इन्द्रविरोचनयोरपि प्ररयातारयापिकाया अपि अस्मिनेव वणनम । तदेतदुपनिषच्चके-श्वेताश्वतरोपनिषदपि अतिमहत्वशालिनी ब्रह्मविद्या स्वेन समाद्रियते। श्वेताश्वतराभिधकृष्णयजुर्वेदसम्बन्धादिय श्वेताश्वतरनाम्न जेगीयते इति केचित साम्प्रदायिका , परमत्रान्य विप्रतिपद्यमाना समाचक्षते यदिर श्वेताश्वतरनाम्ना केनापि ऋषिणा प्रोवतत्वात् तन्नाम्ना व्यवह्रियते । उपनिषदिय स्ठोपनिषदोऽर्वाचीना सम्भाव्यते । यतोऽस्या काठकीया बहव सन्दर्भा क्वचितिक श्चिद्विक्ता क्वचिदविकृताश्चोपलम्यन्ते । अस्या प्रसिद्धो मन्त्रो द्वैतसिद्धान्त प्रतिपादको निम्नाङ्कितः 'अजामका लोहितशुक्लकृष्णा बह्वी प्रजा सृजमाना स्वरूपा । अजो टेको जुपमाणो ऽनुसते जहात्येना भुक्तभोगामजोऽन्यः ।। अपिच- 'द्वा सुपर्णा सपुजा सखाया' इत्यादि । सया निम्नासिते मत्रे कपिलाचार्यप्राचीनता ससाध्य साया सम्पुष्टिविहिता पोनि पोनिमधितिष्टत्यो विश्वानि स्पाणि योनिश्च सर्वा । ऋषि यस्तमने शायिभत्ति जायमानञ्च पश्येत् इति । प्रमूत पिल ·वैदिक्प्रकरणम् एवमुपनिपदियं बहुविधानां मिद्धान्तानामाकर इव प्रतिभानि । समादरेण, प्रामाण्येन च नेयं, उक्तदशोपनिषदां तुलामधिरोहति इति । उपनिपदा महत्त्वम् प्रायः सर्वेषामेव सम्प्रदायाचार्याणां उपनिषत्सु टोका दृश्यन्ते । यस्य सम्प्रदायस्पोपनिषत्सु टीका नास्ति स सम्प्रदायोऽवद्धमूल इत्यबधार्यते । न जना भूयमा तन बद्धपदाका भवन्ति इति । उपनिषत्साहित्यमेव समेषा सम्प्रदायानां मूलभित्तिरित्युक्तावपि न कामपि ययुक्ति विभावयामः। उपनिष- माहित्यमतीव ज्ञानप्रकाशकं, शान्तिप्रदं, मानवसंस्कृतेरादिजननी वेति बहुभिः पाश्चात्यविद्वद्भिद्घोपितम् । दिल्लीपतेः दाहजहानस्यात्मजः दारा शिकोहनामा यवनोऽपि सन् उपनिषत्माहित्ये मुग्ध आसीत् । कतिचनोपनिषदामनुवादोऽपि पारसौकमापाया सम्पादितः । इदं पारसीक्भापान्तरस्य फ्रेंचानुवादमवलोक्य शामग्यदेशीयेन विदुपा शोपनहारेणोल्लिवितं यदुपनिषद्विद्यया जीवनकाले यया शान्तिःप्रदत्ता महां तयव मरणोत्तरकालेऽपि शान्ति प्रदास्यतीति मदीयो विश्वामः । यदुपजयं उपनिषद्विद्या तेषां मनुष्यपदेनाभिधानं न युक्तम् । विश्वतत्त्वज्ञानस्य आदिम स्रोतः उपनिषन्महासरित एव प्रवाहितं प्रतीयते । सत्यमेवनन् । 'उत्तिष्ठत जापन प्राप्य वरान् निवोवत' इति उपनिषदां सदातन-सत्येन प्रेरणप्रदं वचना- मृतम् सातिदायलोकहितकरचेति । तदेयमुपनिपनाम अध्यात्मविद्यापरमतीवोगग्वलं, मनस निरनिशयशालिप्रदं ब्रह्मविद्यानन्त्रम् । सुधीभिर्मुमुक्षुभिः नितरामध्येयम् । अन्ते च औपनिषदवचोभिरेवोपमंहरामः- 'मवं ब्राह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोद्" इति । इनि सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः पदनाक्यप्रनागपारावारपारीण: सिद्धान्त- शिरोमणिपदालकृतः श्रीमदाचार्यद्विजेन्द्रनायशास्त्रभिः प्रणोते संस्कृतसाहित्यविमा वैदिकप्रकरणास्यो द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः । यात्मनश्च ·तृतीयः परिच्छेदः दर्शन-प्रकरणम् वैदिकदर्शनानि १. दर्शनाना प्रवृत्ति २. न्यायदर्शनम्, ३ वैशेषिकदर्शनम्, ४. साप. दर्शनम्, ५. योगदांतम्, ६. पूर्वमीमामादर्शनम्, ७. वेदानदर्शनम्, ८ पड़ दर्शननमन्वय । दर्शनानाम् प्रवृत्ति सस्कृतसाहित्य दर्शनानि खल्वतीय महनीय पदमलडकुर्वन्ति । तत्र भवता दिय्पचक्षुषामखिल्पदार्यजात परतलामलक्वत्प्रत्यक्षीकुर्वाणाना महर्षीणा जगतो जटिलान् सम्प्रश्नान् सरलयितु प्राणभृता पल्याणम्यया दर्शनशास्त्रमिद सत्या- सत्यनिरुपलक्षण किमपि महाघमुपायनम् । त एव महाभागा जगदुद्दिधीर्पद तप सम्पूतया पिपणया समस्तान् तांस्ताजागतिशनर्यान् मूलभूपमालोच्य दर्शनमुखे नापि वयामासु परणाईहृदया सहृदया हृदयाल्यो दयालय इति को नाम नाही. पुदिनूचान। अस्य सरहस्यस्य निगूदतनस्प प्रपञ्चस्प समाधानपयदर्शन शास्त्रमिर शिदनमियभिधीयते, दृश्यतेऽनेन तद्दर्शन मिति तद्पत्पते । दर तारवयम्-मनुष्यः खलु निसर्गन एव मननील, मन्या पाति गोप्यतीति तनिदरले । पदास भनि विन्तान्तरविमुचितस्तमा विचितपति निरतिश्पटियामा विश्वममस्याम्-कोह ? दुनोऽई ? परमानम् ? येवगामीयाम् । तादाचिन्तन-मननपरिणतिभूतमेवे दर्शन- लम् । परम्प- चारमा पारे यार. धोनम्मो मनप्यो निरिष्यासितास त भातो पार न पवन मापा विमानमेव सर्व पिसातम्भवति । [.. उ.]

·दर्शनप्रकरणम् महर्षियाज्ञवल्क्यस्यायमुपदेश एव भारतीयदर्शनस्याधारभित्तिरवधार्यते । आत्मसाक्षात्कार एव मनुष्यजीवनस्य चरमोद्देश्यम् । स च श्रवण-मनन-निदिध्या- सनेनैव सम्भवति नान्यया । तानोमानि श्रवण-मनन-निदिध्यासनादीनि हि मनी- पिभि दर्शनहेतु देनोपात्तानि । एतदभिप्रायेणवोक्तम्- श्रोतव्य. श्रुतिवाश्येम्यो, मन्तव्यश्चोपपत्तिभि । मत्वा तु सतत ध्येय , एते दर्शनहेतवः ।। अस्यायमभिप्रायः-पूर्व श्रुतिवास्येभ्यः श्रोतव्य इति । श्रुत्या श्रुतस्य बुबोधिषया मनने प्रवृत्ति । मननद्वारा च पक्ष प्रतिपक्षोपपत्तिभिनिर्णोतेऽर्य आ- स्मादिसत्त्वरूपे निदिध्यासन प्रवर्तते । निदिध्यासनाद्धि आत्मसाक्षात्कार । ततो- ऽपवर्ग । श्रवणव्यतिरेके तु मननाभाव , मननाभावे निदिध्यासनाभाव , निदिध्या- सनाभाव साक्षात्काराभाव , तदभाये च पुनर्नापवर्गसिद्धिरिति । वस्तुतस्तत्त्वतो विमृश्यमाने तदिद दर्शनशास्नमेक्मेव- 'एक्मेव दर्शन स्यातिरेव दर्शन'मित्युक्ते । रस्य च समस्तस्य दिदचिदात्मकभेदभितस्य द्विविधस्यास्य प्रपच्चस्य प्रकृति-पुरुपयोरन्ययाख्यातिरूप ज्ञान दर्शनशास्त्रैणव भवितु सम्भवति नान्यया, तदर्थमेन च दर्शनशास्त्रस्य प्रवृत्ति । तच्च सदपक द्वेघा भिद्यते दृष्टादृष्टवादिभेदान् । तत्र दृष्टटादि खतुः दृष्टप्रपन्चे एवास्तित्वयुद्धिमत्, अदृष्टप्रपञ्चे च नास्तित्वबुद्धित्वीदारात् नान्निक. दर्शननाम्ना प्रसिध्यति । अपरञ्च अदृष्टवादि पुन दृष्टान्परयोराम-परमात्मनौर- स्तित्वाङ्गीकारात् कास्तिकदर्शनत्वेन जेगीयते। माग्निवदर्शनेषु क्लि न्यायादी पड़' दर्शनानि सद्धल्तिानि भवन्ति, नास्तिकदर्शनेषु च पुन चार्वाकादीनि । तदा तैपा वर्णन समारत प्रपञ्चित द्रष्टव्यम् । तत्र आस्तिक्दर्शनानि वैदिवानि,' नान्तिक्दर्शनानि च अवैदिकानीति लेया पारिभापिको सज्ञा। १. न्याय-वशपिक-माम्य-योग मीमासा-वदाताकानि पट् । २ अथवा वेदराद्धानानबष्टम्य प्रवर्तमानत्वाद् वैदिकानि, नाननाम्य प्रवर्तमान वादवदिवानि इमान्यास्यायन्न । उक्तच्च--- अवैदिक प्रमाणाना सिद्धान्तानाम्प्रदर्शका। चावाकाद्य, पशिधास्त स्याता लोकेषु नास्तिका ॥ वदप्रमाणकानीह प्राचुर्ये दशनानि पद । न्यायवंशपिकादीनि स्मृतास्त आस्तिकाभिधा ॥

·। सस्कृतसाहित्यविमर्श न्यायदर्शनम् न्यायशास्त्रम्-शास्त्रप्रयोजन तदुपयागश्च-न्यायप्रतिपाद्या विषया- प्रमापानि-प्रमेयानि-सशयादीनि-न्यायदर्शनस्य प्रणेता-ननिर्माणकाल प्रसिद्धा आचायां --यायपरिशिष्टम्-नव्यन्यायाविर्भाववार -नव्यन्यायस्य प्रमुसा ग्रन्या -न्यायदर्शनस्य विशिष्टा वादा -न्यायपरिशिष्टम् । अथ पड्दर्शनानामलङ्कारभूत 'प्रमाणप्रमेय' इत्यारभ्य हेत्वाभासाच यथोक्ता' 'इत्यन्त पञ्चाध्यायात्मक महर्षिगोतममुनिपाद प्रणीत शास्त्र न्यायदर्शन- मित्युच्यते । दृश्यतेऽनेनेति दर्शनम्, न्यायम्य दर्शनम् न्यायदर्शनम् । न्यायश्च पुन प्रमाणरर्यपरीक्षणम् । न्याय एवं आन्वीक्षिकोत्यास्मयाऽपि समात्यायते । प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा तया प्रवर्तते इत्यान्वीक्षिकी' न्याय- विद्या। सेय हि विद्या सर्वविद्याप्रदीपत्वेन प्रशसिता प्रदीप सर्वविद्यानामुपाय सर्वकर्मणाम् । आश्रय सर्वधर्माणासाश्वदान्वीक्षिकी मता॥-चाणक्य अत एवास्य शास्त्रस्य सर्वशास्त्रोपकारकत्वमङ्गीकृत विवेचक । तथा च माह तनभवान् जयन्तभट्टो न्यापमञ्जर्याम् 'न्यायविस्तरस्तु मूलस्तम्भभूत सर्वविद्याना वेदप्रामाण्यहेतुत्वात् । तस्मा- दशेषताकिकोपमर्दद्वारक दृढतरवेदप्रामाण्यप्रत्ययाध्यायि न्यायोपदेशक्षममक्षपा- दोपदिष्टमिद न्यायविस्तरारय शास्त्र प्रतिष्ठामनिबन्धनमिति परमविद्या- स्थानम्' इति । न्यायशास्त्रस्य प्रयोजनम् तदिद वेदार्थविरोधितकनिरसनोपयिक वैदिकसिद्धान्तरक्षणोपयोगि प्रमा पादिप्रतिपादनमेव न्यायशास्त्रस्य प्रयोजनम् । अत एवेद शास्त्र प्रमाणशास्त्र तर्कशास्त्रञ्चाप्युच्यते । तवर्षन्ते यथार्यज्ञानविषपोक्रियन्तेऽयो यस्ते तो तेषा मास्त्र तर्कशास्त्रम् । अतएव भगवता मनुनाऽपि स्मृतम् । १. 'समस्नप्रमाणव्यापारादर्थाधिगतिाय' इति वात्तिककार । नीयते प्राप्यते यथार्थपदार्थज्ञान पैन स न्याय । अथवा 'साचनीयायस्य यादति सदसमूहे सिद्धि परिसमाप्यते स पञ्चावपयोपपत्त्यात्मको न्याय' इति वास्यायन । एवं यद्यपि विविध प्रकारेण न्यायशब्दो व्युत्पाद्यते ताकिव तथापि सर्वेषा न्यायनात्पर्यविषयीभूतोऽयं प्रमाणादिभि यथार्थतया पदार्थनिगम एव पर्यवसीयते दनि विवेव ।

·दर्शनप्रकरणम् १६७ 'साई धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्नणानुसन्धत म धर्म वेद नेतरः।। [मनु० २० १२, श्लो०१०७]] यदि कश्चिदाचीत यदोश्वरप्रभवत्वेन, निरस्तसमस्तालोकममविप्रलि- मादिदूषणतया घेदानां स्वनःप्रामाज्यमन्यातं सत सर्वपामास्तिकानों स्वयमनि- मनमेव तत्तवास्ति तकशास्त्रत्रयोगस्यावकाशः इति। तत्र बम, सत्यमेतत्तथापि निरीश्वरवादिनां चार्वाक्प्रभृतीनां वेदप्रामाण्यविप्लावनतत्पराणां कुतकुठारकुष्ठी- करणाय शास्त्रस्यास्य परममुपयोग मन्यन्त आगमिनः । न खलु तर्कशास्त्रमन्तरेण दुन्तिबादिनास्तिकाना प्रखरतर्कनिरसनमनायासेन कतुं सुकरम् । तनिरसना- यमेवास्य शास्त्रस्यावतारः। उक्तञ्च स्वयमाचार्यमहामार्गः- 'तत्त्वाध्यवमायसंरक्षणायं जल्पवितण्डे वीजप्ररोहसंरक्षणायं कण्टक्शाखा- दरणनन् ।' न्याय० ४।२।४८] । उत्तिञ्च सिद्धान्तसंग्रहकाररपि 'नग्यापिक्स्य पक्षोऽयं संक्षेपात्प्रतिपाद्यते। यत्तकरक्षितो वेदो प्रस्तः पाखण्डदुर्जनः।' न्यायप्रतिपाद्यो विपयः पोडापदायांना तत्त्वज्ञानानिध्ययमाधिगम एवास्य शास्त्रस्य प्रतिपाद्यो विययः। निःप्रेयसो मोक्षः । न स प्रमाणादीनां तत्त्वज्ञानमन्तरा दाश्योपगमः। प्रमाणादीनाञ्च तत्वज्ञानं न तावन्संभवति यावत्तेपामुद्देश-लक्षण-परीक्षा न स्युः। निनिया बल्वस्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः-उद्देश, लक्षणं, परीक्षा चेति । तत्र नाम- घेयेन पदार्यमानाभियानमुद्देशः । स च प्रयमसूत्रे' निर्दिष्टः । उद्दिष्टस्य तत्त्व- घबच्छेदको माधारपो धर्मों लक्षणम् यथा गोः सास्नादिमत्त्वम् । लक्षितस्य च लक्षणं तन घटते न वेति प्रमाणावधारणं परीक्षा । इति। तत्र तावत् कमप्राप्तं प्रमाण लक्षितम्-प्रमाश्रणं प्रमाणमिति । प्रमा हि नाम ययार्यज्ञानं, तदतिशयसाधकं साधकतमं करणं प्रमाणमुच्यते। न हि प्रमाण- ज्ञानमन्तरा प्रमेयादीनां ज्ञानं भवितुं शश्यम् । प्रमीयते ययार्यतया ज्ञायतेऽननेनि प्रमाणम्, ज्ञानमाधनमित्यर्थः । ननु 'प्रमाणादीनां' तत्त्वज्ञानानि श्रेयसाधिगम' इत्युक्तं तत्खलु च्छने? तन्निरासाय-- १. 'प्रमाण-प्रमेय-ममय-प्रयोजन दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तक-निर्णय-बाद- जप-विनण्डा-त्वामाम-उल-जानि-निग्रहस्थानाना तत्त्वज्ञानानियसाधिगमः।' [न्यार० १११११] क्यं सङ्ग- ·. १६८ सस्कृतसाहित्यविमर्श 'दु ख जन्म-प्रवृत्ति-दोप-मिय्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापापादप- धर्म' इति सूत्रयामास आचार्य । अस्यायमाशय-यद् दुखादीनाम् उत्तरोतरा- पाय यद्यदुत्तर तस्य तस्यापार्य विनाशे सति तदनन्तरापायाद् अपवा । तत्र तावत् तत्त्वज्ञानान्मिग्याज्ञानापाये दोष खल्दपति, दोपापाय च प्रवृत्तिरपति, प्रवृत्य- पाये जन्मापति (निमित्ताभावात्), जन्मापाय पुनर्दु खमपति-'निमित्तापार्य नैमित्तिकस्याऽप्यपाय' इति न्यायात् । दुखात्यन्ततापामो हि नाम मोक्ष। तदेव तत्त्वज्ञानात् मिथ्याज्ञानादिनिवृत्तौ सत्या सुतरा नि श्रेयसाधिगम सम्भदत्येव सुलभोपलम्भ इति तत्र का नाम विचिकित्सा एव सति प्रमाणादीना पोडदापदार्याना सम्पाज्ञान एव यत्न आस्थेय सर्वेनि श्रेयसमपिजिगासुभि सर्वात्मनेति । प्रमाणचातुविध्यम् तच्च प्रमाण प्रत्यक्षानुमानोपमान शब्दभेदातुविधम्। यत्र च मूत्रित भवति 'प्रत्यक्ष-अनुमान-उपमान-शब्दा प्रमाणानि ।' न्याय० १।१।३ प्रत्यक्षम् 'इन्द्रियार्थसलिकर्षोत्पत ज्ञानमन्मपदेश्यम, अव्यभिचारि, व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् ।' आत्मा मनसा सनिकृष्यते, मन इन्द्रिय , इन्द्रियाणि अर्थ , तत तद्वति तत्प्रकारकमवधारणात्मक यज्ज्ञानमुपजायते तदेव प्रत्यक्ष प्रमाणमित्यारयायते । तच्च ज्ञानम् अव्यपदेश्यम्, अव्यभिचारि, व्यवसायात्मकञ्च भवेत् । इडियाय- सनिर्घोत्पन्न ज्ञान यदा गन्धज्ञान, रसज्ञानमिति स्वनामधेयेन शब्देन ध्यपदिश्यते तदा तत् प्रमाणता विजहाति समुपैति च प्रमेयत्वम् । शब्दप्रमाणविषयत्वा तथा चासम्भवो दोष, समाभूदित्युक्तम् 'अव्यपदेश्य' मिति । इन्द्रियार्थसतित्पन्नाम- ट्यपदेश्य सदपि भवति तदभाववति तत्प्रकारक किञ्चिज्जानम, तद्यथा प्रीष्मे भीष्मेणोप्मणा ससृज्य स्पन्दमानासु तिग्मरश्मिरश्मिपु दूरतोऽवलोकमत 'उपक'- मिति, मन्दतमसि वा रज्ज्या 'सर्प' इति यच्चाक्षुपज्ञान तत्र माऽतिप्रसाडक्षीदित्युक्त- मयभिचारोति । यदनस्मिस्तदिति तद् व्यभिचारि, यत्तु तस्मिस्तदिति तदभि- चारि। तदति तत्प्रयारक ज्ञानमिति भाव । किञ्च इन्द्रियार्यसग्निकर्पोत्पन्न ज्ञान- मध्यपदेश्यमयभिचारि सदापि भवति अनवधारणात्मक सशयात्मकम् । यया टूरपास्ता, 'स्थागर्ग, पुणे, वा एति. न्यागुपवार, नामलिम्पनिर्म भरिपुल, ध्यवसायात्म मिति। १ व्यवमायोऽवधारण शिश्चय इत्यनर्यातरम् । इदमित्य मेवेति निश्चय म एव मारमा रूप यस्य ज्ञानस्य तद् व्यवसायात्मक निश्चयात्मवामित्यर्य ।

·दर्शनप्रकरणम् इन्द्रियार्यसन्निकर्ष इत्युक्तम् । स एप सन्निवयं. खलु पड्विधः-संयोग., संयुक्तममवायः, संयुक्तसमवेनसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः, विशेप्य- विशेषमादश्चेति । तन यदा चक्षुपा घटविषयकं ज्ञानमुपजायते तदा चक्षुरिन्द्रियं, घटोत्र, अनयोः सन्निकर्षः संयोग एव । एवं यदा इन्द्रियान्तरेण मनसामविषयक ज्ञान जन्यतेऽहमित्याकारकं तदा मन इन्द्रियम्, आत्माऽर्थः अनयोः सन्निवर्ष. संयोग एव । तया यदा चापा घटगतरूपादिकं गृह्यते 'श्यामो घट' इति तदा चक्षुरि- नियं, घटस्पमयः, अनयोः सग्निकर्पः संयुक्तसमवाय एव चक्षुःसंयुक्ते घटे स्पस्य समवायात् । एवं मनसात्मममवेने सुसादौ गृह्यमाणेऽपि अयमेव मंयुक्तममदाय एवं सन्निकर्षः। यदा तु चक्षुपा घटस्पसमवेतं स्पस्दादि सामान्यं गृह्यते तदा चक्षु- रिन्द्रियं, स्पत्वादि सामान्यमयः, अनयोः सन्निर्पः संयुक्तसमवेतसमयाय एव । कुनः? यतश्चक्षुःसंपुरते घट स्पं समवेतं तन स्पत्वस्य समवायात् । यदा पुनः श्रोत्रेन्द्रिपेण शब्दो गृह्यते तदा प्रोत्रमिन्द्रियं, शब्दोऽयं., अनयोः सन्निकर्षः समवाय एव । श्रोत्रं हि वर्णशप्कुल्यवच्छिन्नं नमः, श्रोतम्याकाशात्मक- त्वाच्छन्दस्व चाकासगुणत्वाद् गुणगुणिनोदच समवायात् । पदा शब्दसमवेत दाब्दत्वादि सामान्य श्रोनेन्द्रियण गृह्यते तदा योन- मिन्द्रियं, शब्दत्वादि सामान्यमर्थः, अनयोः सन्निकर्षःसमवेतसमवाय एव, श्रोतसमवेते ? शाब्दे शब्दत्वस्य समवायात्। पदा चक्षुषा संपुरते भूतले घटामादो गृह्यते 'इह भूतले घटो नास्तो'ति तदा विशेषण-विशेष्यभावः सन्निकर्षः । तदा चक्षु संयुक्नस्य भूतलस्म घटाद्यभावो दिशेषणं, भूतलञ्च विशेप्यम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम्। तदेवं पड्विय सन्निक्यों निरुपितो वेदितव्यः । तदिदं प्रत्यक्षं द्विविध-सविकल्पं, निविकल्पच्च। तत्र नामजात्यादियोजना- होनं वस्तुमात्रावाहि यज्ज्ञानं जन्यते तन्निविकल्पम् । यदा खलु निर्विकल्पानन्तरं नामजात्यादियोजनात्म 'बाह्मणोऽयं, श्यामोऽय' मिनि विशेषणविशेष्यावगाहि ज्ञानमुत्पद्यते तदा तत्मविकल्पमिति । अनुमानम् 'अय तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववत्, मेषवत्, सामान्यतो दृष्टच' नि। न्याय० ११२।५] ·१७० संस्कृतसाहित्यविमर्श तदिति प्रत्यक्ष परामशति, तत्प्रत्यक्ष गृहीतय्याप्तिकस्य लिङ्गस्य पक्षे दर्शन तत्पूर्यधारण यस्य तत्पूर्वक लिङ्ग प्रत्यक्षकारणक ज्ञान परोसलिङ्गगोचर ज्ञान . येन जायते तदनुमानम् । अयमाशय, यदा प्रमाता पक्ष लिङ्ग प्रतिपद्यते 'घूम एवाय न वाप्पादिक मित्यसन्दिग्ध धूमादिलिङ्गदर्शनमुपैति तदसम्बन्धिज्ञानस्या परसम्बन्धिस्मारकत्वात्, 'पत्र-यन्त्र घूम तत्र-तत्र वह्नि रिति महानसादौ सपक्षे गृहीतपूर्वा घ्याप्ति स्मरति । लिङ्गदर्शनेन ता व्याप्ति स्मरतश्चास्य तदनु नन- 'मेष वह्निमान्' इत्याकारक परोक्षलिङ्गगोचर ज्ञान येनोत्पद्यते तदेवानुमान प्रमाणम् । तच्च निविध-पूर्ववत्, शेषवत्, सामान्यतोदृष्टञ्चेति । तत्र, यादृशस्य लिङ्गस्य यादृर्शन लिङ्गनापूर्वा व्याप्ति होता तादालिङ्ग दर्शनात् तादृशलिङ्गगोचर यदनुमान तत् पूर्ववत् यया घूमन बहेरनुमानम् । पत्रानुमानेन शेषेण तुल्य साध्य वर्तते तत् शेषवत् यथा गन्धवत्वेन हेतुना पृथिव्यामितरभेदानुमानम् । इदमेव परिशेषानुमानमप्याख्यायते। मन पुनरनुमानेन सामान्यतोदृष्टव्याप्तिक साध्य वर्तते तत्सामान्यतो दृष्टमनुमानम् । तथा चाह भाष्यकार,–'यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते तत्पूर्ववत, यया मेयोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । शेषवत्-पत्र कार्येण कार्यमनुमोयते, पूर्वोदक विपरीतमुदक, नद्या पूर्णत्व, शीघ्रत्वञ्च दृष्ट्वा वने वा स्रोतसोऽनुमोयते भूना वृष्टिरिति । सामान्यतोदृष्टम्-यज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्यान्यत्र दर्शन मिति, यया आदित्यस्येति।" इदमत्र बोध्यम्-व्याप्तिग्रहाधीनजन्म हनुमानम् । यावल्लिङ्गस्य लिङ्गिना सह व्याप्तिर्न गृह्यते न तावदनुमानमुदेति । व्याप्तिश्च पुनस्त्रिविधा-- विशेषव्याप्तिः, सामान्यव्याप्तिः, व्यतिरेकव्याप्तिश्चेति । धूमन वह्नौ साध्ये 'यत्र-पत्र धूमस्तत्र-तत्र वह्नि' रिति हेतुसावच्छेदक-साध्यतावच्छेदक धूमत्व-वह्नित्व स्पविदोयमुखेन प्रवृता या व्याप्ति सा विदोषव्याप्ति । शब्दादिना आकासादौ साध्ये यो गुण स द्रव्याश्रय' इति हेतुतावच्छेदक-साध्यतावच्छेदकशब्दत्वाकार स्वादिय्यापकगुणत्व-व्यत्वरुपरामान्यमुखेन प्रवृता या व्याप्ति सा सामान्य य्याप्ति । अपि च गन्यवरवेन पयिष्यामितरभेदे साध्ये 'यत्रेतरभेदाभावस्तत्र गन्धवत्त्वाभाव' इति साध्याभाव-साधनाभावरूपथ्यतिरेक्मुखेन प्रवृत्ता या प्राप्ति सा म्पतिरेश्व्याप्ति । तत्र विशेषग्याप्तिक्मनुमान पूर्ववत्, व्यतिरेषव्याप्तिक दोपवत्, सामान्यय्याप्ति पुन समान्यतोदृष्टमिति विवेक । उक्तञ्च- 'पञ्चरक्षणकाल्लिङ्गाद गृहीतानियमस्मृते । परोक्ष लिनिनि ज्ञानमनुमान प्रचक्षते ॥'

·दर्शनप्रकरणम तच्च विविधमनुमान पुनद्विविध-स्वायं, परार्यञ्चेति । स्वायं स्वप्रतिपत्तिहेतु। तयाहि महानसादौ स्वयमेव विशिष्टन प्रत्यक्षेण घूमाग्न्योाप्ति गृहीत्वा पर्वतसमीपे गत तद्गते चाग्नौ सदिहान पर्वत- वनिनीमविच्छितमूलामभ्रलिहा घूमतेखा प्रपश्यन् धूमदर्शनाच्चोबुद्धसस्कारो व्याप्ति स्मरति 'यत्र-यन धूमस्तर-ना वह्नि रिति । ततश्चानापि धृमोऽस्ति इति प्रतिपद्यते। यतो 'त्रि पर्वते वह्निरस्तौ ति स्वयमेव प्रतिपद्यते अत इद स्वार्यानुमानम् । यस्तु कश्चित्स्वय धूमादग्निमनुमाय पर वोधयितुं पन्चावयवमनुमानवाक्य प्रयुद्धस्ते तत्परानुमानम् । तद्यया-१ पर्वतो वह्निमान्, २ घूमवत्त्वात्, ३ यो यो मवान् स-स वह्निमान्, ४ यया महानस, ५ तया चाय तस्मात्तया इति। अनेन प्रतिज्ञादिमता वाक्येन दितात् पञ्चावयवत्यापनलिङ्गात् परोऽपि पर्वतो वह्निमान्' इति प्रतिपद्यते। तेनंतत्परार्यानुमानम् इत्यास्यायते इति दिक। उपमानम् 'प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम्'। न्याय० १३२६] प्रसिद्धस्य पूर्व प्रमितस्य गवादे साधात् सादृदयाद् यत्साध्यसाधन तदुपमान प्रमाणम्। 'यया गोस्तया गवयः' इति वाक्यमार्ण्य वन गतस्य पुरुषस्य पुरोऽवस्थिते प्राणिपिण्डे गोसादृश्यदर्शनाद् यदुक्तवाक्यार्यस्मरणपूर्वक 'नूनमय गवय' इति सज्ञा सजिसम्वन्यज्ञानमुत्पद्यते तदेवोपमान प्रमाणमिति । अपि च 'उष्टविसदृश नासाने लसदेवगृङ्ग गेंडाख्यमृगविशेष' इति कुतश्चिदारण्यक- पुरयादाकर्ण्य देवादरण्यगतस्य क्स्यचिन्नागरिकस्य दशनपय गते प्राणिपिण्डे यदुष्टयम्यदर्शनेन वाक्यायस्मरणपूवक नूनमय 'गेंडामृग' इति यत्सज्ञा-सजिसम्बन्ध- ज्ञानमुत्पद्यते तदप्युपमानमेव । साधाय॑ज्ञानस्येव वैधम्यज्ञानस्यापि तद्धतुवाभ्यु- पगमादिति भाव । तत्र गोणपक्षे गोसादृश्यज्ञानानुमितिकरणत्वादुपमानम् । वाक्यार्य- स्मरण व्यापार । सज्ञा-सजिज्ञानञ्चोपमितिफलम्। मुत्यपक्षे तु सज्ञासनिसम्बन्ध- ज्ञानमुपमानम् । हानोपादानोपेक्षाधुद्धिस्पमितिफलमिति विवेक । शब्दप्रमाणम् 'आप्तोपदेदा शब्द । न्याय० १४११७] आप्त खलु साक्षात्कृतधर्मा। ययादृष्टस्यार्यस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त भाब्द उपदेश । अर्थसाक्षात्कारवान् आप्तः । स ययादृष्टार्यावबुदोषयिषया शब्द , ·सस्कृतमाहित्यविमश प्रयुडयते। साक्षात्करणमाप्तिः, तया य प्रवर्तते स आप्त , तस्योपदेशा आप्लोप- देश । आप्तोपदेश एवं दाब्दप्रमाणम् । स प्रमाणभूत शब्दो द्विविध , दुष्टादृष्टभेदात् । 'स द्विविधो दृष्टादृष्टभेदाद् । [न्याय० १११८] दृष्टोऽर्थो येन प्रवक्त्रा स दृष्टार्य ईश्वर । दृष्टस्तु न, विन्त्यनुमितोऽर्यो येन प्रथमा सोऽदृष्टार्थ ऋषिमुनिजन । तपेश्वरोक्त येदचतुष्टयरूपो दिव्य शब्दराशिस्तु सर्वदा सर्वत्र स्वत प्रमाणम् । ययाऽऽहुभंगयन्तो दर्शनाचार्या. 'शास्त्रयोनित्वात्।' [ग्रासून १।१।३] महत ऋग्वेदादे शास्त्रस्याने विद्यास्थानोपद हितस्य प्रदीपवत् सर्वार्थ- द्योतिन सर्वज्ञकल्पस्य योनि कारण ब्रह्म । नहीदृशस्य शास्त्रस्य वेदादिलक्षणम्य सर्वज्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्मत सम्भवोऽस्ति । एवमेव भगवत्कपिलमुनिपादा अपि "निजशक्त्यभिव्यक्ते स्वत प्रामाण्यम् ।' [साख्य० ५।५१] निजया शक्त्या अभिव्यक्ते वेदाना स्वत प्रामाण्यम् रूपविषये रवेरिवेति सारया। 'तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम्' । [वैशषिक० १०।२।१०] 'तत्प्रमाण बादरायणस्याऽनपेक्षत्वात् ।' [पूर्वमीमासा० १३११५] इत्यादि वचोभि वेदानामेव स्वत प्रामाण्यम् । अन्येवाञ्च ऋषिमुनि प्रोक्तवचसा परत प्रामाण्यम् । य शब्द स्वप्रतिपाद्यमयं प्रमाणीकत प्रमाणान्तर नापेक्षने तत्स्वत प्रमाणम् पश्चापेक्षते तत्परत प्रमाणम् इति । तदेव शब्दप्रमाण स्वीवुर्वता गोतमैन ईश्वरसत्ताऽङ्गीकारोऽपि ध्वनिन । प्रमेयाणि आरम-दारोर-इन्द्रिय-अर्थ-बुद्धि-मन -प्रवृत्ति-दोष-प्रेत्यभाव-फल-दु ख-अप- धर्गास्तु प्रमेयम् ।' न्याय० १।११६] तर आत्मादि अपवर्गपर्यन्त द्वादविषमेव प्रमेयम् । एषा सम्पज्ञानमेव मिश्रेषतयारयन्समायश्यकम् । तत्र सुख-दुःखयो क्ना जीवात्मा। भोगायतन शरीरम् । भोगसाधनानि इन्द्रियाणि । भोक्तच्या इन्द्रियार्या अर्था । भोगो बुद्धि । सर्वविषयमन्त फरण मन । धर्माधी प्रवृत्ति । प्रवृत्तिहेतवो रागादयो दोपा । पुन पुनजन्म प्रेत्य- ·दर्शनप्रकरणम् यथा-- भाव । सुखदु खोपभोग फलम् । प्रतिकूलदेदनीय वेदनात्मक दुखम् । दुःख. निवृत्तिपूर्वक परमानन्दोपभोग अपवर्ग । तदेपा प्रमेयादीना सम्यगववोध पञ्चावयवप्रयोगमन्तरा भवितु न सुशक । यत स्वयमधिगतस्यार्यस्य परन सक्रान्तये प्रतिज्ञादीना पञ्चावयवानामपरिहार्य- त्वमामनन्ति। अतस्तेऽपि ज्ञातव्या । ते च पञ्चावयवा - 'प्रतिज्ञा हेतु-उदाहरण-उपनयन निगमनान्यवयवा ।' न्याय० ११०३२] इमे हि प्रतिज्ञादयोऽवयवा पञ्च । तत्र साध्यधर्मविशिष्टपक्षप्रतिपादक वचन प्रतिज्ञा, यथा-पर्वतो वह्निमानिति । पञ्चम्यन्त लिङ्गप्रतिपादक वचन हेतु , गया--धूमवत्त्वात । सव्याप्तिक दृष्टान्तवचनम् उदाहरणम्, यथा-- पत्र-यन धूमस्तत्र-तन वह्नि यया महानसे। पक्ष लिङ्गोपसहारवचनम् उपनय , वह्निव्याप्यधूमवांश्चायमिति। पक्षे साध्योपसहारवचनम् निगमनम्, यया-तस्माद् वह्निमानय पवत । एतेऽनुमानवाक्यस्य॑क्देशत्वाद् अवयवा इत्याख्यायन्ते । तत्रके तय एवावयवा इत्यामनन्ति । उदाहरणमुपनयश्चेति द्वावेवा- वयवा इति बौद्धा । प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणानीति तय एवावयवा इति कापिला , योगा , पूर्वोत्तरमीमासे चेति । अयैदानी प्रमाण-प्रमेयविवन्तिाना सशयादि-निग्रहस्थानान्ताना द्वादश पदार्थानां वादाहवे वादि-प्रतिवादिन्या तत्त्वनिणिनीषया प्रयुक्ताना तनिर्णये च परमोपकारकाणा पक्ष-प्रतिपक्षपो विजय-पराजयपरमसाधकानामपि विवेचन महर्षिगोतमोपज्ञ किंचिदिव विविध्यते, यत्र हि न्यायार्थ साफल्येन पर्यवसीयते। सशय -एकस्मिन् धमिणि विरुद्धनानाधर्मावगाहि ज्ञान सशय । स च निविध -समानधर्मदशनज , विप्रतिपत्तिज , साधारणधर्मजश्चेति । विशेपादर्शने सति समानधमज , यथा-स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । एकस्मिन्नेव पुरोत्तिनि वस्तुनि स्थाणुत्वनिश्चायर वक्रकोटरादिक पुरुषत्वनिश्चायकञ्च शिर - पाण्यादिक विशेषमपश्यत स्थाणु-पुरुषयो समानधर्ममूर्द्धस्वादिकच पश्यत' पुरुषस्य सशयो जायते---किमय स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । द्वितीयस्तु सशयो विशेषा- दशने सति विप्रतिपत्तिज, यया--शब्दो नित्य उतानित्यो वेति । कश्चिद बूते नित्य, अन्यश्च बनेऽनित्य । तयोरुभयोविप्रतिपत्त्या मध्यस्थस्य पुसो विशेषर- पश्यत सशयो जायते कि शब्दो नित्य उतानित्य इति। तृतीय साधारणधर्मज , यथा-नित्यानित्याद । भूमात्रासाधारणेन गन्धवत्त्वेन विशेषमपश्यतो जायते भुवि नित्यानित्यसशय । किमुच्यते? शृणु, सकलनित्यव्यावृत्तेन गन्धवत्देन .

·१७४ मंस्कृतसाहित्यविमर्श योगाद् भू विमनित्या, उत सक्लानित्यव्यावसेन तेनंय योगाग्नित्या इति म सशय ' उत्पद्यते स साधारणधमंज इति । प्रयोजनम्--पेन प्रयुक्त पुरुष प्रवर्तते तत्प्रयोजनमुच्यते । नान्तरेण प्रयोजन फश्चित्प्रवर्ती निवर्नने या। प्रयोजनानपा हि प्राणभृता प्रवृत्तिनिवृत्ति- 'यमर्यमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ।' (न्याय० १।४।२४) यत्प्राणिभि प्राप्यते सोऽयं । यमर्यमधिकृत्य-उद्दिश्य-प्रवर्तते तत्सर्व प्रयोजनपदवाच्यम्। तच्च प्रयोजन द्विविध-मुरय, गौणञ्च। तत्र मुख्य सुख-दुखाऽवाप्ति-हानिलक्षणम् । गौणञ्च पुनस्तरसाधनस्वरूपम् । साध्यावाप्तिहि मुख्य प्रयोजन, साध्यावाप्त्यर्थ साधनावाप्ति पुनगौणमिति भाव । दृष्टान्तः-वादिप्रतिवादिनो सम्प्रतिपत्तिविषयायों दृष्टान्त । स च साधर्म्य-वैधर्म्यभेदाद् द्विविध । साधर्म्यदृष्टान्तो यया घूमवत्त्वस्य हेतो महानसम् । वैधयंदृष्टान्तश्च धूमवत्वस्यंब हेतो महाहद इति । इदमत्र बोध्यम् , प्रतिवादिघो. रपि साध्यसाधात् तद्धर्मभावित्व, साध्यवधाद् अतद्धर्मभावित्व वा विषयो करोति स दृष्टान्त इति । स द्विविधोऽपि दृष्टान्तो यत्नतोऽधिगन्तव्य । स हि क्लि न्यायमहातरी स्कन्ध । उक्तञ्च- 'लौकिकपरीक्षकाणा यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्य स दृष्टान्त ।' [न्याय० १।१।२५] सिद्धान्त'-प्रामाणिकत्वेन अभ्युपेतोऽयं सिद्धान्त । स च सर्वतन्त्र प्रतितन्त्र-अधिकरण-अभ्युपगमभेदाच्चतुर्विध । तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो यथा- 'सकारण जगत्।' जगत सकारणत्वे न कस्यापि विप्रतिपत्ति । प्रतितन्त्रसिद्धान्तो यथा नैय्यायिकमते मनस इन्द्रियत्व तत्समानतन्त्र वैशेषिकेऽपि सिद्धम् । अधि. करणसिद्धान्तो यथा क्षित्यादिकर्तसिद्धौ कर्तुः सर्वज्ञत्वम् । अभ्युपगमसिद्धान्तश्च १ 'समानानेकरर्मोपपतविप्रतिपत्तेपल ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्श संशय । [न्याय० १.२३] । इति, सोऽय सशय पच प्रकारेण प्रवर्तते १. समानधर्मोपपत्ते विशेषापेक्षो विमर्श सशय । २ अनेस्योपपत्ते विशे यापेक्षा विमरी सराय । ३. विप्रसिंपत्तश्च विशेषापेक्षो विमर्श सराय । ४. उपरध्यव्यवस्थात विमर्श सराय । ५. अनुपरम्ध्यव्यवस्थातश्च विमर्श संशय ।

·दर्शनप्रकरणम् यया जमिनीयस्य नित्यानित्यत्ववित्रारो यया भवतु तावच्छब्दो गुण इति । तया चाचार्या प्राहु - 'सर्वतन्त्र प्रतितल-अधिकरण-अन्युपगम सस्थित्यर्यान्तरभावात् ।' न्याय० १६१२२.] अन सम्यक स्थिति सस्थिति । साच प्रतितन्त्र भिना, न खलु सा सर्वेपर तन्त्राणा समाना। सा सर्वतन्त्र प्रतितन्त्र अधिकरण-अन्युपगम-सस्थितिभेदाच्चतु प्प्रकारा। तनिबन्धनाच्च सिद्धान्तोऽपि चतुष्प्रकार एव–सर्वतन्त्र सिद्धान्त , प्रतितलसिद्धान्त , अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति । तत्र यमर्य वादिप्रतिवादिनानुभावपि प्रामाणिक्तया समानमभ्युपगच्छतः स सर्वतन्त्रसिद्धानः, यया वैशेषिका, गौतमा, कापिला, पातञ्जला, वंदान्तिका, मोमासकाश्च सर्वे वैदिका वादिन । बौद्ध-जैन-चावॉक-प्रभृतयः सर्वे अवैदिका प्रतिवादिन । तन वैदिकानाच सर्वेषाम् ईश्वरीयो वेद , तद्व्यास्यानानि ब्राह्मणानि, वेदप्रणि- हितो धर्म , तद्विपरीतोऽधर्म , वेद स्वत प्रमाणम्, तदितरत् सर्व ब्राह्मणप्रभृति- शास्त्रम् परत प्रमाणम्, ईश्वरो निमित्तकारणम्, प्रकृतिरुपादानकारणम्, कार्य च निखिल दृश्यजगत्, सर्वद्रव्यसयोगित्व विभुत्वम् विभुरोदवर, विम्वी च प्रकृति , वर निरपेक्षो जगत क्र्ता, जीवात्मा भोक्ता, स च कर्मसु स्वतन्त्र, कर्मफलभोगे रतन्त्र , ईश्वर प्रकृतिवत् स्वरूपतोनाद्यनन्त , न कदाचिदुत्पद्यते न वा कदाचिद् वनश्यति, तनापि सत्स्वरपा प्रकृति, सच्चित्स्वस्पोजीवात्मा, सच्चिदानन्दस्वस्पो नगदीश्वरः, तत्त्वज्ञानान्मोक्ष । इतीमे समानसम्प्रतिपत्तिनिबन्धनाद् वैदिकाना उतन्त्रसिद्धाला इति विवेक। प्रतिवन्त्रसिद्धान्त -यस्तावत्स्वतन्नेषु स्वसमानतन्त्रेषु च अधिनियमाणो- पिपरतल्नेषु नायित्रियते, यया बौद्धाना क्षणभगुरवाद , वैदिकानाञ्च जोवेश्वर- कृतिवाद । स हि प्रतितन्त्र सिद्धान्त स्वप्रतिकूलस्य तन्त्रस्य सिद्धान्त इति प्रतितन्त्र सिद्धान्त । उक्तञ्च- 'समानतन्त्रसिद्ध परतन्नासिद्ध प्रतितन्त्रसिद्धान्त ।' न्याय० ११०२९] अधिकरणसिद्धान्त -यस्मिन्नय प्रमाणेन सिद्ध सति तदनुपङ्गिणोर्या तदन्तर्भावनंद सिद्धिमुपयान्ति तेधिकरणसिद्धान्ता यथा, जगत्रर्तृत्वेनैव ईश्वरसिद्धी सर्वज्ञत्वादयः, जीवात्मनित्यत्वसिद्धौ वा क्षणभगुरवादनिरास', वेदानामौश्वरीयत्वसिद्धौ दा स्वत प्रामाण्यम्, ईश्वरस्य व्यापकत्वसिद्धौ वा निरा. कारत्वम् इत्यादय । तया च नितम् - ·१७६ मस्कृतसाहित्यदिमन 'परिसद्धी अन्यप्रकरणसिद्धि सोऽधिकरणसिद्धान्त ।' [न्याय० ११११३०] अभ्युपगमसिद्धान्त -पस्तावत् परीक्षित एवार्थ वस्यचिद् धर्मविशेषस परीक्षणाय केयलमापरीक्षाकाल प्रामाणिपत्वेनाभ्युपगम्यते सोऽभ्युपगममिद्धान्त यथा--अस्तु जन्यो जीवात्मा, स कि सकारण स्यादाहोस्यिदकारण, यया व भवेज्जगत कारण ब्रह्म, तखिमसहाय विवर्तते ससहाय था, भवतु वाविद्य सहाय ब्रह्मण , सा कि ब्रह्मणोऽट्यतिरिक्ता स्याद् आहोस्विद् व्यतिरिक्ता इति अभ्युपगममानेण सिद्धान्त इत्यभ्युपगमसिद्धान्त । 'इमाश्च सिद्धान्तभिदाश्चतस्रो, न्यायप्रवृत्ते प्रथम निमित्तम् । प्रवर्तते नैव परोक्षकाणाम्, अनाश्रया न्यायकया कदाचित् ॥' तर्क-सामान्यतो ज्ञाते धम्मिणि विशेषतो ज्ञानाप प्रमाणोपपत्ति मपेक्षमाणा सशयप्रवृत्तित परस्तात् भगाणप्नवृत्तितश्च पुरस्ताद् उभयोमध्यत्तिन प्रमाणविषयविवेचनेन प्रमाणमनुगृह्णन्ती या काचन भवेदिदमेवम्' इति स्वहृदय साक्षिका सम्भावनाप्रतीनिरपजायते स त । अथवा सिद्धव्याप्तिकयोधर्मयो व्याप्त्यङ्गीकारेण समष्टिव्यापकप्रसञ्चनरूप तर्क । यया-पद्यत्र घटोऽभविष्य तहि भूतलमिवाऽद्रक्ष्यद् इति । स चाय तर्क प्रमाणाना परमोऽनुग्राहक । तथ पर्वतोऽय वह्निमान् अवह्निमान् वेति सन्देहानन्तर यदि पश्चिन्मन्येतावह्नि मानपमिति तदा तम्प्रति 'मद्ययमवह्निमानभविष्यहि अवह्निमत्त्वाद् अधूमोऽ प्यभविष्यद्' इत्यधूमवत्त्वप्रसजन क्रियते स एष प्रसङ्गस्तर्क उच्यते । अन कश्चिद् व्यवतिष्ठते, तर्कस्य सशयान्तर्भावानिष्फल तत्पृथगुपादानमिति, तन एक्कोटिनिश्चितविषयत्वात् तस्य, स उभयकोटिनिष्ठात्सशयानितरा भिघर इति । तया च सूत्रितमाचार्य- 'अविज्ञाततत्वेऽर्थे धारणोपपत्तित' तत्त्वज्ञानार्थमूहस्त ।' [न्याय० १।१।४०] सच तवं आत्माश्रय, अन्योन्याश्रय, चक्रक, अनवस्था, प्रमाण विधानार्थ इति भेदात् पञ्चविध । निर्णय-स्थाणुरय, पुरुषोवाऽयम्' इत्यत्र सशयानन्तर सशयामिपि धादि-प्रतियादिम्या साध्यरवेन युगपत् परिगृहीतयो प्रतिद्वन्द्विधर्मयो प्रवृताम्म सापनोपसम्भाम्यामेक्स्य निवृत्त अपरस्य चावस्थितेरवश्यम्भावाद् यत्तावद अव सिप्टधर्मविशिष्ट पर्मिणि 'स्थाणुरयम्' इत्याकारकमवधारणात्मक पथार्थताना - - ·दर्शनप्रकरणम् १७७ सा च . तदभावाप्रकारक्त्वे सति तत्प्रकारक यज्ज्ञानमुपजायते स निर्णय इति । तया च मूनितम्भवति - "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाम्याम अवधारण निर्णय ।' [न्याय० ११५०] वाद:-नानाप्रवक्तृतविचारगोचरो वाश्यसन्दर्भ कया । वाद', जल्प , वितण्डा चेति भेदात् निधा। तन यस्मिन् कयाविशेषे पक्ष प्रतिपक्ष- परिग्रहपूर्वको प्रमाणस्तकच तत्तत्साधनोपालम्भौ सम्प्रवर्तते, ताश्च यस्मिन् सिद्धान्तार्यप्रतिपादक्तया अभ्युपगता मास्नेणाविरुद्धा' प्रयोगाश्च पञ्चावयव- सम्पमा प्रयुज्यन्ते स वाद । सूनितमाचार्य : 'प्रमाणतसाधनोपालम्भ सिद्धान्ताविरुद्ध पञ्चावयवोपपत. पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहो वाद । [याय० ११२।१] अन वाद इतिलक्ष्यनिर्देश, अवशिष्ट तस्य लक्षणम् । वितण्डाया पक्ष प्रतिपक्षपरिग्रहसत्त्वेऽपि प्रतिपक्षसाधनाद्यभावात्, जल्पे च पक्ष प्रतिपक्षपरिप्रहपूर्वक्पक्ष प्रतिपक्षोभयसाधनसत्त्वेऽपि सिद्धान्तार्यप्रतिपादक्तया अभ्युपगतशास्त्राविरुद्धरेव तकरनुगृहीतं प्रमाणस्तदुभयसायन विघातव्य न जातु छल-जात्यादिभिरिति नियमाभावानातिव्याप्तिरिति समाकलनाय 'प्रमाण-तर्क- साधनोपालम्भ' इति पदम्। स्वपक्षस्य साधनाय प्रतिपक्षस्य च खण्डनाय तर्का अन्युपगतशास्त्रविरुद्धा पञ्चावयवरनुपपन्ना न प्रयोक्तव्या, किन्तु अभ्युपगत- शास्त्राविरुद्धा पञ्चाययवोपपन्ना एव तर्का प्रयोक्तव्या इत्यावेदनायव 'सिद्धान्ताऽ विरुद्ध , पञ्चावयवोपपत' इति च पदद्वयम् । जल्प-पत्र वादि प्रतिवादिनौ उभावपि स्व स्व पक्ष साघयत प्रतिपक्षञ्च खण्डयत साधनोपालम्भेषु च प्रमाण-त-उल-जाति निग्रहस्थानानि यथासम्भव प्रयुन्जाते स वाक्पसमूहो जल्प । लक्षितञ्चाचार्यरपि-- 'ययोक्तोपपन छल-जाति निग्रहस्थानोपालम्भो जल्प। न्याय० १।२२] वितण्डा स एव जल्प स्वपक्षस्यापनाहीनो वितण्डेत्याख्यायते । अर्थात् यन प्रतिवादी स्वकीयम्पक्षन्तु न स्यापयति, केवल वादिपक्ष प्रमाणस्तकश्च खण्डय- तीति विजिगीपो क्याविशेषो वितण्डापदेन व्यपदिश्यते। सा च स्वपक्षहीना परपक्षखण्डनमानावसाना एव सम्भवति । तया च-ननु ईश्वरास्तित्वे क्म्प्रिमा- णम' इति नास्तिनाक्षिप्त आस्तिक वितण्डया प्रत्यवतिष्ठते-किम्प्रमाणमित्यन .

·संस्कृतसाहित्यविमश किंशब्द आक्षेपार्थो वा, कुत्सितार्यों वा, पितार्यो वा, प्रश्नार्यों था? चेदाने- पार्य, तदेश्वरसद्भावे नास्ति प्रमाणमित्युक्त स्यात्, तच्च प्रतिज्ञामानम्, न तेन साध्य सिध्यति । पावत्तत्साधक किञ्चिल्लिङ्ग नाभिधीयत । तच्च नोदी. रिसमिति निगृहीतो भवान्, न्यूनाभिधानात । न्यूनाभिधानस्य निग्रहस्थानत्वे तु को नाम विप्रतिपद्यत ? चेत्कुत्सितार्थ , तदेश्वरसद्भावे कुत्सितम्प्रमाणमिति समापत्ति । तथा च स एव दोष । तस्यापि प्रतिज्ञामात्रत्वात् न प्रतिज्ञामात्रेणार्यस्य सिद्धिरिति सर्वविदितम्। चेद् वितर्कार्थस्तदा वितर्कस्य सशयात्मकत्वेन ईश्वर सद्भाचे किमेत्प्रमाण स्यादुतान्यदिति प्रश्नस्य वितर्ककोट्यधिरूढतया स एव न्यूनत्व दोष । प्रश्नार्यश्चेत् सदा वक्तव्य किं ज्ञातविषयोध्य प्रश्न आहोस्विदज्ञातविषयो वेति । ज्ञातविषयश्चेत्तदा व्यर्थ प्रश्न , पूर्वमेव ज्ञातत्वात् । अज्ञातविषयश्चेत्तदा- ऽनुपपन्न प्रश्न, अज्ञाते विषय प्रश्नानुत्थानात् । अथ सामान्यतो ज्ञाते विशेषतश्चा ज्ञाते तस्मिन् प्रश्न इति चेत, तदान प्रमाणन तद्विपय सामान्यतो ज्ञानमभिप्रेत तेनैव विशेषतोऽपि तत्सेत्स्यतीति कृतमाक्षेपेणेति । उपइलोक्तिश्च वितण्डोपयोग केनचिदभियुक्तेन वैतण्डिक प्रयतते निजपक्षसिद्ध्यै ताञ्चष वेद परपक्षनिषेधलभ्याम् । तस्मादिय स्वमतसाधनजिताऽपि, युक्ता प्रयोजनवती भवितुं वितण्डा॥ वितण्डा हि खलु परपक्षदूषणमात्रावसाना इति वैतण्डिकस्य न कश्चित्पक्ष स्थापनीयो भवति । वस्तुतस्तु 'तत्त्वबुभुत्सया याद, विजिगीषया जल्प, विपया च वितण्डा प्रवर्तते' इति विवेश । हेत्वाभास --अहेतु सनपि हेतुवदाभासमान हेत्वाभाप्त । य परमार्थतो हेतुर्न भवति फेवल पञ्चम्यादिनिर्देशाद् हेतुबदाभासते स हेत्वाभास इति भाव । सघ अनकान्तिक , विरुद्ध , प्रकरणसम , साध्यसम , कालातीत इति भेदात् पञ्च. विध। छलम्-अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तर परिकल्प्य दूषणाभि. धान छलम् । यया---'नवकम्बलोऽय माणफ' इत्यस्मिन् याक्ये प्रयुक्तस्य नूतनायंशस्य 'नव' शब्दस्य अभिप्रायान्तरमाशडक्य नाऽस्य मय फम्बला सन्ति निर्धनत्वात् कुतो मय इति, अस्य तु कम्बलद्वयमपि न सम्भाव्यते, इति य कश्चिद् दूषयति स यादी छलवादितया गृह्यते । लक्षितञ्च भगवताचार्यणाऽपि 'वचनपिघातोऽयविरल्पोपपत्या छलम् ।' [न्याय० ११२।१०] यमयमभिप्रेत्य वादी वाय प्रयुडवते, सतो भिन्नार्यल्पनया पत्तस्मिन पाये दोषोभावन सच्छलम्। तच्च विविध-यापछलम्, सामान्यदलम, उपचार .

·दर्शनप्रकरणम छलञ्चेति । ये केचन वाक्छनोपचारछलयोरभेदं परिकल्प्प उपचारछलस्यापि वाग्छ- लेन्तर्भावात् छलद्वविध्यप्रतिपादयन्ति,तन युक्तम्, तदन्तर्भावाभावात्। यद्यपि वाक्छ- लोपचारएलयोः परिकल्पनं प्रतिपयनञ्चोभयं समानम् तयापि नैतावता साययेण तभेदो निह्नोत् दास्यते । वाक्छले हि शक्त्या प्रयुक्तः शब्दः दशवन्यवार्थान्तर परि- कल्प्य प्रतिषियने, तनोऽपरस्मिन् उपचारठले तु लक्षणया प्रयुक्त शक्याऽर्यान्तर परिकल्प्य, शक्या वा प्रयुक्तः शब्दो लक्षणयाऽर्थान्तरं परिकल्प्य प्रतिबिध्यते । सोऽयमनयोयान्भेदः तस्मात्तंव छलं न द्वेषेति निप्पलम् । नातिः-व्याप्तिनिरपेक्षाभ्यां साधयंवैधान्यां प्रत्यवस्थापन जाति । प्रत्यवस्थापन-खंडनम् । यया-दाब्दोऽनित्य कृतक्त्वाद् घटवन् । अत्र घटगतकृत- कत्वमाघम्याद् यदि शब्दस्य अनित्यत्वं तर्हि घटे श्रोत्रग्राह्यत्वाभावबंधात् शब्दे च तन्सद्भावान्, तर च श्रोतग्राह्यतद्वत्त्वस्य च नित्यत्वात् शब्दस्यापि नित्यन्वं क्यान स्यात् । एवम्प्रकारेण, व्याप्तेनिरपेक्षात् साधर्म्यवधर्म्यबलात् खण्डनं जातिपद- व्यपदेश्यम् । तया च सूत्रयामास आचार्य:- 'सायंवैधाभ्यां प्रन्यवस्थापनं जातिः। न्याय० १।२।२८] एवं साधर्म्यवैधान्या कृतस्य प्रत्यवस्थापनस्य बहुवियत्याज्जातयोऽपि चतुविशनिधाः । सर्वञ्चतत्पञ्चमाध्यायेऽनुसन्धेयम् । निग्रहस्थानम्-पराजयो निग्रहस्तस्य स्थानमाश्रयो निग्रहस्यानपदेन ध्यपदिश्यते। पराजयहेतुर्वा निग्रहस्थानम् । तथा चोक्तम् :- "विप्रतिपत्तिरप्रतिपतिश्च निग्रहस्यानम् ।' न्याय० १२११९] विपरीता प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिः विरुद्धज्ञानम् । अदूपणे दूषणबुद्धिरिति । अप्रतिपत्तिः आरम्भविषयेन्नारम्भः। एतद्द्वयमपिपराजयहेतुत्वानिग्रहस्यानमुच्यते । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योश्च बहुत्वानिग्रहस्यानान्यपि बनि । तान्यपि पञ्चमाध्याये प्रपन्चितानि। तानोमानि छल-जाति-निग्रहस्थानानि ययाहं प्रयुञ्जाना वैतण्डिका वादा- हवेपु विजयौतुक्मातन्वते । न्यायदर्शनस्य प्रणेता तत्कालनिर्णयश्च न्यायसूत्राणां प्रणेतारः प्रीभगवद्गोतममुनिपादाः 'अक्षपाद' इति नाम्ना- ऽपि प्रसिद्धाः । बनम जनपदमिमे स्वजना, भूपयामासुरिति त्वनिर्णोतमेव । पेचन मिथिलामण्डलवासिन इमे इत्यवधारयन्ति । परमन्ये तत्र विप्रतिपद्यन्ते। मूत्रनिर्माणकालविषयेऽपि मतानि बहुशो भिद्यन्ते । एतत्सूत्रेषु खण्डनवादमवलोक्य - ·१८० सस्कृतसाहित्यविमर्ग, केचन रवनंपा तृतीयशतके प्रतिपन्नेति मन्यन्ते, अपरे द्वितीयातकैस्य निर्माण- कालं स्वीकुर्वन्ति । इतरे विक्रमस्य पष्ठशताब्द्याः पूर्वमत्योदयमम्पयन्ति । भवतु तद्यया-तया या परन्त्वेतत्तु निश्चितं यत्सन्तीमानि न्यायसूत्राणि नितरां प्राचीनतमानि । न्यायदर्शनस्य चतुर्याध्याये निरूपितो वादः बुद्धप्रादुर्भावादपि पूर्वतन इति विद्वद्भिरवधार्यते । अतः गौतमस्य समयः विस्मपूर्वचतुर्यशताब्दी. देशीय इत्यगीकारे न काऽपि विप्रतिपत्तिः। यद्यपि तर्कस्तु निसर्गतः मानवसृष्टि- समकालएवोपात्तजन्मा बुद्धिजन्यत्वाद्धि तस्य; तथापि यत्र-तत्र प्रकोणं तक तत्व प्रमाणसंवलितं नियमशृङखलायां सर्वतः प्राक् यः प्रणिबद्धं ते तु महामहिम- शालिन. तर्कपारावारपारीणाः महर्पिगोतममहाभागा एव । केचित्त्वत्र रामायणीयगौतमाख्यानमनुसंधाय रामायणकाल एव गौतमस्य स्थितिकाल इत्यूहन्ते । आख्यानञ्चकमदाहरन्ति -यद्वनं प्रति जिगमिप रामो ब्रह्मपिणा वशिष्ठेन मुहर्मुहुर्बोध्यमानोऽपि यदा न बुबुधे, स्वनिश्चयाच्च न विरतो. ऽभवत्, तदा वशिष्ठः तर्कतत्त्वाम्भोनिधिपारदृश्वानं गौतममाजुहाव । तदा स तवागत्य विदिताखिलवृत्तान्तो रामम्प्रति तर्कालडकृतं वचनमिदमनवीत्--'प्रेष्ठ रघुनन्दन ! कि धनवासमिच्छसि ? तद्वद, सर्वेषु वनेषु चासमिच्छसि, यस्मिन्क स्मिन्या वनोद्देशे? चेत्पूर्व. पक्षः तहि चतुर्दशवर्षमितः कालो न पर्याप्तः सर्वाणि यनान्यधिवस्तुम् । यदि कस्मिश्चिदेकस्मिन् वने तव निवासेच्छा तहि निकषा अयोध्यामेव कस्मिन्नपि वने निवस।' इति महर्षे. तर्कसंवलितां गिरमिमामाकर्ण्य रद्धवाक्सन् राम किञ्चिद्विचिन्त्य सस्मितमुदाजहार- यः पठेद् गौतमों वाचं न स शान्तिमवाप्नुयात् ॥ [वाल्मीकि रामायणम् परमेतादृशान्युपास्यानानि कस्यचित्कालनिर्णये प्रमाणत्वेनोपात्तं न पर्याप्तानि नापि युक्तानि । न्यायदर्शनस्य प्रसिद्धा आचार्या. न्यायदर्शनस्य प्रादुर्भाव. प्रायशो वर्षाणां सहस्रद्वयोमत्येति । विषमस्य पञ्चमातकादारम्याचपर्यन्तं न्यायदर्शनस्य विमला पाराऽनवच्छिन्नप्रवाहेण प्रय- हन्ती आस्ते। कालान्तरेण सा धारा देया विभस्ता । महपिगौतमोपज्ञा प्राचीन न्यायपदेन प्यपदिश्यते, अपरा श्रीमदगदोपाध्यायप्रतिता नव्यन्यायपदेन विभूष्यने। प्राचीनन्यायस्यारम्भकाल: युद्धकालाप्राग्भवः परं प्रमवदान्यायपद्धतिस्तु बौद्धधर्मोदपले प्रादुर्भूता । मौलिकाः सिद्धान्तास्तु प्रावोस्तीयतृतीयशताग्द्या समीचीनतया प्रतिष्ठामधिगता। नम्वन्यायस्य प्रारम्भः त्रयोदशामत सम्भाव्यते।

·दानप्रकरणम् १८१ वात्स्यायन-न्यायदर्शनस्य सर्वप्रयमो भाष्यकार श्रीवात्स्यायनो नाम मुनि न्यायसिद्धान्ताना गूढ रहस्यमुद्घाटयित महोच्चपदमधिकरोति । उद्योतकर-अयमतीद प्रतिभाशाली, मेघादी, कुशाग्रबुद्धि , ताक्कि- शिरोमणिश्चासीत् । दिद्धनागस्य कुनर्कान खण्डयितुं, न्यायशास्त्रस्य च निर्दष्टता मण्डयित न्यायवार्तिकास्य वृहत्प्रवन्धमुपववन्य । सुप्रसिद्ध सस्कृतगद्यकवि सुबन्यु स्वरचितवासवदताया 'न्यायसङ्गनिमिव उद्योतकरस्वरूपा' मित्युल्लिस्य नूनमुद्योतकरस्य समस्ते ग्यापससारे विमला कौत्तिम्प्रत्यापयामास। यद्यपि धर्म- कोतिनाम्ना महाविदुषा दिटनागीयमूनेषु प्रत्यक्षलक्षणे प्रत्यक्ष कल्पनापोढ मियन 'अत्रान्त' मिति पदमायोज्य प्रबलखण्डननिस्त्रिशात्परिरक्षण कृतम्, तथापि न शशाक स सर्वतोभावेन दिनाग परित्रातुम् । एतेन पष्ठशतकस्य मध्यभागसम्भू- तस्य सुबन्यो सप्तमशतान्द्या द्वितीयभागस्थितिजुषो धर्मकीत्तश्च उद्योतकरस्य पूर्व- तनत्वमुपपादितम्भवति । वस्तुतो दिइनागोयप्रदलामोपप्रवं निष्प्रभीकृताया न्यायविद्याया पुनरप्युद्योतकरत्वादसो उद्योतकर सजातोऽन्वर्यनामा । न्याय- वातिकास्योऽय प्रत्य प्रणेतु प्रौढपाण्डित्य प्रकाशयति । न्यायवात्तिरम्य प्रखरा तर्कप्रणाली तर्कविदा समाजे कामप्यपूर्वा प्रतिष्ठामवगाहते। वाचस्पतिमिश्र--महामेघावी किलाय ताक्किाग्रणीर्वाचस्पतिमिश्र स्वजन्मना मिथिलामलञ्चकार । श्रोमियप्रणोतेन न्यायसूचीनियन्धनावगम्यते वित्रमस्य ८९८ तमेऽब्दे सजात , यया चाय स्वयमाह- 'न्यायसूचीनिवन्धोऽसौ, अकारि विदुषा मुदे। श्रीवाचस्पतिमिश्रेण, वस्वकवसु (८९८) वत्सरे ॥' अनेन खलु महाविदुपा वैशेषिकदर्शन विहाय सर्वप्वेव दर्शनेषु अतिपाण्डित्य- पूर्णा प्रमाणभूता सुवि टोका आटीविता। प्रगाढपाण्डित्यगुणगरिम्ग- वासो 'सर्वतन्त्रस्वतन्त्रे' ति पदेन सस्मियते। उद्योतकरकृतन्यायवात्तिकस्य तात्पर्य- टीकामालिस्य ताक्किलोकस्य महान्तमपकार चकार । जटिलतर्कतमसि निगूढा- न्पदार्यान् उमिनाभयाप्रतिमप्रतिभाप्रभया समुद्भावयामास । पदे-पदे प्रकोणमस्य प्रातिभज्योति स्फुलिङ्गजात क्स्य ताकिकस्य चेनो न चमत्करोति । तात्पर्य टीकाया औज्ज्वल्यमालोक्य तारिका मम्'तात्पर्याचार्य इति पदेनाभिनन्दयामासु । न्यायमञ्जरोकारो जयन्तभट्टो न्यायमजाम् 'माचार्यास्तु' इत्यनेन पदेन वाच- स्पतिमेवानुस्मरति । अतो जयन्तभट्टात्पूर्वकालभवोऽयमिति सुतरामनुमातु पायने । एतेन जयन्तभट्टसदृशा विद्वासोऽपि वाचस्पतिमिश्रप्रकाण्डपाण्डित्ये श्रद्दधते स्म इत्यपि सुनरा ध्वन्यते। वस्तुत ताक्किमण्डलाखण्डलाना वाचस्पति- ·१८२ संस्कृतसाहित्यविमर्शः मिश्रमहोदयाना बंदुपोवैभव नापेक्षते किमपि वर्णनम् । य खल चक्षुष्मद्भि वाचस्पतिलेखिन्युद्गता न्यायकणिका-तत्वसमीक्षा-तत्यविन्दु-सारयतत्त्यकौमुदी- भामती-योगतत्त्ववंशारदी-न्यायवात्तिकतात्पर्यटोकाप्रभृतय सुप्रसिद्धा ग्रन्या नयन- सरणिमयतारितास्त एवात्र प्रमाणम् । जयन्तभट्ट.--प्यायमञ्जरीप्रणेता पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण श्रीचन्द्रपण्डितस्य तनूजन्माज्य किल जयन्तभट्टो नाम परमपण्डित । न्याय- मजर्या पर्यवसाने भट्ट स्वयमुपश्लोकयति 'वादेष्वाप्तजयो जयन्त इति यः स्यात सतामणी- रन्वर्थो नववृत्तिकार इति य शसन्ति नाम्ना बुधा । सूनुर्याप्तदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रत्विपा, चक्रे चन्द्रकलावचूडचरणाघ्यायो स धन्या कृतिम् ॥ न्यायमञ्जयों वाचस्पतिमियानन्दवर्द्धनाचाययोर्नामोल्लेखेन सुतरामिद- मनुमात्, शक्यते पतवमशताब्द्या उत्तरार्धभाग एवास्य स्थितिकाल । अनेन गौतमसूत्रेषु तत्तद्गूढरहस्यमुद्घाटयितु विरोधिना मतवात निराकर्तुं विशेषतः चार्वाक-बौद्ध-मोमासा वेदान्तप्रभृतीना सिद्धान्तान् खण्डयितुमेषा प्रमेयबहुला वृत्तिरारचिता। यद्यपि सर्वाणि गौतमसूत्राणि तु नामप्राह न व्याख्यातानि, तथापि सात्पर्यंत सर्वाणि समुदभासितरहस्यानि सुनिपुण निष्पादितानि । वादिनां विप्रति- पत्तिनिरासो यादृशोऽत्र विहित न तादृश क्वचिदन्यत्रोपलम्यते । श्रीजयन्तभट्टन न्यायकलिकानामान्योऽपि न्यायपदार्यनिरूपणपर एको ग्रन्थ प्रणीत , स च काश्यां मुद्रित सम्प्रत्युपलभ्यते। उदयनाचार्य -अस्य तर्कघरन्धरस्य उदयकालो दशमशतकोतरार्ध भाग । तया हि - तर्काम्बराप्रमितेप्यतीतेषु घयूदयनश्चके सुबोधां लक्षणावलोम् ॥ ९८४ खोस्ताद एवाश्य लक्षणायल्या निर्माणकाल । उदयनाचार्य- विरचितो हो सन्दर्भावनीय प्रसिद्धो-१ यौदधिक्कारापरनामा 'आत्मतत्त्व विदेर', २ याददुसुमाञ्जलि' श्चेति । तत्रापि प्रयमे क्षगभग-शून्यवादयो प्रखर खण्डन विधाय न्यायसम्मतस्यात्मतत्वस्य पयार्यनिरुपण विहितम् । सुमुमालिस्तु अस्य प्रत्याजि मप्यमणिरिवाऽवभासमाना विलसति। अस्या- मनीश्वरवादिसिद्धान्तानां प्रखरतरखण्डन विपाय ईश्वरवादमण्डनमतीव मामिब- शकान्तत ।

·दर्शनप्रकरणम् १८३ तया यत्कृत तत्तस्म कामपि अलौक्किी प्रतिभामाविष्करोति। ईश्वरसिद्धिविषये कुसुमाञ्जलिसदृश तकंप्रमाणसम्वलित नान्यद् प्रन्यरत्न न्यायसाहित्ये सुलभम् । गरेशभट्ट -अनभवत श्री उदयनाचार्यस्य किन्चिकालानन्तरमेको- ऽन्यो नग्यापिक्चूडामगि गङ्गशोपाघ्यायो नाम स्वजनुपा मिथिला विभूषयामास । गङ्गगोपाध्याय एव नव्यन्यायस्य प्रवत्तंक ! 'तत्त्वचिन्तामणि रस्याभिनवयुग- प्रवर्तको अन्य । अनेन नव्यदर्शनपुरन्धरेण विचारपरिष्काराय भाषायाम् अव- च्छेदक्-अवच्छेद्य-निरपक-निस्प्य-~-अनुयोगि प्रतियोगिपदावली सनिवेश्य यश्चमन्कारपूर्ण परिष्कार प्रदर्शित स क्स्य तार्किक्स्य कौतूहल नातनोति । गङ्गशोपाध्यायेनैव स्वप्रन्ये खण्डनखण्डखाद्यकृत श्रीहर्षस्य द्वादशतमशतकोद्- भवस्य सिद्धान्तखण्डन विहितम् । प्रयोदशतमातकान्तिमभागसम्भवस्य श्रीपक्ष- धरमियस्य 'आलोका ख्यया 'तत्त्वचिन्तामणि' टोक्या सुतरा शक्यते प्रतिपत्त यत् श्रीहर्षपक्षपरमिययोर्मध्यगत एव त्रयोदशदातान्या आरम्भकाल एवास्य प्रादुर्भाव- काल । जयदेवापरनामधेयस्प पक्षधरमित्रस्य विषये तदानीन्तनविद्वन्मण्डलीपु प्रवाद एप प्रचलति स्म यन पक्षधरप्रतिस्पर्दी कश्चिद् विद्यते 'शङ्कर-वाचस्पत्यो शङ्कर-धाचस्पती उभो । पक्षपरप्रतिपक्षी लक्ष्योभूतो न भूतले क्वापि ॥ एव प्रायशः शतकद्वयवर्षपर्यन्त मिथिलाभूमण्डल न्यायविद्याया केन्द्रो. भूत व्यराजत । तदनु पञ्चदशतमशतान्द्या बङ्गप्रदेशे नवद्वीपे नव्यन्यायस्य विद्या- पीट स्थापित । पोडशतमा सप्तदशतमा च साताब्दी नव्यन्यायस्य स्वर्णयुगत्वेना- स्यायेते। खल्वस्मिन्नेव स्वर्णयुगे बङ्गदेवासमुद्भव नव्यनय्यायिक तादृशा प्रौढा ग्रन्या विरचिता पनवद्वीप प्रतिष्ठाया परां कोटिमवाप। सा खलु अद्यापि अनवच्छिन्नरपेण बरीवत्ति। वासुदेव सार्वभौम.-एषु नैय्यायिकप्रवरेषु सर्वप्रथम खलु वासुदेवसार्व- अस्य स्थितिकाल पञ्चदशतमशतान्या अन्तिम पोडातमशताब्द्या- श्चारम्मकाल । रघुनायशिरोमणिभट्टाचार्यसदृश बङ्गदेशीयताकिरपुरन्धर वासुदेवसार्वभौमस्य शिष्यश्रेण्या स्थित प्रमुख शिष्य आसीत् । रघुनायतर्कशिरोमणि-बगदेशीयनग्यायिक्कुलललाममूतेषु विद्वत्सु नव्यन्यायधुरन्धरस्य श्रीरघुनायतशिरोमणे कोऽपि प्रतिस्पर्धी नासीत् । अस्या- ऽनन्यसाधारणा नचातुरीमवलोक्यंव तु तर्कशिरोमणि' रिति पदैनासौं विभूषित । अस्य श्रेष्ठतमा कृति गङ्गशोपाध्यायस्य तत्त्वचिन्तामणी काऽपि विवरणात्मिका विवेचनामिका च विलक्षणदीपित्याख्या प्रगाढपाण्डित्यपूर्णा टीका, या काला- भौम ।

·१८४ गरपृतसाहित्यविम. न्तरे मूलप्रन्यवत् पाण्डिरपस्य निरचपावतां गता। भून रपनापन शिरोमणे 'दीधितिः' मध्यन्यायनभोमण्डले सहनदीधितिरिपाच विराजते । मथुरानाथरपुनायतशिरोमणि शिष्यपरम्परायो तवंवागीण मथरानाथ सर्वश्रेष्ठ । स एप सर शिरोमणि मालोप-चिन्तामणि-दीपितिप्रतिष प्रन्येषु गूढार्थप्रकाशिनी रहस्यात्या टोरामट्टङ्कप महती प्रतिष्ठा प्राप। जगदीश भट्टाचार्य तदनन्तरं नवद्वीपस्य सर्वप्टन नमामिदान जगदीशभट्टाचार्येण दीधिति-सन्दर्भ एका प्रामाणिको टौराष्टीविता या पर जागदीशोति नाम्ना विख्याता। शन्ददाक्तिप्रकाशिकायोऽस्यापरो महान सन्दर्भ । अयं खलु विद्वन्मण्डले महीयसों प्रतिष्ठामाप । पत्रेदमुपदलोषितम्भवति :- "जगदीशस्य सर्वस्वं शब्दशाषितप्रकाशिका।' इति गदाधर भट्टाचार्य-नव्यन्यायप्रसरे मयुरानाय , जगदीश, गदाधर इति रत्ननयस्वरूपा बङ्गीपनंग्यायिकत्रयो अतीव प्रयिता । गदाधरस्य प्रादुर्भाव- काल सप्तदशतमस्ताग्या क्वचिदन्तरभूत् । अस्य सुप्रसिद्धा बृहत्वाया रचना गादाधरी नाम । अनेन ताकिकमूर्धन्येन प्रायश. द्विपञ्चाशत् (५२) सत्यारा मोलिका प्रन्या रचिता । येषु व्युत्पतिवाद-शक्तिवादी परमप्रसिद्धौ। एप सर्वेष विद्वत्समाजोऽद्यापि बद्धादरो दृश्यते। नूनं तत्वचिन्तामणि, दीधिति , जागदीशी, गादाधरी चेति चत्वारि ग्रन्यरत्नानि नव्यन्यायप्रसरे महोज्वलानि रत्नानीवाभान्ति । नव्यन्याय इदञ्च न्यायदर्शनं प्राचीन-नव्यभेदेन द्वधा विभक्तम् । तत्र प्राचीनन्यायविषये किञ्चिदिव समासत तत्स्वरूपप्रतिपत्त्ययं प्राइनिर्दिष्टम् । अधुना नव्यन्यायविषये किञ्चिद्विविच्यते । प्राचीनन्यायप्रतिपादिताना घोडश- पदार्थानाच्यादिसप्तपदार्येप्वेवान्तर्भाव विभाव्य प्रमाणान्यय विशेषत परिष्कृता. नि । प्राचीनन्यायाङ्गीकृताना प्रत्यक्षादिप्रमाणानामेवाऽत्र मूलभूप विवेचनम् । चेत्प्राचीनन्याय प्रमेयशास्त्र नव्यन्यायश्च प्रमाणशास्त्रमित्यप्युच्येत तहिं न कापि विप्रतिपत्ति । नव्यन्याये परिष्कृतस्याप्यतिपरिष्कृतित्वसम्पादनाय, अवच्छेदकावच्छिनादिप्रयोगो बाहुल्येनोपलालित । नव्यन्यायप्रवर्तका वहब आचार्या अभूवन् । परन्तु सेप गङ्गशोपाध्याय सर्वमूर्धाभिषिक्त सस्त १२०० शतकसम्भव । एतद्विरचित 'स्तत्त्वचिन्तामणि' समाख्यो अन्य निखिलनव्यन्याय- साहित्य शेखरायते। गङ्गशोपाध्यायो मिथिलाया लब्धजन्मा द्विजन्मा प्रकाण्डपाण्डि- ·दर्शनप्रकरणम् १८५ त्यमण्डितः परमतकंपण्डित आसीत् । यद्यममेव नव्यन्यायप्रमरस्यादिजनक्त्वेन विभावयेम तहि न काप्यन्युक्तिः । तदनु, षोडश (१६) तमशतान्या श्रीपक्षघर- मिश्रस्य मयिलविदुयः शिष्येण वासुदेवसार्वभौमेन वङ्गदेशीयप्रधानविद्यापीठे नवद्वीपे 'तत्त्वचिन्तामणि' ग्रन्यस्य तनत्याध्ययनाध्यापनसरणी निवेश्य प्रचुरः प्रमारो व्यपायि। एवं मियिला नवद्वीपश्चंतवयं नव्यन्यायस्य प्रधान केन्द्र समपद्यत, तदन जले तैलविन्दुन्यायन नव्यन्यायः सर्वत्र महाराष्ट्र मद्रजे, कामोरे दान. शन प्रमृनिमवाप्य समस्ते भारते वर्षे प्रसिद्धि गत.। एप 'तत्वचिन्तामणि' ग्रन्थ निशतपृष्ठं निबद्धः मूलस्पेण। विश्वसाहित्ये अस्य ग्रन्यस्य यावत्संरयाकाप्टोका. उङ्किता, न तावत्सरयाका. कस्यापि प्रन्यस्योल्लिखिता दृश्यन्ते । एतावतवास्य लोकप्रियत्वं, जटिलत्वं, रहस्यमयत्वं गम्भीरत्वञ्चोपोद्वलितं भवति । ताः सर्वाप्टोकाः सम्मिलिताः परिगणिताश्च लक्षावधिपृष्ठसंख्या संस्पृ. शान्ति, इति कस्य कौतुहलं नोपजनयेत् । तदेष प्राचीन-नव्यन्याययो)दो न केवलं कालकृत पौर्वापर्यसवलितः किन्तु पद्धतिकृतोऽपि स भेदः। प्राचीनन्यायत्वेन, भगवद्गीतममुनिपादविरचितं सूत्रात्मकं न्यायशास्त्रम् एवं सूत्रपद्धतिमपेक्ष्य प्रवृत्तानि वात्स्यायनभाष्यवृत्तिपराणि च व्याख्यानानि सद्भगृह्यन्ते। नव्यन्यायन्वेन च पुनः सूत्रपद्धतिमुपेक्ष्य स्वतन्त्रस्पेण न्यायप्रोक्ताशयमादाय विशदीकृता. सन्दर्भा नव्यन्यायपदेन व्यपदिश्यन्ते । गया व्याकरणे, पाणिनिमुनिकृनाष्टाध्याय्याः सूनक्रममपेक्ष्य ये वृत्तिस्पाः काशिकादि- सन्दर्भाः पतन्जलिमुनिकृतञ्च महाभाष्यादिकं तत्सर्व प्राचीननाम्ना प्रसिद्धम् । पाणिनीयसूत्रनिरपेक्षाणि तद्विषयवंशविधायकानि भट्टोजिदीक्षितादिविरचितानि कौमुद्यादीनि च यानि ग्रन्यरत्नानि तानि नव्यव्याकरणस्पेणव परिगृह्यन्ते । नव्यन्यायाविर्भावकाल: अस्य नव्यन्यायस्याविर्भावकालः शस्तदशमशतान्द्या आरम्य त्रयोदश- तमशताब्दीपर्यन्तमेव विभाव्यते । अस्मिन् काले एव नव्यन्यायस्य प्रचारः मिथि- लाया मरद्वीपे च सजातः मन्यन्यायवलादेव चार्वाक-बौद्ध-जनसिद्धान्ताना परिपूर्णो निरासः सम्पनः इति निविंशम् । नव्यन्यायसाहित्यम्- नव्यन्यायस्य प्रमुवा ग्रन्या-व्युत्पत्तिवाद, माग्निवाद, गोदाघरी, जागदीशी, मुक्तावलि', दिनकरी, रामरती, अवच्छेद- कत्वनिरुक्ति, सय्यभिचारपरिकार इत्याद्या अनेक प्रन्या दर्शनसाहित्य समुल्लसन्ति।

·१८६ संस्कृतसाहित्यविम अयंतहि न्यायदर्शनस्य विशिष्टा पादा सग्रहेण प्रदश्यन्ते । ज्यापनयन जीवात्म-परात्मनोभेद जीवात्मना नानात्वम् । मनस इन्द्रियत्वमभौतिक्त्व स्वतन्त्रसत्ताकत्व ज्ञानयोगपद्मव्यवच्छेदहेतुकाणुत्व सुखदुःखाद्युपलब्धिसाधनस्वम् । दुखात्यन्तनिवृत्तिर्मोक्ष । तदुपायस्तु मिय्याज्ञानापाय । सृष्ट्यारम्भका परमाणवः । तनेश्वरस्य निमित्तकारणत्वम् । ईश्वरेच्छयव परमाणुष क्रियोत्पत्ति । तया विषया यथावसर सयोगविभागाच्या सप्टरत्यत्तिप्रलयौ। असत्कार्यवाद। आसनुत्पद्यते, उत्पन विनश्यतीति सिद्धान्तात् प्रागभावप्रतियोगित्वरूपकार्यलक्षणाच्च । उत्पत्ते पूर्व कार्यस्य प्रागभाव' इत्ययमसत्कार्यवाद इति निष्कर्ष । शब्दानाञ्च नित्यत्व- मिति दिक् । नैय्यायिकप्रशसा मोह रुणद्धि विमलोकुरुते च सूते सस्कृतपदव्यवहारशक्तिम् । शास्त्रान्तराऽभ्यसनयोग्यतया युनक्ति, तर्कश्रमो तनुते किमिहोपकारम् ॥ काव्यंगमितवयस पाणिनीयाम्बुराशे, सारजस्याप्यपरिफलितन्यायशास्त्रस्य पुस । यादारम्भे यदितुमनसो वाक्यमेक सभाया, प्रह्वा जिह्वा भवति कियती पश्य कष्टोमवस्याम । अपरीक्षितलक्षणप्रमाण-रपरामृष्टपदार्थसार्यतत्व । अवशीकृतजैत्रयुक्तिजाले रलमेत रनधीततर्कविद्ये ॥ ज्ञानाधिरक्षिचरण कणभक्षकरच, श्री पक्षिलोप्युदयन स वर्धमान । गङ्गेश्वर शशधरो बहवाच नव्या, प्रन्ययंपन्यत इमे हृदयान्धकारम् ॥ नैय्यायिकाना निन्दा च प्रासावनयायिकानां निन्दाऽपि विनोदावहा । साऽपि रसिपंरास्वाद्यताम वर्मबह्मविचारणा विजहतो भोगापवर्गप्रदा, पोषकञ्चन शोषफरक कुर्वन्त्यमी तार्किका । प्रत्यक्षा न पुनाति मापहरते पापानि पोलच्छटा- ध्याप्ति विति नैव पात्यनुमिति! पक्षता रक्षति ॥ प्राय ·दर्शनप्रकरणम १८७ हेतु कोऽपि विशिष्टधोरनुमितौ न ज्ञानयुग्म मरु- द्वाचो नेति च मोघवादभुखरा नय्यायिकाश्चेद् बुधा । मेपस्याण्डमियत्फल बलिभुजो दन्ता कियन्तस्तथ- त्यैव सन्ततचिन्तन श्रमभुजो न स्यु कय पण्डिता ॥ न जिघ्रत्याम्नाय स्पृशति न तदङ्गान्यपि सकृत् । पुराण नादत्त न गणयति किं च स्मृतिगणम् ॥ बन् शुष्क तक परपरिभवार्योक्तिभिरसौ- नयत्यायु सर्व निहतपरलोकार्ययतन ॥ प्रयत्नरस्तोक परिचितकुतर्कप्रकरणा पर चाचो वश्यान् कतिपयपदोघान् विदघत । वाचाटा श्रुतिक्टु रटन्तो घटपटान् न लज्जन्ते मन्दा स्वयमपि तु जिहति विबुध । अहो ! कीदृशोऽय हृदयङ्गमो वाग्विलास ? इति दिक् । सभाया ·१८८ संस्कृतसाहित्यविमर्शः अथ वैशेपिकदर्शनम् वैशेषिकदर्शनस्य प्रणेता तत् प्राचीनता च-न्यायवैशेषिक्यो वैशेषिकस्वर प्राचीनत्वम्-वैशेपिकमिति सज्ञायां हेतु-वर्श पिक्साहित्यम्--प्रतिपाद्या विपया-निश्रेयसम्–अभाव -द्रव्याणि नमसो न द्रव्यान्तरत्वम्-शक्ति सादृश्ययोरपि न द्रव्यान्तरत्वम्-गुणा -कर्माणि-सामान्यम्-विशेष -समवाय वैशेपिपरिशिष्टम् । वैशेषिकदर्शनस्य प्राचीनत्वम् वशेषिकदर्शनमिदं भागवन्महपिकणादमुनिपाद. प्रणोतम् । स क्लिायं महर्षिः कश्यपगोत्रोत्पन्नत्वात् काश्यपनाम्नाऽपि जेगीयते-'विरुद्धासिद्ध-सन्दिग्ध- मलिङ्गं काश्यपोऽब्रवीत्।' इति । अयमेव मुनिः औलूकः, उलूकश्चाप्यारयायते । सर्वदर्शनसंग्रहकारस्तु वैशेषिकदर्शनस्पोल्लेख. औलुक्यदर्शननाम्नव कृतः । अमुमेव महघि केचन कणभुक्-कणभक्षनाम्नाऽप्यामनन्ति । तदेव सोऽयं महषि. अतीव प्राचीनः प्रतीयते। किञ्च, महाभारतेऽपि भीष्मपर्वणि तावदुलूकनाम्नो महर्षे- वर्णनमवलोक्यते । 'न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकवत्' इति सांस्यसूत्रादपि अस्य पूर्वकालभवत्वमवगम्यते। एव 'महद्दीर्घकालाद् वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् इत्यादि ब्रह्मसूत्रपफलोचनाद् व्याससूत्रेभ्योऽपि पूर्वमेतद् दर्शनं प्रणीतमनुमोयते । ञ्चिास्मिन् दर्शने न्यायदर्शनवत् शब्दानामुत्पत्तिविनाशवत्वं सिद्धान्तितम् । सोऽयं सिद्धान्तो जैमिनिमुनिपादरध्वरमीमासाया 'कमैके तत्र दर्शनाद्' इत्यादिसूत्र- मंहता समारम्भेण निराकृतः। एतेनापि पूर्वमीमासादर्शनादस्य प्राचीनत्वं सम्भव- त्युपोद्वलितुम् । न्यायवैशेपिकयोः वशेषिकस्यैव प्राचीनत्वम् अपि च समानतन्त्रयोरनयोः न्यायवैशेषिकयोः वैशेषिकस्यैव प्राचीनतरत्व- मुद्भाव्यते। वोषिके याऽनुमानप्रणाली संक्षेपेण प्रदर्शिता सैव न्याय महता विस्तरणोपदिष्टा। अपिच, हेत्वाभासा अपि वैशेषिकेण अय एवं निरूपिता । न्याये च पुनः पञ्चय ते सप्रपञ्चमुदञ्चिताः । चेदिदं वोषिकं भयेन्यायदर्शनतः उत्तरकालभवं, तवयं हेत्वाभासानां पञ्चत्वं निराकृत्य त्रित्वमेव तेषा- ममेल सोपातिक समस्यापितं रसात् । न च तफाक्ति, तामाबादतोऽपि माग्भवत्वमेवास्योपपद्यते। अत' महपिणा गोतमेन भगवत्कणादमुनिपादक्षुण्णां प्रणालोमेवोत्तरपाले सम्यक् संगोप्य विशदीकृत्य घ न्यापरूपेण सा पुनरूपनिबद्धा इति निविगई शयते समुपपापितुमिति कालविद पापलयन्ति ।

·दर्शनप्रकरणम् १८९ 'वैशेपिक' संज्ञायां हेतु. दर्शनान्तरः विसदृशतया 'विशेष' नामानं पदायमङ्गीकृत्य प्रवत्तमान- त्वाद् वैशेषिकमित्यभिधानमस्य चारितार्यमश्नुते । विशेषत्वच नाम नित्यद्रव्य- वृत्तित्वे सति व्यावर्तकत्वम् । घटादीना यक्पयंन्तानां तत्तदवयवभेदात् परस्परं भेदः परमाणूना च परस्परभेदको विशेष एव । स तु स्वत एव व्यावृत्त.। तर विशेषान्तरापेक्षा नास्ति । विशेषस्तु नित्यद्रव्यवृत्तिकः अतएव स निन्य इति । परमेप विशेषपदार्यः दर्शनान्तरनं स्वीकृतः । तदेतस्य 'विशेष'पदार्यस्य प्रनि- पादनादेवाऽम्य 'वशेषिकमिति संज्ञा। सप्तत्युत्तरतिशत (३७०)सूनिवद्धं दशाध्यायात्मरमिदं दर्शनम् । प्रत्यध्यापञ्च द्वे आह्निकेऽनुस्यूत । तर प्रयमेऽध्याय समवेताऽदोपपदार्यक्यनम् । द्वितीयाध्याय द्रव्यनिरूपणम्। तृतीयेऽध्याये चात्माऽन्त करणयोनिस्पणम् । चतुर्येऽध्याये शरीरतत्प्रभेदविवेचनम् । पञ्चमाघ्याये क्मनिरपणम् । षळे- ऽध्याये प्रोतवमविवेचनम्। सप्तमेध्याय गुण-समवायपो. प्रतिपादनम्। अष्टमे- ऽघ्याये ज्ञानोत्पत्तितनिदानादिनिरूपणम् । नवमेऽध्याये प्रागभावादिप्रतिपादनपूर्वक लैङ्गिकादिज्ञानप्रतिपादनम् । दामाश्च्याय च पुन. आत्मगुणभेदप्रतिपादनम् । दर्शनमिदं सर्वदर्शनोपकारकत्वात् प्रयानं पदं जुपतेविलेपि दर्शनप्रपन्चे। नूनमस्य कापादशास्त्रस्य सर्वशास्त्रोपकारकत्वमभ्युपगतवता सूक्तिरियं सर्वया सामञ्जस्यमश्नुते यत् :- 'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम् ।' दाब्दस्य यायायंनिर्णय यथा पाणिनीयं परमं प्रामाण्यं भजने तयंव पदार्थ- स्वरूपनिर्णये काणादशास्त्रमित्यत्र न सन्देहलव । वैशेषिक-साहित्यम् द्विविधा हि वैशेषिक्स्य व्याख्यानसरणि । एका मूत्रव्याख्यान स्पा, अपरा पदार्थव्याख्यानम्पा। तत्र प्रयमा श्रेणीमवलम्ब्य तु रावणप्रणीतं भाष्यं, भारद्वाजीया वृत्तिश्चेति द्वे प्राचीनतरे। शङ्करमित उपस्कारोऽपि प्राचीनः । जयनारायणभट्टाचार्यविरचिता कणादसूत्रवृत्ति, चन्द्रकान्तभट्टाचार्यप्रणीतं वोषिरभाष्यञ्चापनि । कणादमंग्रहास्योऽपि वैशेषिकदर्शने कश्चिग्निबन्योऽनु- श्रूयने, सखल भाप्यव्यारयानरूप उन मूत्रव्याख्यानरप इति तदनुपलम्मान निर्धार- यितुं पार्यते।

·. सस्मृतसाहित्यविमर्श द्वितीय श्रेण्याम्पुन प्रशस्तपादभाष्यस्य व्याख्यानानि। व्योमशिखाचार्य- विरचिता व्योमवती, घोघराचापंपिरचिता न्यायकन्दली, उदयनाचाहता किरणावली, श्रीवत्साचार्यप्रणोता लीलावती, जगदीश भट्टाचार्यता भाष्य- सूक्ति , शङ्करमिश्रविरचित कणादरहस्यम्, पद्मनाभमियत सेतु, मल्लिनाय- सूरिकृत भाष्यनिक्प । अपराणि च भूयासि व्यायानानि आसा टोकानामपि सन्ति। तद्यथा- उदयनाचार्यप्रणीताया किरणावल्पा १. वर्द्धनोपाध्यायकृत प्रकाश, २ पन- नामिश्रकृत' किरणावलोभास्कर । एवमेव किरणावली प्रकाशस्य व्याख्या -१ भागोरयठक्कुरविरचिता प्रकाशिका, २ रुचिदत्तकृता विवृति , २ रघुनायशिरोमणिकृता किरणादलो- प्रकाशविवति, ४ मयुरानायकृत किरणावलोप्रकाशविवृतिरहस्यम्, ५ रुख- न्यायवाचस्पतिभट्टाचार्यविरचिता किरणावलोप्रकाशविवृति-भावप्रकाशिका । रामकृष्णकृता, जयरामभट्टाचार्यप्रणोता च केचिदपरे टोके। न्यायकन्दल्याश्च-१ राजशेखरजैनाचार्यविरचिता पञ्जिया, २ पन नामविरचिता कलादलीसारख्या। इत्यादीन्यनेकानि ग्रन्यरत्नानि वैशेषिकसाहित्यमलडकुर्वन्ति । तदेव वैशेषिकदर्शनस्य महीयान् विस्तर । सक्षेपतोऽत्राधस्ताग्निदिश्यते प्रशस्तपादाय ह्यस्य सुप्रसिद्ध भाष्यम् । वैशेविकसिद्धान्तनिरूपवेषु सन्दर्भेषु प्रशस्तपादारय भाष्य सर्वमूर्धन्यत्वेन वरीवत्ति। वस्तुतस्तु नेद भाष्य पदेन व्यपदेश्यम्, यत अस्मिन प्रन्ये अन्यकृता स्वातन्त्र्येण वैशेषिकसिद्धान्ताना धारीकृत्य तदुपपत्तय प्रामाणिकतया प्रदर्शिता न तु भाष्य' रूपेण। तनापि सविशेष परमाणुवाद , जगत उत्पत्ति प्रल्यौ, प्रमाणानां गुणानाञ्च विशद विवेचनमुट्टशितम्। विद्वद्वरवसुबन्धुकृतेनास्य खण्डनोपलम्भेन, न्यायदर्शन- भाष्ये चास्य सिद्धान्तोपपादनेन यसुबन्धु-वात्स्यायनयोरस्प प्राक्तमत्व न कस्य पालविदो बुद्धिपयमवतरेदिति । एतत्प्रशस्तपादमाघारोकृत्य केनापि चन्द्राचार्यनाम्ना महाविदुषा 'दश- पदार्यो' त्यात्यो बृहत्सन्दर्भो व्यरचि । यस्मिन् हि तेन द्रव्य, गुण , कर्म, सामान्य, १. ये क्षेचन प्रशस्तपादाभिघ स्वतन्त्र व्याख्यानमस्य भाप्यतया व्यव- हरन्ति तन्न पेरम्-"मूत्रार्थो वर्ष ते येन, पदै सूत्रानुसारिभि । स्वपदानि च वर्षन्ते, भाप्य भाप्यविदो विदु ।" इति भाप्यलक्षणस्य तासङ्गमनात् ।

·- दर्गनप्रकरणम् समवायो, विशेषश्चेति षट्पदार्यानतिरिच्य शक्तिः, अशक्ति , सामान्यविशेष, अभावश्चेति नवीना अन्येऽपि चत्वार पदार्या स्वीकृता । चन्द्राचार्योध्य सप्तम- शतान्द्या पूर्वकालभव प्रतीयते, यतोऽम्यानुवाद. ६४८ तमे सीस्तसम्वत्सरे चीनीभाषाया सम्पादित उपलभ्यते। अस्मिन् प्रशस्तपादभाप्य अधस्तादुट्टशिताना प्रसिद्धविदुषा टीका समुपलभ्यन्ते व्योमशिसाचार्य-व्योमशिखाचार्य ति नाम्ना सम्भाव्यने पदसौ महाभाग पश्चन दाक्षिणाय शवधर्माचार्य । एतद्विरचिता 'व्योमवती'-नाम्नी प्रास्त- पादभाव्यस्य सर्वप्राचीना टोका। धोउदयनाचायँग किरणावल्याम् 'आचार्या' इति पदेन व्योमशिखाचाय्यस्येव नाम परामृष्टम् एव राजशेखरेण च 'न्यायपन्द ल्या' टीकाया टीकाकृत्सु अस्यव नाम सर्वप्रायम्येन सस्मृतम् । अतोऽस्य दशमशत- कात्पूर्वतन एव स्थितिकाल सम्भाव्यते। उदयनाचार्य---उदयनाचार्येण भाष्यस्य रहस्योद्घाटनार्य 'किरणावली' व्यास्था व्यरचि । श्रीधराचार्येण च 'न्यायकन्दल्याम्' उदयनस्य किरणावल्या पदे-पदे समालोचना कृता। किरणावल्या टोकान्तरेषु दरदराज चारोन्द्र-वर्द्धनो- पाध्याय पद्मनाभमिश्रमहाभागानामाटोक्तिाप्टोका अतिप्रसिद्धा वर्तन्ते। अन्य चापि बहवो निबन्धा वैशेषिकविशेषज प्राणाविषत, तेपा नाममाह वर्णनमत्र ग्रन्यविस्तरनिया नोपन्यस्तम् । जिज्ञासुभि तन-तत्रवानुसन्धेयम् । तच्च वैशेषिकस्य प्रतिपाद्या विपया नियसम्-निश्रेयसमेवास्य शास्त्रस्य प्रमुखो विषय । तत्तत्पदार्यस्य विविक्ततत्त्वज्ञानमन्तरा न सम्भवति । शरीरेन्द्रिपाद्यग्विलानाम- पदार्थविविक्तात्मतत्त्वस्य ज्ञान हि तत्तन्मिय्याज्ञानस्य प्रतिद्वन्द्वितया निश्रेय- सस्या साधारणहेतु वेन सिद्धान्तितमाचार्येण । ते च पदार्या अन्तरभेदेन बह्व' सन्तोऽपि मुस्यत पडेच । तत्रापि मुख्यास्तु प्रय एव-द्रव्य, गुणा, मं चेति । सामान्य विशेष-समवाया इति त्रयस्तु गौणा एव । एतेप्वेव पट्पदायेंषु सपा पदार्यान्तराणामन्तर्भाव । तस्माद् एपा पप्या पदार्याना साघम्यंबंधान्या तस्वस्य ज्ञानात् निःश्रेयसाधिगम । तया च सूत्रय याचार्य 'धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समदायाना पदार्याना साघम्य-चपाम्या तत्त्वज्ञानानि प्रेयताधिगमः। (व० १-१.४) ·- - सस्कृतसाहित्यविमर्श ये केचनात्र विप्रतिपद्यन्ते यदोश्वरसाक्षात्कार एवं मोक्षस्यासाधारणो हेतु, न तु विविक्तात्मतत्त्वज्ञानमिति, तन पेशलम् । विविक्तात्मतत्त्वज्ञानाऽभावे हि ईश्वरसाक्षात्कारस्याऽसम्भवात्, तद्भावे चावश्यम्भावात्, अत आत्मतत्त्व. ज्ञानमेव मोक्षस्याऽसाधारणहेतुत्वेनोग्नेयम् । अतएव सास्य-योग-न्याय-वैशेषिक- भीमासारायेषु पञ्चदर्शनेषु महता समारम्भेण सतत्पदार्यज्ञानपुरस्सर सम्यगा स्मतत्त्वज्ञान सम तदन उत्तरज्ञानमीमासाया ब्रह्मजिज्ञासा प्रवृत्ता । षट्पदार्थ- जानमचियात्मतत्त्वज्ञानस्य हि पलस्वरुपया मिथ्याजाननिवृत्त्या त्रिविषदुःस. निवृत्तौ ब्रह्मसाक्षात्कारात् शाश्वतसुखावाप्तिलक्षण मोक्ष समयाप्यते इति विवेश। चार। पुत 7 अभाव-पच्च केचनात्र प्रत्यवष्टिन्ते क्य पणादेन पईव पदार्या দিনা 7 पर न अभावस्यापि सप्तमपदार्थत्वेन सह कृत ? इति तन्न अभावस्य भावतन्त्रत्वाद् आचार्येण तस्य पृथगुपदेशो न कृतः । नंतायता अभावपदार्थ आचार्यस्य न सम्मत इति वक्त पाते। यदि अभाव सम्मतो न स्यात् तहि तेन नयमाप्यायस्य प्रयमाह्निके 'त्रिया गुण य्यपदेशाभावात्प्रागस'- दिरयादिमूत्रप अभायस्योल्लेखो विहितो न स्यात् । एतस्मात् स्पष्टमेतद् दन्यते पदापायंस्य अभाव-सद्भावोऽपि सम्मत आसोदिति । तत्रभवान् उदयनाचार्यो ऽपिरिणावल्यामतदापायनवाह "एतेन भावपदार्या एवं प्राधान्येनोपदिष्टा वंदितप्या । अभावातु स्वर पवानपि पपष्टनोपदिष्ट प्रतियोगिनिरपणाधीनत्वात् न तु तुन्छत्वादिति।" परन्रवन्य नेप्यापिणा अभावपदार्थ पथपतया सप्तमपदार्यरवेनंय स्वोर. चाना मोज्यमभाव चतुर्विष-प्राणभाष, प्रवराभिाव', परयन्ताभाव, भग्यो. प्रयानावति। तर सामागभाप । पापात्पतं पूर्षों योभाव सप्राणभाष ।। बादि पिरिनामा पिना पालाप एपमापन सदनिरिकता। मपरतुनि रिलणे पुन प्रापभाशात्पत्तिमताइप । प्राणभाषरम पापार।

·दर्शनप्रकरणम् . वैशेषिकदर्शनम् १९३ समकालावच्छेदेनव विनामात तत्पुनरपलब्धरसम्भावान्च । तस्माद्विनाश्यभावत्वं प्रागनावत्वमिति फलितोय.। उत्पनस्य विनाशाद् योभावः स प्रध्वंसाभावः। स चोत्पत्तिमानप्यनन्तो न ददाचित्प्रध्वंसमेति। अतो जन्याभावत्वं प्रध्वंसाभावत्वमिति निष्कर्षः। यस्तु एकन सतोऽयस्यान्यन कालिकोभाव. सोऽत्यन्ताभावः। स चा- नादिरनन्तः। न क्दाचिदुत्पद्यते न वा कदाचिद्विनश्यति, निन्यवात् तस्मानित्यमंस- भाव वमन्यन्ताभावत्वमिति तत्प्रतिफलितं लक्षणम् । श्रयोऽप्यमी अभावाः तद्वादिना संसर्गाभावनाम्नाऽपि संकोत्यन्ते । अन्योऽन्याभावश्च पुन, घटः पटोन, पटश्च घटो न इत्याकारको य एक्स्यानावस्याऽन्यभावात्मनाभावः सोऽन्योन्याभावः। तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन- प्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः। केचित्तूपजनापायमालिनं कालविशेष प्रतीयमान• मन्यमेकं सामयिकाऽभावमप्यन्युपगच्छन्ति । स चोदयनाचार्यस्यात्यन्ताभावाना- तिरिच्यते। वैशेषिकाणां चेमे चत्वरोऽपि अभावाः पृथक्त्वभेदविशेषत्वाद् गुण एवान्नर्भवन्ति । तस्माद् वैशेषिकाचार्य रेपोऽभावपदार्यः पृयडनोपदिष्ट इति । तदित्यं द्रव्यादीनां सप्तपदार्यानां साधर्म्य-वैधान्यां तत्वज्ञानस्य हेतुता पतिपादिता निःश्रेयसम्प्रति आचार्येण । द्रव्याणि वापिकाणा द्रव्याणि च नवद:- 'पृयिव्यापस्तेजोवायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ।' [वै० ११११५]] इति शब्दोऽवावधारणार्यः । तेन नवंव द्रव्याणि, नाधिकानि, नापि न्यूनानि सूत्रेऽसमासकरणञ्च सर्वेपा प्राधान्यमवयोपयितुम् । 'आत्म'शब्देन च परमात्मनोऽपि ग्रहणम् । स्वर्णस्यापि तेजसत्वातेजस्यन्तर्भावः । तमसो न द्रव्यान्तरत्वम् नन मोमासकरङ्गीकृतस्य तमसो दशमद्रव्यत्वेनाचार्यः साहः क्यन कृत इति ।नील तमश्चलतीति गुण-क्रियाप्रत्ययस्य तत्र सर्वत्र प्रत्यक्षस्य सर्वजनौनत्वात् । तच्च तमो न पृयिवो निर्गन्यत्वात्, नाऽप्यस्य जलेऽन्तर्भावः नौलस्पतत्त्वात् । एवमन्येभ्योऽपि द्रव्यम्यो वैधाद् भिद्यते । तत्प्रत्यक्षे चालोरनिरपेक्षं चक्षुःकारणम् । उच्यने, आवश्यक्तेजोऽभावनोपपत्तो द्रव्यान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् ।

·१९४ सस्कृतमाहिया समर्शः यत्ताप्रतीतिस्तु तत्र नमस्पा, फर्मवत्ताप्रतीतिरपि आलोपसरणोपाधिशे शान्तिरेव । किञ्च तमसोऽतिरिक्तद्रव्यत्वस्वतारे अनन्तावबादिकल्पना- गौरवञ्चापद्यत इति। शक्तिसादृश्ययोरपि न पदार्थान्तरत्वम् शक्ति-सादृश्ययोरतिरिक्तपदार्थत्व मन्यमानाः प्राभावराः यद् व्यव. तिष्ठन्ते--कथमेते एव पदार्थाः, शक्ति-सादृश्यादीनामपि अतिरिक्तपदार्यत्वस्वी. कारात् । तथाच, मण्यादिसमवहितेन वह्निना दाहो न जन्यते तच्छून्येन तु जन्यते । तन मण्यादिना वह्नौ दाहानुकूला शक्ति श्यते, उत्तेजकेन मण्याद्यपसारणेन च जन्यत इत्यनुमीयते । तनाऽनुमानप्रकारश्च--वह्निः मणिनाश्यदाहानुकूलशक्तिमान्, मणिसमवधाने दाहाऽजनकत्वात्, यन्नवं तन्नवं, यया व्यतिरेको घटः । किञ्च शक्तिर्न गुणात्मिका वा कर्मात्मिका वा सामान्यान्यतमरूपा वा, उत्पत्तिमत्त्वे सति विनाशित्वात्, पटवत् । तदेव शक्तेरतिरिक्तपदार्थत्वसिद्धिः । एवं सादृश्यमपि सप्तपदार्यातिरिक्तः पदार्थः । तद्धि न पट्सु भावेषु अन्तर्भवति, सामान्येऽपि सत्वात् । यथा गोत्वं नित्यं तयाश्वत्वमपि इति । सादृश्यप्रतीतिः सार्वजनीना । एवं सादृश्यस्यापि शक्तिवत् अतिरिक्तपदार्थत्व- मुपपन्नमेवेति। तन्न पेशलम् । मण्याद्यसमवहितवह्नयादेः स्वातन्त्र्येण मण्यभावादेव दाहादिकम्प्रति हेतुताकल्पनेनैव सामञ्जस्प अनन्तशक्ति-तत्मागभाव-तद्ध्वंस- कल्पनाऽनौचित्यात् । न च उत्तेजकसमवहितमणिसत्त्वैपि कयं दाह इति वाच्यम् । उत्तेजकाऽसमवहितमणिसामान्याभादस्यव तयात्वकल्पनात् । एवं सादृश्यमपि न पदार्यान्तरं किन्तु तद्भिनत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् । यथा चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्लादकादिस्वादिमत्वं मुखे चन्द्रसादृश्यमिति संक्षेपः । वस्तुतस्तु । शक्तेयंयाययं क्वचित्कारण पचिच्च कार्येऽन्तर्भावात् कार्यकारणभावरूपत्वमेव, नालीकत्वमिति सर्वमनवद्यम् । वस्तुतो नबंव द्रव्याणि । तर यिदी-आप-सेज इति योणि अनित्यानि । याय , आपा, काल, दिग्, आत्मा, मनः इति पण नित्यानि। तत्रापि आत्मा द्विदियो-जीवात्मा, परमात्मा चेति । तो द्वौ, पयिष्यादीनां मूलवारणं प्रकृति चेति प्रोणि परमार्थतो नित्यानि । नित्यत्वञ्च पुनः उत्पत्तिविनाशून्यत्वम् । 'प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति प्वसाप्रतियोगित्वमिति यावत् । यायु, आकाशं, पाल , दिक, मन इति च पञ्च चिरस्थायित्या व्यवहारभूमो नित्यानि । तत्र चाss- मोक्षायापि मनः तदितरचतुष्टयमच आमहाप्रलयम् । तत्र पृथिध्यादीनां यन्मूल. . - ·दगंनप्रकरणम् . वापिक्दनम् कारणं तत्सांख्य-योग-वेदान्तेषु प्रकृतिनाम्ना, वैशेषिक, न्याय-मीमांसासु च तदवन्या- ऽविशेषत्वात् परमाणुनाम्ना व्यपदिश्यते । निगुणवच उभयत्रोभयोः समानमंति निष्कर्पः। द्रव्य-लक्षणन्दाचार्यः स्वयमेव अग्नाति :- 'क्रिया-गुणयन् समनायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् ॥' [व० १।२।१५] क्रियावत्वं, गुणवत्त्वं, समवायिकारणत्वमिति त्रयं द्रव्यलक्षणम् । पुनरत्र केचन व्यवतिष्ठन्ते, तत्रामां पृयावचनं न कर्तव्यम्, वायुसनि- पातात्तदुत्पत्तः। विशिष्टवायत्रोः सन्निपातासम्मेलात् सल्वापः समुत्पद्यन्ते इति । कृतिमोत्पत्तेः तात्विकत्र तिपेयाऽनुपपत्तेरप्रतिषेधः । वाय्बोयोगात् सन्निपानात् खल्वापः कृतिमा उत्पद्यन्ते, कृत्रिमानां चापामुत्पत्तन तात्विश्य आपः शरयाः प्रनिषेद्धम्, प्रसिद्धयभावात् । तस्मानायं प्रतिषेधः । अनः पृयग्वचनं न तंय मिति । उत्पत्तश्चार्यान्तरभावात्-उत्पत्तेरन्तरभावाच्चापि प्रतिषेधः । याः सल्बापो वाय्वोः सनिपातादुत्पद्यन्ते ता इमा वायोरन्तिभूता भवन्ति । तस्माद- प्रतिषेधः। तत्रापि सद्भावाच्च ययोर्वाय्वोः सन्निपाताद् आपः उत्पद्यन्ते ततापि वायवोः मूक्ष्माणामपां सद्भावोऽस्ति । प्रक्रियाविशेपात्तु तासामभिव्यक्तिरिति । ताइमा वायोरर्यान्तरभूताः पृथग्दक्तव्या इति भाष्यन् । गुणा वैशेषिकाणां नये चतुर्दिशनिसंख्याकाः गुणाः कणादेन कण्ठतः चकारेण च समुच्चिताः। तद्ययाः- 'रूप-रस-गन्ध-स्पर्शाः, संख्याः, परिमाणानि, पृथक्त्वं, संयोग-विभागो, परत्व-अपरत्वे, बुद्धयः, सुप-दुःखे, इच्छाडेपो, प्रयत्ना. च गुणाः ।' [वं० ११६] इति सप्तदश गुणाः सूत्रेण निर्दिष्टाः । चकारेण च गुरव-द्रवत्व-स्नेह-संस्कार-धर्म- अधर्म-दान्दाः समुच्चिताः। ते च सर्वे सङ्कलनया चतुविशतिः भवन्ति । गुणस्य सामान्यलक्षणन्तु द्रव्य-कर्मभिन्नन्वे सति सामान्यत्रत्त्वम् इति । गुणत्व-जातिस्तु द्रव्यकर्मभिनमामान्यवती या कारणता सा किञ्चिद्धर्मावच्छिना कारणत्वात् इत्य- नुमानं गुणवजातिसायकम् इत्यादि । विशेषस्तु ययाप्रकरणं तत्र-तत्रानुसन्धेयम् । कर्माणि 'उत्क्षेपणम्, अवक्षेपणम्, आकुञ्चनम्, प्रसारणम्, गमनमिति कर्माणि ।' येन मंगा वस्तु ऊर्ध्वमुन्क्षिप्यते तदुत्क्षेपणम्, ऊध्वंदेशसंपोगानुकूनो व्यापारः। पेनावाचीनमक्षिप्यते तदवक्षेपणम्, अयोदेशसंयोगानुकूलो व्यापार ।

·१९८ सरवृतसाहित्यविमर्श. काणादाना हि षट्पदार्थाना साधर्म्य-यधाभ्यां तत्यज्ञानस्य मि श्रेयसा- धिगम प्रति हेतुता प्रपञ्चिता। द्रव्येषु परिगणितादात्मशब्दात् परमात्माऽपि सगृह्यते। दर्शनान्तरवद् वैशेषिकाणामपि जीवात्मा ज्ञानस्वरूप एव न जातु मान- गुणक । तथात्वेऽपि तस्य मन सयोगात् तत्तदर्यानुभावक 'गन्धमनुभवामि, रस- मनुभवामि' इत्याकारक व्यवहारप्रयोजकमुत्पाद-विनाशशील पद्ज्ञान तदपि गुण- स्पेण तस्मितम्युपगम्यते। ज्ञानस्वरूपस्य तस्य ज्ञानगुणाश्रयत्व प्रकाशात्मन सविनु प्रभाश्रयत्ववन दोषाय कल्पते। ज्ञानगुणलिङ्गन तत्सिद्धौ न कश्चिद् दोर इति भाव । अस्थायमाशय, यथा हि साय-योग-वेदान्तसिद्धान्ते प्रकाशात्मकत्वेऽपि प्रत्यगात्मन व्यवहारोपपत्यर्थ तत्र वृत्तिज्ञानमङ्गोकुर्वन्ति तथैव वैशेषिका, गौतमा, मोमासका अपि आत्मन्येव ज्ञानगुणमन्युपयन्ति । विशेषस्त्वियानेव यत् कापिला' प्रत्यात्मसनिधानाच्घेतनायमनाया बुद्धौ स्फटिकमणी जपा-कुसुमलौहित्यवद् ज्ञानोत्पत्ति स्वीकृत्य आत्मनि तदुपचार युवते । काणादा पुन आत्मसनियाने सत्यपि मनसस्तदाकारापत्तिमनङ्गीकृत्य तत्र तदुत्पत्तेरसम्भवात् तद्योगविशिष्ट प्रत्यगात्मनि एव तदुत्ति स्वीकुर्वन्ति । मुक्तावस्थायान्तु पुन मनसोऽभावात तत्सयोगजसमस्तगुण-दोषानुत्पत्तौ दुखात्यन्तनिवृत्त्या शुद्ध स्वेनात्मना नि श्रेयस- मधिगच्छति ब्रह्मानन्दमुपभुजान । परमात्मा तु ईश्वरापरसजो जीवात्मन सवथा भिद्यते । परमात्मा हि सर्वज्ञ , विभु , नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्सस्वभावश्च । जीवात्मा च पुन ससारदशामा कामव्यूहादिबद्ध सुखदु खानुभवोपेतो जन्म-मरणादिजटिलजालपतित । परमा- थंतस्तु आत्मा एक एव । सोयामात्मा अनादिमिय्याज्ञानवासनया शरीरादिकमेवा. समान मन्यमानस्तदनुकूले रज्यति, द्वेष्टि च तत्प्रतिकूलम्। रज्यन् प्रवर्तते, प्रयतमानाच शुभा शुभानि आणि सञ्चिनोति सुख दुखञ्चानुभवति । परन्तु यदा श्रवण-मनन-निदिध्यासनादिभि दृढभूमि गतो भवति तदा तत्वज्ञानवासनया मियाज्ञानदासना उपमृद्यते, उपदिताया तस्या तत्त्वज्ञानेन मिथ्याज्ञानापाये राजपाचपाप, तदपाये च प्रवृत्तिरप्यपति, तत प्रवृत्त्यपायाज्जन्माऽपाय दुख- मरति । स एव मोक्ष इति । एतत्तत्त्वज्ञानोपदेशार्थमेव मननाद्यर्थञ्चास्य शास्त्रस्या. रम्भ इति विवर। तदिद न्यायशास्नादप्यतीव प्राचीनम्। बौद्ध-जनदर्शनादपि प्राका• रोनम् । बौदाना निर्याणसिद्धान्तो जनानाञ्च पुनरस्तिवायवाद योषिकस्या:- सरावाद भूयसा परामशत । गोतमसूत्रेषु वात्स्यायनभायपि च कणादस्य ·दर्शनप्रकरणम् . वैशेषिकदर्णनम् प्रभावः प्रागुण्येन प्रतिभाति । जनदर्शनस्य ललित-विस्तारादिनन्येषु काणादीयपर- माणुवादस्य गन्धः सुतरामभिव्यज्यते। परमाणुवादमाश्रित्य केचन जनविद्वासः वैशेपिरस्य यज्जैन-दर्शनोपजनत्वमवधारयन्ति तन्न बुद्धिसहम् । नामतः सामा- न्येऽवनाममानेऽपि काणादायपरमाणुवादो जनीयपरमाणुवादतः नितरां भिन्नः । जैनमने परमाणवः समानगुणशालिनः रूप-रस-गन्ध-स्पर्शवत् शब्दोऽपि तेया गुणः। चोषिकाणां परमाणवस्तु गुणधर्मतो भिन्नाः सन्तस्ते न शब्दगुणवन्तः इति भूयान् भेदः। सत्येवजातीयके भेदे तयोमियः एक्तोऽपरसम्भवत्वं वा कयमिव सामञ्जस्यं मजेत ? तदेनेन सुभृतामुपोद्वलितं भवति यद्वशेषिकदर्शनप्रादुर्भावसमपः बुद्ध- महावीरदर्शनोदयसमकाल एव । पन्चमे-पप्ठे वा शतके प्रास्तेऽभवदिति। वस्तुनस्तु परमाणुवादस्याऽद्यप्रवर्तका महपिकणादमुनिभगवत्पादा एव । स च परमाणुवादकल्पः वैशेपिक्दर्शनस्य प्रमाणभूतभाष्यकारंः मुनिवर- प्रशास्तपादाचार्यः स्वभाष्ये निरतिशयसौन्दर्येण प्रतिष्ठापितः । तद्विशेषावबोयकुत- हलिभिस्तु तत्र-तत्रैवानुसन्ययमित्यलं पल्लवितेन । -..-- ·-- २०० सस्कृतसाहित्यविमनः अथ सांख्यदर्शनम् किमिद साख्यदर्शन नाम ?–कोऽस्य प्रणता-सास्य-साहित्यम्- साख्यसिद्धान्ता–पञ्चविंशति तत्वानि-विविध प्रमाणम्-काल - मोक्ष.- पुरुष ---जीवन्मुक्ति , विदेहमुक्ति –ईश्वर -सत्कार्यवाद-वास्तववाद विमर्था शास्त्रस्य प्रवृत्ति.--पुरुष बहुत्वम्-सदसत्स्यातिवाद । किमिद सांख्यदर्शनं नाम संख्यायन्ते सम्यग्जायन्ते येन तत्सांस्यम्। 'संख्या' शब्दोऽयं 'संख्या, एयाति.' इत्युभयवचनः । तत्र तावद्--एका मूलप्रकृतिः, प्रकृतिविकृतमश्च सप्त, केवला विकृतयः पोडश, प्रकृति-विकृतिभिन्नोऽनुभपात्मकः पुरुषश्चक इति सम्भूप सर्वाणि पञ्चविंशति (२५) तत्त्वानि संख्यायन्ते गण्यन्ते येन तत्सारणम् इत्युच्यते । अथवा प्रकृतिपुरुषान्यताख्यातिरूपोऽवबोधो संख्यायते सम्यग्ज्ञाप्यते येति वा तत्साख्यम् । इति द्विवियोऽप्यर्थः सांस्यपदेन समर्प्यते। उक्तञ्च महाभारते : 'संख्यां प्रकुर्वते चैव, प्रकृतिञ्च प्रचक्षते । तत्वानि च चतुविशत्, तेन सास्यम्प्रकोत्तितम् ॥' सास्यसारेऽपि च:- 'शुद्धात्मतत्त्वविज्ञान साध्यमित्यभिधीयते।' कोऽस्य प्रणेता अस्य दर्शनस्य प्रवक्तारः तत्रभवन्तो भगवत्कपिलमुनिपादा. । जननी चास्य परमविदुषी 'देवहूति' रितिनाम्नी देवरे। जनकश्च कश्चन कर्दमाख्यो महामुनिरिति श्रूयते । देवहूतिरियं आदिराजमनुभगवत्पादानां कन्या। यद्यपि आदिराजमनोरपत्यतयंव समग्रोऽपि मनुष्यसमाजो मानवपदेन व्यपदिश्यते तथा ऽपि प्राक्शातहपानाम्नो तेषां राजी, उत्तानपाद-प्रियव्रतनामानौ च द्वौ सून, देव. हूतिनाम्नी चका कन्या-इति सर्वे सम्भूय पञ्च प्राणिन आसन् । तेषु कर्दम सरस्वत्यधिष्ठिते पस्मिश्चित् पुण्याश्रमपदे ब्रह्मचर्यवतमनुपालयन् प्यराजत। महाराजो मनुश्च भगवतो ग्रह्मणः परामर्शन तदाश्रममुपेत्य स्वन्यायाः पाणि- प्रहसंस्कारं पदमेन सह निवर्तयामास । तदनु पर्दमाद्देवहूतिगर्भाच्च नवकन्यका. सजाताः। दामाच पुनरेप तत्रभवान् महामुनिः कपिलदेव.' । सोऽयं महामुनिः जन्मत एव कुशाप्रयो , महामपायो, प्रदीप्तप्रतिभाशाली, अहवान्, ताविवसावभौमश्चासीत् । बाल्यकाल एव सांख्यदर्शनस्प महान् सिद्धान्तः १. इति जनश्रुति नयेतस्या क्षोदक्षम तत्व प्रकारायितु वल्पामहे ।

·:- । दर्शनमारगम् - मास्थानम् २०१ प्रकृति-पुरुषाऽन्यतारयातिरपोऽस्यैव मस्तिप्के स्फुरितः। आरम्भतः एव जन्मनैव अलौकिरवंदुष्यभवापनोऽयम् 'आदिविद्वान्' इति विरुदेनालकृतोऽवगम्यते । एवमुक्नसिद्धान्तश्च सांस्यमिद्धान्तनाम्नव प्रसिद्धि गतः । कपिलमुनेः प्राचीनतमत्वं प्रतिपादयन्तो भणितिरेपाऽनुश्रूयते 'सांस्यस्य वक्ता कपिल', परमपिः पुरातन.। हिरण्यगर्भो योगस्य, दक्ता नान्यः पुरातनः ॥' इत्पनेनापि एतदेवावगतं भवति सत्सास्थमतीव प्राचीनमिति । योमरकपिलमुनिविरचितं सांत्यदर्शनमिदमतीव प्राचीनमिति प्राड निर्दिष्टम्। अर सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्या प्रकृतिः, वपम्यावस्था च तपा सृष्टिहेतुत्वेनाङ्गोकना। प्रधानपुरुषयोरन्यताएयातिग्रहादेव मोक्षः । स च सारयानां विविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरूपः। प्रत्यक्षानुमानागमनामयेयानि श्रोण्येव प्रमाणानि सारपस्पाभिमतानि । केचन सांस्यस्य निरीश्वरवादित्वम्, अपरे सेश्वरवादिन्द- म्मन्यन्ते। पुरुषवद्वत्वं तदसङ्गस्यञ्च सिद्धान्तत्वेनोग्नपन्ति । प्रकृति-पुरुषपोरन्य- तास्यातिनिबन्धनो मोक्षः, अविद्यया वन्यः, जीवेश्वरयोदश्चेति प्रागन्येन तेषामभ्युपगमः। सत्यवहुलान्यां रजस्तमोन्या महत्तत्त्वमुत्लद्यते, रजोगुणबाहुल्यादहं तत्यम्, एवं तमोगुणवाहुल्यात् पञ्चतन्मात्राः, अगोचरतन्मानोद्भूतानि पञ्च महाभूतानि, एकाददोन्द्रियाणि इत्यादि प्रमेण सृष्टिरुत्पद्यते । । वेदानामपौरुषेयत्वम्, प्रकृतिप्रतिविम्बितस्य पुरुषस्य तदाकारापत्त्या बन्ध- बुद्धिः, अधिगतान्यनास्यात्या च मोक्ष-बुद्धिः, इत्याद्या विषयाः कापिलानां प्रमुख- मिद्धालत्वेनारम्यताः। सांस्य-साहित्यम् सांख्यदर्शनस्य साहित्य विशदं वर्तते । सम्प्रनि 'तत्त्व-समासः', 'सार- प्रवचन'ञ्चेनि मूत्रद्वपमुपलभ्यते । पञ्चशिवाचार्यविरचितं 'पष्टितन्त्रन्नु न मुलभम्। समुपलप सांरपमन्दर्भ ईश्वरकृष्णविरचिना 'सांस्यसारिका" अतीव प्रसिद्धा सर्वय लम्यप्रचाग घ।' 'माठरवृत्ति समाहा माठरविरचिता पृत्तिरप्यस्याः मुप्रयिता । अपरं 'युरिनपाद संजकं भायमान श्रीगोंडरादाचार्य- विरचितं समल्लसनि । 'सांस्यतत्व मदो निनाम्नी कारिकाटौशापि १. माम्यारिवाया लेटिननापाया कृतो.नुवाद वियवर 'लगत' दाग, जनभाषायाम्न मेन्ट हिटेयर द्वारा पेप्टियर द्वारा च, जान्दनापायाच पोल्क-विल्गन-रंदाज द्वारा पनिप्रशम्नतमा ममनोदापि बिलमति ।

·२०२ सस्कृतसाहित्यविमर्श श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिताऽतीव प्रसिद्धा । तया च अनिरुद्धन खस्त १४५० सम्भवेन 'साख्यसूत्रवृत्ति', महादेवेन शस्त १६०० शतके लब्धजन्मना 'साल्यसूत्रवृत्तिसार', रस्त १७०० शतकसम्भवेन नागेशेन 'लघुसाख्यसूनवृत्ति', स्त १६०० शतकजातन विज्ञानभिक्षुणा 'साख्यप्रवचनभाष्यम्', 'सास्यसार प्रभृतयश्च नैके प्रबन्धा निबद्धा । संस्त १६५० तमेऽन्देऽवाप्तजनुषा विज्ञानभिक्षु- शिष्येण भावगणेशेन 'सारयतत्त्वयायायंदीपना'ऽख्य प्रबन्धमुपनिवध्य साख्य- सिद्धान्ता वेशद्येन प्रपञ्चिता । नारायणतोर्यश्च (१७०० ई०) अतिप्रसिद्धा 'सास्यचन्द्रिका प्रणिनाय । परमर्षि कपिलो मुनिरयमतीव प्राचीन इति प्रामवोचाम । कपिलवस्तु निवासिनोऽस्प मुने स्थितिकाल कालकोविद स्पैस्तसम्वत्सराप्राक पष्ठ शताब्या प्रयमाद्धे क्वचिनिर्धारित । भवतु नाम, अस्य पुरातनत्वे तु मतद्वविध्य नास्त्येव । दर्शनमिद सर्वेन्यो भारतीयदर्शनेन्य प्राचीनतमम् । साख्य योगश्चेति समानतन्त्रे । तत्र सास्यापरनामा 'तत्त्वसमास' कपिलेनोपदिष्ट । तदिद साख्यशास्त्र तत्त्वसमास- रूप प्रयम, पडघ्यायीरूपञ्च न्यायवैशेषिकदर्शनाच्या पश्चात्प्रणीतमिति 'न वय पट्पदार्ययादिनो वैशेषिकादिवत्' (१२५), 'न षट्पदार्थ नियम तद्बोधान्मुक्ति' (५ ८५), 'पोशादिष्वप्येवम्' (५८६) इति सलिङ्गरनुमीयते । तत्र 'तत्त्व समासे' तुदाविशति (२२) सूत्राणि, तान्येव च मौलिकानीति विभाव्यते तद्वि- दोषतं । पाध्याय्यान्तु पवित्युत्तरपञ्चशत (५२६) सस्थाकानि सूत्राणि । तत्र प्रयमेध्यायेऽत्यन्तपुष्पार्यादिविवेचनम् । द्वितीय प्रधान कार्यनिरूपणम्, प्रधानस्येदवराधीनत्य पुरयाम प्रवत्तनञ्च, ततोऽष्टादशतत्त्वानि च सम्यगुपपादि- तानि । तृतीय स्थूल लिङ्ग, नानासृष्टि', येराग्यसापन, वियेवश्च निरपित । चतुर्य घ मात्मतत्वादिविवेकशानसाधनञ्च सम्यगितिहासपुरस्सर प्रतिपादितम् । पम्धमे परपक्षनिरास । पलं घ सप्रहेण स्थूणानिसनन-न्यायेन सापसिद्धान्त- परिचप सरित । तत्पसमासादियात्राय प्राचीनतमो प्रन्योऽवधार्यते । अस्या- मेराटीरा उपलयते। तागु शिवानन्दात 'सात्यवियेचनम्', भावगपेश (१६ नातानीभर) हत 'मायतरपायाप्पंदीपनम्', 'सर्वोपकारिणी टोरा', 'सारप- प्रविपरणम्' इत्येता मुष्पा । सोहपात्रेषु 'अनिएसवृत्ति' अतिप्रामाणिकरी प्राण्डपाणिग्यापिनाथ। सागमा रघनाराविषय मनारियलोभियते। विद्यापीयमहा. पसंत १५८. सम्पासरादनन्तरमरय पार्ट वीरोनि। तपा रवीशरे ·दर्शनप्रकरणम् मास्यदर्शनम् २०३ सर्वदर्शनसंग्रहेऽस्य वर्णनानुपलब्धिमेव हेतुत्वेन पुरस्करोति । पर मोक्षमूलरमहोदयो अन्यमनुमतिप्राचीनं मौलिकञ्चावधारयति । वैकमे सप्ततमे शतके कविना वोधायनेन प्रणीत महेन्द्रास्य नाटक तत्त्वसमासीयाप्टसूत्राणामुल्लेख. कृतः। तन च सूत्रागीमानि 'साख्यसमय' इति नाम्ना स्मृतानि । तस्मादेपा सूनाणा रचना- कालः सप्तमातक एवेति न दुष्करमनुमातुम् । यद्यपि सर्वदर्शनसंग्रहे सास्यसूत्रामा मपि कौतनं न कृतम् न तावतात्यार्वाचीनन्दमुपपनम् । यतः तत्समकालभवेन माघरनन्त्रिणा 'मूतसंहितायाः' विवृतौ 'सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्या प्रकृतिः' (सा० १.६१) इत्यादि सूत्रस्योल्लेसः कृतः । अत. सारयसूनाणा प्रस्तपूर्वचतुर्दर- शतकात्प्राचीनत्वं न मनाक्सन्देहास्पदम् । प्रासुरिः–भारयदर्शनस्याऽपरः सुप्रसिद्ध आचार्य आसुरि म कपिलमुनेः साक्षात् शिष्यः । अस्य प्रमुखसिद्धान्तानां वर्णनं प्राचीनेषु प्रत्येषु बहुधोपलम्पने। 'स्याद्वादमजयो पञ्चदातमे श्लोके आसुरेनामोल्लेब. सन्दृश्यते । अतोऽसावपि नार्वाचीनः, प्राचीन एव खलु सः । पश्चशिस्त्राचार्य:-'पष्टितन्त्रस्य प्रणेता, मासुरेः प्रमुख.शिष्योऽयं पन्च- शिखानार्यः। सास्यसिद्धानप्रतिष्ठानृप प्रयमोऽयमाचार्यः। व्यासभाध्येऽस्म हि कतिपयानि सिद्धान्तसूत्राणि समुपतानि । वाचस्पतिमिण राजवात्तिकारयाद् प्रज्यादुद्धत्य पप्टिसल्याकाना प्रधानविषयाणां व्याख्यानादस्य पष्टितन्त्रप्रन्यस्य संज्ञामार्यकन्यमुपोलितम्भवति । चीनप्रन्यलेग्वानुसारेण पप्टिसहलामरस्य पप्टिपरिच्छेदगुम्फितस्यास्य रचना तनभवता पञ्चशिवाचार्येणंब कृता विना- व्यते। सांख्यकारिका-सास्यसिद्धान्तपारदशिना श्रीईश्वरकृष्णमहाभागाना- ममरति. सास्यारिकेयं परमप्रामाणिस्त्वं लोकप्रियत्वञ्चोहति । भगवता शङ्कराचार्यण शारीरिकभाष्ये सात्यसिद्धान्तं व्याचक्षाणेन सास्यसूत्रागा निर्देश- मविधाय साम्यशारिराया एवोद्धरणं कृतमिन्यनेनापि अस्था सास्यारिकायाः प्राचीनत्वं परमशमाणिकत्वञ्च ध्वन्यते । चीनीभापायामस्या अनुवाद पप्ठ- दाताधा सम्पन्नः । चीनोभापाया कारियं 'हिरण्यसप्तति'-'स्वर्णसप्ततिः' चेति नाम्ना प्रसिद्धा। तदस्पेश्वरकृष्णस्याविर्भावाल: सामान्येन चतुयंतरे निर्घायने । परं वस्तुतोन्मी चतुर्थशतरादतीय प्राचीनः । जनप्रन्ये 'अनयोगद्वारसूत्रे (रास्ते १००तमे) शारितं, सहितन्यं, माटर' इत्यादिभिस्सह 'क्जसप्तरी' प्रन्यस्यापि समुल्लेपो दृश्यते। मन्दर्भानुरोयन कणगमतरों अन्यः साम्यमिदान्तप्रतिपादक ·सस्कृतसाहित्यविमर्ग एय प्रतीयते। कदाचित् 'पणमसत्तरी' प्रन्योऽय 'सुवर्णसप्तति' प्रन्यस्यवापर 'कनकराप्तति' रिति नामान्तर भजते । तदेय विमृश्यमाने तु ईश्वरकृष्णस्य समय संस्तप्रयमान्धा अर्याचीनो न सम्भवति। अस्या खल सास्यवारिफाया अनेका वृत्तयो दृश्यन्ते । तासु माठरवृत्ति. रतीव प्राचीना । मठराचार्योऽय महामहिमशालिनो नृपते पनिवस्य सम• सामयिक । सायशास्त्रस्य भाष्यबारेषु अनन्यसाधारण आचार्यों विज्ञानभिक्ष । पोडशतमशतकस्य प्रयमाऽसौ काश्या विराजते स्म । भिक्षुरित्युपनाम्ना प्रख्यातो. ऽपि नाय बौद्ध सन्यासी वेति । अनेन त्रिषु दर्शनेषु भाप्याणि विरचितानि । साय- सूनेषु 'साख्यप्रवचन' भाष्यम्, 'योगवातिक' नाम्ना व्यासभाष्यविवृति , ब्रह्मसूत्रेय "विज्ञानामृतभाष्य'ञ्चेति । विज्ञानभिक्षो काले सारयस्याऽध्ययनाऽध्यापनप्रणाली शयिल्यमापना। अत 'कालार्कभक्षित' मिति सज्ञया साख्य व्यपदिश्यते स्म। विद्वत्तापूर्णमद्भुत भाष्य विरच्य विज्ञानभिक्षुरेवाऽयं दर्शनमिद पुनस्सञ्जीवयामास इत्यत्र नास्ति स्याऽपि वैमत्यम् । साख्यसिद्धान्ता. सायसिद्धान्ताभुद्दिश्य सम्प्रति किञ्चिदिव विशदय्योच्यते। सास्यनये सृष्टिनिर्वहणार्य भोगासवर्गार्यञ्च पञ्चविंशतितत्त्वानि निदि प्टानि । तेषा वर्गीकरणन्तु चतुविधम् प्रकृति , विकृति, प्रकृति विकृति, न प्रकृतिनं विकृति पुरुष' इति । कश्चिदर्य प्रकृतिरेव, कश्चिच्च विकृतिरेव, कश्चिच्च पुन प्रकृति विकृति , कश्चिदनुभयरूप । तत्र प्रकृति प्रधानन्, सत्वरज. स्तमसा साम्यावस्था, सा हि अविकृति --न कस्याऽपि विकार' प्रकृतिरेव स्वय सती महदादिविकृतोना जननी। विश्वप्रपञ्चस्य सा हि मूलरूपा न तन्मूला तर- मनवस्थाप्रसङ्गात् । प्रकृतिविकृतयश्च सप्त-महत्तत्त्वम्, अहङ्कार, पञ्च तन्माना । पञ्च महाभूतानि, एकादशेन्द्रियाणि च षोडशको विकार । प्रकृति- विकृतिभिनश्च पुरुष । सोऽय पञ्चविंशतिर्गण । पुरुषशब्दोऽत्र आत्मान परमात्मानन्चंतद् द्वयमप्यभिधत्ते । १ मृर प्रकृतिरविकृतिर्मदाद्या प्रकृति विकृतय पोडास्तु विरारो न प्रकृतिन विकृति पुरप ॥ [सा० का० ३] सप्त।

·दानप्रकरणम् साख्यदानम् २०५ त्रिविध प्रमाणम् साप्याचार्य दृष्ट-अनुमान-आप्तवचनान्येव बोणि प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतानि । एतेप्वेव प्रमाणान्तराणामन्तर्भावात्। एतानि च लोकप्रमाणाभिप्रायाणि लोकव्यु. त्पादनायत्वाद्धि शास्त्रस्य । मापं तु विज्ञान लोरव्युत्पत्तये नालमिति न सगृहीतम् । काल. यद्यपि कापिल कालो न स्वीकृतस्तत्वान्तरत्वेन तयापि काल स्वीकृत- वतामपि एक्स्याऽखण्डस्य कालस्य अतीतानागतादिजनकत्वासम्भवादुपाधिभेदेनैव स उपपादनीय सम्भवति । एव सारयनऽपि व्यवहारस्याऽप्रत्याख्यानातज्जनकत्वस्य चलुप्तोपाधीनामवोरीकरणानिर्वाह इति न कोऽपि वाघ । पुरुप न च 'साल्याचार्याणा पुरुषबहुत्व तदसङ्गत्वचाभिप्रेतम् । असङ्गोऽय पुरुष साक्षिमान दृष्टरप क्य सृष्टिप्रपञ्चे निपतति प्रकृतिश्चाञ्चेतना सती पुरषस्य भोगाऽपवणार्य कय प्रवर्तते ? अवाप्तसक्लेप्सितस्य भगवतो जगदीश्वर- स्यापि जगत सिसूक्षाया किमभिलक्षितम्भवेदिति सृष्टिवृत्तिरेव तावनोपपद्यते।' इति वाच्यम् । पुपयोऽपि व्यासगाद् जपाकुसुमव्यासङ्गात् तद्रागरञ्जितस्फटिक- मणिवद् रञ्जित सृष्टिनिबन्धे निपनति प्रकृतिश्च पुनरचेतनाऽपि पुरुपायं प्रवत्तंते। यया वत्सविवृद्धयर्थम् अचेतनमपि क्षीर प्रवत्तमान दृष्टचरम् । एव पारायं- मात्रमचेतनाया प्रस्ते प्रयोजकत्वमुपपद्यते । उक्तञ्च --- 'वत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य या प्रवृत्तिरजस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्त तया प्रवृत्ति प्रधानस्य ।। [मास्यकारिका] मोक्ष एव सति प्रपञ्चोच्छेदरूपस्य विविधदुःखात्यन्तनिवृतिरक्षणस्य का गतिभविष्यति । रिमुक्तम् यया नतंको परिषद्भ्यो नृत्य दर्शयित्वा निवृताऽपि पुनस्तदष्ट्रकोतूहलाप्रवर्तते, तद्वत्प्रकृतिरपि निवत्ता सती प्रवत्स्य॑ते, इति का खल वराफ्स्य मोक्षस्य गतिरिति भाव इत्यपि नाश्नीयम् । कुत ? दृष्टान्त- यंपम्यात् । नहि नटोवत्प्रकृतिप्रवृत्तिः, किन्तु कुलवधूवत् । यया हि मसूर्यम्पाया राजदारा प्रमादादि गरितशिरोऽञ्चलाश्वेदालोकिता परपुरुषण, तदाश्मी तथा प्रपतन्ते ययंतान्सप्रमादानपि पुरषान्तराणि पुननं पश्येयरिति । एव प्रतिरपि वियरेन दृष्टाऽपि न पुन कश्चिदेना पायेदिति । उक्तश्च- ·२०६ मस्कृतसाहित्यविमर्श 'प्रकृते सुकुमारतर न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । या दृष्टाऽम्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ [साख्यकारिता तदित्य साख्यदर्शनस्य समासतो दिडनिर्देशमात्रमिद विवरणम् । महामुनि- कपिलाचार्याणा प्रदीप्तप्रतिभाप्रभाप्रदर्शक सात्यदर्शनमिद तत्प्रज्ञाप्रापस्य सडिण्डिमनाद पराकाष्ठानुदघोषयतीत्यसशयम्। जीवन्मुक्ति , विदेहमुक्तिश्च किञ्च, क्लेश-कर्म-विपाकादिसलिलावसिक्नाया बुद्धिभूमावेव कर्मबीजा- न्याकुर प्रसुवते । तत्त्वज्ञान-निदापनिपोतसकलयलेशसलिलायाभूषरायान्तु कुत फर्मबीजाडकुरप्रसव इति । तावत् पुरुष तथावस्थित चक्रनमिवद् धृतशरीरो जीवन्मुक्त सन् परिभ्रमति ससारचक्र। सति शरोरोच्छेदे स विवेकमुक्तो भवति । इयमेव वास्तविको मुक्तिर्नाम साख्यानामिति । ईश्वर केचन साख्यमनीश्वरवादिदर्शनमाकलयन्ति, प्रमाणयन्ति च 'ईश्वराऽसिद्ध । [सा० १९२] 'प्रमाणाभावाप्न तसिद्धि' [सा० ५।१०] सम्बन्धाभावान्नाऽनुमानम् ।' [मा० ५।११] इति । प्रमाणरीश्वरो न सिद्धचति । नाऽपि परिपूर्णकामस्य सर्वशक्तिमतो भग- यत्त परमेश्वरस्प जगद्रचनाया किमपि प्रयोजनमवगतम्भवति । इत्यतोऽपि न जग- त्वर्तृत्व परमेश्वरस्य सङ्गच्छने । चेतनस्याऽखिला प्रवृत्तय स्वार्थमूला । न च भगवतस्तस्य कोऽपि स्वार्य । न च पारायं कारुण्यञ्च तस्य निस्सङ्गस्य निरीहस्य जगत्प्रवृत्तिप्रयोजनत्वेनाऽङ्गीकरणीयमिति तक्र्यम्, तस्य फारुण्यादिदोषप्रसङ्गाव- तारात् । जगत्प्रवृत्त्यर्यमीश्वरसत्तास्वीकरणवचस्तु नितरामपार्थमिति साख्यानामी- स्वराऽस्तित्वमस्त्येवाभिमतम् । श्रीमान् तत्रभवान् भाष्यकारी विज्ञानभिक्षुरप्यत्रातिमात्रमुपक्रमते । स सायरय सेयरयादित्वमेवोपपादयति । तन्मते कर्तृत्वशक्तिसम्पनस्य सान्निध्य मात्रादेव अगत उत्पत्तिरराम्भवति, नाऽन्यया। प्रष्टव्यञ्चान तत्सग्निधानादधि- प्यातुय मणिवत् ।' [मा०१३९६] इति सूत्रत्य भाष्यमुपोदलपत्येनेति । सत्कार्यवाद मरियदर्शनस्य रापंवाद प्रशिद्ध गिद्धान्नोऽपिणदर्शनान्तरविरमा । पानिएकपूर्वत्तिस्यं पारणायम यथा योगम् । तद्भावभापि तदभादानायि प ·दर्शनप्रकरणम् मारयदर्शनम् कार्यम् । ययाऽडकुरम् । न तु कार्याऽभाव दारणाभान । कुन उच्चते- व्यापा हि कारण, व्याप्यच्च कार्यम् । न च व्यापमाभावाद् व्याप्यानाबो युज्यते, तस्मात्कारणसत्वे कार्यसत्त्वम् । कारणानावे च कार्याऽभाव इति ध्रुवो नियन । सवार्यवादिना हि खलु उत्पादाप्रागपि कार्यस्य पारणेऽयनरपेण विद्यमानत्वा- ऽङ्गीकारान् । उत्पत्त्यनन्तर तदेव कारण स्तर पमुदाहत् वार्य रेन परिणमति । तदेवम् अपनाऽवस्या हि कारण, तद्व्यक्ताऽवस्था च कार्यमि युप- पनन् । तयोरभेदस्तविक, भेदस्तु व्यावहारिक । भेदाभेदव्यवस्थाया रिन्चि- निवन्धन वान् । ययाह 'कार्यस्पेण नानात्वम्, अभेद फारपात्मना। हेमात्मना बयाभेद, कुण्डलायान्मना भिदा॥' तया च वाचस्पतिमिया "न हि कारणाद् भिन्न कार्यम् । कारणञ्च सदिति फ्य तदभिन्न कार्यमसद् भवेत् । न पटस्नन्नुभ्यो भिद्यते तन्तुपर्मत्वात् । इह यद् यनो भिद्यने ततस्य धर्मी न भवति यया गौरश्वस्य । धर्मश्च पट तन्तूना, तस्मानार्यान्तरम् । ययोरन्तिरत्व न तयोसादानोपादेयभाव । यया कूर्म स्वावयम्य सङ्कोचविरासिभ्यो- न भिन्न एव घट-मुरादयोऽपि मन्सुवर्णादिभ्यो न भिन्ना।" स एप सत्तार्पवाद शपिलाना प्रमुख सिद्धान्त । तस्यतत्य सिद्धान्नस्य परिपोचार्यम् असदकारणात्, उपादानाप्रणात्, सर्वसम्भवाभावान्, शाक्यस्य शाय- करणादिनि युक्निचतुष्टयञ्च हेतुत्वेन पुरस्कृतम् । तया हि .- 'अमदकारणानुपादानापहणात् सर्वसम्भवाभावान् । वाक्यम्य सस्पारणात् कारणभावाच्च सार्यम् ॥' [नव्यागारिता] वास्तववादः कापिलाना प्रकृतिपुरुषो स्वतन्त्रसतारों नगतो मूल्शरणभूतो। मास्यमिद यास्तववादपर दंतप्रतिपादक वा। अस्य नये प्रति-पुरुषों सृष्टिचत्र यम निर्वायत । मिवियदु खायन्तनिवृत्तिहि मोमोनयनपुर्यामग्नामधेय । माध्यम यन्तपुरवायं प्रकृति-पुरयाऽन्यतास्यातिमन्नरा न मम्भननि। विरा:- स्यातिलक्षणादनानादेव बन्ध । एतदज्ञानमेय प्रियिय यस्य हेतु । विविध दुपञ्च तद्-माध्यात्मिरन्, माघिनौतियम्, आधिदैविरन्च। तत्राप्यामा शारीर मानमञ्चेति । दारीरमधि र प्रवृत्त गरीर, मनोऽधिपत्य प्रवृत्त माना। पाधिममत्य मारोरम् । काम-क्रोधादिमम पञ्च मानमम् । भूतानि प्राग्नि ·२०८ सस्कृतसाहित्यविमर्श तान् हिस्रादिजन्तूनधिकृत्य प्रवृत्तमाधिनौतिवम्। देवान् विद्युदादोनधिकृत्य प्रवृत्तमाधिदैविकमिति तत्त्वम् । किमर्था शास्त्रस्य प्रवृत्ति सारयाना प्रकृति ग्या, भोक्ता च पुरुष । वस्तुतोऽन्त करण नौस्तु न तु पुरुष, पुरुषस्यासङ्गत्वात् । इदमवधेयमत्र-यया जपाकुसुमसानिध्येन स्वच्छोपि स्फटिकमणि लौहित्यच्छायापत्त्या लोहित प्रतिभासते, एव निस्सङ्गो ऽपि पुरुष अन्त करणप्रतिबिम्बित आत्मान सुखिन दुःखिनञ्चाकलयति । विगलितंझम पुरुष पुन निविधदु खातीततया अत्यन्तपुरुषार्थस्वरूप निश्रेयस साधयति । तस्यतत्य विममविलासस्य निरासार्थ शास्त्रस्य प्रवृत्ति । प्रकृति- पुरुषाऽन्यतारयात्येव वित्रमनिरास । ततिरासादेव त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्ति । अत्यन्तनिवृत्तिश्चेय नाऽभाववचना साख्यानाम् । सत्कार्यवादित्वेनाऽभावस्य तैर- नझोकारात् । ध्वसप्रागभावरूपत्ये कापिलरनागतातीताऽवस्थयोरेव स्वीकारात् । तदेव दु खात्यन्तनिवृत्तित्व हि तेषा दुखाऽनागताऽवस्थया सह वृत्तित्वमेवेति विवेक । तत्रातीत दुखमतीतमव, वर्तमानञ्च भोगारूढतया स्वयमेवात्यष्यति । अवशिष्टमनागतम् । तदनागतदु खनिवृत्त्यर्थमेव चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्ति । इदमत्रावसेयम्-सत्कार्यवाद खलु मौलिको राद्धान्त कापिलानाम् । तेपा मये सदेव व्यक्तीभवत्कायंत्वेन परिणमति, न कहिचिदसतः सदुत्पद्यते, सतो वाऽसत् । इति हेतोरेव तेषा कारण-कार्ययोरभेद, उपादानोपादेययोर्वा तादात्म्य सम्बन्ध । सत्कार्यवादे सत एव कारणभूताद् दुग्धादुत्पादन दध्यादिपरिणामो जायते । असत सदुत्पत्ति कापिला नाभिनन्दन्तीति भाव। यया शून्यवादिन असत. सदुत्पत्तिमभिमन्यन्ते। तेषा मते बीजमृत्पिण्ड प्वसानन्तरम् अडकुरघटायुत्पत्तिदर्शनाद् असतोऽभावादेव भावोत्पतिर्जायते । जगदुत्पत्ते प्राक् कारण कार्य वा म विमप्यासीत् । शून्यमेव केवलमासीदभाव रूपम् । शून्यादेव जगदुत्पति । १. पद्यपि कापिगना सर्वोऽपि सुखदुःखादिपरिणामो बुद्धेरन्त वरणस्य का न पहिचित्पुरुषस्य तस्य बूटस्थनित्यत्वेन तदमम्भवात् तथाऽपि दुखादिमन्तः वरणवशात् पुरुषस्यात्मनस्तत्र प्रतिविम्बिततया सुखदुःखादिछायापत्त्या विवेकप्रहा भायवशात् सूयविम्बे सरिलोत्यवमादियदौपाधिकम् । पुरुष सर्वमेतदतात्त्विवमपि मुखदुवादित प्रतिभामते एव । तस्याऽविवेरसूक्तया विवेकप्रत्यय एव तदुच्छ दो- पाय सत्पदनामवारस्य दानस्यापषम इनि निवपं ।

·दर्शनप्रकरणम् साख्य-दर्शनम २०९ ययाऽन्ये वेदान्तिन एक्स्य सतो विवर्तकार्यजात सद्वस्तु, तेषा नये उपादानोपादेययोस्तादात्म्य न वास्तव किन्तु कल्पितम् , कार्यस्य जगत रज्जो सस्येय कल्पितत्वात्। सद्रूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानेन परिकल्पित दृश्यमिद न सत् नाऽप्यसत्, नाऽपि च सदसद् विरोधात् किन्तु मिथ्पारिपतमेव, सतो ब्रह्मण तदवस्थाविशेषरूपेणव तद्विवर्त्तत्वादिति । प्रया वा कारण कार्ययो)दमगीकुर्वाणा नैय्यायिका रूपादिविशिष्टात्पर- माणो सकाशादुत्पत्ते प्रागविद्यमान द्वघणुकादिलक्षण रूपादिसमन्वित कायरूप जगदुत्पद्यते इत्यभ्युपन्ति । न तया सत्कायवादिन कापिला । ते तु सत एव सज्जायते न जात्वसत सदित्येव राधान्तत्वेन समुनयन्ति । सत्कार्यवादे तु पुन सत कारणादेव कार्यस्या- ऽसनोऽभिव्यक्ति सजायते नोत्पत्ति । सतश्चैवाऽभिव्यक्तिरुपपद्यते नासत । यथोत्पीडनो तल तिलघु, मन्यनेन च सपिदनि । इत्येव सत्कार्यवादस्य निष्कृष्टो- ऽर्थ । उवतञ्च वृद्धरपि 'असत्त्वे नास्ति सम्बन्ध कारणे सत्वसङ्गिभि । असम्बन्धसमुत्पत्तिमिच्छनो न व्यवस्थिति ॥' इति । पुरुपबहुत्वम् असङ्गोऽयम्पुरुष इत्युक्तम् । सोऽय पुरुषोऽव्यक्तात्प्रधानाद् व्यति- रिक्त । यद्यपि अहम्प्रत्ययविषयतया पुरुष सिद्ध एव न पृथक् तत्साधनमावश्यक, तयाऽपि तस्य देहादिव्यतिरिक्तसाधनस्यावश्यकरवात् किञ्चिश्वि प्रस्तूयते । सारयाना दृश्या सल बुद्धयादयो हि भोग्या । न च भोक्तारमतरण भोग्याना भोग्यतोपपद्यते । भोक्ता च भोग्यबुद्धयादिव्यतिरिक्त आत्मा, भोक्त- भावात् । भोग्याश्च सुखदु खात्मका बुद्धघादय पृथिव्यादिवदिति अनुमितिगम्यम् । भोग्येन क्लि भोक्तुरनुमेयतया आत्मनोऽस्तित्व सूपपन भवतीति । उक्तञ्च । 'सघातात्परार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तुभावात् कंवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च ॥ [सास्यकारिका] स च पुरुष आत्मा वा चेतनोऽनेकश्च । सूनितञ्च भवति 'पुरुषबहुत्व व्यवस्थात ।' (सो०६४५) । अपि च - 'जनन-मरणकारणाना प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तश्च । पुरुषबहुत्व सिद्ध वैगुण्यविपर्ययाच्च ।' [साख्यकारिका १८] ·२१० सस्कृतसाहित्यविमर्शः प्रसगस्यापि पुरुपस्य कथमुपरागः ? ननु पद्मपत्रमिवाम्भसा निस्सङ्गस्यापि पुरुषस्य कथमपराग इत्यत्राह आचार्य 'निस्सङ्गोपि उपरागोऽविवेकात् ।' [सा० २६ ६] क्लेशकर्मादिविविधवासनावासितबुद्धिसत्त्वससर्गविरहेपि पुरुष अविवेक- हेनोरुपरागो जायते यया कुसुमस्फटिफयो ससर्गात स्फटिके जपाकुसुमोपराग, न तया बुद्धिसत्त्व-पुरुषयो किन्तु बुद्धिसत्त्वस्य तादात्म्पादात्मनस्तद्वासनाभिमान । तथा च मूत्रितम् 'जपास्फटिकयोरिव नोपराग फिन्त्वभिमान ।' [सा०२६७) इति सर्व स्पष्टम्। सृष्टिक्रमः सास्यनये पञ्चविंशतितत्त्वानि सृष्ट्युत्पत्तिसापनत्वेनाभिमतानि । तत्र प्रकृति कत्रों, पुरुषस्तु जले पद्मपलाशवद् असङ्ग। पुरुष चेतन , प्रकृतिस्त्व चेतना। सा च सत्वरजस्तमसा' साम्यावस्यारूपा । ततो महान् -महत्तत्त्व बुद्धितत्त्वमिति यावत् । तत्परिणामोऽहङ्कारतत्त्वम् । अहङ्कारतत्त्वस्य परिणाम पञ्चतन्मात्राणि, एकादशेन्द्रियाणि च । तन्मात्राणा परिणामा पञ्च महाभूतानि । पश्चविंशश्च पुरुष । तत्र पूर्वे चतुर्विशतितत्त्वानि अचेतनानि पुरुषश्च । चंतन । प्रकरोति या सा प्रकृति प्रधानापरपर्याया। सा हि किलास्य दृश्यजगतः कार्यसहयातस्य मूलभूता । न त्वस्या मूलान्तरम् अनयस्याप्रसङ्गात् । तदनयो प्रधान-पुरुषपो सयोगेनैतद् दृश्य जगदुत्पद्यते । न च सत्वरजस्तमसा परस्पर- विरोधशोलाना गुणानो मिप सुन्दोपसुन्दन्यायेन प्वसापत्ते कप सेभ्यः फार्पोत्पाद इति पाडापम् । मिपो विरुद्धानामपि पति-तलानप्लाना सम्भूप प्रकाश लक्षणार्योत्पादसम्भवात् । ययावा वात पित्त-दसेटमगा सघातेन परस्परविरवाना १ सस्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृति प्रकृतेमहान्, महतोऽहकार, इन्पादि। [सा० १.११] वत्र यमुखहेतु तहसुसारमा सत्यम् । यद् दुसहेतु तद्दुसारमा यमातुमाहारमय सम इति विवर।

·सत्त्व- दर्शनप्रकरणम् : साम्य-दर्शनम् पानूना सरोरादिकार्यकारित्वमम्मवात् । इत्यं मियो विरुद्धान्यपि रजस्तमासि जगदुत्पादस्य कार्य सापयन्तीति न दिचद् दोषः।" सदसत्स्यातिः कापिलानां सदसत्स्यातिवादोऽपि नितरा रोचिष्णुः । माध्यमिकानां, प्रामा- कराणा, वेदान्तिनां, नम्यायिकाना वा स्यातिवादः एम्यो न रोचते। यदा शुक्नो रजतप्रतीतिः 'इदं रजतम्' इत्याकारकं ज्ञानम्भवति, तदा 'इदमिति ज्ञानं सत्, 'रजत मिति ज्ञानन्चाऽमन् । तर इदमिति सद्ज्ञानं चाश्यप्रत्यक्षं विषयोश्रोति । मत सद् रिजन मिति ज्ञानञ्च इन्द्रियागोदरतया उत्तरकाले ने रजतमिति चायितत्वादमत् । तदिदं सदसदिति उभयकोटिमवगाहमानं यद् भ्रान्तिज्ञानं तदेव सांख्यानां सदसत्स्यातिवादपदवाच्यम् इत्यनिरुद्धः । विज्ञानभिक्षुस्तु पुनः वस्तु- मात्रस्य नित्यत्वात् स्वरपनोऽवाचः, परन्तु चनन्ये मारोपितत्वात् संसर्गतो बाप.- 'स्वस्येपावापः सर्ववस्तूनां नित्यत्वात्, संमर्गतस्तु वायः सर्ववस्तूना चैतन्येऽस्तीति । एवञ्च जगदिदं स्वस्पतः सत् सदपि चनन्याध्यस्तञ्च पुनरसदिति', इत्येवजाती- पकं ज्ञानमेव सत्सत्स्यातिपदेन व्यवहरतीति विवेकः। सांस्याचार्यों भगवान् कपिलो' मुनिरतीव प्राचीनः इत्यत्र प्रमाणा- न्तराणि:--- साख्यचर्चा महाभारतेऽपि वर्तते इति कं न कुतूहल्यति । तद्यया- 'सत्यां प्रकुर्वते चैव प्रकृतिञ्च प्रचक्षते। तत्वानि च चतुर्विशत् तेन साख्या. प्रीतिता.॥ दोयाणां गुणानाञ्च प्रमाणं प्रविमागतः । कञ्चिदर्यमभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम् ।।' इति १. 'सत्त्व लघु प्रकाशमिप्टम्, उपष्टम्भक चलञ्च रज । गुरु वरणमेवमेव तम , प्रदोपवच्चायंतो वृत्ति. ॥ [सास्य कारिका] अत्र सत्त्वतममी स्वयमनियतया स्वकार्यप्रवृत्ति प्रति अवसीदन्ती रजसा गम्येने। अवसादात्प्रच्याव्य स्वकार्ये उत्साह प्रयत्न कारयते इति वाचस्पतिमिया; २. अत्र श्री सत्यव्रतसामग्रमितं निरुतालोचनमनुसन्धेयम् । पण्डिन- प्रवरोऽयं मुक्तकण्ठमाह :- "सिद्धमित्यं सास्यदर्शनाविक: कपिलस्यैव दर्शनवारेप प्राचीनतमत्व- मिति।'

·२१२ सस्कृतसाहित्यविमर्श महाभारतस्यैव सण्डभूताया श्रीमद्भगवद्गीताया पुन सारपयोगयो बहुमो बहुधा विवेचन सारपदर्शनस्य आध्यात्मिश्पक्षे प्राचीनतरत्व दिशा ख्यातिञ्च विशदय्य निर्दिशति । एवमुपनिषत्सु सास्पदर्शनस्योत्कीर्तनमुपलभ्यते 'तत्कारण सारपयोगादिगम्यम् । श्वेता० ८५० ६.१३] किञ्च- 'शुद्धात्मतत्वविज्ञानं सारयमित्यनिधीयते । [गाकरभाष्य] श्वेताश्वतरोपनिषदि च सृष्ट्युत्पत्ते मूलकारगम् 'अजा' सास्यभेदानु- वदति । तया हि 'अजामेका लोहित-शुक्त-कृष्णा बह्वी प्रज्ञा सृजमाना सस्पा ।' [स्वेताश्व० ६४]] अस्य साख्य विनानस्य निरुपमस्याविर्भावकत्व सर्वार्थजातं दिव्यचक्षुधा हस्तामलक्वत्प्रत्यक्षीकुर्याणस्य भगवन पपिलमुनरेवेति सर्व स्वीवृतम् । अत' सुगृहीननामनेया कपिलाचार्या कस्य वा न स्युनमस्मा । अतएव 'कपिलाय नमस्तस्मै नाऽविद्योदधौ जगति निमग्ने । फारुण्यात्साल्यमयी नौरिह विहिताऽवतरणाय॥' इति सत्योवितरेय तद्विषये। -००-- ·दानप्रकरणम् योग-दर्शनम् अथ योगदर्शनम् योग प्रयोजनम्यागविपय निरूपणम्-कोन यागो नाम यागा- ङ्गानि-यासो द्विदिर –यामिद्ध्युपाया-त्यागम्य तवाद-ईश्वरः काम्य प्रवक्ता-यागमाहियम्-बोन पनन्नलिनाम-नलारनिर्णय । योग-प्रयोजनम् इह खल जगतीतले सर्वेऽपि प्राणभूत काम सुख कामयमाना , तल्लाभाय सुखसाधनानि प्रतिपित्सवः, दुःखहानाम निरन्तर यतमाना, दुखशरणानि जिहा- सबचावलोक्यन्ते । दुग्यानि च प्राधान्येन आध्यामिक-आधिदैविक-आधिभौतिक- भनेन निविधान्येव । तनायिकानि ज्वरादीनि मानसानि च शोक-सन्तापादीन्या- ध्यात्मिानि, उल्कापात भूकम्प-यझावातप्रन्नोन्यापिदविवानि, सरीसृप- व्याघ्रादिहिस्रभूनेन्य मागतानि आधिभौतिकानि व्यपदिश्यन्ते । तत्तत्तिविघदुःख- निरसनाय प्राणिना सन्तताऽविरता च प्रवृत्ति । परमेषा त्रिविधदुःखाना क्षणिका निवृत्ति न चरमपुमर्थसाधिका, दुःखनिवृत्तावपि पुनस्तदुत्पत्तिदर्शनात् । एव मान- मिक्लेवानिवृत्तावपि सम्भवन्त्येव ते-ते क्लेमा पौन पुन्येन । किन्च यावन्ति सासारिकाणि सुखानि तान्यपि प्रायश इन्द्रियजन्य बात् क्षणमात्रावस्यायोनि । तया दैविधमुखोपभोगनन्तर भूय एव तानि हविषाकृष्णव मेंब प्रगुणतयाऽभिवर्द्धनाग- नि अनुभूपन्ने, तदितरभोगाभिलायो वा तदनु सुतरा समुज्जम्नते। अनोचिर- स्यायित्वात् सुखान्यपि सासारिकाणि नोपादेयपझे निक्षिपन्ति प्रेक्षावन्त । अतो दुखाना याज्यन्तिको निवृत्तिस्तामेव परमपुरुषार्थ वेनोतयनि तात्विका । तदेव कवल्यमभिधीयने । तवल्यपय-प्रदर्शनमेव परम प्रयोजन योगशास्त्रस्वति पर्यादसितम्। तदिद योगशास्त्र सास्यप्रवचनापरनामय सेश्वरसास्यपदाङ्कितम् यद्यपि प्राग हिरण्यगर्भादिभि समुपदिष्ट, तयापि मुमभूणा कल्याणाय सौरणा- चबोधनाय चंद समाधि-साधन विभूति-कैवल्याभिघेन पादचतुष्टयेनोपनिबद्ध भगव- पतन्जल्मिनिपादरेवादिष्कृतम् । पतन्जल्मिनिप्रणीतत्वादेवेद पातन्जल्दर्शन- नाम्नाऽपि व्यपदिश्यते। योगविषयनिरूपणम् तन प्रथमे पादै 'अय योगानुशासन मिति शास्त्रारम्न प्रतिजानान योग- चित्तवृत्ति निरोध' इति योगक्षणमभिवाय योग-वृनिनिरोधकाले-चित' स्थल्यावस्थान व्युत्थानकाले च वृत्तितारप्य निरम्य, वृत्तीना पञ्चसल्याक्त्व ·स्वरूप २१४ सस्कृतसाहित्यविमर्श क्लिप्टाऽक्लिष्टकथनपूर्वक तदुद्देशप्रमाणविभागलक्षणानि विधाय, निरोधोपाययो रभ्यास वैराग्ययो लक्षणाऽवान्तरभेदप्रतिपादनपुरस्सर सम्प्रजाताऽसम्प्रजातयो' समाधिविशेषयो तदधिकायधिकारानुगुष्पफललाभसमयतारतम्यञ्च प्रतिपाद्य, प्रसङ्गोपनतमीश्वरमभिलक्ष्य, तदनु निरूप्य, तद्वाचकप्रणवजपोपासनध्यान विधि तदन्तरायान् तग्निरासोपायांश्च निदिशन, पुनः सवितर्का निर्वितर्का-सदि चारा-निविचारा समापत्तीरुपपाद्य तासा सबोजत्व तनिरोधतश्च निवौंजसमाधि व्याख्याय एक्पञ्चाशत्सूत्रगुम्फिन समाधिसजित पादमम् पर्यवासायय महर्षि गोनर्दीय । द्वितीये-'तप स्वाध्यायेश्वरप्रणिधाने त्यादिना क्रियायोग तत्प्रयोजनञ्च प्रदश्यं क्लेशानामुद्देशविभागलक्षणानि सलक्ष्य तन्निरसनोपायञ्च प्रणिगद्य तदन हेयादिप्यूहचतुष्टय निरूप्य, समुपवयं च योगाङ्गानि सविशेष पञ्चपञ्चा सत्सूत्रात्मक द्वितीय पाद साधनासज्ञक्माचार्यो निरदिक्षद् । तृतीये-विभूतिनामके पावे 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा' इति सूत्रेण ध्यान धारणा-समाधियान्तरङ्गमयगमग्य सयमपदव्यपदेश्य तदयान्तरफलविशेष- सूचक विभूतिज्ञात सम्यक्सस्याप्याऽन्ते सत्त्व-पुरुषयो बुद्धिसाम्येन कंवल्यप्राप्ति माचक्षाण सूत्रकार समपूरयत् पादमम पञ्चपञ्चाशत्मनिबद्धम् । तुरीये चान्तिमे 'ज मौषधि-मन्त्र-तप समापिजा सिद्धय' इत्यादिना सिद्धिपञ्चक सप्रपञ्च निरूप्य, शास्त्रस्य मुख्यमभिषेप परमपुरुषार्थ कवल्य वर्णपित्वा चतुस्त्रिशसूत्र गुम्फिन वल्याभिधान पाद सम्प्रपूर्व महर्षिरुपसमहा- पोद योगशास्त्रमिति। प्रथ कोऽय योगो नाम समाप्ययंवाद 'पुत्र' पातोनिप्पानोऽय योगशब्द प्युत्प समाधिमेश अभिपत्त । तया प एक्षपति भगवान् प्रकार 'योगश्चित्तवृमिनिरोप ।' इति [याग० ११२] वित्तवृत्तिनिरोप एप योग, समाधिरिययं ।

·दर्शनप्रकरणम् : योग-दर्शनम् २१५ गाते । नापि वर्तमानं भोगास्टनया सणानरेनीतपक्षे निपनत् । अनागनदुःख- मेव केवलं हेयपक्षमालम्बने । तच्च विलइनातितरा पुरुषम् । तस्यायनिक- निवृत्त्ययमेव योगः प्रवर्तते । तया च सूत्रयन्याचार्यः, हेयं दुःखमनागतम्।' [योग] इति । सम्यग्दर्शनमेव तनिवृत्ती कारणत्वेनोपदिशन्ति । सम्यग्दर्शनं हि नाम यन्प्रयान-पुरुषयोरन्यतास्यानि: । सा तु योगाङ्गानुष्ठानादेव मिद्धपति, नाऽन्यया। उक्तञ्च- 'योगाङ्गानुष्ठानादशद्धि-क्षय ज्ञानदीप्तिराविदेरख्यातेः। [योग० २१२८] यया-यया योगाङ्गान्यनुष्ठीयन्ते, तयान्तया अगद्धिरज्ञानमलावरणं तनुतामापद्यते । तत्क्षपक्रमाऽनुरोधेनोत्तरोत्तरमाविवक्त्याने ज्ञान-दौप्तिरभिवर्द्धते । योगाङ्गानि तानि च योगाङ्गानि अष्टौ। 'यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयोऽप्टा. वङ्गानि ।' [योग० २०२९] इमानि सम्यगनुष्ठीयमानानि ममगा बहुतरमुपकुर्वन्ति । तत्र तावत् :- यमा 'अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः यमा।' [योग० २।३०] हिंसा-हिमा हि नाम फायन, वाचा, मनसा वा प्राणिपीडनम् । तदाहित्य- महिसा सर्वया सर्वदा सर्वप्राणिनामनभिद्रोह इति । सा मुमणावश्यमेवाऽनुष्ठेया। मनसा, वाचा, कर्मगा वा हिंसा कदापि न विषया इति सर्वप्रधान व्रतम् । यतः इतराणि सत्पादोनि अहिंसाया: निष्पत्तय एव परिपाल्यन्ने। अहिमा-ग्रतस्य निर्मलो. करणार्यय तानि उपादोयन्ने । यत अहिंसायामेवाम्पिलानि व्रतान्नराणि अन्तहितानि भवन्ति इति विवेक 'अहिंसा-प्रतिष्ठापा सन्सनिषौ वरत्यागः। [योग० २१३५] इति । अहिमा. सनचारिण. सविधे अजा-प्याघ्र गो-मिह मूषक-मार्जार अहि-नकुलादिशाश्वतदिरो. धिनोपि जन्तवः ग्लि परस्पर वैरभावं त्यजन्ति । सत्यम्-'मन्यरतिष्ठायाममोघा वाक् ।' सत्पप्रनिष्ठायां योगी समोया सफ्ला वावं विन्दनि । स यदि अनायाम वाचोदगिरति-'पामिरो भूया' इति भवति धामिर । श्रीमान भूया.' इति भवति घनाय । तद्वचनाभिमूनोया- मिशोपियामिको मयति, निनोरञ्चनोऽपि भवति पनाइयः । ययादृष्ट यया. श्रुतं तया यारमनश्चेति यपार्यवाइमनमे। प्रयुक्ता वाग यदि न धम्चिना, प्रवञ्चनाप न प्रपना, न ध प्रतिपतिदया, नापि स्वोयजनना:समा स्थान ·मस्कृतसाहित्यविमर्श सदा सा सत्या भवेनाऽन्यया । यदि एवमभिधीयमानाऽपि वाग भूतोपघातपरंव स्यातदा तु न सा सत्या भवेत् । तस्मात् सम्यक् समीक्ष्य परीक्ष्य च सर्वभूतहितायं प्रयुक्ता वाम् हि सत्यत्वेनोनेया। अस्तेयम्-न केवल चौर्यविरतिमात्रमपि तु सर्वथा परकीयद्रव्याऽस्पहा अस्तेयम्। ब्रह्मचर्यम्-सयतसर्वेन्द्रियस्य विषयस्मरणकोर्तनादिरहितस्य यमिन उपस्थन्द्रियसयम एवं ब्रह्मचर्यम् । अपरिग्रह'-देहयात्राऽतिरिक्ताना भोगसाधनानामस्वीकरणम् । इतीमानि पञ्च महाप्रतानि । एते पञ्च यमा । यम्यन्ते नियन्त्रणविषयो. रियन्ते, उपरम्यन्ते समनस्केन्द्रियाणि स्व-स्वविषयेभ्यो यस्ते यमा । मोक्षा- ध्वनीनामिमे आधारशिलाभूता परमोपकारका । त इमे अहिंसादयो यमा देश-काल-जाति-समयानवच्छिन्ना सार्वभौमा सर्वावस्थास्वनुगत महाव्रतमित्याख्यायन्ते । तत्र तावद्देशाऽवच्छिन्ना यथा, तोर्ये न हनिप्यति । कालाऽवच्छिन्ना यथा, चतुर्दश्या पुण्येऽहनि वा न हनिप्यति। जात्यच्छिन्ना यथा, मत्स्यवधकस्य मत्स्यप्वेव हिसाप्रवृत्तिन्यित्र । समयाऽवच्छिन्ना यया, क्षत्रियाणा युद्ध एव हिंसा नाऽन्योति । ते सर्वरनवच्छिन्ना सार्वभौमा अहिंसा अनुष्ठेयव मुमुक्षुभि सर्वात्मनेति । नियमा नियमाश्चापि पुन पञ्चव-गौच-सन्तोप-तप-स्वाध्याय ईश्वरप्रणि- पानानीति । तत्र शोचं गति तच्च याह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधम् । याह्य शारीर मजलादि- जनिन मेप्यान्यवहारादिनोदरस्य च । अन्यन्तरञ्च मानस चित्तमलाना मद-मान-मात्सर्य-ईया-असूया राग-द्वेषादीना पारस्पन प्रक्षालनम् । सन्तोप.-सनिहितसाधनाधिवस्याऽनुपादित्सा। तपद-राहनम् । ददाश्च पुन जिपित्सा पिपासे, शीतोष्णे, नाना- पाने इत्यवमातोयरा, सेयो इन्दाना सहिष्णुतारप सप। स्याध्याय -मोक्षशास्त्राणां वेदोपनिषदर्शनानां नियमेनाध्ययनम् । ईश्वरप्रणिधानम् ईश्वरे जाोयरे परमगुरौ अखिलका समरेगम, - सरनाम्यासाथ। आगनम् रिपरगुतमासनम्' धार. २०६] भारयते भारत पानापानम् ।

·दर्शनप्रकरणम् : योग-दर्शनम् २१७ पद्मासन-भद्रासन-स्वस्तिकासनादीनि अनेकप्रभेदानि यथासुखमनुष्ठेयानि। आचा- यस्य तु स्यिरसुखमासनमित्येवाभिमतम् । येन आसनेनाऽवस्थितस्य स्वयं सुखञ्च सिद्धयति तदासनं स्थिरसुखासनम् । आसनानां प्रभेदास्तु तन-तन ययाप्रकरण- मनुसन्धयाः। प्राणायामः नासापुटेन वायोरन्तःप्रवेशः श्वासः तबहिनिर्गमश्च नि.श्वासः प्रश्वासो वा। तयोः श्वास-प्रश्वासयोर्या स्वाभाविको गतिस्तस्या निरोधःप्राणायाम उच्यते। प्राणायामेन विवेकाज्ञानावरणमिन्द्रियाणां तनूक्रियते। अत एवोक्तम्, 'तपो न परमं प्राणायामाद्' इति । अय च:-- 'दह्यन्ते ध्मायमानाना धातूनां हि यया मलाः। तन्द्रियाणां दहन्ते दोवाः प्राणस्य निग्रहात् ॥' [मनु०] अपिच- 'नाभिस्थः प्राणपवनः स्पृष्ट्वा हृत्कमलान्तरम् । कण्ठाद बहिर्विनिर्याति पातं विष्णुपदामृतम् ॥ पीत्वा सोऽम्बरपीयूषं पुनरायाति वर्गतः। प्रोणयन् देहमखिलं जीवयन् जठरानलम् ॥' इति प्राण-विज्ञानविशेषताः पुनः प्रतिपादयन्ति, यत्प्रागवाहिन्यस्तिस्रो नाडयो भवन्ति, पिङ्गला, इडा, सुषुम्णा चेति । तासु दक्षिणा पिङ्गला, वामा स्विडा, मध्ये सुपणा। स च प्राणवायोः सन्चारः सार्द्धद्वयघटिकापर्यन्तं पिङ्गलया, ततः सार्द्ध- द्वयटिकापर्यन्तमिडया, पुनस्तायत्वालपर्यन्तमेव पिङ्गलया, पुनरिडया इत्येद- महनिशं घटीयन्त्रचक्रवनाडीद्वयनैव वाय. सञ्चरति । एक्स्यां घटिकायां पष्टिः पलानि, एकस्मिन्पले च षट् श्वास-प्रश्वासाः। एवमेक्स्यां घटिकाया पट्यत्तरशत- अयम् । (३६०) । सापंघटिकाद्वये समस्ताः श्वास-प्रश्वासाः नवरातानि । सूर्यो- दयादारम्प पुनः सूर्योदयपर्यन्तं सर्वे श्वास-प्रश्दामाः पशतोत्तरदिशति (२१,६००) संख्यामाः सम्भवन्ति । तेषा ययाविधि प्रच्छदन-विधारणाभ्यां शरीरमनसोः सम्पद्धिद्वारा प्रज्ञावलमद्दोप्यते, क्षोयने च सर्वया मलावरणम् । प्राणायाम- द्वारा नियन्त्रितं निरत चित्तं शम्दादिविषन संयुज्यते श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यपि विषय- नं संपरयन्ते । भवन्ति च तानि तदा चित्तस्वरपानकारोणि, एष एव प्रत्याहारः। ध्यानम्-वत्यन्तराऽव्यवहिलो ध्येयाकारो मनसःप्रवाहः । इदमेय ध्यानं यदा प्येयमात्रागरं ध्यानध्यातृष्टिविधरं भवति तदा समाधिरित्यभिधीयते।

·२१८ सस्कृतसाहित्यविमर्श . धारणा-या तु हृत्पुण्डरीकादिदेशविशेष चित्तस्य बन्ध एकामना सेव धारणेत्युच्यते। तदेतद्योगाङ्गानुष्ठानादेव विवेकस्याति सजायते। विवेको हि नाम प्रकृतिपुरुषयोरन्यताख्याति , चेतनाम्चेतनभदजानमिति । विवेकख्यातिनिष्पत्तावेव मुक्ति कंवल्य वा सम्भवति न तु तदते। अयमभिसन्धि, प्रकृति-पुरुषान्यता प्रत्ययोत्पत्तौ पुरुषस्या विद्या निवर्तते । अविद्या-निवृत्तौ रागादय क्लेशा विनि- वर्तन्ते। रागाद्यभावे कर्मामाव। कर्माभावे जन्माभाव । सति जन्माभाव एवं दु ख्यात्यन्तनिवृत्ति । सैव मुक्ति कंवल्य केवलीभाव इति । इदमेव योगशास्त्रस्य परम प्रपोजनम् । इति सक्षेपत , विस्तरस्तु तवैव प्रकरणेऽनुसन्धेय । सोऽय योगो द्विविध । सम्प्रज्ञानोऽसम्प्रजातश्चेति । यस्त्वेका चेतति प्रद्योतयति पारमार्थिक तत्व, क्षिणोति चाविद्यादीन् क्लेशान्, श्लययति कर्मअध- नानि, निरोधाभिमुखश्च करोति चित्तम् स सम्प्रज्ञात इत्यादयायते । सम्या प्रजायते साक्षादिक्रयते ध्येय यस्मिन् निरोपविशेषरूपे योगेस सम्प्रज्ञात इति भावः। सम्प्रमाते तत्वज्ञानरूपा यत्तिनं निरुद्धा भवति । तदितरास्तु भवन्ति निएखा निखिला अपि । निवृत्तसमस्तवृत्तिको योग असम्प्रज्ञात । ससारवीजभूताना बलेभापभियानाञ्चात्राभावादेष एव नि:जसमाधिरपि भण्यते । सम्भवति चावात्मन' स्वरूपावस्थितिरान्तिको। केवल्यफलफत्वादेष मुमुलभ साप नोय" । सिद्धसम्प्रजातसमाधिरेव योगी कंदल्याय कल्पते । कंवल्यमेव परमपुमर्थ- स्वेनानुप्राह्यम् । तत्साधनायोपदेश एव योगशास्त्रस्य निष्कर्ष । योग-सिद्ध उपाया अभ्यासवराग्ययो पोसियुपायत्व मूत्रितम्। सावपि न प्राक्सिप्पतः । सदर्यमाधाय त्रिपायोगमनुशास्ति । तर स्वाध्यायवरप्रणिधानानोति । नान्तरेग सपश्चित्तनमत्यम् अनम्तावतरोऽनुष्म्यम् नातपस्विनो योगसिदि । तत्र स्वा प्यार परमावापर स्वाप्यायोहि नाम घेदशास्त्राणामध्यपन या ईश्वरप्रणिधान- च समजा परमेश्वरसंगम् तालनभिसन्धानन्ध । त एक रियायोग ।

·दयनप्रकरणम् : योग-दर्शनम् २१९ समाधिविपर्यया सर्वया समुच्छेत्तव्याः समाधिमायः। क्रियायोगेन तनुताः क्लेशाः ध्यानेन दग्यवीजरल्पाः वर्तव्याः । यतस्ते पुनः प्रसवाय न कहिचित् क्ल्पेरन् इत्यादयः। योगस्य तवादः ईश्वरो जीवः प्रकृतिश्चेति तत्वनयवादमनुग्रहाति दर्शनमिदम् । इति- हेतोरेव सेश्वरसांत्यमिति संजयापि समात्यायते । प्रतिपुरुपयोरन्युपगमः पया कापिले तया पातञ्जलेऽपि इत्यनयोः समानतन्त्रत्वम्। “सांख्ययोगी पृयग्याला प्रयदन्ति न पण्डिताः॥” इति ! कापिलं दर्शनन्तु नेश्वरवादीति निरीश्वरसांस्येति- नाम्ना प्रसिद्धम् इति एके अपरे तु नंतत्सहन्ते । कापिलं सांस्यमपि न निरीश्वर- वादीति तेषामन्युपगमः। तेषां नयेन तद्नमविलसितमेव, यत् सांस्यस्य निरीश्वर- वादित्वप्नाम् । 'ईश्वरासिद्धेरिति नये मुतरामाचार्यणेश्वराङ्गीकारात् । सविस्तरः प्रपञ्चस्तु सांस्यप्रकरणे एवानुसन्धयः । तव विस्तरेण प्रत्यपीपदाम विषयमम- मिनि नाय स पुनरुक्निमपेक्षते । ईश्वरः "क्लार्मविपाकापरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' [योग० १।२४] पुरुषो जीव', पुष्पविदोपदचेश्वरः । स जीवानितरां भिन्नः। क्लेशाम- विपाशायः सबंया अमंस्पृष्टः जीवस्तु पुनः तन्मस्पृष्ट इति जोवेदवरयोमँदः सई तिन.। माह च पोगमाप्ये महामनिर्यास.- “यया मुक्नम्य पूर्वा बन्धकोटिः प्रजायते नवमीश्वरस्य। पपा या प्रतिलीनस्योतरा बन्धोटिः सम्भाव्यने नंवमीश्वरस्य । स तु सदैव मुक्तः सददेश्वर इति । स च ईश्वरः सर्वेषामपि गुरुःपालेनानवच्छेदान्" इनीश्वरस्यस्पम र जीवभिनत्येन प्रपश्चितम् । कोऽस्य प्रवक्ता प्रवक्ता भगवान् पतञ्जलिः इति सर्वसम्मतम् । यापि रचनाभिमन्यन्ते यदायः प्रवक्ता तु योगदानस्यापि भगवान् अपिल एप सापकना। पुरस्तुन्ति पद्यमिदं स्वमगोपपत्तर:- 'कपिल' प्रादुराचार्या सारनिहिचनिनिश्चिताः। दिप्यमों मगर ने उदमि संस्तुतः ।। इति ॥ अन्नपगलि ते पापिलोमा चोरियां सलम्मे दुरपिगता विस्मनत्रार्या पदारमा यो भगवान् पतलिमहानाः पुनरजीवकामाम । परन्नमान्य अस्य शास्त्रम्य ·२२० संस्कृतसाहित्यविमर्शः विप्रतिपद्यन्ते। ते श्रुतिमूलकमेव योगशास्त्रमाकलयन्ति । दृश्यते च श्रुतौ बहु' योगविद्याया उपदेशः। योग-साहित्यम् तदनु योगशास्त्रस्य दुरूहविषयतामाकलप्प तत्रभगवान् श्रोधात महाभागो भाष्यं प्रणिनाय । तदुरि सकलशास्त्रपारङ्गतो. विद्वन्मून्यः श्रीवाचस्पतिमिथमहाभागः व्यासभाष्ये तद्गदरहस्यविवृतिपरा तत्ववैशारदी- नाम्नी वृत्ति रचयामास । विज्ञानभिक्षुश्च तत्ववात्तिकं प्रणिनाय। कोऽस्य प्रणेता? किमयं योगदर्शन-व्याकरणमहाभाष्यायुर्वेदप्रन्यानां प्रणेता एक एव अयश भितः इति विचार्यमाणे पक्षद्वयमुज्जम्भते । एके व्यवतिष्ठन्ते एक एव । अपरेऽत्र कलहायन्ते । तदेकरववादिन. प्रतिपादयन्ति :-- योगन चित्तस्य पदेन वाचा, मलं शरीरस्य च वैद्यकेन । योमाकरोत्त प्रवरं मुनीनां पतञ्जल प्राञ्जलिरानतोऽस्मि । इति लोकप्रसिद्धन पद्येन योगशास्त्रव्याकरणभाष्यवैद्यक ग्रन्यत्र गेना पतञ्जलिरेक एवेति सुतरा ध्वग्यते । एवं स्त्रीस्ताब्दीयद्वादशशतकस्थितिजपा घरवव्याख्याकृता चक्रपाणिना चरवटोकायामुक्तम् :-- पातञ्जल-महाभाष्य-चरकप्रतिसंस्कृत.। मनोवाक्कायदोषाणा हन्त्रेहिपतये नम ॥ . इत्यनेनापि पतञ्जलेमहाभाष्य-वरकसस्कर्तुश्च अभिन्नत्वमेवावगम्यते। किञ्च- साम्दानामनुशासनं विदधता पातञ्जलं कुर्वता, भाष्यं राजमगासनकमिति व्यातन्यता वैद्यके। धारचेतोवपुषा मला फणिभूता भय येनोद्धता. स्तस्य धोरणरङ्गमल्लनपतेर्वाचो जयन्त्यज्ज्वला ॥ १. "युजते मन उत युजते धियः'। इत्यादि २. योगमूत्राणा यहपष्टीचा उल्लसन्ति । भोजता राजमात्तंडाया भोजवृत्तिनाम्ना प्रसिद्धा । भावगणेशस्य योगवृत्तिः । रामानन्दस्य मणिप्रभा । अनन्न-पण्डितस्य मोगचन्द्रिका । सदाशिवेन्द्रसरस्वतीमहाभागस्य योगमुधा- परः । नागोजीभट्टस्य लघुवनयश्च । एवं पातञ्जलयोगमाश्रित्य मुविसाद गाहिरणमुपलम्पते ।

·दर्शनप्रकरणम् : योग-दर्शनम् २२१ इत्यनेनापि-वृत्तिकृता श्रीभोजदेवेनापि, पतञ्जलिमुपमानीकृत्य तत्तु- स्यत्वेनात्मवर्णनं दितन्वंता, योगव्याकरणवैद्यप्रणेतुः पतञ्जलेरेकत्वमभिप्रेतम् । बलवदुक्तविवेचनेन, सोऽयं योगव्याकरणवैद्यकप्रणेता पतञ्जलिरेक एवेत्युप- पद्यतेतरां सुतराम् । परन्त्वेतदितरे न सहन्ते । ते व्यवतिष्ठन्ते पातञ्जलसूत्रोपरि व्यासवृतभाष्योपलब्धेः 'पाराशर्यशिलालिन्या भिक्षुनटसूत्रयोः [अष्टा० ४।३।११०] इत्यस्मिन् पाणिनीयसूत्रे पाराशर्यापरपर्यायव्यासशब्दोल्लेखात् पाणिनासस्य प्राचीनत्व निष्पद्यते । यस्य पतञ्जलेः सूत्राणामु परि व्यासभाष्यं स पतञ्जलिरपि पाणिनःप्राचीन इत्यपि व्यक्तीभवति । महाभाष्यरचयिता पतञ्जलिस्तु पाणिने- रर्वाचीनः इति सर्वसम्मतम् । अतो भाष्यकृत्पतन्जले योगसूत्रकर्ता पतञ्जलिः सर्वथा भिन्न इति स्फुटम् । योगसूत्रकारस्तु खल्वतितरां प्राचीनः महाभाष्यकृत्तु तदपेक्षयाऽर्वाचीनः । अतो द्वयोभिन्नत्वं न जारवेकत्वम् । इति एवमेके पतञ्जलिबहुत्वं अपरे तु तदभिन्नत्वं संसाधयन्ति । तत्वन्तु विवेचका एव विभावयन्तु । 'प्रसिद्धि- परम्परानुरोधेन तु तत्पार्थक्यमेव आकलयामो वयं रोचिष्णु इत्यलमति पल्लवितेन । कतमोऽयं पतञ्जलिमि अन भारतभूमिमल गाः पतञ्जलिनामधेया बहवो विद्वासोऽभूवन् । तेषु कतमोऽयं योगसूनकारः पतञ्जलिरिति इदन्तया निर्णतुं तु दुःशकम् । अत्र बह्वो बहुया प्रतिपादयन्ति । तथापि किञ्चिदिवान विविच्यते विद्वन्मनोविनो- दाय। पतञ्जलिप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धाः सन्दर्भा अधोऽङ्किताः समुपलभ्यन्ते । तेषां सपी क्र्ता एक एव पतञ्जलिरथवा विभिन्नास्ते इति जिज्ञासा सुतरामुज्ज- म्भते.-तद्यथा- (१) योगसूत्रकार, (२) व्याकरण महाभाष्यप्रणेता, (३) चरकसंहिता प्रतिसंस्कर्ता (४) निदानसूत्रनिर्माता, (५) परमार्यसूत्रप्रवक्ता, (६) कोषकारः इति । तरकोषकारोऽपि कश्चन पतञ्जलिरासीदिति तु हेमचन्द्राचार्यविरचितात् 'अभिधानचिन्तामणिकोषे संस्मृतात् श्लोकादवगम्यते-- 'प्रामाण्यं वासुकेव्याः व्युत्पत्तिर्धनपालतः। प्रपञ्चो वाचस्पतिप्रभृतेरिह लक्ष्यताम् ॥ अत्र वासुकिपदेन पतञ्जलिरेवाभिलक्षितोऽवगम्यते। एक एव स पतञ्जलि- रेतेषा प्रन्यानां प्रणेता इत्येके । न हि सर्वशास्त्रावगाहिशेमुषोकस्य भगवतः 'शेष' इत्यपरनामधेयस्य पतञ्जलेः उक्तसर्वशास्त्रप्रणेतत्वे क्मिप्यपरिहार्य बाधक- मुत्पश्यामः । "योगेन चित्तस्य पदेन वाचाम्'-इतिसुप्रसिद्धलोकोक्त्या च तस्य ·२२२ सस्कृतसाहित्यविमर्श ततच्छास्त्रनिष्णातत्व सूपपन्नमेव । तत्प्रतीपत्वेनाद्यावधि न काऽपि वलीयसो हृदय- गमा वाचोयुक्ति द्धिपद्धतिमारोहति इत्यल काकदन्तपरोक्षयेति । विशिष्य तु अत्रानुसन्धित्सवो विद्वास' एवाविष्करिष्यन्ति किमपि निर्णात तत्त्वमित्याशा- स्पते। इति सक्षेप। तत्कालनिर्णय. पद्यपि पतञ्जले कालनिर्णयोऽपि इदमित्यन्तया वक्तु न शक्यते । तथापि सोनोव प्राचीन । वैयाकरणपतञ्जले. काल प्रारीस्तद्वितीयमातकटितमध्य- पाले क्वचिनिर्षिते कालकोविदं । योगप्रणेता पतञ्जलिस्तु ततो नितरां भिन्न । इदमप्यप्रावधेय यद् योगशास्त्रस्यास्य न खलु पतञ्जल्युपजता, हिरण्यगर्भादिभिः प्राक्तनाचार्य पुराकालेऽपि तदुपदेशदर्शनात् । स्वय भगवति वेदेऽपि च तन्मूल- स्याम्नानात- -तया हि- 'युजते मन उत यजते थियो, विप्रा विप्रस्य यहतो विपश्चित । यि होत्रा दघे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितु परिष्टुति ॥ [ऋग्० ५।८॥१] एवमुपनिपदारण्यकादिप्यपि तच्चचिंनाद् इति प्रदर्शितपूर्वम् । ---..-.

·दर्शनप्रकरणम् मीमासा-दर्शनम् २२३ अथ मीमांसा दर्शनम् रेय मीमासा नाम-मीमासाविषयनिर्देश:-मीमामासिद्धाता-पट् प्रमाणानि-मीमामाया आचार्या-प्रामाण्यवाद -भ्रमज्ञानम्-तत्त्वमीमासा- मोमासाप्रयोजनम् केय भावना नाम–कर्मणा चातुविध्यम्--अपूर्वत्व नाम किम् ? -मीमासकानामीश्वर.--मोक्ष-मीमासासाहि यम्-मीमामातत्त्व- निवपं तत्सार्यक्त्वञ्च । मोमासाशास्त्रमिद क्लि धर्मव्याख्यानपर शास्त्रम् । धर्मश्चात्र वेदविध्या- त्मक क्रियाविशेष । आह च आचार्य धर्म लिलक्षयिपु-'चोदनालक्षणो धर्म' (मी० १३१२) चोदना हि नाम क्रियाप्रवर्तक्वचनविशेष । स च वेदविधिस्प एव । उक्तञ्च शवरस्वामिना “चोदना हि भूत भवन्त भविष्यन्त सूक्ष्म व्यवहित विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमयं शक्नोत्यवगमयितुम् नान्यत् किचनेन्द्रि- यम्।" इति। मोमासराना नये विधि अतिविहितक्रियाकलापमवाभिधत्ते । तदस्मिन् क्रियाकलाप एव विधिलक्षणाना वेदवचनाना प्रधान तात्पर्यम् । सूत्रितञ्चाचार्य "आम्नायस्य क्रियायत्वात्" [मी० १२२।१] तदेव तादृशाविधिवचनानुष्ठानेनैव जन निःश्रेयस लभते। "स्वर्गकामो पजेत" इत्यत्र यजेतेत्यादिविधिविशेष द्वारीकृत्य यतादृशर्मानुष्ठान प्रति या प्रेरणा उत्पद्यते सा च तु मौमासकाना भावनेति' पदेन व्यपदिश्यते । सा च भावना द्विविधा, शाब्दी आर्यों चेति भेदात् । तत्र लिडलकारजन्या भावना शान्दो, आख्यातजन्या च आर्यो। तया खलु भावनया प्रेरित पुरुष कर्मक्लापे प्रवर्तते, प्रवर्तमानश्च ययाश्रद्ध फल्मश्नुते निःश्रेयसादिकम् । यया, पदपदार्यज्ञाने व्याकरणस्य प्राधान्य, प्रामाण्यावबोधे च न्यायस्य, तद्वद् विधिगम्यज्ञाने मोमासाया प्राधान्यम् । तया चोक्त शावरे "एव वेदवाश्यान्येव एभि व्याख्यायन्ते मोमासा- सूत्ररित्पर्य । तदेतन्मीमासा दर्शन किल भगवजमिनिमुनिपाद प्रणीत द्वादाभि- १. भवितुर्भावनानुकूल भावकव्यापारविशेष । न्यायमीमासाप्रकाश ] २. मीमासा जिज्ञासेत्ययं ।'मोमासते इत्यादप प्रयोगा बहुत्र प्राचीन- साहित्मपि उपलभ्यन्ते। यया 'उसृज्या नोत्सृज्यामिति मीमासन्ते ब्रह्म- वादिन । [ततिरीय सहिताया ७१५।१] । 'ब्राह्मण पात्रे न मीमासन्त' इत्यादि- [ताण्डय ब्राह्मणे [६।५।९] 1 'उदिते होतव्यमनुदिते होतव्यमिति मीमासन्त ।" [कोषीतिकोब्राह्मणे २१९) इत्येवमादयः ।

·२२४ सम्बतसाहित्यविमर्थ रध्याय प्रणिबद्ध शास्तन् । तर प्रत्यध्यायन्च चत्वार पादा अनुस्यूता, तृतीयधष्ठ- दशतमाध्यायवर्जम् । तदेषु अष्ट पादा अध्यायान्तरापवादरूपेण गम्पिता। एव तन सर्वे सम्भूय पप्टिसरयाका पादा भवन्ति । पुनश्च तत्र प्रतिपादे कतिपयानि अधिकरणानि' समुल्सन्ति तानि सर्वाणि सम्मिलितानि प्रायश सहस्रसम्मितानि भवन्ति । मीमासासाचनत्वादिद मीमासाशास्त्रमभिधीयते । 'मान्-व-दान् शानन्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य' इति सूत्रे 'माने जिज्ञासायामिति वात्तिकादस्य सदस्य निष्पत्ति । मीमासेय पूर्वमोमासेति, ममीमासेति पदेनाऽप्यारयायते । वेदान्तापरनाममाया उत्तरमोमासाया पूर्वभवत्वात् पूर्वमीमासा, पर्मकाण्डविषय- विशेषप्रतिपादनाच्च कममीमासेत्यपि परिभाष्यते। केय मीमासा नाम क्वचिच्च न्यायकणिका-न्यायमाला-विस्तरादिमीमासाविषयकग्रन्येषु बहुशो मीमासेति पद न्यायपदेनापि व्यवहृत सन्दृश्यते। मीमासा हि नाम (पर्मकाण्डप्रतिपादक ध्रुतीना मिथो विरोधपरिहारकारको अन्य । यत्र क्वचित [क्माण्डपरे श्रुतिप्रतिपादितेऽर्थे विरोधोऽवभासते, त शास्तमिद सुतरा परिहरति तराम तत्तत्पूर्वपक्षान् उत्तरत्वेन, युक्तिप्रयुक्तिपुरस्सर निरस्य तास्ता आशङ्का निराकृत्य परिष्कृतार्थ समर्थयति च । तद्यया-यागादिपु मनुष्यस्यवाधिकाराधिकरणे' पूर्वपक्षत्वेन सूत्रयति 'फलार्यत्वात्कर्मण शास्त्र सर्वाधिकार स्यात् ।' इदमामनन्ति दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इत्येवमादि। तर सदेह --कि यावत् किञ्चित्सत्त्व तत्सर्वमधिकृत्य एतदुच्यते उत समयमधिकृत्य । कि प्राप्त सर्वाधिकार । अविशेषात् ननु वृक्षाः दपो न किञ्चित्कामयन्ते । क्य तेषामधिकार । उच्यते । माभूदचेतनानामधि फार तियंञ्चमधिकृत्य पजेत इति यूयात् ननु तिर्यञ्चोऽपि न किञ्चित्फल फामपन्ते । न इति घूम । फामयन्ते सुखम् । एव हि दृश्यते धर्मोपतप्ताश्छायामुपसर्प- न्ति शौतेन पीडिता आतपम्। आह। ननु तिथंच आसन्न फल चेतयन्ते न कालान्तरफ्ल प्रार्ययन्ते। कालातरफलानि च दिकानि फर्माणि। इत्यादिक वचनप्रतिवचनान्या सस्कृत्योपसहत पूर्वपक्षत्वेन यद् मनुष्याणामपि शक्नुयतामधि- पार इति । तत सिद्धान्तत्वेन सूनितम् :- का विधिसयोगाद्विधि पास्न्यन गम्यते।(मीमाला] १. अधिररणपदश्चात्र पारिभापितम तथा घोरतम्-- विपयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तर । निर्णयश्चेति पञ्चाङ्ग स्त्रिधिकरण स्मृतम् ॥

·- - दर्शनप्रकरणम् मौमासा-दर्शनम् २२५ यागादिप न तिर्यगादीनामधिकार.। कर्माणि निवर्तयितुं शक्तानामेवा- पिकार । न तिर्यञ्च शक्नुवन्ति कर्माणि निवर्तयितुम् । इत्यादिक सतर्कवितर्क- मुपपाद्यान्ते सिद्धान्तयन्ति तस्मात् मनुष्याणामेव शक्नुवतामधिकार इति । अपिच, यागादिषु स्त्रीपुरुषयोरधिकाराधिकरणे लिङ्गविशेषात्पुरुषस्यैव तत्राधिकार इति पूर्वपक्षीकृत्य सूनयति 'लिङ्गविशेषनिर्देशात् पुयुक्नमैतिशयान" [मी०६] दर्शपूर्णमासान्या स्वर्गकामो यजेतेत्यादि समाम्नातम् । अन पुलिङ्गविशेष- णादवगम्यते यद्यागेषु पुसामेवाधिकारो न स्त्रोणामित्यादि शङ्कानिरसनपूर्वमन्ते सिद्धान्तयति जाति तु वादरायणोऽ विशेषात् । तस्मात् स्त्र्यपि प्रतीयते जात्ययस्याऽविशिष्टत्वात् ॥ [मी० .....] अत्र 'तु' शब्द' पक्ष व्यावर्तयति । तदस्ति पुसोऽधिकार । जाति तु बाद- रायणोऽधिकृता मयते स्म । आह । किमय स्वर्गकाम इति जातिशब्द समधिगत । नेत्याह । कय तहि । यौगिक स्वर्गच्छायोगेन वत्तते । केन तहि शब्देन जातिव्रता या अधिकृता गम्यते नैव च वय घूमो जातिवचन इह शब्दोऽधिकारक इति। कि तहि ? स्वर्गकामशब्देनोभावपि स्त्रीपुसावधिक्रियते इति। अतो न विवक्षित पुल्लिङ्गमिति । कुत । अविशेषात् । नहि शक्नोति एपा विभक्ति "वर्गकामलिङ्गन विशेष्टुम् । कय । लक्षगत्वेन श्रवणात् । स्वर्ग कामो यस्य तमेव लक्षयति शब्द । तेन लक्षणेनाधिकृतो यजेतेति शब्देनोच्यते। तत्र लक्षणमविशिष्ट स्त्रिया पुसि च । तस्माच्छब्देनोभावपि स्त्रीपुसावधिकृतो गम्यते । तत्र केनाधि- कार स्त्रिया निवर्यते। विभक्त्या इति चेत् । तन्न। फस्मात् । पुवचनात् स्नी- निवृत्तावशक्ति पुसो विभक्त्या पुनर्वचनमनर्यमिति चेन । आनर्यक्षेपि स्त्रीनिवृत्तरभाव । परिसख्याया' स्वार्यहानि । परार्यकल्पना प्राप्तबापश्च न चानयंश्यम् निर्देशार्थत्वात् । तस्मात् स्यपि प्रतीयते जात्पर्यस्याऽविशिष्टत्वात्, इत्येवमादिकम्। १. परिसंख्या हि नाम तत्र चान्यत्र च प्राप्तो नियम । पञ्च पञ्चनखा भदया इति रागत पञ्चनसानामितरेपाञ्च भक्षणे प्राप्ते पञ्चनखा एवेति इतरनिवृत्तिर्यया बोध्यते तयान न, परिसख्याया मूलोक्नदोषत्रयापातप्रसङ्गात इति भावः। । ।

·२२६ सस्कृतसाहित्यविमर्श भीमासाया विपर्यानर्देश दर्शनमिद द्वादशाध्यायोपनतमिति प्राइनिर्दिष्टम् । तदेषु द्वादशाध्यायेषु प्रयमेऽध्यापे विध्यादे प्रामाण्य निरूपितम् धर्मलक्षणभेदश्च । द्वितीये सद्विधेय- कर्मभेदो निरूपित । तृतीय विहिताना यागादिकर्मणा शेषशेषिभावः । चतुर्य ऋतुप्रयुक्तानुष्ठेयानुष्ठेयाना पुरुषार्थप्रयुक्तानुप्ठेयाना च पदार्यानां परिमाण प्रप- ञ्चितम् । पञ्चमे अनुष्ठेयपदार्यानामनुष्ठानकम प्रदर्शित । षळे न विहितकर्म- फलभोक्तृस्वरूपाधिकारप्रतिपादनम्। सप्तमे प्रकृतावुपदिष्टानामङ्गाना विकृतौ सामान्यातिदेशो निरूपित । अष्टमे आग्नेयोऽष्टक्पाल इत्यादि प्रकृत्यङ्गाना, सौर्य चरु निर्वपेदेत्यादिविकृती सप्तदश द्रव्यदेवतादिद्वारेण विशेषातिदेश । नवने प्रकृतावुपदिष्टाना मन्त्रसामसस्कारकर्मणा विकृतावतिदेशप्राप्ताना प्रकृति विकृत्योरग्निसूर्यादिदेवतादिभेदे प्रकृतिविकृतिगत देवतादिवाचक पद विहाय विकृतौ देवतादिवाचकस्य पदस्याध्याहार ऊहो निदर्शित । ययाऽग्नये जुष्टमिति- मन्ने, प्रकृत्युपदिष्टे विकृतावतिदेशे प्राप्तेऽग्निपदपरित्यागेन सूर्यपदाध्याहार। पया च "गिरा गिरा दृक्षसे" इत्यन साम्नि गिरा पदस्य परित्यागेनेरापदस्याध्याहार साम्नामूह । ब्रह्मादिद्रव्यान्तरसम्बन्धिनश्चावघातादेवारादिद्रव्याऽन्तरसम्बध सस्कारकर्मणामूहश्च । दशमे दिकृतौ चोदकप्राप्ताना प्राकृताङ्गाना प्रकृताङ्गानाञ्च प्रकृतो सावकाशाना विकृतौ ह्य पदिष्टविशेषाङ्गादीना बाधो निरूपित' । यथा-- प्रकृते सकाशाद्विकृतावतिदिष्टाना बहिषा शरमय बहिरित्युपदिष्टेन शरमयबहिषा विकृती बाप । एकादशे धानेकाङ्गिविधिप्रयुक्तानामगाना सकृदनुष्ठानात् सर्वा- ऽङ्गिनामुपकारसाम्य निरूपितम । यथा-'आग्नेयोऽष्टाक्पाल' उपाशुयाजमन्तरा नत्यनियोमोयमेकादशपयालमित्यादि पौर्णमासादिकर्मप्रयुक्ताना प्रयाजाघङ्गाना सकृदनुष्ठानात् सङ्गयुपकार । द्वादशे च पुनरेकाङ्गिप्रयुक्ताङ्गानुष्ठानस्य तत्प्रयोजक्सामर्थ्यरहितेऽङ्गम न्तरेऽप्युपकार इत्यादि प्रपञ्चितम्। मीमासाया इयत्ता द्वादशभिरघ्या. सन्दायत्वादिय द्वादशलक्षणीति नाम्नाऽपि प्रसेपिढयते। परन्तु कालान्तरे पुनरन्ऽपि चत्यारोऽध्याया ये सर्पणपाण्डनाम्ना देवताकामा नाम्ना का प्रस्पाता अत्र सपोजिता । तत्सग्निवेशादेव पोडशाध्यापसवलिता मीमांसति स्याति गता सा। परन्तु अये वेचन आलोपा अन विप्रतिपदन्ते, ते अप्यायानिमाा परस्तात्सन्निविष्टार जमिनिविरचितानाङ्गोपुर्वन्ति । मीमांसायो माणि २६४ सपवानि, अधिकरणानि १०९ मितानि अत्यवस्व नस्य । 1 - ·दर्शनप्रकरणम् : मीमासा-दर्शनम् २२७ सूत्रसंख्या, सर्वतरदर्शनसूत्रसंख्यातोऽत्यधिकत्वात् बृहत्तमत्वमस्य दर्शनस्य ख्यापयति। मीमांसासिद्धान्ताः आपातत ईश्वराऽनङ्गीकारः । देवता मन्त्रमयो न विग्रहवतो । क्रियापरः सर्वो वेदः। वटवीजवत्ससारोऽनादिः । अतीन्द्रियसुखाभावः । स्वर्गः सुखप्राप्तिरेव । कर्मणा मोक्षः। क्रियान्विते शब्दशक्तिः । अख्यातिवादः। सर्व ज्ञानं प्रमैव । स्यूल- शरीराद् भिन्न आत्मा परमार्यनित्यः। धर्मस्य परमेश्वरबुद्धना निष्कामतया आच- रणे अन्तःकरणशुद्धया क्रमेण ब्रह्मात्मक्पज्ञानेन कैवल्यं मुक्तिरिति जैमिनिगुरुचर- पानां महर्षिव्यासमहाभागानाञ्चाभिमतम् । फलदातृत्वञ्चापूर्वस्यति । तदेतत् सिद्धान्तजातं जैमिनिमहर्षिणा, मीमांसाशास्त्र सूनितम् भाष्यकारेण शबरस्वामिना चाऽभाष्य प्रकाशितम्, वात्तिक्कारेण कुमारिलभट्टमहोदयेन उक्तानुक्तदुरक्त- दिवेचनपुरस्सरं सोदाहरणमुपपादितम् । न तद्ग्रन्यभूयस्त्वभियान प्रपञ्च्यते। मीमांसानयेन अज्ञाततत्त्वार्यज्ञानं हि प्रमा' उच्यते प्रमाकरणञ्च प्रमाणम् । तल्लक्षणन्तु 'करणदोषवाधक्ज्ञानरहितमगृहीतमग्राहि ज्ञान प्रमाणम् । (शादी०) भाट्टास्तु वेदान्तवत् पडेव प्रमाणानि स्वीकुर्वन्ति, प्रत्यक्षानुमानोपमान- शब्दार्यापत्त्यनुपलब्धय इति । परं प्रभाकरोऽनुपलब्धि नाभिनन्दति । प्रत्यक्षानुमाने तु न्यायवन्मीमांसाप्यङ्गीकरोति परमन्यत्र ततो भिद्यते। शास्तमिदं वास्तववादपोषकम् । एतन्नपे, जगदिदं वास्तविक न खल्वाभासमानम् । न्यायाभिमतान् पविधान सनि स्तु मोमासका न सहन्ते । संयुक्तं संयुक्त- तादात्म्यरुपञ्चेति सन्निवर्षद्वयमेव ते मन्यन्ते । भाट्टास्तु समवायं प्रति विप्रति- पद्यन्ते । तेषां नये जातिगुणर्मणां द्रव्यः सह तादात्म्यसम्बन्धः । अतस्तेषां घटत्वस्य, घटरूपस्य, घटक्मणश्च प्रत्ययं प्रति संयुक्ततादात्म्यसम्बन्धः सन्निर्पः । प्राभाक्रास्तु पुनः संयोगः संयुक्तसमवायः समवाय इति सन्निकर्षत्रयमेव व्यवस्थापयन्ति । नैयायिकानामनुमानं प्ररियातः भाट्टानामनुमानतः किञ्चिद् भिद्यते, विशिष्य तु हेत्वाभासे। पञ्चावयवस्याने मीमासकाः प्रतिज्ञा हेतुर्दृष्टान्त इत्मवयबरयमेष प्रशंसन्ति। उपमानम् सादृश्यज्ञानं हि उपमितित्वेनोन्नीयते मोमासकानाम् । उपमितिहि प्रत्यक्षतो १. अज्ञातपद स्मृत्यनुवादयोव्यंवच्छेदार्थम् । तयोतिपदार्थस्य विषयता. त्वात् संशयभ्रमौ तु न प्रमान्तर्गती।

·२२८ सस्कृतसाहित्यविमर्श भिद्यते सादृश्यवतोऽयंस्य तदानों दृष्टिगोचराभावात् । नयं स्मृत्यन्तर्गताऽप्युपमिति सम्भवति । तादृशार्थावबोपसमकालावच्छेदेन वस्त्वन्तरस्य मानाऽभावात् । च्याप्तिदूषणतया चेयमुपमिति अनुमानशब्दप्रमाणपोरपि मान्त पतति । अतः स्वतन्त्रप्रमाणत्वेनैवोपमितिरभिमता मोमासकानाम् । उपमान हि सादृश्य-ज्ञानम् असनिकृष्टऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति यया गवयदर्शन गो स्मरणस्य। शब्दप्रमाणम् शाग्दी प्रमाऽपि मीमासकाना विशिष्टपदमधिकरोति । शब्दप्रमाण हि द्विविध-पौरुषेयमपौरुषेयञ्च । आप्तपुरुषप्रयुक्तमेव पौरुषेश प्रामाण्यकोटिमधि रोहति नानाप्तप्रयुक्तम् । अपौरुषेयन्तु पुन अपुरुषेण परमात्मनोक्तत्वात् वेद एव । प्राधान्येन धर्म प्रतिपादनमेव मोमासरदर्शनस्योद्देश्यम्। धर्मस्वरूपनिरूपणाय च चरमप्रमाणभूतो वेद एव । अतो मुख्यत्वेन धर्मतत्त्वनिर्णयार्थ वेदमायारोकृत्यैव भीमासा प्रवर्तते । अपौरुषेयत्वादेव वेदस्य नित्यता । जैमिनिनयन शब्दो नित्यः । शब्दनित्यत्व हि खलु वेदनित्यत्वम् तच्चतत प्रमुखप्रामाण्यमवगाहते । तया चाह महर्षिः- 'नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात् ॥ [१।१४१८] दर्शनपदमुच्चारणपर पराय, परमयं प्रत्यायितुम् उच्चरितमाने हि विनष्टे शब्दे नान्योऽन्यमयं प्रत्याययितु शक्नुयात् । स्वाभिप्राय परत्र प्रत्याययितुमेव शब्द प्रवर्तते । परनार्थप्रत्यायनार्थमेव शब्दप्रवृत्तिरितिभाव । स च नित्यत्वे सत्येव शब्दस्य सम्भवति नाऽनित्यत्वे । तस्मात् दर्शनस्य परार्थत्वान्नित्य शब्द इति सुवचम् । न च शब्द एव नित्य प्रत्युत तदर्थोऽपि नित्य तयो सम्बन्धश्चापि नित्य एव । तथा च सूत्रपति आचार्य 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यायन सम्बन्ध । मोमासा १११।५] औत्पत्तिको नित्य । तदिद शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वमपौरुषेयवाक्येषु एव घटते न पुन पौरपेयेषु । न केवलमिदमेव अपितु मन्त्रगतपदपाठक्रमोऽपि नियता नुपूर्वीय । मीमासकाना' मते 'अग्निी दिव ककुत्पति [ऋ० ८४४११६] इत्यत्रोतकमेण वाक्य पठितव्यम् । मन्त्रगतानुपूर्वोकपाठक्रमोच्चारणमेवापौधे १ पो धारणात् व्युत्पद्यमानो हि धर्मशब्द जगद्धारणकारणत्वमर्ष समर्पयति, 'धर्मग घायंते प्रजा इति स्मरणात् । २. अयंप्रत्यायनाविशेषेऽपि नियतानुपूर्येव यया इप्टार्यसमर्पणक्षमा ने सया प्युत्तमराठ इति मीमासवानां हृदयम् ।

·दर्शनप्रकरणम् मोमासा-दर्शनम् २२९ यस्यात् साफन्याय फ्ल्पते न पुन भिन्नक्रमोच्चारणम् । 'मूग्नि' रित्येव ध्युत्तम- पाठो यद्यप्ययंप्रत्यायन क्रोति न तु मन्त्रोद्दिष्टादृष्ट प्रयोजन सापयति वेद- त्वाच्च्चवमानत्वापत्ते । तस्मात् नियतश्म एव साधीयान् । सूपिनञ्चार भवति-- "अविशिष्टस्तु वाश्यायं ।" [ज० २२१४०] तु शब्दोऽत्र मन्त्रागामदृष्टोच्चारणव्यवच्छेदक । स्विकारक्सम्बन्येन प्रतीयमाने वाक्यायें लोक्वेदयोरविहोय । तया सति लोवदर्यप्रयायनायमेव वेदेऽपि वाक्योच्चारण समानमेव द्रष्टव्यम् । तया सति मन्त्र प्रकाशितमेवार्थमनु- प्ठानु प्रभवति जन नाप्रकाशितमयम् । तस्मात् मन्त्रोच्चारणस्यार्यप्रत्यायन हि प्रपोजनम् । अत' मोमासकाना क्रमोऽपि नित्य एव । पौरुषेये वाक्ये तु नंब सम्भवति । अत अपौरुषेय शब्दराशिद एव नित्यत्वेनोनेय मान्य इति सिद्धान्तः । उक्तञ्च सग्रहे- "पौरुषेय न वा वेदवाक्य स्यात्पौरुषेयता। काठमादिसमास्यानाद् वाक्यत्वाच्चान्यवाक्यवत् ।। समारयाना प्रवचनाद् वाश्यत्वन्तु पराहतम् । कनुपलम्भन स्यात्तनोपोस्यता। [जै० न्या० मा० ११२११८] श्रुतिरपि चार प्रभाति- 'वाचा विस्पनित्यया। [० ८१७१६] न च भगवता बादरायणाचार्येग वेदस्य "शास्त्रयोनित्वादिति" वि० ११११३] ब्रह्मकार्यत्व मूत्रयता पौरुषेयत्वमुपपादितम्, इति वाच्यम् । मनुध्यक्र्तृत्वानुपल्म्भान् न हि वेदाना मनु"यक्र्तृता क्वचिदुपलभ्यते। तादृशा- मपौरुषेय वमभिप्रेत्यंव वादरायणेन देवताधिकरण 'अत एव च नित्यत्वम् । [वे० मू० १२९] इति नित्यत्व सूनितम् । ब्रह्मरमत्वहेतोरेव वेदस्य नित्यत्व- मिति समभिप्रेत्येव तयोक्तमिति भाव । तन अर्थापत्ति अर्यादापद्यने या सार्यापत्ति । दृष्ट श्रुतोऽन्यया नोपपद्यते इत्यर्यकल्पना वार्यापत्ति । यया जीवति विष्णुमि गृहाभावदशनेन दृष्ट्यपोचरस्य वहिर्भावस्य कल्पना।

·२३० सस्कृतसाहित्यविमर्श अनुपलब्धि. अनुपलब्धिरभाव. । नास्तिरूप अभावोऽपि प्रमाणत्वेन साहीतः । तदिमानि पद' प्रमाणानि मौमासकानामभिमतानोति दिक् । मीमासाया. प्रमुखा प्राचार्या जैमिनिः-(विक्रमपूर्व ३०० शतके) मीमासादर्शनसूत्रकारभगव- ज्जमिनिमुनिपाद आत्रेय, आश्मरथ्य, कार्णाजिनि, बादरि, ऐतिशायन, कामः कायन, लाबुकायन, आलेखने यष्टावन्ये मोमासाचार्या सस्मृता । परमेतेया कृति सम्प्रति नोपलभ्यते । एतानतिरिच्य काशकृत्स्ननामकोऽन्योऽप्याचार्य आसीत् । यस्य नामनिर्देश पतञ्जलिना स्वकीयमहाभाष्ये कृतः । 'काशकृत्स्निना प्रोक्ता मोमासा काशकृत्स्नी। काशकृत्स्नीमचीते काशकृत्स्ना ब्राह्मगी।' इति [महा० ४११।१४ उपवर्षाचार्यः-मोमासादर्शनस्य प्राचीनतमो वृत्तिकार तत्रभवान् उपवर्षाचार्य । मोमासाया प्रसिद्धभाष्यकारेण श्रीशबरस्वामिनाऽपि [१२११५] मित सूत्रभाज्येऽस्य नामोदलेखि । एवं भगवता शङ्कराचार्येगापि शारीरिकभाष्ये- [३।३।१३] ऽप्यसौ सस्मृत । श्रूयते किल यदनेन पूर्वोतरोभययोर्मोमासाशास्त्रयो- अतिप्रन्या सम्पादिता । अस्याचार्यस्य समय स्तपूर्वशतमिते व विभाव्यते । भवदासः --अपरेका वृत्तिभंवदासाचार्येणापि लिखिता यस्य नामाङ्कन कुमारिलभट्टेन स्वकीये श्लोक्वात्तिके, प्रतिज्ञासूत्रस्य निर्याप्टतमे श्लोके सस्मृत- मुपरम्यते । भवदासेन मौमाया घोडमाघ्यायोपरि वृत्तिरारचितेति पञ्चहृदय- लेखरवगच्छाम । परन्त्वस्य तिरद्यत्वे नोपलभ्यते। शवरस्वामी सावरस्वामिना मोमासाया भाप्यमतीव प्रामाणिक पाण्डित्यपूर्णञ्च ध्यरवि । अस्य मूलङ्कपमालोचनपुरस्सर भाप्य पतञ्जलि- पृतमहाभाष्यस्य नारभाप्यस्य च तुलामपिरोहति । शयरस्यामिनोऽस्य पूर्वम् 'आदित्यसेन' इति नामासीत् । परमनन्तर जनानामुत्पीडनादात्मान रिरक्षिपुरय अरप्पचारी भरवा परस्वामीति नामभार सज्ञात इत्यनुश्रूयते। मत मिणाऽपि तावद्धि'नाम्नी तिलिखिता। परन्तु कुमारिलभटेन नेर तिमीमामासिद्धान्तसवादिनीति वृत्वा निराकृता । तया च भटःप्रार १ मवावयम्, 'प्रत्यक्षानुमानशदा' इति प्रमाणत्रय जमिनिमलेन, उपमातमर्याति.इति प्रमाणापमधिक प्रभाकरमनेन, पुमारिरीन अनुपलम्धिरण मीरा ऐनिधनु न मोमागवानामादरास्पदम् तस्य प्रामाण्ये वितिगमनविरहा विनि विवा ·दर्शनप्रकरणम् • मीमामा-दर्शनम् २३१ "प्रायेगव मीमासा लोके लोकायतीता। तमास्तिक्पये क्तमय यलं कृतो मया ॥ [लाक्वात्तिक १०] एव च मीमासा हि भमित्रादिभिरलोकायतैरेव लोकायतोहता इति न्यायरत्नाररे। कुमारिलमट्ट-मोमासादर्शनप्रमरे कुमारिल्भट्टस्य स्थानमनीव विशिष्ट महत्त्वपूर्णञ्च । कुमारिलभष्टस्तच्छिध्यप्रवरंश्च प्रामाणिकान् व्यारयानन्यान् विलिय मोमासाराद्वान्ता बौद्धाना तरसनिस्त्रिसरतिपाटवेन सरक्षिता । एव सिद्धान्तान् सुबोयवृत्तिभिराभूप्य लोकप्रियानकाएं । प्रकाण्डपाण्डित्ये हि कुमारिल- भट्टोऽयमात्मतुल्यता नामन्त्रयते । शङ्कराचार्यसहयोगिना मुना बौद्धान् पराजिय वैदिक सिद्धान्ता नितरा गोपापिता । अनेन महामेशाविना शापरभाष्यमुद्दिश्य यो ग्रन्या रचिता, ये मौमासाया आधारस्तम्मा इवाद्रियन्ते । तर मौमासाया प्रयमपादस्य व्याख्यानरूप कारिकाबद्ध एको विपुलकाय श्लोकवातिक्नामा, 'द्वितीयो गद्यमय प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादादारभ्य तृतीयाध्यापपर्यन्तस्य व्यारयानरूपस्तन्त्रवात्तिक, अन्तिमस्तृतीयो ग्रन्योऽन्तिमनवाध्यायस्य टिप्पणी- रुवा टुपटोकामा व्याख्या । पाण्डित्यप्रग तन्त्रवातिकोऽस्य प्रचण्डो ग्रन्य. पर बौद्धसिद्धान्ताना विशिष्य तु दिइनागस्य प्रमाणसमुच्चयम्य प्रवरा समीक्षा कृता। मोमासादानस्य मुत्यतमा सिद्धान्ताश्चातिवदुष्यपाटवेन विशदीकृता । अन्यावपि वृहट्टीका-मध्यमटीकानामको बृहद्प्रन्यो विरचिताविति श्रूयते परन्तु नेमो लम्येते अधुनेति विषादस्यानम् । कुमारिलमट्टोऽय जन्मना द्रविडदेशमलमकान् । रास्ताग्द्या विशत्युत्तरपष्ठशतकादारभ्य सप्तशतपर्यन्त- (६२०-७००) सम्मित । मीमासासम्प्रदाय समभिहिताना भट्ट-गुरु-मुरारि-मताना मध्ये भट्ट- मतस्यादिप्रवर्लकोऽय मौमासाचार्यों निरतिशयतया लवादर परमप्रतिष्ठो मीमासक- मूर्धन्यत्वेनाद्रियते। भट्टमताचार्येषु 'पार्थसारथि मिश्र, माधवाचार्य, खण्डदेव मिश्रञ्च प्रयाना आसन् । तर पार्थसारथि मित्र द्वादशशतकभयो (१२ शत०) मियिला- निवासी प्राण्डपण्डितश्च । अनेन टुपटीकाया व्याख्यारपेण 'तकरत्नम्', दलोस्वात्तिकस्य न्यायरत्नाकाराख्या च व्याख्या ध्यरचि। अस्य मौलिको अन्य 'शास्त्रदीपिका' भट्टमतस्य प्रामाणिक सन्दर्भ । माधवाचार्यश्च विजयनगरसाम्राज्यस्य मुख्यसचिव सायणाचार्यस्य च ज्येष्ठो माता। अस्य विक्ष्याता कृति 'न्यायमालाविस्तराच्या मोमासासूत्रा- समयश्चास्य ·, २३२ सस्कृतसाहित्यविमर्श धिकरणाना विशदा व्याख्या । अस्य पाण्डित्यप्रकर्ष सर्वोत्वपत्वेन वरीवति । वैदिकधुरन्धरोऽसौ पण्डितमण्डलाखण्डल इव विराजते स्म । खण्डदेवश्च पुन वैकमाष्टादशतमान्यां काशीविद्वन्मण्डलस्रजो मध्यम मणिरिव विलसति । अधिकरणप्रस्थानमुद्दिश्य विरचिताऽस्य भाट्टदीपिका भाट्ट सिद्धान्ताना वस्तुत दीपिकेव सिद्धा । अस्य गुरुदेवो विश्वेश्वरभट्टो गगा- भट्टनाम्नाऽपि य प्रसिद्ध , येन च छत्रपतिशिवाजीमहाभागस्य राज्याभिपेरे निर्वतित महता सम्भारेण । एतद्विरचिता 'भाट्टचिन्तामणि.' मोमासा- सूत्राणा सरला व्याख्या। अस्य समकालीनेन अप्पयदीक्षित महाभागेन "विधि- रसायनम्', उपक्रमपराक्रमादिनन्यान् विरच्य मोमासासिद्धान्ताना श्रीवृद्धि सम्पादिता। एतदतिरिक्त आपोदेवस्य 'मोमासान्यायप्रकाशो'ऽपि अतीव लोक- प्रियोऽभवत् । यस्य भटटालङ्कारनाम्नी व्याख्याऽस्य तनूजेन अनन्तदेवेन कृता। स एप अनन्तदेव खण्डदेवस्य समकालीन एवासीत् । गुरुमताचार्येषु सर्वप्रधान प्रभाकराचार्यों गुरुमतस्यायप्रवर्तक । स खलु कुमारिलभट्टस्य च शिष्य इति अनुश्रूयते । कुमारिलेनास्मै 'गुरु'रित्युपाधि पुरस्कृत अस्याउलौक्किप्रतिभा- शालित्वात् । तदितरे न सहन्ते । अनेन शाबर-प्रतिपादिता राद्धान्ताः स्वबृहती. टीकास्यव्याख्याया सविस्तर विशदोकृता । प्रभाकरस्य स्थितिकालस्तु वंक्रम- सप्तमशतकमवधार्यते। श्राचार्यशालिनाथेन गुरुग्रन्येषु प्रामाणिकी व्याख्या धिलिएय तत्ति द्वान्तानाम् अतितरा प्रचार कृत । अनेन बृहती ग्रन्ये 'ऋजमालिका', लम्बोसन्दर्भ 'दीपशिखा'ऽस्या व्याख्या समुद्रथिता परन्तु अस्य श्रेष्ठो प्रन्यस्तु प्रकरणपञ्चिका। उदयनाचार्यस्य पूर्ववत्तिन इम इति विभाव्यते। तृतीयसम्प्रदायस्य प्रवर्तको श्रीमन्तो मुरारिमिश्राः । इमे मध्ययुगस्य प्रसिद्धा मीमासका आसन् । भट्ट-गुरु- सम्मतमतादेषां भिन्न एव सिद्धान्त आसीत् । 'मुरारेस्तृतीय पन्या' इति लोकोक्ति- रपि एतदुद्दिश्यव प्रवृत्ता। एपा समयो विक्रमीयद्वादशशतकमवधार्यते। तदेषा मीमासाधुरन्धराणामविश्रान्तथमेण बुद्धिवभवेन च मीमांसा- साहित्य नितरा समृद्ध सवृत्तम्। प्रामाण्यवादः प्रामाण्यवादो हि नाम मीमांसामूर्धाभिषिक्त सिद्धान्त । एषा नयेन स्वत प्रमाणमेव प्रामाण्यकोटिमारोहति म परत प्रमाणम्, सस्प स्वप्रामाण्यमेव तेषाम् । सत्र सपा परत प्रामाण्यवादिभिनयायिक. सह प्रवर्तते कोऽपि बलवान् संघर्ष । इन्दिपार्थसग्निमर्योत्पन्न घटोय पटोऽयमित्याकारक व्यवसायात्म ज्ञानमुः ·तन दर्शनप्रकरणम् : मीमासा-दर्शनम् २३३ त्पद्यते। ततो घटमह जानामि पटमह ज नामोत्यनुव्यवसायात्मनो ज्ञास्नयोत्पत्ति । तदनन्तर सत्यां सन्देहादिनिवृत्तौ चरितार्यायाञ्च प्रवृत्ती तज्ज्ञान प्रामाणिकत्व. मपंति। अत अनुमिति द्वारीकृत्यैव तत्प्रामाण्योपपत्त्या, तस्य परत प्रामाण्यम् नप्यायिकानाम् । परन्तु मीमासकास्तु स्वत प्रामाण्यवादमेवाऽभिनन्दन्ति । तमिम स्वत प्रामाण्यवादविषयमालम्ब्य मीमासका अपि मियो भिद्यन्ते । प्राभाकराणा ज्ञानस्य स्वत प्रकाशत्वम् । यया हि दोपप्रकाशस्तावाटपादोन् पदार्थान् ततश्चात्मानं, तदनन्तरञ्च भूयो तैलवत्तिकादीन् प्रकाशपति तद्वज्जानमपि प्राग इन्द्रियसन्निहित पदार्यजात, तत स्वस्वस्म तदननन्तर ज्ञानाधिकरणमात्मान- मभिव्यञ्जयति । इदमनाववधेयम् । प्रत्यक्ष हि तावत्पदार्थज्ञान, ततो ज्ञानस्वरूप- ज्ञान, तदनन्तर आत्मनोऽभिव्यक्तिरिति । तदिद प्रत्यक्ष त्रिपुटीप्रत्यक्षनाम्ना- ऽप्यभिलप्यते । स्वतश्चास्य स्वज्ञानजनकसामग्रीत इति भाव । अत ज्ञान- सामग्रीतो यज्झानमुत्पद्यते, तत एव तत्प्रामाण्यमपि जन्यते। कुमारिलभट्टश्च विञ्चिदतो विल्क्षणमभिमनुते सिद्धान्तम् । तन्नयन घट- जाने सति ज्ञातो घट इति ज्ञानमुत्पद्यते । यत प्रत्यक्षविषयीभूतेऽये ज्ञातताधर्म उदेति । तत्र ज्ञानस्य न स्वय प्रत्यक्षत्वमपितु ज्ञानधर्मविदोपस्य जाततालक्षण- स्यैव प्रत्यक्षत्वम् । एतज्ज्ञातताधर्म द्वारोकृत्येव ज्ञानस्य तत्प्रामाण्यस्य चोदय सम्भ- वति इति। मुरारिमिश्रमतस्य च न न्यायाभिमतेन सह कश्चिद् विशिष्टो विसवाद । तन्मते ज्ञानस्यव प्रत्यक्षत्वम्। इन्द्रियार्यसनिक सति, व्यवसायात्मज्ञानोत्तर घटमह जानामीत्याकारक्मनुव्यवसायलक्षण यज्ज्ञानमुत्पद्यते, तदेवानुव्यवसाया- त्मक ज्ञान प्रामाण्यापादकमिति मुरारेरभिमतम् । तदेवास्य आचार्यातरेम्यश्च वैशिष्ट्यम् । न च तत् सर्वांशतयाऽन्य सह ज्ञान प्रणाल्या सवदति । तदेया त्रयाणामप्याचार्याणामभिमतस्य तारतम्यपरीक्षया मयुरानायतर्क- वागीशेन चिन्तामणिरहस्ये प्रकाशितम् यदेषु सर्वेषु मतेषु प्रभाकरमतमेव वास्त- विक सुदृढञ्च तदेव स्वत प्रामाण्यवादत्वेनोन्नेयम् । उक्तञ्च चिन्तापिरहस्य 'स्वत स्वाश्रयजनक्सामग्रीत स्वप्रमात्वम् । एतच्च गुरुमते। परत तदन्यसाम- प्रीत एतच्च मिश्रमतभट्टमतन्यापमतेषु इति दिक् । भ्रमज्ञानम् ममज्ञानविषयेऽपि मीमासाकाना वलक्षण्यम् । प्रामाकराणा ज्ञानमानस्य ययार्यत्वम् शुक्तौ रजतप्रतीति रज्ज्वा वा भुजङ्गभ्रम सुप्रसिद्ध एव । प्राभाकरा- स्त्वत्र मोमासन्ते । शुक्तो रजतमिदम् एतदबान्त्यपल्ल्यौ देवलमिदमश एव प्रत्यक्षविषयो भवति । चक्षस्तु इदम्पदार्यस्यास्तित्व प्रत्याय्य विरमति । रजता- ·संस्कृतमाहित्यविमर्श शस्तु न प्रत्यक्षविषय । तत्पदार्यस्य तत्राविद्यमानस्यात् । अन्यत्र दर्शनेन दिल स्मृतिमात्रम । उभयोरपि स्वस्वविषये सत्यस्वरूपत्वम् । पर स्मृतिप्रमोपात्, उपलम्पमानमिद पदार्यस्य स्मर्ममाण रजतपदार्थस्य' च विवेकग्रहाभारादेवास्य समस्योत्पत्ति । जानयोविषययोश्च भेदाग्रहाद् मम सजायते । शुक्तौ शुक्तित्व, रजते च रजतत्व एतदुभयात्मक ज्ञान स्वस्बाधिकरणे यथार्यमेष । प्राभाकरा शुक्तौ रजतज्ञानम् विवेकानणनिमितमिति भाषन्ते । इदमेव 'अख्याति' रित्यप्यारयायते । तथा चोक्त प्रकरणपश्चिकायाम्- "रजतमिति नैक ज्ञान किन्तु द्वे एते विज्ञाने । तत्र रजतमिति स्मरण तस्यानुभवरूपत्वाभावान प्रामाण्यप्रसङ्ग । इदमिति विज्ञानमनुभवरुप प्रमाण- मिष्यत एव । भ्रान्तिरूपता चात्र रजतज्ञानस्य स्मरणरूपस्यैव ग्रहणव्यवहाराप्रव- तकतया व्यवहारकाले विसवादकत्वादिति।" कुमारिलभट्ट मुरारिमिश्रश्च उभावपि न्यायमत समययत । तो प्रतिपादयत --शुक्तिविषयक ज्ञान शुक्तित्वप्रकारक, रजतविषयक ज्ञानञ्च रजतत्वप्रकारकम् । तच्छुक्तित्व रजतत्व-लक्षणो धर्मविशेष समवायसम्बन्धन शुक्ती रजते चास्ते । यतः तस्य पार्यक्य न कयमपि सम्भवति । परन्तु शुक्नौ रजतत्व प्रतीति वेलाया शुक्तौ रजतत्व प्रकारक ज्ञान सम्भवति, तच्चान्यस्मि- भन्यप्रकारक ज्ञानम् । शुक्तो रजतत्वज्ञानम् अन्ययारूपेण भिन्नरूपेण सम्भवादिदम् [अन्ययाल्पातिरप्युच्यते । भाट्टमीमासकैरिदमेव ज्ञान विपरीतख्यातिनाम्नाऽपि ध्यपदिश्यते । अकार्यस्य कार्यरूपतया भानाद् इति । तत्त्वमीमासा तत्त्वज्ञानशा मीमासकानामस्य दृश्यप्रपञ्चस्य नित्यत्वम् । पर पदार्थ- व्यवस्याया प्रभाकर-कुमारिल-मुरारिषु मियो भूयान् मतभेद । प्राभाकरास्तु द्रय्य, गुण, कर्म, सामान्य, परतन्त्रता, शक्ति, सादृश्य, सल्या चेति अष्टौ पदार्था इति स्वीन्ति । तत्र द्रव्यगुणकर्मणा स्वरूप वैशेषिकसदृशमेव । सामान्यस्या- स्तित्वग्न व्यक्तित पृयक, अपि तु व्यक्तिप्वेव तदस्तित्वमिति मन्यन्ते। यो हि वैशेषिकाणा समवाय स एव भीमासकाना परतन्त्रता। सेय जाति- व्यक्त्यो विद्यमान सम्बन्धहप । नाय नित्य , अनित्यपदार्येष्वपि तस्य सद् भावात् । वायंजनरत्व हि न पैदल द्रव्यगुणश्मणाम् । शक्तिसमुत्पादे सत्येव ए कार्य जनपत्यमुत्पद्यते । अत शक्त्यायो नूतन एव पदार्थ एभि कल्पित । न्यायन शक्ति खलु प्रतिवन्धराभायहपा, सादृश्यसत्य तु गुणान्तर्भूते इति । पुमारिल पञ्च एव पदार्या इत्यम्मुपैति । पदार्यच भावाभावात्माभेदाद ·दर्शनप्रकरणम् : मौमासा-दर्शनम् २३५ द्विवियः । अभावश्च पुनः वैशेपिकवत् चतुष्प्रकारकः । भावपदार्या अपि-द्रव्य- गुण-कर्म-सामान्यभेदेन चतुर्विधाः । वैशेषिकाणा नव एव द्रव्याणि । भाट्ट- मतेनायिकाः शब्दश्च द्वावधिको संग्रहीती। नीलं तमदचलति इत्यनान्धकारे नील- गुणारोपं चलनात्मकर्मारोपञ्चावलम्ब्य तस्य द्रव्यत्वमुपपादितम्। किन्तु प्राभा- करा वैशेषिकाश्च तमसः प्रकाशाभावत्वं तत्र गुगत्वं कर्मत्वञ्चोपाधिजन्यं न जातु धास्तविकम् इत्यभ्युपन्ति । अन्यत्सर्वम् वैशेषिक्व बोध्यम् । मुरारिमिश्रस्य पुनः पदार्यकल्पना उभाम्यामपि भिन्ना । ब्रह्मय वेवलं परमार्यभूत एकः पदार्यः । लोकव्यवहारोपपत्त्यर्थमन्यत्पदार्यचतुष्टयम् । पमिविशेषः, धर्मविदोषः, आधार- विशेषः, प्रदेशविशेषश्चेति भेदादनुगृहीतम् । तया चोक्तं न्यायमालायाम् :- "वहाँक व्यवहारे तु धमियर्माघारप्रदेशविशेषाः पञ्च पदार्याः इति ।" जगत् अस्मिन् खलु दृश्ये जगति दृष्टिगोचरीभवन्ति त्रयः पदार्या:--भोगायतनं, भोगसाधनानि, भोगविषयाश्चेति । तत्र भोगायतनं दारीरं यन निवसन्नात्मा सुखदुःखात्मकं भोगमतुभवति । भोगसायनानीन्द्रियाणि यः साधनोभूनरात्मना भोगा भुज्यन्ते । भोगविषयाश्च यावद्भोग्यपदार्याः। तदेतत्त्रिविधतत्त्वसंवलितं जगदिदं नित्यमनन्तञ्च । मीमांसानये जगदुत्पत्तिस्तदात्यन्तिकप्रलयश्च पदं न पत्ते । पदार्या उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च कालमनुरुध्य प्रवाहरूपेण । उक्तञ्च- तस्माद्यद् गृह्यते वस्तु येन रूपेण सर्वदा तत्तयवाभ्युपेतव्यं सामान्यमयवेतरत् ॥ [श्लोक्वात्तिके] मीमांसाकाना कतिपये अणुवादमभ्युपयन्ति । तेषां मतेन कर्मणां संति फलोन्मुखत्वे, अणुसंयोगोपक्रमक्रमेण सृष्टिरारम्यते । विरते च कर्मफले विच्छेदप्रसक्तिः एवं अवान्तरपरिवर्तनानि सम्भवन्ति । यद्यपि न्यायवंशपिका- न्यामपि परमाणुवादो अङ्गीकृतः तयापि मीमांसाणुवादः किञ्चिदंशतस्ततो भिद्यते । न्यायशा परमाणवोऽतिसूक्ष्मत्वात् अदृश्या योगिप्रत्यक्षगम्याश्च । मीमां- सका योगिप्रत्यक्षस्यास्मदादिप्रत्यक्षतो वलक्षण्यं नाभिमन्यन्ते । तेषां तु मस्मदादि- प्रत्यक्षगोचराः परमाणवः । उक्तञ्च:- जालम दिसदवितेजो नालासुरपदामंदिपान् । अल्पकानिह पुन. परमाणून कल्पयन्ति हि कुमारिल शिष्याः॥ इति । इत्येव जगत्स्वल्पं समासतो मीमासकानाम् । आत्मस्वरूपम् मीमांसारनाम् आत्मनः कर्तृत्व भोक्तृत्वञ्च कुमारिलमतेन सोश्य- मात्मा न चतन्यस्दस्पः किन्तु चैतन्यविशिष्टः । शरीरार्यसम्बन्धनात्मनि चतन्य- ·२३६ सस्कृतसाहित्यविमर्शः मुदेति परं स्वप्नावस्यायां विषयसम्पर्कषण आत्मनश्चतन्यं प्रच्ययते । तदेय- मेषां आत्मनश्चतन्यं जडत्वञ्चेत्युभयधर्मक्त्वम् । प्राभाकराणां तु आत्मनो न क्रियावत्त्वम् । कुमारिलनयेन त्वात्मा मानसप्रत्यक्षगम्यः । 'आत्मानमहं जानामि इत्यस्मिन् प्रत्यक्षे कर्तुनिजास्तित्वबोधकत्वम् । आत्मप्रत्ययविषय एव आत्मा। एव कुमारिलभट्टस्य आत्मनो ज्ञानकर्तुत्वं तद्विषयत्वञ्चेत्युभयमेदाभिमतम् । परन्तु प्राभाकराणामात्मनोऽहंप्रत्ययबोषकत्वम् । 'घटमहं जानामि' इत्यत्र घटप्रत्ययस्य कर्तृत्वमात्मन्येव । अत. मोमासकानां प्रतिप्रत्ययमात्मनोऽस्तित्वावबोधो हपरि- हार्यः। प्रत्ययश्च चैतन्यनिबन्धनः। चैतन्यस्यात्माधिकरणत्वम् आत्मनोऽधिकरण तया चैतन्यस्य, आत्मास्तित्वं दुर्वारमेव । मीमांसायाः प्रयोजनम् मोमासाशास्त्रस्य प्रधान प्रयोजनं खलु धर्मविवेचना । धर्म लिलक्षयिषुभिः भगवजमिनिपादः सूत्रितम्-'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः [मी० ॥१॥ चोदना हि विधिवचनमभिधत्ते । विधिहि वेदः । वेदविधेरेव क्रियाप्रवर्तकत्व- मेषामभिमतम् । तस्माद् वेदविधानमनुसन्धाय यो 4 कर्मकलापः स एव धर्मपद- वाच्यः वेदप्रतिपादित एव धर्म इति भावः । वस्तुतो वेद एव सकलार्थजातं भूतं भवद् भविष्यञ्चावगमयितुं यथा क्षमस्तया नान्यत्किञ्चित् । उक्तञ्च-भाप्य- कृता शबरमुनिना "चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहित विप्रकृष्टमित्येवं- जातीयकमयं शक्नोत्यवगमयितुं, नान्यत्किञ्चित् ।" वस्तुतः विधिप्रतिपादने एव वेदस्य मुख्यतात्पर्य पर्यवसितमवगम्यते । 'आम्नायस्य क्रियार्यत्वान्' [मीमा० ।।१] । केयं भावना नाम ? तदासा विधिविहितक्रियाणान गुष्ठानेन निश्रेय- सोपलब्धि । मीमांसफानां 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र 'यजेन' इति क्रियापदं भावनो- त्पादकम् । भावना च 'भवितुर्भवनानुकूल: व्यापारविशेष.' [मीमासा न्यायमाला] । विपियार्या क्रियानुष्ठानार्य प्रेरणोत्पद्यते संव प्रेरणा मोमासमाना भावनापद. पाच्या । धात्वर्यस्य 'फलमात्रत्वाद, सोऽयं लियःभावनापदार्थः ममासिकसिद्धान्त प्रपञ्चे विशिष्टपदमलरोति । १ मीमामकाना मते फलमेव पात्वयं भावना च रियं । प्रकृति-प्रत्ययो महाथं व्रतस्तयो प्रत्ययार्थ प्रधानम् इति ध्युत्पत्ते , प्रत्ययार्थत्वेनैव भावनाया प्राधान्य स्रापित स्यात् नान्यया एवञ्च भावप्रधानमाध्यामिति यास्वोविनरवि चारिताम्यंमुपपानीनि विस्पष्ट पन्या । .

·दर्शनप्रकरणम् । भीमासा-दर्शनम् २३७ कर्मणां चातुर्विभ्यम्-प्राइनिर्दिष्टाना वेदविहितकर्मणाञ्चातुविध्य ते स्वीक्रियते काम्य प्रतिषिद्ध नित्य-नैमित्तिभेदात् । तन काम्य, कामनाविशेपमु- द्दिश्य प्रियमाण कर्म। तद्यया 'स्वर्गकामो यजेते'ति । प्रतिषिद्ध हि निषिद्ध यथा 'कलज न भक्षयेत् । नित्य तु म सन्ध्यावन्दनादिकम् । निमित्त विशेषमुद्दिश्य क्रियमाण हि नैमित्तिकम् । न च फलकाले क्मणोऽभावात् तस्य फलोत्पादकत्व क्यमित्याशडक्यम् । अपूर्वद्वारा तत्सिद्धित्वात् । अपूर्वत्व नाम किम् ? अपूर्वत्वञ्च मोमासकाना मंजन्य पुण्या- पुण्यत्वम् । तस्यव तादृशफलस्योपजनकत्वम् । यया चोक्त भगवता शङ्करा. चार्येणापि—'नचाप्यनुत्पाद्य विमपि अपूर्व कर्म विनश्यत् कालान्तरित फल दातु शक्नोति अत कर्मणा वा सूक्ष्मा काचिदुत्तरावस्या फलस्य वा पूर्वादस्यापूर्व नामास्ति इति तय॑ने ।" [शा० भा० ३।२।४०] संपापूर्वकल्पना मीमापकाना मौलिक तत्त्वमुद्भाव्यते । इति दिक् । मीमासकानामीश्वर मोमासकाचार्यरीश्वरस्य कर्मफलप्रदातृत्वमङ्गीकृतम्। नहि जड सत्कर्म स्वय फल दातु परिवृढमिति । ईश्वर एव कर्मानुगुण्येन फल ददाति । पूर्व तेषा यज्ञपतिरेवेश्वर । ईश्वरार्पणबुद्ध्या क्रियमाण कर्म निःश्रेयसाय प्रकल्पते अत ईश्वरस्तं नं निराकृत । उक्तञ्च प्राभाकर --'एवञ्चानुमानिकत्वमीश्वरस्य निराकृत, नेश्वरो निराकृत । अत एव न प्रभाकरगुरुभिरीश्वरनिरास कृत इति । अतो मीमासका न निरीश्वरवादिन । श्रुतिप्रमाणवेद्यस्य श्रुतिमूलकस्येश्वरस्या- स्तित्व प्राभाकराणामभिमतम् । पर प्राचीनमीमासकाना नये तु ईश्वरसत्ताङ्गी- ऋतानासोदित्यपि स्पष्ट प्रतीयते इति । मोक्षः मोमासकाना मोक्षो हि प्रपञ्चसम्बन्धविलय । सम्बन्धश्च त्रिविध, शरीरज, इन्द्रियज , भोग्यपदार्थजश्चेति भेदात् । उक्त हि शास्त्रदीपिकायाम् 'श्रेघा हि प्रपञ्च पुरुष बध्नाति--भोगायतन शरीरम्, भोगसाधनानि इद्रियाणि, भोग्या शब्दादयो विषया । भोग इति सुखदुःखविषयोऽपरोक्षानुभव उच्यते । तदस्य त्रिविधस्यापि बन्धस्य आत्यन्तिको विलयो मोक्ष। शादी० पृ० ३५८] । मोक्षविषये मीमासावेदान्तयो)द प्रव्यक्त । मीमासकाना मोक्ष प्रपञ्चसम्बन्धविलय । वेदान्तिनाञ्च पुन प्रपञ्चविलय एव मोक्ष। उक्तञ्च - १ यागादेव फल तद्धि शक्तिद्वारेण सिद्धयति । सूक्ष्मशक्त्यात्मक वा तत् फलमेवोपजायते ॥ [तन्त्रवात्तिके] ·२३८ सस्कृतसाहित्यविमर्श शास्त्रदीपिकायाम्--"अविद्याजन्यो हि प्रपञ्च स्वप्न प्रपञ्चवन् प्रनोयनेनैव या विद्यया अविद्याया विलीनायां स्वयमेव विलीयते इति ।" परन्त्वत्र वास्तववादिनो मीमासका विप्रतिपद्यन्ते । ते मुक्तायस्यायामपि अभिमन्यन्ते प्रपञ्चसत्ताम् अविद्यावस्यायामिवेति । फेवल सम्बन्धविलय एव निप्पद्यते इत्येव तपोभेद । प्रभाकरमतेन मोक्ष भट्टमतात्किञ्चिद्भिद्यते। तन्मतेन 'नियोगसिद्धिरेव मोक्ष'। कर्तव्यमात्र बुद्ध्याऽनुष्ठीयमानाना कर्मणा फलमेव मोक्ष । न तु फलकाम्यया क्रियमाणानाम् । मोमासकाना मोक्षावस्थास्वरूपनिरूपणेऽपि मियो भूयान् मतभेद । गुरु- मतेन—आत्मज्ञानपुरस्सरविहितकर्मानुष्ठानात् प्रपने सति धर्माधर्मविलये, यो देहेन्द्रियादिसम्बन्धस्यात्यन्तसमुच्छेद स एव मोक्ष । भाट्टाना पुनर्मतद्वविध्यम् । सत्या मुक्तावस्थाया नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मोक्ष इत्येक पक्ष । बाह्यपदार्यं सह सम्बन्धविच्छेदेन, मुक्तावस्थाया बाह्यसुखानुभूति वश्यकत्वेन साध्यते । किन्तु उदिते हि विशुद्ध ह्यात्मस्वरूपे विशुद्धानन्दाविर्भावस्तु दुरि । उक्तञ्च- 'दु खात्यन्तसमुच्छेदे सति प्रागात्मवत्तिन । सुखस्य मनसा मुक्तिर्मुक्तिरुक्ता कुमारिल ॥ स एव एषा मोक्ष इति विवेक । इत्येष द्वितीय पक्ष । पर पार्थसारथिस्तु द्वितीयपक्षमेवाभिनन्दति मुक्तात्मन सुखदु खयोरत्यन्तसमुच्छेदस्वरूपम् । 'अशरीर बाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत' इति । तदेवविधस्य मोक्षस्य साधनानि कानीति विमृश्यमाने काम्यप्रतिषिद्ध- पर्मणोबन्धनहेतुत्वमुक्तपूर्वम् । केवल नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि हि बन्धनदोषा- द्विनिर्मक्तानि । कामनाविशेषेणानुष्ठीयमानानि कर्माणि अवश्यम्भावितया फल- रभिसम्वध्यन्ते । प्रतिषिद्धश्चाप्यनुष्ठिनै फर्मभिरपि नियतवृत्त्या अशुभफलानि जन्यन्ते । अत उभे अपि ते मोक्षपरिपन्यिनो । अत एव त्याज्यानि च मुमुक्षुभि तस्मात् काम्यनिविद्धमन्यो निवृत्ति , प्रवृत्तिश्च नित्यकर्मसु मोक्षप्रतिपत्त्यर्षम् अवदयानुष्टयतयोनेया। मोक्षश्च म धर्ममाण, अपितु जानसचियकर्मणय इति भीमासानामभ्युपगम इति नियर्ष । अत' विरोधियाक्यानामेकवाक्यता- निष्पादनम्, धर्मविषयस्य विदादीकरण हि मीमांसाया परम प्रयोजनम् । उपतञ्चश्वात्तिो 'धर्माल्य विषय वस्तु मोमासाया प्रयोजनम् ।' सोर मीमांसाप्रतिपायो विषय सक्षणोपन्यस्त व विशेष प्रतिपत्तिात- हलिमस्तु सत्र-सव शास्त्र याप्रकरणमनुसन्धेयम् । इति दिक। - ·दर्शनप्रकरणम् मीमासान्दशनम् २३९ मीमासा-साहित्यम् मोमासादर्शनमिद संस्तान्धा पञ्चशतकपूर्वविरचित विभाव्यते । मीमासासम्बन्धिसाहित्यञ्च बृहत्तरम् । महामुनिबौधायनप्रणीतमस्य भाष्यमति विशदम् पर तस्याधुनाऽनुपलब्धि क्स्य मानस न दुनोति । उपवर्येण भवदासेन चास्य मीमासासूनवृत्तिरारचिता । उभौ महाभागाविमौ संस्तान्दात् शतवर्ष- पूर्वमनुमोयते। तत दावरस्वामिमहाभागेन मोमासासूनभाष्य प्रणीतम् संस्ते द्विशतके यदधुनाऽपि लभ्यते । कुमारिलभट्ट.-रास्ताच्या विशत्युत्तरपाठशतकादारभ्य सप्तरातर- पपन्ते (६२०-७००) क्वचिन् मीमासावात्तिककार सञ्जात । स एप भट्ट शावरभाष्यस्य व्याख्यात्मकाना श्लोकवातिकतन्त्रशत्तिकाना टीकाकार जन्मना द्रविडदेशमलमकार्षात् । मीमासासम्प्रदाये विद्यमानाना भाट्टमुरारिमताना प्रसरे, भाट्टमतस्यादिप्रवतंकोऽप्येष एव । प्रभाकरः -मोमासामूर्द्धन्य प्रभाकराचार्योऽय मीमासासम्प्रदाये गुरुमतस्य सस्यापा । अय हि कुमारिलभट्टस्य प्रधान शिष्य । अनेनैव शाबरभाप्यस्य लघ्वी बृहती चेति टोकाद्वयो रचिता । कुमारिलभट्टाद्विसदृशोऽय पट्नमागस्याने पञ्च- प्रमाणस्यैव प्रामाण्यमङ्गोकरोति ।' मीमासातत्त्वज्ञाननिष्कर्ष तदेव सहजगत्यालोच्यमाने, समस्तमोमासातत्त्वज्ञान निम्नाङ्कितदिशा निष्कृष्ट सम्भवति । यद् वैदिक्दशनेषु मीमासादर्शनस्य स्थान अतिमहत्त्वास्पदम् । वेदा खलु कर्मकाण्ड-जानकाण्ड-उपासनाकाण्ड-विज्ञानकाण्डभेदेन चतुर्धा विभक्ता । तत्र कर्मकाण्डस्य सविशेष तत्वार्य मीमासनार्यमेव अस्य दशनस्य प्रवृत्ति । अत एव म मोमासानाम्नापीदमभिलप्यते । अध्वरमीमासा, धर्ममोमासा, पूर्वमीमासा, इत्याद्या अप्यस्यैवापरा सजा धर्मनिर्णय तदनुष्ठानविधिपयप्रदर्शनञ्चास्य प्रधानो विषय । वैदिककर्मकाण्डप्रयुक्तमन्त्र विशेषाणा विषयमभिलक्ष्य य समय विरोधो वा तनिरसनमेवास्य प्रमुखप्रयोजनरवेनोतोयते । मोमासा-मतेन, 'अयातो धर्मजिज्ञासा" इति प्रयमे सूत्र को नाम धर्म इति जिज्ञासाया 'चोदनालक्षणोर्यो धर्म" अर्थात् विधिवास्यानुगुण्येन य श्रेयस्कर क्रियाकलाप , यज्ञ-दान होमादि-ल्क्षण स एष धर्मपदवाच्यः । मौमासकाना शब्दो नित्य , शब्दार्थसम्बन्धोऽपि नित्य , मान्दा खलू- च्चारणात्पूवमव्यक्ता भवन्ति उच्चारणानन्तर हि व्यक्ततामुपयन्ति । शब्दस्य नित्यत्वान स विकारमश्नुते, ध्वनिरेव विकृतिमुपयाति । न च यदा शब्द कुरु इत्यादि १ प्रभाकरसमय (स्त ६५०-७२०) । मण्डनमिश्रसमय (स्त ८००) । शालिकानाथस्य (स्त ६९०-७६०) ।

·२४० सस्कृतसाहित्यविमर्श प्रयोगा 'कट कुरु' इति वत् शब्दस्य कृतकत्व विज्ञापयन्ति तत कय तस्य नित्यत्व सम्भवतीति वाच्यम् । 'कुरु' शब्दस्यान व्यक्तीकरणार्यतात्पर्यकत्वात् । शब्द कुरु उच्चारयति तद्भाव । एतन्मतेन शब्द सजा, अर्थश्च सजी । शब्दो बोधः, अर्थश्च बोध्यः । ध्वन्यारूढवर्णपदवाक्यश्रवणानन्तर धोतुरन्त करणे यानि अर्थप्रत्याय- कानि ज्ञानमयानि वर्ण-पद-वाक्यानि उदयमासादयन्ति, प्रस्फरन्ति च तान्येव, प्रस्फुरितामूर्तपदार्थ स्फोटशब्देन व्यपदिश्यते । सोऽय स्फोटोऽपि नित्य अनादिनिधनश्च । मोमासक. वेदानां स्वत प्रामाण्यम्। स च स्वत प्रमाणो वैद चतुर्ष विधि-अर्यवाद-मन्त्र-नामधेयास्यविभागेषु विभक्त । तत्र विधि --कर्तव्य कर्मानुष्ठानायं यद्विधान स विधि । यथा--'स्वगकामो यजेत' इति । स च द्विविध' नियम-परिसख्या भेदात् । तत्र नियमो यथा एकादशीग्रतानन्तर द्वादश्या पारणा कुर्यात् । विधिवाक्येषु प्राप्त प्रमाणान्तरेषु चाऽप्राप्त सा परिसख्या उच्यते यथा 'पन्च पञ्चनखा भक्ष्या अन्ये जीवा अभक्ष्या इति गम्यते इत्यत्र 'पञ्चपञ्च- नखभक्षण इच्छाशास्त्रीभपाम्यामेवाधिगम्यते । तस्य विधरन्येऽपि चत्वारो भेदा, उत्पतिविनियोगाधिकारप्रयोगलक्षणा । तत्र कर्तव्याकर्तव्यबोधक उत्पत्तिविधि । यया 'अग्निहोत्र जुहोति' फेवलमग्नि होत्रविधानमेवावेदयति, न किञ्चिदन्यत । एव अङ्गकर्मविधायक' विनियोग विधि । यया 'दना जुहोति" अत्रपिहोमोऽग्निहोत्रस्याङ्गभूत । फलावबोधको विधिरेव अधिकारविधि । यया 'स्वर्गकामो यजेत' त्रयाणामपि विधीना समष्टियस्मिन् स प्रयोगविधिरुध्यते । “विहितकार्य प्ररोचना निपिद्धकार्य च नियतना', अर्थदाद । सोऽयमर्यवादो गुणवादानुवादभूताथवादभेदेन विविध । सन प्रमाणविरुद्धमर्थमाचक्षाणो यादो गुणवाद । यया 'आदित्यो यूप' इत्यत्र गुण धर्मविशिष्टे यूपे आदित्यारोप । प्रमाणसिद्धार्यानुकयनमात्र अनुवाद । पया 'वायु क्षेपिष्टा देवता।' वायो क्षिप्रगामिता प्रक्षेपकारिता प्रत्यक्षसिद्धा इति अनुवादमात्रमनुवादः । प्रत्यक्षार्याविरुद्ध अज्ञाताप्राप्ताायबोधक भूतार्यवाद । पया 'इन्द्रो वाय, वरामदयच्छन्' इति ययायकथन महाभारतादिषु प्रसिद्ध प्रमाणाविरुद्ध सत् अप्रत्यक्षावियोपरत्वमपि अत्र घटते । एतेषु त्रिप्यपि भूतार्थ पादस्पंव प्रामाण्यम् । अयंवादात्मवाना दापयानामक्षरोत्यार्यस्य न पाहता। एव गुणवादानुवादपोरपि मसरायं प्रामाण्य नाहति । यथार्यत्वाद् भूतार्यवाद एव देवन प्रामाण्यरोटिमाटीरते। मकाण्डोपनतवेदार्थतत्वार्यावयोपनन एवं मीमांसा सोमस्य सापरत्वम् । इति । १ 'यपनय, पापया तरेप च न प्राप्यते स विधि ।" गर्ने एप विषया भनि यत्र पुर्यात्, यिने, वर्तव्यं, यत, जहपादि. स्याचा पर्व एव विषय पतघ्यरममु प्रवृत्ति पनपन्ति । इति विधिविवर।

·दर्शनप्रकरणम् : वैदान्त-दर्शनम् वेदान्तदर्शनम् वेदान्नच प्रतिपाद्या विषया--निर्माणशाल.-~भाप्यारा वेदान्त- मिवाना--लात्मनोऽद्धतत्वम्-ब्रह्मवत्पम्-वर माना नाम ?–ईश्वरस्द- पम्-जीवस्वरूपम्-विवतंवाद -कोऽयमध्याम वेदान्तस्य प्रधानाचार्या- अद्वैतवादयाऽचार्या । वेदान्तशास्त्रस्य प्रतिपाद्या विपयाः ययेदानों सर्वदर्शनमूद्धन्यं वेदान्तदर्शनमुद्दिश्य किञ्चित्प्रस्तूयने । वेदान्त- शास्त्रमिदं शारीरिक्मीमामेत्यपरया समास्ययापि प्रयने । तच्चेदं 'ययातो ब्रह्म- जिज्ञाना' इत्यादि 'अनावृत्तिादादनावृत्तिान्दादित्यन्नं भगवना यादरायगेन महषिणा प्रगौनम् । तत्र सर्वेषामपि वेदान्तवाक्यानां साक्षात्परम्परया वा प्रत्यगा- स्माभिनेद्वितीये ब्रह्माणि तात्पर्यमिति समन्वयः प्रयमाध्यायेन प्रदर्शितः। तत्प्रयमे पादे स्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्नानि वाक्यानि विचारितानि । द्वितीयपादे तु अस्पष्ट- ब्रह्मलिङ्गयुक्तानि उपास्यब्रह्मविषयाणि । तृतीयपादे स्पष्टब्रह्मयुक्नानि प्रायदो ज्ञेय- ब्रह्मविषयाणि । एवं पादत्रयेण तादृशावास्यविचारं समाप्य चतुर्यपादे तु प्रधानविषय- त्वेन सन्दिह्यमानानि अव्यक्ताजादिपदानि चिन्तितानि । तया द्वितीयाध्याये वेदान्तानामद्वये ब्रह्मणि समन्वये समुपपन्ने, तत्र सम्भावितस्मृतितर्कादिविरोध- माय तत्परिहारपुरस्सरं तदविरोधः प्रदर्शितः । तवाद्यपादे साइस्ययोग- काणादादिम्मृतिभिः साइत्यादिप्रयुक्तस्तच विरोधो वेदान्तसमन्वयस्य परिहृतः । द्वितीयपादे साख्यादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादितम् स्वपक्षस्यापनपरपक्षनिराकरण- पुरस्सरम् । तृतीये तु महाभूतसृष्टयादिश्रुतीनां परस्पपिरोयः परिहृतः पूर्वभागेन, उत्तरनागेन च जीवविषयाणाम् । तृतीयेऽध्याये तु साधननिरूपणम् । तत्र प्रथमपादे जीवस्य परलोकगमनेन वैराग्यं निरूपितम् । द्वितीयपूर्वभागेन त्वं पदार्यः शोषितः उत्तरभागेन च तत्पदार्यः । तृतीये निर्गुणे ब्रह्मणि नानाशाखापठितः पुनरुक्तपदो- पसंहारः कृतः। प्रसङ्गाच्च सगुणविद्यासु शाखान्तरीयगुणोपसहारानुपसंहारी निरूपितो। चतुर्यपादे च पुनः निर्गणब्रह्मविद्याया बहिरङ्गसाधनानि आश्रम- यज्ञादौनि, अन्तरङ्गसाधनानि च शमदमनिदिध्यासनादीनि निरूपितानि। चतुर्य- ऽध्याये गुगनिर्गुणविद्ययोः फलविशेपनिर्णयः कृतः। तत्र प्रयमे पादे श्रवणाद्यावृत्त्या निर्गुणं ब्रह्म, उपासनावृत्त्या सगुण ब्रह्म, साक्षात्कृत्य जीवतः पापपुण्यालेपलक्षणा जीवन्मुक्तिरभिहिता । द्वितीय पादे-म्रियमाणस्योलान्तिप्रकारचिन्तितः । तृतीये पादे सगुणब्रह्मविदो मृतस्योत्तरमार्गोनिहितः । चतुर्यपादे च पुनः पूर्वभागेन निर्गुणब्रह्मदिदो दिदेवल्पप्राप्तिरक्ता उत्तरनागन च पुनः सगणब्रह्मविदो ·सस्कृतसाहित्यविमर्श ब्रह्मलोके स्थितिरक्ता। नून वेदान्तशास्तमिद सर्वतरशरस्त्राणा मूद्धन्यत्वेन समाद्रियते विद्वद्भिरिति। एते चत्वारोऽध्याया समन्वयाध्याय, अविरोधाध्यायः, सापनाध्यापा, फलाध्यायश्चेति नम्नाऽपि क्रमणाम्नायन्ते । दर्शनान्तरवदस्यापि उपजीव्या उपनिपद एव । वेदस्य अन्तिमभागनिह- पित्वादुपनिषदामिवास्यापि वेदान्तसज्ञा अन्वर्या । औपनिषदाना वचसा मियो विरोधेनाऽवभासमानाना सिद्धान्ताना विरोधपरिहाराय भगवता वादरायणेन ब्रह्म सूत्रापरनामधेय दशनमिद प्राणायि । तदेतत् सार्द्धपञ्चशत सूत्र प्रणिबद्ध स्वल्प- क्लेवरात्मक दर्शन अखिलवेदान्तसिद्धान्तानामाकरप्रन्य इवादियते । भिषणा- मादरास्पदत्वाद्रुपादेयत्वाच्चेद शास्त्रम् भिक्षुसूत्रेति सजयाऽपि प्रथितम् । भगवता पाणिनिमुनिना कृते 'पाराशर्यशिलालिम्या भिक्षुनटसूत्रयो ।" [पा० ४।३।११०] अस्मिन् सूत्रे पाराशर्यपद पराशरसुत व्यासमेवाभिधत्ते । तद्रचितानि भिक्षुसूत्राणि इति पद सुतरा ब्रह्मसूत्रमेव निर्दिशति । निर्माणकाल एवमस्य दर्शनस्य निर्माणकाल विक्रमपूर्वषट्शतपर्यन्तमित सम्भवति । न च सर्वास्तित्वविज्ञानवादयोरस्मिनुपलम्भात् कथ तादृशकालनिर्णय सुघट इति धाच्यम् । उक्तसिद्धान्ताना सौगतादपि पूर्वकालिकत्वनिष्पत्ते । भाष्यकारा भगवतो बादरायणस्यतत्सूत्रप्रणयने को वा तात्पर्यविषयीभूतो मुख्योऽयं इति निर्णेतु न खलु सुकरम् । शङ्कराचार्यप्रभृतिभिराचार्य स्वस्वाभिमतप्रतिपि- पादयिषया, ब्रह्मसूत्राणा योगविभागदिक विधाय ययाचि प्रणोते भाष्य रतितरामपक्रान्तम् । तदन्य रामानुज निम्बार्क-मध्व-वल्लभाचार्यादिभि स्वस्व सिद्धान्तपराणि भाज्याणि विरचितानि । तानि चात्र ययाप्रकरण निरूपितानि । तत्र-तत्रय धानुसन्धेयानि। वेदान्तसिद्धान्ता घेदान्तमास्त्र भूम्ना अद्वैतवादप्रतिपादकत्वेनय गृह्यते । एतद्वादप्रति- पादक तु थीमद्भगवच्छङ्कराचायविरचित शारीरिक नाम भाष्यम् । अद्वेत- मते, ब्राँव केवलमस्य चराचरप्रपञ्चस्य कारणत्वेनोमीयते । आयोयते व तदुपोदलकत्वेन 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिरा भगवतो श्रुतिः । तत्र बह्मातिरिक्त न किञ्चिदन्यदूरोत्रिमते । 'सवं खल्विद ब्रह्म नेह नानास्ति विश्चनेति थते । 'ब्रह्म सत्य जगन्मिभ्या जोवो ब्रह्मव नापर' इति ध । 'इन्द्रो मायाभि ·दानप्रकरणम् वेदान्त-दर्शनम् ०४३ पुरुष ईयते' इत्यादि श्रुतयश्च अदतसिद्धान्तस्योपोबलक वेन अवष्टम्यन्ते । एपा नये नियशुद्धबुद्धमुक्तस्वभानस्य स्वयप्रकाशम्य चिद्रूपस्य ब्रह्मण मापाविद्याधु- पाधिना कुण्ठिनप्रकाशत्वम्, अतङ्गस्य च तस्य आकाशादिप्रपञ्चजनात्वञ्च स्वीकृतम्। न च कयमेतस्य ब्रह्मणोऽस्य प्रपञ्चस्यतन्निमित्तोपादानोनयकारण व सम्भवति । अचेतनस्य जडात्मस्य जगतश्चतन्योपादानत्यासम्भवात, स्वकार्य- व्यापित्वेन च ब्रह्मणो एक्देशिदण्डादिवन्निमित्तकारणत्वस्य दुरपपादादिति वाच्यम् । मायोपाध्यविच्छिनत्वेन ब्रह्मगस्तदुपपत्ते । माया, अविद्या, अज्ञानमित्यनर्यान्त- रम्।' अविद्योपहिते ब्रह्मणि नामरपे ससार-स्वरपे सम्भवत । एक्मपि सदब्रह्म कूटस्यनित्य मायया मायाग्दिवनकथा विभाव्यते। द्विरूप हि ब्रह्म । एक नाम- स्पविकारभेदोपाधिविशिष्टम्। तद्विपरीतञ्च सर्वोपाधिविविजितम्। तदविद्याकृत- नामस्पगुणैविशिष्ट सगुणमुच्यते । ते विजित निरस्तसमस्तोपाधिसम्बन्धञ्च निगुंगम् । तदेव ब्रह्म परापरनाम्नाप्यभिल्प्यते । न च ब्रह्मणश्चेतनत्वात् कारणकार्योरभेदेन प्रपञ्चस्य चेतनत्वप्रसङ्गो दुर्वार इति शङ्करम् । जडप्रपञ्च प्रति ब्रह्मणश्चतन्यप्रायान्यन निमित्तत्व स्वाज्ञानप्राधान्येन चोपादानत्वमित्य- गीकारात् । शक्तिद्वयवतू यया अयस्कान्तमणिसनिधानेन जडमपि लौह चेप्टते तया चतन्यसनियानेन नडमयमज्ञान चेष्टते इत्यज्ञानविकार प्रति चैतन्यस्य निमित्तत्वम् । एव जडाकाशादिकार्य प्रति मायाया साक्षादुपादानत्वेन मायादिनो ब्रह्मणोऽपि पारम्पर्योपचारादुपादानस्य न विरुध्यते । यद्युच्यते नित्यस्य ब्रह्मणश्चेतन- स्य उपादानवे प्रपञ्चस्यापि चेतनत्व नित्यत्वञ्च प्रसज्यत । तन, प्रपञ्चस्यास्य ब्रह्मविवर्त्तत्वात् । विवर्तत्व नाम स्वस्वरूपापरित्यागेन स्वस्पान्तरप्रदर्शकत्वम् । तच्चेह सुतरा घटतेतरामिति न कश्चिद्दोष । यया रज्ज्दवच्छिनचेतन्यनिष्ठाऽज्ञानस्य रज्जुस्वरूपापरित्यागेन सादि- स्वस्पान्तरप्रदर्शक्त्वम्, तयैवेश्वरचंतन्यनिष्ठाज्ञानशक्तेरपि चतन्यस्वर पापरि- त्यागेनाकाशदिस्वरूपान्तरस्पेण प्रदर्शक्त्वमुपपन्नम् । एवमाकाशादिप्रपञ्चस्य नित्यत्व न सम्भवति । कुत' अज्ञानस्य मिय्यारूपत्वेन तज्जन्यप्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वात् । अथ च तस्यव ब्रह्मणो निमित्तोपादानकारणत्वे लतादृष्टान्तस्तै पुरस्क्रिपते-पया सूता स्वोत्पद्यमान ततुलक्षणकार्य प्रति स्वचतन्यप्रधानतया निमित्त चनन्यसन्निधानध्यतिरेरिणो जडस्य देहस्प मृतगरीरवत्तन्तुजनकत्वाऽ- सम्भवाच्छरीरस्य साक्षात्ततूत्पादनत्वेन तदवच्छिनचंतन्यस्यापि उपादानत्वेनोप- १ तेपा मायादिप्वपि मियो नाममानभेद उदीयते भूयस्त्वाल्पीयस्वा- न्नीत तयापि न स वास्तविक तत्त्वाविशेपात । 7 ·२४४ सस्कृतसाहित्यविमर्शः चारात् । एवमीश्वरस्यापि स्वचैतन्यप्रधानतया निमित्तत्व, स्वोपाधिप्रधानतया चोपादानस्वमित्यवसेयम् । तदित्यमेष अद्वैतवादो हि नाम वेदान्तस्य मौलिकः राधान्तः। तदुपपत्तपे आत्मप्रत्ययस्य स्वयंसिद्धता अपरिहार्या । इदमत्रावधेयम् । प्रपञ्चस्यास्य समस्ता अपि व्यवहारा अनुभवाधीनाः । अनुभूतिश्चात्मसत्तानिबन्धना। आत्मसत्तामन्तरेण सदुपलब्धः दुरुपपादात् । अनुभूतिप्रक्रियायायामनुभवकर्तुरात्मनः स्वसत्तानुभूने. रपरिहार्यत्वेन भानाच्च । आह च स्वयमाचार्यः शारीरिके (२।३।४)--"आत्मा तु प्रमाणादिव्यवहाराश्रयत्वात् प्रागेव प्रमाणादिव्यवहारात् सिद्ध्यति । न चेदृशस्प निराकरणं सम्भवति, आगन्तुकं हि वस्तु निरानियते न स्वरूपम् । न हि अपने- प्ण्यमग्निना निराक्रियते।” इति। किञ्चेतरत्रापि आचार्य. अमुनेवार्य समययति भगवन्तरेण तद्यथा-"सर्वो हि आत्मास्तित्वं प्रत्येति, न नाहमस्मीति । यदि हि मात्मत्वप्रसिद्धिः स्यात् सर्वो लोको नामस्मीति प्रतीयात् ।" इति। ब्रह्मसूत्र भा० १।१।१] वस्तुत एषा नये आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वं ज्ञातृरूपत्वम्चेत्येतदुभयमपि अभिमतम् । अन्यया कथमिव बधिरतां गतस्य, स्वप्नेषु श्रुतपूर्वज्ञानश्रवणं, अथवा उद्धृतचापो वा दृष्टपूर्वर पदानमुपपद्यते। तयाहि प्राह आचार्य ऐतरेयभाष्ये- "दे दृष्टी, चक्षुषोऽनित्या दृष्टिनित्या चात्मन. । ... • आत्मदृष्टयादीना नित्यत्वं प्रसिद्धर्मव लोके । यदति हि उद्धृतचक्षुः स्वप्नेऽद्य मया भ्राता दृष्ट इति ।" आत्मनोऽद्वैतरवम् तत्वत. पर्यालोच्यमाने जगति स्फुटं प्रतीयते यत् सर्यो हि विषयावभास शाजेयेति तत्त्वद्वपनियन्धनः 1 ज्ञाता घारमा शेयश्च विषयभूतः पदार्यसमूह प्रपञ्नारयः । वास्तववादिना नये मातृजेयमेतदुभयं स्वतन्त्रसत्तापम् । वेदान्तिनाम्ध तयोरवयाम्प वा। प्रपञ्चस्प सत्ता तु तेया देवलं प्यावहारियो, न जानु पारमायिरी। एसरगर्य व्यवहारेऽवभासमानं जगत् न घतन्यव्यतिरेषेण स्पिति- विषयतामनुते । सत्मतारातारत्यारमगत.। तत्सतपेयेदं स्थितिमातम्यते इत्यर्थ, उरताप-"अनन्याप्पतिरेरणंव हि रिल जायमानास्तिप्टन्या प्रतीयमानाच सवंदा लक्ष्यन्ने" 'नदि मारमनोन्यत्.....तत्प्रविभवतापालं भूतं भवन भारप्या पातु विधन।" (गारी० भाप्यम्) । यदा नामरूपे प्यात्रिोते, तरा माम- पं आमरवर पारियागर्ने प्रणालविभरतदेशलेन सांगु अगरकार प्यारि इति । तामात विविधिकोदो प्यावहारिर एव म पारमारि नि। म होनन अयभागमा जगत् बेपाल मापापित-देशपालनागिर चितम् म सानु मानगिरम्। गगताया हिरासतापा भनुम्यताई गई. - ·दर्शनप्रकरणम् - वेदान्न-दर्शनम् २४५ दादिप्रतिवादिसम्मनम् । नहि कार्यस्पो घटः कारणभूता मृत्तिकामन्तरेण क्षणमपि स्यान प्रभुः। आह चाचार्यस्तैत्तिरीय भाष्ये–“विषयाकारेण परिणामिन्या बुद्धयें सन्दाद्याकाराबभामा त आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्पद्यमाना एवात्मदिज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते।" (तत्ति० मा० २११)। यया भूतभवद्भविष्यदायुपाध्यच्छिनस्यापि कालत्यक्य, प्राचीप्रतीच्या धुपव्यवच्छिनाया दिशो वा ऐकाम्यं सर्वदा अव्याहतम् न तशतेनापि निरा- पर्नु सुमारम् । तयवास्य दृश्यप्रपञ्चत्यानक भेदभिनस्य सत्तास्वीकारेऽपि न हिचिदात्मन ऐक्यमद्वंतत्वं वापह्रोतुं सुकरमिति आत्मावतत्वं सूपपतमेवेति तेपामाशयः। तया च कठोपनियदि- 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । [२२१।२०] ब्रह्मस्वरूपम् तदेवमुक्तदिशा निर्दिश्यमानः आत्मैव निर्विकल्पक , निरुपाधिः, निर्विकारसता', ब्रह्मपदेनोच्यते तेया नये । तच्च ब्रह्म निर्गुणसगुणरपेण द्विविधमिति प्रागवोचाम । तादृशब्रह्मस्वस्पं लिलक्षयिषु, स्वयमाचार्यः स्वरूपलक्षणं, तटस्यलक्षणञ्चेति लक्षणद्वयं तनुते । 'स्वरूपं सद् व्यावर्तक' इति स्वस्पलक्षणम् । 'कादाचित्क्त्वे सति व्यावर्तकञ्च' इति च तटस्य- लक्षणम् । तद्यथा 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तैत्ति० २।१११] एवं विज्ञानमानन्द ब्रह्म [वृह० म० ३।९।२८] इति ब्रह्मण. स्वरूपलक्षणम्, 'जगदुत्पत्तिस्थिति- लयकारणं ब्रह्म' इति तटस्यलक्षणम् । अविद्योपाध्यवच्छितस्य ब्रह्मण एव जगदुत्पत्त्यादिकारणत्वं सम्भवति न खलु विशुद्धस्यत्येतत्तटस्थलक्षगम् । यत्रेदमुदाहृतं भवति । यत्:- कश्चिद्ब्राह्मण, क्स्यचित्क्षत्रियनरेदास्याभिनयमुनादयन् रगमञ्चे- वितीर्ण. । यत्र स रिपुदलं विजित्य विजयवैजयन्तीमुद्धनोति, प्रजानुरलना. दिकच्च बहुश आरचयति । रिमेतावता, स्वरूपनिर्णयवेलायामात्मान क्षत्रिय- मवगमयति ? नैव । नाटयावसाने सत्येन स स्वकीय ब्राह्मणस्वरूप धारयति । अभिनयवेलायां तस्य क्षत्रिवनरेसाभिनिवेशस्तत्तटस्यलक्षणमावेदयत्ति, ब्राह्मण- स्वस्पावेदनञ्च स्वस्पलक्षणमिति । तयव ब्रह्मणो विषयप्यत्रानुसन्धेयम् । न च ब्रह्मणः सत्यं ज्ञानमनन्तमिति विशेषणानि प्रतीयन्ते एकदिभक्तिक्त्वात् । तच्चान न संगच्छने कुन ? उच्यते समानजातीयेषु अनेकद्रव्येप अनेकानि विशेषणानि फ्लावायानि भवन्ति । नोक्स्याद्वितीयस्य ब्रह्मण तानि ·संस्कृतसाहित्यविमा. समुपपद्यन्ते, इति वाच्यम्। लक्षणार्यप्रधानानि हि विशेषणानामानि न विशेषा. पराणि । सम्भवति च लक्षणविशेषणयोश्च भूयान् भेद । विशेषणानि तु समानजातीयेभ्य एव विवोच्य नियत्तयन्ति । रक्षणानि पुन सर्वन्ध एव पदार्थान्तरेभ्य इति । उक्मञ्च तत्तिरीयभाष्ये [२१] आचाग- 'समानजातीयेन्य एव नियतकानि विशेषणानि विशेष्यस्य । लक्षगन्तु सर्वत एव यथावकाशप्रदात आकाशमिति।" अत 'सत्य जानमनन्तम्' इत्येतद् ब्रह्मणो लक्षणम् न विशेषणम् । तर 'यपेय निश्चित तद्रूप न व्यभिचरति तत्सत्यम्', 'ज्ञान चिदात्मक', 'यद्धि न कुतश्चित्प्रविभज्यते तदनन्त मिति । अत सच्चिदानन्दस्वस्पमित्येव ब्रह्म लक्षण तत्स्वरूपञ्चेति चतुरस्रम् । तदुक्तलक्षण ब्रह्म यदा मायोपाथ्यवच्छिन तदा सगुण ब्रह्म, अपर ग्रह, ईश्वरो वेत्यादि पदैर्व्यपदिश्यते । तदेव सगुण ब्रह्म अस्य प्रपञ्चस्योत्पत्तिस्थिति लपकारणत्वेनोनीयते शाइकरें । शाङ्करनयन ब्रह्मण सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यत्वम् । पर रामान- जीयनये, स्वीकृते सत्यपि सजातीयविजातीयभेदवंधुर्य ब्रह्मण स्वगतभेदशून्यत्व नास्त्येव चिदचिद्विशिष्ट ब्रह्मणि चिदशस्याचिददानितरा मिनत्वात् । अतएव एतदद्वयभिन्न विरोधि-तत्त्वसद्भावादेव रामानुजोयदर्शने ब्रह्मण स्वगतभेदसम्पन्न स्वमगोतमवगम्यते। केय मायेति वस्तुत' अद्वैतवादसिद्धान्तोऽयमतीव जटिल । जाटिल्यञ्चास्य भवसा मायामवष्टम्य वरोत्ति । माया एव तत्वतोऽस्य वादस्याधारभित्ति । मायारूपाव बोपमन्तरेणाद्वंतवाद बुद्धिविषयोकर्तुमतीव दुष्कर । मायाशब्दोऽय यद्यपि न मारोपन । तत प्रागपि तदुपलब्धे । 'इन्द्रो मायाभि पुररुप ईयते','मा मर्त्यस्य मापिन' इत्यादि श्रुतिषु । तथापि मायास्वरूपन्तु नून तदुपजमेवेति निविशाङ्कम् । मायादान्द वैदिक्साहित्य प्रकृतिवचन । "मायान्तु प्रकृति विद्यात् मायि- मन्तु महेहदर" मिति वचनात् । परन्तु शङ्करनये, माया माम सदसद्विलक्षणा का प्यनिर्वचनीया ब्रह्मण शक्ति । सदसभयभिग्नस्य वस्तुनोऽनिर्वचनीयत्वमिति भशास्त्रीया परिभाषा । माया तु सत्-दा-देन प्रतिपादयितुमनहीं, ब्रह्मावबोधेन ताधा । सदस्तुनच त्रिकालावाध्यत्वात् । सा च ब्रह्मज्ञानेन याम्यते । असत्यदे नापि सा न शाश्या प्यपदेष्टम् । मसदस्तुन प्रतीतेरभावात् । सच्चेप्न याप्येत, अस स्पेन प्रतीयत इति । माया तु सभयविधदायाप्रतीत्यो सदभावात सा अनिव- ·- - दर्शनप्रकरणम् वेदान्त-दर्शनम् २४७ चनीयपदेनैव परिभापितु शक्यते। शङ्करनये मायाऽविद्याशन्दौ हि समानार्थको । मायोपहित ब्रह्म जगद् व्यापारे प्रवर्तते, न तद्विरहितम् । अविद्या हि ब्रह्मण बीज- शक्तिरूपा, तामवष्टम्भीकृत्यव प्रपञ्च प्रवर्तते। उक्त हि शारीरिकभाष्ये-- "अविद्यात्मिका हि बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया माया- मयी महासुप्ति , यस्या स्वरूपप्रतिबोधरहिता शेरते ससारिणो जीवा ।" [शा भा १।४।३]। यया सूर्योदयकाले तम स्थितिरसम्भवा तयव ज्ञानोदयकाले मायास्थिति । यथान्धकार सूर्यासहिष्णु तथव मायाऽपि न ज्ञानोदय सहते। उक्तञ्च सेय भ्रान्तिनिरालम्बा सदन्यायविरोधिनी। सहते न विचार सा तमो यद्वद्दिवाकरम् ॥ [नकम्यं सि० २०६६] अत वेदान्तिना सा माया न सद्रूपा नाप्यसद्रूपा नाप्युभयरूपा । सा न भिना, नाप्यभिना, नापि च भिन्नाभिनोभयरूपा। न चानसहिता, न वाङ्ग- रहिता, नाप्युभपात्मिका । सा निरतिशयविलक्षणा, अदभुता, अनिर्वचनीया चेति सूपपनमेव । उक्तञ्च सत्यप्यसत्यप्युभयात्मिका नो भिनाऽप्यभिन्नाप्युभयास्मिका नो। साङ्गाऽप्यनङ्गाऽप्युभयात्मिका नो, मायाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥ (प्रबोधसुधाकरे ८५-१०९) । सेयमव्यक्ता, अनिर्वचनीया, मायारया ब्रह्मशक्तिरेव निखिल जगत् प्रसूते । तदुक्त विवेकचूडामणौ ११०तमे श्लोके- "अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिरनाद्यविद्या निगुणात्मिका या। कार्यानुमेया सुधियव माया यया जगत्सर्वमिद प्रसूयते ॥” इति दिक् । ईश्वरस्वरूपम् शाङ्करनये निविशेष ब्रह्म मायोपाध्यवच्छिन्न सद्यदा सविशेषब्रह्मत्वमुपैति तदा स ईश्वर उच्यते । अविद्योपाध्यवच्छिन्न हि ब्रह्मव ईश्वरपदभाग्भवतीत्यर्य । एप एवेश्वरी जगत सृष्टि स्थिति-लय-कारणत्वेनावधार्यते । सच सृष्टिव्यापार ईश्वरस्य लीलाविलासमात्र । न किञ्चिद्विशेषप्रयोजनक । स एव जगतो निमित्त- कारण, स एव चोपादानकारणम् । न चंकस्मिन् ब्रह्मणि निमित्तोपादानोभयकारणत्व क्थ घटते इत्याशङ्खनीयम् । चैतन्यपक्षालम्बनेन हि ग्रह्मणि जगतो निमित्त- कारणत्व, मायोपाधिकपक्षालम्बनेन तस्मिन् उपादाकारणत्वञ्चेति प्राडनिर्दिष्ट- दिशा सुतरा सुघटम् । यर्यकेन मृत्पिण्डज्ञानेन सर्वे मृण्मया पदार्या जाता ·૨૪૮ सस्कृतसाहित्यविमर्श भवन्ति तथंवैकस्मिन् ब्रह्माणि विज्ञाते सर्व ज्ञातम्भवति । (छान्दो० ६।१२) मुण्डकोपनिषदि च योनिपदेन ब्रह्मणोऽभिधानात्--"कर्तारमीश पुरष ब्रह्म योनिम्" इति ब्रह्मण एव उपादानकारणत्वमपि जगत प्रतिपद्यते । न च सुखदुःखात्मकस्या- चेतनजगत कारणत्व चैतन्यमय आनन्दात्मके ब्रह्मणि कय सङ्गच्छते ? ब्रह्मो- पादानकेन जगताऽपि चतन्यमयेनानन्दमयेन च भवितव्यमिति वाच्यम् । अचतन्याद् गोमयपिण्डाच्चेतनवृश्चिकोत्पत्तिवत्तदुत्पत्तै । मायया चेतनात्तज्जडोत्पत्तिरपि नाऽसम्भवेति दिक। जीवस्वरूपम् अद्वतवादिना नयन अन्त करणावच्छिन चैतन्यं हि जीव । तया हि शाङ्करभाष्यम्-'अस्ति आत्मा जीवारय' शरीरेन्द्रियपञ्जराध्यक्ष मफ्ल सम्बन्धी (२।३।१७)।' तत्वतो ब्रह्मवोपाधिसम्पर्काज्जुषते जीवभावम् । यदा खल ब्रह्म बिम्वाकारेण भासते तदा ईश्वर इत्युच्यते । यदा स प्रतिबिम्बनाच्छादित तदा जीव इति सज्ञा लभते । यथा आकाशस्थित सूर्यबिम्ब जले निपतति तदन्यत्र सक्रमित प्रतिबिम्बता भजते । एषु बिम्बप्रतिबिम्बेषु भेद पार्यक्य वा सर्वानुभविकम् तथैव जीवेश्वरयोरपि सुतरा पार्थक्य सूपपनम् । एष एव भेदो जीवेश्वरयो स्वरूपेऽपि बहुश प्रपञ्चित । विवर्तवाद अयेदानी विवर्तवादविषये किञ्चिदिव विविच्यते तत्स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थम । जगदिद मायाजन्य, ब्रह्मणश्च विवर्तस्वरूपम्। विवतॊ हि नाम कार्यानिर्वचनीय- वादस्य पारिभाषिको सजा । उपादानस्य समानधर्मो अन्यथाभाव परिणाम। उपादानाद्विलक्षणोऽन्यथाभावश्च विवर्त । उक्तञ्च अप्पयदीक्षितमहाभागेन-- 'कारणसलक्षणोऽन्ययाभाव परिमाण , तद्विलक्षणो विवत्तं इति।' (सिद्धान्तलेशे प्रथमपरिच्छय) । अयमाशय-प्यास्वरूपेणावस्थितस्य वस्तुनोऽन्यथाभावो द्विधा भवति । परिणामभावो, विवत्तंभावश्चेति । तत्र यस्तुनो यथार्यस्वरप परित्यज्य स्वरपा. तरप्राप्ति परिणाम । यया दुग्ध स्वस्वरप परित्यज्य दधिरूपेण परिणमने। वियतभावस्तु पुन स्वस्वरूपमपरित्यज्य स्वरूपान्तरण मिथ्या प्रतीतिमि । यया राज स्वरपमपरित्यज्यापि सागरेण मिथ्यारपेण प्रतिभासते । वेदान्तिभि- रिद प्रपञ्चभानस्य ब्रह्मणि परिणामभायो न स्पोरियते दुग्धादियद् ब्रह्मणो विश रिवारालाइनिस्परवदोपापप्तश्च । वियतंभाये तु नाय दोष । प्रपञ्चभानस्य , ·- दर्शनप्रकरणम् : वेदान्त-दर्शनम् २४९ [ब्रह्मणि मिथ्यात्वेन विकारित्वाभावात् । विवर्तवादमेव तेऽभिनन्दन्ति। उक्तञ्च वेदान्तसारे: "सतत्वतोऽन्ययाप्रया विकार इत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽन्ययाप्रया विवर्त इत्युदीरितः ॥" इति । तदेवं तात्विक परिवर्तनं विकारः। अतात्त्विक परिवर्तनं विवर्त इत्येव निष्कृष्टोऽर्योऽवसेयः । कोऽयमध्यासः ? ननु नित्यशुद्धबुद्धमुश्तानन्दस्वभावं हि ब्रह्म दुःखनिलेपमस्मिन् संसार- प्रपञ्चे किमिति निपतति इति प्रश्नः समुज्जृम्भते, वदान्तिनः समादधति–अविद्या- विजृम्भिताच्यासवशादिति । अध्यासो हि नाम अतस्मिन् तद्बुद्धिः। तत्पदार्थे अतत्पदार्थस्यारोप इत्यर्थः। सोऽयमच्यासः अध्यारोपपदेनापि व्यपदिश्यते । वस्तुनि अवस्त्वारोप अध्यारोपः। न च जगति द्विविधावेव पदार्थो अनुभूयमानाववलो- क्यते विषय. विषयो चेति । तत्र युष्मत्प्रत्ययो विषयत्वेनास्मत्प्रत्ययश्च वियित्वेन गोचरीक्रियते । तर प्रत्यक्षगोचरे विषय विषयान्तरारोपोऽध्यासे घटते। विपरिणि अस्मत्प्रत्ययगोचरे आत्मनि स न सङ्गच्छते, इत्याशवयम् । सत्यपि विषयित्वे आत्मन अस्मत्प्रत्ययस्त्र विषयीभूतत्वात्तस्य विषयत्वमपि न दुरुपपादम् । पुरोऽव- वस्थितविषयव्यतिरेकेणापि अप्रत्यक्ष आकाशे, तलमलिनत्वाद्यारोपः क्रियमाणोऽव- लोक्यत एव । इति न कोऽपि दोपः। स पुनरध्यास अनादिरनन्तश्च । आहुश्चाचार्यपादाः- "एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यास. मिथ्याप्रत्ययस्प. कर्तृत्वभोक्तृत्व- प्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्षः।" इति । तदेतग्निवारणार्यमध्यात्मविद्योपदेश एव वेदान्तशास्त्रस्प प्रधानोद्देश्यम् । शङ्करपरवत्तिनो ह्याचार्या नव्यवेदान्तिपदेन स्म्रियन्ते। तेषा मतान्यपि दिडमात्रदिशात विचार्यन्ते । नव्यवेदान्तिभिः वेदान्त-सिद्धान्ताः कयापि विशिष्ट- विधया व्याख्याताः विभाव्यन्ते । परमविदुपा अप्पयदीक्षितेन एषा सद्धग्रहः १. इदमा प्रतिपत्तव्यम्-यथा मुखमेक्मनेवेषु मणिदर्पणादिपु सद्भूनेषु विवर्तमान तच्छायापत्त्या विभिन्नवर्ण परिणामतया चकास्ति, न तत्र तत्त्वतो विभिन्नवर्णपरमाणुसवलितानि मुखानि भवन्ति । तदेते वर्णपरिणामविवर्ना. उच्यन्ते। २ स्वच्छधवले स्फटिकमगी, लाक्षारसावमेकतिरस्कृतघबलिम्नि, लाक्षारमगुणारोपेण अरणोऽय स्फटिकमणिरिति यदवभामते सोऽयमध्यामो नामेति विवेकः।

·२५० सस्कृतसाहित्यविमर्श माया "सिद्धान्तलेशसग्रहे' कृत । अविद्यामाययो पार्थक्यम्, जीवेश्वरयो स्वरूप, जगत उपादानकारणत्वमित्यादि विषयानवलम्व्य नव्यवेदान्तिभिर्बोधगम्या युक्तय समुद्भाविता । भगवता शङ्कराचार्येण ब्रह्मणो जगदुपादानकारणत्व प्रत्यपादि। सक्षेपशारीरिककारेण विशुद्धब्रह्मण एवोपादानकारणत्व, विवरणकारनयेन च माया शवलित ब्रह्मव जगदुपादानकारणमित्युपपादितम् । तत्वनिर्णयकारमते ब्रह्म चैतदुभयम्, सिद्धान्तमुक्तावलोकारमते केवल मायाशक्तिरेव तदुपादानकारणत्वेनो- नीता, पञ्चदशौमतानुसारेण माया खलु शुद्धशक्तिमयी, अविद्या च रजस्तनो बहला। मायास्वरूपविषये मतानि वेभियन्ते । यथा खलु मृत्तिकाया इलक्षणता घटोत्पत्तिम्प्रति द्वारकारणतामभिनन्दति, तथैव शुद्धब्रह्मण उपादानस्वेश्नुते माया द्वारकरणलामिति । पर वाचस्पतिमिश्रास्तु जीवाश्रितमायया विषयीकृत ब्रह्मव प्रपञ्चरुपेण परिणत भवतीति स्वीकुर्वन्ति। अतोऽस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मदो पादानकारण माया तु सहकारिकारणम्। उक्तञ्च कल्पतरौ- स्वशक्त्या नटवद् ब्रह्म कारण शङ्करोऽब्रवीत् । जोवभ्रान्तिनिमित्त तत् बभाष भामतोपति ॥ अज्ञात नटबद् ब्रह्म कारण शङ्करोऽब्रवीत्। जोवाज्ञान जगद्वीज जगी वाचस्पतिस्तया॥ इति । जोयेश्वरयो स्वरुप हि वैमत्यस्य प्रधानविषयतामालम्बते। तत्र विदोषत आभासवाद, प्रतिबिम्बवाद, अवच्छेदवाद , जीवश्यवाद आद्या प्रधानवादा बहुश' प्रस्फुरन्ति । तत्र वाचस्पतिमिधास्तु अवच्छेदवादमेवाभिनन्दन्ति । तेषा नयेन एकमेव चैतन्य अज्ञानाभयेण, विषयभेदेन च द्विविध अज्ञानविपयोभूतचंतय मम ईश्वर, अनानाश्रयभूतश्चंतन्यमयश्च जीव । अथ अन्त करणावच्छिन्नो जीव', अविद्यावच्छिनचंतन्यमय ईश्वर । इति विवेकः। सदिदमदतवादस्य सग्रहेण विवेचनम् । एतदनुशीलन हि भगवत न राचार्यस्प प्रपरतर्षपाटवम्, अलौविषी प्रदीप्तप्रतिभा, प्रकाण्ड पाण्डित्य, तत्वपार• सशिनी प्रज्ञाच परिचाययति । विश्वप्रहेलिकामवयुमोघयियो रोपजस्य अतवेदान्तस्य मुलामारोढ न कश्चिद यो पाद समुत्सहते । नूनमतसिद्धान्तोऽय वायवाघ सम्यग्ज्ञानरमे भाचार्यस्य गौरवगरिम्पा परां कोटिमाटोवमानो विश्वेषां हरपपटले पदाङ्कितो असल सञ्जातः । तथा घेय प्रसिद्धा भणिति तापद गन्ति मारवाणि सम्रा विपिने यया। पति महासक्तिर्यावदान्तपेसरी ॥ दरपरममित्रराङ्गन। म ·दर्शनप्रकरणम् : देदान्त-दर्शनम् वेदान्तशास्त्रस्य प्रधानाचार्या वेदान्तसिद्धान्ता न खलु ऐदम्प्रायम्येन भगवता वादरायणेनंवोपनान्ता अपितु तदरिक्ता अन्येऽपि तत्प्रावकालीना बहर आचार्या एतसिद्धान्तप्रतिपादका जासन्निति दादरायणीयसूरेवादसोयते । बहुन सूत्रेषु तत्तन्नामधेयस्मरणात् । तद्यया-- . - - श्रात्रेय.-'स्वामिन फ्ल्श्रुतेरित्याय वि० सू० ३१३५५] इत्यस्मिन् मूत्र यज्ञाङ्गाथितोपासना, यजमानद्वारा ऋत्विद्वारा च सम्पद्यते। तत्फ्लविपये सन्देह , यजमानस्तत्पल लभते ऋत्विग्वेति। आयमतेन तत्वमफ्ल यजमान एव स्मते न ऋत्विगिति निर्णय । श्राश्मरध्य -एतनामनिर्देश फेवल 'अभिव्यक्तेरित्याइमरय्य [व० सू० १।२।२९] इत्यस्मिन् सूने उपलभ्यते। अस्य नयेन विज्ञानात्मपरमात्मनो भेदा- भेदसम्बन्ध । इमे भेदाभेदवादिन । श्रुतिप्रकाशिकाया कर्तुं सुदर्शनाचार्यनयेना- स्यैव नय पूर्वकालवत्तिना यादवप्रकाशन समर्पित । सर्वव्यापकोऽपि सन् परमेश्वर यचिदुपनिषत्सु प्रदेशमात्रिकत्वेनोपणित । एपामुपपत्तिरन यदनन्तोऽपि परेश भक्तानामनुग्रहायवेदशित्वेनाविर्भवति । कात्स्येन तदुपर ध्यनुपपत्ते, हृदयादि- प्रदेशमाने उपलब्धत्वादेव स प्रदेशमान इत्युच्यते । श्रीडलोमि.-त्रिषु सूत्रेषु एतन्नामनिर्देश उपलभ्यते वेदान्ते 'आत्विज्य- मित्यौडुलोमि ...[३॥४॥४५] । इत्यादिषु। एषा भिन्नावस्याकारणको हि भेदा- भेद । ससृत्यवस्थाया हि जीवब्रह्मणो भेद । मुक्तावस्थायान्तु तयोरभेद एव । एतन्मतञ्च वाचस्पतिमहाभागरपि भामत्या सम्यगुपपादितम् । कार्णाजिनि.-"चरणादितिचेनोपलक्षणायेति कार्णाजिनि" [७० सू० ३३१३९] इत्यस्मिन् सूत्रे एपा नाम स्मृतमेकवार किन्तु मोमासायामनेक्वारमि- रयतेपा प्रसिद्धिमास्यापयति । काशकृत्स्न.. 1.-अयमपर आचार्य । 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न' [७० सू० १।४१२२] इत्यस्मिन् सूत्रे ह्यस्य नामनिर्देश । अस्य नयेन परमेश्वर एव जीव- स्पेणास्मिन् ससारेऽवस्थित । तदाह शडर--"काशकृत्स्नस्याचार्यस्य आविष्कृत 'परमेश्वरो जीवो नान्यः' इति मतम्।” शङ्करनयनाऽपि चैतत् श्रुतिसम्मतम् मतम् । जैमिनि.-मोमासाशास्त्रप्रणेतुरस्य आचार्यस्य नामस्मरण वेदान्ते बहुदा कृतमवलोक्यते । आचापोऽसौ बादरायणस्य प्रधान शिष्य । इत्यादि। एवं शङ्करोत्तरकालोना अपि वेदान्तसिद्धान्तप्रतिपादका बहवो विद्वासो:- भवन् । तद्यया- ·सस्कृतसाहित्यविमा. मण्डनमिश्रः-शङ्कराचार्यसमकालीन अद्वतप्रतिपादक' मोमासर- मूर्द्धन्य । अस्य प्रसिद्धो ग्रन्थ 'स्फोटसिद्धि' म । अन्यश्च 'ब्रह्मसिद्धि'नाम शडसपाणिकृतटोकासवलित । श्रीशङ्कराचार्यस्य शिष्येण सुरेश्वराचार्येण ततिरोयबृहदारण्यक्भाप्ये च वात्तिकमारचग्य वात्तिककार इत्युपाधिरुपालम्भित । तदप्यस्य शिष्येण पद्मपाटा- चार्येण ब्रह्मसूत्रस्य चतु सूत्रीमधिकृत्य पञ्चपादिका नाम्नी पाण्डित्यपूर्णा प्रामा- गिको टोका रचिता। तदुपरि च प्रकाशात्म यतिमहाभागेन विवरणास्या व्याख्या व्मलेखि । सुरेश्वराचार्यस्य शिष्यप्रवरेण सर्वज्ञात्ममुनिना, ब्रह्मसूत्राणा सक्षेपशा- रोरिकाख्या पद्यात्मिका व्याख्या च रचिता। नवमशतकसम्भवेन वाचस्पतिमिश्र- महाभानि शङ्करभाष्ये भामती नाम्नी भव्या प्रामाणिको च टीका आटोक्तिा। पया सर्वत प्राक् सर्वोत्कर्षतया ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य गूढतमरहस्यमुद्घाटित विभाव्यते । द्वादशशतसम्भवेन श्रीहर्पमहाकविना विरचित खण्डनखण्डखाद्यारयो अन्य पाण्डित्यस्य निकपनावभूतोऽद्यापि विलसति । त्रयोदशशतकजातेन चित्सुखाचा- र्येण तत्वदीपिकाख्या व्यारयाऽपि शेखरीभूता प्रख्यायते। चतुर्दशशतकलब्धजनुषो विद्यारण्यस्वामिनः पञ्चदशो वेदान्तप्रपञ्चे निरतिशयरयातिमुपालभत । परम- मूरिणा श्रानन्दगिरिरणा शाङ्करभाष्यस्य व्याख्यामालिरय महदुपकृतं वेदान्ततत्त्व- मधिनिगासूनाम् । मधुसूदनसरस्वतीमहाभागेन अद्वततत्त्वरहस्योद्घाटनकरी अद्वतसिद्धिनाम्ना प्रसिद्धा टोका विरच्य वेदान्तकेसरित्वमुपालम्भि । सप्तदशशत- कोपरतजन्मना विदुपा अप्पयदीक्षितेन कल्पतरुपरिमलमालिख्य भामतीनिगूढार्य प्रकाशित । इत्यं वेदान्तसाहित्यमतीव बृहत्कलेवर सम्पन्नम् । अद्वैतवादस्याऽऽचार्या श्रीगौडपादाचार्य:--अद्वैतवादस्य प्रथम प्रवर्तक श्रीगौडपादाचार्य । माण्डूक्यकारिवाऽस्य मौलिको ग्रन्य । 'ब्रह्म सत्य जगन्मियति अस्य यादस्य प्रधानो राधान्त । गौडपादाचार्यस्य समय संस्तपूर्व ६०० मित । श्रीशङ्कराचार्य.-श्रीशियमुरुसुतस्तैत्तिरीयशाखाध्यायी, पारप्रान्ते देरलप्रदेश नम्भूद्रोग्राह्मणकुलमलञ्चकार । बाल्यकालादेवातीव तेजस्वी, अलौविस्मेधासम्पन्न । अस्याखिलातिशापिनी प्रतिभा अनन्यसाधारिणीञ्च तर्क- पटुता प्रान्तरितां स्थितप्रनता समन्वयात्मिका शेमुपी, ऋपिरल्पा तप साधना- चाक्लप्य यो नाम मोविदो मनीषी सहसा प्रणतमस्तव स्तनोदीरयन्नमोवाति भूपासि सस्मा इति। अस्य प्रातराराध्यस्य साक्षात्सरस्वत्ययतारस्प जन्मसमय ख़स्त ७८८ मित निर्वाणकालपच परत ८२० मितो विभाय्यते । अस्मिन् द्वात्रिमा स्वजन्मनामाला- ·दर्शनप्रारणम् वदान्न-दशनम् द्वयसि स्वल्पीयसि वयसि खल, महद्भुत वेदधर्मोद्वारस्प यच्चमन्कृतिकारक कार्य कृत तदेवास्याद्य विश्वव्यापियशोरासि प्रकाशयद्विलसति । अतएवंष महनीय- कोतिर्जगद्गपभगवत पाडुरस्यावतारत्वेनोरोश्यिते महामनस्विनि । मासीद- सौ श्रीगौडपादाचार्यशिप्यस्य भगवत्पादश्रीगोविन्ददेवस्यान्तवासी। एनमुद्दिश्य- 'अप्टव चतुर्वेदो द्वाददो सवशास्त्रवित् । पोडशे कृतवान् भाप्य द्वानिश मुनिरन्यगाद ॥ इति क्स्यचिदभियुक्तस्पोक्ति सुतरा सन्जाघीति । प्रस्थानत्रय्या आद्या भाष्यकारा इमे एव महाभागा । उपनिपनाप्य, गीताभाष्य, ब्रह्मसूनभाष्य, माण्डूक्यकारिकाभाप्य, विष्णुसहसनाममाप्य, सनत्सुजीवभाप्य, सौन्दर्यलहरी, उपदामाहस्री चेत्येवमाद्या अस्य विशिष्टरचना समुल्ल्सन्ति महापुरुषस्य अस्य सर्वतोमुखी प्रभासुरा प्रतिभा प्रख्यापयन्त्य । एपा रचनादाली रोचिष्णुतरा गम्भीरा- णामर्याना सारल्पनाभिव्यक्तीक्र्तुमनन्यसाधारणी । प्रसनगम्भीररचनावचना- चलिरेपा साहित्यसदृशाऽपि सस्कृतसाहित्यस्य शेवधिरेवास्ति निरुपम । वाचस्पतिमिश्रा -अद्वतसिद्धान्ताचार्याणा गणे तत्रभवन्तो विद्वन्मूर्द्धन्या भामतीकारा आचार्यवाचस्पतिमि महाभागा दोखरायन्ते । एपा स्थितिकालम विकृत्य बहवो बहुधा व्यवतिष्ठन्ते। केचनास्य जमपरिग्रह ११५७ शतके विभाव- यन्ति । अपरे द्वादशशताब्द्या अन्तिमचरणेऽस्याविर्भावमङ्गोकुर्वन्ति । इतरे अमु श्रोहपसमसामयिक स्वीकुवन्ति । स्वयमनेन स्वकीयन्यायसूचीनिबन्धे यदुल्लिखित तेनादगम्यते यदेप सन्दर्भो वंक्रमे ८९८ शतके लब्धावतार इति । एतावता नंतद- नुमातु दुष्कर यदसो नवमदशमशताब्दीमध्यघटिते काले गृहीतजन्मेति । किञ्च भामतीटीकाया धर्मकीत्तिनाम्नो बौद्धदाशनिक्स्योल्लेखा लम्यते । तदुत्तरकालभवस्य क्स्यापि दाशनिक्स्य नामकीत्तन न दृश्यते । धमकीतिश्च पञ्चमषष्ठशतक्यो- मध्यकालभवो निर्घायते । तदेतावताऽप्यस्य कालो नवमशताब्यामेव सघटितो भवति । विद्वन्मणिना वाचस्पतिमहाभागेन जन्मना मियिलामण्डलमल्मकारि । अनेन महामेधाविना बहवो ग्रन्या विरचिता । ये खलु विद्वत्समाजेन बहुतर समाद्रियमाणा अद्यापि सस्कृतदाशनिक्साहित्यरत्नावरे क्यापि प्रोज्वल्याऽभया जाज्वल्यमानास्ममवभासन्ते । तेषु च परमप्रसिद्धा ब्रह्मसूनभाप्ये 'भामती, सुरेश्व- राचायहतब्रह्मसिद्धिमधिकृत्य 'ब्रह्मतत्त्वसमीक्षा', साख्यकारिकोपरि 'तत्वकौमुदी', पातन्जलदर्शने तत्त्ववंशारदी, न्यायदर्शने 'न्यायवात्तिक्तात्पयम', पूवमोमासा दशने 'न्यायसूचीनिबन्ध', भट्टमतमुद्दिश्य तत्त्वबिन्दु',एव मण्डनमिश्रविरचितविधि- विवेके 'न्यायकणिका' प्रभृतयोऽअयेऽपि नके ग्रन्या तक्वद्धा निवद्धा ।

·२५४ सातगाहिरपतिमा पर्याप पाचस्पतिमिधेग पटवपि दर्शन प्रामाणभूताप्टीरा मारीरिता सत्तसिद्धान्तगातमुगवलयरपः, तथाप्यस्प वाहुरमरमतितरां वदनम्म इति सप्त- द्विवृतिभनपा नितरां याभासनेतराम् । सोयं पायरपतिमित्र तदारपरिवहोरी पिल नैपिटर ब्रह्मयारी एव आसोदिरपनुभूयते । प्रन्याटेलनगमारवनया समाधि निर उचेतसस्तस्य, विषयान्तरनिवृतान्त करणवरया सादवरप्पमित्यनमीयते । तद्विषये एका दियदन्ती प्रचलति । यदेवदामो प्रत्यलेशनप्पप्रमानमः आसीन । तदाऽस्य प्रदीपस्तलाभायानिममजत। तदाऽविलम्यं सस्य मुगहिण्या भामतीनि सुगृहीतनामधेयया स दीपस्तया प्रज्वलन नीत पया सगमपि अस्य पर्यना नाया- सोत् । तदिद हस्तलाघय विलोक्य मित्रमहाभागा अतीव प्रसन्ना सन्त , ताञ्च तत्रयोपस्थिता दृष्ट्वा प्रपच्छ, 'पिमपि पातुरामासि घेत पद चिन्ते प्रियं रोमि।' प्रेयसी प्राह, 'देय । तया पुरु मया ते परतन्तुनं भवेदपवच्छिन्न इति' । 'तथास्तु' इति कृत्वा मिश्रमहोदयो बभापे । अक्षय्या सन्तति ते दास्यामि । तदन शाडूर- भाप्योपरि भामतोति प्ररयाता व्याल्या तमानय प्यतनोत् । तदापि स रिल वाचस्पतिमिश्र सा च तदीया भार्या पुण्यशोला भामती अजरामरर पेण यदा- भारीरेण उभावपि विश्वयोम्नि विलसन्तौ विराजले इति। 1 ·दगनप्रकरणम् पदरान-ममन्वय २५५ अथ पड्दर्शन-समन्वय इह खल ससारचक्र सञ्चड्कम्यमाणाना तनुभृता साध्यत्वेन चत्वार पुरुषार्या धर्मार्थकाममोसारया सक्लश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासानुमोदिता जन सेव्य- त्वेन वणिता । तत्र निरतिशयानन्दत्वेन, आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिलक्षणस्य मोक्षस्यैव पुरुषमाणार्यमानत्वात् परमपुरुषार्थत्वम्, अत्यन्तपुरुषार्यत्व वा प्रतिपादितम् । अत्यन्तपुरुषार्य परमपुरुषार्य मोक्ष मुक्ति कैवल्यम अपवर्ग इत्यनर्यान्तरम् । यद्यपि मोक्षस्वस्पमभिलक्ष्य मनानि बहुशो भिद्यन्ते शन्दमानत , तथापि तत्वत पर्यालोच्यमाने तेपा सर्वेषा तात्पर्यविषयोभूतोऽर्य नूनमेक्वाक्यतायामेव घटते इत्यन न कापि सशीति । किन्च वेदमूलकान्येव निखिलानि दर्शनानि, वेदोपबृहणायमेव च तेषा प्रवृत्ति , तत्कुतस्तेषु विसवादावकाश ? नहि समानप्रसवप्रयोजनेषु पदार्येषु कलह शक्यतेऽनुमातुम् । लब्धप्रसवानि च सर्वाणि दर्शनानि श्रुतित एवेत्यत्र न स्यापि चम यम् । सर्वेषा दर्शनाना प्रयोजनत्वेन, चरमोद्देश्यत्वेन वा यदुत्कोतित परीक्ष- स्तत्तु प्राणिनामेतदृश्य प्रपञ्चावबोधोदञ्चनपुरस्सर नि श्रेयसाधिगम प्रत्युन्मुखी- . फरणमेव । वस्तुत तत्तद्दर्शनतन्वार्येषु परामृश्यमानेषु खलु तत्तत्तत्त्वज्ञानपुरस्सर मोक्षमार्ग- प्रदर्शन सर्वेषा दर्शनाना प्रयोजनत्वेनोपन्यस्तमवगम्यते, इत्यत्र तु को नाम चक्षुष्मान विप्रतिपद्येत । एव सति यदि नाम दार्शनिका एव स्व-स्वदर्शन निमित्तीकृत्य राग- द्वेषादिपरिग्रहवन्त सन्त परस्पर कलहायेरन तहि तत पर किं वा सम्भवेल्लोके हास्यास्पदम् । अत तात्त्विदृशा विमृश्यमाने त्ववगत भवति यदापाततोऽव- भासमाना अपि ते ते विसवादा न तत्त्वत स्थितिं लभन्ते । सर्वेषामन्तत समाना- कारणव मोक्षलक्षणचरमसिद्धान्तप्रतिपादन एव पर्यवसानात् । तया चोक्त माण्डूक्य- फारिक्या भगवद्गौडपादाचार्य स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वतिनो निश्चिता दृढम् । विरुध्यन्ते तरयन्न विरुध्यते ॥ इति । आहश्चात्र श्रीमन्तो भगवच्छङ्कराचार्या अपि भाप्यमातन्वाना--'एव रागद्वेषोपेता स्व-स्व-दर्शनसिद्धान्तनिमित्तमेव परस्पर विरुध्यन्ते । तरन्यान्याविरो- घिभिरस्मदीयोज्य वैदिक सर्वानयत्वादात्मक्यपक्ष न विरुध्यते । यया स्वहस्त- पादादिभिरभिधाने जातेऽपि ययस्यज्ञानेन न त्रुध्यति एव अस्मिन् दर्शनादिनिमित्त द्वेषादिर्नास्ति इत्यभिप्राय" इति । समुपश्लोकयाञ्चके च श्रीग घर्वराज परस्पर ·सस्कृतसाहित्य विमा पुष्पदन्ताचार्यस्तास्तान् प्रत्यवभासमानान् यिसपादान निराचिकीर्षु । तेषामेक- वाक्यताञ्चोपपादयन् नयो साटप योग पशुपतिमत वैष्णमिति, प्रभिते प्रस्थान परमिदमद पथ्यमिति च । रुचीना वैचिच्यादृजुकुटिलनग्नापयजुषा, नुणामको गभ्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ इति । तदेव सर्वेषा दर्शनाना शब्दतो अर्थतो वा प्रत्यवभासमान विसवादेपि ततापर्यविषयीभूतेऽर्थे समानाकारत्व एव तानि पर्यवसन्ति इति । तया च न तेषु कश्चन तात्त्विको विरोध । तदेवम्-ईश्वरो जीव प्रकृतिश्चेत्यात्मके अंतवादे व्यवहारदशाया तु सर्वाप्येव दर्शनानि श्रद्दधते कात्स्येन। निश्रेयसाधिगमेऽपि तानि सर्वाणि विश्वसन्ति। सम्भवेयुर्नाम तत्तद्दर्शनप्रणेतृणा दृष्टयो विभिना' ततद्विपयप्रसरमधिकृत्य, परन्वन्तत ते तत्त्वदशिनो महर्षय प्रतिकूलतया वेदनीय दु खपदवाच्य कण्टक निराचिकीर्षव अनुकूलतया च वेदनीय कुसुमस्तबक- च सचिकीपक तत्तदुपायविशेष मृग्यमाणा परिणती साम्यमेव प्रतिपालपन्ति । अतोऽन्ते सर्वाणि दर्शनान्यपि त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणे अत्यन्तपुरषार्थे एव समन्विन्ति लक्ष्यन्ते न तानि मात्रयाऽपि विरुध्यन्ते इति विवेक । ये त्वत्र केचन विप्रतिपद्यमाना वदन्ति-यदि नाम एतेषु पड्दर्शनेषु समन्वय एव भवेदभिप्रेतस्तहि सर्वदर्शनचरमोद्देश्यत्वेन प्रतिपाद्ये निश्रेयसस्वरूपे तानि न भिधेरन् । प्रव्यक्तञ्च तानि वैभिद्यन्ते तत्र-तद्यथा न्यायवैशेषिकसात्य मते तु अत्यन्तदुःखनिवृत्तिरेव निश्रेयसम् । त्रिदण्डिमते पुन जीवात्मनो ब्रह्मणि लय एव मोक्ष । वेदान्ते च अविद्यानिवृत्तिरेव । भाट्टास्तु पुन नित्यसुखसाक्षात्कार भैव मोक्षत्वेनोनयन्ति। इति कियान महोयान विसवाद । एव प्राप्ते बूम', एव. ज्जातीयवेपु लक्षणेषु यद्यपि आपाततो भासमानास्ते ते विसवादा प्रतोतिविषय- मक्तरन्ति–तथापि ते न वास्तविका । कुत, निश्रेयसावस्थायामात्यन्तिकदुःख निवृत्तस्तु सर्वधाममत्यनाङ्गोकारात्। एव स्यिते विसवादस्यावकाश एव फुतः । इदमनावघेपम्-वेदप्रतिपादितसिद्धान्तान् विशदयितुमेव दर्शनाना प्रति । सरपि दाशनिक प्रकृति-पुरुष-ईश्वराचेति पदार्यप्रयमस्य ससारचषस्य निर्वह णार्यम् प्राधान्यनाङ्गीहतम् । तत्तत्सिद्धान्ताङ्गोकार एव सर्वेपामेक्वाक्यता । तत्प्रतिपादन प्रक्रियायां ते भियन्ता नाम तत्र न वापि हानि । सिद्धान्ततः एक- वाश्यतापन्नेय तेषु प्रक्रियादो रिश्चिद भिद्यमानेष्वपि न वाचन विसवाद सम्भवति सेनाम सत्तत्वधानसिद्धातेप एण्याक्यता घटेत, घटत एव हि पल सा ? स्फुटम् । अन तेप पिलाविरोष एव न पाहिचिहिरोष ।

·। दर्शनप्रकरणम् पड्दर्शन-समन्वय २५७ तत्र वैशेषिकन्याययो समानतन्त्रता प्रसिद्धा । जीव-जगतो ययार्थस्वरूप- प्रतिपत्त्ययं हि चिदचिभेदनिर्णयार्थञ्च वंशपिक्दर्शनस्याविर्भाव तादृशज्ञान न कहिचित् तकंपरिष्कृतपद्धतिमन्तरा भवितु शाक्यम् । एतदर्य न्याय- दर्शनस्य प्रवृत्ति । तदेतदुभयो समानतन्त्रत्वान्न क्दापि कलहावकाश । किञ्च द्रव्यादिपदार्याना साधर्म्यवधाग्या जायमानस्य तत्त्वज्ञानस्य नि श्रेयसाधिगम प्रति हेतुत्यमाचक्षाणरक्षपादमुनिभि वेदप्रामाण्यञ्चाङ्गोकुर्वाण सह प्रमाणादिपदार्यानां तत्त्वज्ञानस्य साधनतामुपपादयता वेदप्रामाण्यञ्चापि तयंव स्वीकुर्वता नय्या- यिकाना, कमिव मियो विरोध सम्भवेत् शक्यसङ्कल्प । नचानयो तन्त्रयो समानविपयत्वात् एवेनैव गतार्यत्वात् तयोरेक्तरस्यापार्यताऽऽशाडूनीया । तयो- रेकेन द्रव्यादिपदार्याना विशदय्य व्युत्पादनाद, अपरेण च प्रमाणादिहेत्वाभासा- न्ताना व्याख्यानादुभयोरपि आवश्यक्तया नैकेनापरस्य गतार्यत्व सम्भवति । नन्वय न्यायवैशेषिक्योविरोधस्तु कञ्चित् परिहृत । परन्तु वेदेश्वर- वादिभ्या ताम्या सह सास्यदर्शनन्तु सामञ्जस्य नाश्नुते । तस्य निरीश्वरवादित्वात् । दर्शनमिद निरीश्वरवादीति पदेन जेगीयते । 'ईश्वरासिद्धरित्यादिसूनेषु कपिला- चार्येण प्रस्फुटम् ईश्वरो निराकृतो दृश्यते । तत्कयमिव ताम्या तस्याविरोध सम्भवेदिति प्राप्ते ब्रूम । नहि ईश्वरनिराचिकोर्पया साख्यप्रवृत्ति । किन्तु अन्त - परणादिधर्माणा शोकमोहादीनाम् असङ्गे पुरुष असद्भाव व्युत्पादयितुम् । इदमन बोध्यम् । कापिलाना नये--प्रकृत्या महदादी जनयितव्ये ईश्वरो नापेक्ष्यते । स्वतन्त्रतयंव जञ्जन्यते । इति चिख्यापयिषायामेव तेषा प्रधान तात्पर्य न जातु तादृशे आपातत प्रत्यवभासमाने ईश्वरास्तित्वनिराकरणे। इति । न च 'ईश्वरासिद्धेरिति सूत्रेण तु प्रव्यक्तमीश्वरो निराकृत कथ तदन्य- तात्पर्यविषयतयोनीयत इति वाच्यम । उक्तसूत्रस्य प्राधान्येन ईश्वरनिराकरणे तथा हि सास्योपनीतप्रत्यक्षलक्षणस्य ईश्वरप्रत्यक्षेऽच्याप्ति- माशङ्कय तनिरासायंवोक्तसूत्रस्यावतार । तत्र तावदेतत्प्रकरणमनुसन्धेयम् । प्रकरणानुरोधेनैव व्याख्यातानि च सूत्राणि ययार्यमयं समर्पयति, नायया । प्रकरणचार प्रमाणलक्षणस्यव। प्रत्यक्ष लिलक्षणिपुराचाय प्राह- 'यत्सम्बन्ध सत्तदाकारोल्लेखि विज्ञान प्रत्यक्षम् ।' (सा० १८९) अस्यायमाशय-यत् अर्यसनिपजन्यायकारेण परिणता या चित्त- वृत्ति तदेव प्रत्यक्षम् । एतल्लक्षणानुरोधेन प्रत्यक्षस्य सनिपजन्यत्वम्। ईश्वर- प्रत्यक्षन्तु न सनिवर्षजन्यम्, तस्मात् तादृशलक्षणस्य दुष्टत्वात म तल्लक्षण श्रद्धेय भवति । इति पूर्वपक्ष निराचिकीर्षणवाचार्यण–'ईश्वरासिद्धेरिति सूत्रमुपनिबद्धम्। । तात्पर्याभावात् ।

·२५८ सस्कृतसाहित्यविमर्श यमोश्वरमभिलक्ष्य भवता लक्षणस्यंतस्य तत्रभवता अध्याप्तिराशपपते तस्ये- श्वरस्यवासिद्धः। न तत्र अव्याप्तिलक्षणो दोपो न घटते इति भावः । अत्र अदोष इति पूर्वसूत्रादनुवर्तनीयम् । तादृशस्येश्वरस्य सिद्धघभावादित्यत इमे निरीश्वर- वादिनः कपिलाचार्यस्य निरीश्वरवादित्वे सूत्रमिदं प्रथमोपपतिस्पेण प्रत्युपस्या- पयन्ति । किञ्चान्यान्यपि त्रीणि सूत्राणि समुदाहरन्ति पपिलाचार्यस्य निरीश्वरः स्वोदलकानि । सद्यथा- प्रमाणाभावान्न तसिद्धिः । [सा० ५।१०] प्रत्यक्षप्रमाणाभावानेश्वरस्य सिद्धिरित्यर्थः । सम्बन्धाभाषान्नानुमानम्। [सा० ५।११] ईश्वरसाधकम् । एवञ्च- तिरपि प्रधानकार्यत्वस्य । [सा० ११२] श्रुति. शब्दप्रमाणमपि प्रधानकार्यत्वस्य प्रबोधिका न जात्वीश्वरस्य । ईश्वरसत्ताया प्रमाणजातन्न घटते । अतः ईश्वरवादमेव नाभिनन्दत्याचार्य । इत्येप साख्यस्पानीश्वरवादिनामभ्युपगमः । परन्तु सांख्यसेश्वरवादित्वमभ्युपयन्तो विद्वासो व्यवस्थापयन्ति यन्नमानि सूत्राणि ईश्वरास्तित्वनिरसनप्रयोजनानि । अपितु आचार्यकृतप्रत्यक्षलक्षणस्य प्रवृत्तिमियत्तयाऽवच्छेत्तुकामानि । ईदृशस्य प्रत्यक्षलक्षणस्याङ्गोकारे ईश्वर एव न सिद्धयेद् इत्याशयः । भूयस्तर्कयन्ति ते यदि नाम कपिलाचार्यस्य निरीश्वरवाद एव स्यादभिप्रेतस्तहि कुत्रापि शास्त्र ईश्वरस्य नामापि तस्य नावतरेस्मरणपदवीम् । न च केवलं ईश्वरनामव तेन स्मृतमपितु अगतस्तदधिष्ठातत्वमपि स्पष्टमङ्गीकृतमाचार्येण । तथाहि- तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्व मणिवत् । [सा० ११।९] -नित्य-शुद्ध-मुक्त-स्वभाववतोऽपि जगदीश्वरस्य तत्सग्नि- पानात्' प्रतिपुरुषसन्निधानाद् अधिष्ठातृत्वं-प्रकृति-पुरुष-नियन्तृत्वमित्यर्थ । मणिवत्। यया खल्वयस्कान्तमणे. सन्निधानमात्रेण शल्यादिनिष्कर्षणाय लौह प्रेरक्त्वं सम्भवति तद्वदीश्वरस्यापि तज्ज्ञानक्रियायोगात् प्रकृतिपुरुषाधिष्ठातृत्व मुपपद्यते । अत्र सुस्पष्टमीश्वरस्य प्रकृतिपुरुषात्मकस्य जगतोऽधिष्ठातृत्वं सूत्रयता चार्येण ईश्वरसत्ता स्वीकृताऽवगम्यते तया सति आचार्यस्य निरीश्वरवादिता यत्न मातेनापि धुद्धिपद्धति नापिरोहति। तदित्यमीश्वरमधिकृत्य कापिलाना दर्शना ग्तरी राह न मनागपि विसंवादः सम्भवति । अतः दर्शनसमन्वय एवोत्तमः पलला १. मन्निधानञ्चान प्रतिपुरगाम्यामीश्वरस्य माक्षाराम्यन्यविरोप । ग प नापि रामवाय मापि संयोगविशेषः । अपितु स्वस्वामिभाव इति विदेश । अयमाशय.- ·दर्शनप्रकरणम् पड्दशन-ममन्वय २५० न तेषु कश्चन विरोध । न च वाच्य सारयाना दशनान्तरविलक्षणेन सत्कार्य- वादेन सह असत्कार्यवादिना दर्शनाना क्यमिव समन्वय सम्भवेदिति । प्रप्रिया भेदेऽपि तयो सत्कार्यासत्कायवादयो परिणामसाम्यात् । इदमन बोध्यम, सन्वार्यवादिना मते हि उत्पादात्प्रागपि कार्यस्य कारणे दिद्यमानता। उत्पत्त्यनतर तदेव कारण ध्यक्तम्पेण कार्यत्वेन परिणमति । तदेव सुतरा प्रतिपन भवति यदव्यश्तावस्या हि कारण तद्व्यक्तावस्या च पुन कार्यम् । तयोरभेदस्तात्त्विक भेदस्तु पुनर्व्यावहारिक । भेदाभेदव्यवस्थाया किञ्चिग्निबन्धनत्वात् । उक्तञ्च- कार्यरूपेण नानात्वम् अभेद कारणामना । हेमात्मना ययाऽभेद कुण्डलात्मना यया भिदा॥ इति । यया कर्म स्वावयवेन्यः सकोचविकासिभ्यो न भिन्न एव घट-मुकुटा दयो मृत्सुवर्णादिम्यो न भिन्ना । सोऽय सिद्धान्त सत्कार्यवादनाम्ना प्रसिद्ध । वाचस्पतिमिश्राश्चाप्याह. नहि कारण विना कार्यम् । कारणञ्च सदिति क्य नु तदभिन्न कार्यमसद भवेत। पटस्तन्तुम्यो भिद्यते तन्तुधर्मस्वात् इह यद्यतो भिद्यते तत्तस्य धर्मों न भवति । यया गौरवस्य । धर्मश्च पट तन्तूना, तस्मान्नार्यान्तरम् एवम उपा- दानोपादेवभावाच्च नार्यान्तरत्व तन्तुपटयो । ययोरन्तरत्व न तयोरपा- दानोपादेयभाव । यथा घटपटयो । उपादानोपादेयभावश्च तन्तुपटयो । तस्माना- यन्तिरत्वम् । यथा धर्म स्वावपवेभ्य सपोचविकासिम्य न भित एव घटमुकुटा- दयोऽपि मृत्सुवर्णादिभ्यो न भिन्ना । सोऽय सत्कार्यवाद सास्याना मुख्यो राद्धान्त । नय्यायिकानामसत्कार्यवाद एव मुख्य । तथाहि घणुकादिब्रह्माण्डपर्यन्त यावत्कार्पजात स्वोत्पते प्राक् सर्वयाऽविद्यमानमपि स्वकारणादेव सल्लक्षणा- भोत्पद्यते इत्येप सिद्धान्त असत्कार्यवादनाम्ना प्रसिद्ध । इदमत्रावधेयम्-यया बौने वटरूपमविद्यमानमपि व्यक्तस्पेण, अव्यक्तरूपेण तु तदस्तित्वन्तु सम्भवत्येव तत्येष सत्कार्यवादिनामम्युपगम । असत्कार्यवादिना तु बोजे वटस्पस्य सर्वथा- ऽविद्यमानत्वादपि कारणसत्वादेव वट उत्पद्यते । यया परमाणुसघाताद्विश्वम् इति । एवमनयोरसत्कार्यसत्वायवादयो समन्वयस्तु दुरपपाद एव इति । एव प्राप्ते धूम-सत्यमेतत। तया सत्यपि परिणतिस्पा उत्पत्तिस्तु उभयोरपि समाना- तत्र कारणे कार्यसद्भाववाद कापिलाना, कारणे कार्यासद्भावश्य ताविकराणा परन्तु कायम्प्रति कारणस्य नियतपूर्ववत्तित्वन्तु तयोरुभयोरपि समान- कारंव। मेवेत्यविरोध । ननु स्थितेऽप्येव तादृशसमन्वयोऽयमेक्देशीप एव, न कहिचित्सर्वसिद्धान्ता- ·सस्कृतमाहि यविमर्श २६० - वगाही। कमिति चेदुच्यते--यद्यपि सिद्धान्ते क्यञ्चित्तादृशो विरोध परिहिये- तापि परन्तु विधिविषयेषु दर्शनानि खल्वतितरा वेभिद्यन्ते । तत्र तु दर्शनानामन्योन्य- विरोध सुस्पष्टमेव प्रतिभाति । न केवलमिदमेव अपि तु तत्तद्दर्शनाचार्याणामपि मियो विरोध प्रत्यक्त प्रतीयते । तद्यथा-नग्यायिकेषु-इष्टसाधनत्व, बलवदनिष्ट- जनकत्व, कृतिसाध्यत्वञ्चेति नितयमपि विभ्यर्यत्वेनोनीयते। तत्र त्रिध्वप्यतेप विशेषणभावापन्नेषु एकैव शक्तिरिति प्राञ्च । पृथक् पृथगेवेत्यर्वाञ्च कृतिसाध्यत्वमेव विध्यर्थ इति रत्नकोशकृत् । लिडघटितवाक्योच्चारयितु अहमेन प्रेरयामीत्याशयविशेष लिडर्थ इत्युदयनाचार्य । एवमेव वेदान्तिषु--वेदाव लिइर्थ इति श्रीभाष्यकृत । तयैव तदनुया. यिनस्सेश्वरमीमासाकृदादयश्च । इष्टसाधनत्वमेवेति सुरेश्वराचार्यस्तदनुयायिनश्च, चित्सुखाचार्यप्रभृतयश्च इष्टसाधनत्व कृतिसाध्यत्वञ्चेति वाचस्पतिमिश्रा । मीमासकेषु भाट्टेषु तत्त्वत इष्टसाधनत्वमेव लिडर्थ इति मण्डनमिधा । इष्टसाधन त्वमेव प्रवर्तनात्वरूपेण लिडर्थ इति पार्यसारथिमिश्रप्रभृतयः । इष्टसाधनत्वाद्यति रिक्त प्रवर्तनास्य कश्चिद्धमविशेष एवेति भट्टसोमेश्वर खण्डदेवादयश्च । प्राभाकरेषु पुन-अपूर्वापरपर्याय कार्यात्मनियोग इति लिडर्य' इति प्रभाकर । एन्योऽन्येऽपि केचन पक्षा विलसन्ति मिथ इमे विसवादमालम्ब. माना , न ते विस्तरभियात्रोदाहियन्ते । तद्विद्यमाने सति ताशि भूयसि घिसवादे तत्र समन्वयगाथा तु नून वह्निना सिञ्चतीत्यादिवत् सर्वयानुपपन्ना एवेति चेन्न । कुत ? यत आपाततो वरुध्येनावभासमानानामपि एपा पक्षाणा तात्पर्यविषयोभूत स्यार्थस्य समानाकारत्वे न कस्यापि वैमत्यम् । अयमाशय -प्रवर्तना हि नाम शब्दनिष्ठ कश्चिदलौकिको धर्मविशेष । स एव लिडर्यत्वेनाम्युपेय । एप एवार्थो न्यायसुधाकृभिरम्युपगतः, खण्डदेवादि- भिश्च सुतरामनुसृत इति न तत्र कश्चित्तात्विको विरोध इति दिक् । प्रागुश्च मण्डनमिश्रमहाभागा प्रवर्तनास्पमनुस्यूत चतुर्वपि । तय लिड विधातय्य कि भेदस्य विवक्षया॥ इति । अतएव-विपिनिमन्त्रणामन्त्रणाघोष्ट त्यादि सूत्रयता भगवता पाणिनिना प्रवत्तंनाहप एव विध्ययों विहित । दीक्षितेनापि प्रवर्तनायामेव लिड इत्या मुवमित्युक्तम् । इत्य न दर्शनप कोऽपि विसवाद सम्भवति । दर्शनानामेषवाक्यतामालम्म्य भूयोऽपि दिभावनीयम्भवति सदस्य माना भवभिन्नरप दृश्यजगतः समस्तमौलिपरामस्यानां समाधानपयदर्शक हि भारत अस्ति ·दर्शनप्रकरणम् षड्दर्शन-ममन्वय २६१ दर्शनमुच्यते। दृश्यते येन तदर्शन मिति तद्व्युत्पते । पुरुषश्च मननशीलत्वादेव मनुष्य उच्यते । चिन्तान्तरविमुक्त स विश्वसमस्यामेव चिन्तयति, विविध- दृष्टिकोणमाश्रित्य । उक्तन्च- "आत्मा वारे द्रष्टव्य , श्रोतव्य , मन्तव्य , निदिध्यासितव्य । आत्मनो वारे दर्शनेन अवर्णन मत्या विज्ञानेनेद सर्व विज्ञातम्भवति ।' [६० उ० २।४1.] महर्षियाज्ञवल्कस्यापमुपदेश भारतीयदर्शनस्याधारभित्तित्वेन सर्व मुक्तकण्ठेन स्वीक्रियते। मनुष्यजीवनस्य च चरमलक्ष्यरूप मात्मसाक्षात्कार एवेति सर्वसम्मत कल्प । सोऽयमात्मसाक्षात्कार श्रवणमनननिदिध्यासनमन्तरेण न सम्भवतीति आत्मसाक्षात्कार एव च दर्शनहेतुत्वेन निर्दिष्ट - श्रोतव्य श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभि । मत्वा तु सतत घ्येप एते दर्शनहेतव ॥ इति । अयमभिसन्धि- श्रुतिद्वारा श्रुतस्यात्मनो युभुत्सया मनन प्रवत्तते मननद्वारा पक्षप्रतिपक्षोप- पत्तिभिनिति आत्मादिसत्वे निदिध्यासन प्रवत्तते निदिध्यासनादेवात्मसाक्षात्कार। तलोऽपवर्ग । श्रवणव्यतिरेके, मननाभावात्, निदिध्यासनाऽमम्भवे साक्षात्कारा- भावः । साक्षात्काराभावे चापवर्गानुपपत्ति । यदा सर्वाणि दर्शनानि, आत्मसाक्षा- त्वारोपयिक मोक्षमेव परमावश्यक्त्वेनामनन्ति ततो विसवादावकाश कुत । सोऽय- मा मसाक्षात्कार श्रवण-मनन निदिध्यासननिबन्धन । तत्र वेदान्तमीमासे श्रवणम, न्याय-वैशेषिके मननम्, सारययोगौ च निदिध्यासनमाशसन्ति । एव पण्णामप्येपा वैदिक्दर्शनाना तुल्यस्पेण परमपुरुषार्थ इत्यपराभिधानोऽपवग एव प्रतिपाद्यो विषयः । अत समन्वम एव दर्शनेषु सुतरा जागति न मनाग विसवाद । कि बहुना, प्राय सर्वेषामेव विपश्चिदपश्चिमाना भारतीयाना, दर्शनाना मिय समन्वय एव तापयमबलोक्यते न विरोधे । तया चाह अभिनवगुप्ताचार्य । तीग्यिाव्यसनिना, स्वमनीषिकाभि रुत्प्रेक्ष्य तत्त्वमिति यद्यदमी बदन्ति । तत्तत्त्वमेव, भवतोऽस्ति न किञ्चिदन्यत सज्ञासु अवलमय विदुपा विवाद ॥ सिद्धसेनदिवारोऽपि व्याजहार--- उदधाविव सर्वसिन्धव समुदीस्त्वयि नाथ दृष्टयः । न च तासु भवान् प्रदृश्यते प्रविभक्तासु सरिरिस्ववोदधि ॥

·सस्कृतसाहित्यविमर्शः महाकविः कालिदासश्चापि--- बहुधाप्यागमभिन्नाः पन्यानः सिद्धिहेतवः। त्वय्येव निपतन्त्योधा जान्हवीया यथार्णवे ॥ यथोक्तविषय आपाततो प्रत्यवभासमानोऽपि तादृशविरोधोऽन्तत. पर्यव- स्यति ब्रह्मपयवादे तद्वदेव सर्वा अपि दार्शनिक विचारधाराः, आपाततो भिन्नत्वे- नाभासमाना अपि परिणती मानवजीवनस्य चरमोद्देश्यत्वेनाङ्गीकृते मोक्ष एवं पर्यवस्यन्ति । तत्को नु खल्वत्र विसंवादस्यावकाशः। तस्मात् सरस्वपि प्रभूतभेद- मिनेषु तेषु तेषु प्रस्थानेषु प्राधान्येन ततत्सिद्धान्तानामन्येषामन्यत्रान्तर्भावन चरमोद्देश्यस्यानतिपार्थक्याद् भूयसा समानाकारतया तेषामेकवाक्यतव । अतो नूनं समन्वय एवं तेषु पम्फुल्यते न मात्रयाऽपि विसंवादः । इति दिक् । इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः पदवाक्यप्रमाणपारावारीणः श्रीमदाचार्यपण्डित. द्विजेन्द्रनाथशास्त्रि-सिद्धान्तशिरोमणिभिः विरचिते संस्कृतसाहित्य- विमर्शाख्ये अन्य तृतीयः परिच्छेदः ।

·चतुर्थः परिच्छेदः अथ साम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् धीरामानुजदर्शनम्-निम्बाददर्शनम्-मव्वदर्शनम्-वल्लभदर्शनम् । चावविदर्शनम्--जनदर्शनम्-बौद्धदर्शनम् । रामानुजदर्शनम् श्रीरामानुजाचार्य-विशिष्टाद्वैनमतसाहित्यम्-मुदर्शनसूरि---श्रीवेङ्कट- नाय --रामानुजीयमिद्धालाः~-ईश्वर - जीवनह्मणो सम्बन्धः--मोक्षः । श्रीरामानुजाचार्यः प्रायशः पत्रिंशदुत्तरनदशतवात्प्राक् (९७६)पट्सप्तत्युत्तरदशदातमिता- ग्या(१०७६) मयततार स कोऽपि युगपुरुषो रामानुजो नाम धर्मधुरन्धरः। अनेन महात्मना स्वायुपोऽन्तिमानि दर्शवर्षाणि केयाञ्चित् महामहिमशालिनां श्रीरंगनाय- स्वामिनां चरणेप यापितानि । आयुषो द्वाविंशत्युत्तरदाततमे वर्षे पूर्णायु. सुखमनु- भूयाऽसौ भौनिकं वपुस्तत्याज । वैष्णवदर्शनस्य च आसेतुहिमाचलं कमपि बलवत्तरं प्रचारं विधाय तस्य प्रतिष्ठापनं कृतम् । सर्वत्र भारते भक्तिज्ञान- मार्गम्य चाऽजस्रधारा प्रवाहिता । श्रीमच्छङ्करमुनिपादानन्तरं, वैदुष्यदृशा तपाटवेन च द्वितीयस्यानमेष एव महपिरलङ्करोति । तत्रभवतो रामानुजाचार्यस्य दिव्यं जीवनमद्यापि भव्यं भारतं कामपि प्रोज्ज्वलां प्रेरणांप्रददाति यया मानव- संसृति. प्रचुरमालोक्तिा भवति समनुप्राणिता च । सोऽयं रामानुजाचार्यः उन्मना प्रीपेरम्बटूरं नगरमलमकार्षोः प्रस्ते १०२७नमे शतके । बाल्यावस्थायामेवास्य जनकः पञ्चत्वं गतोऽनुश्रूयते । बाल- शिक्षानन्तरं स वेदान्ताध्ययनार्य काञ्जीवरं गतः । तत्र विद्वत्प्रवरश्रीयादवप्रकाश- सकाशाद् वेदान्तशास्त्रमध्यप्ट । परन्तु स न तुतोप, विवादास्पदेषु विषयेषु वेदान्त- शास्त्राध्ययनेन । रामानुजाचार्यस्य प्रकाण्डपाण्डित्यनातितरा प्रसन्नो आलवेन्द्यनामा माधीशः निश्चिकाय तं श्रीनगरमठाधीशं विघातुम् । प्रतिष्ठापयामास घ तन तम् । यावदायुषमनेन महानुभावन विशिष्टाद्वैतस्य प्रचारः कृतः । विशिष्टाद्वैत- वादस्यायमेव प्रतिष्ठापक आचार्यः । ।

·२६४ सस्कृतसाहित्यविमर्श उत्तरमीमासामालम्ब्य शाङ्करभाष्यमतिरिच्य रामानुजनिम्बार मध्व- वल्लभाचार्याणा स्व-स्व-सम्प्रदायमुद्दिश्यान्यान्यपि भाप्याणि विलसन्ति । तेया- मपि सक्षेपतोऽत्र निरूपण न विदुषा वरस्यमाघास्यतीति मन्यामहे । तत्र तावद् विशिष्टाद्वैतप्रतिपादक भाष्य श्रीरामानुजाचार्पण विरचितम् । श्रीरामानु- जाचार्य श्रीयामुनाचार्यपौत्रस्य श्रीशलपूर्वाचार्यस्य भागिनय । अनेन वेदान्तशास्त्र- स्याध्ययन श्रीयादवप्रकाशसकाशात्कृतम् । परमद्वतवादो नेम सुसन्तोषयमास । अद्वैतमत दोपबहुलमवलोक्यासौ ततो विमुखो बभूव । तदनु अन्यत्र बहुत्र च वैष्णव- शास्त्राग्युन्मय्य परमवदुष्य प्राप । यामुनाचार्यादनु रामानुजाचार्य एवं प्रधानाचायता लेभे इत्यवोचाम । शवमतावलम्बि-चोलनरेशकृतात्याचारप्रपीडितोऽसौ मैसूर- पत्तन गत । गृहकलहादुद्वेजित पुन त्यक्तसर्वपरिग्रहो गृहीतसन्यास मेलकोटमण्डले प्रायश द्वादशवर्षपर्यन्नमध्युवास । तव विष्णुवर्द्धनश्च वैष्णवधर्मे दीक्षित । तदनु बस्तैि ११०० मितेऽब्दे च ब्रह्मसूत्रेषु विशिष्टाद्वैतप्रतिपादक श्रीभाप्यारया विख्याता व्याख्या व्यरीरचत् । श्रोभाव्य हि रामानुजाचार्यस्य प्रकाण्डपाण्डित्यस्य परमप्रदर्शक विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्य सुविस्तृत प्रमाणभूत विवेचनम् । रामानु- जाचार्येण प्राननाना, महपिबोधायनादारभ्य टक दमिड-गुहदेव-कपर्दि-भालच प्रभृत्याचार्याणा व्याख्यानान्याधारीकृत्य भाष्यमिद विरचितमिति निर्दिष्टम् । वेदान्तसंग्रहोऽस्य शाङ्करभास्करमतखण्डनात्मक प्रसिद्धो अन्य । वेदान्तसार, वेदान्तदीप , गद्यत्रयम्, गीताभाष्यम् श्रीभाष्यञ्चेति प्ररयाता ग्रन्या । श्रीभाव्यस्य गूढार्यप्रकाशनाय आचापरने के सन्दर्भा प्रणिबद्धा । विशिष्टाद्वैतमतस्य साहित्यम् विशिष्टाद्वैतप्रतिपादक साहित्यमपि शाङ्करसाहित्यवदतिविस्तृत किन्तु न सर्व मुद्रितमुपलभ्यते । फरलिपिवद्धमेवैतत् प्रायशोऽद्यापि । तन सुप्रख्याताना अन्यकृता विवरणमर प्रसङ्गसङ्गत प्रतिभाति । सुदर्शनसूरि: :--एषा स्थितिकाल (१२००--१२७५) । प्रसिद्धविदुषो घरदाचार्यस्य शिष्य । श्रुतिप्रकाशिकाख्याऽस्य श्रीभाष्योपरि प्रस्याता व्याया। श्रुतिदीपिका, वेदायंसग्रह, उपनिषद्वपारया, तात्पर्यदीपिका, आद्या अन्य सन्दर्भा सुदर्शनमूरिकृतित्वेन विलसन्ति । ोयेवटनाथ. वेदान्ताचार्योपाधिप्रसिद्ध वणवसम्प्रदाय अद्वितीयो विदोपतो विद्वान्, पविताकि सर्वतन्मस्वतन्त्र इत्यादि विरुदभूपित । अस्य भाग्यमपञ्चे हसत रामाभ्युदय-यादवाम्पदयादिकाव्यानि सुप्रसिद्धानि । दर्शन• अन्येषु ध धौभाष्योपरि 'तत्वटोरा, ब्रह्मसूत्राधिरणेषु च 'अधिकरणसारावलि.

·माम्प्रदायिक दर्शनप्रसरणम् रामानुज-दर्शनम् २६५ नाम्नी' पद्यमयो विवेचना, तस्वमुक्ताक्लाप , न्यायपरिशुद्धि , न्यायसिद्धाञ्जनम, गोतायंतात्पर्यचन्द्रिका आद्या अतिशयमहत्वशालिनो प्रन्या विलसन्ति । अस्य समय रास्त १२६९-१३६९ शतके विभान्यते। श्रायरामानुजः, लोकाचार्य (अनयो स्थितिकाल १३२७ तमे सस्ताव्दे), वरवरमुनि. (पञ्चादशतमे सीम्तशरके), श्रीनिवासाचार्य (पोडशतमे शतके), रगरामानुजश्च इमे खलु दप्णवसिद्धान्तानाम् अन्ये प्रसिद्धा आचार्या । . रामानुजीयसिद्धान्ता. श्रीमद्रामानुजनयेन प्रय एव पदार्था । चिदचिदीश्वरश्चेति।' तर वित् भोक्ता जीव , अचित् भोग्या प्रकृति , ईश्वरश्च सर्वव्यापी, सर्वज्ञ , सर्वान्तर्यामी, चेति । एतत्तित्वकल्पना चास्य 'भोक्ता भोग्य प्रेरितारञ्च मत्वा सर्व प्रोक्त विविध ब्रह्म एतत् ।" इति श्वेताश्वतरीयश्रुतिमालम्ब्य प्रवृत्तेति समवधार्यते । एषा त्रयाणा नित्यत्वेऽपि भोक्तृभोग्ययोरीश्वरस्याधीनत्वमन्तर्यामितया चेश्वरस्य च नियन्तृत्व- ञ्चेति अभिमतम्। उक्तञ्च - "परमेश्वरस्यैव भोक्तृत्वभोग्ययोरुभयोरन्तर्यामिपणावस्थानम्” । [स० द० स० पृ० ४०] ईश्वर तनापि, ईश्वरस्य प्राकृतगुणराहित्य, निखिलहेयप्रत्यनोक्त्वम्, अनन्त- सक्लसृष्टिस्थितिसहारक्र्तृत्व श्रीरामानुजाचार्याणामभि- प्रेतम् । अत सगुणत्वमेवेश्वरस्य न निर्गुणत्वम् । निर्गुणवस्तुनो जगति कल्पनाऽ- सम्भवात् । तयाहि- "सर्वप्रमाणस्य सविशेषविषयतया निविशेषवस्तुनि न किमपि प्रमाण समस्ति । निर्विकल्पप्रत्यक्षेऽपि सविशेषमेव वस्तु प्रतीयत इति ।" [स० द० स० पृ० ४३] न निविशेषमिति भाव । श्रीरामानुजीयानामीश्वरस्य, जगतोऽभिननिमित्तोपादानकारणत्व, न चतत्कारणत्वविद्यानिबन्धन नापि परनियोगायत्तम्, अपितु यादृच्छिकम् । लोलामात्रमेव सृष्टिप्रयोजनम् न किञ्चित्प्रयोजनान्तरम्। यया सृष्टे प्रवृत्ति १ इश्वरश्चिदचिच्चेति पदार्थनितय हरि । ईश्वरश्चिदिति प्रोक्तो जीवो दृश्यमचित्पुन ॥ [ स० द० स० पृ० ३८] ज्ञानानन्दस्वस्पत्व, ·महतमाहियविमा रोनार्थम् तयव प्रलयस्यापि । प्रत्यो हि एषां नयेन लोगमात्रप्रयोजन एए। परयो हि नपा गर्मन ध्यस । विन्तु स्यूल जगत मूश्मरूपेण परिणतिस्प एव । “स्यूलमुश्म. चिदचित्प्रवास ग्रहांव पापं पारण येति ब्रह्मोपादान जगत् । मूश्मचिदमिनो सर्वावस्थास्थितयो परमपुरुपदारीरत्वेन तत्परतया पदार्थत्वात् तत्काल परमपुरुष सर्वदा सर्वदाग्दवाच्य इति विशेष।" [श्रीभाप्य पृ० ८२] । अप भाव -~-अल्पकाले, चिदचितो मूमरपापन्नताया चिचिद्विशिष्ट ईश्वर कारणावस्थब्रह्मपदेनोच्यते, सृष्टवस्थायाञ्च पुन कार्यावस्थनोति । न निविशेषस्य ब्रह्मणो कस्यामपि अवस्याया स्थितिरपलम्यते । अतपरामु श्रुतिप कारणावस्थब्रह्मण एव वर्णनमुपलभ्यते । ईश्वर समस्तहेवगणहीनत्वान्निर्गुण, तथा च निर्गुणवादश्च परस्य ब्रह्मणो हेयगुणसम्बन्यत्वादुपपद्यते। [नीमाप्य पृ० ८३] विशिष्टाद्वैतवादिना 'एक्मेवाद्वितीयम्' इत्यादिवचनानामपि तात्पर्यम् अव्याकृतम्रह्मण्येवावसोयते । तयाहि-वस्त्वन्तरविशिष्टस्यवाद्वितीयत्वश्रुत्यभि- प्राय । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण तदानी सिद्धत्वात् विशिष्टस्यव अद्वितीयत्व सिद्धम ।' इति वेदान्तसारे । अतएव वादोऽय विशिष्टाद्वैतनाम्ना प्रख्यात । रामानुजीयरीश्वरेण सह चिदचितो अपयसिद्धिसम्बन्योऽङ्गीकृतः । स च न्याय- वैशेषिकाभिमतसमवायसम्बन्धानुरूपतामवगाहमानोऽपि किञ्चिदिव ततो भिद्यते । समवायो हि नाम बाह्य सम्बन्ध । अपृथसिद्धिस्तु पुनरान्तर । विदधितो रीश्वरेण सह य सम्बन्ध शरीरेणात्मनस्तदनुरूप एवेति तेपामभ्युपगम । उक्तञ्च श्रीभाष्ये- 'सर्व हि परमपुरुषरूपेण सर्वात्मना स्वार्थे नियम्य धायं तच्छेपतकस्वरप. मिति सर्व चेतनाचेतन तस्य शरीरम् । [श्रीभाष्यम् २।२।९]। अय भाव-यथा आत्मना शरीर धार्यते, नियम्यते, तत्त्कार्यनिर्वृत्यर्थ प्रवत्यते च तव परमेश्वरेण चिदचिदात्मक तत्त्व धायते सृष्टयर्थ प्रवय॑ते व प्रधानस्य नियन्तृत्वमप्रधानस्य च नियम्यत्वम् । यथा च प्रधानस्य विशेष्यत्वम- प्रधानस्य पुन विशेषणत्वम् सर्वसम्मतम, तथवात्रापि नियामक्तया प्रधान- भूतस्य परमेश्वरस्य विशेष्यत्वम् । नियम्यत्वेनाप्रधानभूतस्य चिदचितोर्जीवजगतो विशेषणत्वम् । एव सति विशेष्यनिघ्नतया च विशेषणस्य सर्वकालावच्छदेन तद्विशेष्यसहचारित्व को नामाऽपह्नोतु पारयेत । तस्मात् विशेषणविशिष्टयोरेकत्व- फ्ल्पनाया न किमप्यसामञ्जस्यम् । युक्तियुक्तैव खलु सा। अत ब्रह्मणो विशिष्टा- द्वैतत्व सूपपन्नमेवेति तेषामभ्युपगम । शाडुरनये तु ग्रीव मायोपाध्यच्छिन्न- मोश्वरत्वेन, अविद्योपाध्यच्छिन्नञ्च पुनस्तदेव जोवत्वेनोनीपते, दृश्य जगच्चेद ·०६७ साम्प्रदायिकदानप्रकरणम् : रामानुज-दर्शनम् प्रानिमामि मिति यावत्, न पाहिचिट्ठास्तवम् । अत एव अद्वैतवाद एक्त्ववादो वैनि साङ्करनये यया न तया रामानुजमते, तर तु चिचिदित्यनयात्मश्मीश्वरस्य शरीरभूनम नित्यन्च । ब्रह्मवेश्वरः । तदेषां अंतवाद एवाभिमनः । बलीयांश्चान्य. पगमः । तदित्यं जीरजगदूपस्य चिदचिदात्मक्स्य तत्वस्य ब्रह्मभिनत्वं नित्यत्वञ्च सिद्धान्तिततया प्रतवादमेवोपोहलयति एप सम्प्रदायः । चित् ईश्वरस्वत्यं नित्प्याधुना चित्तत्त्वं विचार्यते। चित् जीव., स च देहे. न्द्रियमनोविलक्षणो निरवयवः निर्विकारः, ज्ञानाश्रय, अजडः, अणुः, सर्वतोनादे- नेश्वरालम्वितः। ईश्वरानुग्रहेण स इष्टं सम्पादयति न पहिचिदन्यया ।। अद्वैतवादिनां जीवस्य विभुत्वं विशिष्टाद्वैतवादिनाञ्च पुनरणुत्दम् । अद्वैतवादिना निसर्गतः जीवस्यकत्वं विशिष्टाद्वैतवादिनाञ्च पुनरनेक्त्वम्, प्रति- व्यक्ति भिन्नत्वञ्चेति । जीवब्रह्मणोः सम्बन्धः ----- जीवब्रह्मणोः सम्बन्यो विशेषणविशेप्यभावस्पः, संशांतिनावसम्बन्धों था।' तया च भगवती श्रुतिः 'तत्त्वमसि श्वेतक्तों' इति तत्पदं हि सर्वशं सत्यसङ्कल्प जगत्कारणं ब्रह्म परामशति । 'तदक्षत बहु स्याम्' [छा० ६।२५३] इत्यादिपु तस्यद प्रतवात् । तत्समानाधिकरणं त्वं पदं च अचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्म प्रतिपाद- पनि । प्रकारद्वयावस्थितक्यस्तुपरत्वात् सामानाधिकरण्यत्य । [श्रीभाष्यम्। पृ० ८०] । यत्तु अन्ये 'त्वं' पदमन जीवप्रतीकं मन्यन्ते, तद्रामानुजसम्प्रदायिनः न सहले। ते त्वं' पदेन अचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्मव परामशन्ति । तेपा नयेन च अन्तर्यामिणः विश्वनिर्मातुरीश्वरस्य च तात्त्विमक्यम् । तदेव विशिष्टादृत- पदेन परिभाप्यते । प्रचित् अचिन्खल ज्ञानशून्यं विकारास्पदं तत्त्वम् । नित्यञ्चतत् । इदञ्चाचित् तत्त्वं त्रिविधम् शुद्धसत्वं, मिश्रसत्वं, सत्वशून्यञ्चेति । नित्यविभूत्यपरनामधेयं १. वस्नुन देदवित् जीवब्रह्मणोपि भेद । जीवो दुसरयापीडित न तयेवर । तहि विरुद्धस्वमानवास्तियोर्न क्यमपि अभेद शमसकल । तथा नेद- प्रतिपादिका थुनि. "न कारण करणाधिपाधिप" [श्वेता० उप० ६।९]; "आमान- मन्नरो यमयति म त आत्मा अन्नाम्यमृत" [वृह उप० ३।६।३] इयाद्या भेदप्रतिपादिन्य. श्रुतय एव उभयोर्मेद प्रतिपादयन्ति, नाभेदम् ।

·२६८ सस्तसाहित्यविमर शुद्धसत्वमिद हि रामानुजदर्शनस्य वैशिष्टयम् । मिथसत्व तमोरजोमिश्रितं तत्त्वम् । तदिद हि प्राकृतसप्टरुपादानवारणत्वेनोलीयते । इदमेय माया, विद्या, प्रकृति इत्याद्यभिधातान्तररपि परिभाप्यते । सत्वशून्यच पुनस्तत्त्वं बालोऽभि- धीयते। शुद्धतत्व तु तमोरजोगुणससर्गहीन, नित्य, ज्ञानानन्दजनक निरपिस्तेजी- भयद्रव्यविशेष । भगवत परमेश्वरस्य व्यूहविभयादिरूपम् अनेनैव शुद्धसत्येन उपा- दानभूतन निर्मीयते । रामानुजमतेन जीवात्मा शरीरमन्तरा नावतिष्ठते । मुना- वस्थायामपि स सशरीर एव । शरीरन्तु पुन शुद्धसत्यनिर्मितमेव, न पहिचित प्राकृतिकम् इति दिक्। । मोक्ष रामानुजसिद्धान्तेन भगवत परमेश्वरस्यानुग्रहादेव जोवे ससारजालका- द्विमुच्य मुक्त्य कल्पते । मुक्ति प्रति मंसचिवो भगवदनुग्रह एकहेतु । वेदविहिन- कर्मानुष्ठानावितशुद्धि , चित्तशुद्धौ सत्या ब्रह्मजिज्ञासा, ब्रह्मजिज्ञासाया भक्त्युदय, भक्त्युकादेव ब्रह्मावाप्ति स एव मोक्ष इति विवेक । उक्तञ्च, "उभयपरिकमित- स्वान्तस्यकान्तिकात्यन्तिकभक्तियोगलम्य ।" इति । उभयपदमत्र ज्ञानरर्मसमुच्चप परामशति । एष च भगवदनुग्रह यदृच्छाफलक न कारणान्तरजन्यः । भगवच्च- रणशरणमेव सर्वात्मना तदनुग्रहोपोदलक' । आह च भगवान् यामुनाचार्य आत्म- बन्दारस्तोत्र- 'नधर्मनिष्ठोऽस्मिन चात्मवेदी, न भक्तिमांस्त्वच्चरणारविन्दे । अकिञ्चनो नाऽन्यगति शरण्य त्वत्पादमूल शरण प्रपद्ये ॥' इति दिन । अद्वतवादिनो यया मुक्तावस्थाया जीवस्य ब्रह्मणि लय स्वीकुर्वन्ति न तथा विशिष्टाद्वैतवादिन । ते तु ब्रह्ममाम्यमेवाभिनन्दन्ति, न ब्रह्मभूयत्वम् । यद्यपि सेपा नपे ब्रह्मण सर्वज्ञत्व, सत्यसङ्कल्पत्वञ्च मुक्तजीव समधिगच्छति पर न सर्वफ्र्तृत्वम् । सर्वकर्तृ स्वन्तु केवलमीश्वरस्यैव। तथा च सर्वदर्शनसाहे एव गुणा समाना स्युर्मुक्तानामोश्वरस्य तु। सर्वश्र्तृत्वमेवेक सेभ्यो देवे विशिष्यते ॥ [स० द० स०] ब्रह्मक्य जीवस्य विशिष्टाद्वैतवाहिनो न सहन्ते । परिच्छिमस्य परिमित स्वतन्त्रसत्तावस्य जोवस्य सर्वशक्तिमता विभुना ब्रह्मणा सहकीभावस्य सर्वथाः १ एद ममृतिपत्रस्थे, मृग्यमाण स्वकर्मभि । जीवे दुखाकुले विष्णो, कृपा काप्युपजायते ॥ [अहि सहिता]। - ·: साम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् : रामानुज-दर्शनम् सम्भवात् । उक्तञ्च श्रीभाष्ये, नापि सावनानुष्ठानेन निरस्ताविद्यस्य परेण स्वर- क्यसम्भव. अविद्याश्रयत्वयोग्यस्य तदनन्यत्वासम्भवात् । [श्रीमा० १११।११] इदमयावधेयम्-विशिष्टाद्वंतवादिना, जीवात्मन मुक्त्यवस्याया ब्रह्म- सारूप्यं, न तु ब्रह्मभावः । नित्यस्य सतो जीवात्मनो विनाशापत्ते । न च स्वतन्त्र- सत्तास्य अजस्य तस्य विनाशः शक्मसम्भवः । ब्रह्मक्त्ववादिना अद्वैतवादिना तु अविद्योपाध्यवच्छिन्नजोवस्य ब्रह्माशभूतस्य कदाचिद् ब्रह्मणि लय सम्भवेत् नास्माकं नित्यस्य जीवस्य स्वतन्त्रसत्तामङ्गोकुर्वता विशिष्टाद्वैतवादिनाम् इति तेषामाशयः। 'निरन्जन. परम साम्यमुपैति" इत्यादि श्रुतयोऽपि साम्यमुपदिशन्ति न तु तदूपताम् इति । 'अपि च स्वेन स्पेणाभिसम्पद्यते' [छा० ८।१२] स्वेन विशुद्धनात्मस्पेण अभिसम्पद्यते । आत्मनो ब्रह्मत्वापत्तरसम्भवात् इति भाव । इति संक्षेप.।

·२७० ससृतसाहित्यविमश अथ निम्बार्कदर्शनम् १-श्रीनिम्बार्काचार्य २-श्रीनिवासाचार्य ३-काश्मीरव केशवभट्ट ४-पुरुषोत्तमाचार्य --भेदाभेदसिद्धान्त ६-भास्कराचार्य ७-यादवाचार्य ८- ईश्वर । निम्बार्कदर्शनस्य आधाचार्य श्री हसनारायणाभिवान, य खलु राधा- कृष्णयोयुगलमूत प्रतीक । तेन सनतुमारायंतन्मतस्य दीक्षा प्रदत्ता। य. सनन्दा- दिचतुर्ग्रहात्मरूपेण प्रसिद्धि गत । सनत्कुमारस्य प्रेतायुगे परमशिय्य प्रेमभक्त प्रचारक नारदमुनिरासोत् । नारदमुनिश्च तत्वमिद तनभवनिम्बार्काचार्याय ददौ इति कालविदा परम्परानुगुणमितिवृत्तवर्णनम् ॥ निम्बार्काचार्य-निम्बार्काचार्योऽय किल तेलङ्गब्राह्मण नियमानन्दोऽस्य वास्तविक नाम । सोऽय निम्बादित्यनाम्नाप्याख्यायते । निम्बार्काभिधाने चास्य निम्ताख्यान निमित्तीकुर्वन्ति यदसौ निशीथसमय एकदा निम्बोपरि अर्क सूर्य दशया- मास । एषा प्रसिद्धा ग्रन्या वेदान्तपारिजातसौरभम्, दशश्लोको, श्रीकृष्णस्तवराज, निम्बार्कतत्त्वप्रकाशक' श्रुत्यन्तसुरद्रुम, श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी, श्रुत्यन्तकल्पवल्ली प्रभृतयो व्याख्यानसन्दर्भा मुद्रितर । अप्रकाशितेषु ग्रन्थेषु च मध्वमुख-मदनम, वेदान्ततत्त्वबोध , वेदान्तसिद्धान्तप्रदीपश्च अतिमहत्वशालिन । श्रीनिवासाचार्य-निम्बार्काचार्याणा प्रमुखशिष्य श्रीनिवासाचार्य अतीव विद्वान् महामतिश्चासोत् । पारिजातसौरभोपरि वेदान्तकौस्तुभनाम्नो विशदा व्यारयाऽनेन विरचिता। काश्मीरक केशवभट्ट -केशवभट्ट निम्बार्कदर्शनस्य महापण्डित घ्याख्याकारो अन्यकारश्च । कौस्तुभप्रभाभिधा वेदान्तकौस्तुभस्य पाण्डित्यपूर्णा व्याख्या । तत्त्वप्रकाशिका गीताया निम्बार्कमतानुसारिणी टोका, वेदस्तुति , भागवतीयदशमस्कन्धस्य विशदा व्याख्या । क्रमदीपिका च पूजापद्धतिप्रतिपादको अन्य । कौस्तुभप्रभा हि अस्य प्रगाढपाण्डित्य प्रकटयति । चंतन्यचरितामृते तेन सह यत्केशवभट्टस्य शास्त्रार्थचर्चा कृता, किल स एप एव पेशवभट्ट प्रतीयते । श्री पुरुषोतमाचार्य- निम्यमतावलम्बियु विद्वत्सु हरिप्यासदेवाचायस्प शिष्योऽय श्रीपुरुपोत- माचार्य सर्वयेष्ठो लग्यप्रतिष्टश्च विद्वान् । अस्य रचनासु प्रन्यद्वयमतीव प्रख्यात- वेदान्तरत्नमयादाश्लोरोसन्दर्भस्य सिद्धान्तप्रतिपादिका विशदा ध्याख्या । अपरा थत्यतमुरगुम थीमणस्तवस्य पाण्डित्यपूर्णा टीका। देवाचार्यस्य "सिद्धान्त , ·। माम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् . निम्बा-दर्शनम् २२१ जाह्नवी" निबधे वेदान्तरत्नमजूपाया उल्लेख समुपलभ्यते। अत देवाचार्यात् प्राक्तन एव एपा समय इत्यनुमीयते । कृपाचार्यशिप्यदेवाचार्यस्य सर्वश्रेष्ठरचना सिद्धान्तजाह्नवी ब्रह्मसूनस्य च चतु सूत्रीमयलम्ब्य सुविशदा व्याख्या। अनन्तराम- विरचितस्य वेदान्ततत्त्वावदोध पुरुषोतमप्रसादस्य च श्रीकृष्णस्तवराजस्य "श्रुत्य- तक्ल्पवल्ली" व्यारया निवि सिद्धान्तव्याख्यानेषु अतीव महत्त्वपूर्णपदवीमय- गाहते । माधवमुकुन्दस्य परपक्षगौरवजारको अन्य वेदान्तस्याद्वतमण्डनात्मक तकंयुक्तिप्रमाणसलितो अन्य । भर्तृप्रपञ्च -श्रीशङ्कराचार्यात्प्राक् वेदान्तचार्येषु अय भर्तृप्रपञ्चाचार्य मासीद् भेदाभेदसिद्धान्तवादी । अस्य मते परमार्थस्यक्त्व नानात्वञ्चापि । जीवा- अनेका परमात्मन एक्देशमाता । कामवासनादय जीवस्य धर्मा । धर्मदृष्टिभेदेन जोवाना नानात्व नौपाधिक्मपितु वास्तविकम् । ब्रह्मण एक्त्वेपि समुद्रतरङ्गन्यायेन द्वैताद्वैतत्वम्। यया समुद्रस्यक्त्वेऽपि तरङ्गबबुदादिभेदेन नानात्व तथैव जीव- ब्रह्मणोरप्यम्युपेयम् । ब्रह्मणश्च परिणामित्वमप्येषामभिमतम् । स च परिणाम त्रिविध:-अन्तर्यामिजोवरूपे, अव्याकृतदेवतारपे, जातिपिण्डस्पे चेति । असो जानकर्मसमुच्चये श्रद्धधाति । कर्मजन्यफलस्यानित्यत्वम्, ज्ञानजन्यस्य च नित्यत्वम् । ज्ञानद्वारा विमलीकृतर्मणा च नि श्रेयसत्वमेषा पक्ष । मोक्षोऽपि द्विविध-ब्रह्म- साक्षात्कारेणापवर्गस्प अपरमोक्ष जीवन्मुक्तोपम । अपरो ब्रह्मभावापत्तिस्प परो मोक्ष । भर्तृप्रपञ्चमतेन, परमात्मजीवात्मनोऽशि-अशभाव । एकदेश्यकदेश- भावश्च । बादरायणात्प्राग्भवाना भेदाभेदवादिनामाचार्याणामुल्लेखोऽनेन स्वग्रन्येषु बहुतर प्रपञ्चित । भास्कराचार्य-वेदान्ताचार्येषु शङ्करोत्तरयुगे, भास्कराचार्योऽयमतीव प्रसिद्ध । वेदार्यसग्रहे रामानुजेन, न्यायकुसुमाञ्जलो उदयनाचार्यण, भामतीसन्दर्भ च वाचस्पतिमिश्रेण भास्कराभिमतसिद्धान्तस्य खण्डन कृतम् । अतोऽस्य स्थितिकाल अप्टमशतक एवोनीयते । अस्य नयेन, ब्रह्मण सगुणत्व, सल्लक्षणत्व, बोधलक्षणत्व, सत्यज्ञानानन्तलक्षणत्व चेतनत्व रूपान्तररहितत्वमद्वितीयत्वञ्चाऽमितम् । भास्कर-भास्करोऽय ब्रह्मणो नैसर्गिक्त्व मन्यते । ब्रह्म स्वत एव परिण- मते तत्स्वाभाव्यात् । यथा क्षौर दधिभावाय अम्भो हिमभावाति [ २११।२४ भा० भा०] । यया सूर्य रश्मोनभित प्रक्षिपति तयव ब्रह्मापि अनन्ताचिन्त्यशक्ति- प्रसर वितनुते । भास्करस्य नये निरवयवस्यव परिणाम न जातु सावयवस्य । यया अच्युतस्वभावात्तन्तुभ्य पट तयवाच्य तस्वभावाद् ब्रह्मणो जगदिदमुत्पद्यते । । तयाहि -- .- ·२७३ - माम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् : निम्बार्क दर्शनम् नादिनी एवास्ताम् । औडलोमिमते व्यवस्थाविशेषमधिकृत्य जीवब्रह्मणोः भिन्न- वाभिन्नत्वेत्युभयविधकल्पनायाः सामंजस्य संमारदक्षायां नानात्मक्स्य जीवस्य कात्मकब्रह्मणश्च नितान्तभेदेऽपि मुक्तदशाया चतन्यात्मक्तया जीवब्रह्मणोः नभेद एव । एवं आश्मरथ्योऽपि कारणात्मना जीवब्रह्मगोरक्यमभिनन्दति । परं कार्यात्मना उभयोर्नेदम्--यया कार्यस्पेषु क्टकमुडलादिषु कारणस्पस्य स्वर्णस्य- मात्मतायामपि कार्यरपे भेदं को नाम निवारयितुमीप्टे ? अस्यव आश्मरथ्यस्य भेदाभेदत्वं यादवप्रकाशनापि अंगीकृतं परिपोपितञ्च । श्रीनिवासाचायोऽपि स्वीये वेदान्तकौस्तुभसंदर्भ भेदाभेदसिद्धान्तम् उपदशितवान् । “तदेवं मुनित्रयमनद्वारा प्रसंगाद भेदाभेदप्रकारो दर्शितः। परन्तु भगवच्छङ्कराचार्यपादाः एनमद्वैतवादिन- मुररीकुर्वन्ति । तयाहि "तत्र काशस्नीयं मतं श्रुत्यनुसारमिति गम्यते" [११४.३ शा० भा०] इति । जीवेश्वरयोः स्वरूपम् निम्बार्कनये चिदचिदीश्वरस्वरूपो रामानुजमतेन सह संवदनि, चिल्लक्षणो नौवः ज्ञानस्वरुपः ज्ञानमयो वा। इन्द्रियनिरपेक्ष एव स ततज्ज्ञानाधिगमे शक्त. । एतदर्यमेव जीवोऽमौ प्रज्ञानघनः, स्वयंज्योतिरित्यादिपर्यापदिश्यते। ययाहि सूर्यः प्रकाशमयः प्रकाशाययश्च तव जीवो ज्ञानाश्रयो ज्ञातापि च । यद्यपि जीवस्य चस्पभनं गुणभूतञ्च ज्ञानं ज्ञानाकारतया अभिनं तयापि धर्मामिभावना. ऽनयोः ज्ञातृज्ञानयोः भेद एवेति निश्चितम् । उक्तञ्च ददाश्लोक्याम् 'ज्ञानस्वरपञ्च हरेरधीनं, शरीरसंयोगवियोगयोग्यम् । अणुं हि जीवं प्रतिदेहभिन्नं, ज्ञातृत्ववन्तं यदनन्तमाहुः॥ जीवः कर्तृत्वे स्वतन्त्रः भोगे च परतन्त्रः ई.रधीन इति भावः । अत चतनत्वेन ज्ञानाश्रयन्देन वा साम्यपि नियम्यत्वेन त ब्रह्मपो भिद्यते । जीवो नियम्यः, ब्रह्म च नियन्तु । मुक्त्यवस्यायामपि जोव ईश्वराश्रित एव, न तल्लीन :- ति। १. उत्समिप्पन एवम्भावादित्यौडुलोमि । उत्तमिप्यत -शरीर परियच मोक्षपद प्रविगतो जीवात्मन एव- भावात् परब्रह्मणि परमेश्वरेऽविभागेनावस्थानात् तेन तन्य शरीरान्त प्रदेश उपदिश्यत इत्यौहलोमिः । २. प्रतिज्ञासिलिगमाश्मरथ्य । प्रतिज्ञामिद्धे एकात्मप्रनिनोपपत्तेलिङ्ग-ज्ञापन परब्रह्मण. परमे- श्वरस्य स्वाविमलेन जीदात्मना शरीरान्त प्रवेशवचनमित्याश्मरथ्य ।

·२७४ संस्कृतसाहित्यविमा जीवश्चाण नानाभेदभिग्नश्च । पपि स ब्रह्मणोऽश एव तयापि मसो मात्र विभागपर किन्तु शक्तिरूप “असो हि शापितर पो प्राह्य" [ २१३१४२ कोम्नु इति । भगवत्प्रसादेन जीवस्य सत्यर पावभास । ततो मुक्ति ' । यद्धजीवो हियिष.- मुमुक्षबुभुक्षुश्चेति। अचित् जडात्मिका प्रकृति । सा च प्रताप्रतालभेदेन त्रिविया । तत्र प्राकृतिक महत्तत्वादारभ्य महाभूतपर्यन्तम् । अप्रातिर निखिलचंतन्यात्मक जगत् । पालश्च जगत समस्तपरिणामजनक । अखिल जगनियामक सन्नपि स ब्रह्मणस्तु नियम्य एव । स च धारोऽखण्डरूप स्वरूपेण नित्योऽपि कार्यस्पेणाऽनित्य एव । तस्य कार्यन्तु औपाधिक्मेव । ईश्वरः निम्बार्कनये ब्रह्म च समस्ताविद्यास्मितादिदोपशून्यम् अपिज्ञानवलादि. कल्याणगुणविशेपनिधानम् । स्वभावतोपास्तसमस्तदोषमशेषक्ल्याणगुणकराशिम् । व्यूहाङ्गिन ब्रह्म पर वरेण्य ध्यायेम कृष्ण कमलेक्षण हरिम् ॥ दिशश्लोकी यत्किञ्चिज्जगति दृष्टिगोचर तत्सर्व ब्रह्मय्याप्यम् । ईश्वरस्तु तेषां नये परब्रह्म नारायण भगवत् परुषोत्तम-कृष्णादिनामभि जगीयते । एषा नयेन प्रतिपत्तिद्वारा हि भगवदनुग्रह' उदेति नान्यया । तत साक्ष त्कारस्तदनन्तर मुक्तिरिति सक्षेप । १ 'अनादिमायापरियुक्तत्प त्वेन, विदुर्वे भगवत्प्रसादम् । [दशश्लोकी] ·२३५ माम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् मध्व दर्शनम् अथ मध्वदर्शनम् १-श्रीमध्वाचार्य --अ आचार्या ३-~-मावमिद्धान्तमामाला ४-ईश्वर ५-दमी नाव --आरश ८-नायनामरण । श्रीमध्वाचार्य माध्यमम्प्रदायस्प आदिम आचार्यस्तत्रभवान् आनन्दतीर्यमहाभाग । एप एव मध्व , पूर्णवोध पूर्णप्रज' इत्यननामभि प्रसिद्ध । दक्षिणप्रदेश उहपीनाम- नगरोपान्तेऽस्य जन्माऽभूत् संस्ते ११९९ दातके। निधनञ्च १३०३ तमेऽब्दे । द्वतसिद्धान्तस्याऽय प्रकाण्डपण्डित । समस्ते भारते, नगरानगरान्तर प्रामाद् ग्रामान्तरञ्च पर्यटनसो द्रुतमतस्य प्रचुर प्रचार कृतवान् । सप्तत्रिशन्मिनश्च प्रबन्धान न्यभात्सोन्। तेषु प्रसिद्धास्तु ब्रह्मसूत्रेषु अणुभाप्यम्, ऐतरेय-छान्दोग्य- केन-कट बृहदारण्यकादियुपनिषत्सु भाष्य, गीताभाष्य, भागवननिर्णयप्रभृलय प्रयाश्च बिरचिता। अन्ये प्राचार्या जयतीर्थ-जयतीर्योऽसौ प्रमाण्डपण्डित द्वतमताचार्य माध्वभाध्ये विद्वत्तापूर्णा प्रामाणिको व्याथ्यां लिख द्वैतपरिपोषिणीम् । माध्वसम्प्रदायेस्या- सैविपशेमुपीसम्परस्य पाण्डित्यमन मसाधारणतया प्रसिद्धम् । तथा चास्य प्रशास्तिरूप पद्यमिदम "चित्र पदश्च गम्भोरवियनिरखण्डित गुरुभाव व्यञ्जयन्ती भाति श्रीजयतीर्यवाक् ।। न केवल, जयतीयन माध्यभाप्योपरि तत्वप्रकाशिका, तत्वोद्योत, तत्त्वविवेक , तस्वसल्यान, प्रमाणलक्षणाद्या टीका उट्टङ्किता प्रत्युत प्रमाणपद्धति- वादावरि-सदृशमौरिकग्रन्या अपि विरचिता द्वेतसिद्धान्तमण्डनायमद्वतखण्डन.. यंञ्च । प्रमाणपद्धतिमालम्य विरचिता मप्टो टोका एवात्र प्रमाणभूता । व्यामतीर्थ-प्यासतीर्यो:य मध्वसन्प्रदास्यापर उद्भटो विद्वान् । अस्य सर्वश्रेष्ठो मौलिको ग्रन्यो न्यावामृताख्यः । यस्य वर्णन मधुसूदनसरस्वतीमहाभागेन अद्वतासिद्धौ कृतम्। न्यायाभूतप्रन्यनामुना द्वैताद्वैतसम्प्रदाय महतो वाक्कल्हस्या- वतारणा व्यधायि माद्यापि न दाममेति । व्यासतीयस्यान्ये प्रामाणिक ग्रन्या तताण्डव, तात्पर्यचद्रिका, मन्दारमन्नरीभेदो, जीवनमायावादखण्डनादयः । अस्म व्यायामृतमुद्दिश्य प्रायशो दश टीकापन्या उपलभ्यन्ते येषु रामाचार्यस्य तरङ्गिणी, विज्योन्द्रतीर्यस्य कष्टकोद्धार, सद्वतसिद्धे खण्डनात्मकत्वादनांव प्रसिद्धा । पञ्चददाशरद एवास्य स्थितिकाल सम्भाव्यते ।

·२७६ सस्कृतसाहित्यविमर्श रघूत्तमतीर्थः–माध्वमतानन्थकारेषु रघूत्तमतीयोऽय, भावयोधार इति नाम्ना भावबोधाचार्य इति नाम्ना च प्रसिद्ध । अनेन विष्णुतत्त्वनिर्णय , जयतीर्थस्य तत्वप्रकाशिकोपरि भावबोधास्या व्याख्या च व्यलेखि। अध्यातिप्रसिद्वो ग्रन्य मध्वाचार्यकृतबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्योपरि ब्रह्मप्रकाशिका व्याया। अस्य शिष्यषु सरगिणीकारो रामाचार्यों वेदेशभिक्षुश्च मुख्य । वेदेश खलु पाध्वमतव्याल्यातृप मुख्यतम । अस्य रचनासु तत्त्वोद्योगपञ्चिका, ऐतरेय छान्दोग्य केनोपनिषत्सु भाध्वभाष्यस्योपरि अतीव भावगम्भीरा व्याख्या इमा प्ररयाता व्याख्या विरच्यासौ कात्तिवपुल्यमवाप । १५५७-१५९६ अस्य स्थितिकाल । विजयीन्द्र--न्यायामृते आमोदतात्पर्यचन्द्रिकयोप्टोकाकृद् विजयोन्द्र- महाभागेन गोतामा मधुसूदनो-टोकाया समालोचनात्मिका गूढार्थदीपिका- युक्तिमल्लिका' विरचिता । एष महाभाग रामानुजाचार्यस्य समकालीन एव । वनमालीमिश्र -वनमालोमिश्र मथुरोपान्त निवासी द्वतसाहित्ये अतीव प्रसिद्धो विद्वान् । अस्य रचनासु नयनामृतसौपन्ध्य तरगिणीसौरभञ्चेति ग्रन्यद्वय, माध्वमुखालङ्कार अप्पयदीक्षित विरचितस्य माध्वमुखमर्दनस्य खग्डनरूप अद्वैत- सिद्धे पाण्डित्यपूर्ण खण्डनात्मको निबन्ध । अस्य स्थितिकाल [ १७ शतके ] सत्यनाथो यति , वेणीदत्त, पूर्णानन्दचक्रवर्ती च माध्वसम्प्रदायस्यान्ये प्रत्यकृतो व्याख्यातार अभवन् प्रख्याता । माध्वसिद्धान्तमीमासा माध्वमते तु द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य विशेष विशिष्ट-अशी-शक्ति-सादृश्य- अभावा इति दश पदार्या अभिमता । इमे पदार्या वैशेषिकपदार्थ सह बहुन साम्यमाविष्कुर्वन्तोऽपि नितरा माध्वमतस्य वैशिष्ट्य द्योतयन्ति । द्रव्य हि नाम एषा भयेन विशतिघा, परमात्मा लक्ष्मी-जीव-अव्याकृताकाश-प्रकृति-गुणत्रय-महत्तत्व- अहङ्करतत्त्व-बुद्धि-मन-इन्द्रिय-मात्रा भूत-ब्रह्माण्ड-अविद्या-वर्ण-अन्धकार-यासना- पार प्रतिविम्या इति । गुणेषु अपि वोषिक्गुणातिरिपताना गमदमकृपातितिक्षा- सौन्दर्यादीनामपि गणना कृता। पर्मापि त्रिविधम्-विहितनिपिद्धोदासीनात्मपम् । तमोदासीनकमण परिस्पन्दात्मरत्व, तदन्तर्भूतानि घोरक्षेपणावभपणानि भवन्ति विविधानि धर्माणि । नित्यानित्यभेदन, जात्युपाधिभेदेन च सामान्य द्विविधम् । विशेपारधानन्ता । 'भेदाभावेऽपि भेदय्यवहारनिहिल! अनन्ता एय विशेषा । [मि० मा० पृ०७]। विशेषसद्भाय एपा परमात्मन्यप्यभिमत , विज्ञानानन्दस्वरूप परब्रह्मण्यपि यो भेदायभास स खल्येतभेदनियन्धन एव । विशेषस्य च संपरा- पदार्पयापित्यादनतस्वम् । सादृश्याभायपो पल्पना तु पणादवदेय । मास्तिस्तु ·साम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् मध्व-दर्शनम् २७७ तद्गुणारच निरतिशया, एका चतुर्विधा–अचिन्त्यशक्तिः, आधेयशक्तिः, सहनशक्ति , पदशक्निश्चेति । तत्रादित्यशक्तेराश्रय भगवान् विष्णुरेव । तत्र भावनि विष्णावेव विचित्रपदार्य- सम्पादनशक्ति । आधेयशक्तिस्तु अन्याहितशक्ति । प्रतिमादिषु प्राणप्रतिष्ठापना- दिना यद्देवतासानिध्यमुत्पद्यते तदेवाधेयाक्तित्वेनोनीपते । कार्यमानानुकूल्यन स्वभावजा शक्तिरेव सहजशक्तिरुच्यने। आसा पदार्यनिष्ठत्वान् नित्यानित्यवम् तदनुसारेणव । पदशक्तिश्च पुन पदपदार्ययो सम्बन्ध । सा मुख्या-परममुरयाभेदेन द्विविधा। इन्द्राब्दो मुख्यवृत्त्या पुरन्दरवचन परममुम्व्यया वृत्त्या तु परमात्म- वचन इति । ईश्वर साक्षाद्विष्णुरेवेश्वरः । स अनन्तगुणवान् निरवधिकाश्च । आनन्त्य तस्मिन् सजातीयविजातीयोभयविधम् । उत्पत्ति स्थिति- विनामा नियमन-ज्ञानावरण-वन्ध-मोक्षाणा र्ता विधाता भगवान् विष्णुरेव । सर्वज्ञश्च । जीवाज्जडप्रकृतेश्च स सर्वया भिन्न विलक्षणश्च । ज्ञानानन्दकल्याणगुणा- दयस्तस्य शरीरत्वेनोनीयन्ते । मुत्यया वृत्या स समस्तपदवाच्य । अत सशरीर- त्वे सत्यपि तस्य नित्यता स्वतन्त्रता च न विहन्यते । एक सनपि स नानारप- घर । समस्तस्पेण च परिपूर्ण । अत मत्स्याद्यवताररपेणापि तस्य पूर्णता क्य- मपि न व्याकुलीभवति । उक्तञ्च माध्वबृहद्भाष्ये अवतारादयो विष्णो सर्वे पूर्णा प्रीत्तिता । पूर्ण च तत्पर पूर्ण पूर्णात्पूर्णा समुद्गता ॥ लक्ष्मी माघ्वाना परमात्मशक्तिरेव लक्ष्मी । सा च सर्वया परमात्मनो. ऽभीना सत्यपि ततो भिना। रमात्मभिना तन्मानाधोनाल्क्ष्मी" [म०सि० सा० पृ. २६]। तदेव माध्बनये, शक्तिशक्तिमतो भेद । लक्ष्मोरचेय भगवतो विष्णो विञ्चि-यूना सत्यपि नित्यमुस्ता नानास्पधारिणी भगवतो वरिव विल्सति । यया भगवान् विष्णु दिव्यशरीरसम्पन्न तयंव भगवती लक्ष्मीरपि अप्राकृतविग्रह- यती। अतएव अक्षरा। उक्तञ्च माध्वभाष्य “लइमोरक्षराऽदेहत्वात् अक्षरस्तत्परो हरि" [ऐतरेयभाप्ये ] - अपि च - वाविमो नित्यमुक्ती तु परम प्रकृतिस्तथा । देशत फालतश्चंव समव्याप्तावुभावजौ ॥ [भावितात्पर्या-ये] ·२७८ सस्कृतसाहित्यविमर्श जीव जीवो माध्वमते ससारी, कर्मानुगुण्येन सुखदु खोपभोदना, जन्ममरण- शोलश्च । स च त्रिविध --मुक्तियोग्य , नित्यससारी, तमोयोग्यश्वेति । तर मुक्तियोग्या जीवा देव-ऋषि पितृ-चयत्ति-उत्तमभेदात् पञ्चविधा । नित्यससारो, सवकालावच्छदेन जन्मवन्धसरणिपतित ससरणशोल । एतत्लोटिगता जीवा मध्यमा उच्यन्ते-"मध्यमा मानुपा ये तु ससृतियोग्या सदैव हि" [ना० ता० निर्गय] ते च न कदापि मुक्ति प्रपद्यन्ते । तमोयोग्याना जोवाना चातुर्विध्यम्--दैत्य- राक्षस पिशाच अधमा इति । सर्वेऽप्यमी जीवा व्यक्तितो भिन्ना । सर्वज्ञपरमात्मनस्तु सर्वथा भिन्ना । न चेद जीवाना तारतम्य ससृत्यवस्थायामेव, अपितु मुक्त्यवस्थापा- मपि तत् सम्भवति । "मानुषादि विरञ्चिपर्यन्त तारतम्य बिमुक्तिगतम् । [मध्व.] आनन्दानुभूतितारतम्यभेदश्च तेपा ज्ञानतारतम्यभेदात् ।' “निरञ्जन परम साम्य- मुपैति ।' [मुण्ड० ३३१३] । इत्यत्र साम्यपद प्राधुर्यवचन माध्यानाम् । ब्रह्मण चिदशमादायव, ब्रह्मणो जोवस्यक्यमभिमतम्, पर तदेश्य न वास्तवम् । जीवब्रह्मणोरभेद एवंघामम्युपगम । तया च माध्वाचार्य जीवस्य तादृशत्व च चित्वमात्र न चापरम् । तावन्मात्रेण चाभासो, रूपमेया चिदात्मनाम् ॥ [म० सि० सार, पृ० ३२] श्राकाश माध्वाना व्यास्ताकाश न्यायवशेषिक्योदिवसदृश सृष्टिप्रलययोरविकृत- स्पेणावतिष्ठते । भूतारासादय सर्वथा भिद्यते । उत्पत्तिमत्या भूताकायस्यानित्य- त्वम्, अविकृततत्वादस्य तु नित्यत्व ध्यापकत्वञ्चेति । लक्ष्मी खल्वस्याभिमानिनो देवता । प्रतिहि जइस्पा नित्या व्यापिनी सदनोवलिङ्गशरीररूपा । एष तवादि. माप्वनये, परमात्मा पेयल जगतो निमित्तारणम् उपादानन्तु प्रकृतिरेव । वैष्णवा. न्तरवत् 'शुद्ध सत्त्वस्म सत्ता नानन स्वीक्रियते । अस्मात शुद्धसत्त्वादेव जोवाना १ मुक्ता प्राप्य पर विष्णु तद्देह मधिना अपि । तारतम्येन तिष्ठन्ति गणरानन्दपूर्व ॥ [गीताभाप्पे] दुमाभावा परानदारिङ्गभेद गम मन । तथापि परमाना जाभेदात्तु निधन ॥ [म० गि० मा० पृ०३२) .

·साम्प्रदायिवदानप्रकरणम् मब्द-दर्शनम् २७९ लोलामयो विप्रो निर्मीयते। तत्र सत्त्वाभिमानिनो श्री, रजोभिमानिनो भू, तया तमोऽभिमानिनी च दुर्गा । महत्तत्त्वादिद्रव्यान्तराणा कल्पना तु सास्यादिमतानुसारिणो एवेति दिन । साधनासरणि. श्रवणमनननिदिध्यासनतारतम्यस्य प्रपञ्चभेदस्य च ज्ञानमावश्यकम । सक्लेषु पदार्येषु जगतस्तारतम्यभेदो लब्धसत्तार स च पञ्चप्रकारकः । ईश्वरस्य जीवाद् भेदः, ईश्वरस्य जडाद् भेद , जीवस्य जडाद्, जीवस्य जोवान्तराद, जडस्य जडान्तराच्चेति । एतस्य पञ्चविधस्य भेदस्य सम्यग्जान माध्वाना मुक्ति- सायकम्। उपासना च द्विविधा, सन्नतशास्त्रान्यासत्पा, ध्यानरूपा च । साऽपि भिद्यते अधिकारिभेदेन । ध्यान हि एपा नये, विषयान्तरतिरस्कारपूर्वकभगवद्धि- पपिकाऽखण्डस्मृति ।" [म० मि० सा० पृ० १३९] परमेश्दानुग्रहमन्तरा जीव साधारणमपि कर्म कर्तुं नेष्टे । मुक्तेर्गाया तु दूरे आस्ताम् । अनुग्रहविशेषेण मुक्ति प्रतिपद्यते जीव । स चानुग्रह परमभक्तिलभ्य' । परमा भक्तिस्तु ज्ञानानन्तरमेव शक्यसम्मवा । तदेव क्रमेण जायते ज्ञानोदयः, तदनन्तर परमभक्तिसमुत्पत्ति, ततो ब्रह्मानुग्रह, ततश्च मोक्षसमुदभव । स च मोक्षश्चतुर्विध-कर्मक्षय , उत्क्रान्ति, अचिरादिमार्गो, भोगश्चेति । भोगश्चापि चतुर्विध सालोक्य-सामीप्य- सारप्य-सायुज्यभेदात् । तत्र सायुज्य नाम भगवन्त प्रविश्य तच्छरोरेण भोग । सोऽय सक्षेपतो माध्वदर्शनपरिचय । केनापि कविना मध्वसिद्धान्ता पद्य- बदा कृता विलमन्ति "श्रीमन्मध्वमते हरिः परतम सत्य जगत तत्त्वतो, भेदो जीवगणा हरेरनुचरा नीचोच्चभाव गता मुक्तिनँजसुसानुभूतिरमला भक्तिश्च रत्साधनम्, अमादितितप प्रमाणमखिलाम्नायवेद्यो हरिः ॥ इति । --- ·२८० सस्कृतमाहित्यविमर्श अथ वल्लभदर्शनम् १-श्रीवल्लभाचाय २–अन्य आचार्या ३-वल्लभामद्धान्ना ४-ग्रह्म ५--जीव ६--जगत ७–पुष्टिमार्ग ८-भक्ति ९-प्रस्थानचतुष्टयो । श्री वल्लभाचार्यः वल्लभाचार्यस्य जन्म सस्ते १४७९ शतके अभूदिति कालजा स्थापयन्ति । अस्य जीवनघटना काशी प्रयाग-वृन्दावन प्रभृतिषु तीर्थेषु अघटत । विजयनगरा- धीशस्य श्रीकृष्णरावस्य राजसभायामनेन आचार्यव्यासतौर्यस्थाध्यक्षताया अद्वैत- वादिन पराजित्य लोकोतरविद्वत्ताया परिचयोऽदायि । एपा सिद्धान्तग्रन्या : ब्रह्मसूत्रवणुभाष्यम्, तत्वप्रदीपनिबन्ध, पूर्वमीमासाभाष्यम्, सिद्धान्तमुक्तावली प्रभृतय प्ररयाता । अन्ये प्राचार्या विट्ठलनाथ-विट्ठलनायोऽय वल्लभाचार्यस्य द्वितीय पुत्र । विद्व- दौरेयेणामुना आचार्यग्रन्थेषु टीकामुट्टय पुष्टिमार्गस्य प्रतिष्ठा प्रतिष्ठापिता। निबन्धप्रकाश , विद्वन्मण्डनम, शृङ्गाररसमण्डनम्, सुबोधिनोटिप्पणी, प्रभृतयोऽस्य प्रसिद्धी सन्दर्भा । बह्मसूत्रस्यान्तिमसार्द्धकाध्यायोपरि अणुभाष्यस्य पूर्ति रनेनैव कृता। कृष्णचन्द्र -कृष्णचन्द्रेण विदुषा अणुभाष्यस्योपरि भावप्रकाशिकाख्य व्याख्या कृता । अस्य शिष्येण पुरषोत्तमेन वल्लभसम्प्रदायस्य विशिष्टविदुषा भाष्य प्रकाशिकानाम्नी टीका विधाय अणुभाष्यस्य गूढतमरहस्यमुद्घाटितम् । अस्या न्यप्रन्येषु सुबोधिनीप्रकाश , उपनिषद्दीपिका, आवरणभङ्ग। प्रस्थानरत्नाकर सुवर्णसूत्रम् गीताया अमृततरङ्गिणी टोका, पोडशमन्यविवृति प्रभतम प्रसिद्ध प्रन्या विलसन्ति । श्रीगिरिधराचार्य -श्रीविट्ठलनाथाचार्याणा तनूजोऽय सुप्रसिद्धो अन्य कार । गिरिधराचार्यविरचित 'शुद्धाद्वतमार्तण्ड'नामा अन्य घल्लभसम्प्रदायस्य प्रयात तत्वविवेचको निवन्य । हरिदासाचार्य -हरिदासाचापोऽपि प्रौढ़ो प्रन्यकार । ब्रह्मवादः, भक्ति- रसवाद, आधा निबन्धा प्रख्याता । प्रजनाथ भट्ट यालकृष्ण भट्टश्च-द्वापपीमो अतिप्रौदी विद्वासी। वजनायभट्टरप ब्रह्ममप मरोधिराया ब्रह्मपत्रानुसारिणी व्याख्या विख्याता ।

·२८१ साम्प्रदायिकदर्शनप्रकरणम् वल्लभ-दर्शनम् लालूभट्टनाम्ना प्रसिद्धस्य श्री बालकृष्ण् भट्टस्य 'प्रमेयरलार्णव'नामा ग्रन्थोऽतीव | प्रौढ़। विज्ञानभिक्षु-विज्ञानभिक्षुरपि वल्लभसमकालीन एव विभाव्यते । विज्ञानामृतं भाष्यमस्यातीव प्रसिद्धम् । अनेनापि अविभागद्वंतमेव प्रत्यपादि । जगद- विभक्तब्रह्मणोऽव्रतमेवास्याभिमतम् । विज्ञानभिक्षो प्रकाण्डपाण्डित्य सार्व- जनीनम् । इति सक्षेप । वल्लभसिद्धान्ता श्रीवल्लभाचार्याणा दार्शनिका सिद्धान्ता 'शुद्धाद्वैत'नाम्ना प्रसिद्धा । एपा नयेन ब्रह्म माययाऽलिप्ततया नितान्तशुद्ध पदमालम्बते । इदञ्च माया- सम्बन्धरहितं ब्रह्माद्वतम् । अत मतमेपा शुद्धाद्वैतमिति सज्ञया प्रख्यातम् । उक्तञ्च'- शुद्धाद्वैतपदे ज्ञेय समास कर्मधारय । अद्वतं शुद्धयो प्राहु पष्ठीतत्पुरष बुधा ॥२७॥ मायासम्बन्धरहित शुद्धमित्युच्यते बुधै । कार्यकारणरूप हि ब्रह्म शुद्धममायिकम् ॥२८॥ [शुद्धाद्वैतमार्तण्ड ] ब्रह्म वल्लभनयेन ब्रह्मण सर्वधर्मविशिष्टत्वमङ्गीकृतम् । अतएव तस्य विरुद्ध- धर्माश्रयत्वम् । अतवादिना निर्गुणं, निविशेषनिधर्मकञ्च ब्रह्म, मायासम्पर्कात् यत् सगुणत्वादिमद्वदाभासते, तद्वाल्लभा न सहन्ते । यत अहिकुण्डलवद् ब्रह्मणि उभयरूपता श्रुतिसिद्धा एव । 'उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत्' [७० सू० ३।२।२७] ब्रह्मणि विरुद्धधर्माणामस्तित्व न मायौपाधिकम् अपितु नैसर्गिकमेव । भगवतो ब्रह्मणो हि अनवगाहो महिमा, तत्खलु अणोरणीयः, महतश्च महीय इति सुस्पष्टं श्रुतिनिस्पयति । ब्रह्म सदपि अनेकरूपम् अद्वितीयत्वन्न जहाति, स्वतन्त्र सदपि भक्ताधीनम । अखिल जगदिद भगवल्लीलाममिति वाल्लभो नय । वाल्लभाचार्याणा मते ब्रह्मणस्वैविध्यम्-आधिदैविक पर ब्रह्म, आध्यात्मिक अक्षर ब्रह्म, आधिभौतिक च पुन जगदात्मक ब्रह्म। अत जगदपि ब्रह्मरूपमेव । कारणकार्ययोरभेदात् । आविर्भावदशाया ब्रह्मणो जगद्रूपत्वम् तिरोभावदशाया ब्रह्मत्पत्वमिति । आविर्भाव सृष्टिप्रसरो वा ब्रह्मणो लोलामात्रम् । अत एव ·२८२ सस्कृतसाहित्यविमश नित्यमिति । परब्रह्म चैषा नये अखिलरसामृतमूतिनिखिललीलाधाम भगवान् श्रीकृष्ण एव । स च पुरषोत्तमपदेनापि व्यपदिश्यते । ब्रह्मप्राप्तिस्तु फेवलमनन्यमा भक्त्या एव । "पुरुष स पर पार्य! भक्त्या लम्यस्त्वनन्यया ।" इति गोतावचनमालम्ब्य आचार्या अप्याहु 'तेन ज्ञानमागिणा न पुरुषोत्तमप्राप्तिरिति सिद्धम् ।' 'यस्यान्त स्थानौ'त्यनेन परस्य लक्षणमुक्तम् । तच्च भक्त्यादिप्रसङ्गे श्रीगोकुलेश्वरे स्पष्टमुच्यते । एतद- प्युक्ततत्त्वमेवानुगृह्णाति । [ब्रह्मसून-अगुभाप्यम् ३।३।३३ ] जीवः जीवश्च वल्लभाचार्याणा तिरोहितानन्दादिगुण स्वयमीश्वर एव । स केवल लोलाविलुलितमना एव तयात्व प्रतिपद्यते यदृच्छया न जातु माययो- द्वेल्लित । तादृशे जोवे ऐश्वर्यतिरोधानेनैव दैन्य, यशस्तिरोधानेनैव हीनता, श्री- तिरोधानेनैव निरस्तसमस्तसम्पदास्पदत्वम् । ज्ञानतिरोधानेनैव स अनात्मरूपेषु देहादिपदार्थेषु आत्मबुद्धि वितनोति । आनन्दतिरोधानेन च दुखक्लेशादिक- मनुभवति [ "पराभिघ्यानातु द्र० सू० २।५ अणुभाप्यम् ] । ब्रह्मण आविर्भूत- स्थाऽपि जीवस्य अग्निस्फुलिङ्गवभेदसद्भावेन तद्रूपत्व नित्यत्वञ्च न विल्यते । एतद्धि खलु पुच्चरण, नोत्पत्ति, अत तनित्यत्वहानेनं कश्चन प्रश्न । वल्लभ- सम्प्रदायेऽपि जीवस्याणुत्व जातृत्वम् । ब्रह्मणोऽविकृतचिदशतो जोवस्य, अविकृत सदशतो अचित्प्रकृतेनिर्गति । जडनिर्गमनकाले च, उभयो चिदानन्दायोस्तिरो- धान, जीवनिर्गमनकाले च केवलमानन्दाशयोरेव इति 'प्रमेयरत्नार्णवे' । स च जीवस्त्रिविष-शुद्धो मुक्त ससारी चेति । वह्निस्फलिगवद् व्युच्चरणकाले, अवि- घोपहितत्वेन तिरोहितानन्दाश ससारी । तिरोहितानन्दाश अविद्यासम्पत्पूिर्व शुद्ध । ससारी च पुनर्देवासुरभेदेन द्विविधः । तत्र देवजीवोऽपि मर्यादामार्गाय- पुष्टिमार्गायभेदेन द्विविध । मुक्तजीवेष्वपि मुक्ता जीवनमुक्ताश्चेति द्विविधा जीवा । मुक्तजीवस्य भगवत सच्चिदानन्दानितान्तोभेद । ससारी जीव पुष्टिमार्गावलम्बननोपलग्पभगवदनुग्रह पुन तिरोहितानन्दाश प्रतिपद्यमान सच्चिदानन्दतामयगाहते । 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो!' इति 'महावाक्यम्' एपा नयेना- मुमेवार्थमनुग़ल्लाति । यया सुवर्णक्टरकुण्डलदीना सुवर्णादभेद तद्ब्रह्मणो जीव- रयाप्यभेद [शुद्धाद्वैतमातंण्ड ]।

·साम्प्रदायिरदर्शनप्रकरमन् वल्म दर्शनम् २८३ जगत् जगद्विषये च वाल्लभाना अविकृतपरिणामदार एव अन्युपगम । कनकामयेनुकल्पवृक्षचिन्तामगिवत् सच्चिदानन्दात्मक निगुण ब्रह्मद जगण परिणमति । यया कुण्डलादिषु परिणतमपि सुवर्ण विकृतिभाष न प्रतिपद्यते, द्वजगद्रूपेण परिणम्यमानमपि ब्रह्म न किञ्चिदपि परिणतिमुपारले । श्रीमद्- भागवतस्य दशमस्यन्यस्यंब निपुण निरपण कृतमुपलन्यते । "यया सुवर्ण सुकृत पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहापंमाण नानापदेशेरहमस्य तद्वत् ॥" वाल्लभाना न जगत उत्पत्तिविनाशौ प्रयुताविर्भारतिरोभावो । आदि- र्भावश्चपाम् अनुभवविषयत्वयोग्यता तदविषयत्व तिरोभाव [विद्व मान्न पृ०७] । वल्ल्भनय, जात्ससारयोरपि भेद । ईश्वरेच्चाविलासविशेषसमुद्भुतपदार्थों जगत्, कि त्वविद्योपहितजीवद्वाराकल्पितममतास्पपदार्यश्च ससार । अविद्याया स्वत्पाज्ञान-देहाध्यास-इन्द्रियाध्यास-अन्त करणाध्यासलक्षणानि पञ्चपर्वाणि । अविद्यासत्वे ससार, सति ज्ञानादये तद्विनाम । जगतो ब्रह्मरपत्वान्न कदापि विनाशापत्ति । तत्तु नित्यमेवेति विवेक । पुष्टिमार्ग आचार्याणामाचारमार्ग एव पुष्टिमार्ग उच्यते । पुष्टिशब्दश्चानुग्रहवचन । 'पोषण तदनुग्रह' । मुक्तिम्प्रति प्रमुखकारणता चानुग्रहस्यवेति [भा० २।१०] कृत्वव पल्लभसम्प्रदायोऽय पुष्टिमाग इति पदव्यपदेशभाक् । वाल्लभा मन्यन्ते यदस्ति मर्यादामार्ग-पुष्टिमरगयो नितरां भेद । अक्षरब्रह्मणो वाणीतो निसृतत्वात् मर्यादामार्गोऽय वैदिकः खलु । पर पुष्टिमार्गस्तु भगवत' पुग्योत्तमस्य वपुपो निर्गतत्वात सुतरा तद्विलक्षण । मर्यादामागें ज्ञान-श्रवणादि- साधन द्वारा सायुज्यमुपलभ्यते । परन्तु पुष्टिमार्ग सर्वात्मनात्मसमर्पणेन विप्र- योगरसात्मकप्रीतिसाचिव्येन साक्षात आनन्दधाम्नो भगवतो ब्रह्मणोऽमृतत्व- प्राप्ति । तया च प्राह आचार्यापि अणुभाष्ये 'पुष्टिमाङ्गीकृतस्य ज्ञानादि- नरपेक्ष्यमर्यादायामङ्गीकृतस्य तु तदपेक्षितत्व तु युक्तमेद" [अणुभाष्य ३।३।२९], 'पुष्टिमार्गोऽनुभवकसाध्य प्रमाणमार्गाद्विलक्षण" इति [अ० ४।४।१] भक्ति-वल्लभसम्प्रदाय भक्तिरपि द्विविधा मर्यादाभक्ति पुष्टिभक्निश्च । एतयोरपि वलक्षण्यमेवाङ्गोहतम् । भगवच्चरणारविन्दभक्तिरेव मर्यादानक्ति । भगवतो मुखारविन्दक्निस्तु पुष्टिभक्ति । मर्यादाभक्ति फल कामयने, पुष्टिभक्ति- ·૨૮૪ सस्कृतसाहित्यविमर्श स्तु पल नतरामाकादक्षते। मर्यादाभक्तिद्वारा सायुज्यमेव केवलम्, पर पुष्टिभक्ति- द्वारा ब्रह्माभेदावबोध । अत दुःखक्लेशादिसल्तिाजगत उद्धाराय यदि पश्चित श्रेयस्तरो मार्गस्तहि स पुष्टिमार्ग एवेति तैषा द्रढीयान् विश्वास । स एव ममक्षभि- सर्वात्मना उपादेयत्वेनाङ्गोकार्य । श्रीमद्भगवद्वल्लभाचार्यण श्रीमद्भागवतस्या- घ्यात्मतत्त्वमाधारीकृत्यैव एष पुष्टिमार्ग प्रतिष्ठापित । प्रस्थानचतुष्टयी उपनिषद, गीता, ब्रह्मसूत्र, श्रीमद्भागवत (व्यासस्य समाधिभाषा) इति प्रस्थानचतुष्टयो एषामाधारभूता । अस्मिन् सम्प्रदाये भागवतस्य निरतिशया प्रतिष्ठा, अणुभाष्यमप्रतिशते 'सुबोधिनी' ख्यात्या । श्रोहरिरायस्य वचनमिद सुतरा घटतेतराम् "नाश्रितो वल्लभाधीशो न च दृष्टा सुबोधिनी। नाराधि राधिकानाथो वृथा तज्जन्म भूतले ॥" इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्र पदवाक्यप्रमाणपारावारीणे श्रीमदाचार्यपण्डित- द्विजेन्द्रनाथशास्त्रिसिद्धान्तशिरोमणिभ विरचिते सस्कृतसाहित्यविमर्शास्य ग्रन्थे चतुर्य परिच्छेद । -- ·पञ्चमः परिच्छेदः नास्तिकदर्शनप्रकरणम् १-चावविदर्शनम् २-जैनदर्शनम् :-बौद्धदर्शनम् । चार्वाकदर्शनम् अयंदानी नास्तिदर्शनेति' संजया प्रसिद्धानां चार-जैन-बौद्धदर्शनाना सस्कृतसाहित्ये सविशेष सन्निविष्टानाम् आम्तिरदर्शनभिन्नानाम् विवेचनमप्य- त्यावश्यरमिति तेषामपि समासेन निस्पणमन प्रसङ्गसङ्गत्या वितन्यते । नास्तिरदर्शनप चार्वाक्दनस्य प्राचीननया सर्वप्रायम्यम्। एषा नये दारीरस्पंवारमन्वम् । शरीराद् भिन्नमात्मनोऽस्तित्वं न स्वीकुर्दन्ति । तेषाम् इदं दृश्यं जगदान्मलोलास्थलन्वेनानिमतम् । परलोकास्नित्वेऽमो न श्रद्दयते। मरणमेव मुक्ति मन्यन्ते। प्रत्यक्षवाद एव विश्वसन्ति ते । परोक्षमवहेलयन्ति । मानवजीवनस्य काममेव पुरुषार्यन्वेनान्युपगच्छन्ति नादृष्टधर्मादिक मिप्यन्यत् । निसर्गत एव जगदुत्पद्यते विनश्यति च इत्याद्याश्चार्वाकराद्वान्ता अमो अतिप्राचीनकाल्न एव भारतेऽवलोक्यन्ते प्रस्फुरन्तः । उपनिषत्साहित्यऽपि प्रश्नपेण निरपिता ताशी विचारधारा दृश्यने यामालम्व्यव चाकसिद्धान्ना सजाता लब्योदया इति सुतरा क्ल्पयिन शक्यते । मरणानन्नर, अयमात्माऽस्ति नदेति प्रश्नावसरे केचिदात्मनोऽस्तित्वं स्वीकुर्वन्ति केविन, इति सशयः उपनिषन्पोद्घल्तिः। तथा च :- ये प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तोत्येके नायमस्तीति चके।" किठ० ११।२०] एवञ्च "न प्रेत्य संज्ञास्ति ।" [वृहदारदर ४१५।१३] इत्यादिवचोभिर्गम्यते यच्चाशिप्राक्तनेऽपि काले तादृशो सशयारिमका प्रवहति स्म कापि विचारधारा । एवमेव बौद्धप्रन्यप जनप्रन्यदपि च चार्वाकविचारबिन्दव उपलन्यन्ते यत्र-तत्र प्रो.। उच्छेदवावप्रतिपादका अजितकेशरन्बल्यसिद्धान्ता लोकायतसिद्धान्तः सह संवदन्ति । अत. चार्वाकसिद्धान्ता इमे अतिप्राचीनकालतः १जानिदर्शनामिनि चयामवैदिक्दर्शनाना पारिनापिकी सज्ञा । पर- ग नालिन मनिपानिनि तद्वयुत्पत्तिकमनयमवष्टम्येति विवेकः ।

·२८६ संस्कृतसाहित्यविमगं दार्शनिकाना मस्तिष्कजात भूम्ना समुल्लयन्ति स्म । श्रोतकाले, अनिरी यज्ञयागादिचिन्ताचान्तमनस्काना परोक्ष-परलोक्सपित द्विवेभवानां तदानीन्त- नाना यायजकाना कठोरशासननिपीडिताना ताविषपण्डिताना तादाप्रकाण्ड- कर्मकाण्डशृखलाबन्धनमुच्छेतुकामानां प्रतिक्रियारपणोदिपायेद चाफ्दिर्शन- मिति बहव आशेरते। लोकायतमस्यापर नाम इदमेव चार्वाकदर्शन लोकायतदर्शननाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । बुद्धिवाद एव एषा परम सिद्धान्त । वादेषु वैतण्डिकत्वमेवते खल्वभिनन्दन्ति । स्वपक्षस्थापना तेम्पो न रोचते । अत लोकायतिका वतण्डिका इत्यपि व्यपदिश्यन्ते । उक्तञ्च "नहि लोकायते किञ्चित्कर्त्तव्यमुपदिश्यते । वतण्डिककथवासौ न पुन कश्चिदागम ॥ [न्यायमञ्जरी] लोकायतो हि नाम स्वभाववाद । स्वाभाविकपरिणामवादापरपायो- ऽयमेव याहस्पत्य चार्वाकादिपर्दरपि जेगीयते । लोकायतशास्त्रे प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । अर्थकामौ च पुरुषायौँ । नास्ति परलोक । मृत्युरेवापवर्ग: । एतदर्थप्रतिपादकानि बार्हस्पत्यसूत्राणि भास्करभाष्ये समुदाहृतानि । तथा च "अय लोकायतम् । पृथिव्यप्तेजोवायुरिति तत्वानि । तत्समुदाय शारीरेन्द्रियविषयसज्ञा । तेभ्यश्चतन्य किण्वादिभ्यो मदशक्तिवद् विज्ञानम् ।" इति । चार्वाका इमे तर्कातिरिक्त न कस्यापि शास्त्रान्तरस्य प्रामाण्यमङ्गी- कुर्वन्ति सिद्धान्तान्तराणि सर्वाणि खण्डयन्ति, मण्डयन्ति केवल बुद्धिवाद तकवाद वितण्डावाद वेति । चार्वाकसज्ञाकरणे प्रतिपत्ति पेचन यहस्पतिशिष्यवाद्विाराप्रचारितत्वादिद चार्वाकदर्शनमिति भयन्ते । अपरे 'चर्व भक्षणे' इति धातोनिष्पन्नत्वात् भक्षणशील' चार्वाक तत्सम्बन्धाद्दर्शनमपि पाविपदेन प्रसिद्धि गतमिति उपपादयन्ति। "नयते चावों। खोबरपते. मावी युद्धि, ससम्बन्धलादावपि पार्यका सोकायले शार पदार्यान् नयते" इति वाशिवराति [ १॥३॥३६ सुत्र ]। अपरे चारवाक पदस्या.पभ्रश एव पाविशारद इत्यप्यद्घोषयन्ति । भवतु नाम यद्वा तद्वा। सम्प्रति तु सर्वे पि नास्तिवा परश्वधानाश्चाधिपदेन परिभाष्यन्ते । चाप- दानमिद 'याईस्पत्यदर्शननाम्नापि पहियते । -- ·नास्तिवदर्शनप्रकरणम् चार्वाक्-दर्शनम् २८७ आद्यसस्थापको बृहस्पति आचार्यों बृहस्पतिरस्य चार्वाकदर्शनस्य सस्यापरत्वेनोनीयते । बृहस्पति- रचितसूत्रागामुल्लेख प्राचीनेषु दर्शनप्रन्येषु समुपलन्यते । 'एक आत्मन धारोरे:- भावात्" [द्र० सू० ३।३।५३] इति सूत्रे, भास्करभाष्ये श्रीमच्छङ्कराचार्य- भाष्यऽपि च । इमानि निम्नाङ्कितानि सूत्राणि नीलकण्ठी-श्रीधरी-मधुसूदनी- टोकासु अद्वतब्रह्मसिद्धौ च उद्धरणस्पेणावलोक्यन्ते। (१) पृयिव्यप्तेजोवायुरिति तत्त्वानि । (२) तत्समुदाय शरोरेन्द्रिय- विषयसमा । (३) तेभ्यश्चंतन्यम् । (४) विवादिम्यो मदशक्तिवद् विज्ञानम्, (५) मदशक्तिवद् विज्ञानम् । (६) चैतन्यविशिष्टः काय पुरुष । (७) शाम एवंक पुरुयार्य । (८) मरणमेव अपवर्ग । इमानि वाईस्पत्यसूत्राणि बृहस्पतेरति- हासिकत्व प्रख्यापयन्ति। असायमेष बृहस्पतिराचार्य महामेधावी सर्वशास्त्रप्वप्रतिहतगतिश्चासीत् । न केवल, महान् ताक्कि एवं अपितु महान् राजनीतिज्ञोऽपि । महाकदिना भासमहाभागेन अस्यार्यशास्त्रम्योल्लेख प्रतिमानाटके कृत । एव कौटिल्येना- ऽपि स्वकीपेऽर्थशास्त्र वृहस्पतनिर्देश कृत । बार्हस्पत्याना नये अर्थशास्त्र राजनीतिशास्त्रच्चेति शास्त्रद्वयमेव ऐहिकसुखसाधनाय मुख्यत्वेन निर्दिष्टम् । 'वार्ता दण्डनीतिश्चेति वार्हस्पत्या ।' वार्ता अर्यशास्त्र दण्डनीतिश्च राजनीति । चार्वाक्मतसस्यापो वृहस्पति , अर्थशास्त्रप्रणेता च बृहस्पतिरेक एव इति साया- स्पद केषाञ्चिन्मते। किन्तु तत्त्वप्रतिपादनसरणिस्तु एकत्वमेवानयो पुष्णाति । पदार्थमीमासा चार्वाकाना नये प्रत्यक्षमेव केवल प्रमाणत्वेनानुगृहीतम् । प्रमाणा- न्तराणि ते न मन्यन्ते । इन्द्रियार्यसनिर्पोत्पत ज्ञान हि तेपा प्रत्यक्षम् । चक्षुरिन्द्रियद्वारा गृहीतं ज्ञान चासुषम् । रसनयोत्पन रासनिकम् । श्रवणेन्द्रिये- १ अनेके देहमात्रात्मगनो लाकायतिका देवनिरिक्तस्यात्मनोऽभाव मन्यमाना समस्तव्यस्तेषु वाह्या पृथिव्यादिषु अदृष्टमपि चतन्य शरीरासार- परिणतेषु भूतेषु स्यादिति सम्भावयन्तस्तम्पश्चतन्य मदशक्तिवद्विज्ञान चतन्य- विशिष्ट काय पुरुष इति चाट । न स्वगंगमनायापवर्गगमनान वा ममर्थो देह- व्यतिरिक्त यात्मास्ति यत्कृत चंतय देह स्यात् । देह एव तु चेननश्चात्मा चेति [शाङ्करभाष्यम् ] प्रतिजानते।

·२८८ सस्कृतसाहित्यविमर्श णाधिगत श्रावणम् । प्राणेन्द्रियोत्य प्राणिक, त्वगिन्द्रियेणो पन त्याच ज्ञानम् । नंतदनिरिक्त ज्ञानान्तरमेभि स्वीक्रियते । अदृष्टानास्वादिताऽश्रुतानामानास्पृष्ट- पदार्येषु नेपामास्था। अनुमानस्य प्रमाणत्यमेव ते नापासन्ति । लोक्य्यवहार प्रति न निश्चपस्य कारणता, अपितु सम्भावनाया । दूरत दधिसभृतपानमवलोक्य बालस्तदादातु प्रवर्तते। न तु निश्चयात्मकत्वेन दध्येवंतदिति मत्या। तत् प्रवृत्ति- मात्रस्य सम्भावनाजन्यत्वात् अनुभूतेरावश्यक्तव कुत । अनुमान हि खल व्याप्तिमाश्रित्येव प्रमाणकोटिमारोहति । व्याप्तिरेव तु नाश्नुते सामञ्जस्यम् । मुत उच्यते । व्याप्तिहि नाम साहचर्यनियम । स न सार्वत्रिक । न सार्वभौमिक- त्वेन प्रत्यक्षविषयीभवति। यत्र यत्र घूमस्तत्र तत्र वह्निरिति व्याप्तिरेव तावन घटते। इत्येकदेशितया वर्तमानकालिक प्रत्यक्षमवगाहते न सार्वकालिकम् । अत हेयपक्षे निक्षेपणीयत्वाद् अनुमितिरपि निराधारा न ताकिकानामादरमर्हति । अत एवंषा प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् बुद्धिगम्य न प्रमाणान्तरम् । यद्युच्येत व्याप्ति , विशेष माभूत सामान्य तु सा भवत्येवेति । तदापि न 'यो यो मनुष्य सस मरणशोल' इति ध्याप्ति एतत्साहचर्यावलम्बिनी, मनुष्यत्व मरणशील वञ्च साहस्वयंविषयोभूत ततद्धर्मयता समस्तपदार्थाना जान स्वयमेव समुदेति एव, पुन मनुष्यत्व मरणशीलत्वञ्चेति साहवयमालम्ब्य देवदत्तस्य, मनुष्यत्वहेतो मरणधर्मत्वानुमतेरावश्यकतव कुत ? तादृशानुमतेाप्तिवाक्यादेव गतार्थत्वात् सिद्धसाधनदोषापत्तेश्च । उक्तञ्च - "विशेषेऽनुगमाभाव सामान्य सिद्धसाध्यता । अनुमानभनपस्मिन् निमग्ना वादिदन्तिन ॥ इति । अत अनुमान नाहति बुद्धिमतामादरमिति तेषा द्रदोयसो धारणा। स्वभाववाद यदि नाम अनुमानवादिन' वह्निधूमयो कार्यकारणभावमाश्रित्य तयो साहचर्य न्याय्य मन्येरन् तदापि न चार्वाका व्याप्तिमनीवर्तुमुद्यता । यत निसर्गसिद्धत्वाग्जगतो वलक्षण्यस्य न तत् कार्यकारणभावमपेक्षते । सुखिन• मवलोक्य धर्मस्य कल्पना, दुखिन दृष्ट्वा चाधर्मस्येति न बुद्धिसङ्गतम् । मुख दुख वा न धर्माधर्मजयमपितु निसगात्यम् । सुख दुखञ्च स्वभावत एव प्रवर्तते नियतते चापि स्वभावत एव, नेतत्वारणजातन्वित्पति । वही दाह- कर जले पत्य निसर्गसिद्धम् । जगति परिवमपि दृश्यते तत्सर्वमेव स्वाभाविषम्, न शिञ्चित्वारणालापसमायम् । उपाञ्च - ।

·। नास्तिकदशनप्रकरणम् : चार्वाक्-दर्शनम् २८९ "शिखिनं चित्रयेत् को वा कोकिलांश्च प्रकूजयेत् । स्वभावव्यतिरेकेण विद्यते नात्र कारणम् ॥[स० सि० स० २।५] तदेतदखिलं दृश्यं जगत्स्वभावत एव प्रवत्तंते, निवत्तंते चापि स्वभावत एवेति । उक्तञ्च:- "अपरे लोकायतिकाः स्वभावं जगतः कारणमाहुः । स्वभावादेव जगद् विचित्रमुत्पद्यते, स्वभावतो विलयं याति।" इति । [भट्टोत्पल-बृहत्सहिता ११७] शब्दादिप्रमाणासिद्धिः चार्वाकाः शब्दप्रमाणमपि नाङ्गोकुर्वन्ति । कस्यचिदाप्तपुरुषस्य शब्दाद्योऽ- ववोधो जायते स प्रत्यक्षविषयीभूतत्वात् प्रत्यक्षेणंव सिद्धः । तदर्थमतिरिक्त- प्रमाणकल्पनागौरवं को नाम सहेत । अपि च आप्तपुरुषस्य शब्दस्य णिकत्वेन तनास्यास्थिरीकरणं अनुमानानातिरिच्यते । अनुमानेन तु प्रागेव निरस्तेन आकाशपुष्पायितम् । आप्तोपदेशा अपि प्रत्यक्षदृष्टविषयकाः श्रद्धा- मामन्त्रयन्ते, नादृष्टपरलोकादिविषयाः । अत एव लोकायतिकानां, वेदस्यापि, परस्परविरोधात्, निरर्यकशब्दप्रयोगात् परोक्षार्यप्रतिपादकत्वाच्च न प्रामाण्यम् । वेदविहितयज्ञयागादिषु च पशुवधविधानात्, तदामिपादिभक्षणाच्च प्रमाणपदवों गधिरोहति वेदोऽपोति तेषां डिण्डिमः । उक्तञ्च :- त्रयो वेदस्य कर्तारो भाण्डधूर्तनिशाचराः । जरी' तुर्फरीत्यादि पण्डितानां वचः स्मृतम् ।। [स० द० स० पृ० ४] एवं तः सर्वेऽपि श्रौतविधयः कर्मकलापाश्च निराकृताः । तेषां नये प्रत्यक्ष- वक्स्य प्रामाण्याङ्गीकारबलादखिलानि प्रमाणान्तराणि अपास्तानि विभाव्यन्ते इति । जगत् पृयिव्यप्तेजोवायुरिति तरवचतुष्टयं तेषामभिमतम् । आकाशस्य शून्य. त्या सद्मा सत्तात्मक्ता ते नाराकुवीन्त । पीयादिभूतचतुष्टयमेष आण्विकीमवस्यां गतं जगतो मूलकारणत्वेनोग्नीयते तः । परमेतद् भूतचतुष्टयोत्पत्ति- १. सृष्येव जरी तुर्फरीतू नंतोशेव तुर्फरी पर्फरीका। उदन्यजेब जेमना मदेरू ता मे जरास्वजर मरायु ॥ [ऋग् १०११०६।६] ·। २९० संस्कृतसाहित्यविमन विषये ते सर्वया याधयमत्यमेव दारणीपुर्वन्ति । मारस्मिक एप एप भूतनिचर, मास्मिको घ तस्माज्जगदुत्पत्तिरिति तपामम्युगम । जीव जीवश्च न तेषां नये शरोरतो व्यतिरिच्यते । जई शरोरे कुन चंतन्योत्पाद इति चेदुच्यते । चतन्यादयो हि मारोरधर्मा शरीरे सति तेया सभा- वासस्मिन्नसति चासद्भावात् । यया ज्वलनस्य दाहप्रकाशी। न च पृथिव्यादिए भूतेषु प्रत्येक मनुपलम्यमानाचतन्यादय क्य शरीरस्य घर्मा उपपद्येरन्निति शङ्कयम् । अनुभूतत्येन तनानुपलम्भात् । पृथिव्यादिपु चतन्यादयः सन्तोऽप्यनुद्भुत त्वेन नोपलभ्यन्ते । सति शरीरसडपाते तेषा समुद्भवसम्भवात् । यया किण्वादय समस्ता व्यस्ता मदकारिण सन्तोऽपि, मदशक्तेरनुभवाप्न मदन्ति, तच्छश्न रुद्भवात्तु मदन्ति, तयैव समस्तानि व्यस्तानि च भूतानि चेतनानि सन्त्यपि चैतन्य शक्तेरनुभवान्न चैतन्यप्रसवाय प्रकल्पन्ते । सति तदुद्भवे च चैतन्यमनुगृह्णन्ति । तस्मात् शरीराश्रयत्व चैतन्यस्य न जातु तद्वयतिरिक्तविञ्चिदन्याश्रयत्वम् । तस्मात् शरीरात्मनोरभेद एव वेदितव्यः । एष एव चार्वाकाणा भूतवंतन्यवाद । श्यामोऽह गौरोऽह स्थूलोऽह कृशोऽहमित्यादिप्रत्यया अपि शरीरगोचरा एव प्रत्यक्षा । न तद्वतिरिक्तात्मगोचरा इति शरीरमेव जीव, जीवश्च शरीरम् । तेषा नर्य जीवशरीरयोव्य॑तिरेको नास्त्येव खलु । यद्यप्यात्मतत्वविषये मतानि भिद्यन्ते चार्वाक्षु केचन इन्द्रियाण्येवात्मा, अपरे प्राण एवात्मा, अन्ये मन एदात्मेति मन्यन्ते, तथाप्येव परस्परभिन्नमतयोऽपि ते आत्मन शरीराव्यतिरिक्तत्वे मतिभेदनाभि- वाञ्छन्ति । ईश्वर चार्वाकाणा मते ईश्वरस्य काऽपि सत्ता नास्ति। ईश्वरवादिन ईश्वरसत मनुमानप्रमाणेनोपपादयन्ति । ईश्वरोऽनुमानगम्यो न प्रत्यक्षगोचर, शब्दप्रमाण निर्देश्यश्च । परन्तु चार्वाकाना केवल प्रत्यक्षमेव प्रमाणम । प्रत्यक्षवर्ज सर्वाण्यपि प्रमाणान्तराणि उच्छिन्नमूलानीति तदितरसाधितस्पेश्वरस्य सत्ताया कथमिव ते विश्वसेयु । अत एव ईश्वरस्य परोक्षविषयत्वाप्त किमपि स्थान चार्वाकदर्शने । स्वर्गापवर्गपरलोकाद्यदृष्टकल्पितपदायें न ते बुद्धिसागत्यमवलोकयन्ति । यदी १ जडभूतविवारेषु चतय यत्तु दृश्यते । 'ताम्बूलपूगर्णाना योगराग इवोत्थितम् ।। [स० सि० स० २।७) ·नास्तिवदर्शनप्रकरणम् चार्वाक्-दर्शनम् २९१ मोक्ष एव तेपा शरीरलय । सर्व सुखदुःखादिषश्च शरीरपर्यवसायि । पुरुपायौं द्वावर्यकामौ । धर्ममोसो हि भ्रान्तिविलसितौ । निर्बुद्धिजनकल्पितात्वाद्धयो । यावज्जीवश्च मनुष्येण सुख जीवितव्यं, ऋणं कृत्वाऽपि घृतं पेयम् । भस्मीभूतस्य देहस्य प्रयागमनाशा तु दुराशामायमेव । इदमेव मनुष्यजीवनस्य चरममद्देश्यम् । 'यावज्जीवे सुखं जोवेद् ऋण कृत्वा घृत पिवेत् । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमन कुत ॥ इति । समुपहसन्ति चते परलोके प्रधानान्-यद्दु समयाद् दुःखसभिनस्य सुखस्य परित्याग । महो कीदृशोऽय मतिविभ्रमाभिनिवेशोऽनभिज्ञानात् । भिक्षुका सन्तीति कि स्थाल्यो नापिनीयन्ते । मृगा सन्तीति कि शाल्यो वा नोप्यन्ते ? अरे वराका स्वर्गापवगौ तु इहव जगति स्त । वि दया परलोक्पयाविजृम्भणेन । उनन्चाभियुक्त 'त्याज्य सुख विषयसङ्गमजन्म पुसाम्, दुखोपमृप्टमिति मूर्ख विचारणंपा। द्रोहीन जिहासति सितोतमतण्डुलाढ्यान् को नाम मोस्तुपकणोपहितान् हितार्यो । [म० ८० म० पृ० ४] समाजव्यवस्था नेतावता चार्वाकाणा जीवनव्यवस्यौच्छखल्यमनुमेयम् । लोक- सुखोपलध्ययं समाजव्यवस्यया सर्वाङ्गपूणया भवितव्यमिति तेपा- मभिमतम् । अत आचार्यबृहस्पतिमहाभागेरर्यशास्त्र विरचितम् । यत्र मनुष्य सयतजीवनर्भवितव्यम् । नियमाश्च निर्दिष्टा । निग्रहानुग्रहकर्ता राजा एवं ईश्वरत्वेनाङ्गीकृत । अतोऽमी चार्वाश उच्खलजीवनस्य पक्षपातिनो नासन् नियमितनेब जोवनले प्रशसन्ति स्म। भौतिकवादमभिनन्दन्तोऽपि विडवलजीवन निन्दन्ति । इद प्रत्यक्ष जगदेव, सत्य, शिव, सुन्दर यया भवेत् तयाऽचरणीयम् जनैरिति तेषामुपदेश । यदृष्टे परलोरे मास्या मा कृया इत्यादेश । अयकामी सुखसमृद्ध्यर्य सम्पादनीयौ इति तेपा निर्देश परलोके बुद्धिमन्तो न विश्वसन्ति इति दिक् । ग्रन्था यद्यपि चार्वाक्ग्रन्या विलुप्तप्राया । चार्वाकदर्शनाप्रति, लोक श्रद्दधाना नासन् । मास्तिकदर्शनकारीरस्य बलवत्तर खण्डन कृतम् । वैदिक्कमण्ड- ण्डितरपि चारिसिद्धान्ताना प्रखरतर निराकरण विहितम् । नास्तिको ·२९२ सस्कृतसाहित्यविमर्श वेदनिन्दकः' इति उक्तिरपि विशेषतः चार्वाकान् लक्ष्यीकृत्यव प्रवृत्तति प्रतीयते । वैदिकपण्डितमण्डलेनेव जनसाधारणेनापि अवहेल्यमांना ग्रन्था अपि शनशनः सर्वघस्मरेण कालेन कवलीकृताः प्रतीयन्ते । भगवत्पतञ्जलिपादानां कालं यावत् भागुरोनामकाष्टोकाग्रन्या उपलभ्यन्ते स्म । महाभाष्ये (३२३२५३-५४) सूत्रे "वणिका भागुरी लोकायतस्य ।' वणिका व्याख्यात्री, भागुरी टीकाविशेषः इति कम्पटनोपन्यस्तम् । भट्टजयराशिविरचिते तत्वोपप्लवनाम्नि ग्रन्थे, चार्वाकीय- सिद्धान्तानां तकंबहुलं यौक्तिक विवरणं कृतमवलोक्यते। ग्रन्थोऽयम् दशमशता- ब्दों निकषा क्वचिनिर्मित इति कालविदां निर्णयः । सामान्य परिचयस्तु चार्वा- कोयराद्वान्तानां यत्र-तत्र सर्वदर्शन-संग्रहप्रन्थेषु न्यायवैशेषिकवेदान्तादिदर्शनयु प्रायेण पूर्वपक्षरूपेण संस्मृतो दृश्यते । न्यायमञ्जरी, प्रमेयसंग्रहः, सर्वमतसंग्रहः, पड्दर्शनसम्मुच्चय अस्य गुणरत्नकृता टोका, सर्वदर्शनसंग्रहः, कमलशीलकृततत्व- संग्रहस्य पञ्जिका इत्याद्याः ग्रन्याः । एतेषु, नपथकाव्यस्य सप्तदशे सर्गे, प्रबोध- चन्द्रोदयनाटकस्य द्वितीया च, चार्वाकसिद्धान्तानामुल्लेखः समुपलभ्यते । तत्रापि सर्वदर्शनसंग्रहस्य प्रारम्भिकाध्याये चार्वाकवर्णनं किञ्चिदंशयेन कृतम् । एत- मात्रमेव सम्प्रत्युपलभ्यमानं साहित्यं चार्वाकदर्शनस्य । विशेषस्तु तत्रतत्रवान- सन्ययम्। इति संक्षेपः।

·अथ जैनदर्शनम् जनदर्शनस्य प्रादुर्भावः जनदर्शनस्य प्रादुर्भावः बौद्धदर्शनात्पूर्वतन । जननर्मस्य खल्वतिप्राचीनं नामधेयन्तु 'निगळ इति निग्रंन्यशब्दस्य पालीमापाया रुपान्तरितोऽपभ्रंशः प्रतीयने भवबन्धस्य प्रन्पिनिर्गतत्वात् निर्धन्य इति व्यपदिश्यते, महा- वीरस्य चोपापित्वेनोनीयते । तत्र रामपविजयिनः सर्वज्ञाल्पास्नलोक्य- पूजिता ययास्यितार्यवादिनः सिद्धपुरुषा 'अहंत्' पदेन संजायन्ते । तत्प्र- चारितन्बाद्दर्शनमप्येतदातमुच्यते । जनधर्मस्यान्तिमतीर्यड्डुरस्य वर्द्धमानाधिपस्य रागद्वपादिरिपूणा विजयात् 'जिन' इत्युपाधिः। जिनेन प्रचारितन्वादिद जैन- दर्शनमुच्यते । जनसिद्धान्नप्रचारकास्तीर्यङ्करा उच्यन्ते । तीर्यवरेप्वाद्य. खलु 'ऋषभदेव । पाइबनायमहावीरौ चान्तिमौ । तदितरदेकविंशतितोर्यराणां ययार्य- वर्णनं नोपलन्यते पूर्णतया । सर्वकपकालचक्रवमाद्विलुप्तप्राय जैनधर्म तत्रभवान् ऋषभदेव एव पुनरुज्जीवयामास । पार्श्वनाथ:-एप क्लि काशीनृपते. अश्वमेनस्यान्भन । महाराजी बामादेवी चास्य जननी । अस्य जन्मनः पूर्वमस्य जनन्या स्वपाद कृष्णसर्पो विसर्प- भवलोक्तिः । अत एवासौ पावनायनाम्ना तया अलकृत । निशद्वयंपर्यन्तमसौ गार्हस्थ्यधर्ममनुपालयन् वैराग्यसम्पन सक्लान् भोगविलासान् विपुलवंभवसमुद्- भवान् परित्यज्य भिमजीवन स्वीचकार । सप्ततिवर्षपर्यन्तञ्च जैनधर्म- प्रचारं कुर्वन्नन्ते समेतशिखरे निर्वाणं प्राप्तवान् । अत्रभवान् पादर्दनायः पञ्चमहा- दनेषु चतुर एवईसासत्यास्तेयापरिग्रहान् बलबदुपदिदेश । तत्रभवान् महावीर- स्तु ब्रह्मचर्यमपि परमावश्यकत्वेन निर्दिदेशति । पार्वनाय. बस्त्रपरिधानपक्षपाती, महावीरस्तु नग्नत्वमेव तपश्चर्याय अपरिहार्य मेने । दिगम्बरस्वेताम्बरप्रभेदस्यत- देव प्रमुखकारणत्वेनोनीयते । जनधर्मस्यान्तिमस्तोयंडरो वर्षमानाभिधानः पाश्र्वनायस्य सार्द्धशतक- द्वयान्ते वैशालीग्रामे जन्मपरिग्रहञ्चकार । जनसाहित्यम् जनसाहित्यं हि अतीव विशदं वर्तते । आचारप्रन्यापेक्षया प्रमाण- प्रन्यानां वाहुल्पम् । एते व दर्शनप्रन्याः, मागमकाल, आरम्भकाल, मध्ययुग, १. मवंज्ञो जितरागादिदोषस्त्रलोक्यपूजित.। पयास्थितार्यवादी च देवोऽहंन परमेश्वरः ॥ [१० द० स० पृ० ६] ·सस्कृतसाहित्यविमर्श ततः भद्र- अवान्तरयुगभेदाच्चतुर्यु कालविभागेषु विभक्ता । तत्र आगमप्रन्याना रचना. काले भूयान मतभेद । दिगम्बरा व्यवतिष्ठन्ते यत् मूलभूता आगमग्रन्था विलुप्ता । अद्यतनोपलब्धा ये केचन ते श्वेताम्बररेव सरक्षिता विभाव्यन्ते । यद्यपि आद्यरचनाया कालस्तु सदिग्ध तथापि तेषामन्तिमसशोधन पष्ठशतके बल्लभी- समिते आचार्यदेवधिगणिमहाभागं कृतमिति कालविदामाघोषः । बाहुर्पदा कर्नाटके गत तदा स्थूलभद्राध्यक्षताया पाटलिपुत्रे कतिपय जनमुनिभि- जैनागमाना स्थिरीकरण कृतम् । पर दिगम्बराचार्याणा सम्प्रदाय एषु न श्रद्दधते । तेषा नये सर्व एव आगमनन्या विलुप्तप्राया एव । प्रारम्भकाल ---वस्तुतः जनदर्शनोपक्रम प्रयमशताब्धामेव लब्धावसर। अस्मिन् काले उमास्वाति-कुन्दकुन्दाचाय-सामन्तभद्रनाम त्रिभि प्रकाण्डपण्डित सुदृढ शिलाधार आरोपित जनदर्शनस्य । दिगम्बराचार्य एष उमास्वातिरेव उमा- स्थामोति नाम्नाऽपि व्यवहियन्ते । इमे महानुभावा मगधदेशनिवासिनो विक्रम- सवदारम्भकाले कुसुमपुरे स्वप्ररयाततम 'तत्त्वार्थसूनामग्रन्थ 'तत्त्वार्याधिगमा'- परनामधेय विरचयामासुः । ग्रन्योऽय जनदर्शने प्रतिष्ठाया पराकाष्ठामवगाहते। अस्योपरि विविध जैनसिद्धान्तविशेषज्ञ पडितपुरन्दरः विविधानि भाष्याणि, वृत्तसप्टोकाश्च समुद्भिता । पूज्यपरमश्रद्धेपस्य देवनन्दिमहाभागस्य सर्वार्थ- सिद्धि', दिगम्बराचार्याभिसम्मतस्य समन्तभद्रस्य सिद्धसेनदिवाकरस्य च गन्ध हम्तीभाष्य, भट्टापलद्यस्य 'राजवातिक', विद्यानन्दीमहोदयस्य 'इलोकवातिक'- मित्येवमादौनि अनेकानि प्रधानानि भाष्याणि वृत्तयश्च समुल्लसन्ति । तत्र कुन्द- फुन्दाचार्य द्रविडदेशालङ्कारभूत मुरिल्यात दिगम्बरजनाचार्य । यधपि अस्य स्थितिकालविष महान्भेद तयापि ऐतिहाविद विप्रमप्रयमशतारधामेवास्य विद्य- मानता निदिन्ति । एवम् उमास्वातिसमसामपिक एवं एप प्रतीपते । जनदर्शनस्य अमो प्रयाण्ड आचार्य । अस्य प्राविड नाम कोण्डकुण्डाचापं । 'पुन्दकुन्द इति नामधेय मु रास्तस्मान्तरम् । एभि जैनसिद्धान्तप्रतिपादपा यहयो प्रन्या विरचिता । तेषु धतुरतोति प्रत्यास्तु पेवल प्राकृतभाषामवलम्यमाना एव । तदतिरिषता अस्य पत्यारो प्रन्यास्तु जनागमस्य सर्वस्वभूता-नियमसार, पदास्तिरायसार, समयसार प्रवचनसार इतिनामर्षया । तथापि अन्तिमा प्रमो प्रत्यास्तु मारपत्रयोति माया प्रसिधा । पपाहि साह्मणदर्शने, उपनिषद पायपूर गीताव प्रस्थानत्रयोति नाम्ना प्रतिस्पन्ति सव जनसन, उपतनाटर. नपति गाम्ना प्रहपाति गता समेषा भादरास्पदमपिरोति । समन्तभद्र-अयमपरो अनयमस्य समान्य भाषाएं । अस्य रिपतिमा सनीपातस्योरन्तराले निधियन्ति । देवनविरचिनेषु अन्येषु समन्तभरप ·- नास्तिकदर्शनप्रकरणम् जैनदर्शनम् २९५ उल्लेख उपलम्पते। जनेन्द्रव्याकरणेऽपि “चतुष्टय समन्तभद्रस्य" (५।४।१६८) इति सूत्रे अस्य नामस्मरण कृत दृश्यते । देवनन्दिना उमास्वातिविरचिते तत्वार्यसूत्र लिखिताया सर्वार्थसिद्धिटोकाया समन्तभद्रसिद्धान्ताना प्रचुरप्रभाव प्रतीयते । एव सति अस्य समय पूज्यपाददेवनन्दिसमयात्प्राचीन इति पक्ष समीचीन । दिद्ध- नागादप्यसौ प्राचीन । अस्य ग्रन्या (१) देवागमस्तोत्रापरनामधेय चतुर्दशो- त्तरातकारिकासवलित 'आप्तमीमासे त्याख्या, प्रथमो ग्रन्थ । अक्लङ्कभट्ट- रचिता 'अष्टशतो', विद्यानन्दलिखिता 'अष्टसाहस्री' अस्य सुप्रसिद्ध टोके, (२) चतु पष्टिपद्यनिवद्धो युक्त्यनुशासनम् द्वितीयो ग्रन्य । (३) स्वयम्भूस्तोत्र, (४) जिनस्तुतिशतकम्, (५) रत्नकरण्डश्रावकाचार, (६) जीवसिद्धि, (७) तत्वानुसन्धानम्, (८) गन्यहस्तिभाव्यञ्च । मध्ययुगीना प्राचार्या पप्ठशताब्दीत भारम्य नवमशताब्दीपर्यन्त मध्ययुगत्वेन गण्यते। युगमेत स्वर्णयुग वाभाषन्ते विद्वास । अस्मिनेव वंदुपोसम्भूतानामनकग्रन्यरत्नाना रचना सजाता । अस्य फालस्यारम्भो गुप्तकालान्त पाती। एतत्कालभवाना प्रसिद्धा- चार्याणा सक्षेपतो वर्णनमन समभ्युपपनम् । सिद्धसेनदिवाकर -पञ्चदाताब्दीसम्भवो महापण्डित । उज्जैनाधि- पतिना केनचिद्विक्रमादित्यन सहाऽस्य घनिष्ठा मैत्री । 'वृद्धवादी'नामा प्रखरो विद्वान् क्लिास्य गुरुवर । अस्य प्रसिद्धा ग्रन्या न्यायावतार', 'सन्मतितक', 'तत्त्वार्यटोका', कल्याणमन्दिरस्तोत्रञ्चेति चत्वार । वस्तुतोऽस्य न्यायावताराख्यसन्दर्भो जन- न्यायस्यादिमो जन्मप्रदाता इति कम्यते । 'सन्मतितर्कश्च नितान्त प्रमेय- बहुलो प्रय । हरिभद्रः (वंक्रमेऽष्टमशतके)-अनेन जनदशनमुद्दिश्य वहयो प्रन्या विर- चिता । तेषु षडदर्शनसमुच्चय , अनेकान्तजयपताका चास्यात्यन्तप्रसिद्धी प्रन्यो । अक्लङ्कमट्ट (अप्टमे शतके) अष्टमशतान्या उत्तरेऽसावत्पन । अनेन तत्वार्यसूत्रेऽतीव महत्वपूर्ण 'राजवात्तिको लिखित । आप्तमीमांसायाश्च ध्याख्या- स्पेण 'अष्टमाती' विरचिता। इदानीमेवास्य अन्यत्रयस्य, लघीयस्त्रय-न्यायविनि- इचय प्रमाणसग्रहाभियस्य प्रकाशन सवृत्तम् । इमे हि प्रन्या जन न्यायविषयका । विद्यानन्द-नवमशतकसम्यजन्मा, महान् भाष्यकार । अनेन अष्टशती- अष्टसाहस्री-तत्वार्यसूत्रेषु इलोकवात्तिको विलिखित मोमासामूर्द्धन्यस्य कुमा- रिलभट्टस्य सरणिमवलम्म्य । असौ महतीं प्रतिष्ठा प्राप्तवान् ।

·सस्तृतसाहित्य विमर्श अन्ये चापि प्रसिद्धा बहवो विद्वासो जनदर्शनग्रन्यप्रणेतारोऽभूवन जैनधम- सिद्धान्तप्रचारकाश्च यतयो मुनयो विद्वासश्च । तेषु वादिराजमूरिः, अवान्तरयुग- भवाश्च देवसरि , हेमचन्द्र , मल्लिपेणसूरि, गुरुरलमहाभाग , यशोविजय प्रभृतय निरतिशयमानार्हा विभाध्यन्ते । जीव-जनदशने, जीवस्य चैतन्यमत्व, निसर्गत एवानन्तज्ञानविशिष्टत्व स्वीकृतम् । प्राक्तनकर्मावरणपिहितत्वेन जीव समावृतशुद्धरूपोऽवभासते, किन्तु सम्यक्चरित्रालम्बनेन स पुन स्वशुद्धज्ञानस्वरूपता विदति कैवल्य सर्वज्ञताञ्च भूय सुतरामवगाहते, इति तेषा सार्वभौम सिद्धान्त । ज्ञानस्य द्वैविध्य प्रत्यक्ष परोक्ष तयोर्भेदश्व-ज्ञानञ्चेद द्विविधम् । प्रत्यक्ष परोक्षञ्चेति । प्रत्यक्षपरोक्षयो स्वरूप दर्शनान्तरेभ्य सर्वथा विलक्षणम् । एपामात्मसापेक्षज्ञानमेव प्रत्यक्षम् । आत्मेतरेन्द्रियादिसापेक्ष ज्ञानञ्च परोक्षम् । यस्मिन् ज्ञाने केवल स्वतन्त्र आत्मैव कारणीभूत । इन्द्रियान्तरसाचिव्य नापेक्षते, तदेव ज्ञान प्रत्यक्षत्वेनोनीयते । यस्मिज्ञाने तु इन्द्रिप्रसाचिव्यमपेक्ष्यते तत्परोक्षमिति विवेक । तच्च परोक्ष ज्ञान द्विवियम्-मति श्रुतिश्चेति । द्वयमयोद इन्द्रियसाचि. व्यमन्तरा न सम्भवितुमोष्टे । पुनश्च तत्परोक्ष प्रकारविधया त्रिविधम--अवधि , मन पर्याप, केवलञ्चेति । तत्र दूरस्थिताना व्यवहितपदार्थाना ज्ञानमवधिज्ञान मुच्यते । जीयस्य यदा सात्त्विकसाधनाद्वारा आवरणीयकर्मणामाशिक क्षय उपक्रमते तदा यज्जानमात्मनि समुत्पद्यते तदवधिज्ञानपदेन ध्यपदिश्यते इति भाव । यत्तु ज्ञान जमसमकालावच्छेदेन जन्यते तद्भवप्रत्ययपदेन, यच्च पुन व्रतनियमादितपश्चर्या- मपेक्षते तदगुणप्रत्यय इति सज्ञया समाख्यायते । यदा च जीवस्य ईद्विषादिपरकीय- मन प्रवृतिबाधककर्मनिचय क्षिणोति, परमनोगतज्ञानयोग्यता च सम्पादिता भवति ता स मन पर्यायप्रजावानित्युच्यते । क्षीणेषु च समस्तकर्मावरणेषु जीव विशुद्धस्वरूपतामधिगच्छति । स सर्वज्ञतादिधर्मोदयमासादयन केवलज्ञान- रूपता प्रतिपचते सिद्ध पुरुषश्च सम्पद्यते । विशेषतो जिज्ञासुभिस्तु तत्त्वार्यसूत्रमनु- सन्धेयम् । जनाचार्याणां प्रत्यक्षपरोक्षयो कोऽपि विलक्षण एव भेद । प्रमाण- मीमांसाया हेमचन्द्राचार्यण, षड्दर्शनसमुच्चयटोकाया गणरत्नाचार्येण च साय्याव हारिक-पारमाथिभेदेन प्रत्यक्ष च द्वेषा विभक्तम । यत्र हि इन्द्रियमन साहाय्य- १ बारममन सम्पादभूत जान मतिज्ञानम । मतिज्ञान, सज्ञा, स्मृति , चिता, अभिनिवोप इति अनर्थान्तरम् । मतिज्ञानन्तु विद्यमान वस्तुनि । प्रवतते, अतिनानन्तु पुनरतीते वर्तमान भविष्यति च वारिवे वस्तुनि । अतिज्ञान यथा महालेख प्रवतत न तथा मतिमाम इति विवेर ।

·नास्तिकदर्शनप्रकरणम् : जैनदर्शनम् मपेक्षते तसाव्यावहारिकम् । यत्र च यावरणे विलीने सति, जीवस्य स्वस्था- विर्भावत्वेन यत् केवलज्ञानात्मकत्वं तत्पारमायिकम् । तयाच प्रमाणीमासायाः- "तत्सर्वयावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुख्यं देवलम्" (प्रमाग० ०१५] परोक्षजाममपि पञ्चप्रकारकम् स्मृति-प्रत्यभिज्ञान-तक अनुमान-आगम- भेदात् । तावतेद सुतरा शाश्यते प्रतिपत्त मग्नदार्शनिका प्रत्यक्षानुमानागमा इति प्रमाणत्रयमेवाङ्गोकुर्वन्ति । प्रत्यक्षस्य प्रमाणन्वं तु सर्व एव मन्यन्ते, परन्दनुमानस्य चाकाणामनङ्गीकारः । जनाचार्यस्तु अतीव प्रवलानियुक्तिभिरनुमानम्य लोक- व्यवहारप्रतिपत्तये अपरिहार्यत्वेन स्याफ्ना कृता व्यज्यते । स्याद्वाद स्थाद्वादो हि नाम जनदर्शनस्य प्रधानो वादः । पदार्या खल्बनेक- पर्माण । तेषु परिपूर्ण सर्वधर्मसमन्वित ज्ञानं, अनधिगनबल्यपदं सर्वनं सिद्धपुरुषं विहाय सर्वसाधारणजन दुरदापनया न शक्यसम्भवम् । अतस्तै पदार्यस्यामि जान नदिनु शाक्यम् । तदाशिकज्ञान 'नय सादेनोच्यने । 'एक्देमाविशिष्टो मो नयस्य विषयो मतः' (न्यायावतार श्लोक २९) । अपि च नीयते परिच्छिद्यते एक्देदा- विशिष्टोयः अनेनेति स नयः । [स्पाटादमजरी पृ० १५९)। जानमामान्यस्य च विप्रकारकत्वमेभिरङ्गीश्यिते दुर्गय-नय-प्रमाणनदेन । यदि सद्वस्तु सर्वकालावच्छेदेन सद्वस्तुन्वेनैव व्यवहियते, तहि तान्यधर्माणा निपि- ध्यमानत्वदोषसत्त्वात् तज्ज्ञानं दुर्णयपदेन स्म्रियते । धर्मान्तरनिपेघमन्तरा सद्वस्तु- मात्राशिकजानसनावाद यन्नान तनयपदेनोच्यते । परमतयोनं तया प्रामाण्य यया सद्वस्तुविषये 'स्यात्सदिति असहस्तुविषयेच 'स्यादसदिति' इति स्यान्कोटिमारढाना ज्ञाताजानसक्ल्धर्मसङ्घल्नविघयाधिगतस्य, स्याद्वादोद्वेन्लितज्ञानस्य प्रमाणत्वम् ।' १. सदेव मत्स्यात् मदिति त्रिपार्यो मौयेत दुनिनयप्रमाण । ययायदर्शी तु नयप्रमाण-पर्यन दुर्नीतिपय खमास्या.॥ [स्याद्वादमन्जरी इलोक २८] स्यात् पदं सशयितार्यसचिवसम्भवायंममित्त । अन् घातो विधिन्डि व्युत्पन्नोपि मन्नयमत्र प्रतिरूपाव्यय वेन गृह्यते, 'घटवदिद भूनलम्' इत्यत्रपा परामर्श स्यादस्ति घट इत्येवम्प एव । अत एवामी प्रतिपरामर्शदायेन मह स्यादिति प्रयन्जन्त एव । स्थाद्वादोऽयमतीव महत्त्वपूर्ण पदमादयाति प्रमाण- मीमामायामिति ।

·२९८ सस्कृतसाहित्यविमर्ग नयवाद एप खलु नयवादोऽपि जनदर्शने सविशेष स्थानमधिषरोति । नय. वादस्य विवेचन जैनग्रन्येप विशदतया कृतमुपलभ्यते । यद्यपि पदार्यानामनन्त- धर्मत्वात्तपा भेदाना भेदनिरूपणप्रकाराणाञ्च सस्याप्यनन्ता एव भवितुमहति, पर वस्तुगत्या तेषां द्वावेव भेदौ स्वीप्रियते--द्रव्यायिक-पर्यायाधिषनयभेदात् । तर द्रध्याथिकनय त्रिप्रकार, पर्यायाथिकनयाच पुनश्चतुष्प्रकार, तादी मिय सम्भय सप्तप्रकारको भवतः । नंगम-सग्रह-व्यवहार-ऋज-ब्द-समाधिपढ-एवम्भूतनप- श्चेति । तेषा व्याख्यान तु तत्र तत्रवानुसन्धेयम् । सप्तभङ्गोनय दशनान्तरेषु परामर्शोऽन्वययतिरेकरूपेण द्विविध एव गृह पर जन- दर्शने स एप सप्तप्रकारक स्वीकृत म सप्तमनोदय इति नाम्ना प्रत्यायते-- (१) स्यादस्ति इति प्रयमो भङ्ग । (२) स्थानास्ति इति द्वितीयः । (३) स्यादस्ति च नास्ति चेति तृतीय । (४) स्यादवक्तव्यम् इति चतुर्थ । (५) स्यादस्ति च मवक्तव्यञ्चेति पञ्चमः । (६) स्यानास्ति चावक्तव्यञ्चेति यष्ठ । (७) स्यादस्ति च नास्ति धावक्तव्यञ्चेति सप्तम । उक्तञ्च कुन्दकुन्दाचार्येण "स्यादस्ति नास्त्युभयवक्तव्य पुनश्च तस्त्रितयम् । द्रव्य खलु सप्तमङ्गमादेशवशेन सम्भवति ॥ [पञ्चास्तिकायसमयसारे] अपञ्च सप्तभनोनय एव वस्तुत पदार्थयायाविबोधाय फ्ल्पते । पदार्थावबोधे होमे एवोक्तसप्तप्रकारा सम्भवन्ति । वस्तुतस्तु यथार्यज्ञानस्यानिर्व- चनीयतया स्यादस्ति घट, स्थानास्ति वेत्येवप्रकारक अनिर्धारणात्मक ज्ञानमेव सम्भवितु शक्यम् । तत्रापि सप्तमनोनये, प्रथमाश्चत्वारो ययाकञ्चिदशत पदार्यस्वरूपमवगमन्ति, अयस्त्वन्तिमभङ्गा पूवनिर्दिष्टप्रकारसम्मिश्रणसाचिव्याद् भवन्ति । इति सर्व सम्भूय, सप्तप्रकारावधारणकारणात्सप्तमङ्गोनप इति पदेन परिमाप्यते इति सक्षेप । जनसत्यज्ञानम् जनानां तत्व हि अनन्तधर्मात्मपम् । वस्यचित्पुष्पस्य स्वरूप ·नास्तिवदर्शनप्रकरणम् : जैनदर्शनम् ज्ञानायं मरेवत देश-काल-जाति-य-रूपादय एवापेक्ष्यन्ते सत्तात्मका धर्मा , ये खल स्वपर्यापपदेनापि व्यपदिश्यन्ते, अपितु तनिषेपात्मा पर्मा अपि ये बनन- स्वमवगाहन्ते । पपा देवदत्तो गोरो ब्राह्मपुरोन्पन्न इत्याचाधर्मा एद न पपांप्ता । देवदत्त पूर्णतयावबोधयितुम्, अपितु मन्येऽप्यनन्ता निपात्मका धर्मा अपेश्यन्ने। यया स न क्षत्रियः, न श्याम, इत्याद्या । इमे नियेयामरा इयतया परिच्छेत. माया अन्यऽपि अनन्ना पर्मा अपरिहार्या देवदत्त कात्स्पन परिज्ञातुम् । ते चेमे निषेधात्मका धर्मा परपस्यायनाम्ना उच्यन्त । अत एव जनदहान तत्त्वज्ञानमेतत्स्व- पर्याय-परपर्यायत्यभयनमुच्चयेनंव भवितु शक्नोति नान्यया । सन--सन्स्वर पविषये प्रायशो दर्शनानि निद्यन्ने।दौदाता सतो निरन्वय. सगिकन्वमुत्पादविनाशमालित्वम् । रापिलाना चैतन्यमयम्य सत्पदार्थस्य पुस्पस्य फ्टस्यति मन्यम् । अचेतनाया सम्बम्पाया प्रकृनाच परिणामिनित्यत्वमेवमादि । परन्तु जनाना सस्वरप नितरा विलक्षणम् । तेपा नये शाश्वताशास्वतस्मैप पदार्या वैघा मिले। तत्र मारबतासमालम्ब्य प्रयेरम्य पदार्यस्य प्रौश्यात्मरत्वम् । अशाश्वताशमुपजीव्य च अनि यन्वम् । एव प्रयकस्य पदार्यस्योरयात्मस्तंव जैनानामन्युपगम । उक्नञ्च तत्त्वमूत्रे 'उत्पादययप्रौप्यमान मन्" [d० मू० २९] न पत्वे कस्मिन् पमिणि, विरुद्धधर्मयम्यावगाहनाई' इनि लापन, एकस्मिन पदायें नित्यत्वानि पदस्पयमद्वयम्य पप सम्मर इति दापम् । जनाना स्वजानेरच्युततत्त्वमेवेति निपचस्य स्मणात् । घर्मिणि परिणाम सम्भवनि सपपि तरजातिगतश्यस्य विघटनासम्भवात् तस्य नियन्बाडोसारे न वापि विप्रतिरति । तया च स्वर्ण कटरत्व-कुण्डल बाङ्गोपरत्वादिधर्माणा- मलादेऽपि तन्मुवर्णत्वान्न च्चदने। परिणामिनित्यता सिद्धालन बैदान्तिना फूटस्य. नियतावाद सौगताना या परिणामवादोपिसवदयेव । प्रपञ्चस्य नानात्वारि तदन्तगतकन्य जनानामभ्युपगम । नगतो नानावरत्वे उभेपि सम्पान्मपपनै न दाम्नविवपाहिल्यते इति । द्रव्यम्--जनसिदाने, गविशिष्ट पपिविशिष्टश्च पदस्तु तदेव दम्यम् । गुपयांपवद् दय्यम् ति० मू०५:३३]। निश्चिमानत्ये सति वस्तुनो नितान्तावश्यरो यो धर्म स गुमः। पर्यावरच देशालन यः परिणामदाती धर्म । एतदुभविशिष्टस्य तत्वस्यव पदमन्युपगम्यते । तच्च दप्प पुद्रिवियम्- एएदेशप्यापि दम्य बदंगमाविमन्त्र । तसिम्मारिदम्पन्न प्रवल पान- स्पंप । पार्यानराणान्तु बहुदैगम्मानिसबर। किन बहुदेममारिन्य बिभ्रर - ·:- सस्कृतसाहित्यविमशः द्रव्यम् अस्तिकापमास्यायते । सद्भाववत्वादस्तित्वं, कायद्विस्तारसमन्वितत्याच्च कायत्वम् इत्यस्तिकायमित्पच्यते । उक्तञ्च द्रव्यसंग्रहे : 'सति जदो तोणेदे अस्योतिजिणवरा जम्हा। काया इब बहुदेसा तम्हा काया य अत्यिकामाय । [६० स० गाया ५२] । तच्चास्तिकायद्रव्यं पुनः पञ्चविघम्---जीवास्तिकाय पुद्गलास्तिकाय- आमास्तिराय-धर्मास्तिकाय-अधर्मास्तिकायभेदाद । तत्र देशव्यापकास्तिकाया- मामपि दो भेदो, जोदाऽजीवश्चेति । जीवश्चात्रामवचनः । जोवोप बद्धमुक्त- भदाद द्विविध । बद्धजीवश्च तारप-मनुष्य-तिर्यक्-देवभेदाच्चतुर्विधः । स्थावरजीवः निष्टकोटिमालम्बते । जंगमजोवाश्च द्विरिन्द्रियास्पिरिन्द्रियाश्चतुरिन्द्रिपाश्च भवन्ति । तत्र मनुप्यादयः खलुच्चकोटिमाटोक्मानाः पञ्चेन्द्रिया भवन्ति । अनीवाश्चतुष्प्रकारा--पुद्गलापाशधर्माधर्मभेदात् । जीव.-जीवो हि जनानां चेतन्यलक्षणकः। सर्वप्रकारेषु जोयेषु चतन्य सत्त्वं हि सर्वतो मुल्यम्। पतन्यविरहवत्वमय च जोवत्वं तदेतत्सर्वथा विप्रतिषिद्धम् । धतन्यं हि जीवस्य मुत्य लक्षणम् । उपतञ्च 'चतन्मलक्षणो जोवः' [पड्दर्शन- ममत्वारिया ४९] एपा जोवोऽनन्तजानवान् अनन्तराषितमान् अनन्तगुण- अनाना जीव मध्यमपरिमाणविशिष्टः। दारीरावच्छिमो जोव: स्थग्योतिपा प्रदीपपति भारीरमन्दिरम, प्रदीपवत् । स्वयममूर्तोऽपि पयादारोरम् विशारामहोपामितामवलम्यते।हस्तिमा विशालना, पिपोलिशराय पसो. जाम्। उपन्य तात्रे- "प्रदेशसहारविसम्मान प्रोवता" [त. पू. ५।१६] यपि तारिवादास्परपन्चान्न जोष दिपगोदर तथापि संवेदन प्रायसहारा, अनुमानबदन वा सत्तरपपगोचरणम् इति । पुद्गल गुणा शिलणार। भासामायनोऽयं दो निपलो अनशनगोपए । शारवासरेप प्राष्टप्राय । गददानगपारिस निरपि निम्नानिमारण तापूरपाल गान्ति र ते पुरणमा प्रपय पिनास- टिम प ।' सन्नराणा या प्रापि-प्रधान परमाणुप्रतिस्परे Rोष का पुतलपन निसिपी । म एष पुरगट तरण गंधाररूपेण व जिपि पुलाधरन । साञ्च "सपल पुगल ।" [त. पू. ५२४] नामानिनि भनिर्षि पनि। पर गाने, सप्पन्नाव।

·नास्तिक्दर्शनप्रकरणम् जैनदर्शनम् सान्दो न भूतगुणविशेषत्वेन स्वोत्रियते । प्रत्युत सूक्ष्मत्व-स्यूलत्व-अन्धकार-छाया- दिवदुत्पन्न अदान्तरपरिणामभेदरूप एव शब्द इत्यम्युपगम्यते ते । तथाहि- "शब्दबधा सौदम्य-स्यौल्य-सत्यानभेदात्तमाछापातापोइयोतवन्तश्च ।" इति तक सू० ५५२५]. श्राकाश-आकाशोऽवकाशप्रदो द्रव्यविशेष । सत्ता चाकादशस्यानुमान- गम्या । जीवपुद्गलधर्माधर्मादिपदार्थाना बहुदेशव्यापित्वात् तद्विस्तारसिद्धये आकाशद्रव्यस्यावश्यक्त्वम् । आकाशश्च द्विविध लोकाकाशोऽलोकाकाशश्चेनि । यस्मिन्नाकाशमागे लोकस्थिति स लोकाका, लोकोपरितन आकाशश्वाऽलो- काल कारोऽप्याकाशवदनुमानगम्य । जगत परिणामशीलत्वेऽपि कालस्यव कारणतः। प्रवर्तना-परिणाम क्रिया-परत्वापरत्वेऽपि कारस्पद हेतुता। पूर्वापरक्षणव्यापिनी प्रिया कालमुपजीव्यंव प्रवर्तते । कालश्चाय द्विविध-व्याव- हारिक काल, पारमायिक कालश्चेति । तत्रानुमितदण्डघटिकापलाद्यवयदादि- घटित कालो व्यावहारिक भूतभविष्यवर्तमानलक्षण । स च सादि सान्तश्च । पारमायिरस्तु अनवच्छिनरूपेण सातत्येन विद्यमानत्वात् नित्यः । धर्म-धर्माधर्मकल्पना हि जनदर्शने दर्शनान्तरेम्पो नितरा विभिन्ना। एपा जीवपुद्गलयो सहकारिकारणलक्षणो द्रव्यविशेषो धर्म । पथा मत्स्यसतरण प्रति सहजारिकारणना जल भजते तव गतिशीलवतो जीवस्य पुद्गलस्य च गति प्रति धर्मास्तिकाय । धर्म एव खलु जीवगतिप्रेरक । पर्म स्वयमसमर्थोऽपि जोवगतिविधे कारणता धत्ते सहायहपेण, यया जल मत्स्यस्येति भाव । अधर्म-अधर्मस्तु धर्मविरुद्ध । स स्थितिशीलस्य जीवस्य पुद्गलस्य स्थितिसहकारिफारणता विभति। यया विधान्तपथिक्स्य तरच्छाया किञ्चिद्वि- धान्तये सहकारिपारणतामालम्वते न च वात्स्यन पथिकमामन्त्रयते विश्रान्त्यर्थम् तवदधर्मोऽपि जोवपुद्गल्यो स्थिति प्रति हेतुत्वमधिगच्छति न स्थितिस्थापक स इति निवर्ष । मोक्ष - सम्यग्दर्शनम् सम्यग्जानम् सम्यक्चारित्र्यम् एतत्त्रय मोक्ष प्रति- साधनत्वेन गृह्यते । सम्यागदर्शनमित्यत्र दर्शनशब्द श्रद्धापर । जनसिद्धान्तेष ज्यायसी श्रद्धा अध्यात्मपथपयिफाय मुमुक्षवे परमावश्यको । तत सम्यग- मानम् । ततश्चारित्र्यम् । एतत्त्रय रत्नत्रय'सजयाऽपि व्यवह्रियते। तयाचोक्तम्-'सम्यग्दशनज्ञानचारित्र्याणि मोक्षमार्ग । [त० सू० १११] 'तत्त्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शनम्। [त. मू० ११२] ·सस्कृतसाहिलपिमा यद्यपि जीवो निसर्गत एवं मुक्त । तथापि अदिद्यावासनाजन्यपविरणेनैव तदबन्ध । धर्मस्वल्पमपि दर्शनान्तरेभ्यो नितरा विलक्षणम् । क्षित्यस्यायुवकर्मणो भौतिकत्वम् । कर्म चाप्टविधम् । शानादरणीय-दर्शनावरणीय-मोहनीय-वेदनीय- आयुष्य-नाम-गोत्र-अन्तरायभेदेन । पुनश्वपरमष्टविधकर्मणा चतुश्चत्वारिंशदुत्तर- शामितभेदै भिन्नत्वे विशद वर्णन जैनशास्त्रषु समुपलभ्यते । सप्तपदार्था-जनदर्शने हि आत्रवो, बन्ध, सवरो, निर्जरा, मोक्षी, जीवोऽजीवश्चेति सप्त पदार्या । तब मनोवाक्कायाना जोवम्प्रति रियायोग एवासव उच्यते । स चासवो द्विविधो भावात्रव-द्रव्यात्रवभेदात् । कषायसवलितो जीव यदा पुद्गलानादत्तं तदा बद्धो भवति । स एव बन्ध । उक्तञ्च-'सकापायत्वाज्जीवः चमणो योग्यान् पुद्गलानादते स बन्ध । [त.सू०८।२।३] बन्ध प्रति च मिथ्या- त्वावरतिप्रमादयोगानो कारणत्वम। एभिरेव मिथ्यात्वादिभि सवलितो जीव. वन्धमवाप्नोति । सवरश्च-'करिष्यमाणानां कर्मणामवरोध सबर' [त० सू०९।१] आस्रवावरुद्धधमश्नुते । अपञ्च सबरो द्विविध--भावसवर-द्रव्यसवरभेदात् । मुमुक्षणा फर्ममार्गनिरोधकाना मानसिकप्रयत्नानां प्रयोगविशेषो भावसवर । अभिनवपुद्गलक्मणा वास्तविको निरोधी द्रव्यसवर । निर्जरा हि नाम कृतकर्मणा जोर्णीकरण फ्लासवाय निर्वाीकरणम् । एतेपा फलमेव मोक्ष एपा नये । धमणामात्यन्तिपक्षय एव मोक्ष । उपतञ्च बन्धहेत्वभावनिर्जराम्या कृत्स्नक्मक्षयो मोक्ष'। उपलब्धमोक्षो हि जीव मंसगिकशुद्धस्वरूपसा याति । अनन्तज्ञान, अनन्त- घीयं, अनन्तमद्धाम, अनन्तशान्तिञ्च विन्दन् भूतले लोककल्याणहेतोविचरति । आत्माद चरितन चमार्गप्रदर्शन विधत्ते इति । गुणस्थानम्---सिद्धकोटिमारुरुक्षोर्मुमुक्षोराध्यात्मिकविकासाय सोपान- परापराविषया मोऽपेक्ष्यते । स एप कम जनाना नये गुणस्थानमुच्यते। तच्च गुण- स्मान चतुर्दशाविधम, मिथ्यात्वयिभेदमिविरतिदेशविरतिप्रमत्तापूर्वकरणा- नितिकरणमूदमसम्परायोपशान्तमोहसयोगदेवलायोपरे क्लेतिभेदात । सोपान- परेभिश्चतुर्दशगुणस्थानभेदै सायय उपरि उपरि गच्छन् सिद्धभूमिमवाप्नोति । एका सिद्धमूहिरेष सिद्धानां निवासभूमि । इपमेव सिद्धशिलोच्यते। सिद्धशिला प्राप्तो हि जीप चरमशान्तिमनुभचन मुक्त समायते । सम्यपचारिध्यम्- सम्यधारिभ्यसिद्धयर्थम् अहिंसासत्यास्तपबह्मचर्या परिग्रहा इति पञ्च भापताना मरतो मावश्यक्ता । गाँधिना लोकपासवडामा पते पदाचित माथिल्य परन्तम्य स्यात्सर यतीनां विषये विशिष्य तु अपरिहामह पटोरतर। सम्परपालिपमेव भक्ति प्रति प्रत्यारणरवेनोनीयते ।

·नास्तिकदर्शनप्रकरणम् : जनदर्शनम् समीक्षा जनदर्शनं हि बहुत्ववादप्रतिपादकम् । वास्तववादो हि अस्य परमो:- भ्युपगमः । एतद्धि, वाह्मान्तरेन्द्रियरनुभूयमानस्य जगतोऽस्तित्वं वास्तविकन्देना- गोररोति । पेचन दादानिका वाहोन्द्रियगोचरमेव जगद्वास्तविक्त्वेनाऽपरे पुन- रन्तरिन्द्रियगोचरस्पंद देवलं धास्तविश्त्वमङ्गोकुर्वन्ति परं जनदर्शनमुभयो- रेवानयो. पसयोः समन्वयं सामन्जस्यन्चामन्त्रयते। जनदर्शने कण-कणे च जीव- सत्ता स्वोहता। तदणावी निवसता जीवानां परिरक्षणार्यमेवंष परमोदात्तो- हिसामिद्धान्तोनीनोऽवगम्यते जनदारांनिरिनि । अनेकान्तवादोऽपि जनदर्शनस्य परममाननीयो राद्वान्त.। पदार्थाना मियः सम्बन्यज्ञानादृते सत्यज्ञानस्योदयोऽमम्भव । तयाच:- 'एको भावः सर्बया येन दृष्टः, सर्वभावा: सर्वया तेन दृष्टाः। सर्वे भावा सर्वया मेन दृष्टा., एको भाव. सर्वया तेन दृष्टः ।। [पदर्शनममुच्चस्टीका नानात्मरसतायास्तात्त्विकालोचना स्याहारमूरोकृत्येव प्रवर्तते । जन- दर्शनस्य विविवपदार्थाना समन्वितकीकरणप्रयत्नोनीव प्रशस्तः । परं स एप मध्य एव विरत इव प्रतीयते समाविश्वानुस्यूतं परं तत्वमनभिसन्दधानः । दिरतश्चेदयो नाभिभविष्यहि सर्वघटक परमतत्वमवश्यमेवान्वत्रिष्यत् । तच्च नाक्रोदिति माक्षेपविषयः । अत एव दाथरावार्येण शारीरिक्माप्ये स्वाहादस्य खण्डन व्ययायि प्राशयण । जनदर्शनेन ईइबरस्य दापि सतामस्वीकृता, स सर्वथैव मन्तट्यक्षेत्रावहिप्कृत इव लप्यते । तत्सत्ताच जागकतया निराश्यिते । एतदितरे न सहले । ईश्वराध्यक्षदाभावे यस्य खल कर्मफलदातृत्वमिति नाशवयम् । वर्मण स्वातन्त्र्यस्य तत्फलप्रदानृवाङ्गीपारान् । यद्यपि यहसिद्धानाञ्च देवत्व- कोटपपिस्टतया ईश्वरवन् श्रद्धासदत्वं जीवत्व स्वीकृतम्, तथापि जीवस्व तत्त- दापरणरहितस्य विशुद्धस्य शक्यानन्त्य, ज्ञानानन्त्यं सौख्यानन्त्यञ्च स्वोकृत्य, सर्वावरणविधुरो जीव ईश्वरन्यमनिगच्छति समुन्नने. परा काष्ठामधिस्ट इति चाङ्गीकृत्य महतो टिः पूरिता तयाप्येवं स्वीकृतेऽपि सिद्धपदारतस्य जीवस्येश्वर- भावे अनीश्वरवादपरिपयिनि, तत्र नानेश्वरत्वापत्तिस्तु हिमगिरिशिखद दुर्लद्रध्या एव लेनदार्शनिंगना सम्मुखे सन्तिप्टस्येवेति समालयन्तस्ताविका न तोषमु- दहनौति दिए। -0- ·बौद्धदर्शनम् बौद्धदर्शन हि जनदर्शनादुत्तरकालसम्भवम् । बौद्धनिकायेषु जनानामन्तिम- तीर्थङ्करस्य नाटपुत्तस्य सिद्धान्तविवरण नामोल्लेखश्चोपलभ्यते। पर जनप्रन्थेषु बौद्धविषयको न कोऽपि तादृश उल्लेखो दृष्टिपथमवतरति । तेन सुतरा बौद्ध- धर्मस्य जनोतरकालभवत्वमुपपद्यते । इतिहासे रूपद्वप हि समुपलभ्यते बौद्धधर्मस्थ-- धार्मिक दाशनिकञ्चेति । धार्मिकसाहित्ये, आध्यात्मिकतत्वाना सरहस्य वर्णनम् आचारव्यवहाराणाञ्च सम्यनिरूपणम् । दार्शनिक्साहित्ये च पुन बौद्धसिद्धान्ताना तत्त्वविवेचनम् यत्र ताकिकबुद्धिप्राखयेण सूक्ष्मतमाना बौद्धसिद्धान्ताना मूलप- मनुशीलन कृतमवगम्यते बौद्धदर्शनस्य धूमिलरूपरेखायाश्च सम्यक स्पष्टी. करणम् । तदेतयोरुभयोरपि सक्षिप्तविवरणमिहोपक्रम्पते । गौतमबुद्ध -बौद्धधर्मप्रवर्तकस्यानभवतो महामहिमशालिनो भगवतो गोतमबुद्धस्य चरित सुतरा प्रख्यातमेव । वैक्रमाव्दात्पञ्चधातोत्तरपञ्चवर्षपूर्व, वैशाखीपूर्णिमापुण्यावसरे शाक्यगणाधिपस्य श्रीशुद्धोदनस्य भार्याया मायादेव्या गर्भवतावितत इद गौतमात्य महाधमौक्तिक जान लेभे । एकोनविंशति- देशीये वर्षे स एषदा प्रसुप्ताया प्रेयस्या यशोधराया प्रेमोल्लितानन, बालशशि- नवजात शिशोमन्दस्मितविकसित वदनारविन्दश्च विलोक्य कपिलवस्तुराज- धान्या विशाल राजप्रासाद सहसा परित्यज्य वैराग्येण महाभिनिष्क्रमणमङ्गीव- कार। तदन तेन साइल्योपदेशफस्प आराटकालामनाम्नो विद्वद्वरस्य बह्यो दिव्योपदेशा अषणातियोकृता पर सन्तोषो नालम्भि। तत आयुष पञ्चविंशतितमे द, स प्रजाप्रवण स्वयमेव उहवलस्याने, चतुर्णामार्यसत्यानामाविष्कार चकार स्वानुभवेन, पद्धत्वञ्च प्राप्तवान् विक्रमपूर्व ४७१ तमे शतके वैशाखीपूणिमादिवसे । सत सारनाथे कौण्डिन्यादिपञ्चवर्गीयपञ्चभिक्षम्य उपदेश विधाय च धर्मचक प्रदत्तंयामास । सस्थापयामास च गणराज्यादर्शमालम्स्य भिक्षसध्यम् । मागयो- भाषामाञ्च मानवानां क्लेशविमुक्तमे विनयधर्मको शिक्षा प्रददौ । आयपोऽशीति- तमे वर्षे मल्लगणतन्यस्य राजपान्या कुशीनगरेर निर्वाण प्राप्तवान् । जन्म, योपि. प्राप्ति निर्वाणप्राप्तिसता तिस्रोऽपि घटना शाखपूर्णिमायामेध घटिता इति पस्य पौतूहल नोपानयेत् ? अतएव शालोपूणिमा हि मौरेप निरतिशपपुण्यतमा तिथि परिणण्यते।

·. नातिकदर्शनप्रकरणम् : वौद्धदर्शनम् त्रिपिटकम्-भगवद्गोतमस्योपदेशा प्रायश' भौखिका एव मगध- भाषायाममूवन् । अतस्तपा सरक्षणाय बुद्धमहानिर्वाणानन्तर, महाकाश्य- पस्याध्यक्षत्वे बौद्धभिषणा प्रयम सम्मेलन राजगृहे सम्पनम् । यत्र वुद्धपट्ट- शिष्यम्य आनन्दस्य सहायन सुत्तपिटकम्, नापितकुलोद्भूतोपालिसहयोगेन विनय- पिटक्स्य च सलनातम् । सुत्तपिटक्स्यान्तर्गत मात्रिकास्यस्य दाशनिक- ग्रन्यस्य पल्लवीकरणादवान्तरकाले 'अभिधम्मपिटकस्य निमिति समपद्यत । इद हि खलु पिटक्त्रय बुद्धधर्मस्य सर्वस्वमूतम् । तत्र सुतपिटके बुद्धस्योपदेशा गुम्फिता । विनयपिटके छ आचारविशेषा । अभिधम्मपिटके पुन दार्शनिका सिद्धान्ता प्रतिपादिता । सुत्तपिटके च पञ्च निकाया (सूत्रसमूह इत्यर्थ )-दीर्घ- निराय , मध्यम (मझिम) निकाय , सयुत्त (सयुक्त) निकाय , अङ्ग तरनिशय , खुदक (क्षुद्रक) निकायश्चेति । यत्र बुद्धस्य क्षुद्रातिशुदगायाना द्वाविशदुत्तरचतु- प्रशतकाना सग्रहो यित । सोज्य सग्रहो धम्मपदाख्यो ग्रन्थ सजात । एव युद्धपूर्वजन्मसम्बद्धाना ५५० गायाना संग्रहस्मो जातकास्य सन्दर्भ बौद्धसम्प्र- दायतीव प्रख्यात । एतदतिरिक्ता--सुद्दकपाठ, उदानम्, इतिवृत्तकम्, सुत्त- निपात , विमानवत्यु, पेतवत्य, येरगाथा, थेरोगाया, निद्देश , पटिसम्मिदाभग्गा, उपादान, वृद्धवदाम्, चरियापिटकप्रभृतयो बहवो ग्रन्या श्रूयन्ने। विनयपिटक्स्य नीणि अङ्गानि, सुत्तविभग पाति मोक्खो वा, भिक्खुपातिमोक्खो भिक्सुनीपाति- मोक्वश्च खन्यक, महावा चूलवगपरिवारश्च । अभिघमंपिटकस्यान्तर्गता सप्त ग्रन्या पुगत्पत्ति-धातुकया-धम्मसमणि विभग पठानप्रकरण-कथावत्ययमक- बचेति । नागसेनकृत मिलिन्दपन्बो महत्त्वधिया निपिटकस्यव तुलामधिरोहति । बुद्धस्याचारमीमासा-अस्मात् क्लेशबहुलससाराद विमुक्तीकरणमेव सरलतमाचारमार्गप्रदर्शनद्वारेति बुद्धोपदेशानामुद्देश्यम् न जातु तर्कशास्त्रद्वारा- ध्यात्मप्रन्यि समुत्पाटनम् । इति हेतोरेव निकायेषु अतिप्रश्नान् कुर्वत शिष्यान श्रावस्त्यपाले जेतवने, विहारावसरे मारक्यपुत्तेन, अस्य जगत शाश्वतमाश्वत- विपये जीवदारीरयोभिन्नताभिन्नताविषये च प्रश्ना उत्थापिता परवाचार्यमहा- भागै आचारपयप्रतिपत्ति प्रति, वैराग्योपशमाभिजानिर्वाणानामसाधनतया तेपामव्याकृत्वमुद्घोपितम् । तदर दृष्टान्तमप्या यथा यदि कश्चिद् व्यक्तिविशेषो विपदिम्यवाणविद्ध' अत्युत्क्टवेदना- निविण्ण चीत्क्रोति सौत्करोति तदा तद्वन्धुबान्धवा तच्चिकित्सायं विपवंध. मानारयेय तदा रुग्णनरुज्याय कि पीयूधपाणे नामस्पगोत्रादिपरिज्ञानायं कृता प्रश्ना तद्वालिशत्वद्योतनादतिरिक्त किनामान्यद् भवेत् । तयंदात्रापि बोध्यम् ।

·सम्कृतसाहित्यविमश भवरोगरजा, पलेशबहुलव्याकुलाना मानवाना कृते अध्यात्ममार्गोपदेशेन क्लिष्ट- तरेण कि प्रयोजनम् । कर्तव्यमार्गोपदेश एव तेषा नरुज्याय प्रकल्पिष्यते । अत स एव मार्ग उपदेष्टध्य सर्वश्रेष्ठत्वेनेति तदाशय। सत्यचतुष्टयम्--बौदाता नये, दुःख, दुःखसमुदर, दुःखनिरोय, दुःख- निरोधगामिनी प्रतिपच्चेति सत्यचतुष्टय सर्वश्रेष्ठत्वेन गम्यते । एतदेव सत्यचतु- प्यमार्यसत्यनाम्नाऽपि स्म्रियते। मत आर्या' सज्जना एव सत्पचतुष्टय प्रनिपतु शक्नुवन्ति नानार्या पामरा । उक्तञ्च- 'ऊपक्ष्म पयंव हि फरतलसस्थ न विद्यते पुभि । अक्षित तु तदेव हि जनयत्यरतिञ्च पोडाञ्च ।। फरतलसको पारो न वेति सस्कारद खता-पक्षम। अक्षिसास्तु विद्वान् तेनैवोद्वेजते माढम्॥ [माव्यमिक्वारिकावृत्ति, पृ० ४७६] आपसत्ये प्रथम हि 'दुःखम्' सर्वप्राणिगोचरम् । नहि अस्य सत्ता फ्यमपि अपलपिनु शरया । द्वितीदुरवसमुदय दुःखकारणमित्ययं । तद् दुखस्व किञ्चिदेपमेव कारण किन्तु कारणपरम्परा ।साच द्वादानिदानवदेन प्यपदिश्यते । दादानिदानानि च-जरामरण-जाति भव-उपादान-तष्णा-दना-स्पांबडापन- नामरप-विज्ञान-सस्कार-अविद्यारानि । अत्र पूर्व प्रति परस्य कारगता । जरा- मरण प्रति जाते , जाति प्रति भवस्य । भवो हि पुनर्भवपरोऽत्र, उक्त हि बसुपन्धुना । 'यभविष्यद्भदाल पुप्ले तद्भर 'मभिधर्मकाय ३१२४] रिपेयमादि पूर्व प्रति परस्य पारणतामनुसन्धान रविवव सर्वस्य दुख- पुनस्यान्तिमशरणत्वेन स्वोत्रियते । अयिदा हि सत्याच पारणम् । अविद्यावा. गतो जीवोऽस्मिन् समृतिवनिता दाभ्रोति । प्रतीत्यममुत्पादा-ए नामानिदानाना 'प्रतीत्यसमुत्पाद' त्यति भपराराणा। एप प्रत्तोरसलामो धौरानो मौरियो राधान्त । अयमेव सास हारपतावादगार प्रसैविध्यति । समदाजहार च पदरीतिः- 'तौरव साम्दो स्थान प्राप्तायभायां पसते । 'पदि प्रादुर्भा' इति । समयाद राम प्रादुर्भावार्षे पहने। सताय हेसुप्ररवयमापनो भावानामापार प्रोग्यममुपादाय वा का०प०७] । गच प्रोग्राममापारी, द्वारिकाडा । पूरालयो मप्यारी परिपूर्गा ॥ [भन० मा० १२०) x भार-(१) अनीस मगाशनिशाने परिवारा। .

·नास्तिवदर्शनप्रकरणम् : वौद्धदर्शनम (२) वर्तमानजीवनसम्बद्धनिदानान्यष्टो-विज्ञान-नामरूप-दडायतन-स्पर्श-वेदना- तृष्णा-उपादान भवास्यानि । (३) भविष्यजीवनसम्बद्ध द्वे-जानि-जरामरणात्ये । तदस्या मूलकारणीभूताया अविद्यापा निरोधे सन्येव दुपनिरोधः सम्भावि- तुमपपद्यते इति । दार्शनिकसिद्धान्ता:-बौद्धधर्मस्य दार्शनिक सिद्धान्ता अपि विञ्चिद्वि- लक्षणा इव प्रतिभान्ति। मात्मविषये ते वैदिक्दर्शनतो भूयस्तरम् भिद्यन्ते । इच्छाउपादिकं ते मानसप्रवृत्तित्वेनाभ्युपगच्छन्ति आत्मास्तित्वं ते स्वातन्त्र्येण भाभिमन्यन्ते। प्रात्यह्विानुभवगोचरमानसप्रवृत्तीना सड्यात एवात्मा तेषा नये न जातु तद्मिनः कश्चित्स्वतन्त्रसत्तावान् पदार्यः । एपाच अयमात्मा नामस्पात्मक. । नामपदेन मनस्तत्प्रवृत्तपाच गृह्यन्ते। रुपपदेन च पुन' क्षियब्वायतेजामि, तज्जन्य भौतिक भारीरादिपञ्च । “अनुभवार्यमारमा स्पति पत्तद्रूपम्" चातुभौ तिक जगन्मान- मिन्यर्थः । नामानि च पुनश्चतुविधानि, वेदना-सज्ञा-संस्कार विज्ञान दात् । स्पञ्चकविधम् । तदेवमामा, स्प-येदना-मजा-संस्कार दिनानेतिरञ्चस्कन्धाना पुञ्जमात्र एव । इम एव पञ्च स्वादयः पन्चस्स्न्वरदेनापि निजागद्याने। नराम्यवादः मंधातवाहो वा एप एव बौद्धाना नराम्पबार सध्यानवादी वा मिलिन्दप्रदने भदन्तनागमेनन दृष्टान्न दिशा यवनाधिपनि मिलिन्द प्रति प्रदरवनीतः। स राजान पप्रच्छ यं रथमारुह्य भवानत्र आयान । तंरयं यर्णयेति । स्मितञ्चश्गल रय ? नेति स उवाच । इत्यं अदयवान्तरमपि रयत्वेन पृष्टः नृपो नेति नेति प्रत्युवाच । तहि पिम्बरपोरय स यदा प्रतिवा न शशाय, तदा नागसेनाचार्यः समुपदिदेश-अवयवनइयात एवं रथपदभार, नत्वषयवः । इत्यमेद पञ्चकन्य एव आत्मपदव्यपदेवर न तद्वपतिरिक्त पस्चि- दन्यः पदार्य इति । तादास्यावास्तनिकसत्तावनो जीवात्मन सत्तामभिमन्यमाना: में यदिएमा प्रधाना स्वर्गारवगंञ्च संवारा काममाना अहनियां प्रपनन्ने ते तयंयोपहासास्पदतामुपयान्ति धनरमता, यथा सपुष्पागि पिचेरामा. मौरान- मपत्य गगनमण्डलमारोई प्रयतमाना बुद्धिविकलवा उन्मना इति। सन्तानयादः-मोटाना जोवो जगमवेत्यमयमप्यनियम, प्रति परिणाममानि च । पपा दीपणियानुक्षण पग्निमार दीतिमलातविनानन एत्वावधिमेबोझामने तव जगालोमोरपि गणिया । नागमेनन्नामुमय पयोविशारदृष्टानन विशदपनि । यया पो विनिमाप, दधिनयनीन वादिय विपरिणम्यमानमनि बस्देश्यन्न नानि परिवानपनि पानिपताम् । तर ?

·३०८ सस्कृतसाहित्यविमर्श कारमापनस्यापि पयस पयस्त्व को नामापलपितु प्रकल्पेत । प्रवाहरूपेण वस्तुन समकालत्वावच्छेदेनोत्पादलयो सम्भवन्तावास्ताम । न जातु तो सन्ततिलतिम्- च्छिन्त । एव प्रतिक्षण परिणामवतो जगज्जोवयोरनित्ययोरपि सतो नित्यता सम- भासते आपाततो न तु वस्तुगत्येति विवेक । अयमेव सन्ततपरिणामसालितावाद , सन्तानवादनाम्नापि जरोगृह्यते। वस्तुतो बौद्धाना नये परिणाम एव केवल विश्व प्रपञ्चेऽस्मिन् सत्यता बित्ति । न तु तत्परिणामवत् किश्चिद्वस्त्वन्तरम् इति । बौद्धदर्शनविकास बौद्धदर्शन हि मुख्यतया चतुर्यु विभागेषु विभक्तो दृश्यते । चैभापिक- सौत्रान्तिक-योगाचार-माध्यमिकारयेषु । तत्र वैभाषिकाणा बाह्मार्थप्रत्यक्षवाद , सौत्रान्तिकाना बाह्यार्थानुमेयवाद, योगाचाराणा विज्ञानवाद', माध्यमिकानाञ्च पुन शून्यवाद इति । तत्रापि बाह्यार्थ प्रत्यक्षरूपेण सत्य मन्यमाना वैभाषिका । बाहाप्रत्यक्ष- सिद्धमनङ्गोकुर्वाणा सौत्रान्तिका । बाह्यजगतो नितान्तमिथ्यात्वमङ्गोकुर्वाणा केवल चित्तमेव सत्यपदार्थत्वेन स्वीकुर्वाणा विज्ञानवादिनो योगाचारा । चित्त. स्यापि ससास्वातन् यमनङ्गीकुर्वाणा बाहार्यवद् विज्ञानवादमप्यवहेलयन्तो मन्तव्य- त्वेन केवल शून्यमेवोपलालयन्त शून्यवादिनो माध्यमिका । एषा नये समस्तस्य जगतः सत्ता प्रातिभासिको । केवल शून्यमेव सत्यसताकम् । इत्थमिद चतुर्विभाग विभक्त चौद्धदर्शनम् विकासस्य पराकाष्ठामवगाहते। उपश्लोफितञ्च भवति 'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिल शून्यस्य मेने जगत् , योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासा वियतॊऽखिल । अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्धति सौत्रान्तिक', प्रत्यक्ष क्षणभङ्गरञ्च सकल वैभाषिको [मानमेशेदय पृ० ३०० आडयारसस्करणम् ] एष चतुर्वपि, वनाविशना सम्बन्धो हीनपानेन, प्रयाणामन्येषाञ्च महा. पानेन। सत्यपि सत्तायिययमन्ने मतभेदे खल्वमो महायानसम्मतसिद्धान्तानुया पिन । तत्त्वसमीक्षाशा, बंभापिका यदि पूर्व दिशमालम्बन्ते, सहि योगाचार. माध्यमिको पश्चिमामाश्रपेते । सौत्रान्तिफास्तु मध्यगा । यतोऽशतोऽमी सर्वास्ति- पादमनुमोदन्ते सिद्धान्तातरेष प योगाचारमभिन दन्ति । निर्वाणविषयको मतभेद- संभाविका-सारनिर्वाणयोरुभयोरपि सत्यतामङ्गीकुति। माध्यमिपा-उभयोरपि असत्यताम् । - भापते ॥

·नास्तिवदर्शनप्रकरणम् : वौद्धदनम् सौत्रान्तिका:-संसारस्य सत्यनां निर्वाणस्य चासत्यताम् । योगाचारा:-संसारस्यासत्यता, निर्वाणस्य सत्यनाम् । इति तेषां निर्वाणविषयको भेदः समासनोऽवगन्तव्यः । वौद्धधर्मस्य साहित्यम् एपा चतुर्णामपि वभाषादिकानां आचार्य: अनेक ग्रन्या विरचिताः। मतो बौद्धदर्शनसाहित्यशेवधिः संख्यातीप्रन्यरत्नः परिपूर्णो विलसति । मद्यपि संस्कृत- भापायां तावन्तः सन्दर्भा न सन्ति यावन्तो चीन तिब्बनादिदेशान्तरोयनायासु । वनाषिकसम्प्रदायावलम्बिना 'अभिधर्मज्ञानप्रस्थानशास्त्र' मिति सर्वमान्यो प्रन्यः । यः खल कात्यायनीयपुत्रेण बुद्धनिर्वाणात शतपयवानन्तरं प्राणायि । अयं चतु- प्रचत्वारिंशद्वर्गनिबढोस्टपरिच्छेदातडूतः विपुलकायो प्रन्यः संस्कृतभाषायां नोपलन्यत इति षस्य मनो न दुनोति । परन्तु हनचाङ्गकृतचीनभावानुवादः प्रायः सप्तमशताउदा सम्पादितोऽद्यापि समुपलभ्यते । भूभजः कनिकस्म शासनकाले, अस्पोपरि 'अभिधर्मरिभाषाशास्त्रांस्यस्य विसदस्य व्याख्यानन्यस्य रचना संवृता । एप भाष्यग्रन्योऽपि चीनीयभापायां तिब्बतीयभाषायां चोपलभ्यते, गीर्वाणवाण्यान्तु अस्याप्यभाव एव । इदं विभाषाशास्त्रमाधारीकृत्य प्रतिष्टिनी वादविशेषोऽपि भाषिकसम्देनैव प्रसिद्धि गतः। महाविदुषो वसुबन्धमहाभागस्य अभिधर्मकोशात्या सन्दर्भः काश्मीरेषु वैभाषिक्षणां परमादरणीयः प्रामाणिरश्च परोत्ति । बौद्धदर्शनप्रपञ्चेतिवर्स वसुबन्धनामाक्षराणि स्वालङ्क तानि अद्यापि बिलसन्ति । अस्य सर्वानिशापिनी प्रतिभा वंदुष्यवंभवश्वासितेपि भारते वर्षे प्रख्यातेः पराकाष्टामधिमाहते। यौवनेसो बनापिक्मतावलम्बी परचा अमंगाट्य- निक्षोः सदुपदेशेन विज्ञानवादी संवृत्त. । कौशिक गोत्रीयाणां पुरपपुर (वर्तमान पेशावर) निवासिना पस्मिश्चिद् व्राह्मगले समत्पन्नाना प्रयाणां सुनानामयं मध्यम- मपिरासीदिनिकालविद याचक्षते । प्रौढावस्थायां अयोध्या निवासस्थानञ्चकार । अत्रकानेन स्यविरद्धिमित्रद्वारा हीनयाने दीक्षितो भूत्वा, विद्यादेप प्रतिपति- युधान् पराजिन्य प्रगल्भपाण्डित्यस्यापूर्ववावदूक्ताचाच परिचयोसामि । कुमार- सोशल्पा पोपश्चार महिनामापरि मार मिनिहालवालयोनि चतुपंशनरदेशोपः स्योकृतः । अभिधर्मकोभियस्यास्य प्रन्यरत्लस्य गद्यर्शव- कुलभूषणेन वागमन हर्षचरित "दारपि शापशासनालः दो ममपरि- गद्भिः", इत्पत्तोपं ब्राह्मगेवपि प्रतिष्ठापिता प्रतिष्ठा । सस्म प्रन्यम्दानेशप्टोग अपि विरचिता दृश्यन्ते । तामुम्मिरमनेम्नत्वापिया, दिनागम्य ममंदीशाग, पोमित्रस्य च स्टार्या मतीय प्रयाताः ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श सघभद्र --चतुर्थशतकभव सधभद्रो नामापर वसुबन्धो प्रतिस्पर्धी बौद्धाचार्य । वसुबन्धो सिद्धान्तान् खण्डयितुमनेन कोशकरकाल्यो ग्रन्यो विरचित । एप च बृहदान्य सप्तलक्षमित श्लोनिबद्ध कोशसिद्धान्तखण्डने च लब्ध. प्रतिष्ठ । 'समयप्रदीपिका' च वैभाषिकसिद्धान्ताना सारभूतोऽन्यो ग्रन्य । वैभापिकराद्धान्ताः-चभाषिकाणा नये नानात्मक जगदिद वास्तविक सत्यम् । सत्ता चास्य प्रत्यक्षज्ञानगम्या । बाह्याभ्यन्तरेति द्विविधभेदभिमस्य भौतिकस्य मानसिकस्य च जगतो मियो निरपेक्षतया स्वतन्त्रसत्ता स्वीकृता । वस्तु- विभागश्च, विषयीगत-विषयगत भेदेन द्विविध । विपयोगतविभाजनविधया पुन समस्ता पदार्थास्तिविधा--पञ्चस्कन्ध-द्वादशायतनाष्टादशधातुभेदात् । तन रूप-वेदना-सज्ञा-सस्कार-विज्ञानानोति पञ्चकन्या । पडिन्द्रियाणि पविषया. श्चेति द्वादशायतनानि । आयतन हि ज्ञानसाधनोभूत 'आय तनोतीत्यायतन मिति तद्वद्युत्पत्ते । घटनाविशेषाणा सन्तानवितान धारयन्ति ते अष्टादशवातव । तेषु द्वादशायतनानि षट् च चक्षु -श्रोत्र-प्राण-रसना-काय-मनोविज्ञानानीति सम्भूय सर्वेऽष्टादशधातव उच्यन्ते । विषयगतविधया तु जगदिदमखिल द्विविधधर्मस्य समुच्चयमात्रम् । वैभाषिकाणा समस्ता सत्तात्मका पदार्या धर्मपदेनोच्यन्ते । 'अभिधर्मकोशा'नुसारेण धर्म सास्त्रवानास्रवर्भदाद् द्विविध । रागद्वेषादिमलदूपिता सालवा, तदहिताश्चानासवा । एवविधाना समस्तधर्माणा संख्या पञ्च- सप्ततिमिता। तत्र द्विसप्ततिस्तु अनाखवा, त्रय सास्रवा इति क्षिस्यप्तेजोवायव एव चत्वारि भूतानि । आकाशस्य भूतत्व ते नाद्रियन्ते । पृथिव्यादिभूतचतुष्टयस्या- न्तिमोपादानानि, पाथिव-जलीय-तैजस-वायवीयपरमाणुरूपाणि । परमाणुश्चैया पटकोणात्मक । 'पटुकेन युगपद्योगात् परमाणो पडशता।' [स० द० स०] । वैभाषिराणा ज्ञानसाधनानि द्विविधानि-~प्रहणाध्यवसायभेदात् । प्रहाद्वारा समान्यज्ञानोपलब्धि । वस्तुनो नाममातिन्या सयोजनञ्चाध्ययताय । एष प्रणाभ्यवसायभेद विञ्चित् सदिकल्पनिरिकल्पज्ञानेन सह सवदति । निर्वाण -निर्यागो द्विविय सोपपिशेपनिप्पपिशेषभेदात् । अनयोनि- प्रस्यानसूत्रेय विशदविवेचनमुपलभ्यते । क्षीणेप्वप्यास्त्र वे जीवितावस्थायामत अव- पानेरपञ्चस्पन्ध सोपषिोपनिर्वाण उच्यते, निरयशेषसमस्तोपधिकरच निरुपधि- प इति । समासतोऽनयो स एव भेदो यो जीवनमुक्तविदेहमुश्नयोरिति विवेक । सौधान्तिकमतम होनमानस्य दानिशा दो भेदो भापिर सोमान्तिकदचेति । सौरा. तन्त्र ·नास्तिकदर्शनप्रकरणम् बौद्धदशनम् लिगा अभियमस्य वुद्धरचनाऽभावात् प्रामाण्य नाङ्गोकुर्वन्ति । तयागतस्या. घ्यात्मिरा उपदेशा सुत्तपिटक्स्य पतिपयेषु सत्रय सन्निविष्टा । सूत्रान्तस्य हि बुद्ध- रचितत्वाग्नितात प्रामाण्यम् । सूत्रान्तात्प्रवृत्तत्वादेवास्य सौत्रान्तिक इति समापि अर्थवती प्रतीयते', दाप्टिकान्तिपसम्प्रदायस्तु सौत्रान्तिकस्पर्वका शाखा । सौत्रान्तिकमतप्रवृत्तिस्तु यंभापिक्सम्प्रदायात् पश्चात्कालीन । सौत्रान्तिकाना प्रधानसिद्धान्तानामुल्लेखस्य बंभाषिक्ग्रन्यवृतिप समुपलम्भात् । वसुबन्धुना अभियमकोदास्य स्वरचितभाष्ये वैभाषिकसिद्धान्ताना दोपोद्घाटनपुरस्सर खण्डन व्यधायि । अत वैभाषिकेण सपभद्रेण वसुबन्धुप्रदर्शितान् दोषान् निराकमेव समय- प्रदीपिका, न्यायानुसारश्चेति प्रन्यद्वय विरचितम् । यस्य समपंने सौत्रान्तिन यशोमिण स्फुटार्यावृत्तिदृद्धिता अभिधानधर्मकोशमद्दिश्य । कुमारलात --सोमान्ति सिद्धान्तप्रचारकारचत्वारो विशिष्टा आचार्या कुमारलात, श्रीलात, पमपात , मुद्धदेव इत्यास्या सजाता । तेषु सोमान्तिक- सिद्धान्तानामाद्यस्थापक कुमारलात एव । अस्य स्थितिकाल द्वितीपशतक्स्यो- त्तरार्द्धादरम्प ततोपशतकस्य प्रथमाई एव ऐतिहासिक स्वीक्रियते । नागार्जुन- समसामयिक एप प्रतीयते । फल्पनामण्डितका एवास्यक्मागरचना गद्यपद्यमयी विविधाभिमंकयाभिनिवद्धा । श्रीलातश्च कुमारलातस्याऽनन्यतम शिष्य । येन विभाषाशास्त्रात्यसन्दर्भो व्यलेखि, योऽद्य यावदलभ्य एव । धर्मवातबुद्धदेवयो विशिष्टसिद्धान्ताना समुल्लेखो बंभाषिक्प्रन्येषु समुपलभ्यते । सौगान्तिकसिद्वान्ता सौत्रान्तिकाना पाल' केवल यतमान एव । पालविषय भूतभविष्य. सल्पना निराधारा, अवास्तविको च । भाषिशस्तु भूतभविष्यवर्तमानेनि कारप्रयस्यापि सत्ता स्वीकुर्वन्ति अत एव ते सर्वास्तियादिन इति पदेनापि जोघष्यन्ते । एपा ज्ञानस्य स्थत प्रामाण्यम् । प्रदीपवन ज्ञानस्य हि स्वय- प्रकास पम् । ज्ञानम्य स्वयसवित्तिसिद्धान्त विज्ञानवादिनामपि अभिमत । नापिशनाममददातया, इमे जगत सत्ताया प्रत्यक्षतामनङ्गीर्वाणा' तदन: मेरगम्यताभिनन्ति । जगन समस्तवार्याना क्षणिकत्वात्तया प्रत्यक्षतपोपल. रिघरसम्भवा एव । यमपावन्देन यस्य वस्तुन प्रत्यक्षता, तदनुपगमेव परिवर्तन गर्भनिलीनस्वान् सदुपलम्पेराभासमात्रस्यंत्र मन पटले नोल्पीतादिपेण सचिनन्यान ‘क मौवालियाप । ये मूत्रमागा न तु मात्रमाणाम्न मोत्रालिका। [पशामित्रमा पृ. १.]

·सस्कृतसाहित्यविमर्श केवल तज्जन्यज्ञानस्यवावशेषात्, तद्धमाकारता किञ्चिज्जानमुपजनयति अनु- मानगम्यम्, न च प्रात्यक्षिकमिति भाव । तथा चोक्तम् 'नीलपीतादिभिश्चित्रबुद्धधाकाररिहान्तरं । सौत्रान्तिकमते नित्य बाह्यार्थवस्त्वनुमीयते ॥ सर्व०सि० स० पृ० १३] सौत्रान्तिकाना बाह्यवस्तुन सत्यत्वमभिमतम् । किन्तु तदाकारविषय ते मियो भिद्यन्ते । केचिद्वस्तुगताकार वस्त्वाश्रित मन्यन्ते, अपरे चित्तवृत्तिविनिर्मि- तम् न जातु वस्तुपतमिति अम्युपगच्छन्ति, इतरे चोभयात्मकमिति । परमाणुवाद- विषये सौत्रान्तिकाना विलक्षणमेवाभिमतम । एषा परमाणूना निरवयवत्वम् । मिथस्तेषा स्पर्शाभावश्च । परमाणुसघातस्य तत्परिमाणम्प्रति करणता। सर्वे च पदार्था निसर्गत एव विनाशशोला । न अनित्या । विनाशश्च अभूत्वाभाव परिवृत्तिलक्षण । उत्पादविनाशरूप । मत क्षणिकः । आत्माकाशी हि सत्ताहीनौ । असत उत्पन्न वस्तु क्षणे स्थित्वा विलय गच्छति । निर्वाणविषयेऽपि श्रीलातकुमारस्य मतवलक्षण्यम् । स प्रतिसस्यानिरोपाप्रतिसख्यानिरोधयोश्च भेद नाङ्गोकरोति । प्रतिसख्यानिरोधो हि प्रज्ञानिबन्धना भाविक्लेशानुत्पत्ति । अप्रतिसस्यानिरोपश्च क्लेशनिवृत्तिमूलको दुःखानुस्पत्तिः । ससारानुत्पतिहि क्लेशनिवृत्तिनिबन्धना । अत क्लेशानुदय एवं दुःखानुत्पाद प्रति कारणतामालम्बते । क्लेशानुदय एष तेषा निर्वाण- इति भाव । योगाचारमतम् मैत्रेयनाथ योगाचारस्याचप्रवत्तकविषये, सत्यपि भूयसि मतवमत्य अन्तिमानुसन्यानमालम्थ्य इतिवृत्तविदभि निर्णीतप्रायमेवेद यदस्य प्रवर्तको मंत्रयनायो नाम परमपण्डित एव । तत्प्रणीत प्रथमो प्रन्यो मध्यान्तविभागनामा गद्यपधनिबद्ध सुतरा प्रसिद्ध । कारिकामागोऽस्य मैत्रेयनाथेन गद्यभागश्च असङ्गमहाभागेन गुम्फित । अस्य भाष्यम् यसुबन्धना रचित तदभाष्यटीका , स्थिरमतिना सम्पादिता। द्वितीयो 'अभिसमयालङ्कार' प्रज्ञापारमितोपदेशशास्त्रम, तृतीय 'मत्रालङ्कार', धतुर्षों 'महायानोतरतन्यम्', पञ्चमो 'धमर्मताविभाग'। असन-पतुशतकेऽस्य स्थितिकालो निर्धापते, पुरषपुरनगरस्य सम्प्रति पेशावरनाम्ना प्रसिद्धस्य कौशिवगोत्रीयविप्रवशावतसस्यास्य असगनाम्नो महा- विदुषो पदुष्पविभूति मंत्रपख्यातिम पतिशते । असङ्गाचार्य राज समुद्रगुप्तस्य शासनकाले अयोप्यानिवासमझीवार। स्वानुभो यमुवाचानन योगाचारदीक्षया दीक्षित विज्ञानवादप्रचारार्थञ्च ·: नास्तिकदर्शनप्रकरणम् : बौद्ध-दर्शनम् ३१३ प्रेरितः विविधान् तद्विपयकान् प्रन्यान् प्रयितुम् । महायानसंपरिग्रहः, महायाना- मिधर्मसंगीतशास्त्रम्, योगाचारभूमिदास्त्रम्, अभिसमयालद्धारटौर, चास्य प्रसिद्धाः सन्दर्भाः । योगाचारमते लम्यदीक्षितेन वसुबन्धना त्रिवारिकाभिनिवद्धो विज्ञप्तिमानतासिद्धिनामकः सन्दर्भो विज्ञानवादस्य सर्वमान्यः प्रामाणिक्श्च ग्रन्यो व्यलेखि । यहचायना डाक्टर लेवीमहोदयेन परिस' नगरीतः निशिकानाम्ना प्रकाशितो लभ्यते। स्थिरमतिः-स्थिरमनेः स्थितिकालाचतुर्यातस्यान्तिमो भाग.। एप महानुभावो वसुबन्योः प्रमुखः शिष्यः । बिशिकाभाष्यम्, माध्यान्तविभंगसूत्रमाप्य- टीका, अभिधर्मकोशमाप्यवृत्तिः, मूत्रालङ्कारवृत्तिभाप्यम्, मूलमाध्यमिक- कारिकावृत्तिश्चेति पञ्चास्य सुप्रसिद्धा अन्याः । दिड्नाग:-बौद्धन्यायशास्त्रसुप्रसिद्धी दिनागाचार्योऽयं शास्त्रार्यपट- त्वेन प्रगन्भवावक्त्वेन च विद्वद्मि 'दिपम' इत्यपायिना विभूषितः । कांची निक्पा हिंसवाभिपनगरे ग्राह्मणपुलसमुद्भवो दिनागोऽयं वसुवन्योः मुख्यः शिष्यः ३४५-४२५ तमस्य पीस्ताब्दस्य मध्ये जातः । प्रमाणसमुच्चयः, प्रमाणसम- च्चयवृत्तिः, न्यायप्रवेश, हेतुचक्रमर, प्रमाणशास्त्रम्, आलम्बनपरोक्षा, तद्वनि- चेति पडनन्या दिटनागप्रणीता बौद्धन्यायप्रपञ्चे अमिताभया प्रभासन्ते । धर्मकीर्तिः-धर्मकीतिरयं सप्तमशतरस्य (६३५-६५०) मध्यभय, दिव- नागस्प भाष्यकाररपेण प्रस्यातः । अस्प सुप्रसिद्धौ ग्रन्यो 'प्रमाणवात्तिक-न्यायबिन्दु'- समाल्यो । यत्र ब्राह्मपनप्यायिकताक्षेपानां निराकरणं बौद्धसिद्धान्तानाञ्च प्रति- पादन मण्डनञ्च विहितम् । धर्मकीतिविरचिता अन्येऽपि पञ्च सन्दर्भा उपलम्पन्ने- हेतुविन्दुः, प्रमाणनिश्चय', यादन्यायः, सम्बन्धपरीक्षा, सन्तानान्तरसिद्धिश्चेति । धर्मपालः–अपरोऽयं धर्मपालो नाम महापण्डितः सप्तमातकारम्भमवः नालिन्दा-चौविहारस्याध्यक्षपदेलडूत आसीत् । अनेन योगाचार दान्यवादयोः प्रन्येए टीका रदृश्तिाः । दमुवन्यप्रणीत 'विज्ञप्तिमायनामिद्धि'प्यास्यायाः शान- शास्त्रवपुल्यनाप्यस्य व्याख्या च कृता। माध्यमिकमतम् नागार्जुनः-न्यवादापरपर्यापम्य माध्यमिकमिदान्तस्पायः प्रचारको:- अनवान् नागार्जुनः । दाक्षिणायोज्यं ब्राह्मणालापनमो बौदधर्मस्य दोहाङ्गी- पारानन्तरं श्रोपर्वते नियमितुमारेभे । अस्य महामेपाविनोलोरिस्तारिणम्य मोतिचन्द्रिका मारनोपदार्शनिवाम्बरेलगतया विराजते। अस्य प्रयानो अन्यः ·संस्कृतसाहि यविमर्श . माध्यमिकशास्त्राभिष सप्तविंशतिप्रकरणेषु विभश्त कारिवानिबद्ध शन्यवाद- प्रतिष्ठापक विद्वन्मण्डले अतीव प्रतिष्ठित । अस्य महत्त्वशालिवृत्तिए श्रीभव्य- प्रणोता 'प्रज्ञाप्रदीपा', चन्द्रकीतिविरचिता 'प्रसन्नपदा' च मुख्या। 'प्रज्ञापारमिता- शास्त्र' श्रीकुमारजीवानूदितम्, 'दशभूमिभाषाशास्त्र'ञ्चास्य विषयपर्यालोचनदृशा महायानस्य विश्वकोशौ एति धक्त शक्यते । एवमेव, आयंदेव (२००-२२४, सीस्ताब्दभव ) स्थविरबुद्धिपालित (पञ्चमशतकसम्भव ), भावविवेक, चन्द्र- कीति , शान्तरक्षित , इत्येतेऽन्ये महान्तो विद्वासो माध्यमिकमतप्रचारका अभूवन् यरनेके ग्रन्या गुम्फिता । येषा कीतिलताऽद्यापि बौद्धदर्शनोद्याने सुतरा पम्फुल्यमाना विलसति । जिज्ञासुभिस्तत्रतत्रैवानुसन्धेयम् । शून्यवाद माध्यमिकाचार्याणा सिद्धान्त शून्यवादपदेन व्यपदिश्यते । बौद्धाना चतुर्वपि दर्शनप्रस्थानेषु शून्यवादस्य तात्त्विकस्वरूपनिरूपणे भूयान् मतभेद । सामान्येन शू-यशरदश्च सर्वत्र सवसत्ताऽसद्भावमभिधत्ते । परन्तु बौद्धा अत्र विप्रतिपद्यन्ते । तेषा शून्यशब्दोऽनिर्वचनीयतावचन । पदार्थस्वरूपनिर्णये चतस्त्र कोटयो भवन्ति, अस्ति, नास्ति, तदुभय, तन्नोभयञ्चेति । परन्तु परमतत्त्वनिर्णय नंता परिवृद्धा । उक्तञ्च माध्यमिकफारिकायाम् न सन नासन् न सदसन चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्त तत्त्व माध्यमिका विदु ॥ [१११७] माध्यमिकाना नये शून्यपद विशिष्टार्थलक्षकम् । हीनयानस्याचारविषयक- मध्यमप्रतिपदनुस्प, माध्यमिका अपि तत्वनिर्णये मध्यमप्रतिपद्राद्धान्तमेव स्वीकुर्वन्ति । एपा नयेन वस्तु नैकान्तिक सत् नचकान्तिकमसत् । अनयो सदसतो स्वस्पनिर्णय तयोर्मध्यविन्दुमालम्व्यव सम्भवति । उक्तञ्च- अस्तीति नास्तीति उभैपि अन्ता, शुद्धी अशुद्धौति इमेऽपि अन्ता। तस्मादुभे विवर्जयित्वा, मध्ये हि स्थान प्रकरोति पण्डित ॥ [समाधिराजसूत्र नेपा शून्यमभावार्थक । अभावो हि सापेक्षत्वाद् भाव निदिशति । एपा दाम्यपद निरपेक्ष सत् परमतत्वमवगमयति । तदेतन्मध्यममार्गस्योदभावक्त्वा- देतरप्रस्थान माध्यमिवपदेन ध्यपदिश्यते । माध्यमिपाचायण धोनागाजुनेन द्विविध हि सत्य स्वीकृतम् पारमार्थिव सातिर चेति। तत्र पारमाथिर वास्तविक, सातिरमवास्तविरम । उपतञ्च अन्त ·नास्तिकदर्शनप्रकरणम् : बौद्ध-दर्शनम् मध्यमकारिकावृत्ती चन्द्रकोतिना:-'समन्ताद् वरणं संवृतिः । अज्ञानं समन्नात् सर्वपदार्यतत्वान्छादनात् संवृतिरित्युच्यते।" [ पृ० ४९२ ] । तत्र चानुत्पन्ना- निरुद्धानुच्छेद्याशाश्वतादिविशेषणविशिष्ट शून्यपदवाच्यं तत्त्वं पारमार्थिकम् । यत्तु पुनः बुद्धयगोचरं कल्पनामानात्मक अविद्यालक्षणं ज्ञानसंवलितं वस्तु तत्सातिरम् । उक्तञ्च:- रतीव सूक्ष्मा 'सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना । लोसंवृतिसत्यञ्च सत्यञ्च परमार्यतः॥ [२४१८ ] एवञ्च चन्द्रकीतिरप्याह, 'अतो भावाऽभावान्तद्वपरहितत्वात् सत्स्वभा- वानुत्पत्तिलक्षणा शून्यता मध्यमा प्रतिपद् मध्यमो मार्ग इत्युच्यते।' प्रसन्नपदा] । इमे च माध्यमिशचाः शून्यातसमर्थकाः । इदं हि नानास्पं जगत्, शून्यस्यव विवर्तात्मकं स्पम् । यद्यपि परमतत्त्वस्य सद्भावं ते मन्यन्ते तथापि तत्परम-तत्व. स्वस्पस्याजेयत्वमनिर्वचनीयत्वञ्च को नामापहोतं पारयेत । तन्नापि सत् नाप्यसत् न तदुभयं नापि तदुभयभिन्नमिति । इदमित्यन्तया निर्वस्नुभशश्यत्वा- दनिर्वचनोयमेवेति कृत्वा, शून्यत्वमनिर्वचनीयत्वमिति विवेकः । माध्यमिकप्रस्यानस्य परमपण्डितस्य श्रोनागार्जुनाचार्यस्य तपद्धति- । अनेन सम्पग्विविच्य मध्यमशरिकायां, सर्वेषामपि गतीन्द्रिय- स्कन्धधातुदुःखसंसर्गस्वभावकर्मबन्धमोक्षकालात्मप्रभूतिपदार्थानामवास्तविकत्वमा सत्यत्त्वञ्च निर्धारितम् । गम्यताया एव फेवलं सत्यत्वं वास्तविकत्वञ्च प्रतिपादि- तम् । शून्यवादिना माध्यात्मिकसिद्धान्तानां निष्कपः स्वरारिकायां प्रपञ्चितः :-- 'न स्वतोनापि परतोनद्वाभ्यां नाप्पहेतुतः । उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावा: क्वचन केचन ॥' इति अयं भाव', भावाः स्वतो नोत्पधन्ते नापि परतः, नोनयतः न चाहेतुतः । अस्याः कारिकाया व्यास्यायामाचार्यबुद्धिपालितन भावोत्पत्यभावस्य विवेचनमनि- वलक्षन्येन कृतम् । यदि भावाः स्वयमत्पद्यन्ते, तहि विद्यमानपदार्यानां रिमन्पत्ति. प्रयोजनम् ? स्वतो भिन्नादपि वस्तुनः पदार्या नोत्पद्यन्ते । तया सनि पदार्थान्तरा. त्पदान्निरोत्पत्तिः सम्भाय्यत । उभयरल्पापि दोषसभागद् अनयो. समुत्चयो न पत्रिका कारणमन्तरण पायापरी इपिन सङ्गच्छताफारणामामा- भाव इति नियमस्य सावंतान्त्रिवान् । अन्यया सर्वपदार्यन्यः सर्वपदार्योत्पत्ति- सम्भवापतिरापउने । अतः कामपानुरूपपात्वरपधातुमफेस्मिन् धातुरे जगनि न जानु भावानामुत्पत्तिः इति शून्यवादिनां तापनिरिति दिवेशः । द्धिपानिनान- पारिभिः निर्वाणान्यादयोः स्वपलमविषये तम्घसरल सर्वयंव निरस्कृतः। अवस्ने माध्यमिकमाङ्गिरमंजपा जंगीयन्ते । परन्तु भावविदेशन 'भानापर.

·सस्कृतसाहित्यविमशः नाम्ना माध्यमिकसिद्धान्तोपपत्तये न्यायानुमोदिताः स्वतन्त्रास्ता. समुद्भाविताः। अतस्ते 'माध्यमिक स्वातन्त्रिकेति' संज्ञया स्म्रियन्ते। माध्यमिकानां 'मायोपमा- द्वयवाद-सर्वधर्मप्रतिष्ठानवादी चेति द्वौ प्रसिद्धौ कल्पो । तत्र प्रथमः अद्वयवादं माया- सदृशमनुमन्यते । द्वितीयः कल्पश्च सर्वधर्मायामप्रतिष्ठान परमार्थस्वरूपत्वेना- न्युपगच्छति । महायानस्याधिमात्रानुयायिनोऽपि शून्यवादप्रतिपादका आसन् । त्रिरत्नम् आर्यसत्यावलोक्नेन प्रतीयते यद् बुद्धसिद्धान्ता उपनिषसिद्धान्तस्सह बहुदाः संवदन्ति । 'ऋते ज्ञानान मुक्ति'रिति सिद्धान्तो भगवतो बुद्धस्या- प्यभिमतः । परन्तु तन्नये ज्ञानं तावनोत्पद्यते यावत्सत्यं मनसा धाचा कर्मणा सर्वात्मना सम्यक् संधार्य शरीरमनसो. शुद्धिनं सम्पाद्यते । बौद्धदर्शने, शोल- समाधि-प्रजेतीमानि नोणि रत्नानि त्रिरत्ननाम्ना प्रसिद्धानि । शोलमत्र समस्त- सात्विक्फर्माप्यभिपत्त । तच्च पञ्चविधम्-अहिंसास्तेयसत्य-ब्रह्मचर्यमादक इय्यासेवनञ्चेति । एतच्च भिक्षुग्रहस्थयोः कृते समानम् । समाधिः चितवृत्ति- निरोधः। तत्फलन्तु पूर्वजन्मस्मृति , जन्ममृत्यपरिज्ञानं, चित्तबाधक्वतिसंवित्ति- श्चेति । प्रजा ज्ञानोपलाधिः । सा च त्रिविधा-धुतिमयो, चिन्तामयो, भावनामयी चेति । तत्र तिमयो आप्तप्रमाणजन्या, चिन्तामयो यक्तितकंजन्या, भावनामयो च समाधिजन्या। शोलसम्पन्नो जनः श्रुतचिन्ताप्रतालडू तः समाधिस्थितिमश्नुते । ततः परचित्तमानं पूर्वजन्मस्मृतिः दिव्यचक्षरुपलब्धिश्च सम्भवन्ति । तदेव मिरल- यादो मुद्धोपदेशानां निवस्यः एवावगन्तव्य इति दिक । इति वैदिपदशेनेतरदर्शनानां नास्तिकदर्शनत्वेत प्रसिद्धानां समासतः निरुपण पृतम् । तैप मुख्यतया, (१) शून्यवादेनंकप्रस्थान माध्यमिकानाम् । (२) आणि विज्ञानमात्रवादनापरं योगाचाराणाम्, (३) मानाकारानुभपक्षणिर पाहायवाटेनापरं सोशान्तिानाम् । (४) प्रत्यक्षवलक्षणक्षणिपयाहाप- पानापरं बंभाषिताणाम् । एवं सोगतानां प्रस्थानचतुष्टयम् । किञ्च (५) देहातिरिक्तदेहारमपरिणामवोदेनर प्रत्यानं दिगम्बराणाम् । (६) देहात्मवादे- मर प्ररपानं धाराणाम् । एवं सम्भूय नारिषपागां पट प्रस्थानानि इति दिए । इति सर्वतजावतन्त्र पहावयामाणशरापारीण. धीमदाधापरिडत. दिगंबनापशास्त्रि-सिद्धान्तशिरोमणिभिः विरचिते संसतसाहित्यविमस्य अन्य। पञ्चमः परिक्शा ·पप्ठः परिच्छेदः पुराण-यागम-साहित्यम् पुराणसाहित्यम् वैदिक्माहित्ये पुराणानामनीव गौरवास्पदं स्थानम् । वेद-तत्वार्यजातं सारल्यनावगमयिनुमेवतेषां प्रवृत्तिः । नूनं 'वेदायोपवृहणानि पुराणानी'त्यतीव प्राचीनः प्रदादो यथार्यः एव । महाभारतेपि--- "इतिहासपुराणान्यां वेदं ममपयेत् । विभत्यल्पनादो मामयं प्रहरिप्यति ॥" इत्यनेन, अन्पतानां वेदार्थनन्वबभन्सूनां कृते पुराणानि निमितानि महर्षिभिरिनि संसूच्यते। "सर्गच प्रतिमर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानदरितचंद पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥" येषु पञ्च लक्षणानामानि पूर्णतया सद्गच्छले तान्येव पुरापोटिमा. टोपने। अघटिताम्बिलपुराणलक्षणानि तु उपपुराणश्रेणीमाथपन्ने। 'मयं नन्द्रयचंब अ-प्रयं य-चतुष्टयम् । य-ना-प-लि-ग-यस्यानि पुराणानि प्रचक्षते ॥ इत्यनेन प्रतीवश्लोरेन पुराणानि अष्टादशा संध्याकानि सन्नौति प्रतिपादन- पुरम्मरं प्रयमातरमनोरन तेपा नामान्यपि संस्मृतानि सहरितानि च । तदेव-मन्म्य, मारगंग, भागवत, मणिप्य, ब्रह्मा, ब्रह्मवंवत, बहा, यामन, वराह, विष्ण, बाप, अग्नि, नारद, पप, सिलगर, रमे, स्त्रन्दान्यष्टादशा पुराणानि विजयानि। उपपुराणानि तु- 'सनकुमारं प्रथमं नारमिहं ततः परम् । नारदीपं शिवच दौर्शमममनुत्तमम् ।।

·३१८ सस्कृतसाहित्यविमर्श कापिल मानवञ्चव तथा चौशनस स्मृतम् । वारुण कालिकास्यञ्च साम्ब नन्दिकृत शुभम् ॥ सौर पाराशरप्रोक्तमादित्यञ्चेति विस्तरम् । माहेश्वर भागवत वासिष्ठञ्च सविस्तरम् ॥ इत्युपपुराणान्यप्यष्टादशसरयाकानि एव । तदित्य पुराणसाहित्यमत्यन्तविशाल मनोहरमलडकाररूपेण घणित गाथा- ख्यानोपाख्यानसवलित सस्कृतसाहित्यरत्नाकरे अतिभास्वर महारत्नमिवाभाति । पुराणानामाविर्भाव वैदिक्साहित्यपर्यालोचनेन विज्ञायते, यत्पुराणानि अतिप्राचीनकालत प्रचलितानि वतन्ते । एपाञ्च वेदमूलकत्व तद्विशेषज्ञा समामनन्ति । उदा- हरन्ति च- 'कच सामानि च्छन्दासि पुराण यजुषा तथा । उच्छिष्टाजज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रिता । [अयवं० ११।७।२४] "स बहती दिशमनुष्यचलत्। तमितिहासश्च पुराणञ्च, गाथाश्च नारावा. सोदचानुव्यवलन् । इतिहासस्य च वै स ह पुराणस्य च गाथानाञ्च नाराशसोनाञ्च प्रिय घाम भवति य एवं वेद ।" [अथव० १५।५।११।१२] 'एयमिम सर्वे घेदा निर्मिता सकल्पा सरहस्या सब्राह्मणा' सोपनिषत्का सेतिहासा सान्वयाख्याता सपुराणा' सस्वरा [गोपय प्रपा० २] "सोऽयमिति पिश्चित्पुराणमाचक्षीत" [त० १३।४।३।१३] इतिहास पुराण विद्या उपनिषद" [वृहदा० २।४५११] छान्दोग्यपि-- "ग्येद भगवोऽप्येमी"त्यारन्य "इतिहासपुराण, पञ्चम वेदानां वेद"- मिपादि। मापस्तम्यधर्ममूत्र तु स्फुट पुराणाना दररोषसल्याऽपि निदिष्टा- 'अप पुराणे इलोशनदाहरन्ति । अष्टानोतिसहसाणोति ।" [आपस्तम्ब०२।२२।३५] एविधानि बनी प्रध्यक्त पुराणानातिप्राचीनभवरव बन्ति । परमपरायमानानि पादाकाराणि पुराणानि, विसरमूरपाणि प्रक्षेपोरगादाम्या मम्माहतानि सम्पपवा परिवर्तन-परिवर्टन प्रक्षेपापक्षयादिसपुलतया शिति गतानि हनि मान जान ? भवतु तथपा तथा पा हरतु मुनिश्धिा यत् " ·पुराणागमप्रकरणम् : पुराणमाहित्यम् पुराणमाहित्यं भारतीयाचारव्यवहारस्य मार्यमास्कृतिकपरम्परायाः, धर्मार्थकाम- मोक्षोपथिकोपदेशाना महान् खलु मार, नास्ति तादृशो विषयो लोरहितावही यस्तत्र न णितो भवेन् । पुराणानामियना सम्प्रति पुराणानामियत्तानिरिणायमन्तरङ्गप्रमाणानि प्रस्तूयन्ले : १. मत्स्यपुराणम्-'तन्मन्म्यमिति जानीम्वं, सहलागि चतुर्दशा (१४०००)। २. मार्कण्डेयम्-'पुराणं नवसाहस्र (९०००) माण्डेयमिहोच्यने । ३. भागवतम्--...तभागदतमुध्यते । अप्टादशमहस्राणि १८०००) पुराण तत्प्रचक्षते। ४. भविष्यपुराणम्-'चतुविदात्सहस्राणि तथा पञ्चदातानि (२४५००) च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते । ५. ब्राह्मपुराणम्-ब्राह्म विदशसाहस्रम् (१३०००) पुराणं परिकोन्यने । ६. ब्रह्मवंयतम्-तदष्टादशसाहनं (१८०००) ब्रह्मवातंमध्यने । ७. ब्रह्माण्डपु०- तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्ड द्विशताधिषम(१२२००)। ८. वामनम्-'पुराण दशसाहय (१००००) वामन परिशीतितम् । ९. पाराहपु०-'चतुशिरसहयाणि (२४०००) तद्वाराहमिहीच्यते । १०. विष्णुपुराणम्-~प्रयोविभानिसाहसं (२३०००) वैष्णवम् । ११. बायपुराणम्-चदिवासहस्राणि (२४०००) वायवीयम् । १२. अग्निपुराणम्-....आग्नेयं......। तच्च पोडशसाहस्रं (१६०००) सर्वश्नुफलप्रदम् । १३. नारदीयम्-पञ्चावात्महस्राणि (२५०००) भारदीयं तदुच्यते ।। १४. पद्मपुराणम्पाद्भन्तु पञ्चपञ्चाशनसहवागाह (५५०००) कम्यने ।। १५. लिङ्गयुराणम्-वल्याने संनियमित्यूचनं, तरेकासीमाहसम् (११०००)। १६. गररपुर-... गातदिशेच्यने मष्टादरमहह्माणि (१८०००) । १७ मंपु.--...मंपी जनार्दनः । यष्टादशासनानि (१८०००)। १८. स्पन्दपुलस्वन्दं नाम पुराणञ्च होगायोनि निगराने । समाधि दातरम् (८११००) इति । परं सापा मम्प्रन्यपलन्यमानेय पुराणमन्यप नाना मिच्ने, पति ·३२० सस्कृतसाहित्यविमर्श कुतूहलास्पदम् । एवविधभेदस्य प्रक्षेपोत्सादादतिरिक्त तु कारणान्तरं निपुण मृग्यमाणमपि न बुद्धिपद्धतिमवतरति । पुनरुक्तिदोषस्तु तेषु यत्र तत्र विग्रह्यानिव उपतिष्ठते। प्रायश विपयसाम्य, कयासाम्य, भाषासाम्य सर्वत्र पदमादपाति । प्रावृषि यर्थव निर्मलमपि गाङ्ग जल रजस्वल सम्पद्यते, तथैव पौराणिक साहित्यमिद साडक्यसडकुल सवृत्तम् , इत्यत्र न कस्यापि वैमत्यम् । यदि नाम लक्षाधिक सख्याभूतामेषामखिलपुराणपद्याना सारमादाय सक्षेप क्रियेत तहि परिमितरधिका- धिकसहस्रमित श्लोकरेव सर्व तत्त्वार्थजात परिसमाप्यत । तथापि यदि सदसद्विवेक- वन्तो विद्यावन्तो 'हसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यादिति हसवृत्तिमूरोकुर्वन्तो वत्तरन्, अवश्यमेव तत कोलालममृत पय समुपलभ्यरन्, “सन्त परोक्ष्यान्यतरद् भजन्ते' इत्युक्ति चरितार्थपन्त । यद्यपि केचन प्रेक्षावन्त तथा कथिताना पुराणाना विषसम्पृक्तानवत्याज्यत्व गुणन्ति । सत्यम् । तथापि तेषा सार्थकत्व चोरयितु तु क क्षम । 'हेम्न सल्लक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धि श्यामिकाऽपि वा" बुद्धिनिक्षे परीक्षितानि वस्तूनि सारासार स्वयमेवोद्वमन्ति इति । पुराणप्रतिपाद्या विषया अधुना पुराणाना स्वरुपपरिचयाथं किञ्चित्सडग्रहेण प्रस्तूयते मत्स्यपुराणम्-देवीभागवतपुराणानुसारेणास्य श्लोकसख्या एकोन- विशति (१९०००) सहस्रमिता, परन्तु सम्प्रति समुपरब्ध मत्स्ये त्रयोदशसहस्रमिता एव दृश्यते। मनुमत्स्यसवाद , जगदुत्पत्तिप्रलयवर्णनम्, ब्रह्मोत्पत्ति, वेदप्रादुर्भाव, मरीचिनारदाद्युत्पत्ति, आदिसृष्टिविवरणम्, मानुषी सृष्टि, देवी सृष्टि, फाश्यपान्वयवृत्तान्त , दितिकथाप्रसने मदनद्वादशीमाहात्म्यम्, मरुतामुत्पत्ति, लोकपालाभिचनम्, मन्वन्तरानुकोनिम्, वेन्यचरितम्, सूर्यवशनिरूपणम, अश्विनोत्पत्ति , बुधप्रसङ्गे नपालोत्पत्ति , उत्कलादित्रिपुत्रोत्पत्ति , तत इक्ष्वाकु- यशवर्णनम्, वैराजपितयशवर्णनप्रसङ्गे गौरीशतनामकीर्तनम्, अग्निप्वात्त- पितृयशवर्णनम्, वहिपत्पितृवशविवरणम्, श्राद्धकल्पे पिपीलिकेतिहासकथा, पित- माहात्म्यम् , पिण्डीकरणकल्पश्च। [अ० १६-२२] पोडशतमादध्यायाद् द्वाविंश- तमपर्यन्तम् । तत सोमवशवर्णनम्, चन्द्रवहस्पतिकलह पुत्रार्थम्, पुरवशस्य ययाते परितम् । ययातीन्द्रयोर्गप्टकेन सह सवाद । [अ० २३-४२] तदनन्तर यदुवंश- पोनिप्रसङ्ग पार्तवीर्यच्या, वृष्णियश-स्यमन्तक्मणिकथा, कृष्णचरित, श्री. पृष्णस्य पोशसहस्त्र (१६०००)स्त्रोणां पुत्राणाञ्च नामादिकीर्तनम् । दशावतार• विवरणञ्चेति [४३-७]।

·पुरानागमवगा : पुराग-नाहिन्यम् ३२१ ततो देवासुरक्या, तुर्वमुप्रननिवंगवर्णनम्, इन्द्रबृहस्पतिराजधर्मसंवादः, शिवपार्वतीविवाह कात्तिकपोन्पत्ति-हिरण्यकशिपुवधप्रमङ्ग नरसिंहायनारकीर्तनम् इत्यादि । तदनन्तरं दानमाहात्म्यं, सावित्रीमत्यदनोः चरितम्, प्रवरान- कीर्तनप्रसङ्गे नग-आङ्गिरम-अमि-विश्वामित्र-वशिष्ट पराशर-कश्यप,पापनादि- वशवर्णनम् । ततः विचिद् नविष्यीतनपुरस्मरं मत्स्यस्यान्तानम्, उपसं- हारपद। मार्कण्डेयपुराणम्- 'यनाधिकृत्य दानुनीन् धर्मान् धर्मविचारणा । ध्याम्याता वं मुनिप्रदने मुनिनिधर्मचारिभि.॥ मार्कण्डेयन कयिन.....मारंण्डेवमिहोच्यते ।। अन मार्कण्डेयं प्रति मिनेः प्रश्नाः, द्रौपतनपभिमाञ्च वर्णनम्, हरि- इचन्द्रोपाण्यान, वशिष्ठस्य विश्वामित्रं प्रति वशे मवेति यभिदाय, विश्वामित्रम्य वशिष्ट प्रति माडीमति प्रतिसाप । तयो परम्परयुद्धम्, प्राणिनां जन्ममरण- निरपणे, भागवाह्मणेन जहमतिमंचादः । यम-पुरुषमवादः, दतायातवीर्ययो. संवाद , कुवलयादवोपास्यानन्, मन्दालमोपारवानम्, मन्दालमाया स्वपुत्रं प्रनि वर्माधमयमापदेवा.। यदा, कल्प, मदाचारः एवं मुबाह-वाशिराजयोः संवादच इत्यादि बडूनां विषयागा वर्णनम् प्रवर्तने । माडेवपुराणम्म वास्तविक आकार- प्रसारस्नावानेव पायान्, माण्डेयेन पौष्टिक प्रति गित । इन्येव बहूनामनि- प्रेतम् । तनो व्यतिरिक्त विवृद्धाशारम्नु पदचामलिनो विनायने । विशिष्टमन सन्यानमपेक्ष्यते। भागवतम-यत्रापित्य गायनों वते धर्मयिम्नरः । पत्रामुरवयोपेतं तदनागवतमिप्यते ।। यस्मिन् प्राग गायत्रोमुपगम्य घमंयिस्तरो मित. । मम्य गायत्री दिन , यत्र 'यो सर्वचनन्य पा तामाघi विद्याञ्च पोलि। इदि यो : प्रचोदयात् । इति । पुराणविदः पुरापालरेम्मोऽस्य प्रापायं रमापति समान चोदाहरन्ति: भ्यास उवाच-"गण राम मदतम् । पृश्य मा rान गुन " .

·३२२ सस्कृतसाहित्यविमर्शः तत्र प्रथमस्कन्धे सूत-शौनकादि-स्योगां वर्णनम्, विष्णुशक्तिप्रशंसा, देवीमाहात्म्यं, ह्यग्रोववर्णनम्, मधुक्टभहननम् इत्यादि। द्वितीयस्कन्वे-शान्तनुत्पत्ति; भोप्मोत्पतिः, भीमप्रतिज्ञा, सत्यवती. विवाह, फौरवपाण्डवानामुत्पतिः, तेषा राज्यम्, तक्षरस्य कथा, परीक्षितस्या- भिशाप, परीक्षितस्म मृत्यु, जनमेजयराज्यं, जनमेजयस्य विवाह-सर्पयज्ञो, जरत्कार- आस्तीकयोः कया चेति । तृतीयस्कन्धे-सात्यनिरूपितप्रधान-प्रकृतिमनुसृत्य देव्या वर्णनम्, वोर- सेनस्य कथा, जयद्रथस्य द्रौपदोहरणम्, शशिकलायाः स्वयंवरवर्णनम्, सुदर्शनादि- कथा, रामरावणादिकथा, रावणवधश्च । चतुर्थस्कन्धे-कश्यपस्य गोहरणम्, दितिकथा, उर्वश्या उत्पत्तिः, प्रह्लादस्य कथा, नरनारायणयोयुद्धम्, इन्द्रेण सह युद्धम्, पराजितदैत्याना शुक्रसमभ्यर्णे गमनमादि.. पञ्चमस्कन्धादारभ्य द्वादशतमस्कन्धपर्यन्तम् एवंविधमेव वर्णनम् अतिरोचक्मुपदेशप्रदञ्च । एतद्दिमानं प्रदर्शितम् । एवमेव पुराणान्तरेष्वपि मृग्यम् । स्थाना- भावात् नात्र प्रपञ्च्यते । नूनं पुराणसाहित्यं लोकपरलोफस्वरूपाववोधार्थ- मत्यन्तमुपयोगितामावति । समानतात्पर्य विषयोभूतानां पुराणानां परस्पर निन्दात्मका. श्लोका दृष्टिपयं प्रयाता हृदयमतिमात्रं व्याकुलयन्ति । विष्णु: पुराणे शिवनिन्दा, शिवपुराणे च विष्णुनिन्दा न शोभावहा । नूनं परस्परं भेदभावमडकुरपितुमेव प्रक्षेपरूपेण एवंविधा. श्लोका अनुस्यूताः स्युरिति प्रती- यते । धंदिवसिद्धान्तानाम् एकवाक्यतां प्रतिपिपादविपूणा पुराणग्रन्थाना मिथः फलहायमानाना गतिविधिनं शोभनो नापि प्रशंसाह इलि को नाम नोरीपुर्यात् । घस्तुत. पुराणानामा संशोधनमपेक्ष्यतेऽनुसन्धानञ्च । पुराणविशेषज्ञा विद्वांसोत्र प्रयतन्तापित्यस्मा पलीयसी स्पृहा, हादिको मनीषा घेति । आगमसाहित्यम् पः परवागमपदस्यार्य इति जिज्ञासापामुच्यते । वैदिक साहित्ये निगम आगमश्चेनिद्वौ शरदौत्यते । तय निगमशब्दो वेदयाची, पास्केन तत्र तत्र 'निगमो भवतीनि' येदवारयानामेव समुद्धरणात् । "तस्मिन् (निदक्ते) निगम एवं प्रायः पत्तंमाना आम्दानां चतुर्याध्यायस्य द्वितोपे काण्डे उपविष्टत्वात्तस्य पाण्डस्य नंगम- स्वम् ।" इनि मापदादाण निगमपदार्य, व इति निशामायामुग्वेदभाष्यभूमिरापा ·पुराणागमप्रारणम् . बागम-माहित्यम् ३२३ यास्पनियतप्रन्यप्रयोजनवर्णनावसरे प्रतिपादितम् निगमो वेद इति । तत्प्रति- द्वन्द्वितया आगमपदस्याविर्भावः। आगमस्य लक्षणं शब्दकल्पद्रुमे एवमुदाहृतम् : "सृष्टिः प्रलयश्चंव देवतानां ययार्दनम्। सायनन्द मलाणा पुरश्चरणमेव च ।। पट्कर्मसाधनचंच ध्यानयोगश्चतुर्विधः । सप्तभिलक्षणयुक्तं स्वागमं तद्विदुर्बुधा ॥ इति । परन्त्वेवं दिलायवारयन्ति केचन, यदनादेः कालात निगमप्रतिद्वन्द्रि- प्रस्थाननिष्टः सौगताहंतादिभिः आगमसम्प्रदाय समाश्रितः । कालान्तरेण च निगमसम्प्रदामनिष्टरपि निगमानुगप्येन सरलप्राणभृता श्रेय कामनया आगम- सम्प्रदाय. प्रवत्तितः। ततो ह्येष आगम । वैदिकावैदिकभेदाद् द्वेषा निभागं गतः । वैदिकानुगुण्येन प्रतिता वैदिकाः इतरे त्ववैदिकाः। इदन्चागमपदं पुरा तु शास्त्रमा प्रयुक्तमालोक्यने मन्दादिभिः । ताया- प्रत्यक्षमनुमानन्च विभिनागमदर्शनः । अनुपासितवृद्धाना विद्या नातिप्रमोदति ॥ [मनु० २० १२] वाक्यपदीयऽपि च:- प्रशा विवेकं लभते विभिनागमदर्शने । अनुपासितवृद्धाना विद्या नाति प्रसोदति ।। परन्त्विदानोन्तु आगमसन्दोव्यं शब्दप्रमाणमाने प्रपज्यते । कालान्तरेण मागमशब्दोग्यं तन्त्रपदेनापि व्यवह्रियते । निगमो मन्मपर्यायः आगमश्च तलपर्याय. संवत्त. यया मानान्मन्त्र तयव तननातन्त्रः। तप पूतेन मनसा साक्षातो मन्त्री, मन्त्रापस्य विस्तरेण निरपणाच्च तन्नः। उक्तम्च विष्णुसंहितामाः सप्तमे पटले- सवार्या पेन तत्पन्ते प्रायन्ते च भयाग्जनाः । इति तन्यस्य तन्त्रत्वं तन्त्रज्ञाः परिचक्षते ॥ पाराहतन्यपि तन्नल्सगमेवं निरपिनम्- "सर्गः प्रतिसर्गश्च मलनिर्णय एव च । हरचयम्य धाग्यानं स्त्रीपुलोदद लक्षणम् । राजपनों दानपनों युगपर्मस्त्यंय च ॥ परहारः रम्ने घ तया चाप्यामपनम् । इत्यादि राक्षश्न तत्रमियभिषीयते ॥ इति ।

·३२२ सस्कृतसाहित्यविमर्श तत्र प्रथमस्कन्धे सूत-शौनकादि ऋषीणा वर्णनम्, विष्णुशक्तिप्रशसा, देवीमाहात्म्य, ह्यग्रोववर्णनम्, मधुवंटभहननम् इत्यादि । द्वितीयस्कन्ये-शान्तनुत्पत्ति, भीष्मोत्पत्ति, भीष्मप्रतिज्ञा, सत्यवतो. विवाह', दोरवपाण्डवानामुत्पत्ति तेषा राज्यम्, तक्षस्य कया, परीक्षितस्या- भिशाप , परीक्षितस्य मृत्युः जनमेजयराज्य, जनमेजयस्य विवाह-सर्पयज्ञो, जरत्कार- आस्तीकयो कया चेति । तृतीयस्कन्धे-सात्यनिरूपितप्रधान-प्रकृतिमनुसृत्य देव्या वर्णनम्, वीर- सेनस्य कथा, जयद्रथस्य द्रौपदोहरणम्, शशिकलाया स्वयवरवर्णनम्, सुदर्शनादि- कथा, रामरावणादिकथा, रावणवधश्च । चतुर्थ स्कन्धे-श्यपस्य गोहरणम, दितिकथा, उर्वश्या उत्पत्ति , प्रह्लादस्य कथा, नरनारायणयोर्युद्धम्, इन्द्रेण सह युद्धम्, पराजितदत्याना शुक्रसमन्यणे गमनमादि पञ्चमस्कन्धादारभ्य द्वादशतमस्कन्धपर्यन्तम् एवविधमेव वर्णनम् अतिरोचकमुपदेशप्रदन्च । एतद्दिडमात्र प्रदर्शितम् । एवमेव पुराणान्तरेष्वपि मृग्यम् । स्थाना- भावात् नाश्त्र प्रपञ्च्यते । नून पुराणसाहित्य लोक्परलोफस्वरूपावबोधार्थ- मत्यन्तमुपयोगितामावति । समानतात्पर्य विषयोभूताना पुराणाना परस्पर निन्दात्मका इलोका दृष्टिपथ प्रपाता हृदयमतिमात्र प्याकुलयन्ति । विष्णु- पुराणे शिवनिन्दा, शिवपुराणे च विष्णुनिन्दा न शोभावहा । नून परस्पर भेदभावमडरयितुमेव प्रक्षेपरूपेण एवविधा इलोका अनुस्यूता स्युरिति प्रती- यते । येदिक सिद्धान्तानाम एकवाक्यता प्रतिपिपादयिष्णां पुराणग्रन्यानां मिय पहायमानाना गतिविधिन शोभनो नाऽपि प्रशसाहं इति को नाम नोरोकुर्यात् । घस्तुत पुराणानामपि सशोधनमपेक्ष्यनेनुसन्धानञ्च । पुराणविशेषज्ञा विद्वासोऽन प्रयतन्तागि यस्मा बलीयसी स्पृहा, शदिको मनीषा चेति । आगमसाहित्यम् ५. पल्यागमपदस्यार्य इति जिज्ञासायामच्यते । वैदिवसाहित्य निगम भागमाचेनि द्रौददौ दृश्यते । तत्र निगमशग्दो घेदयाची, यास्केन तत्र तत्र 'निगमो भवतीति वेदवाक्यानामेव समृद्धरणात् । तस्मिन् (निरक्ते) frगम एव प्रायेणे यसमाा दादानां चतुर्याध्यायस्य द्वितीय पाण्डे उपविष्टत्वातस्य पाण्डस्य नंगम- स्वम् ।" इति मापदावार्येण निगमपदार्थ के इति जिनामायामग्वेदभाष्यभूमिकाया ·पुराणागनप्रारणम् : बागम साहित्यम् यानिस्नग्रन्ययोजनवर्णनावसरे प्रतिपादितम् निगमो वेद इति । तन्त्रनि- द्वन्द्वितया आगमपदम्याविर्भावः। मागमस्य लक्षणं दादाल्पद्रुमे एबमुदाहृतम् : "सृष्टिः प्रलयाचंब देवतानां ययार्दनम् । साधनन्य मनरगरं पुरदचरणमेव च ॥ पट्कर्मसायनचर ध्यानयोगाचतुर्विधः । सप्तमिलक्षणयुक्तं नागमं तद्विदुधा.॥ इति । परन्त्वेवं क्लिावयारयन्ति वेचन, यदनादेः कालान निगमप्रतिद्वन्द्धि- प्रस्थाननिः सौगातादिभिः आगमसम्प्रदायः समाथितः । कालान्तरेण च निगममम्प्रदायनिरपि निगमानगम्येन सरलप्राणभृतां श्रेयकामनपा आगम- सम्प्रदायः प्रवत्तितः । ततो ह्येष मागमः, वैदिकावैदिक दाद् द्वेषा विभागं गतः । वैदिकानाम्येन प्रतिता दिवाः इतरे त्ववैदिकाः। इदन्दागमपदं पुरा तु शास्त्रना। प्रयुक्तमालोक्यने मन्दादिभिः । प्रत्यक्षमनुमानन्द रिमिनागमदर्शनः । मनुपामितवृद्धानां विद्या नानिप्रमोदनि ॥ [मनु० २० १२] वाक्यपदीय पिच:- प्रज्ञा निदेक लभते विभिन्नाममदर्शनः । अनुपासितवृद्धानां दिद्या नाति प्रमोदनि ।। परन्विदानीन्नु आगमान्दोग्यं गन्दानापमाने प्रयुज्यते । कालानरेण मागमदान्दोग्यं तन्नपदेनापि व्याहिपते । निगमो मन्यपर्यावः यागमच तन्नयः संदत्तः पया मन्नान्मन्त्रालयब तननातन्त्रः। तर पूतेन मनसा साक्षातो मन्त्रा, मन्नार्यस्थ विस्तरेण निरूपशाच्च न्यः । क्लन्च दिनहिनामाः सप्तमे पटले- सर्या पेन तन्यन्ने प्रायन्ते च मयाजनाः । इनि तन्त्रस्य तन्त्रन्यं तन्त्रज्ञाः परिचाते। दारापि तन्दसने निपितम्- "सर्गः प्रतिसाद मत्रनिगद एन । हरचय चावानं स्कोकोग्दा लक्षणम् । राजनों दानयनों पानयंर च ॥ प्परहारः रम्पले घ तया चायाकनन् । सारि रसनन तमिपनियोजन ।। इनि।

·रास्तृतमाहियविमर्गः तदित्यं तनुभृतामखिलव्यवहारानुष्लः सर्वशास्त्रसंपहस्तन्त्रसन्दभं रया- गमविदामभ्युपगमः । तदागमपदाभिधपानां सन्त्राणामपि चतुर्दश विद्यास्थानेषु धर्मशास्त्र ऽन्तर्भावमाक्लयन्ति आगमपारदशिनः । त इमे क्लिागमाः बहुमो विभक्ता अवगम्यन्ते । उक्तञ्च तन्त्रवाति-- "सांस्य-योग-पाञ्चरार-पासपत-शारय-निग्रंन्य-धर्माधर्मनियन्यनानि, चिरित्सा-यगोकरणोच्चाटनोन्मादनादिसमर्थकतिपयमन्त्रीपादाचित्यसिद्धिनिद- दानवलेनाहिंसासत्यवचनदमदानदयादिश्रुतिस्मृतिसंवादि स्तोकार्यगन्यवासिनजोषि- फाप्रायान्तरोपदेशोनि, यानि च म्लेच्छाचारमिश्रकुभोजनाचरणनिवन्धनानि, तेपामेवंतत् श्रुतिविरोधहेतुदर्शनान्यामनपेक्षणीयत्वं प्रतिपाद्यते ।" इनि आगम- विभागप्रदर्शनपुरस्सर तेषु म्लेच्छाचारमिश्रिततत्वाना निरपणाद् अनपेक्षणीयत्व- मुक्तम् वेदादिसच्यास्तविरुद्धत्वाद् इति विवेकः । परन्तु नान पश्चिस्सन्देहावसरो यत् संस्कृतवाहमये आगमसाहित्यमनि- महनीयं पदमलद्धकरोति । आगमशास्त्रावतरणं तत्प्रतिपाविषयाणामुल्लेखश्च सन्त्रग्रन्थेषु बहुश उपलभ्यते । महानिर्वाणतन्त्रानुसारेग, लोककल्याणहेतवे, मलो भगवता शाकरेण आगमानामुपदेशः कृत इत्यभ्युपगम्यते । “विना ह्यागममार्गेण कलौ नास्ति गति. प्रिये" [महानिर्वाणतन्त्रम्] । किञ्च कुलार्णवतन्ऽपि- "कृते श्रुत्युक्त आचारस्त्रेतायां स्मृतिसम्भवः । द्वापरे तु पुराणोक्तः क्लावागमसम्भवः ॥ इति । भगवता वाचस्पतिमिश्रेण आगमपदं विवृण्वता तत्त्ववैशारयामुक्तम्- 'आगच्छन्ति बुद्धिमारोहन्ति यस्माद् अभ्युदयनि.प्रेयसोपापाः स आगमः । निगमा- गमयोरियानेव भेदोऽवगम्यते । कर्मज्ञानोपसनास्वरूपं निगमपन्तोऽवबोधयन्तो निगमा उच्यन्ते, अभ्युदयनि, श्रेयसयोरुपायान् बुद्धिपद्धतिमवतारयन्तो हि आगमाः परिभाष्यन्ते।" आपमस्तन्त्रपदेनापि जेगोयते । आगमस्तन्त्रमित्यनान्तरम् । तन्यते विस्तार्यते जानमनेनेति तन्त्रम् । तन्त्रं व्याचक्षाणः कश्चिदाह: तनोति विपुलानर्यान् तत्त्वमन्त्रसमन्वितान् । प्रापञ्च कुरुते यस्मात् 'तन्त्रमित्यभिधीयते॥ १. विस्तारायंकात 'तनु' धातोः 'सर्वधातुभ्यष्ट्रन्' इत्योगादिके ष्ट्रनि कृते तन्त्रशब्दो व्युत्पाद्यते । तत्र शास्त्रमित्यर्थ भगवता शङ्कराचार्येण सास्मशास्त्र- मपि तत्यपदेन स्मृतम्-'स्मृतिश्च तन्वास्या परमर्पिप्रगीता। [२२२१ शङ्कार भाग्यम्।

·पुगमागमप्रकरणम् : बागममाहिला विच्च- "न्यायतन्वायनानि तम्तनानि दामिः। मतयो योगशास्नेषु यान् स्तुवनि द्विजातयः॥" इति महानारतपि न्याययोगधर्मशास्त्राणि तन्त्रपदेनर स्मनानि । परन्तु पुरा सांस्यन्यायादिशास्त्रपरमपि तन्त्रपदं प्रयुज्यते स्म सम्प्रति तु भागमापर- नामसु तन्त्रेप एव वैवलवन योगरढत्वेन च विशिष्य प्रयुज्यते । आगममंजया प्रचरितानां ग्रन्यानां आगमवन् तन्वमिन्यपि पारिभाषिकी संज्ञा । तद्यथा-- वाराहीतन्त्रप्रणेता मागर्म लिलायिपुराह:-- सृष्टिश्च प्रलयाचव देवतानां ययार्चनम् । साधनञ्ब सर्वयां पुरश्चरणमेव च ॥ पटकममायनञ्चव ध्यानयोगश्चतुर्विधः । सप्तभिलक्षणयुक्नमागर्म तद्विदुर्वधाः ॥ इति ॥ पुराणपद्धनिमवलम्व्यव निगमानां प्रवृत्तिरनुमायने, विषयमाजात्यात् । आगमतन्त्राणामनुशीलनेनावगम्यने द्वैविध्यम् वैदमूलकत्ववेदबाह्यवदान् । तर पाचराशगमादीनां पतिपयमिदानास्तु वेदादलम्बिनः प्रतीयन्ते । इतरे वेदबाहाः। शाक्तागमानां वेदमूलकताविषये तु विदुषां भूयमी विप्रतिपत्तिः । तेषां मप्तविपामारेषु वामाचारम्पातीवनिन्दनया प्रेक्षावन्तः शानिनन्त्राणि वेद- वाहन्वेन दहिप्पुनि । यद्यपि अतविषयकाः सिद्धान्तास्नयां नम्नोपनियन्मूल- पत्वं न जनि । वेदमपि क्वचिदनुमन्दपनि । ऋग्वेदस्य वागाम्मनीमूनस्य [.. १०।१५] च्यायामनुसरन्नः एव शामिद्धाना मनामने। परन्तु रियारला. पेषु ते बहुनरं वेभिद्यते। निगमाना ज्ञानप्रायान्यम्, सामानां फियानाशायं ते समाक्लयन्ति । परन्नुभानमंगोः पूर्वपश्चिदिग्वद्भेदस्तुम क्यमपि बुद्धिमादन्यं वित्ति। शाक्तानां भावाचारी मानानां प्रपो भावा सप्त चाचारा. सम्भवन्ति । तत्र पसुभावः वीरनाव: दिममावश्चेति प्रमो भाग. । वेदाचारः, वैशवाचारः, वाचार, दक्षिणाचार, वामाचारः, मिद्धान्ताचारः, कौलाचारति सप्त याचाराः। भावा हि मानममनुवप्नन्ति, आचाराश्च पुनः वाहाचरणम् । पानावः अदतमानलवस्यानुदयस्यः । समाररज्जवन्धनाचिनोपमः पा, भगवान सत्रमपरामणश्चोत्तमः परः । परमुनावप्यतो पाभावय्यपदे- इपौ। पे तु संमारबन्यनोच्छेदसातो फलवन्नस्ने दौरभागमिताः, ये तु तमा ·- संस्कृतसाहित्यविमरा पूर्णतया निरस्य अद्वैतानन्दनिमग्नास्ते दिव्यभावाथया अभिरप्यते । एवं आचारेषु प्रथमचत्वार पशुभावशवलिरा, वामसिद्धानाचारी धीरभावाल्यो, अन्तिम फौलाचारश्च सर्वश्रेष्ठो दिव्यभारनिर्देश्य । कौला हि पूदितानन्दरसिरा दिव्यसाधका आरयायन्ते। कुल सजातीयसमूह । स चकविज्ञानविषयत्वरपसाजान्या. पन्न, साजात्यापमता च ज्ञातृजेयज्ञानरूपत्रयात्मिका, तत सा त्रिपुटी, कुल"मेय- मातृमिनलक्षणा कुलम्' इति कथ्यते । कुलमधिकृत्य प्रवृत्ता कोला इति तद् व्युत्पत्ते । सर्वथा भेदभावशून्य कौल उच्यते। उसञ्च भावचूडामणितन्त्र 'कर्दमे चन्दनेऽभिन पुत्र शत्रो तया प्रिये। श्मशाने भवने देदि । तथैव काञ्चने तृणे। न भेदोवस्य देवेशि ! स कौल परिकीत्तित ॥ तान्त्रिकामा नये कौलसायनेयमखिलनिगमागममहोदधिमन्यनसमुत्य सारस्प अभिलप्यते । तदिद कौलसिद्धान्तरहस्य सर्वथैव गोप्य गोप्यतमञ्च । कौला कदापि स्वस्वरूपमपि नोद्घाटयन्ति । तेषा को लाकौलत्यपरिचयोऽपि नितरा दुष्कर । अत एवेय निम्नाकिता भणितिस्तेषा विषये प्रचरति- 'अन्त शाक्ता बहि शंवा सभामध्ये च वैष्णवा । कौला विचरन्ति महीतले ॥ कोलसम्प्रदाय -सोऽय कौलसम्प्रदाय प्राचीनकालेऽपि प्रचारबहुल आसोदिति तेपामभ्युपगम । कौलज्ञाननिर्णयतन्त्रस्य चतुर्दशपटले रोमकृपादि- कोल , वृष्णोत्यकौल, यह्निकौल, कौलसद्भावपदोस्थितकोन, इत्यादिनामभि. प्रसिद्धा । सप्तदशपटले च सिद्धकोल, ज्ञाननिर्णीतकौल, सिद्धामृतकौल, योगिनीकोल इत्यादिनामभिश्च सडकलिता कौलसम्प्रदाया एवं प्रतीयन्ते । नायसम्प्रदायस्य सम्बन्धोऽपि कौलसम्प्रदायेन सह अनुमीयले । योगिनीकोल. धामरूपदेश लब्धप्रसार आसीत् । अत एवेप भणिति '--"कामरूपे इद शास्त्र योगिनीना गृहे गहे ।" इति । हठयोगाचार्याणा गोरक्षनायादीनामुद्भवोऽपि कौलमागमेवानुसन्दधाति एतत्सम्प्रदापस्य प्राचीनग्रन्थाना, कौलजाननिणय-अकुलवीरतन्त्र-पलानन्दतन्त्र- सानारिवादिप्रन्यानां प्रकाशन कालिकातासस्कृतसिरोजे जातम् । गोरक्षसिद्धान्त. सह सिद्धसिद्धातसग्रहश्चेति प्रन्यद्वयमुद्रण काश्या सम्पन्नम् । समयाचार:--कौलाचारस्पतिरिक्त श्रीविद्योपासपानामेोऽन्योऽप्याचार समाचाराभिमान । श्रीश रावार्योऽपि एतदनुयायो आसोदिति एतत्साम्प्रदायि- गनां मतम् । सौन्दर्यरहरीटोरार्या श्रीलक्ष्मीपरेण एकचत्वारिंशतमे लोके, नानारूपधरा .

·पुरागागमप्रकरणम् : : आगमनाहित्यम् ३२७ भास्करावायेंण, समालस्या-समयावारतसरादिशब्दाना भाप्ये एतसिद्धान्त- रहस्य पल्लवितम् । समयशब्दोऽयं हृदयावाशमियते । “हामासावायो चक्र विभाव्य तत्र पूजादि समय इति रढ्या उच्यते ।" ममवाचारे हि मूला- धारे प्रसुप्ता कुण्डलिनी जागरुका रिवाय स्वाधिष्ठानादिचा समुल्लमन् सहवारच विद्यमानस्य सदाशियस्य मायुज्यसायनमेव प्रधानाचारत्वेन विनायते। समाचारतत्त नितरा गूढं गुरुमवसवेधनानम् । समयमार्गानुयापिना लक्ष्मी- घरेण कौलमार्गस्यातितरा निन्दा कृता। पर तत्वतो विचार्यमाणे, कोल्ममया- चारमार्गयोनं भूयान् भेद इति बहूना तत्साम्प्रदायिवानामााय । एपा तान्त्रिकराणा पूजाया पञ्चतत्वमापनमतिमहत्त्वपूर्णपदमधिकरोति । पञ्चतत्वेप च-मय-मास-मन्स्य मुद्रा-मयनमिति पञ्चमकारा गृह्यन्तै । लक्ष्मी- घरेण-सौन्दर्यला एकचत्वारिभातमे, 'तवाधारे मूले सहममयया लास्यपरया' अस्मिन् पये कौलाना पूर्वकीलोतरकोलभेदाद् द्वैविध्यं प्रतिपादितम् । पूर्वकोला श्रीचनान्यन्तरस्थितयोनिपूजा विदधति, परन्तूत्तरकोला अपक्ष- मुन्दरयुवतीना योनिपूजका एव । फौलाचारस्य प्रधान केन्द्र पामारया आसाम- प्रान्ते स्थिता । बहुभिरनुभीयते एतादृश कदर्यप्रभाव. तान्निवशास्त्रेषु सर्वया निदेशीयतिम्रतादिदेशसम्भवः । कुलाचार --स्वच्छन्दतन्त्र कोलच्यारया एवप्रकारेण कृता- 'कुल शक्तिरिति प्रोक्नं अकुलं शिव उच्यते। दुलेगुलस्य सम्बन्ध, कोलमित्यभिधीयते।।' सोऽयं कुलाचार कौलाचार वामाचार इति नामभिरपि प्रसिट । अस्य मतापि पञ्चमद्राभिष पञ्चतत्वमभिमतम् । 'मद्य मास च मोनञ्च मुद्रा मंयनमेव च । मकारपञ्च प्राहः योगिना मुक्निदापरम् ॥' परन्तु तेषामेपा पञ्चतत्वानामुपय्याख्यानं विलक्षणम् । मद्यमामादि. पदाना भासमानमय ते नाभिनन्दन्ति । पारिभाषिका हीमे भन्दा, प्रसिद्धमयं विहाय अर्थविशेष परिभाषन्ते- १ कुभिधीनन्द रोयते यस्मिन् सदाचारचा कुमि चाम्बायने । २. समपिना मन्त्रम्म पुरश्चरण नाम्नि । जरा नाम्नि । बापहोमो नास्ति वाहपूजाविधयो न मन्ति । हकमरेन यावत् गर्वमनुष्टयम् 1 - [मौन्दर्य- लहरी टोरा, ग. ४१] ·३२८ सस्कृतसाहित्यविमर्श मद्यम्-'व्योमपड कजनिष्यन्दसुधापानरतो नर । मधुपायोसम प्रोक्तस्त्वितरे मद्यपायिन ॥ [कुगणंव] जिह्वया गल्सयोगात् पिवेत्तदमृत तदा। योगिभि पीयते ततुन मद्य गौडपष्टिकम् ॥ [ग धर्वतन्ने] न मद्यपदेन गौडपष्टिको मदिराभिधीयतेऽपितु ब्रह्मरन्ध्रस्थितसहस्रदल- कमलाक्षरित पीयूपमेव मद्यपदनात्राभिधीयते । मांसम्-'पुण्यापुण्य पशु हत्वा ज्ञानखडगेन योगवित् । परे लय नच्चित मासाशी न निगद्यते ॥ मत्स्य -'गगा यमुनयोमध्ये द्वौ मत्स्यौ चरत सदा। तो मत्स्यौ भक्षयवस्तु स भवेन्मत्स्यसाधक । गगायमुनेत्रेडापिङ्गले। प्राणायामद्वारा तत्प्रवाहिती श्वासप्रश्वासायव- रुभ्य कुम्भकेन प्राणवायु सुषुम्णाया य सञ्चारयति स मत्स्यसाधक इति भाव । मुद्रा-सत्सङ्गन भवेन्मुक्तिरसत्सङ्गषु बन्धनम् । सत्सगमुद्रण यत्तु, तन्मुद्रा परिकोत्तिता ॥ मैथुनम्-इडादिपिङ्गलयो प्राणान् सुषुम्णाया प्रवर्तयेत् । सुपुष्णा शक्तिरुद्दिष्टा जीवोऽयन्तु पर शिव ॥ तयोस्तु सगमे देव सुरत नाम कोतितम् ॥ एपामोदग्विधराशाय एभि मद्यप्रभृतिभि शब्दमात्र अर्थविशेषमनभिज्ञाय अजा निन्दन्ति तन्त्रशास्त्रमिति तान्त्रिका व्यवस्थापयन्ति । वेदवदापमानामपि प्रामाण्य ते समाकलयन्ति । तथा चाह श्रीकण्ठाचार्य स्वकीये ग्रह्मसूनशेवभाष्ये "वय तु वेदशिवागमयो)द न पश्याम , घेदोऽपि शिवागम इति घ्यवहारो युक्त । तस्य तरकतत्वात्। अत शिवागमो द्विविध । वणिकविषय , सर्वविषयश्चेति । उभयोरेफ शिव कर्ता। उभावपि प्रमाणभूतो बेदागर्मा ' [श्रीकण्ठ भा० २।२।३८] अस्य श्रीषष्ठभाध्यस्य शिवमणिदीपिकाख्यव्याख्याया भीमद्दपयदीक्षितन आग- मस्प वैविध्य स्वीकृत, वैदिक्मदिवञ्चेति । वैदिक्तन्त्र वेदाधिकारिभ्य । अवैदिपञ्च वेदान थियारिम्य इत्यधिशर्यनधिकारिभेदेन तयो प्रामाण्य यथा- स्थान मुव्यवस्थितमिति समनवयम् । इमानि तन्त्राणि सौरतन्त्र-गाणपत्यतन्त्र-वैष्णवतन्त्र-दावतन्त्र-दाक्ततन्त्र- भेदै माशो नियन्ते । ते विवरण तु तत्रवानुसन्धयम् । नाऽत्रप्रन्यभूयस्त्वभिया समुप यस्यते।

·पुराणागमप्रकरणम् : आगम-माहिल्यम् ३२९ पाञ्चरात्रम्-चणवतन्वेषु पन्चरात्रमनीव महत्त्वपूर्णपदमध्यारोतीति सुविदितमेव । तदेतत्-पाञ्चरानमनीव प्राचीन प्रतीयते । इदंतया स्वस्य कालनिर्णयः साधनाभावात् क्तुं न सुकर ! तयापि एते तान्त्रिका अस्पाविर्भाव- विषये प्रतिपादन्ति । यन्पुरा मर्पिनारदस्य हृदये पाचरानजिनामा दिम्भिता, तेन भारतवयंस्योत्तरप्रदेशस्थितस्य नारायणमुने. सराशातन्त्रमिदं समुपलव्यम् । ततो निवन्यं समस्त भारते प्रचारो विहितः। तदेवं नारायणमपिरेवास्य प्रयम- प्रवत्तक । इमे पाचरात्र वेदाशमेव मन्यन्ले । वेदस्यकायनशाखया चास्य सम्बन्ध इति स्वीकुर्वन्ति । एकायनस्य वर्णनं छान्दोग्योपनिषदि दृश्यते । "ऋग्वेदं भगदोध्यमि......वाकोवाक्यमेकायनमिति ।" [११] बैंचन पजुर्वेदस्य कावशाखाम् एवापनशाखा वदन्ति । यस्य पाश्चरायस्य प्रवारवेषु दशामाताब्दीसम्भवस्य आचार्योत्पलस्य नाम मोपरायने । अनेन स्वकीयस्यन्दकारिकाया पाश्चरायने. पास्चरानोपनिषद- इच बनि उदाहरणानि समुदत्तानि । तेनानुमीयते यत्पाञ्चरात्रप्रपञ्च , रामश्रुतिः पाञ्चरानोपनियन् पाश्चरायसंहितासु प्रेघा विभक्त.। एकाददाशताब्दी- भयेन भगवता यमनाचार्यण, स्वरचितप्रामाभ्यचन्द्रिकाया पाचरात्रप्रन्याना नामा- न्युल्लिवितानि । तावतेदमनुमातुं शक्यते यदुपनिपकाले तन्त्राणि विद्यमानानि मारुन् । एतत्पाञ्चरानं भागवतधर्म. सात्वतधर्म इति नाम्ना प्रस्पातम् । विषमप्राद्वितीयदाताद्या वैमननगरशिलालेखेप हेलियोडोरससंजरस्य महानुभावस्य भागवतधर्मोपायिधारणम्प गडस्तम्भस्थापनस्य वर्णनमुपलभ्यते । महाभारतेऽपि सात्वतपमोल्लेख. उपलभ्यते :- 'सात्वतं विधिमास्याय, संगीतः संक्ण । द्वापरस्य यगस्यान्ते आदो कलिय गस्य च ॥ [महा० भीष्मपर्व] सातपथब्राह्मणेऽपि पाञ्चरात्रसवर्णनमवलोक्यते । एव ऐतरेपि, एतस्यां दक्षिणस्था दिशियेचन सात्वता राजानो भोज्यायव ते अनिपिच्यन्ने इति । पाश्चरामाभिमतान सिद्धानान यदिकान एव मन्यले साम्प्रदायिरा। समस्तप्राणिप एकाधिपत्यप्राप्ययं पञ्चदिवसरर्यन्तमनुष्टानादस्य पाञ्च- रात्रमिति संज्ञायां बीजम् । सवाणा साहिल्यानुशीलनन प्रनोपने पदागमानिटितयंव आगमाना- माविर्भाव । मपिसायिकाः अपिलमपि तन्त्रपञ्च बंदिरं देदोक्लमेव प्रसाथ- पन्ति, तथापि विदेवकातन सहले । ते प्रत्यनिष्टले यन्सस्वपि जागतेप वैदिसंप ·मस्कृतसाहित्यविमर्श निर्धान्नेषु निर्मलेघु दिव्येषु सिद्धान्तेषु महर्षिगणव्यारपातेषु वेदव्याख्यानेषु च विद्यमानेषु आगमप्रपञ्चोदञ्चन न मनागपि सार्यक्तामावति । प्रत्युत भ्रान्तिततिमेया तिरा समुज्जम्भयति । भवेनयम पुरा काले वेदानधिकारिहते तेपामाविर्भाव । सदिग्धार्याना द्वयर्यकाना मद्यमासमदिरादिपदाना तत्साहित्य सनिवेशोऽन्तरेण गीतामन्यत्किमह ति, भ्रमप्रसारादतिरिक्त प्रयोजनान्तर तु बुद्धिपथ नारोहति चक्षुष्मताम् । भवतु नाम यद्वा तद्वा, विद्वासो विपश्चितस्तद्दर्शिन एवात्र प्रमागम् । अस्माभिस्तु सडग्रहेण तन्नप्रतिविम्ब एवात्र प्रत्युपस्थापितो यायातय्येनेति । वस्तुत सम्प्रदायोऽयमद्यत्वे न स्वापि लब्धप्रचार । भूम्ना लुप्तप्राय एवं यदि क्वचिद् भवेदपि गोप्यरूपेणव निश्वसिति, न खलु प्रक्टरूपेणेति दिक् । प्रकाशरूपेण त्वय 'तन्त्रात्यसम्प्रदाय कदाचिदपि प्रचरितो नाभूदिति बहूना- मभिप्राय प्रायदास्तरसम्प्रदायातिरिक्ताना सर्वयामेवाभियुक्तानामिति दिक् । १ तन्त्रविषयत्वेन ज्ञानयोग-त्रिया-चति तत्त्वचतुष्टय स्वोत्रियते । अप्टाविशत्मस्याका आगमा उपागमाश्च भगवता शिवेन प्रणीता अवगम्यन्ते । पाञ्चरात्रम हिताप्रपञ्चस्तु अष्टादशोत्तरसम्मित थागीत्, मुद्रितास्तु वेवल द्वादया एव । अव॒िन्यमहिना तु प्राचीना । एतस्या रचनासमय संस्तचतुर्थशतो निश्चीयते पाश्चात्य । तन्त्रमादित्य महानिर्वाणतन्त्रमतिप्रमिदम् । शानयोग विवादि अनुष्ठानेन भोगमचिवमाशोऽपि मुतरा मिप्यति इति तेपामभ्युपगम । उनन्च यत्रास्ति भागो नहि तब मोश यवास्ति मोसो नहि सत्र भोग । श्रीगुन्दरीसेवनताराणा भागश्च मानाच नरस्य एव ॥ अस्याला माममानादर्यास्पलिरमपि विशेषता विषयीभूतग्वेनो- नायतनं ।

·अथ वैदिकप्रकरण-परिशिष्टम् सायणाचार्यः बैदवास्याकारेपप्राण्डरर्मकाण्डपण्डिनपारीन्द्रस्य भगवतःसायनाचार्यस्य जीयनवृत्तान्तमप्रस्तुन्य वैदिक्प्रकरणस्यास्योपसंहरणं नाम खल्वन्याय्यमेव स्वादनः विचिदिव तदन प्रस्तूयतेऽधुना । सायगाचार्योऽयं प्रथमवृक्मभूपतेः विद्याएं सचिवञ्यात्मानमवगमयनि । अस्य चाप्रजो भ्राता माघवाचार्यः, प्रयमबक्रपतेः साचिव्यधुरं वहति स्म पश्चात त्यक्तसर्वपरिग्रहः संन्यासाश्रममालम्ब्य विद्यारण्य स्वामौत्यास्यया प्रयितोऽभवत् । शृङ्गेरीमठे च श्रीमच्छदारभगवन्मनिपादपीठ- मधिष्टाय च एप प्रकाण्डपण्डितः विविधविषयान् संस्तवाडमयस्य शिरोरन्न- भूतान् बहून् ग्रन्यान् जान्य दिल। सायणाचार्यस्यापि नके प्रत्या माघवीयेतिनाम्नव प्रयन्ने । एतावना विदितं भवति यत्सायणाचार्यस्य समयोऽपि स एव यो बुकभूपतेः समयः। वकभूपतेः कालश्च १३८९ स्ताग्दे निर्धारितः कालविद्भिः । सोऽयमाचार्यः ऋग्वेदसंहिततरेयवाह्मणारयादीनां वारयाता, अन्येषा- "ञ्चानेकप्रन्यरत्नानांप्रणेता, वैदिक्वाहमयस्य परमोडारकःयावग्जीवनं सुरभारती. श्रीसमृद्धपयं प्राणपणेनापि यत्प्रयतिनवान् तत्को नाम वैदिक्देशिको न वेत्ति । अनेन यदि विद्वन्मण्डलशेखरायमाणेन ऋपिपल्सेनानगृहीना वयमद्य नूनं कृतिनः समभ्युपपन्ना गौरवस्य गर्वस्य च परा काष्ठामालम्बामहे। नूनं भाथ्यकारक्लाप तत्र भवान् सायणाचार्यः सर्वम निषिस्तो विराजते। मनेन उत्कटतरोप्येय वेदामंपन्या अन्दयं सरलीकृतः । वेदार्यमाम्य- रोज्यं यदि माविरभविष्यहि देदायज्ञानं सर्वधात्ये तमस्येव नितरा न्यमापन। तदयंञ्च मानवजातिरियं यावच्चन्द्रदिवारी स्याम्पनि तयातम्यपाायनि निविशम् । परन्तु सहब कतिवन वैदिका अतिमाग्रमेतदपि ततिपय सवेदमारल. पन्ति समालमेर, पदि नाम सायगाचार्योन्यम् एकमात्र मनपरमेशापभनभिनन्ध आधिभौतिमापिदवतानप्पयन पंजानिधिपणमा परचरिष्यहि तोरस्य महान- ·सस्कृतसाहित्यविमर्श पकार समपत्स्यत । महीयांश्च स वेदार्थप्रकाश क्यापि दिव्याभया ध्यद्योतिथ्यत । वस्तुत सर्वत्रव प्रायश एष महारथ विविधज्ञानविज्ञानाद्यनेकतत्त्वसम्मतानपि मनान् हठादाकृष्य यज्ञपरेप्वेवार्यावष्टम्भेषु निगडितवान् इत्याफलयत क्स्य सहृदयस्य न दूयते किल चेत । सोऽस्य यज्ञपरार्थपारवश्यट्यामोहोऽपि प्रणि- भालनीयो दोपजे । तद्यथा- मर्तासो मनुष्या (वय यजमाना)-[१११४४।५] । मर्तासो मनुष्या (ऋत्विज)-[३।९।१] नर पुरुष (यजमानम्)--१२३१३१५] जन्तुभि (ऋत्विालक्षणमनुष्य )--[११६९।३] जना प्रज्ञासम्पन्ना (यजमाना )--[१०४५।६] अन्तुभि (ऋत्विग्भि)-[२५] विप्रेमि (मेधाविभि ऋविग्भि)-[११.१९) दाशुषे (यजमानाय)--[१।१४०।२] क्षितयो (मनुष्या ऋत्विज )-[६।११५] कविभि (मेधाविभि ऋत्विग्भि ) सह-[११७६५) क्वय (क्रान्तशिनो अध्वयंव )--३८४] मातरिश्वा फलस्य (मातरि यागे श्वसति चेष्टते इति मातरिश्वा--- यजमान ) इत्यादि बहुत्र प्रक्रान्तम् । अहो न खलु कोदृश पाण्डित्यप्रौढिमा पण्डित मण्डलाखण्डलस्य सायणस्यास्य ? कोदशी च पुन यज्ञपरार्थप्रवणता कर्मकाण्ड- प्रकाण्डपण्डितस्य, म को वापि शब्द बलाद् यजमानपरत्वेनवानेनापोज्म घ्या- ख्यात । नासो प्रायदा प्रकरणमनुसन्दधाति न देवतामामन्त्रयते, नार्थान्त रप्रसर- मपि मनागवतारयति बुद्धिपद्धतिम् । न कदाचित पयञ्चिदपि च विस्मरति यज्ञ- पुरुषम् । यथा मृगतृष्णिक्याष्टो मगो जलमेवानुसन्दधाति यत्र-तत्र-सवत्र, तथं- वासावपि खल म क्षणमपि विनहाति यज्ञान पङ्गप्रसङ्गम् । यथा च पित्तन दूने रसने सिताऽपि तिक्तायते हसपुलावतस!' एवमेव यज्ञयागादिरागरजितनयन युगलो. इसौ सयंत्र मन्त्रेषु पनमेव सस्वारस्पति यहा । 'यतात्पर विमपि तत्त्वमह न जाने' इति मूलमत्र इयानेन स्वोस्तोऽवभाति । अहो न खल्यस्य महामेधाविन प्रदीप्त- प्रज्ञावनोऽपि सायणस्य पोशोऽय मतिविभ्रम ? नून तच्छोचनीयमेवाभवत् । मयामहे अत्र हि शिल सदीपालेभित' प्राप्तप्रचडामंगण्डस्याण्डसाम्राज्य- मेप भनाऽपराम्पति। पारणान्तातु निपुण मृापमाणमपि नापिरोहति प्रमान- परवामिनि दिए । यपि माम पचित् पचित् तेन पंगानिरा अप्पा निरतिमाय- ·वैदिक्प्रकरणपरिशिष्टम् पाटन कृताः विन्दतिदरल्यैन । भवतु नामनन्, तयाऽपि एतत्तु निश्चितं यन् सायणाचार्योऽयं वेदविद्यासम्भारमामुस सुपराशरोरेगाद्यापि जीवनि जीविष्यति च कल्पान्तपर्यन्तमिन्यत्र न वचन संशय इति । भास्कराचार्यः भास्कराचार्योऽयं प्रग्ने चतुर्दशोत्तरएकादशशततमेऽन्दे लपजन्मपरिग्रहः, चिराय च उग्जननगर्या वेधशालामा अध्यक्षपदमलमकार्षीत् । एप महाभागो ज्योतिषशास्त्रानुवन्यिनो लोरवियुतम्ब 'मिद्धालशिरोमणि' इति ग्रन्यस्य प्रपना । ‘ग्रन्योऽयं अङ्कगणित-बीजगणित-नक्षत्रविज्ञान-गोलाय्यदचतुभिरघ्यायः प्रगिवद्धः । अनेन ज्योतियाचाग ऐदम्प्रायम्पन पृयिव्या गुरुत्वाकर्षणमिद्वान्न' याविष्कृत 'इनि जनयुनिः। तया चोवननन्यस्य गोलाघ्याये :- 'आकृष्टयाक्निश्च मही तया यत् स्वम्यं गुरुं स्वानिमुसं स्वाया। आकृप्यते यत्पनतीव मानि समे ममन्नावद पतन्चियं खे॥ (गो० भव० दलो० ॥) वाचस्पतिमिश्र. विद्याद्योनितान करणः सर्वतन्त्रस्वतन्त्र. पदर्शनव्याग्याचारः ब्रह्मसून. शारीरिकनाप्यस्य मामन्यारवायाः प्रम्यानव्याध्यायाः प्रणेता मियोपाह्वोन्यं विद्यागचस्पतिः श्रीवाचम्पतिमहाभाग क्लिंशदादाताब्धाः पूर्वभाग मिथिला- मण्डलं स्वजनपा मण्डयामामति कालबिदा निर्णयः । सडनीद्धारकृन् वाचस्पनिस्तु क्लिास्माद् भिन्न.। वाचस्पतिरयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाचोध्यंतनः। यतोऽनन उद्योतारनन्यायभाप्यात्तिरमुद्दिश्य न्याय- वातिस्नात्पर्याण्यं प्यारयानमशरि । उदयनेन तु तदुपरिन्यायनात्पर्यपरिद्धि- दृद्धिता। प्रकाण्डपण्डिनोग्य नाम चन्ने स्वरचितान् ग्रन्यान् निदिशाति; येना- स्थानकान्यप्रणेतन्वं व्यापर तलावाहि पाण्डित्यञ्च प्राटितं भवति । "यन्यायगिकातत्त्वसमोसातत्वविन्दुभिः । पन्यायसास्बयोगानां वेदशन्नानां निदायनः॥ समचं महतुण्यं तत्फलं पुटरलं मया । समपितमयन प्रीयता परमेश्वरः ।। १. यपि वेदे म एप यावपंसिद्धान्ताचचिठचरः।

·संस्कृतसाहित्यविमर्शः [ उत्तराईभागः] ·प्रचेतना जयन्ति ते मुतिनो रमसिदा कनोखरा । नास्ति येपा यश काये जरामरणज भयम् ॥ * मुमान्जलिरपर इस प्रकीर्यते पान्यान्योन्त्र । मधुलिइ इव मधुनिन्दून विरलानपि मजठ गुणलेशान् ।। , धन्या शुचीनि मुरमौणि गुणोम्मिनि थानीय स्ववनोपरनोट्गवाया । रचिय सूक्तिमुमानि मता विरिक्त- वर्णानि कर्णपुजिनेष्ववतसयन्तु । * कविवरमुखनिर्गलिता काव्यपीयूपमधुघाराम । गोगाणवाक्परिणनामारवाद्यानन्दमनुमवर ॥

·अथ सप्तमः परिच्छेदः लौकिकसाहित्यप्रकरणम् १-चायनाम् २-काव्यभेद चावप्रयोजनम् ४-पद्यापेकपा गद्यका यस बरये हेतु ५-मायावतरणम् ६-~आदिमहावादि वाल्मीकि -महाकवि महर्षि. व्यान । अयंप ममारन्यने लौकिश्माहित्यप्रकरणमंडल्लि उत्तराधभागो नाम । तत तावत् :- काव्यलक्षणम् स्वे.शर्म काव्यम् । विशव्दात मणिप्याज कृत 'काव्यान्दो निप्पद्यने । काव्यलक्षणमुद्दिश्य यद्यपि क्वयो बहुशो नियन्ते, तद्यया-गुणालङ्कारयुक्नो दादायों शाय'मिनि दामनः । निदोषगुणालङ्काररसवद् वाक्यं शव्यमिति भोजः । "गुणालङ्काररीतिरसोपेत. सन्दर्भः काव्यमिति वाग्भटः । रमणीयायप्रतिपादकः दाद" काव्यमिति पण्डितराज । 'ध्वन्यात्मक वाक्यं काव्य मिति महिमभट्टः । 'वाश्यं रसात्मक कामिति विश्वनाथ. । इत्येवंविधानि विविधानि लक्षणानि दृश्यन्ते । तथापि समेषामे विभिन्नलक्षणत्वेन प्रतिभासमानानामपि तान्यविषयो. भूतोऽयंः समान एव । तच्च कायं हि तद् 'मददोषौ सालडारी शब्दायाँ" नाम। तदव सर्वाणि लक्षणानि शाव्यस्य पर्यवसितानि भवन्ति । एतच्च काव्यं भन्ना भवति इन्दोबद्धम् । काव्यभेदः तच्चेदं काव्यं श्रव्य-दृश्यभेदाद् द्विविधम् । द्विविफप्यस्मिन् शाम्ये दोपगुणरीत्यलटतिषिवना प्रवर्तते, दृश्य तु पुन. दर्शन प्रयोजन रोपापा. विवेचनापि । काव्यस्य गणरीत्यलाकृतय तगारपिणिन्यापेनोवर्षहेतवः । दोषास्तु खल्वपश्यहेतवः। तत्रापि निरनियोत्कर्षहेतवस्वलद्वारा एव । तदुक्तं वामनेन:- १. विगन्दा गुणवचनद्राह्मणारिम्पः नर्मणि' चेति मूत्रज प्राह्मणा- दिल्याकमव्ययं पशि कायदनिपत्तिः ।

·३४० सस्कृतसाहित्यविमर्श 'एवञ्च काव्यशोभाया दारो धर्मा गुणा । तदतिशयहेतवस्व. लङ्कारा।' इनि। सैषा काव्यगुणदोषविवेचना, दण्डिएट-वामन-मम्मटादिभिरालङ्कारिक प्रथितेषु तेषु-तेषु सन्दर्भेषु सम्यक् पल्लविता विलसति, तद्विशेषापबोधकुतूहलिभिस्तु सा तत्र-तवानुसन्धया । तच्च श्रव्य काव्य, महाकाव्य-खण्डकाव्य-गीतिकात्यभेदात्त्रिविधम् । दृश्य काव्यन्तु पुन 'नाटक-प्रकरण-भाण प्रहसन डिम-समववार ईहामग-उत्स- ष्टिकाडू-प्यायोग-वीयो-भेदभितमभिनयरूपम् । एतच्च क्लि काव्य पुनर्गद्यपद्यमित्रभेदात्त्रिविधम् । गद्य हि नाम अपाद पदसन्तानच्छन्दोरहितो वाक्यसन्दर्भ । पद्यञ्च छन्दोबन्ध । तच्चकेन छन्दसा मुक्तकम् । द्वाम्या यग्म सदानितकञ्च। निभिविशेषफम् । चतुभि कलापकम् । द्वादशान्त कुलकमुच्यते । मिश्र.काव्यन्तु गद्यपद्यमयी साडा सोच्छ्वासा च चम्मू- राभिधीयते। काव्यप्रयोजनम् काव्यस्य प्रयोजनजात निदिशद्धि काव्यकोविद प्रतिपादित यत्काव्य हि नाम कवे श्रोतुश्च प्रमोदस्य, अनर्थपरिहाराय, त्रिवर्गफललाभाय, कान्तातुल्य- तयोपदेशाय कीर्तये च भवति । उक्तञ्च - काव्य यशसेऽयकृते व्यवहारविद शिवतरक्षतये । परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ।। --मम्मट चतुर्वर्गफलप्राप्ति सुखादल्पपियामपि । काच्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूप निरूप्यते ॥ --विश्वनाथ उक्तञ्च प्रसिद्धालङ्कारिकेन भामहेनापि धमार्थकाममोक्षेषु वचक्षण्य पलासु च । परोति फीति प्रीतिञ्च साधुकाव्यनिषेधणम् ॥ तदेवजातीयफ्फ्लदतो हि काव्यस्य निष्कृष्टोऽर्थ 'रामादिवद् यत्तितव्य न.- रायणादिवदित्यादिकृत्यामृत्यप्रवृत्तिनिवृत्युपादेयपरत्व एव पर्यवसितो वेदितव्य । पद्यापेक्षया गद्यकाव्यवैरल्ये हेतु: सस्कृतवाडमयस्य पर्यालोचनेनावगम्यते यत् सत्र परीति गद्यकाव्या- पेक्षया पद्ययायानामतितरा याहल्यम् । गधममा प्रमन्धास्तु पल्वङ्ग.लि. पशनारे पन्ते। हम पधप्रबन्धानां पाल्ये को या हेतुर्भवेदिति प्रश्न मुतरी -- ·लौविक्रमादित्यप्रकरणम् : पायावतरणम् मुलभोदयः। तमिमं प्रश्न समादधानाः देविदावश्ते यत् पद्यापेक्षया गद्यलेखनं निश्चिलिप्टतरम् । प्या पद्यरचनायां एद्विनिसरसपदप्रयोगो समस्तपद्यस्य सौन्दर्यमादधाति न तया गद्यबन्धे। क्वयाच गद्यरचनाया तया सोश्यं नादभवन्ति पया पद्यगुम्फन । इति हेतोः क्वीनां पद्ययन्धन एवं प्रवृत्तिवाहल्यं न गद्य-मन्दर्ने । अन्ये तु समुत्प्रेक्षन्ते यत् पद्यबन्धस्य सल सङ्गीतमयत्वान्मनसो निरतिशयप्रमोद- जनरत्वाच्च क्वयोऽभिनन्दन्ति पद्यरचनामेव बहुशः न जातु गद्यरचनाम् । सत्यमेतत् । परमन तत्वना पर्यालोचने तु अवगतं भवति यत् पा हि नाम मनमः कोऽपि समुत्तुङ्गानन्दतरङ्गितोल्लासविलासोच्छ्वसितः सङ्गीतमयो नादविशेषः । तादृशनादभलाकुर्वाणो छन्दोमयी भारती श्रयणमधुरसान्द्रमन्द्रध्वनिमारलयन्ती काव्यस्पेण परिणता यया मानसमानन्दममन्दमातनुते न तया गद्यमयः प्रवन्धः .इति निश्चप्रचम् । इत्येव च गवाहमयवरल्ये प्रमुखो हेतुः प्रतीयते । हेस्वन्तरन्तु मुनिपुणं विमृश्यमानमपि बुद्धिसरणि नायतरति सक्तमेवोक्न नाप्यभियुक्नेन: 'गचं कवीनां निक्पं बदन्तीति.।' अतः एव अल्पीयांस एव सुबन्ध-दण्डि-भागभट्टप्रभूतपः महाक्वपः गद्यप्रव- धापरिगम्पय यशःशरीरेण जीवन्तोग्यापि संस्कृतसाहित्यप्राङ्गणेभितो विलसन्ति । काव्यावतरणम् यद्यपि संस्कृतसाहित्यादिनोतसि भगवति वेद एव सर्वन. प्राक कवि-सय्य- नाम्दयोश्च समुल्लेख: समुपलन्मने, 'कविमनीपो परिमः स्वयम्भूः' इनि। यद्यपि पाविशन्दोत्र आदिकवि परमेश्वरमेय परामशति तयापि पविपदेनाय तदाम्नानं. परप न विस्मयावरम् । परमेश्वरीयतानलक्षणं चंदञ्चापि काप्यन्वैनवानालाति श्रुतिः-पत्य देवस्य काव्यं न ममार न जोयंति' (वेदः) । 'देवस्य कायमिन्या. काव्यपर्व वेदमेवामियत्त । इत्यनेननदन्यपपानं भवनि यविभि. कायकलाप्रेरणा दिल वेदेभ्य एव समासादिता । वेदेश्य एव च छन्दसौ परिज्ञान, अन्तट्टाराणाञ्च परिचयः समालिनः । वैदे यत्र गायत्री-त्रिष्टव-जगनीप्रभूतिछन्दसां प्रयोग, तत्र लौकिवसाहित्य, तदभिमनन्यमानां उपजाति-वंशम्य-अनुष्टुवादिच्छन्दमा प्रमरः समल्लसति । यस्तुनः म एप दिकन्दमा प्रपञ्च एव लोविएतन्दमामपि प्रमपरित्वाम् । लौसिन्छन्दसा प्रणेता ता भवान् पिशाबाय-प्रमुखः प्राचीन नमश्च । अनेन सोरिवंदितोमवान्दोलापनिबटः पिङ्गलमूत्रायः मुगिसः इन्दोन्पो निरमारितर लोविन्दा प्रयोक्नार आदिदि- भगवडामोमिनिपादाः इति परम्परानुरोपेन सर्वे: म्यात्रिने तदित्यं वाल्मीरित्र एपेदमाशिपयाराथा अवतरणं सम्माने, इति प्रस्फुटम् ।

·૨૪૨ सस्कृतसाहित्यविमर्शः भगवद्वाल्मीकिविपये दन्तकथे प्रचरति पदसौ पूर्व वयसि ब्राह्मणोऽपि सन् लुण्ठाको जातः । पथिकानुपलुण्ठ्य द्रव्योपार्जनं परोति स्म । परन्तु तदनु फस्पचित्सिद्धतापसस्योपदेशेन ता साटिसको वृत्ति परित्यज्य स घोरतरं तपोन्तप्यत । खजति काले, चिरं च एकरसनासीनस्य तस्योपरि वल्मोकसञ्चयो जातः । इष्ट- सिद्धयनन्तर वल्मीकानिर्गतत्वादसौ वाल्मीकिरिति संज्ञा लेभे । ततः तप पूत- मानसोऽसौ एकदा युग्मचारिणो' पौधयोरेक निधादेन वध्यमानं ददर्श 1 करण- रसक्लिनहृदयस्य तस्यातिमात्र सोकस्लुतान्मुखात्सहसा विससर्ज सा फाऽपि दिव्य- करुणामयी वाग्धारा-'मा नियादेति' । यस्य शोकमुपवर्णयता कविकुलगुरुणा कालिदासेनोपश्लोक्तिम्- 'निपादविद्धाण्डजदर्शनोत्यः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोका' इति । स एप काव्यावतरणवृत्तान्तः संक्षेपतः।

·आदिकविः वाल्मीकिः १-नादिमहान वि.। २-लोरिक्साहित्यस्यारम्म । ३-रामायणस्य इयत्ता । ४-वाल्मीये. प्रकृतिवानम् । ५- हेमन्नवर्णनम् । ६--रावनप्रार्थना- मनः। --वाल्मीः कामनुपमा । ८~रामायणीयरामराज्यम् । ९-विणा- बलोकनम् । १०--वाल्मीक. समयः । संस्कृमायिस्यारणोदय एप आदिमहाकविः महपिल्मिीकिः कमनीय- पायालाल रामायणायमतिमहनीयं महाराव्यं जाम्फ । भारतीयमाहि- त्येतिहासे नूनं तदिवमं स्वर्गाशरद्धितं भविष्यति, यदा पुण्यतलिलाया भगवत्यान स्तमसायाः पुनाते पुलिने यामचारिणोः गौञ्चयोरेवं वध्यमानं दृष्ट्वा महाररस्प कष्टनः सा कापि हृदयालादिनी सुवर्णसुवृत्तरमोगवला करुगाहाँ छन्दोमपी वाग्धारा परिपुस्फोट पिल निखिलं व्योममण्डलं प्रनिध्वनपन्ती, अपोडितं पचं द्वारीहत्य- मा निपाद! प्रतिष्ठा स्वमगमः शाश्वती. समाः। पौञ्चमिपुनादेवमवधीः काममोहितम् ॥ रामायणात्याक लौरिच्छन्दमामवतारः नेवाभवत् ग्लि सम्पायबायः । साम्नायादन्यत्र छन्दसामवतार एष एव सर्वप्रथम इति तयभवान् भवभूतिः रनर. सरिता मात्र पनि मन -- ·सस्तृतमाहित्यविमर्श तदेतावतैद सपपन्नम् यत् सस्कृतसाहित्यप्रपञ्चे कवीनां प्रथम पवि तत्र- भवान् वाल्मीकिरेव । स एव च रामायण नाम विश्वयियात महाकाव्य सर्वकाध्या- नामादिभूत प्रशिनाय । तथा च बुद्धचरिते महाकविना अश्वघोषेणोद्घोषितम्- 'वाल्मीकिनादश्च ससर्ज पद्य ग्रन्थ यग्न च्यवनो महर्षि ।' अमुमेवार्थ कविकुलदिरोमणि कालिदासोऽपि समयंयन् 'प्रचेतसोपत रामा. यणमिति स्वीचकार। करुणरसबिभूनिर्भवभूतिरपि---एप एव महर्षि लौकिर. छन्दसामादिम प्रणेतेति मुक्तकण्ठत प्रत्यपादयत्, "अय स ब्रह्मपिरेकदा माध्य- न्दिनसवनाय नदीं तमसामनुप्रपन । तत्र युग्मचारिणो प्रौञ्चयोरेक यध्यमान ददर्श । आकस्मिक्प्रत्यवभासा देववाचमानुष्टुर्भन च्छन्दसा परिणतामभ्युदरयत्- 'मा निषाद प्रतिष्ठा त्वमिति । यामाकर्ण्य वनदेवता अपि परममाश्चर्य- मापेदिरे-अहो एव कोऽपि आम्नायादन्यत्र नूतनच्छन्दसामवतार । तेन खल समयेन त भगवन्तमाविर्भूत शादब्रह्मपकाशक ऋषिमुपगम्य भगवान् भूतनाथ पायोनिरवोचत् 'ऋषे । प्रबुद्धोऽसि वागात्मनि ब्रह्मणि । तद् हि रामचरितम् । अव्याहतज्योतिरावं ते प्रातिभ चक्षु । आद्य कविरसि इत्युक्त्वा तत्रवाहित ।" इति । महाकवि क्षेमेन्द्रोऽप्यनुजगौ रामायणमञ्जाम् "सव पुनातु बाल्मीके सूक्तामृतमहोदधिः । ओडार इव वना कवीना प्रथमो मनि ॥" महाराजभोजराजोऽपि- "याल्मीकिगीतरघुपुङ्गवकोतिलेश- स्तृप्ति परोमि कयमप्यथुना बुधानाम् ॥" इत्युक्त्या द्रदपति उक्तमेवार्थम् । एव भगयतो वाल्मोकेरादिकवित्व सुतराम परन सर्वसम्मतञ्च । तथा च रामायणेऽपि "सोऽभिषेक तत कृत्या तोय तस्मिन् यथाविधि। तमेव चिन्तयनर्थमुपावर्तन वै मनि ॥ आजगाम ततो ब्रह्मा लोकर्ता स्वप प्रभ। चतुर्मखो महातेजा द्रष्ट त मनिपगवम् ।। वाल्मीविरप त दृष्ट्वा सहसोत्याय वाग्यत । प्राञ्जलि प्रपतो भूत्वा तस्यौ परमविस्मित ॥ पूजयामास त पाचार्यासनबन्दन । प्रणम्य विधियाचन पप्टवा पेच निरामयम् ॥

·लौकिक्साहित्यप्रकरणम् : आदिकवि. वाल्मीकि. अयोपविश्य भगवानासने परमाचिते। वाल्मोकये च ऋषये सदिदेशासनं ततः ॥ तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् । श्लोक एवास्त्वयं बद्धो नान कार्या विचारणा ॥ मन्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृतेयं सरस्वती। रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु स्वमृषिसत्तम । धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः। तच्चाप्यविदितं सर्व विदितं ते भविष्यति । न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति । कुरु रामकयां पुण्यां इलोकबद्धां मनोरमाम् ॥ यावस्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले । ताचद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ * इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ॥" इति वाल्मीकिरामायणे] । इत्यनेन वाल्मीके: प्रथमकवित्वोपपत्तिपुरस्सरं भारतीयशिष्टाचारो- प्युपदशितो वेदितव्यः विनिर्देशमात्रम्। लौकिकसाहित्यस्यारम्भः एवं लौकिक साहित्यस्यारम्भः महामहिमशालिनो भगवतो महपिवाल्मी- कित एव । समस्ता अपि सुरभारतीभक्ता भारतीयाः सुगृहीतनामधयममुमादिकवि याल्मीकि प्रति अतीय बद्धाराः। सर्वेऽपि कवयस्तं कविकुलादिगुरुत्वेन समाद्रियन्ते । महापाविः त्रिविक्रमभट्टः महाक्वये तस्मै नमस्कार वितन्वान प्राह :- "सदूषणाऽपि निर्दोषा सखराऽपि सुकोमला । नमस्तस्मै कृता येन रम्या रामायणी या॥" शाङ्गघरच संग्रहे :- "कवीन्दं नौमि वाल्मीकि, यस्य रामाप्रणों पयाम् । चन्द्रिकामिव चिन्दन्ति चकोरा व साधवः ॥" इति रामायणस्य इयत्ता महापवाल्मीकिप्रणीतं रामामगाभिषं महासायमिदम्, अनुष्टम्बहल- 4 ·-- सस्कृतसाहित्यविमर्श विविधश्छन्दोभि प्रणिबद्ध चतुविशतिसहस्रमित इलोकरुपगुम्फित पञ्चशतसर्गा- स्मकम् । यत्र चेदमुपश्लौक्ति भवति "चतुर्विशतिसहस्राणि श्लोकानामुश्तवान् ऋषि । तथा सर्गसत पञ्च षट् काण्डानि चोत्तमम् ॥ वालकाण्ड सर्ग ४, श्लो० २] अनेन धान्तशिना कविना काव्यमिद प्रेक्षेपादिभि परिरक्षणार्थ प्रतिसहरू- माद्य पद्य कर्मण गायत्री मन्त्रा'ताक्षरंरारब्धम् । चतुर्दिशत्यक्षरा हि गायत्री तावता चतुविशतिसहस्रमिता सत्या लोकाना सुतरा निष्पना भवति । तथा च तत् तपस्वाध्यायनिरत तपस्वी वाग्विदा वरम् । नारद परिपप्रच्छ पाल्मीरिमुनिपुङ्गवम् ॥१॥ स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञम्नान् रघुनन्दन । प्रापिभि पूजितस्तत्र यभेन्द्रो विजय पुरा॥२॥ दि विश्वामित्र स धर्मात्मा, श्रुत्वा जनकभाषितम् । वत्स ! राम! धनुः पश्य इति राधयममवीत् ॥ ३॥ तुष्टी वाच धनवास ह राजासत्यच निरीक्ष्य से ॥८॥ भरतस्यायंस्य "॥ गन्टोन ॥१०॥ दारी बन्दास्ते ॥१२॥ स निजिरय ॥१३॥ पदा म- मङ्गलाभिमुली ॥१५॥ हि नि म ॥१६॥ पर्मारमा पाय विधम ॥१८॥ গর म से गिरे ॥२०॥ ... 4.. ... ... यदि पुद्धि ... ... ... ... ... ... .. .... ... ... ...

·लोरिक साहिलाप्रकरणम् : आदिवादि वान्नारिः चो-- प्रणम्य चालनासर्वतेन्द्रस्य ॥२१॥ ॥२२॥ ... दारापुत्राः ... ... ... यान्- यामेव राति ॥२४॥ एतावना रामायणे प्रक्षेपच्युत्युत्सादाद्यमरो न जानु मुभप्रमरः इति । ध्याल्भोके: प्रकृतिवर्णनम्, दाल्मीः प्रकृति-वर्णनमनोव मर्मस्पर । जलघरममयं वयनमा घोडशों कामकलाचानुरी व्यक्तीरोनि प्रयुत च पिललितानि पदानि । भावमाघरों ध्वनपति-"वन्म लदमन! सम्प्राप्त इदानी वर्षाममयः । निचिनं नमो नवनारदः। प्रशान्तो रज प्रमरः । यायः सहिमा दानि । अयं पजन्यो वर्षति । मन्ये चौरियं दिनकरस्य किरण. समुद्राणा रमं पान्दा वात्तिरादीन् नबनामान् धनं गर्ममिव जलं प्रमू। निग्विलानां जीवाना जादानुभूतोन्यं रम. साक्षाद्रमायनमिति में नानि । शोकसन्तप्ता सौनव धर्मपरिक्निष्टयं मही नवदारिणा परिपतन्बाद वाप्पं विम- श्वनि । अस्मिन् दोलेमी अर्जुनवृक्षाः फला दृदयले । केनररभिवामिनोज्यं गिरिः। प्रशान्नोत्र दावाग्निः । एवं शान्तरिपोः सुप्रीयम्य- वायननरस्त इति पलये। मंत्र इमे पर्दतास्तिष्ठन्ति ते प्रधानाध्ययना बटव इवाभान्नि। मेघरपाणि हि कृष्णाजिनानि धारयन्नौमे। गहा एव मारतापूरितनया मान्दवन्ति मखानि । हमीभिः वसानिरिद विद्युद्भिरभितारिनमम्बरम्, तया चास्य स्ननितरपो निर्घोषः धूयते । इयमप्रतः स्फुरन्ती नीलमेघारिता विद्यन्तना रावणस्या स्फरन्नी वैदेहीव में प्रतिभाति ।" तया च:-यहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भानि, घ्यायन्ति नृत्यन्नि समाश्वसन्ति । नद्यो घना मतगजा बनान्नाः, प्रियाविहीनाः सिपिनः प्लवडा॥ [रामायगे]] रामानं भारतीयाचारव्यवहारस्य, परम्पराया, गर-समाजव्यवम्याचाच ययाय स्वर चित्रपनि । राजांमन्यप्रतिजन्वं, दण्डन र धर्मरसगम्, माधिनजन. संरक्ष, पन्या सतौन्वं, पानिपञ्च, प. प्रेमाटिकञ्च मम्पान्येन अनाव परि- एनया गिरा पुरस्रोनि। हेमन्तवर्णनम् म पदादिमाता दावी रनन्दनः । प्रवामिार्य राम गोदावरी नदीम् ।।

·संस्कृतसाहित्यविमा प्रह्व कलशहस्तस्तु सौतपा सह वीर्यवान्। पुष्टतोऽनुगजन् भ्राता सौमित्रिरिदमद्रवीत् ॥ अय स काल सम्प्राप्त प्रियो यस्ते प्रियवद । अलकृत इदाभाति येन सवत्सर शुभ ॥ नोहारपुरुयो लोक पृथिवी सस्यमालिनी। जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहन ॥ प्राज्यकामा जनपदा सपनतरगोरसा । विचरन्ति महीपाला यात्रार्थ विजिगीषव ॥ सेवमाने दृढ सूर्ये दिशमन्तरसेविताम् । दिहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते॥ प्रकृत्या हिमकोशाढयो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् । ययार्थनामा सुव्यक्त हिमवान् हिमवान् गिरि । रविसमान्तसौभाग्यस्तुपारारुणमण्डल निश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते॥ दूरमप्युदित सूर्य पाशाडू इव लक्ष्यते। स्पृशन् सुविपुल शीतमुदक द्विरद सुखम् । अत्यन्ततृषितो वन्य प्रतिसहरते करम् ॥ एते हि समुपासोना विहगा जलचारिणः । नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् । [वाल्मीकीयरामायणे] महो! पोशोग्लोरिको वाचा प्रवाह । कस्य सचेतसश्चेतो न समा. हादयेत? रावणप्रार्थनाभग * * पञ्चदासीरातानि त्वा, सर्वाभरणभूषिताम् । सोने, परिचरिष्यन्ति, भार्या में भव शोभने ।। प्रत्युवाचानवधानी, तमनादस्य राक्षसम् । "महाचमिवायम्प महेन्द्रसदा पतिम् ॥ महोदधिमिधासोम्यमह राममनुषता॥ पूर्णबनिभ गरं राम-पुत्र जितेन्द्रियम् । पृयोति महावीर राममनवता ॥

·लौकिक साहित्यप्रकरणम् : आदिकविः दाल्मीकि ૨૪૧ * * ... .... ... ... । त्वं पुनर्नम्बूको व्यानी मामिच्छपि दुलनाम् । नाहं गश्या त्वया स्पष्टुमादित्यस्य प्रना पया । सिम्य पादतो माम मुखाशदातुमिच्छमि । यो रामस्य प्रियां भार्या बलात्वं हर्तुमिच्चमि ॥ त्वं क्षर जिह्वना लेक्षि सूच्या स्मृमि लोचने । यो रामस्य प्रियां भार्या पापबुद्धया निरीक्षसे । व्यायास्तपणपुनायाः प्रजामादातुमिच्छामि। यो रामस्य अवसग्य शिलां कच्छे सागरं तर्तुमिच्छमि । यो रामभ्य कृष्णसर्पमतिलं निश्दसन्तं महादिषम् । स्पष्टुमिच्छसि हस्तेन पन्मा त्वमनिकारक्षसे ।। वाल्मीकीय दरकाण्डे] यहो कीदृशामोज सम्मृतं काव्यम् । नूनं कायान्तरेप दुर्लनम् एता- दा वर्णनम् । वाल्मीके: काव्य-मुपमा तत्त्वती विमृश्यमाने मुनरा स्फुटीनति यद्रामारगेऽखिलानि महाकाव्य- लक्षपानि दृग्गोचरीभवन्ति । वाचामुदात्तता, घटनादिन्यासबातुरी, रमणीय- दृश्याना विलक्षणं चित्रणम्, रमणीयं प्रतिवर्णनम्, काव्याला पूर्णता, विविध- छन्दसां प्रमर, मोज कान्तिमती चली। तदेवविधा कापि अनितरसाधारणी वाथ्यमुपमा एवास्य मानिसयलोकप्रियत्वे हेतु.। रामायणम्य मघस्पन्दिनि शव्यधाराप्रवाहे विनिमय न स्य सहृदयम्प परिस्पन्दते हृदयम् ! भारतीया महादयो भूयसा वाल्मारकाव्यालया प्रभाविताः प्रतीचन्ने । रामायणत एय काव्यप्रणयनस्फूतिस्तरपलनेति समवपारणेपि नास्नि काप्यन्यक्तिः । 'उपमा दारिदासस्पेनि' तन्नमि. बीज रामायणीयोपमा. मालामेवानुमन्दधाति । शोर वाटिकाया नियमत्याः सीतापा. वर्णनमेशन- पिापमामालया रमणीयस्पंज पश्चिनम् । "अभूतेनापदादेन कात्ति निपतितामिद । याम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशियितामिव ।।

·३५० मस्कृतसाहित्यविमा समय महाकीति श्रद्धामिव विमानिताम् । पूजामिव परिक्षोमामादा प्रतिहतामिव " * [गमायणमुन्दरसाण्डे १९ सगै] शोकसागरनिएपणमध्यद्भुतस्पेण वृतग 'रामशोकमहावेग सीताविरहमारग । स्वसितोमिमहावतों वाइपफेनजलाविल ॥ वाहविक्षेपनीनोघो विन्दितमहास्वन । प्रकीणशशवाल कैकेयोवऽवामुख ॥ यस्मिन् बत निमानोह कोशल्ये राघव दिना। दुस्तरो जीवता देवि मयाय शोकसागर ॥ कोदृशीयमदभुतोपमाकाव्यमहासरित् आदिववह दयात्नावर्तत । याय्य- ससारे वाल्मीके वाचा परस्तात्पुरस्ताद् वा न किञ्चित् तादृश प्रादुर्बभूव काव्यम् । "अनुवाल्मीकि खलु कवयो वावि भावे चे"ति लोकोक्ति सर्वथा यथार्या । स्वभाव वर्णने, चरित्रचित्रणे, मानव-मनोगत्त-भाव विलास प्रदर्शने, वन-पर्वतसरिदाश्रमादि- रूपनिरूपणेऽद्यापि आदिकविरय सर्वान् कबीन अतिशते । नून सहना सरला सम- लकृता वाल्मीरिती । आदिवविरेष नूनमासोद् वागर्थ शिल्पिना गुरुरित्यत्र तु को नाम सदिह्येत । वस्तुतस्तु काव्यमपीद रामायणमितिवृत्तायते, भारतीयसस्कृते- रादर्शरूपञ्चेति अलमति पल्लवितेन । रामायणीयरामराज्यम् रामराज्यस्वरूपमपि किञ्चिरप्रणिभालनीयम् अन्यहनि रामस्तु कार्याणि स्वयमेव हि । प्रत्यक्षत धर्मात्मा सह भ्रातृभिरच्यत ।। धर्मेण रक्षतस्तस्य हृष्टपुष्टजनाकुला। बभूव पृथिवी सर्वा धनधान्यसमृद्धिनी ॥ निर्दस्परभवल्लोको नानयं कश्चिदस्पृशत् । न चापि पद्धा घालाना प्रेतकार्याणि कुर्वते । सर्व प्रमुदितञ्चासीत् सर्वो धर्मपरो जन । दृष्ट्वा पमं पर राम न चाहिसत्परस्परम् ॥ आसोद्वपातायश्च तया पुत्रसहस्रवान् । निरामयो विशाच रामे राज्यं प्रशासति ।

·११ रिकमाहि पारणम् . आदिववि दान्मीकि नित्यपुष्पा नियफ्लास्तरदम्नत्र निर्मणा । काले वयंति पर्जन्य सुस्पर्शश्च माग्न ॥ नक्दर्य कश्चिरामोन्मान्तो न घाटोपि वा। न मानी न च सरम्भी न नशसो न पत्यन ॥ नरा स्वदारनिरता नायंचामन् पनिद्रना । सुव्रता धृतिमन्नश्च नरा आसम्नया स्त्रिय ॥ नानाहिताग्नि यावा नानजनं च नास्निर । स्वर्मनिरताचासन् सः तत्र द्विजातर ॥ यज्ञाध्ययननिष्ठारच विरताश्च प्रतिग्रहात् । नामयों न चोद्विग्नो नातुरो न भयान्वित ॥ तव प्राकृतो नासीद् दरिद्रो वा पुरोत्तमे ॥ इत्यादि [वाम्मारी रामेन कीदृशेन भवितव्यमिति रामराग्योपवर्णनेन कविनाऽतिवालया निर्दिष्टम् । नून धन्य स कविवषा, जननी च तम्य धन्या, मस्कृतसाहित्यारणो. दय यस्य वाणी आदिशाय्य छन्दोलकृता विश्वनम प्राङ्गण उदयमाससाद इति । बिहगावलोकनम् विहगावलोग्नेनाऽवगम्यते, यदखिल महाराव्यलक्षणान्विन रामाया- भिघ महारामिद सस्कृतसाहित्यौदरस्य स्वर्णकलशायमान निसिलनिशायि- याप्पगुणगणगरिम्मा सर्वाभिनन्दत्वेन राराजते । स्थान एच पल्क्तमेतत् । यावस्यास्यन्ति गिरम सरितश्च महीनले । तावद् रामायणक्या लोरेषु प्रचरिष्यनि । १ महाराव्ययानि सगंबन्धा महाकाय तो नायक मुर । मदा क्षत्रिया वापि धीरोदानगुणान्वित ॥ रात्र मगच पुन एश्वृत्तमयं परवमानेऽयवृत्तरं । नानावृत्तमय क्वापि सगश्चकपच दृश्यन । तत्रादि-नारदारणा नामकाजी रम इप्पन । अष्टमगान तु न्यून विनि नाधिनम् ॥ इति अम्बंब वा मीक्मिनिरस्पातील प्रमित योगवामिष्ठामप्याविपर महारारमरि अनितागाधारण मतमाहिल्यमुजि अनिनास्वर रनम् ।

·३५२ सस्कृतसाहित्यविमर्श पणा L अस्य महाकाव्यस्य भाषा प्राञ्जला, ओजस्विनी, ललितमधुरा प्रसादगुण- गुम्फिता च । भावानां भव्यता, छन्दसामौचित्यं, रसानां सरस्परिपाकः, अल- ङ्काराणामाभरण नून परिपूर्णतामवगाते । मानवीयान्त.प्रकृते सालङ्कार निरू- नसगिक विश्लेषणं, बाह्यप्राकृतिकदृश्याना सजीवचित्रणं, गिरिनिरसरिता- वन्यलताद्रुमकुसुमपऋतुप्रभृतिवर्णनञ्च यादृशमत्र समपद्यत न तादृशमन्यत्र सुलभम् । रामायण हि नाम भारतीयपरम्परायाः संस्कृतेश्च आमूलचूडमयभिचरितं चित्रम् अनिर्वचनीयमतीव चारतया प्रश्नाति । अतएव काव्यमिदमतिमात्रं सर्व- लोकप्रियतां गतम् । प्रायशः सर्वेऽपि संस्कृतमहाकवयो रामायणादेव तां कामपि कमनीया कवित्वस्फूतिमविन्दन्त । रामायणगतोपाख्यानान्येवावलम्ध्य भुम्ना स्वीयानि स्परफाव्यानि निरमायिषत । सा किल कालिदासस्य कापि कमनीया कृतिः रघुवंशाभिघं महाकाव्यं नाम रामायणोयरेवोपमालद्धाररसोपवर्णनरन- प्राणितमवलोक्यते । अतएव स्थान एव, केनाऽप्युट्टतिम् मधुमयणितीनां मार्ग- दर्शी महर्षिः।' इति वाल्मीके: समयः यद्यपि वाल्मीविसमय इदन्तया निर्णतुमुपकरणसौलभ्याभावान सुकरम् । तयापि अन्तर्बहिरुभवविधसाक्ष्यमाश्रित्य, यत् किञ्चिनिश्चेत सुशकं तदिह समासेन प्रस्तूयते । जनवौद्धयोः साहित्ये रामगाथानिर्देशः प्रव्यक्तमुपलभ्यते सत्र भवता जैन- कविविमलमूरिणा किल रामचरितं प्राकृतभाषया निबद्ध 'पउमरिया'हये समुए। वणितम् । एतत्वाव्यरचनायाः कालः प्रायशः ग्रस्त ६२तमेऽन्दे सम्भाव्यते । एवमेव यौरविनामवघोपेगापि स्वकीये मुद्धचरित सुन्दरराण्डस्य रमणीयोपमालापस्य, उत्प्रेक्षानिवयस्य च सङ्कलन कृतम्। बौद्धजातप्वपि बहुत्र रामश्यापा: समुप- लग्धेरेतद् पौरमाफ्लयाम , पाल्मो सममः उपलनिवन्धेभ्यः पुरातन एवेत्य- लौकार न पाप्यापत्तिः । स एष वाहमाक्ष्यमुद्दिश्य निर्णयः । अन्त साक्ष्यमा लम्म्यापि, समान एवं निर्णयः सम्भवति । प्रसिदमेवंतत यल्लोवियतस्य पाटलि- पुत्रस्य प्रतिष्ठापन, शभा मनातशत्रणास्तासन्चातवर्षपूर्व कृतम् । तच्च पाटलि. पुत्रं पोटग्रन्येषु पाटरिणामनाम्ना प्रसिद्धम्। रामायणे घ राम. गोणगङ्गासङ्गमा मतिबम्प पुरमति तत्र मन्दर्भ पाटलिपुत्ररप नामापि न दामोधरी भवति, तापता प्यतमिदमापानि, प्रस्तात्पश्चात पत्राव रामायणस्य पाल, रतिवृत्तवियां निया इति दिए। .

·महाकविः महर्पिः व्यासः महाभारतम् वामन महानारतम्य प्रता?--महपि घान-महानगग्नम्य रचना- काल-भारत गजनीतितन्त्रम्-महानारतस्यादगादेगा--कूटरलोक मुर्वनी- पदेगा-भारतीय-क्यावन्नु। क खलु महाभारतस्य प्रणेता ? महानारनं हि नाम नम्ना अनुष्टुम्बहुलधन्दोनिबद्धं महर्षिापायन- व्यासमटानागः प्रणारं पौरवपाण्डवयोर्यटवर्णनपरं अनेकाण्यानोपनानगाया- दिनिः मुगुम्मितं, धर्मार्थकाममोक्षागा दिदादविवरणात्मकं परमरमनीयं महा- पाच्यम् । उक्तच मानारते- 'धर्म चाय च काम च मोक्षे च भरतपन । यदिहान्नि तदन्यत्र यनहास्ति न तवचिन्॥' इदमद्भुतं महाभारनं नाम वृहदाय्यानं म्यानेन निनिः प्रविमिति महाभारतादेवावगम्यते : 'त्रिनिर्वः सदोन्याच वृप्तद्वंपायनो मुनिः । महानारनमाग्वान कृतरानिदमनम् ।। भारतमात्यानमिदं पूर्व ध्यामदेवः स्वक्षिप्याय वैशम्पायनायोपदिदेवा, स च अर्जुनस्य प्रपोग्राय जनमेजयाय मपंमत्र श्रादयामास । तर लोमहर्षगपुरः गौनादिन्यः ऋषिन्यः । एवं महाकाव्यन्दिं निभिवंभि. विभिमश्रोतन्यः श्रावितम् । एवं श्रावणानुप्रादणाटा मूलप्रन्ये विञ्चिश्वग्वृद्धिः स्वाभाविनि न सम्भावनाकोटिमनिकामति । तदेवमुत्तरोनरवृटिमुगदिदं रक्षकपरिमित दलोगमा संयनम् । एदंविषमंग प्याममहाभागेन विरचितं पूर्व जयाश्य- १. विषयानिमयबाहल्यमन्निवेमाद्धि मात्र 'पञ्चमोदइयायायते। २. अन्यम्मिन् कौवाक्योपदे पाटवाना जातम्य जसम्यानात् प्रपनमा जसाको लेने। नतीजतर माग्नमिति मदाम् । नागपग नमस्कृत्य नरव नरोनमम् । देवी मरस्वती ब्यान ततो जयमुदीरन् । न उसद तथंचनामदेति । ३ ·मरतृतमाहियाविण . मिस सम्पायन प्रदिन भारत गम्भारम् । परनगर गामिना गणि महाभारतमिवानाम मत । गधार पाये ८८00 मिग प्रभवन् । भारतारमै पुन २४००० मिला , "धनुरिगावी पर भारतमहिनाम" पुन सोमिना सक्षमिनारमशिनानामि पाया स्मितम् । पान्नु यास्तविषी दलोषमया हरिवाहितायो १६,२४४ मिना यते । अनुमति पाप्याय वर्णितयनमारेण समरते महाभारते अध्यापा १९२६ रा रा. पच ८४,२४ मिता । तिस्पर्वणी हरिदास्य १२,००० मिना । म मन्नूप ९६,२४४ श्लोरा इतिगत्यंय यारतोिसरया अबया भारतीय। पर्यापि महाभारतमिद ददाम्पायनेन सौतिना घाबानोपास्यानमारनेर यहत्यलेयरोतम् तथापि महपियाराविरचिनमयेदमिनिमम मनम् । महाभारतमिद आदि-सभा-यन-विराट-उपाय भीरम दोन-in. सौप्तिक-स्त्री-शानि-अनुशासन-अयमेष-आश्रमवान-मोटाल-महाप्रास्यानिष-स्वर्गा. रोहणास्परप्टादन पर्यभिनिबद्धम् । तत्र प्रधानश्योपमा मेन महानगानि आख्यानोपारवानानि सङ्कलितानि । तेपदालत्यान, कम्योपा. एयानम्, ३-सायिन्युपाख्यानम्, ४-रामोपाख्यानम्, ५-लोपाटयानञ्च प्रधानानि । भीष्मपर्वणि च भगवद्गीताप्रकरणमतीव महत्वपूर्ण रोचिरण विश्व. विरपातञ्च । प्रकरणमिदमष्टादशाध्यापटपनिबद्धम् सप्तातावरनुस्यूतञ्च । विश्वसाहित्यस्य न फोऽपि ग्रन्यस्तादृशी प्रशस्ति प्रतिष्ठाञ्च लेभे यादृशी महाभारते उपनिबद्धा गीतेनि । अस्या असइण्याताप्टोका विल्सन्ति दिदियासु भाषाम् । महाभारतस्यान्तिमो भागश्च हरिवशाल्यो १२,००० लोकालइन । अस्मिन् भगदत श्रीकृष्णस्म वशवर्णन कृनम् । महाभारतत्व विशनिसल्यामा- प्टीका सन्ति । यासु नारायगसर्वज्ञपिरचिता भारतार्थप्रकाशा'स्या, अर्जुनमिय। विरचिता 'भारतायंदा विश', नीलकण्ठविरचिता भारतभावदीपिका'नाम्नी चातोब प्रसिद्धा । महाभारते गोतापञ्चरलनाम्ना प्रथिता श्रीमद्भगवद्गीता, मनु- स्मृति, गजेन्द्र मोक्षो, भीष्मस्तवराजो, विष्णुसहस्रनाम वेति पञ्च सन्दर्भा निर• तिशयगौरवशालिनो महत्वपूर्णाश्च । महर्षि. व्यास महर्षिसि एव महाभारतस्य प्रणेतमुस्य इति निश्चितप्रायम् । सोऽय महर्षि पाराशर्य, वेदव्यास', कृष्णद्वैपायन, सत्यवतोसुन, इत्यादि- नामभिरपि प्रथित । अस्य जनको महर्षि पराशर जननी च सरस्वतीनाम्नी ·लोमिनाटिकापन्नहदिव्यानः देवी परमविदुयो । मोज्यं धामो युद्धगले विद्यमान इति महानानाध्ययनाद- माछाम । युद्धकालविषयं च विदुपा नपान मरदः। पंचनगीनालगत् पूर्व १८००, १५०० वर्षम्मिनः का इति निस्विति । अपरेशीनानात त्रिम ३००० मि यदम्यापन्नि । परन्तु म्नहिनीय तृतीय वा शतके प्रन्योन्यं विद्यमान आमादिति तुम एक बौनि ऐक्मायन । हेतुबन च ते पुर- कुन्नि संम्ने ४४२ साता एम्मिन् शिलालेद-शतमाहनया मंहिताया दशमेनोक्तम्" इति वचनम् विनिगमकाण। करचास्य रचनाकालः ?' महाभारतस्य पालोचनादवगम्दले यदम्य रचना रामायणाद वहो. पालादनन्तरं सजाना । योन्यं सांस्कृतिको भेदः उनयोग्रन्ययोरनयोः परिगतः सम्पन्न नया कालमपेक्षते । नहि अन्यायमा कालेन म शयनम्नवः । रामायणे या धर्मभोस्ला पर्मजागता विनाम्यने न मा महानारते । रामायणे करुणा, भावुकना, मंयमः, मारल्यं, न्यायः, क्तंम्बुद्धिः, प्रेमनादः, श्रद्धा, मानवना, ननि., पाक्लिाच यानी मनगवला देदीप्यमाना च वानानि न तादती महामारले। महाभारत सन्द दप, औदन्यं, भारता, धर्मायपिचागभावः, परम्ददापहरणम्, मायलोपत्रम्, आग्रहपहिल्यमिन्यादीनामदाम्हनीयानां टिममाजदानास्पदीभूतानां तत्वानां माम्राज्यमामांन् । रामायने पिनुरा. मया प्राग्यं राज्यं परित्यग्न रामो दनं गच्छनि । लामो पेष्टधातु मेवा- प्रार्य नमनुमानि स्वकीयां प्रागबन्नामिनामयोप्यादि पल्पिग्र । भरताच पुनः म्वपितुराजामन्याबामावलम्ब गग्यं न म्बीररोनि, भगयनो राम- चन्द्रस्य चरणपादुर मादाय सम्राट प्रतिनिपिन ते गीर पुन. राग्यमापनरं निरमहति वर्तधिया। मोतानम्मरम्ब रावण वध , विनीपगाय च सदाग्य- पुरम्मरणम, तन प्रज्ञाप्रमादी'नया तीतायाः परित्यागः। इलाय महानाने, पोपन परिवाधिराजन पाहगना गया, निम्, द्रोपदाची- सपहला, पदनिवारणार्य समाप्रपा प्रोप्नम्नपि नगनी महापुरा- पमानोनादरदन, 'मूर अंब दास्यामि बिना युद्धन काय !' इन्मापारगम, विरहातोपोटिनो महीपान दियांम. न हिदिन स्दपालयन्नरः । परमप्राणि हामि अर्थाने तारमा त्यामः । इति हेलोव मान- पिभिः पदण्याने महाभारतम्य रदनारा गंम्नपूर्य धनुभवामिनः । पराग्न सनदनाचित्र एम्मिन शिलाली--. "मन सारसग लिायो देहयामेनीलम" ।

·३५६ सस्कृतसाहित्यविम । इति वचनात् एतच्छिलालेखसमयात् २००,३०० वर्षपूर्वमेवास्य रचना सम्भा- व्यते । लोकमान्यतिलकमहोदयेन चास्य समय क्रीस्तपूर्व ४० वर्षात्किञ्चि- त्पूर्वतनो निर्धारित । 'महाभारते राज्यतन्त्रम् सस्कृतसाहित्ये राजतन्त्रपरिचायक्षु सन्दर्भेषु महाभारत कोटलोयार्य- शास्त्रश्चेति ग्रन्यद्वय प्रधानभाव जपते । तत्रापि महाभारतम् अतिमहत्त्वपूर्ण विदञ्च भम्ना, अंरकरग्रन्थ इवादियते । शान्तिपर्वण राजधर्मप्रतिपादकरभ्यायेप नृपते कर्तव्यप्रदर्शनपुरस्सर शासनव्यवस्थाया प्रधानाङ्गाना सुविवाद विवेचन कृतमवलोक्यते । राज्यस्य राजतन्त्रस्य' चोपक्रममुद्दिश्य महनीया सिद्धान्ता निर्धारिता । अनेकेषु चाध्यायेषु नृपाणां सचिवानाञ्चोतरदायित्वपूर्णानि स्तध्यानि निर्दिष्टानि, अग्रे च करिश्याध्यायेधु करव्यवस्था प्रपञ्चिता। राज्य- नृत्यानाञ्चापि वर्तव्यक्माणि विवृतानि । स्वराष्ट्रमासन-व्यवस्थाप्युट्टङ्किता सडग्रहेण । यद्यपि रामायणेऽपि राजधर्म-राजमहत्त्वपुरस्सरमराजकस्य राष्ट्रस्य दोपा निदर्शितास्तथाऽपि न तथा वैशयेन यथा भारते । परराष्ट्रनीति-सन्धि- विग्रहादि विषया अपि सम्यक् तथा विवेचिता यथा न तत्पूर्वतिग्रन्थेषु कुत्राप्युप- लन्यन्ते । शान्तिपवातिरिच्यापि सभापर्वणि राज्यव्यवस्थाया किमपि रमणीय निरूपण सवृत्तम् । आदिपवणि च.स्थितिविशेषमुद्दिश्य शासनसञ्चाल्ननिर्भर- परिवरेप कूटनीनिरप्पपरिहायत्वेनोपदिष्टा । सभापवणो द्वात्रिसत्तमे, वनसवणच पञ्चदिदात्तमेऽध्याये आपद्धर्मस्य मनोहारि वणन विहितम् । महाभारतादवगम्यते पुराकाले न राज्यमासीलापि राजा। सर्वा' प्रजा धर्मेणव परस्पर रक्षति स्म। नियतस्त्व नरपान शृणु सर्वमशेपत। यया राज्य समुत्पन आदी कृतयुगोऽभवत् ॥ नव राज्य न राजासीन च दडान दापिडक। पगव प्रजा सर्या रक्षन्ति स्म परस्परम् ॥ ए १ अध्या० ५६ ६६,६७। २ जष्या५६-६-७६, ९६, ०। ३ अध्या०७१,७६, ८८, ९७, १२०, १३० । ४ अध्या० २०, ८६ ९९, १००, १०३, ११० तया ११३ एते अध्याग पराम नि ·लौक्किसाहित्यप्रकरणम् . महर्षि, व्याम पाल्यमानाम्नमान्योऽन्यं नरा धर्मण भारत ॥ दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान मोह आविशत् । प्रतिपत्तिवियोगाच्च धर्मस्तेपामनीनशत् ॥ इत्पनेनंतदपि ध्वन्यने यावद्धर्मभावः प्रजासु जागरूकतावदेव योगक्षेमकुशलता- शान्तिसमद्धिसाम्राज्यं वरीवति अन्यथा तु उपप्लव एव प्रवर्तते । धर्मभावविपुरे हि राष्ट्र प्रजानियन्तू राज्ञो महती आवश्यकता, इत्येव राज्यव्यवस्थोदये चीजम् ।. उक्तश्च रामायण:- नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् । मत्स्या इव प्रजा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ।। इतित्वंय राज्यव्यवस्था प्रवृता । प्रजासु राजोन्तुलप्रभावद्योतनार्य तस्मिन् देवत्वमारोपितम् । कुरुते पञ्चस्पाणि कार्यमुक्तानि यः सदा । भवत्यग्निस्तयादित्यो मुत्यर्वश्रवणो यम. ॥४॥ यदा हासोदतः पापान दहत्यप्रेण तेजसा । मिग्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥४२॥ यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः । क्षेमञ्च कृत्या ब्रजति तदा भवति भास्करः॥४३॥ अशुचौदच यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् । सपुरपौत्रान् सामात्यान् तदा भवति सोऽन्तकः ॥४४॥ पदा त्यधामिकासर्वान् तीक्ष्णदण्डनियच्छति । पामिदचानाहाति भवत्यय समस्तदा ॥४५॥ तु धनधाराभिस्तपंपापपकारिणः । तदा बंश्रयणो राजा लोके भवति भूमिप ॥५६॥ [महामा० १२१६७] नूपतन्त्राणतन्प्रयोगणतन्यसमुन्नत्ययं निदिशति :-मन्त्रिमण्डले कोसा गुणयन्त. पुरुषा. सनिवेशनोपाः प्रनान पूरान्महोत्साहान् पर्ममु पियरपोरवान् । मानयन्तः सदायनान् विवर्धन्ते गणा नृप ।। द्रयवन्तश्च सूराश्च स्थना: पास्त्रपारगा। मायापत्सु समूदान गगान् मन्नारयन्ति ये ।। [महामा० १२:१० १२०-२१] पदा ·३५८ सस्कृतसाहित्यविमश अपि च - चारपत्रविधानेषु कोषसनियमेप च। नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणा ॥ [महामा० १२।१०७६१९] अन्यत्रापि-- इति वाचा मधुरया लक्षणया सोपचारया। स्वरधौनभ्यवसृजेद्योगमाधाय बालवित् ॥ महाभा० १२१८७१३४] साम्राज्यवृत्तप्रज्ञानाय बुद्धिशालिनो गुप्तचरान् चारान्नियोजयेत् कालवि- भूप यत प्रजासु कोऽप्यद्वैगकरो दुःखप्रसर पद न निदध्यात् । प्रजासङ्गोपनमेव राज परमोधम । प्रजारक्षण विधास्यामीति प्रतिज्ञादान् हि राजपदयोग्य नान्यः । यदि राजा धृतरक्षणवतो प्रजा न रक्षति, प्रतिज्ञाञ्चोल्लङघते तहि प्रजया वभ्यो भवति इत्यादिष्टम् । अह वो रक्षितत्युक्त्वा पो न रक्षति भूमिप । स सहत्य निहन्तव्य श्वेव सोन्माद आतुर । [महाभा० १३१९६१३५]] अत राजो हि स परमो धर्म यत्प्रजारक्षणनाम । स च धर्म भूतिभिच्छता, नुपेण सर्वात्मनाऽनुष्ठय । 'पया हि गर्भिणी हित्वा स्वप्रिय मनसोऽनुगम् । गर्भस्म हितमत्यर्थ तथा राजाऽप्यसशयम् ।। [महा० शा० अ०६० पदा नप प्रजाया हित नाभिनन्दति, स्वार्थ प्रसाधयन् विषयविलास- लोप शक्तिमदोन्मत प्रजाजन विदति, उत्सादयनि च समद्विलता, समृच्छिति पपमंतर राष्ट्रस्प तदा स आमन्त्रपते अराजक्ता, शति कामयते, अशान्तिन प्रत्यल्पति, समस्तमरि राष्ट्र रोपानल्सक्षित सत् सबन्धुबान्धव विनश्यति । मत अराजकता नाभिवानि विपश्चितो राजान । उक्तञ्च महाभारते - 'अराजवप राष्ट्रप पो न व्यवतिष्ठते । परस्पर पान्ति सर्वथा দ্বিাৰকেম্ न पनायों न दारायस्त यंपामरानपम् । हरम्पाप परवितमराज ॥ मीयत हि ·लौक्तिमाहित्यप्रकरणम् : महापः व्यामः यदाम्य उद्धरन्यन्ये सदा राजानमिच्छति । पापा हपि तथा क्षेमं न लभन्न पदाचन ।। एक्स्य च हो हरती द्वयोश्च बह्वोपरे । अदामः प्रियते दामो हिपन्ने चावलानिय । राजा चेन भवेन्लोरें पृयिव्या दण्डवारकः । जले मम्यानिवामध्यन् दुर्दलं बलबनरा ॥ [महा० शा०प०] 'धर्माय राना भवति न वारणाय नु। সালাপি নানী বালা ভৗম বুঝিনা। राना वरति चेदमं देवन्वायद कल्पने। स चेदयम् चरनि नरवाय यस्मिन् धमाँ विराजने तं राजानं प्रचक्षते।। कन्यते।। * * लोकरजनमेवाय राज्ञा धर्म, सनातन । सत्यच्च रक्षगमचंब स्यवहारम्प चार्जवम् ।। न हिम्पात्परवित्तानि देयं काले च दापर्यन् । निशान्त. मन्यवार धान्नो नपो न चलने पय ॥ चातुश्च धर्माश्च रशिया. समीक्षिता। धर्ममयूररक्षा च. राना.यम.-सनातन । [महा० मा० अ० ५.] रान पर्ता भूताना रानंद विनारायः । पर्माना यमपर्ता स्वास्थर्मामाग्निासार। [महा०१० २०११ रक्षाधिरा युद्ध तया धर्मानुशासनम् । मग्नचिन्ना मुरपाले पञ्चभित्रंदने हो । महा०:००८] धम्या दो। म यध्यावघं म्मत। सा चंथ सन मा पाय परिवनपट । तस्माता प्रजा राजा स्वयम म्याना। सन्योन्य नक्षमतो हि प्रचोपाइ॥ महा 170१४] ·सस्कृतसाहित्यविमर्ग यस्य स्पोतो जनपद, सम्पन्नप्रियराजक । सन्तुष्टपुष्टसचिवो दृढमूल स पार्थिव ॥ इति । * * * * दयालय। पौरजानपदा यस्य भूतेषु च सधना धान्यवन्तश्च दृढमूल स पार्थिव ॥ अपराविष यो दण्ड स राष्ट्रस्य विशुद्धये। विना येन न सन्देहो मात्स्यन्यायो प्रवर्तते।। यस्मिन् हि सर्वमायत्त स दण्ड इह केवल ॥ मिहा० शा० अ० १२१] 'महाभारते अनेकानि हितोपदेशपराणि त्यानरूपेण सम्भूतानि पधरला. न्यमूल्यान्मतीय रमगोवानि च समुल्लसन्ति । तरकतमात् जयोपाख्यानात् विदुलो- पाख्याननामधेयात्वतिचन रत्नानि विद्वदहृदयावजकानि अत्र पुर स्त्रियन्ते अलात तिन्दुकस्यैव मुहत्तमपि हि ज्वल। मा तुपानिरिधान च धूमायस्व जिजीविषु ॥ मुहूर्त ज्वलित श्रेयो, न च धूमापित विरम । मा ह स्म कस्यचिद् गेहे जनि राज्ञो मृदु स्वर ।। इष्टापूत हि हे पलोव कीर्तिश्च सकला हता। विच्छिन्न भोपाल से, कि निमित्त हि जीवसि ।। यस्य वृत्त न जल्पन्ति मानवा महदद्भतम् । राशिवद्धनमात्र स, नव स्त्री, न पुन पुमान् ॥ दान तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरित यश । विद्यायामयलाभे या मातुरुच्चार एक स.' निरम निरुत्साह निवार्थमरिनन्दनम् । मा स्म सोमन्तिनी काचित् जनयेत्पुत्रमीदृशम् ॥ सन्तोपो व थिय हलि, तयाऽनुक्रोश एव च । अनुत्यानममे चोभे, निरीहो नाइनुने महत् ॥ स्ववाहबलमाथित्य पोभ्युज्जीवति मानव । स लोके लभते कोति परम घ शुभा गतिम् ॥ * * * उन्यातय्य जागृतथ्य पोक्तव्य तिरमंसु । भविष्यतीरयेय मन कृत्वा सततमध्यं ॥

·लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महर्षिः व्याम: * * * जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा । मही विजयते क्षिप्रं श्रुत्वा शश्च मर्दति ।। * * * * विद्याशूरं तपःशूरं दानशूरं तपस्विनम् । वाइया श्रिया दीप्यमानं महाभाग महारयम् ॥ तिमन्तमनायष्यं जैतारमपराजितम् । नियन्तारमसाधना गोप्तार भर्मचारिणाम् । ईदृशं क्षत्रिया सूते सुत सत्यपराक्रमम् ॥ भगवद्गीता गीताया आत्मस्वस्पं निदिशन्तः श्लोका अतोव रुचिरा भावसम्भूताश्च । ननं गीताप्रकरण भारतस्यातीव भासुरं रत्नम् :- न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविना वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ वासासि जोर्णानि यया विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा बारीराणि विहाय जीन्यन्यानि संपानि नवानि देहो। जातस्य हि ध्रुवो मृत्यः ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहायस्य न त्व शोचितुमर्हसि ॥ अय चेत्वमिमं घम्यं सहयाम न करिष्यसि । तनः स्वधर्म कीतिञ्च हित्वा पापमवाप्स्यमि ॥ अकीत्तिन्वापि भूतानि पयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चावत्तिभरणादतिरिच्यते॥ हलो वा प्राप्स्प्रति स्वर्ग नित्वा वा भोश्यमे महीम् ।- तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय वृतनिश्चय. ॥ मुखदुःो समे कृत्या लाभालाभी जयाजयो। ततो युद्धाय यज्यस्व नंब पापमवाप्रमसि ।। कोदा शतम्भर उपदेशः प्रेरणाप्रदरवेनि । .

·सस्कृतसाहित्यविमर्श महाभारतस्यादर्शोपदेशा 'शोल प्रधान पुरुषे तद्यस्यह प्रणश्यति। न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभि ॥ न कुल वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मति । अन्तेष्वपि हि जाताना वृत्तमेव विशिष्यते ॥ सत्येन रक्ष्यते धर्मों विद्या मोगेन रक्ष्यते। मृजया रक्ष्यते रूप कुल वृत्तेन रक्ष्यते। य एव यत्न कियते परराष्टविमर्दन। स एवं यत्न कर्तव्य स्वराष्ट्रपरिपालने । वृत्त यत्नेन सरक्षेत् वित्तमायाति याति च। अक्षीणो वितत क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हा ॥ तृणानि भूमिरुदक चाश्चतुर्थी च सूनृता। सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन। धूतमेतत्पुराकल्पे दृष्ट तस्माद् द्यूतन सेवेत, हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ।। क्षिपति दोषेण वर्तमान स्वय यश्च कुप्यतोशान स च मूरतमो नर ।। कूटश्लोकमुखेनोपदेश 'एकया है विनिश्चित्य श्रीश्चतुभियशे कुरु । पञ्च जित्वा विदित्वा षट् राप्त हित्वा सुखी भवेत् ।। एवमेवाद्वितीय यद्वाजमावबुध्पसे। सत्य स्वर्गस्य सोपान पारावारस्य नौरिका" वरकर नृणाम् । पर तया। १ एक्या-वृदया, दे-वर्तव्यावर्तव्ये निदिचत्य, तीन-मित्रोदासीन गन्, चनुभि गामदानदण्डभेदै वशे कुर । पञ्च-या द्रयाणि जित्वा पह- गन्धि विग्रह-यान-आमन-दूधीभाव गाम-आश्रय स्वान् विदित्वा सप्त-स्त्रियोग मगया पान यासारय च पञ्पमम् । महच्च दण्डयार डपारथ्यमदूपणमेव ति सप्त- मान् दोषान् हिलाना मुभिवेदिनि तालार्यम् ।

·.- अप्राप्तराल लौक्तिमाहिदप्रकरणम् महर्षि. यान. महाभारतस्त्र मुभापितानि महाभारतम्य सुनापितानि भव्य-भावनिराश वस्य हृदयमरोवरमान- न्दोल्लिनं न विदनि वचन बृहस्पतिरपि अनन् । लभ वृद्धेरवज्ञानमवमानञ्च बंवलम् ॥ परिवत्यपात्राणामुपदेष्टा सुवापि। तक्ष्णम्तीक्ष्ण कुटारोऽपि दुर्दारमि विहन्यते ।। यदयुतधर्मा वै प्रमाति न तच्छलम्। धर्म एवारमन्वाना मस्वलनि खलप्वपि । दजन्ययोज्यो पात्युच्च नर स्वरेच कमनि । खनितैव हि रूपस्य प्रामादस्यैव कारक । प्रसादो निक्लो यम्ब पौधश्चापि निरयर । न ते भतारमिच्छन्ति पण् पनिमिव स्त्रिय॥ अणुपूर्व बृहत्पश्वा नबन्याय सङ्गतम् । विपरीतमनार्यप यच्छसि तया कुरु॥ अफलानि दुरन्नानि समन्वयफलानि च । अशक्यानि विप्रनि नारभन्ने विचक्षणा ॥ पटकों निधने मन्त्रश्चनुवर्णस्तु जानुचित । द्विवर्णस्य तु मन्त्रम्ब ब्रह्माप्पन न गच्छति ।। किन में स्पान्ति कृया दिन मे स्यादपुर्वत । इति सञ्चिय भनमा प्राप्त कुर्छन वा न था। यहवो नेतार मवें पण्डितमानिन । मरत्वमिच्छन्नि सद्वन्दमवारनि॥ न देशमिनि सञ्चित त्यजेदुद्योगमा नवान् । अनुद्योगन रनल निनन्यः प्राप्तुमर्हनि ।। देवयोगाटुपनना प्रतिज्ञाहोनसम्पद । आम्मादेव नश्यन्ति रागनामिव सङ्गनम् ।। महीदा मनन त्रिय लोप विद्यते। दान मंत्री व भूतेषु दया र मयरा पवार । यो म प्रायंचने पनयं घटने पर। सोयमय तमप्राप्नोति न घेतातो नियतते ।।

·मस्कृत साहित्यविमा जायते॥ गुणेषु यत्न वियता किमाटोपे प्रयोजनम। वित्रीयन्ते न घण्टाभिर्गाव क्षीरविजिता ॥ कारणाप्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् । अर्थार्थी जीवलोकोश्य न कश्चित्वस्यचिप्रिय ॥ तेजस्विनि क्षमापने नातिकाश्यमाचरेत् । अतिनिर्मथनाद्वह्निरचन्दनादपि यदीच्छसि वशीकत्तुं जगदेकेन फर्मणा। परापवादशत्येन्यो गा चरन्ती निवारयेत् ।। अनुगन्तु सता वर्त्म कृत्स्न यदि न शक्यते। स्वल्पमप्यनुगन्तव्य मार्गस्थो मावसीदति ॥ जीयन्ता दुर्जया देहे रिपवश्चक्षुरादय । जितेषु तेषु लोकोऽय ननु कृत्स्नस्त्वया जित ॥ असहाय समर्थोऽपि तेजस्वी कि करिष्यति । निवाते ज्वलितोऽप्यग्नि स्वयमेव प्रशाम्यति ।। सुमन्त्रिते सुधोक्रान्ते सुकृते सुविचारित। प्रारम्भे कृतबुद्धीना सिद्धिरत्यभिचारिणी॥ भारतस्य प्रशस्तिरपि नितरा मनोहारिणी सम्पन्ना महाभारते अथ ते कोर्तयिष्यामि वर्ष भारत भारतम् । प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोवैवस्वतस्य पृथोस्तु राजन् वनस्प तयेवाकोमहात्मन । ययातेरम्बरोषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च॥ शिवरोशीनरस्य नापभस्य तथंलस्य नगस्य नृपतेस्तया॥ कुशिक्स्प च दुर्घर्य गाधेश्वर महात्मन । सोमरस्य च दुर्य दिलोरस्थ तयेव च। अन्येषां च महाराज! क्षत्रियाणां चलोयसाम् । सर्वेषामेव राजेन्द्र ! प्रिय भारत भारतम् ।। [भीष्मपद अ०९] भगवतो व्यासस्य काव्यविन्याससौष्ठवम् आदिमहाराषि-महर्षि-याल्मोक्वित् तत्रभवतो महाक्र्यासदेवस्यापि तयव मुचकुन्दस्य

·लौक्विमाहित्यप्रकरणम् : महर्षिः व्यास.
काव्यकला कमनीयतायां क्स्यचित्तुलां नानिनन्दति । पदविन्यासः सरलः मधुरः
प्रसादसम्पन्नश्च। तद्यथा-
वैशम्पायन उवाच (द्रौपदी धाकृष्णं पडाय प्रेरयनि)-
"राजस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मायंसहितं हितम् ।
कृष्णा दाशाहमासीनमन्नवाच्छोकशिता ॥१॥
सुता द्रुपदराजस्य स्वसितायतमूर्द्धना।
संपूज्य सहदेवश्च सात्यक्न्चि महारयम् ॥२॥
भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।
अथपूर्णेक्षणा वाश्यमुवाचेदं मनस्विनी ॥ ३ ॥
विदितं ते महाबाहो धर्मज्ञ मघुसदन ।
पया नितिमात्याय भ्रंशिताः पाण्डवाः मुवात् ॥ ४॥
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्यंन जनार्दन ।
पपाच सञ्जयो राजा मन्त्रं रति श्रावितः ॥५॥
पुधिष्ठिरस्य दाशार्ह तच्चापि विदितं तव ।
पयोक्त. सन्जयश्चंव तच्च सर्व श्रुतं त्वया ॥६॥
पन्च नस्तात दीयतां ग्रामा इनि महायुले ।
अविस्थल वृक्षम्यलं मारन्दों वारणावतम् । ७॥
अवमान महाबाहो कञ्चिदेवच पश्चमम् ।
इति दुर्योधनो वाध्यः सुहृदाचास्य देशार ॥८॥
न चापि हकरोद्वारमं श्रुत्वा कृष्ण! मुयोधनः ।
युधिष्ठिरस्य दाशाहं श्रीमत सन्धिमिच्छनः ॥९॥
अप्रदानेन राज्यस्म पदि कृष्ण! मुयोधनः ।
सन्धिमित वसंम्पला गन्या कपञ्चन ॥१०॥
*
नहि साना न दानेन साक्योपस्नेपरचन।
तस्मात्तेप न क्त्तमा पा ते मघमूदन ॥१२॥
साना दानवाणयेन शाम्यन्तिात्रयः ।
धोनयनप दमः वाग्जीवितं परिरसला ॥१३॥
तम्मातेप महादण्डः क्षेप्तम्या शिप्रमुच्यते।
त्वया व महाबाहो पाया मह मनः॥१४॥

·अस्तृतसाहित्यविमर्श क्षत्रियण हन्नाय क्षत्रियो लोभमास्थित । अक्षत्रियो चा दाशाह स्वधर्ममनुतिष्ठना ॥१६॥ अन्यन ब्राह्मणातात सर्वपापेष्यवस्थितात्। गुरुहि सर्ववर्णाना ब्राह्मण प्रसृताग्रभुक ॥१७॥ * * * ? प्राप्यापद न व्यथते कदाचिदुद्योगमन्विति य प्रमत । दुखञ्च काले सहते महात्मा धुरन्धरस्तस्य जिता सपत्ना ॥ यस्यात्मर विरत पापात् कल्याणे च निर्देशित । तेन सर्वमिद प्रकृतिविकृतिश्च था। न स्वप्नन जयेनिद्रा न कामेन जयस्त्रिय । मेधनेन जयग्नि पानेन सुरा जयेत् ॥ एव महाभारते गद्यबन्धोऽपि सुमनोहरो बह्वर्यसभृतोऽवलोक्यते । तद्यथा-महाभारते आदिपर्वणि तृतीयाध्याबस्य पौष्यपर्वणि 'सोतिरुवाच- जनमेजय पारोक्षित सह भ्रातृभि कुरुक्षत्रे दीर्वसत्रमुपास्ते । तस्य भ्रातरस्नम श्रुतसेन उग्रसेन भीमसेना इति । तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वभ्यागच्छत्सारमेय । स जनमेजयम्य भ्रातृभिरभिहतो रोल्यमाणो मातु समोपमुपागच्छत् । त माता रोत्य- माणमुवाच--कि रोदिपि ' केनास्यभिहत ' इति । स एवमुक्तो मातर प्रत्युवाच जनमेजयस्य भ्रातृभिरभितोऽस्मीति । त माता प्रत्युवाच, व्यक्तम् त्वया तत्रापरा. उम् येनास्यभिहत इति । स ता पुनरुवाच नापराध्यामि । विञ्चितावेक्ष, हवाधि नावलिह इति । तत् श्रुत्वा तस्य माता सरमा पुनदु खार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजय सह भ्रातृभि दीर्घसत्रमुपास्ते । स.तया क्रुद्धया तत्रोक्तोऽय मे पुत्रो न विञ्चिदपराध्यति, नावेक्षते, हवापि नावलेडि, विमर्थमभिहत इति । न किञ्चिा दुक्तवन्तस्ते। सा तानयाच यस्मादयमभितोऽनपकारी सस्माददृष्ट त्वा भयमा- गमिप्यतीति । जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृश सम्भ्रान्तो विषण्णश्चा- सीत् । स तस्मिन् सो समाप्त हस्तिनापुर प्रत्यत्व पुराहितमनुरूपमन्दिच्छमान' पर परनमपरोयो मे पापकृत्या शामयेदिति । स कदाचिगयाङ्गत पारोक्षितो जनमेजर परिमश्चित् स्वविषय आश्रममपश्यत् । तत्र पश्चिदपिरासाञ्चके श्रुत. धवा नाम । तस्य तपस्यभिरत पुत्र आस्ते सोमयका नाम । तस्य त पुत्रमभिगम्य जनमेजय पारीक्षित पौरोहित्याय दोस नमस्कृत्य तमृतिमुवाच, भगवन् ! अब तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्यिति । स एवमुक्त प्रत्युवाच जनमेजयम्, भो जनमः अप! पुरोग्य मम साया जातो महातपरयो स्वाध्यायसम्पनो मतपोयोगम्भूतो ·लौक्तिमाहियप्रकरणम् • मर्पिः व्यामः - . मच्छुकं पीतवत्यास्नस्याः कुक्षी जातः । समयोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः दायितु- मन्तरेण महादेवस्याम् । अम्ब त्वरमुपांशुवृत्तं यदेनं कश्चिद् ब्राह्मणः कच्चिदर्थ- ममियात तं तस्मै दद्यादयं । यद्येतदुत्सहस ततो नयस्वनमिति । तेनवमुक्नो जनम- जयस्तं प्रत्यवान, भगवन् ! सत्तथा भविष्यतीति । एवं माविश्याल्याननपि निरतिशयहृदयावर्जवम् । महाभारते बहूनि मनो- हराणि उपास्यानानि विलसन्ति । तेषु शकुन्तलोपाख्यानं, मन्स्योपाख्यानं, ऋष्य- शृङ्गकयानक, राजः शिवस्मात्यानं, द्रौपदोहरणं, सावित्र्यपाख्यानम्, नलोपारयान- ज्वेत्येतानि निरतिशयहृदयावर्जकानीत्युक्तपूर्वम् । 'महाभारतीय कथावस्तु महाभारतस्य संक्षेपतः वणितं क्यावस्तु एतदेव यद् धृतराष्ट्रपाण्डयौ, उत्तरभारतस्य राजो दुप्यन्तस्य तनयस्प-भरतस्य वंशररस्य शान्तनोः प्रपौत्रों आस्ताम् । आसीद्यद्यपि धृतराष्ट्रोऽप्रजमा तयापि नयनहीनन्चात् पाण्डुरेव सर्व राजसिंहासने भिषिक्तः । कालान्तरेण पाण्डः पन्चन्य गतः । पुनराष्ट्रम्म शतपुत्रप दुर्योधन एव ज्येष्ठ मामीत् । पाण्डोश्च युधिष्ठिर-भीम-अर्जुन-नकुल सहदेवेति पञ्च पुत्रा आमन् । पालपमेण सर्वेऽमी यदा यौवन पदञ्चः तदा दुर्योधनश्यलेन तेपा राज्यमपहर्तमच्छत् । कृतातडस्पप्रपन्नोऽपि यदा रु साफ्ल्यं न भेजें, तदा स्व- मातुलानिमाहाय्येन द्यूतनीडाया पाण्डवान् पराजिन्य दौपदीच दुःशासनद्वारा सभायामानीय नग्ना क्त प्रयते दैववशात् सफलो न जात.। पराजिताः पाण्डवाः द्वादशवर्षपर्यन्तं वनवासस्य वर्षे यावच्चाज्ञातवासस्य दारणा यातना भेजिरे। ततोरण्यात् परावृत्य स्वकीपं राज्यञ्च पदाचिरे। दौत्यायं पितेन पाण्डवप्रतिनिधिन्दालानेन श्रीकृष्णनापतितरा प्रतिनम् । किन्तु स्वाधिः दुर्योधनस्नु 'मुच्यनं नं दास्यामि दिना युद्धन शनि" निश्चयावामानमपि न विचरित.। तदनन्तर पाण्डवा अपि अगतिक्तपा पदार्थ सनद्धा बभूवः । पाण्डवाना पीरवाणाञ्च पपरमूना, सुरक्षेत्र समवेतानां भीषण मुत्तमायोपनं महता सम्भारेण संदत्तम् । अप्टादाभिदिनस्व प्रनिफलिरम् । वराको दुर्योधन रणे पराजिनो निहतः निजलयलेन सापा. वाइच क्लिने' श्रोपमाहाय्येन विजय शालिनः संवत्ता । ज्येष्ठः श्रीयुधिष्ठिरो १. भीमदोगना जयद्रयजला गान्धारनीटोत्पा, गग्राहह्मती होग वहता कान वेदाग। अपयत्यामविकर्णपोरनाग दुर्योधनातिनी , मामी पल पाण्डवं रणनदी पंवरः गरः ॥

·4 ३६८ सस्कृतसाहित्यविमर्श धर्मराजो राजसिंहासन भूपपाञ्चकार । कालान्तरेण दोपदीसहिता पाण्डया अपि एतन्महारणपरिणतेन दृश्येन सतत सन्तप्तहृदया उद्विग्नमानसाच अभिमन्यः तनय परीक्षित हस्तिनापुरे राज्ये समभिषिच्य हिमालय जाम । कालक्रमण च तव कालकवलतां गता इति कथाश। V! इत्य महाकविना कुशलकलाकारण भगवता ध्यासेन महीपणा महाफाट्ये ऽस्मिन्नखिलकाध्यलक्षणसम्पने महाभारते सहर्पण इव सबला अपि अनेकप्रकारा' ससारवृत्तय , निरतिशयाश्चर्यचुम्बिता घटना, अघटितघटनापटोयस विश्वनाटक. सूत्रधारस्य भगवतो भूतभावनस्य जलियन्तु परमेश्वरस्य लीलाभूमय काव्य च्याजेन प्रतिबिम्बिता लोकचक्षुरुन्मीलनाय ससारस्वरूपप्रतिपत्तये निवत्तितव्य- प्रतितव्य-पथप्रदर्शनाप चेति। तथा चोक्त केनापि अनियुक्तेन "पाराशर्यवच सरोजममल गीतार्थगन्धोत्कटम नानाख्यानककेसर हरिकथा सम्बोधनाबोधितम् ।। लोके सज्जनषटपदरहरह पोयमान मुदा, भूयाद भारतपङ्कज कलिमलप्रध्वसि न श्रेयसे ।। इति नून निखिलचक्षुष्मता वन्द्य एव स खलु प्रातराराध्यो भगवान व्यास इति । एवविधाना गणनातीतानामुपयोगिविषयाणा तत्वज्ञानपराणा समावेशाद्धि महाभारतमिद 'पञ्चमो वेद' इत्युपाधिना समलडकृत भातम् । नूनमद्भुती खल भगवतो व्यासस्य भारती नितरा वाचामविषयोभूता। अग्निपुराणकृतानि काय्पलक्षणानि व्यासरचनासु अक्षरशो घटन्ते 'सक्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थ व्यच्छिना पदावलो। काव्य स्फुरदलङ्कार गुणदोपविजितम् ॥ इति ।। नाम तादृश प्रशसा) विषय योऽस्मिन् आकरनन्थे नोल्लसति । सोध्य महर्षि व्यास कविपुलोल्लास महतो महाभारतस्यान्ते तत्सारभूत निष्कर्ष- स्वरप एपेनानवद्येन पद्येन निर्जुधोष दुन्दुभिनिनादन- "ऊवंबाहुविरोम्येष नंव कश्चिच्छृणोति माम् । धर्मादयंश्च कामश्च स धर्म किन्न सेव्यते॥" ( महाभारते ] नूनमेष महर्षि सर्दवन्दनीय एवं-- प्रवणांजलिपुटपेय विरचितवान् भारतास्यममृत य । समहमरागमकृष्ण कृष्णद्वैपायन बरे ॥ इति । - ·लौक्त्रिमायिकरणम् : मर्पिः व्यासः वस्तुनः संस्कृतमाहिन्येतिहाम विशालबुद्धीनां ज्ञानमयप्रदीपप्रज्वालयितमा भगवन्मापियाममुनिपादानां समुन्तमानि खल्वनन्यसाधारणं माहात्म्यम् । प्रायसः सर्वेरेव प्राक्तनः कविमिरेषां यशः सुभृशं प्रगोतम्-- 'अचतुर्वदनी ब्रह्मा द्विबाहरपरी हरिः । मनाललोचनः वाम्भूभगवान बादरायणः । महामनामेषां प्रशांतत्वेन प्रमिद्धानि योगमाय-महाभारत-ब्रह्ममूर पुराणादीनि चानेयप्रन्यरत्नानि तानि च प्रयस्मिन् यया प्रसनं पर्यानोदिनानि । अन्य महर्षेः पुतिमिमस्मरणानं भारतीयरस्म पूर्वजगुरपूर्णिमा परनाम- घेयं ध्यासपूजापूणिर्मति नाम्ना तस्यूजामहोन्मवार्थमेकं पुग्यतमं पर्व प्रश्नत्तिनम् । तस्च मर्वत्र भारतद्यापि परिमान्यते। किंबहुना, महः एतद्यशोवृत्तं श्रीगोवदंना- चार्यवचौभिः समुपसंहामः- 'च्याम गिरा निर्याम सारं विश्वस्य भारत बन्दे। भूपणतयंव संज्ञां यदड़िता नारती नानि ॥ इति मंक्षेपः॥ इति सर्वतन्त्रम्वतन्त्रः पदवाश्यप्रमाणपारावारीणः श्रीमदाचार्य- द्विजेन्द्रनायवास्त्रिसिद्धानशिरोमणिनिविरदिने संस्कृत- माहित्यविमास्य ग्रन्य सप्तमः परित्टेदः । , ·अष्टम परिच्छेद महाकविर्भासः १- परिचय.। २-- स्वप्नवासवदत्तम् । ३--त्रयोदशाना नाटकाना भासकर्तृत्वम् । ४-भासस्य शैली । ५-~-भासस्य स्थितिकाल । परिचय सस्कृतनाट्यसाहित्यप्रपञ्चे तत्रभवान् महाकविर्भासो नाम आद्यो नाट्य- कविरितिसर्वसम्मतम् । अस्य नाट्यप्रणयनचातुरी नून किमपि लोकोतरसौष्ठव- मवगाहते । भाषा सुमधुरा कोमलपदविन्यासशालिनी च, भावभगी हृदयङ्गमा, विषयोपन्यामसरपिश्चानितरसाधारणी, कमनीयकवित्वालमृता रचना च कापि निरतिक्षापचमत्कारिणी। कि बहुना, महाकविनाऽमुना स्वीये नाटकचक्र पाऽप्यपूर्वव रीतिराविष्कृता, या क्लि तदनुजातमहाकविभिरप्यनुसता कालि- दासादिभि । तथाहि कालिदासस्य स्पषु भासरचनासादृश्य बहुदो दृष्टि- पथमवतरति । तदन दिरमाप्रदिशा विञ्चितिरुप्यते । तद्यथा अभिषेकनाटपस्य चतुर्या पटिल पद्यमिद- 'यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्य मन्दोदरी, स्नेहाल्लम्पति पल्लपान न च पुनर्वोजन्ति पस्या भयात् ।। वोजन्तो मल्यानिला अपि पारस्पृष्टदालगुमा, सेय रिपोरशोकवनिका भग्नेति विज्ञाप्यताम् ।।" अभिनानसाइन्तलस्य चतुर्या पटितेन निम्नाङ्कितेन पनात्य साजात्य - माने:- 'पातु म प्रथम व्यवस्पति पयो पृथ्मास्वपीतेप या, नादत प्रियमण्डनापि भवता स्नेहेन या पल्लवम् । आप मुमप्रमूतिरामपं पस्या भवरयुत्सव, पं याति रातला पतिगह परनुज्ञापताम् ॥ इति मरवारपत्र भावा एप सादाय भजन्ते अपितु पदविन्यागोऽपि तापता समाविषयोति; 'नियमानापि', 'स्नेहात', 'पहलवान', 'मेयरमानि पनि पक्षमता सुनिपुणमायानलि।

·-- " सैविकमाहियप्रकरणम् महादिर्भाम पुनश्च बारचरितस्य प्रयमाई निम्नाति पद्य देवकीमुद्दिश्य प्रवृत्तम् यदा सा बालकृष्ण वसुदेवहस्ते न्यासीकृत्य चिन्तयति हृदयेनेह तवानं द्विघाभूतेव गच्छनि। यया नभसि तोये च चन्द्रलबा द्विधाता। अत्रापि विस्मयावह सादृश्य कुतूहल्यति मन अघोडिनेन शाकुन्तलस्य प्रयमाझे घटितेन पद्येन- गच्छनि पुर दारीर धावति पश्चादसस्तुन चैत । चीनाशुकमिव तो प्रतिवात नीयमानस्य ।। इति । एवमेव स्वप्नवासवदत्तापि प्रयमाई अघोङ्कित पद्यम्- "विश्रब्ध हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्यया ।" इति विधि- त्परिवर्तनेन शाकुन्तले इत्य पठ्यते 'विश्वासोपगमादभिन्नगतप शन्द सहन्ते मृगा।" अहो कीदृश साम्पम् । एवजातीयानि भूयासि बचासि सादृश्यावहानि दृश्यले कालिदासीय- रचनासु । एतावता नेदमनमातु दुष्कर ययालिदासादयो भासस्य काव्यरल्याति- मात्र प्रभाविता अभूवन् । तया च मालविकानिमित प्रस्तावनामा पाल्दिामो भासस्य काव्यक्लो वर्षमुभासयन् स्वयमेवाह - "प्रथितयशसा भाससौमिल्लकाविपुनादौना प्रयन्याननिभ्य वर्तमान- पवे कालिदासस्य कृतौ कोभिनिवेश।" एव पचरितारम्भे भट्टमाणोऽपि 'सूत्रधारहतारम्भनाटकं बहुभूमि। सपताक्यो में माता देवदुरिद ।' अयापि कविराजो वाक्पतिराजो गोडावहे 'भाते ज्वलनमित्रे कुन्तीदवे च यम्म रघुकारे। सौर घ च बन्धे हरिवन्दे च आनन्द ॥ सयस दपिएमहामार मार प्रसारम- 'मुविभरतमुवायगव्यस्तलभगतिभि । परेतो.पि म्यितो माम शारीररिव ना ॥'इति। पदस्य निरामतीर मावीलामपि हृदयपरले जान बदमाम तास्य प्रब पाना सौष्ठवे को नाम सामगपति वरार' सम्मति भास्कृनिन्न प्रमितान्त्रपोरग प्रधा सम्पनन्मन्न । - ·सस्कृतसाहि यविमर्श (१) स्वप्नवासवदत्तम्, (२) प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्, (३) पञ्च- रानम्, (४) अविमारकम, (५) बालचरितम्, (६) मध्यव्यायोगम, (७) दूत- वाक्यम्, (८) दूतघटोत्कचम्, (९) कर्णभारम्, (१०) ऊरभङ्गम्, (११) अभि- पैकनाटकम्, (१२ ) चारुदत्तम्, (१३) प्रतिमा चेति । एषु सर्वेषु स्वप्नवासवदत्तमेव निखिलातिशायिगुणगरिम्णा परा ख्याति. मियाय । तथा हि कविवरो राजशेखर प्राह - "भासनाटक्चक्रेऽपि च्छेक क्षिप्ते परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः॥" इति। कस्त १९०९ तमाग्दे ट्रावनकोरनिवासिना तत्रत्यानुसन्धान विभागाध्यक्षाणा राजपण्डित-श्रीगणपतिशास्त्रिणा प्रयत्नेन समुपलब्धाना विलुप्तप्रायाणामेतत्त्रयो- दशनाटकाना समुद्धाराय प्रकाशनाय चेमे तत्रभवन्तो महामहोपाध्याया श्रीगणपतिशास्त्रिमहाभागा सर्वेषा सस्कृतानुरागिणा हार्दिक धन्यवादमर्हन्ति । स्वप्नवासवदत्तम् भासनाटक्चक्रे स्वप्नवासवदत्त नाम नाटक महाकवे प्रदीप्तप्रतिभा- खनिप्रसूत किमपि निरतिशयभासुर रत्नम् । एवमेव अन्यैरपि कवीन्द्र , आलङ्कारिकमूद्धन्यैर्वामन रामचन्द्र अभिनव गुप्तप्रभृतिभिर्नाटकादस्मात् पाठोद्धरणादिनाऽस्यासाधारण प्राशस्त्यमुपोद्वेल्लितम् । फिञ्च स हि भास इति स्पात कालिदासाद्यभिष्टुत । पत्कृतान्युपलब्धानि रूपकाणि त्रयोदश। * * * * * ॥ तमेव रूपक्च्यूहे नाटक तावदुत्तमम् । स्वप्नवासवदत्तास्यम् एतेनापि नाटफ्स्यास्य सर्वेतररूपकोत्तमत्वमभ्युपपन्न भवति । अस्य च नाटकस्य 'स्वप्ननाटकमिति, स्वप्नवासवदत्तेति, स्वप्नवासवदत्तमिति' च त्रीणि नामानि समुपलभ्यन्ते । तत्र स्वप्नप्रधान नाटकमित्याद्य, स्वप्नदृष्टा वासवदत्ता तत्प्रतिपादये तच्छन्दोपचार इति द्वितीय, स्वप्नदृष्टा यासवदतात्रेति तृतीय नामान्ययंतया प्युत्पान सम्भयति । कथावस्तु पाडववनायतसस्याभिमन्यो पञ्चविता सन्तान योणारणननिपुण उदयनो नाम वत्सराज । तमवन्तीवर प्रद्योत स्ववन्यया घासवदत्तपा सह परि ·लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाकविर्भासः ३७३ निणीयः यदा ऋजनोपार्यन म.शाक स्वमनोरयतरं सफलयितुं तदा कदाचित स्वराज्योपान्ते मृगयावसामागवनं गतमुदयनं कृत्रिमनीलगजप्रदर्शनेन छलपित्वा बनान्तरमानापितमसहापं स्वान्तःपुरेश्वरुध्य वासवदत्ताया वीणाशिक्षणकर्मणि नियुक्तवान् । एवमतिकामति काले तयोः प्रणयपाशः सुदृइबन्यो जातः। तदन स्वमुख्यामात्ययौगन्धरायणप्रयुक्तनौतिमहिम्ना तदवरोधान्मक्तः प्रेयस्या वासब- दतयाऽनुगम्यमान. अवन्तीश्वरमनादृत्य यत्सान् प्रत्याजगाम इति क्यामः- प्रतिज्ञानाटिकाया प्रपञ्चितः । तदनुसन्धावास्य परस्य प्रवृत्तिः । एतदन्तराले वत्सराजस्य राज्पं केनचिदारणिनाम्ना रिपुणापहृतम् । तटिएहतराज्यस्य प्रत्यानयनाय, मगधाधिपतेः दर्शक्स्थ साहाय्यस्यापरिहापंतपा, दर्शकमंत्री सिद्धपर्य वत्सराजस्य दर्शकस्वसपदमावतीपरिणयस्याऽवश्यंघटयितव्यत्वेन, तस्य च.जीवल्यां वासवदत्तायामशक्यसम्भवतया, बत्सराजमन्त्री, योगन्धरायणो स्मादिभिरन्यै- रमात्यः वासवदत्तया च नोतिनिपुणया मह सम्मभ्य, वासवदत्तालोक्मरण- प्रत्यापनद्वारा, राज्ञो वञ्चनमैव पद्मावतीपरिणयघटनापयिरं भविष्यति धेर- स्करमिति निश्चिमाय । तया च तदेतन्युपायालम्बननापहनराज्यस्य प्रत्पाहरण- फलपस्य पद्मावनीपरिणयस्य सिद्धिवास्मिन् एप प्रणिधद्धा। तत्र पदाचिल्लावाणकामात मृगपार्य निगते राशि देवायत्ते तद्नाम- दाहे तत्प्रदामनप्रवणो वासवदतायौगन्धरायणी, इत्यलोकप्रवादे च बहलोभूते, अन्तिदेशीयस्त्रीवेषधारिण्या वासवदत्तया सह विनिर्गतस्य परिवाइवेपपारिणो यौगन्धरायणस्य तस्माद् प्रामात् प्रस्थितस्य क्वचिन्मगधसनिकृष्ट तपोवने गमनम् । तत्र पदमावत्या आश्रमे मातृवन्दनाय यादृच्छिमागमनम् । तस्याः तपस्विजनाशक्षितायंदानप्रतिज्ञोद्घोषणम् । तमवसरं लम्या सिद्धदेशिरादिष्ट- यत्सराजमहिपास्वप्रत्ययात् पद्मावती विश्वसनीयतरं वासवदत्तात्यासस्यानं मन्यमानस्य यौगन्धरायणस्य प्रोपितमतपस्वभगिनीध्यपदेशेन पदमायनोहम्तै वासवदत्तामा पासोरणम् । कार्यान्तरमविधानाञ्च तस्य ततो गमनम्। त्रिपा. पापपरिनदरसराजवृतान्तपरिजानम् । तदन पद्मावत्या दसरामविषयाभिटापो दपाचेनि प्रथमाई वस्तु । प्रदीप्ताभितापायाः पदमायया तद्धारा दर्शन पसराजार पाचा दानम् । व सरार्जन प प्रतिमहम् । इति द्वितीयाई वस्तु । दानप्रतिग्रहयोनि तिवचनात् दातुः पद्मावनीफितरिनानम् । ततो वासवदतव पदमावत्यये पोतुरमालिसा गरनमिति तनीयार वस्तु । चतुपारच, अनुभपमानारि पद्मावतीसम्प्रयोग, बसराजस्य वामददतासाः स्वप्नसलानः सदुद्दीपितस्य दासवदतागोरस्यानुभावाचेनि निरुपणम् ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श ५ शृण्वत्या वासवदत्ताया तस्य तद्विपयस्वप्नालापाना प्रवृत्ति । पावस्यया वासवदत्तया तत्स्वप्नालापसम्भावनम् । प्रबुद्धेन चोदयनेन दृष्टमानाया वासव- दत्ताया तदृष्टिगोचराज्झटिति तिरोभाव । ततस्तस्य तीन सन्ताप । अथ दर्शक- प्रोत्साहनात् शत्रुधिनयार्थ तस्योत्थानम् इति च पञ्चमाझे। पष्ठाङ्केत पुना राज्यप्रत्याहरणम् वासवदत्तोपयुक्तनवीणाप्रतिलम्भन वत्सराजस्य शोकोद्रेक, चासवदत्ताजनन्या वात्सल्यात प्रियाशोकविनोदाय प्रेषि- तस्य वासवदत्तावैवाहिकचित्रफलकस्य वत्सराजेनाधिगमनम्, चित्रदृष्टवासवदत्ता-- सशस्पा काचिदवन्तिकावेषा, केनापि ब्राह्मणेन स्वान्तिके कन्याभावेन न्यासो- तेति पद्मावत्या वत्सराजाय निवेदनम् । तत्कालसनिहितेन कपटमाह्मणेन यौगन्धरायणेन न्यासप्रत्यर्पणार्थ चित्रान्तिकाया रूपपरीक्षणारम्भे यौगन्धरायण- वासवदत्ताच्या स्वात्मप्रकाशनम् । अथ ताम्या समागतस्य स्वामिपरमभक्त. मन्त्रियौगन्धरायणनिवेदितदेव्यपनयादिप्रयोजनथवणमुदितस्य वत्सराजस्य वासब- दत्ता पद्मावत्यादिभि सह निजस्वरसमाश्वासनार्थमुज्जयिनी प्रति प्रस्थानञ्चति वर्णनीय बस्तु । अस्मिन् नाटके वासवदत्तागत उदरनविषयक प्रवासविप्रलम्भो रस । स ध उदयनगतो वासवदत्तादिषय पुरुण । पद्मावत्युदयनयो परस्परविषय शृङ्गारोवाङ्गम् । सोऽयमङ्गशृङ्गारोऽर्यशृङ्गार इत्युच्यते । प्रयोदशाना नाटकाना भासकत्तृ त्वम् भासस्य नाटकाना प्रयोदशसस्यामवलोक्य क्षेचन विप्रतिद्यन्ते सत्सर्वेषा. मेषा प्रणेता तत्रभवान् भास एव न भवितुमहति, एए कानिचिदन्यफत धान्यपि सम्भवेत् । यतो नहि कुमापि तेषु नासस्य नामोल्लेख कृतोऽवलोक्यते इति । सप तमामोल्लेखस्तु नास्ति । परन्तु सन्ति तत्रानि तेषा भासपतपत्वोपो. दुलरानि प्रमाणानि ये प्रयश्न तेषा भासतित्वमकाम्यने । तत्र भवान् बाणभट्ट भासमद्दिश्य ममपालेरयति- बशर-नारम्भंटिक पंहुभूमि भारत में भासो देवरिया इत्यादिसर तरक्षणलक्षिलत्यात सर्वाणि पाणीमानि भासता येवेति विनिर्मपतकण्ठत स्योहतम् । सायन पर्षालोपमान:पि एवं भामरत्वमेव पश्पितिमारते परिपपरयोनिरिटभि । तत्र तापद- पनामाम्यम्-गापारपन परेप प्राय मान्यन्ते' इति मङ्गलदा ·लौविकमाहित्यप्रकरणम् : महापविमांस. ननरमैव 'भूययारः' इति प्रयुग्मने परन्तु एप "नान्यन्ने, ततः प्रविशनि मूत्रधारः" इनि पट्यते। (२) पुत्र कालिदाय दादक-भवनिप्रभृतयः 'प्रग्नादना' इति प्रयम्जते तत्र भामः स्थापना' इनि प्रयुटरने। (३) अम्प प्रत्यवस्मिन् नाटक भरतवाक्याननरं 'इनिनामक नाटकं समाप्तम्' इति पठ्यते। (४) प्रत्येकस्मिन् पर्यवमायिनि वाक्ये एपा नाटकानां यादीर्वचनात्मक पद्यं पठ्यते-- राजमिहः प्रशास्नु नः' इत्यादिकम् । (५) हपकान्तरसदृशमा स्पषम्य तअगेतुः क्वेश्च परिचायनात्मकं निदपपमपि नोपनन्यने । इत्यादि। शद्रमाम्यम्-एवमेव सददिन्याममाम्यमपि उपलन्यमानं मयामप्पा नाटकानामेपर्तुत्वं मूचयति । तद्यया:- (१) 'एवमार्यमियान विजापयामि', 'अयं ! किन सलु मयि विज्ञान- व्य शब्द इव श्रूयते।' इमानि दायानि स्वप्नवासवदत्त-दूनवाश्य दूतघटोत्कच. कामन-बालचरित-अभिषेक-पञ्चराग्राम्येप ममानरपेणवोपलभ्यते। (२) 'भवनवरजमो गावः परधरं प्रशाम्यनु', 'इमामपि महीं कृत्स्नां राजमिहःप्रशाम्तु नः। इदं भरतवाश्यम् प्रतिमा-अविमारक अभिषेक पश्चरा- स्वपि नम्ना साम्यमानुते । (३) 'इमां सागरपन्ना हिमवद्विन्ध्यानाम् । महीमेशनपयाड्राम् राजसिंहः प्रसास्नु नः॥' इदं हि भारतवाश्यं स्वप्नवासवदत-बालचरितयोचोपन्दन्यते । (४) लिम्पतीव तमोगानि वस्तीयाजनं नमः। असत्पुरपमेवेव दृष्टिविफलता गता।' पमिदं दरिद्वचारुदत-बालचरिलयोरपि पट्यते। पीति हृदयं परिवर्निम्, इति स्वप्नाटाभिरेषयोरि दापने। (६) 'ए मोः। पाचनतोरणदारमा पुग्ने । मय! महं विग्यानि भवति! निरपना निवेदनाम् ।" एक मरमः स्वप्ननाररस्य पठाई, भिषास्य चोय पर . तोरने ·३७६ सस्कृतसाहित्यविमर्श (७) किञ्च (आचम्य) 'परित्यजन्ति मा प्राणा इमा गङ्गाप्रभृतयो महानद्य एता उर्वश्यादयोऽप्सरसो मामभिगता । अयमनुगच्छामि।' 'राजा-परि- त्यजन्ति मे प्राणा।' इत्यपि अभिषेकोरभङ्गयो प्रथमाडू दग्गोचरीभवन्ति । तदेषा बृहत्पदविन्यासतुल्यताऽपि एकप्रणेतृत्वमेवपा प्रत्याययति । इत्यमेव भावभङ्गयपि प्राय सर्वध्वेतेषु एपकेषु साम्यतुलाधिरूढतया प्राइनिर्दिष्टमेवार्थ बलवत्समर्थयति ग्रन्यविस्तरभिया नोऽत्र निरूप्यते । एवमादिभि- गिराप्रसरविद्वद्भि श्रीगणपतिशास्त्रिप्रभृतिभि महागवेषकं सदुन्दुभिनिध्वान- मगीकृत तेषा समेषामपि रूपकाणा तत्र भासनामाऽनुपलम्भेऽपि तत्कर्तृत्वमिति । परन्तु नमानि सर्वाणि रूपकाणि भासकृतानि इत्यन्युपगच्छन्तोऽन्ये विद्वास स्वपक्षपोषणार्थ प्रत्यवतिष्ठन्ते यत् (१) राजशेखर विहाय नान्येन केनापि स्वप्नवासवदत्तस्पक्स्य भासकृतित्वमङ्गोहतम् । (२) द्वादशाशताब्दीभवराम- चन्द्रकृतनाटयदर्पणे स्वप्नवासवदत्तस्य भासकर्तृत्वमङ्गीकृत्य यत्पद्यमुदाहृतम् न तत्तस्मिन् स्वप्नवासवदत्तारये सम्प्रत्यु पलभ्यमाने ग्रन्थे समुपलभ्यते । एत- देवाधारीकृत्य पाश्चात्यविदुपा 'सिल्वनलेवो' महाभागेनापि प्रस्तुतस्वप्नवासदत्तस्य भासतित्व पनाङ्गीकृतम् । तन्न समीचीनम् । यतो हि विद्वद्वरेण्य काले महाभागेन सम्पादिते स्वप्नवासवदत्ते श्लोकोऽय यथास्थाने मुद्रितमवलोक्यते । एतदति रिक्तञ्च राजशेखरमतिरिच्य अभिनवगुप्त-भोज-सर्वानन्द-शारदातनय-सदृशा- प्रभृतिभि परोक्ष स्वकीयप्रन्येषु स्वप्नवासवदत्तोपनता या या घटना चित्रिता तास्ता अपि निखिला प्रस्तुते स्पके याथातथ्येनोपलभ्यन्ते । किञ्च यदभिनवगुप्तेन स्वकीयध्वन्यालोकीयटोकाया कविभिरादृताया रसोपेक्षाया उदाहरणरूपेण स्वप्नवासवदत्तपठिताया यस्या आर्याया समुल्लेख कृत साऽपि प्रस्तुतनाटके न दृश्यते इति अन्या या वाचोयुक्ति प्रतिवादिना साऽपि श्रीगणपतिशास्त्रिणा बलवत्प्रत्याख्याता, 'नहीयमार्या निर्दिष्टस्थाने स्वप्नवासव- दत्तस्यावस्तुते आवश्यकी । पेनाऽपि टीकाकारणव असाङ्गत्येनंवेय सङ्के- तिता प्रतीयते' इति प्रतिपादयता । यत पाश्चात्यविदुषो विन्टरनीजमहोदयस्य मतेन, आयमुक्तपकस्य पञ्चमाङ्कगतनवमदशमपद्यपोमध्यगतस्थानमेवाह ति । परन्त्येतन पदापि सम्भवति यदालद्धारिकाणां मियो विरोधवशात् अनन्तरमुद्रितेप सस्करणेषु तदबहेलिता भवेत् । इत्य नेतदपि युक्त प्रतिभाति यनाटकानोमानि देरलजनपदी'चाक्यार' मट स्वाभिनयना प्रणीतानि। मन्यामहे ययापारनटा नाट्यकलायामभिनय- दृशा भवेपर्नाम पुताला परन्तु तरेव इमानि नाटकानि अपि प्रणीतानि भवेरिति ·३७३ । लोविक साहित्यप्रकरणम् : महाकविर्भाम. तु विनिगमनाभावान प्रामाण्यशोटिमयिकरोति । तदेतत्ममहालम्बनेन सर्वमेतदा- लोच्य इदमेव पयंयमितं भवति यनाटकानोमानि महाविभासकृतान्यवेति न जात्वन्यतानीति सर्व निरवद्यम् । भासस्य गली महाकवर्भामस्य रचना निरतिदापोज:प्रमाइगुणालदत्ता सङ्गीतमपी रस- भावमाधुरीयरोगा कल्पनापि च सुकोमला, लोकोत्तरा। मानवीय-हृदय-सस्पशि च चित्रणमन्यद्भुतम् । गद्यपद्योभयरवनाचारवमत्र सुतरा पम्पल्यनेतराम् । परिपश्चिमी वाक्यविन्यामः । नूनं महाकविरय हृदयान्तवदनासंवित्तरः । नाट्य- क्लायाः पारङ्गतो हृदयमाहिया वाण्याः, चरितचित्रणस्य च चरमसीमानमवपाह- मानो धुरन्धर आचार्य आसोदद्वितीयः इति निश्चचम् । तपोवनस्य प्रशान्तश्रियं चित्रपनाह- विधपं हरिणाश्चरल्यक्तिा देशागतप्रत्ययाद् , वृक्षाः पुष्पफ्न: ममुरिटपाः सर्व दयारक्षिताः । भूपिणं फपिलानि गोकुलधनान्याक्षेत्रवत्यो दिशो, निमन्दिग्पमिदं तपोनिमय घूमो हि वह्नधाश्रयः। भासोन्यं भूना बंदर्भोमेदाभिनन्दन। उदातानप्यर्यान् सरलयंट गिरा, समुगिरति । तथ्या- मुखमयों भवेद्दात मुषं प्राणाः मुवं तपः। मुखमन्यनत्म दुर्ग न्यामस्य लक्षणम् ॥ गुणानाञ्च विशालाना सकाराणाञ्च नित्यशः। परिः मुलमा लोक विज्ञानारदच दुर्लभा.॥ इनि । टाय च :- कालपमेण परिवत्तमाना, चारपद्धनिरिव गच्छति भाग्यपश्निः। पारमियमस्य दिलान:- 'पद्मावती बहुमता मे हपशीलमापर्प: वासवदत्ताव न तु सायन्मनों में एनि।', 'दुर्ग पार्नु पदमलोतरामः स्मन्वा स्मृत्वा यानि दुषं नव दम्।', सान पाया मया स्मर्नु देहान्तरेवरि)', 'अहमपि नाम उन्मारितम्या भवामि ।', 'परिपमा तया परिसंद मोत्पादनति ययासम', 'आयपुरोऽपि परीयः संवृत्तः।', 'यापुत्रस्य विश्रामस्पानभूता इसमपि नाम परमावती अस्वस्पा जाना', 'मापुत्र- जगतः ·३७८ सस्कृतसाहित्यविमर्श पक्षपातेन अतिकान्त समुदाचार ।', 'धर्मप्रिया नृपसुता नहि धर्मपीडामिच्छेत् । तपस्विषु कुलतमेतदस्या ।', 'हलामा मैव' सदाक्षिण्य एव आर्यपुत्र य इदानीमपि आर्याया गुणान् स्मरति ।', 'आर्यपुत्र' प्रिय मे शातकुलीयकुलवृत्तान्त श्रोतुम् ।' इति । भासस्य स्थितिकाल महाकवि सोऽय कदा क्तमञ्च भूभाग स्वजनुषा विभूषयामासेति- प्रश्नोऽपि निरतिशयजटिल । इदन्तु खलु निश्चितप्रायम् यदसौ कविकुलमणिकालिदा- साप्रापकालीन । परिपुष्णाति चामुमयं सदीया तत्पश्चात्कालभव स्वीकृताऽल. ड्रारगलीत सर्वथा विलक्षणा ली। तदोपरचनासु प्रयुक्ता अपाणिनीयप्रयोगा, चित्रिता च पुरातनपरम्परा, सरला विष्टबन्धसमासभूयस्त्वविघुरा सुमधुरा वाधारा चापि समर्थयन्ति निदिष्टमेवार्थम् । मालविकाग्निमिने च कालिदासेन भासस्य प्रदीप्तप्रभावस्योल्लेखो व्यक्तीकरोति तस्म कालिदासपूर्वभवत्वम् । कालि. दासस्य स्थितिमाल हस्तपूर्वा प्रयमशताब्दीति निश्चितम् । अत' कालिदासस्य समयात्प्राय शतवर्षपूर्व भासस्य समयनिर्धारणे न कापि आपत्तिरुदेति । किञ्च भासोयनाटकोपलभात्पूर्व, सस्कृतभाषयोपनिबद्ध प्राचीनतम नाटप मृच्छकटिय नाम क्योश्वरमृदयविरचितम् सुप्रथितमासीत् । परन्तु भासरचित'चारदत्त नाटकगयेपणानन्तर मच्छकटिक क्ति केवल चारुदत्तस्यान परणमात्रमेय भुम्नाऽस्तीति निश्चप्रचम्। विसेन्टस्मिय महोदयस्य खानुगुण्येन भूकस्य दासनवाल संस्तसम्वत्सरप्राक् १८९-२२० वर्षमध्यगतोऽम्पपपन्न । तेन माटिपस्य रचना स्तप्राय द्वितीयतृतीयाताधामेय विभाध्यते सत पूर्वमेव पर धारदस नाम सत्योदय जातमित्यसरायम् । एवञ्चकौटिलीयार्यशारणे ममदतमधोडित पद्यम ·महाकविः कालिदासः १-कविकुलगुरुः वाग्दिाम । २-जन्मम्यानम् । ३-कालिदासस्य भारली । ४-मारसम्भवम् । ५--रघुवगम् । ६-रघुवगम्य टीकाकारा । ७ वालिदानम्य वाचमुपमा । ८-उपमा कालिदामस्य । ९-प्रति- चित्रणम् । १०--प्रकृति-वर्णनम् । ११-मेवदूतम् । १२--गीतिकाव्य मेघदूतम् । १:मेघदूतम्य नौष्ठवम् । १४–कालिदासस्य नाट्याला । १५-अभिज्ञान- शाकुनलन् । १६--मालविकाग्निमित्रम् । १७-विक्रमोर्वशीयम् । १८ काति- दासम्म कायदोषाः । १९-कुबन्य. म. 100-कालिदासम्म नवंगास्त्र पारग- नम्वम् । २१-कालिदासस्य मूक्य 1 २२-वालिदासम्यादि वकाल.। २३~-विगावलोकनम् । कविकुलगुरुः कालिदास. सुविदितमेवैनत् सस्कृतसाहिल्यायोनिधिकृतावगाहानाम् विद्वद्वरेण्याना यदखिलभवनमंडलमंडनायमानं भारतवमिदं पुरा सुचिरमलमका. अनेक मह- नोकोतय. क्वीन्द्रा. स्वजनया। परं चरिचित्रणधुरीणाना प्रतिवर्णनविचक्ष- णाना भारतीयक्वोन्द्रागा गणनाप्रमगे अद्यापि कविकुलशिरोमणि कालिदास एव कनिष्टिकामधिनिष्ठिति इत्यन नास्ति संगमावकाशः। तया चे मणिति- पुरा क्वीना गणनाप्रमंगे कनिष्ठिकाधिष्टिनकालिदासः । अद्यापि तत्तन्यक्वैरभावादनामिका सायंबती बभूव ।। इति । प्रसादगुणालंकृतया वाण्या, गभीरायंया कल्पनया, अनन्यसामान्यया य्यग्य- भंग्या ध कालिदामीयप्रवरप्रतिभाप्रमूतानि काव्यानि इतरापिलकाय्यप्रपंचप नूनं अग्रिमपदमहलीन्यत्र को नाम संशयीत ' मरस्वनी | स्वादु तदर्थवस्तु निप्यन्दमाना महता क्वीनाम् । मालोक्मामाग्यमभिव्यनक्नि परिस्फरन्नं प्रतिमाविशेषम् ।। इनि मानन्दयीनाचार्यस्योतिरियं भूनं कालिदासस्योक्ति पात्म्पन मुनरां मंगाघीति। इस हि खल शलिदासस्यद भारती यदनुपर्म काव्यरसामनं निष्यन्दमाना अनन्यमामान्यप्रतिभाविशेपं परिस्फोरपन्नी दिलमति संस्कृत- साहित्यप्रागणे। अतएव अस्य कविकुलगुरो. तिरस्मिन् अनन्नविपरम्परा- ·३८० सस्कृतसाहित्यविमर्श वाहिनि संसारे सर्वातिशापि सौष्टवमवगाहते। सत्यमशेषशेमपीसम्पन्नस्य वागधि- देवताराधनप्रसादालनकवित्वमक्ते सिद्धवाग्विभवस्य कविताकौमुदीचन्द्रहासस्य श्रीकालिदासस्याप्रतिम प्रातिभ ज्योति यादृशामिताभया प्रतिभासते संस्कृत- वाइमयव्योम्नि, न तादृगन्यस्य स्पचित्। जन्मस्थानम् अयाय पविकुलशिरोमणि कदा क्तमञ्च जनपदमलंचकार स्वजन्मनेति त्वद्यापि नेदमियतया विनिश्चेत सुशवम् विद्यने एवास्मिन् विषये मनिषभ्य- मिनिवृत्तविदाम् । तथापि कालिदासीयप्रवाधानाम् सूक्ष्मेक्षणानुशीलनेन भूम्नेद तु प्रतिपत्त शक्यम् यदेप क्वीश्वर स्वजनुषा भूषयाचकार कादमौरभुवम् । सम्यगव- गन चंतद् भवनि तदीयवर्णनालगत । मेघदूते खल्वय विदिशात आरम्याला- पर्यन्त सक्लान् भूभागान् 'प्रत्यक्षदृष्टानिव यद् वर्णयाम न तत्तद्भूभागाव- रोक्नमन्तरा शश्यसम्भवम् । तदीयराव्येषु च तत्तत्प्रसगोपनतगिरिसरिनगरोणा कृतं वर्णनमपि क्वे संस्सह सम्बाररिचपश्चाविस्करोनि । कुमारसम्भवोपगित हिमवयर्णनमपि मुतरा समयंतितराममुमेवार्थम् । अपि च वित्रमापदेवचरिते महाकरिधीविल्हणस्य निम्नाङ्कित पद्य कि न प्रमाणमति पालिदामा कामीर- देशामाभवत्वम् ! तथा हि- सहोदरा कुरुमसराणा भवनि नून कवितामिलासा ! न शारदादेशमपास्य दृष्टस्नेपा पदन्यत्र मयो प्ररोह ।। अपि - साध्य येन्य प्रतिसुभग निर्गत पृथुम प, टायो पर्याद् भवति जगतां वल्लभ रभ ष। परिमनन्त रिपतति जगामारभूत प्रपाता , रामीरात निपतमरगाघोदारक्षास्पदत्यम् ॥ पिणस्य । गरलारणपराणो पाप पसन्परचनापरीणाच पालिदास उभार प्पो म स्याता ग्रामीरनों शरामीरमवत् तार मार तिमिहलाय गर्योतिरिय अपमिव मामलायमानुपान । मायाम प्रोडे पनि विश्वमग्नपिनों गलो भन्मभलो चित्रमादसाय राममभागभामयितुम् । पर तरणे पास मो. गध मागावर तर पारिधियो हुमारसम्भवमालशिानि मिशे निरिक्षायाम मोपायो पिए वर्णनम् । प्रश्न पुन बमा पावत रिचायास मित्र वन लिम र नियामति । - ·लौविनाहित्यप्रकरपन : महादिः कालिदासः उपलन्यने शिप्रादीनां उद्यानानां च प्रत्यक्षदृष्टमित्र रिमचनतं चित्रगम् । तदे- तदपि पल्लवति तम्य कादमीरमवन्दम् । कानिदामम्य कौतिकामदी नूनमचिरेगव दिग्दिानरालव्यापिनी बभूव । तदीयामद्वितीयां काव्यानां पुरस्कृत्य प्रस्रति लोकवियनाः गगनानीना: मूक्तयः । तया च वापन:- निर्गनासु न वा वस्य कालिदामम्य मूस्लिप । प्रीतिमधुरमाद्रामु मंजरीष्विव जायते ॥ कोमलवानपदावलिबलभेन प्रोजयदेवदिना अपि कालिदानः कषि कुलगुरिति विरदेन विपिन.' । एवं च कविवरण श्रीकृष्णमहानागेनापि : अस्पृष्टदोया नलिनीर दृष्टा हारावलीब पिता गोपः। प्रियाक्पालीव विमदहृद्या न कालिदामादपरस्य वाणी।। वाटिदाममुद्दिश्य पल्वेकमाण्यानं लोरेप प्रचरनि, यालिदामोन्यं पूर्व वयमि एक्दा कम्मिदिचन्कन्दपोत्मवे तम्य विदुप्पा जापया विद्योत्तमायया साहित्यनंगीन मनाक्लयन्, "यहो! मुहालः विमलाय" इन्वेविघं मपरि- हामं कटुतरमवज्ञातः सन् गृहाग्निगंतः। इतम्ननः पर्यटनश्च तस्य सकलमप्यप- मानवृत्तान्तमपन्य तन्मवान करदन मिलतापमः करमहृदयम्न 'सरस्वनीमगाम्ब नि सदयमुपदिदेश । कालिदामोऽपि तदीयममृतोपममुपदेशं यद्दधानः मन्बरं मरम्बनी. मन्दिरमपन्य परमया भन्या दाधिदेवतामाररा| मरस्वती च तदारापनेन मुरममा प्रत्यक्षा ममनवन् । कालिदासाच ता प्रत्यक्षां साक्षात्कृत्य शिरसननि- पादपर्यन्नं निपलोवामान । तदारय रष्टा भगवती शारदा, पन त्वं मानपीमियमामपि साशिवनपं दमितवान्, किन जानामि देवनानांस्यं वयितुम् । तहकरे अरमर । शृङ्गारिक कविर्भवेत्यभिशाप रिलेनि । पदाचिन सरम्बनी. वर्णनावं दोपं परिमाष्टुंबाम एव शनिदासः युमारसम्भव पार्दपा. माङ्गवर्णन- मकरोत् । पार्यन्याः मोद्गवर्णनं विहाय सन्या कुत्रापि स स्त्रोवर्णनमझे माङ्गवर्णनं नाशान् । कालिदासन्य भारती मेन्यामटे पानिदामम्प काम्यं बनु शृंगार भूमिटमिति प्रथापितुमेव क्यापिता ईन् । तनाव निवरलासम्पनः ममुरथयाग्देवतादिक- १. कविवर ग्यदयविरचिताननरायवामिनारद म्नानालाम्- "मामी हामः पवियुग सारिवाना टिम इनि।

·३८२ सस्तृतसाहित्यविमः प्रसादः कालिदासः गृहं प्रतिनिवृत्य प्रेयसी प्रत्याह "अनावृतरपार द्वारं देहोति ।' तदा सापि विदुषी 'अस्ति कहिचद्वाविशेष' इति तं सादरं पप्रच्छ । तदासी प्रश्नस्यास्यादिमध्यान्तगतं पदमभिलक्ष्य 'कुमारसम्भवम्', 'मेघदूतम्', 'रघुवंशम्', चेति काव्यत्रय कयापि प्रसादगुणगुम्फितया सहृदयहृदयसंवैधया गिरामगोचरया गिरा जुगुम्फ । 'अस्तीत्यालम्स्य 'अस्त्युत्तरस्या दिसि देवतात्मा' इति कुमारसम्भवं, 'कश्चिदित्यालम्ब च "कश्चित्कान्ताविरहगुरणा स्वाधिकारात्प्रमत्त.", इनि मेघ- दूतं, 'वामित्युद्दिश्य च 'वागविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये', इति रघुवदाञ्च प्रणिनाय । नाटकचकेपि सुविख्यातं मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीयम्, अनन्य- सामान्यपदमलंकुर्वाणमभिज्ञानशाकुन्तल चेति नाटपत्रय निबन्ध । ऋतुसंहार- शृंगारतिलकादयश्च केचनान्यपि प्रवमा अस्यैव कृतित्वेनाभिमन्यन्ते केश्चित्, तमान्य विप्रतिपद्यन्ते। कुमारसम्भवम् केचिद्वदन्ति यत्कालिदासेन कुमारसम्भवस्य सर्गाष्टश्मेन्द्र प्रणोतम्, तदुत्तर- भास्तु केनचिदन्येन प्रणीत इवाभाति । अतएव मल्लिनायेन पूर्वतर्राष्टकपर्यन्तमेव टीका पृता, उत्तरभागस्य तरतटोकानुपलम्भाच्चदमदसोचते नंतत्प्रामाण्यमर्हति । पूर्व सप्तमसान्तमेव मल्लिनाथ-टोकरऽसीत् । सस्तसर्गनिबदमेव कान्यमासीत् । इदानीमध्यमसर्गोऽपि क्वचिदुपलब्धो मल्लिनायटोकानिबद्ध इति अप्टसर्गात्मकमेवेदं काव्यं कालिदासेन निबद्धमिति प्रवादो लब्धप्रवार सजात । यदि अतोऽनन्तर- मन्येऽपि सर्गा मल्लिनाथभ्याख्यासनायिता. समुपलभ्येरन् तहि तेषामपि कालिदास- प्रणीतत्व सम्पद्येत इति कोऽयमभिनिवेश. पाश्चात्यपण्डिताना यया क्यापि विपया कविकालादिनिर्णयकरः। इति तु क्यमपि न बुद्धिपद्धतिमपिरोहति । अत. विकालजन्मदेशादिनिगये निस्पायमाणा मल्लिनाविवनित प्रामाण्य- कोटिमवगाहते।

·. लौकिकसाहित्यप्रकरणम् : महाकवि कालिदास ३८३ लक्षणानि समीचीनतया चरितार्थता गतान्यवलोक्यन्त, । भापाया रमणीयता, भावाना गाम्भीर्यम्, छन्दसाम् औचित्यम्, रसाना च सरस परिपाक परिपूर्ण- विषयतामवगाहते। मानवीयान्त प्रकृते सालकार स्वाभाविक विश्लेषणम्, बाह्य- प्राकृतिकदृश्यानां सजीवचित्रणम्, मानवमनोवृत्त्यनुगुणम् विशदवर्णनम् यादशमत्र योगपीन समपद्यत न तादृशमन्यत्र सुलभम् । नून भारतीयसस्कृते तदीय- प्राचीनपरम्परायाश्च किमपि सहृदयहृदयावर्जक निरूपण ययेद अनाति न तथान्यत्र दृग्गोचरम् । क्वेरस्य रूपनिरूपणचातुरी, लोकोत्तर च तच्चित्रनिर्माणकौशल न कस्य हृदयमानन्दतुन्दिल कुरुते । कुमारसम्भवे अस्मिन् भगवत्या पार्वत्या सर्वाङ्गीणवर्णनमतीव सौन्दर्यशालि सवृत्तम् । 'अम्युनतागुष्ठनखप्रभाभि', इत्यारभ्य 'सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेने'त्यन्तै एकोनविंशतिभि पर्व सुसम्पन्न वर्णन न कस्य हृदयाल्हादि । एषु श्लोकेषु अन्तिम श्लोक तावत्प्रणिभालयन्तु रसिका । एप हि प्रकृतार्थमतिरिच्य किंचिदभिनवार्यान्तरमपि ध्वनयति वैलक्षण्यन' किञ्च ---सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन ययाप्रदेश विनिवेशितेन। सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नात् एकस्यसौन्दर्यदिदृक्षयेव । अत्र पार्वतीसौन्दर्यवर्णनव्यतिरिक्त किमपि प्रबन्धप्रकर्षपरम् अर्थान्तरमपि निदिदाति कवि । तच्चेदम्, 'यदत्र मदीयकाव्य अनुपमोपमालकाराणाम् कोमलकान्तपदा- वलोविन्यासाना ययाप्रदेश सन्निवेशादिना यदतीव रामणोयक्त्वमापादितम् तदपि कोविद सूक्ष्मेक्षिकया समीक्ष्यताम्, इत्यादिक्मर्यान्तरमपि च सन्दर्भसभूत वरोवौति मुतरा ध्वनित भवति । तया हि अत्र मदीये काव्ये, सर्वोपमाद्रव्याणा यथाप्रदेश सग्निवेशिताना समुच्चयो हि मया प्रयत्नतो विहित काव्यविश्वसृजा एक- अंव काव्यसौन्दर्यदिदृक्षवेति भाव । तदेतत्कालिदासकाव्य प्रकृतार्थमपास्य अर्या- न्तरेणाप्पलकृतमस्तीत्यप्यामनन्ति विसृष्टार्थविचक्षणा परीक्षणचणा' विद्वास । एतादृगद्भुतगणगरिम्णव याथार्थ्येन तदचनागाम्भीर्यतलमनवगाह्माना अखिल- १ एपा सल्वम्य नवे पद्धति प्रतीयत यत्प्रकरणातिरिक्त विमपि प्रबध. परमर्पमपि अमो वाक्पाटवेन धनपति । तथा च, कुमारसम्भवस्यारम्भ एव प्रय लायत्साहियाणवस्य तलावाहिनया पारमेय एप कुमारसम्भवास्या नाम सन्दर्भ, पृथिव्या मानदण्डहिमालय इव मयाऽपि वाध्यजगत्या मानदण्ड एव प्रयुपम्यापित काव्याना मौष्ठवामीप्ठवपरीक्षणार्थम् । मदीय वायमिदं कविताया सौष्टवस्य मानदण्ड एवेति भाव ।

·३८२ सस्कृतसाहित्यविमर्श प्रसाद कालिदास गृह प्रतिनिवृत्य प्रेयसी प्रत्याह "अनातकपाट द्वार देहीति।" तदा सापि विदुषी 'अस्ति कश्चिद् वाग्विशेष' इति त सादर पप्रच्छ । तदासो प्रश्नस्यास्यादिमध्यान्तगत पदमभिलक्ष्य 'कुमारसम्भवम्', 'मेघदूतम्', 'रघुवशम्', चेति काव्यप्रय कयापि प्रसादगुणगुम्फितया सहृदयहृदयसवेचया गिरामगोचरया गिरा जुगुम्फ । 'अस्तीत्यालम्ब्य 'अस्त्युत्तरस्या दिशि देवतात्मा' इति कुमारसम्भवं, 'कश्चिदि'त्यालम्ब्य व "कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत", इनि मेघ- दूत, 'वामित्युद्दिश्य च 'वागर्थाविव सपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये', इति रघुवदाञ्च प्रणिनाय । नाटकचकेऽपि सुविरयात मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीयम्, अनन्य- सामान्यपदमलकुर्वाणमभिज्ञानशाकुन्तल चेति नाटपत्रय निबबन्ध । ऋतुसहार- शृगारतिलकादयश्च केचनान्येपि प्रबन्धा अस्यैव कृतित्वेनाभिमन्यन्ते कश्चित, तवान्ये विप्रतिपद्यन्ते। कुमारसम्भवम् केचिद्वदन्ति यत्कालिदासेन कुमारसम्भवस्य सर्गाष्टकमेव प्रणीतम्, तदुत्तर- भागस्तु केनचिदन्येन प्रणीत इवाभाति । अतएव मल्लिनाथेन पूर्वसर्गाष्टक्पर्यन्तमेव टीका कृता, उत्तरभागस्य ततटीकानुपलम्भार्चदमवसीयते नैतत्प्रामाण्यमहति । पूर्व सप्तमसर्गान्तमेव मल्लिनाथ-टोकाऽऽसीत् । सप्तसर्गनिबद्धमेव काव्यमासीत् । इदानीमष्टमसर्गोऽपि क्वचिदुपलब्धो मल्लिनाथटीकानिबद्ध इति अष्टसर्गात्मकर्मवेद काव्य कालिदासेन निवद्धमिति प्रवादो लब्धप्रचार सञ्जात । यदि अतोऽनन्तर- मन्येऽपि सर्गा मल्लिनाथव्याख्यासनायिता समुपलभ्येरन् तहि तेषामपि कालिदास- प्रणीतत्व सम्पधेत इति कोऽयमभिनिवेश पाश्चात्यपण्डिताना यया कयापि विधया कविकालादिनिर्णयकर । इति तु कयमपि न बुद्धिपद्धतिमधिरोहति । अत कविकालजन्मदेशादिनिर्णये निक्षायमाणा मल्लिनाथविवृत्तिनव प्रामाण्य- कोटिमवगाहते। विञ्च मल्लिनायादिभि कुमारसम्भवस्य टोकामाटीकमान आशी- नंमस्कियादिवस्तुनिर्देशस्य महाकाथ्यलक्षणस्य प्रतिपादनादस्य महाकाव्यत्वमङ्गी- पृत विभाय्यते । 'सर्गद्वादशभियुक्तमप्टादशभिरप्युत' इति नियमारकर्यामवाष्ट- सर्गात्मरस्यास्य महाकाव्यत्व सियेत् । तस्माद् अखिलमपि काव्य कालिदास- पृतमेव विभावनीयम् । कुमारसम्भव नाम कालिदासस्य सप्तदशसर्गोपनिबद्धम् आदिमहाकाध्यम यत्र शिवपारयो विवाहादारय मात्तिकेयन्जन्मन तारकासुरवधस्य च सुरुचिर राध्यकलापूर्ण वर्णनम् विहितम् । अस्मिन् हि वाट्ये महाकाय्यानां निखिलानि ·. लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाकवि कालिदासः लक्षणानि समीचीनतया चरितार्यतां गतान्यवलोक्यन्ने, । भापाया रमणीयता, भावानां गाम्भीर्यम्, छन्दमाम् यौचित्यम्, रमानां च करमः परिपाकः परिपूर्ण- विषयनामवगाहने। मानवीयान्तःप्रकृतेः सालंकारं स्वानात्रि विश्लेषणम्, बाह्य- प्राकृतिकदृश्याना सजीवचित्रणम्, मानवमनोवृत्यनगणम् विशदवर्णनम् यादृशमत्र पोपपद्येन समपद्यत न तादृामन्यव सुलभम् । नूनं भारतीय संस्कृतेः तदीय- प्राचीनपरम्परायाश्च रिमपि सहृदयहृदयावजक निरुपणं ययेदं प्रनानि न तयान्वय दृग्गोचरम् । क्वेरस्य स्पनिप्पणचातुरी, लोकोत्तरं च तचियनिर्माणकौशल न कस्प हृदयमानन्दतुन्दिलं कुरुने । कुमारसम्भवै अम्मिन् भगवन्याः पान्दाः सर्वाङ्गीणवर्णनमनीव सौन्दर्यतालि संवृत्तम् । अन्यनतांगुष्टनवप्रनाभिः', इत्यारन्य 'सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चय'त्यन्तः एकोनविंशनिमि. पी. सुसम्पन्नं वर्णनं न स्य हृदयाल्हादि । एप इलोरेप अनिमंत्रो तापप्रणिमालयन्तु रमिकाः । एप हि प्रकृतार्यमनिरिच्य विचिदभिनवार्यान्तरमपि ध्वनयति वलक्षचन' : किच्च:-मर्दोपमाद्रव्यममुच्चयन यथाप्रदेदा विनिवेशितेन । सा निर्मिता विश्वमजा प्रपन्नान एक्स्यमौन्दर्यदिदृक्षयेव ।। अत्र पादतीसौन्दर्यवर्णनव्यतिरिक्तं किमपि प्रबन्धप्रकपंपरम् अर्यान्तरमपि निदिदानि रविः । तच्चेदम्, 'यदत्र मदीयकाव्ये अनुपमोपमालंकाराणाम् कोमलकानपदा- बलोविन्यामाना ययाप्रदेश सनिवेशादिना यदीब रामपायकत्वमापादिनम् तदपि फोविदः मुश्मैक्षिक्या समोरनाम्, इत्यादिश्मन्निरमपि च सन्दर्भमननं . वरीवनीति सुतरा बनिनं भवनि । तथा हि अत्र मदीये कार्य, सर्वोपभादव्याणां यथाप्रदेश सनिवेशिताना ममुच्चयो हि मया प्रपलतो विहितः बामविश्यमुना एक- व कायमौन्दर्यदिदृक्षपदनि भावः। तदेतत्कालिदामकाव्यं प्रतायंपास्य अर्या- नरेणाप्यलंकृतमम्नीन्यप्यामनि विमृष्टायविचक्षपाः परीक्षगणाः विद्वामः । एतादृग नगणगरिम्नव यायाप्पन तद्रचनागाम्भीर्यनलमनवगामाता अखिन- १. एषा मन्वय नवः परतिः प्रतीरले प्रमातिरिक्त रिमति प्रबन्य- परमपमपि अनौ वाक्याटवंत धनपति । नया च, कुमारसम्भवम्यारम्भ एव प्रथम दोर-माहिपानवम्म त गावगालिया पारमेय एष कुमारममवाप्पो नान सन्दर्भ, पिन्या मानवाहिकालय व मया:प कापमा मानदण्ट एवं अनुपम्यारित वाबाना मोवाटपाम् । मदीय वापिर कविताया मौवम्प मानाद एवेति भाव ।

·३८४ - - सस्कृतसाहित्यविमर्श साहित्यसम्पदा सनाय महाटीफाकृत्स्वय मल्लिनायोऽपि उद्गुणाति कालिदास- गिरमुद्दिश्य कालिदासगिरा सार कालिदास सरस्वती। चतुर्मुखोऽथवा साक्षाद् विदुर्नान्ये तु मादृशा ।। अपि च पार्वत्या बिम्बाधरमयुरस्मितानि प्रकृतिप्रताने अनुदृतानीव विभावयति कवि । तया हि:- पुष्प प्रवालोपहित यदि स्यात् मुक्ताफल वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोनुकुर्याद् विवादस्य तस्या स्तात्रौष्ठपर्यस्तरुच स्मितस्य ॥ ययेव स्यात्तदाऽपि स्मितस्यानुकरणमेव सम्पत्स्यते न खलु वास्तविक- त्वमिति भाव । निर्झराणा जलकणेषु रविकिरणसक्रान्तेषु कालिदास इन्द्रधनुष साक्षात्कार करोति । तथा हि- सोफरव्यतिकर मरीचिभिर्दूरयत्यवनते विवस्वति । इन्द्रचापपरिवेपशून्यता निझरास्तव पितुर्वजन्त्यमो॥ आदर्शसौन्दर्यनिदर्शनमपि वलक्षण्यनारचयति-- स्थिता क्षण पक्ष्मसु ताडिताधरा पयोघरोत्सेपनिपातचूर्णिता बलोयु तस्या सखरिता प्रपेदिरे चिरेण नाभि प्रथमोदबिन्दव ।। कालिदास स्पचित्रणे यादृशी प्रयोगचातुरीमभिव्यक्ति न तादृशों फश्चि दन्य । नाय प्रायेणावलम्बते अभिधावृत्तिम्, व्यञ्जनामेवाधिधित्य भूम्ना समुप- चर्णयति । यदा महर्षि अगिरा हिमालयात शङ्करायं भगवती पार्वती याचमान आस्ते, तदा स्वपितु सविधे स्थिताया पार्यत्या मनोदशाया यादृश वणनमारचित सत्वस्य मर्मास कौतूहल नायति ' एववादिनि देवपों पाइवें पितुरपोमुसो। लोलापमलपाणि पार्वती॥ पापत्र पचनालपारविदोषो न ध्यायते तयापि पविना कमलदलगणना- . गणयामास ·गतिनारिमारणम् महारवि गरिदार वनेन पा लिनालापा, नमनानानापो दिमय, तदार- नमाविमोचनन्दनत्र यद नया नमारचिन तन्त्र बन्न वा दिम्मा- महन : बिनायक वंगत प्टिय योग्य। ननिय निरीक्षक नन्नुि मनाइराग्यानामपि पारदरा प्रस्तावान्नानुरी नु अन्न मरम्बद जानी बाद मदने। मान्नेव मम्तमाहिच महिनीदरवनार नामपूर्व निगमब- भानमान विमति। उमान्मन्न कृत रनिविलवान दाताजवि नाकपा न कपमपि अनोदय बहता तया हि गत एव न ते निबरन म मया और इवानिहत । यहीं कांव पर कामदिमहम्बमनेर अनिताम् ।। জানান, এ হাসনাননাপঘি শিলিশ। रोश्याने वरिला-भूद्र स्त्रीन रिहि देय ।। कांदा ग्रीननोमावाला म्बामादिर चिरम् । रनमम् रवा हि नाम महाशय परवाना नावावविकार काचन मारगन मदनं । महामहिनान्त्रिी दिलीपशम बोनाम्ना, मर्व एर गुदगो दाइनिभ्यादित 1 अगवा रनाम्मा मिदिरंतु वादिना निम्नर मनमाविर ·३८६ सस्कृतसाहित्यविमा एव विषया अन पयास्थान दास्तया पणिता । कायस्मिन् नातिस्वल्पा नानि दीर्घाश्च ऊनविंशतिसर्गा सत्रिवेशिता । रघुवशस्य टोकाकाग रघुवंशस्य विशतिन्योऽप्यधिका धूयन्ते टीकारा । तेषु दक्षिणावर्तनाय, मल्लिनाथ , दिनकरमिय, चरितवर्धनश्च मुस्था । तत्रापि मल्लिनाय सर्वोत्कृष्ट- स्वेनानियते । तस्य 'सजीवन'स्मात्या टोराऽद्यत्वे जाता भूना लदारा, लोकप्रिया च सवृत्ता। रघुवशमहासाध्यम काल्दिारुत्य प्रोटजासनिप्रसूत द्वितीय महोग्रवल रत्वम् । अस्मिन् हि राम्यस्य स पिकृष्टा गुणा एक सरिता इवावगम्यन्ते। भाषा प्रादगुणगुफ्तिा, लालित्यसपल्तिा, मनोरकोमल्पदावल्यल्पता, सुपरिरकृता, मधुरमधुरा, सालपारा, अनुनाविन्यासोलासा, स्वनिपूर्णा च वरोति । अल कारणामुमोत्प्रेक्षालेपार्यान्तरन्यासादीनामपि सनिवेश चास्तर सम्पन । उपमारकारविषये तु किम वक्तव्यम् । उपमा त्यस्य निसर्गसिद्धा प्रेयसीव प्रतीयते। अस्य रचनामु उपमालता यादृशो पल्लविता पुष्पिता न तामो अन्यत्र कुत्रचित् । अतएव महाकविमेन मुद्दिश्य "उपमा कालिदासस्ये"त्युक्तिरपि चरिता- थिता प्रतिभाति कात्न्येनेति । कालिदासस्य काव्यमुपमा वास्तविक तत्व स्विद यत् कालिदासस्य कायसुषमा इयत्तयावच्छेसमेव न शश्यते । अस्य काव्येषु नाटषु च परक वित्दकलायाचित्रणचातुर्य प्रतीतिपय- मवतरति तदन्यत्र न सुलभम् । य कोऽपि रसस्तेनानुगृहीत' स खल्वनन्यसामान्य- तयोत्कपंस्य पराकाष्ठा नोत इत्यभिहितपूर्वम् । नून कविसार्वभौमोऽय सर्वानपि क्वीश्वरानतिशेत इत्यत्र न काम्पत्यस्ति । कालिदासस्योक्ति' शब्दार्पयो प्रतीति नमात्रयापि क्वचिन्मयरीभवति । कालिदासस्य भारती क्लि सर्वत्र सुप्रसन्नधा- भातीति सर्वाभिमत वल्प । यद्यपि कालिदासस्याखिला कृतिरेव चमत्कृतिपूर्णा, तथापि वशित् क्ववित्तत्प्रातिभ ज्योति कामालाया पराकाष्ठामासादादुल्ललल । तग्नि- दर्शनदिशात्र शिचिदिय प्रपञ्च्यते मुमनसा मनस प्रमोदाय । सीताया परित्याग-रघुवरास्य चतुर्दशसांगत सौताया परित्याग- चित्रणमट्टयन कविरपरलोक्यति स लक्ष्मण लक्ष्मणपूर्वजन्मत्यारम्पत्रिचत्वा- रिच्छलोकासारन्य, 'तयेति तस्या प्रतिगृहा वावम' इत्यन्तम् । शापि रमणीय- समानि रत्नानि सहृदयहृदयात्यन्ताल्लादशनि समुदाहियन्ते । तव्या- ·३८७ लौवित्र साहित्यप्रकरणम् : महाविः कालिदासः शुश्रवान् मातरि भागवण, पिनियोगात्प्रतं द्विपत् । प्रत्यग्रहोदप्रजवासनं तदाज्ञा गरणा हविचारणीया ।। स + . सा नीयमाना रुचिरान् प्रदेशान् प्रियङ्करो मे प्रिय इत्यनन्दत् । नाऽबुद्ध अल्पमता विहाय, जातं तमात्मन्यसिपरभम् ।। * ★ अय व्यवस्थापितवाश्क्रयन्चित् सौमिनिरन्तर्गतयाप्पण्यः । औत्पातिक मेघमिवाश्मवर्ष महीपतेः शासनमजणार ।। ततोऽभिषङ्गानिलदिप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूता। स्वमूत्तिलाभप्रकृति धरित्री सतय सीता सहसा जगाम । * * * ददयूजनं सर्वमनुषमण विज्ञापय प्रापितमत्त्रणाम। प्रमानियकं मयि बर्तमानं, मनोरनुमास्त चैतसेति ।। दायस्त्वया मदचनारस राजा, बली विशुद्धामपि यसमक्षम् । मा लोरवादश्वदणादहासोः श्रुतस्य जितसदृश कुलस्य ।। वल्याणदुद्धरथवा तवापं न कामबारो मधि दाडनीय । ममंद जन्मातरफालकानां दिपावस्थिरप्रसाः ॥ उपस्यिका पूर्वमपाल लक्ष्मी चनं मना सामति प्रपन्न । रुदास्पदं प्रापातिरोपात सोडास्किन पद्भवने वसन्ती। निशाचरोपप्रतिभत काणा तपरिवनीनां भदतः प्रसादात् । भूत्वा दारप्या शरणार्थ मयं वयं प्रपत्ये दयि दीप्यमाने ।। इत्यादि। उपमा कालिदासस्य उपना रालिदासरति लोकोदितमभिलक्ष्य विचिदिसायका विविध्यते । उपमाविषये कविकुलचूडामणि, वालिदास इतरानखिलान् क्वीश्वरान् नितरामदि- शेत इति उति सुतरा ऋतम्भरी मन्यामहे । न में लोरमाति आरपति केवल शहिदासीरमध्यप उपमाविष्ठत्वपितु उपमातोटवपि । यद्यपि बहुभिरल्यः रवीश्वररमि उपमा समरललिता तयापि मा रामणीकात्वेन परि- पूर्णत्वेन कापातम्येन प्रमनिस्पावेन व वालिदामोयोनागः तुला नापिरोहति । शालिवामस्योरमा पादश्या किमती रिवानानन्दसागरे, पासयन्ती कारिलोतररसयारा, चमतुली चाम विपश्चितामुदिनी ·३८८ सस्कृतसाहित्पदिमश १७ चानन्यमदृशानुपदेशान् आविष्कुर्वन्ती या विविधभावावेशान्, यादृदा वा प्रभाव- मुपजनयन्ती सहृदयहृदयपटलेषु प्रतिभाति न तादृशमन्येषाम् । अस्योपमा आदधाति साकल्यनोपमेयानुरुषम, स्वदते च पूर्णतया स्वारस्यसामग्त्यम्, न मनाग जहाति नैसगिकत्व बनकरोनि च चमत्कारित्वमपी यत्र नास्ति कस्यापि वै यम् ।। तथा च रसिकाना मनोविनोदाय म्यालीपुलाकन्यायन, कानिचिनिदर्शनानि अनोदाहराम पुरस्कृता वर्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पाथियधर्मपन्या। तदन्तरे सा विरराज धनुदिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या ।। अवसानोन्मुसे दिवसे एक्दा पश्चिमायामाशायामुपेयुपि भास्वति अपरतश्च समायान्त्या रजन्या तदुभयमध्यगता सन्धिवेला नरेन्द्रतत्पन्योश्च मध्यगता धेनु दिनक्षपामध्यन्तया सन्ध्यया सहोपमिमान क्वीन्द्रोऽय विमुपमा- सौष्ठवस्य परा कोटिं नाव जगाह ? एप कवितल्लज देशकाल्परिस्थिति सम्यगा- लोच्य तदानुगुण्येनंव तास्तान पदार्थान् तथा प्रयोक्तुमुाने याथातय्येन यया ते चित्रबद्धा इव दृक्पयमवतरन्त चक्षुटमलाममन्दमानन्दमुपजनयन्ति । अपरश्चाय विशेषोऽस्ति अस्योपनामा , यदयमुपमामुखेन फिमपद्भुत विज्ञानानुगत तत्वा- न्तरमवादिष्क्रोनि यत्र-तत् । तथा हि . अप्यग्रणीमंन्त्रकृतामृपीणा कुशाग्रबुद्धे कुदालो गुरस्ते। यतस्त्यमा ज्ञानमदोपमाप्त लोकेन चैनन्ममिबोटप रश्मे ॥ [रचु०.६, ५,४] व्येद भौतिक जगन उष्णरदमे सूर्यात चैतन्यमाप्नोति तद्वत्व्यापि, हे परगत गूर्यसुन्यगुर शेप दानमधिगत कच्चित् स सब गुरदेव फुदाली वनिता सल सोऽयमितरविजोपमासु सुदुनो चिसोप । पालिदासीयोपमासु यद पत्र-तत्र प्रथितानि अपमावस्तूनि सूक्ष्मेक्षणेन दिभायमानानि न घेवर पास्न्यन अनुपमनया घटितत्यात तान्याल्हादयन्ति विदुषा मनासि अपितु अन्तरा-अन्तरा इतितनत्यपि सपेतन्ति सोप्टधेन । तद्यथा -- तस्या मेषा सुधितस्य तृपय प्रदिष्टयाला परमेश्वरेण। उपस्थिता गौगितपारणा में सुरद्विपश्चान्द्रमसो सुधैव ।। मगन्नापानापा नन्दिन्या अभिरक्षणे पिपल दिलीप प्रत्युक्तिरिमम् । विरण मगन्द्रासातदोगिनपारणा राहमन्तवा चान्दमस्या सुधया सहोपमिमान' पामपि नाश्निों परिणतिमावति । राणा प्रस्तापि पान्द्रमसी सुधा रिचि. यागनमा प्यासता परिमशा रातो जनति रोपा लोचनान दम तादिप ·लोरिकमाहित्यप्रकरणम् : महारविनालिदान अनुपि परिमुकता मृगेन्दान्नरेन्द्रमालादयन्तो तस्म मतोदाधिनं वरं प्रदास्यति इत्यपि सुतरामनेन सद्देतितं भवति । विच्च-~- पितु प्रयत्नात्स समयसम्पदः शुभैः शरीरावयबंदिन दिने । पुपोष वृद्धि हरिदश्वदीधिरनुप्रयेशादिन बालचन्द्रमाः ।। रु रघुः पितुदिलीपम्य मनोहरः शरीरावयवः सूर्यगम्मेरनुप्रवेशाद् वाल- चन्द्रमा इव वृद्धि पुपोप । इति विपन्नौन्दयणोनमय वैज्ञानिकतत्त्वमाविष्वरोनि यप चन्द्रमा. स्वयंप्रकाश. सूपरम्भिमंत्रभनव प्रकाश वृद्धि चावाप्य परिपूर्णता- मेति तद्वदेप रघरपि दिलीपत्त्य तेजमः साङ्गीगां वपुष मुपमा पूर्णता च पुपोष । महो! कीदृशी पूर्णा मनोहारिणी यमुपमा । अपि च :-गर्वधमर्थी धुतपाराका रघोः सकाशादनवाप्प कामम् । पतो वदान्यानरमिन्यमं मे भाभू-परीवादनवावतारः॥ अर प्रकरणगतमयं विहाय कोप्यन्योऽपि अर्यः कविना ध्वन्यले । म चावं यत् साहिल्यानबोरस्पं गर्व महोन्मयं वत्सु. अर्यो विद्यार्थी रघो. सराशात रघुवंशराय 'सामान् वाममभीष्टार्थमनवाप्य पदान्यानर गत. काव्यप्रव- न्यान्तरं गत इति परीवादनबाबतारो मा भूत् इन्भेनन् रघुदास्य प्रबन्यान्तरन्यः सौष्ठवनावेदपिनुमित्यर्यान्तरनपि गनिमन विभाचते।' १. नामाकन मर्वनाममन्युवतः । कादिदानो यया 'गर्वयंम त्यन्य. अनन्यसायमाविप्नुवन् कमप्ययं- विशेपमुपनिवघ्नाति, तथैव चतुर्दशतमे मग प्रतिदिन निगूढ वर्षवस्तुविशेष यापनमा प्रदर्शयन्ना:- नदेष मर्ग करणादचित्तनं में भगनिः प्रतिपंधनीय । पद्यपिना निहतवाचावान् प्राणान् मया धारपिनु चिरं व ॥ प्रहतारंव्यतिरिवर कोऽन्याय. प्रान्धपगोडया वन्यने । म चार यावरणादददः महदयः विमति रमतरः सारसनर मीनानिमिदनपर अवश्यमनवाच्या प्रगमनीयश्च । पनाहमामान कृताधमालपेपम् इति दवेगवी माय.। इत्यमेदभारमन्नपि भर्वोपनादन्यसमुच्च"मैं चादिना प्रताप विहापात्र मनोहरामामलद्वारागा, अगम्यायोचिनवस्नुतन्वाना व दयानदेग मन्निन विपाय, चमारसम्भव नाम वायमिदं मविर रायनान्दयांपायरान् रगारच मपोग्य दिरचिमिति रनिका विवानु इयर आवेदति । एवं स्वशायाना प्रतापमाचियेन गिरि मरहमान महिमानमपि वनस्तानि ।

·अन्यत्र अन्यत्र सस्कृतसाहित्यविमर्श ./प्रकृतिचित्रणम् कि च कालिदासस्य प्रकृतिचित्रणमपि अद्भुतम् चमरवारि च । सया हि रघुवक्षस्य योदशे सर्गे चतुभि इलोकं गगावमुनयो सगम कीदग हृदय- गमतयोपगुम्फति क्वचित्प्रनालेषिभिरिन्द्रनीलमुक्नामयो यष्टिरिदानुविधा। मिताकसानामिन्दोवररत्सचितान्तरेव ।। क्वचित्खगाना प्रियमानसाना कादम्बससगवतोब पनि । अन्यत्र कालागुरुदत्तपत्रा भक्ति वरचन्दनकल्पितेव ॥ क्वचित्प्रभा चान्द्रमतो तमोभिश्छायाविलीने शबलीकृतेव। যাদা। शरदनलेखा रन्ध्रविालक्ष्यनभ प्रदेशा।। क्वचिच्च कृष्णोरगभूषणेव भस्मागरागा तनुरीश्वरस्य । पश्यानवद्यागि विभाति गगा भिन्नप्रयाहा यमुनातरङ्ग । कीदृशमहो। चित्रापितमिव वर्णनम् । अपि च - शरीरसादादसमप्रभूषणा मुखेन सारक्ष्यत लोध्रपाण्डुना। तनुप्रकाशेन विवेपतारका प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी॥ 'सचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतगस्य मुनेश्च धेनु ।। अनमोरुभयो श्लोक्यो उपमालेपयोनिदर्शन न कस्य विस्मयावहम् । फविरय आयंसस्कृतिपरम्परामपि वस्तुगत्योपलारयति यत्र-तत्र प्रति- विम्बयति च ता वलक्षण्येन । तया हि पचभि इलोक भारतीयपरम्परानुगुणा जोवनपद्धतिम् कुलकेन वर्णति रथूणामन्वर्यावरण चिकीर्षु तद्विशेषणव्याजेन : 'सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् आसमुद्रक्षितीमानामानाकरयवर्मनाम् यथाविधिहुताग्नीना ययाकामाचितापिनाम्। ययापराघदडानाम् यथाकालप्रबोधिनाम् ।। त्यागाय सम्भतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम्। यासे विजिगीपूणा प्रजायं गृहमेधिनाम् ।। सवेम्पस्तविद्याना यौवन विषयपिणाम् । बादरे मुनिवृत्तीना योगनाते (रपणामात्रय वाय तनुवाग्विभवो पि सन्।) इति । तनत्यजाम् ॥"

·लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाक.वे. भालिदाम. अपि च कुमाररयजन्म प्रशंसयन कविः भारतीयसंस्कृत्यनुगुणान् जान- कर्मादिसंस्मरान् वर्णयन् उपमाच्छयामपि प्रदर्शयति : "स जातकर्मण्यग्दिले तस्बिना तपोवनादेव पुरोपमा कृते । दिलीपसून मणिरापरोद्भवः प्रयुक्नसंस्कार इवाधिक वनी॥ तम्प यायादवमन्तमरस्तया परेपा युषि चेति पायिवः । मवेक्ष्य धातोगमनार्यमर्यविचार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् ।। स वृतचूलश्च नराचारमात्मपुत्रः मवयोभिरन्विनः। लिपेयंयावद् ग्रहगेन वाइनयं नदीमुखेनैव समुद्रमाविशत् ॥ अयोपनीनं विधिदद् विपश्चितो विनिम्युरेनं गुरवो गप्रियम् । अवन्ध्ययनाच वभूवरत ते विवा.हि. दस्तूपहिला प्रमोदनि ।। घियः समः स गुरदारयो. श्रमाच्चतस्त्रश्चतुरणवोपमाः। ततार विद्याः पवनातिरातिभिदियो हरिहिरितामिवेश्वरः ।। महोसतां वन्मतरः स्पृशभित्र द्विपेन्द्रभावं क्लनः श्रयनिय । रपः प्रमाद्यौवनभिन्नशंशवः पुपोप गाम्भीर्थमनोहरं वपुः॥ अयास्य गोदानदिधरनन्तरं विवाहीशा मिरवर्तपद् गुरु. । नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पति तमोनुदं दक्षसुता इवानमः। ततः प्रजानां चिरमात्मना घृतां नितान्तगुर्वी लपयिष्यता धुरम् । निसर्गमस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चक्रे युवराजमान्दनाक ।। ततो नृपनिदिलीप. सक्लमपि राज्यभारं प्रभविष्णवे भविष्णवे रघवे समप्यं पंजडेन पाणिना च तं सम्पनन् भामम्यनन्दन्। ततश्चायपरम्परानाला दियमाररक्षनतिनदापिका सोपानपरम्परा ततान चरमें वसि । तया हि:- इति क्षितोदो नति नवाधिशं महाक्तूना महह्नोपशामनः । समारदिवमायुपः क्षये ततान सोपानपरम्परामिव ।। अय स विषयव्यावृत्तामा ययाविधि मूनवे, नपत्तिकादं दत्त्वा गर्ने मिनानपवारणम् । मुनिवरतरुच्चामा देया तया मह शिप्रिये गदितवयमामिददामामिदं हि कुलवनम् ।। राजपममपि वियत्मोन्दय गोपदिदेश अनुरसतयामी पदिरानः भीमशन पाणः बभूवोपजोविनाम्। अपप्यावाभिगम्पाच पादोरलरिवायः॥ म ·३९२ संस्कृतसाहित्यविमर्श च। रेखामात्रमपि क्षुण्णादामनोमन परम् । न व्यरीयु प्रजास्तस्य नियन्तुमिवृत्तय ॥ प्रजानामेय भूत्यर्थम् स तान्यो बलिमग्नहोत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्त हि रस रवि ॥ सेनापरिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्यसाधनम् । शास्त्रष्वकुठिता बुद्धिमा यी धनुपि चातता। तस्य सवृतमन्त्रस्य गूढाकारेंगितस्य फलानुमैया भारम्भा सस्कारा प्राक्तना इव ॥ जुगोपात्मानमवस्तो भेजे धर्ममनातुर। अगृध्नुराददे सोऽर्थमसक्त सुखमन्वभूत् ॥ जाने मौन क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्यय । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा अनाकृष्टस्य विषविद्याना पारदृश्वन । तस्य धर्मरतरासीद् वृद्धत्व जरसा विना ॥ प्रजाना विनयाधानाद् रक्षणाद् भरणादपि । स पिता पितरस्तासा केवल जन्महेतव ॥ स्थित्य दडयतो दड्यान् परिणतु प्रसूतये । अप्यर्थकामौ तस्यास्ता धर्म एव मनीषिण ॥ दुदोह गा स पज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । सम्पविनिमयेनोभो दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ किलानुपयुस्तस्य राजानो रक्षितुर्या । घ्यावत्ता य परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता। द्वेष्योपि समत शिष्टस्तस्यार्तस्य ययौषधम् । त्याग्यो दुष्ट प्रियोऽप्यासीदगुप्लीवोरगक्षता॥ त वेया विदधे नून महाभूतसमाधिना। तथा हि सः तस्यासराय करुमा गुगा ॥ बेन्गप्रवरमा परिखोतसागराम्। अनन्यशासनामम्ि यासंफ्पुरी मिव ॥ भारतीयपरम्परोपनतस्त्रीजनस्य भग्न प्रति निस्पृहप्रेमपारम्पयंस्य प्रभुतमादर्शभूत प्रदर्शन बोदशामालेस्यवमिवोदितम् । frपा तथात्पन्तयियोगमोपे, पुर्यामपेक्षा हतजीवितेऽस्मिन् । स्यातक्षणीय यदि में न तेजरत्वदीयमन्तर्गतमन्तराध ॥ स ·सोक्तिमाहियप्रकरणम् महाकवि कालिदास साह तप सूर्यनिविष्टदृष्टिकई प्रसूतेश्चरित यतिथ्ये । भूया यया में जन्मान्तरेऽपि स्वमेव भर्ता न च विप्रयोग । नृपस्य वर्णाश्रमपारन यत् स एव पर्मो मनुना प्रणीत । निर्वासिताऽप्येव मतस्त्वयाह तपस्विसामान्यमपेक्षणीया ॥ * * * कत्रित्वकलाकौशलमतिरिच्य कालिदासीयकृतिषु तदानीन्तनसामाजिक जीवन चरितापिताना तत्तद्भादविशेषाणां सनिवेशोऽपि प्रतिविम्बित इचावगम्यते । राजो दिलीपस्य सम्राश्या सुदक्षिणायाश्च मनसि कीदृशी प्रगादा गोभनिरासीद् इति कियच्चारतया चित्रयति आस्वादवनि कवलस्तृणाना कण्डूयनर्दशनिवारणश्च । अव्याहत स्वरगत स तस्या सम्राट समाराधनतत्परोऽभूत् ।। स्थित स्थितामचलित प्रयातां निदुपीमामनवन्धधीर । जलाभिलपो जलमाददाना छायव ता भूपतिरन्वगच्छत् ॥ प्रदक्षिणीकृत्य पर्यास्वनी ता सुदक्षिणा साक्षत-पायहस्ता। प्रणम्य चानच विशाल्मस्या शृङ्गालर द्वारमिवार्य सिद्ध * * * स त्व मदोर्यन शरीरवृत्ति देहेन निवत्तंयितु प्रसीद । दिनावसानोत्सुक्वाल्वत्सा बिसग्यता घेरिय महर्षे ।। [रघु० नग २ १० १६१२११८५] प्रकृतिवर्णनम् प्रतिवर्णनमपि क्वेरस्यानितरसाधारणी रमणीयता बित्ति । नून कवि- रेप प्रहते सूक्ष्मरहस्याना पारदृश्या । सत्यमेवा.स्य प्रतिस्पनिम्पणानि आलेल्य- बद्धानीय नेत्रपटलराले ननित्यन्तीव अरोरयन्ते । तपोधनमादपन फोहर मजलतया मायुर्पण चासौ शसति बनान्तरादुपावृत्त समित्कुशप हरे । पूर्यनाणमदृश्याग्निप्रत्युद्यातस्तपस्विनि आरोगमपिपल्लीनामुटजद्वाररोधिमि अपरिव नीनगरभागधेयोदितम् ॥ सेवान्ते मुनिश्श्याभिस्तत्क्षणोनिमतवृक्षरम् । বিবাহ विटगानामावालाम्बपापिनाम् ।।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श आतपात्ययसक्षिप्तनीवारासु नियादिभि । मगर्वत्तितरोमन्यमुटजागणभूमियु अभ्युत्थिताग्निपिशुनरतियोनाश्रमोन्मुखान पुनान पवनोद्धतघूमराहुतिगन्धिभि अपि च वसन्तमुद्दिश्य कवि प्रपचयति क्मिपि रोमाचकारि वर्णनम् । अभिनयान्परिदेतुमिवोधता मलयमारुतकम्पितपल्लवा। अमदयत्सहकारलता मन सालिका कलिकामजिनामपि । प्रयममन्यभृताभिरदीरिता प्रविरला इव मुग्धवधूस्था । सुरभिगन्धिषु शुश्रुविर गिर कुसुमितामु मिता वनराजिषु ।। श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतय कुसुमकोमलदन्तरुचो उपवनान्तलता पवनाहत सिलय सलपरिच पाणिभि । ललितविभ्रमवयविचक्षण सुरभिगन्धपराजितकेसरम् । पतियु निविविशुमधुमगना स्मरसख रसखडनवजिरम् ॥ शुशुभिरे स्मितवाएतरानना स्त्रिय इव इलाश जितमेखला.. विकचतामरसा गृहदीपिका मदकलोदालोलविहंगमा ॥ इत्यादिषु वसन्तों रमणीयतावनसमकालमेव यमकादलिमनोजतापि स्य कौतुक नावहति । अग्रे च दशरधमृगवावणमनुसन्दधान किमपि कौतूहला स्मक वर्णनमारचयति परिहासपरम् तस्यापरेप्वपि मृगेष दारान् मुमुक्षो कर्णान्समेत्य विभिदे निबिडोऽपि मुष्टि । भासातिमात्रचटुले स्मरयत्सु नेत्र प्रौढ़प्रियानपनविभ्रमचेष्टितानि कोदशो विनोदमयो वाग्विलास ! यदा दशरथशरेणाहत पुत्र सात्वा स वृद्धो मुनि हस्तापितर्नयनवारिभिस्त भूमिपनि पावाप दिष्टयान्तमास्थति भवानपि पुत्रशोका- दन्ये वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तम्। आत्रान्तपूमिव मुक्तविष भजग प्रोवाच कोसलपति प्रथमापराद्ध। इनि सदा त अभिशापमपि यदि फ्लात्मस्तया कोदशेन हृदयगम प्रशारण परत्वेन परिणमयति । ।

·परीति॥ लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाकविः कालिदासः गरपोऽप्यदृष्टतनवाननपदमशोने सानुग्रही नगवना मयि पातिनोपम् । कृप्या दहनपि सल क्षितिमिन्धनदी बीजप्ररोहजननी ज्वलनः नूनमजविलापरगनमपि मनीष मामिरन् सहृदयहृदयमवैधं विमप्यपूर्व- मेव प्रनिनाति भावावेशनिवेशरियो । तदपि विवि-समीताम् : पनिरंवरिया करणासायविभिनवर्गमा समलयन चित्रदाविनां मृगजामतीर चन्द्रमाः। विललाप म बाप्पगद्गदं सहनामप्यमहाय धोरताम् । अभिनन्नमयोपि मादव नजने वंच क्या शरोरिय ।। युमुमार गारमंगमान्प्रभवन्यायरपोति यदि । न भविष्यति हन साधनं विमिवान्यहरिप्यनो दियः ।। अथवा मृदु वस्तु हिमिन मदुनंदारमने प्रजान्नरः । हिममेर विपतिरत मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मना ॥ रेगिय पनि जोविनापहा हृदये कि निहिना न हन्ति माम् । विषम्प्यमनं पयचिद् भवेदमन वा दिपमोश्वरेच्छमा ।। अयवा मम नाग्यविप्लवादानिः कल्पित एप धैधमा। सदनेन तरनं पानिनः सपिना तद्विपारिता लता। की हृदयद्रावर निरूपणम् यस्य सनसः चेतः पाश्चर्याम्बो न निम- जयति इति । मेघदूतम् . मेघदूतं दन्न गीर्वाणयोगीनिवाडमयोदयौ एक परमोगन्दनं रत्नमिवोद- मामने । अम्मिन् हि विरह्मन्नप्तम्ब यसम मानमो व्यथानीय मामिस्नया समृद- सिचना । एनन्न मंघदूनं पूर्वमेयोत्तरमेपरप भागद्वय विमानम् । आजाभंगापराय- सायन अलवरेप पुरंत स्वावदो यह वर्षमात्रवानगय निर्गमित । मोरि बरार नियमोवियोगविषना. अनिदूर रामगिय पर्यनं दुदवाद् उपनतानि दिनानि अमूनि यपदितुमरद्रयमे । ययारयनिट स्नातवष्टमामेप प्रागमनदेलाला मंघमालयादगारमानं नभोमाल लोधनगोवरोहत्य मेप- द्वारा प्रेमी दरबन्ला प्रनि प्रगमन्दसावदनावमरस्य रल्पनास्म मनमि सन्मिमोल । तया च मयं दूरत्वेन नियुया पूर्वमेये रामगिरिपनादारन्दाना पुरोनं विरारनपुरम्मरं मागरिव रानि । उत्तरमे च पुन, सतरार्ग:

·" - सस्कृतसाहित्यविमर्श आतपात्ययसक्षिप्तनोवारासु निवादिभि । मगतितरोमन्यमुटजागणभूमिपु अभ्युत्थिताग्निपिशुनरतियोनाश्रमोन्मुखान् पुनान पवनोद्धत मंराहुतिगन्धिभि अपि च वरान्तमुद्दिश्य कवि प्रपचयति विमपि रोमाचकारि वर्णनम् । अभिनयान्परिदेतुमिवोचता मलयमारतकम्पितबल्लवा। अमदयत्सहकारलता मन सकलिका फलिकामजितामपि ॥ प्रथममन्यभृताभिदोरिता प्रविरला इव मुग्यवस्था । सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिर कुसुमितामु मिता बनराजिषु ॥ श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतय कुसुमकोमलदतरचो बभु । उपवनान्तलता पवनाहत किसलय सलयरिव पाणिभि । ललितविभ्रमबन्धविचक्षण सुरभिगन्धपराजितफेसरम्। पतियु निविविशुमधुमगना स्मरसख रसखडनवजितम् ।। शुशुभिरे स्मित चारुतरानना स्त्रिय इव इलयशिजितमेखला । विकचतामरसा गृहदीपिका मदकलोदकलोलविहगमर ॥ इत्यादिषु वसन्ततों रमणीयतावर्णनसमकालमेव यमकावलिमनोजतापि पस्य कौतुक नावहति । अग्रे च दशरयमृगयावर्णनमनुसन्धान किमपि कौतूहला- स्मक वर्णनमारचयति परिहासपरम् तस्यापरेप्वपि मृगेषु शरान् मुमुक्षो कर्णान्तमेत्य बिभिदे निबिडोऽपि मुष्टि । त्रासातिमात्रचटुल प्रौढप्रियानयन विभ्रमचेष्टितानि कोदो विनोदमयो वाग्विलास ! यदा दारयारेणाहत पुत्र माया स शो मुनि हस्तापित पनवारिभिस्त भूमिपति साप दिया तमास्यति भवानपि पुत्रशोका- दन्त्ये वयस्यहमिति तमुस्तबन्तम्। शतपूर्वमिष मुक्तविष भुजग प्रोवाच कोसलपति प्रयमापराद्ध। इति तदा त अभिशापमपि रवि परामरतया बोदर्शन हृदयगमप्रारंग दररवेन परिणमयति स्मरपत्सु नेत्र ॥ .

·तना उसनतानि दिनानि अमनि यापचितुनपनगमे । प्यास्यचिद् मनोनेप्वप्टमामेप प्रावृपामनरावां मेघमालयादगाहमानं नमीमहलं लोचनीचरोहर मेय- लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाकवि कालिदासः दापोऽप्यदृष्टतनवाननपदमशोने सानुग्रहो भगवना मयि पारितोयम् । कृप्यां दहनपि सल क्षितिमिन्यनेखो बीजप्ररोहजननी ज्वलनः करोति ।। नूनमजविलापवर्गनमपि अतीव मार्मिकम् सहृदयहृदयसंवेद्यं विमन्यपूर्व- मैव प्रतिमानि भावावेशासंनिवेशनिवौ । तदपि विचिन्ममीयताम् : पनिरंव विषग्गा करणासायविभिनवर्गरा। समलक्यन विभ्रदादिला मृगजानुषनीव चन्द्रमाः॥ दिललाप स वाप्पगद्गदं सहजामप्यपहाय घोरताम् । सभितप्तमयोपि मार्दवं भजने व क्या दारोरिय।। कुमुमान्यपि गारमंगमान्प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि। न भविष्यनि हल माघनं किमिवान्यन्प्रहरिष्यतो विपः॥ अथवा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनंबारभते प्रजान्नकः। हिममेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मना।। लेगियं यदि जीवितापहा हृदये कि निह्निा न हन्ति माम् । विषम्प्यमृतं क्वचिद् भवेदमृतं वा दिपमोदवरेच्छया । अयवा मम भाग्यविप्लवादशानिः कल्पित एप वैधमा। पदनेन तरुनं पातितः क्षपिना तद्विटपाश्रिता लता। कीदा हृदयद्रावकं निरुपणम् कस्य सचेतसः चेतः आश्चर्याम्बुधौ न निम- मेघदूतम् मेघदूनं खल गीर्वाणयोगानिवाइमपोदयौ एरं परमोम्बल रलमिवोद- भामने । अम्मिन् हि विरहसन्नप्तम्प यक्षस्य मानमो व्ययानोद मामिम्तया समुद. चिता । एतत्व मेघदूतं पूर्वमेधोतरमेघरपे भाग दिनानम् । आशाभंगापराध- सम्पन अनराधारेण दुवरण स्वववदो वर्षमात्रकालाय निर्वामितः । मोऽपि वराः निजप्रेयमोवियोगवियतः प्रतिदूरे रामगिर्याध्य पर्वते दुर्दैववाद ज्जयति इति । द्वारा प्रेमी हृदयदलमा प्रति प्रणयमन्देशावेदनावसरस्य रत्नास्त मनसि मसिमोन। तया च मे नन्वेन नियक्ष प्रर्वमेघे रामगिरिपर्वतादारन्यानमा पुरोपर्यन रिगदवर्णनपुरस्मरं मार्गपरिदयं ददाति। उत्तरमेपे च पुन अनापुर्ण:

·गतिमाहियारणम् . नादि कानिदान जाने मम्माम्नर मयि मन सम्मृतम्नेलम्मा- दिल्यमूना प्रयमविहे नामद तस्यामि। वाचाल मा न बन नुमामन्यनार पनि, प्रत्यक्ष ने लिपिमनिराद् भातक मया मन।। बन मुनगनबनाव इति पदमनीष ममन्त्र । यक्ष मेघ दिनापपन् सावधान ररोति ममा नुभगमत्रभार दाचाल न करोनि खलनान, अचिरादेव ते निषिल प्रयोगविनि कामयावन्न् । एतेनारिध्वन्यते यमुनामानिनामेप स्वनावी यदामन योगाननुगगारा नाम । তুমি নয়ন ফলমূল মনিৱিা কি কলিন্ত ব্রত্রিয় प्रवाति विनविहिलोमाधारणमानि समत्प्रेक्षमागीय दुरनारवर्यात : आलरे ते निरननि पुरा मा बाग वा' मामादृश्य विरह्नन या भारगम्य मिली। पुरानी दा मधुरबचना मारिका पजरम्या कच्चिद् न म्मरमि रमित्व हि तस्व नियति ॥ उमगे वा मनिरपने नौम्य तिषिय वो मदगोग्राम विरदिनपद गसमूहगानुशमा । तत्रीमानम् नमन मारपिया क्यनिन भूयोभूय स्वरमपि ना भूतमा विस्मरन्नी ॥ पामामान्दिविनम्याग्निस्थावरेदी विन्मयली नदि मानना लौरतपुष्पं । मन्मा या हद्दवनिरिनारम्नमाम्यापली म बिपगनाना अतीव कामा बननम् । पुनार त्वामाग्रि स्ना पानुराग मिनायाम आ मान ने घरिन पाहिमाम इत्तम्। मयंम्नायन महापाचिन गिने दरम्नम्मिन माने मान नो हाल। धम्मुत कादिन सम्मान दिशानन मना. ने मानिस नगररनन्दन विकाग्निमिव शाम्यनन मरितम् । बिनोदा ॥ मे ·भत्र प्रधिभातमोभि इति तामवगति रुगरा पविभामिति ३९६ सस्कृतसाहित्यविमर्श स्वभवनस्प वर्णनपूर्वक प्रेयस्याश्च विरहावेदन कुर्वनन्ते प्रणयसन्देशं प्रददाति तस्मै मेघाय प्रेयस्यै समर्पयितुम् । इति 'कश्चित्कान्ता विरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्र- मत" इत्यायेन "एतत् कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनात्तिनो में" इत्यन्तेन च मन्दा- क्रा ताछन्दोनिबद्ध पचदशोत्तरशतदलोकरतिवमनीय गीतकाव्यमिद प्रणिनाय ! मेघदूनत्य भाषान्तीव प्राजला, परिमार्जिता, प्रवाहबाह्निी, सुमधुरा, प्रसादगुणशालिनी च । फ्ल्पना च पुनरतीव रमणीया क्लात्मिका कोमला व विषयानुकला चेति नापेक्षते वक्तव्यविशेषम् । तथा च मेघ प्रति याचना- प्रकार कियान मनोहारी जात वशे भवनविदित पुष्करावर्तकानाम्, जानामि त्वा प्रकृतिपुरुष कामरूप मघोनः । तेनायित्व त्वयि विधिवशाट् दूरबन्धुर्गतोऽहम् याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लन्धकामा॥ अहो मनोजमिद वर्णनम् पर्यालोच्य न वस्य मनसि समुदेति कौतूहलपर- म्परा। अवमे निर्गुणे पुसि लब्धकामापि याचना न वरम् , गुणाढ्य पुरणे तु पुनरसरापि सा वरीयसी इति अर्थान्तरन्यासानुप्राणित प्रेयोलकार इति कियान् सुभग । कि च धूमग्योति सरिरमरता सनिपान व मेघ , सदेशार्या व पटारग प्राणिभि प्रापपोया । इत्यो सुज्यादपरिगणयन महापस्त ययाचे, परमार्ता हि प्रतिभाश्चेतनाञ्चंतनेषु ॥ अत्र भौतिर विज्ञाननायगापनपुरस्सर 'धूमायोनि सहि मरना सनिपात पर मैप' इत्मादिक भौतिक तथ्य सन्देशाहरणाप चेतनरााध्यममानेन मेन सापपित प्रवृतम्य यशरय तादृगौचितोमर्यान्तरन्याससम्पय हितेन विषमाला- रेप पियवाटतयोपपादपति कविरिति समीक्षणीयम् । अथ ध गरहन्नीनां रमणवति योपिता तर नवन, पदाचे नरपनिये विभवानमोनि। सौदामि वनरनिगपतिया पोयाम, सोपोगर्गस्तनितमुनरो मा स्म भूपि वारसा ॥ मिमी पपाडायाधापरम्। भएर च-- ·गैविकमाहियारणम् महाकवि कालिदान . जाने सग्यास्तव मयि मन सन्मृतस्नेहमस्मा. दित्यभूता प्रयमविरहे नामह तयामि। वाचाल मा न सल सुभगमन्यभाव परोनि, प्रत्यक्ष ते निपि मचिराद् भानरस्त मदा यत् ।। मन सुभगमन्ननाव इति पदमतीय मर्मस्पृक् । यक्ष मेघ विज्ञापयन् सावधान करोति यन्मा सुभगमन्त्रभाव वाचाल न करोति खलु भ्रान, अचिरादेव ते निखिल प्रत्यक्षीभत्रियति चन्मयोक्तन् । एते तदपि ध्वन्यते य सुभगमानिनामेप स्वभावो यदात्मनि स्त्रीणाननुरागारोपण नाम । मपट्टतेऽपि यया. या काव्यमुखेन प्रकृतिचित्रण हि शालिदासस्य वैशिष्ट्रप प्रयाययनि । अग्विलविरहिणीसाधारणलक्षणानि समुत्प्रेक्षमागोऽय कुल्फेनारचपति . आटोमे ते निपतनि पुरा सा बलियाकुला वा' मत्सादृश्य विरहतनु वा भावगम्य लिखन्ती। पृच्छन्ती वा मधुरवदना मारिता पजरस्था कच्चिद् नर्तुं स्मरसि रमिके त्व हि तस्य प्रियेनि ।। उत्सर्ग बा मनिबस्ने सौम्य निक्षिप्य वीणा मद्गीयाक विरवितपद गयमद्गातुकामा। तन्त्रीमाम् नयनमसिल सारयि वा क्यचित् भूयोभून स्वयमपि कृता मूछना विस्मरनी। दोषान्मामान्दिरदिवसस्यापितस्यावधवा विन्यस्यन्नी भूयि गगनया दरलोदतपुष । मत्सग वा हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती प्रायते रमणविरहेवगनाना अतीव कलात्मक बगनम्। पुनश्च त्यामालिन प्रगपिता धातुराग मिलायाम् आभान ते चरणनित यादिच्छामि पत्तम् । अस्तायन् महुरपचिप्टिराप्यते मे रस्तस्मिनपि न महले साम नौ कृतान ॥ वस्तुत वालिदासन सम्म त प्रेयस्पारन विरहदशावर्णनमदन मानयोगा- न्त प्राने मागिर स्नेहम्परन वापरन्दन विनाग्निमिन पाप्यमापन समर्पितम् पिनोदा ॥

·- सस्कृतसाहित्यविमर्श ता जानीया परिमितकया जीवित मे द्वितीय, दूरोभूत मपि सहचरे चरवापीमिकाम् । माढोत्कठा गुरुपु दिवसेप्चेष गच्छत्सु वाला, जाता मन्ये शिशिरमथिता पद्मिनी वाऽन्यर पाम् ॥ अग्ने बिरहोपनतदु सस्य निरवधितामावेदयन् स्वपत्नी सान्त्वयति शापान्तो मे भुजगशयनास्थिते शाईपाणी, शेषान्मासानामप चतुरो लोचने मोलयित्वा । पश्चादावा विरहगुणित त तमात्माभिलाष, निर्वेक्ष्याव परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपरसु॥ तत निरवधौ हेतुमाह नन्दात्मान विगणयनात्मनवावलम्ब, तत्कल्याणि त्वमपि नितरा मा गम कातरत्वम् । उस्मात्यन्त सुखमपनत दुखका ततो वा, नीचंगच्छ युपरि च दक्षा चरनेमिक्रमेण ॥ या या स्वप्नावस्थामा प्रेमप्तीमालिगिनुका भुजयुगल प्रसारयति तदा तस्य करुणादशामवलोक्य प्रकृतिरपि मर्मस्पृक्सवेदनया-श्रुपात करोति इति प्रकृते' सहानुभूतिमावेदयन् प्रपचमति किमपि रोमाचकृद् वर्णनम् मामाकाशप्रणिहितभुज निक्ष्याश्लेपहेतो, लधापास्ते पथमपि मया स्वानसन्दर्शनेषु। पश्यन्तोना न खलु बहुशो न स्थलोदेवताना, मुक्तास्थूलारतरुफिसलयध्वयुलेशा पतन्ति ॥ एवं पूर्वमेघे विरही यक्ष सस्टिसौन्दर्यम् विभावयन् विरहविषण हृदय मावारुपति, उत्तरमेये च प्रकृतिसमवेतमाम्योपान्त प्रकृते निसगजान भावावेशान अनुभूय भाविसम्मेलनस्य स्वर्णस्वप्नमभिनन्दयति । वस्तुन मेघदूतस्मानितरसुलभलोरप्रियत्वे विविधाल कारसमावेशसचिव- मपुर-कोमल-पकिन्मातशिलतिरमलीयरल्पनाप्रसूतस्थावस्तुध्यतिरिक्त तत्व वगंनार्थम् यन्मन्दावान्तादोनिबन्धन नाम मन्यामहे कारणान्तरेषु तदपि प्रमुख कारणम् । मन मन्दाक्रान्तमाऽस्मिन्सन्दर्भ सुवर्णे सुरभिशुभाधानमारचितम् । मन्दा प्रान्ताच्छन्द मिल मृदुलपदविन्यासविलसितम् यद्यपि सत्र श्रवणमधुर विमपि मुपानिप्यन्दि सङ्गीरमपजनयति विशिष्य तु विप्रलम्भगारकहतकोमलभावावि- ·लौक्षिसाहित्यप्रकरणम् : महारविः कालिदास. स्विकीसन्दर्भय । अस्य महिमा नितरां प्रशंसाबरिमतिकामतितराम् अतएव कालिदासस्य मन्दाक्रान्ता प्रसन् महाकविः क्षेमेन्द्रः प्राह- सुबशा कालिदासस्य मन्दानान्ता विराजते। सददमम्म्मेव काम्बोजतुरगागना।। अमोगराधवप्रणेता रविवरो दिवारगेपि कालिदास यन् प्रशंमानि- रेवणान्यनन्दत् तन्मन्यामहे मेघदूतमभिलक्ष्यव । तया हि रम्या दलेपवती प्रसादमधुरा शृंगारसंगावला, चाटूनरखिप्रियरहरहालसम्मोहन्ती मनः । लीलान्यस्तपदाचाररचना सदर्णसंशोभिता, भारि श्रीमति कालिदासकविता कान्तंब कान्ते रता। मेघदूतस्य रचना शृंगारभूयिष्ठापि क्वचिन शिष्टता न जहाति, अनु- पालयति च नौति-मर्यादाम् । यक्षदम्पतिप्रणवनयं सयादातराभिरक्षति । दाम्प- त्यनिष्ठामुपलालयन कालिदासः वस्तुतो मैवदूतमुखेन प्रणयसिद्धान्तस्त्र निगूढतत्वं सन्दिशनि निर्दिशनि च यद् प्रियोग एवं परिपोषयन् प्रेमतत्त्वं वास्तविस्नया परि- पक्दताया परिणमयति । आपापयति च वास्तविक प्रेमपुष्प विरह एव । एतदैव तत्वं साकल्येन पम्फुन्यमान शृंगाररसालंकृतं कमनीवकल्पनारपारदं मेघदूतरचनामा परिस्फुरति आरोपपति च कायमिदं गीतिकाव्येषु मूर्दाभिषिक्ने पदे । कंचन विवेचकास्तु बलवद् व्यवतिष्ठले यदि नाम कालिदामः मेघदूता- तिरिक्त विमपि काव्यानरं नायरचयिष्यत्तदापि त केवलमेघदूतरचनयंव संमारस्य श्रेष्ठानां महाश्वाना श्रेणीमेव कविकुलगुरुत्वेन समलमारिष्यत् । मेघदूतमुद्दिश्य चत्वारिमाप्रमिताः टीका आटोकिता दृश्यन्ने, या निविशं मेघदूतस्य व्यापा- ध्ययन, लोकप्रियपत्वं च परिचामयन्नि । 'मेघे माघे गतं वयं इत्यग्निरप्यपोरालयति पूर्वनिर्दिष्टं तत्वम् । गीतिकाव्यं मेघदूतम् कालिदासस्य मेघदूतं नाम गौतिकशाकाव्यं गीतिकाव्यान्तरेषु भूमि- पिनं दालङ्काररमरोतिभागवेगविशेषदशेति नास्यत्र भ्यापि मामिझम्म विप्रनिपत्तिः । परन्तु प्रायः मेघदूतं क्लद्धपमालोचयन्नो विद्वग्जनाः केवल- मेलम्प बाहालद्धाराडम्बर प्रातिश्वर्णनात्मकमेव प्रशंसन्ति, प्राकृतिक दागिरिनिरिमरिद्ववनाबलिवर्णनमेव बटुश आलोचन्ति, तदेव चास्य वैशिष्ट्य. त्वेनान्यपगच्छन्ति । तदनिरिक्तपा यदि किश्चिदालोचर्यान तहि गङ्गार- ·मरातमाहियविमा रसस्याद्वितीय कविरिति शृङ्गारे ललितोदगारे च न पश्चिदन्य पवि कारि- दासस्य तुला स्पृशति ।' 'उपमा पालिदास्यति' लेपोक्निनिसन्याय दामद्वार- प्रसरे च तपशलामादाम तद्या पताकामुल्लयन्ति नातोपिक पिश्चिवचिद्वि- लोक्यते । एतावत्व च कालिदास महाविपदेन विभपयन्ति ते, इति वस्प न चक्षुष्मत कौतूहल्मावहेत् । मन्य एत मात्रस्यन पदे यशोधवलिम्न वल्मादिनी. करणमेव । यस्य खलु महाक्ये कास्यपटले विश्वप्रकृतेरान्तरम्मनोनिगूढरहस्यजात- मगावसौन्दर्यश्च प्रददन प्रस्फुटितमनुभूयते, यस्य च दिव्ययदनाल्य तरिक- मपि विश्वात्मन आन्तर ज्योतिरानन्दमय दानकृत्व सहस्रकृत्यश्च समुद्भासते, यस्य वा काव्यामृतमयसङ्गीतेप क्लिामन्ता मधुरस्वरल्हा प्रतिष्यनिता धूयन्ते, त दिव्यपीयूषषिण महाकविसार्वभौम साधारणकविश्रेमामुपस्थापयितु ये नाम शृङ्गारिकोऽयम्, उपमाकदिरयम, इत्याद्याशिवगुणावलिमालाव्य प्रयतन्ने, ते खल करुणारे एवं पविकुलगुरो काव्यालामणिरमणीयरश्मिराशिमनारल्यन्तो वराका । को वाऽसौ रस , कमोऽसावलद्धार , को नामाती गुण , य खलु कालि. दासीयकाव्येषु पूर्णपवित्रमतया पम्फुल्ल्यमानो रसिकाना नयनानन्दकरो न भवति । फालिदासस्य कृतिचमत्कृतिततिमियत्तया परिच्छेतु को नामालकीण इति । मेघदूतस्य सौष्ठवम् कालिदासस्य भणितिषु विलसद्वाग्विलास न केवल लोरिक्सौन्दपपिपासु नरनारोहृदय तादृशरसास्वादेन सन्तपयति अपितु तदन्तर्गामिप्रवाह अध्यात्मानन्द मय सत्त्वमपि प्रदशयति चक्षुमभ्यस्तद्रसपिपासुभ्य सहृदयम्य । वस्तुतो दिमश्य माने, तादृशोद्दामपरमानन्दरसास्वादनमेव सरकवे , कवितायाश्चरमोद्देश्यत्वैन 'प्रश्प्त'विवेचक । महाकवि कालिदासस्तु तादृशरससम्पादने सप्रिणोमणिरिति विगतसन्देहम् । एतस्मिन् मेघदूतात्य विरहमिलनसन्दर्भेषि एतादृशामृतरसोऽतो सौन्दर्येण सम्भूत । तञ्च तलावगाहिन पारदर्शिनो मामिका एवास्थादयितु क्षमा । तया च निदिधाति कवि । आनन्दोत्थ नयनसहिल यत्र नान्यनिमित्त कुसुमशरणादिप्टसयोगसाध्यात् । नाऽप्यन्यस्मात् प्रणयक ल्हाद्विप्रयोगोपपत्ति वित्तशाना न च खल बयो यौवनादन्यदस्ति। यत्र तावत्पूर्वमेघ विरही यक्ष प्रतिसौन्दर्य चित्रयन् स्वकीय विरह पुल्लि हृदय सान्त्वति तत्रोत्तरमेघे स्वप्रेयस्या अतीतानागतमिल्नमाधुमस्य स्वन्न सृष्टी विहरति । यक्ष सत्वरकापुपा सभवने विराजमाना धिरहवातरा व . नान्यस्ताप .

·लोरिकमाहिलपारगम् : महाकवि.काटिदाम: प्रेपमा प्रत्येकम्मिन वस्तुनि सम्पायनद्वतबाई प्रतिपादयन् प्रेणः पराशफामधि- गाले। प्रासाद मा पथि पथि व मा पृष्टाः मा पुरः सा। सा सा मा मा जगति मकले कोऽयमतवादः।। तमिममतबादं भूयोऽप्यु?ल्लयताह मेधमुद्दिश्य- तं जानीयाः परिमितक्या जोदिनं में द्वितीय, दूरीमूने मयि मखरै चमवामिवाम् । गाढोरकष्ठा गुरष दिवमेवेप गच्छन्ग वाला, जातां मन्ये शिशिरमयिता पद्मिनों वायरपाम् ॥ नूनं विरहपीडितस्य ध्याकुलहृदयस्य कीदृशी चमत्कारिणीयं मर्मस्पृग्गाया? इति दिक। इति दिद्रमानं मेघदूविषय समल्लिभ्य मेघदूतपद्येनैव तदधुना विम- एतन्कृत्वा प्रियमनुचितप्रायनावत्तिनो में सौहादद्विा विधुर इनि वा हनुमोराबुदया। इप्टान्देशान जलद ! विचर प्रावृपा सम्नतश्री. मभूिदेवं क्षणमपि च ते विद्युना विप्रयोगः ।। 'माभूदेवं क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोग' इत्यन्निदेन पटेन तु काटा साहित्यमहाम्बरं विद्यच्चारचकमिव चारतमा चमचार। कालिदामम्य नाट्यकला ·४०२ सस्कृतसाहित्यविमर्श राज्यसम्पद समास्यादितसमस्तभोगविलासोरलासा अपि जना कामकतावदा- वदा, भृङ्गा इव नवदिवसितमलायल्पि, पतङ्गा इव दीपशिखामु, पुरङ्गा इव मृदुमधुरचीणात कृतियु क्यमिवात्मन समपर्यन्लो दृश्यन्ते, इत्यादि खिल यत् प्रकृतिनटीकूटकापट्यपाटव स्वनाट्यपटले प्रतिविम्बित न तत्ववचिदन्यत्र नयन बिपीहतम। एवमस्य महाकये कृतित्वेन प्रसिद्धानि नीणि नाटकानि, मालविकाग्नि. मित्र विप्रमोर्वशीय अभिज्ञानशाकुतलाभिधानि विलसन्ति कयापि समुग्यलया ऽऽभया प्रगुणीकृतानि गीर्वाणवाण्या मदिरस्य स्वर्णर लशायमानानि । त्रीण्यप्येतानि कालिदासकृतान्येवेति सर्वोत्तम कल्प । तर बलवान् हेतुस्तु कालिदास चरित्र- चित्रणसाजात्यमेवेति । 'अभिज्ञानशाकुन्तलम् । तत्र तावद् अभिज्ञानशाकुन्तल नाम नाटप हि फिल कालिदासस्य त्रिवपि नाटकेषु परमोत्कृष्ट, मनोरमकथागुम्फनमाधुरोधुरीण नवाभिनवकल्पनालकृत भव्य- भावावेशसम्मत च वरीत्ति अनन्यसामान्यम् 'काव्येषु नाटक रम्य तत्र रम्या शकुन्तला।' इत्यत्रेय लोकोक्तिरपि पूर्णतया घटते । 'शाकुन्तल' हि कालिदासस्य सबस्वमभिधीयते । नाटकमिद मनोविज्ञानदिशा पर्यालोध्यमानम् किमपि अपूर्व- मानन्द वितनोति । तरुणहृदयस्य दुष्यन्तस्य, तरुण्या शकुन्तलाया सन्दर्शनार- रम्भात् कीदृश निसर्गसवेल्लित कमिक स्नेहविकास समुजम्भित इति प्रदर्शयितु- काम इव कविः शकुन्तलाया सर्वाङ्गीण रूपनिरूपणमकृत्वा तत्तारण्यमात्रलक्षक वर्णनमातनुते प्रथमाके । शकुन्तलावलोकनसमकालमेव दुष्यन्त किंचिद् विस्मयापन्न इव समुदाजहार--- "अहो मयुरमासा दर्शनम् । लब्धमद्य नेत्रनिर्माणफलम् । मानुपीयु कय वा स्यादस्य रूपस्य सम्भव ।' प्रभातरल ज्योतिरुदेति बसुघातलात् ॥ १ अस्मिन् पद्य, पवि शकुन्तलारूपवणनातिरिक्त कञ्चि नाटवपरम- प्ययमनुवघ्नाति । अस्य अभिज्ञानशा तलनामधयस्य रूपस्य रूपवस्य मानुषी रचनामु पथमिव सम्भावना भवत् । बुत प्रभातरल ज्यानिहिं यमुधानला नवादनि । दिव्यगुणापतस्य मादृशम्य कवितल्लजस्यव प्रभातरल काययोति रिदमुद्भवितुमहानि नायन कस्माचिजडमतरिनि भाव इत्यभिज्ञानशाकुन्तनस्य नाटकातरात् सोप्टव दिन्यत्वञ्च प्रत्याययति ।

·लौविवाहित्यप्रकरणम् : महाकविः वालिदान पुनः क्षगं विचिद् विनाय शदानदुलंनमिदं वपुराश्रमवासिनो जाय। दूरोहताः सल गरशनाता ननाभिः ॥" अहो प्रयममन्दर्शन एव क्यामद खन्वाटता गतो वराको दुप्पन्न यापचयंत्रुम्मितान्तरणोभारण तापवाया. सौन्दर्यस्य । मन्दमाध इद मात्मनामयमुदानि: अपर: किराण कोनटिकामानि याह। कुमुमभित्र रोननीय यौवनमंगेट मद्धम् ।। भयोपि मनमि परामानि : बनानात पुस्य विमलपमन्दनं बरदह- नादिद्ध रत्न मय नवमनाचादिनरमम् । अपर पुष्पाना फलमित्र च दम्पमनयम. न जाने भोक्तारं कमिह समयम्याम्यति विधि। तां बदलधारिणी हृदयहारिणी सकुन्तलामवलोकन दुष्यन्नो मनमि विभावरनि:- इदमुपहितनामान्यना सन्यो स्तनगपरिणाहादिना दरलेन । दपुरभिनवमम्राः पुष्यति स्वा न शोमा कुमुमभिव पिनदं पात्रोदरण। पाण्डपत्रैप दिनदं मुसुम कदाचिन स्वोमा नापि परिपुष्पग्राम ग्नुि साममनापमस्या दपो वक्त तु मलंगरप्रिय पुप्पत्येव । अपि च- मरमिनमविदं गंवलेनापि रम्यं मलिनपिरिमाशोमलक्ष्मी तनोति। इसमधिामनोजा बन्नपि सन्दी निमिव हिमयुगमा माननातीनाम् ।। निमर्गमुरमालम्पसम्म दुलामोत्यप वा मनोहं द्वित्रणम् । दिनारा घ पाय लगायमुरबार : निम्तोवन नानिदिय रोगोनरा स्पोर नमष्टिमंनमंत्र हमा विमानेननु हानाम.. काहि नित निर परियिमत्याद स्पोरन विधिना मनमा हा!

·मसनमाहित्य विमा स्त्रीरलसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा में, धातुविभुत्वमनुचिन्त्य अपुश्च तस्या ॥ पष्ठाके विधायिता शकुन्तलामुपवर्गयात्रा दीपिागविसारिनेत्रयुगल लोलाचित्तभ्रूलत, दन्तान्त परिकी पहातकिरणपोलाविलिप्ताघरम् । कन्या तिपारलौष्ठरुचिर तस्यास्तदेतन्मुख, चित्रेप्यालपतीव विभ्रमलसत्प्रोभित्रकान्तिद्रवम् ।। अहो न खल वर्णनचातुरी' चित्रबद्धापि शकुन्तला आलपतीव भासते। अपि च अस्याम्गमिव स्तनद्वयमिद निम्नव नाभि स्थिता, दृश्यन्ते विषमोनताश्च बलयो भित्तो समायामपि । अगे च प्रतिभाति मार्दवमिद धिप्रभावाच्चिर प्रेम्णा मन्मुवीयदीक्षत इव स्मेरा च वक्तीय माम् ॥ कालिदासस्य चित्रकलावंदाध्यस्य निदर्शतान्तरमपि नेत्रातिथीकरणीयम् । शकुन्तलाया स्वयमल्लिखिमपूर्णदिनमवलोक्य दुष्यन्त त्रुटि दर्शयति कार्या सक्तलोनहसमियुना स्रोतोवहा मालिनी, पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरो पावना । शाखालम्बितबल्वलस्य च तरोनिर्मातुमिच्छाम्यध, शृग कृष्ण नृगस्य वामनयन पडूयमाना मृगौम् ॥ अब हि यूना सनद्धयौवना या प्रति निसर्गसुलभ दृश्यासक्ति इति फिपच्चारतमा विरामकि । अप्रे च पुन शकुलाला प्रत्या मनो बलवतोमासकित निहोतुम्नीशान दुरयन विपरमावति स्वमनोगत निरनिराधमुपमा शान्त- लाया। विपक्रय तत्सौन्दर्यनिरपण तदभिलापाविष्करण च मनामप्यनास्पद मान राजानमपिक्षिपति मायभग्या "क्या कस्यापि पिडखरंगद्वेजितस्य तिन्ति- मामिलापो भवेत्तया स्पोरलपरिभाविनो भवत इयमभ्ययंना", तत नृपति- पारम्भने “न तावदेना परपति यमयादी ," फोडश मान्यस्वभावसुलभ कथनो- पक्यनम् । अग्रे च पक्षमा दुष्यन्तकृतप्रत्यारयांनप्रस शत्रुन्तलामा रोग पुरयापिभपणम् "अनार्य, मारमनो क्यानभाना पश्यसि व इदानीमन्यो धर्म- र पवेगिनस्तगयनरपोपतस्य तथानुनि प्रतिपरस्पते । स्पन्दचारिणी तामि । पामस्य पुरुषाप्रत्ययेन मुरामयो दयस्थितविपश्य सुष्टतावन ·रोबिक्साहियप्रकरणम् महाकवि कालिदास ४०५ हस्ताम्यासमुपागता" इति अवमानिताया, प्रवक्ताया, प्रचारयाताया, प्रपोडि- ताया , सविपण्याया शकुन्तलाया वाग्निवर्षा कर्णपुटामा निपीय, आविद्धहृदय इव, साना इव, दुप्यनस्तूष्णीमास्ते। नंदानी परामगति तस्या अपरिस्फुट- शरीरलावण्यम् न चोपलाल्यत्यात्मन मानसों कामक्लाम् । समीचीनतया चान- भवति तस्या पुण्यशीलायास्तापसकन्यकाया हृदयस्य पवित्रता, अनुशोल्पति चान्तरात्मन परिग्लानि, विभावयनि पश्चात्तापत्तिमरुत्तस्य हृदयस्य । तदेत- त्सर्वमपि निसर्गानुस्यूतमित्र औचितीमननिश्रममाण वर्णन सहृदयहृदयमाश्रमवेद्य गिरामगोचर कविनोपनिबद्धम् । पुनस्वान्ते मारीचाश्रमे तपोदनसद्धिताया कंतवानभिज्ञाया निरागम शकुन्तलाया प्रत्याएवानोपनतानुनापान्तचित्तस्य तादृशापराध परिमाटुकामस्य क्षमा याचितुरामस्य दुप्यन्तन्य शकुन्तलाया- चरणपो प्रणिपात। सुतन हृदमात्य यादेशबलीरमपेतु ते, किमपि मनस सम्मोहस्तदा बलबानभूत् । प्रवत्तममामेवप्राया शुभेप प्रवृत्ता, अनपि शिरस्थन्य भिता धुनो यरिया ॥ इनि दुष्पल शकुनलायाश्चरगयोनिपतनि, आमान सर्वा मना सम- पंयति । सरल हृदया विशुद्धसबा मिला च शकुन्तला स्त्रीस्वभावान साभिनिवेश तमत्यापयति । तत्सर्वस्यापि नृपतितहितव्यापारस्य आत्मन पुरातमेव रिमपि अपुण्यमित वीजत्वनोदभावपति क्लि । "उतिप्टटवार्यपुत्र , नून मे सुचरितप्रति- अन्धर पुराहत तेप दिवसेप परिणाममुसमासोद् येन सानुयोगोऽप्यायपुत्रो माय विरस सवृत्त ।" नूनमेत पूर्णपरिपारपरिणत चतुरसयौविनोमवगामान लोको- तर चित्रणम्। शाकुन्तलपि कालिदासस्य स्पचित्रणवारता पराकाष्ठामभ्युपपना । परिकमप्यपवर्णपत्यालेरयमिय, चित्रापितमित्र ततया घटयति मया याग्नि. पपतानिशामति । नून तस्य रचनाउनुभूतिविषयता ययाववाले न तया वाणी- विषयताम् तदपि विचिदन निदर्शनदिगा प्रस्तूयते भ्रमरप्याकुरिता शपुनलां वोदय विमप्याभूतमेवावगमयति सूक्ष्म दनित्य स्वीयम् यतो पत' पटचरणोभियतने प्रेरितरोरलोचनः । वित्तिनभूरियमय मिक्षते भयादरामापि हि दृष्टिविभ्रमम" ततस्तन ·संस्कृतसाहित्यविमर्शः अथ च पट्चरणं सम्बोध्य चलापांगां दृष्टि स्पृशसि बहुधा वेपयुमतीन् , रहस्यात्यायोब स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करायुदन्त्याः पिबसि रतिसर्वस्वमयरम् , वयं तत्वान्देधान्मनुकर! हतास्त्वं खलु कृती॥ इत्यकल्पनीया कल्पनयात्मनो हतविधित्वं मधुकरस्य च कृतित्य- मुपपादयति । नृपः पुनश्च तरुगुल्मलतादीन सिञ्चन्ती शकुन्तला चिमियाकलयति : खस्तासावतिमानलोहिततली वाहू घटोत्क्षेपपणात् । अद्यापि स्तनवेपयं जनयति श्वास. प्रमाणाधिकः । बद्धं कर्णशिरीपरोधि वदने धर्माम्भसा जालफम् , बन्दै सिनि चाहस्तमिता. पर्याकुला मूद्धंजाः॥ आत्मान प्रत्याकृष्टा शकुन्तलामाकलय्य दुष्यन्तश्चिन्तयति :- वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः फर्ण ददात्यहिता मयि भाषमाणे। पामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखी सा भूयिष्ठमन्सविषया न तु दृष्टिरस्था। द्वितीयाङ्ग्रेऽपि च पुन मिचिदीदृशमेव प्रतिपल्लवितं वर्णनम् : दर्भाकुरेण चरणः इत्यकांड तन्यो स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा। आसीद् विवृत्तवदना च विमोचयन्तो... मशाखामु बल्बलमसक्तमपि माणाम् ।। मायामहे रूपवित्रणवमायामितरे पचयः कालिदासस्य फलामपि ने स्पान्ति । दुष्पलशरभपादावानं मग चित्रयनुपन्यस्पतिः पोवाभंगाभिराम महरनपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः, पश्चान प्रविष्टः दारपतनभपाद भूयसा पूर्वायम् । दर्भरविली. अमविवृतमुपभ्रंशिभिः रोगंवर्मा, पापोरपतवाहियति मातरं स्तोरमाम प्रयाति ॥ तुल धामो मगर मनोर विप्रणम् । प्रये च पुनः भुगमनः जयावनामावानां विगं रखतीर रोमासः . -- ·.. ४७ रथ्याः॥ लोविमाहित्यावरणम् : महादवि कारिदार मुक्तेषु रश्मि निरायनपूर्ववायम् निष्कम्पचामरशिया निनोयंकाः । आत्मोद्धतरपि रजोभिरलंघनीया पावन्यमी माजबासमयेर प्रथमाई महाकविरेय रयगति निस्पयवाह: पदालोके मूक्ष्म प्रति महसा तद् विपुलाम् , यद विच्छिनं भवति वृत्तसन्धानमिव सत् । प्रवृत्या यद् वनं तदपि समरेखं नयनयो- नं मे दूरं किंचित् क्षणमपि न पा रयजयात् ।। शकुन्तलायाः पतिगृहं प्रनि दिमजनवेलापां महर्षिः कन्यः कोदामम- स्पग्वचोभिः स्वोद्गारमावेदयति :-- मास्यत्मय शकुन्तलेनि हृदयं संस्कृप्टमुन्या, कंठस्तम्भितवास्पतिकल्पश्चिन्लाजर्ड दर्शनम् । वैकलव्यं मम तावदोदामपि स्नेहादरप्पोक्नः, पौडभन्ने गृहिणः क्यं न सनयाविदलेपदुःसनः ।। ने शकुन्तलामाशीराशिभिः मर्मभेदिभिः सम्भावनि :- 'मपातेरिव शामिष्ठा महमता..नव।। पुत्रं त्वमपि सम्रा सेव पुरुमवाप्नहि ॥ 'वत्सो भगिन्याः पत्यानमादेशयताम् । तया दुर्वन्तो तौ दृष्ट्वा क्यापि गद्गदया गिरा दुरुपति बनलताः सम्बोध्य भो भोः सन्निहितवनदेवतातपोवन- । पातुं न प्रथमं व्यवस्पति जलं युप्मास्वपीतेप या, नादत्त प्रियमंटनापि भवतां स्नेहन या पल्लवम् । आदो वः समप्रवृत्तिसमये मस्या भवत्यत्सवः, सेयं याति शान्नला पनिगृहं सदरननायनाम् ॥ पतिगृहं गन्तुमालायाः शपुनलापा गमनवृत्तानमनीव मामिक संवतम् । अप्रे मानला गहिगोरतम्यमुपदिशाति : मधपत्य गरुन् र प्रियमयीत्ति सपलोमने, मविप्रातापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः।

·४०८ काश्यप- सस्कृतसाहित्यविमश মূষিত भव दक्षिणा परिजने भाग्यध्वनुत्सेकिनो, यान्त्येव गृहिणीपद युवतयो दामा कुलस्पापय ॥ गोतमी--- एतावान् वधूजनस्योपदेश । जाते । एतत्खलु सर्वमधारय । वत्से परिष्वजस्व मा सखोजन च। शकुन्तला- तात इत एव कि प्रियवदानसूये सहयौ नितिध्यते। काश्यप--- इमेऽपि प्रदेये । न युक्तमतयोस्तत्र गन्तुम् । त्वया सह गोतमो पास्यति। माकुन्तला-- पितरमाश्लिष्य कथमिदानों तातस्यागात्परिभृष्टा मलयतटोन्मूलिता चन्दनलतेव देशान्तरे जीवन धारयिष्य ? काश्यप -- किमेव कातरासि ? अभिजनवतो भर्तुं लाये स्थिता गहिणीपदे, विभवगुरुभि कृत्यस्तस्य प्रतिक्षणमाफुला। तनयमदिरापाचीवार्कम् प्रसूय च पावनम् , मम विरहजो न स्व बरसे शु च गणयिष्यसि ।। (शकुन्तला पितु पादयो पतति) गोतमी- जाते. परिहीयते गमनवेला। निवर्तय पितरम्। सन्तला- दा न भूयस्तपोवन प्रेक्षिप्य ? गत वत्से। शिवास्ते पन्यान सन्तु। (शकुन्तला निप्यान्ता सहायिनश्च) सम्यो सकुन्तला विलोश्य हा धिक् हा धिक् ! अन्तहिता शकुन्तला वनराज्या। तात ! शकुन्तलाविरहित अन्यमिव तरोदन कर्थ प्रविवाद। अनमूर्य, गतवती या सह धर्मचारिणी । निगृह्य शोक अनुगमन मा प्रस्थितम् । (सदिमदा परिचय) हन्त भो, गन्तला पतिकुल विसम्प एमिदानी स्वास्यम् । पुत अों हि बन्या परवीय एव, तामत सत्य परिणोतु । जातो ममाव विशद प्रकाम, प्रग्यापित पास {रतिनिधान्ता पासपप'--- । पास्यप- - ·रोक्विमाहित्यप्रकरणम् महाकवि कालिदास अहो कीदृशमद्भुत निसर्गानुगुण निरपण गिरामगोचरम् । अपि च शकुन्तलाया दुप्यन्ततिप्रन्याल्यानदृश्यमपि वियद् रुचिर कुलौनायवीराङ्गनोचित च घरितं तदपि दृक्पयातियोवरणीयम् :-- पुरोहित एते विधिवचितास्तपस्विन" अस्ति कश्चिदेषामुपाध्यायसन्देश । तं देव श्रोतुमर्हति। अवहितोऽस्मि । ऋपय (हस्तानुद्यभ्य) विजयस्व राजन् । सर्वानभिवादये। इप्टेन राज्यस्व। अपि निविघ्नतपसो मुनय कुतो धर्मक्रियाविान सता रक्षितरि त्वयि । तमस्तपति धर्मा शो पथमाविभविष्यति ।। अर्थवान् पल मे राजशन्द । अय भगवान् लोकानुग्रहाय कुदाली राजा-- ? प्रवय- काश्यप? ऋषय स्वाधीनकुदाला मिद्धिमन्त । स भवन्तमनामयप्रश्नपूर्वकमिदमाह । स्मिाज्ञापयति भगवान् ? शाशूरव- यन्मिय ममयादिमा हितर भवानुपायस्त, तन्ममा प्रोतिमता उभयोरनुज्ञातम् । सालला- (आमगतम्) किन्नु खर आर्यपुत्रो नणति । किमिदम् उपन्यत्तम्। शकुन्तल- (आत्मगतन) पावर खल्वेष वचनोपन्यास । विचारभवती मया परिणीवपूर्वा ? माझंरव मि कृतसरायंपादन प्रति विमुखतोचिता राज कुनोग्यममकल्पनामदन । i मन्त्यमो विशारा प्रायेणेश्वर्यमत्तेप। ग विशेषाधिक्षिप्तोस्मिा गोतमी- जाने ! महतंम मा रजस्य । अपनेप्यामि तावत्तं वगटनम् । तत- स्वां भाभिजास्वति । (माहुना निवागतम्) - ·- संस्कृतमाहियविमर्श इदमुपनतनेव रूपमक्लिष्टकान्ति, प्रथमपरिगृहीत स्यान्नवत्यव्यवस्यन् । भ्रमर इव विभाते कुन्दमन्तस्तुपार न खलु च परिभोक्तु नैव शक्नोमि हातुम् ।। (इति विचारयन् स्थित ।) दाडगरव किमिति जोपमास्यते। भोस्तपोधना , चिन्तयतपि न खलु स्वोकरणमनभवत्या स्मरामि । माकुन्तला- पदान्तेन मुखमावृत्य रोदिति । सुष्ठु तायदत्र स्वच्छन्दचारिणी कृतास्मि। याहमस्व पुरुवशप्रत्ययेन मुखमयोञ्जु दयस्थितविषस्य हस्ताभ्यांशमुपागता। भगवति वसुधे, देहि में विदरम् । कीदृश हृदयद्रावक दृश्यम। शकुन्तलाया पुनर्मिलन दृश्यमपि अतीव कौतूहलावहम् । हेमकूटपर्वते महर्षिकाश्यपस्य पुण्याश्रमपदे स्वर्गात्प्रत्यावतमानो दुष्यन्तो तप कृशाङ्गो शकुन्तला निवण्य विभावयति । बसने परिधूसरे वसरना, नियमक्षाममुखी घृतकवेगि । अति निष्यणस्य विशुद्धशीला, मम दोघम् विरहबत वित्ति ॥ तत ससकोच लज्जित इवाह प्रिये, कौर्यमपि त्वयि प्रयुक्त अनुकूलपरिणाम सवृतम् । तदहमिदानी त्वया प्रत्यभिजातमात्मान पक्ष्यामि । निशम्यवत् दशकुन्तला मौनमास्ते, न किमप्युत्तरति । अत पर दुष्यन्त पुनरप्पभिवत्ते। प्रिये, स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुखें स्थितासि मे सुमति । उपरागान्ते नातिन समभागता रोहिणी योगम् ॥ सन्तला- जयतु जयतु प्रार्यपुत्र। गुन्दरि, बाप्पेण प्रतिषिद्धपि अयाग्दे जिन गया। यो एपममरशर पादरगष्टपुट मुखम् ॥ सम्मला- बाप से भागपानि पर।

·लोकिकमाहिल्यप्रकरणम् : महाकविः कालिदासः (शकुन्तलापाः पादयो. प्रणिपन्य) सुन्न हृदयानन्यादेवायलीरमपंतु ते, विमपि मननः सम्मोहो मे तदा मलवानभून । प्रबलनमनामधप्रायाः शनेए प्रवृत्त, नजमपि शिरस्यन्यः क्षिप्तां धुनोत्यािंक्या . (इति चरणयोः पनति) अतिकवायंपुरः नूनं मे सुचरितप्रतिवत्यक पुरातं तेप दिवनेषु परिणाममुसमातीन् । पेन सानुनीशोऽपि आर्यपुत्रो मषि विरमः मंवृतः । (राजोत्तिष्ठनि) दाकुन्तला- अय क्यमार्यपुत्रण म्मतो दुःखमापयं जन.। उद्धृतदिपादशल्य क्यायिष्यामि । कीदर्श हृदयात्रज निरूपणम् । अयामनपरोऽपि विशेपानि पवेरस्य पदिवरानरेन्यः यदसौ भूम्ना प्रयदक्ते अप्रलम्बसमामा प्रचरप्रयत्नप्रयोगालंकृतां परिमितपदा पायानुम्पा परमोपमुक्तां अमितीचिन्यायारा....सालंकारा मृदुलपदावनिविभूषिता भाषाम् । स्परेप प्रग्नाति पात्रानल्या वाक्यालि, नातिक्रमने आर्यमर्यादाम, न च पदयति ययायंताम, न वा निम्योपति भावावेशाम् । शकुन्तनया मह दुष्यन्नस्य गान्धवृत्तान्नमाक्लय्य कीदृशं तदनपूर्ण पसनोपक्यनमारचयति। पिपि गान्धर्वधिवात्स्यादन्तुदं वृतमाषर्य मर्माहत इस ममि मोलिन इव महपिः बिमानि लम्पटेन नपतिलान रितन दुष्यन्नेन पुण्याश्रमपरिपन्यना तापमकन्यकायां पम्यागनायामिव दियदनार्यमाचरितम् । पुनश्च ममागमनापूर्व- मैच पलायितो दमः। हहो, विपदहिहं हत्पमिदम् । तथापि ततो विचिन्य पिश्चिद्-~-दिष्ट्या धमाकुलितदष्टेरपि यजमानस्य पावक एवानिः पतिः । पति को मार्मिक विचारसन्ततिः । तया दिमानं महर्षि तातरम्वं यदा येप- भाना सामाधनतमुखी कुन्तला पारयोः प्रगमति 'तात, प्रजमामि' इति । तदा विचारवान मोपव्यवहारदिन्मनिः मनमि रिविदारलम्ब मंस समाचमनं सान्तला सम्बोध्य:- 'वन्स, मुशियाय परिपतव दिशा अशोचनीयामि संवत्ता।' इनिरोदा परितोपनुन्दितं यः? पदानमूया प्रियंवदामादिशति यदुवांसमोभिशापरतानं न संस्थान ·पावयन्तु।। इति ૪૬૨ सस्कृतसाहिचविमर्श अनसूपा-'प्रियवदे, रक्षितव्या खलु प्रतिपलदा प्रियसखो। इति । तदा प्रियवदा क्यिच्चातुर्येण प्रतिबूले । प्रियवदा- 'क इदानीमुष्णोदकेन नवमालिका सिञ्चति ।' वियदृदयालादक वचनम् परम्परागता भारतीयसामाजिकपद्धतिमप्येष कविरक्षण्णतया परिरक्षति । राज्ञो दुप्पन्तस्य उच्छृखलप्रपयविधिमपि गान्धर्वविवाहविधिना सुभूषयति । सो हुताग्नीन् प्रदक्षिणोकारपति ऋक्छन्दसा च प्रशास्ति न खलु ऋद्धमन्त्रेणेत्यपि पवेचातुरी चुलुकयति। अमी वेदी परित क्लप्तधिष्ण्या, समिद्वन्त प्रान्तातीर्णदर्भा। अपम्नन्तो दुरित हव्यवाहे वंतानास्त्वा वह्नय मन्यामहे कालिदासस्य कविताया लोएप्रिमत्वे 'वैदर्भीरीतिसमायणमपि कारणान्तर रूह बहुतर हेठुतामवगाहते । पविरसौ स्वरचनासु वंदर्भामवाललम्बे प्राधान्यन । अत एवेप जनति "वदर्भारोतिसन्दर्भ कालिदासो विशिष्यते ।" नून पैदभीमपालयन्त पवयो धन्या कृतिश्च । स्थान एवोक्न विल्ह्णन সzি श्रवणामृतस्य, सरस्वती विभ्रमजन्मभूमि । वंदरीतिः तिनामदेति सौभा-साभ-प्रतिभू पानाम् ॥ श्रीदण्डिमहाभागोऽपि मुश्तरदत ऐदाप्रायम्येन यदन्यंपलाउन सम- शोधन प्रति घपालिटाममेव मुरार वनाधिररोति। तपाहि. पिता मावणासन सस्प निविषा गिर। तनंद बाम वैदर्भम् तस्दिासेन शोधितम् ॥ परि पिरप प्राण पारिप मिरविमिगीरने तयापि पवा पापगति त तमेर गरपाय पार मति । उपाजयति पतमा यमदीन xिit- आपलंपुष्पना १ अपरम्परपणे रचना पग्विामित। अमरापतिर्वा की गति !!

·लौक्तिमाहित्यप्रकरणम् : महाकविः कालिदानः मालविकाग्निमित्रम् मालविकाग्निमित्रं महाक्वे. सर्वप्रयमा कृतिविभाव्यते । अतएव तस्मिन् तादृशं वंश कमनीया वा क्लाकलना, कश्चन प्रौढ सवादोऽपि च न ययातया इलाघनीयः सम्पन्नः । कथावस्त्वपि विञ्चिद् दुहं जटिलच्च सद् व्याकुलीकरोति दुरवबोधतया प्रेक्षकान । मालविका सल्वर नायिश नायको निमित्रः । तत्तदूप- निस्पणप्रकारोऽपत्र यद्यप्पपवित्रमस्तयाऽपि ववचित्क्वचित् कविकुलललामभूत- स्यास्य लेखनो विद्युल्लतेवान्तरान्तरा चमत्करोत्येव चेतासि रसिकानामिन्यात न कश्चित् सन्देहः । इदं हि मालविकाग्निमिनं नाम स्पर्क कालिदासीयं वा नवेति चन संशे- रते । रिन्तु, एतस्योक्नाटकत्रयस्यापि कर्ता कालिदास एवेति सुदृढ निश्चेत न दुष्करम् । यतः एतेषु नाटकेषु कालिदासीयवर्णनचातुर्षभन्यादृशं सम्पन्न सदपि साजात्यं भजते । विशिष्य तु स्त्रीवर्णनमत्यद्भुत निरुपमञ्चान्युपपन्नम् । त्रिपि स्पषु स यत् स्त्रीवर्णनमातन्ते तेन क्लितत् स्फुटमवध्यते । तय सर्व- प्रथमे मालविकाग्निमित्र पात्राणि खल भौमानि । मालविकाहि नाम विदर्भराजस्थ दुहिता । मालवाधिपतये प्रदेयत्वेन निर्धारितत्वादेव तस्या मालविवेति नाम- धेये वीजमुत्पश्यामः । विञ्चित् सूक्ष्मतया प्रेक्षणेनेद प्रध्यक्तं प्रतोतिपयमवतरति यन्मालविकाग्निमित्र पविः मत्यलोकोयमेव वस्तुवर्णनं भूम्मा रुन्तनुते । माल. विका खल अग्निमित्रस्य राजधान्या विदिशायां नरेन्द्रस्य प्रेक्षागृहेष प्राक प्रादशि । तर दालायामग्निमियो, राजो विदूषको, सर्वशस्त्रविशारदा परिवाजिका चेति प्रपोऽपि प्रेक्षकाणामाक्तनान्यलञ्चः । नाट्याचार्यों गणदासश्च मालविका पुरस्कृत्य तद्गृहमुपैयाय । ताञ्च राजसम्मवमवस्थाप्य मा भंपीरिति सभा- सम्भ्रमं तरया न्यबारयन् । अस्मिन्य सन्दर्भ राज्ञो मालविकायाः प्रयमदर्शन- संलामः । सस्था पलायम्पन्च निबंध्य अग्निमित्रो विस्मयापनतया तस्या मुखमाइन, नदनपगलं, बक्षस्थलञ्चालोक्यावलोक्य, अहो कोदामलोषिक दन्वारनं विपाया सृष्टमिदमिति कौतूहलस्य परां काष्ठामधिजगाहे । तस्या नृत्य- गौतयोवलक्षम्मभिलदर नप. परं विस्मयमुपजगाम । नृत्यावसाने च विदूषकः पुनः सां तमादस्यापपिनुराम 'निष्ठ तिष्ठ,दया किन्चिावरणीय विम्मतमासोदिनि' तब पाटेबाचन दोपो विद्यने । नाटपाचार्यों गणदामोऽपि मालविक ! दोपं परिहत्य पुनर्गनि तामादिदेवा । को वा दोष.? इति पटो विदूपर आह 'प्रयम तायन् नत्मारम्भसमये मालयिश प्राह्मणपूजनं नास्रोत ।' इति वदति विदूपरे, सय समान्तारा उच्चरवरासं जहनु । मालविशापि परिजहास, नपश्चापि सोल्लाम ·6 F 1 ४१४ सस्कृतसाहित्यविमर्शः प्राहसत् । विदूपको भूयोऽपि तामवस्थापयितुं यतते, सदनु प्रस्यापयामास च ताम्। अब पालिदास मालविका निभङ्गीपु प्रदश्यं राजानं सन्तोषयामास । स्मरमुग्यो च मालविकापि रङ्गानिश्च काम । भूम्नात्र मत्यलोकाभिनय एव पल्लदिन । विक्रमोर्वशीयम् वित्रमोर्वशीय द्वितीय स्परे प्रायशो दिव्यानि पात्राणि । उर्वशी अप्सराः। तस्याः सहचारिप्याचाऽप्सरस एव । अय च भर्गमुनिरपि स्वर्गीयो नाट्यकारः। उर्वशी च सन्नाट स्वाभिनयमुनाटयति । नाटकेऽस्मिन् उर्वशी कुवेरमाराध्य यदा स्वगंम्प्रतिनिवर्तते । तदा मध्येमागे किती नाम कश्चन राक्षस चित्रलेखाद्वितीया- . मुवंशों बलादपहृत्य रये चोपस्थाप्य पलायाञ्चके । तद् दृष्टदी सक्ला अप्सरत उच्चदचक्रन्दुः। सूर्योपस्यानानिवृत्तः पुरुरवा तदान्दितमार्य, का इमा अन्दन्ति' इति ससम्भ्रमं पप्रच्छ । देशोनाम दानव. उर्वशी तरसा नहार। तत्तामस्मत्तलों परित्रायस्वैनि ता अन् । पुरुरवा अघि सस्वर पत्दा दानवं निहत्य, चित्रलेखया सह उर्वशी प्रत्यानिनाय । स एप उर्वश्या रङ्गप्रवेशः । विसंज्ञामुर्वीमालोरर 'अहो बलवन्मे प्रियसखी परिरस्ता । नाक्यावचनान्यपि भगोति ।' इति चित्रलेखा जगार। पदापालान्तरे उवंशी सजा लेभे तदा दिने निशानार्थ रुममा मुत्यमाना निवि विगतमामोहा / सा ददर्श । महो ! महेन्द्र एवं मम रक्षितरि सस्मिन् साद् दृस्पातमारोत् । रामाऽपि स्वयं अफर प्रतिपालनस्पलमाजगाम । उर्वशी रपादवतरणदेलाया किञ्चित्स्सलनं नारयन्ती रमसा राजानमालाचे । रामापि च प्रसङ्गमेनं विधिविलमितमेमस्त। पविरस्मिपि पथावस्तुनि- प्रयपतो भवत्रम्ता, तरनुप्रगतमोहां, ततो रपावरतीमोमिति तिमभिः स्थिनिभिप्रायति। इरयमेव गलनामपि, अभिमानान्तले, दुप्यन्तम्तावद् धरतोय मारेने, तत्र लिख: रिग्यो पटारादराम दमानसिञ्चन्त । हा या शन्तत एतामा मय की नगीमा गीत । तन मावि का परिदायित पम्पनीपापमयी- परपा । "समि! , अनि हाधिन् । शान्ताले हात पर रवतो.रि अस्मिन् वदार महाप्रेम पनि, यता नवनिशालामामाभार माम हसि।"

·. लौविक्साहित्यप्रकरणम् : महाकवि कालिदामः जलमामेचयन्ती समवतस्थे । तदानीमियं शकुन्तलेति दुप्पन्तस्वामनानादिति । तव लताकुम्जान्तरित. 6 भूयोऽपि शकुन्तला पापनाति । तदेतत् प्रथम दर्शनम् । तदनु च शकुन्तला जलकुम्भमसे वहन्ती, चलाती प्रस्खलन्ती च जलमा- पज्यं वृक्षकप्रान्ते समयतायो । एतदयस्यायामपि दुप्यानो द्वितोपचार वल्कलपारिणों मानला निभुतं निर्वयं "विमित्र मयुराणा माडन नातीनाम्' इति विमर्शय- न्नास । ततो जलसेचनेन विम्पिनि वृक्षो कश्चिद् भङ्ग' पुष्पादृष्डोप लगाया मुपारविन्द न्यपनत् । माकुन्तलाऽपि निजम्नवियूनेन निवारयन्ती इतस्तनो भ्रमितु- मारेने तयापि भ्रमरस्ना न जहाँ । तदा एतद्धष्टभ्रमरामां को वा परित्रायेंद् इति शकुन्तल चन्द । ततो दुप्पन्न एव महाराजस्त्वा भ्रमरयापाया मोचयितु प्रभवतीति तमेवाहय इति सपरिहासं सरयो समूचनु । तारतंय दुष्यन्त कुल्जाद् बहिनिश्चमाम । इत्येवममापि तिसृभिरेव भगोभि कालिदास शकुन्तला दर्शयति । कविरयं प्रतिनाट निरेव मित्र प्रादर्शयन् । एतावतंय प्रतियोधित भवनि त्रयाणा- मप्युक्तनाटशना कर्तृत्वं तत्र भवन्तं पालिदासमेव सुतरा सश्लिष्यतितरामिति । तदेतवर्णनशलीसामात्य बलयदुद्घोषयति यत् त्रीण्यप्येतानि नाटकानि कालिदास- वृतान्येवेति। इत्यमेव रघुवंश-मुंमारसम्भवयोरेरमत्त तायामपि यदेके संशेरते तदपि न मुक्तम् । एतयोरपि पद्यपाशाना यह रचनासाभ्यात् । तद्यथा :- "धनुध्यमोघ समपत सायकम्।' इरष. ३१५५] 'पनुप्यमोमं समपत्त सायकम् ।' [कुमा० ३१६६] अपिथ:- सतस्तदातोश्नतत्पराणां सौधेप चामीकरजालवत्सु । बभूवरित्य पुरसुन्दरोणा त्यक्तान्यपर्माणि विवेष्टितानि ॥ रघु०७५] तस्मिन्महतं पुरसुन्दरीणामीशानसन्दनलालसानाम् । प्रासादमालासु बभूवरित्य त्यानादराणि विचेष्टितानि । [भारसम्भवम् एवमेय रघुवंशीय ७६ रोशदारम्य-~-११ श्लोरपर्यन्तं, कुमारसम्भव ॥५६ लोदारन्य ६२ श्लोषपर्मन विस्मयावर मारप्यं दृष्ट्वापि को एनयोरेवरतत्वे संशयीत? इति दिर। कालिदासस्य काव्यदोपाः यपि महाविधारिदासस्य वार दोपोद्घाटन नाम नूनमहामारप.

·सस्कृतसाहित्यविमर्श दम्। योडशकराल ते प्रपूर्णे चन्द्रमसि करडोद्भावनन्नाम खलु बालचापल मेव केवलम् । तथा चाह स्वय शालिदासोऽपि- ‘एको हि दोषो गुणसनिपाते, निमज्जतोन्दो किरणेविवाङ्क ।' गणबहुले हि वस्तुनि यदि नाम कश्चिदेको दोषोऽपि सम्भवेत् स तु नितरा- मगण्यो भवतीति क्वैराशय । एतद्वचोभङ्गमा, स, स्वकाव्येषु क्वविन्मानवस्वभाव- सुलभघटितान् दोपान सुतरा प्रमाप्टोवाभानि । ससूचयति चेतावता यन्न फ्स्थापि वाध्य सर्वथा निषि भवतीति न चात्रास्माभि , तद्दोपदृष्टिदिशा किमप्यातन्यते फिन्तु महामहिमशालिना कविकुलगुरूणामपि यदा मानवनिसर्गसौलम्यातादृशा दोषा समापद्यन्ते तदेतरेषा सामान्यक्वीनान्तु खलु कथंव का । एतदद्योतनाथमथवा पण्डितपर्यायत्वा पठितेषु शाब्वेषु 'दोषज्ञोऽपि एक शब्द पठ्यते तदनुरोधाता, केवल विदुषां मनोविनो- दार्थ वा वाग्विलासार्थमेव वाऽधुना किञ्चिदिव निर्दिष्टविषयमवतारयामो वय क्षमायाचनपुरस्सरमिति स देवदारुद्रुमवेदिकाया, शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् । आसोनमासनशारीरपात , अयम्बक सयमिन ददर्श ॥ [मा० ३।४४] अत्र प्रयम्बर मिति पदमव्याहतम् । पाणिनीयेन 'इको याचि' इति सूत्रंण पणि कृते पम्बकमित्येव साधु । तदन च्युतसस्कारदोपापत्ति । किञ्च शोष प्रभो सहर सहरेति, यावहिर खे मरता घरन्ति । वह्निभवनत्रजन्मा, भस्मावशेष मदन चार ॥ धुमा० १७२) अत्र सहारकारिण ङ्करस्य त्याने यन्मदनस्य भस्मक्तत्व सृष्टपुत्पति गरिणि नये ममारोपिन सनौधितोमहति । विरद्धधर्मावाहियात् । भव'त्याने 'हानि प्रयोग एवं अनायासनेप्टसाप भवति। विधायपपिरनौधिर- दोगविनागित? - तावत्स धपिच नय मत मम्पनि शोचनीयता, समागममायनया पिताविना पाच सान्निमत्री दादन, रमस्य शय घ मंत्रौमुदी । एमा० ५७१] ·लौक्सिाहित्यप्रकरणम् : महाकवि कालिदास ४१७ अत्र 'क्ला च सा' इतिवत् 'त्वञ्चेति पदेन भवितव्यं, परं ममतिकम्य 'स्वमस्य लोकस्य चेति चदारस्य व्यवहितप्रयोग दैरकानदीपमालपत्वमाविष्क- रोति । भमोलमणादिति भाव । तेनाभिघातरमसस्य विकृप्य पत्त्री, वन्यस्य नेत्रविवरे महिपस्य मुक्त । निभिद्य विग्रहमशोणितल्फिपुराव- स्न पातमा प्रयममास पपात पश्चात् ॥ [कु०म० ०१५. इत्यात 'पातया प्रयममास' इति प्रयोगोप्यपाणिनीर । 'कृञ्चानुप्रयुज्यते इत्यनानशब्दस्य व्यवहितविपर्यस्तप्रयोगनिवृत्त्ययंत्वान् । यथाह दात्तिक- कारोऽपि विपर्यासनिवत्त्यर्थ पहितनिवृत्ययञ्चेति' । सदेप च्यातिदुष्टत्वादप- लिनि प्रयोग । एवमन्यत्रापि तत्वाव्येषु दोषा माविस्यिय ते समालोचक । यया- मालिदासम्मक्ता 'सुगात्रि, किनारपण्ठि, निविशी--प्रभृतयः शब्दा अपाणिनीयवाच्च्यतसस्कारा एक। "राजा प्रतिरञ्जनात्' इत्यत्र दीप्त्यर्यका- द्वाजने राजेतिपद निप्पद्यते न तु रजते । यद्यपि घातूनामनेकार्थत्या रज्जनाद राजत्यपि साप इति तत्र समावि क्रोति मल्लिनाय । व्यातिभङ्गापतिस्तु तावता नवापास्ता भवति। एवमेवास्मिन्नरतपद्ये छन्दोमनारतिरपि प्रत्यक्षगोचरा । अत्र तृतीय चरण पश्वमाक्षर दोघं विदधानोऽय 'तबोये 'पञ्चम रघु सर्वति जागरूक नियममुल्लडघ्य कवितल्लज कि छन्दोमङ्गापत्तैर्दोषभाइन सजात ? इति । एतादृशस्य प्यावरणमहार्णवस्य च्यत्तसस्कारादिदोपदूषितान पतिपय- प्रयोगानालोय 'निरटकमा क्वय' इत्यक्तिमाश्रित्य समाधानमर्पयन्त तांस्तान् दोपानुपेक्षापडे निक्षिपन्ति समालोचरा कालिदामसम्पोरा तदपि रिश्चिद विमानीयन, विपद्यावत्तपन्यत इति सन्मपरिभोगेन जिदानसुगन्धिना। कावेरी सरिता पत्य राडूनीयामिदाकरोत् ॥" [रघु० १८.] अत्र 'गनदानगपिने नि पद ध्यावृप्यन मरिनाय ने 'गयस्य' पया प्रवादनाच्या प्रतापनपना रवि । नयंद मारभूदन्दयों राजा प्रनिरस्ननात ॥ [ रघ० ४११२] ·४१८ सस्कृतसाहित्यविमर इत्यादिना इशार समासान्त । यद्यपि गन्धस्यत्येतदेशान्तहण कर्तव्यम् इति नेम- गिकगन्यविवझापामेवेकारादेश, तथापि 'निरकुता स्वर" इति समाधिमा । एवमेव माधैपिचरयुकछदगुच्छगन्यय" । नंपापि च- "अपा हि तृप्ताय न वारिघारा स्वादु सुगन्धि स्वदते तुपारा"। इत्यत्र न धर्मधारमानत्वयोव इति निवेधादिनित्रलयासोऽपि जघन्य एव इत्यपि निराशा बघय इत्यालम्बनमेवावष्टनाति इति । इदमनावरेम--'सुगन्धिनेति पदे बट्टबीहिसमात एव 'ग' पदस्थान्त्या- कारस्य इकारादेशः । पर यत्र गयो नसगिकस्तत्र 'इत्त्व'मिरले यया 'सुगन्धिपुष्प मि'त्यत्र । परन्त्वन जले नसगिकगन्धस्याभावेऽपि इकारादेश निरडवतातो निर्दिानि । मायन अनसगिरे वायुगाये, हर्षेण च जल्गम्दांभादिकऽपि इवा. रादेश विधाम क्वीना निरकुशता एव पल्लविता एल इति । परन्तु अत्र वयारमा विप्रतिपद्यते। ते वायापन्ति यत् 'न कर्मधारया- न्मन्बोंब' इति शातिरस्व तात्यविषयोभूनोऽयंस्तु तद इकारादेश निवनानि या गयगन्यवतोरंकात्म्परतीति सम्भवति, नान्यत्र। यया 'सुगन्ध आपणित' अम गन्यापगियो मामानाधिररण्याभावाकारादे । परन्तु 'जल्गन्धयो', 'मायगन्मयो'का सामानाधिरिष्यन्नु को नाम निहोत प्रभवति । अन तप्रेशरागो म मनार परमस्वारदोषभाणिति । अतएव श्री दीक्षितेन- 'सुगन्धि पुष्प सलिलञ्च सुगन्धिर्वायु ' इति समुदाहृतम् । पारिवाति पारेपनि 'एन्य एवेनि यि तीनगन्धवान्' प्रगत । तस्माभिः गध एवेचारादेव इति नियमो न नियतवृत्तिा । यन भट्टिमास्य टीका 'आमाविधान् गन्मवह सुगन्य', पत्र नमगिरे यएर इसारा भवतीनि माया पर 'मुगन्य' पद मापुर मदिन हदपि थो चम्टोरि वातिरपाला र प्रपरम् पद "यत्र विभाग मादि रेवदताभिपनि तदा समस्यावार नपस्यनि ।" रिच मनापारिदिप 'गुष्टमुगाधनी दाता 'इनि माघीपर होगा माRTI ARARI AMRArif समरिम्भिरमेश।

·लौत्रित्रसाहित्यप्रकरणम् : महाकवि कालिदासः वायुभिः [मार० ६६१३] इनि ध्यादृण्वनो मन्लिनायम्य पुनश्च "शिन्टोन्प्राणां क्दलीकुमुमानां मुगन्योऽस्ति येषां ते शिलोप्रमुगन्धिनम्न. । गन्यम्यत्त्वे तदेवाल- स्यामारादिनिप्रन्यपाययणम् ।' इत्यत्र यच्चनिमीलनं तस्य न कौतुशवहम् ? एनावता किन्न मिदम् यत्कालिदासो नौललाघे क्वचिन्पाणिनीयानुदामनानि अपितूपलालयामाम तदिदं क्वीना निरडकुशवमतिरिव्य विमन्यन् ? एवंविधा केचनाप्याक्षेपा विदुपामबधानमालि। पया-- "स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तदाः। मार्य संयमिनम्नस्य महपमहिपोमयः ॥ रघु० ११४८] इत्यत्र 'महिपोसखः' इत्या 'महिप्याः सवा' इति विग्रहे महिष्याः प्राधान्य न राशः तच्च न य पते। बहुद्रोलिमामे च नान्न ममामान्त इन्युनयपार रजनः । इति यत तदपि सारगनितम् । प्राधान्याप्राधान्यचर्चाया अनाविवक्षितत्वात् । सहायान्तरवयंमेवार विवक्षितम् । आह व मल्लिनायः 'महिषामख सहायान्नरनिरपेक्ष इत्ययं एवार बोद्धव्यः' इनि समाधिम् । एवं बहुत्र समाधानमप्या विद्वामः। तद्यया- दत्यस्त्रीगण्डलेवानां मदरागविलोरिभिः। हेतिभिश्चेतनावद्भिदौरितजयम्बनम् ॥ रघु० १९०१२] माहिति' शब्दस्य 'ऊतिपूति' इत्यनुशासनानुगुण्यन स्त्रीत्वम् । 'विपिपानि विद्रोयनिम्नानि भवन्तीति नियमबलान् 'चतनावद्भिः' इन्यस्य स्थाने 'चनना- वीभिरिनि भवितव्यमिति चेन तदपि समादरम्पदम्, 'लिङ्गमशिष्यं लोका. श्रयत्वाल्लिङ्गस्यानि भाप्यानुशासनात् । हति' शब्दम्य पुल्लिङ्गतापि कोशनिदि- श्यते । तयाहि :-हितिरक्लोवे' इत्यम्य पुल्लिङ्गतापि । अत उचनाक्षेपः सत्वर निरवकाश एवं। अनाचाक्षेपः कुमारसम्भवस्य निम्नाडिने पद्ये सोऽपि निरनयादा एव:- 'पोषं प्रभो संहर मंहति, यावद् गिरासे मला वन्ति। नावम. वहिवनेत्रजन्मा भस्मावणं मदनञ्चमार।। [मा० ३153 अस्मिन श्लो। 'भवनंत्रजन्मा' इत्यम्य स्थाने 'हरनेत्रजन्मे नि भविनम्यम् । मदनस्य विनाराप्रपोजने 'हर' पदप्रयोग एवं सम्पाघटते, संहारकत्वात् । न खल । उत्पत्पर्यमूचशे 'भव' दाद इति यतदपि न यौक्लिकम । कुतः ? उच्यते । सहारको स्त्र वह्निः न तु भवः । 'म' सदाचार सदा योगायनिपत्तिकः। अन्यया--- - ·४२० सस्कृतसाहित्यविमर्श हरस्य शिव भव इत्याद्या शब्दा पर्यायत्वेन क्यानाम स्वीकार्य भवेयु ।' भव'- शक्षश्च उत्पादकार्थकत्वादन सम्यक् सङ्गच्छते । यत स नेनजन्मनो वस्त्यावर सन् भव इति अस्य याणार्यमपि सङ्गमयति । इति हेतो कालिदासप्रयुस्नो भव- शाद एव ज्यावान् इति समाधि । तदेतावता कालिदासस्य वयाकरणसार्वभौमत्व सूपमतमेव न तन्मानवापि क्षिणोति। कुनत्य स चित्रमेलद यत् कालिदासस्यापूर्वक विश्वगुणगणगरिम्णा सर्वेऽपि त स्वस्द- जनपचोदभव प्रसाधयिनु यलवन्त इवाभाति । वेचन त माल्दाभिजनीयम, अपरे कादमीरदशीयम्, अन्ये पञ्चनदननपदीयम, इसरे बङ्गभूमिसमुद्भव मन्यन्ने, इत्य इदलया व स कुत्रय जासोदित्यत्र तु सर्वेऽपि कालबिदो दावयमा एव । परन्तु तथापि अन्तरगहिरङ्गोनयसाधनलिङ्गरेव प्रतीयते स वस्तुत काश्मीरानलञ्च कार स्वजनुनि निविशद्धम, ग्यास्माभिरन्यत्र निरदेशि। कालिदासस्य स्थिति- हालकलनाबामपि सशेरते जना । एतद्विपर्यऽपि मतद्वय प्रवर्तते-भारतीय- मभारतीयञ्च । भारतीयास्तु विक्रमादित्यनयरलेषु विद्यमानत्वादस्म महाराजा- घिरामस्य विक्रमस्य काल एव अस्य काल इति सम्मन्यते अयोतिपद्यमधिकृत्य 'धन्वन्तरि-क्षपणकामरसिंह मडकु-वेतालभट्ट घटपर कालिदासा । स्यातो वराहमिहिरो नृपते सभाया, रलानि व पररचिर्नव विक्रमस्य ।' इति । पाश्चात्यविदासस्तु वेचित् तृतीयातायाम्, अन्ये पञ्चमशतान्याम इतरेष्टमशता द्याम, अपरे द्वादशशतान्या सोभवदिति तयन्ति । तत्रापि जोन्त विलियम महोदयस्तु भारतीरानामेव मत समयपति । विस्तरस्त्वन्यत्र पल्लति कालिदासस्य सर्वशास्त्रपारङ्गतत्वम् कालिदासोपवायपरिटोलनेन मुतरा तस्य सवलशास्त्रपारणामित्व मवगत भवति । समस्तशास्त्रावाहिपिपयोऽय घिषणोपम स्वरचनामु पंवार ग्येन मुनरा तत्तशास्त्राभिज्ञतामाविरोतितराम् । तनिदर्शनमपि शिविर सवेतमा मनोविनोदनायात्र पुरस्चियते कुमारमनवे- नमरित्रमतपे तुम्प, प्रारम चलतामने। गणत्रयविभागाय भेदमुपये ॥ पावाद ·लोरिकनाहिन्याकरणम् : महाकविः कारिदाम. यदमोघमसामन्तहन दौजमज ! त्वया। यदश्चराचरं दिवं प्रभारस्तम्य गीयते।। तिमृभिस्त्वमवस्याभिहिमानमुदीरयन् प्रलय-स्थिति-मर्गापामेकः कारणता गनः॥ स्त्रीमावात्मभोगाय मिनमत्तः सिमक्षया। प्रमूतिभाजः सर्गम्य तादेव पितरी स्मृती !! स्वकालपरिणामन व्यानराविन्दिवम्य ते। यौ तु स्वप्नावबोनी तो भूताना प्रलयोदयो। जगद्योनिरयोनिम्त्वं जगदन्तो निरन्तकः। जगदादिरनादिम्वं जगदीगो निरीश्वरः। इन्यादिभिः दलोर: जगद्ब्रह्मणोरंकात्म्यं विवृण्वन् तिमृभिरामदाक्तिभिः ब्रह्मविष्णमहेशलक्षणाभिः मगम्यितिप्रलयानां नामपविभागान या ददायां वर्तमानोऽपि मन् अस्य चगवरजगत. कारणता गतः; एकं ब्रह्मवरून चराचरविश्द- रपकार्यात्मना परिणतं भवतीनि सोदक चारतया वेदान्तसिद्धानमापनिपदयं- मनुसन्दधानि पादिः। मृष्टिक्र्मणि प्रवृत्तम्य तस्य सिसृक्षोः ब्रह्मणः स्त्रीपभावरप- घटकद्वयन विनम्नम्य सकासात् सृष्टिरूपजायन इत्यवगमयति । ब्रह्मणः प्रबोधन जगनामदयः स्वाप्न प्रलयः । जीवानामपि स्वप्ने ब्रह्मणि लय. सृष्ट्यवम्यायाञ्च पुनराविर्भाव इति मन्ददर्शयति । ब्रह्मणः स्वयमयोनिन्वेपि जगद्योनिन्यं, निरलर. स्वेपि जगदन्तस्त्वम्, अनादिन्वे जगदादिन्यं, स्वस्य निरीदवरत्वेपि जगदीमारत्व. मिनि प्रतिपादयन् महाकविरयं पं न कुतूहलपति । "मान्मानमान्मना वेन्मि सनस्पान्मानमात्मना। आत्मता कृतिना च त्वमान्मन्येव प्रलोयमे ।" इत्यनेनाप्यामविद्यारहस्यमाविरोति । 'अनेन जीवनान्मानमनुमविश्य नामापे प्यारवाणी'नि श्रुत्यानगम्येन चिचिद्विशिष्टं ममं ग्राव दिदचिद्धि- शिष्टम्यूलजगदपेण परिपतीत्यावेदयति । 'य प्रात्मनि तिष्ठनामानमन्नरो यमपनि । ममामा न वेद' इत्यादि निगमानमिदान्ननानं पनामना विवादपति : उद्घातः प्रभवो यामा न्यायन्त्रिभिरदारणम् । कर्म वन पर स्वर्गस्तामा त्वं प्रनदी गिराम् ।। 'आमीन्महीक्षितामाः मान्दमामित्र ।' इत्यादिना यनादिम- ·स्यायासिनि एसणानि, अस्व काम्या शात्स्न्यन सघटन्ते । व्यवसायमार• ४२२ सस्कृतसाहित्यविमर्च काण्डक्लापस्य परिज्ञान तन प्रदपुरस्सर वेदोन्चारणविधिञ्च किन्नावेदयति ? पज्ञाधनुष्ठानेन चित्तसम्प्रसादनद्वारा स्वर्गावाप्तिरूप फ्लमाम्नागिरामपासनेन सम्पद्यते इदञ्च किलोपदिशति' 'परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतपो भिनपया हि देहिनाम् । विषयेषु विनाशर्मिषु त्रिदिवस्थेष्वपि निस्पृहोऽभवत् । इतरो दहने स्वकर्मणा ववृते ज्ञानमयेन वह्निना।' इत्यादिभि पर्व किल फनिगमान्तरहस्याववोघो नोदीर्यते किम् ? एदमेब- मनोऽभिरामा शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखं । पड्जसवादिनी केका द्विधा भिना शिखण्डिभि । अत्र 'षड्जसवादिनो केका' इत्यनेन कविरात्मन सङ्गीतशास्त्रज्ञानमव- गमयति । ग्रहस्तत पञ्चभिरच्चसश्रय- रसूर्यग सूचितभाग्यसम्पदम् । असूत पुत्र समये शचीसमा, त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् ॥ इत्पर 'ग्रहस्तत पञ्चभिरुच्चसश्रय'रित्यशेन ज्योतियशास्त्रावोयम्, "धिसाधना शक्ति - तेज समुत्साहसन्मन्त्रणास्पा" इत्यौन चात्मनो नीतिशास्त्र- विशेषज्ञताञ्च सूचयति। स एवमुक्त्वा मघवन्तमन्मुत , करिष्यमाण सदार शरासनम् । अतिष्ठदालोदविशेषशोभिना यपु प्रण विडम्बितेश्वर । जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शत्रस्य महाशनिध्वजम् । प्रकोप तस्मै स मा सुरथिय प्रसह्य वेशव्यपरोपणादिय । इत्यादि युद्धवर्णन, क्वे पविद्यापरिमान सुमृगमयबोधयति । इत्य पयिपुस्लरामभृतस्यास्य कृतिय समास्त्रपारङ्गमत्व स्पतीभवति। अस्य सस्कृतभापाया पूर्वाधिकार पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणापत्र पदे पदे प्रस्ट प्रतिभाति । प्यावरणविशेषजताय न विस्मापति रघुवश ३।१३] स्पष्ट ·लौविवनाहित्यप्रकरणम् : महाकविः वालिदाम: ४२३ भमाणः क्वीन्द्रोऽयं वागायिव सम्पत्ती' इत्यत्र सर्वत. प्राक काव्यलक्षणं निर्दिशन 'वापर्यप्रतिपत्त' काव्यतरवपरिवोधायद एप काव्योपगम, इत्यपि प्रबोधयन् कामिदं काव्यलक्षणस्य परिपश्चिममुदाहरमियाप सुतरां मूचयति 'सन्दा. यौ काय्य मिति लक्षणमनुमन्दधानः । न केवलमिदमेव अपि तु यावत्यपि पाय- लक्षणानि लक्षणप्रत्येषु श्योश्वरंगुम्फितानि अशेषविशेषाणि तानि सर्वाप्येदार रघुवंशे सम्यक् सङ्गति लभन्त इत्यपि सर्दूतयति । एवं 'वागविव' इत्यत्र समामेन 'पितरौं' इत्यत्र, एक्शेपेण च वि. 'इवेन समाती विभन्मलोपदति वातिक, "पिता मातिसूत्रञ्च संस्मारयन् आत्मनो ध्यातिपरिज्ञानमावेदनि । विञ्च--- स वा बालिनं वारस्तम्पदे चिरमाइक्षिते। धातोः स्थान इबादेशं मुग्रीवं सन्यवेशयत् ।। अन धातोः स्यान इबादतामिति कीदृशी हृदयङ्गमोपमा। यया अम्बातोः स्थाने 'भू', इस स्थाने 'गा' इन्येवमादय आदेशा. स्थानिन. पूर्ण पापं साधयन्ति, तद्वत्स्यानिनो बालिन. समस्तराज्यका तम्याने समादिष्टः सुग्रीवः सञ्चालयिष्यति इति भाव। यः कश्चन रयणा हि परमेकः परन्तपः। अपवाद इवोसर्ग दावतंचितुमोदवरः ॥ इरशु. १५३७] रपलसम्भवः कश्चिदेक्त एव दासमुदाय बिदूरयितुं तया क्षमो यथा एकोपगदः अनेकानुत्सर्गान व्यादयितुमिति प्याकृतिपरत्यरत्वमाख्याति पवि. तल्लजस्या अन्यत कुमारसम्भवेपि 'अपवादी बलवान्, निरवकाशो या विपिर्वाधकः' इति प्यावरणानुशासनस्य समादर: विपत्प्रास्तविधिना कृत:- लव्यप्रतिष्ठा. प्रथमं यूयं कि बलवत्तरः । अपादरियोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परः॥ [कुमार० २१२७] १. पदापी मायमिति' (वायारद्वार),'तददोषी भन्दायाँ' इनि (कायाः) "रमणीयायंत्रनिरादकः गन्दः काव्यम्' इति (ग्मगदावर) 'याय रमान्मर पारम्' इति (माहितदक्षण), 'पप्यायंट जिला पदावलिः पायम्' इति (वामादर्गः), निसेंस रसगवती मोनिगंगकता । गाद्वार. रमानेरवृत्तिार पायनामभार ।' इति (चालो)। २. यया अन्यत्र चरितार्थमुन्मगंम् सो याचि'इसातारा निग्यकामों बलवतरोपवाद. मागवणे दी 'गवतंयति, अथवा मा हिम्पामर्श भूतानि' एनमुनगंम् 'अग्निष्टोमीयं पशुमारभन' इति वदनग उम्म! बापत नान् कि भवनो समानिया: मनोरयतरं रितुभिः वाप्पले पनि भाव. ।

·४२४ संस्कृतसाहित्यविमर्शः रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये। पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् ॥ रघु० १५१९) अन पया अध्ययनार्यादिडयातोः 'अधि' उपसगदिवार्थसिद्धिर्भवति, न जातु सद्विना, तथैव विजयस्पार्थसिद्धये रामादेशात् तत्सेना अनुगता विजयलाभाय प्रभवति, इति भावः । इति कि कवेयांकृतिनपुगों नादिप्रोति । अपि च व्याकरणाभ्युपगमेन वाप्याश्चतुष्टयोत्वम्-परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरोति सभेदात् । उक्नञ्च- परा वाइमूलचस्था पश्यन्ती नाभिसंस्थिता। हृदिस्या मध्यमा ज्ञेया, खरी घण्टदेशगा । इति । अयवा, 'चतुष्टयो शब्दानां प्रवृत्तिः, जातिशब्दाः, गुणाब्दाः, क्रियामान्दा, यदृच्छाशब्दाः' इति व्याकृतितत्वमनुसन्धाय पवित्पश्लोक्यति :- पुराणस्य कवेस्तस्य चतुर्मुखसमोरिता। प्रवृत्तिरासोच्छन्दाना चरितार्था चतुष्टयो । [बुमा० २०१७) इति तारकासुरसस्तैर्देवगणरात्मकरणस्था यदा ब्रह्मणे निवेदिता, तदा चतुर्मुखेन तेन वह्मणा चतुभिरपि मुखरतरं विनिवेद्य, शब्दाना चतुष्टयो प्रवृत्तिः चरितायितदेति भावः। न केवलं व्याकरणनियमा एव कालिदासन काव्योपयोगितया उपसात्वेन प्रयुक्ताः, अपितु अवचिद् य्याकरणनियन्त्रितान् वैकल्पिकानपि प्रयोगान् निरतिशय- मंपुष्येन प्रयुजानोऽयं व्याकरणसम्मदः परा कोटिमाटोकमान इव संलक्ष्यते । ईपदक 'कु' स्थाने 'कार' आदशो वैकल्पिको। कविना च व्याररण• नियमानुरोधेन प्रयोगद्वयमपि कोष्णम् क्योष्णञ्चेति प्रयुक्तम् ।' एवविधस्याप्रनिगतेः वदयवाचो वारिमनः कालिदासस्य गिरा गाम्भीर्य लोपोत्तरभावोत्य पंचायलोषय महारविमल्लिनायः स्यान एव समुदाजहार- पारितामगिरी सारं कालिदासः सरस्वती। Hairst safaat माता ·:- लौक्किसाहित्यप्रकरणम् : महाकविः कालिदासः सर्वशास्त्रनिष्णातन्वं हि व. परमं लक्षणम् । पल्लबप्राहिमाण्डेि कविन सम्यक् काविषदमन्चति । म्यान एवोक्नं वचिदमियुनेन नसा विद्या न सारीनिन तम्हास्त्रं न सा क्ला। जायते यत पायाङ्गमहो नारो महावः ॥ तदेतालझणं बालिदास सर्वा शेन घटते। कालिदामस्य सूक्तयः कालिदासस्य मूक्यो.पि निरतिशयरमगीयबादतीव लोकप्रियाः संवृत्ताः। मदानां मनोरजनाय संरहेण प्रस्तूयन्ते कादचन मनोरमतमाः। (१) एको हि दोपो गुणनिपाने निमज्जतीन्दोः किरणदिवाङ्कः। । (२) विकारहेता सति वित्रियन्ते येया न चेतासि त एव धोराः। (३) न पादपोन्मूलनशक्ति रहः शिलोच्चये मूरति मास्तस्य । (४) पयः श्रुतेदंशयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् । . (५) पदं हि सर्वन गुणनिधोयते। (६) आदानं हि विमर्गाव सतां बारिमचामिव । (७) भवितव्यतानो द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र । (८) सतां हि सन्देपदेषु बम्नुप प्रमाणमन्त.वरणप्रवृत्तयः । (९) न प्रभातरतं ज्योतिरदेति वसुधातलात् । (१०) हसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिया दबत्यपः । (११) सनमपि शिरम्यन्धः क्षिप्ता पुनोत्याहारा । (१२) याचा मोपा वरमधिगुणे नाथमे लयामा। (१३) मन्दायन्ते न सट मुद्ददामन्यपैतायंकृत्याः। (१४) स्मात्य-तं मुनमुपगतं दुधमेशान्तनो बा, नौगच्चन्युपरि च दशा चपतमित्रमेण । (१५), पुसमदरसा पदम् । (१६) किमिव हि मयुराण मण्डनं नातीनाम् । (१७) दाम्यन्त्र पारेण नोपगारेण दुर्जनः । - (१८) विपक्षोऽपि संवार्य स्वयं छत्तममाम्प्रतम् । (१९) म सफामारणाव इप्टः पल्पत लोक्स्प क्यं तमिग्राः। (२०) मामी स्वता पश्मनि । न्यादि .

·४२६ सस्कृतसाहित्यविमर्शः कालिदासस्याविर्भावकालः कालिदासस्य कालमुद्दिश्य कालविदा मतानि बहुधा रेभिद्यन्ते । तत्काल- भेदमनुसन्धाय मुख्यतया 'त्रपः पक्षा. सम्भवन्ति । तत्र- प्रथम पक्ष-कालिदासीयरचनासु हूणाना पराजयवर्णनमवलोक्य, पाश्चात्यविद्वान् फर्ग्युसनमहोदयः प्रतिपादयति यत्स्त ५४४ तमे वर्षे उज्जयिन्या अधोशेन विश्मादित्येनैव कासरसडपामे हूणा पराजिताः । अतः कालिदासः तस्येव राज. सभापण्डित आसीदिति। अनेनंद विक्रमादित्यन स्वनाम्ना विक्रमसंवत्सरः उपक्रान्तः । परन्तु फ्लोट महोदयेन मतमेतत्प्रत्याख्यातम् । तन्मतेन विक्रमसंवत्सरोऽयं पुरा मानव- संवत्सरनाम्ना प्रचलितोऽभवत् । किञ्च स्ते ५४४ तमवर्षे हूणपराजयो यशोधर्म- विष्णुवर्धनाऽभिधानेत राजा कृतो न तु विक्रमादित्यसज्ञकेनेत्युपपादितम् इत्य- मुनोक्तः पक्षस्तु सुतरा निरस्त किल। द्वितीय पक्ष-यद्यपि द्वितीयपक्षस्तु प्रायशः सवैरपि पाश्चात्यविद्वद्भि- स्रोश्यिते । सबंध यन्मन्दसूरस्य प्रस्त ४७३तमशतकोद्भववत्सभनिमितशिला लेखे शालिदासस्य माग्योल्लेखं दृष्ट्वा पाश्चात्यपण्डिता कालिदासं स्तचतुर्दशातर- सम्भवस्य वित्रमादित्यस्य समकालभव मन्यन्ते । तथापि भारतीयविद्वास एतत्पक्ष- मपि न स्वीकुर्वन्ति निम्नाङ्कितहतुभिः। पूर्व तावत् कालिदासेन स्वरचित मालवि. पाग्निमित्राएये नाटक प्रस्तपूर्वतृतीयाताग्या सम्भवस्य राजो अग्निमित्रस्य वर्णनं किमिवारचितम् । प्रस्तद्वितीयशतकसम्भवस्य प्रख्यातनाम्नो बौद्धक्थे- रदवघोषस्य च नामोल्लेखोऽपि स्थानापारि ? किञ्च प्रस्तप्रथमशतकापूर्व- पतिना पाण्डपनपाणा विधादं वर्णनञ्च क्यं कृतं येषा चतुर्यदातारो नामापि नाधू- यत? एवजातीयरेंतुभिदितीयपक्षोऽपि न शालविदामादरास्पदमित्यत्रयः । तृतीय पक्षः-तृतीयपस्तु पालिदास प्रस्तप्रयमाताग्दौसम्भूतं मन्यते । म एप एव पक्ष, सापीयान् पौक्तिकाच प्रतिभाति अघोतिहेतुभि.- -- १ भारतीयनिवृतपालोपनमोऽवगन भवति अंन्तरमायापनि विरमा- दियाभिधाना पद भितीशा अभूवन् । सेर पूरत्तिना प्रयाशमेवामी गभापति राम्भदितुमर्हति । चेम्त ६३४ पर्पोरवीणे आहौलशिलाले कारियागभारय्योनाम- दर्शनात् , अप च हापरितापूर्ववनिशदियरामा नामस्मरणे च शारदागो- रलेपारच। एनभिलपय वय पक्षा: मनपातीनि भावः ।

·लोरिकमाहित्यरकरणम् : महारवि कालिदास. . . तत्र प्रयमो हेतुः स्तपूर्व ५७ वर्षादारन्यते विश्मसंवत्सरः । तेनानुमो- पते, यदेतस्मिन् समये एव विक्रमनामा कश्चित् प्रतापी नरेन्द्रो बभूव मनाना विषमसंवत्सर प्रचलित.। न च विस्मनाम्नालता पड़ राजानोग्भूवन , तत्र क्तमोऽयं येन सवत्सरः प्रचालित इत्यासाहश्यम् । यतः स्तपूर्वप्रमातादीनव- स्पंद राज विक्रम इति नामासीत् अन्यपान्तु विक्रम इत्यमाधिरेव न पुनमिति अतः तस्यव सभापण्डिन कालिदास आसीदिति निर्गतं न दुःकरः । पाश्चात्य- विदुषा फ्लोट महोदयेनाऽप्यनीकृतं यद् विक्रममन्वत्सरः अन्नपूर्व ५७ त अरम्य अप्टमशतपयंन्तं मालवमन्त्रमरनाम्ना प्रसिद्धः पश्चात्म एव विक्रमनाना प्रमिद्धिङ्गतः । 'किन्च विवररामचन्द्रविनायकपटवनेन मयतसमय. प्रस्तपूर्व- ५६ तः किश्चित्पूर्व निर्णीतः, तत्र हेतुन्वेन चोपात्तम् पन्मेपदूतस्य 'आपाढस्य प्रयमदिवसे मेघमाश्लिप्टसानु"मित्यादि, 'प्रत्यासने नाम दयिते' इत्यादि, 'शापा- नो मे भुजगमानादित्यादि दलोकानपष्टभ्य ज्योतिषगणनास्पपपादितं यन्मेष- दूतस्य रचनासमरः रस्तपूर्व ५६ त. मिञ्चिन्यूर्वतन एवेनि। तदेवमादिभिः तुभिरवगम्यते प्रत्यालिदास प्रस्तपूर्वप्रमशताब्यामेज सज्जात इति निरवम ।। वेषाञ्चिद् अवघोषस्य लिदासपूर्वलत्वप्रतिपादनन्नु नितरा भ्रम- विम्भितम् । यत: अश्वघोषस्प समय कुपागनरैदास्य कानिटक्नुपने समकालीनन्दा- संतत्रयमगतान्दा उतरा निर्धार्यते । वयोषकाव्यप च सालिदासस्य प्रभाव: स्पष्टनमा दृश्यते । बहुन तु कालिदासीयस्तोकाना छापामेवानुहरति स. । निदर्शनदिशा पद्यमेवं पुरस्त्रियते । रघुवंशस्य सप्तमसर्ग-- मदरासदायाम- रामानरा मान्द्रकुतूहलानाम् । विलील नंबभ्रमरंगवाक्षा. सहयमानरमा इवामन । रसुवा ११] बुद्धचरितस्य च हनीपम:-- वातायनेम्मस्तु रिनि तानि परस्परोपासितागलानि । स्वोगा दिरेजर्मपरजागि समान हमेश्य पद्धनानि ।। सोदा दिस्मयावर सादृश्यम् ? इति नितिपूर्णम् । एनायना अन्सार भवनि एरालिदानव समापात्राचीन, प्रस्तपूप्रमानवानि । विहगावलोकन पालोरासापराम्परलोपसंहरणापू तावद् भयोऽरियारमे तोगति. - ·४२८ सस्कृतसाहित्यविमर्श चमत्कृति विहगायलोकनमामन्प्रयते । तन्निरतिशपरामणीयकत्यमभिसन्धान च तादृशमवलोकनौचितीमध्यादपात्येव । न एवम्भूतस्य काव्यरत्नस्य रदिमराशि पुन्जोभूत कश्चिद् दृष्ट्या तायतुल्योऽपि जन. नयपदे द्रष्टु प्रभवति कि पुन. साधारणश्चक्षुष्मान बुध । अत पौन पुन्येन नयनविपयोपत्तं तादृश प्रकाशपुन्ज क्स्य वा मनस्विनो मनो न धावति । कालिदासस्य भारती च पुन उत्तरोतर, क्षणे क्षणे नवाभिनवताञ्चोपयाति 'क्षणे क्षणे यन्नतामुपैति, तदेव स्प रमणीयताया.' इति माघोक्तिञ्च कारस्येन चरितार्थयन्ती । तदधुना किञ्चिदन्त सुखाय विद्वज्जनमन सन्तोषाय च तदुपरम्यते । सोऽयमुपक्रमो न सलु न खलु पुनरषित- दोपभाक् । सरसरसालास्वादनप्रसङ्गपु पौन पुज्य न दोपाय प्रभवति इति । प्रायशो हायनाना सहस्रद्वयो' व्यतीयाय स्वजन्मना भारतभूतलमिदमला- कृतवत कविकुलगुरो कालिदासस्य । तथाप्यस्यतादृशस्यातिद्रायोयस कालस्य प्रभावेणापि कवे सुयशोधवलिमाऽद्यावधि नाविलीभूत । वराफ कालोऽपि नाऽलम- भवत्तस्य कौतिचन्द्रिका मलिनीकत्तुंमिति कस्य न विस्मयावहम् । यद्यपि बहब कवीश्वरा प्रायतन्त तल्लोकोत्तरा क्मतीयकाव्यकलामाकलपितु, परन्तु अद्यावधि न फश्चिदपि शशाक तत्कौतिस्तम्भमधिरोदुम् । वस्तुत प्रागनेकजन्म- जन्मान्तराजितसुकृतराशिवशादुपलब्धपरिपवित्रमप्रदीप्तप्रतिभस्य कालिदासस्य काव्पतुला स्पष्मपि न प्रभुरभवत्कश्चिदद्ययावदित्यत्र न फाप्पत्युक्ति, को वा वेत्यनागतम् ? नास्ति चात्र सन्देहलवोऽपि यत्कालिदासेन प्रकृतिदेव्या यादृश गम्भीर मामिकञ्चाध्ययन कृत न तादृशमन्येन केनाऽपि कृत प्रतीपते । गभीरतरदृष्टि १. यथा आधुनिकानुसन्धानेन कालिदाससमय सहसवयीमित एव निश्चीयने कालज्ञ , तथैव तदान्तरिकप्रमाणेरपि तावानेव काल समुपपाद्यते । स्वकीयकृतिषु प्रयुक्तं कालिदासपीरपि स एव कालो निर्धारयितु शक्यते । तद्यथा 'प्रसमादोदयादम्भ कुम्भयोने महोजम', 'आपाढस्य प्रथमदिवमे', 'प्रत्यासने नभमि, 'शापानो में भुजगरापनाद्' इत्यादिभि पद्याशंज्योतिविद्भिनिश्चीयते यत् स्थिति- रिय पुष्पनक्षत्रस्य प्रथमचरणे गते मति मूर्य, वसडकान्तिसमये मम्बोभवीति । परमिदानी स्थितिरिय आद्रनिक्षत्रोदयारम्भे सम्पद्यते । नभोमामश्चेदानी २८३१ आपहिले जाने घटते । एतस्थितिप्रतिपन्नायंञ्च प्रायग वर्षाणा सहस्त्रदयी- मित वारक्षिता भवति । रिश्च अगस्त्यादयस्य कृतेऽपितावानेव कालापेक्ष्यते । तस्माद उपतवारमर्यादास्वीवारेन बाचिदापत्ति ।

·लोरिकमाहित्यप्रकरणम् : महादविः कालिदासः पानेनावगनं भवति परकोप्यपूदॉ मनोवैज्ञानिक विकासकम. समल्नमनि किनाम्य रचनासु काव्यकलालाम्यमातन्वानः । तयाच:- ऋतुसंहारे-मम्ब प्रयनं काव्यं तुम्हाराम्बम् । तरुणः पतिः प्रकृति- नदी न तोपलालयामास या कामिनीजनम् । कामिनांनामद मोदयंवर्णनं, ताता हावभाददिनमविलामादिचित्रमदात्म रोचते प्राधान्यन । ऋतुप पनुप परिवर्तमानान् कामिनीजनमनोगतान नावावेदानेवामी प्रति भूना, प्रकृति- च्यविन्नु त प्रायश उपेक्षापक्ष एव निक्षिपत्ति । तदन- कुमारसम्भवे प्राकृतिक नाकार-द्रिभून्योः मापं प्रतिष्ठापयति । प्रारतिस्मौन्दर्य केन्द्रीभूनम्म पर्वतरामस्य हिमालसम्म पविता गौन्दर्यनिचित्रच संम्यापनि उमामहेश्वरयोत्तपश्चर्या द्वारांइत्य। मेघदूते च पुनः प्रतिमानवयोस्तादात्म्यसम्बन्ध विनाति महता नपुग्यन । तर पूर्वमेघ निराह्नसम्पलप्टो यसो पयानया दा प्रतिमौन्दर्य- मदर्शनन विश्लता गत हृदयमावासनि । सान्त्वनि पुनः वियोगसितं मन. । प्रत्येक पधरलं स्वप्रेयसीमौन्दयं मूत्रपिनद प्रतिवर्णनयाजन निबध्नानि । तथया लासद्दिश्य तस्यात्मङ्गं प्रगयिन इव सम्रगंगादुरला, न त्वं दृष्ट्या न पुनरंलका नास्यमे कर्मचारिन् । मा य: काते यहनि सलिलोद्गारमन्त्रविमाना, मुश्नानालायतमलर कामिनीबाभ्रवृन्दम् ।। उत्तरमेधं च पुन,विष्यातरामाः स्वपस्या मनीतानागनानां मिलनम्वर्ण- स्वप्नानां जटिलजालमातन्वान आस्ते पुनर्मिलनामया जोविनं पारपंति मारवाम- पति विषणं स्वस्य प्रेयस्थाच मनाचम्चलम् सहजगन्या:--- दापालो मे भुजगशयनाटुन्यिते शापागा, भोपान मामान गमय मदुरोलोचन मोलसिन्धा। पश्चादादा विरहानं तं तमानमामिला निदेश्याय. परिणतारचदिवासु सपामु॥ मौन्दर्यस्प प्रायविपिस्प बाभूताविरय स्वकारलाप साम्ब नामन्त्रले, मपि सर्वेरेव महापरिनि स्वस्वतिय प्रेम्णः सौन्दय च विचित्रचित्रणं न मला पाटन, तपापि ते मंत्र काचिकालिदानस्य सटिमाटरोमही सम्म्यिानु रमाययातिनिधानाम् । वस्तुर मानरमानि नालानि ·मसत्तगाहित्यविमान सौन्दर्यम् । प्रत्युत सौन्दयगंध भय रसलरणानि समन्दानि । तया मित्रमो- वंशीय आमरणस्याभरण प्रसायनविदायेप प्रसाधनविशेष । उपमानस्यापि ससं प्रत्युपमान पपुस्तस्या ॥ [दि० २३] आभरणानि अपि बहश प्राकृतिकानि कुसुम-मर-नवपदमपानि, न जातु रलवचितस्वर्णमयानि कृषिमाणि स अगलयति । अल्पापुरीलर नावर- मल्लदेप लोलाधमलानि, शिपारापुकुन्दपुड्मलानि, पोल्पानिपु लोधपुष्पपराग- राग, पर्णयुगलेषु मनि शिरोपधुसुमानि,कुन्तललतामु पदग्द्रधुसुमानि, अलङ्करण- त्वनाङ्गोकतानि, स्फुगेकरोति कालिदासस्याप्रमेय प्रकृति प्रमप्रपञ्चम् । नारोग्न पुरुषस्योपभोगवस्तुत्येन स नामिनन्दति, सा तु खलु तददृष्टया सचिदम्पा मुहिम ललितालानिष्णाता सखी, सहचारिणो, सम्राज्ञी, अर्धाङ्गिनी इति पुरुषाणा परमादरास्पदञ्चैत्यबजीयकत्वेनाऽसौ ता विवोति । यद्यपि त प्रकृतिसौ दर्य बहुतर मनुने तयापि मानवीयसौन्दर्यस्य स मुक्तकण्ठत स्वीकरोति प्रकृतिसौन्दर्या- पेक्षया श्रष्यत्वम् । तद्यया मालविकाग्निमित्र प्रकृतिसौन्दर्यसौष्ठव व्यावृण्वन् रक्ताशोकरुचा विशषितगुणो विम्बाधरायप, प्रत्याख्याति विशषक कुरषक श्यामावदातारणम् । आक्रान्ता तिलकत्रिया व तिलकलीनद्विरेफाजन सावजव मुखप्रसाधनविधौ धौमाधवो योषिताम् ॥ इतरत्र मानवीयसौन्दर्यस्य मुष्ठुतरत्वमसी मुक्तकण्ठत प्रतिपादयति शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यो बाहू तदीयाविति मे वितर्क । पराजितेनापि करौ हरस्य यौ काठपाशी मकरध्वजेन॥ [कुमा० १५४१ रघुवशेच पुन सस्पति कुमारसम्भवत किञ्चिदुत्तर स्तरम् । कविता तत्र प्रकृतिपुरुषयो सन्तासाहत्यसुवेल्ति कोऽयदिच्छेद्योनुबन्ध, प्रकृतिसम्बध विधर मानवजीवन निर्जीव नोरसञ्च सम्पद्यते इति विवादस्य निरूपितम् । अस्य काव्येषु मानवजीवनस्य सर्वेऽप्युच्चावचभावा कवित्वपाटवेन चित्रिता अवमान्ति। यद्यपि प्रायशो रघुवशे तु प्रमुवा सर्वे रसा सर्वे चालङ्कारा पम्फुल्यमाना पूर्णपरिपोषञ्च जपमाणा अनुभूयन्ते । अग्निवर्णस्य दिलासोल्लासेषु शृङ्गारस्य, रघ-अज रामप्रभुतीना युद्धप्रसङ्गप वीररसस्य, अजविला. करणरसस्य, वाल्मोविपुण्याश्रमवर्णने, रयो सर्वमेघयज्ञप्रसङ्गे च शान्तरसम्म -- वशिष्ठ तन्मुतमिव विमा ·४३१ लौकिक साहित्यप्रकरणम् : महाकविः कालिदासः अस्य मनो न व्यामोहति । त्यापि मुगाररम, उपमालद्वारे चायं मानव जवीश्वराननिदाने इत्पत्र नास्नि मनविध्यम् । रमेय च मतम. शृङ्गार एव । एष हि शृङ्गाररमः मन्वालङ्कारिकः रमेप मावनीमन्नाररीकृत सम्प व मानपूर्णः प्रपत्रिमः परिमाकः कालिदासीय- वायए सासाद् विबानित्र सम्प्रतिपन्नः । सौम्य शृङ्गाररमः अवदत- मालविकाग्निमित्रविक्रमोर्वशीये विशिष्य तु शाकुन्नले अङ्गिन्येन, रघवंश- হলো লন লিনাথৰয়া দায়। एइमेलद्वारे कालिदासच उपमा दिविधरपधारिणी चैतमान- मन्दारिणी मती अभिदुरे मधमेदुरेसम्बर तदीयकाव्यप्रमरे दिद्यन्लनेवाविरतमित- स्ततो विधानमाना विलमनि फिल। 'ता ममाला सरदीव गङ्गा महौषधि नश्तमिवावमामः। मियरोपदेशामपदेशकाले प्रपैदिरे प्राकानन्मदिद्याः ।। [मा० १०२८] वस्तुतः कालिदासीय. निरतिशयलोकप्रियवं मवश्रेष्टवं प्रति गृङ्गारोपमपोर न परिपोष एव हेतुना सन्यते। तत्र च वर्णविन्याममापुरी, मापामाः प्राजन्ना, प्रसादरानगम्मतञ्चन्यादि गुणोत्वः स्वर्गे मुरनिमार- धाना इवाभिलक्ष्यले- 'अयि आमगावनानिनि ! २ इदानी पारीरनिर्वापरियों शारदी ग्योम्ना पटान्लेन वारयति', 'नाडूमे यदि तदिदं म्पमं रानम्, "बन्मे मुशिष्यपरिदत्तत्र विद्यालोचनानि मवृता', 'म. सगए रिश्वमिति' इत्यादि। व्हो को प्रमाण वाचां प्रदा? विचार या कालिदासस्य भारती ? नता वर्गपनी मनम्नप्यान, नाचमा मन्तुति, पराकी लेबन्यपि थाना मन्त्रमा घरती नानाप्रमरिनुमन्नरले, विशान्निमिति सापि वराकी, मामाभावान जादु दागानामिपतयेति । बिहुना : समतेनैव ममिना अादननैव चिना। पदाभिरियोदएष्टा गालिदामन भारती॥ इति । -- ·महाकविरश्वघोपः १---परिचय । २--रचनाः । ३--वृद्धचरितम् । ४--नाटकानि ।' परिचयः बौद्धमतावलम्दिषु कविपु महाकविरस्वघोषो नामात्युच्चपदमलङ्करोति। प्रचलितपरम्परानुरोधेन, विदित भवनि यदसौ फस्तप्रथमशताधा राज, श्रीर निष्क- देवस्य, गुरपदमलर्वाणः तत्सभाया राजव विपदमध्यतिष्ठत् । जन्मभूमिरस्य खलु साकेतमण्डलम् । कस्मिंश्चिद् वेदशास्त्रसम्पन्ने विप्रकुले चायं लब्धजन्मा जननी चास्य स्वर्णाक्षीनाम्नी परमविदुषी देवी । बौद्धधर्मदीक्षानन्तरमनेनाखिलाऽपि शक्तिसम्पद बौद्धधर्मप्रचारायव सम- पिता । बौद्धधर्मस्य रहस्यपूर्णान् निदान सिद्धान्तान् असौ कवित्वमाऽस्मिधुरया भाषया सर्वसाधारणजनानवबोधयितुमतितरा प्रायतत । एकतस्त्वयमत्युच्च- कोटिमाटोकमान. कविरपरतश्च प्रौढतमो दार्शनिक । तदेतत् सुवर्णे सुरम्वाधान- मिवाभ्युपपन्नमस्य रचनासु । रचना अस्य परमप्रथितं सर्वप्रयमं सौन्दरानन्दाख्यम् महाकाव्यम् । काव्येऽस्मिन् भगवता बुद्धदेवस्य नन्दनाम्नोऽनुजस्य निजप्रेयस्या सुन्दरीनाम्न्या देव्या रूह बौट- धर्मदीक्षाप्रहगवृत्तान्तं कयाऽपि मर्मभैदिन्या गिरा समुपन्यस्तम् । मानवान् दुखावसायिनो भोगविलासाद् विमुखीकृत्य तेषा त्यागतप परोपकृति प्रत्युन्मुखीकरणमेवास्य चरमोद्देश्यत्वेनावगम्यते । अस्य काव्यस्य दोली तु विशुद्धा वैदर्भी, भाषा प्रासादिकी, भावावेशाश्च सुकोमलाः प्रकृतिवर्णनचातीव हृदयङ्गमम् । तदित्य काव्यमिदं सर्वतोभावेन हृदयावर्जव सम्पन्नम् । अत्र सुन्दरी नन्दयोवियोग निशानिशानाथयोवियोगेन सहोपभिमान कवितल्लजोऽयं श्यि- च्चारतपा प्रनाति:- 'तां सुन्दरों चेन लभेत नन्दः, सा था निषेवेत न तं नतधू । नन्द ध्रुवं तद्विषलं न शोभतान्योन्यहीनाविय रात्रिचन्द्रौ ।'

·सौरिगाह याप्रकरणम् : महावि.अम्बारः
पपिच:-
तं गौरवं बुद्धगर्न वर्ष भापनि रागः पुनराव।
मोनिश्चयानापि भयो न तम्यौ तरन्तरनेवित्र राजहंमः ॥
यही नन्दस्य तदानीलनायाः काव्यविपन्नावग्यापाः गोदामिदं मार्मिक
चित्रणम् ! एफ्नो बुद्धस्य मामिशः उपशाम्तमान्ति, सपरताव प्रेयस्या-
म्ने केपि ममत्यमानाः प्रेमोन्लामाः अदाल, इति तरङ्गप तरन् राजहंम इव
अमौन पान शाकन वास्मातुम् ।विसंध्यत्रिमूटनयनि नावः ।
बुद्धचरितम्
बुद्धचरिनान्यं नामाम्यापरं महाशयम साटाविंशनिसहनिबद्धम् ।
मम्प्रति वेवलमम्याद तवाव्यस्य सनदशमगा एव समुपलभ्यते इति विषाद-
কা। সন্দি দি ফার্মে সাবলী গাঁৱদ্ধে অধিবনিমসার ব্যবহা
मंमिनम् । भापारस्य मुमयुरा प्रान्जला छ । यत्र-ना प्रतिवर्णनमपि रमणीय-
तर संवृत्तम् ।
ननमवघोषस्य कृमिरियं रविन्दरलाचप्रकृतिपूर्ण । यद्यपि सचिन
वचिद् बौदामिद्धानप्रनितिपादविषया पोप तत्तद्दार्शनिक्तत्वनिवेशार्य हतः
प्रयामः दूपलायां परिणत इशदनामतं, तथापि तावना काव्यम्य चारा चम-
रकार वापह्रोत का पारयेन । अश्वोपविरचितानि राम्मानि गीर्वाणवाइमपाल
নুন্যদি। বনালি কবি নিজাম বিশ্বণি। যৰি কৰি
पालिदानीय विधालानुदा न स्पेशान्ति तयापि पत्र-पुत्र सादामरल्यनीयं सायं
विनि, पहिलोक्य बाबस्तु इमद्यावदादन्ति, शनिदामहतो अस्वयोयम्य
पायानामनु तिमवलोक्यन्नाच पवायापन्नि कालिशमपूर्वकालनामाव-
घोषम्य मिनिम् । परं मुर्मानेर प्रन्यानमिदं भवति यादवघोषस्य काव्यानि न
मनार शनिदानीमदिन्ये, गोमनाया, पदविन्याममापय व स्पदिन समापि ।
অনাদিকালানুগনার বিবিগণ স্ব বো দিবস: বিদখালা-
वाला विमति न तथान्य कपि मारमय, वरावस्यापोषस्य तु माता।
मपि अनयोः शय्ये मादस्यमपि सचिवचित विस्मया मम्परम् ।
तयाचरितम्य तृतीपे मर्ग :-
सनः सुमारः बल गन्नाति, अन्वा जनः प्रेशरनादतिम् ।
दिया हयतनानि जम्मानर मान्यन एतापनमाः ॥१m
ता. सनाचोगविनितान मुन्नबालन्दोचनादन ।
पतालदिन्यम्नविनयभार गौसेनापि मनाः परः॥१४॥

·सस्कृतसाहित्यविमर्श प्रासादसोपानतलप्रणाद काञ्चीरवपुरनिस्वनश्च । विभ्रामयन्त्यो गृहपक्षिसधानन्योन्यवेगाच्च समाक्षिपन्त्य ।।१५।। वातायनेभ्यस्तु विनि सतानि, परस्परोपाश्रितकुण्डलानि । स्त्रीणां विरेजुर्मुखमण्डलानि सतानि हर्येष्विव पङ्कजानि ॥१९॥ दृष्ट्वा च त राजसुत स्त्रियस्ता जाज्वल्यमान वपुषा श्रिया च । धन्याऽस्य भार्येति शरवोचन शुद्धर्मनोभि खलु नास्यभावात् ॥२३॥ अय किल ब्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षादिव पुष्पकेतुः । स्यक्त्वा श्रिय धर्ममुपेष्यतीति तस्मिन् स्त्रियो गौरवमेव च ॥२४॥ इमानि पद्यानि रघुवंशस्य सप्तसागरधस्तादतिं पद्ये सह सादृश्यमनुः बध्नन्ति तत्कियद्यावदौचितीमावहति इति तु सुषियः स्वयमेवावलोकयन्तु । यदा अज इन्दुमत्या सह राजमार्ग प्राप तदा पुरसुन्दरीगा विचेष्टितानि धर्णयन् आह कालिदास ततान ॥७॥ तदा तदालोकनतत्पराणा सौधेषु चामीकरजालवत्सु । बभूवुरित्य पुरसुन्दरोणा स्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥५॥ आलोकमार्ग सहसा नजन्मा कयाचिदुद्वेष्टवान्तमाल्य । योधुन सम्भावित एव तावत् करेण रुद्धोऽपि च केशपाश ॥६॥ मसाविलम्बितमप्रपादमाक्षिप्य काविद् द्रवरागमेव । उत्सृष्टलोलागतिरागवाक्षादलक्तकाडा पदवी विलोचन दक्षिणमञ्जनन सम्भाव्य तश्चितवामनेत्रा। तर्थव वातायनसनिप ययो शलाकामपरी वहन्ती ॥८॥ जाला तरप्रेपितरिटरन्या प्रस्थानभिना न वबन्ध नोवीम् । नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाववलम्म्य चार ॥९॥ रतिस्मरौ नूननिमारभूतां राजा सहस्रषु तपाहि माला। पतेयमात्मप्रतिस्पमेव मनो हि जन्मान्तरसतितम् ॥१५॥ इति । ओपौरियामयावह साम्यम् ? ईश हि खस्यद्भुत सादृश्यमनपोरयसोर मिय भविपन्छाया नएरण रेचन सशेरते। पर मोदामाचर्या महाययीना दिने सादा मामात्य निर्मगुरुभपा गत्यापि सम्भवप्न माया:प्याटीपते । मतपना सादा सदस्य न गनाव सम्भवमोटित प्रय भत्र नारित मन्देहलवोऽपि पदावोपाय धाय परमोधरोमिलस्यने । पाध्यमेतत्यन्तगपार प्रसाधान्युपपन्नम् । निर्वाणतस्वान दोपदृष्टान्तरित सारलपोप दातम् नाम्योज्यछायानुसरण - ·४३५ लौक्रिमाहित्यप्रकरणम् : महाकविरस्वघोपः दीपो पया निवृतिमम्युपेतो नवानि गच्छति नान्तरिक्षम्। दिशं न काञ्चिद् विदिशं न काञ्चित् स्नेहक्षयात्रेवलमेति शान्निम् ।। काव्यालयाऽपि मसौ प्रथम श्रेणीमालम्बते:- 'कृपणं बत यूपलालसो महतो व्यापभयाद् विनिस्सृतः । प्रविविक्षति वागरां मृगपचपलो गीतरदेण वञ्चितः ।। अश्वघोषस्य रचनान्तरेप सौन्दरानन्दं बुद्धचरितञ्चातिरिच्य मूत्रा- लङ्कारः, महायानश्रद्धोत्पादः, वजसूची, गण्डितस्तोत्रमित्यतेऽन्ये सन्दर्भाः अपि अतीव हृदयङ्गमाः । परमस्य काव्येप भूयसा काव्यान्तरच्छाया प्रतिविम्बिता इव प्रतिभाति इति कुतूहलास्पदम् क्लि! इति दिक् । नाटकानि ययान्यनोदृद्धितम् यदश्वयोपोऽयं बौद्धकविष सुप्रयितः । प्रस्त १९१० तमेन्दे एदियाखण्डस्य दूरफानाख्ये स्थाने विद्वद्वरलूडसंमहाभागेन अश्वघोपविर- चितं नाटक्यमाविष्कृतम् । तत्रकं तु दारिपुत्र प्रकरणसंज्ञरम् पहिरडूरप- निवढम् । अत्र शारिपुत्रस्य मौद्गलायनस्य बुद्धोपदेशप्रहणविवरणं पल्लदितम् । नाटपनियमानुसारेणेदं प्रकरणं भवितुमर्हति । नान्दो प्रस्तावना-सूत्रधारादि- व्यवस्था च नाट्यतन्यानुवन्धिनी एव । विभिन्न प्राकृतभाषाणांप्रयोगोऽपिशास्त्रीयः। परन्तु पर्यवसाने भरतवाक्यस्य प्रयोगो नोपलभ्यते इति अस्य लक्षण्यं नाटकान्त- रेन्यः। अन्यनाटकद्वयं बुटितं विद्यते। तत्र प्रबोधचन्द्रोयवत् रपक्मेव, यत्र बुद्धि-पति-कोतिप्रभूतिकल्पितपात्राणां चित्राणि चित्रितानि। इतरच मृच्छकटि. बेन सादृश्यं भजते । अत्र मागधदती नाम्नी वाराङ्गना कौमुदगन्धसंजश्च विदू- परः। एतयोम्निोरचापि परिज्ञानं नास्ति । एषां नाटकानां भाषापि स्लिा- संत्रता प्रतिभाति। इति सर्वतन्त्र स्वतन्त्रः पदवाक्यप्रमाणपारावारीणः श्रीमदाचार्य. द्विजेन्द्रनायशास्वसिद्धान्तशिरोमणिभिविरचिते संस्कृत- साहित्यविमरिपे प्रन्ये अष्टमः परिच्छेदः । --

·रिपननायगायने परिपपामीरप एप रामो मातफरय सभापति
विमारहार मालिशोमायण माता-भत मष्टममय ताल सममा
नवम परिच्छेद
कविवरो भर्तृ मेण्ठः
१-परिचय । २--अस्प समयः ।
परिचय
सस्कृतसाहित्ये कदिवरस्य भर्तु मेछस्य नामातीव प्रतिभाशालित्वेन
स्मयंते । राजशेखरेणास्य सस्मरण स्वकीय बालरामायणाये परमरमणीय कार्य
वृतमवलोश्यते
बभूव वल्मीकभव
स्तत प्रपेदे भुवि भर्तृमण्डताम् ।
स्थित पुनयों भवभूतिरेखया
स वर्तते सम्प्रति राजशेखर।
तदिद कौदहलास्पद पद् वाल्मीकि-भवभूतिकालमध्यवतिन लोर विभूत
कविकुलगुरु मालिदासमप्रस्तुत्य भर्तृ मण्ठस्य प्रशसन विहितम् । तद्नम्महाकवे.
रस्य गौरवशालित्वमभिव्यक्ति ।
पुरा कवि
प्रस्य समय
महापविना सामोरोणपणेनापि राजताङ्गिण्यामस्य वर्णनम्पयस्तम"
'पोवश्य मेष्टस्तदरे दर्शयन् नवम् ।
भासमाप्ति तनो नापत् साम्यसाध्विति या वध'
अप ग्रन्यायित् तस्मिन् पुस्तके प्रस्तुते म्ययात् ।
लावष्यनिर्वाणभिया रामाधा स्वर्गभाजनम् ।।
अन्तरसतया तस्य तादग्या
तसतति ।
भत मेष्ट पविमने पुनल धियोऽपंगम् ।।
रा. हनीय तरनं २१४-२६)
एष। पारतरोन कंगत ४३० मिनामनिरप ए विभासोप समर

·सोक्तिमाहियप्रकरणम् : कविवरी भर्नु मण्टः अस्प रचनात्वेन प्रसिद्धं काव्यं हपौववधात्यम् । यद्यप्तपद्यत्वे न मुलमो. पलम्भम्, तथापि अत्यान्तरेषु बस्य प्रशंसनावलोक्नेन अस्य महनीयत्वं सुनरा- माविभवति । योमम्मटाचायण काव्य-प्रशस्य सप्तमोल्लामे 'बङ्गस्याम्यति- विस्तृतिः' इति पाध्यदोषं मन्यमानेन हयग्रीवा देव पद्यमेक समुदाहृतम् । अनेनास्य सुप्रसिद्धिः सुतरा ध्वनिता भवनि । परं समकालावच्छनिवास्य काव्यस्य सदोपत्यमम्युपोलितम्भवति । इदमा बोध्यम् यदालद्वारिकाणामेष समयः यतकाव्येषु परेप च अङ्गिनो मुख्यपात्रस्येव विस्तृत वर्णनं भवति न तदङ्ग- स्थामुन्ययेति । परन्तु योउदघे एप नियमः समुल्लपिनोचलोश्यने । मन हि खत्वङ्गी विष्णः, अङ्गञ्च पुनः हयग्रीवः । अत्र नायकम्य स्याने प्रतिनायक्स्यव यद् विस्तृत वर्णनं प्रपञ्चिनं तदेष दोषः। स एव मम्मटाचापण दोपत्वेन निर्दिष्टः 'अगस्याप्यनिविस्तृतिः' । कविराजेन सोड्ढलेनाप्यस्य प्रशंसायामङ्कितम् :- 'य. वदिचदालेग्यवस पवित्वे, प्रसिदनामा भूवि मत मेण्यः । रसम्लपि स्फुरति प्राम, दणे यस्योपवलना अम्य वशेरित प्रशंसन् श्वीश्वरो धनपाल आह :- 'वोक्या मेष्टराजम्य बन्या सृषिटपताम् । माविद्धा इव धुन्वन्ति मूनि कविकुज्जराः॥ पर पदचिन् हस्तिपनाना सुभाषितेप सूक्तयः उपलम्पन्ने ता अपि हस्ति- पवापरनाम्नो भत्तुं मेष्टस्यैवेति बह्मोनूचाना आशेरते । अस्य काव्यरसोऽपि समाम्बायताम् :- त्यस्तो वियगिरिः पिता भगवती मातंव रेवा नदी, ते ते स्नेहनिवल्यबन्परपियातुन्योदयाः दन्तिन.॥ वल्लोभामन हस्तिनि ! स्वमिदं बन्याय दत्तं वपु- स्त्वं दूरे प्रियमे लठन्ति च शिरपीठे क्लोराकुसाः। तयंब ।। धामग्रासं गृहाण, स्यन गनरलन ! प्रेमवन्धं वरिष्याः, पामायिनशानामनिमतमधुना देहि . पट्टानलेपम् । दूरीभूतानने सावरदपविभ्रमोद्मान्तरम्पा, रेवार लोपरद्रमकुमुमरनोयूसरा विध्यपादाः॥ -- ·महाकविभोरविः. (पष्टदातान्त्तराद) १-परिचय । २-रचना।३-स्थितिलाल । ४-मारवे मूक्तय । ५-वैशिष्टयम् । ६--भारवेरर्यगौरवम् । परिचय. महाकाव्यकृता श्रेष्या. कालिदासाश्वघोषयोरनन्तर कालप्रमानुरोधात महाकविर्भारविरेव 'रविरिवोदेति सस्कृतसाहित्यमहाम्बरे । अस्य कवे गिला. थगाम्भीर्यतुन्दिलवचनरचनापटीयसी, सुललितपदविलासलात्यलीलावती, विशुद्ध- रमणीयवर्णाभरणा भारती अमन्दानन्दसन्दोहोल्लासेन रस्य वा सहृदयस्य हृदय- सरोवर नोवेल्लयति । यपि व्यास-वाल्मोकिकविपुरदराणा सस्कृतसाहित्यधुर- धराणा काव्यवीणानिश्वणनप्रावीण्यं तु न पस्पास्य कवित्वाधार, तथापि सोऽतीव श्रवणमधुर प्रशस्यतरश्च सवृत' । रचना महामहिमशालिनो महाकवि-भारवे लेखनोलताप्रसूतमिदं किरातार्जुनीय' नाम महाकाव्यकुसुमम् । तत्कथावस्तु तु कविना महाभारतस्य वनपर्वत सङ्क १ प्रकाश सर्वतो दिव्य विदधाना सता मुदे । प्रबोधनपरा हद्या भा रवि भारवे ॥ २ भारवे पाल्यकालयित वास्तविक नाम तु दामोदर । भारविनाम तु पश्चात् कवित्वरब्धकीर्ते तस्य उपनाम। तदनु च एतन्नाम्नवाऽसौ प्रसिद्धि गत । भारविरारम्भादेवातिगम्भीर घोर महामेधाची जन्मजातकविश्च । अल्पे वयस्य- वास्य प्रकाण्डपाण्डित्यं सवृत्त लोकप्रशसाभाजनम् । परन्तु कविप्रवरस्यास्य जनक कदाप्येत न प्रशसस अपितु काले-कारेऽस्य निर्भत्सनामकरोत् प्रायश.-। एकदा 'सर्वेषा विद्वद्वराणामह प्रामाभाजन जातः परन्तु पितृचरणा मा सर्वदैव अथ जानन्ति' इति खिन्नमनस्को मातर प्रति सर्वमिद वृत्त न्यवेदयत् । तदा सुनवत्सर ऽस्य जननी भारवेजनक पप्रच्छ यत्रथमेव सकलगुणसम्पन्नमात्मज सातिरस्कार मवजानन्ति भवन्त । भवत्कृततिरस्कृतिना सोनोवोद्विग्नमनस्कतया काल माप यति इति विषीदत्यतितरां ममापि हृदयम् । ततो जनक आह ·तया चाह लौविसमाहित्यप्रकरणम् : महाा विभारविः निलम्, यद् तपनमधिवसतां पाण्डवानां तात्कालिप्रवृत्तान्तविशेषमविकृत्य प्रवृत्तम् । तत्र च पाण्डवानामन्यतमस्य प्राण्डवीरस्थार्जुनस्य किरातस्पधारिणः पापते. साशाद मोबास्त्रोपलाधरपं वृतमुपगम्पितम् । अष्टादशासर्गरपनिबद्ध- ऽस्मिन् महाकाव्ये इन्द्रकीलनामके पर्वते प्रवृत्तस्य शङ्करानियोपदस्पानीच रोम- पणं वर्णनं न कस्य हृदयङ्गमम् । अस्य काव्यस्यारम्भः श्रीशब्देनोपसहारस्च लक्ष्मीपदेन कृतः। शृङ्गारादिरसानां गौणतया वीररमस्य पुनः प्रायान्यन चित्रण- मनिमनोहरं सम्पनन् । प्राकृतियदृश्याना निरपण, शैल-सूर्यास्तमन-जलयोडा- बोनान्य वर्णनमनीव मनोजम् । स्वल्पः पदविदार्यवर्णनमेव क्वेरस्य वैशिष्टयम् । "नारदेरर्यगौरवम्" इत्युक्तिरस्य-विषये सुतरां सामञ्जस्यमश्नुत । पाशुपत- सजकास्त्रसंप्राप्तिपर्यवसानमेवास्म काव्यस्य फलत्वेनावसीयते । मल्लिनायः-- नेता. मध्यमपाण्डवो भगवतो नारायणत्याशनः, तस्योत्कर्षकृते । वयंचरितो दिव्यः किरातः पुनः। शृङ्गारादिरसोङ्गमत्र . विजयी वीरप्रपातो रसः मालाधानि च वणितानि बहुमो दिप्यासन्तानः फलम् ॥ इति । स्थितिकालः सोऽयं पवि. भारतस्थ क्तमं जनपदं स्वजनुपालमापात वस्य वा वा- स्थावतंसताङ्गत इत्यापि न निर्णयपयमारोहति । तथापि प्रचलिनप्रवादमनुः सन्धाय पुरावृतविदा भारवेः बालनिर्णयविपये रेवलं पतिपहिरव प्रमाणः पिञ्चिदुप्प्रतं पापंते नान्तरङ्गः। भारवेः रचनावात कालिदामोध- रचनामा प्रतिविम्वं प्रत्यवभासमानं कालिदामादाय पराभव प्रन्याधयति ।.एवं - भाषेपि भारवेःप्रभायो भग्नावभासते। श्रीबाणभट्टस्य कतिपतुन कुमापि भारवे- रवभामा प्रतिभाति । अत वाणभदृस्य स्थितिकाले भारवेयं प्रशोसिदिगन्नरालं माहर्भन मर्वगुणज्येष्ठ मुत मनपा निरम्रोमि, किनु नमतान्यधिकता गुणस्न दिदारह तथा क्रोमि । सफल च- 'गोभिप्रेरणा पक्ष्याशगमि, मुतक्षिता यालि नरा महत्तम् । इति इनुवाद माग्वजंतर १ तदेवरियोबांगर निगम्य भारविरनितरा नुनोप, पितर प्रति च हदि मस्थिताना दुनादनाना प्रायश्चित जिमामु, 'वनं गया गारवाग्य' इति गमाविष्टप्नया चचार । नानं चरन विराना-नीपास्यमिद महारान मनिमम इति हिंददनी।

·संस्कृतसाहित्यविमा न पस्पर्शति न दुष्करमूहितम् । दक्षिणापये राज श्रीराहोलस्य शिलालेखेप चालुक्यवशोदभवस्य थी पुलकेशिनाम्नी नपमणे प्रशस्तिलेखेषु भारवेल्लेखो. ऽयोतिरूपेणोपलम्पते यनायोजि न वेश्मस्थिरमयविधी विवेकिना जिन वेश्म । स विजयता रविकोति कविताधितकालिदासभारविकोति ।। यच्च रविकोतिसमल्लिखिते पुलकेशिद्वितीयस्य ताम्रशासनफलके भारदे- मोल्लसति, तत्पत्र षषष्ट्युत्तरपञ्चशततमे, (५६६) शकसम्वत्सरे ग्रस्ते चतु स्त्रिशदुत्तरपट्दशतकमिते (६३४) कालिदासप्रसङ्गेन सम्यगुट्टद्धितम् सविवरणम् । सदिद सुस्पष्टमावेदयति यदस्य स्थितिकाल क्रोस्तोय ६३४ सवत्सरत पूर्वतन- एव । अवन्ती सुन्दरीकथापर्यालोचनञ्चाऽय पुलकेशिद्वितीयस्य विष्णुवर्द्धनस्य राजसभापण्डितमण्डलललामभूतोऽयमासोदिति सम्यक पुष्णाति । एतावता प्रोक्त. काल एव कवेरस्याविर्भावकाल इति प्रतिपत्तु न दुष्करम् । 'तावद भा भारवे ति यावन्माघस्य नोदय । उदिते नषधे काव्ये क्व माघ क्व च भारवि ॥ इत्यस्मिन् नैषधप्रशस्तिपरे पये पधप्रशसकाना केपाश्चितचनेन सम भारविमाघयो मोत्कीर्तनमाकलय्य केवन समालोचका समुपकल्पति भारवि. माधयो समकालवत्तित्वम् । पर तन्न विचारसहम् । यतो माघादूप्वतनकालविरधि तेषु सन्दर्भेष्वपि भारवे सुभाषितमुपलभ्यते तस्मात्तध्वंतनकालस्तु भारवेराविर्भाव- पाल इति तु सुतरामनुमात शक्यते । न च तावतेदमपि वक्तुमर्ह यामाधकविरत्य- यांचीन इति यतो भारवे अनेके श्लोका प्राक्तनालङ्कारिफस्य भट्टमम्मटाचार्यस्य वृतौ काव्यप्रकाशे एव मन्येष्वपि सन्दर्भेषवृता दृश्यन्ते। अत तस्मात्पूर्वतन एव मायसमय । मम्मटाचार्यस्य स्थितिकाल कौरतीयंकादशशतवमिति सम्भाव्यते । क्वेर्मायस्याविर्भावस्तु तत्पूर्वस्मिन् नवमशतके शमदातके या समवधार्यते काल. तत्त्वविदोष । सुतरा भारविस्तु पुन माघकवेरपि पूर्वतनकालवर्ती प्रति सम्मक प्रतिपद्यते । एतच्च भारवीयरचनाया मापोयकाव्येषु प्रतिलिम्पितत्वदर्शनावात भति । ययाहि शिशुपालवधस्य प्रथमसमें महपिनारदेन मदवितस्य कृष्ण द्विपदचेदिभूभुजोऽवस्थाया निरुपण तदनुश्रवणे महाविद्वेषिण बलदेवस्य निरति- शयमौद्धस्य तदुपमान्तये व नीतिवचन-तकोत्तनम्, तव विस्तार्जुनीयेऽपि नाव दणिवेशधारिणो पनघरस्म मुखेन दुर्योधनस्य गतिविधिविज्ञापनम्, तदन ओजस्विगिरा प्रसर, तत्पशमनापं युधिष्ठिरस्य नीतिसवलितवचनप्रपञ्चौर रणम् इत्यादिम परस्पर सादस्य प्रणिभात्य, सम्पर पश्यते प्रतिपत्त यन्मायोऽपि तत्पूर वतिनी भारदै छायां स्वरचनास्वनुहरति भूयसैति । - भीमा ·४४१ रोविरमाहियप्रकरणम् महाकवि रवि यच्च कंचन व्याहरन्ति यद् भारविणा जन्मना महारा'भूमि मुभूपिता किरातार्जुनीयस्य निम्नाङ्कित पधमाघारीत्य उरसि शूलभूत प्रतिहता मह प्रतिहति यपरर्जुनमुष्टयः । भूशरया इव सहामहीमृत प्रथनि रोसि सिन्धुमहोर्मयः ॥ इति अत्र सहमहीभृत्त इति पददर्शनात सह्याद्रिदेव क्वैरावासभूमिरिति कल्पितमवगम्यते। अतएव विरपि महाराष्ट्रदेशीय इत्य प्रतिपनम । परन्तनान्ये विप्रतिपद्यन्ते । तेषा वाचोयुक्निरियम् यत् सहाद्रिनामोन्लेखनव पदि संव भूमि पवेजन्मभूमिरिति अनुम येत तहि दक्षिणदिग्विभागाना, सहासुलेशादिौलमाला. नाम्, गोदावरी-कावेरी सानवर्णोप्रभृतिनदीनां वनोपवनस्यलोना च वर्णयितु 'हरिविजय काव्यरचयितु काश्मीरजस्य रत्नाकरस्य तत्तद्देशावासालातन्त्रपरि- घल्पने को वा प्रत्यूह । एव विध्याद्रिवननिझरवर्णनप्रवीणो वाणोऽपि तत्प्रदेशाधि वामि वेन क्यार नालद्धरणीय तस्मात्स्यचिस्यानविदायस्य वर्णनवदात् क्वीना तव निवासस्यल वल्पना न मनाक पद्धेयपद्धतिमधिरोहति । कविवरोऽयमरडारशास्त्रनिगुणो_नोतितन्त्रेषु प्राण्डपण्डित प्रोटो यावरणाचासीद् इति धारणा तद्विषयेऽद्यापि सुतरा स्वारस्येन जागतितरा विद्वन्मण्डले । प्रतिपयर्याललेवन भारविणा ताश्यंतीक्षणशा कृतमिवावलोक्यते । अनएव अस्प वर्णनप्रसरे सजीवता दृगोचरीभवति । सापालवर्णन कियचम- रकारपूर्णम् मध्यमोपनि ल्मदशावक्त च्युतिमुपेयपि भानौ । धौरवाह परिवृत्तिविलोला हारष्टिमिव वायरलक्ष्मीम् ॥ अत्र परिवृत्तिविलामिति कोदगौचितीपूर्ण प्रयोग भारवे काव्य तरप्रणेनु ससारानुभवस्योत्वकोटयवगाहिप्रतिपत्तिमावेदयति, प्रत्याययति च तस्य ससारमयस्य पारस्वताम् । याचनावृत्ति मधिरोति, अभिनन्दति चास्माभिमानगणम् सुभाम् । 'अपातपूर्वा परिवादगोचर, सता हि वाणो गुणमेव भावने ।' सन्जनाना वाणी निन्दा न जानाति। "वसन्ति हि प्रेरिण गुणा न वस्तुनि" गुणा खटप्रेम्णि निवसन्ति न तु वस्तुनि इति क्यन स्वितभ्यता विति। किरातार्जुनीयस्य चतुर्य समें भारद्ववर्णनम्, पञ्चमे च हिमाल्यवर्मनम, अपमे सर्गे गायसहिताप्मरमा कुसुमावचवर्णनम, जल्योगवन्नम् मालान, - ·यावन्मानान तथापि रमगर्भनिर्भरत्वान चिजहाति मनागपि सा मापंम् ।.याहरूपमेव अग्नि सस्कृतसाहित्यविमर्श दशमे च षड्तुवर्णनमतीव मनोज सवृत्तम् । एव काव्यमिद अलइकृतिना, शल्या च निदर्शनभूततया कवये यश प्रतिष्ठाप्रदञ्च प्रत्यपद्यत । अस्याक्तिया उपदेशा निरतिशयसहृदयहृदयावर्जका तावदाधियते लक्ष्म्या तावदस्य स्थिर पक्ष । पुरुषस्तावदेवाऽसौ होयते ॥ स पुमानर्यवज्जन्मा यस्य नाम्नि पुर स्थिते । नान्यामडगुलिमयेति, सख्यायामद्यताडगुलि ॥ ज्वलित न हिरण्यरेतस चयमास्कन्दति भस्मना जन । अभिनतभयादसूनत सुखमुन्नन्ति न धाम मानिन । सूर्वया स्वहितमाचरणीयम् । किं करिष्यति जनो बहुजल्प । विद्यते नहि स कश्चिदुपाय , सर्वलोकपरितोयकरो य. ॥ मुनिरस्मि निरागस कुतो में भयमित्येष न भूतयेऽभिमान ।, परवृद्धिप बद्धमत्सराणा किमिव ह्यस्ति दुरात्मनामसाध्यम् ॥ इत्यादि कवेरस्य सम्प्रति किरातार्जुनीयारयमेकमेव काव्यमुपलभ्यते । अर्यगौरव- दृशा, राजनीतिरहस्यनिरूपणधिया च काव्यमिद काव्यान्तरेम्य अतितरा वैशिष्टय- मावहति । वर्णनशैली चास्यौज पूर्णा । अस्मिन् हि महाकाव्यस्य अदिलानि क्षणानि परिपूर्णतया अभिव्यक्तिमुपगतानि विभाव्यन्ते किल । महाभागेन कृष्ग- पविना स्थान एवोक्त खलु :- तदेव वृत्त्यापि महान्तमर्थ, प्रदर्शयन्ती रसमादधाना। सा भारवे सत्पयदीपिकव, रम्याकृति करिव नोपजीव्या ।। चतुर्यसमें शरद्वर्णनमारचयताह मुखरसौ विद्रुमभङ्गलोहित शिखा पिशगी क्लमस्य विभ्रती। शुवावलिप्यंतशिरीषकोमला, धनु श्रिय गोत्रभिदोऽनुगच्छति ।। वीदृशी सुसश्लिष्टा अपूर्वा कल्पना । जलक्रीडामारचयन्तीनामप्सरसा चारचित्रणमपि विचिदालोचनीयम् तिरोहितान्तानि नितान्तमाकुलरपा विगाहादल प्रसारिभि । ययुर्वधूनां वदनानि तुल्यता तिरेफवन्दान्तरित सरोरहं ॥ [fr. ८४०) पद्यपि भारवे भाषा पचित्वचिदर्यगाम्भीर्यकाटिला सम्माता 1 प्रतापने नारियल्पावत् । म्यन्तरन्तु तत्सरसरासम्भूतमानन्दमेव आतनुरे सहृदयानाम् । तथा मल्लिनायोःप्यार ..

·लौविकमाहित्यप्रकरणम् महाकवि रवि ४४३ नारिवलफरसम्मिन वचो, भारवे सपदि तद्विभग्यते। स्वादयन्तु_रसगर्भनिर्भर, सारमस्य रसिका-ययेप्सितम् ।। विशिरोमणि क्षेमेन्द्रोऽप्यस्य पदास्यवृत्तोत्कृष्टतां वर्णयप्ताह वृत्तन्छयस्य सा कापि, बदास्यस्य विचिरता। प्रतिभा भारवेयन, सच्यायनाधिकोहता।। महाकाव्यचतिवृत्ते भारवि सालतकाव्यशैलीप्रवर्तकेषु पविभूध- न्येषु प्रमुखपदमलद्धरोनि । प्रायश नीति-निगूडतत्त्वनिगुम्फन सवादर पेणाति- चारतया निस्पति । तत्किञ्चिदास्वादयन्तु विज्ञरसिका अपि तद्वचनारस- माधुरीम् :- वन्ति ते मूढधिय पराभव • भवन्ति मायाविषु ये न मायिन । प्रविश्य हि नन्ति ठरस्तयाविघा न सवृतानिदिाता इवेपथ ॥१॥३०॥ बिहाय शाति नृप धाम तत्पुन प्रसीद सपेहि वधाय विद्विपाम् । प्रजन्ति मायूनवप निस्पृहा शमन सिद्धि मुनयो न भूभूत ॥१॥४२॥ विषमोऽपि विगाहते नय कृततीय पयसामिवाशय । स तु तत्र विशेषदुर्लभ सदुपत्यस्यति कृत्यवत्म य ॥२॥३॥ क्षययुक्तमपि स्वभावज दघते धाम शिव समृदये। प्रणमन्त्यनपायमुथित प्रतिपच्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ।।२।११॥ अभिमानक्तो मनस्थिन प्रियमुच्चपदमाररक्षत । विनिपातनिवर्तनक्षम मतमालम्बनमात्मपौरुषम् ॥२॥१३॥ तेजस्विना स्वभाव कीदृक्षारतया वर्गपति विभक्ष्य पर पयोधरान् धनत प्रार्ययते भृगाधिप । प्रति सल सा महीयस सहते नान्यसमन्नति यया ॥२॥२१॥ सहमा विदधीत न रियामविवेश परमापदा पदम् । वर्णने हि शिमध्यकारिण गुगलम्या स्वयमेव सम्पद ॥२॥३०॥ स्न्या धरित्री तव विक्रमेण ज्यास्तवीर्यास्त्रवले विपक्ष । अय प्रयाय विधिविधेयः प्रपतन्त्रा हि रणे जयश्री ॥ भारवेः सूक्तय - भारवे पविताया सूक्तमोऽपि मनोहरतरा पटिता, तया प्रसनत्राहि रणे जपत्री।

·संस्कृतमाहित्यविमा यर विरोधोऽपि सम महात्मभि । हित मनोहारि च दुर्लभ यच । गुरुता नयन्ति हि गुणा न सहति । विजानतोऽपि हनपस्य रौद्रता, भवत्यपाय परिमोहिनी मति । प्रायेण सत्यपि हितायंकरे विधी हि, श्रेयसि लन्धुममुखानि विनाऽन्तरापि। ननु वक्तविशेषनि स्पृहा, गुणगृहा वचने विपदचत । विचित्रस्पा सलु चित्तवृत्तय । पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् । समेन सिद्धि मुनयो न भूभृत । निवसन्ति पराक्रमाशया,न त्पादन सम समृदया। न महानिच्छति भूतिमन्यत । प्रकृति खलु सा महीयस सहते मान्यसमुतति यया। विजितक्रोधरवा जिगोषवः ।। समवृत्तिरुपैति मार्दव, समये यश्च तनोति तिग्मताम् । अधितिष्ठति लोकमोजसा, स विवस्वानिव मेदिनीपतिः ।। बोतस्पृहाणामपि भव्यभाजा, भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाता । मोह विधत्ते विषयाभिलाप । निरत्सुकानामपि योगभाजा, समुत्सुकेवामुपैति लक्ष्मी । रम्याणा विकृतिरपि प्रिय तनोति । दुःखिते मनसि सर्वमसह्यम् । नासहायमुपयाति जयश्री। आत्मवर्गहितमिच्छति सर्व । हरति मनो मधुरा हि योवनश्री । चलति नयान्न जिगोपिता हि चेत । सुलभा रम्यता लोके दुर्लभ हि गुणार्जुनम् । आपातरम्या विपया पर्यन्तपरितापिन । मूल दोषस्य हिंसादे अयंकामी स्म मा पुष , तो हि तत्वावबोधस्य, दुरच्छेदावपप्लवो। जोयन्ता दुर्जया टेसे रिपयश्चक्षुरादयः, गितेषु ननु रोकोऽय तेषु कृस्न त्वया जित ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श सर्वतोभदरच, दे या कानि नि का वादे वा हि का स्व स्व का हि वा का का रे भ भ रे का का नि स्व भ व्य व्य भ स्व नि॥१५॥२५॥ एतादृशानेकगुणगरिम्णा एव किलाय भारवि विद्वन्मर्धन्याना परमादरा स्पद गत । किरात माघ-नैषधेतिसुप्रथिताया महाकाव्यत्रयीकोट्यामस्य रचनयाऽपि पदमुपालम्भि। सत्यमेवोक्त केनापि- नवसर्ग गते माघे. नवसर्गे च नंषधे। नवसर्गे किराते च नवशब्दो न विद्यते॥ भारवेरर्थगौरवम् वस्तुत भारवेरर्थगौरव मिति प्रसिद्धि सुतरा सामञ्जस्यमावति । ग्रन्थभूपस्त्यभिया नात्र तत्पल्लवयितुमुत्सहामहे तथापि तत्प्रति न सर्वया उपेक्ष णमपि न न्याय्यमिति किचिदिव प्रदृश्यते - मनु साहसिकस्यापि फलसिद्ध सत्कि विवेकेनेत्यत्राह . अभिवषति योऽनुपालयन विधिबीजानि विवेकवारिणा। स सदा फलशालिनी क्रिया, शरद लोक इवाधितिष्ठति ॥ विजिगीषुभिनपै क्रोधादिषड्वर्ग विजित्य गुर्वी सिद्धिमुद्दिश्य पुरुषार्योऽभ्य पायेन योजनीय नहि स्वल्पस्य कृते भूयान् व्ययो आयासो वा विधेय शिवमौपयिक गरीयसी, फलनिष्पत्तिमपितापतीम। विगणस्य नयन्ति पौरुष, विजितकोघरया जिगीषव ॥ विजितकोपरयविजिगीषुभिरवश्यतया भाष्यम् । युत ? इत्यत्र निद मानमाह अपनेयमदेतुमिच्छता तिमिर रोपमय धिया पुर । अविभिन्न निशात तम प्रभया नाशुमता प्युदोयते ॥ नन दुर्बल प्रोधादिक त्यजेत् बल्यतस्तु क्रोपादेव फलनिष्पत्ति, इत्य ग्राह बरवानपि पोपजन्मन , तमसो नाभिभव रणद्धि य । अपपक्ष इन्दयी बला , सक्ला हन्ति स शक्तिसम्पद ॥ - ·४८७ लौविकमाहित्यप्रकरणम् : महाकवि रवि. अय विमृश्यकारिणा साफल्यमाह :- समवृत्तिरपति मार्दवं, समये यश्च तनोति तिग्मताम् । अधितिष्टति लोरमौजसा, स विवस्वानिव मेदिनीति.॥ निदिष्टमार्गादन्ययाऽचरणेऽनिष्टापतिमाह :-- क्व चिराय परिग्रह श्रिया क्व च दुष्टेन्द्रियवाजियश्यता। शरदभ्रचलाश्चलेन्द्रियरसुरक्षा हि बहुच्छला श्रियः।। एवं समीक्ष्यकारिणोऽपि यदि देवविलसितादनर्यापत्ति. तहि न तत्र पाऽपराध्यति :- 'स्पृहणीयगुर्गमहात्मभिश्चरिते वमंनि यच्छता मन । विधिहेतुरहेतुरागता विनिपातोपि सम. समुनते.॥ इत्याद्या महाकविभारविकृता. सालतिस्वर्णसूक्तय. कस्प मनस्विनो मनस्सम्मोहं नातन्बने । विश्च--- जितेन्दियत्वं विनयस्य कारणम् , गुणप्रक्यों विनयादवाप्यते । गुणाधिय पुसि जनोऽनुरज्यते , जनानुरागप्रमवा हि सम्पद. ॥ इति । राजनीते. स्वल्पं चित्रयमाह :- 'सत्यान्ता च परवा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्यपरा वदान्या। नित्यव्यया प्रचररलयनागमा च वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेवरूपा। किञ्च भारवेः प्रकृतिवर्णनसरणिरपि नितरा मनोसा। निदर्शनरूपेणार पतिपयपद्यानि रसिकाना मनोविनोदापोदाहिपन्तै । शारदमुद्दिश्य :- मुखरसो विममङ्गलोहिल., शिया. पिरागी क्लमस्य विभ्रतो । शुकावलियनशिरीषकोमला, धनु श्रियं गोत्रभिदोऽनुगच्छति ॥४॥३६॥ जलपीडामारचवन्तीनामप्मरसा चित्रणम् - "तिरोहितान्तानि नितान्तमाकुलरपा विगाहादलक. प्रसारिभि । ययुबंधूना वदनानि तुल्यताम् , द्विरेफवन्दान्तरित. सरोह ।। एकत्र युधिष्ठिरः भीमस्प भाषण प्रसमाह :- स्फुटता न पदरपाहता, न च न स्वीकृतमयंगौरयम् । रविता पयगयंता गिरा, न च सामग्रंमपोहिल चित् ॥२७॥ चे भारवि शायरलाय पालिदामादिसाम्य नापिगन्छेत्तथापि अयं. गाग्भीयं चिरपदावलिप्रयोगश्च तद्वचनामु नूनमनहरति पाञ्चनर्माणसंमोगम् । निराकानीयस्यायिरो भाा रोविष्णुसयादपरिपूर्ण, तस्म यिविपन्छन्दोमनोजना, भागाम्भीर्य, सरसो वाचा प्रवाहच वस्य मरमिन जनमति विस्मयरम्परामिति ।

·7 महाकविः भट्टिः १-परिचय । २-कोऽय भटि म कश्चाऽस्य बाल परिचय श्रीवत्सपदलाच्छनस्तत्रभवान् भट्टिनामा महाकवि पदवाक्यप्रमाणवित, कुशल काव्यकलाकलाकार सौराष्ट्रषु वलभीनाम्नों नगरौं स्वजनुषा समलञ्च- कार। एष किल कवि महीपालश्रीधरसेनस्प आसीत् सभापण्डितमणि । श्रीधर- सेनस्य च स्थितिकाल' प्रस्तषष्ठान्द्युत्तरार्द्धादारभ्य सप्तमान्धा आरम्भकाल पर्यन्त एव निर्धारित कालविद्भिरिति शिलालेखैरवगम्यते। महाकविभट्टिप्रणोत 'रावणवध मित्यपरनामधेय भट्टिकाव्यमिद व्याकरण- शास्त्रमधिजिगासूनामत्युपकारक व्याकृतिप्रक्रियाऽलडकृत महाकाव्यम् । मादा- लङ्कारसहकृतार्यालङ्कार एवास्य काव्यस्य वैशिष्ट्यम् । यमकावलिरपि अतीव मञ्जुला, भाषा च नितरा प्राञ्जला। तद्यथा- नगजा नगजा दयिता दयिता, विगत विगत ललित ललितम् । प्रमदा प्रमदा महता महता, मरण मरण समयात् समयात् ॥ कवेरस्य प्रकृतिचिमणम, प्रौढा च व्यञ्जनाप्रणाली, प्रभावशाली र सवादप्रसर कस्य मनोन रजयति। तद्यथा--- तज्जल यन सुचारुपङ्कज, न पङ्कज तद्यदलीनषट्पदम । न षट्पदोऽसौ न जुगुज यत् कल, न गुञ्जित ताम जहार यन्मन ॥ एकावल्पलद्वारस्यंतदतिरमणीयमुदाहरणम् । अस्य तायच्चत्रपाल-पमकाऽलङ्कारोऽप्यति मनोहर । अवसित हसित प्रसित मुदा विलसित हसित स्मरभासितम। न रूमदा प्रमदा हतसम्मदा पुरहित विहित न समीहितम् ।। मण्डलाकारेण यमितत्यादेतच्चरवालमदोर्यते । काञ्ची-यमकमपि पिशता शितामनुदिश स्फुटताम् रफ्टता जगाम परिविह्वलता। हस्ता अनेन महताचरित चरित महत्त्वरहित महता ।। इति ।। - ·परस्परा लौक्किमाहियप्राणम् : महाकवि मटि. महाक्वेरस्य भरद्वर्गननंपुगी प्रणिनालयन्तु विच्चगा अगवाक्षर्णन । अयोध्याया निर्गय राम सलमग मरद ददर्श। बालस्याप्रत्यक्ष वान् त रायं- दर्शनादेवात्र भारद औपचारिक्झान गम्यते तरगतनाच्दर पलाशंग्लानिय सातिशय दयन्नि। मयूमदोनाग्निएबीनि रेजम्ताम्रोपलान्याकुलपट्पदानि ।। विम्दागतम्तोरवन' मन्द्ध निजा दिलवयापहृता पयोमि । सानि साऽमयंतयेव तेनु सरोजलक्ष्मी स्यन्पद्महामं ।। निदातुपारनपनाम्ब-कल्प, पत्रान्तपाणल्दच्छविन्दुः । उपासरोदेव नदत्पतझं कुमुद्रतीतौरतदिनादौ ॥ वनानि तोयानि च नेत्रश्ल्प , पुष्पं सरोनंदच निगेनन्ङ्गं विस्मयन्ति लक्ष्मीमातोश्याचारियादरेण ॥ काव्यकलापि प्रास्ता। मीता वर्गय नाह- हिरण्मयो मालल्तेव जगमा च्युता दिव स्याग्नरवेरिव प्रमा। शशागतेरघिदेवनाकृति सुना ददे तस्य सुताय मयिली। प्रभातवाताहतकम्पिताकृति कुमुहतोरेणपिनाविप्रम। निरामनगाकुपितेव पद्मिनी न मानिनी समतन्यमङ्गमम् ॥ भट्टिकाव्य' प्याररणप्रधान महाकाव्यम् । व्याररणावदोपाधिनिगामूना धाराणामनप्रदेच्छया सौक्येणव व्याकृतिमवगमयितुमिद विरचिन महारबिना मट्टि- महामागेन । प्यारणमार्गप्रदर्शनपुरम्मर कायचय नयनाभिरामरामस्यामृन- मपि निकाम मम्मतमा विभूतमिव । उक्तञ्च कनाप्यभिपतन वातिवपक्पेय रामराजस्यामृतम् । शब्द वाक्य-पदच्छेद-म्प्यूरापर-विशेषट् ॥ घाया कोगधन्दोन्यामरया रमेन च। पञ्चकनान्वित काव्य भट्टिकाव्य विराजने। तदेव रम-अलङ्कार-पददिन्यामदिनाममन्दिन वायमिदमतिमुभग सम्पन्नमिति। १. भटिकामिन द्वाविंशतिमर्ग प्रणिबद्ध, नत्रादिनचनुसार प्रमाण- नियमाः, ततो नवममापन विगेपनियमा , तदनु प्रयोदामानिम् मन्यारा, तदनन्तर दाविशतिमापन माययाच प्रश्मिदा । दिद व्यानराम्य जोरातुभूत मालिकानिद दिदुपा ममा निरनियादरम्पदामून विग्मति । २ यद्यपि वह नाघोष तयानि पठ पुत्र राम् । स्वजन वनो माभूत, मरर शार, मत् मात्॥

·पायातन पपेन मुनरो व्यापते यद् भामहात्पूर्ववालभव एव भदिरासीत । प्रमिदालभारिपपोदण्डिनामोरपि भट्टिप्रणीतालबारे मामस्मरणमपि में दायत। तदनषि यन्मयनि भट्टिमहाभागस्य इपिडभामरमहाभागात्पून संस्कृतसाहित्यविमर्शः ४५० दोपतुल्यः प्रवन्धोऽयं, दादलक्षणचक्षुपाम् । हस्तामर्श इवान्याना भवेद् व्याकरणादृते ।। फिञ्चास्य काव्यस्य वैशिष्टचं द्योतयन्- व्याख्यागम्यं काव्यं, उत्सवः सुपियामिव । हता दुर्मघसश्चास्मिन्, विद्वत्प्रियतया मया। यत्रदं काव्यं कृतं चद्दर्शयन्नपि कविराह शाध्यमिदं विहितं मया वलन्यां श्रीधरसेन-नरेन्द्र पालितायाम् । कोतिरतो भवतानृपस्य तस्य प्रेमकर, क्षितिपो यतः प्रजानाम् ॥ इति । कानिचित् पद्यानि तु अस्य निरतिशयरमणोयानि रामोऽपि दाराहरणेन तप्तो, वयं हतबन्धुभिरात्मतुल्यः। तप्तेन तप्तस्य यया तथा नः सन्धिः परेणास्तु विमुञ्च सीताम् ॥ कोऽयं भट्टि म कश्चास्य कालः अय कोऽयं भट्टि म, को वास्य निश्चितः समयः इति किञ्चिदिव, स्यूणानिखनन्यायेन पुनरपि भूयस्तरं विविच्यते। यद्यप्पत्र विषये इदमित्यन्तया न विञ्चिद्वक्तुं दाक्यम् । तयाऽपि कालविदामाशयमनुरुध्य प्रस्तूयते तावत्-केचन तक्यन्ति यद् वत्सभट्टिरेव भट्टिनाम्ना प्रसिद्धि गतः, न कश्चिदन्यः । अपरे भर्तृहरि- रेवायम्, भर्तृ शब्द एयापभ्रष्टः 'भट्टिः' सनातः। परं सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्ष. णेन एतत्कल्पद्वयमपि शशशृङ्गग्यते । वत्सभट्टः महाय्याकरणेन भट्टिना सह कात्म्यं यत्सभट्टः कृतौ आपतितानि व्यावृतिस्खलितानि एव स्वयं निराकुर्वन्ति । नहि तेजस्तिमिरयोरभेदं चक्षुष्मन्त. सोढुमर्हन्ति । इत्यमेय भर्तृहरिरेवापभ्रष्ट भट्टिः संवृत्त इत्यपि क्लिष्टकल्पना मात्रयाऽपि नावतरति बुद्धिपद्धतिम् । तदेवं मन्यामहे, एतद्द्याद् भिन्न, कश्चिदन्य एव स्वनामधन्योऽयं भट्टिः भवेदिति निर्णय एव रोचिष्णः । बालविषऽपि, धौधरसेननृपतेः समये भट्टिरभू इत्युक्त पूर्वम् । तत्र विवेचनीयं भवति यत् थोपरास्या नृपास्तु चत्वारोऽभवन् । सेप पश्चरम सः ६४१ तमे संस्तादे दिवङ्गतः। तेनानुमातुं शक्यते यत् हस्तामः पातमिनदेशीय एव विशेष सम्भवेत् । पिञ्च-प्याल्याणम्पमि काव्य उन्राव: सुपियामनम् । हता दुर्मेषसाचास्मिन् दिप्रियतया मा॥' इति भट्ट - भवनम् इति दिए ।

·महाकविः माघः (६६०-६७५) १-परिचय. । २-शिशुपालवधम् । ३-माघस्य समय. । ४-माघम्य प्रकाण्डपाण्डित्यम् । परिचयः संस्कृतवाडमयमहोदपस्तत्रभवान् महाकविर्माघः खल्यत्यन्तभासुरं रत्नम् । अस्य हि नवाभिनवपदविन्यासविलासः नितरां प्रौढ लोकविश्रुतश्च । एनमु- द्दिश्य जनयुतिरिपं प्रसिद्धा-'नवसर्गगते माघे नवदाब्दो न विद्यते। सेयमुक्नि. खल बहुप्वंदोषु तप्यता विति । एतद्विरचितं शिशपालबधं नाम महाकाव्यं, 'माघ- पाव्य'मिनि तमाम्नाऽपि प्रथितम् । अस्मिन् काव्ये वर्णनशैली मतोव प्रौढा, वर्णन- मलङ्कारपूर्ण भावगाम्भीर्यसम्भृतञ्च सम्पनम् । तद्यया.- 'उदयति विततो रश्मिरज्जावहिमाची हिमयाम्नि यानि चास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारिवारणेन्द्रलीलाम् ॥१०॥ अस्मिन् पये कवि. रवतानाम पर्वतमभयतः सूर्यन्दुरुपविलम्बि घन्टाद्वय- परिवारिवारणेन्द्रलोलामावहन्तमिवाकलयति । मन्येऽस्य क्वेः 'घन्टामाध' इति नाम्नः प्रसिद्धौ इतिनिर्दिष्ट कल्पनेव पोजम् । एतादृशाविचित्रोक्तिमुपजीव्यय पदाचित् कविरेप समजनि विद्वज्जनाना परमप्रशंमाभाजनम् । तथाहि :- 'उपमा कालिदासस्य भारवेरयंगौरवम् । नंप पदलालित्यं माघे सन्ति पयो गणाः॥ परं वस्तुतत्वेषु विमृश्यमानेषु विदितं भवति पत्प्रशास्तिरियमस्य प्रशंसका- नामनियोक्तिमेव व्यक्तीकरोति । यतः पया उपमाया कालिदासस्य, पयावा अयं- गौरवे भारवे , नपपस्य च पुनर्पया लालिपे पदं न तया माघस्य । मामस्तु एपा महावयीनां पतयापि तुला नापिरोहति इति बद आशेरते। वस्तुतः कविन्द- चारत्यापेक्षयाम्प रचनायां पामिडयोहिमा एवाग्भाति प्रानतरः। पदविन्यास- प्रवाहोऽपि न निसर्गमुलभः प्रत्युत हहादाप इवाभानि । प्रवादपाण्डित्यन्तु तस्य स्पर्ट पद-पदे य्यश्नोभवनि । महाटीशरार: श्रीमन्तिनाय. माघस्य काम्प- फलां वर्णपाताह :- .

·सस्कृतसाहित्यविमर्शः ये शब्दार्थपरीक्षणप्रणयिनो ये वा गुणालद्धक्रिया शिक्षाकौतुकिनो विहर्तुमनमो ये व ध्वनेरम्वगाः। क्षुभ्यद्भावतरङ्गिते रससुधापूरे मिमक्षन्ति ये, तेपामेव कृते करोति विवृति माधस्य सर्वषाम् ।। नेताऽस्मिन् पदुनन्दनः स भगवान् वोरप्रधानो रसः, शृङ्गारादिभिरगवान् विजयते पूर्णा पुनवर्णना। इन्द्रप्रस्थगमाशुपायविषयश्चंद्यावसादः धन्यो माधवि. वयन्तु कृतिनस्तत्सूक्तिसंसेवनात् ।। शिशुपालवधम् माविरचितं शिशुपालवयं नाम महाकाव्यं विशतिसर्गसंग्रथितं पञ्चा. शदुत्तरपोडाशतमितः पद्य परिगुम्फित गोर्वाणवाग्वाहमयप्रसरे सुभृशं भारत्वेन विराजने कामप्युच्चतमा कोटिमाटीकमानम् । अस्य कथावस्तु तु महाभारता. देव सङ्कलितम् । पायेऽस्मिन् क्वः प्रोढिमा, दृदबन्धः, प्रागल्भ्यं प्रतिपरं समुच्छ सती प्रतिभाति :- उदशिखरिभृङ्गं प्राङ्गरोवेव रिनन्। सरमलमुखहासं यीक्षितः पदमिनीभिः । विततमदुर रामः दाग्दयन् यो क्योभिः, परिपतति दियोऽडू हेलया बालसूर्यः।। उत्प्रेक्षायस्य प्रेक्षापता लामनीया भवति । वत पर्वत विचार- तया वर्गति :- अपराभूमपरिवर्तनोचितारचलिता: पुरः पतिमपेतुमात्मजा.। मनुरोदितीय परर्णन परिश्रणां विस्तेन वत्सलतपंप निम्नगाः ।। मनमालोमासोऽप्यस्य वित्तसादयः मपरपा मपृषोपितमापोमपसमानिसमेषितमेपा। अपराहनया मापामदावनिता निभूताक्षरमाजगे। माधम्य गाविपरायसिरिनायता:पि नितरा मापार रोनि विग्यान यो पो प्रिय मत पातरामी साहिया नमुषो बभूव । निगमाया गममानियालयातरे मातरम परा ॥ Freोगप्प विशिनिशानुमापने पदगो रविरालो गानि: । गीत-नाट्य-प्यारणालबार राजनीतिमा " * Aus- ·लौक्तिमाहिकाकरणम् : महाकवि. माषः कविराजन रानोवरेण अस्याप्रतिमानिमामाविर्तन भावातिरेक्वाङ्गतेन य- मनाणि:- कृस्नप्रबोधतानी मा रवैरिव भारवेः। मापन च मान इम्पः कस्य न जायते ।। इति । एवमन्यत्रापि :- मात विनितोत्माहा नोन्महतं पदम्मे । स्मरन्त.भा रवैरिव दयः पयो यया। माघस्य समयः तत्र नवतो माधय समविषये मतानि बहुधा निटने। यद्यपि नायगावधि कोऽपि हृदयगमो निगंप उपाम्नि तयापि यशस्निलश्चम्यूनानिप्रबन्य तन्त्रमा मरिवरण सोमदेवेन मायन्योलतः तः । एवमानन्दवर्द्धनाचाग स्वी ध्वन्यालोकस्य मन्द शिशपालवयस्य यद दो दलोगे ममतो तेनंत प्रतिपत न दुष्करं यदेतान्याममा पूर्वतन एदामीत् । श्रीमता नपतुङ्गाधिपन राष्ट्रस्टमनपदापि पंन स्वकीय बनानापामये कविराजमानिये मापम्य कालिदामममानि- रत्वं वपिनम् । तेन स्पष्टमेनद् विदिनं भवनि यसवानाम्या पूर्वार्धामागे नृपनितुगाल एव मायोज्यं साहिदिदां समाने सुरा प्रमिदो लयप्रतिष्ठ इचानयन् । तेन मावस्याविनावराला म्नीयाप्टानाम्दीन पूर्वतन एव भवितु. महनि । रिन्च माघस्य पितामहम्य मुद्रमदेवमहाभागस्यानपदानुः गजरापिपस्य दमनातदेवस्य शिलालेलेप सुप्रभदेवममरः पञ्चविंशत्यत्तरपटातमित (६२५) मानाम्दीनः प्रागेध निरपिन । एनहि मुनमरेवपोत्रम्य माघस्य बालः मुतरा नाय- सनातवर्षमितमालाग्निस्यंव बचिन्मम्नवेन, न पहिचितनिधः । अपि च मायस्य रानिये एक्मन्यदतिमहत्वपूर्णमन्नरङ्गमपि प्रमानमुपलभ्यते तच्चे. रम:- 'मनु मूत्रपदयामा मतिः सायना। वादविद नो मानि राजनीतिरपम्पमा [शिनालापम् २०११२] मत्र हिराति-न्यामन्ययो. म्पप्टमन्नयः । वृत्तिरारोत्र वामनः मवादिन्याच तयोरच पाल नीरसञ्चाशतरपदाम्पनर एव बाविधि- चोदने । सन्मायस्यानि लबालोतरनव एदेति पर न बदिपद्धति मनरेत् । एकच बागनमुन हपरित सामन्यम्पोन्नेको स्थापि, 'निगरप. सामानोर माननि" गणय मानारियासम्म नि । मोर ·४५४ संस्कृतसाहित्यविमर्श न्यासो जिनेन्द्रबुद्धिप्रगीत एवेति यक्त न सुशकम् । यतस्तत्पूर्वकाल एव न्यासस्प सादर्भान्तरस्य रचनाऽपि लम्पायकाशासीत् । अतः एषविषहभिनिश्चिनमः यत्माघस्य कालः सप्तमशताधा अन्तिमचरण एवेति तर्कसङ्गतम् । पद्यपि माप- स्यामरकृति शिशुपालवधं विहाय तान्या काचिद्रचना पथ प्रयाति , तथापि सूक्तिसंग्रहग्रन्थेषु औचित्यविचारचर्चादिनन्येषु माधनाम्नोपगुम्फितानि प्रको ानि पद्यानि समासाद्यन्ते, यानि प्रत्याययन्ति यदन्यान्यपि ग्रन्यरत्नानि माध- प्रणीतानि सम्भवेयुरिति । तद्यथा 'औचित्यविचारचर्चा भिधे सन्दर्भ अघोऽद्भुितं पा माधनाम्ना समद्धतम् :- बुभुक्षिाकरणन्न भुज्यते , न पीयते काव्यरसः पिपासितः । न विद्यया केनचिदुद्धृत , हिरण्यमेवार्जय निष्फला गुणा ॥ वेताम नापि भवेयुरस्मान्या. कृतयः, एकमात्रं शिशुपालवधमेव महा- काव्यमस्य पशश्चन्द्रिका भुवनमण्डले प्रसारयितुमलमतुलं किमपि भासुरं रलम् । माघस्य प्रकाण्डपाण्डित्यम् स एष माघ न केवलमुद्दामवाक्कविरेवासीत् प्रत्युत सर्वशास्त्रपारङ्गत प्रकाण्डपण्डितोऽप्यासीत् । अस्य सर्वाङ्गोगपाण्डित्यरिचायक शिशपालवधमेव पर्याप्तम् । तदपि किञ्चिदत्रोदाहियने वेदार्थप्रसरे स्वरभेदादर्यभेद' उपजायते, एकस्मिन् पद परिणत उदात- स्वर. स्वरान्तराणि घटपति अनुदात्तानि । सति एकस्मिन् स्वरे उदाते अन्यानि निपात स्वराणि सञ्जायन्ते । इत्यादयोऽनुशासनविषय. स्वकाव्यबन्धेऽतिसौन्दर्य सथिता. एवमेव नाट्यशास्त्रस्य प्रावीण्यमपि काव्यबन्ऽस्य व्यक्तीभवति :- 'पूर्वरंगः प्रसङ्गाय नाटकीयस्य वस्तुन.।' इति । :- १. मगयायं दधती सरूपता दूरभिन्नालयो. प्रिया प्रति । शासनविद ममामयोविग्रह व्यवमु स्वरेण ते ।। शिशुपालवयम् १ ॥२५) २. निहल्परोनेकर य उदात्तस्वरामिव ।

·लोविचमाहियावरणम् : महाकवि माष.
सङ्गीतकात्मत्यापि मायः तलस्पी विद्वान आसीन् ।
श्रुतिसमविरमचः पञ्चमं पोडयन्तः ।
सततमपभोनं मिनोहत्य शब्दम् ।।
अलङ्कारशास्त्रप्पर चान्यम् । यया:-
स्थायिनोग्य प्रवत्तले भावा सञ्चारिणो पया।
रसस्यरस्य भूयासस्तया नेतुमहीभतः ।।
[गिनुपालवधम् २१८७]
भाषाय नयन शम्दार्ययोः सामन्जस्यमेव शाध्यम् । एतमयमानित्य
कियच्चान्वेत पधमपनिवनाति :
शब्दार्यो' सन्यविरिय विहान् पमपेक्षते ॥
[गिगावरम् २१८६]
एतादृग्वदुपोमवादेवास्य महोयसो प्रतिष्ठा आसोद विदमण्डले :-
“तावद् भा भारवे ति यावत्माघस्य नोदर ।" इति
३. अन्य जन्म श्रीमार नाम्नी गुरगवानी ।

·- महाकविः कुमारदासः (६७५-७५०) महाकविः कुमारदासोऽयं सिंहलद्वीपाख्यलाधिपति. अतीव प्रतिभावान् काय्यकलाकारश्चासीत् 'जानकीहरण'नाम्नः काव्यस्य प्रणेता । जानकोहरणास्यं महाकाव्यं विंशतिसर्गनिबद्धं संस्कृतसाहित्यशेवधौ किमपि जाज्वल्यमानं रत्नम् । कालिदासवदनेनापि वैदर्भी रीतिरेवोपलालिता। शृङ्गार एवान प्रमुखो रस. । वस्तुतो जानकोहरणे काव्यकलायाः पूर्णः परिपाकः पल्लवितो विभाव्यते । अत. कविराजेन राजदोखरेण कुमारदासस्य काव्यकला लक्ष्योकृत्य भणितम् :- जानकाहरणं कर्तुं रघुवंशे स्थिते सति । कविः कुमारदासश्च रावणश्च यदि क्षमौ ॥ महाकविकालिदासीय रघुवंशास्ये सर्वगुणोपेते महाकाव्ये जाप्नति सति रामा- गोयकथामवलम्ब्य कुमारदासेन यज्जानकोहरणं नाम फाव्यं विरचितं तन्नूनं स्वीयां काध्यकला प्रदर्शयितुमेवेति प्रतोयते । यद्यपि कालीदासीयकाव्यकला- सौष्ठवं तु नावगाहते काव्यमिदम्, तथाप्यस्य विलक्षणमनितरसाधारणं काय- प्रकर्ष तु को नामापह्नोतुं पारयेत । कालिदासीयरचनासरणिरेवानेन शरणीकृता शिशिर तदस्य रचनाचातुरी रसिकर्लोचनगोचरीकरणीया । वर्णयानाह- शिशिरशोकरवाहिनि मारुते घरति शीतभयादिय सत्वरः । मनसिजः प्रवियेश वियोगिनीहृदयमाहितशोकहुताशनम् ॥ उत्प्रेक्षा- वय.प्रकर्षादुपचीयमानस्तनद्वयस्योदहनथमेण अत्यन्तरार्य बनजापताक्षीमध्यो जगामति ममप तकः॥ १. सगंवन्धो महाकाव्य तत्रको नायकः सुरः। रासो क्षत्रियो वापि धीरोदात्तगुणान्वितः ।। एक्वंगभवा भूपा कुलजा वह्योऽपि वा। शङ्गारवीरशान्तानामेवाणी रस इप्यते ॥ सम्भाव्यते । * * * * इतिहामाद्भवं वृत्तमन्यद्वा गज्जनाश्रयम् ।। इति महावाध्यायाणम् । [सारमार्ग ·लौविवाहित्यप्रकरणम् : महाकवि कुमारदामः शिशिराने वसन्ते रात्रः क्षीणताया दिनम्य दीर्घनाया. कारणमुत्प्रेसने- 'प्रालयकालप्रियविप्रयोगग्लानेव रात्रिः क्षयमामसाद। जगाम मन्दं दिवसो वसन्तरातपयान्न इव प्रमेण ।। धान्या विवस्वानय दक्षिणामामालम्ब्य सर्वन करप्रसारी। ऋत्विक ततो नि:स्व इव प्रतस्य वमुपलाध्य धनदस्य वासम् ।। वृक्षा मनोना तिचम्मकाख्या स्पं दिनन वामलादमाः । भ्यस्ता वमन्तस्य वनस्थलीनिः सहनदीपा इव दीपवृक्षाः ॥ बध्योऽपि सालनक्पादधातं लल्या रणपुरमङ्गनानाम् । उद्भतरोमाञ्च इवानिहर्षात् पुप्पा रंराम नवरगोकः॥ महेन्द्रमूनि अमरेन्द्रनीलदिभवनशोमः शिविरण्ठनोलः। गृहीतभास्वामकुटानकारस्ततान शान्ति नदर्शणकारः ।। * * यमः॥ विनिद्रपुष्पाभरणः पलाः समल्लसत्पुष्पलताबनदः। उतभस्मा मधुनेव रेजे राशीकृतो मन्मयदादवह्निः। दाम सगे कविः राजधर्ममधिकृत्याह- लोणीपति. पत्तत्याशु जराकान्त इव प्रदम् । त्यस्तदण्डः पदं वासमाहीतजगत्करः॥ इत्यं यक्तमपायाना कुर्वाणस्य चतुष्टयोम् । बजतीन्दुप्रभागारं परंरक्षम्यता पूरं पुरपसारनं नोनो पटमलम्पटम् । सम्पर संरक्षिनाः कोदन्ति नपं प्रजाः ।। नोच्चः पदं लम्भनीयो गुण्योऽप्यन्वयवजितः। रत्नादयमपि कुर्यात मूनि कः पादमण्डनम् ।। मर्यो बार्यः कुलीनोऽपि मातङ्ग इव भूनना। गुणः परप्पदित्याहो वंशनं विभादित ।। तदतमुपधाराल्यमान्वयन गर्णन सादिव्यं लम्भयन मौलंन प्रमानि भूपतिः ।। परिमन् मानुरोधन कोहदं तनोति यः। सतं परति यात तोर्णतोय इव प्लवम् ।। यौ तु निष्कारणामस्तरनेहपागो मुहृत्तरो। मत्यनय समोभदो देहोदिनयोरिव ॥

·४५८ मस्कृतसाहित्यविमर्श * नयाधय । इति प्रकृतिवर्गादिनिर्गयेषु क्षपितान्तबंहि शत्रु दावि साघु वसुन्धराम् ॥ अपिच -नजिटगु कृतास्वो यो यश्चायो यमनिस्पृह । कामी यश्च जरनेते सयवशेषु क्त्त्रयः ।। श्रूयते किल यदसौ कुमारदास विशिरोमगे कालिदासस्य पर भक्त काव्यकलायामपि तमेवानुकुरुते । क्वचित्तु कालिदासकृतेरनुवाद मात्रमेवास्य काव्ये प्रतिफलतीव प्रतिभाति तद्यथा- पुष्परत्नविभवपंथेप्सित सा विभूषयति राजनन्दने । दर्पण न चकास योषिता स्वामिसम्मदफल हि योषिताम् ॥ इत्यत्र 'स्वामिसम्मदफल हि योषिताम्' इति पद कालिदासीय-'प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारता' इत्यस्य भङ्गयन्तरेण भावानुवादमात्रमेवानुकरोति स्फुटम् । पद्यगुम्फने निसर्गसुभगता नाविष्करोति । नोद्भासयति च यथार्हा याचा प्रासादिकी छगम् । न खलु विभत्ति कालिदासस्य शृङ्गारिकी श्रियम् । जनश्रुतितोऽवमम्यते यदसौ सिंहलोपस्याधिपतिरासीद् वाल्यकालादेव काव्यकलाप्रणयो । अस्य स्थितिकाल सांस्त ५१७ त ५२८ पर्यन्त निर्यायते । अस्य रचनाया कालिदासरचनावाश्छाया सुतरा प्रतिभासते । एकत्तोऽय पाणि- लोयाप्टक्स्य सुप्रसिद्धाया काशिकावृत्तौ आत्मन परिचय ददाति, अपरत लब्ध स्वातिरालङ्कारिको दामन पस्त ८०० मितेऽन्दे लब्यजन्मा स्वग्रन्य जानकौहरणा- दुदाहरणानि सङ्कल् यति' तदेतदनुरोधनास्य समय संस्त ६५० त ७५० पर्यन्त. मध्यघटित स्वीवर्तुं शक्य , इति कालजाना सम्मति । कुमारदासस्य रचनासरणी वैद मेवालम्बते । कायक्लाश्मनीमता, छन्दसामौचित्य, गायन्याच पद्याना ये रचनाचातुरीमात्याति । माधोय पद्यश्लापे जानकाहरणस्य छायानुहरणमस्य माघत प्रासालभवत्व प्रत्यायप्रति । पत राजशेखरस्त मेपाशालित्वेन स्मरति प्रशासति च प्रतिभासम्पन्नत्वेन "या शादप्रामम्, अपंसायम्। अलङ्कारतन्त्रपक्तिमागम् अन्यदपि जया विपपिहृदय प्रतिभारुपति सा प्रतिमा। अप्रतिमस्य पदार्थसार्थ परोक्षक, प्रतिभावताच पुनरपश्यतोऽपि प्रत्यक्ष इवाभाति । यतो मयाविरुदकुमारहासादयो जस्विन्या स्वप श्रूयन्ते" इति ततोऽपि विना भवति राजोपरादपि कुमार मासस्य पूर्वतित्वम् इति । -- ·महाकविः श्रीरत्नाकरः (नवमशताब्दी) महाकाव्येष मातिशायिवृहत्वायनो हरिजयम्य प्रणेता श्री बमन- भानुतनजन्मा महाकविः श्रीरलारसमास्यया प्रत्यानः वाममोरासम्नय, काश्मीराधिपस्य महामहिम्नो जपापोडस्य ममापण्डितः शोस्नीय ७७९-८१३ शतके व्यराजत। किन्तु वतणविरचितमा राजनरनिया ज्ञायते यदी राजो. ऽवन्तिवर्मणो राज्यकाले शोस्तोय ८८५-८८४ शतके समनवन् । परांप्रमिद्धिश्चा- वाप:- मानारणः शिवस्वामी कविरानन्दवदनः। प्रयारलाकरमचागात्माम्राज्यवन्तिवमणः॥ हरविनयनिरिक्ती द्वावपरावपि 'दरोक्तिसंचापिका', 'भ्यनिगाया- पन्जिका चन्यारवां एतद्विरचितो सन्दौ समुपलभ्यते। महाकाव्यमेतत्पञ्चाशत्सानिवदं शनविदान्यतरमहामन्वामितरनवा- पविभूषितं बहकायन्वेन सर्वाणि शम्यान्तरायतिहोते । लोलावशाद भवान्या भवनेने करपन्सवान्याच्छादनहेतोः अन्यको नाम तनूजन्मा दृष्टिहीनः समन्यन्नः । गिन्तपत्रमान शिवमाराध्य तेन लम्पष्टिना लोकत्रयं स्याधिशारे पृतम् । तदन प्रायन महादेवेनामो पुरन्दरपुरं सम्प्रेषित । एतापमानं स्वल्पतरं बयान कायविस्तारण बृहत्वापं विदधानोऽसौ विलक्षणं दाम्पसलमाविस्तार । कायस्मिन् जलीस-चन्द्रोदय-समुद्रौन्लासादिवर्णनं पञ्चदशमर्गप उपन्यस्नम् । रत्नाकरस्य कविन्धचमन्त्रारः नून मापरचनामयरोक्रोनि । यस्पादननप्रनिमा- प्रभामम्मने माघो हतप्रभ इवावनानि । न्याहि दिएमात्रमुदाहिनेत्र:- भ्यानोपकारमयना स्थगितामु दिशा प्रेयोगह मुलमशिनमेव धम्मिन्तवन्यपचिररनिमारिभिः प्रजा तमविरमितीय हिरोभिरहे ॥१४॥४३॥ प्रयपणारं सूचपनीभिरभिमारिकानि.गगन परतिरो- मिाहे इति समवेमते। अध धन्दोदरदिय निम्नासिरतोर धमगरोनि मामि विविनाम- याम..

·संस्कृतसाहित्यविमर्शः स्रस्तान्धकारवसनां रजनीपुरन्ध्रि- मालिङ्गति प्रियसुधातिदिक्सखोमिः। मणालशकलामलतन्मयूख- हासच्छटाञ्चितमुखीभिरिवावसरे ॥२०॥४७॥ किञ्च भगवन्तं शिवं संस्तुवन् आह :- अपि बालकोटिशतभागविग्रह, षडुपाधिकामपि विधाय पद्धतिम् । स्थित एक एव भगवन्नहो भवान्, विदयाति चेतसि न कस्य विस्मयम् ॥६॥११॥ पदयं शशिशेखरो हरी हरिरप्येप सदोशिता श्रियः। अमरा अपि मत्सुरा अमो तदिमास्तस्य विभूतिविप्रपः। हरविजय माघस्य प्रतिबिम्ब स्पष्टमुभासते। माघ इव रत्नाकरोऽपि प्रतिसर्गमन्तिमे श्लोके 'रत्न मिति शब्दविशेषमनिवार्यतया प्रयुडक्ते । यया माध स्वकाय्यं 'लक्ष्मीपतेश्चरितकीर्तनमात्रचारु' इति विरुदेण विभूषयति तवरलाकरो- ऽपि हरविजयं 'चन्द्रार्द्धचूडचरिताभयवार" इति पदेनालङ्करोति । कविनाऽमुना निजकाध्यमुद्दिश्य या गर्वोक्तिरारचिता सा भूरिशः तभ्यता बित्ति । तद्यथा-- ललितमधुराः सालबारा, प्रसादमनोहराः। विकटयमक्श्लेषोद्गारप्रवन्ध - निरर्गलाः॥ असदृशागतीश्चित्रं मार्गे ममोदगिरतो गिरी। न खल नपत चेतो वाचस्पतेरपि शङ्कते। हरविजयावलोक्नं कवेरस्य यत्र शेवदर्शन नीतिशास्त्र-कामसूत्रादीनां गभीरं परिजानमवबोधयति तत्र नाट्यसङ्गीताऽलङ्कारचित्रकलायामप्यय सम्यक नपुष्प- मवगमयति । युपि पावतः प्रतिगजाभिमुखं पुनरप्रयागजपतेः सरपः। रलिताप्रय सपदि देतुपटः पतितो मुले पपमखच्छदताम्॥ 'वसन्ततिला त्यान्दो प्रयने स्वसौ सिम्हात एवासीत् । तथाहि क्षेमे संस्लौति:- वसन्ततिला वाग्दल्लीगाहागिनो। रत्नापरस्पोत्याल्पिा चकारत्याननमानन ॥

·. लौक्किनाहित्यप्रकरणम् : महावि. श्रीरलार: वस्तुतः वमन्ततिलका अस्थानीय कमनीया:- संध्याप्रवृत्तिरपिरारुणसान्द्र - धातु- धूलिस्टटापिशिताम्बरदिविभागाः । জরুদ্বি যিবিতনিক- दलापनलिशताकुल्लिा दिनमी. ५ प्राप्तेनदालमिवरस्थितमुणमामि, लोरानमारमरलबजयो नलिन्यः। सन्ध्यां समम्भ्रममविन्दयदेव साय माताश्रकोरकराजलिजालबाराः । स्वकाव्यमहिमानं निस्पपनाह : हरविजय-महाक्वे: अनिता भृणुत कृतनगयो मम प्रबन्य। अपि शिरकवि विप्रभावाद् भवति कविश्च महारविः कर्मण ॥ नूनं वास्तविरं वचः। না মন্দিনগানিলিসাঘ বাবা বিৱৰ কাম- प्रामवगमयनि । अलङ्कारविमाऽपि : मायः शिशुपालवयं विपत् कविमवयं विदधे। रत्नाकरः स्वविजयं हरविजयं वर्णयन व्यबृणोतु ।। कविराजराजोवरदय :- मा स्म सन्तु चत्वार. प्रायो रत्नाकरा इमे। इनौवं सतो यात्रा क्वी रत्नाकरोऽपर.॥ स्वरस्य दानबहस्पति रित्यपाधिरपि महामेगयिन्त्रमस्य ध्वनति । सन्यपि एतादृशमाह सक्लका लालने महाकाव्ये योद ययार्थी प्रसिद्धिमावहनि, इत्यत्र रहस्यमनुमन्ययम् परन्तु प्रमिद्धतमेप दामहारविषु कालक्रममालम्ब्य वर्णने रत्नाररस्यापि नाम सलिनमिति कस्य न चेनसस्नोप- परम्परामाननोति। तच्या- आदो शालिदासः स्पासोपस्तनः परम् । भारविन तथा मट्टिः कुमारपचापि पञ्चमः॥ मापरलारी पश्चाद् हरिश्चन्द्रलयव च। कविराजश्च श्रीपः प्रयाताः परयो दया।

·यस्य महाकविः क्षेमेन्द्रः (१०२५-१०८०) संस्कृतसाहित्यमहाम्बरे फवीन्द्रस्प क्षेमेन्द्रस्य पदमम्बरमणिपदमिव शेखरायमाणं निरतिशयाभया विभाति । महाकविरेष काश्मीरेषु एकस्मिन् धनाढ्ये ब्राह्मणकुले जनि ले । सिन्धुनाम्नो भूसुरस्य पौत्रः, प्रकाशन्द्रनाम्न. परमविदुषश्च तनूजः । अस्य पितृचरणा: प्रख्याता दानवीरा अत्युदाराश्चासन् । स्वयं कविरेव स्वकीपबृहत्कथामन्जर्यामपन्यस्यति मेरोरिवोदारकल्याणापूर्वसम्पदः । अगणयमभूद गेहे यस्य भोज्यं द्विजन्मनाम् ॥ स एष महामति विश्वविख्यातालङ्कारिफस्यात्रभवतोऽभिनवगुप्ताचार्यस्य शिष्यतां गतः । आचार्याभिनवसकाशादेव साहित्यविद्यामाजगाहे इति स्वयमेव प्रपञ्चयति :- धुत्वाभिनवगुप्ताख्यात् साहित्यं बोधवारियः। आचार्यशेखरमणेः विद्याविवृतिकारिणः ॥ [बृहत्कथामञ्जरी] क्षेमेन्द्रस्य रचनातोव मधुरा, कोमलो वाक्यविन्यासः, सुदृढश्च काव्यबन्धः । अनेन बहवो ग्रन्या अतिगभीरार्यया गिरा सडप्रथिताः । प्रन्यरचनावपुल्यशासौ महषिव्यासदेवं विहायतरसर्वानगण्यत्वेन प्रसिद्धः । अस्य सम्प्रत्युपलभ्यमानाः सन्दर्भा. त्रिंशत्संख्यामिताः समुल्लसन्ति तेषु प्रमुखास्तु निम्नाङ्किता (१) रामायणमञ्जरी, (२) भारतमञ्जरो, (३) बृहत्कथाममरी, (४) दशावतारचरितम्, (५) घोपिसत्वावदानकल्पलता, (६) क्लाविलास, (७) चतुर्वर्ग-सग्रहः, (८) चारचर्या, (९) नीतिकल्पतरः, (१०) समयमातका, (११) सेप्यसेवकोपदेशः, (१२) अमृततरंगफाय्यम्, (१३) औचित्यविचारधर्चा, (१४) पविषण्टाभरणम्, (१५) पचकादम्बरी, (१५) धास्यायनसूत्रसार, (१७) शिवामहाराव्यम्, (१८) शिवसूत्रविमसिनो, (१९) शिवा, (२०) मुक्तापली, प्रभृतयः। दशावतारचरित क्षेमेन्द्र आत्मानं प्यासदासत्वेनात्याति:-- इत्येष विष्णोरक्तारमूतः पयामृतास्वादविशेषहृया। थो म्यासदासयतमाभिधन क्षेमेन्द्रनाम्ना विहितः स्ववाप्रपा ॥ पवनपत्रा- ·बभूव द्वेपदोषण लोक्किसाहित्यप्रकरणम् : महाकविः क्षमेन्द्र: सदेतादृशो बृहत्तरसाहित्यप्रसरोऽनेन लोककल्याणहेतोरेव प्रपञ्चित । भगदव्याससाहित्यवदस्यापि रचनाधमनीतिप्रतिसदुपदेशविशेषनुभूपिता वरी- वति । तन्निदर्शनमप्यत्र किञ्चित्प्रातूयते : सर्वापकारः सुकृतप्रहारः क्लेशावतारः कुशलापसारः । शीलापवार: कुपदाभिसारः पापप्रकारः परदारहारः॥ বিয়ারাবি अरण्यनिवासानन्दं कियनंपुष्यनारचयति :- दयित-जन-वियोगोटेगरोगातुराणां, विभव विरह देयम्लापमानाननानाम् । शमयति शितदात्यं हन्त नैराश्यनश्य- भवपरिभवतान्तिः शान्तिरन्ते बनान्ते ।। अद्वेषपेशलं कुर्यान्मनः कुसुमकोमलम् । देवदानवसंक्षयः॥ यलेन शोषयेद्दोषान् न तु तीवव्रतस्तनुम् । तपस्या कुम्भकर्णोऽभूत् नित्यनिद्राविचेतनः ।। उद्वैजयन्न तण्यन रामाः कुसुमकोमला.। सूर्यों भाभियाच्छित्यं तेजो निजमशातयत् ।। कविभिन पसेवासु वित्तालद्धारहारिणी। वाणी वेश्येव लोभन परोपकरणोता। कविराजः क्षेमेन्द्रोऽयमतीय प्रौढः कविः। काममोरराजस्य अनन्तराजस्य स्थितिकालेज्नेन 'मातृका'त्यो ग्रन्यः प्रणिवदः। अतः अस्य समयोऽपि दशमशताब्दी. देशीय एव विभाव्यते। पूर्वमसौ शवमतावलम्बी आसीत् प्रवरो दार्शनिवश्च । तदन शंवदर्शनवद बौद्धदर्शनेऽप्यसावनुराग बबन्ध । बौद्धधर्म एव च सञ्जातः सुतरा बढश्रद्धाकः । सापमहात्मनां लक्षणानि क्यिच्चारुतया बध्नाति :- स्वाम्ये पेशलता, गणे प्रणयिता, हर्षे नियोक्ता, म संवतता श्रुती सुमतिता वित्तोदय त्यागिता। साधौ सादरता, खले विमुखता, पार्य परं भीस्ता, दुखे क्लेशसहिष्णता, च महतां कल्याणमाकाक्षनि ।

·शतच्छायः
रास्तृतसाहित्यविमर्शः
ग्रते विवाद विमति विवेरे सत्येऽतिशङ्कां विनये विकारम् ।
गुणेऽयमान कुशले निषेधं धर्म विरोधं न करोति सापः॥
खण्डनयोग्याय तुषपूर्णाशयाय च।
नमोऽस्तु बहुवीजाप खलायोलुखलाय च ॥
जिहादूषितसत्पात्रः पिण्डार्थी कलहोत्कटः ।
तुल्यतामशुचिनित्यं निति
पिशुन' शुनः॥
ख-चित्रमपि मायावी रचयत्येव लीलया।
लघुश्च महतर मध्ये तस्मात्सल इति स्मृत ।
न शान्तान्तस्तृष्णा धन-लवण-वारिव्यतिकरः,
कायश्चिरविरसाक्षाशनतया।
अनिद्रो मन्दाग्निर्नृपसलिलचौरानलभयः ।
कदर्याणा' कष्टं स्फुटमयमष्टादपि परम् ।।
धर्म. शर्म परत्र चेह व मृणा धर्मोऽन्धकार रविः,
सपितिशमक्षम सुमनसा धर्माभिधानो निधिः।
धर्मो बन्धुरवान्धवपृथुपये धर्म. सुहृन्निश्चल:,
ससारोरुमरुस्यले सुरतरस्त्येिव धर्मात्परः।
शील शीलयता कुलं कलयता सद्भावमम्यस्यताम् ।
व्याज वर्जयता गुणं गणयता धर्मे धिपं बनताम् ।
क्षान्ति चिन्तयता तमः शमयता तत्वश्रुति शृण्वताम्,
ससारे न परोपकारसदृशं पश्यामि पुण्यं सताम् ।
अम्भोधि. स्थलता, स्थल जलधिता, धूलोलवः शैलताम् ,
मेहर्मत्कुणतां, तृण कुलिशता, व तृणप्रायताम् ।
वह्निः शीतलता, हिमं दहनतामायाति यस्येच्छया,
स्वेच्छादुलंलिताद्भुतव्यसनिने देवाय तस्मै नमः॥ इति ॥
---
१. बर्याणा मणानामिति यावत् ।

·श्रीहर्पः (स्त १२ शताब्दी) संस्कृतसाहित्यललामभूतस्य विश्वविख्यातस्य नेपधीयचरिताभिघर महाराव्यस्य प्रणेता विद्वच्चक्रचूडामणिः कविताकिकसार्वभौमः लोकोत्तरप्रतिम वान् महाकविः श्रीहर्षमहामागः। कविरयं श्रोहीरविपश्चितस्तनुजः श्रीमतीपर विदुपीमामल्लदेवीगर्भशुक्तिमुक्तामणिश्चासीत् । यया हि कवेरस्य स्ववर्णनेनैव वगम्यते :- श्रीहर्षः कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः श्रीहोरः सुपूवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवो च यम् । इति वेचन विममुं मैथिलग्राह्मणं साधयितुमुत्सहन्तेऽपरे कान्यकुब्जमिति उपन्यम्यन्ति च स्वस्वपक्षमुपपादयितुमनेकान् हेतून् । तन अन्यविस्तरभियाः समयितुं प्रभवामः । किन्तु स ग्राह्मणकुल एवं स्वजन्मपरिग्रहं चकार । ब्राह्मण खास इति तु अपेतसन्देहम् । महामहिमालिनोऽस्य विद्वन्मणेविष प्रचरति एक आस्यापिका लोके । पदसौ बाल्यकाल एव देवपशाद् अभवत् पितृवियोगदुःख भागिति । भर्तृभियोगवहिना दाबहृदयापि शिशोरस्य वराकी जननी जगदिद शून्यमरज्यमिवाकलयन्त्यपि कुलपरम्परामनुपालयन्ती सुतवात्सल्यवशंवदा वर ममुं धर्मधियोपलालयन्ती अतिप्रेम्णा परिपालयामास । बालस्वयमतीव चपलमतिः वयसा पंचवर्षदेशीय एव एकदा स्वपितुः भारताधेि फेनचित्पण्डितन' कृतमवमानमाफर्य कर्णपरम्मरया, विदीर्णहृदयः स्वजननावमन्तारं विजेतुकामः लोकोतरबंदुष्यावाप्तिकाम्यया सरस्वतीमाराध- १. क्वेरस्य जनको विद्वदप्रयोहीरमहाभाग. गहड़वालवशावतप्तस्य काशीराजश्रीविजयचन्द्रस्य राजसमापा प्रधानपण्डितपदमलमकापीत् । तदानी- न्तनेन सुप्रसिद्धन नभ्यायिकमार्वभौमेनोदयनाचार्यणामी महाभागः वादाहवे परा- जिन । तत्पराजयावसादावमन्नहृदयो हर्पस्य जनको वाल्यकाल एव पञ्चत्व गतः । किन्तु प्रस्तुनाया मरणवेलाया श्रेष्ठ ज्येष्ठ पुत्र हर्षमाहूयादिदेश, 'जात ! यदि सुपुत्रोऽसि तहिं मम विजेता स उदयनाचार्य लयावश्य विजेतन्यः । इवि किंवदन्ती ।

·सोनिसमाहित्यप्रकरणम् . महाविः श्रीहर्ष- तावद् मा भारवे नि यावन्माघस्य नोदय' । उदिते नेप वाथ्य क्व माघ क्व च भारदिः।। तदास्वायता क्षण्ड समविचक्षणरत्म कविशिरोमणेरमन्दानन्दनिस्यन्दि विमपि सुधारसत्तद्धि कामामृतं नाम । तया च :- निपीय यस्य शितिरक्षण क्यास्तयाद्रियन्त न बुधर सुधामपि । मल. सितच्छप्रितशेतिमण्डल स सशिरासोन्महसा महोगवल ।। अत्र कीतिमण्डले सितम्छत्रित्वनिरूपणाद् सपकालकारः वियत्सौन्दयणो- पनत. विच:- तदोजमस्तयशस स्थिताविमो वयेति विते कुरते यदा यदा। तनोति भानो. परिवेशस्तवात् तदा विधि कुण्टलना वियोरपि ॥११॥ 'यदस्य यागम् बलोदतं रज. स्फुरप्रतापनलघूममनिम्। सदैव गत्वा पलिन सुपावधी याति पकोमवदङ्कता वियो । दमपन्या. नयने वर्णपाह:- नलिन मलिन विवृण्वतो, पृपतीमपातो तदोक्षणे। अपि सन्जनमनमान्विते, विधाते हविगर्वदुविधम् ॥ - लोरेगारेगावशिवानपि यश्चरार, शृगान्तरभवान्तरसातभावान् । पन्चेन्द्रियाणि जगतामिषुपन्द्रफेन सक्षोभयन बितनता दिननुर्मदं कः ।। अहो कोशो पपरच्ढेपङ्किता । उत्प्रेशापि याचिदस्योरेशणोपा:- निलीयते हीदियर स्दजंत्र, श्रुत्वा विस्तस्य मुख मखान्न । सूरे समुद्रस्य पदापि पूरे, कदाचिदभ्रश्रमदभ्रगः ३॥३३॥ दमयन्या. सौन्दर्यवर्मननपुगी अपि अस्य एवं विचक्षण. सुनिपुण प्रणि. भारनीया भवति हृततारमिवेन्दुमण्डल दमयन्तीवदनाय वैधता। कृतमध्यबिल विलोपने धृतगम्भीरसनोसनीलिमा ॥२॥२५॥ दमयन्त्या नलवरणमहा कोदगपूर्वतया वर्णयति :- मनस्तु य नोति जातु यातु, मनोरम ठपय क्यं स । श नाम वाला द्विजराज पाणिप्रहाभिलाय क्यदभिहा ।। नन यादृशी पदश्योपचातुरी सम्पन्ना हुपति परिस्टा, न तातो क्वचिदन्या दृपयमवतरति । यद्यपि क्वचित् क्वचिदस्य पदगुम्पने जटिलताप्य- वसादपति तत्तृते प्रामाविका श्रियम् । यथा'- ·सस्कृतसाहित्यविमर्श -- यितुमुधुक्तोऽभवत् समारंभे च सर्वात्मना वाधिदेवता प्रसादयितुम् । ययाविधि अनु. तिष्ठतोऽल्पवयसोऽप्यस्य अचिरेण कयाचन कालक्ल्या वाग्देवताप्रसादात् प्रतिवभी कापि लोकोत्तरचमत्कारिणी प्रतिभा । ततश्चाय निश्चिकाय कान्यकुब्जेश्वरराज- परिषदि गत्वा स्वपितुरवमन्तार विजेतुम् । लब्धावसरश्च दिष्टया त प्यजेष्ट चतुरस्त्रतयेति। वाग्देवताराधनलब्धप्रसादप्रकों हपमहाभागो भूभुजो विजयचन्द्रस्य राज- सभायाङ्गत राजस्तुतिनिरूपकञ्च पद्यमिद पपाठ गोविन्दनन्दनतया च वपु थिया च, मास्मिलपे कुरुत कामधिय तरुण्य । अस्त्रीकरोति जगता विजये स्मर स्त्री- रस्त्री जन पुनरनन विधीयते स्त्री॥ विचित्रपदविन्यास चमत्कारपूर्णाविमर्शक पवमाकर्ण्य राजसभा कवि- ममुमतितरा प्रशाशस । कान्यकुब्जाधीश्वेरण च कविरय सुभृश सबहुमान समा. दुल । गच्छता कालेन च स राजपरिषदि सर्वाधिकलब्धप्रतिष्ठो विद्वज्जनगोष्ठी- गरिष्ठो वरिष्ठश्च सजात । आससाद स परा कोटि राजसम्मानस्य । पथासौ स्वयमेव उपश्लोकयति ताम्बूलद्वयमासन च लभते य कान्यकुब्जेश्वरात्, य साक्षात् कुरुते समाधिषु परब्रह्मप्रमोदार्णवम् । यत्काव्य मधुपि धषितपरास्तषु यस्योक्तय , श्री श्रोहकवे कृति कृतिमुदे तस्याभ्युदीयादियम् ॥ एवं सरस्वतीसमाराधनोपलव्याऽसाधारणप्रतिभोऽसौ क्रान्तदर्शी कवि यद्यपि नेपपोपचरितार्णववर्णन शिवशक्तिसिद्धि-साहसाचम्पू छद प्रशस्ति विजय प्रशस्ति-गौडोर्वीशकुलप्रशस्ति प्रभृत्तीन पीयूषवर्षिण काव्यसदर्भात् ईश्वराभिसधि लण्डनखण्डखाद्यस्थैर्यविचारणाप्रकरणानि, धालोकिकान् गीर्वाणवाण्यलधारभूतान प्रभूतान् सर्व निबन्यान् न्यभात्सीत् तथापि काव्येषु अस्य नपधीयचरित पर स्तरप ध पण्डनखण्डखाद्य यादृशों प्रशस्ति यशस्विता च अवगाहेते न सादगी मये प्रवन्धा । सस्तकाव्यप्रपञ्चे तु नंषधीयचरितमतोवोत्कृष्ट पदमलगौर्ति आदिकरोति च स्वरस्य वामपि लोकोतरा प्रतिभा , मुमदुलललितपदविन्यास नंपूणों, प्रगुणालद्वारघमत्कारान्, अनन्यसाशांश्चानुप्रासविसासान, अनपेमा, वतोमुत्प्रेक्षा, निरुपमाञ्चोपमाघारताम् । यदतिया मामामहे गुस्तमेशेकन नाप्यभिपतन ·लौविश्वाहित्यप्रकरणम् : महारदिः श्रीहर्ष ताबद् मा भारवे नि सामाग्य नोदयः । उदित परे काव्ये व माय. द च भारविः ॥ तदास्वायता क्षगं समविचक्षणरस्य विशिरोममेरमदानन्दनियन्दि किमपि सुपारमादि कराव्यामृतं नाम । तया च :- रिपोय यस्य क्षितिरक्षिणः स्थास्ताद्रियन्ते न दपाः सुधामपि । भार: सितत्रिकीतिमण्डल तिमहता महोग्यलः॥ अत्र कीतिमण्डले सिनच्छनिन्दनिरपणाद् स्पशलारः वियत्सौन्दर्यगो- तदोजसस्तयशस स्थितादिमी वृषेति चिते भरते यदा मदा। सनीति भानो परिवेशकतवाल तदा विधिः कुण्डसना विभोरपि ॥१॥१४॥ ‘অৱয় আনা শৗৱন লে. (সেনাসদদলিদ। तदेव गन्वा पतिनं सुपाम्बुधो दधाति पंसोमवदतां दियो। दमयन्त्याः नयनें वर्णयताह :- मलिनं मलिनं विवृण्वती, पृषनामस्पृशती तदीक्षणे। यपि खननमन्ननान्चिते, विदधाते रचिगवदुविधम् ।। लोमावेशवशिवानपि पश्चवार, शृगारसान्तरमशान्तरसान्तमादीन् । पञ्चन्द्रियाणि जातामिपञ्चन सक्षोभयन् वितनुता नितनुर्मदं का अहो कीदृशी यमकच्छयमद्दता । उत्प्रेक्षापि काचिदस्योत्प्रेक्षणीया:-- निलोयते होविपुः स्वमंत्र,ल्ला विधस्तस्य मुन मुखान्न । सूरे समुद्रस्य कदापि पूरे, कदाचिदत्रमदगर्भ ।। ३॥३३॥ दमयन्त्या सौन्दर्यवर्णन पुणो अपि अस्य को विधाण. मुनिपुणं प्रणि- भालनीया भवति :- हतमारमिवेन्दुमण्डलं दमयन्नीवदनाय वेधमा। कृतमादिलं दिलरेशाते. पुतगम्भीरखतीखनीलिमा ५२१२५० दमयन्त्या नलवरपन्यहा कोट्टापूर्वतया वर्गात :- मनस्तु यं नौमति जातु यातु, मनोरय टप स्यंत । का नाम वाला द्विजराज ! पाणिग्रहामिलाप क्यदभिना । ननं यादृशो पदप्रयोगचातुरी सम्पन्ना पति परिस्फुटा, न सादर स्वचिदन्यत्र रपयमदतरति । यद्यपि वचिन स्वचिदस्य पदगुम्मने शटिरताव्य- वसादन तहते. प्रामादिशी श्रियम् । समा:-- ·८६८ सस्कृतसाहित्यविमर्श देव पतिविदुपि ! नंषधराजगत्या निर्णीयते न दिम न प्रियते भवत्या। नाय नल पल तथातिमहानलाभो यद्येनमुज्झति घर पतर पुनस्ते ॥ तथापि तदनुप्राससचिवपदलालित्यवाहुल्यमन्तपत्ते तदखिल्पदालिजालनाटिल्यम् । नून हर्पस्य पदविन्यास चातुरो सरिरपत्वेन वरीत्ति इत्पत्र तु नास्त्येव काचिन समोति । अस्प फाट्यावलोमनुवाचयत यस्य सहृदयस्य न जायते हृदय- ममन्दानन्दतुन्दिलम् । दमयन्त्या विरहोन्माद कोर्तयन् कविवर प्राह :- कुरु फरे गुरमेवमयोधन बहिरितो मुकुर च कुरुष्व मे। विशति तत्र यदैव विधुस्तदा सखि सुखादहित जहि त द्रुतम् ॥४१५९॥ स्मरज्वरोन्मादप्रलापन दमयन्त्या शशाकविगणा पवे कवित्वचारता- चातुरों निरतिपयामिवास्यापयति । 'अयि विधु परिपृच्छ' इति चतुर्यसगंगत अष्टचत्वारिंशत्तम इलोक- मारभ्य 'इतिविधोक्तिविगर्हण 'इत्यन्त विधुविगर्हण विधत्ते रसिकाना हृदय खलु चञ्चच्चमत्कृतिसम्भृतम् । भानु वर्णयन् कविराह आदाय दण्ड सकलासु दिक्ष, योऽय परिभ्राम्यति भानुभिक्षु । अब्धौ निमज्जनिय तापसोऽय, सन्ध्याभ्रकाषायमघत्त सायम् ।। सन्ध्या कीदृश्चारतया चित्रयति काल किरातस्फुटपद्मकस्य, वध व्यधाद्यस्य दिनद्विपस्य। तस्यय सध्या रुधिरानधारा, ताराश्च कुम्भस्थितमौक्तिकानि । कियद हृदयावर्जक वर्णनम् ! सर्वशास्त्रावगाहिबुद्धिरय सिद्धहस्तकविस्तकंकलायामप्यतितरा निष्णात आसीत् । यथा च तस्य खण्डनखण्डखाद्याभिधाद ग्रन्यरलाद् विज्ञायते सन्दर्भोऽय बादिजनविजिगीषूणामत्यन्तहिताहितया तर्कप्रबन्धान्तरवलक्षण्यन च परा ख्याति प्राप। प्रन्योऽय खण्डनखण्डखाद्यम्, खण्डनखाद्यम्, खाद्यखण्डनच त्यादिविविधरभिधान प्रथित । तकपाटवपटीयसि सत्यप्यस्मिन् ग्रन्थे कने कवित्व- च्छटासम्पुट सुवर्ण मुरभियोगमियादधाति । तद्यया अन्यारम्भ एव शक्ति मस्तुवन् प्राह मानापनोदन विनोदनते गिरोशे, भासव सहकुचितयोचित तदिन्दो ॥ भेत्तु भवानिचित दुरित भवानि, नम्रीभवानि धनमनिसरोजयोस्ते ॥ शक्ति सम्योम्य आह हे भवानि, ताघ्रिसरोजयो धन निरन्तर नम्रीभवानि अयनत स्याम् । किविशिष्टयोरप्रिसरोजयो मानापनोदनविनोदर- ·लौविकमाहित्यप्रकरणम् : महाकवि. श्रीहर्ष नते पिरोश, तदिन्दोः तन्मौलिचन्द्रस्य भासेव ज्योत्स्नयव उचितं यथा स्मादेवं सडकुचितयोः उपजातसङ्कोचयोः प्रणिपातायोद्यते भर्तरि लग्जया चरणसङ्कोच- स्तावदुचित एव । तर तदिन्दोः भासवेत्युप्रेक्षा। दवीपस्पपि चन्द्रमसि सरोज- सङ्कोचो नेदीयसि सुतरामित्युप्रेक्षोद्दीपनम् । कि कर्तुम् ? भवानिशचितं दुरितं भेतुम् । संसाराविधान्तसञ्चितकल्मपनिरासायेत्यर्थः । अथवाऽर्थान्तरमपि ध्वनितम्भवति । हे ब्रह्माहतोपदेशक ! त्वं ममानिशचितं दुरितं भेत्तु भव-प्रभव ।, अहं तबाइनिसरोजयोनप्रीभवानि । गिरीशे-दादिनि, गिरामीशो गिरीश इति व्युत्पत्त्या गिरीशो वादी। मानापनोदनविनोदनते वादित्वाभिमानखण्डनविनम्र सति, अहं भवानि = वादिदुरितभत्ता भवानीत्यर्थः । अर्थात् तथा तत्वमुपदिशामि यया वादिजनाना दुरितं भक्ष्यतीति अन्यकृतः स्वयं कृता प्रत्याशंसां निदिशति ! अय वीतरागाणां तात्त्विकसिद्धान्तबुभुत्सूनामेतद्ग्रन्यप्रवृत्त्यौपपिकं मनन- लक्षणं प्रयोजनमुक्त्या रागिणामपि धादिविजिगीपूर्णां विजयलक्षणं प्रयोजन दर्शयति :- शब्दार्यनिर्वचनखण्डनया नयन्तः, सर्वत्र निर्वचनभावमखवंगर्वान् । धीराः ययोक्तमपि कोरवदेतदुक्त्वा, लोकेषु दिग्विजयकौतुकमातनुध्वम् ।। हे घोराः! कोरवदेतदस्मदुक्तं खण्डनमुक्त्या लोनेपु दिग्विजयकौतुक. मातनुध्वम्-~-विस्तारयत । सर्वत्र विवादपदेषु शब्दार्थनिर्वचनखण्डनया-मान्दार्थ- निरक्ति विधाय तत्खण्डनया-तदनुपनत्रव्यवस्थापनेन, अपर्वगर्वान् प्रौढाहड्डा- रान् वादिजनान् निर्वचनभावं मूक्त्वं नयन्तः प्रापयन्तः सन्त इत्यर्थः। तदेतायता मदुक्तस्य खण्डनस्य सर्ववादिदिग्विजयः फलमिति ध्वनितं भवति । कीदृशी गर्वोक्तिः स्वप्रोडिचिख्यापयिषयेव कविनात्मप्रकाण्डपाण्डित्यप्रकप एव खल्वत्र व्यक्तीकृत.। स्थान एव क्लिंतत्: प्रन्यप्रन्यिरिह क्वचित्ववचिदपि न्यासि प्रयत्नान्मया , प्रासम्मन्यमना हटेन पठिती मास्मिन खलः खेलतु । श्रद्धाराद्धगुरुश्लथीकृतदृढन्थिः देनत्तकरसोनिमज्जनसुखप्यासञ्जनं [सण्टनमा श्रीहर्षस्य काव्यप्रवाहे 'दार्शनिवच्छटाऽपि यत्र तत्र समुलामगीय fuी. क्यने । नपघीयचरितस्य सप्तमः सर्गः तस्य दार्शनिक विदम्पतो. यो। मौल्यापरनामययस्य बाविकाचार्यस्य कणादमुनेः औषnिrrity यन्समुपल्लोक्तिं परिहासचुम्बितं किमपि मर्मस्परयण Hamar समासादय- सज्जनः। अन् ?

·- रावतवाहित्यविमश 'ध्वान्तस्य वामोर ! विचारणाया यशपिक चार मतम्मत मे। भोलुकमाढ खलु दर्शन तत् क्षम तमस्तत्त्वनिरूपणाय ॥ इति ।। महाकवेरस्य किलाशुकवित्वशक्तिमुद्दिश्यापि प्रचरन्ति नैके जनप्रवादा । तेप्वेक एवाऽत्र रसिकाना विनोदनाथ पुरस्त्रियते .- एकदा कश्चिदनूचानोऽस्याशुकवित्वशक्ति परीक्षितुकाम वाममासाद्य घवेरावासस्थान, विलोक्य च त खण्डनखण्डखाद्य प्रणयन्त श्लोकमुखेनैव प्रकाम व्याजहार तर्ककर्कशविचारचातुरी किन्तुरीयवयसा विभाय्यते । आतुरीभवति यत्र मानस- इति प्रश्नात्मकस्य पद्यस्यास्य समाकर्ण्य चरणप्रय, तदुत्तररूपेण चतुर्यपद स्वय- मुदाजहार धातुरोप्सितमपाकरोति के ? इति ॥ अहो कीदृश हृदयाह्लादकमाशुकवित्वशक्तिनिदर्शक प्रतिवचनम् ? किञ्चिदस्य कवेस्तकौशल विषयप्रतिपादनपाटवञ्चापि प्रणिभालनी. यम् खण्डनखाद्यकृता हर्षेण वितण्डाकथा लक्ष्यीकृत्य तदुनिरूपोद्देश किय- च्चारत्वेन प्रदर्शित -“अथ सर्वासत्त्वे, सदसत्पक्षदोषाणामप्यसत्त्वाद् अनिर्वचनी. पताऽप्यसती स्यादिति चेत्, न वय पर्यनुयोज्या , साऽपि कृत्स्नप्रपञ्चपरसर्वशब्दा• भिधेयमध्यविनिविष्टेव । परस्यैव तु व्यवस्थाया एव पर्यवस्यति निर्वचनप्रतिक्षेपाद- निवचनीयत्वम् । विधिनिषेधयोरेकतरनिरासस्यतरपर्यवसितायास्तेनाऽभ्युपेतत्वात् । तत परकीयरीत्येदमुच्यते-अनिर्वचनीयत्व विश्वस्य पर्यवस्यत्तीति। वस्तुतस्तु वय प्रपञ्चसत्यत्वव्यवस्थापनविनिवृत्ता स्वत सिद्ध चिदात्मनि ब्रह्मतत्त्वे केवल भरमवलम्ब्य चरितार्या सुखमास्महे । ये तु स्वपरिकल्पितसाधन दूषणव्यवस्थया विचारमवतार्य तत्त्व निर्णतुमिच्छन्ति तान् प्रति बूम कृपया तथा भ्रातिमपनेतु तेऽपि कृतार्या भवन्विति न साध्वी भवता विचारथ्यवस्था। भवत्कल्पितम्यवस्था यंव य्याहतत्वादिति । अतएव अस्मदुपन्यस्यमानदूषणस्थितिविषया पर्यनुयोगा निरवकाशा त्वदय्यवस्थयव तद्व्यवस्थाया व्याहतत्वोपन्यासात् ।" इति अनन सन्दर्नेण स्वपक्षस्थापनाहीना परपक्षविदलनमायावसानां वितण्डामाश्रित्या- निवचनीयताया उद्देश परानुग्रह इति ध्यनित भवति । इति दिए । --0- ·शिवस्वामी महाकविः शिवस्वामी काव्यरलाकारेषु रिमपि महनीय पदमलङ्करोति । रविरयं जन्मना शाश्मोरान् विभूपयामास । जनकोऽस्य भट्टारकः स्वामी । राजतरङ्गिया. पालोचनेनावगतं नवति यत् काश्मीराधिपते. अवन्तिवमणः माम्राग्यकालेस्याविर्भावोऽभवत् । यद्यपि स्वयमयं शैवमतावलम्बी आसीत् परं पश्चान् चन्द्रमित्रास्यस्य यौद्धाचार्यस्य प्रभावात् प्रेरणया चानेन बौद्धसाहित्यस्य अध्ययनं प्रसारदव कृतः। फैस्त १८९३ तमेऽब्दे अस्य 'पिफणाभ्युदयस्य' प्रसिद्धवाव्यस्य प्रकाशन सर्वतः प्राग विद्वद्वरगौरीशङ्करमहोदयेन पाञ्चालोपविश्वविद्यालयद्वारा व्ययामि । अस्य काव्यदाली अतिरमणीया। प्रौढोक्नि, गाढपदवन्ध, चित्रकाव्यरचना चास्य वैशिष्टयम्। तया चोक्तं केनचित्कचिना. प्रौढोक्या गाइवन्येन, चित्रकाव्यचमत्कृत.। ध्रुवं कविमदं पुन्वन् शिवस्वामी स्वयं दी। राजोऽवन्तिवर्मण काल एवास्थ कालोऽवधार्यते। शिवस्वामी, आनन्द- वर्घन', रत्नाकरच सर्वेमी क्वयः समसामयिका एव । मुस्तारणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धन. प्रथा रत्नावरचागात् साम्राज्यवन्तिवर्मण.॥ वस्तुत. काश्मीरस्येतिहासे कालोऽयं साहित्यश्लादृदा स्वर्णयुग एव प्रत्यायते। यद्यपि मध्यराले शिवस्वामिनोऽस्य रामनिचयो विस्मृतिपयं गतो:- भवन , परन्तु यत्र-तन सुभाषितप्रन्येषु अस्योद्धरणदर्शनम् क्वेरस्य प्रसिद्धि, गौरव, प्रतिष्ठाञ्च सूचयति । मम्मटाचारेण ध्वनि व्यादृण्वता तदुदाहरणत्वेन शिवस्वामिन एव इलोकाश 'उल्लासकालकरवालमहाम्बवाहम् ।' इति । कपिफणान्युदयात्य महाकाव्यं विशतिसर्गरंपनिबद्धम् । अरहि दक्षिण- जनपदाधिपतिना बपिफणात्यनृपेण श्रावस्तीनृपो युद्धे पराजित.। पराजितेन प्रसेन- उद्धृत :- ·४७२ सस्कृतसाहित्यविमर्श । जिता भगवतो बुद्धदेवस्याराधना कृता । तद्भक्तिप्रसन्नेन बुद्धन स्वयमाविर्भूय स कपिफण पराजित । इत्येवमात्र कथावस्तु । परन्तु काव्यालङ्कुरणार्थ मलयपर्वत. षड्ऋतु-कुसुमावचय-जलक्रीडा-सूर्यास्त-चन्द्रोदयादिवर्णनमतिनपुण्येन कृतम् । तत्र अष्टादशतमे समें चित्रकाव्य विरचितम् । एकोनविंशतितमे च भगवतो बुद्धस्योपदेशा अतीव मार्मिक शान्तरससप्लुते विविधपानिवद्धा । प्रत्यक्स्य सर्गस्यान्ते च 'शिव'पद सग्निवेशितम् । तावता काव्यमिद 'शिवाकाव्य नाम्ना प्रथितम्। नान मात्रयाऽपि सन्देहलेश यदनेन कविपुङ्गवेन स्वप्रतिभाप्रभावेण बौद्धसाहित्यमनुप्राणितमिवाकारि । अनेन कालिदास-भर्तृ मेण्ठ-दण्डिप्रभृतिमहाकवि- काव्यानामनुशीलन गाढतया कृतमवभाति । यथा चाय स्वयमेव ब्याजहार- विदितबहुकथार्यश्चित्रकाव्योपदेष्टा, यमककविरगम्यश्चारसन्दानमानी । अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेण्ठप्रचारो, जयति कविरुदारो दण्डिदण्ड शिवाङ्क ॥२०॥४७॥ अस्य कमनीयकाव्यक्लाऽपि प्रणिभालनीया। सूर्यास्त वर्णयन्नाह :- प्रणतिपरायणा परिकलय्य दिनापचये, परिणतिमीयिवासमभिसन्ध्यमशीतकरम् । करपुटकुड्मलानि नियमेन दधे, जनता, नहि महता क्षयेऽपि गुणगौरवमेति हतिम् ॥११॥१८॥ ऋतुवर्णनमपि खल्यस्य हृदयावर्जकम् 'नयकदम्बकदम्बक्सन्तत-प्रसवनीयवनीयकषट्पद' अततोयततो यशसे नगो भुवि भुजगभुजङ्गलितापदम् ॥८॥३६॥ प्रववृते परित परिचुम्बिनु कुमुदकाननमुन्मदरागवत् । शिशिररदिभमुखेन शरत् प्रिया विलसदसदशुशोभिना ॥८॥४२॥ । -- ·। पद्मगुप्तः (स्त १०००) पद्मगुप्तनामाऽय महाकवि परिमलनाम्नापि स्मर्यते । केचिदमुमभि- नवकालिदास इत्यपि वदन्ति। कविरेप धारानगर्या महाराजभोजराजस्य पितृव्य- चरणवाक्पतिराजदेवस्य सभापण्डित आसीत । पञ्चत्व गते हि बाक्पतिराजदेवे भोजराजस्य जनक सिन्धुराजो पारानगर्या राज्यपदेऽभिषिक्त । सिन्धुराजोऽय कुमारनारायण इत्यपरनाम्ना प्रसिद्ध 'नवसाहसाडु' इत्युपाधिना विभूषित । कविवरेण पद्मगुप्तेन सिन्धराजमुद्दिश्य नवसाहसाचरिताख्य महा- काव्य प्राणामि। एतत्काग्यपालोचनेन अस्प क्वे काव्यकलाकौशल, प्रौढा च रचनाचातुरी व्यक्तीभवति । पद्मगुप्तोऽय एकादशशताब्या जात सम्भाव्यते। सुभाषितादिनन्येषु बहवस्तादृशा श्लोका पद्मगुप्तकृतित्वेनोपलम्यन्ते ये 'नवसाह- साडू'काव्ये न दृग्गोचरीभवन्ति । तेनानुमीयते यदन्येऽपि केचन सन्दर्भा अनेन विरचिता स्युरिति । परन्त्वद्यत्वे ते नोपलभ्यन्ते। काव्यमिद अष्टादशसगॅरुपनिबद्ध विभिन्नछन्दोभिगुम्फित १५०० मित मलोकं सवलितम् । पद्मगुप्तस्य काव्यशैली वैद विभूषितान्तीव मनोहरा । कविरय कविकुलगुरो कालिदासस्य सरणिमनुहरति भूम्ना । नवसाहसाचरितस्य रचना संस्ते १००५ तमे शतके सम्पन्ना । राजा सिन्धुराजो नागाना महारिपु वजाड कुशनामान नृप पराजित्य नागराजशडख- पालस्य राजकुमारों शशिप्रभामुपयेमे । तद्वर्णन कवित्वपूर्ण विधाय राज्ञो विशद चरित्र समुट्टतिम् । अस्य काव्यरसोऽपि रसिकरास्वादनीय एव निसर्गमधुरण सुधारसनियन्दिना फणिवपूरथवा हसन्ती। चन्द्राशुना कुमुदिनीव दिनोप्मतप्ता होनक्लमा नरपतेर्वचसा बभूव ।। परस्परस्पद्धि विलाससम्पदा त्रय भवत्स्वामितया विकल्प्यते। मरत्वतो वा रमणी रमाऽथवा कलत्रमद्धेन्दुविभूषणस्य वा ॥ नुनमस्य काव्यकला प्रशसनीया भवति, अलङ्कारपूर्णा च । विषमा- लङ्कार क्यित्सौन्दयणोपनिबध्नाति सद्य करस्पर्शमवाप्य चित्र रणे रणे पस्य कृपाणलेखा। तमालनीला सरदिन्दुपाण्डु यदास्त्रिलोक्याभरण प्रसूते ॥ भोजराजस्य सरस्वतीक्ण्ठाभरणे, क्षेमेन्द्रस्यौचित्यचर्चाया, मम्मटस्प काव्यप्रकाशे, वर्षमानस्य गणरत्नमहोदधौ च पद्मगुप्तस्य पद्यानामुल्लेख एवास्थ कविपुङ्गवत्व प्रायति ।

·पाजक. पण्डितराजः
कविवरोऽय कुत्रत्य कदा चाऽभूदिति सर्वविदितमेवाचावधि । परमस्य
फाव्यकलाऽतीव मनोज्ञा हृदयङ्गमा चेति बहुन सुभाषितप्रन्योधृतरस्य पद्य सुतरा-
मवगतं भवति। कविवरोऽयमन्योक्तिकुशल वक्रोक्तिपण्डितश्च । तद्यथा--
कथ स दन्तरहित सूर्य सूरिभिरुच्यते।
यो मीनराशि भुक्त्वैव मेप भोक्तु समुद्यत ।
पव क्रीडति क्व चरति क्व करोति वृत्ति,
वारि क्व नाम पिबति स्वपिति क्व नाम।
इत्थ मृग निपराधमबापमान,
व्याधोऽनुधावति वधाय धनुर्दधान ।
हेमकार ! मुधिये नमोऽस्तु ते, दुस्तरेषु बहुश परीक्षितुम् ।
काञ्चनाभरणमश्मना सम यत्त्वयैतदधिरोप्यते तुलाम् ।।
सन्धिविग्रहकालज कृतकृत्योऽपि पाणिनि ।
परप्रत्ययकारीति
नोपमीयते ॥
उपसर्गा क्रियायोगे पाणिनेरिति सम्मतम् ।
निष्क्रियोऽपि तवाराति सोपसर्ग सता कथम् ॥
तव शत्रुश्च भवाश्चैव द्वय व्याकरणायते।
स निपातोपसर्गाभ्या त्व गुणागमद्धिभि ॥
असत्कविप्रणीताना श्लोकानामिव ते द्विषाम् ।
पिरष्टार्थसन्धिवृत्तीना निपाता स्यु पदे पदे॥
प्रायेण सर्व पश्यन्ति विपरीत विनश्वरा ।
यस्व काञ्चनगोरोऽपि काल एवासि विद्विषाम् ॥
त्यया सह विरुद्धाना कुत कुशलता कुले।
वासो हि नियत तेपा धने कुश-लताऽऽनुले॥
विरोधात्तव शत्रूणां ज्ञात सौगत-दर्शनम् ।
विप्रहेण क्षणगित्व सङ्गिए प शून्यता॥
भवता

·४७९
-
लौविचमाहित्यप्रकरणम् : महामधि पाजय
वाराणत्यामसीवारा नीबाराशनसुस्थिते.
नयाभरामनिपण्णस्य वारा. स्नातस्य यान्तु मे ॥
लक्ष्मीपङ्ककलङ्किताः परिमितक्ष्माखण्डपिण्डी जो,
गर्वप्रन्थिविसंस्युलरयसवरप्यरत्याभूत
एते कीदृश ईश्वरा कुपतय विवाऽनया चाया ,
यस्त्रैलोक्यविलक्षण फलतु न सत्य स एवेश्वर ।।
स्वजनवसतेनि सत्याराच्छलेन
लघु विरचपन मेहं भूमेस्तन दलेन दा।
विदघदतुलं प्राणप्राण
वनवि क्दा स्या भून्योन्ह मलेन सलेन वा।
पूजापद्मपरम्परापुलकिती पाण्यो. परं पेलवो,
पुग्यो पातरिपापपाटनपटू पृथ्वी प्रपनो प्रयाम् ।
प्राय. पर्वतपुरिकापृथुपट पस्त्ये पुरा पूरितो,
पादौ पण्डितपाजा पशुपते. प्रोत्या पुरः पश्यतु ।।
बलेन वा
फलेन जलेन वा;
---

·४७७ लौक्तिमाहियारणम् महाकवि जगनाय प्रणापाशे निपतित । परिणीता च सा तेन, तया सह विहरता च नवीन वयतत्र व्यतिवाहितम्-'दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीत नवीन वय ।' इनि। वाक्ये च पुन स वाराणसीङ्गत यत्र पण्डित स सल सापमान जाति- वहिपत तिरस्कृतश्च बहश तस्य यवनजासम्पपरिभ्रष्टाचात । ततोऽतीव विषण्णाग्पिन्नमना स गङ्गातट गत , गङ्गाप्रशस्तिमुपश्लोयितुन्चारेभे, सोपान आम्नो निविष्ण) प्रशस्तिप्रपञ्चेनास्य भगवती भागीरथी अपि प्रसनता गता। प्रतिश्लोक्व सोपान प्रवाहपूरेणाप्यावयन्ती द्विपञ्चाशन्मिता सोपानपर- म्परामाप्लाव्यान्नन पन्डितराजमपि निजाशमानन्चकारेति । सेयमनवद्यपद्या. दली 'गङ्गालहरी'नि नाम्ना प्रसिद्धि गता द्विपञ्चाशच्छन्दोभिनिवद्धेति । अपरेऽत्र विञ्चिद्विप्रतिपद्यन्ते । ते कथयन्ति यत् स गङ्गारोधसि गङ्गामारा- धमान प्रावृपेण्यवारा प्रपूरप्रवाहपतितो निममज्जेति। पण्डितराजो जगन्नाय स्वयमेवात्मान परिवाययति प्राणाभरणे- तलझान्वयमङ्गलालय महालक्ष्मोदयालालित , श्रीमत्परमभट्टसूनुरनिश विद्वल्ललाटन्तप । न याचे गजारिन वा वाजिराजि, न वित्तषु सक्निर्मदीया कदाचित् । इय सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुम्मा स्वनी कुरङ्गीदृगङ्गीकरोतु । अपिच यदनी नवनीतकोमलागी शयनोये यदि लभ्यते कदाचित् । अवनीतल्मैव मा मन्ये न वनी माघवनी विलासहेतु ।। इति निशम्य निवण्य च निपुण क्या सा दिल्लीश्वरेण शाहनहानेन पण्टितरामाय सहर्ष पुरस्कृता । यदा रेवङ्गिका दुर्दैववशादतकापनतात् सहसा रुग्णता गता सनी पन्तिराज परित्यज्य यमराजमारिरिङ्ग, तदा म बराक अनभ्रवज्रपानममुम- सहिष्णुवाप्पगद्गद बिल्लाप शून मतमत गर्न वियदपि च्छिन्न तुपारादित , शिएर प्राप्मजभानुतीक्ष्णकिरणभस्मीकृत काननम् ॥ एषा कोणगता मुटु परिमल रामादयन्नी दिशो, हा कष्ट ललिता रवङ्गरतिका दावाग्निना दह्यत ।। स्वर्गगता रवङ्गोमुपालम्भयनि मर्मभेदिभि पद्यवियास निवाणमङ्गरपद त्वरपा विद्यन्त्या मुस्ता दयावति । दयापि दिल त्वयामी। यमा न भामिनि निभाग्यसि प्रभातनीगरविन्दमदङ्गिमद कटाक्षे ।।

·हृदयाहादि तावद, वृणु यथच्छ पुरतारम् । पण्डितराजोऽपि पुरसारण पण्डितराजः जगन्नाथः (१६६०-१६८०) १--परिचयः, २-पण्डितराजपदवी, ३-पण्डितराजस्य अन्याः, ४–पण्डितराजस्य काव्यकला । परिचयः कवित्वकलायां पण्डितराजो जगन्नाथः कालिदासं विहाय अखिलानितरान् फवीश्वरानतिशेते इति एकमत्येनाभिमन्यन्ते मामिकाः सर्वेऽपि काव्यरसिकाः । स कदाऽभूत् कतमञ्च भूभागं स्वजनुषा विभूषयामास, इत्यत्र यद्यपि मतानि भम्ना भिद्यन्ते, तथाऽपि पण्डितराज. स्तिीयसप्तदशतमान्यां विराजते स्मेत्यपेतशतम् । तद्विषये एतावन्तः प्रवादाः प्रचरन्ति यत्तेषु सत्यासत्यनिर्णयोऽतिदुष्करः, तदुपपत्ति- साधनाऽसौलम्यात् । केचन व्यवतिष्ठन्ते यज्जगन्नायः तैलङ्गदेशदामत. जयपुरे च तेन काचित् पाठशाला सस्थापिता । एकदा कश्चित् काजी जयपुरे जयपुरनि- वासिनोऽखिलान् पण्डिताश्च शास्त्रार्यमाहूतवान् । काजीमहोदयस्याह्वानमूरोक्त न कोऽप्यन्यः शशाक पण्डितराज विहाय । जगन्नायव मुस्लिमधर्मपुस्तकान्यधोत्य स काजी चतुरस्रतया पराजित.। निशम्य वृत्तान्तमिदं दिल्लीनृप जगन्नायमाहूप तस्मै राज्याश्रय प्रदत्तवान् । दिल्ल्या निवसन् स कस्याश्चिमुस्लिमकन्यापा.' १. प्रचरति च अस्मिन् विषये एका दन्तकथा यदेकदा पण्डितराज शाहजहानेन सह शतरञ्जनमानीडन्नासीत् तदा पिपासातो जल ययाचे । राधि- ल्लवङ्गीनाम्नी कन्या सलिलपूर्ण स्वर्णबलश शिरसि न्यस्य तत्रापाता । तस्या सौन्दर्यमनुपम लावण्यञ्च ससकतमुद्दिश्य नृपत्ति पण्डितराजमुवाच, क्वे ! वर्णय तावदस्या लावण्यलुरिता रूपसम्पत्तिम् । सोऽपि सस्मेरं ता वर्णयन्नाह :- इय मुस्तनी मस्तवन्यस्तबुम्भा कुसुम्भारण चार चल वसाना । समस्तस्य लोकस्य चेत प्रवृत्ति गृहीत्या घट न्यस्य यातीव भाति ।। पद्यमिदमावण्यं शाहरहान अनितरा प्रसीदन्नाह, क्वे ! वर्णन नित पूणान आह:- ·लोनिमाहित्यप्रारणम् महाविः जगन्नाव प्रणमा निपतितः । परिणीता च सा तेन, तया सह विहरता च नवीनं वयस्तव व्यनिवाहितम्-~-"दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवीन वयः !' इनि । बार्द्धक्यं च पुनः स वाराणसीङ्गतः यत्र पण्डितं. स खलु सापमानं जाति- वहितः तिरस्कृतश्च बहुशः तस्य यवनजासम्पर्कपरिभ्रष्टत्वात् । ततोऽतीय विषण्णमिनमनाः स गङ्गातटं गतः, गङ्गाप्रशस्तिमुपदलोकयितुञ्चारेभे, सोपान आमतो निविष्णः) प्रशस्तिप्रपन्चेनास्य भगवती भागीरथी अपि प्रसन्नता गता। प्रतिश्लोककक सोपानं प्रवाहपूरेणाप्लावयन्ती द्विपन्चाशमिता सोपानपर- परामाप्लाच्यान्तनः पण्डितराजमपि निजामानञ्चकारेति । सेयमनवधपद्या- दली 'गङ्गालहरीति नाम्ना प्रसिद्धि गता द्विपञ्चाक्षाच्छन्दोभिनिवति । अपरेन विञ्चिद्विप्रतिपद्यन्ते । ते कथयन्ति यत् स गङ्गारोसि गङ्गामारा- धमानः प्रावृषण्यवारा प्रपूरप्रवाहपतितो निममग्जेति । पण्डितराजो जगनायः स्वयमेवात्मानं परिचाययति प्राणाभरणे-- तैलङ्गान्वयमङ्गलालय-महालक्ष्मीदयालालितः, श्रीमत्परमभट्टसूनरनिशं बिदुल्ललाटन्तपः॥ न याचे गजालिन वा वाजिराजि, न वितेषु सक्तिर्मदीया कदाचित् । इयं सुस्तनी मस्तान्यस्तकुम्भा लवङ्गी कुरङ्गीदृगङ्गीकरोतु ॥ अपिच यवनी नवनीतकोमलाङ्गो शयनीये यदि लभ्यते कदाचित् । अवनीतलमेव माधु मन्ये न बनी माघवनी विलासहेतुः ॥ इति निशम्य निवण्यं च निपुणं पन्या सा दिल्लीश्वरेण शाहजहानेन पडतराजाय सहर्ष पुरस्कृता । यदा संवनिया दुर्दैववशादतर्कोपनतात् सहसा रुणता गता सती नराज परित्यज्य यमराजमालिलिङ्ग, तदा स वरान अनभ्रवज्रपातममम- हिष्णुचोप्पगद्गद विललाप:- लून मत्तमतङ्गज, वियदपि च्छिन्न तुषारादिनः, शिष्ट प्राप्मभानुतीक्ष्णविरणभस्मीकृतं काननम् ।। एपा कोणगता मुहुः परिमलरामोदयन्ती दिशो, हा मटं ललिता लवङ्गलतिका दावाग्निना दह्यते ॥ स्वर्गगता लवङ्गीमुपालम्भयति मर्मभेदिभिः पद्यविन्या. निर्वाणमङ्गलपद त्वरया विशन्त्या मुस्ता दयावति ! दयापि क्लि त्वयासी। यमा न भामिनि निमालयसि प्रभातनीलारविन्दमदमलिमद कटाच.॥

·४७८ सस्कृतसाहित्यविमर्श . सन्तुष्ट' कमलाधिपस्य कवितामाग्रं तद्वर्णनम्, श्रीमत्पण्डितराजपण्डितजयनायो व्यवासोदिदम् ॥ [प्राणाभरणे ५२] पण्डितराजपदवी पण्डितराजपदवी चानेन दिल्यपिपते शाहजहानप्रसादाल्लब्धेति तल्लेखे- नव विज्ञाप्यते। तयाहि "मूतिमतव मवाबासफखानस्य प्रसादेन द्विजकुलसेवाहेवाकिवाइमन कार्यन मायुरकुलसमुद्रेन्दुना रायमुकुन्देनादिप्टेन सार्वभौमश्रीशाहजहानप्रसादा- धिगतपण्डितराजपद-विराजितेन तेलङ्गकुलावतसेन पण्डितजगनायनासफ- विलासाख्येयमाख्यायिका निरमीयत।" पण्डितरा वणितो दाराशाहोऽस्यैव शाहजहानमहोभुजो ज्येष्ठ सूनुरा- सोदिति तु सुविदितमेव । अलङ्कारालद्धारभूत स्वविरचिते रसगङ्गापरे च स स्वकीयगुरुगणमपि गणपति श्रीमन्नानेन्द्रभिलोरधिगतसक्लब्रह्मविद्याप्रपञ्च काणादीराक्षपादीरपि गहनगिरो यो महेन्द्रादवेदीत् । देवादेवाघ्यगोष्ट स्मरहरनगर शासन जैमिनीयम् । दोपाङ्कप्राप्तशेषामलभणितिरभूत्सर्वविद्याधरो य॥ पापाणादपि पीयूष स्यन्दन्ते यस्य लीलया। ते बन्दे पेरुभट्टाश्य लक्ष्मीकान्त महागुरुम् ॥ पेरभट्टोऽस्य जनर जननी च लक्ष्मी देवीति । वाग्देवताराधनप्रसादाद् यो घरो लग्ध सोध्योऽङ्कितपद्ये निबद्ध आफुरुदेश विचरेर्मा पुरु परवादनिर्जये शशाम् । स्वीकुर वरमेक मे व्याकुरु भो वत्स शास्त्राणि ।। इति।। एतद्वरप्रसादेन जगन्नाय अतितरां प्रसिद्धि गत । एषदा तस्य स्थानि प्रवणविषयोकृत्य दिल्लीश्वरस्त निमन्त्रितवान् दिल्लीमल निजागमनेन । पर स तदुत्तरे निम्नाहित पत्र प्रेषितवान् स्वप न गतवान् शीतार्ता इव सकुचन्ति दिवसा नवाम्बर शर्वरी, शोन मजति पिच हुतभुक्रोणङ्गतो भारपर। स्वञ्चानङ्गतासमानि हृदय सोमन्तनीनां गत, नारमार वमन म पा युक्ता पुत्र प्रजामो वयम् ॥

·सैविकमाहित्यप्रकरणम महाकवि जगन्नाथ अनेन पद्येनतत्वनुमीयते यदा जगताय दिल्लीङ्गत तदाऽविवाहितोऽभू- दिति । शाहजहानशासनकाले च स विराजते स्म राजससदि । शाहजहानसाम्राज्य- समयश्च संसप्तदशशतकदेशीय । एष एव समय पण्डितराजस्यापोति निश्चितम् । पण्डितराजस्य ग्रन्या (१) पोयूपलहरो झाल्हीति वा, द्विपञ्चाशत्पनिबद्धा अति- माधुर्यसभृता मनोहरा च गङ्गाप्रशस्तिमभिलक्ष्य प्रणीता। (२) सुधालहरी द्वात्रिंशत्पधरलकृता सूर्यप्रशस्तिमालम्ब्य रत्रिता। (३) अमृतलहरी-यमुनाप्रशस्तिमुद्दिश्य केवलमेकाददाश्लोकम्किता लघुनिकाया। (४) करणालहरो~बतुष्टिपारलडकृता विष्णुदेवप्रशस्तो विर- चिता। (५) लक्ष्मीलहरी एकचत्वारिंशत्पद्यवद्धा लक्ष्मीप्रशसाया प्रणीता। (६) यमुना (गद्यात्मिका)- सम्प्रति लब्धप्रचारा। रसगङ्गावरे- ऽस्या उद्धरणद्वयमुपलभ्यते केवलम् तनयमनाकगवेषणालम्बीकृतजलघि जठरप्रविष्टहिमगिरिभुजाय- मानाया भगवत्या भारत्या सखो" इति । किञ्च, "रविकुलप्रोतिमावहन्ती नरविकुलप्रोतिमावहति । अवा- रितप्रवाह -सुवारितप्रवाहा" इति । (७) आसफविलास ---आसफखानस्य प्रशसायामुपनिबद्ध । (८) प्राणाभरणम्--कामत्याधिपते प्रशसाया त्रिपञ्चाशत्पद्यात्मको निबन्ध (९) जगदाभरणम् --उदयपुरमहाराजस्य राणाकर्णसिंहस्य सूनो राजकुमारजगत्सिहस्य प्रशरारमा विरचितम्, इति तईन्तिम- श्लोक-पर्यालोचनादवगम्यते। १ धारामावलिकर्णनन्दनजरात्सिहप्रभो वर्णनम्, श्रीमत्पण्डितराजमव विजग नाया व्यतानीदिदम् ।। इनि महामहोपाध्यायपदवाक्यप्रमाणपारावारीणलङ्गकुलावतसथीपरम- भट्टरेस्तनयेन विनिर्मित जगदाभरपास्य जगत्मिहवणनम् ।

·हेरदेशिन् । परिसरसिपातदानादर पुर्वतितहि पिपादोमा शिक्षक पुर्वन्नु मामले मूर्त । ममंशा त्रसिरा चिरायुधो भवन्तु, में तपारपिन ४८० सस्कृतसाहित्यविमर्श (१०) चित्रमीमाताखण्डनम्--श्रीअप्पयदीक्षितविरचितस्य भीमासारयग्रन्थस्य खण्डनरूपम् । (११) मनोरमाकुचमर्दनम्-सिद्धान्तकौमुदीटोकात्मकस्य स्वय भट्टोजिन दीक्षितविरचितस्य मनोरमारपव्याकरणग्रन्यस्य खण्डनरूपम् । (१२) रसगङ्गाधर-श्रीजगनायविरचितोऽपूर्णो अन्य , पण्डितराजस्य साहित्यमामिकताया, तकौशलस्य, विचारचारुताया ,अलङ्कार- शास्त्रमावोग्यस्य च परिद्योतकोऽपूर्वो अन्य। यत्र कवितल्ल. जेनामुनोदाहरणान्यपि स्वरचितान्येव प्रदत्तानि । उक्तञ्च तत्रव रसगङ्गापरे निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूप काव्य मयाऽत्र निहित न परस्प किञ्चित् । कि सेव्यते सुमनसा मनसाऽपि गन्ध कस्तूरिकाजननशक्तिभृता मृगेण ॥ (१३) भामिनी विलास-एतदन्तर्गता विषया खल, प्रस्तावविलास, शृङ्गारविलास, करुणाविलास, शान्तविलास', अन्योक्ति मुक्तालता चेति । इमे चास्य प्रसिद्धा ग्रन्था, ये हास्यालङ्कारोदाहरणाना महारलपनिरूपा एव विभाष्यन्ते। प्रायशः रसगङ्गापरे उदाहरणत्वेन समुपता श्लोका एज्य एव अन्यन्यो गृहीता। पण्डितराजस्य काव्यकला पण्डितराजस्यान्योक्तय गर्वोक्तयश्चातीव प्रसिद्धा सहृदयहृदयाहारि पादच कायपलाविलासपुरस्सर भाववंचिभ्यचित्रितत्याद विद्वज्जनाना र भरणता पाता श्रवणयो पोयूपरसनिष्यन्दिन्योऽनन्यसामान्यरूपेण समुत्तान्ति सवथा.- घुपरपि माधुर्यभानोरेदमाक्षिणमुपानाम् । वन्व मापुरीय पतिरामाय पविताया ॥ एमरिनी महिनीररोति चेत , विपिति यरवहरिताभिगे । परितमानमामिलाते जाति भण्ड सिरापपो मिलिया । সাবিনামা বি• • ·. लौक्किसाहित्यप्रकरणम् महाकवि जगनाथ ४८१ सवदा । मूर्खाणामादरेणापि किमिति भाव , मूखजनकृत आदरी निरादरादपि निकृष्टतर इति भाव । पाटीर तव पटीयान् क परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यत्पिपतामपि नृणा पिष्टोऽपि तनोपि परिमर पुष्टिम् ॥ नीरक्षीरविवेके हसालस्य त्वमेव तनुपे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनाऽय कुलवत पालयिष्यति फ॥ आपेदिरेऽम्बरपथ परित पतङ्गा, भृगा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ति । सङ्कोचमञ्चति सरस्त्वयि दोनदोनो, मीनो न हन्त कतमा गतिमम्युपंतु ॥ क्षीणवित्त राजनि उपसेवका त परित्यज्य गच्छन्ति । तन्मात्रालम्बिन- स्तदनुरक्ता जना क्व यान्तु नामेति भाव । कि खलु रनरेत किं पुनरभ्रायितेन वपुपा ते। सलिरमपि यन तावकमणव । वदन प्रयाति तृपितानाम् ।। हालाहल खल पिपासति कौतुकेंन, कालानल परिचुचुम्बिपति प्रकामम् । व्यालाधिप यतते परिरथुमद्धा, यो दुजन वशयितु तनुते मनीषाम् ।। लोलालुण्ठितशारदा पुरमहासपदभराणा विद्यासदमविनिगलत्कणमुपा वल्गन्ति चेत्पामरा। अद्यश्व फणिना शकुन्तशिशवो दन्तावलाना शशा, सिंहाना च सुखन मूधसु पद धास्यन्ति शालावृका ॥ विच्च- कस्मादि दुरसौ घिनोति जगतों पीयूपगर्भं कर स्माद्वा जलधारयंप धरणी धाराधरं सिञ्चति । भ्राम भ्राममय च नन्दयति वा स्मात त्रिलोकी रवि, साधूना हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्ष येन शंशवपदे मदेभराड्गण्डसोम नखरंविखण्डितम । यौवनोत्सवमवाप्य केसरी क्षु दशयतु सोऽद्य पौरुपम । . पुरो, . मन ।।

·४८२ सस्कृतसाहित्यविमा येनाप्त कमलाविलासम्मले किजल्पपानोत्सवो, यो लोला वितनोति नाभिनलिनोत्सङ्ग तथा शाङ्गिण । तस्य स्यात्कुसुमान्तरे मधुलिह कुप्राज्यहो न स्थिति- न प्रीतिनं रतिनं फेलिसमयो नो विस्मयो न स्मय ।। मद्वाणि । मा कुरु विषादमनादरण, मात्सर्यमग्नमनसा सहसा खलानाम् । काव्याविद-मकरन्द-मयुवताना- मास्येषु धास्यसितमा कियतो विलासान् ।। अपि च - मधु द्राक्षा साक्षादमृतमय वामाघरसुधा, कदाचित्केपाञ्चिन्न खलु विदघोरनपि मुदम् । ध्रुव ते जीवन्तोऽप्यहह मृतका मन्दमतयो, न येषामानन्द जनयति जगनायभणिति ॥ 'अन्या जगद्वितमयी मनस प्रवृत्ति- रन्यव कापि रचना वचनावलीनाम् । लोकोत्तरा च कृतिराकृतिरातहृद्या, विद्यावता सकलमेव गिरा दबीय ।। स्थिति नो रे दध्या क्षणमपि मदान्धक्षण संख! गजश्रेणीनाथ । त्वमिह जटिलाया वनभुवि । असो कुम्भिभ्रान्त्या खरनखरविद्रावितमहा- गुरुप्रावणाम स्वपिति गिरिगर्भ हरिपति ॥ प्रारम्भ कुसुमाकरस्य परितो यस्योल्लसन्मजरो- पुन्जे मजुलगुजितानि रचपस्तानातनोरुत्सवान् । तस्मिन्ना रसालदाखिनि कृशा देवाद्दशामञ्चति, त्वञ्चन्मुञ्चसि चञ्चरीक विनय नीचस्त्वदन्योऽस्ति क॥ पुरा सरसि मानसे विकचसारसालिस्खाल- स्परागसुरभीकृते पयसि यस्य यात वय । पल्बरजले मिलदनभेकाकुले मराला नायर क्यप रे श्य वर्तताम ॥ १ पद्यस्मिन् यह पारभदा । यथा 'मात्मयम दमनसाम्, मान्मय भानमनगाम्, पाम्पनिमाम् यास्यनितमाम्, विपुर, विरागम् सरसा, गहा पियना, पनि नो।

·लौतिक्माहित्यप्रकरणम् . महाक वि. जगन्नाय
४८३
दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डाः परटिन,
करिण्य कारण्यास्पदमसमशीलाः खलु मृगाः।
इदानी लोकेऽस्मिन्ननुपमशिखाना पुनरयं,
नखाना पाण्डित्य प्रक्टयतु कस्मिन्मापनिः।।
गवॉक्तिरप्यम्य प्रणिभालनीया-
गिरा देवी वीणागुणरणनहीनादरकरा,
यदीयाना वाचाममृतमयमाचामति रमम् ।
वचस्तस्यार्य
यवणसुभगं पण्डितपते.
रयन्वन्मूर्धानं नृपारयवायं पशुपतिः॥
शास्त्राण्यालितानि नित्यविधयः सर्वेपि मम्नागिता,
दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीत नवीन
सम्प्रन्युज्झितवासनं मयूपुरीमध्ये हरिः मैग्ने,
सर्व पण्डितराजराजिनिलयनाकारि सोकारिकम् ॥
गीतिकाव्यप्रणेतृप कविवरजयदेवादनु' पण्डिनगदम्बानियनं प्रा.
पयमवतरति । यद्यपि बहुशोज्नेन स्वरचनामु गीतिरबोलान्निा, दानामु
भामिनीविलास शेखरायते। अत्र मुक्तकाम्याना गानिस्तावालामा।
प्रन्योऽयं प्रास्ताविक्शृङ्गारकरणशालेति चतुर्मिः प्रमानिटो मोहाना निर.
तिशया प्रीतिमुपजनयति । भर्तृहरिवत् पटिनगरमारिली अतीव मनीमा,
भाषा प्राञ्जला, प्रौढ़ः पदविन्यासः, चमधारी व भादलिया।
तोरे
वदन महान
नीरे मात्र पिरिय
सालोक्य पावन्यनत्र मग
मन्दलम्यानिलिमाला
मार्गक
पण्डितरागस्य व्यन्जना प्रदाद मागि, अनामयापि निनगमनाम
तरण्या

·४८४ सम्वृतमाहित्यविमरा -- किञ्चास्य पदविन्यासोऽपि खलु लोकोत्तर आस्य धास्पति कस्य लास्यमधुना धन्यस्म कामाल्सत- स्वर्वामाऽघरमाधुरी विधुरयन् वाचा विलासो मम॥ तथाच- नाथ विभौ। पर मयाऽयमात्मा 'चुलुकयति मदीया चेतना चञ्चरोक ।' नूनमस्य रचनाचातुरी तत्तद्रसानुगुण्येनापूर्वरसभरी इत्येतत्तु सुतरां करणालहीतोऽवबुध्यते विषोदता विषानलोपम- विवादभूमौ भवसागरे प्रतीकारमपश्यताऽथुना भवते समय॑ते॥ भवानलज्वालविलुप्तचेतन , शरण्य तेऽनि शरण भपादयाम् ।। विभाव्य भूयोऽपि दयासुधाम्बुधे। विधेहि में नाय तया यर्थच्छसि ।। रमामुखाम्भोजविकासनक्षमो जगत्त्रयोदबोधविधानदीक्षित । कदा मदज्ञानविभावरी हरे हरिष्यति त्वन्नयनारुणोदयः ।। सुरासुरस्वान्तचकोरचन्द्रिका समस्तसन्तापभयापनोदिनो। महानिशीये मम मानसे क्दा स्फुरिष्यति त्वन्मुखचन्द्रचन्द्रिका । अपि अधि दोनतर दयानिधे, दुरवस्य सकलं समुस्मितम् । अधुनापि न मा निमालयन् भजसे हा कयमश्मचितताम ॥ मुमहान्ति जगन्ति विभ्रतस्तव यो नाविरभन्मनागपि । स क्य परमाप्तदेहिनां परमाणोर्मम पारणे श्रम ॥ नितरा विनयेन पच्छपते सुविचार्योत्तरमा यच्छ मे। परितो गिरितोऽप्यर गुरस्त्वरितो नोदरसे पदध माम् ।। न धन न प राज्यसम्पद न हि विद्यामिदमेरमययं । मयि धेहि मनागपि प्रभो पदणाङ्गितरङ्गिता बाम !! अयमप्पथमोऽपि निर्गुणो दयनीयो भवता दयानिये । पनता फणिनां विषानर पिमु नानन्दपिता हि बदन ।

·लौक्तिमाहियप्रकरणम् महाकवि जगन्नाथ ४८५ विशालविषपाटवीवलपलानदावानल- प्रसत्वरशिखावलीविकलित मदीय मन । अमन्दमिलदिन्दिरे निखिलमाधुरीमन्दिरे मुकुन्दमुखचन्दिरे चिरमिद चकोरामताम || अस्य गङ्गालहरीनाम्नी सुप्ररयाना रचना तु सुमयुरातिललितपदाऽल- कृतत्वेन सानितरान् गोलित दर्भानतिदाने, इत्यन तु सन्देहावसर किला तद्यथा समद्ध सौभाग्य सकलवसुधाया किमपि तन, महंदवयं लीलाजनितजगत खण्डपरशो। श्रुतीनां सवस्व सुकृतमय मूर्त सुमनसा, सुधासौन्दर्यन्ते सलिलमशिव न शमयतु॥ अपि प्राज्य राज्य तमिव परित्यज्य सहसा, विलेलद्वानोर तब जननि तोर थितवताम् । सुवात स्वादीय सलिलभरमातृप्ति पिवता, जनानामानन्द परिहसति निर्वाणपदवीम् ॥ नियान धर्माणा किमपि च विधान नवमुदाम् , प्रधान तीर्यानाममलपरिधात निजगताम् । समाधान बुद्धरय खलु तिरोधानमधियाम् , श्रियामाधान न परिहर ताप तत्र वपु ॥ अहो कोदृशो मनोहर पवन्य ? पण्डितराजस्य पाण्डित्यम् सकलशास्त्रावगाहिषिषणस्यात्य पण्डितराजस्य प्रकाण्डपाण्डित्य स्वकीय चित्रमोमासाखण्डनास्ये अन्य श्रीअप्पयदीक्षितप्रणीतापा चित्रमीमासाया कृतेन प्रचण्डखण्डनेनावबुध्यते । पण्डितराजोऽय सदुन्दुभिनिध्वान समुदघोषयति सूक्ष्म विभाव्य मयका समुदीरितानाम अप्पय्यदीक्षितकृताविह दूषणानाम् । निर्मत्सरो यदि समुद्धरण विदध्यात्, तस्याहमुज्ज्वलमतेश्चरणो वहामि ॥ पण्डिनराजोऽय न केवल साहित्य पुरन्धर अपितु व्याकारणशास्त्रस्यापि ·४८६ सस्कृतसाहित्यविमर्श पारदृश्वाऽनूचान आसीत् । तच्चतद् भट्टोजिदीक्षितविरचितमनोरमाया मनोरमा- कुचमर्दनाख्यखण्डनग्रन्थपर्यालोचनेन ज्ञायते, तच्च शाब्दिकस्तत्रतत्रैवानुसन्धेयम् । असामान्यस्ताकिक अस्य ताकिकचऋतिन तकंशलो खलु लोकोत्तरा। तदुदाहरणमप्येक- मत्र दीयते ताकिकाना मन प्रसादाय । प्रखरताकिकोऽय प्राचा काव्यप्रकाशकारादीना काव्यलक्षण दूपयताह "यत्तु प्राञ्च 'अदोषौ सगुणौ सालङ्कारौ शब्दायों काव्यम्' इत्याहुस्तत्र विचार्यतं शब्दार्ययुगल न काव्यश्ब्दवाच्यम्, मानाभावात् । काव्यमुर्च पठ्यते काव्यार्थोऽवगम्येत, काव्य श्रुतम्, अर्थो न ज्ञात , इत्यादिविश्वजनौनव्यवहारत' प्रत्युत शब्दविशेषस्यैव काव्यपदार्थप्रतिपत्तेश्च । व्यवहार शब्दमात्रे लक्षणया उपपादनीय इति चेत्, स्यादपि एव, यदि काय्यपदाथतया पराभिमते शब्दाथ- युगले काट्यशब्दशक्ते प्रमापक दृढतर किमपि प्रमाण स्यात् । तदेव तु न पश्यामा विगतवाक्यन्तु अश्रद्धेयमेव । इत्यञ्च असति काव्यशब्दस्य शब्दाश्यालशक्ति- प्राहके प्रमाणे प्रागुक्ताद घ्यवहारत शब्दविशेष सिद्धयन्ती शक्ति को नाम निवार- यितुमीप्टे। एतेन विनिगमनाभावाद् उभयत्र शक्तिरिति प्रत्युक्तम् । तदेव भादविशेषस्यय काय्यपदार्थत्ये सिद्ध तस्यैव लक्षण वक्त मुक्तम्, न तु स्वकल्पित स्येव काव्यपदार्थस्य।" इति दिक।

·श्रीहरिचन्द्रः श्रोहरिचन्द्रस्य स्थितिकाल मद्यापि न निश्चितो यद्यपि तयापि एतत्त निर्विवाद यदेय प्राचीनकवियु अन्यतम आसीत् । वाक्पतिराजेन स्वीप 'गौडबहोऽभिधे वाट्ये भासकालिदाससुबन्धुभि सार्द्ध हरिचन्द्रस्यापि नामपाह- मुल्लेबो विहित 'आसस्मि जलमित, पन्तीदेवे अजस्स रह आरे। सौवन्धवे च बन्धम्मि हरिपन्ते च आणन्द । अस्यकस्य हस्तलेखबद्धस्य प्रन्यस्य समय १२८७ मितविक्रमसम्वत्सरे उल्लिखित समुपलभ्यते । अतस्तत पूर्वतन एवास्य स्थितिकालो भवेत् । किन्च बाग्भटप्रणोते नेमिनिर्वाणकाव्ये 'धर्मशर्माम्युदयस्य' प्रभाव प्रभूततयोपलभ्यते । तदेवमुक्तप्रन्याततनामस्मरणात्सुतरा प्रतिपत्त पार्यते यद् हरिचन्द्रस्य काल शिस्तीयकाददातमातकमध्यगत एव सम्भवेत् । 'सदुक्तिवर्णामृत'कार कविवरमम महाक्वीना श्रेणी प्रतिष्ठापयामास 'सुकन्धो भक्तिनं इह रपुकारे न रमते , पतिर्दातोपुत्र हरति हरिचन्द्रोऽपि हृदयम् । विशुद्धोक्ति सूर प्रकृतिमयुरा भारविगिर , तयाप्यन्तोद कमपि भवभूतिक्तिनुते ॥ तदेतावतेद स्फुटीभवति यदेष कविवर अतीव मेघावी लब्धप्रतिष्ठश्चाभूत् क्वीन्द्रमण्डले । असो एक 'धर्मशर्माऽभ्युदय नाम महाकाव्यमयरच 'जीवनचम्मू- समात्य कास्यद्वय प्रागपत् । धर्मशर्माभ्युदये महाकाव्ये पञ्चादशतमतीर्यङ्करस्य धर्मनायनामधेयस्य जन्मत आरम्य निर्वाणपर्पन्त क्यानभपश्लोक्तिम् । नून- मस्य शान्य वैदर्भीरीतिसमन्वित मायप्रसादगुणयित चित्रालङ्कारसमल्टन रमिकानामतीवानन्दजनक सम्पन्नम् । तद्यया स वर्णपीयूपरसप्रवाह, रसध्वनरध्वनि साथवाह । श्रीयमशम्पिदयाभियान, महाकवि काव्यमिद व्यधत ।। महापविमापभारदिवदसायपि चित्रालद्धारप्रणयनप्रिय आसीदिति विभा- प्यने । यतोऽयमपि एकोनदिशतितमे सर्ग चित्रकाव्यात्मकाना पद्यानामेव महान्त ·४८८ सस्कृतसाहित्यविमर्श . सम्भार समुच्चयोकरोति । यया भारवि गा चित्रकाव्यात्म सगै एक नकारात्मक एकाक्षरीश्लोको विरचित तव हरिचन्द्रेणापि चतुर्वर्णात्मक एक श्लोर चित्रित । तद्यया रोऽरो रोकरहरकाकुर केपि कडिक । चञ्चच्चञ्चच्चोचेतत्ततातोति त तत ॥ इति ॥ काव्यमिद वंदर्भीरीतिमालम्बते, कल्पनाचारला वित्ति, शब्दसौष्ठवञ्च चिनुते, द्योतयति किमपि विचित्रचरित्रचित्रणचमस्कृतिम्- "श्रव्यऽपि काव्य रचिते विपश्चित, कश्चित्सचेता परितोषमेति । उत्कोरफ स्पात्तिलक कटाक्ष्या , फटाक्षभावरितरे न वृक्षा ॥ निजकोडानुगतमात्मन विभाव्य जनकस्य हृदि समुद्वेल्लितमपूर्वानन्द कीदृगुपवर्णयति निसर्गतया गिरा न चन्दनन्दीवरहारयष्टयो न चन्द्ररोचीपि न चामृतच्छटा । मुताङ्गसस्पर्शसुखस्य निस्तुला कलामयन्ते खलु षोडशोमपि ॥ प्रावृड्वर्णनम्चापि दर्शनीयम् खल इव द्विजराजमपि क्षिपन् दलितमित्रगणो नवकन्दल । अजनि कामकुतूहलिना पुना रसमय समय स धनागम ॥ ११॥३२॥ इह यनमलिनरपदस्तिता कुटजपुष्पवशादुडुसन्तति । गिरिवने भ्रमरारवफूकृतरवततार ततो रतिरम्बरात् ॥ २१॥३२॥ एप च हरिचन्द्रो भट्टारहरिचन्दतो भिन्न एव । भट्टारहरिचन्द्रो गद्यकवि , न खलु स महाकाव्यप्रणेता हरिचन्द्र । वाणभट्टेन भट्टारहरिचन्द्रस्योल्लेख गमवन्ध. प्रणेतृत्वेन कृत पदवन्धोग्रवलो हारी कृतवर्गक्रमस्थिति । भट्टारहरिचन्द्रस्य गयबन्धो नपायते ॥ इति । हरिचन्द्रश्चाय जनमतायलम्बौ । जनसाहित्ये च काय्यमिद तदेव महनीय पदमलङ्करोति, यत्सस्कृतसाहित्ये माघपाप्य, नवपराप्य था। हरिचन्द्रौप जात्या वायस्य नोमवात्ययशोत्पन्न । जनमोस्यादेयो जननी च रम्पादेवानाम्नी विदुषो । स्वायसायामसो स्थान एयोपन्यस्यति :- स पर्णपीयूपरसप्रवाह रसवनेरध्वनि सार्थवाह । थोपमगर्माम्पत्याभियान महाकवि वाममययत ·: महामुनिः पाणिनिः प्रातराराव्यो महामुनिः पुण्यशीलस्तत्रभवान् पाणिनिः न केवलं प्यार- भोपज्ञः एव, अपितु महाकविरप्यासीत् । अस्य विशिष्टं वर्णनं व्याकरणप्रकरणे मृग्यम् । नान पिष्टपेषणनिया प्रम्पते । • अर तु कैवतं तस्य पाध्यकलाविषय एक किचिनिरम्यते। कविरेप 'जाम्बवतीविजया परनामक 'पातालविजयाख्यं काव्यं प्रणिनाय । अस्प काथ्यसरणिरनिरमपीपा हृदयङ्गमा च । सरोरहाक्षीणि निमोलयन्त्या, रवौ गते साधुकृतं नलिन्या। अक्षणां हिं दृष्ट्वापि जगत्ममग्रं फलं प्रियालोकनमेकमेव ।। शुद्धस्वभावान्यपि संहतानि निनाय भेदं कुमुदानि चन्दः । अवाप्य वृद्धि मलिनात्मनामा जडो भवेत्वम्य गुणाय वरः॥ उपोडरागण विलोलतारकं तया गृहीतं शादिना निसामुखम् । यया समस्तं तिमिराशु तया पुरोनुरागाद गलितं न लक्षितम् ॥ प्रराश्य लोकान् भगवान स्वतेजसा,प्रभादरिद्रः सवितापि जायते । महो चला श्री बलमानदाऽप्यहो, स्पृशन्ति सर्वा हि दशा विपर्यये। क्षपाः क्षामांकृत्य प्रसनमपहृत्याम्ब सरिता प्रताप्योः कृत्स्ना ताहनमुच्छोप्य सालम् । व सम्प्रत्यूष्णागत इति समालोक्नपरा- स्तडिद्दीपालो रिशि दिशि चरन्तीह जलदा.॥ पाणी शोणतले तनदरिदरक्षामा क्योलस्थली, दिपस्पाजनदिग्घलोचनजल: किं म्लानिमानीयते।। मुग्धे चम्बतु नाम चञ्चलतया नङ्गः क्वचित्कन्दली. मुन्मीलनवमालतीपरिमल: चिन्तन विस्मयते। पल्हारस्पर्शगर्भः शिशिरसरिचयात् कान्तिमद्भिःकराग्रे- पचन्द्रशालिङ्गितापास्तिमिरनिवसन संसमाने रजन्याः । अन्योन्यालोक्निौभिः परिचयजनितप्रेमनिस्यन्दिनौभि- दूररहे प्रमोदे हतितमिव परिस्पप्टमाशा सखीभिः ।। विलोक्य सङ्गमे राग पश्चिमाया विवस्वतः। कृतं कृष्णमुखं प्राच्या नहि नार्यों विनर्यया ।। इति ·महाकविः घटकर्परः महाकवि घटकपर विक्रमादित्यराजसभाया नवरत्नेप्देक्तम घीस्तीय चतुर्थतमे शतके एवं कश्चनास्य स्थितिकाल । घटकपरनामक द्वाविंशतिपद्यमय मेक्काव्यमप्यसौ प्रणिनाय। यमासौ प्रतिजानोते आलम्ब्य दाम्बुतृषित करकोशपेय, भावानुरक्तवनितासुरतं शपेयम् । जीयम येन कविता यमकै परेण, तस्मै वहेयमुदक घटकपरेण ॥ अस्मिन् काव्ये मेघदूतस्य क्यानकमेव विपर्यासेन णितम् । प्राडारम्भ काचिद् विरहिणी पत्नी दूरस्यस्वामिन समोपे प्रणयसन्देश प्रहिणोलि। अस्य पद्येषु वस्तुतो यमकालङ्कारबाहुल्यमतिशेतेऽखिलानि पद्यान्तराणि । तद्यया कि कृपापि मयि नास्ति कान्तया पाण्डुगण्डपतितालकान्तया। शोकसागरवरेऽद्य पातिताम् त्वगुणस्मरणमेव दाति ताम् ॥ इति ·महाकविः भहरिः महाकविः भर्तृहरिः संस्कृतसाहित्य विशिष्ट पदमलगुरोति । सुप्रमिहन जनरवानरोधेन एतहक्न शक्यते यत्कविरयं राजाधिराजम्य विश्मादिन्यम्याग्रज. बासीत् । यपि नास्ति तय किमपि बलवत्प्रमाणम् तथापि यदि नामासीद भन हरिःतस्पंव विश्रमादित्यस्य व्यठो भ्राता येन क्लि चतुरचन्वारिंशदुत्तरपदात- तमे (६४४) स्तब्द कहररमहारण हणाः पराजिता. तदा त्वस्य स्थितिालोपि क्वचित् षट्शतान्या उत्तरधरणे एव निर्धारयिन पार्यते । ये तु वेचन भर्तृहरि बौद्धमतावलम्बिनं मन्यन्ने, मन्यामहे न ते खल भ्रान्तिरहिताः। यतोऽस्य रचनासु क्वचिदपि तादृशबौद्धगन्धि पद्यमेवमपि न नयनपयमबारति, भेन तस्य बौद्ध- मनावलम्बिन्धमभिद्योन्यत । तत्पनीयत्वेन च भारतीयपरम्मरानाहीतानि नैकानि लक्षणानि समुपलभ्यन्ते। मत हरेः काव्यानि भर्तृहरेः कृतित्वेन विख्यातानि नीतिशतक-वैराग्यशतक-शृङ्गारशतका- स्थानि श्रोणि निरतिशयाव्या लालकृतानि प्रसादगुणगुम्फित्तानि काव्यानि बिलमन्ति । सत्रः- नीतिशतके:-नीनि-रोति-सदाचारपद्धति-धंयं-शौर्य-मामौदार्य-परोप- पाराधनकमटुपदेशसम्भूतानि पानि कयापि सुललितमधुरभाषया विभूषितानि देदीप्यन्ने। चैराग्यशतके:-राग्योपोलमानि भोगविलासादीन्द्रियसुखानां नश्वरता- प्रदर्शकानि अनन्यसामान्यरूपेण एलछानितस्पास्प जगतो क्षणमगुरस्य स्वरपप्रतिपादकानि विविधच्छन्दोनिवदानि पद्यानि समुल्लमन्ति। महशेली तु प्रामादिशे, नापा सुपरिष्कृता, भावनङ्गीच गम्भीरा। प्रायशो वंदन मेवाश्मो समुपलालयति । अस्य रचनासु वयंविषयामा रोचिष्णता, छन्दसा वैविध्य, मुस्लीनामनुपम सौन्दयम्, हृदयप्राहिणी च वाणी एव मन्द्रस्य लोरप्रियत्वे हेतु । नूनमस्य रचना संस्कृतसाहित्ये साजात्यं न विभत्ति । तद्यया नौतिशनक:- ·४९२ सस्कृतमाहियविम साहित्य सङ्गोतक्लाविहान साक्षात्पशु पुच्छवियागहीन । तृणन्न खादनपि जीवमानस्तदभागधेय परम पशूनाम् ।। मनसि वचसि कार्य पुण्यपीयूषपूर्णा, त्रिभुदनमुपकारणिभि प्रोगवन्त । परगुणपरमाणून पवतोकृत्य नित्य, निजहुदि विक्सन्त सन्ति सन्त क्यिन्त ॥ नौतियातकस्य सूक्तयो हदयङ्गमत्वात् प्रायश सर्वत्र आभणितिरूपेण प्रर. हिता विमान्यन्ते। तद्यथा-- 'विभूषण मौनमपण्डितानाम् ।', 'मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ।', 'सत्सङ्गति कपर कित करोति पुत्साम् ।', 'भारव्यमुत्तमजना न परित्यजन्ति ।', 'सवें गुणा काञ्चन- माभयन्ति ।', 'सेवाधर्म परमगहनो योगिनामप्यगस्य ।', 'न निश्चितार्याद्विरमन्ति घोरा।', 'मनस्वी कार्यायों न गणपति दुःख न च सुखम् ।', 'शोल पर भूषणम्।', न्याय्यात्यय प्रविदन्ति पद न घोरा ।', 'विधिरहो वलवानिति मे मतिः ।' इत्यादा मूक्तय अद्याप्यनुश्रूयन्ते विवुधष्ठविडिणीतोऽभित झइत्रियमाणा । शृङ्गारशतकेऽपि कविना शृङ्गारपलाया लोलावत्य कि कि न आरचयन्ति इति अतीय चास्तया मुमधुरपदालत ललितललित पद्य निरपि. तम् । तद्यया ससार तव निस्तारपदवो न दवीयसी। अन्तर दुस्तरा न स्यंदिरे मदिरेक्षणा । शिश्च मामयंमत्साय विवायं कार्यमार्या समर्यादमुदाहरन्तु । सेय्या नितम्या श्मि भूपराणामृत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ अपि च- पुड्मपदूपतिदेहा गौरसयोपरवम्पितहारा। नपुएसरणत्पदपदमा व न वा पुरुने भुवि रामा॥ अप मसमभदलने भुवि मन्ति पूरा संधिप्रचणमुगराजपयोपि freतु पोमि अस्निा पुरत प्रमहा पापपने मनुप्या ॥ - , ·लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाकवि भर्तृहरि ४९३३ वस्तुतः कविरयं यं यं रसमाददाति चित्रयितुं तन्तमुपलम्नयति समुत्कर्षस्य . पराकाष्ठामिन्यन नास्ति सन्देहलवोऽपि इति । तथाहि : रत्नमहाहंस्तुतुपनं देवा न भेजिरे भीमविषेण भौतिम् । सुधां विना न प्रययविरामं न निश्चितार्याद विरमन्ति धोराः॥ वैराग्यरागोऽप्यस्यानुरागकृत पन्खातं निधिशाया क्षितितलं माता गिरतिवो, निस्तीर्णः सरितां पतिः नृपतयो यत्नेन सन्तोपिताः । मन्त्रारापनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निसाः, प्राप्तः काणवराटकोऽपि न मया तृष्णेऽपना मुञ्च माम् ।। न ध्यातं पदमीश्वरस्प विधिवत्संसारविच्छित्तये, स्वर्गद्वारक्पाटपाटनपटुंघर्मोऽपि नोपाजित.। नारोपीनपयोधरोस्यगलं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितम्, मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥ अजानन्माहात्म्य पततु शलभस्तीवदहन, स मोनोप्यज्ञानाडियुतमदनातु पिशितम् । विजानन्तोऽप्येते वयमिह विपज्जालजटिलान् न मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमह्मिा । वैराग्यशतकञ्चास्य तृतीया रचना। यं कमपि विषयमसौ उट्टकर्यात चिनाद्भुितमिव विचित्रतया आरचयति च । वार्धक्यं निरूपयति :- वलिभिर्मुखमाकान्तं, पलितरङ्कितं शिरः गात्राणि शिथिलायन्ते, तृष्णका तरुणायते॥ . - किञ्च:- व्याघ्रीय तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती, रोगाश्च शत्रय इव प्रहरन्ति देहम् । आमः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो, लोक्स्तयाप्यहितमाचरतीति चिनम् ॥ अग्रेच:- अहो वा हारे वा बलवति रिपो वा सुहृदि घा, मणौ वा लोठे वा कुसुमशयने वा दृयदि वा। तृणे वा स्त्रणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः, क्वचित्पुण्यारण्ये शिव शिवेति प्रलपतः।

·नांतसाहित्यविम - - ससारस्य विषमता विभावयन् वर्णपति 'क्वचिद्वीणावाच चिदपि च राहेति एदितम् । क्यचिद्विद्वद्गोष्ठो पचिदपि मुरामतपरह। चिद्रामा रम्या पवचिदपि गलत्कुष्ठयपुपो, न जाने ससार शिममतमय हिं विषमय । पापप्रतिभापा दार्शनिकतया सह पादृशोऽनन्य प्रमङ्गोत्र लक्ष्यने न तादृश वचिदन्यत्र साहित्य लभ्यते । पराग्यशतकस्य मूक्तयोऽपि नितरा चेतो. हरा । प्रणिभाल्यताम् तस्यत् पीत्वा मोहमयों प्रमाददिरामुन्मतभूत जगत् । तृष्णा न जीर्णा वयमेव जी । सर्व यस्य धशादगात स्मृतिपय कालाय तस्मै नम । विवेकभ्रष्टाना भवति विनिपात शतमुख । मनसि च परितुष्टे कोऽयवान् को दरिद्र । सन्दीप्ते भुवने तु कूपखनन प्रत्युद्यम कीदृशः । कि नाम धामनयना न समाचरन्ति । बन वा गेह वा सदृशमुपशान्तकमनसाम् । इत्याद्या । वैराग्यशतक भर्तृहरे सर्वस्वभूमिव प्रतीयते । स खलु 'सन्तोष परम सुख वैराग्य तदेकमात्रसाधनम्' इति प्रतिपादयन्निवास्ते । सासारिकभोगबिलासेष्वासक्तव्यक्तेरस्तिरिय क्यिच्चमत्काराधायिकेति सुधियो विभावयन्तु 'धन्याना गिरिकन्दरेषु वसता ज्योति पर ध्यायता- मानन्दायुकणान पिबन्ति शकुना नि शङ्कमद्धेशया । अस्माक्न्तु मनोरयोपरचितप्रासादवापीतट- फ्रोडाकानमकेलिकोतुकजुपामायु क्षीयते॥ भर्तृहरिदशा तपस्विजीवनमेव परमश्रेयस्करम् मही रम्या शय्या विपुलमुपधान भुजलता, वितान चाकाश व्यजनमनुकूलोऽयमनिल । शरच्चन्द्रो दोपो विरतिवनितासङ्गमुदित , मुखी शान्त शेते मुनिरतनुभूतिर्न प इव ।। - ·४२५ परम्य सेवादिभिर्नीयते, च इव लौक्विसायिप्रकरणम् : महाकविः भर्तृहरि. अनेक्शः सुभगाः सूक्लयो लोकानां क्ण्टाभरणनां गताः विलसन्ति:- आयुर्वर्पतं नृणां परिमितं रानौ तदद्धं गतम् , तस्यार्द्धस्य चार्द्धमपरं वालववृद्धत्वयोः। दो माधिवियोगदुःखसहित जोवे वारितरङ्गबबुदसमे सौख्यं कुतः प्राणिनाम् ॥ क्षणो बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः, क्षणं वित्तहीनः क्षणमपि सम्पूर्णविभवः। जराजीगरगनत वलोमन्दिततनुः, नरः संमाराले विभानि यमयानी यवनिकाम् ।। आनान्तं मरणेन जन्म जरसा वात्युत्तमं यौवनम् , सन्तोपो धनलिप्सया शमसुखं प्रौदाङ्गनाविभ्रम । लोकमन्सरिभिर्गुणा वनभुवो व्यालनपा दुर्जरैः, अम्यर्येण विभूतयोऽप्युपहता प्रस्तं न कि क्न वा ।। इति विश्वविभनेः क्षणस्थायित्वं कीदृक्चास्तया वणितम् । किन्च :- अनः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञ । अज्ञानलवदुर्विदग्पं ब्रह्मापि च तं नरं न रजपति । व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसो रोद्धं समुज्जृम्भते, छेत्तुं वन्त्रमणीन् शिरीषकुसुमप्रान्तेन सनाने। माधुर्य मयुबिन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधरोहते, नेतुं वाञ्छति यः खलान् पयि सता मूरतः सुवास्यन्दिभिः ।। अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हसम्य हन्ति नितरा कुपितो विवाता। न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धा वेदाध्यकत्तिमपहर्तुमसौ जपनि ते सुकृतिनः रससिद्धाः कवीश्वरा.। येषां नास्ति यशः कार्य जरामरण भयम् ।। राजन् दुयुक्षसि यदि क्षितिनुमता, तेनाद्य वन्समिव लोक्मपुपाण। तस्मिश्च सम्यगनिशं परिपोप्यमाणे, नानापल पल्ति क्ल्पलतेव भूमिः॥ समर्थः॥

·विद्यारण्यः सरस्वती माधवाचार्यापरनामधयोऽय विद्यारण्यसरस्वती महामेधावी सर्वशास्त्रा. बाहिधिषण पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण वेदभाध्यकार प्रवीण कविश्चा- {सीत् । श्रीमती नाम्नी देवो चास्य जननी जनकश्च मायणादयो ब्रह्मतेजस्सम वितो ब्राह्मण । बीजापुरराज्यसस्थापन सौ धुपत्वेनोत्रीयते। विश्वविख्यातवेद- भाष्यकारस्य सायणायचार्यस्याऽसौ ज्येष्ठो भ्राता। विशेषस्तु अस्य विषये सायणा- चार्यपरिचये द्रष्टव्य । अनेन बहवो ग्रन्था प्राणायिषत । तेषु प्रसिद्धा-१ मि. नौयन्यायाधिकरणमाला २ घेदान्ताधिकरणरत्नमाला, ३ माधवीयधातुवृत्ति, ४ सर्वदर्शनसह , ५ पञ्चदशी, ६ ब्रह्मगीता, ७ शङ्करदिग्विजयम्, ८ शत प्रश्नक्ल्पलतिकाप्रभृतय । शङ्करदिग्विजयास्य हि सुप्रसिदमहाकाव्यम् । कवित्व फलादृशा काव्यमिदमतिमहनीय पदमषिकरोति । अस्य पदविन्यासमाधुरी भाव गाम्भीर्यगरिमा च कस्य वा मनस्विनो मनो न निमज्जपति आनन्दोदन्यति महति । अवातरद्रत्नविचित्रवना विलोक्यता विस्मितमानसोऽसौ। पुराणवत्पुष्करावर्तनीत पुरोपकण्ठस्थवन प्रफुल्लराजीववने विहारी तरगरिङ्गत्कणशीकराद्र । रेवामरुत्फम्पितसालमाल धमापहृद भाष्यकृत सिषेवे॥ कुत्रालयो मण्डनपण्डितस्यतर स परन्छ जलाय गन्त्री। ताश्चापि दृष्ट्वाऽद्भुतशङ्कर त सन्तोषवत्यो ददुरत्तर स्म । स्वत प्रमाण परत प्रमाण कोराङ्गना यत्र गिर गिरन्ति । द्वारस्थनीडान्तरसभिरद्धा जानीहि तन्मण्डनपण्डितोक ॥ मनोजें। * * * पौत्वा तदुक्तीरय तस्य गेह गत्वा बहि सन क्वाटगुप्तम् । दुर्वेशमारोच्य स योगशक्त्या व्योमाध्वनादातरदगणान्त ॥ लेखेन्द्र निक्तनाभ रन्मएचञ्चल क्षेतनाभम् । समग्रमालोक्त निवेशन भसलमण्डनस्य। सदाति एष्टस्य गृहाश्रमशितुपतीश्वरस्यापि कुनहर भूत । प्रमाश्रित्य बुधशस्तयोस्तयो प्रश्नोत्तरापयासुरभोत्तरोत्तरम् ॥ मण्डनस्य ·४९७ लौकिक साहित्यप्रकरणम् : महाकविः विद्यारण्यः कुतो मुण्ड्यागलान्मुण्डी पन्यास्ते पृच्छयते मया। क्मिाह पन्यास्वन्माता मुण्डेत्याह तथैव हि ॥ पन्यानं त्वमपृच्छस्त्वां पन्याः प्रत्याह मण्डनः । वन्मातत्या शब्दोऽयं न मां बूयादपुच्छरम् ॥ अहो पोता क्मि सुरा नैव श्वेता यतः स्मर। कि त्वं जानासि तद्वर्णमहं वर्ण भवान् रसम् ।। मतो जात. क्लज्जाशी विपरीतानि मापसे । सायं ब्रवीमि पितृवत् त्वत्तो जातः क्लजभुक्॥ कन्यां वहसि दुर्बुद्ध गर्दभेनापि दुर्वहाम्। शिवायज्ञोपवीताभ्या कस्ते भारो भविष्यति ।। क्या वहामि दुर्बुद्ध तव पिनापि दुर्भराम् । शिखायज्ञोपवीतान्यां श्रुतेर्भारो भविष्यति । त्यकन्या पाणिगृहीतां स्वामरास्न्या परिरक्षणे। शिष्यपुम्नकभारच्छो व्याख्याता ब्रह्मनिष्ठता। गुरुशुश्रूपणालस्यात्समावर्त्य गुरोः कुलात् । स्त्रिय शुश्रपमाणस्य व्याख्याता कर्मनिष्ठता ।। स्थितोऽसि योपिनो गर्ने ताभिरेव विपितः। अहो कृतघ्नता मूर्ख ! कयं ता एव निन्दसि ॥ यासां स्तन्यं त्वया पोतं यासा जातोऽसि योनितः। तासु त्वं मूर्ख स्त्रीप पवद्रमसे वीरहत्यामवाप्तोऽसि वह्नीनद्वास्य यत्नतः । आत्महत्यामवाप्तस्त्वमविदित्वा परमं पदम् ॥ दौवारिकान् वञ्चयित्वा कयं स्तनवदागतः । भिक्षुभ्योऽयमदत्त्वा त्वं स्तेनवद् भोक्ष्यसे कयम् ।। कर्माले न सम्भाष्य अहं मूसंग सम्प्रति । अहो प्रकटितं ज्ञानं यतिभङ्गेन भाषिणा ।। पतिभङ्गे प्रवृत्तस्य पतिभङ्गो न दोपभाक् । यतिमने प्रवृत्तस्य पञ्चम्यन्तं समस्यताम् ॥ वव ब्रह्म क्व च दुर्मघा. क्व संन्यासः क्व वा फलि. स्वादुन्नभक्ष्यकामन वेपोऽयं योगिनां घृत.॥ क्व स्वर्गः क्व दुराचारः क्वाग्निहोनं क्व वा कलिः। मन्ये मयुनकामन वेषोऽयं कमिणा धृतः। कयम् ॥

·४९८ सस्कृतसाहित्यविमर्श इत्यादिटुर्वाक्यगण ब्रुवाणे रोपेण साहातिविश्वस्पे। थी दाङ्कर वक्तरि तस्म तस्योत्तर च कौतूहलवश्व चारु॥ तन्मण्डन सस्मितजमिनीक्षित व्यासोऽयवीजजल्पसि वत्स दुर्वच । आचारणा नेयमनिन्दितात्मना, जातात्मतत्व यमिन धुतपणम् ॥ अन्यागतोऽसौ स्वयमेव विष्णुरित्येव मत्वाऽशु निमन्त्रय त्वम् । इत्याथव ज्ञातविधि प्रतोत, मध्यप्रणी. साध्वक्षिपन्मुनिस्तम् ।। अयोपसस्पृश्य जल स ससम्भ्रम मण्डनपण्डितोऽपि । व्यासाज्ञया शास्त्रविदचयित्वा ग्यमन्त्रयद् भैक्ष्यकृते महर्षिम् ॥ स चाब्रवीत्सोम्य विवादभिक्षामिच्छन् भवत्सन्निधिमागतोऽस्मि । साऽन्योऽज्य शिष्यत्वपणा प्रदेया, नाऽस्यादर प्राकृतभक्तभक्ष्ये ।। शान्त * * * * भवतु सम्प्रति वादकयाऽवयो फलतु पुष्कलशास्त्रपरिश्रम । उपनता स्वयमेव न गृहने नवसुधा वसुवावसयेन विम् ॥ अहो नु खल्वनुपमवाग्वंभव विद्यारण्यस्वामिन । एक्त किल सा उद्दाम- वाचो विद्यारण्यस्य विद्यारण्यस्य प्रसनपदरर्थगौरवनिभर सलिता पद्या- चलि, अपरतश्च मुगृहीतनाम्नो भगवन्मुनियादशङ्कराचार्यस्य शगुरोपमस्य तच्च- रित्रचित्रणम् । इति नून वणे सौरभामोद एवाभ्युपपन्न । शङ्करदिग्विजय शङ्करचाण्डालयो सवादोऽनीय रोबिष्णुतया गुम्फित शरो दिवसमध्यमभागे पङ्कजोत्पलपरागकषायाम् । जाह्नवीमभिपयो सह शिष्यराह्निक विधिवदेष विधित्सु ॥ सोऽन्त्यज पर्याय निरीक्ष्य चतुभिर्भावग इवभिरनुदुतमारात् । गच्छ दूरमिति त निजगाद प्रत्युवाच स शङ्करमतम् ।। अद्वितीयमनवद्यमसन सत्यबोधसुखरूपमखण्डम् । आमनन्ति शतशो निगमान्ता साऽत्र भेदकलना तव चित्रम् ।। दण्डमण्डितश्रावृताशा पाटलाभवसना पटुवाच। मानगपरहिता परसस्था वञ्चयन्ति शिल पेचन धर्ष । गन्छ मिति देहमुताहो देहिन परिजिहीपति विद्वन् । भियतेन्नमयतोनमपनि साक्षिणश्च यतिपुङ्गव ! साक्षी॥ ग्राहाणावपच विचार प्रत्यगामनि कप तब मुक्त । विम्बितेम्बरमणी- * ॥

·४९९ लोरिक्साहित्यप्रकरणम् : महावि विद्यारण्यः चिहिजोहं दवपच बजेति, मिथ्याग्रहस्ते मुनिवर्ष ! कोऽयम् । सन्तं शरीरप्वशरीरमेक- मुपेक्ष्य पूर्ण पुरष पुराणम् ।। अचिन्त्यमव्यवतमनन्तमाद्यं विस्मृत्य स्पं विमलं विमोहात् । फ्लेवरेस्मिन् परिपर्णलोलातिन्यहन्ताविरभूत्कयन्ते ।। इत्यादि।

·कविवरः प्रकाशवर्षः यद्यपि कविवरप्रकाशवयंविषय न किञ्चिदप्यद्यावधि श्रुत दृष्ट वा, को यमासीत् कुत्रत्यो वा किन्नान वा काव्यमसौ निबबन्ध, इत्यादि सर्वमेवास्य विषय न्यतमसि लोनमिव प्रतीयते । तथाप्यस्य इलोका सुभाषितग्रन्थेषु प्रकीर्णरूपण यत्र तत्रोपलभ्यमाना पाहयन्ति कवेरस्य कवित्वनपुणीम । शिशुपालवधस्य टीका कृता वल्लभदेवेन प्रकाशवर्ष विषये समुल्लिखितम् श्रुत्वा प्रकाशवर्षात्तु व्यारयान तावदोदृशम् । विशेषस्तु नवास्ति बोधोऽनुवादादृते ॥ इति । तेन विज्ञायते यत्कविरय कवित्वकलाप्रकर्षवान् निरतिशयानुभवशाली च। अस्य रचनारसास्वादोऽपि किञ्चित समास्वाद्य सहृदय जगत्सिसृक्षाप्रलयक्रियाधियो प्रयत्नमुन्मेषनिमेषविभ्रमम् । वदन्ति यस्येक्षणलोलपक्षमणा पराय तस्मै परमेष्ठिने नम ॥ यञ्चापद मरणदुःखमिवानुभाव्य दत्तेन किं खलु भवत्यतिभूयसाऽपि । कल्पदुमात् परिहसन्त इवेह सन्त सङ्कल्पितरतिवदत्यकथत यत् ॥ एवमेव नहि जोप्यते पलात् तत्र का नपतिवल्लभे कथा । पूर्वमेव हि सुदुःसहोऽनल कि पुन प्रबलवायुनेरित ॥ তল্লাম্বিনি दुखितानुपहसत्याबापते बान्धवान्। शूरान् द्वेष्टि धनच्युतान् परिभवत्याज्ञापयत्याश्रितान् । गुहानि प्रष्टीकरोति वैराशयम् , यूते, शीघ्रमयाच्यमुमति गुणान् गृह्णाति दोषान् खल ।। कृपणस मपि भोक्तार सन्ति केचिदतिनिपुणा । जलसम्पदोऽम्बरान्ति शायदौर्वागी॥ धनदाहल्यमहेतु वोऽपि निसर्गण मुक्तफर। प्रावृषि पस्याम्यमुच सम्पति विमधिपाऽम्युनिधे ।। एवमीसम्परपोग्य दोप पदमस्या निश्चितम्। पदय गुणसन्दोही धामनीन्दी पराइमुख ॥ पल्पामान् विगतवान्नने गुमेरो रनाम्यगासलिले सरितामधोदो । पात्रा दिय निदधना प्रायोप नित्य अस्पगम्यस सन बटे निहित प्रदीप ॥ इति घटयन् यत्नेन ·- महाकविः अमरुकः (स्त ६५०-७५०) कविकुलालङ्कारभूतोऽय अमरुक नामा महाकवि शृङ्गारिक प्रौडोक्नि- कुदाल, विद्वत्समाजे लब्धानितरसाधारणसमादरश्च आसीत् । शार्दूलविक्रीडितास्य- च्छन्दोव धनेऽमावतीव कुशल । पदविन्यासोल्लासोऽभ्यस्य सुरुचिर । वस्तुत नाय शाब्दकवि , अपितु रसरवि । शब्दरसयोर्द्वन्द्व समुपस्यिते रसमेवासी समुपला- त्यति न शब्दम् । तया हि अस्य मुक्तकानुद्दिश्य ध्वन्यालोक्कार श्री आनन्द- वर्धनाचार्य मुक्तकण्ठनैन प्रशशस "मुक्तक्पु हि प्रब ये' इव रसवन्याभिनिवेशिन क्वयो दृश्यन्ते । तथा हमरक्स्य क्वे मुक्तका शृङ्गारस्पन्दिन प्रबन्धायमाना प्रसिद्धा एव ।" इत्यनेनानुमातु शक्यते यद् अमरुकोऽय महाकवि कविश्रेणीपु क्लि अत्युच्चकोटि- माटोक्मानो व्यलसत् । कविवरेण अर्जुनदेववर्मणाऽपि भूरिश प्रशसनमारचितम् अमरमुद्दिश्य अमरुक-कवित्वडमरुस्नादन विनि हुता न सञ्चरन्ति । शृङ्गारभणितयोन्या श्रवणयुगलेषु ॥ इति । [रसिमजावनीटीकायाम्] नून साहित्यनिक्पे पमाणास्य रचना नितरा प्रखरतरा चमत्कारिणी चाबनी । अमरक्स्य शृङ्गाररससम्भूतानामुदात्तवचसा साम्मुख्य सुतरा- मितरविनना वामनायन्तेनरामिति निविशङ्कम् । भापातरणि प्रसादरम्या, काव्यबन्ध सुदृढ़ कोमलक्ल्पनासम्पनश्च । अलङ्कारग्रन्येषु प्राय अमरुक- कृतानि पद्यानि बहुश समुद्धृतानि । तदस्य सुधानिस्यदिमधुरपद्यावलिरसास्वाद प्रमणपुटकाम्यामास्वाद्यताम् रसिके १ यद्यपि कविरय क्तम जनपद समलञ्चकार जनुपा, कस्मिन् काल च जात इदमद्यापि न निश्चितम् । तथापि आनन्दवचनाचाय ध्व वागरे कविममु यत्प्राशम तन खल्वेतत्तु वक्तु शक्यत यदप कवि क्वचित् विस्तीयपञ्चागदुत्तर- सनाततमन्द [७५० रैम्त] सञ्जाना भवदिति । धन्याना ·५०२ सस्कृतसाहित्यविमश क्व प्रस्थितासि करभोरु धने निशीथे ? प्राणाधिको वसति पत्र निज प्रियो में। एकाकिनी वद कथन्न बिभेषि वाले ? शूरोऽस्ति पुखितशरो मदन सहाय ॥ अच्छिन नयनाम्बु बन्धुषु कृत ताप सखोवाहितो, न्यस्त दैन्यमशेषत परिजने चिन्ता गुरुभ्योऽपिता। अद्यश्व किल निति जति सा श्वास पर खिद्यते, विस्रब्धो भव विप्रयोगजनित दुख विभक्त तया॥ असत्तो नाय न च खलु गुणैरेव रहित प्रियो मुक्ताहारस्तव घरगमूले निपतित । गृहाणेम मुग्धे व्रजतु निजकण्ठपणयिता- मुपायो नास्त्यन्यस्तव हृदयसन्तापशमन ।। मुग्ध मुग्धनयव नेतुमखिल काल किमारभ्यते , मान पत्स्व धूर्ति बधान ऋजुता दूरीकुरु प्रेयसि । सत्यव प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भोतानता, नीच शस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वर श्रोष्यति ॥ उत्कम्पो हृदये स्खलन्ति वचनान्यायेगलोल मनो, गाय सोदति चक्षुरचकलुप चिन्तामुख शुष्यति । पस्यपा सखि ! पूर्वरङ्गरचना मान स मुफ्नो मया, वन्द्यास्ता अपि योपित क्षितितले यासामय सम्मत ॥ वस्तुत मानवीयप्रकृतिमुलभप्रणयपरिपक्सिमोल्लेखो यया साधुतयाऽभएक- साम्पेषु सम्पन्न या यत्र नावलोक्यते। विदेश निगमियो प्रियम कामिया हृदयविहरता कोदृष्ट मामिरतयानबध्नाति प्रस्थान वलयं त प्रियसखररजस गत पुरमा न क्षणमासित प्यवसित चित्तेन गन्तुम्पुर । पातु निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे सम प्रस्थिता, गन्तव्ये सति जोदित ! प्रियमुहासाप दिम स्पग्यते ।। अपर नियाभागमनप्रयोजरततदङ्गमत्यङ्गोत्यण मङ्गलमावेदयति दोर्पा परनमारिया विरक्षिता दृष्टय मेशेवर, पुष्पाणां प्रारमिन रचितो नो बुरजात्यादिभि ।

·शैविकमाहियप्रकरणम् . महावि अमल
५०३
दत्तस्वेदमुचा पयोधरयुगेनाघ्यों न कुम्भाम्भसा,
स्वरवावयव प्रियस्य विशतस्तन्व्या कृत मङ्गलम् ।।
निम्नाङ्किते पद्ये नापानापिकासवादोऽपि रमिकामा मनासि रमपनि
बाले नाय विमुच्च मानिनि रुप रोपान्मया सिं कृतम्,
खेदोस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि ।
तद रोदिपि गद्गदेन वचसा क्स्यापतो रुद्यते,
नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो सद्यते ।।
भावसौकुमार्यस्य कीदृग हृदयस्पशि चित्रणम्
भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिक मोत्कण्ठमुट्ठीक्षते,
रद्धामामपि वाचि सस्मितमिद दग्धानन प्यते।
कादय गमितेापि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते,
दृष्ट निर्वहण भविष्यति क्य मानस्य तस्मिन जने ।
अहो कोदा चेनोहर वर्णनम् । इति ।

·कविवरो बाणभट्टः
(स्त ६४०)
गद्यबन्धसम्राजो बाणभट्टस्य पद्यन्धोऽपि सुतरा फाय्यालालकृतः।
नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बि - चन्द्रचामरचारवे।
त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥
बाणभट्टस्थालौक्किी वाव्यकलाचातुरीमवलोक्य, प्रागल्भ्यधुरीणताञ्च
विभाव्य माचार्यों गोवर्धनःस्वीये आर्यासप्तशतीकाव्य वाणविषये समुपश्लोक्यनि :-
जाता शिखण्डिनी प्राग् यया शिखण्डी तथाऽवगच्छामि।
प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ।।
नूनमस्य गद्यकाव्यकलावतारस्य वाणस्य पथक्लाऽपि कापि निरतिशया-
द्भुता । तन्माधुर्यमपि सहृदयरसिकः किञ्चिदास्वाद्यताम् :
एकंकातिशयालयः परगुणज्ञानक्वैज्ञानिका,
सन्त्यते घनिकाः कलासु सकलास्वाचार्यचर्याचणा।
अप्यते सुमनोगिरा निशमनाद् विम्यत्यहो श्लाघया,
पूते मपनि कुण्डले कषणतः क्षोणे भवेतामिति ।।
प्रीति न प्रकटीकरोति सुहृदि द्रव्यव्ययाशङ्कया,
भीतः प्रत्युपकारकारणभयानाकृप्यते सेवया ।
मिय्या जल्पति वित्तमार्गणभयात्स्तुत्यापि न प्रीयते ,
कोनाशो विभवव्यपव्यतिकरवस्तः क्यं प्राणिति॥
न गृह्णाति प्रास नवकमलविज्ञल्किनि जले,
पद्धंराह्लादं व्रजति विसभङ्गाशक्लं ।
ललन्ती प्रेमामपि विषहते नान्यकरिणी,
स्मरन् दावभ्रष्टा हृदयदयितां वारणपतिः॥
नदीवप्रान् भिस्वा क्सिलयवदुत्पाटय च तहत् ,
मदोन्मता जित्वा परचरणदन्तः प्रतिगनम् ।
प्राप्यानार्या तरणजनविद्वपजननीम्,
म एवायं नागः सहति पलभेभ्यः परिभवम् ।।
भ
जरा

·लौकिकमाहित्यप्रकरणम् : महाकवि वाणभट्टः
५०५
सर्वाशारवि दग्धवीरुधि सदा सारङ्गपद्धपि,
क्षामक्ष्मारहि मन्दमन्मयुलिहि स्वच्छन्दकुन्दहि ।
सध्यत्स्रोतसि भूरितातरजनि ज्वालायमानागंसि,
ग्रीमे मासि ततातेजसि कयं पान्य ! वजन् जीवसि ।।
स्वेदाम्भ कणिकाञ्चितेन वपुषा शीतानिलस्पर्शनम्,
तपोन्कर्पजुपा मुखेन शिशिरस्वच्याम्बुपानादरः।
दूरध्वक्लमनिामहरवयवदछायासु विश्रान्तय,
काश्मीरान् परितो निदाघसमये धन्यः परिभ्राम्यति ।।
लवणाम्बुनिधरम्मः कृत्स्नमुद्गीर्य तोयदा.।
दयुर्घवलतां भयः पीतदुग्यावा इव ।। इति दिक।

·कविराजो जगद्धरः कविराजो जगद्धर शान्तरसप्रधान प्रासादिव सुकवि काश्मीरान् स्वजनुषाऽलञ्चकार। कविरप दार्शनिको, दिग्गजो वयाकरण, प्रौढो मोमासक- श्वासोत् । अनेकेषु साहित्यिकसन्दर्भप चानन प्रामाणिकाप्टीका विरचिता । आत्मपरिचय ददानोऽयमुपन्यस्यति यद् आसीदेको चण्डेश्वरो नाम प्रसिद्धो मोमासक । तदात्मजो रामेश्वरोऽपि लब्धप्रतिष्ठो मीमासकमूर्द्वन्यस्तदात्मजो गदाधरस्तत्सूनुविद्याधरस्तत्सुतो रत्नघरस्तदात्मसम्भवश्चाऽय साहित्यपुरन्धरो जगर स्तचतुर्दशतमशताब्बा लब्धस्थितिक । क्वेरस्य सर्वोत्कृष्टो ग्रन्य 'स्तुतिकुसुमाञ्जलि' अष्टभि स्तोत्रंनिबद्ध चतुर्दशसहसमित श्लोक परिगुम्फित । जगद्धरोऽय भगवतो महामहिमशालिनो महादेवस्यानन्यो भक्त । अस्य रचनासु श्लेषानुप्रासयमकानामपूर्व मिश्रणम् । रससार्वभौमस्य करुणरसस्य च पूर्ण परिपाक दृग्गोचरीभवति । नूनमस्य सुधा- स्पपि काव्यमाधुर्य बहृदयानरसिकानपि द्रावयति । तद्यथा --- स्वरेव यद्यपि गतोऽहमघ कुकृत्यस्तत्रापि नाथ तव नास्म्यवलेपपात्रम् । दृप्त पशु पतति य स्वयमन्धकूपे नोपेक्षते तमपि कारुणिको हि लोक ॥ धन्या शुचीनि सुरभीणि गुणोम्भितानि वाग्वोरुप स्ववदनोपवनोदगतामा । उच्चित्य सूक्तिकुसुमानि सता विविक्तवर्णानि कणपुलिनेष्ववतसयन्ति ।। तेऽनन्त वाङमय-महाणव-दृष्टपारा सायात्रिका इव महाकवयो जयन्ति । मत्सूक्तिपेलवलबङ्गलवरवमि सन्त सदस्सु बदनात्यधिवासयन्ति। त्रैलोक्यभूपणमणिर्गुणिवर्गबन्धुरेक्श्चकास्ति सविता कविताऽद्वितीया। शसन्ति यस्य महिमाऽतिशय शिरोभि पादग्रह विदधत्त पृथिवीभूतोऽपि ॥ शब्दार्थमात्रमपि पे न विदन्ति तेऽपि या मूर्च्छनामिय मृगा श्रवण पिबन्तः । सरुद्धसर्वकरणप्रसरा भवन्ति चित्रस्थिता इच कवीन्द्रगिर नमस्ताम् ॥ अस्याने गमिता लय हतधिया वाग्देवता कल्पते, धिक्काराय पराभवाय महते तापाय पापाय था। स्थाने तु व्ययिता सता प्रभवति प्रख्यातये भूतपे, चेतोनिवृतये परोपकृतये प्रान्ते शिवावाप्तये ।।

·पदा लौक्तिमाहित्यप्रकरणम् : कविराजो जगद्धर. ५०७ स्फारण सौरमभरण क्मिणनामः तद्धामसारमपि सारममारमेव । स्रक्सौमनस्यमपि न पुष्यति तौमनस्यम् प्रस्यन्दते यदिमधद्रवमूक्तिदेवी। स हेमालङ्कारक्षितिपतनलग्नन रजसा, तया दैन्यं नीतो नरपतिमारलाध्यविभवः । पया लोष्ठभ्रान्ति व्यवहित विवेक व्यतिकर , विलोक्यनं लोकः परिहरति पादः क्षतिभयात् ॥ आहूतेषु विहङ्गमेप मपको नायन् पुरो वार्यते , मध्ये वा परि वा वसंस्तृणमणिपत्ते मणीना चम्। खद्योतोऽपि न कम्पने प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनाम् , धिक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ॥ संसारजालान्लवंद त्रिगुणरज्जुभिः। मारमानं मोचयिष्यामि शिवभरिनशलास्या। वाइमन.कायराणि विनिवेश्य त्वयि प्रभो। त्वन्मयोभूय निर्द्वन्द्वः कच्चित्स्यामपि पहिचित् ॥ मलनलाक्तसंसार वासनावत्तिदाहिना। ज्ञानदीपेन देव त्या क्दा न स्यामुपस्थितः।। एकाको निस्पृहः शान्तः पाणिपानो दिगम्वरः। पदा शम्भो भविष्यामि संसारोन्मूलनक्षमः ।। मुशान्तशास्त्रार्य - विचार - चापलम्, निवृत्त नानारसकाव्य - कौतुरम्। निरस्तनिःशेपविकल्पविप्लवं, प्रपतन्विति चत्रिणं मनः॥ कृष्ण स्वदप्रियगलाम्बुजभक्तिरेणं, पुजान्तरालपरिपूसर - विग्रहोहम् । निजपनविधूनेन प्रतेश-दिक-तिमिरपाटपट वेयम् ।। विज़म्भमा तमसि प्रगल्भ यया भवासक्तमतिः स्थितोऽहम् । गनेपि तस्मिमुदिताववोपरूया भवारनमतिभवेयम् ॥ क्दा ·महाकविः कल्हणः (१२ शताब्दी) महाकवि कल्हणोऽय काश्मीरकस्यवस्य ब्राह्मणकुलावतसस्य चम्पानाम्नो भमुरस्यात्मज । महाराजहर्षदेवस्यातीव दिसम्भभाग, राजनैतिकसचिवश्चासीत् । हर्षवर्धनानन्तरमनेन राजनीतिप्रपञ्च परित्यक्त । स्वपितृव्यस्य राजो हर्षदेवस्य परमप्रीतिपात्रस्य पनक्साकस्य देहावसाने विरतो भूत्वा पाश्यामागतो वैराग्य. मयजीवन यापयितु प्रववृते । भारतस्य राजनैतिक तिवृत्त लिखितुमुपचक्रमे । सदितिवृत्तमेव राजतरङ्गिगोनाम्ना प्रसिद्धम् । अस्मिन् प्रन्थे ऐतिहासिक घटनाना श्रमबद्ध उल्लेख पल्लवित । संस्त ११५१ तमसम्दत्सर यावत् सर्वेषाम् पादमीरफ्नपाणा पालादिनिरपणपुरस्सर ततद्घटनाचममङ्कितम् । सेय राजतरङ्गिणी अप्टखण्डेषु विभक्ता, ७,८२३ दलोवंश्च प्रणिबद्धा। एतरलेखनसरण्याऽयगम्यते यत्वाश्मीरेषु इतिहामोपन्यासप्रणालिरतिप्राचीनरालत एक एपप्रचारा आसीत् । इतिवृत्तविषयका नेके ग्रन्याच जासन यानाधित्य परलो राजतर्राष्ट्रगीमपन्यस्तु प्रवभूय । अनेगा शिलालेख सास्तिपत्र-दानपत्र- हातल्लिक्तियन्यान मस्कृतभाषायां शारदालिपिवद्धान आदाय राजतरङ्गिणी प्रणि- नाय । प्राचीनमुदाविदोषाणामुपयोगोऽपि तेन पधायि समीचीनतया। एतापति- रिक्तमम्य प्रन्यस्य रेखनं तद्दनीयजनतोना, पारिवारिकायाशाना, प्रयाना, पर- पगणाचावलम्वन साहाय्यञ्चारणीय ग्रन्थोऽप महता समारम्भेग सथित । पञ्चदादातकोपनासान्तरय सतर्शेल्लन रविवारान्तिमा लरितया गिरा पिन । इतिहासस्य सजीदना, वणनस्य मनोजता, पापमापर्यसम्भूतिवात्र गुतरा पम्पम्यमानाय प्रतिभाति । मनममो यथार्थता आमोनियासिर पदि। चाय परपञ्च सरव रिपाततया गमुनि। स्वाथयान रामो पाया। रयापारान् निरामर्मापुतान् । रविना रातो निगम शेपम्त जोइन न चित्रितम् । माप ऐतिहागिर पारिमा सायरया परिपूर्ण पारदरिगोधरो भवति । आपणानीया:-- परामान गाथा र पन माविमपि एनमिना गाने । गोपि पिलपविभय गोपल यानित वन पामर ।।

·मन प्रसादपयसा लोविकमाहित्यप्रकरणम् . महारवि कन्हण अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरहो चन्द्रो न सभाव्यते, नो देवः कुसुमायघो न च मयुदंदै विरञ्चिः प्रभः॥ एतन्मे मतमुत्यितं यममृतात्काचित्स्वयं सिन्धुना, या मन्याचललोडितन हरये दत्त्वा श्रिय रक्षिता॥ योजनापरणाय सृजन्यपायं तेनैव तस्य नियमेन भवेद् विनाशः । धर्म प्रसौति नयनान्धकरं यमग्निभूत्वाम्बुद. स दामयेत्सलिलस्तमेव ॥ मौर्य सर्वापदा निष्ठा का हि नापदनानत. । तस्मिनप्यविपणो यः वर सोन्यन विपत्स्यति । यदि नाम कुले भन्म तकिमयं दरिद्रता। दरिद्रत्येऽपि मूर्खत्वमहो दुःसपरम्परा॥ का स्वभावगभीराणा जानीयाद बहिरापदम् । बालापत्येन मृत्येन यदि सा न प्रशश्यते॥ सन्त्रप्रतिपादितः प्रियवचीबद्धालवालावलिः, निदोग निष्पनसेकत्रियः। दातुस्तत्तदभीप्सितं क्लि फलं कालोपि वालोम्यसौ. राजन् ! दानमहोहो विजयते पल्पद्रुमादीनपि ॥ हा कष्ट तटयासिनोपि विफलप्राग्भारमालोक्य मा- मन्यत्रव पिपासक, प्रतिदिनं गच्छन्त्यमी जन्तवः। इत्यं प्पयंजलातिमारवहनप्रोद्भूतवेदादिव, स्वामूत्ति वडवानले जलनिधिमन्ये ज़होत्पन्वहम् ॥ रत्नोज्ज्वलाः प्रविरिल्लहरीः समोरे. रधिः श्यित यदि रद्धतटाभिमुख्यम्। दोयोपिन: स सल भाग्यविपर्ययाणां दातुर्मनागपि न तस्य तु दातृतायाः। मजबनकरुयायां येषां नियेय्य महोजसां, जलघिरदाना मेदिन्यासोदसावतोभया। सृतिमपि न ते यालि माया दिना परनपहं प्रकृनिम्हते कुर्मः स्याम नमः कविरमणे ।। ननं संस्कृतमाहिये एवंविध काय्यरलासम्पन्नमनिहामि शय्यं नाम्नि। यद्ययदि गति देनननिहामिराः सन्दर्भा परलेम्य बतानुगमधिरोई नाईन्नि।

·लांक्तिमाहियप्रकरणम् महाकवि आनन्दवन ५११ आनन्दवर्धन एव । समेपामालडारिवाणा प्रतीहारेन्दुराज-कुन्तामहिमभट्ट- क्षेमेन्द्र-मम्मटप्रभृतीना बचोबिन्यामोऽपि पुष्णायमुमैवार्यम् । परन्तु अभिनवगुप्तन 'लोचने' वृत्ति-कारिक्यो क्त्तुं भेद प्रतिपादित । एव कारिकाकारकृत मूलप्रन्य- कृत वृत्तित्कृते च प्रन्यकृदिति प्रयोगोऽपि लोचन समुपलभ्यते । तदापारीकृत्यंव पादचात्यविद्वद्वर जोकोबी-कीय-वृतरमहाशय , भारतीय विद्वदर डा० डे तथा काणेमहाभागरचापि मूलम्वनिकार वृतिकारयोश्च पायक्यमन्ययायि । एपा- मन्यपगमेन वारिका पेनापि सहृदयास्येन विदुषा व्यरचि। तदवष्टम्भनंद अभि- नवाप्तैनापि 'ध्वन्यालोक' कतिचिन्यलेषु 'सहृदयालोक' नाम्नापि उपयस्त । इत्यादि । सर्वमेतत्तु भ्रमविम्भितम् । यत आनन्दवर्धनेन स्वय ध्वन्यालोरस्या- त्मकृतित्वमुपदलोक्निम्-'इति काप्यायविवेको योज्य चतश्चमकृतिविधायो मूरिभिरनुसृतसाररस्मदुपज्ञो न विस्मार्य ।' इति ।। अन 'अस्मदुपन' इतिपद, स्फुटमानन्दवर्धन एव घ्बयालोदिति प्रत्या- पनि। फिच्चान्तिम पद्येऽपि कवि स्पष्टमपन्यस्यति - "सत्काव्यतत्त्वविषय स्फुरितप्रसुप्तक्ल्प मनस्सु परिपक्वघिया पदासीन् । तय्यारोन् सहृदयोदयलाभहेतोरान दवर्धन इति प्रयिताभिधान ।। अत लानन्दवर्घनएव कारिकाकारो वृत्तिकारश्चेति श्रद्धेय पक्ष । उपक्रमे स "तेन बम सहृदयमन प्रीतये तस्वस्प"मिति प्रतिजानीते, अन्ने च “तद् घ्या. रोत्सहृदयोदयलाभहेनोरानन्दवर्षन इति प्रयिताभिधान ।" इति चोपमहरति । अानन्दवर्घनस्य ग्रन्या ध्वन्यालोक, विषमवाणलीला (प्रातकाव्यम्), हरिविजयम्, अर्जुन- चरितम्, मतपरीक्षा, धर्मोत्तमविनिश्चयटोरा, देवी सतरम्। एष महाभागो न केवलमालङ्कारिक कविरेव अपितु परमदानिश्चाप्या- सीत् । अस्य मनोहारिणी रचनाऽपि नयनातियोवरणीया - अविरताम्बुजसङ्गतिसङ्गलदवहल्सरसवस्तिव ललितवस्तुविधानसुखोल्लसत्तनुम्हा तनुरात्मभुवोऽवतात् ॥ प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणी महारचीनाम् । एत प्रसिद्धाययातिरिक्नमाभाति लावयमिवाङ्गनामु॥ उद्यन्त्यमूनि मुबहूनि महामहासि, चद्रोऽप्यर भवनमण्डलमडनाय । मूर्यादते न तदुदेति न चास्तनि येनोदितन दिनमस्तमितेन रात्रि । व ।

·- कस्य नाचार्य आनन्दवर्धनः (स्त ८५०) संस्कृतस्येतिहासे आनन्दवर्द्धनाचार्यस्याभिधान स्वर्णाक्षररङ्कित विलसति । अस्य सुप्रसिद्ध सन्दर्भ ध्वन्यालोको नाम । येन समस्तमलङ्कारशास्त्रमालोक्ति- मिवाभाति । अस्मिन् हि ग्रन्य ग्रन्यकृत पदे पदे बुद्धिवंभव, सूक्ष्मा विवेचनशक्ति , गम्भीरावगाहिता च भास्वररूपेण प्रतिभासमाना आलङ्कारिकाणामादरणीयता जुपते । रसगङ्गाधरकृतस्तत्रभवत पण्डितराजजगन्नाथस्योक्ति स्थान एव प्रतिभाति यत्-"ध्वनिकृताम् आलङ्कारिक्सरणिव्यवस्थापकत्वात् ।" इति अनेन कवे आनन्दवर्धनस्य अलङ्कारशास्त्र परमप्रामाण्यमङ्गोत्रियते आलारिकरिति । कविराजराजशेखरस्य प्रशस्तिरिय आनन्दवधनमुद्दिश्य नूनमृतम्भरा यत' ध्वनिनातिगभीरण काव्यतत्वनिवेशिना। आनन्दवर्धन नासीदानन्दवर्धन ॥ आनन्दवर्धनस्य समय. ...यमानन्दवर्धन काश्मीरकराजस्य अवन्तिवर्मण सभापण्डित आसोल्ल- ब्धप्रतिष्ठ इति राजतरङ्गिण्युल्लेखतोऽवगम्यते । अवन्तिवर्मणो राज्यकालाच स्त ८५५ तमाग्दात् ८८३ तमाग्द यावद्विभाव्यते । किञ्च आनन्दवर्द्धनेन आलङ्कारिक्स्योद्भदस्य मतमदृत, राजशेखरेण च आनन्दवर्धनस्य मत सङ्कीति- तम् । एतेनेद प्रतिपद्यते यदानन्दवर्धन संस्त ८०० मितसम्भवाद् उद्भटात् परज, प्रस्त ९०० तमादभवाद् राजशेखराच्च पूर्ववती आसीत् । अत' आनन्दवर्धनस्य समय शिस्तीपनवमशतान्या मध्यभागे पयवसोयते ८५०. तममितदेशीय इति। वस्तुत प्वन्यालोयस्य सम्पूर्णस्य प्रणेता आनन्दवर्धन एव आहोस्विदशा- विशेषस्येति प्रश्नावतारे बहुभि यहविधमुप यस्तम्। अस्ति पात्र भूयान् मतभेद विरम् । ग्रन्योय त्रिवप कारिकावत्यदाहरणरूपेषु विभक्त । तत्र वारि- पाणु मिस्त प्रतिपादन, हलो शरिहान, एस्कृतसारिकापायलीन- मुनिपुङ्गाना पन्यम्य सल्तिानि च उदाहरणानि । यहनि लेख छ मानन्दवर्धनम्य वरीयायपि समपातानि। प्रचलितपरम्परानुरोपन, शारिका-पत्तीत्युभयप्रांता , ·लंनिम्नाहियप्रकरणम् महारदि जानन्दवयन आनन्दवर्धन एव । ममेषामाल डारिवाणा प्रतीहारेन्दुराज-उनक-महिमभट्ट क्षेमेन्द्र-मम्मटप्रनताना वचोदिन्यानोऽपि पुलायमुमदायम् । परन्तु अभिनदानन 'लोचने' वृनि-पारिकयों क्तु नेद प्रतिपादिन । एव कारिकाशन मूलप्रन्य- कृत् वृत्तिन्ते च ग्रन्यदिति प्रयोगोऽपि लेनने ममपन्यते। तमार्गकृत्यंत्र पादचा विद्वद्वर जोकोबी-बीय-वह्वरमहारा, भारतीय बिवर डा० हे तथा कामहानाचापि मुन्वनिशर वृत्तिशरयोश्च पार्यकममन्यवापि । एषा- मन्युपगमेन कारिका केनापि महृदयान दिदुपा व्यचि। तदवशम्नेनंब जनि- नवाप्ननापि 'ध्वन्यालोर' कतिचिम्बल्यु 'महृदयालोर' नाम्नापि उपन्यम्न । इचादि । मबमेनतु भ्रमविम्निनम् । यत आनन्दवर्धनेन म्वय ध्वन्यानोरन्या- रमति वमुपइन्गेक्निम् इति कान्यायविवको योन चनदनमकृतिविधायी मूरिभिरनुमनमाररम्मदुपनो न दिम्मायं ।' इनि॥ सय सम्मदुपा' इनिपद, सुटमानन्ददर्शन एव घ्यन्यालेदिनि प्रया- पनि । किञ्चालिम पऽपि कवि स्पटमुपाययति - "सकाव्यतत्त्वविषय स्फुरितममुप्तकल्प मनम्मु परिपक्चपिया पदामीन् । तयाररोन् मह्दयोदयलानतोरान दवर्धन इनि प्रयिनानिधान ।। सन यानन्दवर्धनएव कारिकाकारोवृत्तिकारश्चेति यद्धय पप । उपक्रम म"तेन बूम सहृदयमन प्रीतये तम्बरम"मिति प्रतिज्ञानाने, अन्ने च "तद् म्यास- रोन्मह्दयोदयलानतोरानन्ददर्षन इति प्रयिनानिधान ।" इति चोपमहानि। अानन्दवर्धनन्य ग्रन्या ध्वन्यालोकः, दिपमवाणगेला (प्राकृतव्यम्), हरिविजयम्, अर्जुन- चरितम्, मनपरोपा, धर्मोतमविनिश्चयटोका, देवी पातरम् । एप महानागो न केवलमार डारिक कविरेव अपितु परमदाशनिचाप्या- मान् । अम्ब मनोहारिणी रचनापि नपनानियोररीया अबिरलाम्बुजमङ्गतिमङ्गल्दबहकमरमलिनंद ललितवस्नुविधानसुखोल्मत्तनुरहा तनुरा मनुवोबनान् ॥ प्रतीयमान पुनरत्यदेव वम्बम्नि वागीप महाकवीनाम् । एतमिद्धावपातिरिक्तमामाति सादम्पमित्राङ्गनामु॥ उधन्यमूनि सुबहनि महामहामि, चन्दो प्यत भवनमन्महनाम। मूर्यादते न तदुदेति न चाम्नमेनि मेनोदिनन दिनसम्ममिनन राति ॥

·५१० सस्कृतसाहियविमर्ग नास्योच्यायवती तनुर्न दशनो नो दीर्घदीर्घ कर, सत्य वारण । नप केसरिशिशुस्त्वाइम्बर स्पर्धते ।। तेजोबोजमसामस्य हृदये न्यस्त पुरा वैपसा, तादृक् त्वादृशमेव येन सुतरा भोज्य पशु मन्यते ॥ केलि कुरव परिभुक्ष्व सरोरुहाणि । गाहस्थ दौलतनिझरणोपयासि ॥ भावानुरक्तकरिणीकर-लालिताङ्ग मातङ्ग मुञ्च मृगराजरणाभिलापम् ॥ मनोरयातस्तो भुवननाय-चूडोचित- स्तृणैरलमय कृत कृतपद क्वचिद् ग्रावसु । सचेतसा विषयमीदृशा यो दृशो, लुठत्यचलकन्दरे विधुर एष चिन्तामणि ॥ त्वयि जनार्दन । भक्तिरचञ्चला, यदि भवेदफलप्रवणा मम । अभिलयाम्यपवर्गपराङमुख पुनरपीह शरीरपरिग्रहम् ॥ स्तनिविलोचनजलान्यवान्तवाराम्बुभि- स्त्वविच्छेदभुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यस्तडिद्विभ्रम । अन्तम दयितामुख तव शशी वृत्ति समाप्यावयो- स्तत्कि मामनिश सखे जलघर ! त्व दाधुमेवोद्यत । आक्राना ·अप्पय दीक्षितः तरमवानेष अप्पयासिनमहोदयः दक्षिणजनपदमदार स्वजनुपा। एप कविः प्रौढो दार्शनिकः परमालङ्कारिकदचामीत् । मन प्रन्याश्चात्य प्रणेतृत्वेन प्रमिद्धाः। भमो सदमतावलम्बी मानीत् । अस्य भ्राता नीलकटदीक्षित इति नाम्ना प्रस्थानः। अब पौने दिना नारायणीभिनेननीलबष्टचम्पूनानको अन्यः प्रणिवद्धः। एतच्चम्यूनिर्माणसमयः संस्न १६७ तममिती निदिने। तदनुरोयेन अप्पयदीक्षितमहोदयस्य समयोपि पोडगशवादामनमायने कालः । श्री अप्पयदीक्षितविरचितानां प्रसिद्धप्रन्यानां नामावलि.-१. सान्मा- पंगस्मृतिः, २. उपरमपराक्रमम्, ३. कुवलयानन्दम्, ४. चनुमंनमारमाह, ५. चन्द्रकलास्तुनि, ६. चिर्मामांमा, ७. दावुमारचरितमंक्षेप, ८. नामनग्रह- माता, ९. ब्रह्मतर्वस्तव, १०. मध्वमनवमः, ११. रत्नमयपरीक्षा, १०. वरद- राजशनरम, १३. वैराग्यप्रकाराः, १४. शिवतत्त्वविवेकः, १५. शिवाढतनिर्णय, १६. हरिवंदामारचरितम् इत्यादयः । अस्य क्वः कतिपयानि मनोज्ञानि पदानि अय महाहियन्ने:-- नीतिहा, नितिजा, देदहा अपि भवन्ति शास्त्रनाः । ग्रह्मज्ञा अपि लन्याः स्वाज्ञानजानिनो विरला.॥ के चौराः के पिगुनाः के रिपद कपि दायादाः। जगदपिलं तस्य को यम्य दो स्वादिइन्धनः।। बङ्गाः क्यमगाः क्यमिन्यनगृहने वृथा देशान् । कोदक कृतान्नर कोऽपि न जिजामने लोकः।। त्यानव्यो मनगरस्यग्नुं यदि शास्वने नामो। क्तव्यो ममकारः रिन्नु मर्वत्र तपः॥ पुरा इनि दारा इनि पोप्यो मावा जनान ने। अन्य तमाम निमाजमान्मा पोय इनि नानि ।। भोगाय पामरामा योगार विवेक्निा गरीरमिदम् । भौगार च योगाय च न कल्पनै दुविदग्यानाम् ।। अपनं निपतं वापि प्रदिशान्ति प्राय भोगाय। कोपनि न विन्ददल चल्यं पञ्चदमदाः॥ अदनान पिवन दादत जापत संदिशात निष्टता। मादपि दिन्नता मावधिको दरबन्य इति।।

·कवीश्वरी विज़का श्रीमती विज्जकानाम्मीय कवीश्वरो अतीव मनोरमकाव्यरचयित्रो । कुत्रत्या सा, कदा च जन्मपरिग्रह जग्राहेति नाद्यापि सुविदितम् । या अस्या सूक्तयः, अन्योक्तयश्च सुभाषितग्रन्थेषु सङ्कलिता दृश्यन्ते, ताभिरस्या प्रौढपाण्डित्य कवित्व- चातुरी च सम्यग् व्यज्यते । आत्मगौरवमुपवर्णयन्ती सा दण्डिनमाक्षिपति- नीलोत्पलदलश्यामा विन्जका मामजानता। वृथव दण्डिना प्रोक्त सवशुक्ला सरस्वती । अस्या प्रौढा पर्चेलिमाश्वोक्ती श्रवणेष्ववतमयन्तु रसिका कोष स्फोततर स्थितानि परित पत्राणि दुर्ग जलम् , मंत्र मण्डलमुज्ज्वल चिरमयो नीतास्तया कण्टका । इत्याकृष्ट शिलीमुखेन रचना कृत्वा तदप्यद्भुत यत्पर्यन जिगीषुणापि न जित मुग्धं त्वदीय मुखम् ।। प्रियसखि । विपद्दण्डप्रान्तप्रयात परम्परा, परिचयचले चिन्माचके निधाय विधि खल । मृदमिव बलात्पिण्डीकृत्या प्रगल्भकुलालवत, भ्रमयति मनो नो जानीम किमत्र विद्यास्यति । विरम विफलापासादस्माद दुरध्यवसायतो, विपदि महता पर्यभ्रश यदीक्षितुमोहसे। अपि जडयिये पल्पापायाव्ययन निजक्रमा कुलशिखरिण मुद्रा नेते नया जलराशयः ॥ नात्र चम्पातरो। वत रोपिलोसि कुग्रामपामरजनान्तिकवाटिकायाम् । पत्र प्रदानवशाखवियुद्धलोभाद् गोभग्नबाटघटनोचितपल्लयोऽसि ॥ माणिजालिप्तकरटप्रक्षालनमोभिना, स्पोम्न सोनि विदेहरप्रतिहता यस्योमयो निर्मला । पष्ट भाग्यविपयंपेग सरस पल्पानरस्पापिन- स्तस्यश्वर प्रचारपल्प पालन जात जलम् ।। १. वर्णन स्यामा आगीत् । आरमानश्च सागात सरस्वती मने ।

·: कविराजो लीलांशुकः दाक्षिणात्योऽय कविवर प्रायश अपरिचित एव । अस्य रचना इतस्तत प्रकीर्णरूपेण उपलभ्यन्ते । ताभि स्फुट व्यज्यते यदासीत्कविरय शिवभक्त , श्रीकृष्ण- परायणश्च । अस्य कृष्णकर्णाभिध पद्यसग्रह विषु शतके विभक्त क्यापि चेतो- हारिण्या वाण्या प्रयितोऽवभाति । तद्यया - मुकुलायमाननयनाम्बुज विभो । मुरलीनिनादमकरन्दनिर्भरम । मुकुरायमाणमृदुगण्डमण्डल मुखपङ्कज ननसि मे विजृम्भताम् ॥ मदशिखण्डि शिवण्डविभूषण, मदनमन्यरदिग्धमुखाम्बुजम् । व्रजवधूनयनाञ्चलञ्चित विजयता मम वाडमयजीवितम् ।। पुन प्रसनेन मुखेन्दुमानसा पुरोवतीर्णस्य कृपामहाम्बुधे । तदेव लीलामुरलीरिवामृत समाधिविघ्नाय क्दा न मे भवेत् ॥ अमुनाऽखिल्गोपगोपनायं यमुनारोयसि नन्दनन्दनेन । दमुनावनसम्भव पपे न किमु नासौ शरणाविना शरण्य ॥ देवकोतनपपूजनमूत पूतनारिचरणोदक्षत । यद्यह स्मृतयनञ्जयसूत कि करिष्यति स मे यमदूत ।। प्रातर्भजामि दधिघोपवियूतनिद्र, निद्रावसानरमगोयमुखारविन्दम् । हृद्यानवद्यबसुप नवनीतचौरो हयुमील्तिारजनयन नयनाभिरामम् ।। अयि मुरलि । मुकुन्दस्मेरवक्पारविन्द- श्वसनमयुरसजा त्वां प्रणम्याद्य याचे । अधरमणिसमीप कथय रहसि क्णे मद्दशा नन्दमूनो ॥ . मणानमेतत्पुनरक्तशोभा मुटणेतराशोरुदय मुखेन । तष्णाम्बराशि त्रिगुणोक्रोति, कृष्णाद्वय विश्चन जीवित मे। लावण्यवीवीललिबाङ्गभूषा भूषापदारोपितपुण्यबहा॑म् । वारुणयाराच्छकटाक्षमाला बाला भने वल्लभवदालमोम् ॥ इति ।। प्राप्तवत्वा भवत्या ·- श्रीभोजराजः मालवमण्डले धाराधिपत्ति कविराजो भोजदेवापरनामधेयो भोजराज प्रसिद्ध कवि कवीनाञ्चाश्रयदाता वासीत् । यद्यप्यनो नैके प्रबन्धा निबद्धा. तथाऽपि तेष। सरस्वतीकण्डाभरणम, रामायणचम्पू इति काव्यद्वयन्तु अतीव प्रसिद्धम । नृपशिरोमणिरसौ बहुशास्त्रज्ञ आसीत् । योगदर्शने भोजवृत्तिमनुस्मृती चका समीचीना टोका चाप्याटोकिता। भोजदेवस्य जनक सिन्धुराज । स्वर्ग प्रयाते तस्मिन् तत्कनीयान् भ्राता मुञ्जदेव राज्येऽभिषिक्त । स च बहुतर भोजदेव पुरन्दरपुरातिथीर्तु प्रायतत। परन्तु यस्य विधि परिरक्षक त को नाम हन्तु प्रभवति ? भोजदेवस्य काल खास्त ११ तमशतकदेशीय सम्भाव्यते । काव्यशैली भोजदेवस्यातीव मनोज्ञा प्रज्ञामुम्बकरी च। सरला प्रसादगुणा- लडकृता भावसम्भृता च कस्य चेतो न चमत्करोति। तद्यथा आबालवृद्धमनुगच्छति मेपा पुरी तदिह मा खलु निर्गुणा स्यात् । इत्यादरादिव धरा बहुधा विधाय, धूलिच्छलान्निजतनु तमनु प्रतस्थे । भूपसुपविमुखेन स्वेन कान्तेन साक, दुहितरि विधिपाकात काननाय व्रजन्त्याम् । अकुशलमिति मस्या नूनमहाय धात्री परिजनमुखवाप्प पासुभि पर्यहार्पोत ।। पद्यस्ति कौतुकमपूर्वमृगे मृगाक्षि ! चान्द्र हरामि हरिण मम सन्निधेहि ॥ मुञ्चसि मया हतमेगमेन, सावधातु तवं यत्रतुला मगा। रामभद्र- यायन ·जैनकविः अमितगतिः कदिरेष जनमान्दा रानो नोनियम मदेववृत्त मनाया लनिष्ट आनन्।ि अनेन पष्टिकमाण्डेन धर्मरामा-नुमापिनरन- मन्दोह-श्रावकावामनृतयः वदो ग्रन्या विरचिताः। अब यिकिनस्त- ९९३ तनाम्ददेशीयः निर्दिन। एनन्नाम्य मुनातिरत्नमन्दोहात्मन्यनमानि- मानंद दिलाने:- ममाटे तम्मिम्बिसारन विक्रमतरे महने दर्शनां प्रभवति हि पञ्चायति। मनाप्नं पच्चन्यां मवति घरग मुजस्तों मिने पसे पौषे वहिनिदं मास्तमनयम् ।। एनदनुरोधेन प्रन्योर दिस्नीय १०५० तमे नन्दन्नरे समाप्तिमगान् । अमिनगनिरपि वायरला प्रामं नपुप्यमाविरोनि । अन्य कतिपय- रमनापरवानामपि रम याम्दाना सहृदयः । ननो लमगमारवयनमा सम्प- लोकयनि:- चित्ताहादि व्यवसनविमुवं शोस्तापापनोदि, यजोन्पादि अवमुम्बदं न्यायमार्गानुपादि। तम्यं पम्वं व्यपगतमदं मार्य मुस्वादन, यो निदो रचपनि वचन वधा. सन्नमाहः॥ वोपानविलमितं केशवैनिमानमरिहत्य सम्पगुटग्रेशने नवनि मरणं प्रन्यामनं, विनायति यौवनम्, प्रनवनि जरा मागापा बिनाविधापिनी। हिरमन बघा कामायन्यो वर्ष च कुस्ताहरं, ददिनुमिति वा वानम्पिन पल्तिं जने । चलति तनं दऐन्नि क्रोनि रोरिपा, रचर्यात बलादम्बानोक्ति तनोति गनितिम् । जनयति निन्दामनर्यपरम्परा हानि मुनि गन्य देहाम्जरा मदिरा सया॥ :- नाना ·इलाध्य ५२० सस्कृतसाहित्यविमर्श सज्जनसङ्गति वर्णयति तुष्णा चिसे शमयति मद ज्ञानमाविस्करोति, नोति सूते हरति विपद सम्पद सञ्चिनोति । पुसा लोकद्वितय शुभदा सङ्गति सज्जनाना, कि वा कुर्याप्न फलममल दु खनिःशदक्षा। अन्यदपि प्रबलपवनापातध्वस्तप्रदीपशिखोपमै- रलिमलनिर्भ कामोद्भूत सुविधनि । समपरिचितैर्दु खप्रान्त सतामतिनिन्दित- रिति कृतमना शङ्क वृद्ध प्रकम्पयते करौ।। यनेन्द्रियाणि विजितान्यतिदुर्धराणि- तस्याविभूतिरिह नास्ति कुतोऽपि लोके । च जोविलमनर्थविमुक्तमुक्त, पुसो विविक्तमतिपूजिततत्त्वबोध ॥ लोकाचित गुरुजन पितर सवित्री, बन्धु सनाभिमबला सुहृद स्वसारम् । भृत्य प्रभु तनयमन्यजनञ्च मर्यो, नो मन्यते विषयवरिवश कदाचित । लोकाचितोऽपि कुलजोऽपि बहुश्रुतोऽपि, धमस्थितोऽपि विरतोपि शमान्वितोऽपि।। अक्षार्य पनगवियाकुलितो मनुष्य स्तनास्ति कर्म कुरुते न यदत्र निन्धम् ।। जरा वर्णयानाह जनयति वचोऽव्यक्त घय तनोति मलाविल, स्वलयति गति हन्ति स्याम इलयीकुरुते तनुम् । दहति शिखियत् सर्वाङ्गाणाञ्च यौवनकाननम्, गमयति वपुमर्याना पा करोति जरा न विम् ।। नून क्वेरस्य भावासी प्रसादरम्या, उत्प्रेक्षा च प्रशासनीया। शान्तररा- १. अशार्योऽत्र पद्रियविषय , द्यूतत्रोहनपन्नगविपारितइति । पदामिद पण प्याम्ययम् ।

·कविवरो दिवाकरः पविवरो दिवाकरोग्य चाण्डालकुले लब्धजन्माऽपि अतीव लब्धप्रतिष्ठ लाय- स्वातिदच यभूव । नपते थोपस्थासौ राजरडिन आसोन्। चाण्डालवाजात गा- देवासो माननादिवारर इति नाम्ना जगीयते । राजोखरेण दिव करमुहिम्पोहिल- विनम् हो प्रभावो चाया पन्नातङ्गदिवाकर । यौह स्वाभवत्सर समो याणमपूरयो ॥ एनपनियोहर्षसमप एवार स्थिनिराल सम्भवति । यसरि जोन प.पन प्रबपी विरचितो न पेति न पस्त दाने, परन्तु परस्र स्फुगनि पानि पागुभाक्तिमय भागोम्यान, सरवाप्यने बदासी दरेपप्रिय प्रो । रखनाम्याय मरमा मनोहारिगी भावविभूषिता पातु वो मदिनी ला बालेन्दुपतिसरा एडा माराास्य पानार मदोषिरा॥ निगरानी मागर्भात गति परपामा पनि मरपामा पनि रातिमाह कर गली नु रमन जाताताति, म

·कविवरो भट्ट भल्लटः
कविवरो भट्टभल्लटोऽयं काश्मीरक एवेनि जय्यटनस्यट-उबट-मम्मटादि-
नाममाम्येन सम्यगनुमा सुशरम् । यद्यपि क्वेरस्य स्थितिकाल इदन्नया प्रदिपतन्तु
दुःशवम्, तयापि मालडारिरग मम्मटभट्टेन एकादशतमातादीसंभदनास्यानेकानि
पद्यानि काव्यप्रकाश समदृङ्कितानि , अतः तत्पूर्वनवेनंदानेन भवितव्यम् ।
अस्य दशलो तु प्रायशः प्रासादिको शब्दालडारवहला अन्योश्निमंदलिता च
वाभाति । तद्यया:-
दानायिनो मपुरा यदि वर्णताल.
दूरीकृता परिवरेण
मदान्धवृद्धया।
तस्येव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा,
पुनर्विक्चपद्भवनै चरति॥
प्रावाणो मणयो हरिजलचरो लयमो. पयोमानुषी।
मनौधाः सिस्ताः प्रवाललतिश शंशलमम्न. सुधा ।।
तोरे कल्पमहोरहाः क्मिपरं नामापि रत्नास्रो,
दूरे वर्णरसायनं निस्टतस्तृष्णापि नो शाम्यति ।।
भेवेन ववणता सरोपपरपं यकृष्णसानने,
दातुं वर्णचपेटमुन्सितभिया हस्त ममुतामित ।
यच्चापोमुखमक्षिणी पिदघना नार्गन तत्र थिनं,
तत्सर्व विषमन्त्रिणो भगवतः स्यापि लीलायितम् ।।
विशाल शाल्मल्या नयनसुनगं वीक्ष्य कुमुम,
रावस्याभूद् बुद्धिः फलमपि भवेदस्य सझाम् ।
इति ध्यान्वोपास्त फ्लमपि च देवात्परिणतं,
विपाके तूलोन्न. सपदि माना सोप्यपहृत ।।
आवधिममटाजटिलासभित्तिरारोपितो मृगपते पदवीं यदि इवा ।
मत्तेनकुम्नतटपाटनलम्पटस्य नादं परिप्पनि क्य हरिताविपस्य ।।
रज्या दिशःप्रविनता सरिनं विषेण,पाशमंहो हुनभुजा ज्वन्निावनाना।
या पदान्यनमन्नि गृहीतचापा, देशमाश्रयतु यूयपनि गाणान् ॥
नूनमस्चान्योन्योन्यग्ला प्राज्जला माया चापि । इति ।

·- -- कविवरो दिवाकरः कविवरो दिवाकरोऽय चाण्डालकुले लब्धजन्माऽपिअतीव लब्धप्रतिष्ठ लभ. यातिश्च बभूव । नृपते श्रीहर्षस्यासौ राजपण्डित आसीत् । चाण्डालवशजात वा- देवासौ मातङ्गदिवाकर इति नाम्ना जेगीयते । राजशेखरेण दिवाकरमुद्दिश्योल्लि. सितम् अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकर । श्रीहर्षस्याभवत्सम्य समो बाणमयूरयो । एव नृपतिश्रीपसमय एवास्य स्थितिकाल सम्भवति । यद्यपि अन्न कश्चन प्रबन्यो विरचितो न वेति न वक्तु शक्यते, परन्तु कवेरस्य स्फुटानि पद्यानि यानि सुभाषितप्रथेषु बहुशो दृश्यन्ते, तैरवगम्यते यदसो श्लेपप्रिय प्रौढ कवि । रचनाऽप्यस्य सरसा, मनोहारिणी, भावविभूषिता च पातु वो मेदिनी दोला बालेन्दुद्युतितस्करी। दष्ट्रा महावराहस्य पातालगृहदीपिका ॥ अनिस्सर-तीमपि गेहगर्भात् कीति परेपामसनों वदन्ति । स्वर चरन्तीमपि च त्रिलोक्या त्वत्कोत्तिमाहु कत्रय सती तु। याते शम रजसि जातजलाभिषेका, घौताम्बरा स्फुरितमाण्डुपयोधराना । प्रजार्यमयुना तव पुष्पवत्यो, वाञ्छन्ति सङ्गममिमा ककुमश्चतस्त्र ॥ कि वृत्तान्त परग्रहगतं किन्तु नाह समय- स्तूष्णीं स्यात प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभाव । गेहे गेहे विपणियु तया चत्वरे पानगोष्ठपा.. मन्मतेव भ्रमति भवतो बल्लभा हन्त कीति ॥ पत्य ·कविवरो भट्ट भल्लटः कविवरो भट्टभल्लटोज्य शाश्मीरव एदेति जय्यर-कय्यट-अस्वट-मम्मटादि- नामनाम्येन सम्यगनुमा सुशरम्। यद्यपि क्वेरस्य स्थिनिकाल इदन्तया प्रनिपतन्तु दुःशवम्, तथापि आलङ्कारिकग मम्मटभट्टेन एकादशतमाताब्दीसंभदेनास्यानेशनि पद्यानि काव्यप्रकादो समद्धितानि , अतः तत्पूर्वनयेनंदानेन नविनव्यम् । अस्य दालो तु प्रायशः प्रासादिको शम्दालङ्कारबडला अन्योक्तिसंवलिता च बाभाति। तद्यया:- दानायिनी मयुक्रा यदि वर्णताल- दूरीता परिवरेण मदान्यबुद्धया। तस्य गण्डयगमण्डनहानिरेपा, पुनर्विक्चपद्मवने चरन्ति ॥ प्रावाणो मगयो हरिजलचरो लक्ष्मीः पयोमानुपी, मुक्लीघाः सिक्ताः प्रवाललनिका दीवालमम्भ. सुधा ।। तोरे कल्पमहीपहाः क्मिपरं नामापि रत्नाकरी, दूरे कर्णरसायनं निरटतस्तृष्णापि नो शाम्यनि ।। भेन पवता सरोपपरपं यकृष्णसपनिने, दान कर्णचपेटमुशिभिया हस्त ममुल्लासित । पदार्थोमुखमक्षिणी पिदधता नागेन तत्र स्थित, तत्सर्व विपरिणो भगवतः कस्यापिलोलापिनम् ।। विशाल शाल्मल्या नवनसुनगं वीक्ष्य कुमुम, शरस्याभूद् बुद्धिः फलमपि भवेदस्य सदृशम् । इति ध्यान्वोपास्त फ्लमपि च देवापरिजनं, विपार तुलोन्तः सपदि मस्ता सोप्यपद्दतः।। आबद्धनिममटाजटिलासभित्तिरारोपितो मगपतेः पदवों यदि श्वा । मत्तमकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति क्यं हरिणापिपस्य ।। रवा दिदिनना सलिलं विषेण, पादामहो तमजा ज्वन्निादनान्ना । माया पदान्यनुमान्ति गृहोतचापाः, देशमायतु यूयपनि गाना ।। नूनमात्मायोकोयामलाः प्राजला भाषा चापि इनि।

·श्रीगोवर्धनाचायः लब्धख्याति शृङ्गारकविशेखरोभूतो गोवर्धनाचार्योऽय बङ्गनरेशस्य श्रीलक्ष्मणस्य कैस्त १११६ मितशताब्दभवस्य राजसभापण्डित आसीत् । 'हाल' कृत प्राकृतसप्तशतीसरणिमनुसृत्यानेनापि स्वकीया सप्तशती आर्याच्छन्दोभिरेव निबद्धा। आर्याच्छन्दसा गुम्फन प्रकर्षो ययाविध गोवर्धनाचार्यस्यार्यासु परिष्कृत- रूपेण प्रतिपन्न न तादृश अन्यत्रोपलभ्यते । गीतगोविन्दस्यामरकविना यो जयदेव- महाभागेन गोवर्धनाचार्यस्यातीव प्रशसा कृता । विशिष्य तु शृङ्गारचित्रणे। "शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनराचार्यगोवर्धनस्पों कोऽपि न विश्रुत" इत्यादि पद्येनास्याऽद्वितीयत्वमुपपादितम । मसूणपदरीतिगतय सज्जनहृदयाभिसारिका सरसा । मदनाद्वयोपनिषदा विशदा गोवर्धनस्थार्या ॥ वस्तुत अस्यार्यासु शृङ्गारस्य मनोहरा मार्मिको च व्यञ्जना, प्रेमि- प्रेमिकयोरन्तस्तलोत्थललितकोमलकल्पनाक्लापः, सुकुमारभावभङ्गितरङ्गा', पूर्ण परिपवित्रमतया परिणता प्रतिभान्ति । उपमारूपकादिसादृश्यलक्षणालङ्कारेषु कापि निसांसुभगा रचनाचातुरी, गोवर्धनाचार्य कव्यन्तरेभ्यो विशेषयति । आर्या तस्य सालडकृता ललितपदावलिसवलिता कस्य मन प्रीतये न भवति । तद्यया- सा सर्वथैव रक्ता राग गुञ्जव न तु मुखें वति । धचनपटोस्तव रग देवलमास्ये शुकस्येय ॥ अपि च पिय मयुप बकुलपलिका पूरे रसनाप्रमाधाय । अपरविलेपसमाये मयुनि मुघा बदनमर्पयसि । अन्यमुखे दुर्वादोय प्रियमुखे स एव हि परिहास । इतरेन्धनजन्मा यो धूम सोऽगुरुसमुद्भुतो धूप ॥ सत्वविरसनारूप निस्तुपादशाल्पिावन। सृप्तो दयिताऽधरमपि नायिका सुधा यरावी ।। मप्तातमिराहिदीभिगम्पिता 'आयांसप्तदाती' स्पुटरलोकानां साहः मारा, स्पातिरवना नून प्रवासास तथापि यादवा माधुर्य रसपरिपारश्य - ·लौक्क्मिाहित्यप्रकरणम महाकवि गोवर्धनाचार्य ५२५ - प्राकृतभाषया नियद्धाया न तयाऽर्यासप्तशत्याम, आर्यासप्तशती तस्य प्राकृत- सन्दर्भस्य तुला नव सस्पृशति । शृङ्गारमतृणत्वमस्यातीव सहृदयहृदयावजवम् सुप्रभाते भगवत्या पार्वत्या चक्षुश्चुम्बनेन तदगतकज्जलकालिम्नावलि- प्तोष्ठक शिवमवलोक्य, यदसौ निगलित गरममुद्वमति, इति समाकलयता वेधसा मा दम, सवृणु इति आदिप्ट शिवो बिलज्जितो जयति, इति कविरुदृड्यति मा बम सवृणु विपमिदमिति सात पितामहेनोक्त । प्रातर्जयति सलग्ज पज्जलमलिनाघर शम्भु ॥ सन्ध्यासलिलाञ्जलिमपि क्लूणफणिपीयमानमविजानन् । गौरीमुखापितमना विजयाहमित शिवो जयति ॥ ब्रह्माण्डकुम्भकार भुजगाकार जनार्दन नौमि । स्फारे सत्फणाच घरा शराश्रिय वहति ॥ विहितपनालङ्कार विचित्रवर्णावलीस्फुरणम्। समायुषमिव वक्र वल्मीकभुव कवि नौमि ॥ व्यासगिरा निर्यास सार विश्वस्य भारत बन्दे। भूषणत्यंव सजा यदद्धिता भारती वहति ॥ भोगाक्षमस्य रक्षा दृङमाओणव कुर्वतोऽनभिमुखस्य । वृद्धस्य प्रमदापि श्रीरपि भत्यस्य भोगाय ॥ अतिदीर्घजीविदोषाद् व्यासेन यशोऽपहारिल हत। कोंच्यते गुणाढ्य स एव जन्मान्तरापन्न ।। धोरामायणभारतबृहत्कथाना क्वोधमस्कुर्म । विस्रोता इव सरसा सरस्वती स्फुरति भिन्ना ॥ आरलितशब्दालकृतिरनरला स्खरितपदनिवेशापि। अभिस रमयति सूक्ति सोत्कर्षशृङ्गारा॥ जयदेवस्य प्रावणितगोवपनावायंप्रशस्तिवलादतनिश्चित सदसौ जयदेवालात्प्रारकालभव । अथ च बङ्गाधिपते लक्ष्मणसेनस्य राजसभाया गोवधनाचार्यों लपकात्ति राजविरासीद् इति निम्नाङ्कितेन पानाफ्लयाम - गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापति। कविराजश्च रलानि समितो रक्ष्मणस्य च ॥ राजो स्मणस्य च स्थितिकाल रस-एकादशनमाताधा निर्यापते पार विद्भि । स एवास्यापि समय सम्भवति इति ।

·कविवरो धनञ्जयः घनञ्जयोऽय जनकवि , 'द्विसम्यानात्य काव्यस्य प्रणेता। द्विसन्धाननामक काव्यमिद राघवपाण्डवोयनाम्नापि प्रसिद्धम् । कविवरोज्य राज्ञो म राजस्या- सीत् सभापण्डित । सूक्तिमुक्तावल्या राजशेखरेणास्य महतो प्रशसा कृता द्विसन्धाने निपुणता सता चक्रे धनञ्जय । यया जात फल तस्य सतां चक्र धनञ्जय ।। अस्य कृतित्वेन प्ररपाता द्विसन्धानम, निघण्टु , दशरूपरञ्चेति त्रय सन्दर्भा । तन दशरूपकप्रणेता कश्चिदन्यो धनञ्जय इत्ये के। परन्तु जनास्त्वय- मेव पनञ्जयो दारूपरकर्तेति समामन्ति । धनञ्जयस्य जनको वासुदेवो, जननी च प्रोदेवी गुरुस्तावद् दशरथनामा परमपण्डित इति द्विसन्धानकाय्योपनतेनकेन इलोक्नावगम्यते । द्विरुधानेऽस्मिन् काय राघवाना पाण्डवाना श्लेषण चमत्कारपूर्ण कृत वर्णनमतीव रचनाचातुरीं द्योतयति क्वे । तद्यया- अय क्दा न वशा न परासुता पुरमुपेत्य सदुर्जनकस्य था। प्रियत इत्ययमाकुलमानस प्रभुरवोचत पीक्ष्य पयोनिधिम् ॥ अयमगागभीरगुरुगुंगरुपगतो नियतायधिराईताम्। यतिरिवाखिरसत्यतिव्रतो जलनिधि सक्लरवलोक्यताम् । अमुतरा मुतरा स्थितिमनतामसुमता सुमता महता वहन् । अदचितचितमणिराशिमि स्वाचितरचितरयभात्ययम् ॥ अनियनेन रसातरवासिना विलितो निविड वडवाग्निना। रह मुह दापरीपरिलायनव्यतिपर पदयतीव सरित्पति ॥ पल्लोला रुपदि समुदता महद्भिगंण्डूपा इस परियादसा विभान्ति । औग्निपस्नशिवापगडामतस्मिन् विदधति पदमरागभास ॥ भान्यतस्मिन् मणिहतरङ्गाभागस्तरसारप्यनिहिततरङ्गभोगा । हास्यानरपिरमरीनामुच्चपहाताना गुमिरमोनामुच्च ।। एतान प्रवाविद्यपान स्वतटोभिहता लामिपिञ्चतितरपितरझं। ररिहायला मिट धमन्त गन्त न सत्त्वसहिता एपधारयन्ति ।। -- ·:- कविवरो दामोदरगुप्तः दामोदरगुप्तोऽयं काश्मीरकः । काश्मीराधिपतेनंयापीडम्य' च मुस्यामात्य- पदाः। नृपमणिः जयापोडोजोव विद्याप्रपयो, विद्वद्वरेन्यः प्रविशेखरेन्यः प्रदनन्हमानः । अम्ब राजमनावान्च वह्व पण्डितपरीन्द्राः दिराजन्ते स्म। राज- तरङ्गिप्पान्च दामोदरम्य संस्मरणमुल्लमनि तं दामोदरगुप्तात्यं कुट्टिनीमतकारिणम्। कवि रवि दलिरिव घुर्य धीमचिदं व्ययात् ।। अनेन कविना 'युट्टिनीमत मिन्याग्यं विलक्षणं काव्यमुपनियद्धम् । यत्र चुट्टिनीनां छलछमप्रपञ्च, विकटकूटकापट्यपाटवञ्च विशदय्य प्रपञ्चितम् । प्रमिद्धालद्धारिकेण मम्मटाचार्यण स्वकीयकाव्यप्रकाश कुट्टिनीमनघटित- पद्यानि मनुवृतानि । तव स्वकीये कविक्ष्ठाभरणे क्षेमेन्द्रेणापि। एतेन मम्मट- क्षेमेन्द्रयोः प्राशालीनत्वं दामोदरगुप्तस्य मुतां समुपपनं भवति । दामोदरगुप्तस्य काय्यसरणिनून कामपि रमणीयतां पुष्णाति:- निरहिण्या दूतीत वर्णनमारचयानाहः अपसारय धनमारं कुरु हारं दूर एव कि कमलैः । अलमलमालि मृणाल रिति वदति दिवानिशं वाला ॥ कुमुदामोदी पवनः पिरशूजितमङ्गमार्यरमितानि । इयमिति सामग्री घटिता देवेन तद्विनाशाय ॥ जीवमेव मृतोऽमी यस्य जनो वीक्ष्य बदनमन्योन्यम् । कृतमुगनगो दूरातरोति निर्देशमगृल्या ॥ कुट्टिनी प्रकारपनि म्ववदाम्बदम्- इदमपरमद्भुतनम पुतिमहत्यविठयमानत्व। वृद्धिर्भवनि न हानियंतव सौभाग्यकोषस्य॥ आरोग्य विद्वत्ता सज्जनमंत्री महाकुले जन्म। स्वाधीनता च पुमां महदश्वयं विनाप्पयः॥ एकीभारं गनयोजलपयमोमित्रचनमोरचंय। पनिरेवरती शापिनहसानां दुर्जनानाञ्च ॥ १. सामगरिसम्म नयापीदम्य ममय. बारविनि अप्टनमतान्या निनाचने। गम्य गासनकाः ५ नमान्दात् ३८६ नमादायलम् । नेनाप वीनमय उक्त गवति प्रमायने।

·कवित्ररो जल्हणः फबिवरो जल्हण जन्मना काश्मीरानलञ्चकार । कविरेप मुरारिवद् वक्रोक्तिरवनायामतिचतुर. । काश्मीरकराजपुरोराज्ञोऽसौ मन्त्रिमुरवः । सोम- विलासात्य काव्यञ्चास्य प्रसिद्धा कृति । राजानकरूप्यक्ण चास्य 'अलङ्कारानु- सारिणी' टीका व्यरवि । कान्मेऽस्मिन् राज्ञ सोमपालस्य वर्णनमतोव चाख्तया प्रपञ्चितम् । काव्यश्वास्यातीव कमनीय सहृदयहृदयावर्जक रसिकजनमनो- रस्जकञ्च सम्पनम् स्वप्रज्ञया कुञ्चिकर्यव केचिन्, सारस्वत विक्रमभङ्गिभाजम् । कवीश्वर कोऽपि पदार्यकोशमुद्घाट्य विश्वाभरण करोति ॥ देवोगिर केऽपि कृतार्थयन्ति ता कुठयन्त्येव पुनर्विमूडा । या विष शुक्तिमुखेषु देव्यस्ता एव मुक्ता न तु चातकेषु ॥ परिश्रमज्ञ जनमन्तरेण मौनव्रत विभ्रति वाग्मिनोऽपि । वाचयमा सन्ति विना यसल पुस्कोकिला पञ्चमचञ्चवोऽपि ॥ है गन्धयुजर महागिरिकुञ्जराजिमद्यापि मा स्मर सलीलनिलोलिताक्ष। मुञ्चाभिमानमयुना भज वर्तमान वक्र वियरुपरि शासनमडकुराञ्च ॥ पत्रोपितोऽसि चिरकालमविञ्चन सनणं प्रतिग्रहयनग्रहणायमर्ण । निलंग्ज गर्मसि समुद्रतटेऽपि तत्र पुष्टोऽयमस्तव समो धन नैव दष्ट । आस्य निरस्प रसि सुचिर विहस्य, गानान्तरेषु पन ! वसि चातरस्य । तश्चम्पुरोटिपुटिलायतरन्धरस्व प्रागारययोऽस्य भवत परिहारामात्रम् ॥ इति १ यथा परति वरण वाग् यस्य चतुरे पर। माम्पत्य विनिर्मातुमुद्यतेव प्रदक्षिणम् ॥ प्रत्रमंठविला मुरारिमनुभावन । श्रीगजालागिरा नावी पस्योक्तिमपदाम् ।। श्रीमापुरोपिविग्रहाय निशागितम् । अपान नमोभित जाण दिनयाचिन ॥ एभि विपिरपिर पदरवार गाणामुगरिराजमवारपना. मनारमा पनि ·- कविवरो भिक्षाटनः कविवरः शिवापरनामाऽयं भिक्षाटन कुनत्य , कश्चास्य यिनिशाल. इति सर्वम'यज्ञानमेवाद्यावधि । परन्त्वस्य भिक्षाटनमिनिनामकं यत्खण्डकाव्यमुपलभ्यते, तनाम्नवासावपि भिक्षाटन इति नाम्ना प्रसिद्धि गतः। अस्मिन् हि काव्ये ग्रिपुर- दाहानन्तरं यद् भिक्षाटनं कृतं तदधिकृत्येव एतत्काव्यं विरचितम् । काव्येऽस्मिन् कालिदासबाणभट्टयोहल्लेग्वेनावगम्यते यतयोरनन्तरमेवास्य काव्यस्य सृष्टिः । रचनाऽस्य अतीव हृदयङ्गमा मनोहारिणी च तद्ययाः- भिक्षाटनेन पुरुहूतपुराङ्गनाना- मास्मिोत्सव विधायिनि चन्द्रमौलो। तासामनगारजनरमानसाना, नानाविधानि चरितानि वय वदाम.॥ काचिनिवारितवहिर्गमना जनन्या, द्रष्टं प्रियं भवनजालकमाससाद। विलोचनमदृश्यत दादादत, यत्रोपद्धशाफरोपमितं क्षणेन ॥ सलेप सत्सु निर्याता वयमयितुं गुणान् । इयं तस्करप्रामे रत्नपविडम्बना । वर्धते स्पद्धते वोभी संपदा अडकुरो वस्वरोद्भूत. पुरपश्चायुलोद्भवः ॥ अस्यानगामिभिरलङ्करणस्पता, भूय. पदस्वलननिहुतिरप्रसन्ना। वाणीव शापिडुक्वेजनहास्यमाना दाइनिर्गता निजगृहावनिता मदान्या ।। तस्या सा शतशाखया।

·कवीन्द्रश्चन्द्रका कवीन्द्रश्चन्द्रकोऽय प्राचीन कवि जन्मपरिग्रहण काश्मीराननुजनाह । महाकविना कल्ह्णन चन्द्रकमुद्दिश्य वर्णित यत्-- नाट्य सवजनप्रेक्ष्य यश्चके स महाकवि । द्वैपायनमुनेरशस्तत्काले चन्द्रकोऽभवत् ॥ अनेन सूच्यते यदनेन सर्वजनप्रेक्ष्य नाटकमपि प्रणीतम् यदधुना नोप- लभ्यते । कोऽस्याऽविर्भावकाल इति नेदन्तया निर्णतु पार्यते । पर सुभाषितप्रन्थेष अस्य श्लोकसग्रहणादनुमातुमिद नायुक्त यत्कविरेप अति प्राचीन इति । प्रौढा, निसर्गसुभगा, अस्य रचनासरणिरपि प्रेक्षणीया एषा हि मे रणगतस्य दृढप्रतिज्ञा, द्रक्ष्यन्ति यन्न रिपबो जघन हयानाम् । युद्धेषु भाग्यचपलेपन में प्रतिज्ञा देव यदिच्छति जमञ्च पराजपञ्च ।। एकेनाक्षणा परिणतरुषा पाटलेनास्तसस्थ, पश्पत्य कुमुदविशदेनापरेण स्त्रकान्तम् । अह्नश्छेदे दयितविरहाशङ्किनी चक्रवाकी, द्वौ सङ्कोणौ रचयति रसौ नर्तकोव प्रगल्भा ।। कृष्णेनाम्ब ! गतेन रन्तुमधुना मृद भक्षिता स्वेच्छया, सत्य कृष्ण क एवमाह मुसली मिथ्याऽब! पश्माननम् । ध्यादेहोति विकासितेऽथ वदने माता समस्त जगत्, दृष्ट्वा यस्य जगाम विस्मयवश पायात्स व केशव ॥ स पातु यो पस्म हतावशेषास्तत्तुल्यवर्णाजनरजितेषु । लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति देत्या स्वकान्तानयनोत्पलेषु ॥

·कविवरो मङ्खकः कविवरो महावकोऽयं जन्मना काश्मीरान् विभूषयामास । कविरेप कणि- फारमहन्वक , पण्डितमवर इति नामद्वयेनाऽपि प्रसिद्धः। महाकविक्षेमेन्द्रादन- न्तरमेकस्यामेव शलान्यामयमारो महारवि, स्यातिङ्गतः। प्रसिद्ध मालङ्कारिको एप्यको स्य पुरुः । उभावपि गुरुशिष्यावेतो कामीराधिपतेर्जयसिंहस्य संस्त- ११२९-५० पर्यन्तं लचस्थितिकालस्य सभापण्डितावास्ताम् । अम्प कृतित्वेन प्रसिद्ध श्रीकण्ठचरितनाम महाकाव्यम् पञ्चविंशनिसर्गनिबद्धम् । यत्र लपीमसि मपि कयानके, महाकाव्यानुगुण्येन दोला-पुष्पावचप-जलपीडा-सन्ध्या-चन्द्र-चन्द्रोदय- प्रमायना-पानकेलियोडा-प्रभादियिशदवर्णनेनास्य महाकाव्यत्वं प्रसाधितं सम्भा- व्यते। रचना खल नूनमच्चकोटिमवगाहते। रुचिर पदविन्यास', मनोहारिणी फ्ल्पना, भक्तिरसोद्रेकोऽत्र अतीव शालीनतया पल्लवितः । अतएव तेज काठेन श्वेरस्य प्रशस्तिमुखेन निरपितम् :- निष्क्लडूं तस्य श्रीमदत्रकविताद्भुतम् । स्पष्टोक्तिर्यस्य नास्तुन्य-स्तुनिकीर्तनपासुभिः॥ इति ।। सस्य काव्यनिदर्शनमपि विन्चिदालोक्नीयम् :- शुक्नी शुचादेव परे कवीना, सद्य. प्रमादस्वलित लभन्ते । अपीतवस्त्रे चतुरं. क्यं वा विभाव्यने काजलविन्दुपात ॥२९॥ नो शक्य एव परिहृत्य दृढा परीक्षा, ज्ञान मितस्य महतश्च क्वविदशेप । को तीवपवनागममन्तरण, भेदेन वेति शिविदीपमणिप्रदीपो॥ अन्धार विवष्षनाह.- पिन कालगणनापतेमंसीमाण्डममवहिरण्मयम् । तय यद्विपरिवत्तितानने लिम्पनि स्म घणि तमोमसो।। [श्रीक्वरिने १०१९] विरहवर्णने चन्द्रोपालम्भ भृणत:- रात्रिराज ! मुरुमारसारीर कः सहेत तव नाम मयूखान् । स्पर्शमाप्य सहसंव यदीप चन्द्रकान्तदपदोऽपि गलन्ति । नाम ·५३२ सस्कृतसाहित्यविमर्श कालकूटमधुनापि निहन्तु हन्त नो वहसि लाञ्छनभङ्गया। यद्भयादिव निगीर्णमपि त्वामाशु मुञ्चति सुधाकर राहुः ।। अज्ञातपाण्डित्यरहस्यमुद्रा ये काव्यमार्गे दधतेऽभिमानम् । ते गारुडीयाननयोतमन्नान् हालाहलस्वादनमारभन्ते ।। सरस्वतीमातुरभूच्चिर न य पवित्वपाण्डित्यवनस्तनन्धय । स्थ स सर्वाङ्गमनाप्तसौष्ठवो दिनादिन प्रौढिविशेषमश्नुते ।। वितोगशिक्षा इव हृत्पदस्थसरस्वतीवाहनराजहस । ये क्षीरनीरप्रविभागदक्षा विवेकिनस्ते क्यो जयन्ति । काव्यामृत दुजनराहुनीत प्राप्य भवेन्नो सुमनोजनस्य । सच्चनमव्याजविराजमानतक्ष्ण्यप्रकर्ष यदि नाम न स्यात् ।। अर्योऽस्ति चेन पदशुद्धिरयास्ति माऽपि, नो रोतिरस्ति यदि सा घटना कुतस्त्या। साऽप्यस्ति चन्न नववरगतिस्तदेव, व्ययं विना रसमहो गहन फवित्वम् ॥ इलाधव वक्रिमगतिघनदाढर्यबन्ध- स्तस्या कविप्रवरसूक्तियनुलताया। पर्णान्तिकप्रणयभाजि गुणे यदीय, चेतासि झटिति ग्रुटन्ति ॥ परलोकांस्तोकाननुदिवसमभ्यस्य मनु ये, चतुष्पादी कुर्य बहव इव ते सन्ति क्वप ॥ अविच्छिनोद्गच्छग्जलधिलहीरोतिसुहृद , मुद्दया वैशाध दधति किल कपाश्चिद् गिर ॥ मत्सरवता ·श्रीमयूरः (स्त ६२५) कविप्रवरोऽयं मयूरः मयूरास्यस्य खण्डकाव्यस्य प्रणेता, कान्यकुब्जाधि. पस्य श्रीहर्षदेवस्य सभापण्डित., वाणभट्टस्य च समसामयिकः । अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः। श्रीहर्षस्याभवत्सन्यः समो वाणमयूरयोः॥ फविरयं वाणभट्टस्य सम्बन्धी आसीत् । केचन तस्य श्वशुरोऽयमिति प्रचक्षते । जनकविमातङ्गाचार्यस्यापि बाणभट्टस्य इव रोयमिन्येवाभिमतम् । इति तदीय- 'भक्तामरस्तोत्र'मित्यनेनावगतं भवति । मयूरविषये एका किंवदन्ती प्रचलति । यदिमावभावपि श्रीहर्पराजसभापण्डिनावास्ताम् । परस्पर निरतिशयं स्नेहादरञ्च सुनरी बघ्नोतः । एकदा यदा बागः स्वकीया कुपिता प्रेयसीमनुनयविनयः सान्त्व- पनन्ते पद्यमेकं पठितुमारेभे, तदा मयूरोऽपि निखिलं तं कमपि प्रणयक्ल्हमार्ण- यन् द्वारि स्थितोऽभूत् । पद्यस्य चतुर्यचरणञ्च मयूरः सहसापूरयत् । यनिमाम्य वराको वाणप्रणयिनी लज्जिता सती मयूरं त्रुधा शशाप पुष्ठी भवेति। तच्च पद्य- मेवमनुश्रूयते :- गतप्राया राति: कूदाननुशशी शोर्यत इव, प्रदीपोऽयं निद्रावदामुपगतो पूर्णित इव। प्रणामान्ते मानं तदपि न जहासि धमहो, कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि ! कठिनम् ॥ सोऽपि वरामः शापोपहतः पुष्टी अभवत् । तं कुठं निराक्त्तुममा 'सूर्य- हातका परनामपं मयूरगतकं सडाव्यं निर्ममे भगवनस्सूर्यम्य स्तोत्ररूपम् । नाम मीचीलनः प्रसादालयमधारतरामघर । ते चाममहस्य समय एवास्यापि स्थितिकालः प्रतिपन्नो भवति । भाव्यमिदं गौडीरीतिमालम्ब्य विरचितं यमवाद्यलद्वारविदोपविभूषितं विदुपामादराम्पदीभूतं विलसति । अस्य एकादश टोकाः सन्ति। तागु मूर्यानुवा- दिनी नाम्नी वल्लभदेवविरचिता सर्वोत्कृप्टेंत्यवधार्यते।

·सस्कृतसाहित्यविमश
अरय विषये बाणभट्ट स्वकीयहर्षचरिते समुल्लिखति
दपं कविभुजङ्गाना गता श्रवणगोचरम् ।
विपविद्येव मायूरी मायूरीवाड निकृन्तति ॥
कविनामुना कश्चनान्योऽपि ग्रन्यो विरचित इति नाद्यापि विदितम् ।
तथाप्यस्प सूक्तय प्रशसार्हा सुश्लाघनीयाश्च । शिवपार्वत्यो सवादहपणास्प
रचना मनोहरा। तद्यथा --
विजयकुशलत्यक्षो न फ्रीडितुमहमनेन सह शक्ता।
विजय कुशलोऽस्मि न तु ध्यक्षोऽक्षद्वयमिद पाणौ ।।
सग्रामाङ्गणसङ्गतेन भवता चापे समारोपिते ,
देवार्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् ।
कोदण्डेन शरा शरीररिशिरस्तेनापि भूमण्डल,
तेन त्वभवताच कात्तिरमला कोत्याच लोकत्रयम् ॥
देवावर्णय नाकिना पुरि नृणा लोके पुरे भोगिना-
मासन वेचन सन्ति केचन तथा स्थास्यन्ति ये केचन ।
तन्मध्ये न बभूव नास्ति भविता तादृद्ध मनोती नतो
शान्तो काय्यरतौ नतो रिपुहतो कोतौ च यस्ते सम ।
भूपाला शशिभास्वरान्वयभुव के नाम नासादिता,
भर्तार पुनरेकमेव हि भुवस्त्वा देव मन्यामहे ।
येनाङ्ग परिमघ कुन्तलमयाध्य य्यदस्यायत,
घोल प्राप्य च मध्यदेशमपना कारच्या कर पातित ॥
इत्येवमादि ।

·महाकविः बिल्हणः महाकविबिल्हणोऽयं जन्मना कारमौरभुव विभूषयामाम। जनको.स्य ज्योटक्लदानामा विप्रवरः प्रवरपुरग्रामममोपे कोनमुपग्रामनिवामी। पिनामहो राजक्लाः प्रपितामहस्वभक्निकलशः। अम्बा च नागा नाम्नी परमविदुपी देवी। इष्टदेवश्चास्य खल्वानन्ददेवः। द्वो चानुजावास्ताम् । प्राक्तनजन्ममंकारवशादमी परमनेवावी, महातास्किाऊहावांश्चामीत् ।' अनएय तदानीन्तनेषु काश्मीरपण्डितेषु बिल्हणोज्य प्रदरिष्टो लग्यप्रतिष्ठश्च सनात. । गच्छनि काले स एप परमगविष्ठोऽपि वृत्तिकापर्यमनभवन काश्मीरेन्यो निष्क्रान्नः। उत्तरप्रदेदो, मगपुरी, कान्यकुब्जनगरं, प्रयाग, वाराणसीच्च संम्पान् चेदिराजन्य सभापण्डिनो जात., तर कतिचिदिनान्यध्यप्य ततो कल्याणनगरे चालकपदावमम्ब पळविक्रमादिन्यस्य राजममामलच्चकार। नृपतिश्चायममुं विद्यापतिरित्यपाधिना भूपयामान । अम्बव राजा प्रदांसाया कविरयं विमाडूदेवचरितमित्याख्य महाराव्यं रचयामास । काम्पमिदमतिरमणीयं वद दशल्यलक्त निरतिदायमाघुर्यसम्भृतं प्रमादगुग- गुम्फितञ्च वरीवति । रमिरजनाना हृदयपटलेप नितरा कौतुरमादपदास्ने । यक्ष्यदाचो महाक्वेरस्य गॉवनयस्त्वद्यापि विद्वग्जनाना रमनाङ्गणे मुतरा नरी- नत्यन्तिनराम् । तद्यया:- १. मौजीबन्धनात्प्रनृत्यैव वार एप वाग्देवनामाराधयामाम । मागी. पाहं वेदमपीन्य गात्राणि चाम्बिटानि परिमीय माहियप्रपन्च माभिनिवेग- मध्यप्ट । अधीनाम्बिलविद्याच काश्मीरान् म्दयगोमिरापूर्य च असाधारणी काया तानिरिमाघिन्य निविलेऽपि मारले तन्यताका दोयूयमानः ममम्भ्रम वनाम । तया चाह राजतर्रानिपीआर . काम्मीगम्यो विनिर्यात वाले करगभूपतः । विद्यापति य कटिश्चर्य परमादिभूपतिः ।। प्रसात वटभिः समांटवटवाना। प्रानोऽने दो नुन तम्मेवातावारणम् ॥ सागिन हादेवं म युवा मुरविवान्यवम् । इति ।

·- सस्तृतसाहित्यविमर्श गृह्णन्तु सर्वे यदि वा यथेष्ट नास्ति क्षति कापि क्योश्यराणाम् । रत्नेषु लुप्तेषु बटुवमत्य- रद्यापि रत्नाकर एव सिन्धु ।। अपिच - लडापते संडकुचित यशो यद् यत्कीत्तिपान रघुराजपुत्र । स सर्व एवादिकवे प्रभावो न कोपनीया कवच क्षितीन्द्र ॥ किञ्च कर्णामृत सूक्तिरस विमुच्य दोपे प्रयत्न सुमहान् खलानाम् । निरीक्षते केलिवन प्रविष्ट, क्रमेलक कण्टकजालमेव ॥ फुण्ठत्वमायाति गुण कवीना साहित्य विद्या श्रमजितेषु। कुर्पादनापु किमङ्गनाना, केशेषु कृष्णागुरुधूपवास ॥ कवेरस्य प्रकृतिवर्णनमप्यतीव हृदयङ्गमम् । वसन्त वर्णयनाह विलासिनामादिगुरुस्त्रिलोक्या- मन्योऽन्यलीलाभुजबन्धनेषु उसम्भिताशोकपलाशपाणि न चैत्रमल्ल प्रतिमल्लमाप॥ चूतद्रुमाली भुजपजरेण रणद्विरेफावलिकिङ्कणेन मित्र मधु कोकिलमजुनाद- पूर्वाभिभाषो स्मरमालिलिङ्ग । वियोगज्वरजजराणा- मुद्रुजिताना मधुमासलक्ष्म्या। आसीन्महः पदमललोचनाना, चत्र विचित्रोक्तिविचेगितानि ।। - । - ·लोविनाहित्यप्रकरणम् : महावि विल्हनः माल्यिसायोनिधिमन्यनोन्यं कर्णामृतं रमन है क्वीन्द्राः । यदम्य त्या इव लटनाच, काचार्यचौराः प्रगुणीनदनि॥ मनवृष्टिः प्रदगामृतम्ब, मरन्बतीविनम जन्मभूमिः। वैदरीनिः कृनिनामति, मौमायनानप्रतिनः पदानाम् ।। जयन्ति ने पदमनादमिन- चित्रोनिमन्द विनपने मरम्बनी द्वदने निन्य- मानाति वीगामिव वादयन्नी।। महो न बल दिन्हगम्य गोक्नयो निरगं चमचारियः। कविक्मंगो गरिमाणमादमिनाह ः- नुबननरुच्यायां येषा निषेध महोजमाम्, जलधिरमाना मेदिन्यासीदमावतीनया। स्मनिमपि न ते यान्ति मादा दिना पदनन्हात, प्रकृतिमहले कुर्मग्नस्म • नम. रविनी॥ न केवलमेनन्मा प्रत्यन नरेन्द्रागां पानोपामो दा कविप्रनिनामेब हेतुन्वेन निदिदाताह :-- 'लङ्कापने मटकुविनं यशो पदित्यादि' निर्दिष्टपूर्वन् । चिन्ताम्य दाचा चास्ता चमवारचातुरी च अष्टादान कादमीरवन तु पराराष्ट्रांगता:- उद्यानन्यः मकन्नदनादचर्यमायुर्वधर्व, पीन्दा द्राक्षारममिद करंजानमनापसान्नि। बटाखा माननाशो का पत्ते, रत्नगोरिणालिशाशेमनामंगमागम् ।। उनलानां ममिगहनदां यत्र वातायनेय, दावाभिवाप्रदिनि बगहान्ने मूरिचः। देदाः रहिरनमा रिन दर्शन पुष- नागडुले यदि मुरमरोम्नत्र दलामीम् ॥

·लौक्तिमाहियारपन् : महापदि दिन्न
बङ्गस्वगत्वनारचिनिः कामगं लोचनानाम् ,
मूरेन्तम्नादनि लगना शेवरो दिन्हमाम्यः ।
सान्द्रवदध्वनिनिरनितो व्यवनमजारलादा
मान्जीवनात्यति वदने यम्य वाग्देवनामीन् ।
मानो देदः फणिपतिदिशा शब्दशास्त्र विवारः,
प्राणा यम्य अवगनुनगा मा च साहित्यविद्या।
को वा शरतः परिगायिन यूयतां तत्वमेतत् ,
प्रजादा रिमिव दिमले नास्य सहकान्नमामीत् ।।
कामोरेन्य: मालममलं शास्त्रतत्त्वं गृहोन्वा,
मालेपाटेरपि गणममौ निश्चिनं स्वीचकार।
देश देश क्यमपरया वादिनामाननानि,
तुपिटलप्युष्टपद्मोपमानि ॥
दोलालोलधनजयनया राघया या भग्नाः,
कृष्णकोडानपविटपिनो नानाप्यच्छ्रमन्नि ।
जन्पीडामयिनमयरामरिचकन चित्,
तम्मिन् वृन्दावनपरिमरे वापरा यन नानाः॥
ग्रामो नामो नस जनपदः माम्नि नो राजधानी,
तमारप्यं न तदुपवनं मा न मारम्बतो नः।
विद्वान्मूर्यः परिणतवया बालकः स्त्री पुमान् वा.
ययोन्मीलन्युटरमदिना नास्य पाय्यं पनि ।
अन्न चामी मानदजीवननिष्पं वियदुरपनयोरन्दम्पनि :-
सध्या लक्ष्मादिति दिशिता मम्पदः सायनोग्याः
प्राप्ता योग्य. मह कलहतः कुत्र गोदपत्रीः ।
गोष्टीदन्यः सपदि सुजन: मारनिरि-
प्रनालव्यम्नुतिनिरनिरादम्नु पारमारमें।
मारमान नपप्रमादनिकामदाम सामीलवान्,
रिस्चिद्वारमयमायतीमहि गा.विन्दरामहि ।।
पन्यमानमयोमरान पिनी नानयस्न्यां मन,
स्वाधीनीकृतदोपरगना पाश्चमर्यानाम् ।।

·सस्कृतसाहित्यविमा पत्ते वस्या स्फटिकशुचिभि कान्तिभि क्षालयन्त्या स्थित्या गौरीगुरुरपि गिरिनून मुच्चे शिरासि । गङ्गास्पोद्धरमयुमतो संकतोत्तमहसी, विद्यारक्षाधिकृतमकरोत्सा स्वय शारदा यत् ।। बम सारस्वतकुलभुव कि निचे कौतुकानाम्, तस्थानेकाद्भुतगुगकथाकोगकर्णामृतस्य । यत्र स्त्रीणामपि किमार जामभाषावदेव, प्रत्यावास विलसति वच संस्कृत प्राकृतञ्च ।। काव्य येभ्य प्रकृतिसुभग निर्गत कुडकुमञ्च, छायोत्कर्षाद् भवति जगता वल्लभ दुर्लभञ्च । यस्मिनन्त स्थितवति जगत्सारभूते प्रयाता, काश्मोरास्ते नियतमुरगाधीशरक्षास्पदत्वम् । इत्यादि। आत्मान परिचाययनसौ क्यापि हृदयग्राहिण्या वाण्या व्याजहार ब्रूमस्तस्य प्रथमवसतैरदभुताना कथाना कि श्रीकण्ठश्वशुरशिखरिकोडलीलाललाम्न । एको भाग प्रकृतिसुभग कुडकुम यस्य सूते, द्राक्षामन्य सरससरयूपुण्ड्रकच्छेदपाण्डुम्॥ कर्तुं कोतिप्रणयि कुशला कौशिक गोत्रमुच्च- स्तन ब्रह्मप्रवणमनसो ब्राह्मणा केचिदासन् । थान् काश्मीरक्षितितिलकितो मध्यदेशावतसान्, गोपादित्यक्षितिपतिरसौ पावनानानिनाय॥ येयो जगत्त्रय - पवित्र • चरित्रभाजां पत्ते स्म मुक्तिक्लश फुलशेषरत्वम् ॥ यस्थाग्निहोत्र परिशीलनजेन जाता, स्वेदाम्भसेव फलिकाल-कलङ्क-शान्ति ॥ इप्टापूतव्यतियिविषये सान्त्वने सेवकाना, नयेष्यन्येष्वपि च गहन क्नुि तस्योचितेषु । दृष्टादृष्टीपररणगणनापणे प्रवीणा नागादेवीमलभत शुभस्तोमपान पलनम् ॥ य ·लौविक्माहिल्यावरणम् : महाकवि विल्हण अगस्त्वङ्गरकनरुचिभिः कामणं लोचनानाम् , सूरेस्तस्मादजनि जगतां शेखरो बिल्हणारयः। सान्द्रवदध्वनिभिरभितो व्यक्तमजीरनादा मौजीवन्यात्प्रभृति वदने यस्य वाग्देवतासीत् ।। साङ्गो वेदः फणिपतिदिशा शब्दशास्त्र विचारः, प्राणा यस्य श्रवणसुभगा सा च साहित्यविद्या। को वा शक्तः परिगणयितुं श्रूयतां तत्वमेतत् , प्रज्ञादर्श किमिव विमले नास्य सान्तमासीत् ।। कादमीरेभ्यः सक्लममलं शास्त्रतत्वं गृहीत्वा, प्रालेबाटेरपि गुणमसौ निश्चितं स्वीचकार । देश देशे फ्यमपरया वादिनामाननानि, पुद्धश्चके तुहिनपटलप्लप्टपद्मोपमानि ।। दोलालोलपनजघनया रापया या भग्नाः, कृष्णगोड़ाङ्गणविटपिनो नापुनाप्यच्छ्वसन्ति । जल्पीडामथितमयुरासूरिचण केचित्, तस्मिन् वृन्दावनपरिसरे वासरा पेन नीताः।। ग्रामो नासो न स जनपदः सास्ति नो राजधानी, तमारण्यं न तदुपयनं सा न सारस्वनी भूः। विद्वान्मूर्यः परिणतवया बालरः स्त्री पुमान् या. यत्रोन्मीलत्पुलरमपिला नास्य पाय्यं पठन्ति ।। अन्त चासो मानवजीयननिष्कर्ष पिपदुत्वपंतपोपन्यस्यति :-- लल्या लक्ष्मोदिति दिशिता सम्पदः सापभोग्याः प्राप्ता योग्यः सह पलहत. पुत्र नोच्चंनंयत्री। गोप्टोवन्यः सपदि मुजन: सारनिवपंदन. प्रजालपस्नुतिभिरचिरादस्तु पाश्मीरमें॥ आरशाम नृपप्रसादरनिरामदाम सक्ष्मीलयान्, किश्चिद्वारमयमध्यगीमहि गण काश्चिपराने महि ॥ रपतानमयीमकामं नियती मानपरन्या मन, स्यापोतीतायोपमपना पानायमरगाम्॥

·सस्कृतसाहित्यविमरी मन्दाकिन्याः पवनचटुलोत्तालवीचोदुकूले, कूलोत्सङ्ग विरचितवता योगनिद्राभियोगम् । शेषा' क्यामपि परिणतौ वासराः पुण्यभाजाम्, शान्तस्वान्तस्थितिगिरिसुतावल्लभानां प्रयान्ति॥ स्वेच्छाभनरमेधभाग्यतडित शक्या न रोवु श्रिय, प्रागानां सततप्रयाणपटहश्रद्धा न दिधाम्यति । प्राणं यत्र यशोमये वपुपि दः कुर्वन्ति काव्यामृत, तानाराध्यपदे विघत सुक्वीनिर्गवमुर्वीश्वराः॥ बिल्हणसमय.-काश्मोराधिपते. क्लशनाम्नो राज्ञः समये एवासो अधीत- सक्लविद्य. साहित्यकलाया परमकुशल.सम्पन्नः। परन्तदनु देशाटनपर्युत्सुः काश्मी- रेभ्यो वहिर्जगाम । वृन्दावन, मयुपुरी, कान्यकुब्ज, प्रयागं, वाराणसीञ्च गन्या तत्र तत्र पतिपयानि दिनान्यध्यप्य चेदिराजस्य कर्णनपमणे. सभामलडकृतवान् । ततः पाटनस्याधिपते सभा विञ्चिकालपर्यन्त सभामयन् चालूक्यवशावतंसस्य धीपष्ट- विक्रमादित्यल्प आराध्यपदभाजन समजनि । लब्धयाश्च तत एव विद्यापतिरित्य- पाथिम् । अस्यैव नपते प्रशस्तिर विकमाङ्कदेवचरित महाकाव्यं प्रागंपोत् । तस्य क्लानाम्नो राजसमय. संस्त १०६३ त १०९० पर्यन्तं विभाट्यने अतो- स्यापि ममय स एवस्त ११ शतदेशीयः प्रतिसतम्पो भवति । वित्रमादेवचरितातिरिवा चौरीसुरतपञ्चातिकात्यमस्यान्यदाय पराप्यमपलम्सने, यच्च विपञ्चाशिरा, शशिरलापञ्चाशिर्वति नाम्ना ऽपि प्रसिद्धम् । राममिदं पञ्चासत्पद्योपनिवदम् । विषमादेवचरितादपि पमनीमवर मिनि बिभाग्यो । अन्य घ तिम्प टोगमु रामनरंवागीदारता भति. चिरामप्रिया छ।

·लौक्तिमाहियप्रकरणम् : महाकवि विल्हाः इन्दुमतोम्बयंदरम्य प्रतिबिम्बस्पं निर्व, विक्रममृगयाविलासे च दारयमृगयायाः प्रतिकृति बिनाव्य विन्नमुपह्मन्ति, तयारि नेप परमोद्दामबाट महाविस्तार- सोपारोरणमहति । सत्यपि तादृशविम्वप्रतिबिम्दनावे निमर्गसुलभनया नामामारप्यापत्तेः नंतन्मनागपि कौतुकास्पदम् । तादृशापाम्प्यपरिगति. अमा- नोपि सम्भावनाकोटिमतिक्रमने । पुनश्च कविनल्लजोमो कायार्यचौर्य मुश्नर नो विनिन्दनि 'काव्यार्यचौरा. प्रगुणीनवन्ति' इति प्रागुनमेव । महारविहाम्य रचनाया वदनीं रीति सर्वाङ्गपूर्णनया पन्फल्यमाना दिलमति । अम्ब प्रमादरसमापुरी, मालनिरचनाचानुरी, अनुप्रासदिन्यासनिझरो न स्य महृदयस्य विम्मयरी? म्वरचनावशिष्टर- मनित्य कविः स्वयमेवोदगिरतिः रमध्वनरध्वनि ये चरन्नि, सदकानवलोकिरहस्यमुद्रा.। तेन्मन्प्रबन्धानबमारयन्नु दुबन्नु पा. शुक्रवाश्यपाठम् ।। इति । बस्तुन कविरयं दिलक्षण.' 'बिन्न. कालिदास विहायापिलानपरान् . क्वीनतिशते काव्या लायामि यत्र तु न कापि सशोति इति । इनि सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः पदवाक्यप्रमाणपारावारीपः प्रीमदावार्य द्विजेन्द्रनायवास्तिनिद्धान्तशिरोमणिनिविरचिन संस्कृत. साहित्यविमशाध्य प्रन्ये नवम परिच्छेदः । १ १. विटमा एवापानमा दिन्हा इति संवृत्त. इति मन्मयो।

·५४० सस्कृतसाहित्यविमरा मन्दाकिन्या पवनचटुलोत्तालवीचोदुकूले, कूलोत्सङ्गे विरचितवता योगनिद्राभियोगम् । शेषा केषामपि परिणतौ वासरा पुण्यभाजाम, शान्तस्वान्तस्थितिगिरिसुतावल्लभाना प्रयान्ति ॥ स्वेच्छामगरमेघभाग्यतडित शक्या न रोद्ध श्रिय , प्राणाना सततप्रयाणपटहश्रद्धान विधाम्यति । ताण येऽत्र यशोमये वपुषि व कुर्वन्ति काव्यामृत , तानाराध्यपदे विधत्त सुक्वीनिर्गर्वमुझेश्वरा ॥ बिल्हणसमय -काश्मोराधिपते कलशनाम्नो राज्ञ समय एवासी अधीत- सकलविद्य साहित्यकलाया परमकुशल सम्पन । परन्तदनु देशाटनपर्युत्सुक काश्मी- रेभ्यो वहिजगाम । वृन्दावन, मयुपुरों, कान्यकुब्ज, प्रयाग, वाराणसीञ्च गत्वा तत्र- तत्र कतिपयानि दिनान्यध्युष्य चेदिराजस्य कर्णनृपमणे सभामलडकृतवान् । तत पाटनस्याधिपते सभा किञ्चित्कालपर्यन्त सभाजयन चालूक्यवशावतसस्य श्री षष्ठ- विक्रमादित्यस्य आराध्यपदभाजन समजनि । लव्यवाश्च तत एव विद्यापतिरित्यु- पाधिम् । अस्यैव नृपते प्रशस्तिपर विक्रमाडुदेवचरित महाकाव्य प्राणपीत । तस्य फलशनाम्नो राज्ञ समय रस्त १०६३ त १०९० पयन्त विभाव्यने अनोड- स्यापि समय स एव रास्त ११ शतदेशीय प्रतियत्तयो भवति । विश्माङ्कदेवचरिताऽतिरिक्त चौरीसुरतपञ्चाशिकायमस्यान्यदप्येक खण्डकाव्यमुपलभ्यते, यच्च बिल्हगपञ्चाशिका, शशिकलापञ्चाशिर्केति नाम्ना ऽपि प्रसिद्धम्। काध्यमिद पञ्चाशत्पद्योपनिबद्धम् । विक्रमादेवचरितादपि कमनीयतरमिति विभाव्यते । अस्य च तिसयु टीकासु रामत वागीशकृता अति- चिरा सवप्रिया च। विल्हणस्य शैली सस्कृतसाहित्यपरस्परस्य पवेरस्य शलो अतीय सरसा, प्रासादिकी, नितरा रमणीया च । सयामृतरसोऽस्य स्वसयेद्य एव खन स वाचा विषय । अस्य पाप अनुप्रासदिलासा उपमोस्प्रेक्षादयाचारड्वारा ययारंपरिपवित्रमत्या पल्ल: FREEमाले कामपनि महत्वयोमा चामेमन्त इति विपर्य गुतरा परितापिता भवति । सस्कृतवाइमपासरेऽसौ कालिदाससमरन एका- क्यावन । चित बपि विषमादेवचरित कालिदासादरवणस्य साम्पानिय भवलोय माविमनमनुकरणदोलतादोषणाक्षिति । अपरे पखास्यमवरग, - ·लोक्किसाहित्यप्रारणम् . महाकवि विण इन्दुमनीस्वयंवरस्य प्रतिविम्वरूप निर्वर्ण्य, विक्रममृगयाविलासे च दारयमृगयाया. प्रतिकृति विभाज्य बिल्टणमुपहन्ति, तयारि नैप परमोद्दामबाड महाकविस्तादृश- भोपारोपणमर्हति । सत्यपि तादृशबिम्बप्रतिविम्वभावे निसर्गसुलभतपा तादृशमारप्यापत्तेः ननन्मनागपि कौतुकास्पदम् । तादृशसारप्यपरिणति अरा. तोऽपि सम्भावनाकोटिमतिरमते । पुनश्च पवितल्लजोऽसौ काव्यार्यचौर्य मुक्नर छनो चिनिन्दनि 'काव्यार्यचौरा. प्रगुणीभवन्ति' इति प्रागुस्तमेव । महास्वबिल्हणस्य रचनाया वैदर्भी रीति. सर्वाङ्गपूर्णतया पम्फल्यमाना विलसति । अस्य प्रसादरसमापुरी, सालद्धकृतिरचनाचातुरी, अनुप्रामविन्यासनिझरो न स्य सहृदपस्य विस्मयरी? स्वरचनावैशिष्टर- मधिकृत्य पवि. स्वयमेवोगिरति: रसध्वनेरध्वनि ये चरन्ति, सडपान्तवमोक्तिरहस्यमुद्रा । तेस्मत्प्रयन्धानवयारयन्तु पुर्वन्तु शेषा. शुकवाश्यपाठम् ॥ इति । वस्तुत. कविरय विलक्षण.' "विल्हण, कालिदास विहायाग्विलानपरान् . क्वीननिदोते हास्यकलायामित्यत्र तु न कापि सशोति. इति । इति सर्वतन्त्रस्वतन्यः पदवाक्यप्रमागपारावारोणः श्रीमदाचार्य. द्विजेन्द्रनायशास्त्रिसिद्धान्तशिरोमणिविरचिते संस्कृत- साहित्यविमर्शाख्य प्रन्ये नवमः परिच्छेदः । १. विलाप एवापरतया पिल्हण इति संवृत्त. इति सम्भाव्यते।

·दशम परिच्छेद अथ गद्यकाव्यावतरणम् गद्यसाहित्यम् --वैदिकगद्यप्रपञ्च । २-लौक्तिगद्योदय । ३--गद्यसाहित्य- वैरल्य हेतु । ४--महाकवि सुबन्धु । ५–महाकवि वाणभट्ट 1 ६-महाकवि श्री दण्डी। वैदिकगद्यप्रपञ्च यद्यपि भगवतो वेदादेव गद्यलेखनपद्धति प्रससार सवंत प्राग् इति व्यवस्थापनेऽपि न जागत्ति काचिदतिशयोक्ति , तथापि वेदानां पद्यबहुलत्वात्वेवल गनिर्देशका एवं खलु ते इत्येव शक्यते प्रतिपत्तुम् । परन्तु वेद-व्याख्यानरूपाणि ब्राह्मणानि गयमयत्वाद् गद्यपवर्तकानीति क्यने तु नास्ति वापि विप्रतिपति । एवमेव तम्पभूतानि आरण्यकानि, आरण्यकोत्तरकाले प्रवृलानि च उपनिषद्- प्रत्यरत्नानि इति । एका ब्राह्मणादारभ्य उपनिवदन्ताना गयप्रपञ्चपर्यालोवननावगत भवति यद वाग्विलासप्रसरे ऋमिव विकास सुतरा पल्लवित । घेदे गद्यप्रवाह पल घान्दस प्रयोगबहुल', ततो ब्राह्मणारयकान्थेषु स विञ्चित् परिष्कृततर, उपनिषत्सु पुन स परिपततम इति न तिरोहितम् । उपनिषदा भाषा यया सरला, ध्यातिनियमान् प्रायमोऽनल्लघमाना माध्यमयी, माधुर्यसुधारयन्दिनी घन तथा बाह्मणादीनाम् । अत वैदिषसाहियेऽपि गवबन्धप्रपञ्च पद मुतरामादधा- स्येवेति निविाम् । सडेव लौरिषसाहित्यरयोदय साक्षात्परम्परया वा पिसाहित्यादेव । लौकिकगद्योदय अपना लोरिषताहिये गोपशम प्रायते । 'वृत्तगाधोगिात गवम् ति पक्षणार वृतरहित गुमलितपरियामा गल पार गणपदेन परिभाष्यते । तय गम, प्रताप गरिमामाय पूर्णर , ·लोविकसाहित्यप्रकरणम् : गद्यमाहियम् ५४३ मुक्तानंदाच्चतुविधम् । गद्येन गम्फितं काव्यम् गद्यकाव्यम् । तदपि क्याप्यायिका. नंदाद् द्विविधम् । अल्पाक्षरंरनन्पार्यावबोयपुरम्मरं मोजममामन्यम्वं हि नाम गठबन्यस्य वैशिष्टयम् । उक्नञ्च 'मोनः समामभूयम्बमेतद् गद्यम्य जीवितम् ।" इति । एतादृशलक्षणलक्षिनमेद गद्यमस्माभिः प्राचीनेषु शिलादेवए ममङ्किन- मवलोक्यते। तद्यया प्रयागविजयस्तम्भे:- "महाराजाधिराजश्रीममुद्रगुप्तम्य कौतिमिनम्बिदापनिनवन- गमनावाप्तललिलमुविचरणमाचक्षाग इव भवो बाहुरयमुन्तिः स्तम्नः।" इति। अपि च क्षत्रपद्रदाम्नो गिरनारशिलालयेष- "प्रमाणमानोन्मानम्बरगनिवर्ण-मारम्बनादिभिः, परमलक्षण. व्यञ्जनस्तकान्तमूतिना स्वयमधिगतमहाक्षत्रपनाम्ना नरेन्द्रकन्या- स्वयम्बरानेषमान्यप्राप्तदाम्ना महाक्षत्रपेन रुद्रदाम्ना सेनुं मुदर्शन- तरं कारितम् ।" इनि। परन्तु वैदिश्माहित्योपननगद्यलेखनमरपिस्तु सुनरा विनिम्ना। न तत्र समामभूयस्त्वं, न च प्रौदः पदविन्यासबिलामः, नापि इलेपमंदलेपः । तत्रन्यो गद्य- प्रपञ्चस्त्वनीव सरलः सुगम', 'ह'' 'उ' प्रतिभिर्वाक्यालङ्कारभूतरव्यय- रन्नरान्नरा च प्रणिवद्धः मतोव रोचिष्णः प्रासादिको हृदयावादचोन्तमति । तत्त्वदृग्भिस्सोऽपि निदर्शनदिशा विञ्चिन्नपिनालनीय.। तद्यया- "वाय आमोदीपमान एव स प्रजापति समरयत् । स प्रजापतिः सवर्णमात्मात्मान्यपश्यत् । तदेवमनवन्, तस्नलाममनवन्, तन्महद- भवत्, तम्ज्येष्टमनवन्, तद्ब्रह्मामवन्, तत्तपोन्नत्, तन्मन्यममवत्, तेन प्राजापत ।" इति । अथवं० १५ वा. १ मू०] । एवं ब्राह्मणप्रायवपि- "अग्निवं देवानामवमो विष्णः परमम्नदन्तरण सा अन्या देवताः । आग्नावंतवं पुरोग निपनि । दोसपोयमेशाददास्पालं सर्वान्य एवंनं तद्देवनान्योन्जनरायं निरंपन्ति । (ऐतरेय बा० ॥१] अपिच- 'मत्र नान्यत् परति नान्यन्दगोति नान्यविजानाति, सद भूमा । अथ यवान्यायनि, अन्यन्यूमोति, अन्यद् विनानानि. तदल्पम् । यो व भूमा तदमृतरानं तन्मयम्।" [छान्दोग्य ॥२४] ·५४४ सस्कृतसाहित्यविमश एव पुराणसाहित्येऽपि गद्ययन्य सुमनोहर - "यथैव व्योम्नि वह्निपिण्डोपम त्वामहमपश्य तथवाऽद्याग्रतो गतमयत भगवता विञ्चिन्न प्रसादीकृत विशेषमुपलक्षयामीत्युक्तेन भगवता सूर्येण निजकण्ठादुन्मुच्य स्यमन्मकमाम महामणिवरमवतार्य एकान्ते न्यस्तम्।" [विष्णु ४।१३।१४] अन्यश्च गद्यबन्धप्रसर दर्शनाना भाष्येषु दृष्टिपथमवतरति । सोऽपि विदुपामवधानमहं ति। तथथा प्रौढमीमासक तनभवान् शबरस्वामी- "इच्छात्मानमुपलभामहे । कमिति । उपलब्धपूर्व हभिप्रेते भवतीच्छा । यथा मेरुमुत्तरेण यान्यस्मज्जातीयरनुपलब्धपूर्वाणि स्वादूनि वृक्षफलानि तानि प्रत्यस्माकमिच्छा भवति।" [११११५] एवमेव श्रीमद्भगवच्छङ्कराचार्यस्य गद्यगुम्फनशैली विलक्षणव विद्वन्मू- र्द्धन्यन सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेण श्रीवाचस्पतिमिश्रमहाभागेन श्रीशङ्कराचार्याणामनयद्य- गद्यधारा प्रसन्नगम्भीरपदेन विभूषिता। नूनमाचार्यस्यास्य तादृशो वाक्प्रवाह अस्खलद्गति , सरस्वतीप्रसादमन्तरा न सुलभोद्भव । अस्य प्रगल्भगिरा माधुरी- धारा श्रुतौ प्रस्रवन्ती श्रोतून नितरा निमज्जयति आनन्दोदन्वति । तद्रसोऽपि किञ्चिदास्वाद्यता रसिक "सर्वो हि पुरोऽवस्थिते विषयान्तरमध्यवस्यति, युष्मत्प्रत्यया. पेतस्य च प्रत्यगात्मनोऽविषयत्व अवोथि। उच्यतेन तावदयमेकान्ततो नाऽविषय , अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् । न चायमस्ति नियम पुरो- वस्थित एवं विषये विषयान्तरमध्यवसितव्यमिति । अप्रत्यक्षेऽपि हि आमादा बालास्तलमलिनतामध्यवस्यन्ति।" इति। एवमेय वैशेषिकदर्शनस्य प्रमाणभूताना भाष्यकाराणा श्री प्रशस्तपादा. चार्याणा सा काऽपि प्रगल्भा गद्यम्फनशैली कस्य न विस्मयमुपजनयति । तथाहि परमाणुवाद विशदपनाह "इहेदानी चतुर्णा महाभूताना सृष्टिसहारविधिरुच्यते । ग्राह्मणेन मानेन घर्षशतान्तैन वर्तमानस्य ब्रह्मणोऽपवर्गकाले ससार- विनानां सर्वप्राणिनां निशि विश्रामार्य सक्लभुवनपतमहेश्वरस्य सजिहोसिमकाल शरोरेन्द्रियमहाभूतोपनियन्यानां सर्वात्मगताना अदृष्टाना वृत्तिनिरोघे सति महेन्यरेच्छा.माणुसयोगजफर्मभ्य नारोरेन्द्रियवारणाविभागम्य ततायोगनिवृतो तैपामापरमाण्वन्तो विनास । तया पयिष्यदररावलनपवनानामपि महाभूताना अनेर .

·लौक्तिसाहित्ये गद्यप्रकरणम् गद्यसाहित्यम् ५४५ अमेण उत्तरस्मिन् सति पूर्वस्य नाश , तत प्रविभक्ता परमाणवोऽव. तिष्ठन्ते।" इति अन्यस्यवस्य न्यायदर्शनाचार्यस्य न्यायमञ्जरीप्रणेतु श्री जयन्तभट्टस्य गद्यलयनचातुरी ह्यपि सचेतुसा चेतश्चमत्कारिणी। स एव खलु ताकिक्सार्वभौम चतुर्णामपि वेदाना समानभावन प्रामाण्यमुपपादपनाह "तेन प्रामाण्याधिगमोपायविशेषात् समानयोगक्षेमतया चत्वा- रोऽपि वेदा प्रमाणम् । व्यवहारोऽपि सर्वेषा सारतरविचारचतुर- चेतसा चतुभिरपि वेदश्चदुर्गा वर्णाश्रमाणा चतसृप दिक्षु चतुरधि- मेखलायामवनौ प्रसिद्ध इति कोऽयमत्रान्ययात्वभ्रम । श्रुतिस्मृति- मूलश्चार्यावतिना भवति व्यवहार । ते च श्रुतिस्मृती चतुरोऽपि वेदान् समानक्क्षानभिवदत । ऋग्यज सामवेदेष्वपि अथर्ववेदा- शसोनि भूयासि वचासि भवन्ति ।" इत्यादि। एव विद्यमानेऽपिवृहत्तरे गद्यसाहित्य प्रसरे, सस्कृतवाहमये यदि कश्चिय गद्यवरल्ममेवावलोकेत तहि 'नाय स्यागोरपराधो यदेनमन्यो न पश्यतीति निरुक्तो- स्तिमेव चरितार्थयति क्लि स वराम । गद्यसाहित्यवरल्ये हेतु चेन्नाम वरल्यशब्दोन क्यारपानादिगद्यमयसाहित्यवाहुल्यप्रयोजस्तहि सत्यम् । तनून विचारणामहति । प्रत्यक्षमेवंतद्, यावन्ति गणनातीतानि पद्यमयानि ग्रन्यरत्नानि विलसन्ति सस्कृतसाहित्ये न तावन्ति गद्यमयानि । गद्यमयानि स्वल्पीयास्येव, अलिगणनार्हाणि । तत्रापि खलु कारण तु मृग्यमेव । तदन, गद्य' काव्यवरल्यस्य कारणत्वेन प्रतिपादितानि बहूनि बहुविधानि च मतानि उपलन्यन्ते । पेचन आचलते यत्पद्यापेक्षया गद्यलेखन किञ्चित् क्रिप्टतरम् । पद्यरचनायामेद्वियिसुभगपद्यविन्यासो हि यया सौन्दर्यमादधाति न तया गद्ये । पद्यमयप्रवन्धेप, तावदेस्मिनप्यशविशेष चमत्कृति-सग्निवेशात् समस्तमेव पद्य धम वृतिमत्तया यया प्रदास्यते न तया गद्यमये सन्दर्भ। गये तु सर्वाङ्गीणमेव सोप्टव प्रासापायक भवति न जात्वाशिवम् । पोप पुनश्छद पारवश्यात् १ गद्य एथयन् आचार्य दण्डी प्राह "अपाद पादमस्यान गद्यमान्यायिका क्या।' माहित्यदपणकारच "कपाया मरस वस्तु गरेव विनिमितम् ।" इति ।

·५४६ सस्कृतसाहित्यविमर्श स्वच्छन्दपदप्रयोगोऽवकाशमेव नोपलभते । तत्र प्रसङ्गप्रस्तुत स्वल्पमपि वस्तु क्वचि- द्विस्तृतिमधिगच्छति, अनस्पन पुननियताक्षरनिवद्धत्वात्त समवगाहेत सक्षेप- त्वमपि। तत्र तथानुतिष्ठन्नपि कयि तादृशछन्दोबन्धनपारवश्यवशात् न केवल समालोचकाना विगेयता व्रजति, अपितु क्षन्तव्यतामप्यधिकरोति । पर गद्यगुम्फने तु कवि सर्वथा स्वतन्त्र ययापदप्रयोग कर्तुञ्च क्षम सन्नपि, यदि स यथेष्टपद- प्रयोगे न लभते साफल्य तदा फिल वराक कविरेव वचनीयतामापद्यते तत्र क्षन्तव्य- ताया अवसर एव खलु कुत । इत्यपि महीयान् हेतु प्रतीयते गद्यसाहित्यवरल्ये। नून निफयायते हि खलु तत् कवीना सौष्ठवासौष्ठ विचारणाया यद् गद्यगुम्फन नाम। उक्तञ्च युक्तमेवाभिमुक्त "गद्य कवीना निकष वदन्ति" इति अन्ये तु तर्कयन्ति यत् पद्याना सगीतमयत्वात् मनसो निरतिशयानन्द- करत्वाच्च कवय पद्यरचनामेव बहुशोऽभिनन्दन्ति । अहो नु खलु पद्यबन्ध , आनन्द- तरङ्गितान्तरङ्गोल्लासविलासोच्छ्वसित सङ्गीतरूपेण परिणत अपूर्वाह्लाद- जनक कोऽपि नादो नाम । पद्यरूपमाकलयन्ती भारती सङ्गीतसौन्दर्यमुद्भावयन्ती श्रवणयोर्मधुरसान्द्रमन्द्रध्वनिरसमासिञ्चन्ती किल कस्य मानस आनन्दतुन्दिल न विदधाति। गद्यरचना तु पुनस्तत्र वरोत्ति वाचयमैव। इति हेतोरपि गद्य- साहित्यस्य वरल्य नयनविषयता याति । भवतु यद्वा तद्वा, परन्तु गद्यरचनावरल्प- मस्ति कस्यापि साहित्यप्रपञ्चस्यातीव दोषावहमित्यत्र तु नोदेति कश्चन सशप- लेशोऽपि सदसद्विवेचनचणानामिति ।

·महाकविः सुक्न्धुः १- मर गद्यनाहियन्याय प्रदना । - गुन्या गर । २-गुदमा संग। क खलु गद्यसाहित्यस्याद्य प्रवर्तक ? व खन गद्यकाव्यस्याद्य प्रवत्तक, इति प्रश्न विजम्ना उच्यते यत् गद्यवादमयस्वाध कवि सम्मृतसाहिचमिन्पुरत्रभवान महाकवि सुबन्धुरेव विल। सोऽय वहीं प्राचीनकाला प्रचल्तिा पद्यमयप्रदन्यप्रणयनमरणिप्रालिमा दध्यानबद्य-गद्यपानपाटवाय क्रमेण सर्वत प्रामुपाचफे पदप्रयदरल्यम् प्रयाना वासवदत्ताग्या रम्बामाख्यायिश सप्रीति । तन प्रार प्रादा ममन्नमपि मस्कृतवादमय पद्यमयमेदामीन् गद्यन्नु क्वचिदेव गोर्वाणवाया वरल्येन रोचन- पयमन्तरति स्म । अयमेव सुगहीननामा कविकुलाम कदिन्वालाकलापप्रवीण पदनाश्यमा पारावारीपोनू "धमयसाहित्यन्याय प्रदत्तर । अम्य वामब- दतानाम "द्यमय महाबादमागेदर स्थान एद नगतिरिय प्रदान "क्वीनामगल्पा नन वामवदत्तया।" शरद पाइपुना। गनमा कांगोचरम् ।। पचरिते] एप हम्लामन्तर काहियवस्व स्वनामय यो गदर विमर्टच' मा मोयन कविन्दकोगन, निरतिशयरसगति प्रसार पवि पानचिरिरा पम्पप्रबन्धामु प्रम्बकमामबहमा निरचनावधितचना सभापद्धि- माउनिप्यन्दिादरमामु तरन्नो वमुग्यो मूरिनरपिको नाम मद्ददय मगिकम्पममदमानर नोपदिन्देश? गया द्वाररमरोतिमीपवार वदता मघराद न पाचिदन्या - गन्ना मन नहत इति निर्विवादम्। मुर पो प्रदधमनुगवदा दिदुपा दिया कि मानि तानि पर पो मुपनि पदोनि मबरमपरामि, मल्लियामम सतानि पदामि परीयामि इति निम्यांज या ने। तहिम मिरप्रया दिनुषा मन्नोपन । तत्र रनिकरनालदेरम्यान नामदिवारीयोपमा विञ्चिनपनदिया नया । तदया - ·५४८ सस्कृतसाहित्यविमश "अभूदभूतपूर्व सर्वोर्वीपतिचकचूडामणिभेणीशाणकोणकपण- निमलीकृतचरणनखमणि सिंह इव दशितहिरण्यकशिपुक्षेत्रदान- विस्मय , कृष्ण इव कृतवसुदेवतर्पणो, नारायण इव सौक्यसमा. सादितधरणिमण्डल, कसारातिरिव जनितयशोदानन्दसमृद्धि इत्यादि । एव विरोधाभासोऽपि प्रणिभालनीय "विद्याधरोऽपि सुमना, धृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रिय , क्षमानुगतोऽपि सुधर्माश्रित, बृहन्नलानुभावोऽपि अन्त सरलो, महिपोसम्भवोऽपि वृपो- त्पाद्य , तरलोऽपि महानायको राजा चिन्तामणि म ।" पुनश्च "यत्र शासति धरणिमण्डल, छलनिग्रहप्रयोगो वादेषु, नास्तिकता चार्वाकेषु, कण्टकयोगो नियोगेषु, परीवादो वीणासु, खलसयोग शालिषु, द्विजिह्वसद्धगृहीतिराहितुण्डिकेषु, करच्छेद क्लृप्तकरग्रहणेषु नेत्रोत्पाटन मुनीना, द्विजराजविरुद्धता पङ्कजाना सूचीभेदो मणीनाम् इत्यादि... ।" किञ्च यमकालद्वारोऽप्यस्य कुतूहलावह "राजसेनरहितो राजसेन रहितो ध्रुवम् । विशारदा विशार- दाभ्रविशदा, विशदात्मनोनमहिमा, महिमानरक्षणक्षमा, क्षमाति- लक। धीरताधीरता भूतता, भूततावचसि, साहसेन ! साहसेन कमला-कमलापराजिता पराजिता .." इत्यादि। तथा चास्प सुदीर्घसमाससश्लिष्टक्लिष्टतरवाक्यविन्यासोऽपि कस्य न विस्मयावह "कुररखरनखर शिखरखण्डितप्युरोमाविलम्, अविरलशकुल- शल्पजलनकुलोच्चार, कोप्टुकुलोत्सृष्टविकटकर्कटकर्परपरम्परापरि- गतोपान्तम्, अतितरलतरजलरयलुलितबटुलशफरफुलक वलनकृतमति- निभृतवक्शकुनिनिवधवलितपरिसरम्, अतिचपलजलकपिकुलविहरण- सुरितसलिएकनिकरजनितपवनरयपरिमिलितशिशिरतरम्, अति- जयनपवनविघुतजलधि-जलपटल विनटननिपतित-मणिगणपरिगतपरि- सरम, जलनिपिभजगनिर्मुक्तनिर्मोक्पट्टमिव, दर्पणमिव यमुन्धराया स्पटिपट्टिममिव वरुणस्य, विपुल पुलिनजरमाससाद।" इत्यादि । भूयोऽप्यस्य रेपसौन्दर्यम्- "अस्मिन् ससार नविा न कृतम् ? तयाहि-गरदार. - ·लौकिक साहित्ये गवप्रकरणम् महाकवि मुवन्यु ५४९ ग्रहण द्विजराजोऽकरोत् । पुरुरवा ब्राह्मणघनतृष्णया दिननाश । नहुष परक्लनदोहदो महाभुजङ्ग आसीत । ययातिविहितब्राह्मणो- पाणिग्रहण पपात । सुयुम्न स्त्रीमय इवाभवत् । सोमस्य विधाता जन्तुवनिगता । पुरुकुत्स कुत्स आसीत् । कुवल्याश्वोऽश्वतरकन्या- मपि जहार । नृग कृक्लासतामगमत् । नल कलिरभिभूतवान् । सवरगो मिनहितरि विक्लवतामगमत् । दशरय इप्टरामोन्मादेन मत्युमवाप। कात्तंबीयों गोब्राह्मगपीडया पञ्चत्वमयासीत । युधि- प्ठिर समरशिरसि सत्यमुत्ससर्ज। शान्तनुरतिव्यसनाद्वने विल्लाप। इत्थ नास्त्यकलडू कोऽपि।" यद्यपि सत्यम् एवजातीयको वचोविन्यास क्लिष्टता सदिलप्यति, दुस्हता, वित्ति, जहाति निसर्गसुभगताम्, सकेतयति कृषिमताम्, शियिलयति क्थावस्तु, क्लिनाति वाचकान्, समुच्छिनत्ति माधुर्यम्, व्याकुलोक्रोति चाध्येतन् । नात्र सन्देह । तयापि सा कापि सुबन्योक्सिरणि यम-दलेप-विरोधाल्डारच्छटाभि प्रकृतिचित्रगचातुरीचारुताभि शृगारिक्वणनक्लाभि, मधुरकोमल्कल्पनाभि परिमण्डिता क्स्य सहृदयस्यान्तरङ्ग नोद्वेल्लयति आनन्दतरङ्गं । मन्यामह नास्ति तर दण्डिन पदलालित्य, वाणस्य च प्रातिम ज्योति तयापि दलेपादि- गुम्फनम्, अनेकार्यसमर्यवचोविन्यासर्वदग्घ्य, काव्यरससुधानिष्यन्दसान्द्रता को नाम, स्पोद भटक्वेश्चोरयितुमुत्सहेत । नून समासे स्वरमाधुर्यम्, अनुप्रासे मथुरसङ्गीत, रचनापा कोऽपि लोकोत्तर सुस्फोतो रसोल्लासोऽस्य रचनासु सर्वोत्पत्वेनाव- भाति। प्रशासति चन तादूप्येणव वामनभट्ट बाण - प्रतिकविभेदनबाण कवितातरुगहन विहरणमयूर । सहृदपलोक्सुबन्धुर्जयति श्रीभट्टवाणविराज ॥ अस्य क्वेवंफोक्तिनपुणीमुपवर्णय नाह . सुबन्धुर्वाणभट्टश्च कविराज इति तय । वोक्तिमार्ग निपुणा चतुर्थो विद्यते न वा। नून कविरयम् सरस्वतीदत्तवरप्रसादाच्चक्रे सुवध सुजनववधु । • प्रत्यपरवलेपमयप्रवन्धवि यासर्वदग्प्यनिधिनिवयम् इत्यस्मिन् पये प्रणिवद्धाया प्रतिजासरितो नपुण्येन पारमियाय इयत्र नास्ति सदायल्व । गद्यबन्धवत् पद्यरचनायामप्यतिबुगलकलाकारोऽप चातुरीमात्मनो निपुण- तयाविष्क्रोति ·५५० सस्कृतसाहित्यविमर्श स चक्षु ॥ एव सम्भवति । -- "स जयति हिमकरलेखा चकास्ति यस्योभयोत्सुकान्निहिता । नयनप्रदीपकज्जलभिक्षया रजतशुक्तिरिव ॥ भवति सुभगत्वमधिक विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य । वति विकासितकुमुदो द्विगुणचि हिमकरोद्योत ॥ विषधरतोऽप्यतिविषम खल इति मृषा वदन्ति विद्वास । यदय मकुलद्वेषी कुलद्वेषो पुन पिशुन ॥ अत्तिनलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव मलिना धो । तिमिरे हि कौशिकाना प्रतिपद्यते गुणिनामपि स्पप्रतिपत्ति परत स्वमिदर्शनमक्षणोर्मुकुरतले जायते यस्मात् ॥ स्वभावोक्त्या केसरिण विवृण्वन्नाह पश्योदञ्चदवान्चञ्चितवयु पश्चार्दपूर्वाद्धंभाक, स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनाग भुग्नानलाडगूलभृत् । दष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहर- कुर्वन् शटामुत्कटा- मुत्कर्ष कुरुते क्रम करिपती क्रूराकृति केसरी ॥ इति । सुबन्धो काल सुबन्धो काल नाद्यावधि इदन्तया निर्णोतिङ्गत । यच्च केचन फ्रीष्टीय- पठशतकमध्यभागे सुबन्धुस्थितिकाल निर्णयन्ति, न तत्र वय काञ्चिद् बवतीं विनिगमना पश्याम । अपरे विद्वास सुबन्धु याणपरवत्तिन, स्वमतोद्वोलपत्वेन च पुरस्कुर्वन्ति यत्, सुबन्धुना कृतो वासवदत्तायामिन्द्रायुधप्रयोगो फादम्बर्या चन्द्रापीडाश्वमेव सङ्कतयति, वासवदत्ताया क्याशोऽपि च कादम्बरीच्छाया निषेवते, तेनेद प्रतिपतु न दुष्कर यद् सुबन्धुर्वाणपरकालवों एवेति । किन्त्वन्येपामय महतो विप्रतिपत्ति । तेश्म प्रत्यवतिष्ठमाना एवं प्रतिपादयन्ति यद् वाणविरचिते हर्षचरिते यासवदत्तापा सस्मरण-'कवीनामलगद्दों नून पासवदत्त'ति सुतरा सुबन्धोर्याणभट्टपूर्वकालभवत्व सूचयति । किञ्च कादम्बर्या उपरमे- द्विजेन तैनाक्षतरोया, महामनोमोहमलोमसान्धया। अलग्य बंदायविलासमाषय , पिया निवद्धयमतिद्वयो क्या ।। [पा० इरोप २०] इत्यत्र 'अतिदयो तिपद गुणायतों यहत्वया मुबन्धविरचिताञ्च धामय- दत्तामेव परामवाति इति चन्द्रभानुप्रभृत्य कादम्बरोटीवाहत आमोरते इति एट ·लौक्तिमाहिये गयप्रकरणम् महाकवि मुबन्धु वाणात् सुबन्यो पूर्वकालिकत्व प्रमाणयति । किञ्च तत्रभवता महामहोपाध्यायन श्रीकाणेमहाभागेन सत्रमाण प्रपञ्चितम् यद् हर्षचरिते कादम्बर्याञ्च 'वासवदत्ता'- पदेन बाण सुबन्युकृता वासवदत्तामेवाभिप्रेति । कंस्त ८०० तमदातकभवो धामनो- ऽपि स्वकीयकाव्यालङ्कारमूत्रवृत्तौ सुबन्धुकृतवासवदत्ताया, बाणतकादम्बाश्च समुश्लोदाहरणं रुक्तार्यमेव साधयति । यत द्वावप्यमू फ्रस्त ७५० तमाब्दात् पूर्वमेव सम्भवेताम् । संस्त १२०० तमान्दे ल्यजन्मना कविराजेन स्वकीय- राघवपाण्डवीये- सुबन्युर्वाणभट्टश्च कविराज इति अय । पक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्यो विद्यते न वा।। इति पद्ये वागामप्यमीवा बोक्निकलाकुशलाना सडग्रन्यन तेषा यिनिकाल रुध्यव कृतमवगम्यते। किञ्च संत ७३६ तमान्दावतरितेन वाक्पतिराजेन स्वकीय 'गोड- वहीं' इत्यात्ये प्राकृतभाषानिबद्ध काव्ये सुवन्युरचनाया समुल्लेख कृत परन्तु वाणस्वतत्र नामाऽपि न स्मृतम् । एतदपि ध्वनयति यदस्य समय सुबन्यो रयाति- यंया दिदिगन्तनापिनी बभूव न तया बाणस्य, वदाचिद् माणस्तदवधि अप्रसिद्ध एवामोदिति । एतावताऽपि सुगन्धोर्वाणपूर्वत्तित्वमभ्युपपन्न भवति, एव मडग्यर- परिचिरचित 'श्रीकण्ठचरित' सुबन्धुवाणयोयौं गपद्येनंव प्रशस्तिरवलोक्यते "मेरठे स्वद्विरदाधिरोहिणि वश याते सुबन्ती विधे । शान्ते हन्त च भारवौ विधरित वाणे विषादस्पृश ॥" इयतेनापि कालसममालम्ब्य वर्णनेन, सुबन्धोर्वाणपूर्ववत्तित्वमेव प्रत्याय्यते । पुनश्च वासवदत्तोपनतवर्णनेन सह भवभूतिकृतमालतीमाधवीय वर्णन यन कुत्र म्ना माजात्य भजते । तद्यया "हृदय विलिखितमिर, उत्कीर्णमिव, प्रयप्तमिव, कोलित- मिय, दगलेपघटितमिव, ...मर्मान्तरस्थितमिव, कन्दर्पत मन्यमाना।" [वामवदत्ता] मारतीमाधव च- लोनव, प्रतिविम्बिनेय, लिखितेवोत्कोगंरपेव वा, प्रत्यप्तव च वचलिमटितेवान्तनिखातेव सा नावेतसि स्तेिव विशिषश्चेनोभुव पञ्चभि चिन्तासन्ततितन्तुनालनिविडस्यूतेव हमारतीमाधये ५१०] . लग्ना प्रिया॥

·- सस्कृतसाहित्यविमगं महाकविभवभूतिरचनासु कालिदासीयरचनायास्तदीयभावानाञ्च प्रभाव स्फुट दृग्गोचरीक्रियते । सम्भवेनाम यत्सुबन्धोरपि दादाडम्बरेण भावावेशेन भवभूतिरपि प्रभावितो भवेत् । इत्यनुमित्यनुरोधेनापि प्रस्तसप्ततमशतव सम्भवाद् भवभूते प्राक्कालीन सुबन्धु सम्भवति इति । अथापि पाश्चात्यविद्वद्वरेण श्री कोयमहाभागेनापि समुट्टतिम्--यन् सुबन्धुना वासवदत्ताया रमणीये रमणीवर्णने "न्यायस्थितिमिवोद्योतकरस्वरपा, बौद्धसगतिमिवालङ्कारभूषिताम्" इत्यस्मिन् श्लेषेण नयायिकोद्योतकरस्य बौद्ध- सूरिविरचितस्य बौद्धसगत्यलङ्करस्यग्रन्थस्योपन्यास कृत , अनयोलेखकयो समय खास्तसप्तमशताद्या आरम्भ निर्णोत । अत तदभिलक्ष्य, सुबन्धुसमय संस्त- पष्ठशतके एव सम्भवति । यस्त६५०तमाग्दभवो बाणभट्ट खलु स्वयमेव वासवदत्ताया नामकीत्तनं करोतीति प्रागभिहितम् । तस्माद् वाणभट्टात्पूर्वकालभवत्वमेव सुबन्धो सम्भवति । यत हर्षवर्द्धनस्य शासनकाल , यदाश्रितो बाण आसीत्, संस्तपट्शतोत्तरपट्तम- | देशीयो कालविद्भिविभाव्यते इत्येव ताम्रपत्रतश्चाप्यवगम्यते । पुनश्च "सारसवत्ता विहता न बका विलसन्ति चरति नो कङ्क । सरसीव कोत्तिशेप गतवति भुवि विश्मा- दित्ये" इति सुबन्धु स्वय यद् विक्रमादित्य सस्मरति, राजशेखरात्पूर्वभव कविराजश्च बाणात्पूर्वज व्यवस्थापयति, तेन सुबन्धो स्थितिकाल खिस्तीयपष्ठशतकमध्यान्त- घंटित एवेत्युपपद्यतेतराम् । परमन्येन केचन विप्रतिपद्यमाना ब्रुवन्ति, यदि वाण- भट्टात्सुबन्धो पूर्वकालभवत्व, केवल विक्रमादित्यस्य नाममात्रकीर्तनात् तक्यते-- सदा खल्वेष शङ्कावतारो दुनिवार समापद्येत यत्सुबन्धुना सङ्कीय॑मानो विक्र- मादित्य कच्चित् शकाराति विक्रम एव ? उतान्यो वा कश्चिद् भवेदिति ? यतोऽन्ये पि किल बहवो नृपा विक्रमादित्य विरुदभाजोऽभूवन भारते। तेयु खलु क्तमोऽय सुगृहीत्नामा यस्य नाम सुबन्धुना सद्धीतितम् । चेन्नाम स एव शका- रातिविक्रम स्यादयम् तद्यपि तदीयकालस्यापि अद्यावधि इदन्तया अनिर्णीत- त्वात् सुबन्धो कालोऽपि दुरुपपाद स्यात् । यद्यपि सति एवविध व्यतिकरे, सुबन्धो काचिनिश्चिता कालोपपत्तिस्तु न सुकरा निर्धारयितुम् तथाऽप्येतत्पार्यते प्रतिपत्तु पदस्य महाकवे काल क्वचित् शंस्तसप्तमशतवमध्यान्तर्घटित एव नून सम्भवे- दिति । सुबन्धो. शैली मुवन्धो पदविन्यास समासबहुल, अनुप्रासच्छटोदृद्धित ओजस्वी पान्तिमांश्चेति समभिलक्ष्य प्राधान्यनाय गोडोशेलोमेवोपालालयामासेति न ·सैक्सिाहि गद्यप्रकरणम महान वि नुबन्धु . दुष्करमूहितम् । अस्य रचनाया इल्प विरोधानासाधल्डारागामपन्यामोजीव हृदयावर्गक पलबिन इनि प्रार प्रदर्शितप्रायम् । ववचिन्क्वचिद्विरोधानाम- विलासस्तु निरतिशयो रमणीय सम्पनः । तद्यया- "विद्याधरोपि सुमना, घृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रियः, क्षमानुग्नोऽपि सुघमाधिन" इति । इलेपोऽपि पुन विन्चित्- "नन्दगोप इव पयोदयान्दितः, जरासन्घ इव घटिरुन्धि- विग्रह, भार्गव इव सदानमोग, दारय इव मुमिनोपेत सुमन्त्रारि- प्ठितश्च, दिलीप इव सुदक्षिणान्दित रपिताइच, राम इव जनितकुदा- स्ववयोरुपच्छाय" इत्यादि । मयामहे-"सोज समामभूयस्त्वमेतद् गद्यम्य जोविनम्।" इति दण्डिकृत गद्यलक्षण, यदि क्वचिन् पूर्णतया परिपश्चिमन्चैन सघटते तहि सुबन्योर्गद्यबन्ध एवेति। मपि सुबन्य, इले पावरकृतभापागुम्फ्नप्रगमनपारावद्धनया क्वचि- क्यावस्तुप्रबाच्छिनत्ति, सन्यर ययाईरसाभिव्यक्निमपि प्याकुलीरोति, समल्लपयति च क्वचिदौचितीमामाम्, घूमरयनि रम्यान भावावेशान् आर- चयति च देवरा शब्दाउम्दरविडम्बनाम तयापि नामौ तावता काध्यकला- कौशलपिन्दिप्रयवते । किन खल घ्दन्यालोकताग्रीमतानन्दवद्धनाचा- "दृश्यन्ते च क्वयोल्डारनिवन्धनरसा अनपेक्षितरमा प्रवन्धेप" इति मुबन्ध- मभिल्स्येव तु न लिखित भवत् ? यस्तु । मन्यामहे, यद्यपि दासवदत्ताया न दृश्यले दण्डिनो वाग्विलाम', हास्यरसो- ल्लामा, प्रमादप्रमोदो वा, नापि च सन्यते वापस्य सरसम्वारस्यप्रभाव', नव्य- नावमाधुरी च तयापि तद्रचनाया या क्लि बिलमपा स्वरमाधरी, अपूर्वा च वणन- चातुरो, यच्च प्रवरपदप्रयोगप्रावीण्य तत तस्य को नाम सुपारपह्रोत पारयेन । मन्यामहे यद्यपि न स्यात्तत्र मढी मृवीकरममायुपंपंना, तपापि प्रकाण्डपोण्डकाण्ड- रसमापुरी तु खल्वस्य को नाम पण्डितश्चोरयित प्रभवेदिति दिक् ।

·महाकविः वाणभट्टः परिचय 12-हर्षचरितम् । ३-वादम्बरी । ४-मादमर्याः नानाम् । ५-शुक्नामोपदेश । ६-बाणस्य शैली। -प्रातिचित्रणम । भट्टम्य गमय । परिचय मस्तगाविमण्डले महारविर्बाणभट्टः सर्वमूर्दाभिषिक्त' अनितर- पापारपनिभानन्, महामेघायो, यस्ययाचामापीरचासोत् स्वजीवनपिपर्य, पदाता नमहिन्य धाप स्वविरचित पंचरिते', आयरपोररयासयो विचित् तमोऽपि च ममासेन गाफ। एवमसो वादाम्या' अपि आरम्भोभासे स्व. पारिवारिक परिचयमपि चिदनवयंपनिययाय । पतरिमन्नेवातिप्राचीन विधातम्या परिपूने दत्सदोधिप्रतिमहपाना पोपपत्ति पो तरसम्म ज्योतिरस्यभागमाद, येषां तो दुविभवःप असिरमहीगो विधुत मामांन्। बाप ल ! वास्तवाल एव दंपदिलमिलापसमा मनन्या सपना त गमपगाताना तिगुरुभवागम्यमस्तिोग्य सनर एशरप ·लोक्किनाहिये गधप्रकरणम् . महावि वामः महोपात्तेषु ब्राह्मणजनोचिषु विनदेष सति चाइच्चिने विद्याप्रसङ्गनी सुहृद्गणः परीनः गृहानिरगान् । अगाच्च तयाकुर्वानः स्वनेजो पियां मह्नां वचनीयताम् । ततो देशाटनेन तृप्तो यदा स्वजन्मनुवं प्रौनिकटनाम्ना प्रसिद्धा प्रत्यावर्तन तदा तस्य कुलबन्धुभिः सुहृवर्गश्च महता समारम्भप माडम्बरं तत्स्वान्तोन्नबो निरवत्ति । तदनु यिच्चिरं तर मित्रबन्युदर्गः मह स्वगायमुवमहोदर मोद प्रमोदन्चा- ननवन् सुनरामनपीन कपि रसमय समयम् । अयंवं व्रजति काले तेनकदा राज्ञो हर्षदेवस्य पवीयमो भ्रातुः कृष्णन्य मन्देशो मेखलक इत्यास्यमन्देशहद्वाराऽपिंगतः, यन्वेनापि भवतजोद्वैषिणा जपेन पिशुनेन स राजाधिराज्ञः श्रीवः नदन्न प्रति क्लुषितान्तःकरणः कृतः । पद्यप्यस्मादृशः सुपरिचितन्वत्कुलशीलः ययाश्यचिन्महाराजस्य त्वद्विषये तादा- कलङ्कप्रशान्नादिना बहुनरमनाविलीनं दूषितमन्न करणम्, तयापि नवान् सुतरां विज्ञानात्येव यद्राजानः प्राया उस्मृटबलवृतयो भवन्ति, गुन्वन्ति च नम्ना वजपानेब, आलियन्ति च तानेव स्वहितादिन, व्याकुलपनि तम्बमम्मृतानर्यानपि, कदर्यन्ति च सदर्यान् भूरिश इनि हेतो. नवनि- रबिम्बमेव राज्ञः समन्यनें प्रत्युपम्यायामानं सपि तादृशा दोपानामाः मन्मिना निवोयाः समूलङ्कयं संक्षीयाश्चेनि । नन्देशहरमग्वेन वृत्तनिद- माक्यं तादृशमरन्तुदं, मर्माहत इद, वृश्चिक्दष्ट इव, साप्रात इव, विदीर्णहृदयो मं वागो 'मणितारा' समीपे 'अजिरावती'नाम्नि मन्चशिविर विराजमानं राजान श्रोपदेवं दिदृक्षः त्वरितमेव तन्ममन्यन्दगान्। तमापानतो दृष्टदंब नराधिपः निजमापे विराजमान मालदाधिपति श्रीमाधवगुप्तमाह ससानं महानपं नजङ्गः' इनि । तद्वचनमाश्य हारिपमिव च तच्छ्वपपुटकान्यां निरीय पश्चि- दानाम्य हृदयं, ब्रह्मतेज समुत्तेजितनुपमण्डल वालरविरिवारपनासा समुना- मन् दिदिगन्तराल वाणो व्याजहार अनन्यसामान्यया प्रगल्नया गिरा, "दद ! नाहमि मामन्मयांमभावपितुमविशिष्टमिर जनम् । ब्राह्मणोऽम्मि जानः मोमायिनां वो वात्सायनानाम् । ययाममयानपनादयः कृताः मंकाराः, सम्पर पटिन. मागो वेर, श्रुतानि ययानि शान्नागि। दारपरिम्हादारन्यागारिको अमि, पा मे भुजङ्गना' ?" श्री हर्षदेवाच तन्निराम्र रिञ्चिन्मन्त्रमुग्ध इय मालेगापित इव वाचंयनामनन । ततो गच्छति विञ्चि कासे-'यावदस्य ·महाकविः बाणभट्टः १-परिचय । २-हर्षचरितम् । ३-कादम्बरी । ४-वादम्बर्याः कथानकम् । ५-शुक्नासापदेश.। ६-याणस्य शैली ! ---प्रवृतिचित्रणम । ८-याणभट्टस्य समय । परिचय सस्कृतगद्यकविमण्डले महाकविर्वाणभट्ट सर्वमूर्धाभिषिक्त अनितर- साधारणप्रतिभावान्, महामेधावी, वश्यवाचामग्रणीश्चासीत् ॥ स्वजीवनविषय, स्ववशवृत्तान्तमु द्दिश्य चाय स्वविरचिते हर्षचरिते', आद्यद्वयोरुच्छ्वासयो किञ्चित् तृतीयेऽपि च समासेन सञ्जुगुम्फ । एवमसौ कादम्बर्या अपि आरम्भोद्भासे स्व- पारिवारिक परिचयमपि कश्चिदनवद्यपनिबबन्ध ।। यत्तस्मिनेवातिप्राचीने विद्यातपोभ्या परिपूते वत्सदधीचिप्रभृतिमहपीणा यशोधलिते वशे तज्जन्म- ज्योतिरुदयमाससाद, येपा तप प्रकर्षों वैदुषीविभवश्च अखिलमहीमण्डले विश्रुत आसीत् । बालोऽय हन्त । बाल्यकाल एव देवदुविलसितादुपसनया जनन्या व्ययुज्यत । अत समुपजातस्नेह पितृसुलभवात्सल्यसवत्तिोऽस्य जनक एवास्य मातृत्वमकरोत् । विधिपूर्वक यथाकालञ्च समारोपितोपनयनादिसस्कारस्यास्य पित्रव विद्यारम्भसस्कारो महता समारम्भेण निर्वत्तित । यदाऽसौ कुशाग्रधीवटु, अधीयानो व्याकरणादीनि शास्त्राणि चतुर्दशवर्षोयो जात तदा दैवदुर्विपाकाज्जनको ऽप्यस्य दालममुमजातपक्षशकुन्तमिव परित्यज्य पुरन्दरपुर प्रतस्थे । तदनुसस्थिते पितरि महता शोकवह्निना दन्दह्यमानहुदयोऽय किञ्चित्काल स्वग्राम एव उषित्वा दिनानि अनषोत् । ततोऽनतिमप्रतिभाशाली बालकविरय यदा यौवने पदमधत तदा निरङकुशयौवनप्रणोदितस्यास्य मनसि देशदेशान्तरपर्यटनोत्सुकत्वमाविरभूत् । वालतया निघ्नतामुपगते देशान्तरावलोकनकौतुकाक्षिप्तहृदय सत्स्वपि पितृपिता- 'स बाल एव विधवलवतो वशादुपसन्नया व्ययुज्यत जनन्या । जात. स्नेहस्तु नितरा पितवाऽस्य मातृतामकरोत् । हर्षचरिते] २ बभूव वात्सायनवशसम्भवो द्विजो जगद्गीतगुणोऽग्रणी सताम् । अनेन प्ताचितपादपङ्कज कुबेरनामाश इव स्वयम्भुव ॥ ३ ब्राह्मणाधिवासाख्ये ग्रामे । . १ ·- लौविकमाहिल्ये गद्यप्रकरणम् : महाकवि वामः महोपात्तेषु ब्राह्मणानोचिनेषु विभदेषु सति चादच्छिने विद्याप्रमङ्गेनी सुहृद्गम: 'परीतः गृहानिरगात् । अगाच तयाकुपिः स्वजो पिपा मह्ता वचनीयताम् । सनो देशाटनेन तृप्तो यहा स्वजन्मभुवं प्रौनिकूटनाम्ना प्रमिद्धा प्रत्यावर्तन तदा तब बुलबन्धुभिः सुहृवर्गश्च महतासमारम्भेग साइम्बरं तत्स्वागनोन्मयो निरवत्ति। तदनु वियचिरं तव मित्रवत्युवर्गः सह स्वर्गीयवसहोदर मोद प्रमोदञ्चा- नुभवन् सुनरामनपान कमपि रसमय समयम् । अर्यवं द्रजति काले तेनंकदा राज्ञो हर्षदेवस्म यवीयमो भ्रातुः कृष्णम्य सन्देशो मेखलक इत्यास्यसन्देवाहद्वारा रिगत , यत्केनापि भवत्तेजोद्वेपिपा क्जपैन पिशुनेन स राजाधिरानः प्रीपः भवन्तंप्रति क्लुपितान्त करण. कृत.। दद्ययस्मादृशः सुपरिचितन्वत्दुलशीलः ययाक्यञ्चिन्महाराजस्य त्वद्विषये तादृश- कलङ्करप्रक्षालनादिना बहुतरमनाविलीनं दूषितमन्नकरणम्, तथापि भवान् सुतरा विमानायव यदाजानः प्रायश उच्दटावलवृत्तयो भवन्ति, शुन्धन्ति च भूम्ना मनपानेव, आक्लयन्ति च तानेव स्वहितवादिन, यात्रुलयन्ति तययनम्तानर्यानपि, पदयान्ति च तदर्यान् भूरिदा इति हेतो. नवनि- रविरम्बमेव राज समन्यप्रन्युपम्याप्यारमानं सर्वेऽपि तादृशा दोषानामा. मात्मना निवहंगोया' समूल मंपनीपाश्चेति । सन्देशहरसुवन वृत्तनिद- मार म्यं तादृशमरुन्तुरं, मर्माह्न इक, वृश्चिक दष्ट इव, र्याघ्रात इव, विदीर्णहृदयो ऽय बागो 'मणितारा' समापे 'अजिरावतो'नाम्नि संन्यशिविरे विराजमान राजान श्रीपरेव दिदृक्ष त्वरितमेव तत्ममन्यम्यगात्। तमापातलो दृष्ट्वैव नरामिपः निजममापे विराजमान मालबाधिपति श्रीमाधवगुप्तमाह सलोन 'महानप भुजङ्ग.' इति । तद्वचनमा हाल हलपिपमिव च तच्छ्वणपुटकान्या निपीय क्यान्च- दारवान हृदयं, ब्रह्मनेज समुजिनमुखमण्डलः बालरविरिवारणभामा समुना- मपन् दिग्दिन्तराल वाणो व्याजहार अनन्यसामान्यया प्रगल्नया गिरा, "दद ! नामि मामन्ययां मन्नावचिनुमविशिष्टमिय जनम् । ब्राह्मणोऽस्मि जात. सोमपापिना वो वात्मायनानाम् । ययाममयमुपनमनादय कृता मस्कारा, सम्यक् परिन. माङ्गो वेद, यूनानि ययाशक्ति शास्त्राणि । दारपरिग्रहादारन्यागारिको. अनि, कर मे नगङ्गता' ?" यो हपंदेवार तनिशम्य रिञ्चिन्मन्त्रमुग्ध इन्द्र आलेल्यापित इव वाचनाममजत । ततो गच्छनि किञ्चित्काले-'पावदम्य १. 'का में नजङ्गना' इति द्वोन्य वारयविन्याम प्रयमा पट। का मन रमतों में नजमाङ्गता नपाशवदा मवति इति दिलीपोष। कामे पिन नमानानुयत इति नृतीयोऽयं ।

·महाकविः बाणभट्टः १-परिचयः । २-हर्षचरितम् । ३-कादम्बरी । ४-कादम्बर्याः कथानकम् । ५--शुकनासोपदेशः । ६-बाणस्य शैली। ७–प्रकृतिचित्रणम् । ८-वाणभट्टस्य समय.। परिचय सस्कृतगद्यकविमण्डले महाकविर्वाणभट्टः सर्वमूर्धाभिषिक्त. अनितर- साधारणप्रतिभावान्, महामेधावी, वश्यवाचामग्रणीश्चासीत् । स्वजीवनविषये, स्ववशवृत्तान्तमुद्दिश्य चायं स्वविरचिते हर्षचरिते', आद्यद्वयोरुच्छ्वासयोः किञ्चित् तृतीयेऽपि च समासेन स गुम्फ । एवमसौ कादम्ब अपि आरम्भोद्भासे स्व- पारिवारिक परिचयमपि कश्चिदनवद्यपधनिबबन्ध ।। यत्तस्मिन्नेवातिप्राचीने विद्यातपोभ्या परिपूते वत्सदधीचिप्रभृतिमहर्षीणा यशोधवलिते वंशे तज्जन्म- ज्योतिरुदयमाससाद, येषा तप प्रकर्षों वैदुषीविभवश्च अखिलमहीमण्डले विश्रुत आसीत् ।' बालोऽय हन्त ! बाल्यकाल एव दैवदुर्विलसितादुपसन्नमा जनन्या व्ययुज्यत । अत' समुपजातस्नेहः पितृसुलभवात्सल्यसवलितोऽस्प जनक एवास्य मातृत्वमकरोत् । विधिपूर्वक यथाकालञ्च समारोपितोपनयनादिसस्कारस्यास्य पिव विद्यारम्भसस्कारो महता समारम्भण निर्वत्तितः । यदाऽसौ फुशामधीर्वदुः। अधीयानो व्याकरणादीनि शास्त्राणि चतुर्दशवर्षीयो जात. तदा दैवदुर्विपाशाजनको- ऽप्यस्य वालममुमजातपक्षशकुन्तमिव परित्यज्य पुरन्दरपुरं प्रतस्थे । तदनुसंस्थिते पितरि महता सोक्वह्निना दन्दह्यमानहृदयोऽयं किञ्चित्कालं स्वग्राम एव उपित्वा दिनानि अनपीत् । ततोऽप्रतिमप्रतिभाशाली बालकविरयं यदा यौवने पदमपत्त तदा निरकुमायौवनप्रणोदितस्पास्य मनसि देशदेशान्तरपर्यटनोत्सुकत्वमाविरभूत् । यालतया निघ्नतामुपगते देशान्तरावलोकनकौतुकाक्षिप्तहृदयः सत्स्वपि पितृपिता- १. “म बाल एव विधवं लवतो वगादुपसन्नया व्ययम्यत जनन्या । जात- स्नेहम्नु नितरा पितवाऽम्प मातृनामकरोत् । [हपंचरिते] २. बभूव वात्सायनवगगम्भवी दिजो जगद्गीतगुणोऽग्रणीः गताम् । अनेन प्ताचितपादपङ्कज कुवरनामारा इव स्वयम्भव ३ मानणाधिवामाम्ये प्रामे । ॥

·लांक्ति माहित्ये मद्यप्रकरणम् : महातविः बार: ५५७ ताललाननातोद्यवायेनाऽनुगम्यमानाः; पदे पदे मगणितरवरपि महृदयंरिवान- दत्तनाना तासन्नयाः, कोपिला इव मदकलकारिलोकोमलालापिन्यः, विटानां कान्नान्यदलीलरामपदानि गायन्यः, कुङ्कमप्रमृष्टचिरकायाः वाइमारस्निो इव वन्यः। .... • कुमुदिन्य दव रागादनुपजाननिद्रा, आदिष्टा इव नरेन्द्रवृन्द- परिवृताः, प्रीतय इब हृदयमाहरन्यः, गनव इव रागमुद्दोरयन्त्यः, पुष्टय इवानन्द- मुत्पादपन्यः, मदमपि मदयन्य इव, रागमपि रज्जयन्य इच, मानन्दमपि आनन्द- सन्धादव, नृत्यमपि नतंयमाना इव, उत्सवमपि उत्सुक्यन्य इव कदाक्षिनेषु पिबन्य दवावाङ्गास्तिभिः, तर्जनेषु संयमन्य इव नवमयूबपादयः, कोमलाभिनयेप ताडयन्त्य इक भूलनाविभागः, प्रणयसम्भाषणेप वर्षन्य इव सर्वरमान्, चतुचरमप विकिरन्य इव दिशरान, पचविलामिन्यः प्रानृत्यस्।" [हपंचग्नेि चतुर्योच्छ्वान] ' इति कीदृशं यायाय॑मतिक्रममागा वर्णना। पयागनानां विनमविलाम- स्दाग्यबद्ध इवाङ्कितः खन्दा । यं कमपि रसमादाय प्रमरनि वागम्य वागो तन्नं पूर्णपरिपाक्मेवावतारयति वास्यनेति नात्र पचन संदायावकार इनि। कादम्बरी कादम्बरी वामनदृस्य द्वितीया अद्भुना रचना । हर्षचरितम् कादम्बरी चेनि द्वे एव वागम्य रचनान्येन मुमिद्धे गधमहाशये। यद्यपि अस्मिन् काम्यद्वयपि बागन अनौविकं काय-कलानौदालं, प्रदीप्नं प्रतिनाभवच्च सन्चराम्नि ममोवीनतया तयापि कादम्बरीतुला तु नाघिरोमन्मले पम्यापि क्वेः गनिरद्यावधि । अम्ब वाग्विन्यामविलाम विलोक्य रसिका आनन्दमदोन्मता जापले'। पुलिन्दनदृस्य एप दचोविन्यासः मुनरा चरितार्य एव क्लियन् :- 'कादम्दरीरसभरण समन्न एष, मत्तो न विञ्चिदपि चेतयते जनोन्यम् । इति । कादम्बर्याः कथानकम् ·सस्कृतसाहित्यविमर्श स्वयमेव गृहीतस्वभाव पृथिवीपति प्रसादवानभूत'। स्वल्परेव चाहोनि परम- प्रोतेन नरेन्द्रेणासो प्रसादजन्मनो मानसप्रेम्णो वियम्भस्य द्रविणस्य नर्मण प्रभावस्य च परा कोटिमनोयत । तदनु महाकविर्वाणोऽपि नराधिपात् तादृशमा. दरातिशयमवाप्य आनन्दस्य परा कोटिमधिजगाहे । सहर्षञ्च राज प्रशस्तिपर, हर्षचरितसमाख्यमेकमनवद्य गद्यमय प्रबन्ध निववन्य । यद्यपीयमस्य आधा एव गद्यमयी रचना तयाऽपि अत्र सा नाम कापि अवर्णनीया वर्णनशैली, सालद्धारा वाक्यनिर्झरी, अद्भुता च कवित्वक्लापूर्णा वाग्धारा, यामवलोक्य सचेतसा चेतो. ऽद्याप्यतितरा हठात् तच्चारुत्वचमत्कृत सजायते इति । हर्षचरितम् बाणभट्टस्यद हर्षचरितारय निरवद्यगदगुम्फितमाद्य गद्यमहामाध्य नवभिरुच्छ्वास प्रणिबद्ध बृहद्ग्रन्यरत्न निरुपमतया विलसति । समाप्तिलक्षणा- नुपलम्भादनुमीयते यदेतदस्त्यपूर्णमेव । अस्मिन् हि सन्दर्भ कान्यकुब्जेश्वरस्य हर्ष- वर्घनस्य चरित कथावस्तुरूपेणोपन्यस्तम् । महाकविरसौ स्वकीय परिचयमपि सडग्रहेणारचयति । हर्षचरितमुद्दिश्य सम्प्रति टोकाद्वयमुपलभ्यते । राजानकरम्परा कविप्रणोता हपंचरितवत्तिका'नाम्नी, शङ्करकविविरचिता 'हर्षचरितसङ्केत'- नाम्नी च। अस्मिन् हि काव्ये पल्लविता कापि चाररचनावातुरी, लोकोत्तरपद- विन्यासोल्लास सुरचिरन्ध तत्कथावस्तुचित्रण न क्स्य सचेतसो चेतश्चमत्करोति' सद्दिडमात्रमत्रोदाहियते काव्यरसिकाना मनस्तोषपोपाय "यस्मिश्च राजनि निरन्तरपनिकररडकुरितमिव कृतयुगेन, दिडमुग्य- विसपिभिर वरघुमं पलायितमिव कलिना, ससुधं सुरालयरिवावतीर्णमिव स्वर्गेण, सुरालयशिखरोख़्यमानर्धवलध्दजै पल्लवितमिव धर्मग, बहिरपचरित. विक्टसभास्त्रप्रपामाग्वामण्डपं प्रसूतिमिव ग्राम , काञ्चनमयसर्वोपवरणविभव- विशोमिव मेरणा, द्विजदीयमानरयंकुल फरितमिव भाग्यसम्पदा।" इति । अहो कीदृशो विस्मयावहो मधुरवागधाराप्रवाहो वाचाम् ? वस्तुत हर्षचरितमेव येवल दलेपविरोधानासोपमोत्प्रेक्षाधलङ्कारविश समलात मदुरपदावरि सल्ति नून प्रख्यापयति अस्योद्भटक्वे भट्टवाणस्य गद्यरचनाचातुरोचारतामित्या नास्ति सन्देवोऽपि। मन्ये ययाऽसौ वर्णनीय यस्तुतत्त्व चित्रापितमिवारचपति ययातया न तयाऽन्यस्तदितर । तथाहि - "स्याने स्थानेषु च मन्दमन्दमास्फाल्यमानालिझायन विज्ञानमन्ज- वेगुनानुतालावीणेन बलकास्यकोशोणितरोलाहलेन समकालदीयमानानु. - ·इब बन्गन्त्यः।.... . लोक्किमाहित्ये गद्यप्रकरणम् : महाविः वाण: ५५७ तालतानकेनातोद्यवाद्येनाऽनुगम्यमानाः; पदे पदे झणझणितरवरपि सहृदपरिवान- वर्तमाना ताललयाः, कोक्लिा इव मदक्लाक्लिीकोमलालापिन्यः, विटानां कांनृतान्यश्लीलरासक्पदानि गायन्त्यः, कुडूमप्रमृप्टरुचिरकायाः कादमीरक्शिोर्य • कुमुदिन्य इव रानावनुपजातनिद्राः, आविष्टा इव नरेन्द्रवृन्द- परिवृताः, प्रीतय इव हृदयमाहरन्त्यः, गतय इव रागमुद्दीपयन्त्यः, पुष्टय इवानन्द- मुत्पादयन्त्यः, मदमपि मदयन्त्य इव, रागमपि रज्जयत्य इव, आनन्दमपि आनन्द- यन्य इव, नृत्यमपि नतंयमाना इव, उत्सवमपि उत्सुक्यन्त्य इव वदाक्षितेषु पिवन्त्य इबापागाक्तिभिः, तर्जनेषु संयमन्त्य इव नखमयूसपाशः, कोमलाभिनयेप ताडयन्त्य इव भ्रूलताविभागः, प्रणयसम्भायणेषु वर्षन्त्य इव सर्वरसान्, चतुरचडरमणेप विक्रिन्त्य इव विकारान्, पप्यविलासिन्यः प्रानृत्यत् ।" [हर्षचरित चतुर्योच्छ्वाम] इति कीदृशं यायाय॑मतियममाणा वर्णना। पण्यागनानां दिभ्रमविलास- स्वालेएयवद्ध इवातिः खल्वन । पं कमपि रसमादाय प्रसरति बाणस्य वाणी तन्तं पूर्णपरिपाकमेवावतारयति कात्स्येने ति नाय कश्चन संशयावकाश इति । कादम्बरी कादम्बरी वाणभट्टस्य द्वितीया अद्भुता रचना । हर्षचरितम् कादम्बरी चेति द्वे एव बाणस्य रचनात्वेन सुप्रसिद्ध गद्यमहाकाव्य । यद्यपि अस्मिन् काव्यद्वयापि चाणम्य अलौक्किं काय-कलाकौशलं, प्रदीप्तं प्रतिभावंभवञ्च सन्चास्ति समीचीनतया तयाऽपि कादम्बरीतुलां तु नाधिरोमुत्सहते स्यापि क्वेः गधतिरद्यावधि । अस्म वाग्विन्यासविलासं विलोक्य रसिका आनन्दमदोन्मत्ता जापले'। पुलिन्दभट्टस्य एप वचोविन्यासः सुतरा चरितार्य एव क्लि यत् :- 'भादम्दरीरसभरेण समस्त एष, मत्तो न किश्चिदपि चतयने जनोऽयम् । इति । कादम्वर्याः कथानकम् फादम्पर्याः क्यानकं गुणायविरचितवृहत्क्यानः सङ्कलितम्प्रतिमाति । ता माघारणी फ्यां वाणः रसाणालद्धाराद्यानां विधाय कादम्बरीरपेग प्राची- पात् । देवद्धिलमिनावविपुरन्धरोज्यं वाणः पादम्बरोपपूर्णामेव परित्यग्य पुर- न्दरपुरं ययो। पादम्बर्गः पूर्वाद्धभाग एव याणप्रणीतः। उतराईमागस्तु वाणा- रमजेन पुलिन्दभट्टाररनाम्ना भूपणभट्टर वाणगंलीमवलम्यंब विरचितः । १. चाणम्प लोकोत्तरा सायालाकमनीया गन्दामादयता विभाव्य भणितिग्यि--"यापोन्छिष्ट जगन्गवम्।" इति नून चतुरनता विमति।

·- लौकिकमाहित्ये गद्यप्रकरणम् : महारविः वाणः तव्यस्वाधीतसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमपि उपदेष्टव्यमस्ति केवलं च निसर्गत एवाभानु- भेद्यमरत्नालोकोच्छेद्यमनदीपप्रभापनेयमतिगहनं तमो यौवनप्रभवम् । अपरिणा- मोपामो दारुणो लक्ष्मीमदः। क्ष्टमनन्जनतिमाध्यमपरमेश्वयंतिमिरान्धवम् । अशिशिरोपचारहार्योऽन्तिीयो ददाहवरोष्मा। सततममलमन्त्रगम्यो विषयो विषयविपादास्वादमोहः । नित्यमस्नानशौचवघ्यो रागमलावलेप । अजनमक्षपा- ऽवमानप्रबोया धोरा च राज्यसुससनिपातनिद्रा भवतीति विस्तरेगाभिधीयसे । गर्भेश्वरत्वमभियौवनत्वमप्रतिमस्पत्वममान पदाक्तित्वच्चेति महतीयं खल्बनयं- परम्परा सर्वा। अविनयानामकमप्यपामायतनम्, क्मुित समवायः। यौवना- रम्भ च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालननिर्मलापि कालुप्यमुपयाति बुद्धिः। अनुमित- घवन्ताऽपि सरागंव भवति यूना दृष्टिः । अपहरति वात्यैव शुष्कपत्रं समुद्भूतरजो- भ्रान्तिरतिदूरमात्मेच्छया यौवनसमये पुरुषं प्रकृतिः। इन्द्रियहरिणहारिणी च मततदुरन्तयमपभोगमृगतृप्णिका । नवयौवनपारितारमनश्च सलिलानीब तान्येव विपयस्वर पाण्यास्वाद्यमानानि मयुरतराण्यापतन्ति मनसः । नाशयति च दिवमोह इबोन्मार्गप्रवर्तकः पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु । भवादृशा एव भवन्ति भाजनानि उपदेशानाम् । अपगतमले हि स्फटिक्मणाविव रजनिकरणभम्तयो विशन्ति मुनो- पदेशगुणा । गुरुवचनममलमपि सलिलमिद महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूल- मभव्यस्य इतरस्य तु करिण इव शरयाभरणमाननशोभासमुदयमधिक्तरमपजन- यति । हरति अतिमलिनमन्धकारमय दोपजातं प्रदोषसमनिशाकर इव । गुरुपदेशः प्रामहेतुर्वय परिणाम इद पलितापंग शिरसिजजालममलीकुर्वन्गुण- स्पेण तदेव परिणमयति । अयमेव चानास्वादितविपयरसस्प ते काल उपदेहास्य । घुमुमदारसारप्रहारजरिते हि हदि जलमिव गलत्यपदिष्टम्। यकारणं च भवनि दुष्प्रतेरन्दव. श्रुतश्चाविनयस्य । चन्दनप्रभवो न दहति रिमनल.? का प्रशम- हेतुनापि न प्रचण्डतरो भवति बडवानलो वारिणा? गुरपदेशश्च नाम पुरयागाम- पिलमलसमजलं स्नानम् । अनुपजातपलितादिदरप्यमजरं युद्धन्दम् । अनारोपिन- मंदोदो गुटकरणम्, अतीतज्योतिरालोक, नोद्वंगकरः प्रजापरः । विशेषेण राजाम् । विरला हि तेपामुपदेप्टारः । प्रतिशग्दका व राज्यचन्मनुमा र जनो नपार । उद्दामदोश्च पयस्योगनश्रवणविवराइचोपदिश्यमानमाप त गन्ति । शृण्व- न्नोऽपि गनिमोलिनावधीरयन्तः खेदयन्ति हितोपदेशदाचिनो गन् । अहद्वार- दाहायरमूयिशरिता विहला हि राजप्रतिः । अलोराभिमानोन्मादशारीणि धनानि । राग्यविधविशारतन्द्राप्रदा राजलक्ष्मीः । अयलोक्यनु तादरल्याणा. भिनिवेशा लदमीमेय प्रथमम् । इयं हि मागमण्डलोन्पत्तनविषमभ्रमरी लक्ष्मीः सौरमागरात पारिजातल्लवेन्य रागम्, इन्दुर लादेशान्नवरनाम, उच्च पयस- ·५५८ सस्कृतसाहित्यविमर्श कादम्बर्या बाणेन याद्भुता प्रतिभाशुति. प्रदर्शिता सापि पराकाष्ठा प्राप्ता। श्लेषगुम्फनमतीव कुतूहलजनक, निदर्शनरपेण च विन्ध्याटवौं वर्णवनसौ लिखत् - "प्रेताधिपनगरीव सदासन्निहितमृत्युभोषणा महिषाधिष्ठिता च, समरो. द्यतपतापिनीव बाणासनारोपितशिलोमुखा विमुक्तसिंहनादा च, कात्यायनीव प्रचलितखड्गभीषणा रक्तचन्दनालाकृता च, वर्णीसुतस्येव सन्निहितविपुलाचला शशोपनता च, कल्पान्तप्रदोषसन्ध्यव प्रनृत्तनीलकण्ठा पल्लवारुणा च, चन्द्रमूति- रिव सततमक्षसार्थानुगता, गिरितनयेव स्थाणुमङ्गता मृगपतिसेविता च, जानकीव प्रमूतकुशलवा निशाचरपरिगृहीता च, कामिनीव चन्दनमृगमदपरिमलवाहिनी रुचिरागुरुतिलकभूपिता च, सोत्कण्ठेव विविधपल्लवानलवोजिता समदना न, बालग्रोवेव ध्याननखपरक्तिमर्शिता गण्डवाभरणा च, पानभूमिरिव प्रकटितमय- वोकमाता प्रकीर्ण विविधकुसुमा च, क्वचित्प्रलयवेलेव महावराहदष्ट्रासमुत्वात- घरणिमण्डला, काचिद्दशमुखनगरीव चटुलवानरवृन्दभज्यमानतुङ्गशालाकुला, क्वचिदचिरनिवृत्तविवाहभूमिरिय हरितनुशसमित्कुसुमशमीपलाशशोभिता, क्वचि- दुद्धत्तमृगपतिनादीतेव कण्टविता, चिन्मत्तव कोक्लिकुलफलपलापिनी, क्वचि- दुग्मत्तेव धायुवेगहततारशदा, क्वचिद्विधवेवोन्मुक्ततालपत्रा, क्वचित्समरभूमिरिय भारदातनिचिता, पदचिदमरपतिनरिव नेत्रसहस्रसद्धकुला, पर्याचनारायणमूर्तिरिय समालनीला, चित्पाथरथरताश्व प्यान्ता,....' "इत्यादि। अपि च शाल्मलीतरवर्णनमपि अतिकोतुयह लेपरपेण चमत्करोति चामि सचेतसाम् । तया हि'- "दुर्योधन इवोपललितानिपक्षपात , नलिननाभ इन वनमालोपत्र नवलपरम्पर इस नमि दशितोन्नति , अखिलनवनतलायलोफ्नप्रसाद इय यन. देवतानाम्, अधिपतिरिव दण्डकारण्यस्य, नायक इव सर्यवनस्पतीनाम्, सब fruarय, दावाहभिरूपगुह्येव विम्याटवों स्थितो माजीगं मामलोता।" [ '०५२] गयानासोपदेश मरवलदारपुरणविदोष रेप एवार प्रातारपनि अपितु भार• गत वरल्याणोदिपरिहायरप्यरोनिराजनीतिविपरा. माया EPISशानि पो गोप्टमार पर पाटिमाटरमाना दिलनियाहि सानामोपटे "गरियोसभिल बसविहानामागतमाहादिनार दिनोतरमिरउन परनाम विस्तर माप-तार पनाह! निर ·लौविकमाहिले गद्यप्रकरणम् : महामविः बाणः तव्यस्याधीतसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमपि उपदेष्टव्यमस्ति वेवलं च निमर्गत एवानानु- भेद्यमरनालोकोच्छेद्यमप्रदीपप्रभापनयमतिगहनं तमो यौवनप्रनवम् । अपरिणा- मोपशमो दारुगो लक्ष्मीमदः। षष्टमनजनवत्तिमाध्यमपरमयतिमिरान्यन्वम् । अशिशिरोपचारहार्योऽन्तिीत्री दपंदाबरोमा। सततममलमनगम्पो बिययो विषयविषादास्यादमोहः। नित्यमस्नानसोचवध्यो रागमलावलेप.। अजन्नमसपा. ऽवमानप्रदोया घोरा च राज्यमुखसनिपातनिद्रा भवतीति विन्तरेगाभिधीयमे । गर्मेदवरत्वमनियौवनत्वमप्रतिमरुपन्वममान पशक्तित्वञ्चेति महतीय खल्दनर्य- परम्परा सर्वा। अविनयानामस्मन्येपामायतनम्, किमुन समवायः। यौवना- रम्भे च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालननिर्मलापि कालुप्यमुपपाति बुद्धिः। अनुझिन- धवलताऽपि सरागव भवति यूना दृष्टिः। अपहरति वात्यैव बाष्कपत्रं समुद्नरजो- भ्रान्तिरतिदूरमात्मेच्छया यौवनसमये पुरुषं प्रकृतिः। इन्द्रियहरिपहारिणी च मततदुरलेयमुपभोगमृगतृष्णिा । नवयौदनपारितात्मनाच सलिलानीव तान्येव विषयस्वरूपाण्यास्वाद्यमानानि मयुरतराध्यापतन्ति मनसः । नाशयति च दिटमोह इवोन्मार्गप्रवर्तकः पुरपमन्यासङ्गो विषयेप । भवादृशा एव भवन्ति नाजनानि उपदेशानाम् । अपगनमले हिस्फटिक्मणाविव रजनिकरगमस्नयो विशान्ति मुग्वेनो- पदेशगुणाः । गुरुवचनममलमपि सलिनिव मदुपजनयति श्रवणम्यित गल- मभय्यम्य इतरस्य तु करिग इव शग्वाभरणमाननशोभाममुदयमधिकतरमुपजन- पनि । हरति अतिमलिननन्यकारमिव दोषजातं प्रदोषसमनिवार इव । गुरुपदेशः प्रशमहेतुर्दयःपरिणाम इद पलितस्पेण शिरजिजालममलीकुवंगुण- स्पेण तदेव परिणमनि । अयमेव चानास्वादितविपयरमस्य ते काल उपदेशाम्य । भुसुमारसारप्रहारजरिते हि हृदि जलमिव गलत्यपदिष्टम् । अपारणं च नदति दुष्पतेरन्यर. तरचादिनयम्य । चन्दनप्रमगे न दहति क्मिनल: ? कि या प्रशम- हेतुनापि न प्रचण्डतरो भवति वडवानलो वारिणा? गुरूपदेशश्च नाम पुरयागाम- विमलक्षपाजलं स्नानम् । अनुपजानपनिनादिवरूप्यमजरं वृद्धदम् । मनारोपिन- मंदोदोपं गुस्मरणम्, मतानज्योतिरालोक, नोगपरःप्रजागर।विशेषेण राजाम् । बिरला हि नेपामुपदेष्टारः। प्रनिदादक व राज्वचन्मनुर जनो नपार । उद्दामपाच पयागतयवर्गावरायोश्यमानीपतन नि । शृश्य- न्तोऽपि गनिमोलिनावधीरयन्नः दयन्ति हितोपदेशदापिनो गुन् । महद्वार- दायरमच्छन्धिकारिता विहला हि रामानिः । अलोकानिमानोन्मादारीणि धनानि । राबविविवारनन्द्राप्रदा राजलक्ष्मीः । अवलोषस्तु तारन्मामा- भिनिवेशी लामीमेव प्रथमम् । इयं हि महामन्डलोत्पलबनविश्रमभ्रपरी लामीः क्षीरमागरात पारिजापरवेन्य रागम, इन्दुसरलादेशलवनाम, उच्च पदम- ·५६० सस्कृतमाहियविमर्श - श्चञ्चलताम, कालादान्मोहनशक्तिम्, मदिराया मदम्, कौस्तुभमगेर्नेष्यम्, इत्येतानि सहवासपरिचयवशाद्विरहविनोदचिह्नानि गृहीत्वैवोद्गता। न होवविषम- परिचितमिह किञ्चिदस्ति ययेयमनार्या । लन्यापि खलु दुखेन परिपाल्यते । दृढ- गुगसन्दाननिस्पन्दोकृतापि नश्यति । उद्दामदर्पभटसहस्रोल्लसितासिलतापञ्जर- विवृताप्यपक्रामति । मदजलदुदिनायकारगजयटितवनबटापरिपालितापि प्रपलायते। न परिचय रक्षति । नाभिजनमोक्षते। न रूपमालोकयते । न कुलक्रममनुवर्तते। न शील पश्यति । न वदग्ध्य गणयति । न श्रुतमार्णयति । न धर्ममनुरुध्यते। न त्याग- माद्रियने । न विशेषज्ञता विवारयति । न चाचार पालनति । न सत्यमनुबध्यते । न लक्षण प्रमाणीकरोति । गन्धर्वनगरलेखेव पश्यत एवं नश्यति । अद्याया- रुदमन्दरपरिवर्तावर्तभ्रान्तिजनितसस्कारव परिभ्रमति । कमलिनोसञ्चरण- व्यतिकरलग्ननलिननालकण्टकेव न ववचिदपि रिमाबध्नाति पदम् । अति- प्रयत्नवियतापि परमेश्वरगृहेषु विविधग धगजगण्डमयुपानमतेव परिस्वलति । पारुष्यमिवोपशिक्षितुमसियारासु निवसति । विश्वरूपत्वमिव ग्रहोतुमाधिता नारायणमूत्तिम्। अप्रत्ययबहुला च दिवसान्तकमलमिव समुपस्थितमूलदण्डकोश मण्डलमपि मुञ्चति भूभुजम् । लतेव विटपकानध्यारोहति । गङ्गव वसुजन न्यपि तरङ्गबुढ्दचञ्चला। दिवसकरगतिरिव प्रकटित विवियसद्धान्ति । गुहेव तमोबहुला। हिडम्बेव भीमसाहसकहार्यहृदया। प्राडिवाचिरद्युतिकारिणी। दुष्टपिशाचीव दशितानक्पुरुषच्छाया स्वल्पसत्वमुन्मत्तीकरोति । सरस्वतीपरि- गहीतमोप्ययव नालिङ्गति । जन गुगवन्तमपवित्रमिव न स्पृशति । उदारसत्व- ममङ्गलमिव न बहु मन्यते। सज्जनमनिमितमिव न पश्यति । अभिजातमहिमिव लड्घति । शूर कटकमिव परिहरति । दातार स्वप्नमिव न स्मरति । विनोतपातक्निमिव नोपसपति । मनस्विनमुन्मत्तमिवोपति । परस्परविरुद्धञ्चे- दजालमिव दशयन्ती प्रकटयति जाति निज चरितम् । तथाहि सन्ततमूष्माण- मुपजनयन्त्यपि जाड्यमुपजनपति। उन्नतिमादधानाऽपि नीचस्वभावतामाविष्क- रोति । तोयराशिसभवाऽपि तृष्णा सवयति । ईश्वरतो दधानापि अशिवप्रकृति- त्वमातनोति । बलोपचयमाहरन्त्यपि लघिमानमापादयति । अमृतसहोदराऽपि कटुप विपास। विग्रहवत्यपि अप्रत्यक्षदर्शना । पुरुषोत्तमरतापि खलजनप्रिया। नहि त पश्यामि यो हपरिचितपानया न निभरमुपगूढ । यो पा न विप्र- पाताल- "इत्यादि। .. अन्ते च "तदेवप्रायाऽतिदुटिलक्ष्टचेप्टासहस्रदारणे राज्यतस्मिन् महामोहपारिणि च पौवने, कुमार ! सया प्रयतेया यया नोपरस्यसे जनं, न निवसे साभि, न धिश्वियसे गुरुभि, नोपाम्यसे मुहृद्भि, न गोच्यसे ·लौकिक माहित्ये पद्यप्रकरणम् : महाविः वानः विनिः, यया च न प्रशादसमे विटे, न प्रतार्यमेगल, नाम्दाद्यमे नजर नावलप्यमे मेवरवृतः, न वन्यसे धूतः, न प्रलोन्यसे वनिताभिः, न विडम्बने लाम्या, न नन्मे मदन, नोन्मत्तोरियम मदनन, नासिने विषयः, नादप्यमे गर्गग, नापहिपने मुम्वेन । काम नवान् प्रकृत्यंब घार, पिना व ममारोपिन- मंकारः, तरलदयमप्रतिबद्धन्च मदन्ति धनानि । तयापि नवगगमनोगे मामेवं मम्बरीकृतवान्। इदमेव च पुनः पुनरनियमे। विद्वासनपि मननमपि महामत्वमप्यनिजानमपि पोरमपि प्रचन्नबन्तमपि पुरुषमियं दुदिनीना मली- करोनि राजलमारिनि । मर्वया पित्रा कल्यानः क्रियमागमनुनबनु मवानपीव- राज्यानिमिङ्गलम् । कुलकमानतामुह पूर्वपुरषदां परम् । अवनमय द्विपना सिरामि । उनमय स्वबन्नुवर्गम् । अभिषेशननरन्च प्रारब्यदिग्विजयः परित्रमन् दिजितामपि तब पित्रा मनापनपनां पुनर्षि दमुन्नगम् । अयं च ते कालः प्रतापमारोमयितुम् । आन्दरतापी राजा लोरयदर्शीव मिटादेशो नवनि इन्भेनद- नियावीपसमाम ! उपशान्नवचमि शुक्नामे चन्द्रापीट. तानिरपदावाग्निः, प्रक्षा. न्ति इव, उन्मोन्नि दव, स्वस्दाकृत इव, निमूट इव, अनिषिकन इव, अनिलिप्त इब, अलकन इद, पवित्रान इद, प्रांतहृदयो मन यिन्वा म्वनदनमाजगाम ।" [वाददन] अहो न दल्देश वाचामगोवरया, गम्भीरायंकल्पनया बनवमङ्गमा विभूषिता वागीयं माननम्य न पम्प हृदयदनो हृदये प्रमोदमाननने । याणस्व गैली वागम्नु पाञ्चालीप्रियः गादाययोः ममो गम्फः पाञ्चाली रोनिरिप्यते। सिनामट्टारिकावाचि वापोनिषु च सा मता ॥ दान प्रायः म्वरचनामु पाञ्चालीरीतिरेवापता विनायने । सम्य रचनामु पदपदानां मनोमादावशाना याद मुरविपूर्ण मामञ्जस्यमानिन्टयने न नागन्यत्र क्वचिदवारनि दृष्टिपयम् । ववम्बनाप: पददिन्यामविलाम एवम्य रचनाया वैशिष्टपम्। विटदिन्प्याटवों हि वर्णवनमा प्रपन शिक्टा- नेर दाटोगन "क्वचिन् प्रलयवेलेव महावराहदंष्ट्राममन्यातपरमिन्मना, पाधिनमापनिनादानव कश्तिा" इत्यादि । वमन्नवर्णनामा मगर- लालपापमो शामपि मदुगमनिकोमलाञ्च पदारनीम् । तथाहि :- "अशोक्तालानरनितरमगोमणिनपुरमदारमझमाबरेप सकलजीव- मेरहदयानन्ददायरेच, मामामदिवमेय इति।"

·५६२ संस्कृतसाहित्यविमर्शः अनुप्रासविन्यासोऽप्यस्य वमप्यद्भुतमेव चमत्कारमादधाति :- "इभरलभरल्लोनपल्लववेल्लितलवलीलयं, मधुकरकुलकलङ्ककालोकृत- पालैपाकुसुमपुटमलपु।" महायवेरस्योपमापरम्पराया अपि फिञ्चिनिदर्शनम् : "प्रमेण च कृतं मे पुषि वसन्त इव मधुमासेन, मधुमास इव नवपल्लयेन, नवपल्लव इप कुसुमेन, कुसम इव मधुकरण, मधुकर इव मदेन, नवयौवनेन पदम्।" अस्य विरोधाभासविलासोऽपि दर्शनीयः-"शिशिरस्यापि रिपुजनसन्ताप- शरिणः, स्थिरस्यापि अनवरत भ्रमत, निर्मलस्यापि मलिनीरतारातिवनिता- मुग्पपमलधुने, अति धवलस्यापि सर्वजनरागकारिण.।" अर्थापत्यलङ्कारचमत्वारोऽपि विञ्चिदालोचनीयम्-"कि बहुना तापसा. ग्निहोत्रमलेखाभिरत्सन्तीभिरनिशमुपपादितकृष्णाजिनोतराराङ्गशोभाः फलमूल. भतो यन्पलिनो निश्चेतनास्तरयोऽपि सनिसमा इव लक्ष्यन्तेय भगवतः समीप- यत्तिन., पुनश्चेतना. प्राणिनः।" माणस्य इतिषु मयुरपदविन्यास-समासादतिरेय सर्वत्र वर्गहर- मालयन्तीवानभूयते । यया:- "वाग्राम पाममिव सनियमम्, पंजलप मनोहारिणि विनिहारिणि मनोहारगि, पपंरपूलिपूसरेप मलपारसलबलुलितेषु पपुलावलोवलयप स्तनप।" . दनि प्रकृति-चित्रणम् ·लोक्किमाहित्ये गद्यप्रकरणम् : महाकवि. बागः ५६३ "अनेन च समयेन परिणतो दिवसः, स्नातोत्थितन मुनिजनेनाविधि- मुपपादयता यः क्षितितले दतहस्तमम्बरतलगतः साक्षादिव रक्तचन्दनाङ्गरागं रबिरदवहत । ऊर्ध्वमुसंरकविम्वदिनिहितदृष्टिभिटमपस्तपोधनरिव परिपीयमान- तेजःप्रसरः, विरलातपो दिवसस्तनिमानमभजत । उद्यत्सप्तपिसार्यस्पर्शपरिजिहीं- येव संहृतपादः पारावतचरणपाटलरागो रविरम्बरतलादलम्बत । विहाय धरणि- सलमन्मुच्य बलिनौवनानि शुक्पय इव दिवसावमाने तपोवनतरुशिखरेप पर्वताग्रेषु रविकिरणाः स्थितिमकुर्वत ।" कोदामिदं सूर्यास्तवर्णनं चित्राङ्कित- मिवोट्टङ्कितम् । वस्तुतः काव्यादर्शनिर्दिष्टलक्षणं सर्वतोभावन यदि कुनचिद् घटते तहि तदन वाणकृतावेति निर्विशङ्कम् । 'ओजःतमासभूयस्त्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्।' इति । स्वयं वाणोप्याह हपंचरित गद्यदल्या दुष्करत्वं विवृण्वन् : नवोऽयों जातिरग्राम्या इलेपोदिलप्टः स्फुटो रसः। विकटाक्षरदन्याच कृत्स्नमेकर दुप्परम्॥ पर हर्षचरिते कादम्बर्याञ्च एषां कात्स्येन सङ्गमस्तु नूनं हृदयङ्गम एव सम्पन्नः । अपि च मदनव्ययापीडितस्य पुण्डरीक्स्य, कपिजलमुखेन पोदृश्या प्राजलया प्रौढया च वाया भत्संना विदधाति:- 'सखे पुण्डरीक ! नंतदनुस्पं भवतः। क्षुद्रजनक्षुण्ण एप मार्गः। घंपं. धना हि सापयः । कि यः कश्चित्प्रात इवात्मानं विश्लवीभवन्तं न रत्सि। पुतस्तगापूर्वोऽयमन्द्रियविप्लवो, येनास्यवं कृतः। पव ते तद्धयम्। कासावि- न्द्रिमजयः ।.....निरुपकारो गुरुपदेशविवेक', निप्पयोजना प्रबुद्धता, निकारणं भानम पदत्र भवादृशा सपि रागाभिपड़ः क्लुपीरियन्ते, प्रमादरचाभिभूयन्ते।" । इति । वस्तुतः वाणवाणी कामपि अनन्यसाधारणी नपुणीमाविष्वरोति, न पदापि लौकिमितिधमतो अनुमानाति सपक्ष्पापसंकल्पानाम् । ज्यालयानि नरम निरीक्षणधियम् । प्रस्टीकरोति लम्पावसरं दिक्टपदप्रपोगपाटवम् । उपतालयति पदलालिन्यम् । प्रनाति गम्भीरभावामुमस्तबरम्। प्यतोररोति प्रलम्ब- समासदासर्वदुषीम् । आलम्बन च शम्दारभ्यरमपि ययास्थानम् । पचित्तननं परोनि, अन्यत्र मत्सनम्, इतरत्र गर्जनम् । एषत्र निदिहाति, अपरनोपदिशानि । सर्वत्र परिपप्णाति भारतीयमंतिम्, अनुपालपनि आपमर्यादाम्। संस्नौति ऋयोन ·संस्कृतसाहित्यविमर्शः निन्दति क्षुद्रान् । धर्म प्रबलयति, अवहेलपत्यधर्मम् । कि किन्न करोति सत्कवि- समुचितमखिलमेव । विति च प्राचीन परम्पराम् । प्रकर्षयति विधान् । उत्कर्षयति क्षत्रियान् । बिरसयति लक्ष्मीम् । सरसयति सरस्वतीम् । प्रदर्शयति आदर्शम् । निदर्शयति जीवनपथम् समीचीनतया । इत्यत्र तु नास्त्येव सन्देहलवः । स्थान एव खलु विदग्धमुखमण्डनकृद् विदग्धशिरोमणिः श्रीयमराजो बाणवागोमबस्तनयायंया प्रशसति:- रुचिरस्वरवर्णपदा रसभावयती जगन्मनो हरति । साकि तरुणि! नहि नहि वाणी वाणस्य मधुरशीलस्य॥ त्रिलोचनमहाभागेनापि सम्यगालोचितम् :--- हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः। भवेत्कविकुरङ्गागां चापल तत्र कारणम्॥ गोवर्धनाचार्येण तु इपद् याल्लिखितं यत् सरस्वत्या स्वयं वाक्प्रागल्भ्य- मवाप्तुं पुंरूपेण बाणावतारो गृहीत.। तथाहि :- जाता शिखण्डिनो प्राक् यया शिखण्डी तथाऽवगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्त वाणो वाणो बभूव ह ॥ नलचम्पूकृत त्रिविक्रमभट्टमहोदयोऽपि बाणस्य लोकप्रियतामभिलक्ष्य शंसति:- शाश्वद्वाणद्वितीयेन नमदाकारचारिणा। पनुदेव गुगाइयेन नि शेपो रन्जितो जनः॥ अपि च:- याणीपाणिपरामृष्ट • धौगानिक्याणहारिणीम् । भावयन्ति क्यं यान्य भट्टयाणस्य भारतीम्॥ सर्वलोपितो "बाणोच्छिष्ट जगत्सवम्" इत्यक्तिस्तु वाणासायाः परां रोटिमवनगाहे। मपि रेचन परितमभिलक्ष्य :- माणस्य पंचरित निखितामुदीक्ष्य । मस्ति मात्र वितास्त्रमदं त्यन्ति । रस्परपोषन्ति, किन्तु सम्भवेरपदादिकादम्बरीरधनापूर्वतनं वृत्तमिदम् । मायामहे याचनामोन्दारितमादधाति होमोप्तरं वैशिष्ट्यम् । प्राविपरोनि च परे-पद पाणायाद्भतवर्णनासक्ति परिवधिप्रणवारताञ्च । अयमपि प त समा.

·लौकिक्साहित्ये गद्यप्रकरणम् : महाकवि. वाण: द्रियामहे । प्रभाकरवधनस्य यदपूर्व वर्णनमालेत्यापितमिव कृत पचरिते न तद्वा- विषयतामवगाहते । यद्यपि षष्ठतमे उच्छ्वामे च सिंहनादस्योपदेशः कादम्बरीगत- शुक्नासोपदेशेन सह स्पर्धा विपत्ते, तथापि कादम्बरी कादम्बरी एव हर्षचरितञ्च हपंचरितम् । को नाम समुत्सहेत ह्मचरितं कादम्बरीतुलामधिरोयितुम् । युक्त- मेवोक्त केनाप्यभियुक्तेन: दलेपे येचन शब्दगुम्फविषये वेचिद्रसे चापर- लडारे कतिचित्सदयविषये चान्ये क्यावर्णने। या सर्व गभीरधीरकविता-विघ्याटवी-चातुरी- सञ्चारी कविकुम्भिकुम्भभिदुरो बाणस्तु पञ्चानन ॥ पार्वतीपरिणये च बाण. कविसार्वभौमत्वेन संस्तुतः: "अस्ति कविसार्वभौमो वत्सान्वयजलधिकौस्तुभो वाणः। नृत्यति यद्रसनायां वेधोमुखरंगलासिका वाणी ॥ इति अस्य महाक्वेरनुपमकवित्ववंभववशात् प्रहृष्टमना प्रधान. श्रीहर्षः श्रीबाणाय अमिता द्रव्यराशि विततार । तया उपदलोक्तिम् येनापि:- "हेम्नो भारसनानि वा मदमुचा वृन्दानि वा दन्तिनाम्, थीहपंग समपितानि क्वये बाणाय कुत्राद्य तत् । या वाणेन तु मूक्तिनिवररदृद्धिता कोर्नय- स्ताः क्ल्पप्रलयेऽपि पान्ति न मनाक मन्ये परिम्लानताम् ॥ स्थाने खल्वेतत् प्रशसोल्लासविज़म्भणम् हृदयवताम् इति । नूनमप्रतिम. प्रतिभाचमत्कृता वाणस्य कृतिरनन्यसाधारणतया संस्कृतवाहमयेऽभितो विलसति ।। को नाम तस्याश्चमत्तृतिचाइनामपह्नोतुं प्रकल्पेन इति । वाणभट्टस्य समयः यनो याणभट्टोऽयं कान्यकुम्जाधिपस्य हर्षदेवस्य सभापण्डितः आसीन हपंदेयस्य च स्थितिकाल घस्त ६०६ तमोऽवधारित कालविद्भिरतो बाणभट्टस्या- ऽपि स एव समयोस्तीति सन्देहातीतम्। कतिपयरन्तरङ्गप्रमाणाप्येतदेव निश्ची- :- तस्य । प्रस्न ११५० तमसम्भवेन आलङ्कारिण स्प्यरेण स्वीये अन्दूर- सरस्व पंचरितस्योल्लेय. कृत । स्त १०५० तमनदेन क्षेमेन्द्रेण स्यरचनामु बाणनाम्न उल्लेख. कृतः । न १०६९ जातेन दहितकाम्यालसारस्य टीका.

·५६६ सस्कृतसाहित्यविमर्श कारेण नेमिसाधुना यत्रतत्र कादम्बरी-हर्षचरितयोरुद्धरणानि प्रदत्तानि । एवमेव भोजदेवेनाऽपि ऋ० १०२५ तमे लब्धस्थितिकेन स्वकीय सरस्वतीकण्ठाभरणे 'यादृग्गविधौ बाण पद्यबन्धे न तादृश' इति बाणस्य प्रशस्तिरारचिता । के० १००० सम्भवेन धनञ्जयन दशरूपके बाण सस्मृत । इत्थमेव आनन्दबधनेन वामनेनापि बाणो न मुक्त । कि बहुना, द्वादशशताब्द्या आरम्य अष्टमशतक. पर्यन्तजातं प्रधानभूत सर्वैरपि ग्रन्थकृद्धि महामहिमशालिनो बाणस्य नाम कीतितम् । तेन अपरिहार्यतया सप्तमी शतान्येव बाणस्य समय इति निश्च. अचम् इति दिक् ।

·महाकविः दण्डी (अस्त ६००) १-परिचय । २-दण्टिनः माहि यम् । ३--प्रय प्रमुखप्रबन्या । ४. दातुमारचरितस्य प्राधान्यम् । ५-दण्डिन प्रास्ति । -नद्रचनानिद- नम् । ७दण्टिजीवनवृत्तम् । ८-दण्डिविपर्य दन्तक्या । परिचय. अय गद्यकविकुलललामभूतो भरतभूमण्डलमण्डनायमान , महामेधावी, वयवाचामप्रणीः गद्यवन्यपुरधरः, पण्डितपुरन्दरोग्यं दण्डी नाम मंहानि. संस्कृतसाहित्यमहाम्बरेम्वरमणिरिव प्राचारानि-इति सर्वेषा काव्यकलान- शोलनपराणा विदितमेव । क्वेरस्य सुललितपदविन्यासमालोनि, मधुरमपुरतर- भावावेशसम्भूतानि, प्रसादगृणाम्फितानि काथ्यरलानि कस्य पल रसिकन्य मनःप्रोति नोपजनयन्ति । नूनममी सविद्ये गद्यविक्दम्बवे परा ख्यातिमन्मन, इत्यत्र नास्ति कस्यापि वमन्यम् । अतएव-"कविर्दण्डी पविर्दण्डी कविण्डो न संशयः" इत्याभणिनि. सस्य विपर्य सुप्रसिद्धा। दण्डिनः साहित्यम् यत्रभवती दण्डिनः निन्बन प्रय एव सन्दर्मा विलमन्ति प्राधान्येन । गद्यमयं काव्यं दशकुमारचरितम्, अलङ्कारमयो ग्रन्थ वाव्यादरा, छन्द शास्त्रमया छन्दोविचिनिश्चेति । उक्नञ्च पविराजेन राजशेखरेण:- प्रपोग्नयस्पयो देवास्त्रयो वेदास्त्रयो गुणाः । अयो दण्डिप्रत्याश्च विप लोरेप विश्रुताः ।।' परं तर एन्दोविचितिविषय विमांश विनिपचन्त। चन प्रस्था- पन्ति यत् 'लिपनीव तमोगानि' इन्यादिपचत्य काय्यादा मुवटि चोभय- श्रय दर्शनान्, एवं मच्छर टिक्दामारचरितयो. सामामिपचित्रपमानासाच्च, मृत्यदिग्नाटयमेव दग्निस्ततायो प्रत्य इति। एक मरिशमारत' नाम नाटक- १. मिद गाईघरपद्धती ममद्यत राज सरनाम्ना । २. क. पादर्श २२२६ । मृच्छाटिरे च १३४ । .

·- संस्कृतसाहित्यविमश मेव दण्डिनस्तृतीयप्रवन्धत्वेनाभिप्रयन्ति । पर नाटकमिद मालाबारप्रान्सीयस्य उद्दण्डरगनाथकवे ' कृतित्वेन कालविद्भिरधुना निश्चितत्वात् नेद दण्डिप्रणीत- मिति निर्विशङ्कम्। अपरे 'द्विसन्धान'नामक काव्यमेव दण्डिन तृतीया कृति इति प्रतिपा- दन्ति, भोजदेवमतमालम्ब्य । तथा चोपपत्तिरूपेण च निम्नातिपद्यमपि ते पुरस्कुवन्ति उदारमहिमाराम प्रजाना हर्षवर्धन । धर्मप्रभव इत्यासीत् ख्यातो भरतपूर्वज ॥ इति ॥ अन्ये तु 'अवन्तिसुन्दरी नामक गद्यकाव्यमेव अस्य तृतीयकृतित्वेनाभि मन्यन्ते। अवन्तिसुन्दरी दशकुमारचरितयो कथावस्तुसाम्यमेवोक्तनिर्णये विनिगम- पत्ये नाङ्गीकुर्वन्ति । एव यद्यपि बहवो बहुविधमत्र व्यवतिष्ठन्ते, तथापि तत्वतो विमृश्यमाने, अवन्तिसुन्दरो क्या एवास्य तृतीया कृतिरित्यैव कल्प साधीमान् प्रतिभाति । यत अवन्तिसुन्दरीकथानक, दशकुमारचरितकथानकेन सह साजात्य भजते। काव्यादर्शस्य जयालकृतटोकायाञ्च अवन्तिसुन्दरीकथाया उल्लेखो- ऽपि खल्वमुमेवार्य समर्थपति । छन्दोविचितिमेवास्प तृतीयकृतित्वनाङ्गीकुर्वता मत तु न श्रद्धेयम् । यत छन्दोविचितिरिति छन्द शास्त्रस्यवाभिधानान्तरमिति गभीरगवेषणया निश्चितप्राय सम्प्रति। न खलु कस्यचिद् ग्रन्थान्तरस्य नामतत् । विञ्च “सा विद्या नौविवक्षणाम्" इत्यत्र कविना सा विद्यारूपेण स्मृता न खलु प्रत्यरूपेण, इत्यपि धचनम् छन्दोविचितेन्यान्तरत्वप्रतिषेधे विनिगमक भवति । पद्यपि, पेचन, अन्तिमुन्दरोक्याया भाषाया क्लिष्टत्व लिष्टत्वमाश्रित्य, दडिलीभेदानुरोधन च, ता दण्डिातित्वेन नाभिनन्दन्ति, तथापि मतभूयस्त्व- यलेन अन्तिसुन्दरीक्याया एव दण्डिकृतित्वेनाङ्गोकारो न दोषाय। ये तु खल दाधुमारचरितस्यापि, तत्र दण्डितवाय्यादर्शोपलालितनियमभङ्गदर्शनाद् दपितित्वमङ्गोवर्नु मोत्सहन्ते तेऽपि न श्रद्धया । दशकुमारचरितस्य, काया- दर्शसम्भवात्प्राक्तनकालाविर्भावसम्भवात् । ये च पुन 'शायादों' पलापरिच्छेद- परामत 'पशपरिच्छेद मेवास्य तृतीयप्रत्यत्वेनाभिप्रयन्ति मन्ये न तेमादरणीया, पायाददापरिशिष्टयन क्लापरिच्छेदाङ्गोपारान्न तु स्वत मन्यस्पेति दिए ।

·लौकिकमाहित्ये गधप्रकरणम् : महाकविः दण्डी तिशयहृद्यमनवद्यच्च गद्यमयं काव्यम् । तच्चतन् पूर्वपीठिका, चरित, उत्तरपीठिकति निविभागंर्गुम्फिनमप्टाभिरुच्छ्वासरुपनिबद्धम् । यस्य भाषामङ्गोमुद्दिश्य केवलं चरितास्यं मध्यभागमेव दण्डिकृतमभिमन्यन्ते परोक्षका । यया मध्यभागस्य भाषा सुललितपदावलिसमलवृत्ता, प्रसादगुणगुम्फिता मधुरमयुरा च वरोत्ति न तया पूर्वोत्तरखण्डयो इति भाषाकृतभेदमवष्टभ्य पूर्वोत्तरखण्डौ न दण्डिविरचितावित्यनुमिन्वन्ति केचनालोचका । किन्तु तयाविध भाषाभेदें पुरस्कृत्य तादृशानुमान न खल मानाईम् । भाषामङ्गया विषयानुबन्धिन्वात् फवस्तात्कालिकमनोवृत्तितरङ्गनिवन्धनाच्च एक एव कवि कदाचित् मुधिरप्ट- बिल्टपदानि प्रयुद्धक्ने कदाचिच्च कोमलानि सरलानि च ! न तावता तकृते मिन-बत्तुं क्त्वानुमान सामन्जस्यमुहति । अस्मिन् हि दशकुमारचरिते, दशराजकुमाराणा देशविदेशाटनानुभवाना- मुच्चावचत्रियाकलापोपत्रमाणा, विविधपराक्रमाणाञ्च मनोरज वर्णनमनन्य- साधारण्या सहृदयहृदयग्राहिण्या सुललितमयरया च वाण्या कृतमस्ति । सुबन्धुरिव नासो 'प्रत्यक्षरसलेपमयप्रसन्यवन्ये निवघ्नाति मन । नापि बागभट्टयदस्मं रुचिरस्वरवर्णपदानि रोचन्ते । प्रसादमपुराणि ललितललितानि भावगभितानि पदान्येवास्म स्वदन्ते। बाणभट्टवन् प्रलम्बसमामसत्तिो वाश्यविन्या- मोऽप्यस्य नाक्पंणविपयः। पदार्य-विस्पप्टता, नव्यभावसमभिव्यक्नि , कोमल- कल्पना-कमनीयता, विचारवशारद्यमेव च दण्डिनो गद्यमयप्रबन्धस्य खल्वनितर- मस्पृष्टं वैशिष्ट्यम् । प्रसादमापुरीमृतोऽनुप्रासमयपदविन्यासप्रयास एवास्य क्वे.' सरलातिशायी इलायाहाँ गण.। विश्चास्य महाक्वेस्ततच्चरित्रचित्रणमपि विलक्षणमेव भाति । पामाणां मजीवता, रोचिष्णहस्पिदिलाम, हृदयङ्गमा भ्यङ्गधमनी, अनन्याशछल. छद्मपरिच्छदाच्छन्नपूर्ताना, फूटकपटकौटिल्ययताना विप्रवेशयराणा नराणा पुंचलीताञ्च कुट्टिनीना वाराङ्गनाना, तदानीन्तनजनसमाजे प्रवर्तमानाना- माचारय्यवहाराणाञ्चानुरपनयोपनतं किमपि हृदयावर विस्फटं वर्णन न परम सचेतसाचेताच क्यति । दण्डिन. प्रगस्ति. तद्रचनानिदर्शनच्च नूनमत्र स्थापि अभियुक्तस्यानिमायोक्निरियं मुनरा सगण्नेत दन्डिनः प्रशस्तिविषय पुरस्कृत्य- पविरविदितो दण्डो भूमन्डलमानीभूत सनतम् । यस्य हि पविनामा मुपामा मया भजने॥

·लौकिकसाहित्ये गद्यप्रकरणम् : महाकविः दण्डौ ५७१ 'अरत्नालोक्संहार्यमवायं सूर्यरश्मिभिः। दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तम ।। इति । [काव्यादर्श २।१९७] बाणवणितशुक्नासोपदेशमाघारीकृत्येव रचितं प्रतीयते । अपि च दण्डिना वाणमयूरयोः प्रशस्तिरप्यारचिता :--- भिन्नतीक्ष्णमुखेनापि चित्रं वाणेन निव्य॑यः । व्यावहारेप जही लीलां न मयूरः.... किञ्चावन्तिसुन्दरीकयायां कादम्बरीवर्णनं, बाणस्य प्रसिद्धक्यया सह साजात्यं भजते, अतः दण्डिनो वाणपश्चात्कालभवत्वं साधपति । परन्तु दण्डिनः दाली बाणलीतो नितरां भिद्यते। वाणः क्लिष्टदिलष्टसमासबहुलां वोक्तिप्रभूत्य- लद्धारालकृतां भाषां समुपलालयति, दण्डौ च पुनः सरला प्रासादिकगणगुम्फ्तिा भाषामभिनन्दति । यदि नाम दण्डो वाणतो परवर्ती स्यात् तस्य भाषाऽपि वाणकृत- रचनाशल्याऽवश्यकत्वेन प्रभाविता भवेत् । न च मानयाऽपि तथा प्रतीयते । अतः न स बाणपरवर्तीति निविदाम् । डा० वानटमहोदयश्च प्रतिपादयति यत् सिंहालिभाषायां 'स्वभावालङ्कार' नामकस्यालङ्कारप्रन्यस्य रचना काव्यादर्शमाश्रित्य कृता प्रतीयते। अस्य ग्रन्यस्य रचयितू राजः सेनस्य समयश्च एस्त ८४६-८६६ मितः। किञ्च संस्त ८१४ तमे कर्मादकीयअलङ्कारप्रन्ये रविराज-माणनाम्नि काव्यादर्शस्य पुष्क्ला छापा प्रतीयते अतः दण्डिनः समयःरास्त ८०० अन्दमिताप्राक्तन एव सम्भवेत् । एतदतिरिक्तमिदमपि विचार्यम् यत् काव्यादों पञ्चमशताब्दीभवस्य राज्ञा- प्रवरसेनेन विरचितस्य सेतुबन्धकाय्यस्यापि नाम स्मयंते तेनाऽपि प्रतिपत्तुं शक्यने यद् दण्डिन याविर्भावकाल: क्वचित शस्त ५०० त आरम्प ८०० शतकमध्यम एवं प्रतिभाति । फिन्च दशकुमारचरितस्य भौगोलिकं वर्णनं राजनीतिचित्रणञ्च राजो हर्षवर्धनात्पूर्वतनस्य भारतस्य स्थिति सूचयति । अतः दण्डिनः स्थितिकालः रास्त. तमदेशीयः प्रायशः सम्भवेदिति यक्तमनमातम ।

·सस्कृतसाहित्यविमर्शः तदस्य रचनायाः स्वरूपनिदर्शनदिशारिञ्चिदिवार प्रदर्शयामः । तद्यया- "अयुगाशरः शरशयने शाययिष्यति', 'असत्यनास्य नास्यं संसृज्यते', 'अनेकस्यानक आतङ्कश्चिरं चिकिसत्सकरसंहार्यः संहृत.', 'स्वदेशो देशान्तरमिति नेयं गणना विदग्धस्य पुरुषस्य', 'आत्मानमात्मनाऽनवसाद्यंवोद्धरन्ति सन्त', 'न झलमतिनिपुणोऽपि पुरुषो नियतिलिखिता लेखामतिक्रमितुम्', 'इह जगति न निरीह देहिन श्रियः श्रयन्ते', 'जीवितं हि नाम जन्मवता चतुःपञ्चाप्यहानि ।', इति। फिञ्च--"एवं मिलितेन कुमारमण्डलेन सह चौडोपनयनादिसंस्कारजात- भलभत। ततः सकललिपिज्ञान, निखिलदेशीयभायापाण्डित्यं, पडङ्गसहितवेद- समुदायकोविदत्वम, काव्यनाटकाख्यायिकेतिहासचित्रकथासमन्वितपुराणगण- नपुण्यम्, धर्मशब्दज्योतिस्तकंमोमासादिसमस्तशास्त्रनिकरचातुर्यम्, कौटिल्यकाम- ग्दकोशदिनीतिपटलकौशलम्, वीणावशेषवादाक्ष्यम्, सङ्गीतसाहित्यहारि- त्वम्, मणिमन्त्रौषधादिमायाप्रपञ्चचञ्चुत्वम्, मातङ्गतुरङ्गादिवाहनारोहण• पारवम्, विविधायुधप्रयोगचणत्व, चौर्यदुरोदरादिक्पटकलापप्रौढत्वञ्च तत्तदा चार्येभ्य. सम्यग लब्ध्वा यौवनेन विलसन्तं, कृत्यप्वालसंत कुमारनिकरं निरीक्ष्य स महीवल्लभः 'अह शत्रुजनदुर्लभः" इति परमानन्दममन्दमविन्दत।" इति । अपि चन्- --"कुमारा माराभिरामा रामास्त्रपौरुपा रुपा भस्मोकृतारयो रपोपहसितसमीरणा रणाभियाननाम्युदयाशसं राजानमकार्युः।" दण्डिनः कालः दण्डिन. फालनिणिनीपवः बहवो बहुविध प्रतिपादयन्ति । केचनागद्य- वायकृतामग्रणी मन्यन्ते । अयमेव सस्कृतसाहित्ये गद्यबन्धस्य आद्य. प्रवर्तक इति स्वीयुर्वन्ति । अपरे दण्डिनं बाणभट्टपूर्वकालभव, अपरे तदुतरकालभवमन्यः पन्ति । एवं दण्डिन. प्रादुर्भावकालमालम्व्य नास्ति कश्चिदेकः सर्वसम्मतो निर्णय । क्षेचन संस्त ८००मितः काल एवास्य स्थितिकालः । अपरे रास्त ८४६ शताग्दा• दारभ्य ८६६ मिसपर्यन्त एवास्य निश्चित. काल इति व्यवस्थापयन्ति इति । परन्तु दण्डिप्रणोतवाय्यादर्शावलोक्नेनंतदनुमान न दुशकम्, पदयं पविकुलगुरोः पालिदासादयरज एव। यतोऽस्य पाप्यादर्शसन्दभंपठितेषु पति- पपंप पपेप कालिदासीयपचाना प्रभाव; प्रध्यक्तं प्रतीयते । तद्यथा:-कालि. दासस्य "मलिनमपि हिमांदोलम लक्ष्मी कनोति" इत्यंशस्य, दण्डिना स्यदायादों "म सभी तनोतीति प्रतीतिसुभगं पध" इति रूपेणोटरणं कृतम् । इति हेतोः पारिवासादयामोध्यमिति प्रतिपद्यते । दण्डिनो निम्नाङ्कित पद्यम्- ·लोक्किमाहित्ये गद्यप्रकरणम् : महाकविः दण्डी 'अरत्नालोक्संहार्यमवार्य सूर्यरश्मिभिः। दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तम।। इति । [काव्यादर्श २०१९७] बाणणिताक्नासोपदेशमाघारीकृत्यंव रचितं प्रतीयते । अपि च दण्डिना बाणमयूरयोः प्रशस्तिरप्यारचिता : भिन्नतीक्ष्णमुखेनापि चित्रं वाणेन निव्यंयः । व्यावहारेप जही लोलां न मयूरः... किन्चावन्तिसुन्दरीक्षायां कादम्बरीवर्णनं, वाणस्य प्रसिद्धषयया सह साजात्यं भजते, अतः दण्डिनो वाणपश्चात्कालभवत्वं साधयति । परन्तु दण्डिनः हली बाणलीतो नितरां भिद्यते । वाणः क्लिष्टलिप्टसमासबहुलां वोक्निप्रभृन्य- लङ्कारालद्धतां भाषां समुपलालपति, दण्डी च पुनः सरलां प्रासादिक्गुणगुम्फितां भाषामभिनन्दति । यदि नाम दण्डी वाणतो परवर्ती स्यात् तस्य भाषाऽपि दाणकृत- रचनाल्यावश्यक्त्वेन प्रभाविता भवेत्। न च मात्रयापि तया प्रतीयते। अतः न स बाणपरवर्तीति निर्विशङ्कम् । डा० यानेंटमहोदयश्च प्रतिपादयति यत् मिहालिभाषायां स्वनापालङ्कार' नामवस्यालङ्कारप्रन्यस्य रचना काव्यादर्शमाश्रित्य कृता प्रतीयते। अस्य प्रन्यस्य रचयितू रानः सेनस्प समपश्च रास्त ८४६-८६६ मितः । पिच रास्त ८१४ तमे कर्मादकीयअलङ्कारप्रन्ये कविराज-मार्गनाम्नि काव्यादर्शस्य पुष्पला छाया प्रतीयते मतः दण्डिनः समयः रास्त ८०० अन्दमितात्मानन एव सम्भवेत् । एतदनिरिक्नमिदमपि विचार्यम् यत् काव्यादर्श पञ्चमाताब्दीभवस्य राजा- प्रवरसेनेन विरचितस्य सेतुबन्धकाय्यस्यापि नाम स्मयंते तेनापि प्रतिपदाक्यले यद् दण्डिन आविर्भावकालः क्वचित रास्त ५०० त यारम्य ८०० दातकमध्यग एव प्रतिनाति । किञ्च दशकुमारचरितस्य भौगोलिकं वर्णनं राजनीतिचित्रणञ्च राज्ञो हर्षवर्षनात्पूर्वतनस्य भारतस्य स्थिति मूचयति । अतः दण्डिनः स्थिनिपाला रास्त- ६०० तमदेशीयः प्रायाः सम्भवेदिति युक्नमनमानुम् । दण्डिनः काव्यादर्शमुद्दिश्य पंश्चिदभिधीयते यन्षम्यचिद् राजो राजवर्मणः सनुमध्यापमितुमेव दण्डी दशकुमारचरितस्य रचनां व्यदयात् । राजवर्मा चंप काञ्चीशासकः दर्शवपर्मावलम्बो चामोन् । यस्य सासनवाला बालविद्भिः रास्त ६९० तः आरम्य रास्त ७२५ पर्यन्नः निर्णीत । अन्तिमुन्दरीक्यामन- रघ्य दण्डिसमयः रास्तमप्तमाताज्या अन्तिम घर सम्नयति । पुणन्नि चाममेव १. वेवर निमर्गत एवामानुभवमरत्नालोरोच्चमप्रदीपप्रभारनेयमति- गहन तमो यौवनप्रभवम् । [भादम्बरी] ·५७२ सस्कृतसाहित्यविमर्श कल्प प्रमाणान्तराष्पपि । विद्वद्वरकाणेमहाभागेनापि क्वेरस्य समय स्त- ६०० मित एव निर्धारित । नीलोत्पलदलश्यामा विज्जका मामजानता। वृर्थव दण्डिना प्रोक्त संवंशुक्ला सरस्वती। इति शाङ्गंधरपद्धतिपठितेन श्लोकेन विभाव्यते, यद् अस्या विज्जकाया पानि खास्त ८५०तमदेशीयविरचितेषु ग्रन्थेषु उपलभ्यन्ते । अतोऽस्य समय स्त ८५० त पूर्वतन एव सम्भवेत् । किञ्च- सरस्वतीय कर्णाटो विजयाङ्का जयत्यसौ। या विदर्भगिरा वास' कालिदासादनन्तरम् ॥ इत्यनेनाऽपि शाझंघरपद्धतिस्मृतेन सम्भाव्यते यदि नाम विजयाङ्का विज्जका च एक्व भवेत् तहि सा द्वितीयपुलकेशिन सूनो चन्द्रादित्यस्य महिपी विजय- भट्टारिका विजयाद्धेतिनाम्ना प्रसिद्धा । तस्या समय शस्त ६६० तमान्तिके पर्यवस्यति । तदेव दण्डिन काल खंस्ते ६०० तमशतके एव विभावनीय। दण्डिवृत्तम् दण्डिनो जीवनवृत यद्यप्यद्यावधि न पूर्णतया जातम्, किन्तु सम्प्रति अवन्तिसुन्दरीकथाभिषो अन्य समुपलब्ध । प्रन्योऽय दण्डिविरचित एव सम्भाव्यते । अस्मिन् ग्रन्ये दण्डिनो जीवनवृत्त किञ्चिद्विस्तरश समुप्रथितम् । तेनावधार्यते पद्दण्डो महाभाग विद्वद्वरस्य दामोदरस्य प्रपौत्र आसोत् । दामोदरोऽय स्वप भारयिरेवायवा भारवे कश्चिदन्तरङ्ग सखा सम्भवेत् । श्री दामोदरस्य मनु मनोरय । मनोरयस्यापि वेदा इव चत्वार पुत्ररत्नानि जातानि । तेषु लघिष्ठोऽपि सन् वीरदत्तोऽतिप्रौढो दार्शनिक । तस्माद् गौरीनाम्न्या विदुष्या लब्धजन्मपरि- ग्रहोज्य पण्डितमण्डलमण्डनो दण्डोति । काञ्चीपुरी चास्य निवासस्थानम् । बाल्य- काले एवास्प पितरौ पुरन्दरपुर यपतु । असौ च दण्ड पारी नैष्ठिकब्रह्मचारी आसीत् । अस्य विषये एक प्रयाद प्रचरति यद् वसु ब्रह्मचारिणा नगरनिवासो विहित । सहिपानानुगप्पन पदा देण्डी कस्मिश्चिनगरे वासमुपकल्पयामास तदा सनगराधिपतिता स्वक्ल्याजनाना शिक्षणाय स शिक्षकपदे न्ययोजि। तथा नियो- जितस्य तस्य रसिश्ताप्रवर्ष स्वरल्यामुखेन निशम्य स राजा सदोयनिष्ठासु सग रामपत। अवगतवृत्तान्तो दापपि राजान दारिद्रयमुपवर्णपित सुभा- १ अन एकागो दग्दीति नाम्ना प्रसिद्ध ।

·लोविक्नाहित्य गद्यप्रकरणम् : महाकविः दण्डी मनुररोय । तयानुदश्च राजादारिद्रयाष्टकं विरच्य यदव दण्डिने समर्पयति, तदेव दण्डिनं सस्मिनवदनमवलोक्य विदिततन्मनोनाबो राजा निश्चिकाय यद् 'अननुभूत- दारिद्वयम्यापि यया मम तवर्णनप्रकर्षस्तयंयास्य नटिकस्यापि कृतिमा रमिक्ता न तु वारूविक िनि तदपि तस्य तपःपूनमनमो ब्रह्मचर्यप्रकर्ष निश्चिन्य मम्मान- विशेषमारचयन्। दण्डिविपये दन्तकया अपि च दण्डिनो निमगंमुनगामलौकिकी लालिल्यमलिनरचनावचनालि प्रन्यापयितुमेका कपोलकल्पिता क्या विरचिना विभाति तन्प्रशंसकजनरिति यदे- पदा दण्डिकालिदामयोः कतरो ज्यायान् इत्यत्र साक्षात्मरस्वन्या निगंयमभिका- हमिभिः विद्वद्भिः सरस्वत्या आवाहनमारचिनम्। तत. सीभूता भारी क्यापि दिव्यया गिरा ज्दानहार यद्-"विदंण्डी कदिर्दण्डो कविर्दण्डी न संगमः।" तदा किन्चिमः कालिदासः परर--"कोन्हं रण्डे ?" तदा सा प्राह-स्वमेवाहं त्वमेवाहं त्वन्तु साक्षात् सरस्वनी।" इति। अपरे विमर्शवास्तु पविशव्दम्य बट्टददनं दण्डि-प्रादुर्भावोत्तरकाल एवं सज्जातम् । पूर्वन्तु द्विवचनमेवामीन् । जाने जगनि वामीरी कदिरिन्यनिघाउनबन्। क्वी इति तनो व्यामे क्वस्वयि दडिनि ।। इति । 'मपुराविजया'स्वकाव्यश्वविन्या क्याचित्सरमवन्या गङ्गादेना यावार्य- दण्डिनः निरतिदायप्रसंगनमुपदलोक्तिम् । तद्यया- आचायंदण्डिनो वाचामाचान्नामृतमम्पदाम् । विरामो वेघमः पन्या विलाममणिदर्पणम् ॥ इनि। इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः पदवाक्यप्रमाणारावारीणः श्रीमदाचार्य- द्विजेन्द्रनायशास्त्रिसिद्धान्तशिरोमणिविरचिने संस्कृत. साहित्यविमतिय प्रन्य दशमः परिच्छेदः।

·एकादश परिच्छेद नाट्यशास्त्रम १--नाट्यशास्त्रस्याविर्भाव । २-भरतरचितनाट्यशास्त्रम् । ३-नाट- केपु भाषा । ४–रसप्रपञ्च । ५---किन्नाम तावन्नाटयम् । ६-नाटयाविर्भाव- काल । 'नाट्यशास्त्रस्याविर्भाव सस्कृतसाहित्ये नाटयशास्त्र हि खल्वतीव महनीय पदमलङ्करोति । नाट्य- शास्त्र नाम कदा कुत्र कुतो वा प्रादुरभूदिति महान् प्रश्न । यद्यपि सोऽय प्रश्नोऽद्यापि साधनसौकर्याभावाप्नदन्तया निर्गतु सुकर , तथापि सम्प्रत्युपलब्धप्रकीर्णशीर्ण- साहित्यकणिकाभिरेतत्तु वक्तु पार्यते यन्मुनिवरो भरताचार्य एव नाट्यशास्त्रस्या- दिम प्रवर्तक । भरताचार्यप्रतिभालताप्रसूतप्रसूनमेवेद किल' यन्नाट्यशास्त्र नाम। तदस्य शास्त्रस्य भरतोपजत्वाभ्युपगमेऽपि कुतो लब्धमस्य बीज तेन महा- भागेनेति भूयोऽपि प्रश्नान्तरमुज्जृम्भते । तत्समाधिस्तु स्वयमाचार्य एव विधत्ते जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् सामन्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि ॥ इति। तदेतेनोपन्यस्त भवति यद भगवद्वेदेभ्य एव नाटयशास्त्रस्य बीजमुपलब्ध- माचार्यणेति । वेदेषु यत्र-तत्रोपलब्धकथनोपकथन-सवाद सङ्गीतादि यन्नाटकीयतत्य तदेवास्ति वस्तुतो नाट्यशास्त्रप्रवृत्ती वीजम् । ततश्च रामायणे समुपलभ्य- मानाना नटनत्तकरङ्गमञ्चादिशब्दाना प्रयोगा, महाभारते च प्रयुक्ता नट- रगशालादिशारदा ध्यनयन्तितरा तदानीन्तने काले नाटकाना प्रचारप्राचुर्यम् । सदन च कविकुलमूर्दन्या धन्यतमा भासकालिदासादयो महाक्वय शास्त्रस्यास्य घोसमृद्धिमतितरा वितेनिरे। तदेवमय भारतीय नाट्यशास्त्र विश्वसाहित्ये सर्वो. रवण सर्वप्राथम्येन च देदीप्यमान महापरलमिव विरसति सर्वेपा लौरिकाना परोसपाणाञ्च आदरास्पदीभूतम् । तदित्यमिद भारतीयनाटयशास्त्र वेदेश्य एव प्रभवप्रसादमासाद्य आद्यमुनिभरतभासपालिदासभवभूतिप्रतिपयोश्वराणा- मनतिमप्रतिभाश्रियमारधान परिपूर्णस्वातन्येण प्रमिकोपविकासस्य पर कोटि- ·लौक्किसाहित्य नाटयप्रकरणम् : नाट्यशास्त्रस्याविर्भाव: ५७५ माटोक्मानं वरीवत्ति। एवं तत्वतो दिमृश्यमाने सूपपनमिदं भवति यद भारतीय- नाट्यशास्त्रमेव विश्वनाटक्चरम्य क्लिादिमञ्चबसि, प्रकाशस्तम्भभूतञ्चेति सगर्बमाकलयन्तो वयं वर्तामहे गौरवस्योत्तमां कोटिमलकुवार्णाः इति । भरतरचितनाट्यशास्त्रम् सम्प्रति उपलव्यं नाट्यालङ्कारविषयकं प्राचीनतमं ग्रन्यरत्नं भरतमुनि- प्रणीतं नाट्यशास्त्रम् । अस्मिन् हि शास्त्र नाट्यशास्त्रस्य प्रावान्येऽपि तत्सम्बन्धि- अलङ्कार-सङ्गीत-च्छन्दः-शास्त्रागामपि मौलिकाः सिद्धान्ताः प्रपञ्चिताः। शास्त्र. मिदं पनिशदध्यावात्मकं पञ्चसहस्रमितः इलोकरुपगुम्फितमनुष्टुप्च्छन्दो- वृद्धं केवलं पष्ठे सप्तमे अष्टाविंशतितमेऽध्याय च गद्यमयं विलसति । अस्य च पद्यनागः अभिनवगुप्तमतानुसारेण भरतादपि प्राचीनतरराचार्यरुपनिबद्धः, स्वरचित-सूनोपपत्यञ्च भरतमुनिना ययाहं तत्र तत्र निवेदित. । उक्तञ्च :- ता एता ह्या एक्प्रघट्टक्तया पूर्वाचार्यलक्षणत्वेन पठिताः। मुनिना तु सुखसंग्रहाय ययास्यानं निवेशिता.॥ (अभिनवभारती अ०६) काव्यं खल दृश्य-अध्यभेदेन द्विविधम् । तयोः नाट्य-नाटक्रपानामभि- रभिलप्यमानं दृश्यम् । श्रव्यञ्च छन्दोबद्धम् । श्रवा दृदयं हि अपेक्षया रमणीयतरम- भिमन्यने वापरहस्यकोविदः सुकुमारपियामपि तस्य सद्यः प्रभावकारित्वात् । दृदये किल मुसादौ चन्द्रादेरारोपवन्नटे नायकारोपः । तदारोपधर्मसाम्याद एन- दूपरमुच्यते। तच्च स्पकं दाविधम् । उक्तञ्च दास्परे:- नाटक सत्रकर भागः प्रहसनं डिमः। व्यायोगममत्रकारी वीरबहामगा इनि ।। नाटके पुराणेतिहामप्रमिदं वस्तु एवोपनिवप्यते, न जात्वमिदम् । नाटकेप भापा संस्कृनं प्रात्तन्येति भावाद्वयमपि प्रयुज्यते नाटक्य । प्रकृति. संस्कृतं ततः प्रवृत्ते पाहतम् । तदुक्नमाचार्य "प्रकृतेः संस्कृतावास्तु विकृतिःमाइती मना।" इति संस्कृतन्तु खल न पस्या अपि भाषाया विकृति.। संस्कृतं नाम स्वतः मिडा भावा। संस्कृतभाषान. एवासिला नायाः प्रवृत्ता.। 'संस्कृतं नाम हि दंवो यागिनि दण्डिन उक्तिः।

·एकादश परिच्छेद नाट्यशास्त्रम् १--नाट्यशास्त्रस्याविर्भाव । २-भरतरचितनाट्यशास्त्रम् । ३-नाट- केपु भाषा । ४--रसप्रपञ्च । ५--किन्नाम तावन्नाटयम् । ६-नाटयाविर्भाव- काल । 'नाट्यशास्त्रस्याविर्भाव सस्कृतसाहित्य नाट्यशास्त्र हि खल्वतीव महनीय पदमलङ्करोति । नाट्य- शास्त्र नाम कदा कुत्र फुतौ वा प्रादुरभूदिति महान प्रश्न । यद्यपि सोऽय प्रश्नोऽद्यापि साधनसौकर्याभावानेदन्तया निर्गतु सुकर, तथापि सम्प्रत्युपलब्धप्रकीर्णशीर्ण- साहित्यकणिकाभिरेतत्तु वक्त पार्यते यन्मुनिवरो भरताचार्य एव नाट्यशास्त्रस्या- दिम प्रवर्तक । भरताचार्यप्रतिभालताप्रसूत प्रसूनमेवेद किल यन्नाट्यशास्त्र नाम । तदस्य शास्त्रस्य भरतोपजत्वाभ्युपगमेऽपि कुतो लब्धमस्य बीज तेन महा- भागेनेति भूयोऽपि प्रश्नान्तरमुज्जृम्भते । तत्समाधिस्तु स्वयमाचार्य एव विधत्ते जग्राह पाठयमग्वेदात् सम्मभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि ॥ इति । तदेतेनोपन्यस्त भवति यद् भगवद्वेदेभ्य एव नाटयशास्त्रस्य बीजमुपलब्ध- भाचार्येणेति । वेदेषु यत्र-तत्रोपलब्धक्यनोपकयन-सवाद-सङ्गीतादि यनाटकीयतत्व तदेयास्ति वस्तुतो नाट्यशास्त्रप्रवृत्तौ बीजम् । ततश्च रामायणे समुपलभ्य- मानाना नटनर्तकरङ्गमञ्चादिशब्दाना प्रयोगा, महाभारते च प्रयुक्ता नट- रगदालदिरादा ध्यनयन्तितरा तदानीन्तने पाले नाटकाना प्रचारप्राचुर्यम्। सदन च पविलमद्धन्या पन्यतमा भासवालिदासादयो महाकवय शास्त्रस्यास्य योसमृद्धिमतितरा वितेनिरे। तदेवमद्य भारतीय नाट्यशास्त्र विश्वसाहित्ये सर्वो- स्कर्पण सर्वप्रायम्येन घ देदीप्यमान महापंरत्नमिव विलसति सर्वेषां लौषिपानां परोक्षाणाञ्च आदरासदीभूतम् । तदित्यमिद भारतीयनाटपतास्त्र वेदेश्य एवं प्रभवप्रसादमासाद्य आद्यमुनिभरतभासकालिदाराभवभूतिप्रतिपयोश्वराणा- मातिमप्रतिभाथियमादयान परिपूर्णस्वातन्त्र्येण प्रमिरोत्पपविकासस्य पर कोटि- ·। लौक्क्मिाहित्ये नाटयप्रकरणम् : नाटयशास्तस्याविर्भाव. ५७५ माटीकमानं वरीवत्ति। एवं तत्वतो विमृश्यमाने सूपपतमिदं भवति यद् भारतीय- नाटयशास्त्रमेव विश्वनाटकचत्रस्य क्लिादिमञ्चश्वसि, प्रकाशस्तम्भभूतञ्चेति सगर्वमाकलयन्तो वयं वामहे गौरवस्योतमां कोटिमलकुवार्णाः इति । भरतरचितनाटयशास्त्रम् सम्प्रति उपलब्ध नाट्यालङ्कारविषयकं प्राचीनतम ग्रन्यरत्नं भरतमुनि- प्रणीतं नाट्यशास्नम्। अस्मिन् हि शास्त्रे नाट्यशास्त्रस्य प्रायान्येऽपि तत्सम्बन्धि. अलङ्कार-सङ्गीत-च्छन्दः शास्त्राणामपि मौलिकाः सिद्धान्ताः प्रपञ्चिताः। शास्त्र- मिदं पनिशदध्यायात्मकं पञ्चसहस्रमिनः श्लोकरुपगुम्फितमनुष्टुन्छन्दो. बुद्धं वेवलं पप्ठे सप्तमे अष्टाविंशतितमेऽध्याय च गद्यमयं विलसति । अस्य च पद्यनाग: अभिनवगुप्तमतानुसारेण भरतादपि प्राचीनतरराचारपनिवद्धा, स्वरचित-सूत्रोपपत्यर्थञ्च भरतमुनिना ययाहं तत्र तत्र निवेदितः । उक्तञ्च :- ता एता ह्यार्या एक्प्रघट्टक्तया पूर्वाचार्यलक्षणत्वेन पठिताः मुनिना तु सुखसंग्रहाय ययास्यानं निवेशिताः॥ (अभिनवभारती अ०६) काव्यं सलु दृश्य-श्रव्यभेदेन द्विवियम्। तयो नाट्य-नाटक-स्पानामभि- रभिलप्यमानं दृश्यम् । अत्यन्च छन्दोबद्धम् । श्रवा दृश्यं हि अपेक्षया रमणीयतरम- भिमन्यते काव्यरहस्यकोविदः सुकुमारधियामपि तस्य सद्यः प्रभावकारित्वात् । दृश्ये दिल मखादी चन्द्रादेरारोपबन्नटे नायकारोपः । तदारोपधर्मसाम्याद एत- दूपरमुच्यते । तच्च स्पर्क दशविधम् । उक्तञ्च ददारपुर:- नाटक सकरण भागाः प्रहसनं डिमः। व्यायोगसमवसारी वोपदेहामगा इति ।। नाटफेए पुराणेतिहासप्रमिदं वस्तु एवोपनिबध्यने, न जात्वप्रसिद्धम् । नाटकेपु नापा संस्कृतं प्राकृतम्वेति भावाद्वयमपि प्रयुज्यते नाटक्य । प्रति. संस्कृतं तनः प्रवृतं प्राकृतम् । तदुक्नमाचार्य "प्रकृतेः संसतापास्त विकृतिः प्राकृतो मता।" इति संस्कृतन्तु सल न पस्या अपि मायाया विकृति.। संस्कृतं नाम स्वन. सिद्धा नापा। संस्कृतभाषान. एवासिला भायाः प्रवृत्ताः। 'संस्कृतं नाम हि देवो वागि'नि दण्डिन उक्ति.। :- ·५७६ सस्कृतसाहित्यविमर्श रस-प्रपञ्च श्रयकाव्यवद् दृश्य-काव्यप्रपञ्चेऽपिप्राधान्येन रस एव बहुश चमत्कारक। नाटकेषु पुनारस शृङ्गारो वा वीरो वेति नियम । अन्येऽपि च शान्त-वरुण- अद्भतप्रभृत्य रसा यथास्थान सन्निवेश्यन्ते प्राधान्यन्तु शृङ्गारवारयोरेवेति प्रसिद्ध कल्प । नायक-नायको हि नाम नाटकस्य प्रधानतम पात्रम् । तल्लक्षणञ्च 'महाप्रबन्धमूल तु नेता।' मन्दारेप्युक्तम्-'सर्वगुणोपेत फ्याव्यापी स नायक ।' दर्पणकारेणाऽप्पुक्तम् - त्यागी कृती कुलीन सुश्रीको रूपयौवनोत्साही । दक्षोऽनुरक्तलोक तेजोवदग्ध्यशीलवानेता ॥ नायिका च-एव नायिकाऽपि विनयाजवादियुक्ता-गृहकमपरा पतिव्रता स्वीया। साऽपि कथिता त्रिभेदा मुग्धा मध्या प्रगल्भेति ॥ इति सक्षेप । विशेषस्तु तत्र-तत्र ययाप्रकरणमनुसन्धेयम् । इदञ्च नाट्यशास्त्र नाट्यवेद इति सज्ञमापि व्यपदिश्यते। कदाचिद्वदेश्य उद्गतत्वादेवास्येय सज्ञा प्रसिद्धचति । सन्ति च वेदे बहूनि सवादसूक्तानि । तेषु यमयमीसूक्तम्, उर्वशीपुरुरव सूक्तम्, सरमापणिसूक्तञ्च नितरा हृदयावर्षकम् । इमान्यच कालान्तरेण सुपरिष्कृतानि परिमार्जितानि सति नाटयसत्त्वस्य प्रणोदकानि सजातानीत्यवगम्यते । भगवता पाणिनिमुनिना प्रस्तपूर्व ७००] 'पाराशयंशिलालिम्या भिक्षु- मटमूत्रयो [पाणिनि० ४।३।११०] इति सूत्रे निबद्ध 'नटसूत्रे'ति पद नाटय- शास्त्रमेवावगमयति । तेनाचघायते यत्पाणिनिसमये नाटकाना प्रचार सम्बा एयवहारपदयीमारढोऽभवत् । तदेव नाटकरचनाकाल प्रस्तप्राक सप्तशतवर्ष देशीय सम्भावयित पार्यते । भगवान् पतञ्जलि [प्रस्तपूर्व ३००] महाभाष्ये 'पसवय'- पलियन्ध' इति नामर नाटरद्वय सस्मरति । इत्यनापि नाटकानामतस्मिन् काले प्रयोगोपरम गुतरा प्रचलितोऽभूदिति शास्यते प्रतिपत्तुम् । ऐचन पाश्चात्या विद्वासो भारतीयनाटकेप पनिवेतिपदप्रयोगमपलोषय पतिप्टन्ते यद् भारतीयनाटप यवनिकादिपदप्रयोगमा प्रोक्देशीयाना प्रभाव. मावितरराति। तन मनोजम प्रमाणाभावात् । प्रथम तु सापसस्तनाटपेषु नप प्रयोग प्रापि दृष्टिपथमवतरति (भाग-कारितास-भवभूतिप्रभृतितिय । रेवा मेवा रामलिरहतापूरमजाम् 'नवनिरानतरमिति प्रयोगो दृश्यते ।

·सौविरसाहित्य माट्यप्रकरणम् : नाट्यस्पाविर्भाकः ५७७ यभ्रमेण यवनिपानन्तर मिति मत्वा सादृशो भ्रममूला व्यवस्या कॅरिचत् प्रदत्ता परन्तु मूलदारदस्तु जवनिका एव न तु यवनिका । नवनिका-स्थाने ययनिति शब्दों भ्रान्तिविलसितः। तया च फोदो- प्रतिसीरा जवनिका स्यात् तिरस्करणी च सा मता।" [अमर० २६४१३२] अस्य व्यत्पुत्तिलन्यो लोकप्रसिद्धश्चायंस्तु तिरस्करणी ('परदा' इति हिन्दी भाषायाम्)प्रसिद्धः, जवेन वेगेन प्रतिरोधनमस्ति अस्यामिति तद्व्यत्पतेः। अस्मि- नेवायें चायं पान्दो बहुशः प्रयुक्त उपलभ्यते संस्कृतसाहित्ये । तद्यया:- "नरः संसारान्ते विशति पमपानीजवनिकाम।" [भर्तृहरिः], किन्नाम तावन्नाट्यम् नाटयं हि नाम लौकिक्पदार्यव्यतिरिक्तं तदनुकारप्रतिविम्बार्लेख्यसाद- श्यारोपाध्यवसायोत्प्रेक्षास्वप्नमायेन्द्रजालादिविलक्षणं तद्ग्राहास्य सम्पाज्ञान- भ्रान्तिसंशयानवधारणानध्यवसायविज्ञानभिन्नवृत्तान्तास्वादनस्पसंवेदनसंवेद्यं वस्तु' इत्यभिनवगुप्तः । तदेवं नाटयशास्त्रमिदं सक्लक्लागवाहिविषयतयाऽखिलशास्त्रा- न्तराणाम्माभिषिक्तं किमप्यनन्यसाधारणतयोपयोगपरम्परम्पुण्यतमं शास्त्रम् श्रीमहामुनिभरताचापराविष्कृतम् । अस्य हि नाटघवेदस्य-चतुर्वेदोपवेदोपसम्भवत्वञ्च सर्वः स्वीकृतप्रायम् । उक्तञ्च नाटपतास्त्र- धम्ममयं यास्यञ्च सोपदेशं ससडाहम् । भविष्यतश्च लोफ्स्य, सर्वानुदर्शवम् ।। सर्वशास्त्रार्यसम्पन्न सर्वशिल्पप्रवत्तकम् । नाटपात्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं रोम्परम् ।। एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाटपवेदं ततश्चके चतुर्वेदाङ्गसम्भवम् ।। १. योऽय स्वभावो लोवस्य मुखदुःससमन्वितः। सोलाभिनेयोपेनो नाममित्यभिधीयते ॥ [नाट्यशास्त्र १२२] नाट्यमिति सन्दः अवस्यन्दायंनटपातानिपलः इति । नाटम रिश्चि- चालनार्थत्वात्माविरबाहुल्यम् । बतएप 'तसारिप नटव्यपदेशः' । [इति दराम्पके घनिस्टीसापाम्]

·च।
५७८
सस्कृतसाहित्यविमर्श
जग्राह पाठयमृग्वेदात्सामन्यो गोतमेव
यजुर्वेदाभिनयात् रसानाथर्वणादपि ॥
वेदोपवेद सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना ।
भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना ।।
नाट्यशास्त्रस्य १० अ० १६।१७।१८ श्लोका]
तत नाट्यशास्त्रस्य प्रयोजनान्याह प्रशस्तिभूयस्त्वेन
न तज्ज्ञान-नच्छिल्प न सा विद्या न सा कला।
नाऽसौ योगो न तत्कम नाटयेऽस्मिन बन दृश्यते ॥
वस्तुतो लोकपनोरञ्जनपुरस्सर सामाजिकेषु गुणाधान, दोषापनोदनमेव
नाट्यशास्त्रस्य परमोद्देश्यम । उक्तञ्चाभियुक्त -
देवानामिदमानन्ति मुनय शान्त ऋतु चाक्षुष
रुद्रेणेदमुमाश्तव्यतिकरे स्वाङ्ग विभक्त द्विधा ।
अंगुण्योद्भवमत्र लोक्चरित मानारस दृश्यते,
नाटय मिनरुचेजनस्य बहुधाऽप्येक समाराधनम् ॥ इति ।
नाटयस्य फल प्रतिपादयताह .

·लौकिकमाहित्ये नाट्यप्रकरणम् : नाट्यम्याविर्भावः तावन्नाटयरलाया आदिमोद्गमभूमिः। संस्कृतनाट्यकलात एव सर्वत्र नाटयतवं प्रमृनम् अतएव भारतीयनाटयालयमुत्कर्षस्य परा कोहिमवगाहमाना वरोति । भारतीय नाटकानि बहुशः सुसान्तानि भवन्ति न जातु दुःखान्तानि । यद्यपि दुग्यान्तनाटकानां सर्वयंवानावस्तु नास्ति संस्कृतवाहमये, तथापि सुखान्तानि एवं तानि भूम्ना उपलालितानि मदन्ति कविनिरिव जनमाधारणरपि । यय स्थाने नाटकान्यमिनीयन्ते तद् रंगमालेल्युच्यने । पत्र च अभिनेतारो नटाः स्वस्ववेशभूपाभिरात्मनः प्रमाधयन्नि-भपयन्ति तन्नेपथ्यम् । नाटयशालाया व्यवस्मार: मूत्रधार', सनी च नटो परिभाप्यते । नाटके मङ्गलाचरणं हि नाम नान्दी'त्युच्यने । नान्द्या हि क्यावस्तुनो निर्देशः दिटमा प्रन्नूयने । मूरभारदच पुन. क्वेः नाटकस्य च परिचयं सनाप्रनि समम्मानं विनिवेद्य रङ्गमञ्चनो नितान्तो भवति । नायरच पुनर्योरोदात्तः कुलीनश्च मदति, नायिकशापि तादृशी एव। नाटकानि प्रायदाः मानि एकाडादारन्य देशपयन्नरतिवध्यन्ने । तर नाटिका अङ्घचतुष्टयमणिबद्धा भवन्ति, प्रह्मनन्तु खल्वेशाङ्कममलकमेवेनि प्रायसो न तत्र पादिचनिन्धविशेष इति । मा प्रस्तावनां विधाय निष्काने सनि मूवारे नाटकारम्नो भवति । एशङ्कम्य परिसमाप्तो अडान्नरोपक्रमे च प्रदेश-विष्कम्भरादिनामभियंप- देदया अड्रीन्यानिया भवति । नाटयान्तै चासोरन्यर्यनामंवलिनं छन्दोबद्ध भरतवाश्यसंन पद्यं पठ्यते । नाट्यशास्त्रस्य भरतोपजन्यात् तन्महामनिस्मनादेव प्रत्येक नाटकं भरतवाक्येनेव परिममाप्यने । न हि भरतवाक्यमन्तरा कम्यापि नाटकम्य पपंवमिति साश्यसङ्घल्पा इनि। संस्कृनाटकेप प्रयुज्यमाना भाषा संस्कृत-प्राकृतमिश्रिता भाषा। मोज्य- मपरो विशेषः संस्कृतनाटकानाम्। तत्र नायकादिरमुग्नपानाणां भाषा संस्कृतं, स्त्री-तन्मचरोणा या भावा प्राकृतं नदति । संस्कृतनाटप विदूषकस्य स्थानमप्यतीव मनम्। विदूपको हि नाम नायरमसा न तु तदीयो दामः। अभिनये ग्लं हास्यासोत्पादनमेर तस्प पार्यमपितु ययामरं नायर रशियप माहाकारणाः तम्प स्तम्बर्दन निदिश्यते। नादरम्य पदनुष्ठान न पूर्व म्यामाजवम् । रन-वन-पूजा मूत्रधार उदाग्निः ॥ २. जागविंचनममता ननिम्मान प्रपते । देव-दिर नगदीना तम्मानान्दीति महिना ।

·५८० सस्कृतसाहित्यविमर्शः तदेष संक्षेपत्तः संस्कृतनाटकाना स्वरूपलक्षणप्रपञ्चः । एतच्च न तिरोहितं कविकर्मभवणाना विपश्चिता यनिखिलेऽपि साहित्य- प्रपञ्चे वरीवत्ति तरिकमपि महत्त्वपूर्णमतीवोच्चपदम् नाटयतन्त्रस्य । गद्यपद्यमयं शव्यकाव्यं किल झविकमसौष्ठवासोप्टवस्य न तादृशरे निरुपमा मानदण्डोश पार्श हि नाम दृश्यकाव्यम् । कविकर्मप्रवीणेष्वपि कश्चिदेव विरलस्तभिकपोपलो- पलालित्तमौज्ज्वल्यमश्नुते । यतो निखिला एव मानववृत्तयः नाटकेषु संक्रान्ता भवन्ति । यथाकालं ययास्थानञ्च निसर्गसुलभानि सकलान्यपि चेष्टितानि अभिनयत्वेन दर्शयितव्यानि भवन्ति । प्रायशः सर्वेषां रसानां तत्र पूर्णः परिपोषः, अविकलाङ्गतया चाभिनय-चित्रितव्यो भवति समभिनयश्च ।...तच्च भंव मुकरमकृतपुण्यकर्मणामनाकलिताखिलतन्त्राणाम् । उक्तञ्च :- न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पन सा विद्यान सा कला। नाऽसौ योगो न तत्कर्म नाटके यन्न दृश्यते ॥ इति । -- ·महाकविः भवभूतिः (स्त ७४०) १-परिचय । २-भवभूते जन्मस्थानम् तदाविर्मावकारश्च । ३-विन्नाम भवभूनि कारिदामस्य समसामयिक । ४-भवभूत रचना। ५-भवभूते नाट्यसौष्ठवम् । ६-भवभूते करणो रस । --भवभूतिकालि. दामयोस्तुलना। परिचय अय तरभवान् कविराछोरवो भवभूति म महाकवि , रामस्या प्रति- पिपादयिप दृश्यस्य काव्यस्य श्रव्यापेक्षयोत्कर्षमाकल्यन पूर्वचरितस्य महाबीर- चरितत्वेनोपणितत्वात्तदुत्तर रामचरित वर्णयितुकाम उत्तररामचरित नाम करुणरसभूयिष्ठ नाटक प्रणिनाय महता पाटवेन । कविरय धीरण्ठ , रत्नखेटर, कोटिसार इत्येतामभिरपि प्रसिद्ध । केचिद् वन्ति-~~-'साम्बा पुनातु भवभूति- पवित्रमूत्ति" इत्येतत्कृतपद्यश्रवणसन्तुष्टो राजा एन भवभूतिरित्यास्यया स्थापया- मास । अये तु स्वयमीश्वर एवास्य काव्यक्लासन्तुष्टोऽस्म भूति दत्तवानिति नग घतो भवाद् भूतिर्यस्य स भवभूतिरित्यन्वर्यसञोज्य सजात इत्यवधारयन्ति । तया च भूत्रधारमुखेन कवि स्वयमेवोत्तररामचरित आत्मान परिचाययताह "एवमत्रभयन्तो दिदाकुर्वन्तु अस्ति खल तत्रभवान् काश्यप ग्रीकण्ठपदलानन पदवाक्यप्रमाणजो भवभूति म जातुवर्णीपुत्र ।" इति । एवमेवासो धीरचरिते, मान्तीमायवे च प्रस्तावनायामात्मपरिचय ददाति-- 'अस्ति दक्षिणापये पद्मपुर नाम नगरम् । तम केचिततिरीयिण काश्यपाश्चरण- गुरव पक्लिपायना पञ्चाग्नयो घृतव्रता उदुम्बरा ब्रह्मादिन प्रविशन्ति । तदा- मध्यापणस्प तत्रभवतो वाजपेयपानिनो महायवे पञ्चम मुगीननाम्नो भद्- गोपालस्य पौत्र पवित्रीत!लकष्टस्यामसम्भव श्रीवष्ठपदलाञ्छनो भवभूति- नाम जातुकर्णोपुत्र कवि मित्रघंयमस्मामि यत्रभवन्तो विदाकुर्वन्तु" श्रेष्ठ परमझाना मोगामियाङ्गिरा । ययार्यनामा भगवान यस्य ज्ञाननिषिप्र॥

·५८२ मस्कृतसाहित्यविमगं पदाचिज्जतुवर्णगोत्रसम्भवत्वात् भवभूतेजननी जातुरोतिनाम्ना प्रसिद्धि गता। मुश्चास्य जाननिधिनामा ययायनामा शानिधिरेवासीत् । भवभूते. जन्मस्थानम् तदाविर्भावकालश्च भवभूतिना जन्मना विदर्भदेशोलपत, योऽधुना 'बरार' इति नाम्ना प्रसिद्ध । भवभूतिविरचितमालतीमाधवपर्यालोचनादवगच्छामो यत्तस्मिन् समय विदर्भदेशस्य राजधानी कुग्डिनपुरमासीद् यदधुना विहार' इत्यात्यायते । पत्र पद्मपुरे भवभूतिजन्मपरिग्रह चकार तदधुना जनशून्यबृहने परिणतम् । कविना मालतीमापवस्य नवमा पद्मावतीनगर्वा वर्णन कृतम् । अस्यामेव नगर्या मालतीमायक्यो परिणय सवृत । एतदभ्यर्ण एव चामुण्डात्याया देव्या विशाल मन्दिर विलसति । अस्या नगर्या सविध पारा-लवणा-मधुमतो नान्यस्तिस्रो नद्य प्रवहन्ति स्म । मधुमतीरोधसि स्वर्णबिन्दुनाम्नो भगवत शिवस्य रम्य मन्दिर चकास्ति । माल्वाप्रदेश सिन्धुसरित्परिसरे नरवरप्रदेश एव भवभूतिसमये पद्मा- वती नाम्ना प्रसिद्ध इति कालविदा निर्णय । भवभूतिना परा-रवणा-मथुमती- नदीना यद् वर्णनमारचितम् ता नद्य अधुवा पारा-लून-मधुवरानाम्ना स्मियन्ते । मालनीमाधवस्य दशमा यस्या पाटलावतीनाम्या नद्या वर्णन कृत साधना लुप्तप्राया । अष्टम-नवम-दशम-शतकोल्लिखितेपु तिब्बतीयपुस्तकेषु पाटलावतीनद्या उल्लेखोऽवलोक्यते कदाचित्सवय पाटलावतो नदी भवेदित्यनुमोयते । अद्यावधि यान्ति प्रमाणानि उपलभ्यन्ते तान्यवष्टम्येतिहासिकनिर्णीयते यद् भवभूतिना स्वकीयास्त्रयोऽपि ग्रन्या अष्टमशतान्या प्रारम्भे एव विरचिता । यद्यपि सीताराम- चरितमालय अनेकेषा नाटकाना रचना पल्लविता, तासु साहित्यदर्पण- कारेण येषा नामोल्लेख कृत तानीमानि खलु अघोऽङ्कितानि--वीरचरितम्, बाल- रामायणम्, राधनाभ्युदयम्, उत्तरचरितम्, उदात्तराघवम्, प्रत्यारावणम्, महा- नाटकम, छलिरामम्, रामाभिनन्दनम्, प्रसतराधरम्, कुन्दमाला, रामाऽभ्यु- दयम्, अनबराघवम्, जानकी राघवम्, राघवानन्दम्, राघविलासमादीनि । एम्यो व्यतिरिक्त अभिराममणिनाटकस्य भवभूतिकृतित्वेन पाश्चात्य- विदुषा विलसनमहोदयेनोल्लेख कृत । विद्वद्वरहालमहोदयाना ग्रन्थेषु अमोध- राघवम् महावीरानन्दमिरयेत माटवद्वपस्यापि नामोल्लेखो दृश्यते । परन्तु एए सर्वेषु भवभूतिविरचिने वारचरितम्, मालतोमाधवम्, उत्तररामचरितञ्चेति नाटक- अयम् सर्वत प्राचीनम् प्रभानञ्चेति निश्चितप्रायम् । कालिदासभवभूत्यो रचना- पर्यालोचनादवगम्यते यदिमौ समसामयिको नास्ताम्। कालिदासस्य बाली प्रसाद- बहुला, सरला, निसर्गजा च प्रतिभाति । भवभूतेस्तु काव्यरचना पुनर्जटिला, ·लोरिक्साहित्ये नाट्यप्रकरणम् : महाकवि. भवभूतिः प्रलम्बसमासबहुला च । तावता नेदमनुमातुं दुःशाकम् यद्भवभूतेः प्रादुर्भूतिः वालि- दासादुत्तरकालोद्भवा । वाणभट्टदण्डिप्रभृतीनां समय एव भवभूते समय इत्य- गोकारेऽपि विप्रतिपत्तिरुदेति । राजतरङ्गिण्याश्चतुर्येस पठपते :- कविक्पिति-गजयी-भवभूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥ एतेन पद्येन विज्ञा-यते यद् भवभूतिः कान्यकुब्जाधिपनेः यशोवर्मणो राज. 'पण्डिन आसीन् । यशोवर्माऽसौ काश्मीरकण राज्ञा ललितादित्यन पराजितः । जनरलवनिंगहम महाभागेन लालमादित्यस्य शासनाला ग्रस्त ६९३ अन्दात् ७२९ पर्यन्तं निर्धारितः। तदेवं विचार्यमाणे भवभूतेः स्थितिकालः अप्टनाता. ब्द्याः प्रारम्भ एवेति निश्चितप्रापम् । वाक्पतिराजकृत गौडवहो' नाम्नि प्राकृत- पायेऽपित्तवृत्तान्तनावगम्यते यद् यशोवर्मणा गौडराजः पराजिन. । तत्र रवि- वरो वावपतिराज आत्मपरिचयं ददाति, यद् भवभूतिमहोदधिसमुत्यकाव्यामृतस्य पतिपपबिन्दवः तस्य गोडवहारयव्येऽपि स्फुटं समुल्लसन्ति । तदेतत्वाव्यमपि अष्टमाताद्यामेव भूवभूतेविद्यमानतां द्रढयति । बालरामायणास्ये नाटये कविना राजोपरणोदलेखि- बभूव वल्मीक्भवः कविः पुरा, ततः प्रपेदे भवि भत मेष्ठताम् । स्थित. पुनर्यो भवभूतिरेखया, स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः॥ एतस्मात् दलोकादवगम्यते यद् भवभूति राजशेसराविर्भावशलात् प्रागेव दिवं गतः। एतावताऽपि भवभूतेरक्तसमय एव निश्चीयते । किन्नाम भवभूति कालिदासस्य समसामयिकः विद्वत्समा प्रचरितोऽयं प्रवादः यद्भवभूतिः कालिदासस्य समसामयिक एवासोदित्यपि भवति विचारणीयम् । अस्य प्रवादस्य मूलं भोजप्रबन्धोल्लिम्बितमा- रवानवमिदमनमीयते यदेक्दा उत्तररामचरितरचनानन्तरं भवभूतिः कालिदासस्य सदिप गतः कच्छावमार्यम् । वालिदासस्तु तदा शरजनोडाव्यस्तमानसः भवभूति प्रत्याह तावदुच्चस्वरेण प्राप्यताम् । सर्वमाधनं निशम्य वालिदासेन परम- सन्नोपः प्रकटितः । उक्तञ्च यद्रूपरमतीव मनोहरं सम्पन्नम्। किन्तु- स्मिपि किमपि मन्दं मन्दमासतियोगा. दविरलितपोल जपतोरक्रमण। अशिपिलितपरिरम्भस्यापतररदोप्पो- रविदिनगनयामा रात्रिरेवं प्यरमीत् ।।

·संस्कृतसाहित्यविमर्शः . 1 इत्याय लोरस्य चतुर्षे धरणे 'एव' इत्यत्रानुस्वारोधिर सम्मात । भव- भूतिना कालिदास्यतनिदेशमनुसन्याय 'रात्रिरेव प्यरसोदिति पाठ स्वोरया- नुस्वारोऽपाश्त । प्रयादममुमवष्टम्य भवभूते कालिदासस्य समसामयिक्ता प्रति- पादयता वाचोयक्तिवितरति युद्धिपद्धतिम् । निराधारात् । कुत ? उच्यने । भोज- प्रबन्धे पठपते, "वाराणसीत समाग कोऽपि भवभूतिनाम कविरि तिष्ठति" इति । भूजानोजदेवस्य शासनकालस्याप वृत्तान्त । भोजदेवाच मुन्नभ्रातृज । यदि भोजदेवस्य शासन भवभूते विद्यमानताऽङ्गीरियत तहि, भवभूते समय एकादशशताब्द्या समाकृप्टो भवेत् । महाराजमुञदेवस्प शासनकाले सम्पन्न 'दशरूपक' नामालङ्कारप्रन्य ! तय भवभूतिकृतनाटस्य कतिपयश्लोरा उदाहता दृश्यन्ते, भवभूति मञ्जुदेवादपि प्राक्कालभव इति ते इलोकं सम्भाव्यते । एव सति भोजप्रबन्धस्योक्तनिर्देश नितरामसागत्य भजते । अतो भोजप्रबन्धस्योक्तय इतिवृतदिशा तु न कहिचिप्रामाण्यमर्हन्ति । यो भोजप्रबन्धाम्य सन्दर्भ कालिदास, माघ, मल्लिनाधञ्च एकस्मिन्नेव समयसूत्रे निवप्नाति, तस्य कालनिर्णय किय मात्र प्रामाणिको भवितुमर्हतीति मतिमन्त स्वयं प्रणिभालयन्तु । अत प्राइनिर्दिष्ट काल एव भवभूते सुनिश्चित काल इति निरवधम् । , भवभूते रचना सस्कृतसाहित्यमहोद्याने तत्रभवतो भवभूतेलेखनीलताप्रसूतानि त्रीणि वीरचरित-मालतीमाधव-उत्तररामचरितास्यानि नाटय-कुसुमानि पम्फुल्यमानाति समुल्लसन्ति अनन्यसामान्यप्रकर्षेण च सचेतसा चेताप्ति समावर्षयन्ति, इत्यन न कस्यापि विचिकित्सा । तत्र निष्वपि नाटकेषु कतिपयश्लोका समानाकारतया बाभान्ति, द्वयोस्तु नाटकयो पुनरन्ये केचित श्लोका समानरूपत्वेनवोद्धृता । तपा पदविन्यासेन, शैल्या, भावभङ्गमा चानुमोयते वीरचरितस्यैव प्राथम्यम। ततो मालतीमाधवम्, उत्तररामचरितञ्चेति तदनन्तरम्। तत्र उत्कर्षदृशा तू तरचरित- मेवैतेषु शेखरायते । पर कविस्तु स्वय मालतीमाधवमेव सर्वोत्कृष्टत्वेनाभि- नन्दति । मालतीमाधव यद्यपि घटनापाटव चमत्कृतिमामन्त्रयतेऽतिमात्रमा तथापि भाषामाधुर्य, भावभङ्गयुत्क्र्षे, अन्तनिगूढार्थाभिव्यञ्जनायाञ्च तदुत्तर- चरितस्य तुलामपि न स्पृशति। भवभूति वीरचरितमुद्दिश्य कवयति-- महापुरुषसरम्भो यत्र गम्भीरभोषण । प्रसन्नकर्कशा यत्र, विपुला च भारती॥ अप्राकृते पाप, पत्र वोर स्थितो रस । भेद सूक्ष्माभिव्यक्त प्रत्याधार विभग्यते।।

·लौक्किसाहित्य नाट्यपकरणम् : महाविः मवभूति: परं मालतीमानवम्योपविशेषमातन्वता तेनोपरलोक्तिम्- यदाध्ययनं तयोपनिषदा सास्यय योगम्य च, ज्ञानं तक्यनेन कि नहि ततः कश्चिद् गुगो नाटके। यन्त्रौढन्वमदारता च वचमा यच्चायनो गौरदम् , तच्चेदस्ति ततो देव गमवं पाहिन्यदाध्ययो.॥ अब भङ्गयातरण कविरम्य नाटक्स्य प्रशस्निमेवोनाटपनि । एवमुत्तरराम- चरितमभिलक्ष्य- यं ब्राह्मणमियं देवी वाग्वयेबानुवर्तते। उत्तरं रामचरितं तन्त्रणीत प्रयुग्यते॥ पद्यमिदं क्वैः वचमामुदाततामावेदयति । उदारयति ब्राह्मणपदमन किमप्यनिर्वचनीयं गौरवगरिमाणं सविदापम् । सरस्व या स्वबाग्वदयनामावेदयन् बंदुष्यपाटबम्य काव्यालामहिम्न मात्मनः पारदर्शितान्च ध्वनयन् नाटकम्याम्य सर्वोत्कृष्टत्व प्रन्यायपनि कवि । परन्तु उत्तररामचरितम्योत्तमत्वे व खल्ल संशयीन।' भवभूतैः नाट्य-सौष्ठवम् दृश्यकाव्यप्रणयने ये ये विपया प्राधान्येन सग्निवेशनीया भवन्ति, नवनः काव्येप तपा यायायन ययाम्यानं सनिवेशः कम्य न कुतूहलं जनयति । नूनं नाटककारेषु भवभूते. स्थानं सवोकृष्टमिन्यत्र न काप्यन्युदिन । 'उत्तरे रामचरिते नवनिदिशिप्यने।" इत्युक्तिश्च सर्वया चारिताम्यं नजने । सम्प्रति तस्य नाटय- सौप्टदमद्दिश्य किञ्चित्रपन्च्यते। उत्तरचरितस्य द्वितीयाड्रारम्भ वनदेवता नेपये स्वागतमदारयनि- "स्वागन तपोधनाया." दनदेवनाया मनेनोद्गारेण मारेय्या आगमनं मूचिनम् । रंगभूमिप्रवेशात्पूर्वमेद यदि पल्चित् नवनिरानन्नपद कचिद्विप सूचपति तच्चलिकति पदेन व्यपदिश्यते-"अन्नवनिकान्टान्तिार्यम्य मूचनम्" इति तल्लक्षणात्। अत्र तापस्या यागमनमूच दनदेदनाना उक्नवचनं चूलिकाया उकृष्टोदाहरणम् । वीरचरितस्य चतुर्याड्रारम्भपि चूलिकाप्रयोगोगल कदिना प्रदमितम् । एवमेवाभापिनस्यापि उकृष्टमदाहरणं उत्तरचरितस्य पठाडू दृश्यते । रामचन्द्रः लवं पच्चतिकोन्यम्नव भ्रातनि । प्रश्नममाप्निममशरमेय नेपये निम्नाडिनं वचनं श्रवणश्यमश्नरनि-मानापन! नाडायन !

·संस्कृतसाहित्यविमर्श - दाहरणम्। आयुष्मतः किल लवस्य नरेन्द्रसंन्य- रायोपनं ननु किमात्य सखे तथेति । अद्यास्तमेतु भुक्नेप्यविकारशन्द: क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शममद्य यान्तु ।। यद्विषयको रामचन्द्रस्य प्रश्न स शुक एवं स्वयं भाण्डायनेन सह पार्ता- लापं कुर्वन् अकस्माद् दर्शकानां दर्शनपयं गतः। भवभूतिना भाडायनस्य रंग- भूमिप्रवेशं परिहत्याकाशभाषितेन ' तत्सूचना दत्तेति आकाशभाषितस्यात्युत्कृष्टम- । भवभूतेः करुणो रसः भवभूतेः वरुणो रसः सर्वस्वभूतः इति प्राक् पृतसङ्कतम् । एको रसः करण एव निमितभेदान, भिमः पृथक्पगिव अयते विवर्तान्। आवत्तंबदतरङ्गमयान् विकारा- नम्मी पवा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥ इति । स्वयं कविः तमसामना करुणरसाद प्राधान्य विज्ञापति अन्ये रसास्तु तद्विरतय एव । करुणरसत्यय रससार्वभौमत्यमुघोषितं वदिना । अप्टो रसाः । ते वरणस्यय प्राधान्यं भवभूतिनयेन । मतः पार भवभूतिरेय तन्ते" इति प्रसिद्धोतिरपि तद्विषये सामजस्यमावति। तपार माह गोयनाचार्य आर्यासप्तशत्याम् :- भवभूतेः सम्यन्याद् भूपरभूतेष भारती भा' ·जनः॥ लौक्तिसाहित्ये नाट्यप्रकरणम् : महाकवि. भवभूति ५८७ विन्द 'अपि प्रावा रोदिन्यपि च दलनि वजस्य हृदयम्' इति प्रागो रोदनं वगहृदयस्य दलनमिति न स्मिद्भुत गिरा गुम्फलम् । उत्तरचरिते करूपरसः पराकाष्ठा नौन इदावलोक्यते । तद्यया- हा हा देवि स्फुटति हृदयं संसते देबन्ध, मन्ये जगदविरतज्वालमन्तबलामि । सोदनन्धे तममि विधुरो मन्जनीवान्तरान्मा, विष्वदमोहः स्थगपनि क्यं मन्दनाग्य. क्रोमि ॥ इनि। भवभूनिना यदि क्वचिदपशब्दप्रयोगोऽपि कृतः तहि सोऽपि अतीव नपुयन हत.। तद्यया-उत्तरचरितस्य पञ्चमाझे स्व. चन्द्रक्त प्रति माह:- वृद्धास्ने न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु किं वय॑ते, सुन्दम्त्रोदमनेऽप्यखन्डयशसो लोके महान्तो हि ते॥ यानि नीप्याराग्वान्यपि पदान्यासन् खरायोपने, यद्वा कोशलमिन्द्रमूनियने तत्राप्यभिज्ञो न मला चरितान्यालोचनाविषयापि भवन्नि। ताडकावपि रघुपतिः स्त्रीवधपातन न लिप्तः। इत्यादि। यद्यपि भवभूतिना नाटकेप परनर वीरकरुपबीनन्मादिविविधरसाना सञ्चारः कृतः, तयापि रुपरमो यया शिवरापिनोम्य रचनामा तया नान्ये रमाः। करुणरममेव स रमान्तरप्रधानन्वेनाङ्गोश्रोति । मन्यामहे मालङ्कारिकाः क्वचिन्वचिद्दोषमप्यभावयन्ति । तद्यथा- वीरचरितस्य द्विनौयाइँ, परसरामरामचन्द्रयो युद्धार्तामध्य एव रुन्चुरी राम- चन्द्रं निवेदयनि राममन्नपुर प्रेपयितुम् । परसुरामस्यानानवाप्य रामोऽप्यन्त • पुरे गन । एतन्मन्दर्भमालङ्कारिको मम्मटाचार्यः अकाइन्धेददोषेण दूपनि इति । इमे विञ्चिकरा दोपास्तु तन्प्रदीप्तप्रनिनामाम्बरमन्दर्भच्छटाया विली. समाना न दृश्ययमवरनि मनिमताम् । संस्कृनमाहिल्ये यदुच्चतमम्यानं महाक्वम्म समपितः तन्निदानवेन नवलं भाषामोप्टवमेव मृग्यम्, अपितु तद्वपनिरिक्तं तरचनाया भारतीय- मतेः प्राचीना परम्परा, रीनिनौनिव्यवहारा, अध्यान्मायोनिश्च परिदीप्यमानं प्राधान्यन तदेतुनामुपनि । एकतो वीररसमय परिपूर्णतया प्रोगनि, अपरलोनी कामरसमपलालपनि । बीभत्सरसमपि फायनोदनामयनि । अन्ये रमा पया सनियां सौन्दर्येण निवेशिता विनायने। अतएव न वनं भाग्नीयानामपितु पाश्चायडितानामपि हृदयपरलेप भवभूतिकृतिभिः तनिष्टया श्रेष्ठत्वेन च पदं ययायितया च:- ·५८६ सस्कृतसाहित्यविमर्श आयुष्मत किल लवस्य नरेन्द्रसन्प- रायोधन ननु किमात्यं सखे तथेति। अद्यास्तमेतु भुवनध्वधिकारशब्द, क्षत्रस्य शस्त्रशिखिन शममध यान्तु ।। मद्विषयको रामचन्द्रस्य प्रश्न स शुक एव स्वय भाण्डायनेन सह वार्ता- लाप कुर्वन् अकस्माद् दर्शकाना दर्शनपथ गत । भवभूतिना भाण्डापनस्म रग- भूमिप्रवेश परिहत्याकाशभाषितेन' तत्सूचना दत्तेति आकाशभापितस्यात्युत्कृष्टमु. दाहरणम् । भवभूते करुणो रस भवभूते करुणो रस सर्वस्वभूत इति प्राक् कृतसङ्घतम् । एको रस करुण एव निमित्तभेदाद्, भिन्न पृथक्पृथगिव श्रयते विवन् ि। आवत्तबुद्बुदतरङ्गमयान् विकारा- नम्भो यया सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥ इति । स्वय कवि तमसामुखेन करुणरसस्यव प्राधान्य विज्ञापयति अन्ये रसास्तु तद्विकृतय एव । करुणरसस्यैव रससार्वभौमत्वमुद्घोषित कविना। अष्टौ रसा' । तेषु परुणस्यव प्राधान्य भवभूतिनपैन । अत 'कारण्य भवभूतिरेव तनुते" इति प्रसिद्धोक्तिरपि तद्विपये सामञ्जस्यमावति । तथा च प्राह गोवर्द्धनाचार्य आर्यासप्तशत्याम् भवभूते सम्बन्धाद् भूधरभूतेव भारती भाति । एतत्कृतकारुण्य किमन्यया रादिति प्रावा।। १ कि वोप्यवमित्यादि विना पात्र ब्रवोति यत् । श्रुत्ववानुक्तमप्येव स्तत्स्यादाकाराभाषितम् ॥ अभिज्ञानशाकुन्तलेऽप्यावाशभापितस्योदाहरण दृश्यते- "प्रियवद । पस्येदमुशीरानुरेपन मृणालवन्ति च नरिनीपत्राणि नीपते ? (आवयं) विप्रवीपि, जानपलङ्घनाय परवदस्वस्था शकुन्तलेति ।' [अभिज्ञानशाकुन्तरम्] २ गुजार हास्य.. वरुण-रोद धीर भयानका । बीभरमाद्भुतसजी पायगे नाट्ये रसा स्मृता ।।

·- लौक्विसाहित्ये नाट्यप्रकरणम : महाकविः नवमूदि ५८७ विद–'अपि प्रादा रोदिन्यपि च दलनि वयस्प हृदयम्' इति प्रायो रोदनं दग्रहृदयम्य दलनमिति न विमद्भुतं गिरा गुम्नम् । उत्तरचरिते करुणरसः पराकाष्ठा नीत इबादलोश्यते। तद्यया- हा हा देवि म्फटति हृदयं नमते देहबन्धः, शून्य मन्ये जगदविरतन्धालमन्तवलामि। सीदनन्य तममि विधुरो मन्जनांवान्नरान्मा, विप्वद्रमोहः स्यगति क्यं मन्दमान्य क्रोमि ॥ इति । भवनिना यदि क्वचिदपशब्दप्रयोगोपि कृत. तहि सोऽपि अनाव नैपुण्येन इनः। तद्यया-उत्तरचरितम्य पञ्चमाडे रुवः चन्द्रवन प्रति आह वृद्धास्ते न विचारणीयचरिताम्निष्टन्नु कि वने, सुन्दम्नीदमने प्यख-डयामो लोके महान्नो हि ते ॥ यानि नोपरामुपान्यपि पदान्यामन् परायोपने, यद्वा कौशलमिन्द्रमूनियन तथाप्यभिज्ञो जन.॥ न महता चरितान्यालोचनावियानि भवन्ति। ताडकावपि रघुपतिः स्त्रीवयपातन न लिप्त.। इत्यादि। यद्यपि नवनिना नाटक्य यनर वीरकरणवीभन्मादिविवियरमानां मञ्चारः कृतः, तथापि करपरमो यया शिवरापितोन्य रचनाया तया नान्ये रसाः। वरूणरममेव स रमान्नरप्रधानन्दनाङ्गीकरोनि। मन्यामहे बालद्धारिका क्वचिकवचिद्दोषमप्यनादयन्ति । तद्यया- दीरचरितस्य द्विनीवाड़े, परसरामरामचन्द्रयो. युद्धवातामध्य एद रञ्चको राम- चन्द्र निवेदयति राममन्नपुरे प्रेपयितुम् । परसुरामस्याज्ञानवाप्य रामोप्यन्न - पुरे गतः । एनन्मन्दर्भमालङ्कारिको मम्मटाचार्यः सका इच्छेददोषेण दूपनि इति । इमेकिञ्चित्ररा दोषान्नु तन्प्रदीप्तप्रनिनामाम्बरमन्दर्भच्छटायां दिली- यमाना न दृश्ययमबारनि मतिमताम् । संस्कृतमाहिल्ये यदुच्चतमम्यान महाक्दयाम्म समपित. तनिदानन्देन न वेबलं भावामीप्ठवमेव मृग्यम्, अपिनु तयतिरिक्नं तरचनाया भारतीय मम्वृतः प्राचीना परम्परा, रोनिनोनिव्यवहारा, अध्यात्मनग्पोनिश्च परिदीप्यमानं प्राधान्येन तदनुनामपनि । एकतो वोररसमय परिपूर्णतया प्रोगनि, अपरलोनी वरुपरममुपलानानि । बोमन्नरममपि काम्बनोदनामयति । अन्य रमा यया सनि सौन्दया निवेशिता विनाम्यन्ते। अतएव न दल भारतीयानामपितु पाश्चायन्डिनानामपि हृदयपटलेप भवनिनिनि तप्रतिष्टया श्रेष्टन्देन च पदं न्यायि। तया :- ·५८८ सस्कृतसाहित्यविमर्श वीरचरिते-समाजपरिपाटोमुट्टयताह--- तृतीया जामदग्न्य ब्राह्मणधर्म कियानपुण्येनावबोधयति ब्रह्मर्षिवशिष्ठ मुखेन- "अयि वत्स किमनया यावज्जीवनमायुधपिशाचिक्या ? श्रोत्रियोऽसि जामदान्यपूत भजस्व पन्थानम् आरण्यकश्चापि तत्प्रचिनु चित्तप्रसादनाश्चतस्रो मथ्यादिभावना । प्रसीदतु हि ते विशोका ज्योतिष्मती नाम चित्तवृत्ति । सभापयतु परशु च । तत्प्रसादजमृतम्भराभिधानमबहि साधनोपाधेयसर्वार्थसामथ्यमपविद्ध- प्लवोपरागमूर्जस्वलमन्तज्योतियो दर्शन प्रज्ञानमपि सम्भवति । तद्धि आचरितव्य ब्राह्मणेन तरति येन मृत्यु पाप्मानम् ।" तदानीन्तनवैदिकसमाजे चतुर्णाम्वर्णानां ब्राह्मणक्षनियवैश्यशूद्राणा, ब्रह्म- चारि-गृहस्थ-वान प्रस्थ-सन्यासाख्यानामाश्रमाणाञ्च सग्रहेण परिज्ञानाथं भवभूति- कृतवीरचरितस्योत्तररामचरितस्य पर्यालोचन पर्याप्तम् । उत्तरचरिते चतुर्थाके भाडायन-सौयातकिप्रभृतिविप्रवटूना दैनिकचर्यामवलोक्य, द्वितीयेथे च क्षत्रिय- बालानाञ्च वेषभूषाञ्च दृग्गोचरीकृत्य तदानीन्तनदेषभूपाया परिचयो जायते। वसिष्ठागमे यदा महर्षिवाल्मीकिविद्यालयेऽनध्यायो जातस्तदा भाडायनन सौधातक सम्बोध्योक्तम् "अपूर्व कोऽपि बहुमानहेतु गुरुषु सौघातके ।" ब्राह्मणानभिलक्ष्य प्रतिपादयति आविर्भूतज्योतिया ब्राह्मणाना ये व्याहारा तेपु मा सशयोऽभत् । भद्रा होपा वाचि लक्ष्मोनिविक्ता, नते दिप्लुतार्थ ददन्ति ॥ [उत्तर० चतुर्थेऽई] एवमुत्तरचरितस्य चतुर्थाई जनकन लववेशवर्णनव्याजन क्षत्रिया ते. वासिना लक्षणानि चित्रितानि चूडाचुम्बितक पत्रमभितस्तूणीद्वय पृष्ठत भस्मस्तोपवित्रलाञ्छनमुरो पत्ते त्वच रौरवीम् । मौर्या मेसग्या नियन्त्रितमपो वासश्च मास्जिप्टक, पाणी कर्मक्मक्षसूत्रवलय दण्ड पर पंपल ॥ भवभूतिना प्रायोनसमागस्प यत्प्रवृतचित्रण कृत स्वरचना, तदिद वर्णनमत्र नापेक्षते यपि, तथापि तद्वचनामु सदानीन्तनास्त्रीयाचारव्यवहार. प्रतिविम्बरयायभामस्नु वर्णनमहत्येव तचातुरों समयितुं वृदिपटलेप दिमात्र . वाच ·लौतिकवाहिन्ये नाट्यप्रकरण : नहानादि नवनि प्रदर्शनश्नेन । यदा बहो कालादनन्तरं, अदमुनि रन, दडशार राममानननद- लोरच तममामुदैन सीतामुद्दिश्याह: दिलुलितमनिपूरंदाजमानन्दशोकप्रनवनवजन्नो तनोत्तालदोधा म्नयति हृदयशस्नेहनियन्दिनी ते, घबलबमधा दुग्धव दुष्टः ॥ इनि तत्र 'स्नेहनिप्पन्दिनी दुग्धकुत्येव दृष्टिः हृदय नापति।' इनिस्पिनर्म- स्पृादगनम् । नूनमेन नवभूतरसाधारणकवित्वदाक्ति परिचायति । यद्यप्पनी कालिदानस्य नाटयक्लातुलान्तु नापिरोहति तयारि पविरेष मुधेप्टो सम्पप्रतिष्टाचातोदित्यन न सन्देहः । स्थान एवोक्नं हरिहरेण कविवरण: जडानामपि चंतन्यं भवभूतैरन्द् गिरा। प्राप्यरोदीत् पावचा हसतः स्म स्तनारपि।। भवभूतिकालिदात्तयोस्तुलना कालिदामो भवभूनिश्चेत्यनावपि रवीश्वरी मंस्कृतसाहित्यात्य मूमि- पिस्तौ नाटपरी। यदि कालिदासः शृङ्गाररममार्दनौमः, नवभूतिरपि करण- रमस्य परमाचार्यः । उनावपि स्व-स्वविषये निरपमो नात्र संशयमाः । पचपि महापुरपयोस्तुलना नोलि खल्वौचितीम्, तथापि मानवस्वभावमुलभोज्यं विषयो यद् योमियः सन्तुलननाम । इति हेनोरेव बहुनिः समालोचरस्नया विहिलं स्वस्वष्टिबिन्दुमुद्दिश्य । तदापि विञ्चिदिव तद्वितन्यते। नवभूतिरालिदासयोः नाटपालाकलापप्रपञ्चे महदन्तरं प्रतिनानि । कालिदासस्य रचनाया भूम्ना यजनावृत्तिराधिना दृश्यते, भवननेच पुनानिधात्तिरेव प्रापमो नत्यति । शाकुन्तले दुप्यन्तः प्रयमदर्शन एव नितरा चमकृत उद्गगानि 'अहो लग्यं नेत्र- निर्वाणम्'। भवनिम्तु 'मालतीमाप' माल्तीमवलोश्य माधव:-'अविरलमपि दाम्ना पौडरेण नदः, स्नपित इव च दुग्घस्रोतमा निर्भरेष।' इति स्वदयभाव- मपि विवादम्याविष्वरोति । यत्र कालिदासः सतमा तनुने तत्र भवभूति: विसर- वर्णनमारचति । कालिदामस्य भाषा सुमपुरा ली प्रामादिकी, नवभूतेस्तु प्रोता पिश्चिन् कृषिमा, समामारम्बरमालिनी च । कालिदासस्यमापरलापे मानवीय- हृदयम्य विविपरसरागरजिना रापि आन्नरप्रातिभप्रभा प्रभासमाना विलसति, भवभूतिरचनारा तु जांचनस्य आदर्शभूता कारभ्यसम्प्लुता बागो मूतिमतावाव- भानि । यपि, सम्पबलानाटपाटयं, भावावेशसंश्लेपः उनयोरप्पनयोः रवी. इयरपोरलौपिरो मामिव दरीवत्ति तथापि तारतम्मदशा मध्यमाने त्वगतं भवति यद् भवतिः कालिदासम्म सुनान्नु सल नैव संस्पाति नि प्रदम् ।

·श्रीहर्षवर्धनः भारतीय नाट्यकलाकारेषु सम्राड् हर्षवर्धन (६०६-६४८) अतीव प्रसिद्ध । अस्य कृतित्वेन प्रख्यातानि नीणि नाटकानि, प्रियदशिका-रत्नावलि- नागानन्दाख्यानि । केचनात्र सशरते यदिमानि नाटकानि नब हर्षवर्धनविरचि- तानि। किन्तु तेन केनचिदन्यकविना प्रणीतानि इमानि स्वनाम्ना प्रख्यापितानि । भवेन्नामतत् किन्तु कतिपयरन्तरङ्गप्रमाणे साधयितु शश्यते, यदिमानि सन्ति खल्वेकस्यंव लेखनोलताप्रसूतानीति । यत त्रयाणामप्येषा प्रस्तावनायामेक्त्यैव रचयितुर्नामोल्लेख कृतोऽवगम्यते । प्रियदशिफाया नागानन्दे चोभयत्र द्वौ इलोको समानी, नाटकश्येऽप्येतस्मिन् समानव शैली रूमाश्रिता। एभिहेतुभिरस्य प्रोत- साम्य सुतरा प्रतिपत्तु पार्यते । परन्तु क खलु स प्रणेतेति प्रश्नस्तावदिदन्तया निर्णय- माकाडक्षते । एतन्मत यन्नृपवरेण हर्षवर्धनेन पुस्कल इव्य प्रदाय कविन्योऽस्य नाटक नयस्य रचना प्रसाधितेति न प्रज्ञापयमवतरति सापकप्रमाणाभावात् । यद्यपि मम्मटाचार्येण काव्यप्रकाशे द्रविणप्राप्तिमपि काव्यप्रयोजनत्वेना. गीकृत्य 'श्रीहर्दिविकादीनामिव धन मित्युदाहृतम्। टीकाकारश्चास्यादायोऽपि उपकंवदन्तीमुपपादयमेव दर्शित । तयाऽपि तन चार, यत दामोदरगुप्तेन (फेस्त- ८००) स्वकीयकुट्टनीसमास्ये सन्दर्भ नेपद्वारा रत्नावलोनाटिकाया' प्रणयनस्यो- ल्लेख कृत । एतदतिरिच्य हर्षवर्धन स्वयमेक श्रेष्ठ कविरासीदिति स्वय बाणेन स्वरचितहर्षचरिते हर्ष क्लि 'गोहर्ष ' इति विरुदेन विभूषित । तद्यथा श्रीहर्ष इत्यवनिवत्तिषु पार्थिवेषु नाम्नव वेवरमजायत वस्तुतस्तु । गोह एप निजामदि येन राजा, सपूजित बायकोटिशतन वाण ॥ 'अपिचास्य प्रज्ञाया शास्त्राणि क्विस्वधाच न पर्याप्तो विषय।' हर्षचरित] भर नाटय त्रयमप्यतन्नृपेन्दवर्धनविरचितमेवेति निश्चितप्रायम् । एप निरपि रत्नेष प्रियदशिरास्य प्रयमारसना, रलावली द्वितीया, मागानन्दाच खलप्ततीया रचना । सत्र प्रियदर्शिता रत्नावली वेति है नाटिपे । पत्र ·लौकिक्साहिये नाट्यप्रकरणम् : महाकविः हर्षवर्धनः वन्मराजोदयनयोः प्राचीना लोकप्रिया च प्रणयगाया सदयिता । नागानन्दे च पुनः जीमूनद्वारा नागानां गरुडात्परिरक्षणमेव क्यावस्तुन्वेन प्रणिबद्धम् । नाटकमिदं पञ्चभिर निवद्धम् । बौद्धमिद्धान्तानां प्रभावचतन्प्रव्यक्तं ध्यस्तीकरोति । क्षुद्रप्राणिनां कृतेऽपि राजकुमारम्य जीमूनवाह्नस्य प्राणार्पणम् । अहिंसामर्मस्य कोपि तयाभूत आदर्शोन्नेन मनोरन्जक्तया पुरस्त्रियने। 'परोपकाराय सतां विभू- तब इन्यवास्य ध्येयत्वेनोद्माव्यते । जीमूतवाह्नस्य मृत्युमुद्दिश्य तत्पिता सगद्गदं दिलपति:- निराधारं धयं कमिव शरणं पातु विनयः? क्षमः क्षान्ति चोढुं क इह ? विरता दानपरता। हतं सत्यं सन्यं प्रगतु कृपणा वाद्य क्या? जगज्जातं शून्यं त्वयि तनय ! लोरान्तरगने। रत्नावली-चतुभिरहूंरल्डकृतेयं नाटिका । मन प्रयानो रसः शृङ्गारः, नायश्च धीरोदातो ललितः । क्यादम्त्वपि कौतूहलजनकम् । धनञ्जयन स्वकीये दशरपके रत्नावल्या नंकानि पद्यानि उदाहरणन्वेनौघृतानि । तेनास्य स्पस्य मौष्ठवं प्रतिपादितं भवति । यद्यप्पन प्रणयम्य कोऽपि विलामबिलमिनं चित्रणं व्यमायि कविना तयापि भारतीयसंस्कृतिमर्यादा क्याप्युल्लादिघता न प्रतीता। वर्णनात खल्वतिमनोहारिणी। सूर्यः कमलिनों प्रत्याह :-- यानोस्मि पद्मवदने ममयो ममप सुप्ता मयंव नबनी प्रतिबोपनीया। प्रन्यापनार्यमतीव सरोपहियाः सूर्यास्तमस्तकनिविष्टारः करोति । [२६] रत्नावल्या: सौन्दर्यरचनां विधायवेधा स्वयमाश्चोंदन्वति निममग्ज:- "दृशः प्रयुक्तरीता मिननिजाजपत्विपः चतुभिरपि सापमाध्विति मुषः समं याद्दतम् । शिरामि चन्तिानि विम्मयशाद् प्रवं वेघमो विधान ललनां जगत्रयललामभूतामिमाम् ।। [२।१४] उद्यानलना व्यावमाह वन्मराज:-- 1 उद्दामोरलिया विपाडररचं प्रारम्यज़म्भा समा दायाम श्यसनोद्गमरविरतरानन्वतीमात्मन. अद्योपानललामिमा समदना नारोमिवान्या प्रवास, पश्यन् पोपविपाटलानिमय देव्याः करिष्याम्यहम् ।। .

·श्री मुरारिः - कविरय माहिष्मतीनगर्या फविप्रपरस्य वर्षमानस्पात्मज मौद्गल्यायोत्रो- त्पन्न । विदुषी तन्तुमती देवो चास्प जननो। कलचूरोवशोद्भवस्य कस्यचिद्रा- ज्ञोऽय सभापण्डित इति तदीयानर्घराघवास्यनाटकोपनतवर्णनेनानुमीयते। कवि- राजेन महसकेन च संस्त ११३५ तमान्दसम्भवेन स्वकीये श्रीकण्ठचरितनाटके मुरारे राजशेखरात्पूवतित्वमुत्कीतितम् । राजशेखरस्य समय स्तनवम- शताब्दीदेशीय । अतोऽस्यापि समयो नवमशताब्द्या पूर्वार्धात्पूर्वमेव सम्भवति । अनर्धराघवाल्य नाटकमस्य कृतित्वेन प्रसिद्ध सप्तभिरडूनिवद्ध ताडका- वधादारभ्य रामराज्याभिषेकपर्यन्त समस्तपटनाचकालडकृतमतिरमणीय रूपकम् । अस्य विलक्षणरचनाचारतामवलोक्यव 'मुरारेस्तृतीय पन्य' इत्युक्ति प्रचरति । बहुभिरालोचकश्च बहुधा मरारे कापि निरतिशया प्रशस्तिपश्लोकिता मुरारिपदचिन्ता चेतदा माघे मतिं कुरु । मुरारिपदचिन्ता चेतदा माघे मतिं कुरु ॥ मुरारिपदचिन्ताया भवभूतेस्तु का क्या। भवभूति परित्यज्य मुरारिमररीकुरु ।। मापरपदतिकारेण तु मरारिर्भवभूतेरप्पषिमा प्रतिष्ठामुपलम्भित । भवभूतिमनादत्य निर्वाणमतिना मयः। मुरारिपदचिन्तायामिदमाधोपते मन मुरारे कविश्वप्रौद्धिमा, प्रगाढपाण्डित्यञ्च भूरि भूरि प्रशसामर्हति , अत्र नपचन सन्देह । प्रौढवग्याकरणेन भट्टोजोदोक्षितमहाभागेन सिद्धान्तकौमुद्या नंपायुदाहरणानि मनपराघवादुपगृहीतानि। तेनास्य पाण्डित्यप्रवर्ष सुतरां स्फुदो. भवति । श्रीपपिराजरत्नावरण स्वकीयहरविजय काव्यध्यमित्य स्मृत' अडोल्पनाटप इयोत्तमनायपस्य, मा पविग्यपित यस्प मुरारिरिरमम् ॥ रिपनन नारादपि पूर्वभवत्वमस्य मषित भवति । मुरारेगस्तियस्तु गुप्रसिक्षा । मात्मान परिचापयनसी कपति 4 - -

·लौक्किसाहित्ये नाट्यप्रकरणम् : महाकवि मुरारि. ५९३
देवी वाचमुपासते हि वह्व. सारं तु सारस्वतं,
जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्लिप्टो मुरारिः कविः ।
अन्धिलंधित एव वानरभटः किन्त्वस्य गम्भीरता-
मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति ' मन्याचलः ।।
यद्यपि भवभूतेनर्नाटकाना कोटिं नाटोकतेस्य नाटकरत्नम्, तयापि तस्य
नाटकविषये कयापि भावमङ्गया. कटाक्षमापादयन् स्वनाटकोत्कर्पोत्याकर्षणं
प्रदर्शयन्नसो निहपति:-
तस्मै वीराद्भुतारम्भगम्भीरोदातवस्तवे ।
जगदानन्दकाव्याय सन्दर्भाय त्वरामहे ॥
वस्तुत कवेरस्य नाटकोपवस्तुतत्यन्तु न तया प्रकर्ष प्रफ्टयति ययाऽस्य
प्रौढपाण्डित्यपाटवम् इति ।
.

·कवीश्वरी मोरिका इयं हि खल स्त्री कवयित्री कदाऽभूत्, कतमञ्च जनपदं स्वजनुषा विभूष- पामासेति नाद्यापि विदितं परन्तु मोरिकायाः पद्यानि सुभाषितप्रत्येषु बहुश उप- लम्यन्ते । अस्या रचना रमणीया रुचिरा प्रासादिको वेति । तद्यथा:-- प्रियतमस्त्वमिमामनघाहसि प्रियतमा च भवन्तमिहार्हति । न हि विभाति निशारहितः शाशो, न च विभाति निशापि विनेन्टुना ॥ लिखति न गणयति रेखा निर्भरवाष्पाम्बुधौतगण्डतला। अवधिदिवसावसानं मा भूदिति शङ्किता बाला ॥ यामोत्यध्यवसाय एव हृदये बध्नातु नामास्पदं, यक्तुं प्राणसमा समक्षमणेनेत्यं कथं पार्यते। उक्तं नाम तथाऽपि निर्भरगलद्वाप्प प्रियाया मुखं, दृष्ट्यापि प्रवसन्त्यहो धनलवप्राप्तिस्पृहा मादृशाम् ॥ मा गच्छ प्रमदाप्रिय प्रियशतर्भूयस्त्वमुक्तो मया, बाला प्राङ्गणमागतेन भवता प्राप्नोति निष्ठां पराम् । किञ्चाम्पत्कुचभारपीडनसहर्यत्नप्रवृद्धरपि- त्रुटघरपञ्चुक्जालकरनुदिनं नि सूत्रमस्मद्गृहम् ॥ इति ·महाकविः भट्टनारायण १-परिचयः । २ नट्टनारायणस्य समय ।।-नाटकम्य सौष्ठवम् । ४-अस्य भली। परिचयः , नाटकथ कविरलमट्टनारायणस्यातीव मनीयं पदमिति सवरेवालङ्कारि- करगीकृतमवलोक्यते। यम्य कृतित्वेन प्रत्यानं देणीमहारास्यं नाटकं निरनिय- मनोरमं वीररमसम्मृतं ओजोगुणानटकृतञ्च । नाटकमिदं महाभारतीयमाट्यान- मवलम्ब्य प्रवृत्तम् पनिर निवद्धम् । महाविदन्डिमहाभागोल्लेवेन ज्ञायते पदनेन काय्याय विरचितं परमपना देवलं वेणीमहारास्यमेव देवलमपलभ्यते- व्याप्तं पदायेगापि यः दानो भवनत्रयम् । तस्य काव्यरयच्याप्तो चित्र नारायणस्य रिम् ? ॥ इति । भट्टनारायणस्य समय: आलङ्कारिवण संस्न ८०० तमान्दसम्भवेन मम्मटेन, १००० तनाब्द- सम्भवन धनन्जयेन, ८५० तमादभवन मानन्दवर्धनेन, ८०० तमान्दजानेन च वामनेन स्वीयेप सन्दर्भप देगीमहारस्य उदाहरणानि सद्गृहीतानि । अनः भट्टनारायणम्य समयः ७२५ तनाब्ददेशीय एव सम्भाव्यते । सम्भवति च यत्स भवभूनिसमशालीन एव भवनाम । सनरातकापूर्वभवेन बगाधिपनिना आदि- शूराम्येन यजसम्पादनार्यमाटूनः पञ्चनिरन्याह्मणः मह स कान्यकुब्जेन्यो बगा- नाजगाम । तव चान्तो पनि स्वीचके। नाटकस्य सौष्ठवम् नाटकमिदं संस्कृतसाहित्य वीररसपाने' नाटकेप प्रमुखं स्थानमपि. परोति। रचनापि नाटसम्मास्य नाटयशास्त्रनियमानुगमन तमपटन। अतएव मनम्जन ददारपडम्ब नवानि पद्यानि उदाहरणन्वेन सदुनितानि । नाटकोप- हमारय संशदा अतीद प्रभावजन:मम्ममाः तृतीयाङ्कनु विशियरवेशिष्टप- परिचायकः । भीमम्य सौर्य भीषण यम्च, वर्णग्याहवार, सावल्याम्नी रोप, दुर्योधनम्न स्वायंप्रपञ्चो दिलामियञ्च परिना यान पश्चितम् । यपि ·सस्कृतसाहित्यविमर्श . . नाटकमिदं नाटकीयवस्तुनो दिव्यदर्पणमिवाभाति तयापि भवचित्ववचित्तु अनौचित्य- मपि पल्लवितम् । द्वितोपाई सङ्गरावसरे दुर्योधनस्य भामत्या सह प्रेमानुवन्धः प्रबन्धदृशा न खल्वाचितोमावहति । अतएव मम्मटाचार्येण 'अकाण्डे प्रवन मिति दोषस्योदाहरणत्वेन प्रदर्शितम् । कदाचित् कविना दुर्योधनस्य नैतिकदौर्बल्यं सूच- यितुमेवेदं कृतं भवेत् । धनकाचार्येण 'दशरूपकावलोके' पञ्चसन्धिविषयक चतुः पष्टिप्रभेदप्रदर्शनावसरेऽपि वेणीसंहारादुदाहरणानि सङ्कलितानि, एतेनेदं ध्वन्यते यत्सर्वेऽप्यालद्धारिका वेणीसंहारविषय बद्धादराः समभवन् । अस्य शैली अस्य शैली तु गौडीयेति स्फुटमेव । 'ओज कान्तिमती गौडीयेति तल्लक्षणात् । स्यान एवोक्तं वेनाप्यभियुक्तेन :- ओजःसंसूचकः शब्दः युद्धोत्साहप्रकाशकः। वेण्यामज्जम्भयन गौडी भट्टनारायणो वभौ इति अस्य भाषा अतीव प्रौढा वीररससंभिन्ना च। तद्यथा:- मम्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्, दुःशासनस्य रुधिर न पियाम्परस्तः । सञ्चूर्णगामि गदया न सुपोपनोरू, सन्धि करोतु भवतां भूपतिः पणेन ॥ [भीमोक्तिः) पुनराध:- यत्सत्यवतमङ्गभीरमनसा यलेन मन्दीहतम्, यद्विस्मर्तुमपोहितं शमवता शान्ति पुलस्पेच्छता। तड्तारणिसम्भूतं नपसुतारशाम्बराएपंणः, गोषग्योतिरिवं महकुराले यौधिष्ठिरं जम्भते ॥ यो यः पास्त्र विभत्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीना चमूना, यो य. पायालगोत्र गिरपिरवया गर्भशयो गतो वा। पोपस्तत्वममाती परति मयि रणे याब पश्च प्रतीप, पोषान्यातस्य तस्य स्वमिह जगतामन्तरस्यान्तकोएम् ॥ [ति अरवरयामोक्तिः पञ्चमभ्रमिनबागराभिषात-णितोदपगलार गुपोपनस्य । रपानापनपनमोगितमोगपाणिरत्सपियति पासव देदि भीम ॥ इति परा महाभारतमा विनिय पृष्ण:भाह पपिटिराय म्याभिषेशमा

·लोरिक्साहिये नाट्यप्रकरणम् : महारविः भट्टनारायणः
घोषयन् रिन्ते भूपः प्रियं करोमि तदा अन्त पविः भरतपारपरक क्यिदुद्बोपर्क
मनोहारि घ वचनं प्रोवाच :-
अपणमतिः कामं जीव्याग्ननः पुरपायपम् ।
नवतु भगवन् नतितं विना पुरषोतमे ।
दयिनन्दनो विद्वद्वन्याप विशेषविद ,
मननं सुटतो भूयाद् भूपः प्रमापितमण्डलः ॥
योनादशाः शुभरामना इदानीन्तनानां राष्ट्रनायकानां हृदयपटलेय
विञ्चिदपि पदमाधातुप्रयः प्रनयेयम्नहि सन्तप्तस्याम्य संमारस्य सन्तापरलापः
nिावर मोवाटिति।

·कविराजः कृष्णमिश्रो यतिः शान्तरसप्रधानस्य प्रबोधचन्द्रनाटकस्य रचयिता कृष्णमिधास्य प्रख्यात- नाटयकलाकुशलो महीपते कौतिवर्मण शासनकाले लब्धजन्मपरिग्रह" आसीत् । कोत्तिवर्मण स्थितिकाल शस्त ११०० मितेऽब्दे सम्भाव्यते। अत कृष्णमिश्र- स्थापि समय तत्सम्वत्सराम्याश एव निर्धारयितु शक्यते सोपपत्तिकम् । रूपकमिद शान्तरसप्रधानमतीव भावपूर्णम् । अत्र कामक्रोधादिवृत्तीना स्फोतस्फालनमतिरोचिष्णुसरण्या विनितम् । आद्यनाटकाचार्येण तत्रभवता भासमहाभागेन स्वकीय बालचरितरूपके सर्वप्रथम काल्पनिकपात्राणामभिनयेन ताशरूपकगुम्फने प्रयास कृत । परमेतादृशप्रयासस्य पूर्णतया परिणत परि- पाक प्रबोधनामकनाटक एव सम्पनो दृश्यते । अस्मिन् रूपके हि कविना, विवेक- मोह-ज्ञान-विद्या-बुद्धि-दम्भ-श्रद्धा-भक्ति-आदिभावात्मकपात्राणा स्त्री-पुरुषरूपाणा- मभिनयन द्वारीकृत्याध्यात्मविद्याया चारुतर चित्र चित्रितम् । दार्शनिकदृशा रूपकमिद निरतिशय महत्त्वमाबध्नाति । अतएव एतद्रूपकोपनतानि पद्यानि सुतरा हृद्यानि फलितानि प्रतिपन्नानि च सहृदयहृदयसवेद्यानि । तद्यया शान्तेऽनन्तमहिम्नि निर्मलचिदानन्दे तरङ्गायलि- निर्मुक्ताऽमृतसागराम्भसि मनाइमग्नोऽपि नाचामति । निसारे मृगतृष्णिकार्णवजले प्रान्तोऽपि मूढ पिब- त्याचामत्यवगाहतेऽभिरमते मज्जत्ययोन्मज्जति ॥४.६।। उप्यन्त विपवल्लि बीजविषमा क्रेता प्रिपास्या नरै- स्तेम्प स्नेहमया भवन्ति न चिराद्वजाग्निगर्भाडकुरा । येम्योऽमो कुकलहतभुम्दाह दहन्त दान- देह दीप्तशिया सहस्रशिखरा रोहन्ति शोषदुमा ॥५-१६॥ अग्रे अस्य ससारयोजस्य समन्मूलनाय भगवदारायनमेव सरणीकरणीय- मिरयाह अमुष्य ससारसरोरवोधमलस्य नोन्मूलविनाशनाय । विश्वेश्वराराधनवीजजात सस्थायबोपादपरोभ्युपाय ॥ दाता ·लौकिक्साहित्ये नाट्यप्रकरणम् : कृष्णमियो यतिः अस्यान्य लब्यप्रचुरप्रचाराःदलोकाः सुभापितत्वमधिगताः भूयसाप्रचरन्ति : सङ्गं न केनचिदुपेत्य किमप्यपृच्छन्, गच्छन्नतक्तिफलं विदिश दिशं वा। शान्तेऽप्यपेत-भय-मोक-कषाय-मोहः, स्वायंभुवो मुनिरहं भविताऽस्मि सद्यः॥ मोहान्यकारमवधूय विकल्पनिद्रा- मन्मथ्य कोऽप्यजति बोचतुपाररश्मिः। श्रद्धा-विवेक-मति-शान्ति-यमादिकेन, विश्वात्मकः स्फुरति विष्णुरहं स एव ।। स्वेच्छालन्यं प्रतिदिनमखेदं सितिन्हा, पयः स्याने स्थान शिशिरमपुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्धा दाम्या सुललितलतापल्लवमयी, सहन्ते सन्तापं तदिह पनिनां द्वारि कृपणाः ॥ क्षमा द्यूते: प्रमो न वाचा शिरसो न मूलं न चित्ततापो न तनोयिमदः। न चापि हिंसादिरनर्ययोग: श्लाघ्या परं पोषजयेऽमेका।। अपि च:- तं पापकारिणमकारणवाधितारं स्वाघ्याय-देवपितृयज-तप प्रियाणाम् । कोघं स्फुलिङ्गमिव दृष्टिभिरुदमन्तं कात्यायनीव महिष विनिपातयामि॥ प्रायः मुतिनामय देवा यान्ति सहायताम् । अपन्यानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ।। :- प्रोयो बूते अन्पोररोमि भुवनं वपिरोररोमि, घोर सचेतनमचेतना मयामि। प्रत्यं न पश्यति नये न हितं शृणोति, धीमानपीतमपि म प्रनिसन्दधाति । महनलिनवामनावमाजां भवति भवः प्रभवात्मनामहेतुः । जनघरपदयोमवाप्य पूम्रो उदलनविनासमनुप्रयाति नाराम् ।।

·कविवरो दिङ्नागः कविवरो दिडनरगोश्य धोरनाग, बोरनाग इति नामान्तरद्वयेनापि प्रसिद्ध । अनेन विरचितस्य कुन्दमालानाम्नो नाटकस्य सर्वप्रथमोल्लेख रामचन्द्रगुणचन्द्रकृते नाटयदर्पणे समुपलभ्यते। भवभूते पूर्ववत्तिनि साहित्य न क्यापि कुन्दमालाया उल्लेखो दृष्टिपथगत । अत अस्या रचना भवभूते परत्तिनो प्रतीयते । तस्माद दिङनागस्य स्थितिकार कस्त १००० तमशतकाभ्याशे सम्भाव्यते। पत स्त- ११०० शतकात्पूर्वतने साहित्ये क्वचिदपि तनामस्मरण नावलोक्यते। दक्षिणभारते षड्भिररलडकृताया कुन्दमालाया चत्वारि हस्तलिपि- प्रणिबद्धानि पुस्तकानि प्राप्तानि । तान्याधारीकृत्य प्रथम दक्षिणभारतीयग्रन्थ- मालाया १९२३ तममिते फ्रस्ताब्दे नाटकमिद प्रकाशितमभूत् । तस्यातिशय- लोकप्रियतामल्पीयसा समयेनैव विविधभाषास्वनुवादा एव भूम्ना प्रत्यायन्ति । अस्य नाटकस्य 'कुन्दमालेति' सज्ञायाम् धौजन्तु वाल्मोकेराश्रमे गोमतीनद्या यहन्ती कुन्दपुष्पमाला वीक्ष्य, तदभिजानेन राम सीतामनुस्मरती- त्येय घटना मन्यते कपि । अस्य कथानकमपि, भवभूतिकृतोत्तररामचरितमिव उत्तरखण्डाद्रामायणादेव सङ्कलित गम्यते। तत्र तावत्सौताया परित्याग , तदनु तदनुसन्धानम्, ततस्तन्मिलनञ्चेति । एतावतेदनुमातु न दुष्कर यदस्य क्योश उत्तरचरितमेवानुसन्दपाति। यद्यपि मन्यामहे दिडनागोऽय भयभूतेन टधकलां क्लयापि न सस्पशतिः उत्तरचरिते. चित्रितानि प्रणयचित्राणि, अभृिताश्च मानवमनोभावभङ्गप, न मनागपि मुन्दनमालाया दृष्टिपथमपतरन्ति, तथापि सर्ववतन्नाटक न निम्नश्रेणीमाश्रयते । शलो अस्य मनोज्ञा भायायामपि दुरहत्या- भाषा, रुणरसोऽप्यस्य परिपवित्रमतासमापन्न । परित्यक्तां सीतामवलोक्य वन्या पशुपक्षिण क्यिन्मात्र भ्याकुलीभूता इत्यस्य चित्रण न पस्य मर्मस्पर- एते पदन्ति हरिणा हरित विमुच्य हताश्च शोरविपुरा पण रुदन्ति । मृत स्पन्ति मिसिनोऽपि पिलोक्य देषीं तियंग्गता बाममी,म पर मनुष्या ॥१-१८॥

·लोक्किसाहित्ये नाट्यप्रकरणम् : कविवरो दिडनाग. ६०१ एकन रामःसीतापरित्यागं संस्मृत्य विलपति सगद्गदम् :- नोतस्तावन्मकरवसतो वन्ध्यनां शंलसेतुः देवो वह्निनं द विगणितः शुद्धिसाक्ष्ये नियुक्तः । इक्ष्वाकूगां भुवनमहिता सन्ततिक्षिता में कि कि मोहादहमकरवं मैथिलों तां निरस्य ।। भवभूतेः प्रभावस्तु कुन्दमालाया स्पष्टमनुभूयते । भवभूतिवद् दिन- नागोऽपि प्रकृतिपटलस्योन्वटत्वमट्टयामास:- नादः पातालमूलात् प्रभपति तुमुलं पूरयन् व्योमरानं, पातक्लिप्टा इवते दिशि दिशि गिरयो मन्दमन्दाश्चरन्ति । बद्धानन्दाः समन्ताल्लदणजल्पयो मय्यमाना इवासन, सीमामुल्लडघ्य वेगादुदनिधिसलिलः स्वानि वेलावनानि । अस्य समयः राजशेखरो दिडनागवियर्य मौनमाललम्बे। कुन्दमालामुद्दिश्य ऐदम्प्रा. थम्येनोल्लेखः खलु भोजदेवेन (स्त १०१८-१०६० सम्भवेन) पृतः, ततो महा- नाटके (स्ते-द्वादश-त्रयोदशशतक्योरन्तराललिखिते) । एवमेव साहित्यदपंणे- ऽप्यवलोक्यते । नस्मात्कुन्दमालायाः प्रणयनालः प्रायश: दशमातक एव संभा. च्यते।

·कविवरो विशाखदत्तः १-मुद्राराक्षसम् । २-4 खल्वत्र नायक । ३-विशाखदत्तस्य शैली। ४-विशाखदत्तस्य समय । ५-चाणक्यस्य नीतिनपुणी। ६--राक्षसो विष्णु- गुप्त । मुद्राराक्षसम् संस्कृतनाटककदम्बे सुप्रसिद्धस्य मुद्राराक्षसनामधेयस्य नाटफस्य प्रणेता क्लि काव्यकलाकुशल कविवरो विशाखदत्तो नाम। विशाखदेवनाम्नाऽप्यसो प्रथित । सुभाषितसन्दर्भाणा पर्यालोचनेनैतद्विजायते यत्कविनानेन मुद्राराक्षस- मतिरिच्च अन्यदपि नाटकद्वय 'देवीचन्द्रगुप्तम्', 'राघवानन्दम्' इत्याख्य विरचितम् । यदधुना नोपलभ्यते । एतन्मुद्राराक्षसन्नाम नाटक समस्तसस्कृतवाङमये साजात्य नामन्त्रयते । नेद यद्यपि माट्यशास्त्रानुशासन कायनानुपालयति तयाप्येतग्नि- रुपम अतुलनीयञ्च सम्पन्नम । अस्मिन् हि नाटके राजनीते फरकौटिल्य, कूटनीते- श्च विकटफापटयपाटवम् अतिनैपुण्येन प्रदर्शितम् । अस्य कथावस्तुन केन्द्रबिन्दुत्वेन नन्दवशस्योच्छेदन, चन्द्रगुप्तस्य च साम्नाज्ये प्रतिष्ठापनमेव विभाव्यते । आचार्यचाणक्यस्येयमेव हादिको समीहा, बलीयसी च मन कामनाऽसीद् यत् परमस्वामिभक्तो राजनीतिघुरन्घरो राक्षसो नाम नन्दमुख्यामात्य चन्द्रगुप्तस्य मुख्यसाचिव्यमङ्गोकुर्यात् । यावन्महामेधावी सत्यनिष्ठोऽयममात्यराक्षस चन्द्रगुप्तस्य प्रशासनपुर न स्वीकरोति तावच्चन्द्रस्य राग्यलक्ष्मी सुस्थिरा, आपातालबद्धमूला च नैव सम्पद्यत । अखिलमपि च चन्द्र- साम्राज्यमेतत्सैक्तप्रासादयत् क्षणेनंव भूमिसात् सम्भवेत् । तदेवमस्मिन् नाटकरत्ने, उभयोरपि राजनीतिपुरधरपोरेतयो खल राक्षसचाणक्ययो कूटकापटयघटना- चश्चमणस्य विचित्रचित्रणमतीव चातुर्येण चारुतया च प्रपञ्चितम् । फवि. मूर्धन्यनामुना नाटकोयपात्राणा चित्रण निरतिशयनंपुण्येन कृतम् । तदनयोटैंपो. रपि मन्त्रिमुख्ययोरारचित चरित्रचित्रण पूर्णतया साफल्यमावहति । एक्त कुटिल प्रगल्न प्रौढो जागहर विक्टकूटकापटयपटीयान् पिल चाणक्यो निरतिशयाग्रह- प्रहिल । अपरत सुस्थिरमति , समदार, सौजन्यसम्भूत , राजनीतिनिपुण ऋजु. तरोऽजिह्याच राक्षसो विनयशील । एवमेव चन्द्रगुप्त-मलयवेतु-भागुरायण- ·लोरिक्साहि नाट्यप्रकरणम् महाकवि विसदन ६०३ सिद्धार्यक-विराधगुप्तप्रनृतीना पानापां चरितनिरूपणमप्यनोद पाटवनोदृद्धिनम् । मुद्राराममे नाटकान्तरापेक्षया कापि नवीना एव सरगिरालम्बिना। सा चेय यद् नासा दातादीना स्पप त्वविभाजन दृश्यान्याश्रित्य न कियने किन्तु पावाप्पमिलक्ष्य । प्रमुखपात्राणि उपरमादारन्यावसानपर्यन्त रङ्गमन्च एबोर- तिष्ठन्ति, मुद्राराक्षमे न लया। तत्र तु सल्बद्धविनाजन दृश्यमधिकृत्य कृतमारोश्यते । विच मुद्राराक्षमे स्त्रीपानामा सर्वया अभाव । केवल सप्तमाई एकस्मिन्नेव स्पले प्रेष्ठिप्रवरस्य चन्दनदासस्य पन्नी वध्यस्थाने दृष्टिपयमुपयानि । अन्यत्र कुमापि त्रीपारस्य' दात न भवति । स एष खल्वपरो विशेषोस्व स्मशानरेन्यः । शृङ्गाररसस्यापि नाटकेन नितरामनार एव। केचन नाटक्मेतम्वेवल वीररस- प्रधानमिति प्रतिपादयन्नि । परन्त्विरेत्र विप्रतिपद्यन्ते । वस्तुस्न्विद नाटक न रसप्रधान प्रक घटनाप्रधानमि यद कल्पो बट्टमम्मत । क. खल्वन नायक अस्मिताटवे नायक्रवद्रगुप्तो वा चाणक्यो वा इति सविवादो बिययः । एवं चन्द्रगुप्त नायर मन्वन्ते परे आचार्यचायत्रयन् । वस्तुतत्त्वे विचार्यमापे तु चावयम्बद नायकत्व यौनिक तसिद्धच प्रतिभाति । मुद्राराक्षसमिनि नाम्ना- ऽपि प्रोक्न तत्वमेव मिद्धरति । मद्रपा गृहीतो राक्षमो यस्मिन् तन्मुद्रारासमनाम नादरम् । एतन्मुद्राया प्ररतक्स्तु चाणक्य एवेनि तस्यैव नायर वमन्यपपन्न नवति । विशाखदत्तस्य शैली कविवरविशाखदतम्य दाली निरतिशय प्रामादिकी, नाया सुतरा मधुरा, प्राजला च । समासप्रचुरा रचना न रोचतेऽम्म, न चापमुपलाल्पनि पद्यप्रयोग- गाव घोम्ब नितरामोजस्वी, भावावेगाचातितरा प्रनविष्ण, यर तर हास्यपुटमपि रचनामु क्वे पाटवमास्यानि। सवादोऽपि स्वनादमिद्ध इव सम्पन्न । तद्दिमायमिह पुरस्कियने दिदुपा विनोदाप 'प्रयोजनमन्तरा चापश्य स्वप्नेऽपि चेष्टते।', 'अपनपरो गडस्योपरि फोट ।', 'तन्मवास्मिन वस्तुनिन सायानेन स्पीचने', 'सर्वातामुपाध्यायस्य चोर- पिनुमिन्धमि', 'ननु वमय रासस एवास्मारमडगलोर यो सवृत्त ।', 'गोडा पुनस्नानामग्निना मह विरोध ।', 'चारग्यो.पि जितान्तिया तस्रानानटं- चद्रगुप्तम्य चेन पीडामपचिनोति ।', 'ननुपापरेवामा हृदयापारियोदत्य दूरोहन ।' १ विषय पापास्तु नेवल नाम नकोतनव, न तु तद्दनम् ।

·. सस्कृतसाहित्यविमर्श एवमादि रचनाऽस्य कस्य न चेतश्वमत्कारिणी? इलेपबन्धोऽपि बन्धुर सवृत्त । स्थले स्यले यस्त्वन्तर भङ्गमन्तरेणाऽप्यसौ निबध्नाति । प्रायशोऽसौ गद्य- निगडित वस्तु स्थूणानिखननन्यायेन पुनदीकरणायं पद्यथितमपि समारचयति । विशाखदत्तस्य यया गद्यप्रपन्चे सस्फुरत्योज, तथैव पद्यप्रबन्येऽपि प्रवहति कश्चना- नवच्छिन्न प्रासादिकश्च गिरा प्रवाह । तद्यया - आस्वादितद्विरदशोणितशोणशोभाम्, सध्यारुणामिव कला शशलाञ्छतस्य। जृम्भाविदारितमुखस्य मुखात्स्फुरन्तों, को हर्तुमिच्छति बलात परिभूय दष्ट्राम् ॥ चाणक्यस्य नोतिनपुगों निरूपयनाह मुट्ठयो’दा मुहुरधिगमाभावगहना, मुहु सम्पूर्णानी मुहुरतिकृशा कार्यदशत । गुहुनश्पदवीजा मुहुरपि बहुप्रापितफले- त्यही चित्राकारा निर्यातरिव नोतिनयिद ॥५-३॥ नाटकेऽस्मिन् कूटनीतिपण्डितस्य परमवतुरामंचाणक्यस्य लोकोत्तरबुद्धि- सम्प्रदर्शकानामशिगम्भौराणा राजनीतितत्यानामुपदेश एवंतदुद्देश्यरूपेण निर्यापते । राजनीतिचण चाणक्य स्वबुद्धिवंभवेन राजो नन्ददेवस्य मुख्यामात्यपदमला- कुर्वाण राक्षसमहोदय विजित्य, चन्द्रगुप्तनुपते साचिव्य त ग्राहयितुमिच्छन्, विक्टक्टकापटपटितकुटिलनोतिजालकञ्चाभित प्रसार्य राक्षसमग निगडयित पोऽयमनितरसाधारण बुद्धिचमत्कार प्रदर्शितवान् स क चक्षुष्मन्त न विस्मा- पपति ? अत्र नास्ति सन्देहल्योऽपि यद् यादा कुटिलो दूरदर्शी प्रवञ्चनाचञ्चुश्च आवायंचाणक्यो न सादृशो राक्षस । मन्यामहे राक्षसोऽपि परमविचक्षणो राजनीति- घणधासीत पर सादाकुटिलनोतिपादवाभावादेव पराकश्यतुरचाणक्यस्य जटिल- जाल्ममाले धन्यमग इय विनिपतितस्तदशवदता गत । तदेतदखिल वस्तु नाटो निरतिशपनंपुष्पन वणित महारविनति निश्चचम् । विशाखदत्तस्म समय महावि विशालदसोपमारमान पत्रचारमुखत परिवायपति स्वयमेव विरोमाटरे 'भव शरमन्तयटेस्वादतपाचरर महाराजपदभागगनो पचे दिसाल. सरय निman माम नाटक नास्तिमिति।" एतापतिरिक्त परिवा- ·लोक्किसाहित्य नाट्यप्रकरणम् : महारविः विमाखदत ६०५ न्तरन्तु नाद्यावधि सुलभम कुनत्योसो, कस्मिन् काले च सजात इतीदन्तपा- धारपित न सुभारम् । रस्मिरिच नाटकान्तरे, पृथण्याने भास्वरदत्त इति पाठा- न्तरदर्शनात निश्चयोतितरा दुरूह. संवृतः । तयापि कश्चित्पाश्चात्यपण्डितः 'म्लेच्दरुद्वेश्यमाना भुजयुगमयुना संश्रिता रागभूतः।" पोऽस्मिन् म्लेच्छपददर्शनात, यवनानामाप्रमगमेवरात्र म्लेच्छपदस्वाभिप्रेत स्वीकृत्य अंन्तकादशद्वादशातकयोमध्य एवास्य समयो निर्धारितः । भारतीयः पुनरपरः- 'सोमबन्यभृत्वपिचरमवतु महीं पार्थिवाचन्द्रगुप्तः।' इत्यत्र चन्द्रगुप्तनामस्मरणात् नाटकमिदं चन्द्रगुप्तकालरचितं विभाव्यते । यद्येतस्यात् तहि पञ्चमाताम्दीभवस्य विक्रमादिन्यत्यपरनामधेयस्य यवनहूणा- दिशातनस्य निखिलदेशव्याप्यवच्छयशासनस्य विनसम्बत्सरप्रवर्तकस्य चन्द्र- गुप्तस्य साम्राज्यकालेऽस्य नाटक्स्थ प्रणयनमभिनयनञ्च सम्भाव्यते । श्दचि- नाटकेस्निन् भरतवाक्ये चन्द्रगुप्तत्याने अन्तिवर्मन नामोल्लेखदर्शनात्, या पश्चिममाथिप आसोत, तस्यैव समायां राजविरासोन् विशाखदतोपि- इति चेनमीयते सहि विज्ञासदत्तेनापि मगघदेशवास्तव्यनंद भवितव्यमिति । तस्य चनपतेः कालः स्तपञ्चनातरसम्मितः । स एव कालः क्वेरपि सम्भावनीयः । पिञ्च दशल्पकेऽपि [११६८], [२०५५] मुद्राराक्षसनाटफ्स्पोल्लेवान्, तत्पूर्वविरचितमेवैत नाटकं स्याद् इति सुलभानुमानम् । दशरूपकम्य च समयः पालदिनः रस्ते ददामे दात विभाव्यते । अतस्तदूर्वमेव क्वचिन्नाटरस्यास्प बाल कल्पनीयः। सत्तनेऽष्टमे नवमे वा शतके वेति सत्यपालनिर्गयो बोदव्य। मुद्राराक्षसनाटकमतीव विलमगं राजनीतिपूर्णम् । आचार्यकौटिल्यस्य, महाधिराससस्य च नोतिनानुयंचारता, कौटिल्यटकापटपञ्च पविना यादृा- पाटवेनोडिनन् न तदन्यत्र दृष्टिगोचरम् । नाटकमिदं वीररसायानन् । पृङ्गारक्रुणादयो मारोपलालिना. । चोररस एव पूर्णपरिपाकं गतो दिमायने। स्त्रीपात्रं देवल चन्दनरामपली एका परारी, प्रतिभागा सहदपहिलाललामभूता । नृपतिश्चन्द्रगुप्तोय नायरः । प्रधान- पाय तु कौटिल्यराक्षसो। पर्याप वन धागस्पायव नायकत्यमनिनन्दन्ति, न पनयनत्य, माचार्यस्त्र प्रतिवनियमेात्र पारगन्देनोयम् । मुद्रमा गृहीतो रासत इति तमामस्मरणातरानाम्येन तत्साफ प चापश्यत्यय मेनयात् चाम- अपत्यव नार सम्भवति । तान निश्चित निगं तु प्रेक्षाग्न एय प्रमाणम् । तसम्म चावार प्रातरात्ये तु नास्त्येष सन्देहलवः।

·सस्कृतसाहित्यविमर्श चाणक्यस्य नोतिनैपुणी चाणक्योऽयं ब्राह्मणकुलललामभूतोऽनन्यसाधारणो मेघावो, राजनीति- प्रवीण, धवलयौत्यंधुरीणश्च आसीत् । कूटनीतिज्ञमुकुटमणिनाऽनेन नन्दवशविघ्व- सकेन स्वकीय नीतिनपुग्य पूर्णतया प्रमाणीकृतम्। अपूर्वबुद्धिवलादेवासौ गुर्वी प्रतिज्ञा प्रतीर्णवान् । प्राह च स- ये याता किमपि प्रयाय हृदर्य पूर्व गता एव ते. ये तिष्ठन्ति भवन्तु तेऽपि गमने काम प्रकामोद्यमा । एका केवलमयंसाधन विधौ सेनाशतेभ्योऽधिका, नन्दोन्मूलन दृष्टवीर्यमहिमा बुद्धिस्तु मा गान्मम ॥ [अङ्क १।२६] न तेन देवाधीनत्व कर्मणामङ्गोकतम् । किन्तु तेषा पौरुषप्रधानत्व प्रसाधि- तम् । "देवमविद्वास प्रमाणयन्तीति तदाघोष ।" [मुद्रा २२९ पृष्ठे] पटनौतिमहाम्भोघी निमग्नोऽप्येष चक्षुष्मान् सर्वदेव 'पद्मपत्रमिवाम्भसा' प्रावर्तन । महामात्योऽपि सन् विशालसाम्राज्यस्य राजप्रासादान् विहाय आत्मीय- पर्णकुटीमेव बहु मेने। अस्य महाभागस्य पर्णशालामुपवर्णयन् कविराह-- उपलयाकलमेत भेदक गोमयाना, वटुभिष्पहतानां पहिषा स्तोम एप । पारणमपि समिद्भि शुष्यमाणाभिराभि- विनमितपटलान्त दृश्यते जोर्गपुग्यम् ॥ [अङ्क ३।१५] अन्यत्र कपि चाणक्यस्न नौनिनपुणी तत्तापल्लञ्च प्रशस्तिमनपा उपरोक्यमार गवंगौरवगिरा- चाणश्यनुनव- नोत्तुङ्गशिला लापपिलो घर पटान्त मिली' ? पास वैन समापतेरगतिता सघ समासादिता' पेनानेपानवास्तिराट सिहोपित पजरे ? भीमन च नरवनारो दोम्या प्रतीगंव? पतमिर चाणापवातुरोगचिव राक्षमस्वरूपमपि प्राप्ति पापा : पिषी अग्नि ।

·६०७ लौकिक साहित्य नाटचप्रकरणम् : महाकविः विशाखदत्तः चाहाल:-नन नीतिनिपुगबुद्धिना आर्यमेव । चाणक्य-नद्र! मानवम् । नन्दकुलदैषिणा देवेति यूहि । (इनि मात्मविनयं प्रदर्शपति ।) * * * राक्षस: -(विलोक्य स्वगतम्) अये ! अयं स दुरात्मा, ययवा अयं स महात्मा कौटिल्यः । यत.- आकर सर्वशास्त्राणां रलानामिव सागरः। गुगर्ने परितुप्यामो यस्य मत्मरिणो दयम् । राक्षसो विष्णुगुप्तः अपरः प्रधानपात्रं राक्षसो विष्णुगुप्तः । सोऽपि विप्रवंशावमः नन्दानां मुख्यो महामात्यः। स्वामिनस्निपरायणो नन्दसाम्राज्यपरन्यरो नोतिरातिपुरन्दरः महामेघावी धर्मभीरश्चासीत् । विनष्टेप नन्दकुलेषु यतीद विषयः विनश्च कुसुमपुरं जहो, नन्दवंशपुनरुद्दियीपयेव । "अहो राममस्य नन्दवंदा निरनिसायो भक्तिगणः" इति चापश्पश्चापि माश्चर्यचकिनान्तःकरणः प्रशंगति । "अमान्य विज्ञापयति चिरात्प्रति आर्यः परित्यग्नोचिनारीरसंस्कारः" । "अक्षीपतिः क्षीणेस्मिन् नन्दे स्वाम्ययमहह्न । पृथिव्यां स्वामिभक्तानां प्रमाणे परमे म्यितः॥" इत्याधुनिभिः पदो राक्षसम्य स्वामिनमिपराकाष्ठा सूचयनि । सोऽयं रामसो न केवलं नौनिशास्त्र एव दुशलोपि तु दास्तास्त्रविद्यापा- मपि अद्वितीयः कृतविद्य मासीत् । ययाह कौटिल्यः- गुरुभिः पल्पनाक्लेमंदीर्घजागरहेनुभिः । चिरमायासिता सेना पल्पच मतिश्च मे ।। [अ० ७८] परिस्थितिवशान्मित्ररत्तव्यपालनायमेव रानमस्य नन्दालघूमोतो. चाणायास फूटकापटपददर्शवदतया रामचन्द्रगुप्तस्य मन्त्रिपदस्वीकारः न तु स्वायंवशादिति राक्षसस्य गणगर्ण भूयन्तरं प्रगणयनि । तपा च राक्षसदिन्नपति- नन्दस्नेहरूणाः स्मृान्ति हृदयं मृत्योरिमद्विदिया, येमिताःस्वयमेव पाणिपयमा एंधाग्न एक्ट्रमाः । शास्त्रं मिशारीररक्षणाने व्यापारगोयं मया पार्यामागतयो विघोपि न पान्यानोवनागोचरम् ।।

·६०८
सस्कृतसाहित्यविमर्श
किञ्च
(जयनिकामपनोयोपसत्यं च) चाणक्य
'भो भो अमात्यराक्षस! (विष्णुगुप्तोऽभिवादयते)।
राक्षस--(स्वगतम्) अमात्य इति लज्जाकरमिदानों विशेषणपदम् ।
(प्रकाशम्) भो भी विष्णुगुप्त ! न मा श्वपचस्पर्शदूषित स्प्रष्टुमर्हति ।
चाणक्य नाय श्वपच । अप खल दृष्टपूर्व सिद्धार्यकनामा राजपुरुष ।
अयमसौ द्वितीयोऽपि राजपुरुष । ताभ्यामेव सह सौहार्दमुत्पाद्य शकटदासो.
ऽपि तपस्यो त तादृशमजाननेव कपटलेख मयंव लेखित । इत्यादि
*
*
*
राक्षस'-
'-(राक्षसमुपसृत्य) आर्य चन्द्रगुप्तोऽहमभिवादये ।
-(विलोक्य स्वगतम्) अये ! अय चन्द्रगुप्त' ! य एप
बाल एवं लोदेन सम्भावितमहोदयः ।
क्रमेणाहडधान राज्य पूर्वश्वपंमिव द्विप ।
(प्रकाशम्) राजन विजयस्व !
राजा-आर्य ।
जगत दिन्न जित मयेति प्रविचिन्त्यताम् ।
गुरो पाइगुपचिन्तायामा धायें घ जाप्रति ।
राक्षस:-(स्वगतम्)
सर्वया स्थाने यशस्वी घाणक्यः ।
विमेतत्सर्व मुघटितमापंराक्षसस्यापि वैशिष्टयम्माहात्म्यञ्च न सूधपति ?
ति दिद।

·महाकविः शूद्रकः परिचयः सस्कृतनाटयसाहित्येशूद्रको नाम महाकवि विमपि मानाहं पदमधिकरोति । मृच्छटिकाभिधेयं नाटकमस्यामरकृतित्वेन प्रयितं संस्कृतवाडमयस्य ललामभूतं रत्नम् । शूद्रकोऽयं कश्चन पविरासीद् राजा वेति एतन्नामेति अद्यापि उपोद्यलगा- भावान्न पूर्णतया निश्चितम् । वामनाचार्येण (स्त ८०० सम्भवेन)स्वकीयकाय्या- लङ्कारसूत्रवृत्तौ, मृच्छकटिक्स्य' पद्यद्वयमुत्प, शूद्रक एवोश्ननाटकस्य प्रणेतृत्वेन स्वीकृतः। पाश्चात्यविद्वद्वरस्य कोयमहाशयम्य मतेन तु केनापि अज्ञातव्यक्ति- विशेषेण भासकृतचापदतमाम नाटकमेव परिवत्यं मच्छकटिकमिदं राज्ञः शूद्रपस्य नाप्नव प्रसिद्धि नीत विमाव्यते । परन्त्वेतदप्यनुमिनिविज़म्भणमेव देवलम् । एतनाटपपर्यालोचनेन एततु सुविदितं भवति यत्कविवरोऽयं द्रष लोर- वेदोभयसाहित्यस्य मामिको विद्वान्, यज्ञयागादिक्मग्लापानुष्ठाता चासीन् । चरम वयसि च पुत्र राजसिंहासने प्रतिष्ठाप्य, अश्वमेघयज्ञ महता समारम्भण निर्वतयामास । यनान्ते च तत्रवाग्नि प्रविष्टः। तया चोपल्लोक्तिम्- 'लावा चायः शताब्दं दिनदशासहितं शूद्रकोशॉन प्रविष्टः।' [म० १४] अस्य वाग्वैभवं प्रशसमाह दण्डिमहाभाग. शूद्रकेनासग्जिन्या स्वेच्छया खड्गयारया। जगद् भूयोऽप्यवष्टब्ध याचा स्वचरितार्यया । [दण्डी] शूद्रकस्य समय. प्रसिदालङ्कारिग श्रीवामानाचार्यण न केवनं शूद्रकप्रणोतप्रवन्याना- मन्लेम्व. कृत अपितु मच्छटिक्नाटयादुद्धरणमयेक द्यूतप्रशसाविषयकं प्रदत्तम्, 'शून, हि. नाम पुरषस्य असिंहासन राम्यम्' इति । इत्यमेव दण्डिमहाभागेनापि मच्छरटिषगनस्य 'लिम्पनीय तमोऽङ्गानि' इत्यादिपद्यस्य अलङ्कारनिरपण. मतिनंपुग्वन कृतम् । इत्यनेन दरस्य दण्डिदामनयोः प्राकालभवन्दं मुतरामन्य- पपन्न भवति। १. मृच्छर टिवम् [...]

·६१० सस्कृतसाहि यविमा - किञ्च मृच्छकटिकस्य नवमा [९।३३] यहस्पतेमङ्गलविरोयित्व प्रदर्शितम् । किन्तु प्रसिद्धग्यौतिषाचार्यण वराहमिहिरमहाभागेन अनयोग्रयो मंत्रीभाव प्रतिपादित । बृहज्जातकोल्लेखेना[२३१५]वगत भवति यत्ताशी धारणा वराहमिहिरात्पूर्वतनाऽसीद् इति । अत वराहमिहिरात्पूर्ववत्तित्वमेव शूद्रकस्य प्रति. पन्न भयति । भासाच्च पुन परवत्तित्यम । यतो हि मृच्छकटिक चारुदत्तयोस्तुलनया प्रतोयते यद् भासनाटकस्य कथानकमादायव शूद्रकेण मृच्छकटिकन्नाटक विरचित तत्र रोचिष्णुतामापादयितुमिति भासात्परभवत्व तस्य सोपपत्तिकम् । इत्य शूद्रकस्य समय पञ्चमशतकगत एव न्याय्योऽङ्गीकर्तुम् । शूद्र कस्य नाट्यकला नाटय कलादृशा नाटकमिद सुतरा हृदयावर्जकम । नायकोऽस्य नगर- श्रेष्ठी चारुदत्त, नायिका च वसन्तसेना । वाराङ्गनाऽपि सती सा सती साध्वी स्त्रीव यद्यपि नाभिनन्दनीया भारतीयसस्कृतिमनुरुध्य तयाऽपि न निदनीया । हास्य- रसोऽपि नाटकेस्मिन् सुतरा परिफुल्लित । शकार खलु भूतिघरो हास', मूर्खतण्या , विक्षिप्तताया, असम्बद्धप्रलापस्य च विग्रहवान् , द्विपादपुच्छश्च पशु । मुख्यो रसोऽन शृङ्गार, करुणरसश्चापि समोचीनतया परिपाकमियाय । हास्यरसोऽन्यत्र चारुतया प्रासादिक । कथनोपकथनमपि हृदयग्राहि । वसन्तसेना- मदनिका-विट-मैत्रेयादिपात्राणि सवाददृशोतमानि । रचना सामान्या प्रीतिकरी च। दरिद्रपुरुषस्य वणन नून तय्यता बित्ति दारिद्रयात्पुरुषस्य बान्धवजनो वाक्ये न सन्तिष्ठते, सुस्निग्या विमुखीभवन्ति सुहृद स्फारीभवन्त्यापद । सत्व ह्रासमुपैति शोलशशिन कान्ति परिम्लायते, पाप कर्म च यत्परैरपि कृत तत्तस्य सम्भाव्यते ॥१३॥ पचव पस्तु शूद्रकस्य हृदयाक्षक । चन्द्रोदय धर्णयलाह उदयति हि शशाङ्क कामिनीगण्डपाण्डु घंहगणपरिवारो राजमार्ग प्रदीप । तिमिरनिगरमध्ये समपो यस्य गौरा, वतजल इव पडू क्षीरपारा पतन्ति ॥ [१५] - ·घचसा। . कविवरो अकालजलदः अकालजलदो नाम कविरयमनोव प्रतिभाशाली आसोदिति सुभाषितमन्येष सङ्कलितस्तद्रचितस्तताम्ना चोदृङ्कितः पद्यः समीचीनतया प्रतीयते । असो दाक्षिणात्यमहाकविराजशेखरस्य च पितामह आसोदिति कविराजेन राजशेखरण स्वकीयबालरामायण-प्रस्तावनायां समुल्लिखितम् स्वपरिचयमारचयता:- स मूर्त्या यत्रासीद् गुणगण इवाकालजलदः, सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपटुपेयेन न चान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो, महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरफुले ॥ इति ॥ अनेन तक्यंते यदसौ यायावरकुलावतंसो जन्मना च दक्षिणपयमेवालञ्च- कार। इत्यपि प्रतीयते यदस्य नामान्तरमन्यदेव किमप्यामौत्पुरा, यदधुना विस्मृती निमग्नम् । अकालजलदेति नाम तु कस्मिदिचत् तद् गुम्फिते पद्ये 'अकालजलद इति प्रयोगस्य चमत्कृतिमत्त्वात् एतनाम्नवासी लोके प्रसिदि गतः। पद्यञ्च तग्नि- म्नाद्भुितम् :- भेषः कोटरशायिभितमिव क्ष्मान्तर्गतं कच्छपः, पाठीनः प्रयुपडुपीठलुटिनयंस्मिन् महच्छितम् । तस्मिन् एकसरस्यकालजलदेनागत्य तन्वेष्टितम्, येनावण्ठनिमग्नबन्यकरिणां यूर्यः पयः पोयते ॥ इति । यद्यपि अनेन कोऽपि प्रन्यो निबद्धो नर्वेति त्वद्यावधि न निश्चितम्, पर यानि पद्यानि तमाम्ना मुभाषितमन्येय समझतानि तानि स्फटमस्य काव्यगन्ध. प्रपं सूचयन्ति । सुरुदिरः पदविन्यास, प्रौटा कल्पना, गम्भीरदच भावावेशः इति सर्वमेवपद एवास्य काय्यकलानपुणों प्रत्यापयति । तदा तनिदर्शनमुनेन शिञ्चिदय प्रस्नूयते । कस्यचिद्रानो योरशिप्रारमभिलक्ष्य प्राह:- राजन् ! यमो हिममिपाच्चिशिरे यदासौत, भूमौ समन्विमत तालिमम यातम् । तत्राप्यमादिय सतोच मपो स्वदोयम्, प्रोनिमा परणः . कुमुमच्छलेन ॥

·सस्कृतसाहित्यविमर्शः अपि च:- मेघाडम्बरमम्बर यदि तदा निनष्टशोभा वयं, नित्यं तीक्ष्णतरेण तेन दिवसे तत्राप्यहो बाधिता.। स्वामी न. शशभल्लयोदयहतो दुःखादतोवागता, उद्याने नरदेव ! सेवनपरा: पुष्पच्छलात्तारकाः॥ पुनश्च :-- श्रीमन्नाथ तवानने भगवती वाणी नरोनृत्यते, तदृष्ट्वा कमला समागतवतो लोलेति बद्धा गुणः। कोत्तिश्चन्द्रकरीन्द्रदन्तकुसुमक्षीरोदनोरोपमा, त्रासादम्बुनिधि विलडघ्य भवतो नाद्यापि विधाम्यति किञ्च- दिग्दन्तावलमण्डली विदलति स्वर्णाद्रिरुत्कम्पते, क्षोणी क्षुम्यति बिभ्यति प्रतिदिश सर्वेऽपि रत्नाकराः। लड्डातमुपैति शेवधिपति शङ्का परां गाहते, दानाय त्वयि राजशेखरमणे! "दपं समुद्विभ्रति । कविरसो राजशेखरस्य पितामह इति प्रागभिहितम् । राजशेखरस्य च समयः शं स्तनवमदशमशतकयोर्वा पूर्वार्द्ध एव क्वचिनिर्धायते तदनुरोधेन अकाल- जलदस्य समयेनाऽपि तत. पूर्वतनेन भवितव्यमिति पर्यवसितं भवति । अकाल- जलदोऽय महाराष्ट्रदेशे 'महाराष्ट्रचूडामणिः' इति विशेषणेन प्रसेसिद्धचति । पायावरा. क्षत्रियविशेषाः तद्वंश एवासौ लब्धजन्मा। पायावरीयोऽय वंशः कवीना प्रसवभूमित्वेन विश्रुतः, एप एव वंशः सुरानन्द-तरल-कविराजप्रभृतिभिः बहुभि कवीश्वरः स्वजन्मभिविभूषितः ।

·: ततः कविराजो राजशेखरः परिचयः राजशेखरोऽयं महाराष्ट्रदेशीयः । यायावरीयवंशावतंसः महापबेरपाल- जलदस्य पौत्रः विद्वद्वरस्य दर्दकस्य च पुत्रः परमविदुपी शोलवतो नाम्नी देवी चाम्य जननी । फाग्यकुब्जापिपतेमहेन्द्रपालस्य च समापण्डितः । अस्य रचनात्वेन त्रीणि स्पाणि प्रसिद्धानि । फ्र्पूरमञ्जरी, बालरामायणम्, बालचरिमारतमिन्या- स्थानि । राजमोखरः स्वयमात्मन. परिचयमित्यं ददाति :- बभूव वल्मीक्भवः पुरा कविः, प्रयेदे भुवि मनु मेष्ठताम् । स्थितः पुनों भवभूनिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः।। राजशेखरस्य समयः राजो महेन्द्रपालस्य समयः त्रस्त ८९३ तः ९०७ पर्यनं विभाध्यते। म्न- १००० देशीय विरचित तिलस्मजरोसन्दर्भ राजविरस्य चर्चा समुपलभ्यते। अतोऽस्य समयः स्तदशामातान्दाः प्रयमचरणे क्ल्पयितुं मायने । उपनअन्यत्रय- प्यतिरिक्तमस्यंकमन्यदपि हरविलासात्यं महाशय्यं, भुवनकोप, काव्यमीमांमा धेयस्य कृतिन्वेन प्रसिद्धाः। अस्य काव्यप्रशंसापां क्षेमेन्द्रेणोक्तम्- 'शार्दूलफोतिरेव प्रख्यातो न राजशेषरः। शिवरोव पुनर्वः मौलप एचशेवरः ॥" इति । पनपालेनापि मानरच्छेनास्य प्रशास्तिहिना- समापिगृणालिन्यः प्रसन्न परिपरिषमाः। यायावरपदेचो मनोनामिव मस्य माहिल्यपल्यरत्वं, विन्धरलाप्रारोग्यं च सुशियातमासीत् । गम्यमीमांमायामनेन महारवि-विराजयोमदं प्रतिस्पिापिएगोगम- "योग्यतरप्रवन्य प्रयोगः म महाकविः। यग्नु नत्र तत्र भाराविर, ते प्रबाट तस्मिन सस्मिार रमे स्वतन्त्रः म पविराज ।" [कायमामागाराम्] पतय ॥

·. १४ सस्कृतसाहित्यविमश राजशेखरस्य काव्य निरतिशयरुचिर मनोहारि छ। शरवर्मणाऽस्य प्रासायामुल्लिखितम्- पातु श्रीवरसायन रचयितु वाच सता सम्मता, व्युत्पत्ति परमामवाप्तुमर्वाध लब्ध रसस्रोतस । भोक्त स्वादुफलञ्च जोविततरोर्यास्त ते कौतुकम्, तद् भ्रात । भृणु राजशेखरक्वे सूक्ती सुधास्यन्दिनी ॥ तदस्य ता सुधास्यन्दिनी सूक्तोरपि रसिका कर्णपुटकाभ्या किञ्चित् प्रपिबन्तु नाम । केरलदेश वर्णयमाह - पर्ण नागरखण्डमासुभग पूगीफललास्तथा, कर्पूरस्य च तत्र कोऽपि चतुरस्ताम्बूलयोगक्रम । देश केरल एप केलिसदन देवस्य शृङ्गारिण , तददृष्ट्वा कुरु कोमलानि सफल द्वापीयसी लोचने । गगायमुनयोरन्तरालघटित पाञ्चालदेश प्रपञ्चयम्नाह यत्रार्यों न तथानुरज्यति कविर्तामोणगोर्गुम्फने, शास्त्रीयासु च लौकिकोषु च यथा भव्यासु नव्योक्तिषु । पञ्चालास्तव पश्चिमन त इमे वामा गिरा भाजना. स्तदष्टे रतियोभवन्तु यमुना त्रिस्रोतसा चान्तरा ॥ कान्यकुजललनाना वेषभूषा प्रशसति यो मार्ग परिधानकमणि गिरा य सूक्तिमुद्राक्रमो, भङ्गी या वरीचयेषु रचन यद् भूपणालीषु च । दृष्ट सुन्दरि ! भाग्यान्जललनालोफैरिहान्यच्च यत् शिक्षन्ते सक्लासु दिक्षु तरसा तत्कौतुकानि स्त्रिय ॥ सजनाना बुद्धिधशद्य यिवृणोति उदन्वच्छिन्ना भू स च पतिरपा योजनशतम्, पूषा गगनपरिमाण कथयति । इति प्रायोभावा स्फुरदयधिमदामुलिता, हसता प्रजोन्मेष पुनरपमसोमो विजयते॥ सदा पान्य ·लौक्तिमाहिये नाट्यप्रकरणम् महाकवि राजशेखर . दानिप्रशसाऽपि चमत्कारिणी :- दातुर्वारिधिरस्य मूर्धनि तडिद् गायशृङ्गारिता, वृक्षम्य. फलपुष्पदायिनि मघौ मतालिवृन्दस्तुतिः । भीतवातरि वृत्तिदातरि गिरी पूजाझरचामरः, सत्वारोऽयमचेननेष्वपि वियः किं दातुप ज्ञानृप । राजशेखरेण चौहानवंशीया अमरसुन्दरी नाम्नी क्षत्रिपवाला परिणोता। सा न केवलं सस्कृतभाषाया अपितु प्राकृतभाषाया मपि परमपण्डिता आसीत् । राजशेवरेण काव्यमीमासायामस्याः पाकविषये नामप्रहणमुल्लेखो विहित.. 'भाग्रहपरिग्रहादपि पदस्पर्थपर्यवसायस्तस्मात्पदाना परिवृत्तिवमुख्य पार्क इति या: "इसमाविननं पुनः पाकः" इत्यवन्तिसुन्दरी। [काव्यमीमासा] राजशेखर. स्वयमपि बहुमायाभिन आसोदिति तस्कृतवर्णनत एव नी. भवति:- गि प्रख्या दिध्या प्रतिमपुरा प्रातिपुरा., सुभट्योपभ्रंश सरसवचनं भूनवचनम्। विभिन्नाः पत्यानः क्मिपि कमनीयाश्च त इमे, निबद्धा पस्त्वेषां स खत निविकस्मिन् कविता ॥ अनेन पट प्रबन्या निबद्धा इति 'विद्धि नः पद प्रवन्या'निति बालरामायण- पग्रेनावगम्यते । राजशेखरस्य पद्यानि नितरा हृद्यानि भवन्ति सहृदयहृदयसंवैधानि यद्यपि के चिदादोरते यन्वेरलभूपतिरेवायं कविराजो राजशेषरः परन्तु तद्विनिगमनाविरहान श्रद्धाहम् । राजोवरकृति कायमोमात्यलष्हारपन्य , 'हरविलामात्य महा. पाट्यम् । कर्पूरमजरो-विसालजियावालरामायण-वालमारत-प्रचण्डपाण्डव इति नामययानि च च वारि नाटकानि । तत्र गरमञरीतिनामक चतुनिरा. नियर प्रानभाषया प्रपिन नाटकमतीव प्रसिद्धम् । मंस्कृतसाहित्य एकमेवेदं नाटक मातभाषपाला पिलमनि । अत्र हि राजावपालस्य कुनलरामकुमार्याः परमजस्व प्रगमाया गम्भिता। यद्यपि पावस्तु लय, चरित्रचित्रपश्चा. वि तथापिरतिपष्टिबिन्दुमिनाटकमिदं महत्वमावहति । अयमनस्तु नाटा. मि प्रानभाषालानं नाटवानरपिमदाम् । द्विनीपतः, प्राय नारान्तरेप ·६१६ सस्कृतसाहित्यविमर्श मान्यन्ते सूत्रधार प्रविशति, परमत्र नान्द्यन्ते स्थापक प्रविशन श्लोक पठति । तृतीय, अस्य प्रस्तावनयव प्रतीयते यत्तस्मिन् काले स्त्रिय एव स्त्रीणामभिनय नाटयन्ति स्म। चतुर्थोऽय विशेष यदत्र वियम्भकप्रवेशक्योर्वा कृते कुत्रापि स्थानमेव नास्ति । पञ्चमश्च विशेष प्रत्येकस्याङ्कस्यान्ते जवनिका तर इति प्रयोग सर्वप्रथम- मस्मिन्नेव नाटके उपक्रान्त । नाटकान्तरविसदृशमत्र च विशिष्टनृत्यकलाया प्रदर्शनमालादकरम् सवृत्तम् । एवमेवास्य नाटकान्तराण्यतिरमणीयानि समभ्युए- पन्नानि । इतरे नाट्यकारा पूर्वनिर्दिष्टान् नाटककारान् विहाय अन्येऽपि बहवो नाटयकृतोऽभूवन् । तेषा विशदवर्गनमत्र कर्तुं ग्रन्यविस्तरभिया नालङ्कर्मोणो वयम् अत सक्षेप एव साधीयान्, इति तेषु प्रसिद्धाना नाममात्रोल्लेखेनवाधुना सन्तुष्याम । कविप्रवर. क्षेमीश्वर मैषधानन्द-चण्डकौशिक्यो प्रणेता क्षमीश्वर राजशेखरस्य सम. कालीन । अनयोरुभयोरपि आश्रयप्रदाता कन्नौजाधिपो महीपाल एव । तत्र नेषधानन्दनामक नाटक सप्तभिरडुरलद्धकृतम्, यत्र नलदमयन्त्यो प्रसिद्धा गाया समुपगुम्फिता। चण्डकौशिके च सत्पवादिनो रातो हरिचन्द्रस्य कयोपनिबद्धा । अस्य समय स्तनवमशतके विभाव्यते। कविराजो वत्सराज कविराजो वत्सराजोऽय कालजरनरेशस्य मन्त्रिपदमलञ्चकार । अस्य रचना- त्येन प्रसिद्धानि किरातार्जुनीय-व्यायोग कर्पूरचरित-हास्यचूडामणि-रुक्मिणीहरण• त्रिपुरदाह-समुद्रमन्यनामानि पड़ रूपकाणि । कविवरभासमतिरिच्य न केनापि पविना इयन्ति विविध विषयविभूषितानि नाटकानि विरचितानि । वत्सराजस्य शेलो सरला, पविन्यास प्रौढ प्रलम्बसमासहितश्च । माटकोयला चष चमत्कारिणी परिपवित्रमा च विलसति । अस्य समय ० ११६३-१२०३ । कविवर. शक्तिभद्रा 'आचार्य घडामणि'नामनाम नाटक कविवरक्तिभद्रविरचित महराज- प्रान्ते स्ते १९२६ तमेऽदे मुद्रापित पर्तते । मालाचारजनपदे जनश्रुतिरिय ·लौक्किसाहित्ये नाट्यप्रकरणम् : इतरे नाट्यकारा. ६१७ प्रचरति यत् शक्तिभद्रोऽयं श्रीशङ्कराचार्यस्य शिष्य आसीत् । अतः अस्य समयः नवमशताब्द्या आरम्भ एव निर्यिते। शक्तिभद्रस्य शंली अतीव सरसा मधुरा भावगभिता चास्ति । दुर्गमे वने सुन्दरीवेशा शूर्पणखां विलोक्य लक्ष्मणः प्राह :- वेदं वनं दनचररपि दुर्दिगाह श्वेदं वधूः कुवलयच्छविचोरनेत्रा। हेमारविन्दमकरन्दरसोपयोगा प. श्रद्दपोत जलयो जलहंसकन्याम् ।। जयसिंहमूरिः (*० १२३०)-हम्मीरमदमर्दनम् वीररसप्रधानं त्यकम् । जगदीश्वरः (ऋ० १६००) हास्यार्णवम् । हास्यरसप्रधानम् । रामभद्रदीक्षित. (2० १७००)-जानकीपरिणयः । र० कृष्णमाचार्य: (० १८९२)--वासन्तिकस्वप्नम् । लक्ष्मणसरिः (*. १८९२)-दिल्लीसाम्राज्यम् । मूलशङ्करयाशिक:-छत्रपतिसाम्राज्यम्, प्रतापविजयम्, गंयोगितास्वयम्वरन्चे. त्यास्यम् नाटकलयम् इति । . इति सतन्त्रस्वतन्नः पदवाक्यप्रमाणपारावारीणः थीमदाचार्य- द्विजेन्द्रनाथशास्त्रिसिद्धान्तशिरोमणिभिविरचिते संस्थ साहित्यविमर्शाये पन्चे एकादशः परिच्छेदः ।

·य किल द्वादश परिच्छेद १-चम्पूसाहित्यम् । २-कथासाहित्यम् । ३--अलङ्कारशास्त्रम् । ४-सङ्गीतशास्त्रम् । ५-धर्मशास्त्रम् । ६---अर्थशास्त्रम् । ७-कामशास्त्रम् । ८-स्तोत्रसाहित्यम् । ९--उपसहार । चम्पूसाहित्यम् १-+विवरो त्रिविक्रमभट्ट । २-अन्ये चम्पूकाव्यकारा । गीर्वाणगिरा वर्णनप्रकरणे चम्पू-वाडमयस्य विस्मरण तु खल्वन्याय्यमेव, पत संस्कृतवाडमये चम्पूसाहित्यमतीव प्रशस्त पदमलङ्करोति । गद्यपद्ययो सम्मिश्रणेन चम्पूनिबध्यते। चम्पूकाव्ये हि गद्यपद्ययो स एव सम्बन्ध , सङ्गीते गौतिवादयो म । आह च फविराजो भोज- गद्यानुवन्धरसमिश्रित - पद्यसूक्ति । हृद्यापि वाद्यकलया कलितेव गोति ॥ [रामायणचम्पू] चम्पूलक्षणमुपनिबध्नन् दर्पणकार प्राह 'गद्यपद्यमय काव्य चम्पूरित्यभिधीयते।' यद्यपि वासवदत्ता कादम्बरी- हर्षचरितादिषु गद्यसन्दर्भेष्वपि पद्यजातमुपलभ्यते तयाऽपि न तेषां चम्पू-प्रपञ्चे गणना। गद्यबन्धस्यैव तत्र बाहुल्यात्प्राधान्याच्च। चम्पू-प्रबन्धे च पुनरुभयोर्गद्य- पद्यमो प्रापश समान रूपेणव सग्निवेशात् तत्त्व समभ्युपपन्न भवति । चम्पूकाव्येषु गद्यगुम्फितक्यामेयानुप्राणयन्ति पद्यानि मनोरञ्जनार्यञ्च सग्निवेश्यन्ते । अतएव च तासा रामणोयफ्रय सहृदयलोकप्रियत्वञ्च सम्भवति । उक्तञ्च - उदासनायकोपेता गुणवद्वत्तमुफ्तका। चम्पूरच हारयष्टिश्च पेन न कियते हृदि । सदेव चम्पूरचनाया मनोरञ्जकत्व सुतरा प्रध्यक्तम् । परन्तु नेय चम्पू. पाट्यप्रणालि प्राचीनसस्कृतसाहित्ये । नयनगोचरीभवति । दामशताग्या प्राफ तु धम्पूषाय्याना नामापि नानुथूयते स्म । सर्वत प्राक् ग्रस्त ६०० तमशतकभवन तत्रभवता दण्डिमहाभागेन स्वकीय काप्यादर्श धम्पूलक्षणमुपन्यस्तम् । तत पूर्वतन ·लौविसमाहित्ये चम्पूप्रारगम् विवर. त्रिविक्रमभट्ट ६१९ एव स्याच्चम्पूप्रादुर्भाव इत्यनुमातुं न दुष्करम् । तदित्यं पर्यवसीयते यद् दशमशता. न्याः पूर्वतनः चन्यूसाहित्यस्योदयः न लन्यावसरः। यद्यपि वौद्धजातक्प्रत्येषु गापद्यमयप्रवत्यानां सद्भावोऽवलोपते परन्तु न तेषु चम्पूलमणानि कात्यन संघटने। .. कविवरः त्रिविक्रमभट्टः स एप चम्पूकाव्यस्य आधः प्रवत्र्तस्तत्रभवान् त्रिविक्रमभट्टः। नलचम्पू- मामा ग्रन्योऽनेन सर्वप्रथमो विरचितः सप्तोच्छ्वासनिबरो नलदमयन्त्योः क्या. संबलितः । केवलं नलदम्पत्योः स्वयंबरपर्यन्ता एव कपात्र गुम्फिता । तेनं ग्रन्यस्या- स्यापूर्णन्वमेव ध्वनितं भवति । अत्र क्वयितुः पान्दालडारोहड्ने यया नपुगी प्रतिमानि न तयालङ्कारे। त्रिविक्रमभट्टोऽयं पविवरस्य श्रीधरात्मजस्य देवादित्यस्य पुत्रः शाण्डिल्य- वंशावतंसः। पद्यपि बाल्यावस्थायां मन्दमतिः, तथाऽपि प्रौढावस्थायां सरस्वती. प्रदत्तवरप्रसादात् सुबन्धुवदतीव प्रगल्मः दलेपरचनाप्रधानश्च कविः सञ्जात.। तया चासौ स्वयमेवोदाजहार :-“मगरलेषकयावन्यं दुष्करं कुर्वता मया" इति । अस्य दलेपकवित्वे च न कश्चन सन्देहावकाशः। कृतित्वेन चास्य 'नलयम्पू' 'मालमाचम्पूश्चेति चम्पूढयमेव प्रसिद्धम् । नलचम्पूरियं दमयन्तो-क्येत्याख्ययापि प्रख्याता । सप्तभिरच्छ्वासरप- निबद्धपं नलदमयन्त्योः कया तयोः स्वयम्वरवर्णनान्तमेवोपलभ्यते । एतद्विषये प्रचरति दन्तस्यका, यदेक्दा पितरि बहिर्गते जनरस्यास्याश्रयदात्रा राजाऽनों राजसमायामाहूत. केनचित् शास्त्रार्यधिया बहिशारागतेन पण्डिनप्रकाण्डेन सह शास्त्रार्य विधातुम् । तदाऽसो निरक्षरतया निरतिशयलम्जामापनः कुलदेवता सरस्वतीमाराधयितुं साभिनिवेशं परमया भक्या प्रवदने। प्रसन्नया च तया वाग्दे. वतया दत्तारो राजसभाया गत्वा तं पण्डितं पराजितवान् । वरश्चेष पितुरागमन- पर्यवसायो। अतस्तदागमनपर्यन्तमेवानेन सप्तोच्छ्वासाः प्रणिबद्धा, पितुरागमन- समशालमेव वराऽवसितिः सन्जाताइति हेतोरेव ग्रन्योऽयं सप्तोच्छ्वासात्मक इति जनश्रुतिः। चम्पूकाव्यमिदमुद्दिश्य पञ्च टीश विलसन्ति । नूनं क्वरस्य रचना सरसा शब्दालङ्कारसमलता रमणीयार्या चमत्कारपूर्णा च । तद्यया-- प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानादलेपविलक्षणाः । भवलि कस्यचित्सुण्यमुले वाचो गृहे स्त्रियः॥

·परस्य - तपा- ६२० सस्कृतसाहित्यविमर्शः अप्रगल्भाः पदन्यासे जननीराहतव । सन्त्येके बहुलालापाः कवयो वालका इव ॥ किं कवेस्तस्य काय्येन किं काण्डेन धनुष्मता। हृदये लग्नं न घूर्णयति यच्छिरः ।। ते वन्द्यास्ते महात्मान. तेपा लोके स्थिरं यदा । यनिबद्धानि काव्यानि ये वा काव्येषु कोत्तिता। रत्नान्यमूनि मकरालय मावमस्थाः, कल्लोलवेल्लितदपत्परुषप्रहारः कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न भाम यात्राप्रसारितकरी पुरुषोत्तमोऽपि ।। मदालसाचम्पूश्चास्यापरा कृतिः। चम्पूरियं कुवलयाश्वचरितनाम्नाप्या- ख्यायते । कथा चास्या मार्कण्डेयपुराणात् सङ्कलिता । नायकश्चात्र कुवलयाश्वो नाम नायिका च पुनर्मदालसेति । अस्मिन् काव्ये पद्यवद् गद्यमप्यनवद्य हृद्यञ्च सम्पन्नम्। "यस्याञ्च दिव्यदेवकुलालडकृता स्वर्गा इव मार्गाः, सततमपासुवसना सागरा इव नागरा., समत्तवारणानि वनानीव भवनानि, सुरसेनान्विता. स्वर्गभूपा इव कूपाः, अधिकन्धरोद्देशमुद्भासन्तो हरा इव विहाराः।" इति । गद्यरचनायुरन्धरण सुबन्धुना केवलमभङ्गश्लेषबन्ध एवानुगृहीत. किन्तु त्रिविक्रमेण सभङ्गश्लेपोऽप्युपलालित । यद्यपि सभङ्गश्लेषानुबन्धने काव्यबन्धे प्रायशः काठिन्यमुज्जम्भते “वाचः काठिन्यमायान्ति भङ्गश्लेषा विशेषत." इति । तयापि भट्टत्रिविक्रमकाध्यबन्धे काठिन्यं न तादृविधं पदभाबध्नाति । इत्येवास्य पवेशिष्टयम्। भवन्ति फाल्गुन मासि वृक्षशाखा विपल्लवा' । जायन्ते न तु लोक्स्य कदापि च विपल्लवाः ॥ इति । भोजराजस्य सरस्वतीकठाभरणे नलचम्पूकाव्यस्य पद्योपलम्भनावगम्यते संस्त १००० तमान्दात्पूर्वतन एवास्य समय-इति । एवमेव राष्ट्रकूटराजस्तृतीये- न्द्रस्य श्रेस्त ९१५ समानदाटतेन दुपल्लेखनाप्याय नलचम्पूकाव्यस्य प्रणेतृत्वेन त्रिविक्रमभट्ट एवानगहीत । अतोऽपि अस्य काल. कस्तदामशताधा प्रयम- परणपटित एवोद्भाव्यत इति । १ दिपल्लवा इत्यत्र विगत पल्लवाः, विपन्+लवा इति इलेपः ।

·लौक्तिमाहिय चम्पूप्रकरणम् : अय चम्पूकायकारा अन्ये चम्पूकाव्यकारा त्रिविक्रमभट्टव्यतिरिक्ना यन्येऽपि वह्वोद्भुताश्चम्यूप्रन्यकृतो विल्सन्ति । मोमदेवरि -तत्र दशमशताब्दीसम्मवस्य सोमदेवसूरिक्वे. यशस्ति स्वचम्पूप्रन्य लोकविद्युतो जनसिद्धान्तसलिन यशोधरनृपतेश्चरितचित्रणा मक । भोजराज -एकादशशतान्यो सम्भवस्यास्य कृतित्वेन प्रसिद्धा 'चम्पू. रामायणास्य काव्य सुप्रसिद्धम् । जीवगोस्वामी-पोडशातान्दोसजातस्यास्य गोपालचम्बास्य काव्य- मनिमयुरपदविन्याससवलितम् । कविकर्णपूर -योडातमशतकसम्भवस्यास्य 'आनन्दवृन्दावन'चम्पूकाव्य भगवत श्रीकृष्णस्य ललितलीलावर्णनालतमतिरमगोयम् । शेपकृष्ण -१६ शतक्तव्यज मनोस्य कृतित्वेनातिप्रसिद्ध 'पारिजात- हरणचम्पू नामक काव्यमतिरोचिष्ण । स एप कौमुदीकारस्य दीक्षितस्य गुरु- रासोत् । नीलकण्ठढीक्षित -वस्त १६३७ तमरम्दे जातेनानेन 'नीलकण्ठा'- मिषेय काव्य, भगवत शङ्करस्य क्याजातसम्भृतमनिनपुण्येन प्रपौतम् । वेङ्कटाध्यरि-स्त १६४० तमाब्दलब्धजन्मन कृतित्वेन प्रख्याता 'विश्वाणादा'चम्पू । मन हि भारतीयप्रसिद्धतीर्याना नगराणाञ्च वर्णनमति- कवित्वपाटवनोदृङ्गितम्। मोड्टलः विरेष कायस्यकुलोत्पन कोडूणप्रदेशस्य राज्ञो मुम्मणि- राजस्य स्त १०६० तमनवस्य आश्रित आसीत् । अनेन 'अवन्तिसुन्दरौक्या'चम्पू. नामक काव्य लालित्यमाधुर्यादिगुणगणं सुगम्फितम्, तच्चातीव प्रख्यातम् । अस्य रचनासु हर्षचरितस्य छटा पत्र तत्र प्रतिविम्बिता इवावलोक्यन्ते । इदानीमेव तजोरसस्कृतप्रन्यागारे, राया तिरमालम्यया प्रणीता'वरदा. स्विका-परिणयचम्पू' पाण्डुलिपिनद्धा समुपलब्या । सेय रचना संस्त १५२९- १५४० तमान्दयोरन्तराल एव सम्पन्नेति घीरमावल्पन्ति वालविदा। इत्य चम्पूकृतो बहब कवयो भूवन पेपा ग्रन्यरत्नाना वगन क्तुं न पारमामो वयमत्र स्यानाम्मावान् । तेषु मुख्यतमाना सद्धरन नाऽपि कविना निम्नातिं पद्य प्रणिवद्ध समुल्लसति-

·६२०
सस्कृतसाहित्यविमश
त्रिविक्रमश्च सोमश्च हरिचन्द्र 'स्तव च ।
भोजश्च सोड्ढलश्चय राज्ञो तिहमलाया।
कर्णपूरकवि व • गोस्वामी च तथाष्टम.॥
नारायणस्तथा चासन् देडूटावारिसूरयः।
शङ्करोऽपि च प्रख्याताः पम्पूकाच्यविधापकाः ।। इति ।
१. हरिपन्द्रीय ननवमातवमम्भवः । नत्र नंदिनया निश्चित
पर 'धर्माम्यदया'यानमहावाप्यस्य रचयिता हरिपन्द्र उत वा धियः ?
अनेम नापन्धरप' विरचिता । बायाः रथावस्तु गणभर विविरचितोत्तर.
पुरानीपर पामायिय प्रतिषशा । गंषीच वाशनिरामीप पहुचोग्नहरति ।

·कथा-साहित्यम् १- वृहत्वथाकारो गुणाढ्य । २-पञ्चतन्त्रम् । ३-विष्णशर्मा कुत्रत्य कश्चास्य समय । ४--हितोपदेश । ५--वृहत्कथामञ्जरी। ६--कथा- सरित्सागर । ७ वेतालपञ्चविंशतिका। सस्कृतसाहित्ये कथासाहित्यमपि अनितरसाधारण स्थानमधिकरोति । क्यामुखेनातिमनोरञ्जक्तया विविधसदुपदेशप्रदानमेवास्य प्रमुख प्रयोजनम् । बृहत्कथाकारो गुणाढ्य तदिदं कयासाहित्य द्वेषा विभज्यते--उपदेशात्मकमनोरञ्जनात्मकभेदात् । उपदेवाप्रदक्थाप्रसङ्ग पशुपक्षिमुखेनोपक्रम्यते । मनोरञ्जक्कयाकलापस्तु पुन मानवजीवनस्य प्रकल्पितगाथामुखेन किमपि मनोरञ्जक चित्रण पुरस्करोति । सस्कृतवाडमय तदेतदुभयमपि साहित्यमतीव विशद वर्तते । मनोरञ्जकसाहित्य प्रसरे, लोकविश्रुतस्ये प्राचीनतमस्य वृहत्कथास्यस्य सन्दर्भस्य स्थानमतीव गौरव- शालि । महाराजहालाभिषस्य नृपते राजकविनाद्भुतसाहित्यसम्पदाढयेन तत्रभवता गुणायेन महाकविना बृहत्कथेय सर्वप्रायम्येन प्रणिवद्धा। इय हि खलु 'बृहत्क्या' सौष्ठवेन इतरानखिलानपि कथासन्दर्भानतिशते । अत्र हि नृपशिरोमणेरुदयन- स्यात्मजस्य नरवाहनदत्तस्य, स्वमित्रगोमुखसाहाय्येन मदनमञ्जूषा परिणीय विद्याधराणामाधिपत्याधिगमसाफल्यप्राप्तिकथोपगुम्फिता । एतबृहत्कयान्तर्गता क्या समानित्यव भास-श्रीहर्ष-भट्टनारायणप्रभृतयो महाकवयोऽपि स्वस्वकया- सन्दर्भान जगन्यु । संथा बृहत्कयाकोतितति भारतीयसागरसीमानमुल्ललद्धय । प्रायश सर्व रेव कदिभि प्रमुक्तकण्ठेनास्या प्रशसनमारचितम् । भूतभाषामयीं प्राहुरद तार्या बृहत्कथाम् । काव्यादरों) धनुषेव गुणायन निशेषो रञ्जितो जन'। [नलचम्पू] आर्यासप्तशत्यामपि अतिदीर्घजीविदोषात् प्यासेन यशोऽपहारित हन्त । फर्नीच्येत गुणादयः स एव जन्मान्तरापन्न ॥

·- 4 ६२४ सहतसाहित्यविमर्श. एवमेव महाकविबाणेनाऽपि मुक्तकण्ठतोऽस्याः प्रशसा कृता :-- समुद्दीपितकन्दर्पा कृतगौरीप्रसाधना। हरलोलेव नो क्स्य विस्मयाय बृहत्वया ॥ सेय बृहत्कथा मूलत. पैशाचौभाषया निबद्धा। पैशाचीभाषेयं प्राकृत. भाषास्वन्यतमा भाषा । यस्था परिचयः प्राकृतव्याकरणग्रन्येषु प्रस्फुटं प्रस्टो. भवति । सा च मूलबृहत्कथाऽधुना नोपलभ्यत इति कस्य सवेतसो न विषादजनरम् ? अधुना तु फेवलं बृहत्कयाया त्रय. सस्कृतानुवादाः समुपलभ्यन्ते । प्रथमस्ताव- नेपालराज्यनिवासिना अष्टमनवमशतकयोरन्तरालसम्भवेन कविवरबुद्धस्वामिना विरचितः बृहत्कथाश्लोकसंग्रहाख्यो विशदसन्दर्भः। द्वितीय , क्षेमेन्द्रविरचितबृहत्कथामञ्जरोसमात्यः ७५०० पञ्चसप्तति- सहस्रमितः श्लोक. सग्रथितः सुविश्रुतो ग्रन्य.। तृतीयश्च पुन. 'कथासरित्सागरः' कविवरसोमदेवविरचित.। त इमे सर्वेऽपि सन्दर्भा बहुश. गुणाढ्यीयवृहत्कथामुप- जीव्यव कवीन्द्र प्रावत्तिषत स्वतन्त्रानुवादरूपेण मूलकथाशमव्यभिचरन्त. । तया हि प्राह सोमदेव. कथासरित्सागरे :- ययामूल तयवतन्न मनागप्यतिक्रमः। ग्रन्थविस्तारसक्षेपमानं भाषा च भिद्यते ॥ औचित्यान्वयरक्षा च यथाशक्ति विधीयते। कथारसाविघातेन योजना ॥ वैदग्ध्यख्यातिलोभाय मम वायमुधमः । किन्तु नानाकथाजालस्मृतिसाड्यंसिद्धये ॥ गुणाढ्यस्य काव्यकलासौष्ठवं सर्वरेव विशेषजजेंगीयमानं विलसति । कविराजो जगद्धर. स्वकीयवासवदता-टोकोपक्रमे समुल्लिखति . तेन किल (गुणायन) भगवतो भवानीपते. मुखकमलाद उपध्रुत्य बृहत्कथा निवद्धति । बृहत्क्येयं, गद्यबद्धा पद्यबद्धा वेत्यत्र मतानि भिद्यन्ते । काश्मीरकेप इय पद्यात्मिकेति प्रसिद्धिः दण्डिविरचितकाव्यादर्शावलोकनावबुध्यते यदिय पद्या- त्मिका। मन्यामहेऽन्यकथासन्दर्भवत् वहत्फयापि गद्यपद्योभयात्मिका सम्भवेत् । गुणाद्यस्य पाल. स एव य. शालिवाहनस्प। शालिवाहनस्य समपश्च स्ताप्टराप्तति (७८) वत्सराग्निवर्षव प्रतिभाति । स एवास्यापि समय इति वाल. विद आचक्षते । पचप्पका कपालेवनसरणिरतिप्राचीना । वैदिक साहित्य, वेदेष ब्राह्मणेषु मारण्यकेत्र उपनिषत्सु चाऽपि दृष्टपूर्वा, तथापि । यहफ्यासन्दर्भस्य काव्याशस्य ·लौक्तिमाहिये क्याप्रकरणम् . पञ्चतन्त्रम् ६२५ क्याशप्राधान्यादेव अम्या एतत्मरणिप्रणयनोपज्ञता गुणाइयमेव सश्लिप्यति, इत्यत्र न सन्देहायसर । एवमन्येऽपि हरिदरितचिन्तामणिप्रभृतय क्यासन्दर्भा व्यराजन्त पुरा।परन्तु सम्प्रति ते सर्वपस्य करालकालस्य दुरभिगमाह्नोदरदर्या क्वचितिलोना इति नून विपीदति हृदयम् । वृहत्क्यामतिरिच्य, विवरशिवदासविरचितो 'वताल्पञ्चविंशतिका'- ख्योऽद्भुतक्यासग्रहो ग्रन्य । अत्र हि पञ्चविंशतिकथासहगृहोता । एवमेव गमिहासनद्वानिशिका', 'हानिशत्पुतलिका' देति नाम्ना प्रसिद्धोन्यो गायानन्य । इति सक्षेप। पञ्चतन्त्रम् अस्मिन् पयासाहित्ये यदत्यन्तप्ररयात लोकप्रियञ्च तत् पञ्चतन्त्र नाम निरतिशयदेदीप्यमान सन्दर्भरत्नम् । अस्प तुलना सवस्मिन विश्वसाहित्ये नाद्यापि बित्ति काचनान्यो ग्रन्थ । चत्वारिंशद्भापासु अस्यानुवाद नन प्रख्यापति खल्वस्य अनितरसाधारणलोक प्रियत्वमद्वितीयत्वञ्च । सन्दर्भऽस्मिन् सुमनोज्ञकयाकुसुमस्तबकानामन्तराऽन्तरा च कथातस्वसपोपकागामनद्यपद्यरत्लाना सनिवेश एव स्वणे सौरभावानमादधान लोक्साधारणस्य हृदयङ्गमत्वे हेतुत्वेनोनेय । सर्वप्रथममम्पानुवाद पहलवोभापाया खुसरो नौगारदानाम्ना महोपेन ऋस्ते ५७० मितेऽन्दे प्रत्तिन । तदनु सोरिभाषायां 'कलिलग दमनग' नाम्ना, ततश्च अरबीभाषायां प्रन्योऽयमनूदितो गम्यते। अनेन पंश्चिदेतदप्यनमौयने यत्पुरा पञ्चतन्त्रमिद करटक्दमननाम्नव प्रथित भवेत् । यत करटक्दमनका- भिधानयो द्वयो शृगालयो कथानकमेवास्य सन्दर्भस्य शृङ्गारभूतत्वेन दिला ति । पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मण सकलशास्वनिप्णाल विशदेण नीतिशास्त्रपारङ्गन कोटलीपार्यशास्त्रस्य वात्सायनादिकामगास्त्रस्य च तलावगाहो विद्वान्। एतदनुश्रूयते यद् दक्षिणापये महिलारोप्यनाम्न्या राजधान्या वाचनामर- सोतिकमा पनि स्वराजकुमार देशमा राजनीत व स्वायता सम्पने निपुणान विधातुमेन परमविद्वान विष्णुशर्माण न्यमुद्रस्त । सोऽपि क्यामन पञ्च तन्त्रात्मनानेन सन्दर्भण सुनिपुणमध्याप्य तान नौनिपारङ्गतान चकार। आस साद च परा प्रतिष्ठा राजकुले यया च पञ्चतन्त्रश्यारम्भमुखनावअभ्यते । मनवे दावस्पतये शुक्राय पराशराय समुताय । चाणक्याय च विदुषे नमोस्तु नयशास्त्रक्र्तृभ्य ॥

·सस्कृतसाहित्यविमर्श सरलायंशास्त्रसार जगति समालोक्य विष्णुशमदम् । पञ्चाभरेतच्चकार सुमनोहर शास्त्रम् ॥ एतेन किल विष्णुशर्मचाणश्ययोरेकत्वप्रतिपादयता मतमपि निराकृती घेदितव्यः। पञ्चतन्त्रस्य भाषा निरतिशयप्राञ्जला वाक्यविन्यास सरल सरसश्च । कथामुखेन सर्वमपि लोकव्यवहार सदाचारपद्धति नीतिपाटवञ्चातीव हृदयग्राहिण्या वरण्या समुपदिदेश । कथानुरूपाणि तत्तत्त्वसपोपकाणि सुरुचिराणि पद्यान्यवचित्य लोकशास्त्रसारञ्च निस्सार्य सागर चषक इवादधानोऽसौ विप्रकुलभूषण कस्य वा विदुषश्चतो न चमत्करोति । स्वामिना सेवका स्नेहेन रक्षणीया इत्याचिस्यासुः प्राह ---- शिरसा विधृता नित्य स्नेहेन परिपालिता । केशा अपि विरज्यन्ते नि स्नेहा किन्न सेवका ॥ वस्तुत पञ्चतन्त्र सर्वेपि ते ते लोकव्यवहृतिङ्गता विषया सुकुमारधिमा बालानामपि सोकर्येणावबोधनाय कथामुखेन सनिवेशिता । कथापात्रत्वेन प्राय पशुपक्षिण एवोपाता । तेऽपि मनुष्यवाचा वदन्ति व्यवहरन्ति च परस्पर मनुष्य- वदेव । प्रोति-पलह-सन्धि-विग्रह-यान-साम-दान-दण्ड-भेदादींश्चानुतिष्ठन्ति तथैव । मन्यामहे पञ्चतन्त्राध्येतारो न कदापि धूर्तपाटच्चराणा प्रवञ्चकानां कपट- पाशे निपतिष्यन्ति इति प्रध्यक्तम् । तन्यपञ्चकापरनामधेय पञ्चतन्नमिद मित्रभेद-मित्रलाभ-सन्धिविग्रह- लब्धप्रणाश-अपरीक्षितकारकेति पञ्चमि प्रकरणरुपनिबद्ध निखिलेतरकथासन्दर्भा- नतिशेते इत्मय न विदुषां वमत्यम् । विष्णुशर्मा कुत्रत्य कश्चास्य समय विष्णुशर्माऽय कुत्रस्य पतमञ्च जनपदमलञ्चकार जनुषा, कदा बम- मत प्रयन्ध न्यमान्सीदिति नंदन्तया निश्चेतु शक्यते । तयापि गवेषणया पासायबिदुपा हलमहाभाणेन पश्यनाथस्य रचना, कामोरेण श्रेस्तपूर्व द्वितीयशतके सम्पन्नेति निर्धारितम् यत पहलवीभाषायामस्यानुवाद पेस्त ५७० मितापूर्वमेय सम्भाव्यते । तत पतिपययपंपूर्वमेवास्य रचना सम्भयेदित्यन- मात मखल दुप्परम् । परन्तु कोयमहोदयस्य मतमतो भिद्यते। सस्त २००मात- रत पूर्वतनोऽरय निर्माणशल इति व्यवस्थापयति । वस्तुतो विषयोऽय भूयोऽपि ·लौकिकमाहित्ये क्याप्रकरणम हितोपदेश ६२७ गयेपणामपेक्षते। यदि भासकालिदासपो समय फ्रस्तपूर्वप्रथमा शनाब्दी निश्चीयते हि विष्णुधर्मणोऽपि समय प्रस्तद्वितीयाताब्दीति निर्णय न कोऽपि प्रत्यूह । एस एव पञ्चतन्त्र निर्माणकाल । हितोपदेशः नोतिफयासन्दर्भ पञ्चतन्वादक्किालभवो हितोपदेशो नामातिलोक- प्रियो ग्रन्य । अन्योऽय श्रीमन्नारायणपण्डितेन प्रणीत । नारायणपण्डितोश्य बङ्गाधिपतेमहाराजघपलचन्द्रसेनस्य लब्धप्रतिष्ठ राजपण्डित आसीत् । हितो- पदेशरचनाकाल स्तचतुर्दशशतकान्तर एव श्वचिनिर्यिते कालविभि । अस्य रचना च भयसा पञ्चतन्त्रमाश्रित्यव सम्पना । तथा प्रस्ताबनायाम्- 'पञ्चतन्त्रात्तयाऽन्यस्माद् अन्यादाकृष्य लिख्यते ।' अन्योऽय त्रिचत्वारिंश स्क्याभिपनिषद्ध । तत्र पञ्चविंशतिकथास्तु प्रव्यक्न पञ्चतलादेव सङ्कलिता । प्रत्यरत्नमिद मित्रलाभ-सुहृभेद-विग्रह-सन्धिभेदाच्चतुभि प्रकरणरलडकृत गद्यबहुलञ्च । पञ्चान्त्रापेक्षयात्र पद्यानां बाहुल्यम्। भाषाशैली चापि पञ्च- तन्त्रीयमेव दर्शनीमनुहरति । हितोपदेशस्य पाण्डुलिपि क्रस्त १३७३ तमेऽन्दे हस्तङ्गता। अतो नैवत- दनुमात दुश्शक यदस्य रचना चतुर्दशशतान्या पूर्वमेव समपद्यत । अस्मिन् हि हितोपदेशे काश्चन कया शुकसप्तत्या सगृहोता , काश्चन बेतालपञ्चविंशतिकात । नीतिप्रयाका कथास्तु कामदफोय नीतिशास्त्रमाश्रित्य प्रवृता । हितोपदेशस्योद्देश्य प्रणेता स्वयमेवोदभावपति श्रुतो हितोपदेशोऽय पाटव सस्कृतोक्तिए । वाचा सर्वत्र वैचित्र्य नोतिविद्या ददाति ॥ यावत्स्वर्णाचलोऽय दवदहनसमो यस्प यावत्स्फुलिङ्ग। तापनारायणेन प्रचरतु रचित सग्रहोऽय कयानाम् ।। हितोपदेशस्य लेखनपद्धतिरतीव सरला बालरपि सुखेन बोलु शक्या। तपाहि "विडाली-श्यनयो' १ कालक्रमेण पञ्चतन्त्रस्यानुवादा वह्वा जाता । अरवीभाषापामस्य पद्यानुवाद सहरूबिन नववस्तनाम्ना विदुषा वृत । पुरस्काररूपण च स्वणमुद्रापा सहस्रमवाप्त तेन । तदनु किसानुक्रमेणास्य सवत्र प्रसृत्वरा कौत्तिमाश्रित्यास्य लेटिन-ग्रीक-जर्मन-फ्रेंच-स्पेनिशाहलादिभापास्वपि खल्वस्यानुवादा ममपद्यत ।

·६२८ मस्कृतसाहित्यविमर्श । , "अस्ति, कस्मिदिचज्जीर्णतरस्वन्धकोटरे फोऽपि महान् शोर्णनखरो जरा- विगलितनयनो हिल पक्षी प्रतिवसतिस्म । अथ तत्रस्था वायसास्तज्जीवनाय स्व- सगृहीतानात्तस्मै किञ्चिद्दछ । सोऽपि च तेषु पक्षिप भक्ष्यान्वेषणार्थमुपफ्रान्तेप तेषां शायकानभिरक्षन्नतिष्ठत् । अर्थकस्मिन् दिने दीर्घर्णा नाम बिडाली वायस- शावकान् भक्षयितु तत्र प्राप्ता। ता विलोक्य त उच्चरात्तंरव चकु । अथ श्येन- स्त श्रुत्वाऽपृच्छत् 'कस्त्व' भो इति । बिडाल्याहमिति दीर्घर्णया प्रत्युक्ते, "दूरेऽपसर नोचेत्त्वा घातपामि" इति । मा मघम् । नाह सम्प्रति मासाशिनी । वनचरा मयि स्निहन्ति । तदिह वासार्थ मामनुज्ञा दातुमर्हति भवान् । यतो हि भवान् वयोवृद्धो जानवांश्च । तस्मान्मामनल्प शिक्षयितु शक्ष्यति इति । एवमभिष्टुत स वृद्धश्येन तस्यास्तत्रावस्थानमनुमने बिडाली च सर्वानपि तान् काकशावकानेककशो भक्षपाञ्चकार ।" इति कीदृशी भनोहारिणी लेखसरणि । बृहत्कथामञ्जरी इप क्लि वृहत्कथामञ्जरी, गुणाढ्यकृतवृहत्कयाया सक्षेप क्षेमेन्द्रविना विरचित , ७५०० पद्यर्गुम्फित । अस्या रचना श्रेस्तै १०६३ मितेन्दे सम्भाव्यते । मजरीयमष्टादशाध्यापरलडकृता। तन फयापीठाख्ये प्रथमेऽध्याय गुणाढ्यकृत बृहत्कथाया आविर्भावकया प्रपञ्चिता । द्वितीय तृतीये च उदपनस्य चरित चित्रितम् । चतुर्थे च नरवाहनदस्य जीवनकथामपन्यस्य, तदवशिष्ट तस्य मदन- मञ्जकात्याया नायिकाया सम्बन्धानुबन्धि विद्याधराणामाधिपत्यावाप्तिविवरण प्रतिबिम्बितम् । क्यापा शैली च क्षेमेन्द्ररचिता रामायणमञ्जरों भारतमञ्जरी- ञ्चानु हरति । पदविन्यासपौढिमा, भावावेशविशेषश्च कवे मुतरा सहृदय- सयेद्यतया निरतिशयप्राशस्त्यमवगाहते । क्षेमेन्द्रस्य रचनाचातुरी कस्य या मनस्विनी मनोमोद नातनुते । गाथासाहित्यनिर्माण न सलु कोऽपि गद्यपचयोरनबन्ध । पवित्र यदृच्छया गयेन पद्येन वा उभाभ्या या रचयितु स्वतन्त्र इत्यवसेयम् । वस्तुत इमे कयासन्दर्भा आपाततो बालकथारूमा एवं प्रतीयन्ते । परन्तु अन्त प्रविश्य सूक्ष्मदृशा निरीक्ष्यमाणा अभी सप्तारस्य निगूढतमानि रहमानि जटिलतमानि अन्यिलानि तत्यानि सरलीरत्तुं सौक्यण प्रभविष्णयो रोचिष्णयाच इत्यत्र को नाम यमत्य भजेत । इमा गाथा सुपरिता कूटनीतिज्ञाना- मपि चषि विस्पारमन्ति, वितरन्ति छ समकालमेव सस्कृतभाषापाटवम्, विदल्यन्ति प्यामोहाघारम, समन्मालयात प्रजानपनानि, विवासति बल ग्यारदिव लिवाम, वितरति घ वचमण्य लक्षण्येन इति । सदेव गाथासाहित्यमतस्ससारस्य निरतिभायमपवरोति ।

·सङ्गीतशास्त्रम् १-नामान्याग्चियः। २-हीतगात्रस्यावतुगाम । ३ सङ्गीत- गोष्टीवन । ४-मगीताद्धति । ५-गीतिकाव्यकार योजयदेव । मामान्यपरिचयः सस्कृतमाहिल्यै सङ्गीतशास्त्र क्मिपि अनितरसाधारण मह्नो पदमल- रोति । अहंनि च तदनिकानां मदिशेषमवधानम् । मङ्गोनमनिलिलझयो महाल प्राञ्चः सङ्गीताचार्या आह.- 'गानं वाद्यं नतंनञ्च अयं सङ्गीनमुच्यते।' गीत-वाद्य-नतनन्चेनि ययमपि सम्भूय मङ्गीतपदेन परिना तत्र नर्तनं वाद्यानुगामि, वाद्यञ्च पुनर्गीतानुगामि नवनि । परं प्रानान्चन्तु तत्र गीतस्येवाचारङ्गीकृतम् । तद्यया- नृत्यं वाद्यानुगं प्रोनं वाद्यं गीतानुवृत्ति च । अनो गीनं प्रधानन्यादादावपवर्यते ॥ इति ।। महीनगलाकरे ४] तदिदं मगीतं स्वरमूत्म्। स्वराश्च ते पहजादय. मप्त । पाणिनीयशिक्षायाम् :- उदात्तो निषादगान्धारावनुदात्त ऋषभपंदनी । स्वरितत्रभवा हते पड़ज-मय्यम-पञ्चमा.॥इति ।। त एवामी सन स्वरा सङ्गीततन्त्र पहज-सपन-गान्यार-मध्यम-पञ्चम- घंयन-निपादाश्चेनि माया मगीचले। ते च स्वराम्नावद् ध्वन्या मश एवेति न वक्तव्यमपेक्षले। ध्वनि-निनाद-निनद-दान-रव इमिनर्यान्तरम् । म्बरा. चामा पुनमंन्द्र-मध्यम-नारदेन आरोहवरोहात्मकोदावचना नतम्यान देना नहन्ति । तत्र मन्द्रा उरमि ममत्पदन्ने, मध्यमा पल पटादाविभन्नि, ताराच स्वरागिरस ममन्नि। एनेश स्वरामा निमानान्यं पापभि- गने मध्य मङ्गीनतरिहिमग्निम् :- पान मरो वदति गायो रम्भन्नि घनन् । प्रजादिय गान्धार कञ्चो वदति मध्यनम् ।।

·सस्कृतसाहित्यविमश - । पुष्पसाधारणे काले कोक्लिो वदति पञ्चमम् । अश्वस्तु धंवत वक्ति निषाद दक्ति कुञ्जर ॥ [नारदीयशिक्षायाम्] तच्च सङ्गीत रागमय भवति। तेऽमी रागास्तावच्चतुष्टयाधिका शत- द्वयसकस्याका भवन्ति। उक्तञ्च शाङ्गदेवेन सङ्गीतरत्नाकरे "रागाणाञ्च शतद्वय चतु'पष्टयधिक बूते शाड! श्रीकरणाग्रणी ' इति । रञ्जकत्वात्खल्विमे रागा उच्यन्ते-रजयन्तीमानि मनासीति । रागाश्चंते सामयिका भवन्ति, समयानुसारेण गीयमाना एव रस्जका भवन्ति । तथा चोक्त प्राक्तन 'यथाकाले समारब्ध गान भवति रञ्जकम् ।' इति । प्रथमप्रहरमारभ्याष्टमप्रहरपर्यन्त प्रतिप्रहर गीयमाना द्विशतादम्यधिका रागा अद्यापि लब्धप्रचारा समुल्लसन्ति । कालमनुरुध्य सगीताना रागाणा ते ते रसा अप्युद्भवन्ति । यथा दिनस्य प्रथम प्रहरे गीयमानो राग शान्तरसमुद्भावयति, द्वितीय करुणरस, तृतीय वीर रौद्रो, चतुर्थे च पुन शृङ्गारम् । इत्यमेव रात्रावपि बोद्धव्यम् । रात्रे प्रथमे प्रहरे शृङ्गार, द्वितीय वीररस, तृतीय च परणरसमनुगृह्णन्ति रागा । तेषु रसेषु त्र किल शान्तस्समाह्लादको वीर समुत्तेजक , शृङ्गार प्रेमभावोद्भावको भवति । परन्तेषु सडख्याबहुलेषु रामेषु प्रमुखा रागास्तु खलु षडेव, पशि- सख्या काश्च रागिण्यो भवन्ति । त एव भूयो माधुर्याविष्करणार्य मियो विविध- रागाणा सम्मिश्रणेनासख्याता जायन्ते। विशुद्धा रागा सन्तोऽपि प्रशसारे गया स्वर ययाकाल सङ्गीयमाना न तया माधुर्य पुष्णति यया खलु मिश्रिता रागा । पद्यपि माधुयं ते प्रक्टन्ति निस्सन्देह विन्तु तन्माधुर्य मिश्रितरागाणा तु तुला न स्मृति, इत्यत्र तु न सन्देहावसर । मिश्रितेषु रागेषु च कालप्रतिबन्धस्तथा नाद्रियते, यया विवाद्धप। विशुद्धषु रागेप माधुर्यसमुत्पादनाथ, सगीतविद्याऽधि- जिगासुभिपंधपि मुभश प्रयत्यते, सम्यक्तया च समस्यस्यते सातत्येन। तेषु मन्द्र- मध्यम तारस्वरष मन्द्रस्व प्राधान्यम् । ससिझे हि क्लि मन्द्रस्यरे सर्वेऽपि स्वरा सिद्धा सम्भवन्ति । अत सिद्धहस्तरपि गायक प्रतिदिन न्यूनतो म्यून होरादयपर्यन्त मन्द्रस्वर-साधनाऽनुष्ठीयते । तत परदशतानामालापानां सहला- थिकानाम्य तानानां समस्यासेन सगीतमायसिद्धि सम्पद्यते । अनापत्तिस्वरा• भ्यासाता सङ्गीतानि प्रायश कतानि भवति न श्रवणमधुराणि । माधुर्यन्तु मगीतस्य नवम्यासानुबधि, यावानग्यासस्नावदेव माधुर्यमिति निष्कर्ष ।

·। लोकिस्माहिदप्रकरणम् : मङ्गीतगास्त्रम् ययाकालं संगीतानि गोतकानि मधुराणि भवन्तीत्यानपूर्वम् । भूयोऽपि मापर्यायानायं किञ्चित्कालकृतव्यत्यासोऽपि न प्रत्यवायातिप्राञ्चः, अर्वाञ्चरचा- प्याचार्या सुतरामभ्युपगच्छन्ति । तत्र यामाद्धयामस्य परिवर्तने न काचिद्विशिष्टा- ऽऽपत्तिः । तत्तु प्रायशोऽधुनापि सङ्गीतकविधीयत एव । तद्यया-भैरवी-भैरव-तोडी- असावरो, इत्यादयः प्रातःकालगेया रागाः प्रातरेकादशवादनपर्यन्तमपि गोयन्ते । गौडसारङ्गोऽपराह, भीमपलाशो मुलतानी च पूर्वराने, यमन-भूप-वेदार-कामोद- हम्मीर-शुद्धकल्याण-यामकल्याणप्रभृतयो रागा रात्रौ, गद्धरा-कानडा-काफी- वागीश्वरीत्यादयोऽर्द्धरात्रौ, मालव-कौशिक्-वसन्त-विहार-सोहनीप्रभृतयश्च प्रत्यू- पसि, योगी-हिंडोल-विभासादयश्चापि प्रातरेव गोयमाना अनुश्रूयन्ते । यद्यपि एतेषां शास्त्रविहितः समयः यामादयामाक्तिन एव वरोवति तयापि साम्प्रदा- विकः स्थितिवशंवदतया कृतस्तावान् कालभेदोन दोपायेति नितरामगीतमय- पार्यते तद्विद्भिः पुरातनराचार्यः। सङ्गीतशास्त्रस्यावतरणम् तदस्य महामहिमवतस्सङ्गीतशास्त्रस्यावतरणन्तु क्लि भगयत्तस्सामवेदा- देव । गीतिए सामारये"ति पूर्वमुक्तमेव सामवेदप्रकरण इति । एवमस्य सामवेदस्य उरवेदोऽपि गान्धर्ववेदः । गान्धर्ववेदोऽयं सामगानस्य गाविद्यायाश्च व्यवस्थापको प्रन्यः । रागरागिणीनां स्वरताललयालापमन्तानमोडमूर्धनानाञ्च परिचायको ग्रन्यः इत्यवोवाम । तमे सामवेदोपवेदं गान्यवं नाम वेदमुपजोय्येव सङ्गीत- शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति फलितोऽयः। यद्यपि यस्तुतः सद्गीनसाहित्यं किमप्यतीव विपुलं वस्तु । नाटयाचार्यों भरत'मनिरेवास्य सङ्गीततन्त्रस्यापि किलादिम आचार्य इत्येदानुश्रूयते । तथापि भरतोपजता तु गानशास्त्रस्य नाङ्गोरतुं शक्यने यन तत्पुराणा अपि श्रुतयो, गान- रिजानकुशला महर्पयो देवर्षपश्च गन्धर्या किनराश्च नितरां मुप्रयन्तेनरा गान- विद्याधराः। भगवतः शङ्करस्य को नाम न जानानि डमरम्वन्यनुबन्धि ताण्डपनन्य- पुरस्सरं किमपि तद हृदयाहादि मङ्गीतम् । देवपिनारदस्य याको नाम न शृणोत्य- चापि यल्लकीनाम्नी विपञ्चों सरागं पञ्चमरागमुदस्चयन्तीम् । 'गन्धर्वा ललितं जग' गिति विश्रुतमेय पिल लो । इत्येतेषु बहवः सङ्गीतास्त्रप्रतारोऽपि सम्मवेयरित्यत्र मादायकाता। ते च प्रन्या :प्राया. लोपड़ताः, तेप सगोत. १. पश्चानीत्यधिस हतद् मीनाद्गाना गत स्मनम् । म्वयमेव पुरा प्रोन भग्नेन श्री परम् ॥ इति ·- -- सस्कृतमाहित्यविमर्श रत्नाकर-सङ्गीतक्लानिधिप्रभृतीना नामानि यत्र तत्र क्वचिदुद्धरयु मेघमालायां विद्युल्लतेच विद्योतमाना समुपलभ्यन्तेऽद्यापि । हन्त । एवविधापा सर्वोत्कृष्टाया सुललितकलाया वाडमयविलोप पस्य मनो न घ्याकुलीकुर्यात् । अस्तु, भारतीया गानविद्या विद्यान्तरवदतीव रमणीया भाति, अनितरसाधारण प्रशसाहा॑ च । अतिललितलयतानालापमूच्छनाऽलडकृतगीतझङ्कारस्य मा ल्य नितरामाञ्जस्येनोपणित कविभि शरज्ज्योत्स्नाहते दूरे तमसि प्रियसनिघो। धन्याना विशति श्रोत्रे गीतझड्गारजा सुधा॥ अपि च नान्यद् गीताप्रिय लोके देवानामपि दृश्यते । शुष्कस्नायु स्वरालादात व्यक्ष जग्राह रावण " तपोऽतिरेकहेतो शुष्कस्नायु रावणो हि त्रीणि अक्षीणि यस्यासौ व्यक्ष शिवस्त जग्राह वशीचकार इत्याशय । इति कयन गानस्वराणा विस्मयावह प्रभावमभिधत्ते। विञ्च- यया नयति कैलास नग गानसरस्वती। तथा नयति कैलास न गङ्गा न सरस्वती ॥ इति गानविद्याया माहात्म्य खल वाचामगोचरम् । नून सक्लमपि प्राणभृज्जगत गानविद्यार्य स्पृहयति । यथा मानवेम्यो गान रोचते, तथैव पशुपक्षिम्योऽपि, सरोस्पेभ्योऽपि । यथा मनुष्याणा वीणा. मृदङ्ग विडियो-वंशोनिक्वणग्निनाद निशम्य हृदयसरोवराणि निर्भरमानन्दतर- गितानि बोभवन्ति तयय मग गज गया गणोपि गानमाकलयय मन्त्रमुग्ध इव, आरे पवद्ध इवाव गोषमानो नयनविषयोत सुजै । को नाम न वेत्ति यन्मयुरा मजल गुजन्ति, कोकिला काकलोरव कुर्वन्ति, पञ्चममालम्स्य मपूरा देश पवन्ति, सरीसृपाणा तुम्बीयाद्यानुराग सर्व एव जानन्ति, पुरङ्ग- मात्र पेणुवादनानुरागंण समारष्टा अद्धा वानरापद्धा भवन्ति । एष समापि प्रागिनिफरम्प सङ्गीते म्ति सा वापिदिलक्षणा आसक्ति Fखर ता मानकरला. मिपसन्धत क्षम स्याद् वराप ? सत्र भगवत प्रथिगोविष्णोरपि सद्गीतानुरागोऽभूत सोऽपि समुदाजहार ·रातिनाहित्यप्रकरणम् महानायम् ६४५ नाह बसामि वैकुण्ठे योगिना हृदये न च । मनना यन गायन्ति, तर निष्ठामि नारद । ॥ इनि ।। तदिद सङ्गीतशास्त्र गान्यवंदेदविदो ब्रह्मण सशशाद् भगवनी सरस्वती जग्राह, सरस्वत्या नारद, नारदाच्च भरतमुनि, नरतमुनिमशाचान्ये सङ्गीता. चार्या इति तदवतरणमा अत्य मीननन्त्रस्व प्रस्थानदाश्चामख्याना । सन्नोऽपि ते सनियता राणान्तरसम्मियनामस्यानना 'याना । तच्च गुणाघानेन तत्तद्रागापामगवलीकरणायं, माधुरीमम्पादनार्यन्व मिश्रणमभिवन्धन क्लि । तदत्र स्यालीपुलावन्यायनात विविदिव मगीतसरपिरपि प्रदश्यत भारतीयपरम्पराया प्रयोगरम मङ्गीतगोप्टीना ताबदवविध , मत्लबत प्रयममीश्वरस्तवनम्, तत सरस्वती वन्दना गबन्दना च, तत राष्ट्रसङ्गीतम् । तदनन्तर ययाकाल तत्तट्टिशिष्टरागाणामपरन । स एप क्रम प्राया मर्वगा. धुनापि सङ्गीतमम्मेल्नेप भूम्ना परिपाल्यते । इद तु बोध्यम्-सङ्गीतकानि हि भवन्ति च्छन्दोनिबद्धानि पद्यानि, न जातु गद्यरपाणि । यदृच्छया येन पनापि छन्दसा गुम्फितानि तानि सरलरेव रागंगयानि भवन्नि । गायन्ति च राणिस्तानि पर्यच्छम्, न तानि रागविशेष- प्रतिवध सहन्ते । एकमेव गीतमनेक्स्नस्नभैरवी-बागीश्वरी-मान्कोगप्रतिको राग गानु दास्यते सामञ्जस्येन न तत्र कोऽपि खल्बनुनविशेष । पडजादय मप्त स्वरा इयुक्नम। तेप मूरभूत स्वरन्तु पटनम्दर । तदतिरिक्तानामपमादिषटस्वराणा जनकत्वादप पहाभियन्ता गत । न इमे मप्त स्वरा भूयापि वादी-मदादी-अनुवादो विवादीनि भेदान्चनुर्या भिद्यन्ने । तर रागस्वर पप्रद्योता प्रमयस्स्वरो यादीनि परिमाप्यते । यो म्परयो समति- स्नो मिय मवादिनी भरत ।पयोश्च पुन' म्वरयो अनिम्म्यामम्यानप्रमादेशान्तर ।

·६४६ समृतसाहित्यविमा भवति तो मियो विवादिनौ भवत , सवादिविवादिम्यो प्यतिरिक्ता स्वरास्तु खल्वनुवादिनो भयन्तीति विवेक । अयंतहि तेषा सप्त स्वराणां स्वर पप्रतिपत्तये- ऽयस्तात्प्रकोष्ठ प्रदीयते स्वराणाक्रम' यादी सवादी अनुवादी विवादी स पम रेग धनी . २ ऋषभ रे समपनी ग ३ गान्धार ग नी समपघ रे ४ मध्यम म रेघ प धनी ० ५ पञ्चम प स रे ग म पनी ६ धंवत ध रे सगमप नी ७ निषाद नी ग स रेमप ध इदमत्र बोध्यम यत्सप्तस्वराणामुच्चारण प्रत्येक य समयोऽवधारित तस्यैव सूक्ष्मतरावन्तरभेद' श्रुतिरित्युच्यते । आभिरेव ध्रुतिभि स्वरा तोवकोमला- तिकोमलभाव प्रजन्तो रागरागिणीना सत्यस्वरूप व्यक्तीकर्तुं प्रभवन्ति । अत स्वरस्वरूपप्रतिपत्त्ययं श्रुतिज्ञानमपरिहार्य प्रवदन्ति सङ्गीततत्वविद । अस्तु, सङ्गीतगोष्ठीक्रम भारतीयसङ्गीतगोष्ठीपरम्पराया तावद् ईश्वरस्तवन, तदनु सरस्वती. वन्दना, ततो गुरुवन्दना, राष्ट्रगीतञ्च । तत्पश्चात् सङ्गीतप्रपञ्च । कालानुसारि रागेण समाप्तिश्च । ईश्वरस्तवनम् य ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुत , स्तुन्वति दिव्य वेद साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति योगिनो, यस्यान्त न विदु सुरासुरगणा देवाय तस्म तत स्तवै। य सामगा। य नम ॥

·लोरिक्साहियप्रकाराम · सङ्गीतगास्त्रम् अपि च - नमस्ते सने ते जगतारणाय नमस्ते चिने सर्वनोकाश्रयाय । नमोद्वततत्त्वाय मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे प्यापिने शाश्वताय ॥ त्वमेक दारण्य त्वमेक वरेण्य त्वमेक जगत्पालक स्वप्रकामाम् । त्वमेक जगत्वत पात प्रलं. त्वमेव पर निश्चल निर्विकल्पम् ॥ भयाना भय भीषण भीपपाना गति प्राणिना पावन पावनानाम् । महोच्च पदाना नियन्त् त्वमेक परेपा पर रक्षण रक्षणानाम् ।। वय त्वा स्मरामो वय त्वा भजामो, वप त्वा जगत्सासिरप नमाम । सदेव निधान निरालम्बमीश भवाम्भोधिपोन मारण्य बजाम ॥इनि। तत मरम्वतीदन्दना हुन्देन्दुतुपाहारपर सभ्रवस्त्रावता, या धोणावरदण्डमण्डितकरा या स्वेतपद्मासना। या ब्रह्माच्युत-दादर-प्रतिभिवं सदा वन्दिता , मा मां पातु सरस्वती भगवती निमोपनारमारहा। अपि च - आमामु राशीनवरङ्गवनगे. नामेव दामीनदुग्पमिन्यम् । मन्दग्मिनानिन्दितगारदेन्द्र बदेविदामनमुन्दरी स्वाम ॥ .

·६४८
मस्कृतसाहित्यविमर्शः
गुरुवन्दना
गुरुम्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात्परं ब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः ॥
राष्ट्रगीतम्
वन्दे मातरम्।
सुजला सुफला मलयजशीतला
वास्यश्यामला मातरम् । वन्दे०
शुभ्रज्योत्स्ना-पुलक्तियामिनीम्
फुल्लकुसुमितद्रुमदलशोभिनीम्
मुहासिनी सुमधुरभाषिणी,
सुखदा वरदा मातरम्। चन्दे०
निशत्कोटिकण्ठकलक्ल-निनाद-कराले
द्वित्रिशत्कोटिभुजपूत-वर-करवाले।
बहुबलधारिणी नमामि तारिणी
रिपुदलवारिणी मातरम् । चन्दे०
नमामि कमला अमलां अतुला सुजला मुफला,
श्यामला सरलां सुस्मितां भूषिता
घरणी भरणी मातरम् । वन्दे०
सामान्यगोतम्
चन्दनचचित - नीलकलेवर-पीतवसन - वनमाली।
पेलिचलन्मणिकुण्डलमण्डित - गण्डयुगः स्मितशाली।
हरिरिह मुग्धवधूनिकरे, विलासिनि विलसति केलिपरे ।।
पापि विलासदिलोलविलोचन - खेलनजनितमनोजम् ।
घ्यायति माधवपूरपिकं मधुसूदनवदन - सरोनम् ।।
धौजयदेव तहरिसेये भति परमरमणीयम् ।
प्रमदितहदयं हरिमतिसदयं नमत मुश्तकमनीयम् ॥
सङ्गीसपद्धतिः
मङ्गोलरक्षगन्येषु सर्वेषां रागोपरागरागिणीनाञ्च से ते प्रस्तारा:

·रीरिकमाहित्यप्रकरणम मगीनगान्त्रम् स्वरमदारच सशिता समुपर न्यन्ते । तत्र भरवादिषया रागागा, प्रयक- रागञ्च पहामिप्यो भवन्नौति पत्रिंशदागिण्य प्रशल्पिना । तदामा रागि- णीना, रागागा मूलस्वरपे कोमलनीयस्वराणाम् आरोहादरोह्योर्वज्यांनज्यं- म्वराणा भेदोपभेदकल्पनात्तावान् प्रस्तार । पुनश्च तर रागरागिणोम्यस्पेषु म्बरमिश्रणात् नानाविधा उपरागा अपि सम्पद्यन्ते, इनि तोरेव रागोपरागरागि- पीना प्रस्तारबिस्तारस्येयतयावच्छेतुमदास्यत्वादस्य सङ्गीतशास्त्रस्याप्यानन्त्य- मुपोद्वलित सम्भवति । एतदवप्टम्भेननेपा गगाणा गानपद्धतयोऽपि नानाविध- भैदैभितानाना दिर सन्ति सदस्यानीता । पर तामु शास्त्रीयसङ्गीतपद्धनिर्माव- सङ्गीतपद्धतिश्चेति द्वे तु प्राधान्य जपेते। शास्त्रीयमङ्गीतपद्धतिप्रपञ्चे शास्त्रोक्त- नियमाना नाणुमानमपि व्यत्याम विपन्ते सङ्गीताचार्या । ईपदपि ताल्ल्यादि- विकारजन्य म्बरदरम्य तानस्तिरा व्याकुल्यति, तादृशा स्वरवरस्पोपनत शास्त्रीय- पद्धतित स्वल्पमपि स्मल्न तेन्यो न मनाए सम्बदते । सत तापम्पल्नदोष तेषा नयेमन्नव्यताकोटिमवगाहते। शास्त्रपद्धतिमद्गाय तो नाणमात्रमपि रन स्खलन्तञ्च भूम्ना समाद्रियन्ते। अपनाऽपि ते दाक्षिणाया, द्वारिडा, महा. राष्ट्रियाश्च तामेव पद्धतिमनुस्न्याना गर्वस्य गौरवस्य च गाम्प्रदायिकप दिला. प्रासनमन्नि। भावगीतपद्धनिमालम्बमानास्तु पुन दाम्प्रनियमोपनियमानननुरन्धाना मायावेदाप्रपाना निसर्गसुलभा मधुरमपुरा सहृदयहृदयालादिनों श्रोत्यन्द- चेनाचमत्कारिणी मनोमोह्निों शलीमवरम्य गायन्तो जनसाधारणस्यानितरा प्रासाभाजनोमवन्त मोदन्तेतरा मोदयन्ति चेतरानपीनि । यद्यपि पद्धतिरिय- मयत्वे लन्यप्रवरप्रचारा, बहुभिरभिनन्धमाना वरीति तयापि नेय शास्त्रीय पद्धतितुलामशतोऽपि सस्पशनि । शास्त्रीयपद्धति सङ्गीतविदा, मायसङ्गीतपद्धनिश्च पुनरनाकलितशास्त्रामा मनोरञ्जनाय प्रभवनौति विवर। - गीतिकाव्यकारः श्रीजयदेवः महतगौतिशय्यस्याटिम विजयदेव जमना बगानमो बन्दुटिल्यनाम- ग्राममलम्चार। जनरोडम्य भोजदेवो उननी च पुना राधादेवी। नपाना पुमा पानी चास्य पन्नापविभूषिता। तपाहि गनगोदिदगो वसति 'पद्मावतीचरणचारणवश्वनी' । पप्रादती नपर्देशम्य गोविनागनान्येन निय ·६५० संस्कृतसाहित्यविमर्श । मृत्यति स्मेति जनश्रुति । बङ्गदेशनृपतेलक्ष्मणसेनस्य सभापण्डितमण्डलस्त्रजि मध्यमणिरिवासी ध्यराजत । तत्र गयाप्रदेशे समुपलब्धेन शिलालेखेन लक्ष्मणसेन- समय १११६ मिते कोस्तीय अवसीयते । तदस्य कवेरपि स्थितिकाल स्त- एकादशशत (११००) मित एवेति गम्यते । आर्यासप्तशतीप्रणेता गोवर्द्धनाचार्य- चाऽस्य समसामयिक । तथा च-- वाच पल्लवयत्युभापतिधर सन्दर्भशुद्धि गिरा, जानीते जयदेव एव शरण श्लाघ्यो दुरुहद्रुते । शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन- स्पर्धी कोऽपि न विभुत श्रुतिधरो धोयो कविक्षमापति ॥ इति । गीतगोविन्द नाम गीतिकाव्यमस्याद्भुतचमत्कृतिपूर्णा कृति । केचन महा- नुभावा काव्यमिद शृङ्गारमहाकाव्यमिति नाम्नाऽपि ध्यपदिशन्ति । गीत- गोविन्दे भावानुभूतेरभिव्यञ्जना सुतरामाविष्कृताऽवधार्यते । सस्कृतसाहित्ये गीतिचितरचनाप्रणाल्या सर्वप्रथमप्रवर्तक श्रीजयदेव एव' । राधाकृष्णयो केलिकथा रहस्यानुनय अभिसारलीला च गीतगोविन्द प्रगुणतया सरसमा- रचयति । प्रलम्बसमस्तपदप्रयोगप्राचुर्येऽपि काव्यमिद रमणीयतां न विजहाति, प्रवाहयति चानवच्छिन्ना वाग्विलासोल्लासधाराम् । तद्यथा वसन्तराग पति- तालाम्या गीयते ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे । मधुकरनिकरकरम्बितकोकिलकजितकुञ्जकुटीरे॥ कृष्णो गोपाङ्गनाभि सक्रीडति चन्दनचित - मोलक्लेवर -पीतवसन - वनमाली। केलिचलन्मणिकुण्डलमण्डित - गण्डयुग स्मितशाली ।। हरिरिह मुग्धवधूनिकरे विरासिनि विलसति केलिपरे । पोनपयोधरभारभरेण हॉर परिरम्य सरागम्। गोपयधरनुगापति पाचिदुदञ्चितपञ्चमरागम् ।। इति । पुनश्च राधिका-सखी तद्विरहपीडा कृष्ण प्रति निवेदयति निन्दति चदनमिन्दुविरणमयिन्दति खेदमधीरम्। अम्या अभिनवरचनाप्रणाल्या जयदेवनंद सूत्रपातो व्यपायि । सदन नम्मरणिमनुमुस्य गीतराघव-गीतगङ्गाधर-अभिनवगीनगोविदप्रभूसीन्यनेपानि पातिवाय्यानि प्रादुर्भूतानि । - -- ·- लौकिक्साहित्यप्रकरणम् : मगीतशास्त्रम् व्यालनिलयमलिनेन गरलमिव क्लयति मलयसमौरम् । माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना। सा विरहे तव दीना। अपिच:- वहति च वलित-विलोचन-जलघरमाननमलमुदारम् । विमिव विकटवियन्तुददन्तदलन-गलितामृतवारम् ॥ इति । विञ्च:- विहरति हरिसिंह सरसवसन्ते । नृत्यति युवतिजनन समं ससि विरहिजनस्य दुरन्ते। उन्मद - मदन-मनोरय - पयिक - वधूजन-जनितविलापे। अलिकुल - संकुल कुसुमप्तमूह-निराकुल-वकुल-कलापे । मृगमदसौरभरनसवावद नवदलमालतमाले। युवजन-हृदय-विदारण-मनमिज-नसरुचि विशुक्जाले। मदनमहोपति - कनकदण्डरुदि - केसरकुमुम - विकासे। मिलित-शिलीमुख-पाटलि-पटल-कृतस्मरतूर्ण-विलामे ।। अपि च- हरि, प्रति गन्तं सदी रापि क्या रागामिक्या प्रामादिकरीन्यो. स्प्रेरयति रतिसुम्बसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशाम् । न कुरु नितम्बिनि गमनविलम्बनमनमर तं दृदपेशम् ।। पोरसमोरे यमुनातीरे यसति वनमाली। गोपो - पोन - पयोधर • मदन - चञ्चलवर-युगमाली। मसरमपीरं स्पज मजारें रिपुमिव लिमुलीलम् । चल सवि पुजं सतिमिरपुलं शियिलय मोलनिचोलम् ॥ इति । गीतगोविन्द-यमकानुप्रामालङ्कारर्यादृशी भायथ्यञ्जना आविता मा साहित्यान्तरे दुरवाव । यावन्मान भाषायां मापुर तावन्मानमेव भावेषु सौन्दर्यम् । गीतगोविन्दस्य कोमलामनोपदालिः वमन्तोरवनकोमलपिमन्यावलिमन. हरति । नूतनराटलकुमुमानामरुणिमा तदीयालीमुपमामनुसर्रान । सरसो विलासाच कविपामुमविकासमुपम्यापनि । यिना, गौनशमिर वमन्तप्रतिच्छायामेवाभिम्यनस्नि नपस्तमा इनि।' ग्माना ·- मस्वतसाहित्यविमा अहो अस्प बाप्यमाधुरी गुधारयन्दिनिसरोय पियदमन्ददयानन्दमा- तनोति । जयदेवस्य गोवितरिपं:-सन्दर्भमूर्टि गिरा जानीते जयदेय एवं गुतरा जुपते सामञ्जस्यम् । तदोया मारमप्रासाऽपोयं सयथा सघटते सदीयफायविषय:- यदि हरिस्मरणे सरसं मनो, यदि विलासयलासु कुतूहलम। मयुर - कोमल - कान्तपदावलों, शृणु तदा जयदेव - सरस्वतीम् ॥ वस्तुतः शृङ्गारसंवलितं विलासलास्यसम्भृतं सुललितं काध्यमिदं सर्वाणि गीतिकाव्यान्तराणि अतिशेते। नमोऽपि गोतिर वि. जमदेवस्य कोटि- मद्ययावदवजगाहे। सत्यमेवोक्त त्रिविक्रमभट्ट महाभाग:- प्रसन्नाः पान्तिहारिण्यो मानादलेपविचक्षणाः । भवन्ति यस्यचित्पुण्य खे वाचो गहे स्त्रिय ॥ भणितिरियं जयदेवजोबन बास्न्यन संघटते। अद्यापि अस्य कवेर्जन्मपरिग्रहग्रामे प्रतिवर्षमस्य पुण्यतियो, महानुत्सबो भवति पन्न भक्तवृन्दगीतगोविन्दमद्यापि महता समारम्भेण गीयते । महा- काव्यमेतद् द्वादशसर्गप्रणिबद्ध दक्षिणापयेऽष्टपदीति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । श्रीकृष्णस्य राधिकायाश्च प्रेमोल्लासविलासा. पल्लविताः । गोतानि च सक्लानि राग- तालादिसमन्वितानि । अतस्तत्कर्तुः सङ्गीतशास्त्रविशेषज्ञता मुतरा व्यक्ती- भवति तावता। काव्यस्मिन् विप्रलम्भसम्भोगयोरुभयोरपि शृङ्गाररसयोः समीचीन परिपाको दृष्टिपथमवतरति । प्रसादानुप्रासमाधुर्यमन अनन्यसामान्य- तयोद्धेलितमिवाभाति । कविश्च पुनरयं स्वयमेवोपश्लोस्पति :- साध्वी माध्वीक! चिन्ता न भवति भवत शर्करे! कर्कशाऽसि, द्राक्ष ! स्यन्ति के त्वाममृत ! मृतमसि क्षीर! नीरं रसत्ते। मावन्द! ऋन्द कान्ताऽधर! घरणितल गच्छ यच्छन्ति भावं, यावच्छङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्ववासि ।। एतदेवस्य निरतिशयलोकप्रियत्वं सूचयति यनाम काव्यस्यास्य विमत्स- हरपाकाप्टीका: समल्लसन्ति । टीशहरसु च प्रौढ व्याथिका उदधनाचार्य-शङ्कर- मित्रसन्निभाः, गङ्गाभट्टसाशाश्च प्रगल्भमोमासका. अपि बिल्सन्ति । नून गोतियामिदं संस्कृतसाहित्यालङ्कारभूतम् । पविपरजपदेवविरचितं गीतगोविन्दं नाम सुललितं गैपाव्यामधुनापि

·विरमा हिमपाएम मगाना नम
६५.
माग्न महता ममारम्भेण गायन रनिक । मगीनविषयका सदर्ना वडा
का वृादरेऽवनीणा विदीया जामा'च मवृत्ता । तयारि तन्यमानध्दपि सदर्नेय
मुन्टूपान्नमावार्य । न तदनगौरवनयादारत इति सत्सेप ।
१ यया
-रिरिह विहान यमुनातार ।
ग्तिरवाशनारितार
कामलमयममार।
मधुकरनिकवर्गम्बिनकादिर
जितनगर ।।
२ तथा च -
सन म्परास्त्रया ग्रामा मूछनाचा विनि।
तागदकानपञ्चात तिन्ना मात्रा पास्त्रमा
स्यानय यनानाच पहास्यानि रमा नव ।
रागा पत्रिगन भावाचवारिंशत्तनः स्मृता ॥

·धर्मशास्त्रम h-स्मृतिसाहित्यम् । २--मनुस्मृति । ३-~याज्ञवल्क्यस्मृति । ४-पाराशरस्मृति । स्मृतिसाहित्यम् गीर्वाणवाणीवाड़मयमहार्णवालोडनोत्यसाररूप तत्त्व यद्यपि समासेनेह प्रपञ्चितम् । तथापि तदतिरिक्तमन्यदपि विशद साहित्य वर्तते यदनुस्मरण नाम खल्वन्याय्यं भवेदिति सडग्रहेण किञ्चित्तदपि प्रस्तूयते । तच्च नाम साहित्य पुरुषार्यसाहित्यनाम्नाभिधातु शक्यते। पुरुषमात्रेणार्यनीयत्वाद्धि तत्पुरुषार्थसाहि- त्यमुच्यते । परमपिभि शास्त्रभिर्लोकानुजिघृक्षया, धर्म-अर्थ-काम-मोक्षेतितत्त्व- चतुष्टय परमपुरुषार्थत्वेन निर्दिष्टम्। तदेतद्विशदीकरणार्य तत्ववेत्तृभि धर्म- शास्त्रम्, अर्थशास्त्र, कामशास्त्रं, मोक्षशास्त्रञ्चेति शास्त्रचतुष्टय प्रणीतम् । तत्र तावद् धर्मशास्त्रम् सर्वेषा शास्त्राणामाधारभूतम् । धर्मशास्त्रस्यावि. र्भावस्तु वैदिककाल एव सञ्जातः । वेदाङ्गेष्वन्यतमाना किल सूत्राणा मध्ये धर्म- सूत्राणा किमपि महत्त्वपूर्ण पदम् । तानि धर्मसूत्राण्युपजीव्यव धर्मशास्त्राणा प्रवृत्ति । तेषु च आचार-व्यवहार प्रापश्चित्तेति विषपाय प्राधान्येनोपन्यस्यते । तयाचारखण्डे वर्णाश्रमधर्मोपदेशस्य विशदस्य प्रतिपादनम् । व्यवहारखण्डे च राजप्रजाधर्माणा विवरणम् । प्रायश्चित्तोयप्रकरणे च पुन: जानाजानकृताना पापाना पातकानाञ्च निरापरणाय विविधप्रायश्चित्ताना विधान पल्लवित भवति । यद्यपि नव नियमस्सायनिषस्तथापि भूम्ना इमे एव विषया अनुशास्यन्ते धर्मशास्त्ररङ्गणेति। पर्याप स्मृतिग्रन्या यन्ति भूयास । तेषां सख्या प्रायश पञ्चाशत्रूडल्या. मतिमते । तयया--मनुस्मृति", नारदीयस्मृति , अविस्मृति, विष्णुस्मृति , दक्षस्मृति , आङ्गिरसम्मति, शातातपस्मृति , पागारस्मृति , यहत्पाराशर- स्मृति , लपहारोतस्मृतिः, डहारोतस्मृतिः, पाजवल्पपस्मृति , यापनस्मृति , आपस्तम्पस्मृति , स्पाइपस्मृतिः, नालस्मृति , पशिष्टरमृति, मोशनसस्मृति , प्यागस्मृति, प्रभापतिस्मृति, आश्वलायनस्मृति , चौपायनस्मृति , गोतमस्मृति , - .

·लौकिकसाहित्यप्रकरणम् धमशास्त्रम् गोतमस्मृति', यमस्मृतिः, अरुणस्मृति, पुलस्त्यस्मृतिः, काश्यपस्मृति, व्याघ्र- पादस्मृति , देवलस्मृतिश्चेत्याद्या । मनुस्मृति सर्वास्वपि एतासु स्मृतिषु मनु-याज्ञवल्क्यस्मृत्योरेव प्राधान्य परप्रामाण्य- ञ्चाङ्गीक्रियते विद्वद्वरेण्यं । तत्रापि विशेषत मनुस्मृतेरेव । 'यन्मनुरवदत् तद् भैषजम्' इति । मनुस्मृत्तिरिय द्वादशभिरघ्यायरुपनिबद्धा । यद्यप्यनेकाष्टीका आटी- कितास्तथापि मेधातिथि-कुल्लूकभट्टयोस्तास्वतिप्रसिद्ध महत्त्वशालिन्यौ प्रमाणभूते चेति । धर्म लिलक्षयिषु भगवान मनुराह वेद स्मृति सदाचार स्वस्य च प्रियमात्मन । एतच्चतुर्विध प्राहु साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ घृति क्षमा दमोऽस्तेय शौचमिन्द्रियनिग्रह । घोविद्या सत्यमक्रोधो दशक धर्मलक्षणम् ॥ श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रन्तु वै स्मृति । ते सर्वायषु मोमास्ये तान्या धर्मो हि निबंभो ॥ इति क्रमागताना चतुर्णा वर्णाना कर्त्तव्य कर्म निदिश्यते- यजन अर्थशास्त्रसदर्भाईचव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ दानमिज्याऽध्ययनमेव च। विषयप्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समादिशत् ॥ पशूना दानमिज्याऽध्ययनमेव च । वणिक्पथ कुसीदञ्च वैश्यस्य कृषिमेव च ॥ एकमेव तु शूद्रस्य प्रभु कर्म समादिशत । एतेषामेव वर्णाना शुश्रूषामनसूयया॥ परीक्ष्यव धमस्वरूपो बोद्धयः- एको वेदविद्धर्म य व्यवस्येद् द्विजोत्तम । स विनय परो धर्म नाज्ञानामुदितोऽयुतं । इत्यादिक प्रमाणभूत तत्त्व सर्वरस्ततन्द्रमनुष्टयम् इति । अध्यापनर 'च पाजन तया। 4 प्रजाना रक्षण रक्षण

·संस्कृतसाहित्यविमश
-
यानवल्क्यस्मृतिः
मनुस्मृतेरनु याज्ञवल्क्यस्मृतिरतीव प्रतिष्ठास्पदीभृता विराजते । मह में
याज्ञवल्क्यविरचितेय स्मृति परमप्रमाणभूताभिमन्यते शास्त्रज । विद्वदरे
विज्ञानेश्वरेण दाक्षिणात्य जनपदे एकादशशताब्द्या मिताक्षरा माम्नो टीका दिर
चिता । स एष विज्ञानेश्वर चालुक्यवशावत्सीयपष्ठविक्रमादित्यनृपते राज
पण्डिन आसीत। अद्यत्वे सर्वस्मिन भारते मिताक्षराया प्रामाण्य स्वीक्रिय
विशिष्य तु दायभागानुबन्धिविषये एक बङ्गदेश विहाय । बङ्गेयु तु तन जीमूत
वाहनस्मृते प्रामाण्यमाद्रियते ।
याज्ञवल्क्यस्मृतिरिय भूम्ना मनुस्मृतिनैव सवदति। धर्मलक्षण प्रतिपादयः
मपिराह
श्रुतिः स्मृति सदाचार स्वस्य च प्रियमात्मन ।
सम्यक् सङ्कल्पज वामो धर्ममूलमिद स्मृतम।
इज्याचारदमाहिसादान स्वाध्यायकर्म च।
तु परमो धर्मों यद्योगनात्मदर्शनम् ॥
पाराशरस्मृति
याज्ञवल्क्यस्मतेरनन्तर कलो पाराशरस्मृतेर्मान्यता जोधुष्यते।
'फलो पाराशर स्मादति ।
एतामुद्दिश्य मापदाचाय परनाम-प्युपजीयेव धन पाराशर
धवाभिघ विशद प्रामाणिकञ्च भाष्यमारचितम् । यस्य रचनाकाल चतुदश
तके विभाव्यते । स एप धमशास्त्रविषय सक्षेपत । अतोऽनन्तर अर्थ
द्विषयकार्यशास्त्रविषयेऽधुना किश्चित्प्रस्तूयते ।
अय

·? 7 अर्थशास्त्रम् १-राजधर्मविपयका ग्रन्या । २--अर्थशास्नस्य राजतन्त्रत्वम् । ३-बांट- लायार्थशास्तस्य प्राधान्यम् । ४--किमिदमर्यशास्त्र नाम ५-राजधर्म । ६---उपधाचतुष्टयम् । ७--गुप्तचराणा वेश ! ८-मन्त्रिमण्डल कीदृश स्यात् ९-कोशमरक्षणम् । १०-रत्नमाक्तिकादिविवरणम् । ११--गोहन्ता वध्य । १२---स्त्री-धनक्ल्पः । १३–बौटलीयार्थशास्नस्य मूक्तय । १४–चाणक्य- काल । १५-चाणक्यस्य अन्या कृतय । १६-चाणक्यात्पूर्वतना आचार्या । १७-चाणक्यस्यालोक्किप्रतिमाशारित्वम् । १८-वेधसे विष्णुगुप्ताय नमः । राजधर्मविषयका ग्रन्था यद्यपि सस्कृतसाहित्य राजवर्मप्रतिपादकेयु ग्रन्येषु बहूना नामान्यद्धरणानि च दृग्गोचरीश्यिन्ते तथापि अस्माक दुर्भाग्यधेयात प्राय तेषु बहवो विलुप्ता एव विभाव्यन्ते । यद्यपि महाभारतादिपुतिहासप्रन्येष्वपि प्रकरणा राजतन्त्र- विपया चचिता । पुराणेष्वपि एप विषयो बहुन पल्लविन । बौधायन दिप्रणीतेषु सूतग्रन्येप्दपि सस्पष्ट । अर्थशाराद्दिश्य अनवे नोतिनिपुण अर्थशास्त्रचणं- बदभि अनके अर्थशास्त्रसदर्भादणिद्धा । पर तेष अल्पिष्ठा एव सम्प्रत्यु- पलभ्यन्ते इति क्स्य मनस्विनो मनो न दुनोति । प्रमुखास्तु तेषु अर्यास्त्रप्रन्यनिर्मातकात्यायन रिजल्क-चारायण- कणिक-भरद्वाज-पाराशर शुक्र बृहस्पति-मन्वादय आसन् सप्तदश अर्थशास्त्रपार- दृट्वान इति तत्तद्ग्र योपनतस्तत्तनामोद्धरणविज्ञायते पर तेषु कौटल्य प्रधानतम । तेन प्रणोतमिद कौन्लीयमयंशास्त्रमपि विद्वद्भि प्रधानतमत्वेनाहियते । सोऽय कौटिल्य आर्य चाणक्यनाम्नापि सस्मयते । एतच्चार्यशास्त्र बहथसरितम् । इटानीन्तन परिभाषितमर्थशास्त्र, भारतीयपरिभाषाया वातशिस्रमित्यभि- घीयते। "कृषिपशुपाल्ये वाणियं च वार्ता, पायपशहिरण्यग्यविष्टिप्रदानाद् औपकारिकी" इति स्वय कोरल्यो लक्षितवान । राजमस्याया व्यवहारपय- प्रदर्शक वार्ताशास्त्रमिद नितगमपेयणीयम भवति अतएव राजभी राजपुस्पश्च शास्त्रमेतदवश्य परिशीलनीयम।

·६५८ सस्तृतसाहित्यविमश अर्थशास्त्रस्य राजतन्त्रत्वम् न खल्विदं वार्ताशास्त्रम्माप्रयाऽपि राजतन्त्राद भिद्यते अपिन्वतिसन्नि तव तेन सह सम्बध्यते । तदिदमर्थशास्त्र कौटल्यापरनामधेयन द्विसर सम्वसरात्प्राक प्रादुर्भूतेनार्यचाणक्येन भूसुरेण राजश्चन्द्रगुप्तमौर्यस्य मुख्यामा दिमलडकुर्वाणन विरचितं तदाज्यव्यवस्थासम्पादनार्थम् । एप एव ग्रन्थः राजन मन्त्रेषु प्राचीनतमो विभाव्यते। शुक्रनीतिसमास्यस्य ग्रन्थस्य रचना. कौटल्यार्थशास्त्रादनेक्शताब्द्यन सम्पन्ना । अस्मिन् सन्दर्भऽपि राजतन्त्रस्य विशदं विवरणमुपलभ्यते । कामन्दको नोतिसारोऽपरो राजनीतिपरो ग्रन्थो गुप्तकालोनः। ग्रन्थोऽयं कौटल्यार्थशास्त्र छायामेव प्रायशोऽनुहरति । अपरश्च मित्रमिश्रविरचितः राजनीतिप्रकाशार ग्रन्थः। मित्र मिश्रोऽयं मध्यभारतस्य राज्ञो वीरसिंहदेवस्य सभापण्डित आसीत् अन्यश्चको राजनीतिरत्नाकराख्यो ग्रन्यः श्रीचण्डेश्वरप्रणीतः। एवमादयो बह, प्रन्या आसन् । परन्तु आर्यचाणक्यकृतकौटलीयार्थशास्त्रस्य मनागपि तुल नाधिरोहन्ति इति प्रस्फुटम् । कौटलीयार्थशास्त्रस्य प्राधान्यम् विष्णगुप्तापरनामधेयः कौटल्यः चाणक्यो या राजतन्त्रज्ञसार्वभौ कौटलीयार्थशास्त्रस्य प्रणेता । एतद्ग्रन्यारम्भे "ओम् नमः शुक्रबहस्पतिभ्या इत्यनेन स्वपूर्वकालिकाना अर्थशास्त्रप्रणेतृणामाचार्याणां नामपाहं नमस्करण स मात्मनः प्रागपि अर्थशास्त्रस्य सद्भाव सूचयति । अतएव "सर्वशास्त्राण्यपर प्रयोगमुपलभ्य चे"रपंशन स्वपूर्वभदाना मन भारद्वाज-विशालाक्ष-पाराशर-पिटा पौणपदत्तप्रभृतीना राजनीतिज्ञानामाचार्याणा राजतन्त्रविदां मतानि पर्यालोच्य स्मिन् सन्दर्भ गम्पिनानोत्यपि ध्यायते। चाय सारगर्भः सन्दर्भः राजे चर गुप्ताप राज्यशासनस्य निर्वहणविधिप्रदर्शनी' : गेम्फित.। प्रायाः महापुरुषो २२५० वर्षपूर्व भारतवर्षमावि -देशम् स्वजन्मना अलमपापोंदिति बालवि परन्ति । 'रामन्दकोयनीनिसार' प्रन्यस्यारम्भे विष्णुगताय नमोबाचं वितन्या प्रायशर्मा प्राह:- १. सवंगास्त्राभ्यपत्रम्य प्रयोगमपलम्य म। पोटस्यन नन्दायें सामनस्य विपि कृत.॥

·१ लौकिकसाहित्यप्रकरणम् . अर्थशास्त्रम् नौतिशास्त्रामृतं घीमानर्थशास्त्रमहोदधेः। समुद्दधे नमस्तस्मै विष्णुगुप्ताय' वेपसे ।। अस्य ग्रन्यस्य माध्यमपि स्वयं विष्णुगात एव चकार। दृष्ट्वा विप्रपात बहुश शास्त्रेषु भाष्यकाराणाम् । स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकार सूत्रञ्च भाष्यञ्च ॥ अस्य शास्त्रस्य फलश्रुतिमाख्याश्यन् कौटल्यः पुनः प्राह- एवं शास्त्रमिदं युक्तं एताभिस्तन्त्रयुक्तिभिः । अवाप्तो पालने चोक्तं लोकस्यास्य परस्य च ॥ धर्ममर्यञ्च कामञ्च प्रवर्तयति पाति च।। अपर्मानर्थविद्वेषानिदं शास्त्र निहन्ति च॥ धर्मम्, अर्थ, कामञ्च शास्त्रमिदं साधपति । अधर्मम्, अनयं, विद्वपञ्च निहन्ति इति भावः। तदेवं विषं साफल्य शास्त्रमिदं प्रसाधयति, इत्यत्र आत्मन एव निदर्शन- मर्पयन् उपश्लोकयति चाणक्यः- येन शास्त्रञ्च वास्त्रञ्च नन्दराजगता धमः । अमर्येणोद्धृतान्याशु तेन शास्तमिदं कृतम् ॥ इति ॥ तच्चेदं कौटलीयार्थशास्त्रं राजनीतिसन्दर्भय प्रधानभावं भजते । कौटलो. यार्थशास्त्रञ्चतत्पञ्चदशाधिकरणः गुम्फितम् राज्यव्यवस्थापकोऽतीव सारगर्भः सन्दर्भो नूनं प्रशस्ततमः। तत्र प्रयमाधिकरणे-विनयाधिकारः, द्वितीयेऽध्यक्ष- प्रचारः, तृतीय धर्मस्थापनादिकं, चतुर्थे कण्टकशोधनम्, पञ्चपे योगवृत्तम्- पप्ठे मण्डलयोनिः, सप्तमे पाड्गुण्यम्, अष्टमे व्यसनाधिकारिक, नवमे अभि- पास्यत्कर्म, दशमे साग्रामिकम... फाददातमे सडधवृत्तम्, द्वाददातमे आवलो. यसम् , प्रयोदशतमे दुया, चतुर्दशतमे औपनिषदिकम् , पञ्चदातमे च तन्त्रयक्तिः चाणक्यसूत्राणि च विलसन्ति । १. अस्य शास्त्रस्य प्रणेता विष्णुगुप्तश्चाणक्य कौटल्यश्चेति त्रिभि- नामभि प्रन्यायते । तत्र विष्णुना गुप्तो रक्षित इति विष्णुमकोन तत्पित्रा नाम- करणससारकाले कृता विष्णुगुप्त इति सासारिकी सजा । चणको देशविशेष- स्तरसम्बन्धाच्चाणक्य इति देशनिवन्धना सज्ञा । कुटलश्च वश्चन गोत्रप्रवर्तको महपिस्तस्य गोत्रापत्यमिति कौटल्य इति गोत्रनिवन्धना संति विवेक ।

·६६० सस्कृतसाहित्यारमा अर्थशास्त्र लिलक्षयिषुराचार्य आह- "मनुष्याणा वृत्तिरयं । मनुष्यवतो भूमिरित्यर्थ । तस्या पृथिव्या लाभपालनोपाय शास्त्रम् अर्यशास्त्रमिति।" या पृथिवी वसुधा-वसुमतो-रत्नाग दिसमाह्वया प्रथिता, तस्या लाभ कय, तत्पालनविर्वािक ? इत्यादि पयप्रदर्शक यत् शास्त्र तस्यान्वथसज्ञेय यदर्थ- मास्न नामेति । एवविधस्पार्थशास्त्रस्योल्लेखो दण्डिप्रभृभितिर्महाकविभि स्व. रचनास्वपि कृत उपलभ्यते। तद्यथा दण्डो प्राह- "अपोम तावद्दण्डनोतिम् । इयमिदानीमाचार्यविष्णुगुप्तन मौर्याय पडभि श्लोक्सहस्रस्सक्षिप्ता सैवेयमधीत्य सम्यगनुष्ठीयमाना ययोक्तकर्मक्षमेति।" राजधर्म राजा तावत् चतस्रो विद्या समभ्यसनीया । आन्वीक्षिकी, अयो, वार्ता, दण्डनीतिश्चेति । आसा सक्षिप्ता व्याख्या- तान्योषिको-(१) साख्य योगो लोकयतञ्चेत्यान्वीक्षिकी, (२) धर्मा- पौत्रयाम् । (३) (क) अर्यानयों वार्तायाम' । (४) नयानयो दण्डनीत्या बलापले पंतासाम्। राशा स्यासनस्य राजदण्डस्य वोपयोग साधूना रक्षणाय दुर्जनानाञ्च नाय पत्तथ्य । असति तथा मात्स्यायन दुर्जना सम्जनान् पोयिष्यन्ति । प्रजासु पत्र तत्र सत्ताया परस्य चंव शासनादनवस्थाप्रसङ्ग सम्भवेदित्यत पोटल्य माह "तस्माल्लोरयाचार्यो नित्यमुद्यतदा स्यात ।" दिनयमूरो दण्ड प्राणभृतां योगक्षेमावर । मायायवाणश्य इटियमयमेव मविषयानुप्टेपन्येनानुशास्ति। अत्येत्रियो रामा सघरे विनश्यति च "मिरवृत्तिरवारिपाचतुरन्तोऽपि राजा सद्यो दिनयतीति।" पेण पर्मसाधरला, पादि यमनपाणपतवं पाम्पवर्माणि सापनीयानि । पुष्पमापतिष भोपा। पपि तदर्थ 'प्रयं एक अपार' पर तस्र्यप्राप्तयपि हिधित मांसा मोपनीया । आचार्य समाया' चापि तदर्प तपंच - मापपातम्या मगरावधामा पार हायानगिनतोपियामाने। सापिसावधान मया पोयम समय परिपालनीय एष गमिला। रामा चालपिनुमेराती ! -ये वापि वानमा ।

·लौश्विनाहित्यप्राराम् : अयंगास्त्रम् नृप. असम.। अनः योग्यान् मचिनिदहान् तत्र नियोजयेत् । तेपा योग्यता च सम्पर परीक्षणीया। ग्यतातिर प्रदर्शयति :- "कार्यसामाद्धि पुश्यसामय्यं पल्पेत ।" उपधाचतुष्टयम् किन्च राजनिष्ठारिज्ञानार्थ कौटल्येन चतसो निस्यात्मिश उपयाः कल्पिना.-धर्मोपरा, मर्योपधा, कामोपघा, भयोपना चेति । घमोंपधा-ना पोपया नाम पुरोहितद्वारा मन्त्रिणः राज्यनिष्ठायाः परोक्षपन् । राज्ञो विनम्नभानः पुरोहितस्य कृतिमप्रकोपद्वारा केनापि प्याजेन तदपिरान्पृषकृत्य बहिष्करणम् । ततः न पुरोहिङ्गो मन्त्रिपमन्येत्य राजानं निन्द्यान्, राजदच राज्यात्परिनशोद्योग, तत्त्याने च नृपान्तरस्य राज्याभिषेक कर्तव्य इत्यादिभिवंचोनियंदि सचिवः पुरोहितयड्यन्त्रपाशे न पने तहि तदेव- वियं विश्वासपानं मन्त्रिगमेव राजा नियोजयेन्मन्त्रिपदे नान्यमिति राज्ञो विरद्धः कृत्रिमो पूढाभिमचिहि धर्मोपचा उच्यते । अर्थोपवा-अर्योपथा च पुनर्या सेनापतिमर्थन राज्यनिष्ठाया अशेष- विशेषपरीक्षा सा "मनापनिरमप्रग्रहेणावक्षिप्त. सत्रिभिरेकफममात्यमुपजापर्य- ल्लोगनीयनायन राजविनाशाय सर्वेपामेन्द्रोचते क्यं वा तवेति-प्रत्याख्याने शुचिरित्ययोपया।" [कांट.] कामोपधा-काममालम्च या परीक्षा सा कामोपया। यया काचिदन्तः पुरात् काश्चिद् दूनों मन्त्रिसमीपे सम्प्रेष्य राजमहिघ्या. प्रेम तं प्रति निवेद्य सा त्वामाह्वपति रहः पेलि पलयितुमिनि गोप्यतमं वृत्तञ्चंत रमणोपमिति निवेदयन्नी मन्त्रिगञ्च राज्याः प्रेमासनिगडयितुं प्रनितुमारभेन धिमन्येन। यदि नाम सचिवस्त पाशे न निपतति तरि म मन्त्रिपदे नियोजनीयो भवति। मेयं राजनिष्ठायाः परीक्षा सामोपनि पदेन परिभाध्यते । मयोपधा-चतुपी भयोपचा-"प्रवानिमितमकोमान्य सर्वानमात्या- नावाहपेन् । तेनोद्वेगेन राजा तानवहन्ध्यात् । कापटिकाचा पूर्णवरदस्तपा- मर्यमानावक्षिप्नमरममान्यमुपजपेत्र-अम प्रवृत्तोयं राजा, माम्वनं स्वा अन्य प्रतिपादयिष्यामः । मधामननोचने क्यं दातवेति। प्रत्याराने शुचिरिति नयो- - प्या. तदेवमनीगंगालोसपरोक्ष मर्वोपचार जनमेव मादिये राजा नियोज- पेन् । प्राह सोटत्य- ·अपि च- सस्कृतसाहित्यविमर्शः तस्माद् बाह्यमधिष्ठान कृत्वा कार्य चतुर्विधै। शौचाशौचममात्याना, राजा मार्गत सत्रिभि ॥ गुप्तचराणा वेश गुप्तचर कीदृशो वेशो धारणीय इत्यत्रोच्यते 'कापटिकोदास्थितगृह- पतिक-वैदेहक-तापसव्यञ्जनान्सत्रि-तीक्ष्ण-रसद भिक्षुको चेति । अपि च-- 'परिवाजिका, वृत्तिकामा, दरिद्रा, विधवा, प्रगल्भा-ब्राह्मण्यन्त पुरे कृतसत्कारा महामात्रकुलान्यधिगच्छेत् ।' मन्त्रिमण्डल कीदृश स्यात् मन्त्रिमण्डले योग्यतमान् चतुरानाचारसम्पन्नानेव जनान् विबुधान् सगृलो- 'यात्-न 'प्रमाद-मद-सुप्त-प्रलापकामादिरुत्स्सेक इत्यादिदुर्गुणोपेतान् । -"मन्त्रिभि प्रिभिश्चतुभिर्वा सह मन्त्रयेत ।" वस्तुतो मन्त्रि- मण्डलमेव राज्ञा चक्षु । 'इन्द्रस्य हि मन्त्रिपरिषदृषीणा सहस्रम् । तच्चक्षु । तस्मादिम द्वपक्ष सहलाक्षमाहु ।" राज पर्तव्यमादिशति- प्रजासुसे सुख राज , प्रजानाञ्च हिते हितम् । मात्मप्रिय हित राज प्रजानां तु प्रिय हितम् ॥ रामो हि व्रतमुरयान यज्ञ कार्यानुशासनम् । दक्षिणा वृत्तिसाम्य च दीक्षितस्याभिचनम् ॥ कोशो हि भूल राज्यस्य अल्पोतो हि रामा पौरजानपदानव प्राते। भूमि-मार्गवृक्षोपवरणानुपण पुर्यात् । (राति शेष) बाल-पर-प्यापित-प्यमन्यनार्याच विभपात। विष्टिकरापाने रसंपहला पिम्। रनभ्याविप साधिभिाष पाजात ।। free-'प्राध्यापो भूमौ पगम्यो विवीतानि प्रयो?' गोप्टापार मानमनिमुष दुग स्थापन् । १ या निराहा पाएगाय न गदा उपने।

·लौक्तिमाहित्यप्रकरणम् : अयंगास्त्रम् ६६ कोदो हि मूलं राज्यम्य। अतः राज्ञाकोशरक्षण, तन्मम्वर्यनं ययाशलञ्च सम्पय्यपश्च नपुप्येन साधनोयम् । कृप्यादिरसगम् । तदपं लेन-ग्याल-दिप- च्यामिनाहादिभिः पशूनां रक्षण, पान्याच अध्यायां भूमी प्रानप्रकोष्टजातं प्रदेयम् । राजस्मचारिणः निमगंतः चन्चलवृत्तयः, अदवादि' पावत् कर्ममु शिपिला नवन्ति ते पयावसरं तर तर प्रमोदितव्याः। ते राजो धन माहन्नि अज्ञातदिशा अनः तेषां कार्याणि लेवनिवाश्च सुनिपुर्ण परीक्षणीयाः । आय- व्यवौ च निरीक्षगीयो । नृपः दुर्ग-राष्ट्र-यनि-मेतु-वन-प्रज-वणिपान्यानाञ्च मम्यग- वक्षनं विदध्यान् । एनादृशेष राज्यसम्पबृद्धिकोप वस्तुनत्त्वर राना मादयानेन स्यातव्यम् । अग्रे च परराष्ट्र: मह सन्धिपत्रादिलेवा: मावनानतया निया:- केवप्रकाराचोपदिष्टा लोवगुणात्मशः । 'मोव्यग्रमना राज सन्देश श्रुत्वा निश्चितायं लेख विदध्यात् । “यर्यक्रमः, सम्बन्धः, परिपूर्णना, माधुर्यमौदार्य, स्पष्टवामिनि लेवमम्पत्।" 'लेखदीपाश्चापि निरपिनाः । "कोशमंरक्षणम् रत्नमौक्तिकादिदिवरणञ्च कोशाप्योण तावकोशागार रत्नमौक्तिशनि मम्पर परीक्ष्य मंग्राहागि । तत्र मौक्निकानां प्रकारा नाममाहं प्रदर्शिताः । प्रायशः मौविनकानां प्रमरित्रों नदीमालम्व्यव तानि तानि नामानि प्रदत्तानीति प्रतीयते । पया ताम्रपांग्यायो नयामत्सनानि ताम्रपानानि । एवं रत्लान्यपि । पपा महेन्द्राध्यताबाप्तानि माहेन्द्राणि । एवं पाशिम्य, कोलेय, संतमीप, हमवनानि बहुविधानि रन्नमोनि- जानि मितानि । तत्र मौलिप- 'स्यलं, वृत्तं, निस्तनं, भ्रानिण, देतं, गर, निापं देशविदच प्रशम्नम्" इति। एवं मोनिकानामष्टोत्तरंरमहामिना जातयः प्रदर्शिताः । अध्यक्षाः प्रशासनान्यायं राजा ततहिमागानगपन यायला नियोजनकाः। पया- गोम्पस-अवाध्यक्ष रम्यम्पस-रयाध्या-परमप्या-मद्रायन-विनीता- प्पक्ष, मेनापसनय अध्यक्षा नियोक्लया। १. अन्नमयां हि मनु या निवता कनंम् दिवंते । १. "पाना नया कारदियो निता जानु न ता धननारदाना ।" : आनियापान पुनरममागद माय इनिग ।

·सस्कृतसाहित्यविमग यथा स्थान तस्मानास्य परे विद्य कर्म किञ्चिचिकीपितम् । आरब्धारस्तु जानीयुरारब्ध कृतमेय वा ॥ योगपुरुषैरन्यान् राजाधितिष्ठति । तथाऽयमन्यबाधेम्यो रक्षेदारमानमात्मवान् ॥ अपि शक्या गतिति पतता खे पतत्रिणाम् । न तु प्रच्छन्नभावानामुक्ताना चरता गति ॥ पक्व पक्वमिवारामात् फल राज्यादवाप्नुयात् । आत्मच्छेदभयादाम घर्जयेत्कोपकारकम् ॥ एव पद्भिर्गुणैरेतं स्थित प्रकृतिमण्डले। पर्येपेत क्षयात् स्थान स्थानाद् वृद्धिञ्च फर्मसु ।। अल्पागमाऽतिव्ययता क्षयो वृद्धिविपर्यये। समायव्ययता कर्मसु ज्ञेयमात्मन ॥ वृद्धि क्षयञ्च स्थानञ्च कर्शनोच्छेदन तथा। सर्वोपायान् समादध्यादेतान् यश्चार्यशास्त्रवित् ॥ एवमन्योन्यसञ्चार पाडगुण्य योऽनुपश्यति । स बुद्धिनिगलबद्धरिष्ट कोडति पाथिव ॥ इति। चाणक्यस्य काल अर्थहि तत्रभवतोऽर्यशास्त्रप्रणेतु आचार्यचाणक्यस्य स्थितिकालमुद्दिश्य विञ्चिद्विविच्यते । सकलशास्त्रनिष्णातोऽय, मगधेषु कुसुमपुरे स्वपरिभवामोत्तप्त- स्तदधीश्वरान नन्दान समन्मूल्य तदीये सिंहासने च चन्द्रगुप्तमभिपिषचेति प्रसिद्ध- मंति: । तस्य चन्द्रगुप्तस्य स्थितिकाल वंस्तपूर्वचतुर्थशताब्दी निर्णीयते काल- कोविद । चाणक्यादर्वाचोना कामन्दकादपश्च स्मरन्ति त तदीयार्थशास्त्रश्च । किन्तु श्री शङ्करभगवत्पादशिष्य सुरेश्वराचार्यों विश्वरूपाचार्यापरनामधेय , बाल- घोडाख्याया याज्ञवल्क्यस्मृति व्याख्यायाम अर्थशास्त्रस्मरणप्रसङ्ग कौटल्य कौटलीय- मर्यशास्त्र या क्या सस्मारेति जिज्ञासायामुच्यते, व्याख्याता हि परिचितात् स्वप्नावकालमवात समानवयस्वाद्वा ग्रन्थान्तरादुदत्य तत्तद्वस्तुतत्त्व दर्शयित प्रक्रमते न जातुचित्तदश्किालजन्मन सकासात् । यक्तञ्चतत्प्रतिभाति । तया च विश्वरूपाचार्य माहेस्पत्य वंशाणाक्ष घार्थशास्त्र भगवता याज्ञवल्क्येन विदितपूर्व मापन्यमम यत, अतस्तेनेवाभीष्ट सापितवानसौ । कौटलीयन्तु तदविकाल.

·६६७ - लोक्किमाहिदप्रकरणम् : मयंशान्त्रम् भवत्वान्न तत्र मंस्मृतम् । कोरल्यम्य च याज्ञवल्लयादर्वाचीनत्वे तु को नाम सन्दिोन रिल? यतः कौटल्यः स्वयं कतिपय-माह-दण्डबियानपराणा देपाञ्चिद् यात्र- दल्लयवस्मृतिपठिताना वचमा छायां पादतोऽयंतो वा स्ववचनरनविदधान आत्मनो याज्ञवल्क्यस्मृनेः परिचयं सूचयति । कानिचित्तेप अघनादुदाहरामः- करपाददन्तदण्डे हेदने वर्णनामयोः। मध्यो दण्डो प्रणोदभेदे मृतकल्पले तया ।। [यान ० अ० लो० २०८] एतच्छायामनुहरतावत्कौटलीयं दचनम् -- "मृतकल्पमशोणितं घ्ननो हस्तपादपराञ्चिकं वा कुर्वन. पूर्वः साहसदण्डः पाणिपाददन्ननङ्ग, वर्णनानाच्छेदने, व्रणविदारणे, चान्यत्र दुष्टवर्णन्य.।" [कोट० अ० १९] । म्वच्छन्द'विधवागामी विष्टेनभिपावकः। अकारणे च विकोप्टा चण्डालश्चोतमान स्पान् ॥२४०।। शूद्रप्रनजितानाञ्च देवे पित्र्ये च भोजर। अयनं शपयं कुर्वन् अयोग्ये योग्यवर्मन् ॥२४॥ वृक्षक्षुद्रपानाञ्च पुंस्त्वम्य प्रतिधानकः। साधारणस्पापलापी दातोगविनाशकृत् ॥२४॥ पितापुत्रस्वमभ्रातृदम्पन्याचार्य दिध्याः। एपामपतिनान्योन्यत्यागी च सातदण्टमार ॥२४३॥ इत्यादि याज्ञवल्क्यवचनानुवन्धोनि क्लि कौटलीयवारयानि :-- "विषयां छन्दवासिनी प्रमहाधिचरत', चाडालम्यार्यान् स्पाता, प्रन्यामन. मापद्यननिधावतो निष्कारणमभिपावनं कुर्वत, मान्य' इति । - * * 'शापयवाश्यानुयोगमनिमष्टं दुरंतो, मुक्तामणि चायनस्य, सुपा १. स्वच्छन्दविपवागामी इत्यत्र स्वच्छन्दमिति पद रियाविशेषणवनी. नेयम् । अम्प भावम्नु म्वेच्छया न तु विघदेच्छपानीयं । बोटनीयवास्य च पुन ---"म्वच्छन्दवामिनीद" छन्दन वमन्नी दूगी म्यिताम् अबरामयमानानिति माव. । इति वहा यामबवरप्रतिपादितानन अनुति पाय । २ पल्याड इति भावः ।

·६७० सस्कृतसाहित्यविमर्श . धनमुत्थापनम्, उत्थापितस्य च न्याय्यो विनियोग, प्रजानां परस्परस्माद् युक्तो. पयुक्ताध्यक्षामात्यप्रभृतिभ्य राजवल्लभादिभ्यश्च पीडा यथा नोत्पद्यते यथा च ते राजकायहानिकर किञ्चिदपि कदापि न चेष्टेरन्, तथा तन्निरीक्षणसरगि, दृष्टदोषदण्डप्रणयनविधिश्च सम्यड निरूपित । गूढपुरुषप्रणिधान नाम साध्व- साधुवृत्तपर्यवेक्षण नानाप्रकार मन्नवद्राज्यत त्रस्य सञ्चालनमित्यादयोऽन के समुपयुक्ता विषयाश्च निवेशिता । स्वराज्यपरिरक्षण, सति सिद्धे तस्मिन् पर- राज्याक्रमणादिप्रतिबन्धन राज्ञ कर्तव्य-सर्वस्वभूत यया सम्यङ निष्पन स्या- त्तथा तदनुष्ठान विधय तत्साधका लोकोत्तरा मार्गाश्च प्रदर्शिता विविधा । नून शास्त्रमिद समानतन्त्रान्तरचक्रातिशाय्यत्यद्भुतचमत्कारकारितया तदुत्कर्षप्रकर्षस्य परा कोटिमाटोकमान समुल्लसति राजतन्त्रप्राङ्गणे नात्र काचित्सशीति । चाणक्यस्यालौकिकी प्रतिभा तत्रभवतश्चाणक्यस्य बृहद्ग्रन्यकर्तृत्व, बहुद्रष्टुत्व, बहुश्रुतत्व लोको- तरप्रज्ञाप्रकषञ्चावलोक्य केचनाशकन्ते यत् प्रकृतार्थशास्त्रप्रतिपादित माव- रप्रमेयद्रष्टत्वमेकस्य कर्तुर्न सम्भवति । अतोऽर्थशास्त्रमिद चाणक्यनामधेय बहुभि सम्भूय प्रणोत स्यात् कालान्तरेण तदेकीकृतमनुमोयते, इति न तद्विचार- सहम् । कुत ? यतो न हि सर्वशास्त्रावगाहिधिषणे धिषणोपी कस्मिंश्चिल्लोकोत्तर- प्रज्ञाप्रकर्षालद्धकृते पुरुषविशेष सर्वज्ञकल्पत्वमपि नावगाहतेऽसम्भवत्वकोटिम् । किमुत पुनरेवजातीयकालौकिकशास्त्रकर्तृत्वम। प्रदीप्तप्रतिभावतामशेषशेमुयो. फाणा साक्षाद्राजतन्त्रविग्रहवता मानवविशेषाणा कृते नंतत्वञ्चिदपि दुष्कर पदखिलविषयावगाहिह्मास्त्रप्रणयनग्नामेति विवेक । वेधसे विष्णुगुप्ताय नम सकोतितञ्च कामन्दकेन' चाणक्यस्य बहुप्रमेयद्रष्टव बहुशास्त्रप्रणे. सत्व वेभसा तुल्यत्वञ्चेति- पशे विशालवशानामृषीणामिव भूयसाम् । अप्रतिमाहकाणां यो बभूव भुवि विश्रुत ।। जातवेदा इवाचिष्मान् वेदान् वेदविदा पर। योऽधीतवान् मुचतुरश्चतुरोऽप्यप वेदवित् ॥ १. वामदकोश्य ऋतप्राचीनप्रथामताब्द्या स्थित । शान्तिा हपेष चाणक्यचरितस्य मुविशेपामिनो भवेदिति तु न वक्तव्यमपेक्षत । पाणायासन

·लौक्किमाहित्यप्रकरणम् : अर्थशास्त्रम्
यस्याभिचारवण वत्रज्वलनतेजसः ।
पपातामूलतः
श्रीमान् सुपर्दा नन्दपर्वतः॥
एकाको मन्त्रास्था यः शक्या शविनयरोपम. ।
आजहार नृचन्द्राय चन्द्रगुप्ताय मेदिनीम् ॥
नीतिशास्त्रामृतं श्रीमानर्यशास्त्रमहोदयः।
य उद्दघे नमस्तस्म विष्णुगुप्ताय वेयमे ।। इनि
*
*
एवं शास्तमिदं युक्नमेनाभिस्तन्त्रपक्तिभिः ।
अवाप्तौ पालन चोक्तं लोक्स्यास्य परस्य च ।।
धर्ममर्यञ्च कामञ्च प्रवतंयति पाति च।
अधर्मानर्यविद्वेषानिदं शास्त्रं निहन्ति च ॥
येन शास्त्रञ्च शस्त्रञ्च नन्दराजगता च भू।
अमर्येणोद्धृतान्यास तेन शास्त्रमिदं ततम् ॥
नूनं नास्तीन्यत्र कस्यापि प्रेक्षातो बंमत्यम् वाचायचाणक्य आमीद
राजतन्त्रविशेषज्ञकुलगुरुः, परममेघावो, दुर्दान्तो नयसाधनोमो विजेता च । न
तादृशोऽद्भुतोद्भटः नीतिज. जगति भूतो न भविष्यतीति धौरमाक्लयामः इति ।

·अथ कामशास्त्रम् १-कामशास्त्रस्य प्रणता तत्प्रयोजनञ्च । २-कामशास्त्रस्यान्य प्रणे- तार । सस्कृतसाहित्ये धर्मार्थकाममोक्षास्यस्य पुरुषार्यचतुष्टयस्य महत्त्वमति- तरा वैशिष्टयमावहति । एषु चतुष्वेव सम्यक्तया प्रतिपन्नेषु अखिलमपि पुरुषार्य- जात परिसमाप्यते । तत्र धर्मस्थाहितत्वादवशिष्टस्त्रिभि अर्थ-काम-मोक्ष सह तत्साहचर्य नियतवृत्त्या सम्बध्यते । धर्मपुरस्सरोऽयं, धमपुरस्सर काम , धर्मपुरस्सरो मोक्षश्चाधितो भवेतान्यति तदाशय'। यत्रेद स्मृत भवति परित्यजेदर्यकामी यो स्याता धमवजितौ। [मनु०] कामशास्त्रस्य प्रणेता तत्प्रयोजनञ्च भगवद्वात्स्यायनमनिपाद एवास्य कामशास्त्रस्प प्रणेता । कामशब्दो:- यमभिलापवचन । ईप्सा, सङ्कल्प , समीहा, कामना, स्पृहादय शन्दा काममेवा- भिदधति । मानवमानसे समुत्पद्यमान मनोपामात्र कामशब्देनैव व्यपदेष्टु शक्यते। फामप्रणोदित एव पुरुष यस्मिन् कस्मिन् वा कर्मणि प्रवर्तते, नहि अकाम । तथा चोदाजहार भगवान्मनु अफामस्य क्रिया काविद् दृश्यते नेह कहिचित् । पद्धि कुरुते किञ्चितत्कामस्य चेष्टितम् ॥ अन्येपान्तु क्थव फा स्वय भगवान् परमेश्वरोऽपि जगदिद कामेव प्रसूते 'कामस्तदने समवर्तताग्रे [ऋक्० ८१७।१७।५] अप्रे जगदुत्पत्ते पार काम सङ्कल्प समजायत 'बहु स्याम् प्रजायेय' इत्यात्मक । अत कामस्य सर्वप्रवृत्तिनिमित्तक्त्व सर्वसम्मतम् । अन्यप्राऽपि--- "यत्कामास्ते जुहुमस्तग्नोऽस्तु।' [यजु.] तदित्य पुरुषेण कामनीया ये ये पदार्थास्तेषा सर्वेषा विधिव्यवस्थापक शास्त्र पामशास्त्रमुच्यते । तच्च भगवद्वात्स्यायनविरचित कामशास्त्रमतिप्राचीनम् । अस्य धर्मार्थकाममोक्षास्येषु पुरुषार्येषु तृतीयस्थानमपलम्भितस्य वामस्य विशदविवरणार्थमेव नामशास्त्रस्य प्रवृत्ति । पामशास्त्रस्योदय हि दिला. १ उक्तश्च वारिदानेनापि न धर्ममयंकामाम्या वयापन घ ने च मो। नापं पामन काम वा मार्थेन गदास्त्रिषु ।। (रघु० १७११४ अर्थात् म राना प्रिय धधिशाम तुपात्तिरभूदिति भाव ।

·लौकिकसाहित्यप्रकरणम् : कामशास्त्रम् ६७३ खिललोकहितापानम् । कामप्रधाना हि लोरव्यापतिर्भवति, अामस्य प्रवृत्य- भायादित्युक्तपूर्वम् । विशदायकोऽयं कामशब्दः नानङ्गकेलिकलापमेवाभियते केवलमपितु मानवजीवनस्य साफल्यायं ब्रह्मचर्यव्रतस्य सुसंपतजीयनस्य अपरि- हार्यत्वमेवावेदपति लोक्यापासिद्धययम् । प्रवृत्तिपयपथिकः आत्मकल्याण- मभीप्सुभिः बुपविविधमन.कामनावाप्तये कल्याणपयप्रदर्शक शास्त्रमिदं सर्वा- स्मना समादरणीयम् । इहपरोभवलोक्साधरस्यास्य तन्त्रम्य सर्वोपयोगिविषय- व्यवस्थापकस्य अनादरन्तु को नाम अनूचानः विपहेत? अस्य संसारचणस्य नियंह- गाय कामशास्त्रानुशासनानि प्रतिपालनीयान्येव । कामदास्त्रस्य प्रयोजनमुद्दिश्य भगवान् वात्स्यायनःप्राह- तदेतद् ब्रह्मचर्येण परेण च समाधिना । विहितं लोक्यायाय न रागार्योऽस्य संविधिः॥ रक्षन् धर्मार्थकामानां स्थिति स्वा लोरवतिनीम् । अस्य शास्त्रस्य तत्वज्ञो भवत्येव जितेन्द्रिय.॥ इति तदेवं जीयनन तपोमयेन ब्रह्मचयंवतयतिना च भवितव्यम् न जातु रतिभोगविलासलालसावतेति कामशास्यस्यार्यनिष्कपः। एतत्कामशास्त्रमुद्दिश्यवधीमच्छङ्कराचार्यण जपमङ्गला नाम्नी प्रामाणिको टोका आटीरिता । अस्मिन् हि मनुष्यजीवनस्य सुषसम्पत्समृद्धपर्य यावन्तोऽपि विपया अपेक्ष्यन्ते ते सर्व एव प्रायशोवियेचिताः। यास्तुविज्ञानस्य, दाम्पत्यसम्बन्धस्य, सामाजिक-सांस्कृतिकविषयाणान्चोल्लेखः अतीय रमणीयतया कृतोऽवलोक्यते । यद्यप्यान्ये कामशास्त्रीयसन्दर्भाभिषेयाः पञ्चसायक-अनंगरंग-क्लाविलास- बुट्टिनीमतप्रभृतय, प्रन्या उपलम्यन्ते परन्तु त एक्देशीया एय । न सर्वया काम- शास्त्रस्य प्रयोजनजातं सायन्ति । वस्तुतः केवलमेशिनवतद्विषयमपवर्णयन्तस्ते कामशास्त्रस्यातिमहत्वपूर्ण तत्त्वायं व्याकुलोकुर्वन्ति, प्रच्यावयन्ति पुरषमभीष्टाद. यात् । मामशास्त्रानुगन्धि बहुतरं साहित्यन्तु विलुप्तप्रायमेवेति संदविषयः । कामशास्त्रस्यान्ये प्रणेतार. पद्यपि बामशास्त्रस्य प्रणेतारो नन्दिनमारभ्य औद्दालकि, याभ्रया, बत्तर, पारायणः, सुवर्णनाभः, पोटरमुख, गोनीय., गोणिपुत्रः, कपमार, क्योर, देवजसूयंः, दण्डी, भरतादयो यहवोन्येप्याचार्या अभूयन् परन्तपां रचना मपरवे न मुलमोपलम्माः। यद्यत्वे समुपलम्यमानेषु प्रन्येप माममूत्र-रति- एस्प-चामरत्न - मन्मयसंहिता-रसिक्सर्वस्य-रतिमञ्जरो-मनमिजमूत्र-अनारम- सामराम-नागरयत्सम-स्मरदीपिरामन्नयः नामसाररानपिनो यहमस्य- प्रमायाः पतिविषयतामपन्ति । विषयोन्यं भूयस्तरमनुसन्धानमात इनि।

·स्तोत्रसाहित्यम् १--स्तोत्रसाहित्यस्य विशेषता । २-स्तोत्रसाहित्यप्रणेतार । ३-न- बौदस्तोत्राणि। स्तोत्रसाहित्यस्य विशेषता संस्कृतसाहित्ये स्तोत्रसाहित्यमप्यतीव विशिष्टं पदमधिकरोति । स्तोत्र. काम्येषु फरयो भक्तिभावेन भगवन्महिमवर्णनपुरस्सरं हृद्गतकोमलभावानां हृदयस्पतिवर्णनमम्पयनां, याचनञ्चाभिव्यक्तोकुर्वन्ति कयापि हृदयहारिण्या याण्या। एष प्रापशः करुण-शान्त-रस-परिपोष एव स्फुरति भूम्ना । गीतिकाव्य- माश्रित्येव स्तोत्राणि प्रवर्तन्ते अतएव तेषु मोहकता मूतिमतीव विराजते । यद्यपि स्तोत्रसाहित्यमिदमतीव विपुलं वर्तते, तस्य विशदवर्णनन्तु स्वतन्त्रमन्यमपेक्षते । तयापि तत्स्वरूपपरिचायनार्थ फिञ्चित्समासत एवाऽत्र विविच्यते। स्तोत्रसाहित्यप्रणेतारः अस्मिन् सुविशाले स्तोगप्रपञ्चे, कविवरपुष्पदन्ताचार्यविरचितस्य शिवमहिम्नस्तोत्रस्य प्रमुखं स्थानम् । पद्यपि अस्य स्थितिकालाभिजनादिविषये अजातमेव सर्वमिदानी यावत्, तथापि पतः राजशेखरेण स्वकाव्यमीमांसायां पृतोद्धरणेन, अस्य समय दशमशतकपूर्वतन एव विभावयितुं शक्यते । भगवतः शङ्करस्प गुणगणातीतत्वं संस्तुयामाह :- असितगिरिराम स्यात् पाजलं सिन्धुपात्रे, मुरतश्यरशाखा लेखनी पत्रमुर्यो । लिखति पदि गृहीत्वा शारदा सवालं, तदपि तय गुणानामीश पारं न याति ॥ मयूरभट्ट-भट्टमपुरोऽपि चोहर्षदेवस्य रामसभाषाः प्रतिष्टितः कवि- रासीत् । भाग्यविप्लववादसौ पुष्ठरोगाकान्तोऽभवत् । तनिवारणार्थमनेन पूर्वतराम सायरान्दोपदं स्तोत्रं प्रणिवटम्। अस्य रथनातीय गोदा अनुमासोसाससम्भूता च। सूर्यदेवस्या सङ्गिणं वर्णनमतीच हृदयावर्गक सश्यम् । .

·लौकिक्साहित्यप्रकरणम् स्तोत्रमाहित्यम् ६७५ . वाण मट्ट-हर्षचरित-वादम्बगेरचयितुस्तम्भवतो वाणभट्टत्व गद्यकवि सावभौमस्य कृतित्वेन प्रसिद्ध चण्डीशतकनामक स्रग्धरावृत्तालडकृत भगवत्या दुर्गाया स्तवनरूप स्तोत्रम्। भोजराजेन स्वकीयकण्ठाभरणे चण्डीशतस्य एक प्रशस्त पद्य दृष्टान्तस्पेण समुद्धृतम् -- विद्राणं हवन्दे सवितरि तरले वजिणि ध्वस्तव, जाताशडू शशाडू विरमति मरुति त्यक्तवैरे कुवेरे। वैकुण्ठे कुण्ठिनास्त्र महिषमतिरुप पौरुयोपन निघ्नम् , निविघ्न निघ्नती व शमयतु दुरित भूरिभावा भवानी ।। इति ।। शङ्कराचार्ग-वाणमपूरयो प्रायश पञ्चाशद्वन्तिराल एव श्रीमच्छ. दूराचार्यभगवन्मुनिपादाना दादुरावतारत्वेन प्रसिद्धानामाविर्भादो जात । शिव-विष्णु-गणपति-दाक्ति-हनुमन्स्तुतिविषयाणि स्तोत्राणि एषामेव मुललित. लेवनीलताप्रसूनानि विलसन्ति । यद्यपि तान्यसहस्यानानि, तयापि तेय सर्वाशि शङ्कराचार्यकृतानीति मनन्तु भ्रमविजृम्भितमेव । परमत्र नास्ति मन्देहकणिका. पि, यानि शद्धरकृतानि तानि तु स्तोत्रसाहित्यमन्दिरस्य स्वर्णकलशायमानानि नितरामलद्धारभूतत्वेन विल्सन्ति । 'सौन्दर्यलहरी'त्याएर परमरमगोयदिव्यकाव्यक्लाइलटकन सर्वोत्कृष्ट स्तोत्रम् । तथाहि तनोतु क्षेम नस्तव वदनसौन्दर्य-लहरी- परोवाह स्रोत सरपिरिव सोमन्तसरणो। वहन्ती सिन्दूर प्रबलकबरीभारतिमिर- द्विपा वृन्दवन्दीकृतमिव नवीनारकिरणम् ॥ इति ।। कुलशेखर -कविवर कुलशेखराज्य निवाडकुरराज्यस्याधिपति दाम- तक्लब्धजन्मा वैष्णयधर्मपरायणोऽनन्यसाधारणो मेघासम्पन स्तोत्रकृत् । एत. द्विरचित मुकुन्दमालास्य स्तोत्र, वैष्णवस्तोत्रागा मुकुटमणिरभिमन्यते । यद्यपि धतुस्तिशत्पद्यवद्धमिद लघीय एव तयाप्यस्य पद्यावलिरतीव रमणीया हृदय- हारिणो सम्पना। यया दिवि वा मुवि वा ममास्तु वासो नरके या नरकान्तक । प्रकामम् । अवयीरित शारदारविन्दो चरणो त मरणोपि चिन्तयामि ॥ यामुनाचार्ययामुनाचार्योऽमौ रामानुजाचार्यस्य वैष्णवधर्मप्रतिष्ठापरस्य परमगुरुरासोन् । प्रस्तदशामा शनी एवास्य स्पितिकाल । 'आलबन्दार स्तोत्र १ 'आलबन्दार' इति कवरस्य तामिलनाम, तदनुराधेनैव स्तोत्रमपि सन्नाम्नव प्रसिद्धि गनमिति विभाव्यते । - - ·सस्कृतसाहित्यविमर्श - श्याम काव्यकोमलत्वादिकमनीयगुणगरिम्णा वैष्णवेषु एतत् 'स्तोत्ररत्न' नाम्ना प्रसिद्धम् । भक्तिभाषनाया करुणरससम्प्लुतताया अभिव्यक्तिस्मिन् स्तोत्र आलेययदा इव विलसति काव्यरसामृतस्पन्दिनी । तद्यया तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कने निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति । स्थितेऽरविन्द मकरन्दनिर्भरे मधुव्रतो नेक्षरस समीक्षते ॥ लीलाशुकलीलाशुविरचित 'कृष्णकर्णामृत'नाम स्तोत्र भगवतश्चतन्य- महाप्रभो परमप्रियमनुश्रूयते । अस्मिन् स्तोत्रं भाव-भाषायुगलमतीव सौन्दर्यो- ल्लसितम्, माधुर्यरससम्प्लुतञ्च । तथा च मुग्ध स्निग्ध मधुरमुरली-माधुरीधीरनाद, कार कार करणविवश गोकुलट्याकुलत्वम् । काम युवजनमनोमोहन मोहनाङ्ग, चितं नित्य निवसतु महो वल्लवोवल्लभ म ।। वेङ्कटाध्वरि-अनेन दशमशतकमध्यसम्भवन लक्ष्मीसहस्रनामक स्तोत्र भगवत्या लक्ष्म्या स्तवनात्मक सहस्रमितपद्यैरलडकृतमतोब रोचिष्णु स्तोत्र विर चितम् । अस्मिन् स्तोने रसभावालङ्काराणा करप्मद्भुतद्युतिविद्योतिता प्रतिभाति । दिव्यनामुना काव्येन कविरय नूनममरपदयोमुपलम्भित । अस्य कल्पनाकम- नीयताऽप्याकलयितच्या भावुकं - परमादिषु मातरादिम पदिम कोपकृदाह मध्यमम् । अमर किल पामरस्तत स बभूव स्क्यमेव मध्यम ॥' अमास्य प्रदीप्तप्रतिभासाचियेन पाण्डित्यमपि प्रभासित भवति । इमे हि वैष्णवस्तोत्रकवय । सम्प्रति शवस्तोत्र विधायकाना रचना अपि नयनसरणिमवतारणीया उत्पलदेव-काश्मौरभवं कवीश्वरंरपि बहूनि रमणीयानि स्तोत्राणि विरचितानि स्तोत्र-साहित्यालङ्कारभूतानि । उत्पलदेवस्य समय मवमशताब्दी एव विभाव्यते । शिवस्तोत्रावलि सजश्मस्य सुप्रसिद्ध स्तोत्रम् । अत्र हि १ अस्यायमाशय ~ह मात सगस्यादिषु वस्तुप्वप्यादिमिम तव पाटि- मदर यसमर कोपवृन्मध्यममाह अर्थात् पटिपर्यायत्वे यद् 'मध्यमञ्चावरमञ्च मप्यास्त्री' इत्यमरः इति तत्तस्यापराध एव सल्वनौचित्यात् । अत एव तस्या- परापस्य दण्डाऽपि तेन सम्म यस्य मध्यम सम्मात । 'मध्ये म यस्य स मध्यम', अमरपदस्य मध्ये 'ग' अस्यवेति भावः। - - ·- -- लौक्किसाहित्यप्रकरणम् स्तोत्रसाहित्यम् भगवत शङ्करस्य विविधगुणगणावलिवर्णनात्मकानामविशतिस्तोत्राणा सग्रह वृतोऽवगम्यते। कण्ठकोणविनिविष्टमोश! ते कालकुटमपि में महामृतम् । अप्युपात्तममृत भवद्वपुर्नेदवृति यदि में न रोचते। जगद्धरमट्ट-भट्टोऽय चतुर्दशाशताब्दीसम्भवो विद्वद्वरस्य गौरघर- भट्टस्य पौर रलपरभट्टस्य चात्मज आसीत् । असावपि काश्मीरक । अस्य सुप्रसिद्ध स्तोत्र 'स्तुतिकुसुमाञ्जलि'नामक चतुर्दशशत (१४००) लो- रलकृतम् । स्तोत्रसन्दप एतत्स्तोत्रमतीवोच्चपद विभति । भूम्नान करुणरस एवोपलालित स्वरेव यद्यपि गतोऽहमय कुकृत्य-स्तनापि नाय तव नाऽस्म्यवलेपपात्रम् । दृप्त पशु पति य स्वयमन्धकूपे नोपेक्षते तमपि कारुणिको हि लोक ॥ पण्डितराजो जगन्नाथ --अन्य तलनान्वयसम्भवस्य प्रकाण्डपण्डित- कये वर्णनमन्यन कृतपूर्वम् । अस्य काव्यक्लोपवर्णने को वा सविस्मय न भजेत वाधयमताम् । भगवनो नन्दनन्दनस्य दिथ्यधुनिच्छटामट्टयन्नसो व्याजहार स्मृतापि तरुणातप करुणया हरन्ती नृणा. मभग.रतत्विषा बलमिता मातविद्युताम् । करिन्दगिरिनन्दिनीतटसुद्रमालम्बिनो मदीयमतिचुम्बिनी भवतु कापि कादम्बिनी ।। जैनवौद्धस्तोत्राणि शेवबंदणवस्तोत्राणिवत् जनवौद्धमतावलम्बिभि पविभिरपि यहूनि प्रास्तानि स्तोत्राणि विरचितानि । तर जनकविप मानतुङ्गाचार्य सिद्धसेनदिवा करी सुप्रसिद्धौ। मानतुगाचार्य -अस्प भक्तामरस्तोन' जनस्लोने निरतिशयपदासा- भाजनम् । अस्मिन् हि खल भक्तिभावाना परिपवित्रमाभिव्यक्ति पूर्णता जप. माणा मालमणीना हृदयानि करुणरससम्लतानि विदधाति । अल्पयन श्रुतवता परिहासमाम त्वद्भक्तिरेव मुखरीकुरुने बलान्माम् । यरकोकिल किलमयों मयूर विरोति तच्चारुजनक लियानिवारकहेतुः ।। एवमेव बौद्धस्तोयेयु सनेनि बौद्धस्तोत्राणि प्रसिद्धानि । तैप सूयवादस्य ग्यमप्रतिष्ठापकस्य नागार्जुनस्य, 'निरोपम्यस्तव', 'अचिन्त्यस्तव' इति स्तोत्रद्वय- सु नितरां प्रशस्तम्। नामयो नाचि' का सत्तष्णासम्भवो । च । स्वया लोशनुवृत्त्ययं दशिता लौक्किो क्रिया ॥ इति ।।

·उपसंहारः अयंतहि पुण्यतमस्यास्प सस्कृतवाडमयस्य गौरवगाथैय पर्यवसितङ्गते. त्युपसह्नियते । अत्र हि किल वैदिकलौकिककोभयविध सस्कृतवाडमयपायोनिधिमन्मथोत्थ साररूप 'नामल लिख्यते किञ्चिन्नानपेक्षितमुच्यत' इति श्रीमल्लिनायस्य वचन- मनुसृत्य अस्मिन विमर्शदर्पणे समालोचनपुरस्सर प्रतिबिम्बोकृतम । तत्वतो विम्- श्यमाने विदित भवति यत्तत्र प्रामस्य तु खल्वितराखिलवाडमयस्य मूलभूतत्वाद् मंदिक्वाड्मयस्यय । तदितरस्य अशेषविशेषस्य साहित्यस्य तदुपट्यास्थाना- स्वेनाङ्गोरात् । वस्तुत ... वेदातिरिक्तविविधप्रस्थानप्रभितनिखिलवाडमयप्रसर खल घेद एय परियह्यते । वेदार्थमेव बनायेन से प्रतिपादयन्ति पुष्णन्ति च । स्वातन् प्रेण न किञ्चिन्मानमप्पपोद्वलयन्तीति हेतोरेय वेदानां स्वत प्रामाण्य, परत प्रामाण्यञ्चेतरेया तेषां समेपाम् । यदातिरिक्ताना येदव्यास्पानभूताना घंदिक्वाडमयानुबन्धिनां प्रन्यानामपि यदा स्वतःप्रामाण्य नास्ति सदाऽन्येषां मरा. पाणा दित्यापित्यापित्यादौना तु गायय सलु पा ? परम्परयाप्यतदेवाऽभ्युप- पन्न भवति, यत्सर्यत्रापि तकंप्याकुलिनेऽथ 'इति श्रुते' रिति श्रुतिरेय निर्णतव्ये निर्णीताय सोपोहलपत्येनंवबरणोश्यिते प्रमाणकोविदं । यदानामपौरपेयरयेन भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादिदोपराहिल्याद, यथार्थसत्यतत्वप्रतिपादकत्वाद, इप्टप्राप्रप- निष्टपरिहारयोरलौशिरोपापस्मोपोद्योपपत्यात, सग्लयामयजीवातुभूतत्वाच्च अनितरसाधारणमायाय नितरा दोसरायतेतरामिति। अोपविदापमपि पनाम भारतीय सांस्कृतिक तस्व सदविल पंदरवर भावस्वर्णभाण्डोदरेरिमन दिलगतितरा गुसम्भतमिति मनागपि गमायपदी माधिरोति । भारतीपगाटते तीयपरम्परामा चित्राङ्कनमय रामरतोपि महत. पाप गोपीभनि । माध्यारिमा भौतिर यायातमा पिभूत, साहत. पारिमिमित्रदिवसायियमानारयन मामात्रयने । पावलाप मावभीष. भार सोस्य शान्ति समझियायाधावं या पामविन भवति तातिलं मानवितान भारतमामि गोलपचन परिपूर्णतया च परामृनाति । तदंताय प ·- - उपसंहारः ६७९ श्रेपःसापपस्य सर्वतोमुखप्रमुखजेपज्ञानसाधननिपानभूतस्यास्य साहित्यस्यापरि- शीलनं नाम नूनं देवविलसितमेव केवलमित्याक्लयामो ययम् । संस्कृतभाषा या माध्यं प्रागल्म्य नैसगिकन्व-सौरपं-भायगाम्भीर्यादिगुण- गरिम्पमसिलतरभापाणां मूभिषिक्तत्वेन विराजते। तदस्या भापाया परि- शोलनं मनुष्यमात्रस्य परमो धर्मः । प्रत्येयं भाषा यत्तदुपजत्वेन स्वत्वेन वा यं कमपि देशविशेषं नानुबध्नानि, सम्बध्नाति चात्मीयन्येनापिलानेव देशान् । अतएवायं देवभाषेनि पदवीमारोपिता विद्वद्भिः अतः सर्व एव स्त्रियः पुरुषा या साधिकाराः अध्येतुमिमामिनि। अद्यापि परःसहस्राः संस्कृतविद्वासः रस-जमन- फास-इङ्गालैण्ड-अमेरिका-पोलंडादिदेशेषु योरोपसण्डे विराजते । एशियानडे तु ततोऽप्यधिना। सर्वास्वपि तत्तद्देशीपासु भाषामु च अद्यापि असरल्याता भन्दा विशुद्ध- संस्कृताः संस्कृतवान्दः सह सादृश्यं जुपमाणास्तद्विश्तरपा वा समुपलभ्यन्तै इत- स्ततः प्रमृताः संस्कृतभाषाया रिश्वभाषाजननीत्वं साधयन्त इति यस्याविदितम् । अस्यां भायायां में ये पार्मिका राजनीनिराः सामाजिरा अनियन्धिनो वैज्ञानिकारच विषयाः प्रपिबद्धाः सत्याहिंसापरस्यागप्नतादयो मानवमात्रहितावहा वर्तन्ते, मन्या- महे या तलावगाहितपा सम्यक परिशीलनेन महानुपकारी जगतो भविष्यतीन्य- स्मार मुद्दो विश्वामः। अत शान्तिसुपानिप्यन्दकरो अमन्दानन्दनिसरी संस्कृत- भाषामापुरीयं सर्वः शान्तिसाम्राग्यस्थापनाकाम. विश्वशाम्यविपित्सुभिः मुधोभिः सर्यात्मना निवेय्या परिशीलनीया च । पिञ्च विद्वारेयः एतदप्पवयं भवति- संस्कृतसाहित्पत्य यहत्तमं विस्तारमुद्दिश्य विवादवर्णनं तु पिमरपे. अस्मिन् स्वल्पनिराये सन्दसम्भयकोटिनिविष्टमेव प्रतिमाति अतो पर्यामरनो- ऽपि स्थितिवशाम्यदतया सपा विपातुं सयानीगानाः सदस्य निदस्य ध परा काठामालम्बामहे । तपापि समासेन सिञ्चिदिवार नाममात्रस्पेन पन्ते । सन्दीस्मिन् यद् यदुनं तदनिरिक्तमन्यान्यपि गनि पारवाणि मानविज्ञानपराधि विग्धिानि च प्रम्पानान्तराज सान सदापानि सहमपामये हातापदानि तामहालाभूतानि परम्परामाप्त- प्रायोगिह-मन्दिर मुस्तालयेप गुरमितानि पिपलादि प्ररोगानि पर नाविदितं पिएम् । तत्र सादसायनशास्त्रम, पात्रम्, गायत्र भाग्नेयमारयम, समराङ्गणमूत्रपारम्, मापत्रम, सिमानारत्रमा वा तात्रम्, पत्रविमानम्, गोमारवम, भूगोमात्रम, भूगर्भगम, ·६८० सस्कृतसाहित्यविमर्श तन्त्रम्, रत्नविज्ञानम्, धातुतन्त्रम्, वायुविज्ञानम्, प्राणिविज्ञानम्, पनस्पतितन्त्रम्, औषधशास्त्रम्, नौतन्त्रम्, शिल्पतन्त्रम्--इत्यादिक बहुतरमवशिष्ट भूपस्त्वभिया सक्लमविकल वा अन्येऽस्मिन्निवेष्ट न प्राभवाम ययम् । परेशानुकम्पया यद्यस्य सन्दर्भस्य पुनर्मुद्रणबेला स्प्स्यते तदानीमय- शिष्टानामेपा ग्रन्थरलाना सुप्रसिद्धानाञ्च कवीनामपि विशद वर्णन प्रकासयितु मभिलपामो वयम् । अग्रे तु कालाधिनाय स भगवान् विधिरेव प्रमाणमिति । इति शम्। अतो जगदिद परितो विस्फूर्यमाना हवाग्निसम्प्लुष्ट सानन्द शान्तिरसमा- रसयद् भूयोऽपि चतुरस्रतया समुल्लसत् क्लि स्वर्गसादृश्यमादधानमिति अस्माक हार्दिको अभ्यर्यनेति धन्य भारतभूतल सुललित सारस्वत सस्कृतवाक् सुघेव मपरा गोर्वापससेविता। मन्याश्च प्रतिभायता सुकवयः पाण्डित्यसम्मण्डिता , तेषा सूक्तिसुधारस- क्षितितले दोव्यात्समा शाश्वती ॥ श शुभञ्च भूपात सर्वे भवन्तु सुखिन सर्वे सन्तु निरामया । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चिदेखभाग्भवेत् ॥ इति इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्र पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण सिद्धान्त- शिरोमणिपदालडकृत श्रीमदाचार्यद्विजेन्द्रनाथशास्त्रिभि प्रणीते सस्कृतसाहित्यविमर्श द्वादश परिच्छेद - मन्दिरम् , धन्या समाप्त । समाचाय प्राय ।