·No text on this page.

·म घी खरतरगन्छीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर 卐 श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्कः १०९ -पञ्चमगणभृच्छ्रीमत्सुधर्मस्वामिप्रणीतं खरतरगच्छगगनाङ्गणमास्करपाठकप्रवरश्रीमत्साधुरङ्गगणिसङ्कलितया दीपिकया समलङ्कृतं श्रीसूयगडाङ्गसूत्रम् । (आद्यश्रुतस्कन्धात्मकः प्रथमो विभागः) सम्पादकः-क्रियोद्धारकश्रीमन्मोहनलालजीमुनिवरविनेयविनेय-स्व० अनुयोगाचार्य-श्रीमत्केशरमुनिजीगणिवर- विनेयो बुद्धिसागरो गणिः। प्रकाशकः-सुरतवास्तव्य श्रेष्ठि देवचन्द्रलालमाई जैनपुस्तकोद्धारकोशस्य कार्यवाहको-मोतीचंद मगनमाई चोकसी वीराब्दा २४८५ विक्रमाब्दा : २०१५ शाके १८८१ खिस्ताब्दा १९५९ प्रतयः ५०. प्रथम सस्करणम् निष्कयं रूप्यकत्रयम् 卐 ·सूयगडाझ सूत्र दीपिका. न्वितम्। इदं पुस्तकं श्रेडि-देवचन्द्र-लालमाई-जैन-पुस्तकोद्धारसंस्थायाः कार्यवाहक मोतीचंद मगनभाई-चोकसी इत्यनेन भावनगरे महोदय मुद्रण-मन्दिरे शा. गुलाबचंद लल्लभाई द्वारा मुद्रापितम् । अस्य पुनर्मुद्रणाद्याः सर्वेऽधिकारा एतद् भाण्डागारकार्यवाहकैरायत्तीकृताः । All Rights. Reserved by the Trustess of the fund Printed by Himatlal D. Patel at the Mahodaya Printing Proog, Danapıtha-Bhavnagar (Saurashtra). Published for Sheth Devchand Lalbhai Jain Pustakoddhar Fund, at Sheth Derchand Lalbhai Jain Boarding House, Badekhan Chakla, Gopipura-Surat by Hon Trustoo Motiohand Alaganbhai Choksi,

·1000年の1010年0年(2010年011010年01
श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जह्वेरी
जन्म १९०९ वैक्रमाव्दे
निर्याणम् १९६२ वैक्रमादे
कार्तिक शुक्लैकादश्या (देवदीपावली सोमवासरे) पौषकृष्णतृतीयायाम्(मकर सक्रान्ति मंदवासरे)
सूर्यपूरे.
मोहमयीनगर्याम्.
The Late Sheth Deychand Lalbhai Javeri.
Born 22nd Nov. 1852 A D Surat,
m
Died 13th January 1906 A.D Bombay
REEEEEEEEECTOFOSECS

·No text on this page.

·Sheth Devchand Lalbhai Jain Pustakodhar Fund, Series No 109
Shree Suyagadang Suttra.
( First Part ) FIRST SHRUTSKANDH
By,
Shreemad Sudharmaswami
Commentary By
Shree Sadhurang Gani.
Vir Samvat. 2485
Vikrama. 2015
Price Rs. 3-0-0,

·सूयगडाङ्ग તીવિઝ- Thc Board of Trustees ; સંસ્થાનું પ્રસ્ટીમંડળ: નિરણ 1 Nemchand Gulabchand Devohand Zaveri % Talakchand Motichand ૨ ) » 3 Babubbar Premohand ૩. શ્રી મચ દ ગુલાબચંદ દેવચંદ ઝવેરી તલચંદ મોતીચંદ • બાબુભાઈ પ્રેમચંદ અમીચંદ ઝવેરચંદ કેશરીચદે હીરાચંદ મોતીચદ મગનભાઈ ચોકસી 4 Amichand Zavorchand X પ કે 5 Keshrichand Hirachand 6 Motiohand Maganbhai Choksi an Hon. Managing Trustee. માનદ મેનેજીગ ટ્રસ્ટી // ૨ / ·પ્રકાશકીય નિવેદન આગમ વિભાગના અપ્રગટ ગ્રંથની અમારી પ્રકાશન યોજનામાં આ તૃતીય પ્રકાશન પ્રગટ કરતાં અનહદ આનંદ થાય છે. આ ગ્રંથને બે ભાગમાં પ્રકાશન કરવાનું વિચાર્યું છે, કારણ કે ગ્રંથ આપે તૈયાર કરવામાં ઘણે સમય થાય, જેથી પ્રથમ શ્રુતસ્ક ધ પ્રકાશિત કરીએ છીએ. ફર્મા ૨૭ છે આ ગ્રંથનું નામ પ્રાકૃતમા સૂયગડાંગ અને સંસ્કૃસ્તમાં સૂત્રકૃતાગ છે. રથને અંગે સામાન્ય માહિતી જાણવી જરૂરી છે, જે આ૫વી ગ્ય ગણાશે. અગીઆર અંગસૂત્રમાં સૂયગડાંગનું સ્થાન બીજા સૂત્ર તરીકે છે. સૂત્રકૃતાગ સૂત્ર ભૂલના કર્તા સુધર્માસ્વામી ગણધર. ભાષા પ્રાકૃત (અર્ધમાગધી), શ્લોકસંખ્યા ૨૧૦૦ તેમા બે શ્રુતસ્ક ધ, પહેલામાં ૧૬ અને બીજામાં ૭ મળી ૨૩ અધ્યયન છે. સૂત્રકૃતાગ સૂત્રમાં સ્વદર્શન (જૈનદર્શન)નું સ્થાપન અને પરદશન (કિયાવાદી, અક્રિયાવાદી, અજ્ઞાનવાદી, જગકર્તુત્વવાદી આદિ વાદીઓ)નું નિરાકરણ છે. સૂત્રકૃતાગ સૂત્રની નિર્યુક્તિ ગાથા ૨૦૫-૨૦૮ની છે, કલેકસંખ્યા ૨૬૫ થાય, કર્તા ભદ્રબાહુવામી છે. આ સૂત્ર ઉપર ભાષ્ય નથી. આ સૂત્ર ઉપર ચૂર્ણિ શ્લોકસંખ્યા ૯૯૦૦ પ્રાકૃત સંસ્કૃતમાં છે, તેના કર્તા જિનદાસગણિ મહત્તર છે, ચૂણીનું પ્રકાશન આગમપ્રભાકર શ્રીપુણ્યવિજયજી મહારાજ કરી રહ્યા છે. જે અગાઉ ઋષભદેવજી કેશરીમલજીની પેઢી રતલામ તરફથી પ્રકાશિત થઈ છે), ટીકા-આ સૂત્ર ઉપર શ્રીશીલાકાચાર્યની ટીકા છે સંસ્કૃતમાં. જેની કસંખ્યા ૧૨૮૫૦ છે.

·प्रयगडाङ्ग पत्रं दीपिका- न्वितम् । જિનરત્નકેવમા ફેસર વેલનકર, નીચે પ્રમાણે સૂત્રકૃતાગને ખ્યાલ આપે છે જે જૈનેતર સમાજને ઘણે ઉપગી છે. It is a second Aagwa Cram 2100 of tho Join Agam It 18 published with Niryukti and Sılånkas Commentary in Agmoday Samiti Ser.os No 18 in the year 1917. And with Commentary of Silanka & Hursukul by Dhaopatsıbjı It is Transluted into Engish by H. Jaicobi in S B E Vol. 46 It consists of two parts, tho socond boing probably yongor than the frst and mainly devoted to the rofutation of the rival phylosopbical systoms (1) Nirgukti Consists of 208 gathos of Bhadrababu (2) Churni - (gru10000 ubout) Bhand Jindasganji. (3) Tika Composed in 939 by Silanka gram 12850. ( 4 ) Dipiku Composod in Sam 1583 by Hurskul pupil of Hemvimal Surı of Tapa gacoha gram 6600. (5) Another Dipika Composod in Saw 1599 gram 18416 by Sadhuranga Upadhayay of Kbartar gacobs. (6) Dipika annonymas Agru. No. 27. (7) Balarbodh by Paravachundra, pupil of Sadhuratna and the foundor of Parsvachandrs gaocha Sam. 1672.

·(8) Paryaya or explanation of diffiout words. (9) Vratti-annoymous (10) Tika by Abhayadeva જિનરત્નમેષના કર્તાએ પર્યાય વૃત્તિના કતને નિર્દેશ નથી કર્યો તેમજ અભયદેવની ટીકાને નિર્દેશ કર્યો છે જે તપાસવાની જરૂર છે. બીજા સૂયગડાગ સૂત્ર અંગેના ગ્રંથને ખ્યાલ નથી. એક દીપિકા પણ કર્તાના નિર્દેશ વિનાની જણાવી છે જેની પણ તપાસ જરૂરી છે, જે આગરામાં છે એમ જણાવે છે. આચાર્યશ્રી આનંદસાગરસૂરિજીની પ્રેરણાથી શ્રીપાલીતાણાના આગમમ દિરમા આ સૂત્ર શિલારૂઢ તેમજ સુરતને તામ્રપત્રાગમમંદિરમાં તામ્રપત્રારૂઢ કરાવવામાં આવ્યું છે.

·सूयगडाग सूत्रं दीपिका- न्वितम् । जैन साधु साध्वी संस्कृत भाषाके अधिकतर अभ्यासी देखे जाते हैं, पर सस्कृतसे अति सरल जैनत्वकी मातृभापा कही जानेवाली प्राकृव और अर्धमागधीके अभ्यासमें उदासीन देखे जाते है, अभ्यास-प्रवृत्ति बढ़नी चाहिये । सरकारकी ओरसे चलनेवाली युनिवर्सिटियों में संस्कृत-पालीके लिये जहा डिग्रिया दी जाती हैं, वहा प्राकृत-गागधीकी प्रवृत्ति नगण्य है। जिसके लिये विचारवान जैनसघने प्रयत्नशील होना चाहिये, अस्तु । भाषाशास्त्रियों की खोजसे उनके अभिमतोसे पता चलता है कि श्वेताम्बर जैन आगमोंकी भाषा आज से २५०० वर्ष प्राचीन मानी जाती है। अर्धमागधी भाषा थोदा ध्यान देकर पढी जाय तो बड़ी सरळ मालूम देती है। स्थानकवासी समाजकी ओरसे जैन आगमों पर अपने साम्प्रदायिक ढंगसे नई २ टीकाओंका निर्माण हो रहा है। यदि उसके निर्माता साम्प्रदायिक दुरामहसे रहित हों, तो अधिक वाच्छनीय होता । इस दीपिकावृत्ति के साथ जो सूयगडाग मूल छपा है उसमें मागधी प्रयोग सुरक्षित दीखते हैं, जो अभ्यासीके लिये ध्यान देने- की वस्तु है। शीलांकरिकी वृत्ति विस्तृतरूपसे वस्तुस्वरूपकी चर्चा करती है, वहा यह दीपिका अति सक्षिप्त रूपसे सिद्धान्तोंका प्रतिपादन करती है। दोनों विस्तृत और संक्षिप्त टीकाओंको गुरुगमसे पढनेवाले ही जैन दर्शनकी सर्वोदयभावी सर्वतोमुखी स्थाद्वाद शैलिका सही मूल्याकन कर सकेंगे। इसके सम्पादन करनेवाले एवं प्रकाशन करनेवाले धन्यवाद के पात्र है। इसके पठन-पाठनसे वस्तुस्वरूपकी हेय नेय उपादेय विशेषताको यथायोग्य ढंगसे मात्मपरिणत करे यही प्रार्थनीय । सबका कल्याण हो । उपाध्याय कवीन्द्रसागर ।

·किञ्चित्प्रास्ताविकम् । विज्ञपाठकाना करकमले समय॑ते सानन्दमेषः सूत्रकृताङ्गदीपिकाया आयश्रुतस्कन्धात्मकः प्रथमो विभागः । सङ्कलयितारो यस्या दीपिकायाः सुगृहीतनामधेया विद्वज्जनवरिष्ठाः श्रीमत्साधुरगोपाध्यायप्रवराः । एते पाठकप्रवराः कदा कतमं विषयं ज्ञातिं कुल वा ग्राम नगर पावया मासुः स्वजनुषा ? इत्यारेकायाः समाधाने नावाप्ता कापि साधनसामग्र्यद्ययावन्मया अतो न निणेतु शक्यते, यदि च सम्प्राप्स्यतेऽतः परं किश्चित्साधनं तर्हि निवेदयिष्यते द्वितीये विभागे । या याः प्रतिकृतयोऽस्या सशोधने उपयुक्ता मया तासा परिचयोऽपि तत्रैव दास्यते । सङ्कलनसमयादिकस्त्वस्या. स्वय, दीपिकाकारमहानुभावैरेवोल्लिखितमस्य श्रुतस्कधस्य प्रान्ते, यथा- " श्रीजिनदेवसूरीणा-मादेशेन चिरायुषाम् । उपजीव्य बृहवृत्ति, कृत्वा नामान्तरं पुनः ॥ १॥" श्रीसाधुरङ्गोपाध्यायै-द्वितीयाङ्गस्य दीपिका । संक्षेपरूचिजीवानां, हिताय सुखबोधिनी ॥२॥" " लिलिखे वरलूग्रामे, निधिनन्दशरैक (१५९९) वत्सरे +(सौम्ये)। + अनुष्टभा लक्षणानुसारेणात्रैकस्य 'क' वर्णस्यैव त्रुटिरभूत्पर मुद्रणसमये नैतत्स्फुरितमत आर्याया. पूर्युद्देशेन लिखिता एतचिह्नान्तर्गता शब्दा , किन्तु तृतीयचरणान्ते एकस्यैव 'क' वर्णस्य वर्धनाजायते लोकपूर्तिस्तद्यथा- “लिलिखे वरलूमामे, निधिनन्दशरैक( के१५९९)। वत्सरे कार्तिके मासे, चतुर्मासक्रपर्वणि ॥ ३ ॥” एतदेव समीचीनमाभाति । - ·६४ ६५ सूयगडागा सूत्रं दीपिका- वितम्। ६७ ६७ ६८ ९० अवि धूयराहिं सुण्हाहिं० । अदु णाइण च सुहीण वा० । अवि हत्थपायछेदाय० । भदु कण्णनासच्छेज० । अन्न मणेण चितितिः । अदु सावियापवाएणं० । अह भेदमावन० ०॥ अह गं से होइ उवलद्धो० । अदु अंजणि अलकार० । असूरियं नाम महाहिताव० । अप्पेण अप्प इह पंचइता० । अहावर सासयदुक्खधम्म० । अयं व तत्तं जलिय सजोयं० । तं तु ६९ ६९ अभिजुजिया रुद्दअसाहुकम्मा० । ८३ अणासिया नाम मरासियाला० । अणुत्तर धम्ममिण जिणाणं० । ८८ अणुत्तर धम्ममुईरइत्ता। ९० अणुत्तरगं परम महेसी० । अस्सि च लोए अदुवा परस्था० । ९५ अपरिक्ख विदृ ण हुए व सिद्धी०। १०० अन्नस्स पाणस्सिहलोइयस्स० । १०२ अन्नायपिंडेणऽहियासएज्जा० । १०२ अवि हम्ममाणो फलगाव तछा०।१०३ अणु माण च माय च० । १०६ अतिकमति वायाए० । १०७ अपपिंडासि पाणासि । १०८ अहावयं न सिक्सिज्जा । ११२ अकुसीले सया भिक्खू० । ११४ अणुस्सुओ उरालेसु०। ११५ अगिद्धे सहफासेसु० । ११६ अइमाणं च माय च०। ११६ अहाकड चेव निकाममीणे । ११८ अहाफहं वा न निकामएज्जा०। ११९ अरइ रई च अभिभूय भिक्खू० । १२०-१४६ अणुपुवेण महाघोर० । १२४ अतरिंसु तरितेगे। १२४ अहावरे तसा पाणा० । १२४ अतिमाण च मायं च० । १२९ ৩৭ A ·१५८ १५९ १६० १६० अह ण वयमावन। १३० अनाणिया ता कुसलावि संता० । १३१ अणोवसखा इति ते उदाहु० । १३२ अत्ताण जो जाणइ जो य लोगं० । १३९ अट्ठो वि सत्ताण विउट्टण च० । १३९ अहातहियं तु पवेय इस्स० । १४० अहो य राओ य समुट्ठिएहिं० । १४० अह तेण मूढेण अमूढगस्स० । १५२ अस्सि सुठिचा तिविहेण तायी० । १५३ अणुगच्छमाणे वितह वियाणे० । १५५ अहा बुइयाइ सुसिक्खएजा० । अल्सए नो पच्छन्नभासी० । १५६ अतए वितिगिच्छाए० । १५७ अकुछओ णवं नत्थि० । अणुसासण पुढो पाणी० । अणेलिमम्म खेयने । अंताणि धीग सेवंति० । अंत करिति दुक्खाण । अणुत्तरे य से ठाणे। अभविसु पुरा धीरा०। अहाह भगब-एव से दते० । १६२ १६२ भासिले देविले चेव० । ५८ आमंतिय ओसविया०। ६२ आसंदियं च नवसुत्तं०। ७१ आयतट्ट सुआदाय० । १०७ आघाय किञ्चमाहेय। ११० आसूणिमक्खिरागं च०। ११२ आसंदी पलियके य० । ११३ आघं मईममणुवीय धम्मं० । आदीणवित्ती वि करेति पावं०। ११८ आयं न कुज्जा इह जीवियट्ठी० । ११९ आउक्खय चेव १२१ आयगुत्ते सया दते। १२८ आहातहियं तु पवेयइस्स० । १४० आ ११ अबुज्झमाणे० आगारमावसता वि० । आघाय पुण एगेसिं० । आयदंडसमायारा०। आहसु महापुरिसा। ४८ ५८

·सूयगडान
सूत्रं
दीपिका-
वितम् ।
॥१२॥
.
1
जहा दियापोतमपत्तजायं० । १४९
जे ठाणओ य सयणासणे य० १५०
जमतीत पडुप्पन्ने० ।
१५७
जीवित पिट्ठओ किक्षा० । १५९
जे धम्म सुद्धमक्खति० । १६१
जं मय सबसाहूण० ।
१६२
झ
झाणजोग
समाह१०
१०८
ठ
ठित्तीण सिट्ठा लवसत्तमा वा० ।
९२
ठाणी विविहठाणाणि । १०५
डहरे य पाणे बुद्धे य पाणे० । १३८
डहरेण वुड्डेणऽणुसासितो उ० । १५१
ण
णो पिहे णावपंगुरे० ।
णो काहऍ होज सजए० ।
३९
णहि णूण पुरा अणुस्सुतं० ।
ण य सखगमाहु जीविय० ।
४२
णाइच्चो उएति ण अत्थमेति । १३४
ण तेसु कुज्झे ण य पचहेजा० । १५१
णेता जहा अधकारसि राओ० । १५२
णो छायए णो वि य लूसएज्जा०।१५४
ण मिज्जइ महावीरे० । १५९
त
तेणावि सघि णचा णं । (गाथा
२० थी २५)। १०
तमेव अवियाणता ।
१९
तं च भिक्खू परिनाय० । २४
तम्हा दवि इक्ख पडिए ।
३२
तवस व जहाइ से रयं० ।
३२
तिरिया मणुया य दिव्वगा० ।
तिविहेण वि पाण मा हणे०
४५
तत्थ दडेण सवीते।
४८
तं च भिक्खु परिनाय० । ५१
६१
तमेगे परिभासति ।
५४
ड
डहरा बुड्ढा य पासह० ।
२७
॥१२॥

·८ २८ तुम्भे भुंजह पाएसु० । ५५ तसेण मणुसिहा ते० । तत्य मंदा विसीयंवि० । तम्हा उ वजए इत्यी । ६४ वहिच ते लोलणसपगारे । ते हम्ममाणा नरगे पडतिः । ७८ ते तिप्पमाणे तलसपुडव०। ते संपगादसि पवजमाणा० । तिक्खाहिं सूलाहिऽभिवावयंति०। ८२ तेसिपि तवो अमुद्धो० । तत्यिमा ततिया भासा । ११४ त मग्गं गुत्तरं सुदं० । १२३ तहा गिरं समारच्म । १२६ तमेष पविजाणता० । १२८ ते य बीओदग चेव०। १२८ वे एवमक्खंति अनुज्झमाणा० । १३४ ते एवमक्खंति समिश्च लोगं० । १३५ ते एषमक्खति समि[ख] च लोगं। १३६ वे चक्खुलोगंसिह जायगा ३० । १३६ तेऽतीयमुप्पन्नमणागयाइं० । १३८ ते णेव कुचंति न कारविति० । १३८ तिउट्ट इ उ मेहावी०। १५८ ४१ द दुहको ते ण विणस्सवि० । देवा गंधवरक्खसा० । दूर अणुपस्सिया मुणी । दुक्खी मोहे पुणो पुणो० । दारूणि सागपागाए। दाणाण सेहूं अभयप्पयाणं० । दुहावेयं सुअक्खायं० । दविए पंधणुम्मुके० । दाणहया य जे पाणा० । दुहओ वि ते न भासवि० । ९२ १०३ १०५ १२६ थ १२७ यणिय व साण अणुचरे १० । ९१ यणति लुप्पति वसंति कम्मी० । १०० धम्मपनवणा जा सा०॥ १४ ·सूषगडाक एवं दीपिका. न्वितम्। बाला बला भूमिमणुकामंता०1८१-८३ भ भंजति बालस्स बहेण पुट्ठीं० । ८३ भंति णं पुखमरी सरोसं० । ८४ भारस्स जाता मुणि मुंजएज्जा० । १०२ भासमाणो न भासेजा। भूयाई प समारम्भ १२६ भिक्खू मुय तह दिधम्मे० । १४६ भूताभिसंकाइ दुगुंछमाणे० । १५४ भूएहि न विरुज्झेजा। १५८ भाषणाजोगसुद्धप्पा मिलक्खू अमिलक्खुस्स० मणसा क्यसा चेवा १०४ मणसा जे परस्संति। १८ माहणा खचिया वेस्सा० । १०९ मायाहि पियाहि लुप्पती० २८ माया पिया ण्हुसा भाया० । ११० महता पलिगोवजाणिया० । ३५ मुसावायं पहिद्ध प० । मा पेह पुरा पणामए । ३९ मुस न बूया मुणि अचगामी०। १२२ मा पच्छ असाधुसामवे० । माहणे त्ति वा समणे त्ति वा० । १६३ मायरं पियरं पोस। र मुहुत्ताणं मुहत्तस्स० । मा एयमवमनंता०। ५९ रायाणो रायऽमक्षा य० । मणबंधणेहिं णेगेहिं । ६३ | रागरोसाभिभूतप्पा० । महीड मछमि ठिते णगिदे । ८९ रामो वि एट्ठिया संता०। मच्छा य कुम्मा य सिरीसिवा य० । ९९ सहिरे पुणो वपसमुस्सियंगे । माइणो कटु मायामो०। १.४ उक्खेसु णाए जह सामळी पा०। ९१ माहणा समणा एगे। १४-२१ ·१६ ८४ २० १०४ ११८ १२७ २१ २१ २२ १२९ ल लोगवायं निसामेना। लित्ता सिवामितावेणं० ॥ लवे कामे ण पत्थेजा० । व वित्त सोयरिया घेव० । वणे मूते जहा जंतू० । बुसिए य विगयगिद्धी। विरया वीरा समुट्ठिया० । वेयालियमग्गमागओ० वित्तं पसवो य नाईओ० । विपद्धो नातिसंगेहिं० । वत्थगधमलंका। पत्याणि य मे पडिलेहेहि । २५ वेतालिए नाम महाभितावे०। वेराइ कुचई वेरी। ११५ | वेराणुगिद्धे णिचयं फरेतिः । वुन्यमाणाण पाणाणं० । ३ विरए गामधम्महिं०। १५ विसोहिय ते अणुकाइयंते । २६ विउट्ठिएणं समयाणुसिट्टि० । ३० वर्णसि मूढस्स जहा अमूढा० । स सय सिवायए पाणे० । संति पंच महन्भूया० । ५२ साप्पगं विउत्स० । सयं सय पसंसंता० । संतिमे पर आयाणा) सयंभुणा फडे लोए.। सरहिं परियारहिं० । सुद्धे अपावए आया० । सए नए उवट्ठाणे। सिदा य ते अरोगा य०। सपरिग्गहा य सारंभा० । सबुनाह किं न बुजमह० । समिते सदा साहू० । सरणी जह पसुगुंडिया० । सेइंति य ण ममाइणो० । सम भमयरंमि सजमे०। १४१ १५१ २२ २४ २७ २७ २ ३० ३-७ ·११४ १२६ हरियाणि भूताणि विलवगाणि । ९६ हुएण जे सिविमुदाहरति । ९९ होलावाय सहीवाय० । हम्ममाणो न कुप्पेजा। हणंतं नाणुजाणेजा। हास पि णो संघति पावधम्मे० । १५४ गुगराज पत्रं दीपिका नितम् । २ " परिशिष्ट नं. २ दीपिकागत सुभाषित गध-पद्यसंग्रह। पत्रोक "बंधस्स मिच्छाविरह-फसायजोगत्ति हेयवों परो।" "जीवो छकायपरू-वणा य तेसिं पण घंघोत्ति । १ मह वेसि विणासे उ, विणासो होइ देहिणं । " एस खल गये, एस बल मोहे, एस खलु मारे, एस एक एव हि भूतात्मा, देहे देहे व्यवस्थितः । खल्ल निरप, इत्थं गढिए लोए । एकधा बहुधा वैष, दृश्यते जल चन्द्रवत् ॥ १॥ ४-५ हय नाणं कियाहीण, हया अमाणिणो किया । " अच्छिनीमीलणमित्र, नस्थि सुहं दुक्खमेव अणुबद्धं । पासतो पंगुलो दडो, भाषमाणो य अंधभो ॥ १ ॥" नरए नेरझ्याण, महोनिसिं पत्रमाणाण ॥१॥ " संजोगसिद्धी फल वयंति" " तहिं देवा ववरिया, वरतणीगीयवाइयरवेणं । १ १ १ १६॥

·५ ८ ८ " निश्चं सुहिया पमुइया, गयंपि कालं न याति ॥२॥" देवाण देवलोए, जे सुक्खं तं नरो सुमणिओवि । न भणइ वाससएण वि, जस्स वि जीहासयं हुज्जा ॥३॥" ५ " तिरिया कसकुसारा, निवायवहबंधमारणसयाई । नेव इहं पावंता, परत्थ नइ नीमिया हुंता ॥ ४ ॥ । केचिल्लक्षम्भरयः, कोटिम्भरयश्च केऽपि केऽपि नराः । केऽपि च नात्मम्भरयः, फलमेतत्सुकतदुष्कृतयोः ॥५॥" ५ " कण्टकस्य च तीक्ष्णत्वं, मयूरस्य विचित्रता। वर्णाश्च ताम्रचूडानां, स्वभावेन भवन्ति हि ॥ १ ॥ ६ " अकर्ता निर्गुणो भोक्ता, आत्मा साड्यस्य दर्शने । प्रकृतेविरहो मोक्षः, तन्नाशे स स्वरूपतः॥ १ ॥ ६ " महारंभयाए महापरिग्गहयाए कुणिमाहारेणं, पंचिंदियवहेणं जीवा नेरइयत्ताए कम्मं पकरिति । " नैन छिन्दन्ति शवाणि, नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो, न शोषयति मारतः ॥ १ ॥" "अच्छेद्योऽयमभेद्योऽय-मविकारी स उच्यते । नित्यः सततगः स्थाणु-रचलोऽय सनातनः ॥२॥" " तपांसि यातनाश्चित्राः, सयमो भोगवश्चना । अग्निहोत्रादिकं कर्म, बालक्रीडेव लक्ष्यते ॥ १ ॥ १० " प्राप्तव्यो नियतिबलाश्रयेण योऽर्थः, सोऽवश्यं भवति नृणां शुभोऽशुभो वा । भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयत्ने, नाभाव्यं भवति न भाविनोऽस्ति नाशः ॥ १॥ १२ " न देवमिति सञ्चित्य, त्यजेदुखममात्मनः । अनुद्यमेन कस्तलं, तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति ॥ १ ॥" १२ " उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपति लक्ष्मीः । १२ "

·.
N
एयगडाक
पत्रं
दीपिका-
ग्वितम्।
२॥"
॥१८॥
"दिति कसाया भवमणत ।
" दीयते म्रियमाणस्य, फोटिं जीवितमेव था।
धनकोटि न गृहीयात , सर्वो जीवितुमिच्छति ॥ १॥" ९२
रुक्खा गुच्छा गुम्मा, लया य वल्ली य पवगा चेव ।
तणवळयहरियओसहि-जलबहकुहणा य बोधव्वा ॥१॥" ९४
" वहबंधभक्खाणा-दाणपरधणविलोयणाईण ।
सव्वजहन्नो उदओ, दसगुणिमो एफसि फयाणं ॥१॥" ९५
"तिव्वयरे य पोसे, सयगुणिमो सयसहस्सकोडिगुणो ।
कोडाकोडिगुणो वा, हुज विवागो बहुतरो वा ॥२॥'
" तहेव भत्तपाणेसु, पयणे पयावणेसु य ।
पाणभूयदयट्ठाए, तम्हा भिक्खू न पए न पयावए ॥१॥" ९६
"जलनिस्सिया जीवा, पुढवीकट्ठनिस्सिया ।
हम्मति भत्तपाणेसु, तम्हा भिक्खू न पयावए ॥२॥
" विसप्प सम्वमो धारे, बहुपाणविणासणे ।
नत्थि जोइसमे सत्ये, तम्हा जोइ न दीवए ॥३॥ ९६
" जायतेयं न इच्छति, पावगं जलइत्तए ।
तिक्खमन्नयरं सत्थं, सम्वनो वि दुरासयं ।। १ ।।
" पाईण पडिण वा वि, उड्नु अणुदिसामवि ।
अहे दाहिणो वा वि, दहे उत्तरो वि य ॥२॥" ९६
भूयाणं एसमाधाओ, हव्ववाहो न संसो ।
तं पईवपयावट्ठा, संजया किंचि नारभे ॥ ३ ॥"
तम्हा एयं वियाणित्ता, दोस दुग्गवसणं ।
अगणिकायरामारंभ, जावज्जीवाद वजए ॥ ४ ॥
" सो एसो जस्स गुणा, वियरंतिऽणिवारिया दसदिसासु।
इहरा कहासु सुन्वसि, पचक्ख भन दिहोसि ॥१॥" १०२
" अशाश्वतानि स्थानानि, सर्वाणि दिवि चेह तत् ।
"
॥१८॥

·" " देवासुरमनुष्याणा-मृद्धयश्च सुखानि च ॥ १ ॥ " धर्म एको हि शाश्वतः । १०५ "कपाया यस्य नो छिन्ना, यस्य नात्मवशं मनः । इन्द्रियाणि न गुप्तानि, प्रव्रज्या तस्य जीवनम् ॥ १॥" १०८ कसेसु कंसपाएसु, कुंडमोएसु वा पुणो । भुजतो असणपाणाइ, आयारा परिभस्सइ ॥ १ ॥ ११३ " गभीरविजया एए, [ पाणा दुप्पडिलेहगा Ixxx] ११३ " गोयरगपविट्ठो उ, न निसीएज कत्थइ । कहं च न पबधेजा, चिट्टित्ता ण व संजए ॥ १ ॥” ११३ " तिण्हमन्नयरागस्स, निसेजा जस्स कप्पई । जराए अभिभूयस्स, वाहियस्स तवस्सिणो ॥ १॥ ११४ " जीवेण भंते । हसमाणे वा उस्सुयमाणे वा कइ कम्म- पगडीओ बंधइ ?, गोयमा ! सत्तविहवंधए वा अट्ठविधए वा ११५ " जेण परो दूमिज्जद, अवराहो होइ जेण भणिएण । अप्पा पडइ किलेसे, तं न हु जंपति गीयत्था ॥१॥ ११९ " एगो मे सासओ अप्पा, नाणदंसणसंजुओ। सेसा मे बाहिग भावा, सव्वे संजोगलक्खणा ॥१॥" ११९ " अकर्ता निर्गुणो भोक्ता, आत्मा कापिलदर्शने । १२१ " क्रियैव फलदा पुसा, न ज्ञान फलदं स्मृतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुखितो भवेत् ॥१॥" १२१ अजरामरवहालः, विश्यते धनकाम्यया । शाश्वतं जीवित चैव, मन्यमानो धनानि च ॥१॥" १२१ सामन्नमणुचरतस्स, कसाया जस्स उक्कडा हुति | मन्नामि उच्छुपुष्फ व, निष्फलं तस्स चारित ॥१॥' १३० पढम नाण तओ दया, एवं चिट्ठ सव्वसजए । अन्नाणी किं काही ?, किंवा नाही ? छेयपावगं ॥१॥" १३६ ८ ·पूयगडा पत्रं दीपिका- न्वितम् । etiy sky ॥२०॥ इति श्रीपाठकमवरश्रीमत्साधुरङ्गगणिवरविहितया दीपिकया समलंकृतः श्रीसूयगडांगसूत्र-प्रथमश्रुतस्कन्धः । ॥२० ·श्रेष्ठि देवचंद्रलालभाइ जैन पुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्क १०९ ॥ ॐ ह्री अहं नमः ॥ परमसुविहितश्रीमत्खरतरगच्छविभूषणमहोपाध्यायश्रीमत्साधुरङ्गगणिवर्यगुम्फितया दीपिकया समलङ्कतं । सूयगडाङ्गसूत्रम् । --year- नमः श्रीवर्द्धमानाय, स्वामिने परमात्मने । यदीयदर्शनादेव, परानन्दो विजृम्भते ॥१॥ नानालब्धिप्रधानाय, निधानाय महौजसाम् । अज्ञानध्वान्तविध्वंस-दक्षाय श्रुतवेधसे ॥ २ ॥ श्रीवीरस्वामिनः शिष्य-राजाय गुणधारिणे । संयमश्रीपवित्राय, गौतमस्वामिने नमः ॥३॥ युग्मम् ।। सज्ज्ञानसुधया हार्द, चक्षुर्विमलीकृतम् । भवन्तु गुरवस्ते तु, सुप्रसन्नदृशो मयि ॥ ४ ॥ श्रीसाधुरङ्गोपाध्यायै-द्वितीयाङ्गस्य दीपिका । संक्षेपरुचिजीवानां, हिताय सुखबोधिनी ॥५॥ [विरच्यत इति शेषः ] जिनप्रवचनं नौमि, श्रीमदहत्प्रकाशितम् । यानपात्रायितं येन, जन्तूनां भवसागरे ।। ६ ।। नत्वैतान् परमाभीष्टान्, स्तुत्वा च श्रुतदेवताम् । सम्यक्त्वदीपिका कुर्वे, द्वितीयाङ्गस्य दीपिकाम् ॥ ७ ॥ -

·सूयगडाग
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१ समया-
ध्ययने
बन्धननि-
रूपणम् ।
॥२॥
सयं तिवायए पाणे, अदुवाऽन्नहिं घायए । हणंतं वाऽणुजाणाइ, वेरं वड्डइ अप्पणो ॥३॥
व्याख्या-स परिग्रहवानसन्तुष्टः सन् भूयस्तदर्जनपरः समर्जितोपद्रवकारिणि च द्वेपमुपगतः प्राणिनः प्राणानतिपात-
पति, पुनः स परिग्रहाग्रही लोभाभिभूतः सन् स्वयं व्यापादयति अपरैरपि ] रानपि (१) घातयति, [न] तश्चान्यान् समनु-
जानीते, तदेवं कृतकारितानुमतिभिर्जीवोपमर्दनेन जन्मान्तरशतान्यात्मनो वैरं वर्द्धयति, ततश्च दुःखपरम्परारूपबन्धनान्न
मुच्यते । किमुक्तं भवति ? परिग्रहारम्भनिरतो जन्तुर्लोभाभिभूतः सन् स्वयं प्राणिनः अतिपातयति, अपरैर्यातयति नतोऽन्यान्
समनुजानीवे, ततश्च जन्मान्तरशतान्यनुवन्धि केवलं वैरमेव वर्द्धयति, उपलक्षणार्थत्वान्मृपावादादयोऽपि वन्धहेतवो द्रष्टव्या
इति गाथार्थः ॥ ३॥ पुनर्वन्धमेवाश्रित्याह-
जस्सि कुले समुप्पन्ने, जहिं वा संवसे नरे । ममाई लुप्पई वाले, अन्नमन्नोई मुच्छिते ॥ ४॥
व्याख्या-यस्मिन्कुले राष्ट्रकूटादौ समुत्पन्नः, यैर्वा समं वसति पांशुक्रीडादिकं करोति, एवंविधो 'नरो' मनुष्यः
पितमातभ्रातभगिनीमार्यापुत्रादिषु ममत्ववान् ' ममतां कुर्वन्-स्वपरिवारे स्निह्यन् पालो-ज्ञो लुप्यते, ममत्वजनितेन
कर्मणा ' लुप्यते ' विलुप्यते, कुन ? संसारे-नारकतिर्यग्मनुष्यामरलक्षणे 'बाध्यते ' पीडयते । इदमुक्तं भवति-बालो'ऽज्ञो
'नरो' मनुष्यः स्वपरिवारममतोद्धान्तचेताः सॅश्चातुर्गतिके संसारे सदसद्विवेकशून्यः सन् परिभ्रमति, ततश्च तिर्यग्नरकादिषु
असातवेदनया पीडथत इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ किं वा जानन् बन्धनं त्रोटयतीत्यस्योचरमाह-
-
१
॥२॥

·. . वित्तं सोयरिया चेव, सबमेयं न ताणए । संखाय जीविउं चेव, कम्मुणा उ तिउदृइ ॥ ५ ॥ व्याख्या-' वित्तं ' सचित्तमचित्तं वा ' सोदर्याः' भ्रातृभगिन्यादयः संसारान्तर्गतस्यासुमतो दुस्सहा-अतिकटुकाः शारीरमानसा वेदनाः समनुभवतो न 'त्राणाय ' रक्षणाय भवन्ति, इति 'सङ्ख्याय' ज्ञात्वा जीवितं च मितं प्राणिनां ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया च सचित्ताचित्तपरिग्रहं प्राण्युपघातस्वजनस्नेहादीनि बन्धनस्थानानि प्रत्याख्याय कर्मणः सकाशात्रुट्यति-अपगच्छति-कर्मणः पृथग् भवति, यदि वा 'कर्मणा' क्रियया संयमानुष्ठानरूपया वन्धनात्रुट्यति । इदमुक्तं भवति-जीवस्य संसारसागरान्तभ्रंमतो दुस्सहा वेदनाः समनुभवतो वित्तं सोदर्याश्च त्राणाय न भवन्ति इति ज्ञप- रिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया च सर्व धनस्वजनादिसम्बन्धं प्रत्याख्याय कर्मणः पृथग्भवतीति गाथार्थः ॥५॥ स्वसमयप्रतिपादनानन्तरं परसमयप्रतिपादनायाह- एए गथे विउक्कम्म, एगे समणमाहणा। अयाणंता विउस्सिता, सत्ता कामहि माणवा ॥ ६ ॥ व्याख्या-एतान् ग्रन्थान् अहंदुक्तान् ‘व्युत्क्रम्य परित्यज्य 'एके' केचन, न सर्वे, श्रमणाः-शाक्यादयो 'ब्राह्मणाः' वृह[वार्हस्पत्यमतानुसारिणः अजानानाः 'विविधं' अनेकप्रकार 'उत्' प्राबल्येन 'सिताः' बद्धाः-स्वसमयेष्वभिनिविष्टा:- खमतकदाग्रहग्रस्ताः, एवंविधा मानवाः स्वस्वदर्शननानुरागिण इच्छामदनादिके कामे आसक्तास्सन्तः प्रवर्तन्ते । इदमुक्तं भवति-अहंदुक्तान् ग्रन्थान् दयारसमयान् परित्यज्य स्वमतिविकल्पितग्रन्थेषु आसक्ता एके श्रमणब्राह्मणाः परवादिनः

·सूयगडान
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१ समया-
ध्ययने
अद्वैतवाद-
निरसनस् ।
.
.
एवमेगेत्ति जपंति, मंदा आरंभनिस्सिया । एगे किच्चा सयं पावं, तिवं दुक्खं नियच्छइ ॥१०॥
व्याख्या--' एवं ' पूर्वोक्तन्यायेन ' एके' केचन परवादिन? आत्माऽद्वैतवादमाश्रित्य 'जल्पन्ति' प्रतिपादयन्ति ।
किम्भूतास्ते ? ' मन्दा' जडा:-सम्यक्परिज्ञान विकलाः, अत एव मन्दाः ' युक्तिविकला आत्माद्वैतपक्षसमाश्रयणात् ,
तथाहि-ययेक एवात्मा स्यान्नात्मबहुत्वं ततो ये 'सत्या' प्राणिनः कपिवला: 'आरम्भे' प्राण्युपमर्दनकारिणि व्यापारे
निाश्रितास्ते स्वयमेवारम्भकतं पापफलमनुभवन्ति, नान्ये, यद्यात्मा एक एव सर्वत्र तर्हि एकेन विहिते पापे तत्फलं सर्व
एवानुभवन्ति, एकेन विहिते पुण्ये तच्छुभफलमपि सर्वेऽप्यनुभविष्यन्ति, न चैवं दृश्यते, स्वस्वकर्मफलभुजा सर्वेऽपि प्राणिना,
ययेक एवात्मा सर्वगतः शरीरं शरीर प्रति जलचन्द्रवत्प्रतिभासते तर्हि एके सुखिनः एके दुःखिनः एके सधनाः एके निःस्वाः
एके मूर्खाः एके प्राज्ञाः एके राजाना एके रक्षाः एके सुरूपाः एके कुरूपाः, एवं अन्धा काणाः कुब्जाः पङ्गवा, एके पटुशरीरा
इत्यादि व्यवस्था व्यभिचरति, तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । यदिवा एकचौर्यादिकमसमञ्जसं करोति, स एव वधवन्धनच्छेदन-
भेदनादिकां विडम्बनां सहते, नापरे, यधेक एवात्मा स्यात्तर्हि एकेन जन्तुना कतेऽपराधे सर्वेऽपि सुरा मानवास्तियश्चो
नारकाश्च सर्वेऽपि सदृशामेव दुःखरूपां विडम्बनामनुभवन्ति, न चैवं दृश्यते, यतो नारकाः सर्वदापि दुःखरूपां
विडम्बनामनुभवन्तो दृश्यन्ते " अच्छिनिमीलणमित्तं, नत्थि सुहं दुक्खमेव अणुपद्धं । नरए नेरइयाणं, अहो-
१ अक्षिनिमीलनमानं नास्ति सुसं दुःखमेवानुबद्धं । निरये नैरथिकाणां अहर्निशं पच्यमानानाम् ॥ १ ॥
॥४॥

·निसिं पञ्चमाणाणं ॥१॥” इति वचनात् । देवाश्च सदाऽपि सुखिन एव, यतः " तहिं देवा वंतरिया, वरतरुणी- गीयवाइयरवेणं । निचं सुहिया पमुइया, गयंपि कालं न याति ॥ २॥" एवं वैमानिका अपि सुखिनः " देवाणं देवलोए,जं सुक्खं तं नरो सुभणिओवि । न भणइ वाससएण वि, जस्स वि जीहासयं हुज्जा ॥३॥ तिर्यञ्चस्तु दु:खिन एव "तिरिया कसंकुसारा-निवायवहवंधमारणसयाइ । नेव इहं पाविता, परत्थ जइ नीमिया हुंता ॥ ४ ॥ मनुष्यास्तु केऽपि सुखिनः केऽपि दुखिनः "केचिल्लक्षम्भरयः, कोटिम्भरयश्च केऽपि केऽपि नराः । केऽपि च नात्मम्भरयः, फलमेतत्सुकृतदुष्कृतयोः ॥ ५॥" एवं चातुर्गतिका अपि प्राणिनः सुखदुःखव्यवस्थया व्यवस्थिता विलोक्यन्ते, यतः " प्रत्यक्ष एव विश्वेऽस्मिन् , प्रपञ्चः पुण्यपापयोः। यद्विभिन्नं जगत्सर्व, सुखदुःखव्यवस्थया ॥१॥" एवं स्थिते ये केचन वादिनः " एक एव हि भूतात्मा, देहे देहे व्यव- स्थितः । एकधा बहुधा चैव, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥१॥ " इत्यादिप्ररूपयन्ति, तत्सर्व मिथ्या, किञ्च-सर्वगतत्वे आत्मनो बन्धमोक्षाघभावः, तथा प्रतिपाद्यप्रतिपादकविवेकाभावाच्छास्त्रप्रणयनाभावश्च स्यादिति, तेनोन्मत्तप्रलपितमिव भवदुक्तं न सङ्गतिमझतीति श्रुत्वा सर्वगतात्मवादी मौनमालम्ब्य स्थितः ॥ १० ॥ अथ तजीवतच्छरीरवादी प्राह- १ तन्न देवा व्यन्तरिका वरतरुणीगीतवादितरवेण । नित्य सुखिताः प्रमुदिता गतमपि कालं न जानन्ति ॥ २ ॥ २ देवानां देवलोके यत्सुख तन्नरः सुभणितोऽपि । न भणति वर्षशतेनापि यस्यापि जिहाशत भवेत् ॥ २ ॥ ३ तिर्यश्चः कपालशारानि- पातवधवन्धनमारणशतानि । नैवेह प्राप्नुयुः परत्र यदि नियमिता अभूवन् ॥ ४ ॥ .

·सूयगडाम यत्रं दीपिका- वितम् । १ समया- ध्ययने अकर्तृत्व- बादनिरू- ॥६॥ पणम् । - मुत्पादयति । अत्राह पर:-ननु यदि भूतव्यतिरिक्तः कश्चिदात्मा न विद्यते न च पुण्यापुण्यफलं न च परलोकस्तहिं कथं जगद्वैचित्र्यं घटते ?, तथाहि-कश्चिदीश्वरः परो दरिद्रः एक सुखी एको दुःखी इत्येवंप्रकारा जगद्विचित्रता कृतो जाता ? इत्यत्रोच्यते-स्वभावात् , तथाहि-कुत्रचिच्छिलाशकले प्रतिमारूपं निप्पाद्यते, तच फुहमागरुचन्दनादिविलेपनानुभोग- मनुभवति, स्रग्धूपाद्यामोदं च गृह्णाति, अन्यस्मिस्तु पापाणखण्डे पादक्षालनादि क्रियते, न च तयोः पापाणखण्ठयोः शुभाशुभे स्तः, यदुदयात्तौ-पापाणखण्डौ शुभाशुभावस्थाविशेषमनुभवतः, इत्येवं स्वभावाजगद्वैचित्र्यं, यत-"कण्टकस्य च तीक्ष्णत्वं मयूरस्य विचित्रता। वर्णाश्च ताम्रचूडानां, स्वभावेन भवन्ति हि ॥ १॥" इति तीवतच्छरीरवादिमतं गतम् ॥ १२ ।। अथ अकर्तवादिमतनिरूपणायाह- कुवं च कारयं चेव, सदं कुछ न विजई । एवं अकारओ अप्पा, एवं ते उ पगन्भिया ॥१३॥ व्याख्या-ते अक[व]वादिन एवं कथयन्ति-आत्मा अमृतॊ नित्यः सर्व व्यापी चेति, अत एव न स्वय क्रिया करोति न चान्यान् कारयति, एतावता आत्मा स्वयं क्रियायां न प्रवर्तते नाप्यन्यं प्रवर्तयति, यद्यपि स्थितिक्रिया 'गद्दाप्रति पिम्बोदय ' न्यायेन [ जपास्फटिकन्यायेन च ] भुजिक्रिया करोति तथापि समस्तक्रियाकर्तृत्वं तस्य नास्तीत्येतदर्शयति- 'सव्वं फव्वं ण विजई ' सर्वा परिस्पन्दादिकां देशाद्देशान्तरमाप्तिलक्षणां क्रियां कुर्वमात्मा न विद्यते, सर्वव्यापित्वेना- मृतत्वेनाफाशस्येवात्मनो निष्क्रियत्वमिति । तथा चोक्तं-"अकर्ता निर्गुणो भोक्ता, आत्मा साङ्ख्यस्य दर्शने । १ स्वभाववादी । २ मुद्रितवृत्तौ ।

·[प्रकृतेविरहो मोक्षः, तन्नाशे स स्वरूपतः॥श" +] एवमनेन प्रकारेणात्मा अकारक इति साङ्ख्या, एवं प्रगल्भिता: प्रगल्मवन्तो धार्यवन्तः सन्तो-भूयो भूयस्तत्र तत्र प्रतिपादयन्ति, यथा-प्रकृतिः करोति पुरुष उपभुङ्क्ते, तथा बुद्ध्यध्यव- सितमर्थ पुरुषश्चेतयते, इत्याद्यकारकवादिमतमिति ॥ १३ ॥ साम्प्रतं तज्जीवतच्छरीरकारकवादिनो मतं निराचिकीर्षुराह- जे ते उ वाइणो एवं,लोए तेसिं कुतो सिया?।तमाओ ते तमंजंति, मंदा आरंभनिस्सिया॥१४॥ व्याख्या-तत्र ये ताचच्छरीराव्यतिरिक्तात्मवादिनः 'एवं' पूर्वोक्तया नीत्या भूताव्यतिरिक्तमात्मानमभ्युपगतवन्तः, अत्र कोऽर्थः १ भूतान्येव कायाकारपरिणतानि धावनवल्गनादिक्रियां कुर्वन्ति, न पुनस्तद्व्यतिरिक्तः कश्चिदात्माख्यः पदार्थों ऽस्ति, एवं (!) भूताव्यतिरिक्तात्मवादिन एवं प्रज्ञापयन्ति । अथ ते निराक्रियन्ते-यदि भूताव्यतिरिक्तः कश्चिदात्माख्यः पदार्थो नास्ति तात्माभावे योऽयं लोकश्चातुर्गतिकसंसारो भवाद्भवान्तरगतिलक्षणः प्राक्प्रसाधितः सुभगदुभंगसुरूपकुरूपेश्वर- दारियादिगत्या जगद्वैचित्र्यलक्षणश्च, स एवम्भूतो लोकस्तेषां कुतो भवेत् ? कया युक्त्या घटेत ? आत्मनोऽनभ्युपगमान कथञ्चिदित्यर्थः, अतस्ते नास्तिकाः परलोकयायिजीवानभ्युपगमेन पुण्यपापयोश्चाभावमाश्रित्य यत्किञ्चनकारिणोऽज्ञानरूपा- तमसः सकाशादन्यत्तमो यान्ति भूयोऽपि. ज्ञानावरणादिरूपं महत्तरं तमः सचिन्वन्ति, यदि वा तमसः परं तमो यान्ति- सममनरकपृथिव्यां रौरव-महारौरव-काल-महाकाला-प्रतिष्ठानाख्यं नरकावासं यान्तीत्यर्थः। किमिति ? यतस्ते ' मन्दा' जडा-मूर्खाः सत्यपि सर्वजगत्प्रसिद्ध युक्त्युपपन्ने आत्मनि मिथ्याभिनिवेशात्तदभावमादृत्य x प्राण्युपमर्दकारिणि विवेकिजन- +भाण्डारकरप्रतौ। - परलोकाभावं । ૨ ·सूयगडा सूत्रं दीपिका- न्वितम् । भावात् , असदुत्पत्तौ कर्तुापार एव न परिस्फुरति, ततश्च सर्वेऽपि भावाः सर्वदापि नियतिभावमाश्रिताः, नित्या एवं सन्तीति भावः, असतः पदार्थस्योत्पत्तिरेव न सम्भवति तर्हि कथमुत्पद्यते विनश्यते च, आविर्भावतिरोभावमात्रत्वादुत्पत्ति- विनाशयोरिति गाथार्थः ॥ १६ ॥ इत्यात्मपष्ठवादिमत निरूपितं, अस्योत्तरं नियुक्तिकारेण प्रादायि, तनियुक्तिगाथाव्याख्यानं वृहट्टीकातोऽवसेयं । अथ अफलवादाधिकारमाविर्भावयन्नाह- पंच खंधे, वयंतेगे, बाला उ खणजोइणो। अन्नो अणन्नो नेवाहु, हेउयं च अहेउयं ॥ १७ ॥ व्याख्या--'एके' केचन वादिनो चौद्धाः पञ्च स्कन्धान् वदन्ति, रूपे-वेदना-विज्ञान-संजा-संस्कारोख्याः पश्चैव स्कन्धा विद्यन्ते, एतेषां परमार्थः पड्दर्शनसमुच्चयादिग्रन्थान्तरेभ्योऽवसेया+, बौद्धानां मते पञ्च स्कन्धा एव, न चैतेभ्यो + १-" तत्र रूपस्कन्धः पृथिवीधात्वादयो रूपादयश्च" (बृहवृत्तिः) रूपमिति रगरगायमाणपरमाणुप्रचयः, बौद्धमते हि स्थूलरूपस्य जगति विवर्त्तमानपदार्थजातस्य तदर्शनोपपत्तिभिर्निराक्रियमाणत्वात्परमाणव एव तात्त्विकाः।" ( पड्दर्शनसमु०) २-"सुखा दुःखा अदुःखसुखा चेति वेदना-वेदनास्कन्धः । " (वृवृत्तिः), " वेदनेति-वेद्यत इति वेदना, पूर्वभवपुण्यपाप- परिणामबद्धाः सुखदुःखानुभवरूपाः । भिक्षुर्भिक्षामटॅश्चरणकण्टके लग्ने प्राह-'इत एकनवतेः कल्पे, शक्त्या मे पुरुषो हतः । तेन कर्मविपाकेन, पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः । ॥ १ ॥ (पड्द०) ३-" रूपविज्ञानं रसविज्ञानमित्यादि विज्ञान-विज्ञानस्कन्धः" (वृहद्वृत्तिः)। " विज्ञानमिति विशिष्ट ज्ञानं सर्वक्षणिकत्वं, १समया- ध्ययने प्रथमो- देशक बौद्धाभि- मतपञ्च- स्कन्ध- स्वरूपम् । है ·. , व्यतिरिक्तः कश्चिदात्माख्यः पदार्थोऽध्यक्षेणाध्यवसीयते, तदव्यभिचारिलिङ्गग्रहणाभावान्नाप्यनुमानेन, न च प्रत्यक्षा- नुमानव्यतिरिक्तमर्थाविसंवादि प्रमाणान्तरमस्तीत्येवं वाला इव बाला:-यथावस्थितार्थापरिज्ञानात् , इत्येवं बौद्धाः प्रतिपा- दयन्ति, तथा च स्कन्धाः क्षणयोगिन:-क्षणमात्रावस्थायिन इत्यर्थः । पूर्ववादिभ्योऽसावन्यथा प्ररूपयति, तमेव श्लोक पश्चार्द्धन दर्शयति-' अन्नो अणन्नो' इत्यादि, ते हि बौद्धा यथाऽऽत्मषष्ठवादिना साङ्ख्यादयो भूतव्यतिरिक्तमात्मानम- भ्युपगतवन्तः, यथा च चार्वाका भूताव्यतिरिक्तं चैतन्याख्यमात्मानमिष्टवन्तः, तथा बौद्धा नैवाहु-न चोक्तवन्तः । तथा 'हेउयं च अहेउयं' तथा हेतुभ्यो जातो हेतुकः-कायाकारपरिणतभूतनिष्पादित इति, तथा अहेतुकोऽनाद्यपर्यवसितत्वानित्य यदुक्तं- यत्सत्तक्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा इमे, सत्ताशकिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा च सा । नाप्येकैव- विधाऽन्यदाऽपि परकुनैव क्रिया वा भवेद् , द्वेधाऽपि क्षणभङ्गसङ्गतिरत : साध्ये च विश्राम्यति ॥ १॥' इति विज्ञानम्"। (षड्द०) ४-" सज्ञास्कन्धः-संज्ञानिमित्तोद्ग्रहणात्मकः प्रत्ययः।” (बृहवृत्तिः), " संज्ञेति सज्ञा-नाम, कोऽर्थः ? सर्वमिदं सांसारिक सचेतनाचेतनस्वरूपव्यवहरणं सज्ञामानं-नाममात्रं, नात्र कलत्रपुत्रमित्रभ्रानादिसम्बन्धो घटपटादिपदार्थसार्थो वा पारमार्थिकः । तथा च तत्सूत्रं-'तानीमानि भिक्षवः । सज्ञामानं-व्यवहारमात्र कल्पनामात्रं सवृतिमात्रमतीतोऽध्वाऽनागतोऽध्वा सहेतुको विनाशः आकाश पुद्गला' इति । " ( षड्दर्शन०)। ५-" सस्कारस्कन्धः पुण्यापुण्यधर्मसमुदाय इति ।" (बृहद्वृत्तिः)। सस्कार इति, इहपरभवविषयसन्तानपदार्थनिरीक्षण- प्रबुद्धपूर्वभावानुरूपसस्कारस्य प्रमातुः स एवायं देवदत्तः सैवेय दीपकलिकेत्याचाकारेण ज्ञानोत्पत्तिः सस्कारः ।" (षड्दर्शन०)। .. -

·सूयगडाङ्ग
सूत्र
दीपिका-
वितम् ।
१ समया-
ध्ययने
द्वितीयो-
देशके-
नियति
॥१२॥
वाद निरा-
"
पण्डितम्मन्याः पाला उच्यन्ते । किमिति वालाः १ यतस्ते किश्चित्सुखदुःखादि जन्तूनां नियतिकृतं किञ्चिदनियतिकृत न
मन्यन्ते, केवलं भवितव्यतावशान्नियतिकृतमेव मन्यन्ते, अत एव 'अजाणगा' अज्ञानिनो बुद्धिरहिताः, जैनास्तु किश्चि-
नियतिकृतं मन्यन्ते तथा किश्चिदनियतिकतमपि पुरुषाकारकालेश्वरस्वभावकर्मादिकृतं मन्यन्ते, तत्र कथञ्चित्सुखदुःखादि-
पुरुषाकारसाध्यमप्याश्रीयते, यतः फलं क्रियाता सम्भवति, क्रिया च पुरुषाकारायत्ता वर्तते, तथा चोक्तं-" न देवमिति
सञ्चिन्त्य, त्यजेदुद्यममात्मनः । अनुद्यमेन कस्तैलं, तिलेम्या प्राप्तुमर्हति ॥१॥" किश्च-" उद्योगिनं पुरु-
पसिंहमुपैति लक्ष्मी "रिति वचनात्पुरुपकारकृतं मन्यन्ते । आईतास्तु स्याद्वादप्ररूपिणः, न नियतिवादिवदेकान्तप्ररू-
पिणः " कालो सहावनियई, पुवकयं पुरिसकारणे पंच । समवाये सम्मत्तं, एगते होइ मिच्छत्तं ॥१॥
इति वचनात् । ते तु नियतिवादिन एकान्तपक्षाश्रयणान्मिथ्यादृश एवेति गाथार्थः ॥ ४ ॥ अथैपामपायदर्शनायाह-
एवमेगे उ पासत्था, ते भुजो विप्पगभिया। एवं उवठिया संता, ण ते दुःखविमोक्खया ॥ ५॥
व्याख्या-एवमेके नियतिवादमाश्रिताः सर्वस्मिन्नपि वस्तुनि नियतानियते सति एके नियतमेवावश्यं भाव्येव, काले-
श्वरादिनिराकरणेन निर्हेतुकतया नियतिवादमाश्रितास्ते पार्श्वस्थाः, युक्तिकदम्बकादहिस्तिष्ठन्तीति पार्श्वस्थाः, परलोक-
क्रियातो वा पार्श्वस्थाः, ते हि परलोकसाधिका क्रियां न मन्यन्ते, नियतपक्षाश्रयणाद्यद्भाव्यं तद्भविष्यतीति वचनात्तप
वरणादिक्रियासु पराङ्मुखाः, यदि वा पाश इव पाश:-कर्मवन्धनं, तच्च युक्तिविकलनियतवादप्ररूपणं, तत्र स्थिताः
१ कालः स्वभावो नियतिः, पूर्वकृत पुरुपाफारः कारणानि पश्च । समवाये सम्यक्त्वमेकान्ते भवति मिथ्यात्वम् ॥ १ ॥
करणम् ।
-
॥१२॥

·. . पाशस्थाः, अन्येऽपि ये कालेश्वरादिकारणिका एकान्तवादिनस्तेऽपि पार्श्वस्थाः पाशस्था वा द्रष्टव्या इति । ते कथम्भूताः ? ' 'विप्रगल्भिताः' धाोपेताः परलोकसाधिकासु क्रियासु प्रवर्त्तमाना अपि सन्तो नात्मदुःखविमोक्षकाः, असम्यक्प्रवृत्तत्वा- नात्मानं दुःखात्संसाररूपाद्विमोचयन्तीति गाथार्थः ॥५॥ उक्ता नियतवादिनः, साम्प्रतमज्ञानिमतं दूषयितुं दृष्टान्तमाह- जविणो मिगा जहा संता, परित्ताणेण वज्जिया । असंकियाइं संकंती, संकियाइं असंकिणो॥६॥ व्याख्या-यथा 'जविनो' वेगवन्तः सन्तो मृगाः परित्राणेन वर्जिताः-सम्यग्विवेकविकला अशङ्कनीयानि कूट- पाशादिरहितानि स्थानानि शङ्कन्ते-निर्भयेषु स्थानेषु भयं कुर्वन्ति । यानि पुनः 'शङ्काहा॑णि ' शङ्कायोग्यानि वागुरादीनि, तत्र शङ्कामकुर्वाणास्तत्र तत्र निर्भयतया पर्यटन्ति, विवेकविकलत्वात् । अशङ्कनीयेषु शङ्कां कुर्वन्ति, शङ्कनीयेपु निर्भयाः पर्यटन्तीति गाथार्थः ॥ ६॥ पुनरपि तमेवार्थमाविष्करोति- परियाणियाणि संकेता, पासियाणि असंकिणो । अन्नाणभयसंविग्गा, संपलिंति तहिं तहिं ॥७॥ व्याख्या-परित्राणयुक्तानि निर्भयानि स्थानानि, तेषु शङ्कमाना-मूढत्वाद्विपर्यस्तमतयस्त्रातर्यपि भयमुत्प्रेक्षमाणाः 'पाशितानि ' अनर्थोत्पादकानि, तेषु अशक्दिनः, कोऽर्थः ? यानि निर्मयानि स्थानानि तेभ्यो बिभ्यन्ति, यानि सभयानि स्थानानि तेभ्यो न शन्त इत्यर्थः । ततश्च अज्ञानेन भयेन च 'संविग्गत्ति सम्यग्व्याप्ता-वशीकृताः सम्यग्विवेकविकलाः पाशवागुरादिके बन्धने सम्पर्यटन्ते, तथैतेऽपि नियतवादिनः परित्राणाहेऽप्यनेकान्तवादे शहां कुर्वाणाः युक्त्या अघटमानक

·A
सूयगडाज.
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
भवितुमलं, पत:-" पढमं नाणं तओ दया, एवं चिदृइ सव्वसंजए । अन्नाणी किं काही १, किंवा नाही ? य
छेयपावगं ॥१॥" इति गाथार्थः ॥ १२ ॥ पुनरप्यज्ञानिनां दोपदर्शनायाह--
जे एयं नाभिजाणंति, मिच्छद्दिट्टी अणारिया। मिगा वा पासबद्धा ते, घायमसंतिऽणंतसो॥१३॥
व्याख्या-ये अज्ञानिनस्ते कर्मक्षपणोपायं न जानन्ति, आत्मीयासगृहग्रस्ताः मिथ्यादृष्टयः अनार्यास्ते मृगा इव
पाशबद्धा 'घातं ' विनाशमेष्यन्ति अनन्तशो जन्मजरामरणान्यनुभविष्यन्ति, मृगस्त्वेकवारमेव म्रियते, अज्ञानवादिनस्त्वन-
न्तैमरणैर्मरिष्यन्तीति गाथार्थः ॥ १३ ।।
ये पुनरज्ञानिनः स्वकदाग्रहं न त्यजन्ति तानुदिश्य विशेषमाह-
माहणा समणा एगे, सबे नाणं सयं वदे । सवे लोगेऽवि जे पाणा, न ते जाणंति किंचण ॥ १४ ॥
व्याख्या-' एके' केचन ब्राह्मणाः ' श्रमणाः ' परिव्राजकाः आत्मीयात्मीयं ज्ञानं वर्णयन्ति, परं तानि ज्ञानानि
परस्परविरोधेन प्रवृत्तत्वान्न सत्यानि, तस्मादज्ञानमेव श्रेयः । अज्ञानवादिन एवं प्ररूपयन्ति-वादिनः सर्वेऽपि
स्वस्वमतानुरागिणः सन्तः पृथक्पृथगनवीनामेव प्ररूपणा कुर्वन्ति, ततश्चास्मादृशां मनसि सन्देहो जायते-का सत्या का
चासत्येति, ततश्चाज्ञाने सति नवीनां प्ररूपणां कत्तुं न शक्यते लोकानां मनसि शंसयोऽपि नोत्पद्यते, अतः अज्ञानमेव चारु,
१ प्रथमं ज्ञानं ततो दया एवं तिष्ठति सर्वसयतः । अज्ञानी किं करिष्यति ? किं वा ज्ञास्यति ? छेकश्रेियः]पापकम् ।
१ समया-
ध्ययने
द्वितीयो.
द्देशके
अज्ञान-
वादिमत-
निरासः।
॥१४॥

·- सर्वस्मिन्नपि लोके ये प्राणिनो न ते किन जानन्ति, यदपि गुरुपारम्पर्यागतं तेषां किञ्चन ज्ञानमस्ति तदपि छिममूल- त्वादवितथं न भवतीति गाथार्थः ॥ १४ ॥ एवदेव दृष्टान्तद्वारेण दर्शयितुमाह- मिलक्खू अमिलक्खुस्स, जहा वुत्ताणुभासए । ण हेउंसेविजाणाइ, भासिअंतऽणुभासए ।॥ १५ ॥ व्याख्या-यथा कश्चिन्म्लेच्छः आर्यभाषां न वेत्ति, परमम्लेच्छस्य-आर्यस्य भाषितं तदनुभापते, परं स म्लेच्छ: आर्यस्य तदभिप्रायं न वेत्ति, यथाऽनेनानया विवक्षया भापितं इति न सम्यग्जानाति, न च ' हेतुं' निमित्तं निश्चयेनासौ म्लेच्छस्तद्भाषितस्य जानाति, केवलं परमार्थशून्यं तद्भापितमेवानुभाषते इति गाथार्थः ॥ १५ ।। एवं दृष्टान्तेन दार्शन्तिकं योजयति- एवमन्नाणिया णाणं, वयंतावि सयं सयं । निच्छयत्थं न याणंति, मिलक्खू व अबोहिया ॥ १६ ॥ व्याख्या-एवमिति यथा म्लेच्छः अम्लेच्छस्य परमार्थमजानानः केवलं तद्भाषितमनुभापते, एवमज्ञानिकाः-सम्यग्ज्ञान- रहिताः श्रमणाः ब्राह्मणाः स्वीयं स्वीयं ज्ञानं प्रमाणत्वेन वदन्तोऽपि निश्चयार्थ न जानन्ति, निश्चयार्थमजानानाः म्लेच्छवद- परोक्तमनुभाषते 'अबोधिका बोधिरहिता [अतोऽज्ञानमेव श्रेयः४] इति गाथार्थः ॥१६॥ अथामीपा(दोष+) दर्शनायाह- अन्नाणियाण वीमंसा, नाणेण विणियच्छति । अप्पणो य परं नालं, कत्तो अन्नाणुभासणं ? ॥१७॥ ४ बृहत्तौ । + एतचिन्हान्तर्गतः पाठोऽस्मत्परिवर्द्धितः ।

·.
सूयगडान
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१ समया-
ध्ययने
द्वितीयो-
द्देशके
एकान्त-
वादिमत-
-
॥१८॥
व्याख्या-ये हि कुतश्चित्कारणान्मनसा 'प्रादुःष्यन्ति' प्रद्वेपमुपयान्ति तेषां वधपरिणतानो चित्तं शुद्धं न विद्यते, तदेवं
यत्तरभिहितं-यथा केवलमनःप्रद्वेषेऽप्यनवयं-कर्मोपचयाभावः, तत्तेपामतथ्य-असत्यं-मृषा, यतो मनसोऽशुद्धत्वात् , न ते
संवृतचारिणः-न ते संवरे प्रवर्तन्ते इति । यतः कर्मबन्धे मुख्य कारणं मन एव, यदि मनोव्यापारे सति न चन्धस्तन्यिकर्म-
वन्धकारणं किमस्तीति भावः ॥ २९ ॥ अथ क्रियावादिनामनर्थपरम्परां दर्शयितुमाह-
इच्चेयाहिं दिट्ठीहिं, सातागारवणिस्सिया । सरणं ति मन्नमाणा, सेवंती पावगं जणा ॥ ३०॥
व्याख्या-इत्येताभिः पूर्वोक्ताभिदृष्टिभिः-प्ररूपणाभिस्ते वादिनः सातगौरवनिश्रिताः-सुखशीलतायामासक्ता यत्कि-
चनकारिणो यथालब्धभोजिनश्च संसारोद्धरणार्थमस्मदीयं दर्शनं शरणमिव मन्यमानाः विपरीतानुष्ठानिन ' अवयं ' पापमेव
कुर्वन्ति व्रतिनोऽपि सन्तः जना इव जनाः-प्राकृतपुरुपसदृशाः पामरा इति गाथार्थः ॥ ३० ॥
अस्यैवार्थस्योपदर्शकं दृष्टान्तमाह-
जहा अस्साविणी नावं, जाइअंधो दुरूहिया। इच्छई पारमागंतुं, अंतरा य विसीयती ॥ ३१ ॥
व्याख्या-यथा अस्राविणीं सच्छिद्रां नावं जात्यन्धः समारुह्य 'पारं ' तटमागन्तुं-प्राप्तुमिच्छत्यसौ, तस्यावासावि-
गीत्वेनोदकप्लुतत्वादन्तराले-जलमध्ये एव विपीदति-वारिणि निमजति इति गाथार्थः ।। ३१ ।।
साम्प्रतं दान्तिकयोजनार्थमाह-
दूपणम् ।
॥१८॥

·एवं तुसमणा एगे, मिच्छद्दिट्टीअणारिया।संसारपारकंखी ते, संसारं अणुपरियहति ॥३२॥त्ति बोम ॥ व्याख्या-यथाऽन्धः सच्छिद्रायां नावि समारूढः पारगमनाय नालं, तथा एके श्रमणाः शाक्यादयो मिथ्यादृष्टया पिशिताशनानुमतिदानादनार्याः स्वदर्शनानुरागेण संसारपारकांक्षिणो-मोक्षाभिलाषुका अपि सन्ता संसारमेव-चतुर्गति- संसरणरूपमेवानुपर्यटन्ति, भूयोभूयस्तत्रैव जन्मजरामरणदौर्गत्यादिक्लेशमनुभवन्तोऽनन्तमपि कालमासते, न विवक्षितमोक्ष- सुखमाप्नुवन्तीति, ब्रवीमीति पूर्ववदिति गाथार्थः ॥ ३२ ॥ द्वितीया) समयाख्याध्ययनस्य द्वितीयोद्देशकः समाप्तः। द्वितीयोदेशकानन्तरं वतीयः समारभ्यते, द्वितीयोदेशके स्वसमयारूपणा कता, इहापि सैव क्रियते । तथाहि- जं किंचि उ पूतिकडं, सढिमागंतुमीहितं । सहस्संतरियं भुंजे, दुपक्खं चेव सेवा ॥१॥ व्याख्या-यत्किञ्चिदित्याहारजातं स्तोकमप्यास्तां प्रभूतं, तदपि पूतिकृत-माधाकर्मिकाहारसिक्थेनाप्युपस्पृष्टमास्तां तावदाधाकर्म, तदपि न स्वयं कृतं अपितु श्रद्धावता-ऽन्येन भक्तिमताऽपरानागन्तुकानुद्दिश्य ईहितं-चेष्टितं निष्पादितं, तच्च सहस्रान्तरितमपि यो भुञ्जीतासौ द्विपक्ष-गृहस्थपक्षं प्रव्रजितपक्षं चासेवते, किम्पुनर्य एते. शाक्यादयः स्वयमेवाधाकर्मतयाx निष्पाद्य स्वयमेव चोपभुञ्जते, ते च सुतरां द्विपक्षासेविनो भवन्तीत्यर्थः, अथवा ईर्यापथं साम्परायिकं च कर्म आदत्ते, x “ स्वयमेव सकलमाहारजातं निष्पाद्य" इति बृह्वृत्तौ ।

·एयगडाग- सूत्रं दीपिका- न्वितम् । तदेवाह-अयं लोको देवोत:-कपकेणेव वीजवपनं कृत्वा देवेन निष्पादितोऽयं लोक इत्यर्थः, ' देवगुप्तो' देवरक्षितो वा, इत्येवमादिकं सर्वमज्ञानमिति । तथा ब्रह्मणा उप्तो ब्रमोप्त इत्ययं लोक इत्यपरे, तेपामयमभ्युपगम:-'ब्रह्मा' जगत्पितामहः, स चैक एवादावासीत् , तेन च प्रजापतयः सृष्टास्तैश्च क्रमेणैतत्सकलं जगदिति गाथार्थः ॥५॥ ईसरेण कडे लोए, पहाणाइ तहावरे । जीवाजीवसमाउत्ते, सुहदुक्खसमन्निए ॥ ६ ॥ व्याख्या-एके वदन्ति ईश्वरकतोऽयं लोकः, तथा प्रधानादिकतो लोकः, [प्रधान-सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था- प्रकृतिस्तत्कृतोऽयं लोका, तथा अन्ये स्वभावनिष्पन्नोऽयं लोक इति, यथा-कण्टकास्तीक्ष्णाः, चित्रिताः मयूराः, ईक्षवो मधुराः, निम्बः कटुका, ल्हसणो दुर्गन्धः, पद्मं सुगन्ध, एते पदार्था यथा स्वभावनिष्पन्नास्तथा लोकोऽपि स्वभावादेव, न केनापि कृतः । परं कथम्भूतोऽयं लोकः जीवाजीवस[मायुक्तः]मन्वितः, तथा सुखमानन्दरूपं दुःखं त्वसातोदयरूपं, ताभ्यां समन्वितोऽयं लोक इति गाथार्थः ॥ ६॥ किञ्च- सयंभुणा कडे लोए, इति वुत्तं महसिणा। मारेण संथुया माया, तेण लोए असासते ॥७॥ व्याख्या-एके वदन्ति स्वयम्भु-विष्णुरन्यो वा, स च एक एवादावभून्न चैकाकी रमते, द्वितीयमिष्टवान् , तवस्त. चिन्तानन्तरं द्वितीया शक्तिः समुत्पन्ना, तदनन्तरं जगत्सृष्टिरभूदित्येवं महर्पिणोतं-कथितं, ततः स्वयम्भुवा लोकं निष्पाद्य अति सम्भारभयाधमाख्यो मारयतीति मारो व्यधायि, तेन मारेण माया [ संस्तुता-] कृता, तया मायया लोकोऽयं १ समया ध्ययने तृतीयो- द्देशके विविधत्व- मज्ञानवा- दिनाम् । ॥२०॥ ॥२०॥ , ·म्रियते+, ततो लोकोऽयमशाश्वत: अनित्यो विनाशीति च गाथार्थः॥७॥ अपिच- माहणा समणा एगे, आह अंडकडे जगे । असो तत्तमकासी य, अजाणता मुसं वदे ॥ ८॥ व्याख्या-एके ब्राह्मणाः 'श्रमणा'त्रिदण्डिप्रभृतयः एवमाहु-रेवमुक्तवन्तः, यथा-अण्डकृतं जगत्-अण्डाजात- मित्यर्थः, यदा न किञ्चिदपि वस्त्वासीत् , पदार्थशून्योऽयं संसारस्तदा ब्रह्माऽप्स्वण्डमसृजत, तस्माच क्रमेण वृद्धाद् द्विधा- भावमुपगतादुर्भाऽधो विभागोऽभूव , तन्मध्ये च सर्वाः प्रकृतयः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशसमुद्रसरित्पर्वतमकराकरनिवेशादि- संस्थितिरभूदिति, एवम्भूते चास्मिञ्जगति 'असौ' ब्रह्मा, तस्य भावस्तत्वं-पदार्थजातं तदण्डादिप्रक्रमेण अकाल, वे च ब्राह्मणादयः परमार्थमजानाना [एवं] मृषा वदन्ति-अन्यथाऽवस्थितमन्यथा प्ररूपयन्तीति गाथार्थः ॥ ८॥ अथ देवोप्तादिजगद्वादिनामुत्तरदानायाह- सएहिं परियाएहि, लोयं बूया कडेत्ति य । तत्तं ते ण विजाणंति, ण विणासी कयाइवि ॥ ९ ॥ व्याख्या-स्वकीयैः स्वकीयैः पर्यायै-रभिप्रायैयुक्तिविशेपैरयं लोकः कृत इत्यनुव-नभिहितवन्तः, तद्यथा-देवोप्तो ब्रह्मोप्त ईश्वरकृतः प्रधानादिनिष्पादितः स्वयम्भुवा निष्पादितः तथाऽण्डजश्चायं लोक इत्यादि स्वकीयाभियुक्तिभिः प्रतिपादयन्ति, यथाऽस्मदुक्तमेव सत्यं, नान्यदिति । ते चैवंवादिनः सर्वेऽपि ' तत्त्वं' परमार्थ-यथावस्थितलोकस्वभावं न [विजानन्ति- + " न च तत्त्वतो जीवस्य मृतिरस्ति, तेन मायैषा, " इति ह. .

·सूयगडागा
सूत्र
दीपिकाः
न्वितम् ।
१ समया-
ध्ययने
चतुर्थों-
देशके-
अपरिग्रहा-
नारम्भेण
वर्तनीयत्वं
थमणा-
नाम् ।
-
कर्मलघवः स्वयं यानपानकल्पाः संसारमहोदधेर्जन्तूत्तारणसमर्थास्तान् , भिक्षुः शरणं [परि]बजेद्-गच्छेदित्यर्थः ॥३॥
कथं पुनस्तेन अपरिग्रहेण अनारम्भेण च वर्तनीयमित्येतदर्शयितुमाह-
कडेसु घासमेसेजा, विऊ दत्तेसणं चरे। अगिद्धो विप्पमुक्को अ, ओमाणं परिवज्जए ॥४॥
व्याख्या-गृहस्थैः स्वार्थ निष्पादिता ओदनादयस्ते कता उच्यन्ते, तेषु 'कृतेषु' परकृतपरनिष्ठितेषु षोडशोद्गमदोप-
परिहारेण यो ग्रास-आहारस्तमेपये-न्मृगयेत्-याचेत । तथा ' विद्वान् ' संयमकरणकनिपुणः। निःश्रेयसवुद्धया दत्त-
मित्यनेन पोडशोत्पादना दोपाः परिहता द्रष्टव्याः। एवंविधे आहारे स भिक्षुश्वरे-दनुतिष्ठेदित्यनेन दशैपणादोपाः परि-
गृहीता इति मन्तव्यम् । ' अगृद्धो' रागद्वेपरहितो भोजने, अनेन पत्र ग्रासपणादोपा निरस्ता मन्तव्याः। तथा विप्रमुक्तो
रागादिभिः परेपामपमान + अधिसहेति, एवंविधो भिक्षुर्भवतीति गाथार्थः ॥ ४ ॥
इदानीं परवादिमतमेवोद्देशार्थाधिकाराभिहितं, तद्दर्शयन्नाह-
लोगवायं निसामेजा, इह मेगेसिमाहियं । विवरीयपन्नसंभूयं, अन्नहि बुईयाणुयं ॥ ५ ॥
व्याख्या-लोकानां पापण्डिकानां पौराणिकानांवा वादो लोकवादः, यथा स्वमभिप्रायेण यो यस्याभ्युपगमस्तं निशा-
मये-च्छृणुया-जानीयादित्यर्थः । इहा-स्मिन्संसारे 'एकेपो' केपाश्चिदिदमाख्यात-मयमभ्युपगमा, तदाख्यातं-कीदृशं ?
+ :-परावमदर्शित्व परिवर्जयेत्-परित्यजेत् , न ज्ञानमद तपोमद च फुर्यादिति भावः ।' इति वृहदृत्तिः ।
॥२४॥
॥२४॥

·'विवरीयपन्नसंभूय'मिति विपरीतप्रज्ञासम्भूतं-विपर्यस्तबुद्धिग्रथितं 'अन्नेहिं वुईयाणुगं' अन्यैरविवेकिमियदुक्तं तदनुगं-अवि- वेकिभिर्यद्भाषितं पुनस्तदनुसारेण प्रवर्तितं, एवंविधं विपर्यस्तबुद्धिरचितं पापण्डिलोकवादं निशामये-च्छृणुयादिति गाथार्थः ।।५।। अथ तमेव लोकवादं दर्शयितुमाह- अणंते नितिए लोए, सासए ण विणस्सती । अंतवं णितिए लोए, इति धीरोऽतिपासए ॥६॥ व्याख्या-अनन्तोऽयं लोका, यो यादृगिहभवे स तादृगेव परभवेऽप्युत्पद्यते, पुरुषः पुरुष एव अङ्गना अङ्गनैव, अथवा 'अनन्तोऽपरिमितो-निरवधिक इति । तथा 'नित्यः' अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावो लोकः । तथा शाश्वतो न कदाचिद्विन- श्यति । तथा 'अंतवं' अन्तोऽस्यास्तीति अन्तवान् “सप्तद्वीपा वसुन्धरे"ति, इतो नाधिको न न्यूनः, स च तादृक्परि- माणो नित्यः, इत्येवं 'धीर' कश्चित्साहसिको अन्यथा प्ररूपणाव्यासादिरिवातिपश्यति [इव ] अतिपश्यति । तदेवम्भूत- मनेकभेदभिन्नं लोकवाद निशामयेदिति गाथार्थः ॥ ६॥ कि- अपरिमाणं वियाणाइ, इहमेगेसिमाहियं । सवत्थ सपरिमाणं, इति धीरोऽतिपासई ॥७॥ व्याख्या-यस्य वस्तुनः क्षेत्रतः कालतश्च 'परिमाणं' इयत्ता न विद्यते तदपरिमाणं, एके वादिनो वदन्ति-अस्माकं तीर्थकुदपरिमाणं जानाति, परं न सर्वज्ञः, इह जगति सर्वज्ञः कोऽपि नास्ति, एकेषां-सर्वज्ञापहववादिनामिदमाख्यातं-इदं

·सूपगडा
पत्रं
दीपिका
न्वितम् ।
बुसिए य विगयगिद्धी, आयाणीयं]णं संरक्खए। चरियासणसिज्जासु, भत्तपाणेय अंतसो॥११॥
व्याख्या-विविध--मनेकप्रकारं दशविधचक्रवालसामाचार्या उ[पिती-व्यु]पितः । पुनः कीदृग्भवति साधुः १ विगत-
गृद्धिा-आहारादौ लोल्यतारहितः, + आदानीयं-ज्ञानदर्शनचारित्र[रूपं रत्न]प्रयं सम्यग्रक्षति, यथा यथा रत्नत्रयस्य
पृद्धिर्भवति तथा तथा कुर्यादित्यर्थः । कथं चारित्रं पालितं भवति ? तदर्शयति-' चरियासणसिज्जासुसि, साधुना हि सति
प्रयोजने युगमात्रदृष्टिना गन्तव्यं, तथा सुप्रत्युपेक्षिते सुप्रमार्जिते चासने उपवेष्टव्यं, तथा 'शय्यायां' वसतौ संस्तारके वा
सुप्रत्युपेक्षितप्रमार्जिते स्थानादि विधेयं, तथा भक्ते पाने चान्तशः सम्यगुपयोगवता माव्यमिति गाथार्थः ॥ ११ ॥
पुनवारित्रशुद्ध्यर्थमुत्तरगुणानधिकृत्याह-
एतेहिं तिहिं ठाणेहि, संजते सययं मुणी । उक्कसं जलणं णूमं, मज्झत्थं च विर्गिचए ॥ १२ ॥
व्याख्या-एतानि त्रीणि स्थानानि, तद्यथा-ईर्यासमितिरित्येकं स्थानं १, आसनं शय्येत्यनेनादानमाण्डमात्रनिक्षेपणा-
समितिरिति द्वितीयं स्थानं २, भक्तपानमित्यनेनैपणासमितिरुपाचा, भक्तपानार्थ च संप्रविष्टस्य भाषणसम्भवाद्भापासमिति-
राक्षिप्ता भवति, सति चाहारे उच्चारप्रश्रवणादीनां सद्भावात् परिष्ठापनासमितिरप्पायातेत्येतच हतीयं स्थानं ३, एतेषु त्रिपु
x समीचीनोऽय प्रतिभाति पाठो वृत्ति-दीपिकाकारयोरभिप्रायेण । + " आदीयते-प्राप्यते मोक्षो येन तदादानीयं-सानादि-
प्रयं, तत्सम्यप्रक्षयेत् । " इति हर्षफुलगणिः ।
१ समया-
ध्ययने
चतुर्थों-
देशके
चारित्र-
शुद्धरुप
देशनम् ।
॥२६॥
॥ २६॥

·स्थानेषु संयतो मुनिः 'उत्कर्पो' मानः +'ज्वलन' क्रोधः 'णूमं' ति माया 'मध्यस्थो' लोमः, एतांश्चतुरोऽपि कपायान् मुनिः सदा 'विगिंचए'त्ति विवेचयेदात्मनः पृथक्कुर्यादिति गाथार्थः ॥ १२ ॥ पुनः साधुगुणानेवाह- समिते उ सदा साहू, पंचसंवरसंवुडे । सितेहिं असिते भिक्खू, आमोक्खाय परिवएजासित्तिमि ॥ व्याख्या-एवंविधः साधुरामोक्षाय परिव्रजेत् , समितिभिः समितः पञ्चप्रकारसंवरसंवृतः, तथा गृहपाशादिपु 'सिताः' बद्धाः गृहस्थाः, तेषु 'असितो' अबद्धः-गृहिषु मूर्छामकुर्वाणः, पकाधारपङ्कजवत् "जहा पोमं जले जायं, नोवलिप्पड़ वारिणा" इति वचनात् । एवविधः साधुः संयमानुष्ठानरतो भवेस्त्वमिति विनेयस्योपदेशः । इतिरध्ययनपरिसमाप्ती, नवीमीति गणधर एवमाह-यथा तीर्थकतोक्तं तथैवाहं ब्रवीमि, न स्वमनीषिकयेति गाथार्थः ॥ १३ ॥ نهج مع محمد سعد وهي رعد محمد رعد [इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषणमहोपाध्याय-श्रीमत्साधुरङ्ग-गणिवर्यविहितायां ] श्रीसूत्रकृताङ्गदीपिकायां समयाख्यं प्रथममध्ययनं समाप्तमिति । ननु क्रोध एवादौ सर्वत्र स्थाप्यते, अन तु कथं मानः ! इति चेदुच्यते-माने सत्यवश्यम्भावी क्रोधः, क्रोधे च सति मानः स्यान्न वेत्यर्थस्य दर्शनाय क्रमोल्लङ्घनमिति" हर्षकुलगणिः । x “ आमोक्षाय-अशेषकर्मापगमलक्षणमोक्षार्थ 'परि' समन्ताद्ब्रजेः" इति बृहवृत्तौ ।

·एयगडाम
सनं
दीपिका-
न्वितम् ।
हिते नरकादिस्थानानि, न च तस्याशुभाचरितस्य कर्मणो विपाकेन अस्पृष्टो मुच्यते जन्तुः, नामुक्तं कर्म विलीयते,
तपोविशेषमन्तरेण दीक्षाप्रवेशादिना न तदपगमं विधत्त इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ अधुना सर्वस्थानानित्यतो दर्शयितुमाह-
देवा गंधवरक्खसा,असुरा भूमिचरासरीसिवा। राया नरसिढिमाहणा, ठाणाते विचयांत दुक्खिया ॥५॥
व्याख्या-सुगमैव, ४ नवरमेते पूर्वोक्ताः सर्वेऽपि स्वकीयानि स्थानानि दुःखिताः सन्तस्त्यजन्ति, यतः सर्वेषामपि
प्राणिनां प्राणपरित्यागे महदुःखं समुत्पद्यते इति गाथार्थः ।। ५॥ किञ्च-
कामहि य संथवेहि य, कम्मसहा कालेण जंतवो।ताले जह बंधणच्चुते, एवं आउखयम्मि तुद्दई ॥६॥
व्याख्या-कामैर्विपयादिभिः संस्तवैर्मापितश्वशुरादिजनितैः, तत्रासक्ताः सन्तः कर्मविपाकसहिष्णवो भवन्ति, क ?
काले +, के ? जन्तवः, को भावः १ विषयादिष्वासक्ताः जन्तवः कर्मविपाककाले कर्मविपाकमनुभवन्ति, परं न कोऽपि
स्वजनादिर्दुःखात्रायते, यथा च तालफलं ' बन्धनाद् ' वृत्ताच्युतं सदवश्यं पतत्येव, एवं असावपि जन्तुः स्वायुषः क्षये
'त्रुट्यति ' जीविताच्यवते इति गाथार्थः ॥ ६ ॥ अपि च-
" देवा-ज्योतिष्कसौधर्माया, गन्धर्वराक्षसयोरुपलक्षणार्थत्वादष्टप्रकारा व्यन्तराः, असुरा-दशधा भवनपतयः, ये चान्येऽपि
भूमिचराः, सरिसृपास्तिर्यध्वस्तथा राजानञ्चक्रिहरिप्रमुखा, नरा:-सामान्यमनुष्याः, भेष्ठिन:-पुरमहत्तरा प्रामाणाश्च ।
" इति हर्ष० ।
+ सप्तम्यर्थे तृतीयाऽन्न मूले, हवृत्तिकारेण तु तृतीयैव व्याख्याता ।
वैताली-
याध्ययने
आयो.
देशके
कर्मविपाक-
कटुकत्वो-
पदेशनम्।
॥२८॥
X
॥२८॥

·जेयावि बहुस्सुते सिया, धम्मिय माहण भिक्खुए सिता। अभिनूमकडेहि मुच्छिते, तिवं ते कम्मेहिं किच्चती ॥ ७ ॥ व्याख्या-ये चापि बहुश्रुताः धार्मिका ब्राह्मणाः भिक्षादाः स्यु-भवेयुः, तेऽपि ' अभि' समन्तात् 'नूमति कर्म माया वा, तत्कृतरसदनुष्ठानैर्मूञ्छितास्तीव्रमत्यर्थ कर्मभिरशुभैश्छिद्य[कृत्य]न्ते-पीडयन्ते जन्तव इति गाथार्थः ॥ ७ ।। साम्प्रतं ज्ञानदर्शनचारित्रमन्तरेण नापरो मोक्षमार्गोऽस्तीति दर्शयन्नाह- अह पास विवेगमुट्टिते, अवितिपणे इह भासई धुवं। णाहिसि ? आरंकओ परं,वेहासे कस्मेहिं किचती॥ व्याख्या-'अह पास 'त्ति + शिष्यं प्रति गुरुर्वक्ति यथा-भो शिष्य ! त्वं पश्य-कश्चित्तीथिको 'विवेक' परिग्रह-. परित्यागं कृत्वा ‘उत्थितः' प्रव्रज्याविषये सावधानोऽभूव , परं सम्यक्परिज्ञानाभावादवितीर्णः-संसारसमुद्रात्स्वयं न तीर्णस्तथापि भाषते-अस्मदीयादेवाचारान्मुक्तिरिति, ततश्चाहो !! शिष्य ! तन्मार्ग प्रपन्नस्त्वं 'आरं' इहलोकं 'परं' परलोकं कथं ज्ञास्यसि ? अपितु न ज्ञास्यसि, ततश्च इहलोकपरलोकभ्रष्टः सन् 'वेहास 'त्ति अन्तराले स्थित एव स्वकृतैर- शुभैः कर्ममिा 'कृत्यते ' पीडयते इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ पुनः शिष्य आह-ननु तीथिका अपि निष्परिग्रहास्ततश्च तत्कथं न मोक्षावाप्तिरित्येतदाशंक्याहx भिक्षाग्रहीतुमिच्छकाः ।+ 'अथेत्यनन्तर'मिति बृहद्वृत्तौ । . - - -

·एयगडाङ्ग-
सत्रं
दीपिका-
न्वितस् ।
॥३०॥
व्याख्या-परीपहोपसगैरभिद्रुतः सन् एवं विचिन्तयेत् , न च तावत् अहमेवैकः परीपहोपसर्गर्तृप्ये-पीव्ये, अपि त्वस्मिल्लोके
अन्येऽपि प्राणिनस्तिर्यग्मनुष्यादयोऽतिदुस्सहैदुःखैलृप्यन्ते-पीडयन्ते, परं तेषां सम्यग् विवेकामावान काऽपि निर्जरा, एवं
[ज्ञानादिभिः ] सहितो वा आत्महितः सन् पश्येत्-कुशाग्रीयया घुझ्या अनन्तरोदितं पर्यालोचयेत् । तथा ' अणिह 'ति
क्रोधादिभिरपीडितः सन्-गजसुकुमालादिवन्महासत्त्वः परीपहै। स्पृष्टोऽपि तानधिसहेत-मनःपीडां न विदध्यादिति । अथवा
'अनिहे ' इति तपःसंयमे परीपहसहने वा अनिगृहितबलवीर्यो भूयादिति गाथार्थः ॥१३॥ अपि च-
धुणिया कुलियं व लेववं, किसए देहम[णसणाईहि+]णासणा इह ।
अविहिंसामेव पव्वए, अणुधम्मो मुणिणा पवेदितो ॥ १४ ॥
व्याख्या-यथा कुडथं गोमयादिलेपेन सलेपस्सन् झाडय[जापथ्य]मानं लेपापगमात्कृशं भवति, एवं हे मुने !
त्वमपि 'धूत्वा' विधूय लेपं कुडथवत् देहं [ अनशनादिभिः ] कशयेद्-अपचितमांसशोणितं विदध्यात्तदपचयाच कर्मणाम-
पचयो भवतीति भावः, तथा [न विहिंसा ] [वि]हिंसा, तामेव प्रकर्पण ब्रजे-दहिंसाप्रधानो भूयादित्यर्थः । 'अणुधम्मो'
मोक्षं प्रत्यनुकूलो धर्मों ' मुनिना ' सर्वज्ञेन ' प्रवेदितः ' कथित इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ किञ्च-
सउणीजह पंसुगुंडिया,विहुणिय धंसयती सियंरचो एवं दवितोवहाणवं,कम्मं खवति तवस्सिमाहणे॥१५
+ हर्पकुलीयदीपिकाऽऽदर्शेऽयं पाठो युज्यतेऽपि चैवंविध एव वृत्त्याद्यभिप्रायतः ।
२ वैताली.
याध्ययने
आद्यो-
देशके
तपस्संय-
मादिष्प-
निगृहित-
बलवीर्य-
भवनोप-
देशः।
-
॥३०॥

·- - व्याख्या-'शकुनिका' पक्षिणी यथा 'पांशुना' रजसा अवगुण्ठिता सती अङ्गं 'विधूय' कम्पयित्वा तद्रजः 'सितं' बद्धं 'ध्वंसयति' अपनयति, एवं तपस्वी माहनो+'दवितो' द्रव्यो-भव्यो मुक्तिगमनयोग्यः ' उपधानवान् ' तपोयुक्तः कर्म ज्ञानावरणीयादिकं क्षपयति-अपनयतीति गाथार्थः ॥ १५ ॥ अथानुकूलोपसर्गमाह- उट्टियमणगारमेसणं, समणं ठाणठितं तवस्सिणं । डहरा बुड्डा य पत्थए, अवि सुस्से ण य तं लभे जणा ॥ १६ ॥ व्याख्या-' अनगारं' श्रमणं संयमोत्थानेन एपणां प्रत्युत्थितं-प्रवृत्तं उचरोत्तरविशिष्टतपोनिष्टप्तदेहं स्थानस्थित कदाचित् 'डहरा' पुत्रनप्नादयो — वृद्धाः ' मातृपित्प्रभृतयः 'उन्निष्क्रामयितुं' प्रव्रज्यां मोचयितुं प्रार्थयेयुस्ते तं साधुमेवं वदेयु:-वयं भवता प्रतिपाल्याः, न त्वामन्तरेण कोऽपि नः पालयिता, एवं च ते भणन्तोऽपि जनाः पुत्रादयः अपि 'शुष्येयु:' श्रमं गच्छेयुर्न च तं साधु विदितपरमार्थ लभेरन् ' नैवात्मवशं विदध्युरिति गाथार्थः ॥ १६ ॥ किश्व- जइ कालुणियाणि कासिया, जइ रोयंति य पुत्तकारणा। दवियं भिक्खुं समुट्ठियं, नो लब्भंति ण संठवित्तए ॥ १७ ॥ व्याख्या-यद्यपि ते मातृपितपुत्रकलत्रादयः ' कारुण्यानि ' करुणाप्रधानानि वचांसि अनुष्ठानानि कुर्युः ‘रोयंति 'ति +"मा वधीरिति प्रवृत्तिर्यस्य स प्राकृतशैल्या माहनः" इति हर्षकुलगणिः। - वि

·सूयगराज
सत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
वेयालियमग्गमागओ, मणवयसा काएण संवुडो।
चिच्चा वित्तं च णाइतो, आरंभं च सुसंवुडे चरे ॥ २२ ॥ त्ति बेमि ॥
व्याख्या-कर्मविदारणसमर्थ मार्गमागतो भूत्वा त्वं मनोवाकायसंवृतः पुनस्त्यच्या विचं ज्ञातीयांश्च स्वजनान्
सावद्यारम्भं च सुसंवृतः संयमानुष्ठानं परेदिति गाथार्थः ॥ २२ ॥ ब्रवीमीति पूर्ववत् ।
[इति ] वैतालीयस्य प्रथम, [ उद्देशकः ], प्रथमानन्तरं द्वितीयः प्रारम्यते-
प्रथमे उद्देशके भगवता श्रीपमस्वामिना स्वपुत्राणां देशना प्रतिपादिता, इहापि सैवाभिधीयते, तत्रेयमादिमा गाथा-
तवसं व जहाइ से रयं, इति संखाय मुणी ण मज्जती।
गोयन्नतरे य माहणे, अहऽसेयकरी अन्नोस इंखिणी ॥१॥
व्याख्या-यथोरगः स्वां ' त्वचं ' निर्मोकं परित्यागाईत्वात्परित्यजति, न तत्र प्रतिवन्धं विधत्ते, तथा साधुरपि रज
इव रजो-प्रकारं कर्म अकपायित्वेन परित्यजति, एवं कपायाभावात्काभावः, इति ' ससथाय ' ज्ञात्वा मुनिन मअति-
मदं न करोति, कथं ? गोत्रेण काश्यपादिना, अन्यतरमहणेन शेपाण्यपि मदस्थानानि त्यजेत् 'माहनः' साधुः, न केवलं
मदं त्यजति, अश्रेयस्करी-पापकारिणी ['इंखिणि 'ति] निन्दा, साऽप्यन्येषां न कार्येति गाथार्थः ।।
अथ परनिन्दादोपमधिकत्याह-
२ वैशाली
याध्ययले
द्वितीयो.
देशके
प्रतिबन्धा-
दित्यागो-
पदेशो
मुनीनाम्।
॥३२॥
॥
-
॥३२॥

·जो परिभवई परं जणं, संसारं परियत्तई चिरं ।
अदु इंखिणीया उ पाविया, इति संखाय मुणी ण मजति ॥ २॥
व्याख्या-यो ह्यविवेकी परं जनं पराभवति-हीलयति स पुमान् तत्कृतेन कर्मणा चिरं संसारोदधौ ' परिवर्त्तते ' परि-
भ्रमति 'अदुचि अ[य]तः परपरिभवादवश्यं संसारे भ्रमण; अतः 'इंखिणी' निन्दा 'पापिकैव' सदोपैव, अथवा 'इंखिणी'
उच्चस्थानादधमस्थाने पातयति, इत्येवं 'सङ्कथाय ' ज्ञात्वा मुनिर्जात्यादिभिर्यथाऽहमुचमवंशजः श्रुतवॉस्तपस्वी, असौ तु
मचो हीन एवेति न माद्यति-न मदं विधत्त इति गाथार्थः ॥२॥ अथ यद्विधेयं तदर्शयितुमाह-
जेयावि अणायगे सिया, जेवि य पेसगपेसए सिया ।
जे मोणपदं उवट्ठिए, णो लज्जे समयं सया चरे ॥३॥
व्याख्या-अन्यस्तावत्तिष्ठतु, यः कोऽप्यनायका-यस्यापरः प्रभुः कोऽपि नास्ति, एवंविधश्चक्रवादिका स्या-द्भवेत् ,
यश्चापि प्रेष्यस्यापि प्रेष्य-स्तस्यैव राज्ञः कर्मकरस्यापि कर्मकर, सोऽपि चेन्मौनपद-संयमस्तं समाश्रितः सोऽप्यलजमान
उत्कर्षमकुर्वन् सर्वाः क्रियाः परस्परतो वन्दनप्रतिवन्दनादिका विधत्ते । इदमुक्तं भवति-चक्रवर्जिनाऽपि मौनीन्द्रपदमुप-
स्थितेन पूर्व प्रव्रजित]मात्मप्रेष्यमपि वन्दमानेन लजा न विधेया [इतरेण चोत्कर्ष], एवं सामान्येनापि विनयवैयावृत्यादिकाः
सर्वाः क्रियाः कार्या, एवं समभावं सदा भिक्षुश्चरेत्-संयमोद्युक्तो भवेदिति गाथार्थः ॥ ३ ॥

·सूयगडा
सूत्रं
दीपिका
न्वितम् ।
२ वैवाली-
याध्ययने
द्वितीयो-
द्देशके
स्वजनाध.
भिष्वास्थ
वर्जनम्।
॥३४॥
अथ बहुजननमने धर्मे व्यवस्थितो यादृक्षं धर्म प्रकाशयति तद्दर्शयितुमाह-
वहवे पाणा पुढो सिया, पत्तेयं समयं समीहिया।जे मोणपदं उपट्टिते, विरतिं तत्थ अकासि पंडिए॥८॥
व्याख्या-बहवो-ऽनन्ताः प्राणिनः पृथक् पृथिव्यादिभेदेन सूक्ष्मवादरपर्याप्तापर्याप्तभेदेन नरकगत्यादिभेदेन वा संसार-
माश्रिताः, ततस्ते सर्वेऽपि प्राणिनः सुखाभिलापिणो दुःखद्विप इति पर्यालोच्य यस्तेषु समतां आनयति-आत्मसाम्यं गणयति
स साधुः, यः पुनर्मोनीन्द्रपदमुपस्थितस्तेषु माध्यस्थ्यमुपस्थितस्तद्वधे विरतिं करोति स पण्डित इति गाथार्थः ॥ ८॥ अपिच-
धम्मस्स य पारए मुणी,आरंभस्स यअंतएठिए। सोयंति यणंममाइणो,णो लब्भंति णियं परिग्गरं ॥९॥
व्याख्या-स पूर्वोक्तगुणयुक्तः साधुर्धर्मस्य श्रुतचारित्ररूपस्य पारगः सिद्धान्तपारगामी, स एव सिद्धान्ततत्ववेचा
सम्यक् चारित्रानुष्ठायी वा, चारित्रमधिकृत्याह-'
सावधानुष्ठानरूपस्य
'अन्ते' प्रान्ते स्थित इति,
आरम्भानिवृत्त इति भावः, एवंविधो मुनिर्भवति । ये पुनर्नवविधा भवन्ति ते अकृतसुकृताः सन्तो मरणे दुःखे वा
समुपस्थिते आत्मानं शोचन्ति, यदि वा इष्टमरणादावर्थनाशे वा 'ममाइणो 'त्ति ममेदमहमस्य स्वामीत्येवमध्यवसायिनः
शोचन्ति, ततश्च ते शोचमाना अपि गतं मृतं नष्टं परिग्रहं आत्मीयममीटं वा न लभन्ते-न प्राप्नुवन्ति, यदि वा धर्मस्य
पारगं मुनि आरम्मानिवृत्चं स्वजना मातापित्रादयो ममत्वयुक्ताः स्नेहालवः शोचन्ति, परं न च तं साधुं निजम-प्यात्मीय-
परिग्रहबुद्ध्या गृहीतमपि लभन्ते, नात्मसात्कुर्वन्तीति गाथार्थः ॥९॥ तदेवाह-
-
आरम्भस्य
॥३४॥

·इह लोगदुहावह विदू,परलोगे य दुहं दुहावहं । विद्धंसणधम्ममेव तं, इति विजं कोऽगारमावसे? ॥१०॥ व्याख्या-इहलोकेत्यादि, इहलोके परलोके हिरण्यस्वजनादिममतोत्पादितकर्मजं दुःखं भवति, तदुपादाने को- पादानं, तथा हिरण्यादिपरिग्रहवुद्ध्या स्त्रीक्रियते, परं विध्वंसनधर्म-न चिरावस्थायि, एवं जानन् कः सको मनुष्यः 'अगारवासं ' गृहवासमावसेत् ? यत:-" दाराः परिभवकारा, बन्धुजनो बन्धनं विषं विषयाः । कोऽयं जनस्य मोहो ?, ये रिपवस्तेषु सुहृदाशा ॥१॥" इति गाथार्थः ॥१०॥ पुनरप्युपदेशान्तरमाह- महता पलिगोवजाणिया,जाविय वंदणपूयणा इहं। सुहुमे सल्ले दुरुद्धरे, विउमंता पजहज संथवं ॥११॥ व्याख्या-इह साधोः स्वजनाद्यभिष्वङ्गो भावतः 'पलिगोपो' कर्दमस्तत्समो जानीहि, यथा महान् पङ्कः प्राणिनां दुरुत्त. रस्तथा स्वजनादिस्नेहा, इति ज्ञात्वा राजादिनिकायस्य[या] वन्दनापूजना साऽपि साधोः पलिमन्थकरी-स्वाध्यायादिविघ्न- करी मन्तव्या, ततश्च साधुना कर्मोपशमजं फलमित्येवं मत्वा राजादिवन्दनपूजनादौ उत्सेको न विधेयः । किमिति ? यतो गर्वात्मकमेतदुरुद्धरं सूक्ष्मं शल्यं वर्चते, इति ज्ञात्वा विद्वान् साधुस्तेषु 'संस्तवं परिचय प्रजह्यात्-त्यजेदिति गाथार्थः ॥११॥ अत्र नागार्जुनीया अप्येवं पठन्ति + + नेयं निम्नोल्लिखिता गाथा व्याख्याता हर्षकुलगणिभिः । -

·एयगडाग
सूत्र
दीपिका-
वितस् ।
नो अभिकंखेज जीवियं, नो वि य पूयणपत्थए सिया ।
अज्झत्थमुर्विति भेरवा, सुन्नागारगयस्स भिक्खुणो ॥ १६ ॥
व्याख्या-स भिक्षुस्तैभैरवैरुपसगैः पीब्यमानोऽपि जीवितं नाभिकांक्षेत, जीवितनिरपेक्षेणोपसर्गाः सोढव्याः, नैवोप-
सर्गसहनद्वारेण पूजाप्रार्थकः स्यात्-न पूजाघभिलापी भवेत् । एवं जीवितपूजानिरपेक्षस्य ते उपसर्गाः अभ्यस्तभावं-समीप-
भावमुपगच्छेयुः, शून्यागारगतस्य साधोरेवं शीतोष्णादिजनिता उपसर्गाः सुसहा भवन्तीति गाथार्थः ॥ १६ ॥
पुनरप्युपदेशान्तरमाह-
उवणीयतरस्स ताइणो, भयमाणस्स विविकमासणं ।
सामाइयमाहु तस्स जं, जो अप्पाण भए ण दसए ॥ १७ ॥
व्याख्या-येनात्मा ज्ञानादावुपनीततरः, एतावता ज्ञानादौ आत्मा स्थापितोऽस्ति येन, तस्य साधोत्रायिन:-परात्म-
त्राणनिरतस्य तारकस्य, तथा भजमानस्य 'विविक्तं ' स्त्रीपशुपण्डकादिवर्जितमासनं-वसत्यादिसेवमानस्य, तस्यैवम्भूतस्य
साधोः सामायिकं समभावरूपमाहुः सर्वज्ञाः। यथात्मानं भये परीपहोपसर्गजनिते न दर्शयेत् , तद्भीर भवेत्तस्य सामायिक-
माहुरिति गाथार्थः ॥ १७॥ किम-
उसिणोदगतत्तभोइणो, धम्मट्टियस्स मुणिस्स हीमतो।
२ वैताली-
याध्ययने
द्वितीयो
द्देशके-
कपाय-
कृत्साधो.
श्वारित्र-
निष्कल-
-
त्वम् ।
॥३६॥

·संसग्गि असाहु राइहि, असमाही उ तहांगयस्स वि ॥ १८ ॥ व्याख्या-उष्णोदकतप्तभोजिनः साधो स्त्रिदण्डोवृत्त] उष्णोदकपायिनः, अथवा उष्णमेव पिपति, न शीतलं कृत्वा पिवीति भावः, धर्मे श्रुतचारित्ररूपे स्थितस्य मुनेः 'ह्रीमतो' लजावतः, एवविधस्य साधो राजादिकसंसर्गोऽप्यसमाधये स्यात्-ध्यानादिविनकदेव जायत इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ पुनरुपदेशान्तरमाह- अहिगरणकडस्स भिक्खुणो, वयमाणस्स पसज्झ दारुणं। अढे परिहायती बहू, अहिगरणं न करेज पंडिए ॥ १९ ॥ व्याख्या-' अधिकरणकरस्य ' कलहकरस्य भिक्षोः 'प्रसह्य ' प्रकटमेव 'दारुणां' कर्कशां वाचं त्रुवतः ' अर्थों' मोक्षः संयमो वा, स बहुपरिहीयते, एतावता कपायवतः कलहं कुर्वतः कर्कशां वाचं अवतः साधोः संयमार्थो हीयते- संयमो ध्वसमुपयाति । बहुना कालेन सञ्चितं विकृप्टेन तपसा यन्महत्पुण्यं तत्सर्वमधिकरणं कुर्वतः साधोः क्षयमुपति । "xजं अज्जियं चरितं, देसूणाए य पुवकोडीए । तंपि कसाइयमित्तो, हारए नरो मुहुत्तेण ॥१॥ जं अनियं यदर्जितं चारित्रं देशोनया च पूर्वकोट्या । तदपि कपायितमात्रो हारयेन्नरो मुहूर्तेन ॥ १॥ यदर्जितं शमीसल्लकैस्तपो- नियमब्रह्मचर्यमयः। मा हु तत्कलहायन्तरत्याष्ट शाकपत्रैः ॥ १ ॥ शमीखल्लकैरिति " खलो निम्ने वसभेदे " इत्यनेकार्थवचनाद्- वक्षभेदकल्पः शमीपत्रेरिति । ।

·,
एयगडाङ्ग-
म
दीपिका-
न्वितस् ।
-
योऽयं धर्मः क्षान्त्यादिलक्षणोऽनुत्तरः-प्रधानस्तं स्वीकुरु, यथा द्यूतकारः शेषमेककाद्यपहाय ' कडं' [कृतयुगं-चतुष्कं ]
गृह्णाति, एवं ' पण्डितः' साधुरपि गृहस्थ-कुप्रावनिक-पार्श्वस्थादिभावमपहाय सम्पूर्ण महान्तं सर्वोत्तम [धर्म] गृहीया.
दिति गाथार्थः ॥ २४ ॥ पुनरप्युपदेशान्तरमाह-
उत्तर मणुयाण आहिया, गामधम्मा इति मे अणुस्सुयं ।
जंसि विरता समुट्ठिया, कासवस्स अणुधम्मचारिणो ॥ २५ ॥
व्याख्या- उत्तराः ' प्रधाना:-दुर्जया ' ग्रामधर्माः' शब्दादिपञ्चविषया: सर्व राख्याता: मनुष्याणां, इत्येतन्मया
श्रुतं, पूर्व श्रीऋषभस्वामिना स्वपुत्रेभ्यः प्रतिपादितं, ततः पाश्चात्यगणधराः सुधर्मस्वामिप्रभृतयः स्वशिष्येभ्यः प्रतिपादयन्ति,
येभ्यो ग्रामधर्मेभ्यो विरताः सात्थिताः' सम्यक्संयमेन ते 'काश्यपस्य' ऋपमस्वामिनो बर्द्धमानस्वामिनो वा यो
धर्मस्तदनुचारिण-स्तीर्थकरप्रणीतधर्मानुष्ठायिनो भवन्तीति गाथार्थः ॥ २५ ॥ किश्च-
जे एयं चरति आहियं, नायएण महया महेसिणा ।
ते उट्ठिय ते समुट्ठिया, अन्नोऽन्नं सारित धम्मतो ॥ २६ ॥
व्याख्या-ये मनुष्याः ग्रामधर्मेभ्यो विरतिं कुर्वन्ति, आख्यातं महता महर्षिणा-ज्ञातपुत्रेण, ये धर्म परन्ति त एव
:संयमोत्थानेन कुतीर्थिकपरिहारेणोस्थितास्त एव सम्यकुमार्गदेशनापरित्यागेनोस्थिताः, नान्ये, त एव पथोक्तधर्मानुष्ठायिनो,
२ वैताली-
याध्ययने
द्वितीयो-
देशक
शब्दादि-
विषयाणां
हेयत्वम् ।
-
.
.
1॥३८॥

·y . अन्योऽन्य-परस्परं 'धर्मतः धर्ममाश्रित्य धर्मतो वा भ्रश्यन्तं सारयन्ति, पुनरपि सद्धर्मे प्रवर्तयन्तीति गाथार्थः ॥२६॥ किञ्च- मा पेह पुरा पणामए, अभिकंखे उवधिंधुणित्तए। जे दूमणएहिं णोणता, ते जाणति समाहिमाहितं॥ व्याख्या-पुरा प्रणामकान् ' पूर्व भुक्तान् शब्दादिविषयान् ‘मा प्रेक्षस्व ' मा स्मर, तेषां स्मरणमपि महतेऽनर्थाय, अनागतांश्च नाकांक्षेत , अभिकाँक्षेत् ' उपधिं ' मायां अष्टप्रकारं वा कर्म, तद्भूननाय-तदपनयनायाभिकॉक्षे-दभिलपेत् , तदेवानुष्ठानं कुर्यायेन माया अष्टप्रकारं च कर्म अपयाति । तथा 'जे दूमणएहिं 'ति दुष्टमनःकारि[ण उपतापकारिणो वा शब्दादयो विषयास्तेषु ये महामत्त्वा न नताः, कोऽर्थः ? ये पञ्चविधविषयेषु नासक्तास्ते सन्मार्गानुष्ठायिनः आत्मनि आहित- आत्मनि व्यवस्थितं ' समाधि ' रागद्वेषपरित्यागरूपं धर्मध्यानं जानन्ति, नान्य इति गाथार्थः ॥ २७ ॥ णो काहीऍ होज संजए, पासणीए ण य संपसारए।नच्चा धम्म अणुत्तरं,कयकिरिए ण यावि मामए ॥२८ व्याख्या-संयतो गोचरचर्यायां भ्रमन् काथिको न भवति-न कथाः कथयति, तथा विरुद्धा-पैशून्यापादिनी रुयादि विकथां वा न कुर्यात् , राजादिना प्रश्नादि पृष्टः सन् प्रश्नादिकथ[क:-प्राश्निको न स्यात्, न च सम्प्रसारको-देव- पृष्टिपण्यसमर्घमहर्षादिअर्थकाण्डादिसूचककथाविस्तारको भवेत् । किं कृत्वा ? ज्ञात्वा अनुत्तर धर्म, सम्यगज्ञातस्य धर्म- स्यैतावदेव फलं, यद्विकथापरिहारेण सम्यक्रियावान् स्यात् । 'कयकिरिए 'त्ति कृतक्रियश्च + ममेदमहमस्य स्वामीत्येवं + " कृता-स्वभ्यस्ता ' क्रिया' सयमानुष्ठानरूपा येन स कृतक्रियस्तथाभूतश्च न चापि मामको " इति बृहत्तौ

·भयगडाङ्ग
सूत्रं
दीपिका
न्वितम् ।
॥४०॥
श्रमण
संवुडकम्मस्स भिक्खुणो, जं दुक्खं पुढें अबोहिए। तं संजमतोऽवचिजई, मरणं हेच्च वयंति पंडिया॥१२ पैताली-
व्याख्या-'संवृतानि' रुद्धानि कर्माणि मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगरूपाणि वा यस्य भिक्षोः, यदुःख-मसद्वेद्य,
याध्ययने
तदुपादानरूपं वाऽष्टप्रकारं कर्म 'स्पृष्टं' बद्धस्पृष्टनिकाचितं, तत्कर्म 'अयोधिना' अज्ञानेनोपचितं सत् संयमतः सप्तदशभेदतोऽ-
द्वितीयो-
पचीयते-प्रतिक्षणं क्षयमुपैति । एतदुक्तं भवति-यथा तडागोदरसंस्थितं वारि निरुद्धापरप्रवेशमादित्यकरसम्पर्कात्प्रत्यहमप देशके
चीयतें, एवं भिक्षोरपि संघृतात्मनः तपसा प्राग्मवाजितं कर्म क्षीयते, ततश्च पण्डिताः 'हित्वा' त्यक्त्वा 'मरण' जातिजरा-
मरणशोकरूपं त्यक्त्या मोक्षं व्रजन्ति, इति गाथार्थः ॥ १॥ येऽपि च तेनैव भवेन मोक्षमाप्नुवन्ति तानधिकृत्याह-
धर्मस्थयों-
जे विन्नवणाहि अजोसिया, संतिण्णेहिं समवियाहिया। तम्हा उद्वंति पासहा, अदक्खु कामाइ रोगवं॥
पदेशः।
व्याख्या-कामाथिभिः पुरुर्विज्ञाप्यन्ते-प्रार्थ्यन्ते ता! 'विज्ञापना' त्रिय उच्यन्ते, ये महामवाः पुरुपाः विज्ञापना-
भिः 'अजोसिया' असेविताः, एतावता ये न स्त्रीणां वशे पतितास्ते सन्तीण-मुक्तैः समं 'व्याख्याता:' कथिताः । को
भावः १ ते अतीर्णा अपि सन्तस्तीर्णा एवोच्यन्ते ये योपियो विरताः, यतः-"पुप्फफलाणं च रसं, सुराए मंसस्स
महिलियाणं च । जाणता जे विरया, ते दुकरकारए वंदे ॥ १ ॥" 'तम्हा उद्धृति पासह'त्ति 'तस्माद्' योपि-
परित्यागावं यद्भवति तत्पश्यत यूयं, ये च कामान् रोगवद्-व्याधिकल्पान् 'अद्राक्षु-दृष्टवन्तस्ते सन्तीर्णसमा व्याख्याता-
१ पुष्पफलाना च रस सुराया मासस्य महिलिकाना च । जानन्ता ये विरतास्तान् दुष्करकरकान्वन्दे ॥ १ ॥
?
॥४०॥

·व्याख्या- - स्ते अतीर्णा अपि संसारोदन्वतस्तटोपान्तपनि एवेति गाथार्थः ॥ २॥ पुनरप्युपदेशान्तरमाह- अग्गं वणिएहिं आहियं, धारती राईणिया इई । एवं परमा महत्वया,अक्खाया उ सराइभोइणो ॥३॥ -वणिभिर्देशान्तरादाहित-मानीतं ' अग्न्यं ' प्रधानं रत्नाभरणादिकं दौकितं राजानस्तत्कल्पा वा प्रधान- वणिज एव ( इह जगति ) धारयन्ति, कोऽर्थः १ [ यथा ] वणिजो देशान्तरात्सुबहुमूल्यं रत्नाभरणादि आनयन्ति, परं तेषां प्रधानरत्नानां राजान एव माजनं-राजान एव धारयन्ति, ईश्वरा वा विभ्रति, तथा आचारानीतानां पञ्चमहाव्रतानां रात्रि- भोजन[विरमण]पष्ठानां साधव एव भाजनं, नान्ये इति गाथार्थः ॥ ३॥ किञ्च- जे इह साताणुगा नरा, अज्झोववन्ना कामेहिं मुच्छिया । किवणेण समं पगभिया, नवि जाणंति समाहिमाहितं ॥ ४ ॥ व्याख्या-ये इहलोके मनुष्याः 'सातानुगाः सुखशीलाः गारवत्रयेऽध्युपपन्नाः-गृद्धास्तथा कामेषु शब्दादिषु मूच्छिताः 'कपणा' दीनाः वराका: इन्द्रियैः पराजिताः तत्समा' स्तद्वत्कामासेवने 'प्रगल्भिताः' धृष्टतां गताः, किमनेन स्तोकेन प्रमादेन संयमविराधना भविष्यतीत्येवं प्रमादवन्तः कर्तव्येषु समस्तमपि संयमं पटवन्मलिनीकुर्वन्ति, ईदृशाश्च ते वीतरागोक्तं समाधि धर्मध्यानादिकं न जानन्तीति गाथार्थः॥ ४ ॥ पुनरप्युपदेशान्तरमाह:- वाहणजहा व विच्छए, अबले होइ गवं पचोइए। सेअंतसो अप्पथामए, नाइवहइ अबले विसीयती ॥५

·-
सूयगडाक
सत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
२ वैताली.
याध्ययने
द्वितीद्देशके
नास्तिक-
प्रत्युत्तरम्
॥१२॥
'गन्तारो' यास्यन्ति, क ? पापकर्मकारिणां यो लोको नरकादिस्तत्र चिररात्रमवस्थास्यन्ति, यद्यपि चालतपश्चरणादिना तथा-
विधदेवत्वावाप्तिस्तथाप्यासुरी दिशं यान्ति, अपरप्रेष्याः किल्विपिका देवाधमा भवन्तीति गाथार्थः ॥९॥ किश्च-
ण य संखगमाहु जीवियं, तहवि य बालजणो पगब्भती। पच्चुप्पन्नण कारियं, के दटुं परलोगमागते ?॥
व्याख्या-'न च' नैव 'संस्कर्तुं' सन्धातुं शक्यते त्रुटितमायु-र्जीवितव्यं, एवमाहुः-सर्वज्ञाः । एवमायुपि सन्धातुम-
शक्ये 'नालो' मूर्यो जनः असदनुष्ठाने प्रगल्भते, अमदाचारे प्रवर्तमानो न लजते, स च बालो निर्विवेकतया पापकर्म कुर्वन्
'केनापि वारितः सन् धृष्टतया अलीकपाण्डित्याभिमानितया इदमुत्तरमाह-प्रत्युत्पनेन-वर्तमानकालभाविना सुखेन मे प्रयो-
जनं, एवं च सति इहलोक एव विद्यते, न परलोकः, का परलोकं दृष्ट्वा इहायातः ? परलोकं दृष्ट्वा कश्चिदायातो भवति
तदा तदुक्या ज्ञायते अस्त्येव परलोकः, तस्मान्न विद्यते परलोकः ॥ १० ॥ एवं नास्तिकेनोक्ते सति प्रत्युत्तरमाह-
अदक्खुव! दक्खुआहितं, (तं)सद्दहसु अदक्खुदंसणा!।
हंदि हु सुनिरुद्धदसणे, मोहणिजेण कडेण कम्मुणा ॥ ११ ॥
व्याख्या-अपश्यो-ऽन्धा, कार्याकार्यविवेकचक्षुर्विकलत्वादन्धस्तस्यामन्त्रण-हे अपश्यवत्-अन्धसदृश ! 'पश्येन'
सर्वज्ञेन 'आहित' कथितं आगमं 'श्रद्धस्व' प्रमाणीकुरु । 'अदक्खुदंसणा' अपश्यको-ऽसर्वज्ञस्तस्य दर्शनं अभ्युपगतमाश्रितं
येन तस्यामन्त्रणं अदक्खुदंसणा! त्वं श्रीवीतरागभापित श्रद्धस्व, इहलोकसुखमेव प्रार्थ्यते 'नास्ति परलोक' इति मा वद,
॥४२॥

·? . - यदि प्रत्युत्पन्नं विना अतीतानागतं न मन्यसे तर्हि पिपितामहादयोऽपि नाभूवन् , पुत्रपौत्रादिसन्ततेरपि व्यवच्छेदः, अतीतानागतयोरनाश्रयणात् इहलोकाश्रयणात प्रत्युत्पन्नमेव मन्यमानस्त्वं सर्वव्यवहारविलोपेन हन्त !! हतोऽसि, असर्वज्ञा- भ्युपगतदर्शनाश्रयणेन सर्वव्यवहारबाह्योऽसि, अतः असर्वज्ञानुयायिन् ! आत्मीयं कदाग्रहं परित्यज्य सवज्ञोक्ते मागे श्रद्धानं कुरु । किमिति स पुमान् सर्वज्ञोक्ते मार्गे श्रद्धानं न करोति ? तत्राह-'हंदि हु सुनिरुद्धदसणे' स प्राणी 'हंदी'ति खेदे, + मोहनीयेन कर्मणा मिथ्यादर्शनेन ज्ञानावरणीयादिकेन कर्मणा वा ' सुनिरुद्धदर्शनः ' स्थगितविवेकचक्षुः, तेन सर्वज्ञोक्तं मार्ग न श्रद्धत्ते, अतस्तन्मार्गश्रद्धानं प्रति प्रोत्साह्यत इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ पुनरप्युपदेशान्तरमाह- दुक्खी मोहे पुणो पुणो, निविंदेज सिलोगपूयणं । एवं सहितेऽहिपासते, आयतुलं पाणेहिं संजए॥१२॥ व्याख्या-'दुःखं ' असातवेदनीयं, तदस्यास्तीति दुःखी प्राणी पुनःपुनर्मोहे याति-सदसद्विवेकविकलो भवति, कोऽर्थः १ असातोदयाहुःखमनुभवनातः सन् मूढस्तत्तत्करोति येन पुनःपुनदुःखी संसारसागरमनन्तं कालं पर्यटति । तदेवम्भूतं मोहं परित्यज्य 'निर्विघेत ' जुगुप्सयेत्परिहरेत् आत्मश्लाघां स्तुतिरूपां तथा पूजनं वस्त्रादिलाभरूपं परिहरेत् । एवं परिवर्तमानः ४ सहितो-ज्ञानादियुक्तो वा ' संयतः ' प्रव्रजितो सुखार्थिभिरात्मतुला-मात्मतुल्यतां दु:खानियत्वं सुख- प्रियत्वरूपामधिकं पश्येत्-आत्मतुल्यान् सर्वानपि प्राणिनः पालयेदिति गाथार्थः ॥ १२ ॥ किञ्च- शन्दो वाक्यालङ्कारे, मोहनीयेन स्वकृतेन कर्मणा"। सह हितेन वर्तत इति सहितो" इति हर्ष । - + x

·-
एयगडाङ्ग
पत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
जया हेमंतमासम्मि, सीतं फुसइ सवायगं । तत्थ मंदा विसीयंति, रजहीणा व खत्तिया ॥४॥
व्याख्या-यदा हेमन्तमासे पौपादौ शीतं सहिमकणवातं 'स्पृशति' लगति, तस्मिन् असो शीते लगति सति, एके
मन्दा' गुरुकर्माणो विपीदन्ति, राज्यभ्रष्टाः क्षत्रिया इय-राजान इवेति गाथार्थः ॥ ४॥ अथोप्णपरीपहमाह-
पुट्ठो गिम्हाहितावेणं, विमणे सुपिवासिए । तत्थ मंदा विसीयांति, मच्छा अप्पोदए जहा ॥ ५॥
व्याख्या-'प्रीष्मे ' उष्णतौं 'अभितापेन ' आतपेन व्याप्तो विमनस्कस्तथा 'तृष्णया' उदन्यया पराभूतो 'मन्दो'.
ऽल्पसवः संयमानमुपयाति, यथा मत्स्यः अल्पोदके विपीदति-यथा मत्स्य पानीयविरहे जीवितं त्यजति, तथा साधुरपि
कोऽप्यल्पसच्या संयमं त्यक्त्वा दूरे भवतीति गाथार्थः ॥ ५॥ अथ याज्जापरीपदमाह-
सदा दत्तेसणादुक्खं, जायणा दुप्पणोल्लिया । कम्मत्ता दुभगा चेव, इच्चाहंसु पुढोजणा ॥ ६ ॥
व्याख्या-यतीना हि ' सदा' सर्वकालं दन्तशोधनाद्यपि परेण दचमेपणीयमुपभोक्तुं कल्पते, ततश्च क्षुधादिवेदना नां
यावजीवं परदत्तेपणादुःखं भवति, किं ? " लाघवं याच्मा" इति वचनात्तत्र यानापरीपहे कातराः विपीदन्ति । अथ
पश्चार्द्धन आक्रोशपरीपहं दर्शयति-'प्राकृतपुरुषा' अनार्या एवं भापन्ते-य एते यतयस्ते जल्लाविलदेहा लुचितशिरसा क्षुधा.
प्रस्ता अदत्तदानाः पूर्वकृतदुष्कर्मणा फलमनुभवन्ति, यदि वा 'आर्ताः' सर्वकर्मसु 'अशक्ता' सर्वथा अकिश्चित्करा,
अत एव जठरपूरणा[य] असमर्थाः सन्तो यतयो जाता, यत:-" स्वाध्यायध्यानकृच्छाणि, भिक्षाभ्रमण एव च।
३ परीपहा-
ध्ययने
प्रथमो.
देशके
परीपहे-
विपीदन-
त्वमल्प-
सवानाम्।
॥४६॥
.
-
॥४६॥

·- प्रायः पौरुषहीनानां, जीवनोपायकौशलम् ॥ १॥” इति वचनात् । तथा पुनरेते 'दुर्भगाः' पुत्रदारादिपरित्यक्ताः निर्गतिकाः सन्तः प्रव्रज्यां प्रतिपन्ना इति गाथार्थः ॥ ६ ॥ एते सद्दे अचायंता, गामेसु नगरेसु वा। तत्थ मंदा विसीयंति, संगामम्मिव भीरुणो ॥७॥ व्याख्या-एतान् आक्रोशरूपान् शब्दान् सोढुमशक्नुवन्तो प्रामेषु नगरेषु अरण्यादिषु वा व्यवस्थितार, एके यतयो 'मन्दा' अविवेकिनस्तुच्छप्रकृतयो 'विषीदन्ति ' विमनस्का जायन्ते, संयमाद्भश्यन्ति, यथा भीरवो भटाः सकामे शस्त्र- झलत्कारं सुभटकोलाहलाकर्णनेन समाकुलाः सन्तो भज्यन्ते, पौरुपं परित्यज्यायशश्च पुरस्कृत्य निर्दीकाः सनामात्पराङ्मुखा वलन्ति, एकमेके-केचन, न सर्वे, आक्रोशशब्दाकर्णनादल्पसचा विषीदन्तीति गाथार्थः ॥ ७ ॥ अप्पेगे खुधितं भिक्, सुणी दंसति लूसए। तत्थ मंदा विसीयंति, तेउपुट्ठा व पाणिणो ॥८॥ व्याख्या-कश्चिच्छादिल्पक:-प्रकृत्यैव क्रूरो भक्षकः क्षुधितं ' बुभुक्षितं भिक्षामटन्तं साधु दशति-अङ्गावयवान् विलुम्पति त्रोटयति । ' तत्र' तस्मिन् श्वादिभक्षणपरीपहे उदीणे सति भन्दा 'विषीदन्ति ' दैन्यं भजन्ते, यथा ' तेजसा अग्निना 'स्पृष्टाः दह्यमानाः प्राणिनो 'विषीदन्ति' गात्रं सङ्कोचयन्ति एवं साधुरपि क्रूरसवैरभिद्रुतः संयमाङ्गम- पयाति, यथाऽग्निना दह्यमानाः जन्तवो जीवितं त्यजन्तीति गाथार्थः ॥८॥ दुस्सहा ग्रामकण्टकाः पुनरपि तानधिकृत्याह- . . - -

·एयगडाङ्ग
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
॥४८॥
पीडया च पीडिताः संयमं त्यजन्तीति गाथार्थः ॥ १३ ॥ किन-
आयदंडसमायारा, मिच्छासंठियभावणा । हरिसप्पओसमावन्ना, केइ लूसंतिऽणारिया ॥ १४ ॥
व्याख्या-तथा केचन अनार्याः आत्मदण्डसमाचाराः, येनानुष्ठानेन मुधा आत्मा खण्ड्यते-धर्माद्भश्यते तेनानुष्ठानेन
संयुक्ताः सन्तो मिथ्यासंस्थितभावना:-मिथ्यात्वोपहतदृष्टयः, तथा ' हपंप्रद्वेपमापन्ना' रागद्वेपोपहता, ते एवम्भूताः सदा-
चारं साधु क्रीडया प्रद्वेपेण वा क्रूराः कदर्थयन्ति दण्डादिभिर्वाग्भिवेति गाथार्थः ।। १४ ॥ एतदेव दर्शयति-
अप्पेगे पलियंतसि, चारो चोरोत्ति सुवयं । बंधति भिक्खुयं बाला, कसायवयणेहि य ॥ १५ ॥
व्याख्या-अप्येके अनार्याः पूर्वगाथोक्तगुणयुक्ताः मिथ्यादृशः रागद्वेषवन्तः अनार्यदेशे विचरन्तं साधु चरोऽयं
चौरोऽयमिति बुद्ध्या 'सुव्रतं ' सदाचारमपि कदर्थयन्ति, चौरोऽयमिति कृत्वा वध्नन्ति 'पाला:' अज्ञानिनो विवेकविकलाः
'कपायवचनैः' कटुकवचनैनिभर्सयन्तीति गाथार्थः ॥ १५ ॥ तथा पुनः-
तत्थ दंडेण संवीते, मुट्ठिणा अदु फलेण वा । नातीणं सरती बाले, इत्थी वा कुद्धगामिणी ॥ १६ ॥
व्याख्या-तथा अनार्यदेशेषु विहरन् साधुः अनादण्डेन वा मुष्टिना वा 'संवीतः ' प्रहतोऽथवा फलेन ( मातु.
लिङ्गादिना ) खगादिना वा कदर्थितो भापितो वा अपरिणतो वाला ज्ञातीना स्वजनाना वा स्मरति, तद्यथा-यदि कचिन्म-
दीया स्वजनो भवति तदा नाहमेवं कदर्थनामवाप्नुयामिति, दृष्टान्तमाह-यथा स्त्री 'क्रुद्धा सती ' गृहमानुपेभ्यो रुष्टा सती
३ परीपहा-
ध्ययने
द्वितीयो-
देशके
दुरषिसह-
नीयत्वं
प्रतिपंथिक-
कर्कशव-
चनानाम् ।
॥४८॥

·. . रोषेण गृहानिर्गता सती निराश्रया मांसपेशीव सर्वस्पृहणीया सर्वतोऽभिगमनीया चौरादिभिरभिद्रुता सती सञ्जातपश्चात्तापा स्वगृहमानुपाणां स्मरति, एवं साधुरपि अनार्यः कदर्थितः ज्ञातीनां स्मरतीति गाथार्थः ॥ १६ ॥ उपसंहरनाह- एए भो ! कसिणा फासा, फरुसा दुरहियासया । हत्थी वा सरसंवीते, कीवा अवसा गया गिहं तिबेमि ॥ १७ ॥ व्याख्या-भो इति शिष्यामन्त्रणं, एते परीपहा पूर्वोक्ता अनार्यकताः ‘कृत्स्नाः' सम्पूर्णाः 'परुषाः ' कर्कशाः अल्पसत्त्वैर्दुःखेनाधिसह्यन्ते, ततश्च असहमानाः लजां त्यक्त्वा अश्लाघामङ्गीकृत्य पुनर्ग्रहवासमाश्रयन्ते, रणशिरसि शरजालैः संवीताः हस्तिन इव भङ्गमुपयान्ति 'क्लीवाः " असमर्था-अवशाः कर्मायत्ताः पुनर्गृहं गच्छन्तीति, ब्रवीमिति पूर्ववत् ॥ १७ ॥ इत्युपसर्गपरिज्ञायाः प्रथमोद्देशकः समाप्तः । अथ द्वितीयः समारभ्यते, तथाहि-उपसर्गा द्विधा, अनुकूलाः प्रतिकूलाच, तत्र प्रथमोद्देशके प्रतिकूलाः प्रतिपादिताः, अथ द्वितीये अनुकूलाः प्रतिपाद्यन्ते, तत्रेयमादिगाथा- आहिमे सुहुमा संगा, भिक्खूणं जे दुरुत्तरा । जत्थ एगे विसीयंति, न चयंति जवित्तए ॥ १॥ व्याख्या-अथ (१) अथानन्तरं एते सूक्ष्माः सझा अनुकूलाः, यथा प्रतिकूलाः शरीरव्यथाकारिणस्ते नादरा अभिधी- यन्ते, तथा इमे आन्तराश्वेतोविकारकारिणः 'सङ्गा मातापितादिसम्बन्धाः 'मिथूणां' साधूनामपि 'दुरुत्तरा' दुर्लया, प्रायो ·एयगडाङ्ग- पत्रं दीपिका- न्वितम् । गंतुं ताय ! पुणो गच्छे, ण तेणासमणो सिया। अकामगं परिकम्म, को ते वारेउ मरिहई ? ॥७॥ व्याख्या-हे तात ! गृहं गत्वा पुनरागच्छेः संयमाय, एकवारं गृहगमनेन अश्रमणो न भविष्यसि 'अकामक' गृहव्या. पारेच्छारहितं स्वमनोरुच्या अनुष्ठानं कुर्वन्तं कस्ते वारयिता ? थदिवा अकामगं-वृद्धावस्थायां मदनेच्छारहितं पुनः संयमाय गच्छन्तं कस्त्वां निवारयितुं' निषेधयितुमर्हति ? को वारयिष्यतीति गाथार्थः ॥ ७ ॥ अन्यच्च जं किं चि अणगं तात !, तं पि सवं समीकतं । हिरण्णं ववहाराई, तं पि दाहामु ते वयं ॥ ८॥ व्याख्या-'तात' पुत्र ! यत्किमपि त्वदीयं ['अणगं'ति] 'ऋणं' देयद्रव्यमासीत्तत्सर्वमस्मामिः सम्यगविभज्य समीकृतं, यदि वा 'समीकृत' सुदेयत्वेन व्यवस्थापित, पुनर्यत्किश्चिद् हिरण्यं व्यवहारादाघुपयुज्यते तत्सर्वं वयं दास्यामो, निर्द्धनोऽह- मिति मा कृथा भयमिति गाथार्थः ॥ ८॥ उपसंहारार्थमाह- इच्चेव णं सुसेहति, कालणीयं समुट्ठिया । विबद्धो नायसंगेहि, ततोऽगारं पहावई ॥९॥ व्याख्या-इत्येवं पूर्वोक्तया नीत्या मातापित्रादयः करुणामुत्पादयन्तः स्वयं वा दैन्यमुपस्थितास्वं प्रबजितं-'मुसेहंति'त्ति सुष्टु शिक्षयन्ति-व्युद्ग्राहयन्ति, स चापरिणतधर्माऽल्पसत्यो ज्ञातिसङ्गैर्विवद्धो-मातृपितृपुत्रकलत्रादिमोहितः प्रवज्यां परि- त्यज्य 'अगारं'गृहं प्रति धावतीति गाथार्थः ॥९॥ किश्चान्यत्- जहा रुक्खं वणे जायं, मालुया पडिबंधई । एवं णं पडिबंधंति, णातयो असमाहिणा ॥ १० ॥ ३ उपसर्ग- परिज्ञा- ऽध्ययने द्वितीयो- देशके- ऽनुकलो- पसर्गाः। ॥५०॥ - ॥५०॥ S ·. व्याख्या-[यथा] अटव्यां जातं वृक्षं 'मालुया'वल्ली 'प्रतिबध्नाति' वेष्टयति, तथा 'ज्ञातयः स्वजनास्तं यति असमा- धिना प्रतिवघ्नन्ति, ते ज्ञातयस्तथा तथा कुर्वन्ति यथा यथा साधोरसमाधिरुत्पद्यत + इति गाथार्थः ॥१०॥ विबद्धो नातिसंगेहि, हत्थी वा वि नवग्गहे । पिट्ठतो परिसप्पंति, सूयगोव्व अदूरए ॥ ११ ॥ व्याख्या-'विवद्धो बद्धः-परवशीकृतः [ज्ञातिसङ्गै-र्मातापित्रादिसम्बन्धैः] 'ज्ञातयः सगीनाः सर्वमनुकूलमनुतिष्ठन्तस्तथा धृतिमुत्यादयन्ति यथा हस्ती नवीनधृतो धृत्युत्पादनार्थमिक्षुशकलैरुपचर्यते, एवमसावपि साधुः सर्वानुकूलैरुपायरुपचर्यते । दृष्टान्तान्तरमाह-यथा नवप्रसूता गौनिजवत्सकस्य स्नेहबद्धा 'अदूरगा' समीपवर्तिनी सती पृष्टत एव 'परिसर्पति' गच्छति, तथा ते स्वजनास्तमुत्प्रव्रजितं पुनर्जातमिव [ मन्यमानाः ] पृष्टतोऽनुसर्पन्तीति गाथार्थः ॥ ११ ॥ सङ्गदोपदर्शनायाह- एते संगा मणूसाणं, पाताला व अतारिमा। कीवा जत्थ य किस्संति, नायसंगहि मुच्छिया ॥१२॥ व्याख्या-एते पूर्वोक्ताः 'सङ्गाः' स्वजनसम्बन्धाः कर्मवन्धहेतवः, मनुष्याणां 'पाताला इव' समुद्रा इव 'अतारिमा' दुस्तराः, अल्पसत्वैर्दुःखेनातिलङ्घयन्ते, येषु सङ्गेषु 'क्लीवाः' कातराः क्लेशमनुभवन्ति-संसारे दुःखभागिनो भवन्ति, ज्ञातिस मूञ्छिता:-गृद्धाः सन्तो न चिन्तयन्त्यात्मानं संसारान्तर्वार्तनमिति गाथार्थः ॥ १२ ॥ अपि च- तं च भिक्खू परिन्नाय, सवे संगा महासवा । जीवियं नावकंखिज्जा, सोच्चा धम्ममणुत्तरं ॥१३॥ यदुक्तं-अमित्तो मित्तवेसेण, कंठे घेत्तूण रोयह । मा मित्ता! सोग्गई जाह, दोवि गच्छाम दुग्गई ॥१॥” इति हर्ष० + ·३ उपसर्ग परिज्ञा- . एयगडामा वत्रं दीपिका- वितम् । - . ॥५२॥ त्वया संयममनुष्ठितं साम्प्रतं गृहवासे नसतो नानाविधैपियोपकरणैर्मोगान् भुक्तवतस्तव न किमपि दूपणं, एव साधु भोगैनिमन्त्रयन्ति-भोगधुद्धिं कारयन्ति, यथा 'नीवारेण ' नीहि विशेषकणदानेन शूकर कूटके + प्रवेशयन्ति, एवं साधुमपि प्रलोभयन्तीति गाथार्थः ॥ १९ ॥ अथोपसंहारार्थमाह- चोइया भिक्खुचरियाए, अचयंता जवेत्तए । तत्थ मंदा विसीयंति, उजाणंसि व दुब्बला ॥ २०॥ व्याख्या-'भिक्षुचर्या ' दशविधचक्रवालसामाचारी, तया सीदन्ता-तत्करण प्रति पौन:पुन्येन प्रेर्यन्ते, ततः प्रेरिताः सन्तस्तत्प्रेरणां दीयमानां शिक्षा अशक्नुवन्तः कर्नु, संयमानुष्ठानेन आत्मानं यापयितुमसमर्थाः सन्तस्तत्र संपमे ' मन्दा: जडा 'विषीदन्ति ' शीतलविहारिणो भवन्ति, संयमं त्यजन्तीत्यर्थः। दृष्टान्तमाह-'उजाणंसिति उद्यानशिरसि-महा- विषमे पथि शकटमारे योनिता दुर्वला 'उक्षाणो' धृषभाः ग्रीवामधाकृत्वा नीचैः पतित्वा विष्ठन्ति, नोत्सहन्ते तं शकटभार- मुद्वोढुं, तथा साधवोऽपि पञ्चमहावतभारभग्ना एके कण्डरीकादिवत्संयमधुरमुत्सृज्य दूरे भवन्तीति गाथार्थः ॥२०॥ किञ्च- अचयंता व लूहेणं, उवहाणेण तजिया। तत्थ मंदा विसीयंति, उज्जाणास जरग्गवा ॥ २१ ॥ व्याख्या-रुक्षेण ' संयमेन आत्मानं निर्वाहयितुमशक्नुवन्तः, तथा ' उपधानेन ' वासाम्यन्तरभेदमिन्नेन तपसा 'वर्जिताः 'पाधिवाः परीपहैश्च जिता एके अल्पसवा संयमे विपीदन्ति । 'उद्यानशिरसि' उदृतमस्तके x दुर्वलो गौरिख, +पिअरे। अतिविषमाध्वनि । ऽनुकुलो- पसर्गाः। - ·. महाविषमे पथि यूनोऽपि अवसीदनं सम्भाव्यते, किम्पुनर्जरद्गबस्य ! तथाऽऽवतैरुपसर्गितानां मन्दानां साधूनामवसीदनं युक्तमेवेति गाथार्थः ॥ २१॥ एवं निमंतणं लधुं,मुच्छिया गिद्ध इत्थिसु। अज्झोववन्ना कामेहि, चोइजंता गया गिहंति।२२। तिबमि. व्याख्या-एवं पूर्वोक्तप्रकारेण कामभोगेषु निमन्त्रिताः मूछिताः धनकनकादिषु तथा स्त्रीषु गृद्धाः दत्तावधाना रमणीरागमोहिताः कामेषु अध्युपपन्नाः कामगतचित्ताः संयमेऽवसीदन्तोऽपरेणोद्युक्तविहारिणा 'शिक्षिताः' संयम प्रति- प्रोत्साह्यमाना अपि केऽपि गुरुकर्माणः संयम परित्यज्य अल्पसच्चा गृहं गताः-गृहस्थीभूताः, इतिः परिसमाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववत् , इति गाथार्थः ॥ २२ ॥ इत्युपसर्गपरिज्ञायां द्वितीयोद्देशकटीका समाप्ता । अथ तृतीयोद्देशकः प्रारभ्यते- जहा संगामकालम्मि, पिट्ठतो भीरु पेहति। वलयं गहणं नूमं, को जाणई ? पराजयं ॥ १ ॥ व्याख्या-मन्दमतयो हि दृष्टान्तं विना न बुद्धयन्ते तेन पूर्व दृष्टान्तः प्रतिपाद्यते, यथा कश्चिद्भीरुयुद्धे समुपस्थिते पूर्वमेव परित्राणाय दुर्गादिकं विषमस्थानमवलोकयति, तदेवाह-' वलयं ' वलयाकारेण उदकवेष्टितं तथा 'गहनं ' धवादि- कण्टकिवृक्षैः परिच्छन्नं ' णूमं 'ति प्रच्छन्नं गिरिगुहादिकं नाशाय आत्मनो त्राणभूतं तथाविधं किञ्चित्स्थानं गयेषयति,

·एयगडान
सत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
३ उपसग
परिज्ञा-
ऽध्ययने
तृतीयो-
देशके
कुतीर्थिक
परिमा-
॥५४॥
व्याख्या-ये महासरवाः पुरुषाः 'माता' लोके प्रसिद्धि प्राप्ताः सर्वेषां सूराणां 'अग्रेसरा' प्रघाना अमानिरुदं वहन्तः
सकामे प्रविशन्तो न परापमुखमवलोकन्ते, न नाशयोग्यं स्थानमन्वेपयन्ति, केवलमेवं चिन्तयन्ति-मरणादधिकं किम्भ-
विष्यति ? परं भने यशोजीवितमेव याति, अतो मरणेऽपि य(श एव )शोऽपि (१) रक्ष्याम इति चिन्तयन्तीति गाथार्थः ॥६॥
एवं समुट्ठिए भिक्खू , वोसिज्जाऽगारवंधणं। आरंभं तिरियं कटु, अत्तत्ताए परिवए ॥ ७ ॥
व्याख्या-एवं महासुरपुरुषदृष्टान्तेन साधुरपि संयमे सावधानः संयमयशोरक्षणायोधत अगारवन्धनं त्यक्त्वा
म्मं ' सावद्यानुष्ठानं तिर्पकृत्वा विहायेत्यर्थः, एतावता सर्व गृहपाशबन्धनादि व्युत्सृज्य 'आत्मा' मोक्षस्तदर्थाय ४ यतेत,
मोक्षाय सावधानो भवेदिति गाथार्थः ॥ ७ ॥
अध्यात्मविपीदनाधिकारो गतः, अथ परवादिवचनं द्वितीयमर्थाधिकारमधिकृत्याह
तमेगे परिभासंति, भिक्खुयं साहुजीविणं । जे एवं परिभासांत, अंतए ते समाहिए ॥ ८ ॥
व्याख्या-एके असाघवोऽन्यतीथिकास्तं मिर्धा साधुजीविनं-साचारे प्रवर्त्तमानं परिमापन्ते-साधुनिन्दा कुर्वन्तीत्यर्थः ।
ये च गोशालकमतीया दिगम्बरा वा एवंविधस्य साधोनिन्दा कुर्वन्ति ते 'समाधेः ' सम्यगनुष्ठानात् मोक्षारे ज्ञेया इति
गाथार्थः ॥ ८॥ अथ यत्ते परिमापन्ते तदाह-
x “ आत्मत्वाय-शेपकर्मरहितत्वाय " इति हर्ष० ।
आर-
पणम् ।
॥५४॥

·.
.
संबद्धसमकप्पा हु, अन्नमन्नेसु मुच्छिता । पिंडपातं गिलाणस्स, जं सारेह दलाह य ॥ ९ ॥
व्याख्या-ते परतीथिका एवं भाषन्ते, भो भिक्षवः ! यूयं ' सम्बद्धाः ' गृहिणस्तत्समकल्पा:-गृहस्थसदृशा इत्यर्थः ।
कथं ? यथा गृहिणः परस्परमुपकारे वर्चन्ते, यथा माता युनं पालयति तथा पुत्रोऽपि मातरमिति अन्योऽन्यं मूञ्छिता पर-
स्परं परोपकारनिरतास्तथा भवन्तोऽपि गुरुशिष्याग्रुपकारिणो गृहिवत् , यथा गृहिणः परस्परमुपकारिणो दानादिना, तथा
यूयमपीति भावः । तदेव दर्शयति-पिण्डपातं ग्लानस्य 'सारेह ' ति गवेषय, यथा-ग्लानोपकाराय आहारमानीय ददध्वं,
एवं परस्परं, गुसेच वैयावृत्यं कुरुध्वं, एवं भवन्तो गृहस्थसमकल्पा इति गाथार्थः ॥९॥
अथैतद्भापिणां दोपदर्शनायाह-
एवं तुब्भे सरागत्था, अन्नमन्नमणुवसा । नट्ठसप्पहसब्भावा, संसारस्स अपारगा ॥ १० ॥
व्याख्या-एवं परस्परोपकारेण गृहस्था इव सरागस्था:-सरागिणः, तथा अन्योन्यं वशमुपागताः' परस्परायत्ता:-
मिथोऽधीनाः, यतयो हि न कस्याप्पधिना, निस्सगातया स्वाधीना एव भवन्ति, अयं तु गृहिणामाचारो यत्परस्पराधीनत्वं,
अत एव नष्टसत्पथसद्भावा यूयं सन्मार्गानभिज्ञाः, अतो न संसारपारगामिन इति मायार्थः ॥१०॥
अयं पूर्वपक्षा, अस्य षणायाह-
अह ते परिभासेज्जा, भिक्खू मोक्खविसारए । एवं तुंब्भे पभासंता, दुप्पक्खं चेव खेबह ॥ ११ ॥

·पगडा
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
-
ऽऽनीत तु कल्पते, साधोरमावे गृहिणाप्यानीय देयं ग्लानाय, कारणे न दोपix, साधुसद्भावे दोप एवेति गाथार्थः ॥ १५ ॥
धम्मपन्नवणा एसा, सारंभाण विसोहिया । णउ एयाहिं दिट्ठीहि, पुवमासि पगप्पियं ॥ १६ ॥
व्याख्या-या एपा धर्मदेशना भवदीया यतीनां दानादिना गृहिणा उपकर्त्तव्यं, इत्येपा देशना ' सारम्भाणां ' गृह-
स्थाना विशोधिका, गृहिणा दान देयं " गृही दानेन शुद्ध्यति" इति वचनात् । परन्तु यतिना दानं न देयं, यते-
नाधिकारो नास्ति, पतयः स्वकीयानुष्ठानेन शुद्धयन्ति, इत्येषा [या] भवदीया धर्मदेशना सा न भवदीयतीर्थकरेण प्ररूपिता,
न भवतीर्थकरेण प्ररूपितमिदं, यद्गृहस्धेनैव ग्लानावस्थायां यतेपकर्तव्यं, न तु यतिभिः परस्परमित्येवं सर्वहः पूर्व-मादौ
प्ररूपितमासीदित्येषा भवद्देशना मिथ्या, यतो न सर्वज्ञा ईदृशमर्थ प्ररूपयन्ति, यथा भवन्त ईदृग्धर्मदेशनया प्ररूपयन्ति न
तथा सर्व प्ररूपितमिति गाथार्थः ॥ १६ ॥
सव्वाहि अणुजुत्तीहि, अचयंता जवित्तए । ततो वायं णिराकिच्चा, ते भुजोवि पगविभया ॥ १७ ॥
व्याख्या-ते सर्वेऽपि गोशालकंमतीया पोटिकाथ सर्वामिरप्यनुयुक्तिभिः स्वपक्षं यापयितुं-आत्मानं स्वपक्षे स्थापयितुं
'अचयंता' अशक्नुवन्तः, ततो वादं निराकृत्य भूयोऽपि प्रगल्मिता सन्तो धृष्टत्वं कुर्वन्ति, वादपरित्यागेऽपि धृष्टाः सन्त
एवं भापन्ते-अस्माक परम्परैव प्रमाणं, यदस्माकं गुरुपरम्परागतं तदेव श्रेयः प्रमाणं " पुरोणं [ शास्त्रं ] मानवो धर्मः,
कारणे सति भावफेणानीमाहारादिलानयतेः फल्पते । इत्यक्षरघटना ।
३ उपसर्ग-
परिज्ञा-
अध्ययने
दतीयो-
देशक
रागद्वेपामि
भूतत्वं
तीर्थान्तरी-
याणाम् ।
॥५६॥

·साङ्गो वेदैश्चिकित्सितम् । आज्ञासिद्धानि चत्वारि, न हन्तव्यानि हेतुभिः॥१॥" अत्र धर्मविधौ युक्तयो न विस्तार्यन्ते, युक्तिमिः किं प्रयोजन ? इति गाथार्थः ॥ १७ ॥ अपि च- रागद्दोसाभिभूतप्पा, मिच्छत्तेण अभिद्दता । आउसे सरणं जति, टंकणा इव पव्वयं ॥ १८ ॥ व्याख्या-तेऽन्यतीर्थिकाः रागद्वेषाभिभूता मिथ्यात्वेन अभिद्रुता:-साक्तिभिर्वादं कर्तुं असमर्थाः आक्रोशवचनानि बुवते तथा दण्डयष्ट्यादिभिश्च मन्ति, यदा युक्तिभिरुत्तरं दातुमसमर्थास्तदा आक्रोशान् दण्डयष्टयादिभिष हननव्यापार शरणतया श्रयन्ते, यष्टिमुष्टिप्रहारं कुर्वन्तीत्यर्थः। यथा 'टणा' म्लेच्छाः शस्त्रादिभियुद्ध कर्तुमसमर्थास्तदा पर्वतं शरणं कुर्वन्ति तथा तेऽपि दण्डयष्टयादिना हननव्यापारं शरणतया मन्यन्त इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ बहुगुणप्पगप्पाइं, कुज्जा अत्तसमाहिए। जेणऽन्ने णो विरुज्झेज्जा, तेण तं तं समायरे ॥ १९ ॥ व्याख्या-बहवो गुणाः स्वपक्षसिद्धि-परदोषोद्भावनादयो माध्यस्थ्यादयो वा प्रकल्पन्ते-प्रादुर्भवन्ति आत्मनि येषु अनुष्ठानेषु तानि बहुगुणप्रकल्पान्याश्रयन्ते साधवः । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनादीनि माध्यस्थ्यवचनप्रकाराणि [वा ] भाषन्ते तेषां बोधार्थ, न पुनर्वाकलहादिकं कुर्वते आत्मसमाधये, यथा स्त्रपरयोश्चित्तसमाधिः स्यात्तथा वक्तव्यं, न परदुःखो- त्पादकं वचो भाषणीयं साधुभिः, युक्त्यैव बोधयन्तीति भावः, न च ते आक्रोशपरानप्यात्मनाऽऽक्रोष्टव्या:, एवं च चिन्तये- चद्यथा-" आकोसहणणमारण-धम्मभंसाण घालसुलभाणं । लाभं मन्नइ धीरो, जहुत्तराणं अभावम्मि

·एयगडाम-
एवं
दीपिका-
न्वितम् ।
आसिले देविले चेव, दीवायणमहारिसी। पारासरे दगं भोचा, बीयाणि हरियाणि य ॥३॥
व्याख्या-एते सर्वेऽपि ऋषयः उदकेन बीजकाय-हरितकायपरिभोगादेव सिद्धि प्राप्ता इति गाथार्थः ॥३॥
एते पुवमहापुरिसा, आहिता इह संमया । भोच्चा बीओदगं सिद्धा, इति मेयमणुस्सुयं ॥ ४ ॥
व्याख्या-एते पूर्वोक्ता महापुरुषाः बीजसचित्तोदकपरिभोगासिद्धि प्राप्ताः, एव कुतीथिका अथवा सुखशीला स्वयूथ्याः
पार्श्वस्थादयो भाषन्ते-यथाऽस्माभिर्भारतपुराणादौ श्रुतं तथा वयमप्येवमेव सिद्धि साधयिष्यामः इति गाथार्थः ।। ४ ।।
तत्थ मंदा विसीयंति, वाहच्छिन्ना व गद्दभा। पिट्ठतो परिसप्पंति, पिट्ठसप्पी व संभमे ॥ ५॥
व्याख्या-ईदृशं कुश्रुत्युपदेशं श्रुत्वा मन्दा 'विपीदन्ति ' संयमे भग्नचित्ता जायन्ते, न पुनरेवं विदन्ति-पदीजोद-
कसचित्तपरिभोगात् सिद्धिर्न जायते, सिद्धिस्तु जातिस्मरणादिना सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रावाप्या च जायते, मरुदेवा-
स्वामिनी-भरत-पृथ्वीचन्द्रगुणचन्द्र-वल्कलचीरिप्रभृतीनामिव, नहि शीतोदक-वीजाद्युपभोगेन जीवोपमर्दप्रायेणानुष्ठानेन
कर्मक्षयो जायते । विषीदने दृष्टान्तमाह-वाहो' भारस्तेन 'छिन्ना ' स्त्रुटिता रासभा इव, यथा रासमा अर्द्धपथ एव
भारमुत्सृज्य निपतन्ति, तथा तेऽपि संयमभारं विहाय शीतलविहारिणो भवन्ति । पुनर्दृष्टान्तान्तरमाह-यथा भग्नगतयो
मनुष्या अग्न्यादिसम्भ्रमे व्याकुलाः नश्यतां मानवानां पृष्ठपरिसर्पिणो भवन्ति, नाग्रगामिनः स्युः, अपितु अभ्यादिसम्भ्रमे
विनश्यन्ति, एवं तेऽपि संयमे शिथिलाः सन्तो मोक्षं प्रति प्रवृत्ता अपि न मोक्षगतयो भवन्ति, अनन्तमपि कालं संसारे
३ उपसग-
परिक्षा.
अध्ययने
चतुर्थो-
देशके
स्खलितस्य
प्रज्ञापना।
५८॥
॥५८॥

·१ यतः कारणा- पर्यटन्तीति गाथार्थः ॥ ५॥ अथ मतान्तरमाह- इहमेगे उ भासंति, सातं सातेण विज्जती। जे तत्थ आरियं मग्गं, परमं च समाहियं ॥ ६ ॥ व्याख्या-इह एके शाक्यादयः स्वयूथ्या बा लोचादिना पीडिता एवं भाषन्ते, किं तदित्याह-' सातं ' सुखं साते नैव स्यात् , एतावता को भावः १ सुखेनैव सुखावाप्तिर्जायते, यत उक्तं-" सर्वाणि सत्वानि सुखे रतानि, सर्वाणि दुःखाच समुद्विजन्ते । तस्मात्सुखार्थी सुखमेव दद्यात्, सुखप्रदाता लभते सुखानि ॥ १ ॥ नुरूपं कार्यमुत्पद्यते, यथा शालिवीजाच्छाल्याङ्करो, न यवाहरः, तथा सुखासुखं दुःखादुःखं, न च लोचादिकष्टान्मुक्तिरिति, एवं ये स्वयूथ्याः शाक्यादयो वा भाषन्ते ते आर्यमार्ग सर्वज्ञभाषित परिहरन्ति, तथा परमं च समाधि ज्ञानदर्शनचारित्रा- त्मकं ये त्यजन्ति ते अज्ञा-मूढमतयो भवोदधौ पर्यटन्तीति गाथार्थः ॥ ६॥ मा एयमवमन्नंता, अप्पेणं लुपहा बहुं । एतस्स अमोक्खाए, अओहारिव झूरह ॥ ७ ॥ व्याख्या-एनमार्यमार्ग सर्वज्ञभाषितं ' सुखं सुखेनैव जायत' इति भाषमाणा मोहमोहिताः भो तीथिकाः! यूयं 'अव- मन्यमानाः ' सर्वज्ञभाषित मार्ग परिहरन्तः अल्पेन सांसारिकसुखेन बहुं परमार्थसुखं मोक्षाख्यं मा लुम्पथ-मा विध्वंसथ, एवंविधस्यासत्पक्षस्य ' अमोक्षे ' अपरित्यागे अयोवाहकपुरुषवन्झूरयिष्यथ, यथा लोहवाहकः अपान्तराले रूप्यसुवर्णरत्नादि- लामेऽपि दूरमानीतमिति कृत्वा लोहं नोज्झितवान् , पश्चात्स्वस्थान प्राप्त अल्पलामे आत्मानं पश्चात्तापेन दह्यमानो निनन्द

·'यगडान
पत्रं
दीपिका-
वितस् ।
मूर्छिता भवति, सर्वासु तियरजातिपु गरिकाया अपत्यस्नेहो महान् भवति, यथा फिल सर्वपशूनामपत्यानि निरुदके कूपे
अपत्यस्नेहपरीक्षार्थ क्षिप्यन्ते, तत्र चापरा मातः स्वकीयस्तनन्धयशन्दाकर्णनेऽपि कूपतटस्था रुदन्त्यस्तिष्ठन्ति, उरभ्री त्वप-
त्यस्नेहेनान्धा अपायमनपेक्ष्य तत्रैवात्मानं क्षिप्तवतीत्यतोऽपरपशुभ्यः स्वापत्ये मच्छिता भवति, तथा तेऽपि पार्श्वस्थादयो
विषयेषु मूञ्छिता इति गाधार्थः ।। १३ ।।
अथ तेषां दोपं दर्शयति-
अणागयमपस्संता, पच्चुप्पन्नगवेसगा। ते पच्छा परितप्पंती, खीणे आउम्मि जोवणे ॥ १४ ॥
व्याख्या-कामगोगेभ्यो ये न निवृतास्ते आगामिनि काले नरकादिपु महदुःखमपश्यन्तस्तथा ' प्रत्युत्पन्न वर्ग-
मानमेव वैपयिकं सुखाभासं गवेषयन्तो नानाविधैरुपाय गान् प्रार्थयन्त पथाद् गते यौवने क्षीणे च स्वायुपि परितप्यन्ते-
पश्चाचापं विदधति, यता-" कीरंति जाइजुव्वण-मएण अवियारिऊण कलाई। वयपरिणामे सरियाई, ताई
हियए खुश्कंति ॥१॥" किञ्च-" हतं मुष्टिभिराकाशं, तुपाणां खण्डनं कृतम् । यन्मया प्राप्य मानुष्यं,
सदर्थे नादरः कृतः ॥२॥" [इति गाथार्थः ॥ १४ ॥] ये तु द्राक्षामिव चालत्वेऽपि मधुरा विवेकिनस्तपश्चरणादि
कुर्वन्ति न ते पक्षाच्छोचन्तीति दर्शयति-
जहिं काले परिकत, न पच्छा परितप्पए । ते धीरा बंधणुम्मुक्का, नावकंखंति जीवियं ॥१५॥
३ उपसर्ग-
परिज्ञा-
ऽध्ययने
चतुर्थों
देशक
स्खलितस्य
प्रज्ञापना।
॥६०.॥
॥६॥

·. - व्याख्या-यैर्विवेकिभिः ‘काले ' धर्मार्जनावसरे 'पराक्रान्तं ' धर्मोद्यमो विहितस्ते 'पश्चात् ' मरणकाले न परित- प्यन्ते-न शोचन्ते, ये च बाल्यात्प्रभृति विषयेभ्यो निवृत्तास्ते धीरा 'वन्धनेन' स्नेहरागेण मुक्ता असंयमजीवितं नाऽव- कांक्षन्ति, अथवा जीविते मरणे वा निस्पृहाः संयमोघममतयो भवन्तीति गाथार्थः ॥ १५ ॥ अन्यच्च- जहा नई वेयरणी, दुत्तरा इह संमता । एवं लोगसि नारिओ, दुत्तरा अमईमया ॥ १६ ॥ व्याख्या-यथा सर्वनदीभ्यो वैतरणी दुस्तरा 'सम्मता' सर्वजगत्प्रसिद्धा चैषा वार्ता, तथा लोके नारी निर्विवेकिमिः पुरुषैः दुस्तरा-दुर्लङ्घनीया ज्ञातव्येति गाथार्थः ॥ १६ ॥ जेहिं नारीण संजोगा, पूयणा पिटुतो कता । सबमेयं निराकिच्चा, ते ठिया सुसमाहिए ॥१७॥ -यैर्महासावारीणां संयोगाः परित्यक्ताः, तथा तत्सङ्गार्थमात्मनः पूजना-वस्त्रालङ्कारमाल्यादिभिर्विभूषा 'पृष्ठतः कृता' परित्यक्ता ' सर्वमेतत् ' स्त्रीसङ्गविभूषादिकं क्षुत्पिपासाद्यनुकूलप्रतिकूलोपसर्गादिकं च निराकृत्य, महापुरुषसेवितं पन्थानमाद्रिताः, सुसमाधिना-स्वस्थचित्तवृत्तिरूपेण व्यवस्थिता ज्ञेया इति गाथार्थः ॥ १७ ॥ परीपहजयस्य फलमाह- एए ओघं तरिस्संति, समुदं ववहारिणो । जत्थ पाणा विसन्नासि, किञ्चति सयकम्मुणा ॥ १८ ॥ व्याख्या-एते अनन्तरोक्तपरीषहोपसगंजेवारः 'ओघं ' संसारं दुस्तरमपि तरिष्यन्ति, यथा व्यवहारिणो यानपा- त्रेण समुद्रं तरन्ति, 'यत्र' भावौधे-संसारसागरे प्राणिनः स्त्रीविषयसङ्गाद्विषण्णाः सन्तः ‘कृत्यन्ते । छिद्यन्ते स्वकतेन , , व्याख्या- . ११

·यगडाक-
पत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
४ स्त्री-
परिज्ञा-
अध्ययने
प्रथमो-
द्देशके
मात्रादि-
मिरप्येका-
न्तवास-
वर्जनम् ।
॥६२॥
अथ स्त्रीपरिज्ञाख्यं चतुर्थमारभ्यते ।।
प्राक्तने अध्ययने अनुकूलाः प्रतिकूला उपसर्गाः प्रतिपादितास्तेष्वपि स्त्रीपरीपहो दुर्जयः, अतस्तक्षयार्थमिदं स्त्री-
परीपहाध्ययनं प्रारभ्यते । तत्रेयमादिगाथा ॥
जे मायरं च पियरं च, विप्पजहाय पुवसंजोगं। एगे सहित चरिस्सामि, आरतमेहुणो विवित्तेसी ॥१॥
व्याख्या-यो भिक्षुर्मातापित्रादीनां पूर्वसंयोग श्वशुरादीनां च पश्चात् संयोगं त्यक्त्वा, ज्ञानदर्शनचारित्र सहितः संयम
पालयिष्ये, एवं कृतप्रतिज्ञः चरिष्यामि, कथम्भूतो भिक्षुः-'आरतमैथुनो' विरतमैथुनः 'विवत्तेसी' स्त्रीपशुपण्डकरहितो-
पाश्रयं गवेपयन् विचरतीति गाथार्थः ॥१॥
एवंविधस्यापि साघोरविवेकिस्त्रीजनाबद्भवति, तदाह ।
सुहुमेणं तं परकम्म, छन्नपएण इथिओ मंदा।
उवायं पि ताउ जाणंसु, जहा लिस्संति भिक्खुणो एगे ॥ २ ॥
व्याख्या-'तं ' महापुरुपं साधु ' सूक्ष्मेण ' अपरकार्यमिषण ' छन्नपदेन' छद्मना-कपटजालेन 'पराक्रम्य ' तत्स-
मीपमागत्य, त्रियो नानाविधकपटशतपूरिताः साधुसमीपमागत्य संयमाचंसयन्ति । ' मन्दा' मायाविन्यः उपायमपि
जानन्ति येनोपायेन साधुः संयमाद्भश्यति । एवंविधाः स्त्रियः हावभावविव्योकवत्य उपसाधुमागत्य उपविशन्ति, तथा
-
-
॥६२॥

·. भाषन्ते मायाप्रधाना विलासवचनानि, यथा मागधिकावचनैः कूलवालकवत्साधुः संयमाद्भशमुपयातीति गाथार्थः ॥ २ ॥ अथ तानेव सूक्ष्मविप्रतारणोपायान् दर्शयितुमाह- पासे भिसं णिसीयंति, अभिक्खणं पोसवत्थं परिहिंति । कार्य अहे वि दंसंति, बाहुमुवत्तु कक्खमणुवजे ॥३॥ व्याख्या-विश्रम्भमुत्पादनार्थ पार्श्व समागत्य निषीदन्ति । साधुप्रतारणार्थ + परिधानं शिथिलीकृत्य पुनर्निबध्नन्ति । तथा अधःकायमूर्धादिकमनङ्गोद्दीपनाय दर्शयन्ति-प्रकटयन्ति । तथा 'बाहुमुद्धृत्य' कक्षामादर्य अनुकूलं साध्वभिमुखं व्रजेदिति गाथार्थः ।। ३॥ सयणासणेहिं जोग्गेहि, इत्थीओ एगया निमंतति। एताणि चेव से जाणे, पासाणिविरूवरूवाणि ॥४॥ व्याख्या-काचित् स्त्री शयनासनैः एकदा सस्नेहवचनैनिमन्त्रयति, तदा स साधुः तानि शयनासनानि ‘विरूपरूपं नानाप्रकारं 'पाशं' बन्धनस्थानं जानाति, यद्यत्र एतद्वचनैरुपविष्टस्तदा पाशे पतित एवेति चिन्तयतीति गाथार्थः ॥ ४ ॥ नो तासु चक्संधिज्जा,नो विय साहसं समभिजाणे।णोसहियंपिविहरेजा,एवमप्पा सुरक्खिओहोजा॥ व्याख्या-साधुनों तासु स्त्रीषु चक्षुः सन्धयेत्-न तासु सम्मुखं विलोकयेत्-न तदृष्टौ दृष्टिं निवेशयेत् न च साहसम- + ' अभीक्ष्णं' अनवरत 'पोषवलं ।

·प्रयगडाक पत्र दीपिका वितम् । ॥६४ ॥ तम्हा उवजए इत्थी, विसलित्तं व कंटगं नचा।ओए कुलाणि वसवत्ती, आघाति ण से वि निग्गंथे॥११॥ ४ स्त्री- व्याख्या-यस्माद्विपाककटुकाः स्त्रियस्तस्माचा विपलिप्तकण्टकवद्रतस्त्यजेत् । यथा विपकण्टको भन्मः समनथं जनयति परिज्ञा- तथा स्त्रियोऽप्यनर्थहेतव इति मत्वा दूरतस्त्यजेत् । तथा ओज-एकोऽद्वितीयः मन् कुलानि-गृहिणां गृहाणि गत्वा स्त्रीवशवर्ती अध्ययने अवेलायां धर्मकथां करोति, सोऽपि न निम्रन्था-निषिद्धाचरणसेवनेन न सम्यक् प्रव्रजितः, कदाचित् कारणे धर्मोपदेशं दातुं प्रथमो- याति तदा द्वितीयं साधु सहायं कृत्वा याति, तदभावे एकाक्यपि बहुपरिवारघृतायाः पुरः स्त्रीनिन्दाविषयजुगुप्साप्रधान देशके- वैराग्योत्पादकं विधिना धर्म कथयेदपीति गाथार्थः ॥ ११ ॥ दुहिवस्तु- जेएयं उंछं अणुगिद्धा,अन्नयरा इति कुसीलाणं। सुतवस्तिए विसे भिक्खू,नोविहरे सहणमित्थीसु ॥१२ पादैरपि- व्याख्या-ये भिक्षवः एतत् 'उञ्छ' गर्हणीयं स्त्रीसम्बन्धादिकं एकाकिनी स्त्रीपुरो धर्मकथनादिकं वा, तं प्रति ये 'गृद्धा' संस्तवस्य आसक्तास्ते 'कुशीलानां' पार्श्वस्थादिपञ्चप्रकाराणा मध्ये अन्यतरा भवन्ति, तेऽपि पार्श्वस्थादिमध्ये गण्यन्ते । अतः वर्जनी- सुतपस्व्यपि ' महातपा अपि स्वीभिः सह न विहरेत्, ज्वलिताङ्गारवद्र्रतः स्त्रियो वर्जयेत् , स इति भिक्षुः, णमिति यत्वम् । वाक्यालङ्कारे इति गाथार्थः ॥ १२ ॥ अवि धूयराहि सुहाहि,धातीहि अदुव दासीहि । महतीहि वा कुमारीहि, संथवं न कूजा से अणगारे॥१३ व्याख्या-'दुहितभिरपि' सुताभिः, सह न विहरेत् , तथा स्नुपाभिः, तथा पञ्चप्रकाराः धान्यो जननीकल्पास्ताभिश्च ॥६४॥ .

·-
साकमेकान्ते न स्थेयं । किं बहुना ?-या ' दास्यः' कर्मकर्यस्ताभिः सह संसर्ग परिहरेत् । महतीमिर्लध्वीभिर्वा कुमारीभिः
सह सम्पर्क सोऽनगारो न कुर्यात् “ मात्रा स्वस्त्रा दुहिता वा, न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामः,
पण्डितोऽप्यत्र मुह्यति ॥१॥" "जह विन से वयभंगो, तहवि कुसंगाओ होइ अवधाओ। दोस-
निहालणनिउणो, सव्वो पायं जणो जेण ॥२॥" तेन तत्संसर्गः सर्वथा त्याज्य एवेति गाथार्थः ॥ १३ ॥
अदुणाइणंचसुहीणंवा, अप्पियं दहुएगता होति।गिद्धा सत्ता कामहि,रक्खणपोसणेमणुस्सोसि?॥१४
व्याख्या-एकान्ते योपिता सार्द्धमनगारमेकदा दृष्ट्वा ज्ञातीनां सुहृदां च मनसि अप्रियं भवति, एवम्भूतो मलिनांशुको भिक्षा-
भोज्यप्यनया सह निहींकस्तिष्ठति "मुण्डं शिरोवदनमेतदनिष्टगन्धं, भिक्षाटनेन भरणं च हतोदरस्य। गात्रं मलेन
मलिनं गतसर्वशोभं, चित्रं तथापि मनसो मदनेऽस्ति वाँछा ॥१॥" ततश्च तं भिक्षु योषिद्वदनावलोकनासक्तं दृष्ट्वा
एवं भाषन्ते-भो भिक्षो ! त्वमस्या स्त्रियो रक्षणपोषणे] मनुष्योऽसि-पतिरसि ? यत्वमनया साद्धं विमुक्ताऽन्यव्यापारस्तिष्ठसि
एषापि त्वया सार्द्धमेकाकिन्यहर्निशं परित्यक्तसर्वव्यापारा तिष्ठति । एवं लोकनिन्दा स्यादिति गाथार्थः ॥१४॥ किश्चान्यत्-
समणंपिदट्ठदासीणं, तत्थवि ताव एगेकुप्पंति।अदुवा भोयणेहिं णत्थेहि, इत्थीदोससंकिणो होति॥१५
व्याख्या-श्रमणं उदासीनमपि-रागद्वेषविगमान्मध्यस्थमपि [रहसि] स्त्रिया सहालापं कुर्वाणं दृष्ट्वा एके तावत्
१ यद्यपि न तस्य व्रतभङ्गस्तथापि कुसङ्गाद्भवत्यपवादः । दोषनिभालननिपुणः सर्वः प्रायो जनो यस्मात् ॥१॥

·सूयगडा- सूत्रं दीपिका- न्वितम् । पापो मायावी परेण 'आदिए: शिक्षितः सन् 'पालो' मूढः आत्मानं श्लाघमानोऽकार्यमपलपति, वदति च यथा-नाहमी- दृशमकार्य करिष्ये, इत्येवं धार्थ्यात्मकत्थते । तथा पुनरपि केनापि हितेन प्रोक्तं-भो महाभाग ! 'वेयाणुवीइ ' ति वेद:- पुंवेदोदयस्तस्यानुवीचिरानुकल्यं-मैथुनाभिलापं मा कार्पोरिति, एवं केनापि शिक्षिते 'ग्लायति' ग्लानिमुपयाति, x शृणोत्यपि न, मर्मविद्धो वा सखेदमिव भापते इति गाथार्थः ॥ १९ ॥ ऊसिया वि इत्थिपोसेसु, पुरिसा इत्थिवेदखेदन्ना । पन्नासमन्निया वेगे, नारीणं वसं उवकसति ॥२०॥ व्याख्या-ये पुरुषाः स्त्रीपोपकानुष्ठानविशेपेषु उपिता भुक्तभोगिनोऽपि 'स्त्रीवेदखेदज्ञाः' स्त्रीवेदो मायाप्रधानः, स्त्रियो हि मायावत्य अप्रधानभूताः, एवं जानन्तोऽपि 'प्रज्ञासमन्विता' बुद्धिवन्तोऽपि [एके ] पुरुषाः मोहोदयात् स्त्रीणां वशे वर्त्तन्ते । किमुक्तं भवति? एके पुरुषाः बहुशो भुक्तभोगा अपि 'स्त्रियो हि संसारहेतवः कारणं परमं ' एवं जानन्तोऽपि मोहोदयात्पुनरपि स्त्रीणां वशे पतन्ति, ताः यत्कथयन्ति तत् किङ्करा इव कुर्वन्ति इति गाथार्थः ॥ २० ॥ अथेहलोकेऽपि स्त्रीसम्बन्धविपाकं दर्शयितुमाह- अवि हत्थपायछेदाय, अदुवा वद्धमंसउक्कत्ते। अवि तेयसाऽभितावणाई, तच्छियखारसिंचणाई च॥२१ व्याख्या-कुशीलिनः पुरुषाः हस्तपादच्छेदादिकं प्राप्नुवन्ति, अथवा चर्ममांसोत्कर्त्तनमपि तैजसा-ऽमिनाभितापनानि- x श्रुतमश्रुतं विधत्त इति भावः, फा। ४ स्त्री- परिज्ञा- अध्ययने प्रथमो. द्देशके दारुणत्व- मिहलोके ऽपि स्त्रीप ॥६६॥ रिचयस्थ। - ·स्त्रीसम्बन्धिभिः पुरुषैरुत्तेजितैः राजपुरुषैर्भटित्रिकाण्यपि क्रियन्ते पारदारिकास्तथा वास्यादिना तक्षयित्वा क्षारोदकसेचनानि च प्रापयन्तीति गाथार्थः ।। २१ ॥ अपि च- अदु कण्णनासच्छेज्जं, कंठच्छेदणं तितिक्खंती। एत्थ पावसंतत्ता, न य बिंति पुणो न काहिति ॥२२ व्याख्या-पारदारिकाः स्वकृतदुष्कृतेन कर्णनासाछेदादिकं प्राप्नुवन्ति, दुस्सहां विडम्बनामस्मिन्नेव जन्मनि स्वकृत- पापकर्मोदयाः सन्तप्ता नरकातिरिक्तां वेदनामनुभवन्ति, न पुनरेवंविधमकृत्यं न करिष्याम इत्येवं विरतिं कुर्वन्ति, गुरु- कर्माणो हि एवविधां विडम्बनां प्राप्नुवन्तोऽपि न विरतिं प्रतिपद्यन्त इति गाथार्थः ॥ २२ ॥ सुतमेयमेवमेगेसिं, इत्थीवेदेत्ति हु सुअक्खाय। एवं पिता वदित्ताणं, अदुवा कम्मुणा अवकरिंति ॥२३ व्याख्या-एतत् पूर्वोक्तं स्त्रीमगतिफलं+ गुरुसमीपे श्रुतं लोकतो वा यत् स्त्रियो निर्विवेकिन्यो नित्रपा दुर्विज्ञेयचित्ताः + " श्रुत-मुपलब्धं गुर्वादेस्सकाशालोकतो वा एतदिति-यत्पूर्वमाख्यातं, तद्यथा-दुर्विज्ञेयं स्त्रीणां चित्तं, दारुणः स्त्रीसम्बन्ध. विपाकस्तथा चपलस्वभावाः खियो दुष्प्रतिचारा अदीर्घप्रेक्षिण्यः प्रकृत्या लग्यो भवन्त्यात्मगर्विताश्चेत्येवमेकेषा स्वाख्यातं भवति, लोकश्रुतिपरम्परया चिरन्तनाख्यासु वा परिज्ञातं भवति, तथा खियं यथावस्थितस्वभावतस्तत्सबन्धविपाकतश्च 'वेदयति' ज्ञापयतीति सीवेदो-वैशिकादिकं स्त्रीस्वभावाविर्भावकं शास्त्रमिति | xxxx किञ्च-अकार्यमहं न करिष्यामीत्येवमुक्त्वाऽपि वाचा अदुव 'त्ति तथापि कर्मणा ' क्रिययाऽपकुर्वन्तीति-विरूपमाचरन्ति । यदि वाऽप्रतः प्रतिपद्यापि शास्तुरेवापकुर्वन्तीति ।" वृहद्वृत्तौ । १२

·यगडा-
सत्र
दीपिका-
न्वितस् ।
॥६८॥
बालस्स मंदयं वितियं,जंच कडं अवजाणई भुजो।दुगुणं करेई से पावं, पूयणकामी विसपणेसी ॥२९॥
व्याख्या-'बालस्य' अज्ञानिनोऽविवेकिनः एतद् द्वितीय 'मन्दत्वं' बालत्वं, एकं तावदकार्यकरणेन चतुर्थव्रतमङ्गः
कृतः, द्वितीयं तदपलपनेन मृपावादः, तदेव दर्शयति-अमदाचरणं कृत्वा अपरेण पृष्टोऽपलपति-नैतन्मया कृत, एवं स
कृतापलपनेन द्विगुणं पापं करोति, किमर्थमपलपति ? पूजासत्कारकामी सन् , मा लोके अवर्णवादः स्यादित्यकार्य
प्रच्छादयति, स एवम्भूतो विषण्णो-असंयमस्तदन्वेपीति गाथार्थः ।। २९ ॥ किश्चान्यत्-
संलोकणिजमणगारं, आयगयं निमंतणेणाहंसु ।वत्थं वा तायि ! पायं वा,अन्नं पाणगं पडिग्गहे ॥३०॥
व्याख्या-'संलोकनीय' सुन्दराकारं सुरूपमनगारं 'दृष्ट्वा काश्चन स्वैरिण्यो 'निमन्त्रणेन' निमन्त्रणापूर्वमेवमाहु-रुक्त-
वत्यः-अहो त्रायिन् ! वनपात्रादिकं येनकेनचिद्भवतः प्रयोजनं तदहं सर्व सम्पादयिष्यामि, मद्गृहमागत्य प्रत्यहं ग्रास-
मशनं पानकं भेपजादि, सर्व भवते दास्यामीति गाथार्थः ॥ ३० ॥
नीवारमेयं बुज्झिज्जा, णो इच्छे अगारमार्गतुं। वद्धे विसयपासेहि, मोहमावजइ पुणो मंदे ॥३१॥त्ति बेमि
व्याख्या-एतद्योपितां वस्त्रपात्रादिकते निमन्त्रणं नीवारकल्पं 'बुध्येत् ' जानीयात् , यथा 'नीवारेण ' भक्ष्यविशे.
पेण शूकरादिवशमानीयते, एवं निमन्त्रणेन साधुरपि वशमानीयते । अथोत्तमसाधुरपि स्त्रीनिमन्त्रणं नीवारकल्पं ज्ञात्वा
तद्गृहं गन्तुं नेच्छेत् । यदि तगृहे गच्छति तदा विषयपाशर्वद्ध्यते, ततो मोहावः पतति ततः स्नेहपाशं त्रोटयितुम-
४ स्त्री-
परिक्षा-
ऽध्ययने
प्रथमो-
द्देशके
नीचार-
कल्पत्वं
स्वीनिमन्त्र-
णायाः।
..
॥६८॥

·. समर्थो दुःखी स्याचित्तव्याकुलत्वमागच्छति । किंकर्तव्यतामूढो भवति, पौनःपुन्येन ' मन्दो' जडः । इतिः परिसमाप्तौ ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ३१॥ ॥ इति स्त्रीपरिज्ञायां प्रथमोद्देशकः समाप्तः ॥ ॥ अथ द्वितीयः प्रारभ्यते ॥ ओए सदान रजेजा, भोगकामी पुणो विरज्जेजा।भोगेसमणाण सुणह,जह भुंजते भिक्खुणो एगे॥१॥ व्याख्या-सुसाधुः 'ओज' एकाकी, रामद्वेषरहितत्वात् 'सदा' सर्वकालमनर्थखनिषु वनितासु न रज्येत । तथा यदि कदाचिन्मोहोदयाद्भोगाभिलाषी स्यात्तथापि परलोके इहलोके च महापायपरिभीत्या पुनस्ताभ्यो विरज्येत, भोगाभि- लाध्यपि ज्ञानाङ्कुशेन उत्पथान्मनोद्विरदं निवर्तयेत् । तथा श्रमणानामपि भोगा इत्येतच्छृणुत यूयं, गृहिणामपि विडम्बनाः प्रायाः भोगाः यतीनां तु किं वाच्यं ? तथा भोगान् एके-श्रमणा अपुष्टधर्माणो विडम्बना प्रायान् भुञ्जते तथा शृणुत अग्रेतनोद्देशकगाथासूत्रेण वक्ष्यमाणेनेति गाथार्थः ॥१॥ अह तंतु भेदमावन्नं, मुच्छितं भिक्खुंकाममतिवह। पलिभिंदिया णं तो पच्छा, पादमुद्धत्तु मुद्धे पहणंति।। व्याख्या-अथ सा स्त्री ' तं' मिर्धा 'भेदमापन्नं ' चारित्राद्धष्टं ज्ञात्वा 'कामगृद्धं आत्मवशवतिनं ज्ञात्वा, इत्थमि- त्थं मया तवोपकृतं, मया लजाधर्मादीन् परित्यज्य तव जगुप्सनीयस्य आत्मा दत्तः, त्वं पुनरकिञ्चित्कर इत्यादि यदा ?

·- सूत्रं दीपिका- न्वितम् । ॥७०॥ विभूपिता सती वीणां वादयामि त्वत्पुरः-तवाग्रता, तथा लोधं लोध्रकुसुमं च, तथा 'वेणुपलासियं' वंशमया काष्ठिका, सा दन्तैर्वामहस्तेन [वा ] प्रगृह्य दक्षिणहस्तेन वीणावद्वाद्यते । तथौषधगुटिकां [ तथाभूतां ] आनय, येनाऽहमविनष्टयौवना सुखेन तिष्ठामीति गाथार्थः ॥ ७ ॥ कुटुं अगरं तगरं च, संपिटुं सम्मं उसीरेण । तेलं मुहभिजाए, वेणुफलाइं संनिधाणाए ॥ ८॥ व्याख्या- कुटुं [ ति कुष्ठमुत्पलं ] अगरं तगरं चानय, सुगन्धिद्रव्यं, एतच 'उसीरेण ' वालकेन पिटं सुगन्धि भवति । तथा तैलं लोध्रहमादिना संस्कृतं मुखाऽभ्यंगाय आनय, तेन मुखमभ्यक्तं कान्तिमान् जायते । 'वेणुफलाईति वंशकरण्डकपेटिकादीनि वस्त्रादेः संनिधान-व्यवस्थापन, तदर्थमानयेति गाथार्थः ॥८॥ नंदीचुण्णगाईपाहराहि, छत्तोवाणहं च जाणाहि । सत्थं च सूवच्छेयाए,आनीलं च वत्थं रयावहि ।।९।। व्याख्या-नन्दीचूर्ण तु द्रव्यसंयोगनिष्पादित ओष्ठमृक्षणार्थ चूर्णविशेपस्तदानय, तथाऽऽतपे दृष्टितेजो रक्षणार्थ छत्रं तथा उपानही च ' अनुजानीहि ' आनय । तथा शस्त्रं चूल्हेत्रादि (१) पत्रशाकच्छेदनार्थ दानादि वा दौकय । तथा वस्त्रं गुलिकादिना रञ्जय, यथाऽयं नीलं स्यात् , मजिष्ठादिना वा रखयेति गाथार्थः ॥ ९ ॥ सुफणिं च सागपागाए, आमलगाइं दगाहरणं च । तिलगकरणिमंजणसलागं, उसिणे विधूणयं विजाणाहि ॥ १० ॥ ४ स्त्री- परिज्ञा. ऽध्ययने द्वितीयो- देशके- विडम्बना- स्पदत्वं महिला- वशगस्थ। ॥७०।

·व्याख्या-'मुफणि' स्थालीपिठरादिशाकपाकार्थमानय, आमलकानि स्नानार्थ पित्तोपशमाय [वा] अभ्यवहारार्थमानय,
उदकाहरण घटादिततैलाद्याहरणं सर्व गृहोपस्कराद्यानय, तिलकः क्रियते यया सा तिलककरणी, दन्तमयी सुवर्णमयी
वा शलाका, यया गोरोचनादियुक्तया तिलकः क्रियते । अञ्जनशलाका-रजतमयीशलाका अक्षणो रञ्जनार्थमानय, तथा
उष्णे तापनिवारणाय ' विधूनकं' व्यञ्जनकमानयेति गाथार्थः ॥ १० ॥
संडासगंच फणिहंच, सीहलिपासगंच आणाहि ।आदंसगंच पयच्छाहि,दंतपक्खालणं पवेसाहि॥११॥
व्याख्या-'सण्डाशिक नासिकाकेशोत्पाटनं 'फणिहं' केशसंयमनाथ कङ्कतकं, तथा 'सीहलिपासगं'ति वेणीसंयम-
नार्थमर्णामयं कङ्कणं, तमानय, 'आदर्श' दर्पणं प्रयच्छ ‘दंतपक्खालणं' दन्तपावनं मदन्तिके प्रवेशयेति गाथार्थः ॥ ११ ॥
पूयफलं तंबोलं, सूर्य सुत्तगं च जाणाहि । कोसं च मोयमेहाए, सुप्पुक्खलगं च खारगालणं च ॥१२॥
व्याख्या--पूगीफलं, ताम्बूलं, सूची तथा सूत्रं ' जानाहि ' ददस्व । 'मोयमेहाए 'ति' मोचः' प्रश्रवणं-कायिका,
रात्रौ प्रश्रवणार्थ वारकादिभाजन ( पाळो इति लोकविश्रुतं ) आनय, बहिर्गन्तुमसमर्था रात्रौ भयादतो मम यथा बहिर्गमनं
न भवति तथा कुरु । अन्यस्मिन्नप्यधमकार्ये नियोजयन्ति । सूर्प उदूखलं तथा सर्जिकादेः क्षारस्य गालनकमित्येवमायुप
करणं सर्वमप्यानयेति गाथार्थः ॥ १२ ॥
चंदालगंच करगं च, वञ्चघरं च आउसो! खणाहि। सरवायं च जायाए,गोरहगं च सामणेराए ॥१३॥

·व्याख्या-
सूयगडाङ्ग.
सत्रं
दीपिका-
न्वितम्।
.
७२॥
-ए[वमे]तत् पूर्वोक्तं स्त्रीकिकरत्वं बहुभिः पुरुषैः कृतं, बहवः कुर्वन्ति, करिष्यन्ति च परे । ये पुरुषाः भोगा-
ऽभिमुखास्ते एवं दासप्रायाः रागान्धाः स्त्रीणां वशर्तिनः त(य)था वागुरापतितः परवशो मृग इव (?) न स्पन्दितमपि
शक्नोति, तथाऽसावपि परवशत्वाद्भोजनादि क्रिया अपि कर्तुं न लमते । तथा ' प्रेष्य इव' मौल्यगृहीतकिक्कर इव वर्च:-
शोधनादावपि नियोज्यते । तथा स स्त्रीवशः पुमान् पशुभूत इव कर्तव्याकर्तव्यविवेकरहितत्वात् हिताऽहितप्राप्तिपरिहार-
शून्यत्वाच, यदि वा स स्रीवशको दासमृगप्रेष्यपशुभ्योऽप्यधमत्वान कश्चित् , सर्वाधमत्वाम कस्याऽपि समः, सा काऽप्यु.
पमा नास्ति याऽस्याऽधमस्य दीयत इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ अथोपसंहारमाह-
एवं खुतासु विन्नप्पं, संथवं संवासं च वजिज्जा। तज्जातिया इमेकामा-ऽवज्जकरा य एवमक्खाया ॥१९॥
व्याख्य–इत्येतत् पूर्वोक्तं स्त्रीणां विज्ञप्यं सर्व मायाप्रपञ्चकारणं, अतस्ताभिः सह संवासः परिचयो वा विवेकिना
नरेण त्याज्य एव । स्त्रीसंसर्गादुत्पन्नाः काममोगाः ' अवधकराः ' पापहेतवः, अधोगतिदायकाश्चेत्येतत् तीर्थकरगणधरै-
रभिहितमिति गाथार्थः ॥ १९ ॥
एवं भयंण सेयाय, इइसे अप्पगं निरुभित्ता।नोइत्थं णोपसुंभिक्खू , णो सयं पाणिणाणिलिज्जेजा ॥
व्याख्या-एवं पूर्वोक्तं स्त्रीसङ्गादिकं सर्व भयकारणं, न श्रेयस्कारणं, एतावता स्त्री सम्पर्को न श्रेयसे, इति ज्ञात्वा
स्त्रीसम्पर्कादात्मानं निरुध्य सन्मार्गे व्यवस्थाप्य यत् कुर्यात्तदर्शयति-न स्त्रियं नाऽपि पशुं 'लीयेत' आश्रयेत-स्त्रीपशुभ्यां
४ स्त्री.
परिज्ञा-
अध्ययने
द्वितीयो.
देशके-
सुदूरं
वर्जनी-
यत्वं
स्त्रीसङ्गस्य।
-
.
-
॥७२॥

·व्याख्या- -- सह संवासं परित्यजेत् , स्त्रीपश्वादिकं स्वेन पाणिना न स्पृशेदिति गाथार्थः ॥ २० ॥ सुविसुद्धलेसे मेहावी, परकिरियं च वजए नाणी। मणसा वयसा काएणं, सवफाससहे अणगारे ॥२१॥ -सुविशुद्धलेश्यो 'मेधावी' पण्डितः परक्रियां संवाहनादिकां वर्जयेत् 'ज्ञानी' विदितवेद्यः । किमुक्तं भवति ? अन्यस्य किमपि विषयार्थिना[न] विधेयं नाऽप्याऽत्मना स्त्रिया पादधावनादिकं कारयेत् , मनसा वाचा कायेन करणकारणाऽनु- मतिभेदेनाऽब्रह्म वर्जयेत् । तथा सर्वानपि परीपहान् अधिसहेत । एव सर्वस्पर्शसहोऽनगार:-साधुर्भवतीति गाथार्थः ॥ २१ ॥ क एवमाहेति दर्शयति- इच्छेवमाहु से वीरे, धुयरए धुयमोहे से भिक्खू । तम्हा अज्झत्थविसुद्धे सुविमुक्के, आमोक्खाए परिवएज्जासि ॥ २२ ॥ त्ति बेमि व्याख्या-इत्येतत् पूर्वोक्तं सर्व स्त्रीसंस्तवपरिहरणादिकं श्रीवीरो भगवान् 'आह' उक्तवान् । धुतरजा धुतमोहः, यत एवं तस्मात्स भिक्षुरध्यात्मविशुद्धः (सु)विमुक्तः स्त्रीसंसर्गेण, आमोक्षाय-अशेषकर्मक्षयं यावत् संयमोद्योगवान् भवेत् , इतिः परिसमाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ स्त्रीपरिज्ञाध्ययनं चतुर्थ परिसमाप्तम् ॥ ४ ॥ इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषणश्रीमत्साधुरङ्गगणिवरगुम्फितायां श्रीमत्सूत्रकृताङ्गदीपिकायां चतुर्थे स्त्रीपरिज्ञाध्ययने द्वितीयोद्देशकः समाप्तस्तत्समाप्तौ च समाप्तमिद चतुर्थमध्ययनम् । . १३ ·एयगडाझ सूत्रं दीपिका- न्वितम् । - निचं तसे पाणिणो थावरे य, जे हिंसती आयसुहं पडुच्च। जे लूसए होइ अदत्तहारी, ण सिक्खती सेयवियस्स किंचि ॥४॥ व्याख्या-तथा ये पुरुषाः हिंसारसिकाः आत्मसुखार्थिनः, आत्मसुखहेतवे त्रसस्थावरान् प्राणिनो घ्नन्ति । तथा ये प्राणिनां लूपका:-ध्वंसकाः, अदत्तहारिणः, परद्रव्यापहारिणः, तथा 'सेयवियस्स'त्ति प्रत्याख्यानादिकमपि नाऽभ्यसन्ति, अविरताः अप्रत्याख्यानिनः काकमासादेरप्यनिवृत्ता इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ पागन्भिपाणे बहुणेतिवाती, अनिव्वुते घातमुवेति वाले। णिहोणिसं गच्छति अंतकाले, अहोसिरं कटु उवेइ दुग्गं ॥ ५ ॥ व्याख्या-य ईदृशो भवति स अधोगतिं याति, अधः शिरा कृत्वा 'दुर्ग' विपमं यातनास्थानमुपैति, स इति का ? यः 'प्रागल्भी' धृष्टः प्राणिनामतिपाति-विनाशकः, अतिपात्याऽपि प्राणिनो धाद्विदति, यथा वेदाभिहिता हिंसा हिंसैव न भवति इत्यादि धात्प्रिगल्भते । तथा ' अनिर्धतः' कदाचिदप्यनुपशान्तः क्रोधामिना प्रज्वलनेवास्ते यो बालो रागद्वेपोदयवर्ती, सोऽन्तकाले-मरणकाले 'णिहो 'त्ति, न्यग्-अधस्तात् 'णिसं'ति अन्धकारमधोऽन्धकारं गच्छति, अवाहशिरा नरके पततीत्यर्थः ॥ ५ ॥ अथ नारका यदनुभवन्ति तदर्शयितुमाह- हण छिंदह भिंदह णं दंडेह, सद्दे सुणित्ता परहम्मियाणं । ५नरक. विमक्य- ध्ययने प्रथमो- देशके विविधा- ॥७४॥ यातना नारका- णाम् । ॥७४ ·. ते नारगा ऊ भयभिन्नसन्ना, कंखंति के नाम दिसं वयामो ? ॥ ६ ॥ व्याख्या-महापापकारिणस्तिर्यग्मनुष्याः नरकेषुत्पद्यन्ते । ते चाऽन्तर्मुहूर्तेन नि नाण्डजसन्निमानि शरीराणि निष्पा- दयन्ति । पूर्वमपर्याप्तकास्ततोऽन्तर्मुहर्तेन पर्याप्तका जायन्ते । ततश्च तत्रोत्पन्नाः परमाधार्मिकानां भयानकान् शब्दान् शृण्वन्ति । तद्यथा-हण, छिन्द, भिन्द-इत्यादिकान् कर्णाऽसुखप्रदान् शब्दान् श्रुत्वा भयोद्धान्तलोचना:-भयेन नष्टसंज्ञार, का दिशं 'बजामः १ कं शरणं व्रजामः १ कुत्र गतानामस्माकमेवम्भूतस्यास्य महाघोरारवदारुणस्य दुःखस्य त्राणं स्यादित्येवं भयोद्धान्ताः कांक्षन्तीति गाथार्थः ॥ ६॥ ते च भयोद्घान्ताः नश्यन्ति-इतस्ततः पलायन्ते, ततश्च यदनुभवन्ति तदर्शयितुमाह- इंगालरासिं जलियं सजोत, ततोवमं भूमिमणुकमंता । जे डज्झमाणा कल्लुणं थणंति, अरहस्सरा तत्थ चिरद्वितीया ॥ ७ ॥ व्याख्या-'ज्वलिता' खादिराङ्गारज्वलितज्यालाकुलां सह 'ज्योतिषा' उद्द्योतेन वर्चत इति सज्योतिर्भूमिस्तदुपमा अङ्गारसन्निभा भूमिमाक्रमन्तस्ते नारकाः दन्दह्यमानाः 'करुणं' दीनं ' स्तनन्ति ' आक्रन्दति । ते च नारका महानगर- दाहाऽधिकेन तापेन दह्यमानाः अरहःस्वराः ' प्रकटस्वराः महाक्रन्दस्वराः, 'तत्र' नरकावासे चिरस्थितिका:-उत्कृष्टतस्त्र. यस्त्रिंशत्सागरोपमानि जघन्यतो दशवर्षसहस्राणि यावतिष्ठन्तीति गाथार्थः ॥ ७॥ .

·सूपगडा
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
.
॥७६॥
सया य कलुणं पुण घम्मठाणं, गाढोवणीयं अविदुक्खधम्मं ॥ १२॥
व्याख्या-तस्मिन्नरके पतितो जन्तुरुष्ट्रिकाऽऽकृती गुहायां जलनावतें स्वकृतं दुश्चरितमजानन् 'लुप्तप्रज्ञो' भ्रष्ट-
स्मृतिको दन्दह्यते ' सदा' सर्वकालं करुणप्रायं दुःखरूपं पापकर्मणा ढौकितं ईदृशं [ धर्म]स्थानं ते वराका अकृतधर्माण:
प्राप्नुवन्तीति गाथार्थः ॥ १२ ॥
चत्वारि अगणीओ समारभित्ता, जहिं कूरकम्माऽभितवेंति बालं ।
ते तत्थ चिठ्ठतिऽभितप्पमाणा, मच्छा व जीवंतुवजोतिपत्ता ॥ १३ ॥
व्याख्या-चतुई दिक्षु चतुरोऽनीन् ' समारम्य' प्रज्वाल्य यत्र नरकावासे 'क्रूरकर्माणो' नरकपालाः नारकानभि-
तापयन्ति, मटित्रवत्पचन्ति । ते तु नारका जीवा एवमभितप्यमाना:-कदर्थ्यमानाः स्वकर्मनिगडबद्धास्तत्रैव प्रभूतं कालं
नरके तिष्ठन्ति । दृष्टान्तमाह-यथा जीवन्तो मत्स्याः अग्नेः समीपं प्राप्ताः परवशत्वादन्यत्र गन्तुमसमर्थास्तत्रैव तिष्ठन्ति,
मत्स्या हि अग्नितापेऽत्यन्तमाकुला भवन्ति, तथा तेऽपि अमितप्यमाना महादुःखमनुभवन्तीति गाथार्थः ॥ १३ ॥
संत्तच्छणं नाम महाहितावं, ते नारया जत्थ असाहुकम्मा।
हत्थेहि पाएहि य बंधिऊणं, फलगं व तच्छंति कुहाडहत्था ॥ १४ ॥
व्याख्या-संन्तक्षणं नाम स्थानमस्ति यत्र नारकाः 'सन्तक्ष्यन्ते ' छिद्यन्ते, तत्र नरकावासे निरनुकम्पा: 'कुठार-
५नरक.
विभक्य-
ध्ययने
प्रथमो.
देशके
विविधा
यातना
नारका-
णाम्।
.
॥७६॥

·. हस्ताः' परशुपाणयो नरकपालाः अत्राणान् नारकान् हस्तैः पादैश्च बद्ध्वा 'फलकमिव ' काष्ठखण्डमिव — तक्ष्णुवन्ति छिन्दन्तीति गाथार्थः ॥ १४ ॥ अपि च- रुहिरे पुणो वच्चसमुस्सियंगे, भिन्नुत्तमंगे परिवत्तयंता। पयंति णं ते नरए फुरते, सजीवमच्छे व अओकवल्ले ॥ १५ ॥ व्याख्या-ते परमाऽधार्मिकास्तान् नारकान्स्वकीये रुधिरे तप्तकवल्या प्रक्षिप्ते पुनः पचन्ति । कथम्भूतान् ? ' वर्ची' अमेध्यं, तेन खरण्टितगात्रान् , पुनः कथम्भूतान् ? मिनोचमाङ्गान्-चूर्णीकृतशिरसः, कथं पचन्ति ! परिवर्तयन्त-उत्तानान् अवाङ्मुखान् वा कुर्वन्तः, "ण" 'मिति वाक्याऽलङ्कारे, फुरन्तः-इतस्ततो विह्वलमात्मानं निक्षिपन्तः सजीवमत्स्यान् आयसकवल्यामिवेति गाथार्थः ॥१५॥ नो चेव ते तत्थ मसी भवंति, ण मिजती तिवऽभिवेयणाए। तमाणुभावं अणुवेदयंता, दुक्खंति दुक्खी इह दुकडेणं ॥ १६ ॥ व्याख्या-ते नारका एवं पच्यमाना अपि नैव भस्मीभवन्ति-न भस्मसाजायन्ते । तत्र तेषां या वेदना प्रादुर्भवति, तत्राऽन्या सा काऽपि वेदना नास्ति या तथा उपमीयते । एतावता तीव्र वेदनां वाचामगोचरामसह्यामनुभवन्ति । ते तु वेदनाऽवगाढा अपि न म्रियन्ते, कृताऽनेकदुष्कर्मत्वात् । प्रभूतमपि कालं छेदन, भेदन, दहन, तक्षण, शूलारोपण, कुम्मी- BI ·एयगडाग- सत्र दीपिका- न्वितम् । . ५ नरक- विभक्य- ध्ययने प्रथमो- देशके विविधा- ॥७८॥ व्याख्या-ते नारकाः परमाऽधार्मिकैहन्यमानाः नंष्वा, पुनर्नारकैः पूर्णे नरके अन्यस्मिन् पतन्ति महादुष्टरूपे, ततस्ते नारका अशुचिमेवाऽहारयन्तश्चिरं तिष्ठन्ति । महाभितापे-महामन्तापोपेते नारका: स्वकर्मावबद्धाः कृमिभिर्नरकपाल- विकुर्वितैः परस्परोदीरितैः स्वकर्मढौकितैः स्तुद्यन्ते-भक्ष्यन्त, इति गाथार्थः ॥ २० ॥ सदा कसिणं पुण धम्मठाणं, गाढोवणीयं अतिदुक्खधम्म । अंदूसु पखिप्प विहत्तु देहं, वेहेण सीसं सेऽभितावयति ॥ २१ ॥ व्याख्या-'सदासर्वकालं 'कृत्स्नं' प्रतिपूर्ण तत्र नरके धर्मप्रधान, स्थितिः-स्थानं नारकाणामस्ति । तच्च-प्रलयाऽति. रिक्ताऽग्निवातादीनामत्यन्तोष्णरूपत्वात् दृढैनिकाचितावस्थैः कर्ममि रकाणामुपढौकितं, अतीव दुःखं असातावेदनीयं 'धर्मः' स्वभावो यस्य, तस्मिनेविधे धर्मप्रधाने स्थाने स्थितो जन्तुः ' अन्दुषु' निगडेषु देहं — विहत्य ' प्रक्षिप्य शिरश्च ' से ' तस्य नारकस्य ' वेधेन' रन्धोत्पादनेन शिरोऽभितापयन्तीति, कीलकैश्च सर्वाण्यप्यङ्गानि वितत्य चर्मव कीलयन्तीति गाथार्थः॥ २१ ॥ अपिच- छिदिति बालाथ खुरेण नकं, उट्टे वि छिदिति दुवे वि कण्णे । जिब्भं विणिकस्स विहत्थिमेत्तं, तिक्खाहिं सूलाहिऽभितावयंति ॥२२॥ व्याख्याते परमाऽधार्मिकाः बालाः अज्ञानित्वात् सर्वदा वेदनाव्यथितस्य पूर्वदुश्चरितस्मारणपूर्वकं क्षुरप्रेण नाशिका यातना नारका- . . णाम् । ॥७८॥ 1 ·छिन्दन्ति, ओष्ठौ कर्णावपि छिन्दन्ति । तथा मद्यमांसरसगृद्धस्य मृषाभाषिणश्च जिह्वां वितस्तिमात्रामाकृष्य तीक्ष्णशूला- भिरभितापयन्ति-विध्यन्ति अपनयन्ति चेति गाथार्थः ॥ २२ ॥ ते तिप्पमाणे तलसंपुडव, रातिदियं तत्थ थणंति बाला । गलंति ते सोणियपूयमंसं, पजोइया खारपदिद्धियंगा ॥ २३ ॥ व्याख्या--ते नारकाश्छिन्ननाशिकौष्ठकर्णाः रुधिरं 'क्षरन्तो' झरन्तो यस्मिन्प्रदेशे रात्रिदिनं गमयन्ति, तत्र 'वाला अज्ञास्तालसम्पुटा इव-पवनेरिताः शुष्कतालपत्रसञ्चया इव 'स्तनन्तो' दीर्घमाक्रन्दन्तस्तिष्ठन्ति । 'प्रद्योतिता वहिना तापिताः क्षारेण [प्र]दिग्धानाः शोणितं पूयं मांसं च गलन्तीति गाथार्थः ॥ २३ ॥ किश्च- जइ ते सुता लोहितपूयपाई, बालागीतेयगुणा परेणं । कुंभी महंताहियपोरसीया, समूसिया लोहियपूइपुण्णा ॥ २४ ॥ व्याख्या-पुनः सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिनं प्रत्याह-त्वया 'श्रुता' आकर्णिता ? श्रीमहावीरप्रतिपादिता लोहितपूय- पाचिनी कुम्भी, यस्या लोहितं पूतिसहितं पच्यते, एवविधा कुम्भी त्वया श्रुता । परं-कथम्भूता कुम्मी ? बालाऽग्नितेजो- गुणा-प्रकर्षेण तप्ता, 'महती' बृहत्तरा 'पोरसीय'त्ति पुरुषप्रमाणा अधिकं समुच्छ्रिता उष्ट्रिकाऽऽकृतिः समन्ततोऽग्निना प्रज्वालिता बीभत्सदर्शना, एवंविधा कुम्भी श्रीमहावीरेण प्रतिपादिता त्वया श्रुतेति गाथार्थः ।। २४ ।। - १४ ·एपमडारा सूत्रं दीपिका- - न्वितम् । अथ द्वितीयोद्देशकः। -)- उक्त प्रथमोशिका, अथ द्वितीयः समारभ्यते- अहावरं सासयदुक्खधम्म, तं भे पवक्खामि जहातहेणं । बाला जहा दुकडकम्मकारी, वेदंति कम्माइं पुरे कडाई ॥ १ ॥ व्याख्या-अथाऽनन्तर शाश्वतदुःखधर्म-अक्षिनिमेषमपि कालं अविद्यमानसुखलेशं यावदायुस्तावदुःख मेवास्ति, तदहं ' याथातथ्येन' यथा व्यवस्थित तथा वक्ष्ये 'बालाः' परमार्थमजानानाः यथा कृतानि पुरा कृतानि दुष्कतानि तथैव वेदयन्ति-अनुभवन्ति । तथैव कथयामीति गाथार्थः ॥१॥ तदेवाह- हत्थेहि पादहि य बंधिऊणं, उदरं विकत्तंति खुरासिएहिं । गिह्नित्तु बालस्स विहत्तु देहं, वद्धं थिरं पिट्टितो उद्धरंति ॥२॥ व्याख्या-ते परमाधार्मिकाः नारकान् हस्तपादेषु वडा क्षुरप्रासिभिर्नानाविधैरायुधविशेषविदारयन्त्युदरम् । तथा 'चालस्य' अकिश्चित्करस्याऽपरस्य लक्कुटादिभिर्विविधं हत्वा देहं गृहीत्वा च पृष्ठिदेशे 'वधं' चर्म ' उद्धरन्ति ' विकर्त्तयन्ति चामतो दक्षिणतः पृष्ठितोऽग्रतश्च शरीरस्थं चर्म पातयन्तीति गाथार्थः ॥ २॥ विभक्य- ध्ययने द्वितीयो- देशके विविधा- विडम्बना नारका- ॥८०॥ - णाम् । ॥८॥ 1 - । -- ·बाहूं पकत्तंति समूलतो से, मुह(थूल) वियास मुहे आदहति । रहंसि जुत्तं सरयंति बालं, आरुस्स विधति तुदेण पिढे ॥३॥ व्याख्या-ते परमाऽधार्मिकास्तिसृषु नरकपृथिवीषु नारकाणा मूलत आरम्य वाहून् प्रकर्त्तयन्ति । अपरासु चतसृषु परमाऽधार्मिकाऽभावानारका एव नारकाणां बाहुन् छिन्दन्ति । तथा-अनिच्छतोऽपि नारकस्य X मुखं विदार्य बृहत्तप्ता- ऽयोगोलं बलादपि मुखे प्रक्षिपन्ति आसमन्ताद्दहन्ति । तथा-रथेऽग्निवर्णे योजयन्ति । प्राग्जन्मकृतं दुष्कृतं स्मारयन्ति । पुपानावसरे त्वं मद्यपश्चासीः, स्वमॉसभक्षणावसरे तव मॉसमतीव प्रियमासीत्-किमिति स्वमाँसं न खादसीति । ' आरुग्य कोपं कृत्वा प्रतोदेन पृष्ठिदेशे विध्यन्तीति गाथार्थः ॥ ३ ॥ अयं व तत्तं जलियं सजोयं, तऊवमं भूमिमणुकमंता । ते डज्झमाणा कलुणं थणंति, उसुचोइया तत्तजुगेसु जुत्ता ॥ ४ ॥ व्याख्या-तप्ताऽयोगोलकसदृशीं ज्वलितां ज्योतिर्भूतां तप्तत्रपूपमा वा भूमी गच्छन्तस्ते दह्यमानाः करुणं ' स्तनन्ति आरटन्ति । तथा तप्तेषु युगेषु युक्ताश्चतमितुमशक्ताः गलिबलीव इवेषुणा-प्रतोदादिना प्रेरिताः विध्यन्तः करुणमारट- न्तीति गाथार्थः ॥४॥ xx एतचिन्हान्तर्गतपाठस्थाने " मुखे विकाशं कृत्वा 'स्थूल' बृहत्तप्तायोगोलादिकं प्रक्षिपन्त" एवमस्ति बृहद्वृत्तौ ।

·सत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
५ नरक-
विभक्य-
ध्ययने
द्वितीयो-
द्देशके
वैविध्यं
॥८२॥
हन्यन्ते मुद्गरादिभिरत्यन्तं पिटा अपि मुमूर्पवोऽपि न म्रियन्ते, अपितु पारदवन्मिलन्तीति गाथार्थः ॥ ९ ॥ अपि च-
तिक्खाहिं सूलाहिऽभितावयंति, वसोवगं सावययं व लहूं ।
ते सूलविद्धा कलणं थणंति, एगंतदुक्खं दुहओ गिलाणा ॥ १०॥
व्याख्या-ते नरकपालाः दुष्कतकारिण नारकं तीक्ष्णाभिरयोमयीभिः शूलाभिरभितापयन्ति, यथा व्याधाः श्वापदं
कालपृष्ठसूकरादिकं स्ववशं कृत्वा कदर्थयन्ति, तथा तेऽपि नारकान् कदर्थयन्ति, परं शूलाभिर्विद्धा अपि न म्रियन्ते । केवलं
करुणं 'स्तनन्ति' आक्रन्दन्ति । तथा एकान्तेनाऽन्तर्वहिश्च ग्लाना:-अपगतप्रमोदाः सदा दुःखमनुभवन्तीति गाथार्थः ॥१०॥
सदा जलं नाम निहं महंतं, जंसी जलंतो अगणी अकट्ठो।
चिट्ठति बद्धा बहुकूरकम्मा, अरहस्सरा केइ चिरद्वितीया ॥ ११ ॥
व्याख्या-तत्र नरके x 'निह'माघातस्थान विद्यते, यत्र कर्मवशगाः प्राणिनो हन्यन्ते । तत्कथम्भूतं ? सदा 'ज्वलद्
देदीप्यमानं उष्णं, महद्विस्तीर्ण, यत्राऽग्निरकाष्ठः प्रज्वलनस्ति । तत्रैवविधे स्थाने पहुक्रूरकर्माणो ' अरह स्वराः ' बृहदा-
क्रन्दशन्दाश्विरस्थितिकाः-प्रभूतकालस्थितयस्तिष्ठन्तीति गाथार्थः ॥ ११ ॥
चिया महंतीउ समारभित्ता, छुन्भंति ते तं कलुणं रसंतं ।
x “निहन्यन्ते प्राणिनो यस्मिन् " इति हर्ष० ।
विडम्बना
नाम् ।
॥८२॥

·आवदृती तत्थ असाहुकम्मा, सप्पी जहा पडियं जोइमझे ॥ १२ ॥ व्याख्या-तत्र परमाऽधार्मिका: अग्निमयी महतीं चितां निष्पाद्य महाराटिशब्दं कुर्वाणं, पूत्कुर्वन्तमपि नारकमग्नि- चितायां प्रक्षिपन्ति । ततस्ते नारकाः वराकाः विलीयन्ति, कृताऽसाधुकर्माणोऽनाचारिणो नारकाः, यथा सपिः-घृतं अमि मध्ये पतितं सद्य एव विलीयते, सर्वथा विलयं याति । परं नारका न म्रियन्त एव, पारदवत्पुनः सम्मिलन्तीति गाथार्थः॥१२॥ अथ पुनरन्यदुःखप्रकार दर्शयति- सदा कसिणं पुण धम्मठाणं, गाढोवणीयं अइदुक्खधम्मं । हत्थेहिं पाएहि य बंधिऊणं, सत्तुं व दंडेहि समारभंति ॥ १३ ॥ व्याख्या-तत्र गाढोपनीतं कर्मभिरेवंविधं धर्मस्थानमस्ति । तत्र ते नरकपाला: नारकान् हस्तपादेषु बद्ध्वा शत्रुमिव दण्डैस्ताडयन्तीति गाथार्थः ॥ १३ ॥ भंजंति बालस्स हेण पुट्ठी, सीसंपि भिंदिति अओघणेहिं । ते भिन्नदेहा फलगं व तट्टा, तत्ताहि आराहिं नियोजयंति ॥ १४ ॥ व्याख्या-ते परमाऽधार्मिकाः 'बालस्य' अज्ञानिनो नारकस्य दण्डादिभिः पृष्ठिं मञ्जन्ति । शिरोऽप्ययोमयेन धनेन मिन्दन्ति-चूर्णयन्ति । ततस्ते नारकाः भिन्नदेहा-चूर्णिताऽगोपाऽङ्गाः फलकमिव उभाभ्यां पार्धाभ्यां तक्षिताः-तनूकृताः -

·सूयगडा
सत्र
दीपिका-
न्वितस् ।
५ नरक-
विभक्य-
ध्ययने.
द्वितीयो-
देशके-
नानात्वं
॥८४॥
ते भिन्नदेहा रुहिरं वमंता, उम्मुद्धगा धरणितले पडंति ॥ १९ ॥
व्याख्या-पूर्वमरय इव-जन्मान्तरवैरिण इव परमाऽधार्मिकाः, अथवा जन्मान्तस्वैरिणो वा नारकाः, नारकाणां
सरोपं शरीराणि, समुद्गराणि मुशलानि गृहीत्वा भञ्जन्ति-गाढप्रहारैश्चर्णयन्ति । ते तु पुनरत्राणाः शस्त्रप्रहारैः रुधिरमुद्ध-
मन्तो अधोमुखा धरणीतले पतन्तीति गाथार्थः ।। १९ ।।
अणासिया नाम महासियाला, पागभिणो तत्थ सया सकोवा ।
खजति तत्था बहुकूरकम्मा, अदूरया संकलियाहि बद्धा ॥ २० ॥
व्याख्या-वस्मिन्नरके एवंविधाः महाशृगालाः सन्ति, परं वैक्रियाः परमाऽधार्मिकरचिताः, कथम्भूताः ? महादेह-
प्रमाणाः ' अनशिताः ' बुभुक्षिताः 'प्रगल्भिताः' अतिरौद्ररूपाः अतिधृष्टाः निर्भयाः सन्ति । सदा कुपितैस्तैः शृगालैस्ते
नारका भक्ष्यन्ते-खण्डशः क्रियन्ते । शृंखलादिभिर्वद्धाः-अयोमयनिगडनिगडिताः, 'अदूरगा:-परस्परसमीपवर्तिनस्तैः
शृगालैर्भक्ष्यन्त इति गाथार्थः ॥ २० ॥ किञ्च-
सयाजला नाम नदीभिदुग्गा, पविजलं लोहविलीणतत्ता ।
जंसीभिदुग्गसि पवजमाणा, एगायताणुकमणं किरंति ॥ २१ ॥
व्याख्या-तत्र तस्मिनरके, सदाजला नाम नित्यवाहिनी अगाथा अलब्धपारा महाविषमा नदी समस्ति, अग्निततं,
नरक.
-
वेदनानाम्।
॥८४॥

·. सद्विलीनं-द्रवीभूतं यल्लोह-अयस्तादृशजला । द्रवीभूतोष्णलोहसदृशपानीया सदाजला वहति, तस्यां च अभिदुग्यां नद्यां प्रपद्यमानाः नारका [एकाकिनो] अत्राणाः अनुक्रमणं-तस्यां गमनं प्लवनं कुर्वन्तीति गाथार्थः ॥ २१ ॥ पुनर्नारकाणां दुःखविशेष दर्शयितुमाह- एयाइं फासाइं फुसंति बालं, निरंतरं तत्थ चिरद्वितीयं । ण हम्ममाणस्स उ होइ ताणं, एगो सयं पञ्चणुहोइ दुक्खं ॥ २२ ॥ व्याख्या-एतानि पूर्वोक्तानि ' स्फनि' दुःखानि 'बालं नारकं बहुकालं यावत् 'स्पृशन्ति' दुःखयन्ति । 'निरन्तरं' विश्रामरहित x “ अच्छिनिमेलणमित्तं पि, नत्थि सुहं दुक्खमेव अणुबद्धं । नरए नेरईयाणं, अहोनिसं पच्चमाणाणं ॥१॥" इति वचनाचत्रस्थो नारकः 'एको' असहाय एव, यदर्थ पातकमर्जितं ते तु रे स्थिता:, स त्वेकाक्येव नरकाऽनले पच्यते । स्वकर्मफलभुजो हि जन्तवः, न कोऽपि दुःखं संविभज्य गृह्णाति । यतो " मया परिजनस्याऽर्थे, कृतं कर्म सुदारुणम् । एकाकी तेन दह्येहं, गतास्ते फलभोगिनः ॥ २॥" इति गाथार्थः ॥ २२ ॥ किञ्चाऽन्यत्- x “ तत्र चिरस्थितिकं त । हन्यमानस्य नारकस्य न किञ्चित्राणं स्यात्, यथा शीतेन्द्रेण लक्ष्मणस्य नरकदुःखमनुभवतस्राणो- द्यतेनापि न त्राणं कृतमिति । " हर्ष० । १ मक्षिनिमीलनमात्रमपि नास्ति सुख दुःखमेवानुबद्धम् । निरये नैरयिकाणा अहर्निशं पच्यमानानाम् ॥ १॥ १५ -- ·। एयगडा दीपिका- न्वितम् । ६ वीरस्तु- त्यध्ययने वीरविभो. गुणवर्ण- नारम्भः॥ ॥८६॥ अथ पष्ठं वीरस्तुत्यध्ययनम् । ->ye- उक्तं पञ्चमाऽध्ययनं, साम्प्रतं पष्ठं प्रारम्यते । तत्र नरकविभक्यध्यनं श्रीमहावीरवर्द्धमानस्वामिना प्रतिपादितं, तस्याऽनेन गुणकीर्तनद्वारेण चरितं प्ररूप्यते, प्रणेतुमहिमावर्णने शास्त्रस्याऽपि महिमैव दीप्यते, अत एव श्रीवीरस्तवनं प्रारभ्यते । तत्रेयमादिगाथा- पुच्छिसु णं समणा माहणा य, अगारिणो या परतित्थिया य । से के ? इमं नितियं धम्ममाहु, अणेलिसं साहुसमिक्खयाए ॥१॥ व्याख्या-नरकविभक्तिं श्रुत्वा संसाराद्विग्नमनसः श्रीसुधर्मस्वामिनमप्राक्षुः-पृष्टवन्तः, यथा केनैवम्भूतो धर्मः संसारोचरणसमर्थः प्रतिपादितः १ अथ के पृष्टवन्तः ? णमिति वाक्याऽलबारे, श्रमणाः ब्राह्मणास्तथाऽगारिणा क्षत्रियादयः, च शाक्यादयः परतीर्थिकास्ते पृष्टवन्तः। किम् ? तदिति दर्शयति । ‘से के इमं ति स कः ? य इमं धर्म भवजल- निधितारणतरण्डप्रायं 'आह' उक्तवान् । ईदृशमनन्यसश-मतुल्यमित्यर्थः । ' साधुसमीक्षया' तत्वपरिच्छित्या यदि वा 'साधुसमीक्षया' समतयोक्तवान् इति गाथार्थः ।। १॥ अथ तस्यैव ज्ञानादिगुणाऽवगतये प्रश्नमाह- कहं च णाणं कह दंसणं से, सीलं कहं नायसुतस्स आसी ? । ? . . -

·जाणासि णं भिक्खु ! जहातहेणं, अहासुतं चूहि जहा णिसंतं ॥२॥
व्याख्या-कथम्भूतं तस्य भगवतो ज्ञानं ? कथम्भूतं च 'से' तस्य दर्शनं ? शीलं च यमनियमरूपं, कीम् ' ज्ञात-
सुतस्य ' भगवतो महावीरस्याऽसीदऽभूत् ? यदेतन्मया पृष्टं तद्भिक्षो-सुधर्मस्वामिन् ! याथातथ्येन त्वं जानासि, यथा
सम्यगवगच्छसि, णमिति वाक्याऽलङ्कारे, तदेतत्सर्वं यथा श्रुतं त्वया, यथाऽवधारितं, यथा दृष्टं तथा सर्व ' ब्रूहि ' कथय ।
एवं पृष्टः सुधर्मस्वामी जम्बूस्वाम्याऽदिपृच्छकानां पुरः श्रीवर्द्धमानस्वामिनो गुणान् कथयतीति गाथार्थः॥२॥ तदेवाह-
खेयन्नए से कुसले महेसी, अणंतनाणी य अणंतदंसी ।
जसंसिणो चक्खुपहे ठियस्स, जाणाहि धम्मं च धिइं च पेहा ॥३॥
व्याख्या-स भगवान् खेदज्ञः-संसाराऽन्तर्वतिनां जन्तूनां कर्मविपाकजं दुःखं वेत्ति तेन खेदज्ञः, कर्मविपाकजनित-
दुःखश्रमं सर्वेषां जानातीति । अथवा क्षेत्रज्ञा-यथाऽवस्थिताऽत्मस्वरूपपरिज्ञानादात्मज्ञः, अथवा क्षेत्र-माकाशं, तजानातीति
क्षेत्रज्ञः-लोकाऽलोकस्वरूपज्ञाता। तथा कुशल: 'प्राणिनां कर्मोच्छेदन विधौ निपुणः, तथा महर्षिस्त(पश्चरणानुष्ठायी,
तथाऽनन्तज्ञानी अनन्तदर्शी च । तथा त्रिभुवनव्यापकं यशोऽस्येति यशस्वी, तस्य लोकस्य चक्षुष्पथे स्थितस्य, भवस्थकेवल्य-
वस्थायामिति । सर्वपदार्थाऽऽविर्भावनेन चक्षुर्भूतस्य भगवतः प्ररूपितं धर्म जानीहि । तथा धृति रतिं च संयमे तस्य भगवतो
महोपसग्गैरप्यचलितसवस्य जानीहि-प्रेक्षस्व, एवंविधो भगवान् आसीत्तेनाऽयं धर्मः प्ररूपित इति गाथार्थः ॥ ३ ॥

·-
एयगडाग-
पत्रं
दीपिका-
न्वितस् ।
६ वीरस्तु-
त्यध्ययने
समुद्रा-
देरौपम्यं ।
॥८८॥
.
प्रभावसम्पन इन्द्रो गीयते, यथा हि देवेन्द्रः सर्वदेवानां नेता' प्रणायको विशिष्टबलरूपैश्वर्यवर्णादिभिः प्रधानः, एवं
भगवानपि सर्वेभ्योऽपि जगजन्तुजातेभ्यो लोकोत्तरत्वाद् बलरूपवर्णादिभिः सर्वोत्तमः ‘लोकोत्तम' इति वचनात्
महानुभावश्चेति गाथार्थः ।। ७ ॥ अपि च-
से पन्नया अक्खयसागरे वा, महोदही वा वि अणंतपारे।
अणाइले या अकसाइभिक्खू , सके व देवाहिवई जुईमं ॥८॥
व्याख्या-स भगवान् प्रक्षया अक्षयः, न तस्य ज्ञेयवस्तुनि कापि प्रज्ञा क्षीयते, अनन्तप्रज्ञत्वात् । यथा सागर
अक्षयः 'महोदही वा' सामान्यसागरेभ्यो यथा महोदधिरिव-स्वयम्भूरमण इव, यथा महोदधिः सर्वसागरेभ्योऽधिकः
अनन्तपार!' अलव्धपारो गम्भीरोऽक्षोम्यजलच, तथा भगवानपि स्वयम्भ्रमणादप्यनन्तगुणः । यथा सागरो ( 'अना-
विल:-) अकलुपस्तथा भगवानपि कर्ममलाऽपगमादकलुपः । तथा अकपायी-कपायविप्रमुक्तः। तथा 'भिक्षुः सर्वत्रैलोक्य
पूज्योऽपि भिक्षामात्रोपजीवित्वाद्भिक्षुरेवाऽसौ, नाऽक्षीणमहानसीलब्धिमुपजीवतीति । तथा पुनर्भगवान् कीदृशः ? शक्र
इव-देवाऽधिपतिरिव द्युतिमान्-दीप्तिमान् । तथा श्रीवर्द्धमानस्वामी सर्वजगत्प्रधान इति गाथार्थः ॥८॥
से वीरिएणं पडिपुन्नवीरिए, सुदंसणे वा णगसबसिढे ।
सुरालए वासि मुदागरे से, विरायए गगुणोववेए ॥९॥
॥८८॥

·व्याख्या-अथ मेरोरुपमया भगवतो वर्णनं, यथा सुदर्शनाऽख्यो मेरुः सर्वपर्वतेषु श्रेष्ठस्तथा भगवान् श्रीमहावीरः सर्वैश्वर्यगुणेन श्रेष्ठः । कथम्भूतो भगवान् ? ' से वीरिएणं पडिपुन्नवीरिए' वीर्येण-चलधृतिसंहननादिभिः प्रतिपूर्णवीर्यः । तथा यथा मेरुः' 'सुरालयः' स्वर्गस्तन्निवासिदेवानां ' मुदाकरो' हर्षजनकः, ( अनेकैर्गुणैः ) प्रशस्तवर्णरसगन्धस्पर्श- प्रभावादिभिरुपेतो विराजते, तथा भगवानपि सर्वगुणैरुपेतो विराजत इति गाथार्थः ॥ ९ ॥ सयं सहस्साण य जोयणाणं, तिकंडगे पंडगवेजयंते। से जोयणे णवणवतीसहस्से, उध्धुसिए हेटुसहस्समेगे ॥१०॥ व्याख्या-स मेरुयोजनसहस्राणां शतमुच्चैस्त्वेन कीर्त्यते । तथा (त्रीणि कण्डकानि यस्य स) त्रिकण्ड(क), भूमिमय १-जाम्बूनदमय २-वैडूर्यमय ३-भेदात् । तथा पण्डकवैजयन्तः-पण्डकवनं शिरसि व्यवस्थितं वैजयन्तीकल्पं- पताकापायं विद्यते । तथा स मेरुर्नवनवतियोजनसहस्राण्यूर्द्धमुच्छितः, अधोयोजनसहस्रमवगाढ इति गाथार्थः ॥ १०॥ पुढे णभे चिट्ठइ भूमिवट्टिए, जं सूरिया अणुपरिययति । से हेमवन्ने बहुणंदणे य, जंसी रतिं वेदयंती महिंदा ॥ ११ ॥ व्याख्या–स मेरुर्नभोव्याप्य (भूमौ) तिष्ठति, यं सूर्यायाः सर्वेऽपि ज्योतिष्काः प्रदक्षिणया अनुपर्यटन्ति परिभ्रमन्ती- त्यर्थः । 'से हेमवन्ने' सुवर्णवर्णस्तथा बहुनन्दनः, तथाहि चत्वारि वनानि, तत्र भूमौ भद्रशालवनं, ततः पञ्चयोजनशता- ·६ चीरस्तु- त्यध्ययने सूयगडाङ्ग सूत्र दीपिका- न्वितम् । शाल्मल्या- द्यपमा- नत्वम् । ॥९०॥ व्याख्या-यथा निषधाख्यो गिरिवरः सर्वगिरीणामायतानां मध्ये दैर्येण श्रेष्ठा, तथा वलयायतानां मध्ये रुचको गिरियथा प्रधाना, स हि रुचको मानुपोत्तरपर्वत इव वलयाकारेण व्यवस्थितोऽस्ति रुचकद्वीपे त्रयोदशमे, तथा भगवानपि तदुपमः । यथा निषधो दैर्येण प्रधाना, रुचको वलयाकारत्वेन सर्वगिरिपु श्रेष्ठः, तथाऽपरमुनीनां मध्ये प्रज्ञया-ज्ञानेन श्रेष्ठ, एवं तत्स्वरूपविद उदाहु-रुदाहृतवन्तः-उक्तवन्त इति गाथार्थः ॥ १५ ॥ अणुत्तरं धम्ममुईरइत्ता, अणुत्तरं झाणवरं झियाइ । सुसुक्कसुक्कं अपगंडसुकं, संखिदुवेगंतऽवदातसुक्कं ॥ १६ ॥ . व्याख्या-स हि भगवान् अनुत्तर-मर्वोत्कृष्टं धर्म उदीरयित्वा-प्रकाश्यानुत्तरं ध्यानवर ध्यायति । तथाहि-केवल- ज्ञानोत्पत्तेरनन्तरं सर्वोचमं धर्म प्ररूपयामास भगवॉस्तदनु योगनिरोधकाले सूक्ष्म काययोगं निरुन्धन् शुक्लध्यानस्य तृतीयं भेदं सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाताख्यं ध्यायति, तदनु निरुद्धयोगचतुर्थ शुक्लध्यानभेदं व्युपरतक्रियमनिचाख्यं ध्यायति । तत्कथम्भूतं ? सुष्टु-शुक्लपत्-शुक्लम् 'अपगतगण्ड' निर्दोषाऽर्जुनसुवर्णवत् शुक्लं देदीप्यमानं, यदिवा [अप]गण्ड-मुदक- फेन, तत्तुल्यं, तथा शहेन्दुवदेकान्ताऽवदातं शुक्लध्यानोत्तरभेदद्वयं ध्यायतीति गाथार्थः ॥ १६ ॥ अपिच- अणुत्तरग्गं परमं महेसी, असेसकम्मं सुविसोहइत्ता । सिद्धिं गते साइमणंतपत्ते, नाणेण सीलेण य दंसणेणं ॥ १७ ॥ ? - ॥९०॥ । ।

·. व्याख्या-स भगवान् शैलेश्यवस्थायां *शुक्लध्यानचतुर्थभेदाऽनन्तर माद्यपर्यवमानां सिद्धिगति प्राप्तः । कथम्भूतां सिद्धिगति ? अनुत्तरात्र्यां, अनुत्तरा-सर्वोत्तमा, अग्र्या च लोकाग्रव्यवस्थिता । एवंविधा ‘परमा' प्रधानां, महर्पिरशेष कर्म विशोध्य-अपनीय विशिष्टेन ज्ञानेन दर्शनेन शीलेन च सिद्धिगति सम्प्राप्त इति गाथार्थः ॥१७॥ पुनर्भगवतः स्तुतिमाह- रुक्खेसु णाए जह सामली वा, जंसी रति वेययंती सुवन्ना। वणेसु वा गंदणमाहु सेठं, नाणेण सीलेण य भूतिपण्णे ॥ १८ ॥ व्याख्पा-वृक्षेषु यथा देवकुरुव्यवस्थितः शाल्मलीवृक्षो ज्ञाना-प्रसिद्धि प्राप्तः । यत्र सुपर्णकुमारा:-भवनपतिदेव- विशेषाः अन्यतोऽप्यागत्य क्रीडारति वेदयन्ति, क्रीडां कुर्वन्तीत्यर्थः। वनेषु मध्ये यथा नन्दनं वनं ' श्रेष्ठं' प्रधानं, तदपि देवानां क्रीडास्थानं । तथा ज्ञानेन केवलाऽख्येन शीलेन-चारित्रेण यथाख्यातेन ‘श्रेष्ठः ' प्रधाना, भूतिप्रज्ञः-प्रवृद्धज्ञानो भगवानपि ' श्रेष्ठः' प्रधानो महान् ज्ञेय इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ थणियं व सद्दाण अणुत्तरे उ, चंदो व ताराण महाणुभावे । गंधेसु वा चंदणमाहु सेटुं, एवं मुणीणं अपडिन्नमाहु ॥ १९ ॥ * शुक्लध्यानश्चतुर्धा-पुहुत्तवियक्के सवियारी १, एगत्तवियकअवियारी २, सुहुमकिरियाअपडिवाई ३, समुच्छिन्नकिरिए अनियट्टी ४, तृतीयभेदे केवलज्ञानोत्पत्तिः, अप्रतिपतनस्वभावत्वात् । . - ·पयगडा- पत्रं दीपिका- न्वितम्। ७ कुशील- परिभाषा- ध्ययने वर्जनीयत्वं दुष्कतस्य। ॥ ९४॥ सरीसृपाश्च, जरायुजाः-पशवो मनुष्याच *। संस्वेदजा-यूकामत्कुणादयः, रसजा:-दधिसौवीरादिसमुद्भवाः, इत्यादिभेदभिन्न जीवसङ्घातं प्रदाऽधुना तदुपघातदोषं दर्शयतीति गाथार्थः ॥ १ ॥ एयाइं कायाइं पवेदिताई, एतेसु जाणे पडिलेह सायं । एतेण काएण य आयदंडे, एतेसु या विप्परियासुवेति ॥ २॥ व्याख्या-एते पडपि पृथिव्यादयः काया भगवद्भिः प्रवेदिताः, एतेषु सात-सुख जानीहि । एते सर्वेऽपि जीवाः सुखैपिणो दुःखद्विपश्च, इति 'ज्ञात्वा' प्रत्युपेक्ष्य स्वकुशाग्रीयधिया पर्यालोचय, यथा-एतैः पीड्यमानैरात्मा दण्ड्यते-निःसारी- क्रियते, आत्मदण्डो जायते । एतान् कायान् यो दीर्घकालं दण्डयति-पीडयति, ते (१स) एतेष्वेव परिसमन्तादाशु शीघ्रं ' उर्वति' याति । य एतान् पीडयिष्यति स एतेष्वेव भूयो भूयः समुत्पत्स्यते । यदि वा 'विपर्यासो' व्यत्ययः, सुखार्थिभिः पीड्यन्ते परं दुःखमेव जायते, न सुखं, अय विपर्यासः, अथवा मोक्षार्थिभिः कायसमारम्भः क्रियते ४ परं संसारद्धिरेव, न मुक्तिरिति गाथार्थः ॥ २ ॥ जातीपहं अणुपरिवहमाणे, तसथावरेहि विणिग्यायमेति । * " ये च जरायुजा-जम्बालवेष्टिताः समुत्पद्यन्ते, ते च गोमहिष्यजाऽविकमनुष्यादयः " इति बृहवृत्तौ । ४ प्राण्युपघाता- दिकं करोति । . . - ॥ ९४॥ - ·से जातिजातिं बहुकूरकम्मे, जं कुवती मिजात तेण बाले ॥३॥ व्याख्या-'जातिपथः' एकेन्द्रियादिपञ्चेन्द्रियपर्यन्तः, तस्मिन् परिवर्तमानः-एकेन्द्रियादिषु पर्यटनसेषु वा स्थावरेषु समुत्पन्नः सन् कायदण्डविपाकजेन कर्मणा बहुशो विनिर्यातमेति-विनाशमामोति । स बहुकूरकर्मा जाती जाती उत्पत्तिं लब्ध्वा पुनस्तदेव दुष्टं कर्म करोति येन तेनैव कर्मणा [मीयते-भ्रियते पूर्यते, यादृशं कर्म करोति तादृशमेव पुर उदयमायाति । यदेवोप्यते तदेव लूयते, शुभे कर्मणि कृते शुभं कर्म उदेति, अशुभे त्वशुभमिति । तेनैव कर्मणा भ्रियते बालो निर्विवेक इति गाथार्थः ॥ ३ ॥ अस्ति च लोए अदुवा परत्था, सयग्गसो वा तह अन्नहा वा। संसारमावन्नपरंपरं ते, बंधति वेदेति य दुन्नियाणि ॥ ४ ॥ व्याख्या-यान्याशुकारीणि कर्माणि तान्यस्मिन्नेव जन्मनि विपाकं ददति परस्मिन् जन्मनि नरकादौ वा । एकस्मिन्नेव जन्मन्येकवार तीव्र विपाकं यच्छन्ति, शतशो वा, येनैव प्रकारेण त(य)दशुभमाचरन्ति तत्तथैवोदयमायाति । यतः-" यह पंधणअब्भक्खाणा-दाणपरधणविलोयणाईणि । सव्वजहन्नो उदओ, दसगुणिओ इक्कसि कयाणं ॥१॥" १ वघबन्धनाभ्याख्यानादानपरधनविलोपनादीनि । सर्वजघन्य उद्यो दशगुणित एकशः कृतानाम् ।। १ ।। तीव्रतरे च प्रद्वेष, शतगुणितः शतसहस्रकोटिगुणितः । कोटाकोटिगुणितो वा भवेद्विपाको बहुतरो वा ॥ २ ॥ - ·- एयगडाङ्ग सूत्रं दीपिका- न्वितम् । ७ कुशील. परिभाषा ध्ययने- जीववत्वं वनस्पती। ॥१६॥ जलधन्ननिस्सिया जीवा, पुढवीकट्टनिस्सिया। हम्मति भत्तपाणेसु, तम्हा भिक्खू न पयावए ॥२॥" " विसप्पे सव्वओ धारे, यहुपाणविणासणे । नत्थि जोइसमे सत्थे, तम्हा जोई न दीवए ।। ३ ।। तथा दशकालिकेऽपि- जोयतेयं न इच्छंति, पावगं जलइत्तए । तिखमन्नयरं सत्थं, सव्वओ वि दुरासयं ॥ १ ॥ पाईणं पहिणं वा वि, उद अणुदिसामपि । अहे दाहिणओ वा वि, दहे उत्तरओ वि य ॥ २ ॥ भूयाणं एसमाधाओ, हव्ववाहो न संसओ। तं पईवपयावट्ठा, संजया किंचि नारभे ॥ ३ ॥ तम्हा एवं वियाणित्ता, दोसं दुग्गइचढणं । अगणिकायसमारंभ, जावजीघाइ वजए ॥ ४ ॥" इत्यादि मत्वा नाग्निकायसमारम्भं कुर्यादिति गाथार्थः ॥ ७ ॥ हरियाणि भूताणि विलंवगाणि, आहारदेहा य पुढो सियाई । जे छिंदती आयसुहं पडुच्च, पागन्भि पाणे बहुणंऽतिपाती ॥८॥ १-जाततेजस नेच्छन्ति पापफ ज्वलयितुम् । तीक्ष्णमन्यतरच्छन सर्वतोऽपि दुराश्रयम् ॥ १ ॥ प्राच्या प्रतीच्या वाऽपि ऊर्ध्वमनुदिशमपि । अधोदक्षिणतश्चापि दहेदुत्तरतोऽपि च ॥२॥ भूतानामेष आघातो हव्यवाहो न संशयः । तं (हव्यवाह) प्रदीपार्थ प्रतापार्थ वा सयतः फिश्चिन्नारभेत् ॥ ३ ॥ तस्मादेव विज्ञाय दोप दुर्गतिवर्द्धनम् । अग्निकायसमारम्भ, यावजीवं वर्जयेत् ॥ ४॥ ।। ९६ ॥

·व्याख्या-'हरितानि' दूर्वाङ्करादीनि, तान्यपि 'भूतानि ' जीवाः, कथं ? आहारादेव वृद्धिदर्शनात् । तद्विना च म्लायन्ति, अत एव जीवाकारं 'विलम्बयन्ति ' धारयन्ति । यथा मनुष्यः कललार्बुदमॉसपेशीगर्भप्रसवबालकुमारतरुण स्थविराद्यवस्थां धारयति, तथा वनस्पतिरपि अङ्कर-मूल-स्कन्ध-पत्र-शाखादिविशेषैः परिवर्द्धमानाः युवानः पोता इत्युप- दिश्यन्ते । तथा शाल्यादीनि जातान्यभिनवानि, सञ्जातरसानि यौवनवन्ति, परिपक्कानि जीर्णानि, परिशुष्कानि मृतानि । एवं हरितादीन्यपि जीवाकारं धारयन्ति । तत एतानि मूल-स्कन्ध-शाखा-पत्र-पुष्पादिषु पृथक् प्रत्येकजीवानि, न तु मूलादिषु सर्वेष्वप्येक एव जीवः । एतानि च भूतानि आत्मसुखार्थी यो हिनस्ति स प्रागल्भ्यात् -धाविष्टम्भाव बहूनां प्राणिनामतिपाती, तदतिपाताच निरनुक्रोशतया न धर्मो नाऽप्याऽऽत्मसुखमिति गाथाऽर्थः ॥ ८॥ किञ्च- जातिं च बुद्धिं च विणासयंते, बीयाइ अस्संजय आयदंडे । अहा हु से लोएँ अणज्जधम्मे, बीयाइं जे हिंसति आतसाते ॥ ९॥ व्याख्या-हरितकायानां जातिमुत्पत्तिं वृद्धिं च विनाशयन् ' असंयतो' गृहस्थः प्रव्रजितो वा आत्मदण्डको ज्ञेयः। स हि जीवोपघातात्परमार्थतः आत्मानमेवोपहन्ति, एवमाहु-रुक्तवन्तस्तीर्थकराः, यो हरितादिछेदकः सोऽस्मिल्लोके अनार्य- धर्मा-क्रूरकर्मकारी ज्ञेयः, धर्मोपदेशेन आत्मसुखार्थ वा वनस्पतिकार्य करणकारणाऽनुमतिभेदेन समारम्भते, स पाखण्डिक- लोकोऽन्यो वा अनार्यधर्मा भवतीति गाथाऽर्थः ॥९॥ १७

·-
सूयगडा
सतं
दीपिका-
न्वितम् ।
७ कुशील-
परिभाषा-
ध्ययने
कुशील-
मान्यताया
वैविध्यम् ।
॥ ९८॥
मलं अग्नितापादुपयाति, एवमात्मनोऽप्यान्तरं पापं अग्नितर्पणात्प्रयाति ॥ १२ ॥
अर्थतेषां प्रवादिनामसम्बद्धप्रलापिनामुत्तरदानायाऽह--
पाओ सिणाणादिसु णत्थि मोक्खो, खारस्स लोणस्स अणासएणं ।
ते मज्जमंसं लसणं च भोच्चा, अन्नत्थ वासं परिकप्पयंति ॥ १३ ॥
व्याख्या-प्रातः स्नानादिषु नास्ति मोक्षः, यतो निश्शीलानामनाचारचारिणां प्रातर्जलावगाहनेन कुतो मोक्षाऽवाप्तिः ।
आदिशब्दाद्धस्तपादक्षालनेऽपि न मोक्षः, यत उदकपरिभोगे तदाश्रितानां चराचराणां जीवानां घात: स्यात् , तद्धाताच कृतो
मोक्षाऽवाप्तिरिति ?, अथ यथा बाह्यशुद्धिरुदकेन दृष्टा तथाऽन्तरशुद्धिरपि भविष्यति, न चैवं, अन्ताशुद्धिर्भावशुद्ध्या स्यात् ,
मावशुद्धिं विनाऽपि चेदन्तरङ्गशुद्धिः प्रतिपाद्यते तदा मत्स्यवन्धादीनामपि जलाऽभिपेकेण मुक्त्यवाप्तिर्भविष्यति, न च
दृष्टा । तथा लवणवर्जनेन चेन्मोक्षस्तदा लवणवर्जिते देशे लोकानां न मोक्षादन्या गतिः ? परमसम्बद्धमापिणो यूयमिति ।
पुनस्ते कुतीथिका मद्यमांसलशुनादिकं भुवा मोक्षांदन्यत्र वासं परिकल्पयन्ति, कोऽर्थः ? मद्यमांसलशुनादिभोजिनां हि
संसार एव वासः, न मोक्षाऽवाप्तिरिति गाथार्थः ॥ १३ ॥ साम्प्रतं विशेषेण परिजिहीपुराह-
उदएण जे सिद्धिमुदाहरंति, सायं च पायं उदगं फुसंता।
उदगस्स फासेण सिया य सिद्धी, सिझिसु पाणे बहवे दगंसि ॥ १४ ॥
-
॥ ९८॥

·. व्याख्या-ये केचन अज्ञानिनः 'उदकेन' जलाभिषेकेण मुक्तिमुदाहरन्ति, सन्ध्यायां प्रभाते मध्याह्वे च उदकस्पर्श- नात् प्राणिनां मुक्यवाप्तिः, इत्येवं ये उदाहरन्ति, तन्मिध्या । यदि जलस्पर्शादेव मुक्तिरुदाहियते तदा जलजन्तूनां त्रस- स्थावराणां सर्वदैवाम्भोऽवगाहिनां मुक्तिरेव, न संशयः, मत्स्यऽवन्धिनामपि मुक्तिरेव भविष्यति, न चैतत् सङ्गतं, तस्मा- न्मृषा भवदुक्तिः । यदपि भवद्भिरुच्यते-बाह्यमलापनयनसामर्थ्य उदकस्य दृष्टं, तदपि विचार्यमाणं न घटते, यतो यथोदक- मनिष्टं मलमपनयति, एवमभिमतमप्यङ्गराग कुडमादिकमपनयति, तथा चोदकाऽभिषेकेण यथा पातकमपयाति तथा पुण्यमपि प्रयाति, अङ्गलमविलेपनादिवत् , एवं तूदकस्नानमिष्टविघातक , ततो न किञ्चिदिति । अतः पुण्यविधातकारित्वाजलाभिषेकेण न मुक्तिरिति गाथाऽर्थः ॥ १४ ॥ मच्छा य कुम्मा य सिरीसिवा य, मग्गू य उट्टा दगरक्खसा य । अट्ठाणमेयं कुसला वयंति, उदगेण जे सिद्धिमुदाहरंति ॥ १५ ॥ व्याख्या-यद्यम्भस्संसर्गेण मुक्तिस्तदा मत्स्याः कूर्माः सरीसृपाः मद्गवो-जलवायसाः उष्ट्राः जलचरविशेषाः 'दगर- क्खसा' जलमानुपाः, एते सर्वेऽपि जलचरजीवाः मुक्तिगामिन एव, न चैतदृष्टमिष्टं वा, ततश्च ये उदकेन सिद्धिमुदाहरन्ति तदस्थान-मप्रमाणमयुक्तमित्यर्थः। [अ]माम्प्रतं (1) कुशलाः निपुणाः मोक्षमार्गाऽभिन्नाः एवं वदन्तीति गाथाऽर्थः ॥ १५ ॥ किश्वाऽन्यत्-

·भी खरतरगच्चोय ज्ञान मन्दिर, जयपुर
सूयगडाङ्ग
पत्रं
दीपिका-
न्वितस् ।
७ कुशील-
परिभाषा-
ध्ययने
संसारभ्रमण
प्राण्युप-
मर्दकरिण।
॥१००॥
.
सस्थावरचाते कथं सुखमयाप्यते ? + इत्येतत्प्रत्युपेक्ष्य 'जानीहि' अवबुध्यस तं, पत्सर्वेऽपि जन्तवः सुखैषिणो दुःखद्विपा,
न च तेषां सुखैपिणां दुःखोत्पादकत्वेन सुखाऽवाप्तिरिति गाथाऽर्थः ॥ १९ ॥
थणंति लुप्पंति तसंति कम्मी, पुढो जगा परिसंखाय भिक्खू ।
तम्हा विऊ विरतो आययुत्ते, दळु तसे या पडिसंहरेना ॥ २० ॥
व्याख्या-ते पट्कायाऽऽरम्भिको सुखाभिलापिणो नरकादिगति मनास्तीवदुःखैः पीयमानाः असावेदनोपगताः
अशरणाः स्तनन्ति 'लुप्यन्ति' छिद्यन्ते खादिभिः । एवं कदयमानास्त्रसन्ति कमिणः-सपापा इत्यर्थः । पृथक
'जगा' इति जन्तवः, इत्येवं ' परिसंख्याय ' शात्वा भिक्षुः-विद्वान् , यस्मात्प्राण्युपमईकारिणः संसाराऽन्तर्गता विलुप्यन्ते,
तस्मात् पण्डितो विद्वान् ‘विरतः'
आत्मगुप्तः दृष्ट्वा असान्, च शब्दाद स्थावराँच दृष्ट्वा तदुपघावकारिण्याः क्रियायाः
प्रतिसंहरे-भिवर्तयेत् , सस्थावरोपधातकारिणी क्रिया न कुर्यादिति भावः । इति गाथाऽर्थः ।। २० ॥
जे धम्मलद्धं विणिहाय भुंजे, वियडेण साहह य जे सिणाइ ।
जो धावती लूसयती व वत्थं, अहा हु से णागणियस्स दूरे ॥ २१ ॥
व्याख्या-ये केचन शीवलविहारिणो 'धर्मेण ' मुधिकया लब्ध निर्दोषमपि आहारजातं ' विनिधाय ' संनिधि
कृत्वा भुञ्जन्ते, तथा ये 'विकटेन' प्रासुकोदकेनाऽपि सकोच्याजोपाङ्गानि प्रासुकप्रदेशे सर्वस्नानं कुर्वन्ति, वथा यो वस्त्रं
-
॥१०॥

·'धावति' प्रक्षालयति, तथा यो वस्त्रं लूषयति-शोभार्थ दीर्घ सत्पाटयित्वा इस्वं करोति इस्व वा सन्धाय दीर्घ करोति, अथासौ 'णागणियस्स 'ति निर्ग्रन्थभावस्य संयमाऽनुष्ठानस्य दूरे वर्चते, न तस्य संयमं प्राहुस्तीर्थकरगणधरादयः, न तस्य संयमो भवतीति गाथाऽर्थः ॥ २१ ॥ उक्ताः कुशीलास्तत्प्रतिपक्षभूताः शीलवन्तः प्रतिपाद्यन्ते इत्येतदाह- कम्मं परिन्नाय दगंसि धीरे, वियडेण जीविज य आदिमोक्खं । से बीयकंदाइ अभुंजमाणे, विरते सिणाणाइसु इत्थियासु ॥ २२ ॥ व्याख्या-उदकसमारम्मे सति कर्मवन्धो जायते, इत्येवं परिज्ञाय — विकटेन' प्रासुकोदकेन 'जीव्यात् ' प्राण- सन्धारणं कुर्यात् । अन्येनाऽपि प्रासुकेनैवाहारेण प्राणवृत्ति कुर्यात् । 'आदि:' संसारस्तस्मान्मोक्षः आदिमोक्षस्तं, संसार- विमुक्ति थावत् । अथवा आदिमोक्षं-यावजीवमित्यर्थः । तथा स साधुबीजकन्दादि परिहरन् स्नानादिभ्यस्तथा स्त्रीभ्यश्च विरतः सन् कुशीलदोन लिप्यत इति गाथार्थः ॥ २२ ॥ जे मायरं च पियरं च हिच्चा, गारं तहा पुत्तपसुं धणं च । कुलाई जे धावइ साउगाई, अहा हु से सामणियस्स दूरे ॥ २३ ॥ व्याख्या-ये केचन मातरं पितरं त्यक्त्वा, तथा अगारं पुत्रं पशुं धनं च त्यक्त्वा, सम्यक् प्रव्रज्यायामुत्थाय, पंच- ·सूयगडाग सूत्रं दीपिका- न्वितम् । ७ कुशील- परिमापा- ध्ययने उत्तमसाधुः ॥ १०२ ॥ लक्षणम् । व्याख्या-तथा यः साधुरज्ञातपिण्ड:-अन्तप्रान्ताऽहारैराजीवति, नाऽप्युत्कृष्टेन लब्धेन मदं करोति, नाप्यन्त- प्रान्तेन लब्धेन वाऽलब्धेन वा दैन्यं भजते, नाऽपि पूजनसत्कारार्थ तपः करोति, रसेपु च गृद्धिं न कुर्याद , तथा शन्देषु रूपेषु कामेषु वा गाय नानयति, रागद्वेषौ त्यजति । एवंविधगुणोपशोभितः साधुर्भवति, नाऽपर इति गाथाऽर्थः ॥ २७ ॥ सवाइं संगाई अइच्च धीरे, सवाई दुक्खाइं तितिक्खमाणे। अखिले अगिद्धे अणिएयचारी, अभयंकरे भिक्खु अणाविलप्पा ॥ २८॥ व्याख्या-तथा यः सर्वसझं नावान्तरङ्गरूपं 'अतीत्य' त्यक्त्वा धीरो' विवेकी सर्वाण्यपि दुःखानि शारीर-मानसानि त्यत्वा, परीपहोपसर्गजनितानि 'तितिक्षमाणो'ऽधिसहन् 'अखिलो' ज्ञान-दर्शन-चारित्रः पूर्णः, कामेष्वगृद्धः-तथा अनिय- तचारी, जीवानामभयङ्करः, विपयकपायरनाविलोऽनाकुलाऽऽत्मा, संयममनुवर्तते, सः साधुरिति गाथाऽर्थः ।। २८ ॥ किञ्च- भारस्स जाता मुणि भुंजएज्जा, कंखेज पावस्स विवेग भिक्खू । दुक्खेण पुढे धुयमातिएज्जा, संगामसीसे व परं दमेजा ॥ २९ ॥ व्याख्या-साधुः संयमभारस्य यात्रानिहाय शुद्धाहारग्रहणं करोति, तथा पूर्वार्जितस्य पापकर्मणो 'विवेक' पृथग्भावं विनाशमाकादक्षेद्भिक्षुः-साधुर्दुःखेन परीपहोपसर्गजनितेन । स्पृष्टः' व्याप्तोऽपि 'ध्रुवं ' संयमं मोक्षं वा आदचे । यथा कश्चित् सुभटः [ सदामशिरसि ] शत्रुभिरभिद्रुतोऽपि 'पर' शत्रु दमयति, एवं परीपहोपसर्गाभिद्रुतोऽपि - - ।।१०२ ॥

·कर्मशत्रु दमयेदिति गाथाऽर्थः ॥ २९ ॥ अपि च- अवि हम्ममाणो फलगावतट्ठा, समागमं कंखति अंतगस्स । णिहूय कम्मं ण पवंचुवेइ, अक्खक्खए वा सगडं तिबेमि ॥ ३० ॥ व्याख्या-साधुः परीपहोपसग्गैर्हन्यमानोऽपि-पीड्यमानोऽपि सम्यक् सहते । किमिव ? 'फलकमिव' फलकवदपकृष्टः, यथा फलकमुभाभ्या पार्श्वभ्यां 'तष्टं घटितं सचनु भवति, उभयपाधै तक्षमाणोऽपि न रागद्वेषवान् भवति, एवं साधुरप्युग्र. तपसा निष्टप्तदेहो दुर्बलशरीरो भवति रागद्वेषरहितश्च स्यात् । एवं 'अन्तकस्य ' मृत्योः ' समागम' प्राप्तिमाऽऽकासति- अभिलपति । तथाऽष्टप्रकार कर्म निर्द्धय 'प्रपञ्चं ' संसार न उपैति, यथा अक्षस्य 'क्षये ' विनाशे सति शकटं समविषम पथरूपं प्रपञ्चक. रणाऽभावानोपयाांत, एवमसावपि साधुरष्टप्रकारस्य कर्मणः क्षये संसारप्रपञ्च नोपयातीति गाथाऽर्थः ॥ ३० ॥ इतिः परिसमाप्त्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् । . .. IRDCORDISORRESSIROIRocom समाप्तं कुशीलपरिभाषाख्यं सप्तममध्ययनं, ग्रं० ३४४ ॥ LOGERGRIDGE ------

·।
८ वीर्या-
ध्ययने
बालवीर्य-
त्वमसंयमे।
सयगडाङ्ग पितात्मानः सन्तः प्राणिना हन्तारः छेत्तारः प्रकर्तयितारश्च भवन्ति । कामभोगेच्छवः आत्मसुखाऽभिलापिणश्च प्राणिनां
(सका भवन्तीति गाथाऽर्थः ॥५॥
दीपिका-
मणसा वयसा चेव, कायसा चेव अंतसो । आरओ परओ वा वि, दुहा वि य असंजया ॥ ६ ॥
न्वितम् ।
व्याख्या-मनसा वाचा कायेन करणकारणाऽनुमतिभिश्वाऽन्तशः कायेनाशक्तोऽपि मनसैव तन्दुलमत्स्यवत् कर्म
॥१०४॥ बध्नाति । तथा आरतः परत:-इहलोके परलोके च पर्यालोच्यमानास्ते स्वयं करणेन परकरणेन च ' असंयता' जीवोप
घातकारिण एवेति गाथाऽर्थः ॥ ६ ॥ साम्प्रतं जीवोपघातविपाकं दर्शयितुमाह-
वेराइं कुबई वेरी, तओ वेरेहि रुद्धती । पावोवगा य आरंभा, दुक्खफासा य अंतसो ॥ ७ ॥
व्याख्या-वैरी-स जीवोपमईकारी जन्मशताऽनुवन्धीनि वैराणि करोति । ततः वैरादप रैरनुरुध्यते-सम्बध्यते ।
परम्पराऽनुपङ्गी वैरं जायते । किमिति १ यतः पापोपगा' आरम्भाः सावद्यानुष्ठानरूपा 'अन्तशो' विपाककाले 'दुःख-
स्पर्शाः' असातोदयविपाकिनो जायन्ते इति गाथाऽर्थः ।। ७ । किञ्च--
संपराइयं नियच्छंति, अत्तदुक्कडकारिणो । रागद्दोसस्सिया बाला, पावं कुवंति ते बहुं ॥८॥
व्याख्या-कर्म द्विभेदं साम्परायिकं ईर्यापथिकं च । तत्र साम्परायिकं वादरकपायात्मक जीवोपमर्दकत्वेन वैरानुपङ्गि-
तया ' आत्मदुष्कृतकारिणः ' स्वपापविधायिनः सन्तो ' नियच्छति' बघ्नन्ति, के वघ्नन्ति ? रागद्वेपाश्रिताः 'चालाः
-
.
॥१०४॥

·- अज्ञानिनः । ते चैवम्भूता अमद्वेद्यं पापं 'बहु' अनन्तं कुर्वन्तीति गाथार्थः ॥ ८ ॥ एवं वालवीय प्रदर्य उपसंजिहीपुराह- एयं सकम्मविरियं, बालाणं तु पवेदियं । एत्तो अकम्मविरियं, पंडियाणं सुणेह मे ॥ ९ ॥ व्याख्या-एव प्राक् प्रदर्शितं, तथाहि प्राणिनामतिपाताथ शस्त्रं शास्त्रं वा केऽपि शिक्षन्ते, तथाऽपरे विद्यामन्नान- धीयन्ते, तथाऽन्ये मायाविनो नानाप्रकारां मायां कृत्वा कामभोगार्थमारम्भान् कुर्वन्ति, अपरे पुनर्वैरिणस्तत् कुर्वन्ति येन वैरैरनुबध्यन्ते । परशुरामसुभूमयोरिव । इत्यादिप्राक् प्रतिपादितं मर्व वालवीय, एतत्सकर्मणा वालानां वीर्य, च शब्दात्प्रमा- दवतां 'प्रवेदितं' प्रतिपादितम् । अत ऊर्ध्व ' अकर्मणा' पण्डिवानां यद्वीय, तन्मे कथयतः शृणुत यूयमिति गाथाऽर्थः ।।९।। तदेवाह- दबिए बंधणुम्मुक्के, सवओ छिन्नवंधणे । पणोल्ल पावकं कम्म, सल्लं कंतति अंतसो ॥ १० ॥ व्याख्या-' द्रव्यो' भव्यो मुक्तिगमनयोग्यः, वन्धनोन्मुक्त:-बन्धनात्कपायात्मकान्मुक्त: ' सर्वतः' सर्वप्रकारेण सूक्ष्मवादररूप छिन्न-मपनीतं वन्धनं कयायात्मकं येन स छिन्नवन्धनः, एवंविधः पापकं कर्म 'प्रणोद्य' निराकृत्य 'अन्तशः' सर्वप्रकारेण शल्यं छिनत्ति-दीकरोतीति गाथाऽर्थः ॥ १० ॥ यदुपादाय शल्यमपनयति तद्दर्शयितुमाह- नेयाउयं सुयक्खायं, उवादाय समीहए । भुज्जो भुज्जो दुहावासं, असुहत्तं तहा तहा ॥ ११ ॥ व्याख्या-नैयायिक ज्ञान-दर्शन-चारित्राऽत्मकं मार्ग मोक्षं प्रति नेतारं तीर्थकरादिमिः स्वाख्यातं, तमुपादाय- ·. M ८ वीर्या सूयगडागा सूत्रं दीपिका- न्वितम् । . - ग्रहणशिक्षया यथावन्मरणविधि विज्ञाय आसेवनाशिक्षया आसेवेतेति गाथाऽर्थः ॥ १५ ॥ किञ्च- जहा कुम्मे सअंगाई, सए देहे समाहरे । एवं पावाइं मेहावी, अज्झप्पेण समाहरे ॥ १६ ॥ व्याख्या-यथा कूर्मः स्वान्यङ्गानि स्वकीयदेहे समाहरे-दोपयेत् , ' एवं ' अनेन प्रकारेण मेधावी पापरूपाण्यनुष्ठा- नानि ' अध्यात्मना' सम्यधर्मध्यानादिभावनया समाहरेत् ' उपसंहरेत् , मरणे समुपस्थिते सम्यक् संलेखनया सलि. खितकायः पण्डितमरणेनात्मानं समाहरेदिति गाथाऽर्थः ॥ १६ ॥ साहरे हत्थपादे य, मणं सविंदियाण य । पावकं तु परीणाम, भासादोसं च तारिसं ॥ १७ ॥ व्याख्या-पादपोपगमने इङ्गितमरणे भक्तपरिज्ञाया शेषकाले वा कूर्मवद्धस्तपादौ 'संहरेत् ' व्यापारान्निवर्तयेत् , तथा मनोऽप्यकुशलव्यापारेभ्यो निवर्तयेत् । एव सर्वाणि श्रोत्रेन्द्रियादीनि तथा पापकं परिणाम संहरेत् । मापादोपं च तादृशं सावधात्मक उपसंहरेत् । एवं पण्डितमरणं अशेषकर्मक्षयार्थ सम्यगनुपालयेदिति गाथाऽर्थः ॥ १७ ।। तं च संयमे पराक्रममाणं कश्चित् पूजासत्कारादिना निमन्त्रयेत्तत्रात्मोत्कर्पो न कार्य इति दर्शयितुमाह - अणु माणं च मायं च, तं परिन्नाय पंडिए । सुयं मे इहमेगेसिं, एयं वीरस्स वीरियं ॥ १८ ॥ व्याख्या-चक्रवादिना पूज्यमानेन ' अणुरपि ' स्तोकोऽपि मानो न विधेयः, स्तोकाऽपि माया न विधेया, किमुत महती ?, एवं क्रोधलोभावपि न विधेयावित्येवं ज्ञपरिज्ञया कपाया(णा)ना (?) विपाकं ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया तनि. ध्ययने निःशेष- कर्मक्षय- फलत्वं पण्डित- मरणस्य। ॥१०६॥ - ||१०६॥

·. - वृत्ति कुर्यात् । श्रुत मया इह मनुष्यजन्मनि एकेषां तीर्थकरादीनां वाक्यं, वीरस्यैतदेव चीरत्व, येन कषाया(णां)नां (१) विजयः क्रियते, येन बलेन सङ्घामशिरसि महति सुभटसङ्कटे परानीकं विजयते तत्परमार्थतो वीर्य न भवति, अपि तु येन क्रोधादीनां पराजयो विधीयते तद्वीरस्य वीरत्वमिति गाथाऽर्थः ॥ १८ ॥ आयतद्वं सुआदाय, एयं वीरस्स वीरियं । सातागारवणिहुए, उवसंतेऽणिहे चरे ॥ १९ ॥x व्याख्या-'आयतो' मोक्षस्तदर्थ चारित्रमादाय यः क्रोधादीनां जयाय 'पराक्रमते ' उद्यम विधत्ते, एतद्वीरस्य वीरत्वं । यो धृतिवलेन कामक्रोधादिजयाय यतते स एव महान् वीरो नाऽपर इति । यः पुनः सातागारवनिभृतस्तदर्थमनु- द्यमी तथा क्रोधाग्निजयादुपशान्तः-शीतीभूतः, तथा 'निहा' माया न विद्यते यस्यासावनिहो-मायाप्रपञ्चरहितः, तथा मानलोभरहित इत्यपि द्रष्टव्यं, स चैवम्भूतः संयमाऽनुष्ठानं चरेदिति गाथाऽर्थः ॥ १९ ॥ तथा- उड्डमहे तिरियं वा, जे पाणा तसथावरा । सवत्थ विरति कुज्जा, संति निवाणमाहियं ॥ २० ॥ सुगमार्थोऽयं श्लोकः, पर नाऽयं श्लोकः सूत्रादर्शेषु दृष्टः, टीकायां तु दृष्ट इति, अत्रापि तेन लिखित इति ॥ पाणे य णातिवाएज्जा, अदिन्नं पि य णादए । सादियं ण मुसं बूया, एस धम्मे वुसीमतो ॥२०॥ व्याख्या-प्राणप्रियाणां प्राणिनां प्राणान्नातिपातयेत्तथाऽपरेणादत्तं शिलाकामात्रमपि 'नाददीत' न गृह्णीयात् । तथा ४ अष्टादशतमस्योत्तरार्द्ध पूर्वाद्ध चास्य पद्यस्य पाठान्तरत्वेन विन्यस्तं वृचिकृत्पूज्यरतो न कार्या पद्याधिकत्वाशङ्केति ।

·सूपगडाशा
सूत्र
दीपिका-
वितम् ।
।
पूजामत्कारादिकते छनं सयापालनादि न निर्जराय जायते, यत्पुनः कृतं तपोऽध्ययनादि अन्ये थापादयो न जानन्ति
तथा विधेयं, तपोनियमाभिग्रहादिक क्रियमाणं अन्ये भारका लोसाथ न जानन्ति तथा विधेयं, यदि लोकानां पुरः प्रका.
श्यते, आत्मश्लाघा स्वयमेन क्रियते तदपि तपो न निर्जराय भवति । अत एवोक्तं-" न सिलोगं पवेयए " नैवात्मश्लाघां
प्रवेदयेत् ' प्रकाशयेत् , स्वयं प्रकाशनेन स्वकीय मनुष्ठानं फल्गुतामापादयेदिति गाथाऽर्थः ४ ॥ २५ ॥
अप्पपिंडासि पाणासि, अप्पं भासेज सुबए । खंतेऽभिनिव्वुडे दंते, वीतगिद्धी सदा जए ॥२६॥
व्याख्या- अल्पपिंडाशी अल्पपानमः ‘अल्पमापको ' मितभाषी, सर्वदा विकथारहितः, तथा सुव्रतः, ‘खते'
क्षान्तः ' क्षमावान् 'अभिनिव्वुडे' अभिनिर्घतो लोमादिजया 'दान्तो' जितेन्द्रियः, यतः
नो छिन्ना, यस्य नात्मवशं मनः । इन्द्रियाणि न गुप्तानि, प्रव्रज्या तस्य जीवनम् ॥ १ ॥
तथा वीतगृद्धि-
राशंमादोपरहितः, एवंविधः माधुः 'मदा' मर्वकालं सयमानुष्ठाने यतेत-यत्नं कुर्यादिति गाथाऽर्थः ॥ २६ ।।
झाणजोगं समाह९, कायं विउसेज सबसो। तितिक्खं परमं नचा, आमोक्खाए परिवएज्जासित्तिवेमि॥
व्याख्या:-ध्यानयोगं समाहृत्य ' काय ' देहमकुशलयोगेषु प्रवृत्तं पुत्सृजेत् ' परित्यजेत् ‘सर्वतः' सर्वप्रकारेण,
हस्तपादादिकमपि परपीडाकारी न व्यापारयेत् । तथा 'तितिक्षा क्षमा परमा' प्रधानां ज्ञात्वा 'आमोक्षाय' अशेषकर्मक्षयं
४ आत्मख्यातिनिमित्त पूर्व ख्यातिकरमेव स्यात, न परलोफसाधकमिति भावः।
८ वी
ध्ययने
निष्फलानि
तपोऽनुष्ठा-
नादीनि
बालवीर्य-
चतः।
॥१०८॥
कपाया यस्य
-
॥१०८॥

·Press We..... 00000000 १० यावत्परिव्रजेरिति संयमाऽनुष्ठानं कुर्यास्त्वमिति गाथार्थः ॥ २७ ॥ इतिः परिसमाप्त्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् । इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषणश्रीमत्साधुरङ्गगणिवरगुम्फितायां श्रीमत्सूत्रकताङ्गदीपिकायां वीर्याध्ययनमष्टमं परिपूर्णम् । अथ नवमं धर्माध्ययनं प्रारभ्यते । 2000eossonOioscomse-0000pmom- 2006 100nased000000000000000000000000000000000000000000000000000 - कयरे धम्मे अक्खाए ?, माहणेण मईमया। अंजु धम्मं अहातचं, जणगा! तं सुणेह मे ॥ १ ॥ व्याख्या-जम्बूस्वामी सुधर्मस्वामिनमुद्दिश्येदमाह- कतरः किम्भूतो धर्म ' आख्यातः ' कथितो 'माहणेणं 'ति भगवता श्रीवर्द्धमानस्वामिना, कथम्भूतेन ? मतिमता, इति पृष्टे सुधर्मस्वाम्याह-' ऋजु' मायाप्रपञ्चरहितमवर्क 'अहातचं' यथावस्थितं मम कथयतः मृणुत यूयं हे 'जनका:' जनाः! ( यथा) भगवता प्रतिपादितं मया चाकर्णित तथा भवतां कथयामि, यूयं शृणुतेति गाथार्थः ॥१॥ धर्मप्रतिपक्षभूतोऽधर्मस्तदाश्रितांस्तावद्दयितुमाह- माहणा खत्तिया वेस्सा, चंडाला अदु बोक्कसा। एसिया वेसिया सुद्दा, जे य आरंभनिस्सिया ॥२॥ 4.

·M
.
P
पयगडा
पुत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
९ धर्मा
ध्ययने
पड्जीव-
निकाय-
स्वरूपम् ।
.
॥११०॥
भिक्षुर्जिनैराहितो मार्गः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकस्तं ' चरेत् ' अनुतिष्ठेदिति गाथार्थः ॥ ६ ॥ अपि च-
चिच्चा वित्तं च पुत्ते य, णाईओ य परिग्गहं । चिच्चा ण अंतगं सोयं, निरवेक्खो परिवए ॥७॥
व्याख्या-त्यक्त्वा वित्तं पुत्रान् ज्ञातींस्तथा परिग्रहं च सर्व ममतारूपं त्यक्त्वा, णकारो वाक्यालकारे, अन्तं गच्छतीति
अन्तगो-दुष्परित्यज इत्यर्थः । अन्तको वा विनाशकारीत्यर्थः । आत्मनि वा गच्छवीति आत्मगः, आन्तर इत्यर्थः । एवम्भूतं शोकं
त्यक्त्वा' परित्यज्य, श्रोतो वा-मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपायात्मक, अनन्तगं अपारं वा परित्यज्य 'निरपेक्ष: ' सर्वममता-
स्नेहसम्बन्धशून्यः सन् मोक्षाय परिव्रजेत् , संयमानुष्ठाने तिष्ठेत् । य एवं संयमानुष्ठाने यतते स साधुर्विज्ञेय इति गाथार्थः॥ ७ ॥
स एवं साधुरहिंसादिपु व्रतेपु प्रयतेत, त्राहिंसाप्रसिद्ध्यर्थमाह-
पुढवी आऊ अगणी वाऊ, तणरुक्खसवीयगा। अंडया पोयजराऊ-रससंसेतउब्भिया ॥८॥
व्याख्या-* पृथिवीकायिकाः सूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तकभेदेन मिमाः, तथा अप्काय-अग्निकाय-वायुकायिका-
चैवम्भूता, एवं वनस्पतिकायिकाल्लेशतः समेदानाह-तृणानि कुशादीनि, वृक्षाभूताशोकादिकाः, सवीजा-बीजसहिताः,
बीजानि शालिगोधूमादीनि, एते एकेन्द्रियाः । पश्चेन्द्रियानाह-अण्डजा:-शनिगृहकोकिलसरीसृपादयः, पोतजा:-हस्ति-
* नास्त्येतचिहान्तर्गतो वृत्तिपाठः पुन्यपत्तनीयप्रतिद्विकेऽपि ।
॥११०॥

·- शरमादयः, जरायुजा-गोमहिष्यादयः, रसा-दधिसौवीरकादेर्शाता रसजास्तथा संस्वेदजा-यूकामत्कुणादयः, उद्भिजा:- खञ्जरीटकदर्दुरादय इति । अज्ञातभेदा हि दुःखेन रक्ष्यन्त इत्यतो भेदेनोपन्यास इति (गाथार्थः) ॥ ८॥* एतेहिं छहिं काएहि, तं विजं परिजाणिया। मणसा कायवकेणं, णारंभी ण परिग्गही ॥ ९ ॥ व्याख्या-साधुरेभिः पूर्वोक्तः पभिरपि कायैःत्रसस्थावररूपैः [सूक्ष्मवादर पर्याप्तापर्याप्तकभेदभिन्न रम्भी न परि- ग्रही स्यात् । तदेतद्विद्वान्-सश्रुतिको ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया च मनोवाकायकर्मभिर्जीवोपमईकारिणमारम्भ परिग्रहं च परिहरेदिति गाथार्थः ॥ ९ ॥ शेषव्रतान्यधिकृत्याह- मुसावायं बहिद्धं च, उग्गहं च अजाइया । सत्थादाणाई लोगसि, तं विजं परिजाणिया ॥ १० ॥ व्याख्या-मृषावादं 'बहिद्धं 'ति मैथुनं ' अवग्रहं ' परिग्रहमयाचित-मदत्तादानं, एतानि च मृषावादादीनि प्राण्यु- पतापकारित्वात् शस्त्राणीव-शस्त्रप्रायाणि वर्तन्ते, सतश्च कर्मोपादानकारणान्यप्यस्मिल्लोके वर्तन्ते । तदेतत्सर्व विद्वान् ज्ञपरि ज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया च परिहरेदिति गाथार्थः ॥१०॥ किञ्च- पलिउंचणं च भयणं च, थंडिल्लुस्सयणाणि या। धूणादाणाइं लोगांस, तं विजं परिजाणिया ॥११॥ व्याख्या-पञ्चमहाव्रतधारणमपि कपायिणो, निष्फलं स्यात् , अतस्तत्साफल्यापादनार्थ कषायनिरोधो विधेय इति दर्शयति । तत्र 'पलिउंचणं (परिकुचनं ) माया ‘भजनो' लोभः 'स्थंडिलः' क्रोधः ' उच्छयो' मानः, एतानि

·सूयगडाझ
सत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
९ धर्मा-
ध्ययने
वर्जनीय
त्वमुपान्म
हादीनां
साधुत्वे
॥११२॥
व्याख्या- अर्थपदं ' धनोपार्जनोपाय, अथवा द्यूतक्रीड़ा, अन्यदपि प्राण्युपमईकारिशास्त्रं न शिक्षयेत्तथा 'वेधो'
धर्मानुवेधस्तस्मादतीतं-धर्मानुवेधातीतं अधर्मप्रधानं वचो नो वदेत् । तथा ' हस्तकर्म ' हस्तव्यापारप्रधानः कलहस्तं तथा
विरुद्धवाद-विवाद, शुष्कवादं, तदेतत्सर्व संसारभ्रमणकारणं परिज्ञाय विद्वान् परिहरेदिति गाथार्थः ॥ १७ ॥
पाणहाओ य छत्तं च, णालीयं बालवीयणं । परकिरियं अन्नमन्नं च, तं विजं परिजाणिया ॥१८॥
व्याख्या-उपानही काष्ठपादुके च तथा छत्रमातपादिनिवारणाय, तथा 'नालिका' द्यूतक्रीडाविशेषः, तथा बाल-
व्यजनं, तथा ' परक्रिया' परस्य-गृहस्थादेः क्रियां-सावद्यात्मिकां, इत्यादि सर्व विद्वान् परिहरेदिति गाथार्थः ॥ १८ ॥
उच्चारं पासवणं, हरिएसु न करे मुणी । वियडेण वा वि साहटु, णायमेज कयाइवि ॥ १९ ॥
व्याख्या-उच्चारप्रश्रवणादिकां क्रियां हरितेषु-बीजेषु अस्थण्डिले वा मुनिनं कुर्यात् , तथा — विकटेन ' अचित्तेनो.
दकेन संहृत्या-पनीय वीजानि हरितानि वा 'नाचमेत' न निलेपनं कुर्यात् किमुताविकटेनेति गाथार्थः ॥ १९ ॥
परमत्ते अन्नपाणं, ण भुंजेज कयाइवि । परवत्थं अचेलो वि, तं विजं परिजाणिया ॥ २० ॥
व्याख्या-'परमात्रे' गृहस्थभाजने अन्नपानकपरिभोगं न कुर्यात् । "कंसेसु+कंसपाएसु, कुंडमोएसु वा पुणो ।
+ ' कास्येषु' (कचोलकादिषु ) 'कांस्यपात्रेषु' (स्थालिकादिषु ) ' कुण्डमोदेषु ' हस्तिपादाकारमृन्मयभाजनेषु, भुक्षा-
नोऽशनपानादीनाचारात्परिभ्रश्यति ।
.
-
॥११२॥

·भुंजतो असणपाणाई, आयारा परिभस्सई ॥१॥" इत्यादि (दश. अ. ६ गा. ५१) गाथाप्रामाण्यात्-गृह- स्थपात्रेषु न भुञ्जीत । तथा अचेलोऽपि सन् 'परवस्वं ' गृहस्थवस्त्रं न भुञ्जीत, परभाजनं परवस्त्रं च संयमविराधनाकारणं मत्वा विद्वान् परिहरेदिति गाथाऽर्थः ॥ २० ॥ आसंदी पलियंके य, निसिजं च गिहतरे। संपुच्छणं सरणं वा, तं विजं परिजाणिया ॥ २१ ॥ व्याख्या-'आसन्दी' आसनविशेषः 'पर्यङ्कः' शयनविशेषः, [गृहस्यान्त-मध्ये ] गृहयोर्वा मध्ये 'निषद्या' उपवेशनं " xगंभीरविजया एए, [पाणा दुप्पडिलेहगा। xxxx" दश. अ. ६ ] इत्यादिवचनात् । तथा " * गोयरग्गपविट्ठो उ, न निसीएन कत्थई"।[कहं च न पबंधेजा, चिट्टित्ता ण व संजए ॥ ८ ॥ दश. अ. ५. उ. २] इत्यादि । तथा गृहस्थगृहे कुशलादिप्रच्छनं, इत्यादि सर्व संसारकारणं ज्ञात्वा विद्वान् परिहरे- दिति गाथार्थः ॥ २१॥ जसं कित्तिं सिलोयं च, जा य वंदणपूयणा । सवलोयंसि जे कामा, तं विजं परिजाणिया ॥ २२॥ व्याख्या-यशः कीर्ति श्लाघां च परिहरेत् । राजादिभ्यो वन्दनां-पूजनं सत्कारसन्मानादि न इच्छेत्-नाभिलषेत् । * ' गम्भीरविजया ' अप्रकाशाश्रया ' एते ' आसन्दकादयः, अत एतेषु प्राणा दुष्प्रतिलेस्या भवन्ति । गोचरामप्रविष्टस्तु न निषीदेकचित् । कथां च न प्रबध्नीया, स्थित्वा न च सयतः ।

·पूयगडाज-
पत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
९धर्मा-
त्याज्यत्वं
कुशीलज-
नसंगते ।
॥११४॥
होलावायं सहीवायं, गोयावायं च नो वदे । तुमं तुमंति अमणुन्नं, सहसो तं न वत्तए ॥ ॥ २७ ॥
व्याख्या-होलाबादः, सखिवादः, गोत्रोद्घाटनवाद:-गोत्रवादः, इत्येवं साधुनों वदेत् । तथा 'तुमं तुमं 'ति
तिरस्कारवचनं, बहु वचनोचारणयोग्ये एकवचनान्तं अवहेलावचनं । अमनोज्ञ' प्रतिकूलं असमाधिजनकं अन्यदपि
साधुन वदेदिति गाथार्थः ।। २७ ।।
अकुसीले सया भिक्खू, णेव संसग्गियं भवे। सुहरूवा तत्थुवस्सग्गा, पडिबुझेज ते विऊ ॥२८॥
व्याख्या-भिक्षु-रकुशीलो भवेत् । न च कुशील समं संसर्ग ' मजेत ' सेवेत, कुशीलसंसर्गे सातागौरवस्वभावाः
संयमोपघातकारिण उपसर्गाः सम्भवन्ति, यतस्ते सातागारवाश्रिता एवं वदन्ति-धर्माधारं शरीरं यथा तथा आधा-
कर्मादिना पालनीयमेव + । प्रासुकोदकेन दन्तपावनादि क्रियते तदा को दोपः ? उपानहादिधारणे को दोपः ? साम्प्रत-
मल्पानि संहनानि अल्पधृतयश्च संयमे जन्तवः, इत्येवमादि कुशीलोक्तं श्रुत्वा अस्पसत्यास्तत्र रज्यन्ते, इत्येतद्विद्वान्
विवेकी 'प्रतियुद्ध्येत ' जानीयात् । ज्ञात्वा च कुशीलसंसर्ग परिहरेदिति गाथार्थः ।। २८ ।।
नन्नत्थ अंतराएणं, परगेहे ण णिसीयए । गामकुमारियं किड्, नातिवेलं हसे मुणी ॥ २९ ॥
-साधुहस्थगृहे कारणं विना नोपविशेत् । यतः-"तिहमनपरागस्स, निसेवा जस्स कप्पई। जराए
x “ शरीर धर्मसयुक्त, रक्षणीयं प्रयत्नतः । शरीराच्छ्रवते धर्मः, पर्वतात्सलिलं यथा " ॥ १ ॥
,
व्याख्या-
॥११४॥

·अभिभूयस्स, वाहियस्स तवस्सिणो ॥१॥" इति [ दश. अ. ६, गा. ६० ] वचनात् कारणे गृहस्थगृहे उप- विशतोऽपि न दोषः । तथा कश्चिदुपदेशलब्धिमान् धर्मोपदेशादिकारणे उपविशति तदा न क्षुण्णं । तथा ग्रामकुमारिका क्रीडा- कन्दुकादिना, तां न कुर्यात् । तथा साधु तिवेलं हसेत् , ज्ञानावरणीयाद्यष्टविधकर्मवन्धभयान हसेत् । तथा चागमः- "जीवेणं भंते ! हसमाणे वा उस्सूयमाणे वा कइ कम्मपगडीओ बंधह ?, गोयमा! सत्तविहवंधए वा अट्टविहबंधए वा" इत्यादि । २९ ।। अणुस्सुओ उरालेसु, जयमाणो परिवए । चरियाए अप्पमत्तो, पुट्ठो तत्थऽहियासए ॥ ३० ॥ व्याख्या-उदारेषु काममोगेषु दृष्टेषु श्रुतेषु वा नोत्सुकः स्यात् । तथा मूलोत्तरगुणेषु उद्ययं कुर्वन् संयमे च यतमानः परिव्रजेत् । तथा चर्यायां भिक्षादिकायां अप्रमत्तः स्यात् , नाऽऽहारादिषु रसगाध्य विदध्यादिति । तथा स्पृष्टश्च परीपहोप- सग्गैस्तत्रादीनमनस्कः कर्मनिर्जरां मन्यमानो विपहेत्-सम्यक् सह्यादिति गाथार्थः ॥ ३० ॥ हम्ममाणो न कुप्पेज्जा, वुच्चमाणो न संजले। सुमणो अहियासेज्जा, ण य कोलाहलं करे ॥ ३१ ॥ व्याख्या-यष्टिमुष्टिभिर्हन्यमानो न कुष्येत् , दुर्वचनान्युच्यमानो न सङ्घलेत , न प्रतीपं-(प्रतिकूलं) वदेव , किन्तु सुमनाः सर्वं कोलाहलमकुर्वन्नधिसहेतेति गाथार्थः ॥ ३१ ॥ १ जीवो भदन्त ! हसन्षा उत्सुकायमानो वा कति कर्मप्रकृतयो वध्नाति ?, गौतम । सतविधवन्धको वाऽष्टविधयन्धको वा । -

·بعينعيمي
سیدمهیا نمجنسمحاکمه دارد
مهسا مهسانهادهاکادمهاتهم
सूयगडा
सूत्र
दीपिका-
वितस् ।
ज्ञात्वा परिहरेत् , परिहत्य च निर्वाणमशेषकर्मक्षयरूपं 'सन्धयेत्' प्रार्थयेत् ।। ३६ ।। इतिः परिसमाप्त्यर्थे, नवीमीति पूर्ववत्
इति भीपरमसुपिहितखरतरगच्छविभूपण श्रीमत्साधुरङ्गगणिवरसन्दृब्धायां श्रीमत्सूत्रकृताङ्गदीपिकायां
धर्माख्य नवमाध्ययनं समाप्तम् ।
अथ दशमं समाध्याख्यमध्ययनम् ।
समाध्य.
ध्ययने
आभव-
त्यागात्स.
माधिः।
Peromranrowroommons
॥११६॥
.
अथ नवमानन्तरं दशमं समाधिनामाध्ययन प्रारभ्यते, समाधिमन्तरेण धर्मोऽपि न भवति, समाधिपूर्वक एव धर्मः
स्यात्तत्रेयमादिगाथा-
आघं मईममणुवीय धम्मं, अंजू समाही तमिणं सुणेह ।
अपडिन्न भिक्खू उ समाहिपत्ते, अनियाणभूतेसु परिव्वएज्जा ॥१॥
व्याख्या-'मतिमान् ' केवलज्ञानी 'अनुविचिन्त्य ' ज्ञानेन ज्ञात्वा [ 'आघं 'ति ] आख्यातवान् । किम् ? धर्म श्रुत-
चारित्राख्यं । कथम्भूत ? ' ऋजु' अबक्रं सरलं, कौटिल्यपरिहारेणावक्र तथ्यं धर्ममाख्यातवान् । स धर्मः समाधिा, समाधि
च धर्मध्यानादिकमिति । तमिमं धर्म समाधि वा भगवदुपदिष्टं शृणुत यूयमिति सुधर्मस्वामी प्राह । यत्राप्रतिज्ञो भिक्षुः
.
॥११६॥

·'अनिदानो' आश्रवरहितः संयम पालयति स साधुः समाधिवान् ज्ञेय इति गाथार्थः ॥१॥ उड़े अहेयं तिरियं दिसासु, तसा य जे थावर जेय पाणा। हत्थेहि पाएहि य संजमित्ता, अदिन्नमन्नेहि य णो गहिज्जा ॥ २ ॥ व्याख्या-ऊधिस्तिर्यक् सर्वलोके + ये बसाः स्थावराश्च जन्तवः सन्ति, ततश्च साधुस्तान् प्राणिनः हस्तपादाभ्यां 'संयम्य' बद्धा अन्यथा वा कदर्थयित्वा यत्तेषां दुःखोत्पादनं, तन्न कुर्यात् । यदि वा हस्तपादौ च संयम्य संयतकायः सन्न हिंस्यात् , च शब्दादुच्छ्वामनिश्वासकासितक्षुतवातनिसर्गादिषु सर्वत्र मनोवाकायकर्मसु संयतो भूत्वा समाधिमनुपालयेचथा परैरदत्तं न गृह्णीयात् । एतावता सर्वव्रतपरिग्रहः कृत इति गाथार्थः ॥ २ ॥ सुयक्खातधम्मे वितिगिच्छतिण्णे, लाढे चरे आयतुले पयासु । आयं न कुज्जा इह जीवियट्ठी, चयं न कुज्जा सुतवस्सि भिक्खू ॥ ३ ॥ व्याख्या-येन साधुना सुष्टु धर्म आख्यातः स स्वाख्यातधर्मा, एतावता गीतार्थः। गीतार्थतामन्तरेण स्वाख्यात धर्मत्वं न सम्भवति, तथा वितिगिच्छतिण्णे ।' सर्वज्ञोक्तं तथेति प्रतिपद्यते, अनेन दर्शनसमाधिः 'दसणेण य +"प्राच्यादिदिक्षु च" इति हर्प०।-"विचिकित्सा' चित्तविप्लुतिर्विद्वज्जुगुप्सावा, तां '[वि]तीर्णः' अतिक्रान्तः" इति बृहद्वृचौ। -

·पूयगडा
सनं
दीपिका-
वितम् ।
१०समा-
ध्यध्ययने
द्रव्यादि-
त्यागे
समाधिः।
॥११८॥
तदभावे दीनः सन् पार्श्वस्थादिभावं भजते । कश्चित्पूजनं वस्त्रपात्रादिना प्रार्थयेत् । श्लोककामी-महत्वार्थी व्याकरण-
गणितज्योतिषनिमित्तशास्त्राणि पठति कश्चित्स भावसमाधिभ्रष्टो भवेदिति गाथार्थः ॥ ७॥ किश्च
अहाकडं चेव निकाममीणे, निगामचारी य विसण्णमेसी ।
इत्थीसु सत्ते य पुढो य बाले, परिग्गहं चेव पकुवमाणे ॥ ८॥
व्याख्या-साधूनाधाय कृतं आहारोपकरणादिक 'निकाममीणे' [अत्यर्थ ] प्रार्थयते, तथा आधाकर्मादीनि
तनिमित्तं निमन्त्रणादीनि वा चरति । संयमोद्योगे विपण्णानां पार्श्वस्थादीनां विपण्णमावमेपते, सदनुष्ठाने विषण्णः संसारप-
कावसन्नो भवति । तथा ' बालो 'ज्ञः स्त्रीषु 'पृथक् ' तद्भापितहसितांगोपागेष्वासक्तः, द्रव्यमन्तरेण न तत् प्राप्ति
भवतीति विचिन्त्य द्रव्योपार्जनाय परिग्रहमेव प्रकुर्वन् पापं कर्म समुच्चिनोतीति गाथार्थः ।। ८ ॥
वेराणुगिद्धे णिचयं करेति, इओ चुते से दुहमट्ठदुग्गं ।
तम्हा उ मेधावि समिक्ख धम्मं, चरे मुणी सबओ विप्पमुके ॥ ९ ॥
व्याख्या-येन परोपतापरूपेण कर्मणा वैरमनुबध्यते जन्मान्तरशतानुयायी भवति, तत्र गृद्धो वैरानुगृद्धः । पाठा-
न्तरे 'आरंभसत्तो 'त्ति आरम्भे-सावद्यानुष्ठाने सक्तो निरनुकम्पा सन् 'नियं' कम्र्मोपादानरूपं करोति । स
एवम्भूतः उपात्तवैरः कृतकर्मोपचयः इतः स्थानाच्युतो-मृतो जन्मान्तरमनुप्राप्तः सन् ' दुःखं' नरकादियातनास्थानं
॥११८॥

·- I अर्थती 'दुर्ग' विषमं दुरुत्तारं उपैति । यत एवं तस्मान्मेधावी-विवेकी सम्पूर्णसमाधिगुणं जानन् धर्म श्रुतचारित्ररूपं समीक्ष्य ' पर्यालोच्य ' मुनिः' साधुः सर्वतो विप्रमुक्तः संयमानुष्ठानं चरेत् ' अन्वतिष्ठत् । योपित्-आरम्मादिसङ्गाद्वि- प्रमुक्तोऽनिश्रितमावेन विहरेदिति गाथार्थः ॥९॥ आयं न कुज्जा इह जीवियट्ठी, असज्जमाणो य परिवएज्जा । निसम्म भासी य विणीय गिद्धिं, हिंसन्नियं वा ण कहं करेजा ॥ १०॥ व्याख्या-साधुरिहासंयमजीवितार्थी 'आय' द्रव्यादिलाभं न कुर्यात्, द्रव्यसञ्चयं न कुर्यात् । पाठान्तरे- 'छंदं ण कुज्जा' छन्द-प्रार्थनाऽभिलापं इन्द्रियाणां स्वस्वविषयामिलापं वा न कुर्यात् । ' असजमानः ' गृहपुत्रकल- त्रादिपु सङ्ग-प्रतिबन्ध अकुर्वन् परिव्रजेत्-उद्यतविहारी भवेत् । किं कृत्वा ? 'विनीय ' अपनीय गृद्धिं विषयेषु 'निशम्य' सम्यगवगम्य-पूर्वोचरेण पर्यालोच्य भाषको भवेत् 'हिंसन्नियं वा ण कहं करेजा' हिंसान्वितां-प्राण्युपमर्दरूपा कथां न कुर्यात् , यदात्मनः परेषा च कर्मोपादानभूतं वचो न भापणीयं, " जेणं परो दूमिज्जइ, अवराहो होइ जेण भणिएणं । अप्पा पडद किलेसे, तं न हु जंपति गीयत्वा ॥१॥" एतावता 'अश्नीत पिचत सादत मोदंत हत छिन्त प्रहरत पचत' इत्यादिकां पापोपादानभूतां वाचं न मापेत इति गाथार्थः ॥ १० ॥ १ येन परो दूम्य(पीड्य)तेऽपराधो भवति येन भणिवेन । आत्मा पतति क्लेशे, तन्नैव जल्पन्ति गीवार्थाः ॥ १ ॥ - .

·सूयगडाङ्ग सूत्रं दीपिका- न्वितम् । १० समा- भ्यध्ययने - भावस. ॥१२०॥ पासादिकान् परीपहान् अक्षोभ्यतया निर्जरार्थमध्यासयेत्-अधिसहेत । तथा सुरभिगन्धं दुरभिगन्धं च, चशब्दादाक्रोश- वधादिकाँश्च परीपहान् मुमक्षुस्तितिक्षयेदिति गाथार्थः ॥ १४ ॥ किश्चान्यत्- गुत्तो वईए य समाहिपत्तो, लेसं समाहदु परिवएज्जा । गिह न छाए नवि छावएज्जा, संमिस्सभावं पयहे पयासु ॥ १५ ॥ व्याख्या-वाचा गुप्तो' मौनव्रती सुपर्यालोचितधर्मसम्बद्धभापी चेत्येवं भाषसमाधि प्राप्तो भवति । तथा शुद्धां तेजोलेश्यादिकां ' समाहृत्य ' उपादाय अशुद्धां च कृष्णादिकां लेश्यां परिहत्य 'परि' समन्तात्संयमानुष्ठाने 'बजेत्' गच्छेत् । तथा गृहं स्वतोऽन्येन वा न छादयेत् , तथाऽपरमपि गृहादेः संस्कार न कुर्यात् , उरगयत् परकतक्लिनिनासित्वा- साधोः, अन्यदपि गृहस्थकर्त्तव्यं न कुर्यात् । तथा प्रजासु-[स्त्रीषु ] सम्मिश्रभावं प्रजयात् । एतदुक्तं भवति-प्रबजि- तोऽपि पचनपाचनादिकां क्रियां कुर्वन् कारयश्च गृहस्थैः सम्मिश्रमावं भजते, यदि वा 'प्रजासु' स्त्रीपु स्त्रीभिर्वा सह यः सम्मिश्रीमावस्तं अविकलसंयमार्थी परित्यजेदिति गाथार्थः ॥ १५ ॥ किञ्च- जे केइ लोगमि उ अकिरियआया, अन्नेण पुठा धुयमादिसति । आरंभसत्ता गढिता य लोए, धम्मं न याणंति विमुक्खहेडं ॥ १६ ॥ व्याख्या-ये केचन अस्मिल्लोके अक्रिय आत्मान एवं मन्यन्ते, अक्रियात्मानस्तु साँख्यास्तेषां हि मते सर्वव्यापित्वा- माध्य- नभिज्ञत्वं सांख्या- दीनाम् । .. ॥१२॥ -- ·दात्मा निष्क्रियः पठ्यते, तथा चोक्तं-" अकर्ता निर्गुणोx भोक्ता, आत्मा कापिलदर्शने " इति वचनात् । तथा अक्रियश्चेदात्मा तर्हि कथं मोक्षावाप्तिः १ एवं पृष्टाः सन्तस्ते सॉख्याः अक्रियेऽप्यात्मनि 'धूतं ' मोक्षं प्रतिपादयन्ति, ते तु पचनपाचनादिके स्नानार्थ जलावगाहनरूपे चारम्भे-सावये सक्ताः, गृद्धाः लोके, मोक्षकहेतुभूतं धर्म श्रुतचारित्राख्यं न जानन्ति, कुमार्गग्राहिणो न सम्यगवगच्छन्तीति गाथार्थः ॥ १६ ॥ पुढो य छंदा इह माणवा उ, किरियाकिरीणं च पुढो य वायं । जायस्स बालस्स पकुछ देई, पवडती वेरमसंजतस्स ॥ १७ ॥ व्याख्या-'पृथक्छन्दाः' पृथगभिप्रायाः, इहास्मिन्मनुष्यलोके मानवाः सन्ति । इह मनुष्यलोके ये केचन मानवा: सन्ति ते सर्वेऽपि पृथगभिप्राया एव सन्ति । कथं पृथगभिप्रायाः? क्रियाअक्रिययोः पृथक्वेन, एके क्रियावादिनः एके- ऽक्रियावादमाभिताय । एके वदन्ति-" क्रियैव फलदा पुंसां, न ज्ञानं फलदं स्मृतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुखितो भवेत् ॥१॥" इति क्रियावादिनो वदन्ति । अन्ये एतद्विपर्ययेण अक्रियावादमाश्रिताः, एवं च ना- नाऽभिप्राया मानवाः क्रियाऽक्रियादिकं पृयग्वादमाश्रिताः, मोक्षकहेतु धर्ममजानानाः, आरम्ममग्नाः, इन्द्रियवशगा: सातगारवाश्रिताश्चतत्कुर्वन्ति-जातस्य नालस्य ' सदसद्विवेकविकलस्य सुखैषिणो देहं खण्डशः कृत्वाऽऽत्मनः सुखमु. x सत्त्वरजस्तमोगुणै रहितः। -

·एयगडाङ्ग
पत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१० समान
ध्यध्ययने
वैरानुन
न्धकत्वं
हिंसाया।
॥१२२॥
व्याख्या-संध्यमानो नरो मतिमान् पापादात्मानं निवर्तयेत् । किं कृत्वा ! 'हिंसा' प्राणीव्यपरोपणं, तया प्रसूतानि
यान्यशुभकर्माणि, तानि दुःखोत्पादकानि वर्तन्ते, तथा वैरानुबन्धीनि-जन्मशतसहस्रदुर्मोचानि, अत एव महामयानीत्येवं
मत्वा मतिमानात्मानं पापान्निवर्तयेदिति गाथार्थः ॥ २१ ॥
मुसं न बूया मुणि अत्तगामी, णिवाणमेयं कसिणं समाहि ।
सयं न कुजा उन कारवेजा, करंतमन्नंपि य नाणुजाणे ॥ २२ ।।
व्याख्या-' आता ' सर्वज्ञस्तदुपदिष्टमार्गगामी 'मुनिः' साधुर्मपावाद-मयथार्थ न ब्रूयात् , सत्यमपि प्राण्यु-
पोतकं न वदेव, एतन्मृषावादवर्जन 'कृत्स्नं ' सम्पूर्ण भावसमाधि निर्वाणं चाहु, तदेवं मृपावादमन्येषां वा व्रतानामति.
चार स्वयमात्मना न कुर्यात् , नाप्यपरेण कारयेत्तथा कुर्वन्तमप्यपरं नानुमन्येत इति गाथार्थः ॥ २२ ॥
उत्तरगुणानषिकत्याह-
सुद्धे सिया जाए न दूसएजा, अमुच्छिए ण य अज्झोववन्ने ।
घितिमं विमुक्के ण य पूयणठी, न सिलोयकामी य परिवएज्जा ॥ २३ ॥
व्याख्या-'शुद्ध' निर्दोपे स्यात्-कदाचिजाते-प्राप्ते सत्याहारे साधू रागद्वेपाभ्यां न दुपयेत्, तत्राहारे न मूञ्छित-
अमूञ्छिता, सकृदपि शोमनाहारलामे सति गृद्विमकुर्वमाहारयति । धृतिमान् संयमे, विमुक्ता-सवाद्याभ्यन्तरेण
॥१२२॥

·अन्थेन विप्राक्तः, तथा पूजनं-वसपात्रादि, तेनार्थः-पूजनार्थः, स पूजनार्थी, तदेवम्भूतो न भवेत् । तथा न श्लोक कामी-कीत्यर्थी काश्चन क्रियां कुर्यादिति, निर्जरार्थी संयम पालयेदिति गाथार्थः ॥ २३ ॥ निक्खम्म गेहाउ निरावकंखी, कायं विउसेज नियाणछिन्ने । णो जीवियं णो मरणाभिकंखी, चरेज भिक्खू वलया विमुक्के त्ति बेमि ॥ २४ ॥ व्याख्या-गृहानिस्सृत्य 'निष्क्रम्य च ' प्रव्रजितोऽपि भूत्वा जीवितेऽपि निराकासी 'काय' शरीरं ' व्युत्सृज्य' निष्प्रतिकर्मतया चिकित्सादिकमकुर्वश्छिमनिदानो भवेत् । तथा जीवितं मरणं च नाभिकात् 'भिक्षुः' साधुः 'वल- यात् ' संसारवलयात् कर्मबन्धनाद्वा विप्रमुक्तः संयमानुष्ठानं चरेद , इतिः परिसमाप्त्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २४ ॥ इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषणश्रीमत्साधुरङ्गगणिवरसङ्कलितायां श्रीसूत्रकृताङ्गदीपिकायां दशममध्ययनं समाध्याख्यं समाप्तमिति ॥

·धूयगडा
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
११ मार्गा-
ऽययने
षट्काय-
निरूपणम्।
॥१२४॥
-
-
अतरिंसु तरितेगे, तरिस्सति अणागया। तं सोचा पडिवक्खामि, जंतवो! तं सुणेह मे ॥ ६ ॥
व्याख्या-यं मार्ग समाश्रित्य बहवोऽनन्ताः सत्त्वा अशेषकर्मक्षयात् संसारमतीपुं-स्तीर्णवन्त:, साम्प्रतमपि संख्येया-
स्तरन्ति, महाविदेहादौ सर्वदा सिद्धिसद्भावात् , अनागते च काले अनन्ता एव जीवास्तरिष्यन्ति । एवं कालत्रयेऽपि संसार-
समुद्रोचारकं भावमार्ग तीर्थकपिदिएं, तं चाहं सम्यक् श्रुत्वा युष्माकं प्रतिपादयिष्यामि । सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिनं
निश्रीकृत्यान्येषामपि जन्तूनां कथयतीति, एतदेव दर्शयितुमाह-हे जन्तवो ! अभिमुखीभ्य तं-चारित्रमार्ग मम कथयतः
भृणुत यूयमिति गाथार्थः ॥ ६ ॥ चारित्रमार्गस्य प्राणातिपातविरमणमूलत्वात्पूर्व जीवस्वरूपनिरूपणार्थमाह-
पुढवीजीवा पुढो सत्ता, आउजीवा तहाऽगणी। वाउजीवा पुढो सत्ता, तणरुक्खा सबीयगा ॥७॥
व्याख्या-पृथिवीजीवास्ते च प्रत्येकशरीरत्वात् 'पृथक् ' प्रत्येकं सच्चा-जीवा अवगन्तव्याः । तथा आपा-अग्नि-
कायाय तथाऽपरे वायुजीवार, एते सर्वेऽपि पृथक्सत्वा:-प्रत्येकशरीरिणः, वक्ष्यमाणवनस्पतेस्तु साधारणशरीरत्वेनापृथक्त्व-
मप्यस्तीति । तत्र वनस्पतिकायो द्विधा-साधारण प्रत्येकश्च । तत्र तृणानि-दर्भादीनि वृक्षाच-सहकारादयः । सनीजाथ-
[सह बीजैः] शालिगोधूमादिभिर्वर्चन्त इति सबीजकाः । एते सर्वेऽपि वनस्पतिकायिकाः अवगन्तव्या इति गाथार्थः ॥७॥
अहावरे तसा पाणा, एवं छक्काय आहिया । इत्ताव एव जीवकाए, नावरे विजई काए ॥ ८॥
-
॥१२४॥

·. व्याख्या-मुगमैव, ४ नवरं-एतावन्त एव जीवाः षट्कायलक्षणाः, नापरे केचन जीनाः सन्तीति गाथार्थः ॥ ८॥ सबाहिं अणुजुत्तीहिं, मइमं पडिलोहिया। सवे अकंतदुक्खा य, अतो सवे न हिंसया ॥९॥ व्याख्या-सर्वाभिरप्यनुयक्तिभिः-पृथिव्यादिनीवनिकायसाधकत्वेन अनुकूलयुक्तिभिः 'मतिमान् ' विवेकी पृथिव्या- दिजीवनिकायेषु जीवत्वं प्रसाध्य 'प्रत्युपेक्ष्य' पर्यालोच्य, तथा सर्वेऽप्यकान्तदुःखा:-दुःखद्विषः सुखार्थिनश्च [इति ] मत्वा मतिमान् सर्वानपि प्राणिनो न हिंस्यादिति मनोवाकायकर्मभिः कतकारितानुमतिमिश्च नवकेन भेदेन च तत् पीडाकारिण उपमर्दाभिवर्तनीयमिति गाथार्थः॥९॥ एयं खु नाणिणो सारं, जं न हिंसंति कंचण । अहिंसा समयं चेव, एतावंतं विजाणीया ॥१०॥ व्याख्या-+ एतदेव बानिनो बानस्य सारं-यत्कश्शन प्राणिनमनिष्टदुःखं सुखार्थिनं न हिनस्ति, विदितागमार्थस्यै- तदेव सारं-यत् प्राणातिपातान्निवर्चनं, ज्ञानमपि परमार्थतस्तदेव-यत्किञ्चित्प्राणातिपाताभिवर्तन, प्राणीपीडाकारिणो ज्ञानमपि अज्ञानमेवेति तत्त्वं, यत:-"किं ताए पढियाए, पयकोडीए पलालभूयाए । जत्थित्तियं न नायं, परस्स पीडान अथापरे प्रसाः प्राणिनो-द्वित्रिचतुष्पश्चेद्रिया, एवं षट्काया आख्यातास्तीर्थकद्भिः।" इति हर्ष० + " खुर्वास्यालद्वारे निश्चये वा" इति हर्ष० । १ किं ? तया पठितया पदकोट्या पळालभूतया । यत्रैतावम शातं, परस्य पीडा न कर्त्तव्या ॥ १ ॥ x

·पगडा
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
११ मा
ध्ययने
सत्रप्रपादौ
पुण्यापुण्य-
योईयोरप्प
वाच्यत्वम्।
॥१२६॥
व्याख्या-
मोदेशेन किल धर्मश्रद्धालुतया कृपतडागखननप्रपासत्रादिकां x प्राण्युपमईकारिणी क्रियां कर्तुकामः कश्चिधर्मबुद्धचा
पृच्छेत्-यदहं कृपतडागखननादिकां पूर्वोक्ता क्रियां करोमि ? अस्ति कश्चिद्धर्मो न वेत्येवं पृष्टः साधुः किं कुर्यात् । तत्र तदुप-
रोधाद्याद्वा[ ] प्राणिनो मन्तं नानुजानीयात् । किम्भूतः १ आत्मना-मनोवाकायरूपेण गुप्तः आत्मगुप्तस्तथा जितेन्द्रियः
सन् साधुः सावद्यानुष्ठानं नानुमन्येतेति गाथार्थः ॥ १६ ॥
तहा गिरं समारब्भ, अत्थि पुग्नंति नो वए । अहवा नत्थि पुन्नति, एवमेयं महब्भयं ॥ १७ ॥
-केनचिद्राजादिना पखननसत्रदानादिप्रवृत्तेन पृष्टः साधु:-किमस्मदनुष्ठाने अस्ति पुण्यमाहोस्विभास्ती.
त्येवम्भूतां गिरं 'समारभ्य' निशम्याऽऽश्रित्य वा अस्ति पुण्यं नास्ति वा इत्युभयथापि महाभयमिति मत्वा नानुमन्येतेति
गाथार्थः ॥१७॥ किमर्थ नानुमन्येत ? इत्याह-
दाणट्ठया य जे पाणा, हम्मति तसथावरा । तेसिं सारक्खणट्ठाए, अत्थि पुन्नति नो वए ॥१८॥
-अन्नपानदानार्थमाहारमदकं व पचनपानादिकया क्रियया कूपखननादिकया चोपकल्पयेत्तत्र यस्मादन्यन्ते-
व्यापायन्ते प्रसाः स्थावराय जन्तवस्तस्मात्तेषां (सं)रक्षणार्थ-रक्षार्थ साधुरात्मगुप्तोऽस्त्यत्र भवदीयेऽनुष्ठाने पुण्यमित्येवं
नो वदेदिति गाभार्थः ॥ १८ ॥ यद्येवं नास्ति पुण्यमित्येवं ब्रूयादित्याह-
x सत्रादिका-दानशालादिकाम् ।
व्याख्या-
-
॥१२६॥

·जेसिं तं उवकप्पंति, अन्नपाणं तहाविहं । तेसिं लाभंतरायंति, तम्हा णस्थित्ति नो वए ॥ १९ ॥ व्याख्या-येषां जन्तूनां कृते तदनपानादिकं किल धर्मबुद्ध्योपकल्पयन्ति-तथाविधं प्राण्युपमईदोषदुष्टं निष्पादयन्ति, तनिषेधे च यस्मात्तेषा-माहारपानार्थिनां तल्लाभान्तरायो-विघ्नो भवेत्तदभावेन तु [ते] पीडयेरन् , तस्मात् कूपखनन- सत्रादिके कर्मणि नास्ति पुण्यमित्येवमपि नो वदेदिति गाथार्थः ॥ १९ ॥ एनमेवार्थ पुनरपि स्पष्टतरं विभणिषुराह- जे य दाणं पसंसंति, वहमिच्छति पाणिणं । जे उण पडिसेहंति, वित्तिच्छेयं करिति ते ॥२०॥ व्याव्या-ये केचन प्रपासत्रादिकं दानं बहूनां जन्तूनामुपकारीति 'प्रशंसन्ति' श्लाघन्ते, ते परमार्थानभिज्ञाः प्रभूत- तरमाणिनां तत्प्रशसाद्वारेण तेषां प्राणिना ' वधं ' प्राणातिपातमिच्छन्ति, तदानं तु प्राणातिपातमन्तरेण न भवेत् । ये पुनः किल सूक्ष्मधियो वयं-गीतार्था इत्येवं मन्यमाना आगमसद्भावमजानन्तः 'प्रतिषेधयन्ति' निषेधयन्ति तेऽप्यगी. तार्थाः प्राणिनां 'वृत्तिच्छेदं' लाभान्तरायं कुर्वन्तीति गाथार्थः ॥ २० ॥ तदेवं राज्ञा अन्येन वा ईश्वरेण कूपतडागयागसत्रदानाद्युद्यतेन पुण्यसद्धावं पृष्टैर्मुमुक्षुभिर्यद्विधेयं तद्दर्शयितुमाह- दुहओ वि ते न भासंति, अस्थि वा नत्थि वा पुणो। आयं रयस्स हिच्चाणं, निवाणं पाउणंति ते॥२१॥ व्याख्या-यद्यस्ति पुण्यमित्येवं वदेयुस्तदाऽनन्तानां जीवानां सूक्ष्मबादराणां सर्वदा प्राणत्याग एव स्यात्, प्रीणन- -

·११ माग
है
सूयगडाङ्ग-
पत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
ध्ययने
विषयैष-
णीयत्वं
शाक्यादी.
॥१२८॥
नाम् ।
व्याख्या-ते च परतीर्थिकाः जीवाजीवादिनवतवानभिज्ञाः सन्तो 'बीजानि' शालिगोधूमादीनि तथा 'शीतोदकं'
अप्रासुकोदकं, ताँच उद्दिश्य-तद्भक्तैर्यदाहारादिकं निष्पादितं तत्सर्वमविवेकितया भुवा, पुना रसलोलुपतया औदेशिक-
भक्तकते आत[ ध्यानं ध्यायन्ति । न दैहिक सुखार्थिनां परिग्रहारम्भिणां धर्मध्यानं भवति । तथा ते परतीर्थिकाः कथ-
म्भूताः ? धर्माधर्मविवेके कर्तव्ये · अखेदज्ञा ' अनिपुणास्तथा असमाहिताः, यतः-प्रायेणार्चध्यायिनस्त्वसन्तोपिण
एव भवन्तीति गाथार्थः ॥ २६ ॥
जहा ढंका य कंका य, कुलला मग्गुका सिही । मच्छेसणं झियायंति, झाणं ते कल्लुसाहमं ॥२७॥
व्याख्या-यथा दवाखा: पक्षिविशेषाः, मत्स्यान्वेषणपरं ध्यानं ध्यायन्ति, ते हि पक्षिण: आमिषजीविनो मत्स्य-
प्राप्ति ध्यायन्ति, एवम्भूतं च ध्यान आर्चरौद्रध्यानरूपतयाऽत्यन्तकलुपमधमं च भवतीति गाथार्थः ॥ २७ ॥
दार्शन्तिकं दर्शयितुमाह-
एवं तु समणा एगे, मिच्छदिट्ठी अणारिया । विसएसणं झियायंति, कंका वा कलुसाहमा ॥ २८ ॥
व्याख्या-' एव'मिति यथा ढकादयो मत्स्यान्वेपणपरं ध्यानं ध्यायन्ति, वक्ष्यायिनश्च कलुषाधमा भवन्ति,
एवं मिथ्यादृष्टयः श्रमणाः अनार्याः शाक्यादयो विषयाणां प्राप्तिं ध्यायन्ति, तद्धयायिनश्च का इव कलपाधमा भव-
न्तीति गाथार्थः ।। २८ । किन-
॥१२८॥

·सुद्धं मग्गं विराहित्ता, इहमेगे उ दुम्मती । उमग्गगया दुक्खं, घातमेसंति तं तहा ॥ २९ ॥ व्याख्या-एके शाक्यादयः 'शुद्ध' निर्दोष सम्यग्दर्शनादिकं मोक्षमार्ग कुमारर्गप्ररूपणया विराध्य इहा-स्मिन् संसारे मोक्षमार्गप्ररूपणप्रस्तावे वा एके-ऽन्यतीर्थीया ' दुर्मतयः' कुमतयः ' उन्मार्गेण ' संसारावतारणरूपेण 'गताः प्राप्ताः सन्त उन्मार्गगता दुख-मष्टप्रकार कर्म असातोदयरूपं च तथा घातं चान्तशः सन्मार्गविराधनया उन्मार्गगमनं च एषन्ते-अन्वेषयन्ति, दुःखमरणे शतशः प्रार्थयन्तीति गाथार्थः ॥ २९ ॥ अथ शाक्यादीनां दृष्टान्तपूर्वकमाह- जहा आसाविणिं नावं, जाइअंधो दुरूहिया। इच्छती पारमागंतुं, अंतरा य विसीयती ॥ ३०॥ व्याख्या-यथा जात्यन्ध ' आस्राविणीं' शतच्छिद्रां नावमारुह्य पारमागन्तुमिच्छति, न चासौ सच्छिद्रतया पार- गामी भवति, किन्त्वन्तराले एव निमजतीति गाथार्थः ॥ ३० ॥ एवं तु समणा एगे, मिच्छदिछी अणारिया। सोयं कसिणमावन्ना, आगंतारो महब्भयं ॥ ३१ व्याख्या-एवमेव श्रमणा एके शाक्यादयो मिथ्यादृष्टयोऽनार्या भावस्रोतः कर्माश्रवरूपं कृत्स्नं सम्पूर्णमापन्नाः सन्तस्ते महाभय नारकादिस्वभावं दुःखमागन्तार:-आगमनशीला भवन्ति । न तेषां संसारोदधेरास्राविणी नावां व्यव- स्थितानामेवोत्तरणं भवतीति गाथार्थः ।। ३१ ।। एवं शाक्यादयः श्रमणा मिथ्यादृशोऽनार्याः संसारस्रोतस्समापनाः सन्तो महाभयं नरकादिदुःखमाप्नुवन्ति, तत

·सूयगडा
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
.
तथा ये चानागता-भविष्यदनन्तकालभाविनोऽनन्ता एव तेऽप्येवमेवोपन्यसिष्यन्ति । चशब्दात् वर्तमानकालमाविना
संख्येयास्तेऽप्येवमेवोपदिशन्ति कुर्वन्ति च । एतावता ते सर्वेऽप्येनं भावमार्गमुक्तवन्तोऽनुष्ठितवन्तश्च, तेषां सर्वेषामप्यर्हता
प्रतिष्ठान-माधारो मोक्षः, स शान्तिस्तेषां प्रतिष्ठान, भावः ? यथा “भूतानां ' स्थावरजङ्गमानां जगती' त्रिलोकी
प्रतिष्ठान, एवं ते सर्वेऽपि बुद्धाः शान्तिप्रतिष्ठानाः, एतावता 'शान्तिः । सर्वजीवानां दया, सैव सर्वधर्माणां मूलं सर्वे
ऽप्यहन्तः प्ररूपयन्तीति गाथार्थः ॥ ३६ ॥
अह णं वयमावन्नं, फासा उच्चावया फुसे । ण तेसु विणिहण्णेज्जा, वारणेव महागिरी ।। ३७ ॥
व्याख्या-' अथ' भावमार्गप्रतिपयनन्तरं तं भिडं ' स्पर्शाः' परीपहोपसर्गरूपाः । गुरुलषवः
'स्पृशेयुः' अभिद्रचेयुः, स च साधुस्तैरभिद्रुतः संसारस्वरूपं विदन् कर्मनिर्जरा च भावयस्तैः परीपहोपसग्गर्ने विहन्यात् ,
न संयमाऽनुष्ठानात् मनागपि विचलेत् । किमिव ? महावातैरिव महागिरि-मरुरिति गाथार्थः ।। ३७ ॥
संवुडे से महापन्ने, धीरे दत्तेसणं चरे। निव्वुडे कालमाकंखी, ए(य)वं केवलिणो मयं ॥३८॥ ति बेमि
व्याख्या-सः साधुः " संवृतः ' संवरयुक्तः, महाप्राज्ञो धीरः, स एवम्भूतः परेण दत्ते सत्याहारादिके एपणां चरेत् ।
तथा ' निर्वृतः' कपायोपशमाच्छीतीभृतः ‘कालं ' मृत्युं यावत् अभिकाहेत् । एतन्मया प्राक्प्रतिपादितं, तत् 'केवलिनः
सर्वज्ञस्य मतं । एतच्च जम्बूस्वामिनमुद्दिश्य सुधर्मस्वाम्याह । तदेतद्यत्वया मार्गस्वरूपं प्रनितं तन्मया न स्वमनीपिकया
११ मार्गा-
ध्ययने
मनोज्ञा-
मनोः
स्पशेर-
कम्प्यत्वं
मुनीनाम्।
॥१३०॥
उच्चावचा
॥१३०॥

·محے مسعدحرهحعحا عن محافحصهن कथितं, किं तर्हि ? केवलिनो मतमित्येवं भवता ग्राह्यमिति गाथार्थः ॥ ३८ ॥ [इतिः परिसमाप्त्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् ] इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषण-श्रीमत्साधुरङ्गगणिवरगुम्फितायां श्रीसूत्रकताङ्गदीपिकायां मार्गाध्ययनमेकादशं सम्पूर्णमिति । अथ द्वादशं समवसरणाभिधमध्ययनम् । उक्तमेकादशमध्ययनं साम्प्रतं द्वादशमारम्यते । चत्तारि समोसरणाणिमाणि, पावादुया जाइं पुढो वयंति । किरियं अकिरियं विणियंति तइयं, अन्नाणमाइंसु चउत्थमेव ॥ १ ॥ व्याख्या-चत्वारि ' समवसरणानि ' परतीथिकाभ्युपगमसमूहरूपाणि, यानि प्रावादुकाः पृथक्टथक् प्रवदन्ति, तानि चामूनि अन्वर्थाभिधायिभिः संज्ञापदैनिर्दिश्यन्ते, तद्यथा-एके क्रियावादिनः एके अक्रियावादिनो विनयवादिनस्त्वेके, एके अज्ञानवादिन इति गाथार्थः ॥१॥ अथाज्ञानवादिन एव सर्वथा असम्बद्धालापिन:, अतस्तानेवादावाह-

·.
पूयगडा
सत्रं
दीपिका-
वितम् ।
१२ सम.
यसरणा-
ध्ययनेड-
क्रिया-
वादिनः
शास्या-
दयः।
॥१३२॥
मतयस्ते वैनयिका अज्ञानाच्छादिता इति 'उदाहुः कथयन्ति । यथा ' स्वोऽर्थः' स्वर्गमोक्षादिकः सर्वोऽपि सर्वस्य
विनयप्रतिपस्या अस्माकमवभासते-आविर्भवति, प्राप्यते, अस्माकं मते सर्वोऽप्यर्थो विनयप्रतिपस्या सिसवीति (प्रत्युत्तरं
दीयते ) भावः, इति विनयवादिमतं । तत्र प्रतिविधीयते-नैकस्माद्विनयादर्थसिद्धिः, किन्तु सम्यग्दर्शनादिसम्मवे सति
विनयस्य कल्याणभावत्वं भवति, नैककस्येति, तद्रहितो हि विनयोपेतः सर्वस्य प्रतया न्यत्कार + मवाप्नोति । ततश्च
विवक्षितार्थावभासनाभावात्तेषामेव वादिनामज्ञानातत्वमेवावशिष्यते, नाभिप्रेतार्थावाप्तिरिति । उक्ता वैनयिकाः, साम्प्रत-
मक्रियावादिदर्शनं निराचिकीर्षुर्गाथापाईमाह-'लवावसंकी 'त्यादि, 'लवं ' कर्म, तस्मादपशक्षि तुं-अपसतुं शीलं येषां
ते लवापशक्दिनो लोकायतिकाः शाक्यादयश्च सर्वेऽप्यक्रियावादिनः क्रियां न मन्यन्ते, क्षणिकत्वात्सर्वपदार्थानां, "क्षणिकाः
सर्वसंस्काराः" इति वचनात् यत्किञ्चिक्रियते तत्सर्वमनागतमेवोच्यत इत्यक्रियत्वं, क्रियां विना कर्मबंधोऽपि नास्ति,
एवं ते अक्रियावादिन उच्यन्त इति गाथार्थः ॥ ४ ॥
सम्मिस्स भावं सगिरा गहीए, से मुम्मुई होति अणाणुवादी।
न्यकारस्तु तिरस्क्रिया " इति हेमः श्लो. ४४१ । " तिरस्कारे परीभावः, परापर्यभितो भवः ॥ ६८ ॥ न्यकार:
सनिकारः स्यात् " इति शब्दरत्नाकरः काड ३ ।
न्यम् निम्ने नीचकारन्ययोः ",
इत्यनेकार्थः १-७ । इत्यादिप्रामाण्यतो
'न्यकार' एव समीचीनमाभाति, पर न ज्ञायते केन हेतुना सर्वेष्वप्यादर्शेषु ' भ्यत्कार' एवोपलभ्यते ।
॥१३२॥

·इमं दुपक्खं इममेगपक्खं, आहेसु छलायतणं च कम्मं ॥ ५॥ व्याख्या-ते लोकायतिकाः 'स्वगिरा' स्ववाचैव गृहीता [सं]मिश्रमा भजन्ते, एतावता स्ववाचैव बद्धाः, यस्यैव पदार्थस्यास्तित्व तस्यैव नास्तित्व प्रतिपादयन्ति, यस्यैव नास्तित्वं प्रतिपादयन्ति तस्यैवास्तित्वं प्रतिपादयन्ति, एवं मिश्रीभावं भजन्ते । यदि ते जीवादिपदार्थस्य सर्वस्याप्यभावं मन्यन्ते तात्मन एवाभावं प्रतिपद्यन्ते, तथा शिष्यस्य शास्त्रस्य चामावं प्रतिपद्यन्ते । यदि सर्वशून्यता तर्हि कः कस्योपकुरुते ? सर्वाभावप्रसङ्गात् , आत्मनः शिष्याणां शास्त्रस्य चाभावो जायते । एवं ते सर्वाभावप्रतिपादनात् असम्बद्धप्रलापिनः सन्तः मिश्रीभावं स्ववाचैव प्रतिपद्यन्ते । तथा सांख्या अप्यात्मनः सर्वव्यापित्वं मन्यन्ते अक्रियत्व च, एवं साढथा अप्यसमञ्जसमापिणः, यतस्तेऽप्यक्रियमात्मानमभ्युपगच्छन्तो बन्धमोक्षसद्भावं च स्वाभ्युपगमेनैव सम्मिश्रीभाव व्रजन्ति । यतः सॉख्यानां प्रकृतिवियोगे मोक्षः, यद्येवं तदा बन्धं विना न मोक्षः, पूर्व कर्मणां बन्धस्ततो मोक्षः, कर्मवन्धस्तु क्रियां विना न स्यात्त न्मोक्षोऽपि क्रियां विना न स्यात् । एतावता आत्माऽपि सक्रियः, एवमात्मनः सक्रियत्वं स्ववाचैव प्रतिपन्नं साँख्यरेवं स्ववचनेनैवात्मनोऽक्रियत्वं व्यवस्थाप्य पुनर्बन्धमोक्षप्ररूपणया चात्मनि सक्रियत्वं प्रतिपन्नं, एव मिश्रीभावं सॉख्या- नामप्यायातम् । सर्वदर्शनिनामपि ज्ञेयमिति । एतद्वर्णिकामात्र दर्शितमस्ति । अपरं टीकातोऽवगन्तव्यमिति । एव सर्वोऽपि परवादिसमूहः स्याद्वादिना हेतुदृष्टान्तैर्व्याकुली क्रियमाणः सन् सम्यगुत्तरं दातुमसमर्थो यत्किञ्चनभाषितया " मुम्मुई

·सूयगडाना
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१२ सम..
ध्ययने
शून्यवाद.
निरा-
करणम् ।
॥ १३४॥
कुतस्तस्योद्गमनमस्तमन वा! यच्च जाज्वल्यमानं तेजोमण्डलं दृश्यते तद् भ्रान्तमतीनां द्विचन्द्रादिप्रतिभास-मृगवृष्णिका-
कल्पं वर्तते । तथा न चन्द्रमा वर्द्धते शुक्लपक्षे नापि कृष्णपक्षे प्रतिदिनमपहीयते । तथा न मलिला-न्युदकानि ' स्यन्दन्ते '
पर्वतनिहरेभ्यो न स्रवन्ति । तथा 'वाताः' सततगतयो न वान्ति । किं बहुनोक्तेन ? कृत्स्नोऽप्यय लोको ' वन्ध्यो 'ऽर्थ-
शून्यो ' नियतो ' निश्चितः अभावरूप इति यावत् । मर्वमिदं यदुपलभ्यते तन्मायास्त्रमेन्द्रजालकल्पमिति गाथार्थः ॥ ७ ॥
एतत् परिह काम आह-
जहा हि अंधे सह जोतिणावि, रूवाइं णो पासति हीणणेत्ते ।
संतं पि ते एवमकिरियवाई, किरियं ण परसंति निरुद्धपन्ना ॥ ८॥
व्याख्या-यथा बन्धो-जात्यन्धो हीननेत्रः ज्योतिपाऽपि-प्रदीपादिना सह वर्तमानोऽपि रूपाणि-घटपटादीनि
न पश्यति' नोपलभते, एव तेऽप्यक्रियवादिनः सदपि घटपटादिकं वस्तु तक्रियां चास्तित्वादिकां परिस्पन्दादिकां
[वा] न पश्यन्ति । किमिति ? यतो निरुद्धप्रज्ञा:-ज्ञानावरणादिना समाच्छादिता 'प्रज्ञा 'ज्ञानं येषां ते
प्रज्ञा 'ज्ञानं येषां ते तथा, तथाहि-
आदित्योद्गमः सन्धिकारक्षयकारी कमलाकरोद्घाटनपटुः प्रत्यहं भवन्नुपलक्ष्यते, तक्रिया च देशाद्देशान्तरावाप्ति
लक्षणा सर्वजगत्प्रतीताऽनुमीयते । तथा चन्द्रमा अपि प्रत्यहं क्षीयमाणः पुनः कलाभिवृद्ध्या प्रवर्द्धमानचोपलभ्यते । तथा
सरितोऽपि प्रावृषि उत्कल्लोलाः वहमानाः दृश्यन्ते । वायवोऽपि वृक्षभङ्गकम्पादिभिरनुमीयन्ते । एवं च न सर्वामावः,
॥१३४॥

·( या हि )सर्वशून्यताप्ररूपणा सा तु वृथैव, सर्वाभावे कः कस्याग्रे प्रतिपादयति ? कथकोऽपि नास्ति श्रोताऽपि नास्ति । स्वमादिकमपि कः पश्यति ? सर्वशून्यत्वात् । तथा यः सर्वशून्यवादी तस्याप्य भावः स्यात् , तस्माद्यत्किञ्चिदेतदिति । तदेवं विद्यमानायां क्रियायां निरुद्धप्रज्ञाम्तीर्थिका अक्रियावादमाश्रिताः । अनिरुद्धप्रज्ञास्तु यथावस्थितार्थवेदिनो भवन्ति, तथाहि-अवधिमनःपर्याय केवलज्ञानिनस्त्रैलोक्योदरविवरवर्तिनः पदार्थान् करतलामल कन्यायेन पश्यन्ति,समस्तश्रुतज्ञानिनोऽपि आगमवलेनातीतानागतानर्थान् विदन्ति, येऽप्यन्येऽष्टाङ्गनिमित्तपारगास्तेऽपि निमित्तवलेन जीवादिपदार्थपरिच्छेद विदधतीति गाथार्थः ॥ ८ ॥ तदेवाह- संवच्छरं सुविणं लक्खणं च, निमित्तदेहं च उप्पाइयं च । अटुंगमेतं बहवे अहित्ता, लोगसि जाणंति अणागताइं ॥ ९ ॥ व्याख्या-'संवच्छरं' (नाम) ज्योतिषं 'सुविणं' स्वमप्रतिपादको ग्रन्थः 'लक्षणं' सामुद्रिकादि ['निमित्तं' वाक्प्रशस्तशकुनादिकं] 'देहं' मष तिलकादि 'औत्पातिकं ' उल्कापातदिग्दाहनिर्धातभूमिकम्पादिकं, अष्टाङ्गनिमित्तं चाधीत्य लोके अतीतानि वस्तून्य नागतानि च जानन्ति, न च शून्यादिवादेष्वेतत् घटते, तस्माच्छून्यवादिनामक्रिया. वादिना च युक्तयो निर्थकाः ।। ९ ।। अत्राह पर:-ननु श्रुतज्ञानमपि व्यभिचरति, अष्टाङ्गनिमित्तान्यपि व्यभिचारीणि, अत इदमाह- - ·ययगडाङ्ग- सूत्रं दीपिका- न्वितम् । व्याख्या-इय गाथा १२ सम०- ध्ययने समुदित. यो नि क्रिययो- मोक्षसाध. . ॥ १३६॥ [ ते एवमक्खंति समि(क्ख)च्च लोगं, तहा तहा समणा माहणा य । सयं कडं णऽन्नकडं च दुक्खं, आहंसु विजाचरणं पमोखं ॥ ११ ॥] अन्यथा व्याख्यायन्ते-अनिरुद्धप्रज्ञा-स्तीर्थकरगणधरादयः, लोकं चतुर्दशरज्ज्वात्मक ममेत्य]मीक्ष्य ' ज्ञात्वा एवमाख्यान्तीति सम्बन्धः। 'तहा तहा' यथा यथा ममाधिमाग्र्गो व्यवस्थितस्तथा तथा कथयन्ति । किं कथयन्ति ? तथा तथा यत्किश्चित् संसारान्तर्गतानामसुमता यदुःख यच्च सुख तत्स्वयमात्मना कृतं नान्येन केनचित्तत्कालेश्वरादिना कृतमिति । पुनस्तीर्थकर गणधरादयः किमाहुः ? तदेवाह-विद्या' ज्ञानं 'चरणं' चारित्रं, तत्प्रधानो मोक्षस्तं उक्तवन्तः, न ज्ञानक्रियाभ्यां समुदिताभ्या विना मोक्षः, एवमाख्यान्तीति गाथार्थः ॥ ११ ॥ अथैतानि समवसरणानि केन प्रणीतानि ? यचोक्तं यच्च वक्ष्यते इत्येतदाशङ्कयाह- ते चक्खुलोगंसिह णायगा उ, मग्गाणुसासंति हितं पयाणं । तहा तहा सासयमाहु लोए, जंसी पया माणव ! संपगाढा ॥ १२ ॥ व्याख्याते तीर्थकरगणधरादयो [इह-अस्मिन् ] लोके चक्षुरिव वर्तन्ते, यथा चक्षुर्योग्यदेशावस्थितान् पदार्थान परिछिनत्ति, एवं तेऽपि लोकस्य यथावस्थितपदार्थाविष्करणं कारयन्ति । तथा ते च भगवन्तोऽस्मिल्लोके नायकाः प्रधानाः सदुपदेशदानतो वा नायकाः, तथा ' मार्ग' ज्ञानक्रियादिकं मोक्षमार्गमनुशासन्ति-प्रतिपादयन्ति । प्रजानां कत्वम् । - ॥ १३६ ।।

·- हितं ' सद्गतिप्रापक-मनर्थनिवारकं । किञ्च-तथा तथा लोकं शाश्वतमाहुः, येन येन प्रकारेण द्रव्यास्तिकनयाभिप्रायेण यद्वस्तु शाश्वतं तत्तथा] आहु-रुक्तवन्तः। यदिवा प्राणिगणः संसारान्तर्वर्ती यथा यथा शाश्वतो भवति तथा तथा आहुरिति । यथा यथा मिथ्यादर्शनाभिवृद्धिस्तथा तथा शाश्वतो लोकः, यथा च " महारंभयाए महापरिग्गयाए" इत्यादिभि- चतुष्प्रकारैर्जीवा नारकायुष्कं यावनिवर्तयन्ति तावत्संसारवृद्धिः। अथवा यथा यथा रागद्वेषादिवृद्धिस्तथा तथा संसारोऽपि शाश्वत इत्याहुः । यथा यथा कर्मोपचयमात्रा तथा तथा संसाराभिवृद्धिः, दुष्टमनोवाकायाभिवृद्धौ च संसाराभिवृद्धिरव- गन्तव्येति । यस्मिंश्च संसारे 'प्रजाः ' लोकाः हे मानव ! 'प्रगाढाः प्रकर्षण व्यवस्थिता इति गाथार्थः ॥ १२ ॥ अथ तत्पर्यटनद्वारेणाह- जे रक्खसा वा जमलोइया य, जे या सुरा गंधवा य काया । आगासगामी य पुढो सिया जे, पुणो पुणो विपरियासुर्वेति ॥ १३ ॥ व्याख्या-ये राक्षसात्मानो ये यमलौकिकात्मानः-सर्वे परमाधार्मिकाः, एतावता सर्वे भवनपतयो गृहीताः, ये च सुराः सौधर्मादिवैमानिकाः, च शब्दाज्योतिष्काः, गान्धर्वा-विद्याधरास्तथा ' कायाः' पृथिवीकायादयः पडपि, तथा [आकाशगामिनः-सम्प्राप्तलब्धयश्चतुर्विधा देवा विद्याधराः पक्षिणो वायवश्च, ये च] पृथिव्याश्रिताः सर्वेऽपि जीवनिकायाः १ महारम्भतया महापरिग्रहतया ।

·पारा १२मम. पिप परीपदादि. जह धारापा। चितम् । ने णध कनिन कार्गनि, नाकमा दगुंडमाणा। मया जना विपणमनि धीरा, विनायजति धारा यानि प्रगे ।। १७ ।। ritist-पोमा: ER: मानुस भूगोries पाप 443मा मन्त्री ET REnai ... HERE.५२ मसान्यायानि | Hद गदा * HR Musita Hai Aniti inा' महापुरता, पास एवंविध माग- Tritis गामायः ॥ १७ ॥ FREE HER उतरे व पाणे टप पाण, ने आना पासति सालोए । उनी लोमिण मोन, युसएमने सुपरिसपा ॥ १८ ॥ inven Apnflsyii Hinी, ५'A' सागः प्राणिनम्नान Tritfits, wifuी मम Tiffin-1 ए मामपि प्रतिना दुयमप्रिप, नाम, initiiiiमो नम:- याय: [ पनि म ] पनि fat मि . मी तिला ए लोकसन्धमानो ' युद्धः N 11 १३८ ।

·अवगततच्या सर्वाणि स्थानान्यशाश्वतानि, तथा नात्र संसारे-सुखलेशोऽप्यस्तीत्येवं मन्यमानोऽप्रमत्तः सन् संयम पालयन परिव्रजेदिति गाथार्थः ॥ १८ ॥ किश्व- जे आयओ परओ वा वि णचा, अलमप्पणो होति अलं परेसिं। तं जोइभूतं व सयाऽऽवसेज्जा, जे पाउकुज्जा अणुवीइ धम्मं ॥ १९ ॥ व्याख्या-यः स्वयं सर्वज्ञ आत्मनस्त्रैलोक्योदरविवरवर्तिपदार्थदर्शी यथावस्थितं लोकं ज्ञात्वा, यश्च गणधरादिकः परत-स्तीर्थकरादेर्जीवादीन् पदार्थान् विदित्वा परेभ्य उपदिशति, स एवम्भूतो हेयोपादेयवेदी आत्मनः संसारात्रातुमलं, आत्मानं भवाटव्या लचितुं समर्थः स्यात् , सदुपदेशदानेन परेषां च त्राता जायते, तमेवम्भूतं पदार्थप्रकाश[क]तया 'ज्योतीरूपं' चन्द्रार्कप्रदीपकल्पमात्महितमिच्छन् भवभयोद्विग्न आत्मानं धन्यं मन्यमान आविसेत्-1 सेवेत, गुर्वन्तिक एव यावजीवं संवसेत् । उक्तं च-" नाणस्स होइ भागी, थिरयरओ दंसणे चरित्ते य । धन्ना आवकहाई, गुरुकुल वासं न मुंचंति ॥ १॥" गुरुकुलवासं के न मुञ्चन्ति ? ये कर्मपरिणति अनुविचिन्त्य यदि वा 'धर्म' श्रुतचारित्राख्यं श्राद्धधर्म साधुधर्म वा 'अनुविचिन्त्य' पर्यालोच्य, तमेव धर्म 'प्रादुष्कुर्युः' प्रकटयेयुस्ते गुरुकुलवासं सदा आसेवन्ते, यदि- वा ज्योतिर्भूतं आचार्य सततमासेवन्ते त एव आगमज्ञा धर्ममनुविचिन्त्य यथावस्थितं प्रादुष्कुर्युरिति गाथार्थः ॥ १९ ॥ १ ज्ञानस्य भवति भागी स्थिरतरको दर्शने चारित्रे च । धन्या यावत्कथा गुरुकुलवास न मुश्चन्ति ॥ १ ॥ २४

·अथ त्रयोदशं याथातथ्यमध्ययनम् ।
एयगडा
पत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१३ याथा-
तथ्या-
ध्ययने-
अध्ययनो-
पोद्घाता।
॥१४०॥
-
अथानन्तर त्रयोदशमारभ्यते याथातथ्याख्यं, तस्येयमादिगाथा-
आहातहियं तु पवेयइस्सं, नाणप्पकारं पुरिसस्स जातं ।
सओ य धम्म असतो असीलं, संतिं असंतिं करिस्सामि पाउं ॥१॥
व्याख्या-'पाथातथ्यं ' तत्त्वं, तच परमार्थचिन्तायां सम्यग्ज्ञानादिकं-ज्ञानदर्शनचारित्ररूपं, एतत्पुरुषस्य-जन्तो.
यजातं-उत्पनं, तदहं 'प्रवेदयिष्यामि' कथयिष्यामि । 'तु' शब्दो विशेषणे । वितथाचारिणस्तदोपॉथाविर्भावयि.
प्यामि । तथा नानाप्रकार वा विचित्रं पुरुषस्य स्वभावमुच्चावचं-प्रशस्ताप्रशस्तरूपं प्रवेदयिष्यामि । तथा ' सतः ' सत्पुरु-
षस्य धर्म श्रुतचारित्राख्यं तथा ' शीलं ' उद्यतविहारित्वं, तथा शान्ति-मशेपकर्मक्षयलक्षणां प्रादुष्करिष्ये-प्रकटयिष्यामि ।
तथा ' असत' अशोमनस्य परतीर्थिकस्य गृहस्थस्य पार्श्वस्थस्य वा ' अशीलं' कुत्सितशीलं अशान्तिमनिर्वाणरूपां संसृति
प्रादुर्भावयिष्यामीति गाथार्थः ॥१॥
अहो य राओ य समुट्ठिएहि, तहागएहिं पडिलब्भ धम्मं ।
समाहिमाघातमजोसयंता, सत्थारमेवं फरुसं वयंति ॥ २ ॥
॥१४०॥

·व्याख्या-'अहोरात्र महर्निशं सम्यगुत्थिता:-समुत्थितास्ते हि सदनुष्ठानवन्तस्तेभ्यः श्रुतधरेभ्यस्तथा [ताथा]गतेभ्य- स्तीर्थकद्भयो वा धर्म संसारनिस्सरणोपायभूतं समवाप्य पुनः कर्मोदयान्मन्दभाग्यतया जमालिप्रभृतय आत्मोत्कर्षात्तीर्थकदा- [चा] ख्यातं सम्यग्दर्शनादिकं मोक्षमार्ग अजोपयन्तः' अमेवन्तः-मम्यगकुर्वाणा निन्हवा बोटिकाश्च स्वरुचिविरचितम्या- ख्याप्रकारेण निर्दोषमपि सर्वज्ञप्रणीतं मार्ग विधमयन्ति, कुमार्ग प्ररूपयन्ति । एवं भापन्ते-असौ सर्वज्ञ एव न भवति, यः 'क्रियमाणं कृत 'मिति प्रत्यक्षेण विरुद्ध प्ररूपयतीति जमालिवचः, तथा ' यः पात्रादिपरिग्रहान्मोक्षमार्गमाविर्भावयति मोऽपि न सर्वज्ञः' इत्येवं वोटिकाः प्रतिपादयन्ति, एवं सर्वज्ञोक्तमश्रद्दधानाधृतिसंहननदुर्वलतया संयमभारं वोढुमसमर्थाः क्वचिद्विपी- दन्तोऽपरेण केनापि वत्सलतया शिक्षिताः सन्तस्तं-शास्तारं परुषं वदन्ति-कर्कशं निष्ठुरं भापन्त इति गाथार्थः ॥ २ ॥ विसोहियं ते अणुकाहयंते, जे आयभावेण वियागरेजा। अट्टाणिए होंति बहुगुणाणं, जे नाणसंकाए मुसं वएज्जा ॥ ३ ॥ व्याख्या-कुमार्गप्ररूपणाऽपनयनद्वारेण विशोधितः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राख्यो मोक्षमार्गस्तं मोक्षमार्ग 'ते' निन्हवा मिथ्यामतयः आत्मोत्कर्षात् स्वरुचिविरचितम्याख्याप्रकारेण व्यामोहिता ' आत्मभावेन ' स्वामिप्रायेण आचार्य- पारम्पर्येणायातमप्यर्थं निपिङ्ख्य अन्यथा व्याख्यानयन्ति । किमिति ? यतस्ते गम्भीराभिप्रायं सूत्रार्थ कर्मोदयात्पूर्वापरेण यथावत्परिणामयितुमसमर्थाः पण्डितमानिन उत्सूत्रं प्रतिपादयन्ति । आत्मभावव्याकरणं महतेऽनर्थाय । स एवम्भूतः

·.
एयगडा
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१३ याथा-
तथ्या-
ध्ययने-
संसार-
पर्यटनमनु-
पशान्त-
-
॥१४२॥
आत्मनो जयमिच्छतीत्यर्थः । तथा 'विओसियंति व्यवसितं-उपशान्तं कलह-विवादं यः पुनरप्युदीरयेत्-प्रज्वालयेत् ,
किमुक्तं भवति ? कलहकारिभिमिथ्यादुष्कृतादिना परस्परं क्षामितेऽपि तत्तव्यात् येन पुनरपि तेषां क्रोधोदयो भवति ।
साम्प्रतमेतद्विपाकं दर्शयति-यथा बन्धः ' दण्डपथं ' गोदण्डं [लघुमार्ग ] गृहीत्वा वजन् अज्ञानतया कण्टकश्वापदादिभिः
पीड्यते, एवमसावपि केवललिङ्गधारी अनुपशान्तक्रोधः कर्कशभापी अधिकरणोद्दीपकः अनुपशान्तद्वन्द्वः 'पापकर्मकारी
अनार्यकर्मकर्ता, एते सर्वेऽपि संसारे अनन्तशः [धृष्यन्ते-] पीड्यन्त इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ किश्चान्यत्-
जे विग्गहीए अन्नायभासी, न से समे होति अझंझपत्ते ।
ओवायकारी य हिरीमणे य, एगंतदिट्ठी य अमाइरूवे ॥६॥
व्याख्या तथा यः कश्चित् साधुर्यद्यपि प्रत्युपेक्षणादिका क्रिया करोति तथापि युद्धप्रियः कश्चि[ कचिद्भवति, तथाऽ-
न्याय्यभाष्य-स्थानभाषी गुर्वायधिशेपकारी[वा], यश्चैवम्भूतो नासौ ' समो' रक्तद्विष्टतया मध्यस्थो भवति, नापि 'अझंझा-
प्राप्तः' अकलहप्राप्तः, [ यदि वा] सम्यग्दृष्टिभिः समो न भवति । अत:-अकोधनेन अकर्फशभाषिणा उपशान्तयुद्धानुदीर-
केण न्याय्यभाषिणा अझंझाप्राप्तेन मध्यस्थेन च भाव्यमिति । एवं पूर्वोक्तदोपवर्जी सन्नुपपातकारी-आचार्यनिर्देशकारी,
यथोपदेशं क्रियासु प्रवृत्तः सूत्रोपदेशप्रवर्तको वा, तथा हीमनाः, 'ही' लजासंयमो मूलोत्तरगुणभेदभिन्नः, तत्र मनो यस्य स
हीमनाः, [ यदि वा] अनाचारं कुर्वन् आचार्यादिभ्यो लजते, तथा 'एगंतदिट्ठी' एकान्तेन तत्त्वेपु जीवादिपदार्थेषु दृष्टि-
कपाया-
णाम् ।
.
-
॥१४२॥

·. रेकान्तदृष्टिस्तथा ' अमाइरूवे ' न गुर्वादीन् छद्मना उपचरति, नाप्यन्येन केनचित्सा छद्मव्यवहार विधत्ते, एवंविधेन साधुना भाव्यमिति गाथार्थः ॥ ६ ॥ पुनरपि सद्गुणोत्कीर्तनायाह- से पेसले सुहुमे पुरिसजाए, जच्चन्निए चेव स उज्जुयारी । बहुंपि अणुसासिए जे तह(चे)च्चा, समे हु से होति अझंझपत्ते ॥ ७ ॥ व्याख्या-कश्चित्संसारोद्विग्नः प्रमादस्खलने गुदिना [बह्वपि] अनुशास्यमानस्तथैव सन्मार्गानुसारिणी ' अर्चा' लेश्या-चित्तवृत्तिर्यस्य भवति स तथाऽर्चः। तथा स एव 'पेशलो' मिष्टवाक्यो विनयादिगुणसमन्वितः, तथा सूक्ष्मदर्शि. त्वात्सूक्ष्मभाषित्वात्सूक्ष्मः, स एव पुरुषजातः स एव परमार्थतः पुरुषा[थ]कारी, तथा स एव जात्यन्विता-मुकुलोत्पन्ना, सुशीलान्वितो हि कुलीन इत्युच्यते, न सुकुलोत्पत्तिमात्रेण, तथा स एव 'ऋजुकारी' यथोपदेशं यः प्रवते, न पुनर्वक्रतया गुरुवचनं प्रतिकूलयति । तथा यश्च तथार्चः पेशला सूक्ष्मभापी जात्यादिगुणान्वितः कचिदवक्रः ' समो' मध्यस्थः, निन्दा- [यां पूजायां च न रुष्यति [ नापि तुष्यति ], तथा ' झंझा' क्रोधो माया वा, तामप्राप्तः अझंझाप्राप्तः, एवंविधः साधु- र्वीतरागतुल्यो भवतीति गाथार्थः । ७ ॥ प्रायस्तपस्विनां ज्ञानावलेपो भवतीत्यतस्तमधिकृत्याऽह- जे आवि अप्पं वसुमंति मत्ता, संखाय वायं अपरिच्छ कुज्जा । -

·सूयगडाग.
सत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
१३ याथा.
तथ्या-
ध्ययने
त्याज्यत्व-
मभिमान-
दोषस्य ।
॥१४४॥
व्याख्या-न तस्य जातिमदः कुलमदो वा क्रियमाणः संसारे पर्यदतस्त्राणं भवति । यत्पुनः संसारोत्तारकत्वेन त्राण-
समर्थ तद्दर्शयति-ज्ञानं च चरणं च ज्ञानचरणं, तस्मादन्यत्र संसारोत्तर[णत्राणाशा न विद्यते । एतच्च सम्यक्त्वोपहित[सुचीर्ण]
संसारादुत्तारयति " ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्ष" इति वचनात् । या पुनः प्रव्रज्यां गृहीत्वाऽपि ' अगारिकर्म' गृहस्थकर्मा-
नुष्ठानं सावद्यारम्भं जातिमदादिक वा सेवते, न चासावगारिकर्मणां सेवकोऽशेषकर्ममोचनाय पारगो भवति, निःशेषकर्म-
क्षयकारी न भवतीत्यर्थः । देशमोचना तु प्रायशः सर्वेषामेव प्राणिनां प्रतिक्षणमुपजायत इति गाथार्थः ॥ ११ ॥
पुनरप्यभिमानदोपं दर्शयति-
निकिंचणे भिक्खु सुलूहजीवी, जे गारवं होति सिलोगगामी ।
आजीवमेयं तु अबुज्झमाणे, पुणो पुणो विप्परियासुवेति ॥ १२ ॥
व्याख्या-साधुनिष्किश्मनोऽपि 'भिक्षुः ' परदत्तोपजीवी [' सुरूक्षजीवी'] अन्तप्रान्ताशनभोज्यपि यः कश्चिद्गौरव
प्रियो भवति, तथा ' श्लोककामी ' आत्मश्लाघाऽभिलापी भवति, स च परमार्थमजानानः, एतदेव अकिश्चनत्वं सुरूक्ष
जीवित्वं च आत्मश्लाघातत्परतया आजीविका-मात्मवर्तनोपायं कुर्वाणः पुनः पुनः संसारकान्तारे 'विपर्यासं ' जातिजरा-
मरणरोगशोकोपद्रवमुपैति-गच्छति । तदुत्तरणायाभ्युद्यतोऽपि तत्रैव निमअतीत्यय विपर्याम इति गाथार्थः ॥ १२ ॥
जे भासवं भिक्खु सुसाहुवादी, पडिहाणवं होति विसारए य ।
॥१४४॥

·-- आगाढपपणे सुविभावियप्पा, अन्नं जणं पन्नया परिहवेजा ॥ १३ ॥ व्याख्या-तथा यः साधुर्भापागुणदोषज्ञः, तथा सुसाधुवादी-हितमिताक्ता, प्रियंवद इत्यर्थः, क्षीराश्रवमध्वाश्रव- लब्धियुक्तस्तथा 'प्रतिभा[न]वान् ' बुद्धिचतुष्टययुक्त:-परेणाक्षिप्तस्तत्कालमेवोत्तरदानसमर्थः, यदिवा धर्मकथावसरे कोऽयं पुरुषः ? कं च देवताविशेषं प्रणत: ? कतरद्वा दर्शनमाश्रितः' इत्येवमासनप्रतिभतयाऽवेत्य यथायोगमुत्तरं ददाति । तथा 'विशारदो 'ऽर्थग्रहणसमर्थः, चशब्दात् श्रोत्रभिप्रायज्ञः, तथा ' आगाढप्रज्ञः' परमार्थपर्यवसितबुद्धिः-तत्वार्थवेदी, तथा ' सुविभावितात्मा' सुधर्मवासनावासितः, एवंविधगुणान्वितः शोभनः साधुर्भवति । यश्चामीभिर्गुणैर्निर्जराहेतु- भूतैर्युक्तोऽपि यदि मदं कुर्याचदाऽन्येषां का वार्ता ? । कथं मदं करोति ? तद्यथा-यथाऽहमेव भाषाविधिज्ञस्तथा साधुवाद्य- हमेव, न मतुल्यः प्रतिभा[नवानस्ति । नापि च मत्समानो लौकिकलोकोत्तरशास्त्रार्थविशारदो अवगाढप्रज्ञः, सुभावितात्मा- ऽहमेवेति चैवमात्मोत्कर्षवानपरं जनं स्वकीयया प्रज्ञया ' परिभवेत् ' अवहीलयति । तथाहि-किमनेन वाकुण्ठेन दुर्दुरूढेन कुण्डिकाकार्पासकल्पेन ? नाऽसौ साधुवर्गः किमपि वेत्ति, वयमेव भगवदाज्ञावर्तिनः क्रमागता बहुश्रुता वा इत्यादिवाग्वि- लासेन साधूनामवर्णवादेनात्मोत्कर्पपराः कचित्सभायां धर्मकथावसरे वा भवन्ति । तथा चोक्तं "अन्यैः स्वेच्छारचि. ता-नर्थविशेषान् क्र[]मेण विज्ञाय । कृत्स्नं वाङ्मयमित इति, खादत्यङ्गानि दर्पण ॥१॥" ॥ १३ ॥ साम्प्रतमेतदोषाभिधित्सयाऽऽह-

·सूयगडाङ्ग
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१३ याथा-
तथ्या
ध्ययने-
पनेतव्यत्वं
संयमारते
मृताची, तथा ' दृष्टधर्मा' अवगतयथावस्थितधर्मस्वरूपः, एवंविधो भिक्षुः कचिदवसरे ग्रामनगरादिपु भिक्षाऽथं प्रविश्य
एपणामनेषणां च जानन् अबस्य पानकस्य वा कृते, तत्र 'अननु] गृद्धोऽलोलुपः सन् सम्यग्विहरेत् । आहारादावमूञ्छितः
सम्यक् शुद्धां भिक्षां गृह्णीयादिति गाथार्थः ॥ १७ ॥
एवंविधस्य साधोः कदाचित्संयमे रतिररतिश्च प्रादुष्प्यात् , सा चापनेतव्येत्येतदाह-
अरई रइं च अभिभूय भिक्खू, बहूजणे वा तह एगचारी।
एगंतमोणेण वियागरेज्जा, एगस्स जंतो गतिरागती य ॥ १८ ॥
व्याख्या-महामुनेरप्यस्नानतया मलाविलस्यान्तनान्तवल्लचणकादिभोजिनः कदाचित्कर्मोदयादरतिः संयमे समु.
त्पद्येत, तां चारतिमुत्पन्नामभिभवेत्-निराकुर्यात् , तथा रति चासंयमे अनादिभवाभ्यासादुत्पन्नां चामिभवेत् , अभिभूय च
संयमोयुक्तो भवेत् । पुनः साधुमेव विशिनष्टि-बहवो ‘जनाः' साधवो गच्छवासितया संयमसहाया यस्य स बहुजना, तथा-
एक एव च ती]ति-एकचारी, म च बहुजन एकाकी वा केनचित्पृष्टोऽपृष्टो वा 'एकान्तमौनेन' संयमेन 'ज्यागृणीयात् '
धर्मकथाऽवसरे संयमावाधया किश्चिद्धर्मसम्बद्धं ब्रूयात् । किमसौ ब्रूयादित्याह-एकस्य जन्तोः शुभाशुभसहायस्य ‘गतिः
परलोके गमनं भवति, तथा आगति-रागमन भावान्तरादुपजायते शुभाशुभकर्मसहायस्य, यत:-" एकः प्रकुरुते कर्म,
भुनक्त्येकश्च तत् फलम् । जायते म्रियते चैक, एको याति भवान्तरम् ॥१॥" इत्यादि । ततः संसारे परमार्थतो
U॥ १४६॥

·. न कश्चित्सहायो धर्ममेकं विहाय, एतद्विगणय्य संयम[स्तेन तत् ]प्रधानं वा ब्रूयादिति गाथार्थः ॥ १८ ॥ किञ्च- सयं समिच्चा अदुवा वि सोच्चा, भासेज धम्मं हितयं पयाणं । जे गरहिया सणियाणप्पओगा, ण ताणि सेवंति सुधीरधम्मा ॥ १९ ॥ व्याख्या-'स्वय' आत्मना परोपदेशमन्तरेण संमारकारणानि मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगरूपाणि 'समेत्य' ज्ञात्वा तथा मोक्षं तत्कारणानि च सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्राणि, एतत्सर्व स्वत एव ज्ञात्वा अन्यस्माद्वाऽऽचार्यादेः सकाशाच्छुत्वा अन्यस्मै मुमुक्षवे धर्म भाषेत । किम्भूतं ? 'प्रजानां ' स्थावरजङ्गमानां जन्तूनां हितं धर्म ब्रूयादिति उपादेयं प्रदर्य हेयं प्रदर्शयति-ये 'गर्हिता' जुगुप्सिता मिथ्यात्वादयः कर्मवन्धहेतवः, सनिदानाः 'प्रयोगा' व्यापारा ममास्मात्सकाशा किञ्चित्पूजालाभसत्कारादिकं भविष्यतीत्येवम्भूतनिदानासंसारूपास्ताँश्च चारित्रविघ्नभूतान् महर्षयः सुधीरधर्माणो 'न सेवन्ते' नानुतिष्ठन्ति, न वदन्तीति गाथार्थः ॥ १९ ।। किञ्च- केसिंचि तकाइ अबुज्झ भावं, खुद्दपि गच्छेज्ज असदहाणे । आउस्स कालाइयारं वघाए, लद्धाणुमाणे य परस्स अट्टे ॥ २० ॥ व्याख्या केषांचिन्मिथ्यादृष्टीनां कुतीर्थिकभावितानां 'तर्कया' वितर्केण दुष्टाभिप्राय अबुवा कश्चित्साधुः श्रावको वा स्वधर्मस्थापनेच्छया कुतीर्थिकतिरस्कारप्रायं वचो ब्रूयात् , [ स च] तीर्थिकस्तद्वचनमश्रद्दधानोऽतिकटुकत्वं भावयन् - ·सूयगडाश- सूत्रं दीपिका- न्वितम् । आहत्तहीयं समुपेहमाणे, सोहिं पाणेहिं निहाय दंडं । नो जीवियं नो मरणाहिकंखी, परिव्वएज्जा वलया विमुक्के त्ति बेमि ॥ २३ ॥ व्याख्या-' याथातथ्यं ' धर्ममार्ग सूत्रानुगतं सम्यक ' प्रेक्षमाणः' पर्यालोचयन् ' सर्वेषु ' स्थावरजङ्गमेषु प्राणिपु दण्डं प्राणिवधात्मकं परित्यज्य प्राणात्ययेऽपि याथातथ्यं धर्म नोलंघयेत् । तथा 'जीवितं ' असंयमजीवितं जन्तुदण्डेन ना. भिकाक्षेत् । परीपहपराजितो वेदनासमुद्घातगतोऽपि तद्वदनामसहमानो जलानलादिना जन्तुपातेन न मरणमभिकाक्षेत् । तदेवं सर्वेष्वपि प्राणिपूपरतदण्डो जीवितमरणापेक्षारहितः संयमानुष्ठानं चरे-दुयुक्त विहारी भवेत् । मेधावी ‘वलयेन मायारूपेण मोहनीयकर्मणा वा विप्रमुक्त इति, इतिः परिसमाप्त्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २३ ॥ १४ ग्रन्था. ध्ययने विनयस्य कव्यत्व सुसाधोः। ॥ १४८ ܘܢܫܕܫܫܘܦܫܙܗ SNORANDESEROESAN kroacarmersemes canceDevere: इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषणश्रीमत्साधुरङ्गसङ्कलितायां श्रीसूत्रकृताभिधद्वितीयाङ्गदीपिकायां समाप्तं याथातथ्याध्ययनं प्रयोदशमिति ॥ OGOOGreecreator jaunee कान्हGrakant ne ॥१४८ ·अथ चतुर्दशं ग्रन्थाभिधमध्ययनम् । उक्तं त्रयोदशमध्ययनं, साम्प्रतं चतुर्दशमारभ्यते ग्रन्थाख्यं, बाह्यग्रन्थपरित्यागाद्याथातथ्यं स्यात् , अन( स्तद् ). एवाह, तत्रेयमादिगाथा- गंथं विहाय इह सिक्खमाणे, उट्ठाय सुबंभचेरं वसेज्जा । ओवायकारी विणयं सुसिक्खे, जे छेए विप्पमायं न कुजा ॥१॥ व्याख्या-' इह ' प्रवचने ज्ञातसंसारस्वभावः साधुः सम्यगुत्थानेन उत्थितो ' ग्रन्थं ' परिग्रहं धनधान्यहिरण्य- द्विपदचतुष्पदादिरूपं त्यक्त्वा ग्रहणासेवनारूपा च शिक्षां कुर्वाणः सम्यगासेवमानो नवभिब्रह्मचर्यगुप्तिभिर्गुप्तः [सुब्रह्मचर्य वसे-त्तिष्ठेत् , यदिवा [ब्रह्मचर्य-] संयमस्तमावसेव-तं सम्यक्कुर्यात् । गुर्वन्तिके यावजीवं वसमानो यावदभ्युद्यतविहार न प्रतिपद्यते तावदाचार्यवचनस्य 'अवपातकारी' गुरोरादेशकारी विनयं सुष्ठु शिक्षे-द्विदध्यात् । तथा यश्छेको-निपुणः स संयमानुष्ठाने सदाचार्योपदेशे वा विविधं प्रमादं न कुर्यादिति गाथार्थः ॥ १ ॥ जहा दियापोतमपत्तजायं, सावासगा पंविउं मन्नमाणं । तमचाइयं तरुणमपत्तजायं, ढंकाइ अवत्तगमं हरेजा ॥ २॥ .

·१४ ग्रन्था.
सूयगडाङ्ग-
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
ध्ययने
॥ १५०॥
वलं स्फोरयन् साधुगुणैर्युक्तो भवति । साधुर्हि यत्र स्थान कायोत्सर्गादिकं विधत्ते तत्र सम्यक् प्रत्युपेक्षणादिकां क्रियां करोति,
कायोत्सर्ग च मेरुरिव निष्प्रकंपो विधत्ते, तथा शयनं च कुर्वन् संस्तारकं भुवं कायं च प्रत्युपेक्ष्य उचितकाले गुर्वनुज्ञातः
स्वपेत् , तत्रापि जाग्रदिव नात्यन्तं निस्सह इति, एवमासनादिष्वपि योज्यम् । तदेवमादिसुसाधुक्रियायुक्तो गुरुकुलवासी
साधुर्भवतीति स्थितम् । अपि च-गुरुकुलवासे निवसन् पञ्चसमितिसमितः त्रिगुप्तिगुप्तः 'आशु आगत]प्रज्ञा ' सञ्जात-
[कर्तव्या] कर्तव्यविवेकः [ स्वतो भवति ] परस्यापि च व्याकुर्वन् समितिगुप्तीनां यथावस्थितस्वरूपप्रतिपालनं तत्फलं च
[ पृथक्-पृथग्] वदेत्-प्रतिपादयेदिति गाथार्थः ॥५॥
सदाणि सोच्चा अदु भेरवाणि, अणासवे तेसु परिवएज्जा।
निदं च भिक्खू न पमाय कुजा, कहकहंची वितिगिच्छतिन्ने ॥ ६ ॥
व्याख्या-शब्दान् श्रुतिमधुरान् श्रुत्वा अथवा 'भैरवान् ' कर्णकटुकान् श्रुत्वा ( तेषु' अनुकूलप्रतिकूलशब्देषु)
अनाश्रवो' रागद्वेपरहितो भूत्वा 'परि' समन्ताद्वजेत्-संयमानुष्ठायी भवेत् । तथा निद्रां च प्रमाद च स साधुन कुर्यात् ।
एवं निषिद्धसर्वप्रमादः सन् गुरोरन्तिके [कथरथमपि] विचिकित्सां चित्तविप्लुतिरूपां ' वितीर्णो 'ऽतिक्रान्तो भवति ।
[यदिवा मद्गृहीतोऽयं पञ्चमहावतभारोऽतिदुर्वहः ] कथरथमप्यन्तं गच्छेत् ? इत्येवम्भूतां विचिकित्सां' चित्तविप्लुर्ति
गुरुप्रसादात्तीर्णो भवति । अन्येषामपि तदपनयनसमर्थः स्यादिति गाथार्थः ॥ ६ ॥ किश्च-
गुर्वाध.
नुशिष्टयां
कुपितस्प
संसारापा-
रगामित्वम्
.
॥ १५० ॥

·. . डहरेण बुट्वेणऽणुसासितो उ, रायणिएणा वि समवएणं। सम्म तयं थिरतो णाभिगच्छे, णिजंतए वावि अपारए से ॥ ७ ॥ व्याख्या-स साधुः गुरुसमीपे वसन् कचित्प्रमादस्खलितः सन् केनापि क्षुल्लकेन प्रमादाचरणं प्रति निषिद्धस्तथा 'वृद्धेन वा' [वयोऽधिकेन ] श्रुताधिकेन वा ' अनुशासितो'ऽभिहितो रत्नाधिकेन समवयसा वा अनुशासितः कुप्यति, यथाऽह- मनेन द्रमकप्रायेणोत्तमकुलप्रसूतः सर्वजनसम्मत एवं लोकसमक्षं शिक्षित, इत्येवमनुशास्यमानो न मिथ्यादुष्कृतं ददाति नापि तदनुशासनं सम्यस्थिरतो वाऽपुनःकरणतयाऽभिगच्छेत्-न प्रतिपद्येत, सम्यक् अप्रतिपद्यमानश्चासौ संसारस्रोतसा 'नीय. मान' उह्यमानोऽनुशास्यमानः कुपितोऽसौ न संसारार्णवपारगो भवति किन्त्वपारग एव भवतीति गाथार्थः ॥ ७ ॥ विउझिएणं समयाणुसिडि, डहरेण बुढेण उ चोइए य । अब्भुट्टियाए घडदासिए वा, अगारिणं वा समयाणुसिढे ॥ ८॥ व्याख्या-विरुद्धोत्थानेनोत्थितं असम्यक्चारिणं साधु दृष्ट्वा कश्चित् परतीर्थिको गृहस्थो वा स्वसमयेन शिक्षयेत् , यथा-नैवंविधमनुष्ठानं भवतामागमे व्यवस्थितं कथं त्वमेवंविधाचरणं कुरुष ? अथवा केनापि साधुना अर्हत्प्रणीता. गमानुसारेण मूलोचरगुणाऽऽचरणे स्खलितः सन् आगमं प्रदय अभिहितः, यथा-नैतत्त्वरितगमनादिकं भवतामनुज्ञातं, ·पूयगडामा सूत्रं दीपिका- न्वितम् । १४ ग्रन्था- ध्ययने- सर्वसत्व- रक्षको- ॥१५२॥ पदेशः। एवं तु सेहवि अपुठ्ठधम्मे, धम्मं न जाणाति अबुज्झमाणे । से कोविए जिणवयणेण पच्छा, सूरोदये पासति चक्खुणेव ॥ १३ ॥ व्याख्या एवं शिष्योऽप्यपुष्टधर्मा-अगीतार्थः अभिनवप्रव्रजितो [ सूत्रार्थानभिज्ञत्वादबुध्यमानो ] धर्म न जानाति, स एव पश्चात्सूर्योदये यथा निर्मलचक्षुः सर्व पश्यति तथा शिष्योऽपि गुरुकुलवासात् जिनवचनेन 'कोविदो'ऽभ्यस्त- सर्वज्ञप्रणीतागमत्वानिपुणः सन् सर्वान् जीवादीन् पदार्थान् पश्यतीति गाथार्थः ।। १३ ।। कदाचिच्चक्षुषाऽन्यथाभूतोऽप्यर्थोिऽन्यथा परिछिद्यते, तद्यथा-मरुमरीचिकानिचयो जलभ्रान्त्या, किंशुकनिचयोs. न्याकारणापीति । न च सर्वज्ञप्रणीतागमस्य कचिदपि व्यभिचारः, तद्व्यभिचारेण हि सर्वज्ञत्वहानिप्रसङ्गात् , +तत्स- म्भवस्य चामर्वज्ञत्वेन प्रतिपेद्धुमशक्यत्वादिति । शिक्षको हि गुरुकुलवासितया जिनवचनाभिज्ञो भवति, वत् कोविदश्च सम्यङ्मूलोत्तरगुणान् जानाति, तत्र मूलगुणानधिकृत्याह- उढे अहेयं तिरियं दिसासु, तसा य जे थावर जे य पाणा । सदा जए तेसु परिवएज्जा, मणप्पओसं अविकंपमाणे ॥ १४ ॥ व्याख्या-ऊर्ध्वमधस्तिर्यग् दिक्षु विदिक्षु च ये त्रसाः स्थावराः प्राणिनस्तेषु [ सदा ] ' यतः ' यत्नं कुर्वन् + सर्वज्ञप्रणीतागमोक्तपदार्थसम्भवस्य सर्वसम्भवस्येति वा । ॥१५२॥ ~- ·संयमानुष्ठायी परिव्रजेत्-संयमं पालयेत् । तेषु प्राणिषु-अपकारिषु मनसापि प्रद्वेषं न गच्छेत् , आस्तां तावदृर्वचनदण्डप्रहारा- दिकं, मनसापि न विरूपकं चिन्तयेत् । ' अविकम्पमानः ' संयमादविचलन् सदाचारमनुपालयेदिति गाथार्थः ॥ १४ ॥ कालेण पुच्छे समियं पयासु, आइक्खमाणे दवियस्स वित्तं तं सोयकारी य पुढो पवेसे, संखा इमं केवलियं समाहि ॥ १५ ॥ व्याख्या-गुरोगन्तिके वसन् विनय करोति, कथम् १ आचार्यस्य समीपे अवसर ज्ञात्वा प्रष्टव्यकाले सूत्रार्थं पृच्छेत् कथम्भूतस्य गुरोः ममीपे ? 'प्रजासु' मर्वजन्तुषु समितस्य, सदाचारानुष्ठायिन इत्यर्थः । म च गुरुस्तेन पृष्टः आचक्षाणः शुश्रूषयितव्यो भवति । ततश्च ' द्रविकस्य ' मुक्तिगमनयोग्यस्य पुरुषस्य वृत्त-माचारं भापते, भाषमाणश्च वन्दनीयः पूज नीयो भवति । तानि च गुरुवचांसि पृथक् पृथक्श्रोत्रकारी श्रोत्रे-कणे धारयति, यथोपदेशकारी आज्ञाविधायी सन् पृथक हृदये प्रवेशयति-चेतसि स्थापयति । किं कृत्वा ? ' संख्याय' सम्यग् ज्ञात्वा, किम् ? इमं ' केवलिकं' केवलिना कथितं 'समाधि ' सम्यङ्मार्गमाचार्यादिना कथितं स्वहृदये धारयेदिति गाथार्थः ।। १५ । किञ्च- अस्सि सुठिच्चा तिविहेण तायी, एएसु या संति निरोहमाहु । ते एवमक्खंति तिलोगदंसी, ण भुजमेयंति पमायसंगं ॥ १६ ॥ व्याख्या-अस्मिन् गुरुकुलवासे वसता यच्छ्रुतं, श्रुत्वा च हृदयेऽवधारितं, तस्मिन् समाधिमार्गे स्थित्वा 'त्रिविधेन' ·- पूयगडाका सूत्र दीपिका- वितम् । त्वम् । ॥१५४॥ ।१४ ग्रन्था- न मतुल्यो हेतुयुक्तिभिरर्थप्रतिपादयितेत्येवं मान न सेवेत-न कुर्यात् । नाप्यात्मनो बहुश्रुतत्वेन [ तपस्वित्वेन वा] प्रकाशनं कुर्यात् । तथा न चापि प्रज्ञावान् कस्यापि परिहासं कुर्यात् यदिवा अनवयुद्ध्यमाने श्रोतरि न तदुपहासं कुर्यात् । न चापि । ध्ययने- चाशीर्वाद 'बहुपुत्रो पहुधनो दीर्घायु [त्वं] भूया' इत्यादि व्यागृणीयादिति गाथार्थः ॥ १९ ॥ प्रश्नकादे- रतिस्करण- भूताभिसंकाइ दुगुंछमाणे, ण णिबहे मंतपदेण गोयं । ण किंचि मिच्छे मणुओ पयासुं, असाहुधम्माणि ण संवएजा ॥ २० ॥ व्याख्या-'भूताभिशङ्कया' जन्तूपमर्दशङ्कया आशीर्वादं सावध जुगुप्सन ब्रूयात् । न 'मन्त्रपदेन' विद्याप्रयुञ्जनेन गोत्रं ' [चाक्] संयमं निस्सार कुर्यात् , न राजादिना सार्द्ध जन्तुजीवोपमई मन्त्र कुर्यात् । तथा ' मनुष्यो' भिक्षुः प्रजासु व्याख्यानं कुर्वन् लाभपूजासत्कारादिकं नेच्छेत्-नाभिलपेत् । तथा असाधूना धर्मान्-छागवधतर्पणादिकान संवदेव- न ब्रूयादिति गाथार्थः ॥ २० ॥ किञ्च- हासं पि णो संधति पावधम्मे, ओए तहीयं फरुसं वियाणे । नो तुच्छए णो य विकंथएज्जा, अणाउ[अणाइ]ले वा अकसाइ भिक्खू ॥ २१ ।। व्याख्या-यथा परात्मनोहर्हास्यमुत्पद्यते तथा 'न सन्धयेत् ' न कुर्यात् । तथा 'पापधर्म ' सावधं वचो न वदेत् , तथा कुप्रावचनिकानोत्प्रासयेत् । तथा ' ओजो' रागद्वेपरहितः सन् तथ्यमपि ' परुष ' कठोरं वचः परिहरेत् , सावध वचो ॥१५॥ -- ·ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिहरेत् , पूजासत्कारादिना 'नो तुच्छए' नोन्मादं कुर्यात् । तथा 'णो य विकंथएज्जा' आत्मश्लाघा न कुर्यात् । तथा अनाकुलोx व्याख्यानावसरे, तथा ' अपायी' कषायरहितो भवेद्भिक्षु:- साधुरिति गाथार्थः ॥ २१ ॥ संकेज याऽसंकितभाव भिक्खू , विभजवायं च वियागरेज्जा । भासादुगं धम्मसमुट्टितहि, वियागरेजा समया सुपन्ने ॥ २२ ॥ व्याख्या-साधुः सूत्रार्थे निःशङ्कितोऽपि शङ्केत, नो गर्व कुर्यात् , अहमेवार्थवेत्ता, न मत्तुल्यः कश्चिदपरोऽस्तीति न गर्व कुर्वीत । तथा — विभज्यवाद' पृथगर्थनिर्णयवादं व्यागृणीयाद्यदिवा — विभज्यवादं 'स्याद्वादं वदेत् । विभज्य वादमपि भाषाद्वितयेनैव ब्रूयादित्याह-भापयोराद्यचरमयोः सत्या-ऽसत्याऽमृषयोकिं भाषाद्विकं, तद्भापाद्वयं क्वचित्पृष्टोऽपृष्टो. वा धर्मकथावसरे व्यागृणीयात् । सम्यग् संयमानुष्ठानेन समुत्थितैः साधुभिः सह, न पुनः कृत्रिमैरुदायिनृपमारकवत् , एवंविधैः साधुभिः सह विहरन् चक्रवर्चिद्रमकयोः समतया रागद्वेपरहितो वा शोभनप्रज्ञो भाषाद्वयोपेतः सम्यग्धर्म व्यागृणीयादिति गाथार्थः ।। २२ ।। किश्च- अणुगच्छमाणे वितहं वियाणे, तहातहा साहु अककसेणं । x “अणाइले" इति पाठान्तरे " अनाविलो-लोभादि निरपेक्षः स्यात् ” इति हर्प० ।

·-
सूपगडाज
सूत्रं
दीपिका-
न्वितम् ।
१५ आ-
दाना.
ध्ययने-
दर्शनान्त-
रेषु सक्ति-
रतिच्छक-
॥९५६॥
वगच्छतीति गाथार्थः ॥२५॥ किञ्च-
अल्सए नो पच्छन्नभासी, नो सुत्तमत्थं च करेज ताई।
सत्थारभत्ती य अणुवीइ वायं, सुयं च धम्म पडिवाययंती ॥ २६ ॥
व्याख्या-सर्वज्ञोक्तमागमं न लूपये-न्न दुपयेत्तथा न प्रच्छन्नभाषी भवेत् , सिद्धान्तार्थ-सार्वजनीनं, तत् 'प्रच्छन्नभाषणेन
न गोपयेत् अपशब्दभाषणेनापि न सूत्रं दूषयेत्तथा अर्थ न गोपयेत् । तथा वायी पट्कायपालकः । तथा प्रच्छन्नं चार्थ
नापरिणताय मापेत, सिद्धान्तरहस्यमपरिणतस्याने प्रकटनं दोपायैव संपद्यते । तथा शास्ता' परहितैकरता, तथा
शास्तरि या व्यवस्थिता भक्तिस्तया अनुविचिन्त्य-ममानेनोक्तेन न काचिदानाधा स्यादित्येवं पर्यालोच्य यथा श्रुतं गुरोः
सकाशे तथैव प्रतिपादयेत् , न सुखशीलता मन्यमानो यथाकथचित्तिष्ठेदिति गाथार्थः ।। २६ ॥
से सुद्धसुत्ते उवहाणवं च, धम्मं च जे विंदति तत्थ तत्थ ।
आदेजवके कुसले वियत्ते, से अरिहइ भासिउं तं समाहि त्ति बेमि ॥ २७ ॥
व्याख्या-अनया रीत्या यः प्ररूपयति तस्य सूत्रं शुद्धं कथ्यते, स धर्मोपदेशकः शुद्धसूत्र इति । तथोपधान-तपश्चरणं
'यद्यस्य सूत्रस्याभिहितमागमे तद्विद्यते यस्यामावुपधानवान्+ । तथा 'धर्म' श्रुतचारित्राख्यं, यः सम्यग्वेति तत्र तत्रे 'ति
+ स्फुट ध्वन्यतेऽनेन, यदुत-सर्वेऽप्यागमपन्थाः सति सामये सामग्रीसद्भावे च योगोद्वहनापरपर्यायोपधानपुरस्सरमेवाध्येतव्या इति ।
त्वम् ।
॥१५६॥

·. [य] आज्ञाग्राह्योऽर्थः स आज्ञयैव प्रतिपत्तन्यो हेतुकश्च सम्यग् हेतुना, यदिवा स्वसमयसिद्धोऽर्थः स्वसमये व्यवस्थापनीया परसमयसिद्धश्च परसमये । अथवोत्सर्गापवादयोर्व्यवस्थितोऽर्थस्ताभ्यामेव यथास्वं प्रतिपादयितव्यः। एतद्गुणसम्पनश्च आदेयवाक्यो ' ग्राह्यवचनो भवति । तथा 'कुशलो' निपुणः आगमप्रतिपादनेन सदनुष्ठानेन च व्यक्तः, सोऽर्हति-योग्यो भवति 'तं' सर्वज्ञोक्तं ज्ञानादिकं भावसमाधि भापित, नापरः कश्चिदिति गाथार्थः ॥ २७ ॥ इतिः परिसमाप्त्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् । SaGa GE क.GN. OGR इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूषणश्रीमत्साधुरङ्गगणिवरविरचिताया श्रीसूत्रकृताभिधद्वितीयाङ्ग- Carus दीपिकाया समाप्तं ग्रन्थाख्यं चतुर्दशमध्ययनमिति । POS PCORDCORDCORDCORDCENSpeciMAKEDAROG meenaca

·...-
।
सूयगडाग
सूत्र
दीपिका-
न्वितम् ।
१५ आ-
दानी.
याध्ययने
स्त्रीभिरप-
राजेयत्वं
निर्ग्रन्था-
॥ १५८ ॥
तीळ पारगामिनी भवति, तथा जीवोऽपि भावनाविशुद्धात्मा संसारार्णवं ती. पारगामी स्यात् । संमारदुःखेभ्यो मुच्यत
इति गाथार्थः ॥ ५॥
तिउद्दई उ मेहावी, जाणं लोगंसि पावगं । तुदति पावकम्माणि, नवं कम्ममकुवओ ॥६॥
व्याख्या-स मावनायोगशुद्धात्मा नौरिव जले समारे परिवर्त्तमानः 'तिउति' + त्रुट्यति सर्ववन्धनेभ्यो मुच्यते ।
'गेधावी ' पण्डितः पुनः अस्मिल्लोके यत् किमपि पापकर्म सावद्यानुष्ठानरूप, तत् ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया
परिहरखुट्थति मुच्यते कर्मभ्य इति । तस्यैवं कर्मस्वरूपं जानतो नवानि कर्माण्यकुर्वतः निरुद्धाश्रवद्वारस्य विकृष्टतपश्चरण.
वतः पूर्वसञ्चितानि कर्गाणि त्रुट्यन्ति । नव च कर्माकुर्वतोऽशेपकर्मक्षयो भवतीति गाथार्थः ॥ ६ ॥
केपाश्चिन्मते कर्मक्षयानन्तरं मोक्षावाप्तौ स्वतीर्थनिकारदर्शनतः पुनः संसाराभिगमनं भवतीदमाशकथाह-
अकुचओ णवं नत्थि, कम्मं नाम विजाणई। विन्नाय से महावीरे, जेण जाई ण मिजइ ॥७॥
व्याख्या-तस्य सर्वज्ञस्याशेपक्रियारहितस्य नव ज्ञानावरणादिक कर्म 'नास्ति' न भवति, कारणाभावात्तत्कार्या-
भावः, कर्मामावे च पुनः कुतः ससारेऽवतरणं १, तस्य सर्वज्ञस्य रागद्वेपाभावात्तद्दर्शनतिरस्कारामिनिवेशोऽपि न भवत्येव,
एतद्गुणोपेतः कर्मस्वरूपं जानाति । नमनं नाम-कर्मनिर्भरणं, तच्च सम्यग् जानाति, विज्ञाय च कर्मवन्धं तत्संवरनिर्जरणो-
+ “निभ्यो मनोवाफायेभ्योऽशुभेभ्यः" इति वृहद्वृत्तिः ।
नाम् ।
..
-
R
॥ १५८॥

·G पायं चासौ महावीरस्तत्करोति, येन कृतेनास्मिन् संसारोदरे न पुनर्जायते, जन्माभावाच नापि म्रियत इति गाथार्थः ॥७॥ केन कारणेन संसारे न जायते न म्रियते? इत्याशङ्कयाह- ण मिजई महावीरे, जस्स नस्थि पुरेकडं ।. वाउच जालमञ्चेति, पिया लोगसि इथिओ ॥ ८ ॥ व्याख्या-स महावीरः परित्यक्ताशेषकर्मा न जात्यादिना मीयते, न म्रियते वा, जातिजरामरणरोगशौकैर्वा संसारे पर्यटन्न भ्रियते-न पूर्यत । किमिति ? यतस्तरयैव जात्यादिकं भवति यस्य पुराकृत कर्म विद्यते, यस्य भगवतो महा- वीरस्य पुराकृत कर्म न विद्यते, न तस्य मरणं [ जातिजरामरणैर्भरण वा ] सम्भाव्यते, जन्मनोऽभावात् । तस्य कथं पुराकृतकाभावः ? यतस्तस्य स्त्रीः पराभवं कत्तुं न शक्नोति, यथा वायुरग्निज्वालामतिक्रामति-अग्निमध्ये भूत्वा व्रजति, पर वायुर्न दह्यते, एवं लोके स्त्रीरपि प्रिया अग्निज्वालासमाना, साधुर्वायुसमानः, यथा वायुरग्नेमध्ये भूत्वा व्रजति पर न दह्यते तथा साधुरपि न स्त्रीभिर्जीयते, न स्त्रियः पराभवितुं शक्नुवन्ति, स्त्रीससत्कर्मवन्धस्तदभावात्कर्मवन्धाभाव इति गाथार्थः ॥ ८॥ इत्थीओ जे ण सेवंति, आइमोक्खा हु ते जणा। ते जणा बंधणुम्मुक्का, णावखंति जीवितं ॥९॥ व्याख्या-ये महासत्वाः स्त्रियो न सेवन्ते, स्त्रीप्रसङ्गं नाभिलषन्ति, ते साधवः आदिमोक्षा अवगन्तव्याः। आदौ मोक्षस्तेषामेव यैः स्त्रीप्रसङ्गो निवारितः, नान्ये आदिमोक्षाः, ते तु स्त्रीपाशवन्धनोन्मुक्ततयाऽशेषकर्मवन्धनोन्मुक्ताः सन्तो

·से
सूयगडाझा-
सूत्रं
दीपिका
न्वितम् ।
.
१५ आ-
दानी-
याध्ययने
वोधिदुर्ल-
भत्वमकृत
पुण्यानाम्।
॥१६० ॥
हु चक्खू मणुस्साणं, जे कंखाए य अंतए । अंतेण खुरो वहती, चकं अंतेण लुद्दति ॥ १४ ॥
व्याख्या-हुरवधारणे, स एव प्राप्तकर्मविवरोऽनीदृशस्य खेदज्ञो भव्यमनुष्याणा 'चक्षुः' सदसत्पदार्थाविर्भावनानेत्र-
भूतो वर्त्तते । किम्भूतोऽसौ ? ' कॉक्षाया' भोगेच्छाया ' अन्तको' विषयतृष्णायाः पर्यन्तवर्ती। आह पर:-किमन्तवती
विवक्षितमर्थ साधयति ? साधयत्येच, अमुमेवार्थं दृष्टान्तेन माधयन्नाह 'अतेन ' पर्यन्तन क्षुरो [नापितोपकरणं, ] वहति,
तथा चक्रमपि-रथाङ्गं अन्तेनैव भाग्र्गे प्रवर्त्तते, इदमुक्त भवति-यथा क्षुरादीनां पर्यन्त एवार्थक्रियाकारी. एवं विषयकपाया-
स्मकमोहनीयान्त एव ससारक्षयकारीति गाथार्थः ॥ १४ ॥
अंताणि धीरा सेवंति, तेण अंतकरा इहं । इह माणुस्सए ठाणे, धम्ममाराहिउं नरा ॥ १५ ॥
व्याख्या---अन्तप्रान्तानि धीराः सेवन्ते, तेन चान्तप्रान्ताभ्यसनेनान्तकराः-संसारस्य तत्कारणस्य कर्मणो वा क्षय-
कारिणो भवन्ति । ' इहे 'ति मनुष्यलोके आर्यक्षेत्रे वा, न केवलं त एव तीर्थङ्करादयोऽन्येऽपीह मनुष्यलोके स्थान प्राप्ताः
सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकं धर्ममाराधयित्वा । मनुष्याः सदनुष्ठानमामग्रीमवाप्य निष्ठितार्था-उपरतसर्वद्वन्द्वा
भवन्तीति गाथार्थः ॥ १५ ॥
निट्ठियट्ठा व देवा वा, उत्तरीइ इमं सुयं । सुतं च मेयमेगेसिं, अमणुस्सेसु णो तहा ॥१६॥
व्याख्या-एवंविधपूर्वोक्तसयमक्रियाधारिणः निष्ठितार्थाः ' कृतकृत्या भवन्ति, केचन प्रचुरकर्मतया सत्यामपि
-
नराः
.
.
॥ १६०॥

·डाङ्ग १५ द का- म् । या' संस त्ता २॥ सत जं मयं सबसाहूणं, तं सञ्चं सल्लगत्तणं । साहइत्ताण तं तिन्ना, देवा वा अभविंसु ते ॥ २४ ।। व्याख्या-सर्वसाधूना यन्मत-मभिप्रेतं, तदेतत् सत्संयमस्थानं । तत् कीदृशं संयमस्थानं ? शल्यकर्त्तनं, शल्यं- पापानुष्ठानं 'कर्त्तयति' छिनत्ति तच्छल्यकर्त्तनं, तच्च संयममुद्युक्तविहारिणः 'साधयित्वा' सम्यगाराध्य बहवः संमारकान्तारं तीर्णाः । अपरे तु सर्वकर्मक्षयाभावाद्देवा अभूवन् । ते चावाप्तसम्यक्त्वाः सच्चारित्रिणो वैमानिकत्वमवा[पुः प्राप्नुवन्ति प्राप्स्यन्ति चेति गाथार्थः ॥ २४ ॥ सर्वोपसंहारार्थमाह- अभविंसु पुरा धीरा, आगमिस्सा वि सुबता। दुन्निबोहस्स मग्गस्स, अंतं पाउकरा तिन्ने त्ति बेमि ॥२५॥ व्याख्या-'पूर्व'मतीते काले बहवो 'धीरा' चारित्रिणोऽभूवन् , वर्तमानकाले च सन्ति, आगामिनि च काले सुव्रताः' संयमानुष्ठायिनो भविष्यन्ति । ये किं कृतवन्तः कुर्वन्ति करिष्यन्ति ? चेत्याह-यस्य 'निर्बो[ दुर्निबो ]धस्य अतीव दुष्प्रापस्य [मार्गस्य'] ज्ञानदर्शनचारित्राख्यस्य अन्तं परमकाष्ठामवाप्य तस्यैव मार्गस्य 'प्रादुष्कराः ' स्वतः मन्मार्गानुष्ठायिनोऽन्येषां च 'प्रादुर्भावकाः' प्रकाशकाः सन्तः संसारार्णव तीर्णास्तरन्ति तरिष्यन्ति चेति गाथार्थः ॥२५॥ इतिः परिसमाप्तौ, ब्रवामीति पूर्ववत् । इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूपणश्रीमत्साधुरङ्गगणिमङ्कलिताया श्रीसूत्रकृताभिधद्वितीयाङ्गदीपिकायां समाप्तमादानीयाख्य पञ्चदशमध्ययनमिति ।। . GROGGrace ॥ १६ GG ऊGROG क ·- . अणुत्तरे य से ठाणे, कासवेणं पवेइए । जं किच्चा निव्वुडा एगे, निटुं पावंति पंडिया ॥ २१ ॥ व्याख्या-' अनुत्तरं' प्रधानं [ तत् ] स्थानं सयमाख्यं 'काश्यपेन' श्रीवर्द्धमानस्वामिना प्रवेदितं ' कथितम् । कथम्भूतम् १ यदनुचर मंयमाख्यं स्थानं ' कृत्वा' अनुपाल्य निर्धताः 'निर्वाणमनुप्राप्ता, निताश्च सन्तः संसारचक्र- वालस्य 'निष्ठा' पर्यवसान पण्डिताः प्राप्नुवन्ति । तदेवम्भूतं संयमस्थानं काश्यपेन प्रवेदित यदनुपाल्य सिद्धिमवाप्नु- वन्तीति गाथार्थः ।। २१ ॥ अपि च- पंडिए वीरियं लड़े, निग्घायाय पवत्तगं । धुणे पुवकडं कम्मं, णवं चावि ण कुवती ॥ २९ ॥ पण्डितो' विवेकी वीर्य' कम्मोद्दलनसमर्थ सत्संयम[वीर्य] तपोवीर्य वा लब्ध्या निःशेषकर्मणो निर्घाताय प्रवर्तकं पण्डितवीर्य बहुभवशतदुर्लभं कथञ्चित्कर्म विवरादवाप्य 'धुनीयात्' अपनयेत् । पूर्वभवेष्व- नेकेषु यत्कृतं कर्म अटप्रकारं तत् पण्डितवीर्येण धुनीयात् , नवं चावनिरोधान्न करोत्यसाविति गाथार्थः ॥२२॥ किश्व- न कुवती महावीरे, अणुपुत्वकडं रयं । रयसा संमुहीभूतो, कम्मं हिच्चा ण जं मयं ॥ २३ ।। व्याख्या-' महावीरः' कर्मविदारणसहिष्णुः सन् आनुपूर्वेण-मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगैर्यत्कृतं रजोऽपर- जन्तुभिस्तदसौ न करोति । स च तत्प्राक्तनं कर्म अवष्टस्य [ सत्संयमात्संमुखीभूतः, ] तदभिमुखी भूतश्च यदष्टप्रकार कर्म, तत्सर्व ' हित्वा त्यक्त्वा मोक्षस्य सत्संयमस्य वा सम्मुखीभवतीति गाथार्थः ॥ २३ ॥ अन्यच्च- व्याख्या- - प्राप्य प ·- सयगडा सत्र दीपिका- वितम् । १५ आ- दानी- याध्ययने संसार्णव- तारक त्वं ज्ञाना- ॥१६१॥ द्याराघ- सम्यग्दर्शनप्राप्तिर्दुर्लभा । तथा ' दुर्लभा' दुरापा तथाभूता-सम्यग्दर्शनप्राप्तियोग्या ' अर्चा ' लेश्या-ऽन्तःकरणपरिणतिर- कृतधर्माणामिति, तत्रापि ये शुद्धं धर्म प्ररूपयन्ति तेषामर्चा दुर्लभा । एतावता शुद्धधर्मप्ररूपिणो दुर्लभास्तथा धर्मप्रतिपत्ति- योग्यास्तेऽपि सुदुर्लभा इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ किश्च- जे धम्मं सुद्धमक्खंति, पडिपुन्नमणेलिसं । अणेलिसस्स जं ठाणं, तस्स जम्मकहा कुओ ? ॥१९॥ व्याख्या-ये महापुरुषा वीतरागाः परिहितैकरताः 'शुद्धं ' अवदातं विशुद्धं धर्म प्ररूपयन्ति-आख्यान्ति, स्वतः समाचरन्ति[ च] । 'प्रतिपूर्ण' सम्पूर्ण यथाख्यातचारित्ररूपं वा 'अनीदृशं' अनन्यसदृशं धर्ममाख्यान्त्यनुतिष्ठन्ति च । तदेवमनीदृशस्या-नन्यसदृशस्य ज्ञानचारित्रोपेतस्य यत्स्थानं मोक्षाख्यं, तत्प्राप्तस्य तस्य प्राणिनः कुतो जन्मकथा ? जातो मृतो वेत्येवंरूपा कथा स्वप्नान्तरेऽपि न, तस्य कर्मवीजामावाजन्ममृत्युकथा न विद्यते। " दग्धे धीजे यथाऽत्यन्तं, [प्रादुर्भवति नारा। कर्मवीजे तथा दग्धे, न रोहति भवाहरः॥१॥]" इति वचनादिति गाथार्थः ॥ १९ ॥ कुतो कयाइ मेधावी, उप्पज्जति तथा गया। तहागया अपडिन्ना, चक्खू लोगस्सऽणुत्तरा ॥ २० ॥ व्याख्या-कर्मवीजाभावात् 'कुतः' कस्मात्कदाचिदपि : मेधाविनो' ज्ञानात्मकास्तथा-पुनरनावृत्त्या गताः, यथा पुनरस्मिन् संसारे अशुचिगर्भाधान न समुत्पद्यन्ते, न कथञ्चित्कर्मोपादानाभावादुत्पद्यन्ते । एतावता सिद्धिगतानां पुनरागमनं नास्तीति भावः । यतस्ते तीर्थकराः 'तथागताः' अप्रतिज्ञा-निदानरहिताः निराशंसास्तथा लोके ' अनुचराः सर्वोत्तमाः सर्वलोकस्य चक्षुर्भूताः सर्वज्ञा भवन्तीति गाथार्थः ॥ २० ॥ नाया। 11 १६१॥

·- सम्यक्त्वादिकाया सामय्या न तद्भव एव मोक्षमास्कन्दन्ति, अपितु सौधर्माद्याः पञ्चो[पञ्चानु]त्तरविमानावसाना देवा भवन्त्येतल्लोकोत्तरीये प्रवचने श्रुतं-आगम एवम्भूतः सुधर्मस्वामी वा जम्यूस्वामिनमुद्दिश्यॆवमाह-यथा मर्यंतल्लोकोत्तरीये भगवत्य-ईत्युपलब्धं । तद्यथा-अवाप्तसम्यग्दर्शनः सिद्धयति वैमानिको वा भवतीति, परमेतन्मनुष्यगतावेव मोक्षगमनं पञ्चो[ पश्चानु]त्तरविमानगगन चेतीति गाथार्थः ॥ १६ ॥ मनुष्यगतातनान्यत्रेति दर्शयितुमाह- अंतं करिति दुक्खाणं, इहमेगेसि आहियं । आघायं पुण एगेसिं, दुल्लभेऽयं समुस्सए ॥ १७ ॥ व्याख्यान धमनुप्या अशेषदुःखानागन्त कुर्वन्ति, तथाविधसामग्र्यभावात् । यथा एकेपां वादिनामाख्यातमेतत् , एके वादिन एवमाख्यान्ति-देवा एवोत्तरोत्तर स्थानमास्कन्दन्तोऽशेषक्लेशप्रहाण कुर्वन्ति, एतावता देवा अपि मोक्षगतयो भवन्ति( इति )एके वादिनः-शाक्यादयः प्रतिपादयन्ति, तदपास्तं, मनुप्या एच सिद्धिगमनाए, नापरे । परमेकेपां गणधरादीनागेतदाख्यातं, तद्यथा-युगसमिलादिन्यायावाप्तकर्मविवरात् योऽय शरीरमगुच्छयः सोऽकृतधर्मोपायरसुमद्भि- महासमुद्रभ्रष्टरत्नवदुर्लभो भवतीति गाथार्थः ॥ १७ ॥ अपि च इओ विद्धंसमाणस्स, पुणो संबोहि दुल्लहा । दुल्लहाओ तहऽच्चाओ, जे धम्मटुं वियागरे ॥ १८ ॥ व्याख्या-'इतो' मनुष्यभवाद्विध्वंममानस्याकृतपुण्यस्य पुनरस्मिन् ससारे परिभ्रमतो जीवस्य बोधिः सुदुर्लमा- ·? . अथ षोडशं+गाथाध्ययनम् । --卐t उक्तं पश्चदशमध्ययनं, साम्प्रतं षोडशमारभ्यते- पूर्वोक्तेषु पञ्चदशस्वप्यध्ययनेषु येऽर्थाः प्रतिपादितास्तेऽत्र संक्षेपतः प्रतिपाद्यन्ते तत्रेयमादि( सूत्र-)गाथा- अहाह भगवं-एवं से दंते दविए वोसटकाए ति वच्चे। व्याख्या- भगवान् ' उत्पन्नदिव्यज्ञानः सदेवमनुजायां पर्षदीदं वक्ष्यमाणमाह, तद्यथा-' एवमसौ' पञ्चदशा- ध्ययनोक्तार्थयुक्तः सुसाधुर्दान्तः-इन्द्रियनोइन्द्रियदमनात् , द्रव्यभूतो-मुक्तिगमनयोग्यस्तथा 'व्युत्सृष्टकायः' निष्प्रतिकर्म शरीरतया देहेऽपि प्रतिवन्धरहितः । एवंविधः साधुः पूर्वोक्तपञ्चदशाध्ययनार्थोपयुक्तः कीर[ग्वाच्यः]गुच्यते ? इत्याह । माहणे त्ति वा समणे त्ति वा भिक्खूति वा निग्गेथे त्ति वा । पडिआह-भंते ! कह[नु] दंते दवीए वोसट्ठकाए त्ति वच्चे [ माहणे त्ति वा समणेत्ति वा भिक्खू त्ति वा णिग्गंथे ति वा ] ? तन्नो बहि + "गाथाछन्दसोपनिबद्धस्य प्राकृतस्य मधुरत्वादित्यभिप्रायो ' गीयते' पठ्यते मधुराक्षरप्रवृत्त्या गायन्ति वा तामिति । यत एवमतस्तेन कारणेन गाथामिति तां ब्रुवते" यदिवा " गाथीकृताः-पिण्डीकृता विक्षिप्ताः सन्त एकत्र मीलिता अर्था यस्याः सा गाथेति, अथवा सामुद्रेण छंदसा या निबद्धा सा गाथेत्युच्यते " इति बृहद्त्तौ । ૨૮ ·- सूयगडाला- छत्रं दीपिका- न्वितम् । १६ गाथा- ध्ययने भिक्षुशन्द- विवरणम्। ॥ १६४ ॥ गतमेवात्महितमिच्छन् प्रतिविरतो भवेत् । एतावता सर्वस्मादपि सावद्यानुष्ठानाद्विरतिं कुर्यादिति भावः । एवम्भूतो दान्तः शुद्धो द्रव्यभूतो निष्प्रतिकर्मतया व्युत्सृष्टकायः श्रमणो चाच्यः ॥ ३ ॥ साम्प्रतं भिक्षुशन्दार्थ विवृणोति- एत्थ वि भिक्खू अणुन्नए विणीए नामए दंते दविए वोसट्टकाए संविधूणीय विरूवरूवे परी- सहोवसग्गे अज्झप्पजोगसुद्धादाणे, उवाट्ठिए ठिअप्पा संखाए परदत्तभोई भिक्खू ति वच्चे ॥४॥ व्याख्या-अत्रापि य एते पूर्वमुक्ता गुणा:-ब्रामणश्रमणशब्दार्थास्त एव भिक्षुशब्दविषये अवगन्तव्याः, अभी चान्ये- अणुन्नए' अभिमानरहितः, तथा विणीए ' विनीतः, तथा 'नामए ' सदा गुर्वादौ प्रह्वो भवति ' दंते दधिए वो- सट्टकाए 'इत्यादि पूर्ववत् । एवंविधो भिक्षुर्यत्करोति तदर्शयति-'संविधूणीय ' सम्यग्विधूय-अपनीय ' विरूपरूपान् नानाप्रकारान् परीपहोपसर्गान् अधिसध-विधूप ' अध्यात्मयोगेन' निर्मलचित्तपरिणामेन 'शुद्धादानेन' निस्तुष- चारित्रेण सम्यगुत्थानेन-सच्चारित्रोद्यमेनोस्थितस्तथा ' स्थितो' मोक्षाध्वनि व्यवस्थितः, परीपहोपसग्गैरगञ्जितः, संसारामारता 'सख्याय ' सम्यकपरिज्ञाय दुष्प्राप्यता कर्मभूमेर्बोधेः सुदुर्लमत्वं च धात्वा संमारोचरणसामग्रीं चावाप्य परदत्तभोजी ' विशुद्धाहारग्रहणशीलः, एवंविधगुणकलितो भिक्षुरिति वाच्यः ॥ ४ ॥ अथ निर्ग्रन्थशब्दार्थ विघृणोति- एत्थ वि निग्गंथे एगे एगविऊ बुद्धे संछिन्नसोए सुसंजते सुसमिते सुसामाइए आयवायपत्ते . ॥१६४॥ । N ·विऊ दुहओ वि सोयपडिच्छिन्ने णो पूयासकारलाभट्ठी धम्मट्ठी धम्मविऊ णियागपडिवन्ने समि- [सम]यं चरे दंते दविए वोसटकाए निग्गंथे त्ति वच्चे ॥ ५॥ व्याख्या-अत्रापि ब्राह्मणश्रमणभिक्षुवत्पूर्वोक्तगुणयुक्तो निर्ग्रन्थो वाच्यः । विशेषमाह 'एगे' एको रागद्वेष- रहितत्वात् ' एगविऊ' आत्मानमेकमेव [परलोकगामिन] जानाति " एगस्स होइ मरणं, एगो चेव उववजई " इति वचनान कोऽपि कस्यापि सहायो, नरकादिषु एक एव वेदनामनुभवति, मुक्तावप्येक एव याति, अथवा ससारे न कोऽप्या त्मीया-अहमेक एवाऽस्मि, अथवा 'एको' मोक्षः संयमो वा, त वेत्तीति । 'बुद्धोऽवगततयः 'संछिन्नसोए' सम्यग्- छिन्नाश्रवद्वारस-स्थगिताश्रवद्वार इत्यर्थः। तथा ' सुसंयतः ' कूर्मवत्संयतगात्रो निरर्थककायक्रियारहितः । तथा [स]समितः पञ्चभिः समितिभिः 'सुसामायिक: ' समशत्रुमित्रः । तथा आयवायपत्ते-तथाऽऽत्मन उपयोगलक्षणस्य जीवस्यासंख्येय- प्रदेशात्मकस्य संकोचविकाशभाजः स्वकृतफलभुजः प्रत्येकमाधारणशरीरतया व्यवस्थितस्य द्रव्यपर्यायतया नित्याद्यनन्त- धात्मकस्य वा वाद-आत्मवादस्तं प्राप्त आत्मवादप्राप्तः, सम्यक्-यथाऽवस्थितात्मस्वतच्ववेदीत्यर्थः । तथा ' विद्वान्' अवगततया, तथा 'द्विघाऽपि ' द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतः सवृतेन्द्रियो भावतो रागद्वेषरहितः, एवं द्विधाऽपि परि- च्छिन्नस्रोताः, तथा नो पूजासत्कारलाभार्थी, किन्तु निर्जरापेक्षी सर्वास्तपश्चरणादिकाः क्रिया विदधाति । तथा 'धर्मार्थी श्रुतधर्मचारित्रधर्मोपेत इत्यर्थः, सर्वाः क्रिया धर्मार्थमेव करोति, न पूजाद्यर्थ क्रियासु प्रवर्त्तते । तथा 'धम्मविऊ' धर्म स्वरूपं तत्फलं च स्वग्गावाप्तिलक्षण सम्यग्वेत्ति | धर्म च सम्यग् जानानो यत्करोति तदर्शयति-'नियागो' मोक्षमार्गस्तं ·सूयगडाग सूत्र दीपिका न्वितम् । - १६ गाथा- ध्ययने दीपिका- कारप्रश- स्ति। ॥ १६५॥ प्रतिषमः-नियागप्रतिपन्नः । तथाविधश्च यत् कुर्यात्तदर्शयति-'समि[सम]यं चरे' समता सममावरूपां वासीचन्दनकल्पा चरे-दनुतिष्ठेत् । तथा दान्तो द्रव्यभूतो व्युत्सृष्टकायश्च । एतद्गुणसमन्त्रितय निर्ग्रन्थ इति वाच्यः ॥ ५ ॥ एवं चत्वारोऽप्येकार्थास्तथा श्रीसुधर्मास्वामी जम्बूप्रभृतिसाधूनुद्दिश्येदमाह- से एवमेव जाणह जमहं भयंतारो त्ति बेमि । पढमो सुयखंधो समत्तो ॥ व्याख्या-'से' इति यन्मया कथितं तं एवमेव जानीत यूयं, नान्यो मद्वचसि विकल्पो विधेयः, यस्मादहं सर्वज्ञाज्ञया ब्रवीमि, न च सर्वज्ञा भगवन्तो भयात्रातारो रागद्वेपामावादन्यथा ब्रुवते, ततो मया यत् कथितं तत्तथैव प्रतिपत्तव्यम् । इति: परिसमाझ्यर्थे, ब्रवीमीति पूर्ववत् । षोडशं गाथाध्ययनं समाप्तम् (तत्समाप्तौ च समाप्तोऽयं गाथापोड शाख्यः प्रथमः श्रुतस्कन्धः।) * श्रीजिनदेवसूरीणा-मादेशेन चिरायुपां । उपजीव्य बृहदृत्ति, कृत्वा नामान्तर पुनः ॥ १ ॥ श्रीसाधुरझोपाध्यायै-द्वितीयाङ्गस्य दीपिका । संक्षेपरुचिजीवाना, हिताय सुखबोधिनी ॥ २ ॥* [ त्रिभिर्विशेषकम् । ] लिलिखे बरलूग्रामे, निधिनन्दशरैक(१५९९)वत्सरे (सौम्ये)। कार्तिके (हि शुभे) मासे, (मुदा) चतुर्मासकपर्वणि ||३||* इति श्रीपरमसुविहितखरतरगच्छविभूपणाचार्यवर्यश्रीमजिनदेवसरिवराज्ञावर्तिपाठकप्रवरश्रीमत्साधुरग- गणिवरसङ्कलिताया श्रीमत्सूत्रकृताङ्गदीपिकाया प्रथमः श्रुतस्कन्धः सम्पूर्णः ॥ لهح هیمن شهبانهمحاريهحهحاد meromerome ·गिरणाराण तत्त्वार्थटीका हारिभद्रीया ६-०-० प्रवचनपरीक्षा पर्युषणादशशतकं ०-१०-० प्राप्तिस्थान: सुरत-श्री जैनानंदपुस्तकालय, गोपीपुरा सुरत. पालीताणा-मास्तर कुंवरजी दामजी, मोती कडीयानी मेडी. अहिंसाष्टकसनशसिद्धिऐन्द्रस्तुति०८-० नवपदपकरणहवत्तिः संवत् १९९३ पोप शुद १. ४-०-० परेण ३ * कदाचित् ) रक्त और (महंता) बहुत तेअगुणा परेण) ॥ २४ ॥ परेणं। २१७ क