·TRE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NOS. 171 & 256. 0000- स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य नारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रम- विरचितः । स्वकृतीकाविभूपितश्च सीतारामशास्त्रिणा परिशोधितः । SVÂNUBHAVADARSA WITH A COMMENTARY TY MADEAVASRAMA POPIL OF NARAYANASRAMA%B Edited by Siti Råm Sistri Senday. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES AGENTS: OTTU HARRASSOWITZ, LEIPZIG PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI, BOMBAY. PROBSTHAIN & CO, BOOKSELLERS, LONDON Printed by Jai Krishna Das Gupla, at the Vidya Vilas Press, Benares 1917 Price Rupees fico. Registered According to Act XIV. of 1867.

·खानुभवादस्य (भूमिका) पय्य धन्योऽस्ति सच्चिदानंदघनः परमात्मासर्वपरिच्छेदवजिती नित्य शुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभाव:सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वगन्धः सर्वरसः स्या- त्मारामो ब्रह्मनिष्टश्रोत्रियसद्गुरुद्वारेणाखिलवन्धहरः परमदयालुः सर्वान्तर्यामीसर्वसाक्षीसर्वशुभाशुभयथार्थफलदातासर्वविद्यासर्वशा- स्त्रादिविविधकलाकलापदष्टासन्स्वयमेवसद्गुरुंधोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं प्रा. सर्वमुर्न्सर्वस्माद्दुःखान्मोचयनस्वात्मैक्यज्ञानेनपरमनि- र्वाणकैवल्यस्वरूपंनिजब्रह्मानन्दाद्वितीयंस्वस्वरूपस्थिति स्थिराम्प्रा पयतीव लोकवत्तुलीलाकैवल्यंकरोतीवच, नवस्तुतः किश्चित्करो- ति, पूर्णरूपेणास्ते, ननिरोधोनचोत्पत्तिर्नवद्धोनचसाधकः । नमुमुक्षुः नवैमुक्तहत्येपापरमार्थता इत्यादि प्रामाण्यात् । एतादृशपरमानन्दसा क्षात्कारप्रदर्शकोध्यस्वानुभावादर्शग्रंथ आदर्शइवमुसप्रतिक्विम् । उत्तमानांमुमुक्षूणांपरमहंसपरि व्राजकानां साधनचतुष्टयसपन्नानांसं. न्यासिना परवैराग्यवतांपुरुषधौरेयाणामर्थपरमकृपया श्रीमत्परमहं. सपरिव्राजकाचार्यपूज्यपाद नारापणाश्रमस्वामिशिष्य ब्रह्मनिष्ठवेदा- न्ताचार्यमाधवाऽऽश्रमस्वामिभिः कृतोऽस्ति, ओजःप्रसादगम्भीरा- दिसद्गुणयुको मुमुक्षुजनमनोहरोललिताऽनेकविचित्रपदयुक्त इत्या- लोच्यमुमुक्षूणां परमानन्दप्रदत्वेनचालक्ष्य पाठशालीयश्रेष्ठपण्डित- द्वाराशोधनादिभिःसुपरिष्कृत्यवाहरिदासात्मजविद्याविनोदरसिक- जयकृष्णदासेनोठिनास्वकीयविद्याविलासनानिसीरीजयन्त्रालयेमु द्रापयित्वाऽयं ग्रंथरतभूतः सर्वमुमुक्षुजनानन्दावाप्तयेऽतीवयत्नेन प्र. काशितोऽयञ्चदर्शनमात्रेणमुमुक्षणांपरमानन्दायकएवेतिकिमिववहु- महतिपरमदयालुंजगदीश्वरंसर्वशं सर्वशक्किंसश्चिदानन्दमूर्तियः मानपुरःसरं प्रार्थयामोयदेताहशभयानकसमयपि परमानन्दंप्रापय- तिकिंचसथादिलाभेनविशजनसमागमेनचपरमानन्दमरितेनमनसाप- रमसंतोपामृतं प्राप्ता इति सर्वजनमङ्गलमेवासास्महे- (श्रीमानायकाशीकैवल्यधामनि सिनः प्रहानानन्दसरस्वतीस्वामिनः (सर्वमुमुक्षुपरमाहितैषिणः॥ (ग्रहाघाट) ·सूचीपत्रम् १ ६ ७ ८ महलाच०१ गुयशास्त्र विचारं विना अतिदूरतरं स्वरूपम् ३ गुरुशाययोधन, निकटं स्वरूपम् विचारं विनामुलमं न स्वरूपम् साधन चतुष्टयं विना, न घेदान्तविचाराधिकारः हरिगुरुमक्तिरेय विचार सहकर्णिका सर्वनेश्वर प्रोक्तत्वेन घेदाऽपौरुषेयत्वम् श्रुतीनां स्वतःप्रमाणत्वम् विचारफलं संदेहादिनिरासः १० अन्यनिक्षत्येन मानस्य तमोनियतकत्यम् ११ पेदान्तमते हा त्यो यी पदार्थी १२ सर्व पदान्तस्य शुद्ध ग्रह प्रतिपादकत्वं न निन्यापरत्वम् १३ १३ मात्मस्यरूपा मुक्तिस्तहान योध्या,न कर्मलभ्या १३ १४ फर्मोपासनाकाण्डस्याऽन्तःकरणशुद्धिजनमत्वं मन- स्थिति देतुध १४ १९ मयिपानिवृत्तिरेय मोसा १६ बन्धमोशी न पास्तयो नित्यमुक्तात्मनः १७ मविपानिवृत्तिःप्रमाणसाप्या, तर वेदान्तमदायाश्यमेव १६ १८ धीरपपनिउमचितिः प्रमाणम् १९ प्रतिक्षानगतं प्रामाण्यं स्यत पप गृखते २० तरयमस्यारियाझ्यजन्यमलाकारातिरेय प्रापयिचा, तया मशाननिति २१ मदापास्पस्या:परोक्षदानजनकरय प्रलप्रमेयस्याऽपये- क्षत्पाद ૨૨ २२ मभिधानसत्पत्यमेष प्रपधमत्यम् २२ समाधिकाले समजतं पेदान्तिम मदानम् २१ ૨૨ २४ ·(२) . २४ यात्मैवसमाधिः २५ मायाया अघटनापीयस्वम् २७ २६ स्वानुभवाऽनुवादेन प्रपञ्चवाधितत्वम् २७ अशान दुःखादीनां मिथ्यात्वम् ३८ शानिनोनप्रारब्धभोगेन, कापिक्षतिः २९ औपाधिकं कर्तृवादिकम् ३३ ३० आविद्यकमपि कर्म कृष्णार्पितं मन. शुद्धिकरम् ३१ फर्मशानयोर्नसम समुच्चयः ३२ मूढ बुद्धयोः प्रारब्धभोगसाम्यपि विज्ञस्य हर्पविषादरा- हित्यम् ३३ अहं सुखी दुःखीति प्रत्ययोपि मान्तिरेच ३४ आरोपितस्य मिथ्यात्वमेवाऽधिष्ठान सत्ता शून्यत्यमेव ३५ ज्ञानं धर्मिमात्रेभ्रान्तं प्रकारे मिथ्या ३९ ३६ ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वमेव सर्वसाक्षित्वात ३७ अज्ञानादि सर्वद्वैतस्याऽनिर्वचनीयत्वम् ४० ३८ सत्ता ज्ञाने विहायाऽशानस्यऽऽयानन्दाच्छादकत्यमेव કર ३९ अज्ञानस्य शक्तिद्वयं वेद प्रमाणसिद्ध ४. द्वैत सत्यत्वविनया भयमेव ४१ महावाक्यविचारसमकालमेघमोक्षो मायादुःखादिवाधः ४५ ४२ ब्रह्मवेदमित्यत्र चाधसामानाधिकरण्यम् ४३ यदज्ञानत उत्पद्यते तन्मृपा तस्य ज्ञानेन वाधी, न कर्मणा १७ ४४ उपाधि वाघ सर्वस्य बाधः ४५ प्रारब्धकर्मनाशात्सर्व प्रतिमासनाशः ४६ केनापि प्रमाणेन न द्वैतसत्यत्वं ४९ ४७ ब्रह्माभिनस्यत्रैकालिकात्यन्ताभाव निश्चय एव बाधः। ब्रह्मज्ञान समकालमेव सर्व द्वैत बाधः ४९. व्यापित्वान्नित्यत्वात्सात्म्यिाच्च ब्रह्म, देशकालवस्तु परिच्छेदशून्यं ५० उत्पत्तिस्थितिलय श्रुतिवलेन, ब्रह्माऽभिन्नानिमित्तोपादान- कारणम् ५१ विलक्षणनह्मणो विलक्षणकार्योत्पत्तिः ·F ५२ स्वादृष्टान्त सत्वात् सर्वप्रपञ्चो ब्रह्मविवतः ५३ अतात्त्विको ऽन्यथाभावोवियत इति विवर्तलक्षणम् ५४ स्वानुभवेन, मायेन्द्रजाल तुल्यं नामरूपक्रियात्मकं जगत् ५७ ५५ यस्मिन्नदोऽध्यस्ततयाविभाति तत्परमार्थवस्तु नित्यज्ञान- स्वरूपम् ५६ अन्तर्वहिः सदैकरूपं परमार्थसत्यं ततोऽन्यत् सर्वमिथ्यैव ५८ ५७ अन्यस्मिन्नन्यावभासोऽध्यासो गुडस्तिक्त इत्याशुदाहरणम् ५९ ५८ सत्यमिथ्यारूपमतोन शून्यता ५९ व्यापकस्यापि स्वर्गादिषु भ्रमणमुपाधिवशाजन्मादि चेद- मेवैन्द्रजालम् ६० अधिष्ठानसत्तया द्वैतसत्यत्वप्रतीतिः ६१ समसत्ताको ऽन्यथामावः परिणामो विपमसत्ताकोऽन्यथा भावो विवर्तः ६२ द्विगुणमूल्यवृद्धिदोपेण कार्यकारण भेदवादो वेदविरुद्धः ६४ ६३ सत्यज्ञानं ब्रह्मैवेदं सर्व वाचारम्भणं विकारो नेहनानास्ति किं च नेत्यादिश्रुतिवलेन ब्रह्मनित्यं द्वैतं मिथ्या ६७ ६४ अह मस्मिपरं ब्रह्मति ज्ञानेन, सर्वभयनिवृत्तिः ६५ स्त्री पुरुषादिकं ब्रह्मणि कल्पितम् ६६ अहङ्काराध्यासः सर्व दुःखबीजम् ६७ द्वैतदेहादि सम्बन्धमानं ब्रह्मण्य सङ्गे मिथ्येव ७३ ६८ स्त्री पुत्रादिषु ममत्वप्रतीतिर्धान्तिरेव ७३ ६९ जाग्रदादि सर्च मिथ्यैव ७० उपाधिना ब्रह्मणो नानात्यप्रतीतिः ८१ ७१ प्राणस्यक्षुत्पिपासामनसः शोकमोहता जरामृत्युरोगाः शरी- रस्य, जामत्स्वा सुषुप्त्यादयोऽवस्था युद्धरहं निर्विकार एष इति शाने, सर्वभ्रमनिवृत्तिः ७२ लिङ्गोपाधि सम्बन्धो जन्म, तद्वियोगो मृत्युः ७३ प्रमाण नियन्धनं कतत्वं भोक्तृत्वं च अन्तःकरणवृत्यवच्छि- नाप्रमाता प्रमाणश्च ७४ प्रमाद्वारा शुद्धस्यैव बन्धमोक्षकल्पना ९२ ७५ निर्विषयज्ञानमेवात्मा ब्रह्मोति शाने, सद्वैतवाधः . न ७२ ८६ ·(४) १०४ १०९ ७६ ग्रह्मात्मत्वं स्वतः सिद्ध जीवत्वं तु मृपा ७७ सम्रान्तिनिवृत्ती कृष्णोहमिति स्वरूपस्थितिरेषमोक्षः ९५ ७८ यात्मनो नित्यवानगुणी,नापि गुणा,यथार्थाः ७९, इच्छादिगुणाबुद्धनात्मनः ८. सर्व साक्षित्वादात्मा न गुणीनापि जडः १०२ ८१ तपारमार्थिकत्ये, घस्तु परिच्छेद सत्वेन, ब्रह्मणोऽनित्य- त्वं ब्रह्म शम्दार्थहानिश्च ८२ सत्यपुरुपान्यतारूपो मोक्षो धेदविरुवः ईश्वरानीकारे. जयन धर्मशानसिद्धिः ८३ आत्मनो जडाजडोभयरूपतानास्ति ८४ ब्रह्मात्मैक्यशानेन मुक्तिर्न कर्मणा १०७ * द्वैतानुवादकत्वेन द्वासुपर्णेति वाक्यं न मेदसाधकम् १०७ ८६ प्रत्यक्षममाणेन न द्वैत सत्यवसिद्धिः ८७ तथा हनुमानेनापि ८८ ब्रह्मणोजीव भेदेऽनित्यत्वं ११० ८९ आभासो न पृथक् इति व्याप्ति घलेनापि, न मेदसिद्धिः १११ २० प्रतिविम्वस्य स्वरूपं न विम्बात्पृथगस्ति ९१ जीवेश्वरभेदवादिनोघेदयाद्याः ९२ उपाधिनाभेद प्रतीतिर्यस्तुतस्तु नैव । ९३ नासत्तः सतश्च भेदः सियति ९४ त्रिविधभेदशून्यत्वमखण्डत्वमिति सर्व चेदान्तसिद्धान्तः ९५ प्रमाताप्रमाणादि सर्व भेदो मिथ्यैव ९६ मिथ्या भूत गुरुशास्त्रतोपि ब्रह्मोपदेशः मिथ्याभूतेनापि प्रतिविम्वेनधिम्वसिद्धिः ११८ ९७ पर प्रकाशेऽनवस्था तंत आत्मास्वप्रकाश नित्यपरमानन्दस्वरूप १२० ९८ ब्रह्माहमस्मीतिवृत्तिः सकलाऽज्ञानं प्रनाश्य कतकरेणुवत्स्ययमपि नश्यति ९९ संवन्धत्रयप्रतिपादनम् १२१ १०० भागत्याग लक्षणया अखण्डात्यम् ૨૨ ·१०१ अत्रार्थरितिभिः शास्त्रार्थत्वम् १२३ १०२ तत्वमस्यादिवाक्ये गुणगुणिजातिव्यक्त्याद्य १२३ सम्भवप्रदर्शनम् १२३ १०३ वृत्तिव्याप्तिफलव्याप्तिनिरूपणम् १०४ जडेफलव्याप्त्यापचेतनवृत्तिव्याप्तिरेव १२४ १०५ लक्षणामार्गेणापिज्ञानकर्मतानास्ति १२४ १०६ आनन्दांशे आच्छादनं तत्सोहमस्मीति शानन निवर्तते १२५ १०७ विधिनिषेधद्वारेणवेदान्ताद्वितीये तद्विदाप्रतिः। १२६ १०८ स्तुति सादृश्यकर्मकारण जाति व्यक्ति गुणगुण्यात्मकन्तत्वमसिवाक्यंनभवितुमर्हति औपचारिक मुपासनापरंवापिनास्ति जीवरूपेणे श्वरस्यैवप्रवेशश्रवणा१२६ १०९ वेदान्तवाक्यैरनुभवेच अखण्डार्थत्वं शाननान्यथा १२७ ११० बोधात्प्रागेववंधादिकल्पनापि १२९ १११ वोधानन्तरं सर्ववाक्यसंशयनिरास: २१ ११२ ब्रह्मात्मैक्य झानविनान सर्वदुःखनाशः १२९ ११३ अध्यात्मविद्यासर्वविद्यासुश्रेष्ठा १२९ ११४ अनात्मविद्यासुमोक्षोपि गौणएव १२९ १९५ अस्यटीकायामनेकविधमोक्ष प्रतिपादनम् ११६ काव्यादिषु सर्वरसापेक्षयाशान्तरसः एवमुख्यः ११७ हाताशातत्वेन झपणम्राह्मणी ११८ आत्मैक्यज्ञानंविनानमोक्षसिद्धिः १३३ ११९ यावत्परिच्छिन्नवुद्धिस्तावदेव तीर्थयात्रादि गमनं । १२० उपास्य तारतम्येनमोक्षतारतम्यं । १३४ १२१ उपासनाभिःक्रममुक्तिरुकासमग्रदुःसाक्षाननाशाऽभावात्१३६ १२२ मावना वलाना हान नाशस्तस्या अज्ञानाऽवि रोधि त्वात् ।। १२३ शानोत्तरं नवासनाभिहानिस्तस्यावाधित्वात् १२४ उपासकात्तव शानिनोविशेषः १२५ शानिनः कोपिविधिर्नास्ति १२६ यस्य शेयकार्य समाप्ति सपय तस्यविन्मुख्यः। १३७ १३८ १३९

·१२७ स्यष्ट्या स्वयंनिर्वि शेषोशानी
१२८ संन्यासिन सर्वोत्कृष्टत्वम्
१४१
१२९ शानिनो नयथेष्टाचरणं संभवति
१३० ज्ञानिनां जीवतएव सर्वपाप पुण्यनिवृतिः
१४२
१३१ पास्तव सन्न्यासी प्रायशोदुर्लभपय
१४३
१३२ साधन चतुष्टयसंपन्नाधि कारिणः सद्गुरु प्रसादात्स्वाप
रोक्षानुभवः
१३३ उपनिषदंविनानान्यप्रमाणेनात्मवोधः
१४४
(अभाचप्रमाणेन भावसिद्धानुपपत्या
१३४ वैष्णवपदस्यानुभूतेप्रमाणंमुख्यम्
१३५ अत्रचित्रवटेतिवृद्धवचनं प्रमाणम्
१३६ श्रीकृष्णवाक्यप्रमाणेन शानी कृष्ण स्वरूपमेव १४५
१३७ पराभक्तिस्वरूपशानादपिन भेदसिद्धिः
१३८ अधिकारिस्वरुचिभेदादू भक्ति भेदः शास्त्रभेदोपि
१३९, अन्तेसत्सम्प्रदायाचार्यप्रणामोमङ्गलत्यरूपम् १४७
१४० पूर्वान्नार्योक्ति श्रुतियुक्त्यनुभवपयोनवनीतमेवायमिति १४७
( इति स्वानुभवादशसूचीपत्रम् )

·स्वानुभवादर्शस्य अनुक्रमणिका । ... ૨ अविद्यानिवृत्यर्थमेवेह अफर्ताऽपि सन् कर्तृतां प्राप्य शास्त्रम् १७३ मोहात् १२२ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम २०६ अकार्य न कर्ता करिष्येऽहमे अष्टौ रसान् यान् मधुरादिषडू- तत् अकृत्रिमानन्दनिजस्वरूपम् ११८ सान् १८४ अघटनघटनापटीयसीयम् २९ असहस्य वन्धोगसम्भावनीयः१८ अतिदूरतरं निजस्वरूपम् असोः क्षुत्पिपासे धियः शोक- • यथ तत्त्वमसीति वेदवाक्यात् २३ मोही अधिष्ठानचैतन्यविज्ञानसिद्धौ ९० अहो हि माया पलमेतदुश्चः ५० अधिष्ठानचैतन्यसिन्धोलहयः ८१ | अहंग्रहोपासनया नराणाम् १८९ अधिष्ठानसत्वेन तस्याऽस्ति अज्ञानधीः प्राणहपोकदेहे १०६ सत्त्वं ५२ अज्ञानमेतत्सकल व्यलीकं ३५ अध्यात्मविद्यापरमाहि विद्यार८३ | अज्ञानसंशयविपर्ययचेतना. यनादिपदस्य निरूपणं युधैः१८१ नाम् १७२ अन्तयहिश्चतियाप्रमाणात् १६७ आ. प्रभावन भावस्थ सिद्धर्न आकाशादेनित्यता कल्प्यते २०९ अमनस्कतयान मेऽस्तिचिन्ता१०० चेत अय प्रकारः सदसद्विलक्षणः ५९ | आत्मच्छायाव्याप्तबुद्धेः प्रवेशा९१ मलं यहूक्तेन बहुप्रकारः आत्मस्वरुपाहि विमुक्तिरका १५ यविद्यानिवृत्तिः प्रमाणेन यात्मान्यत्वादन्तरिक्ष मनो. ऽणु ... ... हि स्यात् ... साध्या .. ...

·१७८ पम ... ... ... ... ". ... ... ... [ २ ] आनन्दाशे यत्समाच्छादनं क च परमसुखं निजस्वरू- तत् ३० आनायसूत्रे सकलं हि चेदं १४ क च यत निरहङ्कतिर्ममात्मा ३२ आविद्यकं यदपि कर्म तथा व च मम चितिता कतच ऽपि सर्वम् ३९ । मौसम माविर्भावापादकं यत्स्वरूपं ५४ क च मम निरुपाधिरूपमेकं. ३३ क च ममासुविरागितास्वरूपम् ३४ कार्योत्पादे या समर्थाऽस्ति इच्छादयो ये परिकल्पिता शक्ति ५५ गुणा: कालेयत्ता नाऽस्ति मे नि. इन्द्रं मित्रमिति श्रुतिह त्यतायाः १०८ बहुधा सन्तं वदत्येकधा काश्यां मूढो द्वारकायां उ. प्रभासे उदरमन्तरकं कुरुते यदा ९५० काश्यां मृत्योर्मोक्ष इत्याहुरेके १८६ उपादानचिद्यारशी ताहगेवा-७५ किमपि मोहनशत्यधिदै- उपादानचिद्यातमन्तर्वहिर्वा ७४ | वतं उपाधिनाशेन विना न चास्य ६२ किं गौतमीयैः कणभुम्बा उपाधिसत्वात्प्रतिबिम्बसत्व १५४ | चाभिः उपासनानां बहु तारतम्यम् १८८ उपासनाभिः क्रममुक्तिक्ता १९१ | चेत शुद्धी चेतसः स्थैर्यकार्ये १७ ज. जनसमाऽपि च विश्स्वरूपं ४९ হলরুবানারি जाग्रत्स्वमसुपुतिकामु यदनु एतन्मनुष्येषु जनुः मुदुर्लभम् १८५ जाता प्रबोधन गुरुर्युवेव २१० स्यूतं च तत् सिद्धि हत् १२५ एतादरी ममता न युक्ता ९६ जाननेयं नास्ति वैराग्यलेशः १२० एवं श्रुतिन्यायविचारणेन ८६ जाने न जानेऽहमिति प्रतीते १४१ को जीवानिनं ब्रह्म युष्मन्मते चे१५१ फर्ता मोकाऽहंप्रमोकमूला५९३ / जीया नियम्या भगवाभियन्ता ८५ फर्माध्यक्षा संचल काधि- त. १०३ तको प्रतिष्ठान हि येन मानः१४९ ..4 ... कास् ... पासो ..

·[३] ... 4.. ... ... ... ... .." तस्मादखण्डैकरसं घिशुद्धम्१८० नाहं स्थूलं सप्तधातुस्वरूपम् ८९ बैगुण्यमात्रविषयाः खलु कर्म नित्यादिसाधनचतुष्टय- वेदाः ९७ सम्पदुश्चैः ૨૦૦ निरतिशयसुखं यत्प्रत्यगात्म- स्वरूपम् १३ दृष्ट्वा परं ब्रह्म रसानिवृत्तिः २०२ निर्मथ्य वेदान्तसमुद्रमेतत् २१४ देवस्तियङ्मय॑संशोऽण्ड- नैकस्य दुःखन समस्तजाचे १३० जादिः नैवाऽऽश्लेपःपुण्यपापक्रियायाः२०३ देहानिर्यत्सर्वमर्मस्थलेभ्यो १०४ न्यग्रोधचीजमिव यत्खलु सर्व. द्रष्टा नाऽहं दृश्यमिथ्यात्व- चीजम् हेतोः प. धिक्संसारमिमं न यत्र परमं पदार्थद्वयं दृक्च दृश्यं ततो. शर्मास्ति यल्लभ्यते ऽन्यत् १२१ परस्मिन् परस्याऽवभासोऽत्र घोवृत्यवच्छिन्नचितिः सद्धिः प्रमाणम् २० धैर्यण शौर्येण च धीरलोकः ४५ पातञ्जलं योगमृते समस्तम् १४२ पित्रोर्मलोद्भूततनारसूनाम् १११ न. पूर्वीचार्योंच्छिष्टलेशोऽयमुक्को २१५ न कर्मविज्ञानसमुच्चयः स्यात् ४० प्रत्यक्शायाव्याप्तधीवृत्तियोगो११२ न तयाप्तलिङ्गं किमप्यस्ति प्रत्यम्भावात् बाह्यवल्लक्ष. तस्मिन् २०७ १७७ न दोपदृष्टिन विरागलेशो ५ | प्रपञ्चमिथ्यात्वसुदर्शनेन न नामरूपादपरं स्वरूपम् ६९ / प्रपञ्चसत्यत्वनिरूपणेन नयिम्बधर्मो न च वाऽप्युपाधेः१५० प्रमाणजन्योऽतिशयो न शम्दः२०८ न वासनानां वशवर्तिताऽस्य१९५ | प्रयोजनं नास्ति फलस्य न हि निर्मधनं विन्धनाग्निः ३ किञ्चित् नानाले शैःसोमपानादि कृत्या१९९) प्रशाधनत्वात्स्वगतोऽपि भेदो १६२ नाऽन्योऽतोऽस्तीत्यादि वेदे प्राणोकान्तिनाsधुना मे भ. निषेधा नाहं पण्डो नैव योपित्पुमान् चा९० प्रातीतिकं यद्यवहारकाले नाई सूक्ष्मं सप्तपंक्तवारमकं यत्९ प्रामाण्यं यत्तद्नं तत्स्व तो हि २१ णाया: १५७ / चित्री ...

·[४] ... .. माया ... 4. ममात्र देहे सकलार्थभासकम्१२९ मातामा मेयमेतद्विशिष्टम् १६६ बहीभिरन्याभिरभेदयोधे १४६ याधस्याऽर्धापत्तितादृश्यज्ञातम्६३ मिथ्याभूतान्यतो विम्यतो धोः घुद्धिस्पदुःखं निज आत्मनीदं ४६ योधात्पूर्व तन्द्रा चोत्तरं चा१६९ प. ब्रह्माकारा तत्वमस्यादिवाक्यै २२ । यतो या इमानीति वेदोक्त. ब्रह्मातिरिक्तं न हि किञ्चिदन्य ५८ रीत्या ब्रह्मात्मता मे न हि कृत्रिमा यथा मणिः स्वाश्रयनीलपीत १०१ ऽस्ति यथारज्जुरग्रेऽन्यथा माति पुंसांद६ ग्रह्मात्मविज्ञानमृते नराणाम् १८२ यथा वस्तुविज्ञानतश्चिद्विवर्तः ७६ ब्रह्मात्मानौ चक्षुरादेरयोग्यौ १४७ यथा स्वाश्रयं मोहयतय ब्रह्माहस्मीति च वाक्यशेष १६३ ब्रह्मासानं स्वानुभूत्या ममा. यथा हिमांशुःखलु नैजसोऽयं ५३ Sऽसीत् यथा हायं ज्योतिरिति श्रु. ब्रह्मैव सर्वं जगदिस्थमेका ५७ / तिस्त. १५३ ब्रह्मैवेदमिदं हि वाक्यमुदितं यदनावृतचित्तदात्मनाऽदो २४ घेदे तदर्थस्त्वयं ५९ | यदज्ञानतो यत्समुत्पद्यते तत् ६० यद् द्वादशारंकिल कालचक्रम् ८७ यदा नास्ति योधी न वाधी भगवत्प्रतिविम्य एप जडानाम् जीवः यद्रम्ह साक्षादपरोक्षमुक्त १६० भयं द्वितीयाद्भयतीति वेद यद्यात्मनि त्वं सुखदुःखराग १३५ भीतिमनोवृत्तिग्यि द्वितीया ८८ यस्मात्परं किमपि नास्ति भूच्छिद्रगोमूत्रभुजङ्गमाना १२७ भेदे विना काऽनुपपत्तिरस्ति १४८ । यस्मिन्नदोऽध्यस्ततया वि. नमोऽस्तु तस्मै भोक्ता भोज्य प्रेरितारच मत्वा १६५ माति भ्रान्त्या कृतानां खलु कर्मणां यस्य शयं कार्यजातं समाप्तम्१९७ यस्याऽस्यन्ताभाव पवाऽस्ति यस्मिन् मत्सन्निधानाम्मम सत्तया च १३१ | यम्याभासो व्यापकस्या- मनोमयी मांसमयी विधामा ९४ ऽस्त्युपाधौ... ... ... ... ७० ... ... १५२ ·[ ५ ॥ ... ... ... ... ... ... यस्यामतं तस्य मतं वि. श. सुद्धम् २०५ शरीरकर्मेन्द्रियचित्तयोगे ४२ य कारणात्कार्यमिदं विभिन्नम् शरीरकर्मेन्द्रियचित्तसाध्य ३८ ये द्वासुपर्णेतिवचोवलेन १४४ शरीराद्यधिष्ठानपञ्चप्रकारैः १२३ येनाऽऽरमनाऽत्र व्यवहार. शालिग्रामे धातुदेहेऽथ यन्त्रे१९० सिद्धिः १३२ शुभाशुभानां किल सुचकः ये पञ्च कोशाः श्रुतिषु स्या- प्रसिद्धाः १२८ श्रुतिस्मृतिन्यायजनेषु सि- यो व्यष्ट्यपाधौ च समष्ट्युः द्धम् १४० पाधी १२६ श्रेयान् द्रव्यायक्षतो ज्ञानयज्ञो २१३ या संशयात्मा सविनश्वतीति१२ प. पथ्यर्थस्या सत्यसङ्गे ९२ राज्ये स्थितोऽपि यतिराट् न यथेप्रवती २०१ | सतोहि भेदः परिकल्पनीयो १५९ सत्ता स्फुरत्ता परमात्मनो या५२ लिझोपाधेरात्मनोयःप्रवेशः ११० सत्यं सत्यगुणं यदन्ति भग. वहाँति केचिद् बुधाः सत्य ज्ञानमनन्तमेवमनि- वर्षांपलं सम्पतितं प्रपश्यतां ६ | दानन्दं परं केवलं याक्योत्थवृत्या परमात्मा सत्यानृतात्मंमिथुनं परस्परम्७२ घस्तु १७९ | सदपि चित्तमदोऽसदिव विलक्षणाब्रह्मण एव कार्य ६८ स्थितम् विशेषस्त्वयं तत्त्वमस्यादि समाधिकाले न जडं समीक्षते२७ पाक्यात २६ समानमेतद्धि विमूढबुद्धयो ४४ विज्ञाय मक्ति परमां पवित्रा २१२ समानससाकतयाऽन्यथात्वात्७८ घेदान्तवाक्यजनिता मति सर्वज्ञनारायणनिर्मितत्वातू वृत्तिरेनं १७४ | सर्व चैतहाधितं चत्वदुक्त्या१६८ घेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः १६/ सवासनान्तःकरणस्य घेराग्ययोधाय हि कामिनांत१४५ साक्षी १९२ व्ययहरति जीयो नामरूपकि- सावधास्तु सत्यपुरुगन्य. याभिः ७३ तया हि मोक्षम् द ·... २०४ ... ७ सामग्रिका यावदिहास्ति भाने ३६ | स्वनेतु सन्द्रियदिव्यदेह ४२ सुमेरुपृष्ठे सरितां तटे घा स्वस्याऽसत्यात्सर्वतो दुःख. सुपुप्तिकाले न तु तद्वितीयम १६५ [दा ये सूपुप्त्यवस्थासुखदु:खभोगी ४३ ) स्वोत्पत्तिमा सकलं सोपाधिकंधा निरूपाधिकंवा६४ विचार संन्यासिनः कलहमायरताः सदण्डा. सविद्पं ब्रह्म चास्मापि हरंगुरोभक्तिरिदं वयं यत् संवित् १७९ स्त्रीपुतनूनां रुधिरादिपञ्चे ९५ ज्ञानी न्यात्मैवेति कृष्णस्य स्वतो हि तेषां किमपीद घाक्यात कार्यम् १९८ ज्ञानेन मोक्षः श्रुतिलोक स्वतःप्रकाशादिह धर्मिणो. सिद्धो अन्यो ४८शाने समाप्तं सकलं हि कर्म १९६ स्वतःप्रमाणत्वमिदं श्रुतीनाम् ९ शान समस्तं खलु धाममात्रे ४७ स्वहस्ट्या स्वयं निर्विशेषत्व. शानं हि यनिर्विषयं स १९९/ मारमा ११६ ... ... ... * ॐ तत्सत् * ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ·स्वानुभवादशस्य शुद्धिपत्रम् ॥ पंक्ति १० एशोः १३ पृष्ठाङ्काः अशुद्धम् १ ब्रह्म २ वी २ व्यातिरेक ३ न्यतिरेक ३ चेतिश्रुतेः ५ चेतिरनुते ४ मात्मनः ५ मात्मना ५ सुलभ ६ सर्वहुतऋचः ८ सर्वतः ऋचः ७ तंह देवमात्म ९ तंह देवात्म ८ निवृत्तिः १० निवृत्ति ९ निवृत्तिः १० नवृत्ति ११ शो ११ तघटेत १३ तदघटेत १२ गढोत्मा १५ गूढात्मा १३ असंगोह्ययं १५ असंगोह्यहं १४ स्वस्वरूपापरि १५ स्वस्वरूपापरि १५ व्यतृणत् १७ व्यतृणवत् १६ स्वयंभूस्तस्मात् १७ स्वयंभुवस्तस्मात् १७ पराड: १८ युगपदेकदेशावस्थत्वेन १८ युगपदेशावस्थत्वेन १९ अश्रद्धा २० श्रद्धा २० धृतिर्थीरता २० धृतिधीरता २१ अधीरता २० अधीरता २२ घेदे २१ वेद २३ हृदयपुंडरीक २१ हृदयपुंडरि २४ अथतत्त्वमसीति २२ अथत्तत्त्वमसीति २५ तदभिन्न २३ तद्भिन्न २६ यत्रत्वस्य २५ यस्पसर्व २७ प्रमाणप्रमेयस्फुरणात्तस्प २५ स्फुरणातस्य १७ पराङ् २० २० २० २१ २१ ૨૨ २३ २५ २५ ·(२) २८ सुसाधनतोहिनृणास्फुटम् २६ मुसाधनतोनृणाम् ૨ २९ तारशं २६ तारशं ३० निरतिशयं २६ निरितशयं ૨૨ ३१ तात्विकोऽन्यथा २७ अतत्विको २७ ३२ अशानं अशान ૨૮ ३३ निरुपाधिकमेय २९ निरूधिकमेव २९ ३४ अशब्दमस्पर्श २९ एमस्पर्श २९ ३५ पुण्यापुण्यहेतु ३२ पुण्यहेतु ૨૨ ३६ भाप्यकारीयरीत्या ३२ भाप्यकारीया ३७ चिन्मयान्तःकरण ३४ केनक ३८ तकनकं ३४ केन ३९ सुपुति ३७ सपुप्तिः ४० सुझस्य ३८ सूहस्य ૨૮ ४१ अन्वय ३९ न्हवय ४२ धर्मिमानेऽम्रान्त ३९ धर्मिमात्रनान्त ४३ तहिननश्यति ४१ तर्हिनश्यति ४१ ४४ तर्हि न प्रतिभाति ४१ तर्हि प्रतिभाति ४५ ईश्वरनिष्ठे ४४ इश्वरनिष्ठे ४४ ४६ ग्राह्याण्डातं ४४ ब्रह्माडा ४४ ४७ तज्ज्ञान ४७ तत्शान ४८ यद्यदधिष्ठान ४७ यद्यधिष्ठान ४९ यावन्नशायते ३७ याचनाशयते ४७ ५० तश्चितोर्योगः ४७ तञ्चितो योगः ५१ ब्रह्मति ४९ रीति ४९ ५२ सन्तिधर्माः ५१ सन्तोधर्माः ५१ ५३ लक्षणवाक्य ५२ लक्षणवाको ५४ विचिधाश्चहि ५४ विचित्राश्चैवहि ५५ प्रकृतिश्च ५६ प्रतिः च ५६ न केयलं ५७ केवलः ५७ तहाँदं ५७ तदेई ५. तजगत्यय ६१ तज्जगप्रय ५९ कार्य कारणव्याप्तमेव ६२ कार्य कारणल्याप्तमेघ १२ ·१० चिद्विवर्तः ६१ प्रपऽसत्यत्व ६२ तत्कार्यजातं ६३ ब्रह्मसत्ताया अनावृतत्वात् ६४ द्वैतहानम् ६५ उपेक्ष्य ६६ मातर्कता ६७ यंपृथिवीनवेद ६८ एपपवासाधुकर्म ६९ यद्वादशार ७० कीला: ७१ क्षत्रियवेदयादाः ७२ ममाभ्यासहानात् ७३ द्रष्टुर्भावात् ७४ तस्याः स्थूले ७२ परस्पर ७६ कचिद्वादश ७७ इन्द्रियं चक्षुः ७८ पन्मनसा ७९ कर्मणति ८० देहानियमयन् नचोभयं ६२ चिद्विर्वतः ६२ प्रपञ्चसप्तत्व ६३ तत्कार्यजातं ६३ ६४ आवृतत्वात ६४ द्वरहानम् ६४ उपेक्षा ६६ तर्कता ६७ अयं न पृथिवीं ६७ एवासाधुकर्म ६७ ६८ यद्वादशारं ६९ किला ७१ क्षत्रियवैश्यशद्रः ७१ ममध्यासहानात् ७२ ७१ मुटुर्भाया ७२ तस्या स्थूले હર ७४ परस्पर ७८ कचिद्वादश ७९ इन्द्रियचक्षुः ८१ यत्रमनसा ९१ कर्मणैव ८३ देहात्रियत् ८४ नचोमय ८४ ८४ मरूपम ८५ पूर्वांचा: ८५ ८५ सदमित्यादि ८६ स्यामाव ८६ पुरिधी ८७ देयताः पोपयति अयस्याः पुस्तदर्य ७ ८७ नापि सुपुति ८५ उपाधीना ८९ प्रतिपंधावस्तुतः ९५ इति जायते ८२ स्वरूपम्, ८३ पूर्णचार्य: ८४ सदमित्यादि ८५ स्यमायपरामर्श बुद्धिधर्मो ८७ देयता पोपपति ८८ अपरथायुद्धस्तदर्थ ८९ नापि मुपुत्तिलक्षण्यात ९० उपाधीना ९१ प्रतिषेधाप्रपस्तुतः ९२ इति जापत ·९३ गुरुप्रसादेन ९५ गुरुप्रसादन ९४ पदार्थ इति १०४ पदार्था रति १०४ ९५ तद्भगवान् १०५ तद्भगवत् १०५ ९६ भेदविशालधौः स्वयम् ११० भेदविशालधीः ९७ देवः क्षेत्रेपु १११ देवक्षेत्रेषु ९८ अनन्त १११ धनतं १११ ९९ ब्रह्मतत्वं ११२ ब्रह्मास्तत्वं ११२ १०० यथास्यात् ११३ यथा १०१ निषेधाद् ११३ निषेधा १०२ जीवेशावनयोः ११३ जीवेशानयो १०३ वरुण ११३ वरूण ११३ १०४ इत्यादि ११५ इति १०५ नच भोग्य ११६ नच योग्य १०६ भोग्यादिनयं ११६ भोग्यादित्रय १०७ तद्वितीय ११६ तद्वितीय १०८ प्रतिविम्वात् ११८ प्रतिविवात् १०९ स्यात् ११९ स्या ११० उत्पन्ने १२१ उत्तन्ने १२१ १११ शोणगुण १२२ शोणागुण ૨૨૨ ११२ अविद्या १२८ अविद्याच ११३ पञ्चविधवृत्तीनां १३१ पचविधवृत्तानां १३१ ११४ अभ्युपेत्य १३१ अभ्युपेत्य १३१ ११५ असुर्याः १३३ असूर्याः १३३ ११६ श्रीवादरायणेनोक्तं १३७ श्रीपादरायणनोतं १३७ ११७ वासनाभिर्वधः। १२७ वासनाभिर्वधः १३९ पाथै ११९ सर्वोत्कृष्टत्वं १४१ सर्वोत्कृष्टत्वं १२० उत्तरपूर्वाघयोः १४२ उत्तरपूर्वाद्ययोः ૨૪૨ १२१ भरतर्षभ १४६ भरतर्षभ १४६ १२२ तस्मादेषा १४६ तस्माद्धोपा १२३ तन्मुमुक्षुभि १५७ तत् मुमुक्षुभि १४७ १२४ इति श्रीमन्नारायणाश्रम १४७ श्रीमन्नारापणाश्रम १४७ (इति शुद्धिपत्रं समाप्तम् ) ११८ पार्थ 4 ·श्रीगणेशाय नमः। स्वानुभवादर्शः। नमः ॐकारगम्याय नमः ॐकारसाक्षिणे ॥ नमः ॐकारवाय कृष्णाय परमात्मने ॥१॥ चिकीर्पितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तिमचयगमनशिया- चारपरिपालनफलकविशिष्टशिष्टाचारानुमितश्श्रुतिबाधितकर्तव्य- ताकस्वष्टदेवतानमस्कारात्मक मङ्गलमाचरन् प्रकरणप्रतिपाद्यमय सरसेपेण दर्शयति । यस्मात्परं किमपि नास्ति नमोऽस्तु तस्मै सचित्सुखाय विभवे पुरुषोत्तमाय ॥ नो यन्त्र वागपि मनो न विवोधनाय कृष्णाय पूर्णमहसे यदुनन्दनाय ॥१॥ यस्मादिति । तस्मै कृष्णाय नमोऽस्त्विति सम्बन्धः । - रणागतानामविद्यातजमुखदुःखात्मकसंसारकर्षणाद् कृष्णस्त- मै कायवाड्मनोभिः प्रहीमावोऽस्त्वियः । अत एव यदुन- न्दनेतिविशेषणम् । पनरोद्धवमभृतीन अर्जुनादीन् अन्यांव सात्ममदानेन नन्दपत्यानन्दयतीति यदुनन्दनः एतेन स्वस्या- पि निरतिशयानन्दमाप्त्यर्थं श्रीकृष्णाय महीभावः कृत इति चितम् । अन्यविशेपणस्तस्प वास्तवस्वरूपं दर्शयति । तस्मै फरस यस्मानिसिलहण्याफारपरिणतमापापिष्ठानान् मर्वावमा- ·२ स्वानुभवादः सकात् सद्रूपेण स्फुरणरूपेण च सर्वानुस्यूतात् स्वप्रकाशपरमा- नन्दचैतन्यचनात् परमार्थसत्यात् स्वमशाहब, स्वामिकं मायावि- नइव मायिक, शक्तिशकलावन्छिनचैतन्यात् तदज्ञानकल्पितरज- 'तमिव च परं द्वितीयं किमपि वस्तु परमार्थसत्यं नाऽस्तीत्यर्थः। एतेन विजातीय भेदरहितत्वं दार्शतम् । सजातीयस्वगतभेदरहितत्वं विशेषणान्तरेण दर्शयति । पूर्णमहस इति । पूर्णमखण्डं यथोक्तभेद- रहितं च तन्महश्च तत्स्वरुपमित्यर्थः। पुन स्तत्स्वरूपमाह । सच्चि- त्सुखाय । सचिदानन्दायेत्यर्थः । सदेवसौम्येदमग्रआसीद्विज्ञान मानन्दं ब्रह्मेति श्रुतेः।आनन्दादयः प्रधानस्येति न्यायात् । विभये व्यापकाय । ग्रमवेदममृतं पुरस्तात् पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण अध थोर्चच प्रमृतं वेदं विश्वं वरिष्ठमिति श्रुतेः, अन्तर्व- हिश्च तत्संबै व्याप्य नारायणः स्थित इति श्रुतेश्च । व्यापफत्वं ब्रह्मणः तथा च देशपरिच्छेदरहितं ब्रह्मेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं का- लवस्नुपरिच्छदयोः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुतेः । पुरुषोत्त- माय क्षराक्षरकार्यकारणविलक्षणायेत्यर्थः । कार्यकारणता हि- वा पूर्णयोधो ऽवशिष्यत इति श्रुतेः । यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम इति स्मृतेः ।। तथा या ब्रह्मणि विपये वाक् मनोऽपि विवोधनाय ज्ञाप- नाय न समर्थमिति शेपः । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुतेः । वाङ्मनोभ्यामगोचरामित्यर्थः । ननु यतो वाचो निवर्तन्त इति न तावल्लौकिक वाक्यं तस्याऽधाऽप्रसक्तेः । तथा च वैदिकं वचो ब्रह्मणो विनिरत्तं सद् थैव स्यादिति चेन् मैव- म् । यया अशब्दमस्पर्शमरूपमित्यादि वाक्य यथा वा स्थूलप- नवित्यादि वाक्यं शब्दत्वस्यूलत्वादिनिधन ब्रह्मणि पर्यवस- ·स्वानुभवादः। नम् अतो न च्या निषेध्यवचनत्वेन निपेयवचनलेनाऽपि न ब्रह्म वाच्यं किन्तु लक्ष्यते, यया विपं मुंश्वत्यत्र पदार्थाससते स्वात्पर्येण शत्रुगृहभोजननिवृत्तिलक्ष्यते, तया वाङ्मात्रेणाऽपि, ब्रह्म लक्ष्यते नतूच्यते । जात्यादिचतुर्विधशब्दमत्तिनिमिचाभा- वात् । श्रुत्यन्तरमपि । याचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।। यत्र मनसा न मनुते येनाऽहुर्मनो मतमिति । तया च ब्रह्म वाचा न वाच्यं न मनसा मन्तव्यमिति । अभियुक्तरयुक्तम् । यो यः शब्दोयकृतार्यों निलह- स्तस्मिन] लक्षणा वृत्तिरस्य । ज्ञातव्या स्यात् पण्डितरेवमेनन् प्रत्यक् पूर्ण ब्रह्म वेदान्तवेद्यामिति ॥ ननु मनसैवेदमाप्तव्यामित्यवधारणस्य का गतिरिति चे- घृणु । ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिपरमवधारणमिति । ननु मालस्य ग्रन्यसमाप्तिफलमित्युक्तं तन्न । तथाहि कृतेऽपि मगले आस्तिकान्यादौ समाप्त्यदर्शनान् । अकृतेऽपि मनले नास्तिक- ग्रन्यादी समाप्तिदर्शनात् । तस्माइन्वयव्यतिरेकाभ्यां समाळ- भिचारात्, कृतस्य कर्मणः किंचित् फलमवश्यं वाच्यम्, विघ्नवसरूपमेवास्त्विति चेन् मैवम् । कृतेऽपि मगले यत्र स. माप्त्यभावस्तत्र विनवाहुल्यं बलवत्तरविन्नो वा बोध्यः । तानि- रतिस्तु मङ्गलाचुर्याद् बलवत्तरमगलाचरणाद् वा भवेत् । अ- कृतेऽपि मङ्गले समाता जन्मान्तरीयमगलं तत्र कल्प्यने संसार- स्याऽनादित्वात् , वस्मानाऽन्वयन्यतिरेकव्यभिचारः । महलन्स तच्च ·४ स्वानुभवादर्शः शिष्टाचारानुमितश्रुतिवाधितकर्चव्यताकत्वं तस्मिन् विघ्नविना- शिनी समाप्त्यनुकूला चेति शक्तिद्वयमस्ति । तथा च विघ्नध्वं- सएव फलं नेति, यथा विविदिपन्तियज्ञेनेत्यत्र चित्तादिविवि- दिपोत्पत्तिरूपयजननसामर्थ्यमाश्रमकर्मणां तथाऽवाऽप्यस्तु वा- धकाभावात् । एवममविपश्यन्यथामतिपतिविमतिपश्यादिनिवृत्ति- रूपाणि शिष्टाचारपरिपालनं चेत्यादि मङ्गलाचरणस्य फलानि यानि । न च कृष्णो नाम धर्मराजवत् कश्चन महापुरुषो भूचर- त्वादथवा इन्द्रानुजत्वादशातदेवोऽस्तु कदाचिदेवलोकस्यत्वाद तस्य कथं परब्रह्मतोच्यते इति वाच्यं । महर्षिभिः श्रुतिस्मृतिपर्या- लोचनया ब्रह्मत्वस्य निरुक्तत्वात् । तथा च वचनम् । कृपिभूवाचकः शन्दो पश्च निर्दृत्तिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत इति ॥ वस्तुतस्तु न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देव त्रिलोचनः अकृत्रिममनाद्यन्तं दैवतं परमुच्यते । इतिस्मरणात् । अकृत्रिमं कृष्णदैवतं कृष्णशब्दलक्ष्यं न. वेति ॥१॥ अथ द्विविधो ह्यधिकारी कश्चनाऽनेकजन्ममुकृतविपाकाती- प्रतरमशोऽन्यो मन्दमशः । मादृशस्तु मन्दमज्ञस्तथाहेत्वभावात् । तत्र तीवप्रशस्य श्लोकेन इलोकार्द्धन वा ब्रह्मसाक्षात्कारो भवति । तथा चोक्तम् । आत्मानं विन्दवे यस्तु सर्वभूतगुहाशयम् । श्लोकेन वा तदर्द्धन क्षीणं तस्य प्रयोजनमिति ॥ मितप्रजम्य तु द्वितीयम्यागम्यताविपरीलमायरामोद- यान्न झटिति ब्रह्मसाक्षात्कारो भवति तादृशं मति गुरशासवि- ·स्वानुभवादर्शः। चारोऽचश्यमपोक्षत इति मनास निधायाऽऽह । अतिदूरतरं निजस्वरूपं गुरुशास्त्रान्न विचार्यते यदि ॥ निकटं गुरुशास्त्रबोधनात प्रकटं स्यात्स्वतनौ स्वयं हि तत् ॥ २॥ अतिदतरमिति निकटं स्वहृदयान्तरवर्ति निजस्वरूपं स्व- स्य ब्रह्मस्वरूपत्वं यदि गुरुशास्त्रान विचार्यते तीतिदरतरं अ- तिदूरतरादप्यतिदूरतरम् । दात् सुदूरे तदिहान्तिके चेतिश्नुतेः, दुरस्थञ्चान्तिके च तदिति स्मृतेश्च व्यतिरेकमुकाऽन्वयमाह ! गुरु- शास्त्रबोधनात् प्रतिबन्धकाविद्यानिवृत्तेः स्वतनौ अस्मिन्नेव देहे स्वयं प्रकटयाविर्भवेत् स्वप्रकाशत्वादित्यर्थः । ऐहिकममस्तुतपति- वन्धेतदर्शनादिति न्यायात् ॥२॥ उक्तमर्थ दृष्टान्तेन द्रढयति । न हि निर्मथनं विनेन्धनाग्निः परिलभ्यो निकटो ऽपि सन्नपि ॥ गुरुशास्त्रविचारणं विना न हि लभ्यं निजरूपमात्मन। ॥ ३ ॥ नहीति । भात्मनः प्रतीचो निजरूपं ब्रह्मत्वं तदित्यर्थः। ह. टान्तेनाऽयमर्थः श्रुत्या सूचितः । अथाऽधिविद्य आचार्यः पूर्व- रूप अन्तेवास्युत्तररूपं विद्यासन्धिः प्रवचनं सन्धानमिति शे: पं स्पटम् ॥ ३॥ ननु विचारस्य किं प्रयोजनं चक्षुरादिना तत्माप्तिः स्या- ·स्वानुभवादः दित्यत आह । सुमेरुपृष्ठे सरितां तटे वा किं मूर्तिमब्रह्म विलोकनीयम् ॥ विधा परिच्छेदविहीनमकं विना विचारं सुलभं न तत्स्यात् ॥ ४ ॥ सुमेरुपृष्ठ इति । यदि मूर्तिमह्म स्यात्तर्हि महता प्रयत्नेन मे- रुपृष्टस्थं ब्रह्म चक्षुरादिना विलोकनीयं स्यात् । न चैवं तथा। दिव्यो यमूर्तः पुरुप इति श्रुतेः । किमित्याक्षेपे विधापरिच्छेदशून्यं एक सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितम् । विचारं विना न मुलं मु. खेन लन्धुं न शक्यमित्यर्थः । अतोऽवश्यं विचारः कर्तव्य इति भावः ॥४॥ यद्यप्यस्य वेदान्तप्रकरणत्वात्तदीयमेवाऽनुबन्धचतुष्टयं त- थाऽपि मन्दमस्याऽप्यधिकारिणो यथोक्ताधिकार विना वि- चारोऽपि सुदूर एव किमु निजस्वरूपं दूरमिति, तदर्थ यथोक्ता- धिकारिणं दर्शयति ॥ न दोषदृष्टिन विरागलेशो दुःखात्मके कर्मणि तत्फले च ॥ मुमुक्षुता नाऽपि शमादिषटकं तेषां विचारोऽपि सुदूर एव ॥५॥ नेति । रजः कार्यत्वात् दुःखात्मकत्वं कर्मणः दुःखानुविद्ध- त्वात् तत्फले च । यथा स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र स्वर्गकामोऽधि- कारी तस्यार्थी समर्थो विद्वानिति यथाऽधिकारिविशेषणानि तथात्र

·७
स्वानुभवादर्शः।
मुमुक्षोरधिकारिणः । नित्यानित्यविवेक इहामुत्रंफलभोगविरागः
शमादिपकसंपत्तिरित्यादियुक्तत्वरूपाण्याधिकारिविशेषणानिने-
यानि।एतादृशविशेषणविशिष्टस्य मंदप्रज्ञस्यापि मुमुक्षुतायां सत्यां
विचारे प्रवृत्तिरन्यथा रेत्यर्थः। विषयो जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्य
प्रमेयं तत्रैव चेदान्तानां तात्पर्याद । सम्बन्धस्तु दैक्यप्रमेयस्य
तत्प्रतिपादकोपनिपत्ममाणस्य च बोध्यबोधकभावलक्षणः ।मयो-
जनं तु तदैक्यप्रमेयगताज्ञाननिवृत्तिस्सत्स्वरूपानन्दावाप्तिश्चातरति
शोकमात्मविद्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादि श्रुतेरिति ॥५॥
विपयसौन्दर्याद्विचारं परिकुर्वतामपि तत्साप्तिरनेकजन्माण-
तपुण्यसंचयं विना दुप्पापेत्याह ।
वर्षांपलं संपतितं प्रपश्यतां
प्राप्तिस्तु तस्याऽस्ति नरस्य कस्यचित् ॥
तथा विचारं परिकुर्वतां नृणां
प्राप्तिः स्वरूपस्य वृषेण कस्यचित् ॥ ६ ॥
वर्पोपलामिति । पेण धर्मेणेत्यर्थः । उक्तं च भगवता ।
मनुष्याणां सहसेपु कश्विद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेति तत्वत इति ॥ ६ ॥
पेण स्वरूपमाप्तिरित्युक्त तत्राऽसाधारणं धर्म दर्शयति ।
हरेर्गुरोभक्तिरिदं द्वयं यत्
सुसाधनं यः प्रकरोति नित्यं ॥
ऐक्येन तस्पैव करस्थितास्ति
मुक्तिः प्रसादेन हरेर्गुरोश्च ॥ ७ ॥

·द स्वानुभवादर्शः हरेरिति । नित्यं नियमेन । अभ्यभिचारणेत्यर्थः । ऐक्येन गुरुदेवतयारक्यभावनयेत्यर्थः । एवं भजतानुभयोः प्रसादेन मुक्तिः सुलभेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता शर्याः प्रकाशन्ते महात्मन इति ॥ भक्त्या मामाभिजानाति यावान् यथाऽस्मि तत्वतः । ततो मां सत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ।। तेपो सततयुक्तानां भजतां भीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपायान्तिते ।। इत्यादिस्मृतिभ्यः। भक्तपैकयेश गुरुदेवतात्मेति श्रीभागवतो तेष॥७॥ ना वेदविन्मनुते तं इंतमिति वेदेनवोक्तं तत्र स वेदो- ऽपौरुपेयः स्वतः प्रमाण चेदं दर्शयति । सर्वज्ञनारायणनिर्मितला. दपौरुषेयः सकलो ऽपि वेदः ॥ स्वतः प्रमाण निरपेक्षितत्वा- न्मानान्तरस्येति सुनिश्चितो ऽर्थः ॥ ८॥ सर्वशति । यः सर्वज्ञः सर्वविदिति श्रुतेः । भगवतः सर्व- जत्त्वं तथा, तस्मायज्ञात् सर्वत ऋचा सामानि नजिर इति श्रुतेः, अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेवैतधहग्वेद इत्यादि श्रुतेः, यस्य निश्वसितं वेदा इति स्मृतेः । निश्वसितन्यायेन नारायण- निर्मितत्वं वेदस्प । अत एवापारपेयत्वं चतुर्मुखपुरुपायनिर्मित- स्वमित्यर्थः । चतुर्मुखोऽपि नारायणादेव वेदं माप्तवानित्याह श्रुतिः ।

·स्वानुभवादशः। यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च महिणोति तस्मै तं ह देवात्मवुदिमकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्य इति । वेदयत्यधिकारिणः कर्मव्राह्मणी इति वेदः स्वतः, प्रमाणं तचर स्वप्रकाशनीयाथै प्रमाणान्तरानपेक्षम्।यथा भिपना हरितकी भ- सयेदियुक्त किमत्र प्रमाणमित्याकांक्षायामायुर्वेदवचनमदर्शनेन श्रोता प्रमाणान्तरनिरपेक्ष एव हरितकी भक्षयति ततश्य रोगनि- वृत्तिर्भवतीति मुनिथितोऽयः स्वानुभवसिद्ध इत्यर्थः। तया स्व. कामो यजेतेति वास्यश्रवणानन्तरं स्वर्गार्थी प्रमाणान्तरनिरपे. सतयैव यागे प्रवर्तते इत्यनुभवसिद्धं सर्वलोकमसिदं च ॥ ८ ॥ ननु स्वतःममाणाद्वेदादेव फलसिद्धी भवन्त्यां किं वि- चारस्य प्रयोजनमित्यत आह । स्वतः प्रमाणत्वमिदं श्रुतीनाम् विचारसापेक्षतया प्रणश्येत् ॥ अतो विचारस्य फलं प्रकल्प्यम् संदेहविभ्रान्तिविनाशमातम् ॥ ९॥ स्वतइति । यद्यपि विचारनिरपेक्षतयव स्वतःममाणवेदा हमात्मबुद्धिः फलं तयापि प्रतिबन्यके सति ततो न फलसिदिः अतः प्रतिबन्धकनिरत्पर्ष विचारोऽपेक्षितः। तया च न वेदस्प स्वतःमामाण्यमा इत्यर्थः । विचारो नाम तर्को मननात्मक तेन प्रमेयगता सम्भावना निवर्तते । आत्मतले सहस्रपा श्रुते. ऽपि देहेन्द्रियव्यतिरिक्त आत्मा नेवि सम्भाव्यते इतीयमसम्भा- बना तमिहत्तौ सत्यां ततो निदिध्यासनेन प्रमेयगताविपरीत- भावना निरर्तने। भतो विचारस्प मुख्यं फलं प्रमेयगताममा ·स्वानुभवादर्शः वनानितिपरम्परया प्रमेयगतविपरीतभारनानित्तिरपि । अब उक्तं संदेहविभ्रांतिविनाशमात्रमिति ॥ ९॥ पूर्वोक्तमेव विटणोति । स्त्रोत्पत्तिमात्रे सकलं विचार- मपेक्षते चोपनिषद्भवा मतिः ॥ सोत्पत्तितो मूलतमो निहन्ति दीपो यथाऽन्यं सहकारिणं विना ॥ १० ॥ स्वोत्पनिमात्र इति । उपनिषद्भवा मतिरहं ब्रह्मास्मीत्यपरी- सप्रमा, सा स्वोत्पत्तिमात्रे प्रतिबन्धकनिवर्चकं विचारं चकारान्नि- दिध्यासनमप्यपेक्षते । सोत्पत्तितो मूलतमः मूलाज्ञानं ब्रह्मावरकं निहन्ति । यथा दीप: स्वोत्पत्तिमा निर्वातत्वाद्यपेक्षते ततश्चोत्पन्न: सहकारिणं विनैव तमोज्धकार निहन्ति तद्वदित्यर्थः। निहन्ती स्यत्रोपसर्गेण विरम्य व्यापारता नास्तीति वोधितम् । आदी विद्योत्पद्यते पश्चादज्ञानं निवर्तते इति । तस्मादेवं नास्त्रि या वि. धोत्पत्तिः सेवाज्ञाननवृत्तिरिति स्वसाक्षिकमिति भावः ॥ १० ॥ एवं मननात्मकेन विचारेण प्रमेयमताऽसम्भावना पति- बन्धकीभूता निवर्तत इत्युक्तम् । संपति वादिविप्रतिपत्तिा पदार्थविपयणीमसम्भावना निवर्तयन्पदार्थद्वयगतामसम्भावना दर्शयति- पदार्थद्वयं दृक्च दृश्यं ततो ऽन्यत् पदार्थान्तरं नास्ति वेदान्तशास्त्रे ।। इशः किं स्वरूपं च दृश्यस्य किंव- त्यदोऽत्र द्वयं संविचार्य मुमुक्षोः ॥ ११ ॥ - ·स्वानुभवाद। पदार्थयमिति । येन सर्व विजानातीति श्रुतेः दृम्हश्यातिः रिक्त पदार्थान्तरं नास्ति । अन्यवादिकल्पितानां तत्तत्पदार्थाना- मनयोरन्तर्भावो बोद्धव्यः। तथा हि वैशेषिकसप्तपदार्थानां पोड- शपपदार्थेप्चन्तर्भावस्तपांच वेदान्तकल्पिते दृश्यपदार्थेऽन्तर्भावः ।। मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति ॥ पञ्चविंशतिपदार्थमध्ये मूलमकृत्यादिचतुर्विंशतिपदार्थानां दृश्येऽन्तर्भावः । सचिट्टपः पुरुषः प्रत्यगात्मन्यन्तर्भूत इति पदा- र्थदय एव अन्यवादिकल्पितानामन्तर्भावो ज्ञेय इति । तत्र दृशो द्रष्टुः किं स्वरूपं सा दकिं सद्रूपा मचिद्रूपा वा सच्चिदानन्द- रूपा वा पुनश्च सा जीवाद्भिन्ना अभिन्ना वा सगुणा निर्गुणा वेत्याधनकसंशयनिरासपूर्वकं मुमुक्षुणा स्वरूप विचार्यमित्यर्थः। तथा दृश्यं कि स्वरूपं सत्यमसत्यं वेति संशयनिरासोऽपि मुमु- शोरपेक्षित एवेत्यर्थः॥११॥ उक्तवपरीत्पयाधपूर्वक विचारकर्तव्यतामाइ । यः संशयात्मा स विनश्यतीति श्रीकृष्णवाक्यान्निजसंशयादेः ।। नाशाय धीस्वास्थ्यफलाय चैप स्वयं हि सम्यक् क्रियते विचारः ।। १२ ॥ यइति । संशयात्मा विनश्यति सर्वपुरुषार्थभ्रष्टो भवतीति . श्रीकृष्णवचनादपुरुषार्थत्वनिरासार्थ विचारेण निययात्मज्ञान सति संशयनागान् धीस्वास्थ्यफलमहं ब्रह्मास्मीति ज्ञान भवती- त्यर्थः । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्नग्यो निदिध्या- ·स्वानुभवादशेः सितव्य इति श्रुतावात्मदर्शनमनूध तत्साधनत्वेन श्रवणादित्रय- मुपदिष्टम्।तत्र श्रवणस्य गुर्वधीनत्वात् तत्परायत्तत्वम्। मनननि. दिध्यासने तु स्वायत्त भवतो ऽत उक्तं स्वयंहीति । सम्पर श्रुत्यविरोधितयेत्यर्थः । श्रुतिमतः तो ऽनुसन्धीयवामित्याचा- र्योक्तः अनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वादेष इत्युक्तम् ॥ १२॥ नन्नदोवद्वर्य संविचापै मुमुक्षोरित्युक्तं तत्र मुमुक्षा नाम मो- सकामना सैव न सम्भवति । तथाहि प्रमाणादात्मस्वरूपा मुक्ति- यदि न ज्ञाता तत्र कामनैव न सम्भवति अशाते कामनाविर- हाद, प्रमाणेन ज्ञाता चेत् सुतरां सा न सम्भवति सिद्धे इच्छा- विरहादित्यत आह । निरतिशयसुखं यत्प्रत्यगात्मस्वरूपं निरतिशयसुखं यन्मोक्षरूपं तदेव ॥ निरतिशयसुखार्थ सर्वलोकस्य वाञ्छा भवति च मनसः सा मानमुग्झित्य सर्वम् ।।१३॥ निरतिशयसुखमिति । न इच्छा कस्यापि प्रमाणादुत्पद्यते तस्या मनोधर्मत्वेन स्वर एवोत्पत्तेः । यचोक्तम् प्रमाणादज्ञाते इच्छेव न, झाते तु सुतरां न सिद्धे इच्छाविरहादिति । तत्रो- च्यते।आत्मनो नित्यापरोक्षत्वेन सिद्धत्वेऽपि निरतिशयसुखत्वे- नासिद्धत्वात् फामना सम्भवत्येव । तदुक्कं वानिके। न युक्तं कामना मुक्तौ पुंसां नास्नीति भापितुम् । देशकालानवच्छिन्नसुखाथित्वदर्शनादिति ॥ १३ ॥ पूर्वमीमांसकमते सर्ववेदस्य क्रियापरत्वे तं त्वोपनिषदं पु- रुपं पृच्छामीति वाधः पामोति तन्निरासार्य तत्मक्रिययैव सर्व- , ·स्वानुभवादर्शः। - वेदस्य क्रियापरत्वं दूषयति । आम्नायसूत्रे सकलं हि वेदं क्रियापरं जैमिनिराह यत्नात् ।। न तन्मतं चारु निषेधवाक्ये क्रियापरत्वं न हि तदघटेत ॥ १४ ॥ आम्नायेति । आम्नायस्य क्रियार्यत्वादानर्थक्यमतदाना तद्भूतानां क्रियात्वेन समन्वय इति सूत्रेणाऽऽम्नायस्य क्रिया- परत्वं सूचितं तन्मतं न चारु न युक्तम् । कुतः । तन्मते विधि- मन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादः पश्चात्मको वेद इति तत्सक्रिया निव- क्ययें निपेषवाक्ये क्रियापरत्वं न घटते तयोः स्थिविगतिवत् परस्पर विरोधात् । तथा च मर्वस्य वेदस्य क्रियापरत्वं न युक्त- मित्यर्थः ॥१४॥ आम्नायस्य क्रियापरत्वे दूषणान्तरमप्पाहा आत्मस्वरूपा हि विमुक्तिरुक्ताऽ विद्यानिवृत्या घुफ्लक्षिता या ।। ज्ञानेन लभ्या न च कर्मसाध्या ज्ञानं न लभ्यं क्रियया कदापि ॥ १५ ॥ आत्मस्वरूपेति। स एष सम्मसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्याय परं ज्योतीरूपं सम्पद स्वेन स्वरूपेणाऽभिनिप्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति श्रुत्याऽऽत्मस्वरूपा मुक्तिक्ता । सा च विस्मृतफण्ठ- चामीफरन्यायेनाऽज्ञानव्यवहितत्वाद् वेदान्तविज्ञानेनाऽविद्यानि- मृत्युपलक्षितान कर्मसाध्यानक्रियासाध्या सिद्धत्वात् नाऽनो वेद- ·स्वानुभवादर्शः स्य क्रियापरत्वमित्यर्थः । ननु माऽस्तु मुक्तिः क्रियासाध्या ज्ञान तु क्रियासाध्यं स्यादत आह । ज्ञानमिति । ज्ञानमपि कर्तुमक- तुमन्यथाकर्तुमशक्यत्वान्न क्रियासाध्यं तस्य प्रमाणप्रमेयाधीन- वादित्यर्थः ॥ १५॥ सर्ववेदस्य क्रियापरत्वे वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इतिश्रु- तिविरोधं दर्शयति । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इतिश्रुतिर्वष्टि यथार्थभानात ॥ ब्रह्मैव लोके समवाप्नुवन्ति क्रियापरत्वं न ततोऽस्ति वेदे ॥ १६ ॥ वेदान्तेति । वेदानां ऋगादीनामन्ताः प्रान्ताः शिरोभागाः प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यादयस्तेषां विज्ञानं पदार्थशोधनपूर्वकं जीवनी- क्यरूपतदर्थनिश्चयः तेन सुष्ठु सन्देहादिरहितं यथा स्यात् तया निथितोऽहं ब्रह्मास्मीतिरूपोऽर्थः परमार्थो यस्सः लोक्यते प्रकाश्यते जडजातं येनेति लोकस्तस्याऽन्यप्रकाशकत्वासम्भवात् स्वप्रकाशमित्यर्थः । शेपं स्पष्टम् ॥ १६ ॥ वेदव्यासस्तु वेदान्ताचार्यों वेदस्य काण्डवयात्मकत्वं दर्शयें स्तस्य विनियोग दर्शयतीत्याह । चैतःशुद्धौ चेतसः स्थैर्यकार्य ज्ञानोत्पत्ती चार काण्डत्रयं यत् ॥ आम्नायस्याऽनुक्रमाद्वेदवेत्ता वेद व्यासस्त्वेकवाक्यत्वसिध्यै ।। १७॥

·स्वानुभवादशः। चैत इति । एवं विनियोगे श्रुतयः प्रमाणम्। तत्र तमेतं वेदाs- नुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपंति यज्ञेनदानेन तपसा नाशकेनेति श्रुतिः। कर्मकाण्डस्य चित्तशुद्धिद्वारा विविदिपायां विनियोगमाह। एप सर्वेषु भूतेषु गृहात्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्रया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति । श्रुतिरुपासनाकाण्डस्य चेतःस्थैर्ये विनियोगं दर्शयति । ततो ज्ञानकाण्डस्थवाक्यानि महावाक्यानि अध्यारोपापवादद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ विनियोगं दर्शयन्तीति यथायथमूह्यम् ॥ १७ ॥ एवं च वेदस्य स्वतःप्रामाण्यं प्रमाध्य तस्य च साक्षा परम्परया च ब्रह्मपरतां संप्रदर्य तद्वलेन दृशः किं स्वरूपमेव- मादि विचार आरभ्यते ॥ असङ्गस्य बन्धो न सम्भावनीयो न मोक्षोऽपि मोक्षस्य तत्पूर्वकस्वात् ॥ अविद्या हि बन्धो निवृत्तिश्च तस्याः स मोक्षो ऽत्र सर्वस्तदर्थः प्रयत्नः ॥ १८ ॥ असङ्गस्येति । असङ्गो ह्यहं पुरुप इति श्रुतेरनुभूत्या चाs सङ्गस्याऽऽदी बंध एव न संभवति मोक्षोऽपि न सम्भवति ।कुतः मोक्षस्य तत्पूर्वकस्वाद् बन्धाभावे मोक्षो ऽप्यसहस्य न संभवती- त्ययः । अत एव श्रुतिः। न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बन्यो न च साधकः । नमुमुक्षुर्न वै मुक्तिरित्येपा परमार्यतेति ॥ तर्हि को वंघः को वा मोक्ष इत्याकाहायामाह । अविद्या म्नस्तररूपापरिज्ञानं निधयेन वंधस्तस्या नित्तिर्नाशो मोसस्तद.

·+ स्वानुभवादः यो महापुरुषार्थत्वात्सतां सर्वोऽपि प्रयनः । अभियुक्तरप्युक्तम् । स्वात्माज्ञानं कारणं बंधनस्थ स्वात्मनानात्तन्नित्तिय मुक्ति- रिति ॥ १८॥ अविद्यारूपस्य बंधस्या ऽनादित्वात्तत्रोपायचिन्तैव नास्ति, अविद्यानिवृत्तिरूपमोक्षस्तूपायसाध्यो ऽत स्तत्रोपायं दर्शयति । अविद्यानिवृत्तिः प्रमाणन साध्या प्रमाणं च वेदान्तवाक्यानि नाऽन्यत् ।। अविद्यानिवृत्ती त्वयं ज्योतिरात्मा स्वतः सिह आविर्भवेत्साधकानाम् ॥ १९ ॥ अविद्येति । अनायविद्यायाः निवृत्तिनाशः प्रमाणेन प्रमा. जन्यज्ञानेनेत्यर्थः । ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधादित्यर्थः । तदुक्तम् । अविद्याया अविद्यात्वमिदमेव हि लक्षणम् । मानयोगासहिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवेदिति । किं तत्र प्रमाणं येना विद्यानिवृत्तिस्तत्राइ । ममाणं च वेदान्तवाक्यानि प्रज्ञानं ब्रह्म तत्व मसीत्यादीनि तत्वाऽऽचेद- कानि। लिइसंख्याविभेदेऽपि विशेषणविशेष्यता । विभक्तिः पुनरकैच विशेषणविशेष्ययोः ॥ इतिवचनात्ममाण वेदा इति नपुंसकत्वसंख्याभेदेऽपि विशेषणवि. शेष्यतोक्तानिनु प्रत्यक्षादीनामन्येपांप्रमाणानां सत्वात्ममाणं च घेदान्तवाक्यानीति कथमित्यत आहानान्यदिति । अन्यानि प्रमा- णानि व्यावहारिकाणि प्रत्यक्षादीन्यविद्यानिवृत्ती न समर्थानि तेषां पराविषयत्वेन तत्वावेदकत्वाभावादित्यर्थः। तदुक्तं । सर्व ·स्वानुभवादर्शः। पराविषयमेव हि मानजातं वेदावसानवचनानि च वर्जयित्वेति। किंचजडाविषयं मानं स्वप्रमयस्य कर्मत्वेन बोधकम् । महावाक्यं तु स्वप्रमेयस्य विनैव कर्मत्वमववोधयितुं समर्थमतो वेदान्तवाक्या- न्येवाऽविद्यानिवृत्तौ प्रमाणं नान्यदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः । पराश्चि खानि व्यतृणवत् स्वयम्भुवस्तस्मात् पराङः पश्यति नान्तरात्मन्निति । पराङ्पराभूतान्यनात्मभूतान् शब्दादीन् पश्य- ति उपलमते उपलब्धानान्तरात्मन्नान्तरात्मानमिति श्रुत्यर्थः । एतेन वेदान्ता अद्वितीयब्रह्मणि प्रमाणं न वेति प्रमाणगतास- म्भावनानिवृत्तिरपि बोद्धन्या । तथा च प्रमाणजन्यज्ञानना ऽजानानिवृत्ती मेघापायेंऽशुमानिव स्वयज्योतिः स्वप्रकाश आत्मा साधकानामधिकारिणामाविर्भवेत् । स्वतःसिद्ध इत्यनेन स्वर्गादिवनाऽऽत्मस्वरूपा मुक्तिर्जन्येति दर्शितम् । विमुक्तश्च विमु- च्यत इतिश्रुतेः ॥ १९॥ सर्वप्रक्रियाग्रन्येष्वन्तःकरणसत्यवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाण- मित्युक्तम् । अत्र तु घेदान्तवाक्यानीत्युक्तम् । तथाच प्रमाण- विषयविरोध आभासते तदर्थं मुख्यौपचारिकभेदात् प्रमाणं द्विविघ, मुख्यमौपचारिकं च प्रमाणमिति विविच्य दर्शयति । धीवृत्यवच्छिन्नचितिः प्रमाणम् तत्साधनत्वादितरत्प्रमाणम् ॥ तत्रोपचारात रवलु मानशब्दो मुख्यं प्रमाणं तु यथोक्तमेव ॥ २० ॥ धाति । अत्रेयं प्रक्रिया । एकमेव चैतन्यमुपाधिभेदात् सप्तविधम् । शुद्धचैतन्यम्, ईश्वरचैतन्यं, जीवचैतन्यं, मातृचैतन्यं, 'प्रमाणेचतन्यं, विषयचैतन्यं, फलचैतन्यं चेति । तत्रमोंपाधिवि- ·१८ स्वानुभरादर्श निर्मुक्तं शुद्धचैतन्यम्, मायोपहितचैतन्यमीश्वरचैतन्यम् , अवि- योपहितचैतन्यं जीवचैतन्यम् , जीवेशावाभासेन करोति माया- चाऽविद्याच स्वयमेव भवतीति तापिनीयश्नुते अन्त:करणावच्छिन्नं चैतन्यं प्रमातृचैतन्यम्, अन्तःकरणदृत्यवच्छिन्न चैतन्यं प्रमाण- चैतन्यम् , पिपयावच्छिन्नं चैतन्यं विपर्यचैतन्यम्, अंत:करणहत्यव- च्छिन्नं चैतन्यं विपयंचतन्याभिन्नं तत्फलचैतन्यमित्युन्यते । तत्र. वृत्तिविषययोर्युगपदेकदेशावस्थानेन तदुपहितयोश्चैतन्ययोरप्य- भेदो भवति । तथाहि । यथा तडागोदकं छिद्रान्निर्गत्य कुल्या- द्वारेण केदारं प्रविश्य चतुष्कोणायाकारण परिणमते तद्रिय- विषयसंयोगानंतरमंतःकरणं चक्षुरादिद्वारा विषयदर्श गत्वा तेन विपयेण संयुज्यते, पश्चात्चत्तदाकारेण परिणमते । सोऽयंपरिणामो वृत्तिस्वस्या वृत्तौ विषयचैतन्यं प्रतिफलति तदा वृत्तिविपययो- युगपद्देशावस्थत्वेन तदुपहितचतन्यभेदस्याऽभयोजकत्वात् । प्रमाणचैतन्यं विषयंचतन्याभिन्नं भवति सेयं प्रत्यक्षममा । सत्र वृत्या विपयो नास्तीत्पमत्वापादकमावरणं निवर्तते, चैतन्येन तु विषयों नाऽऽभातीत्यभानापादकमावरणं निवर्तते । तत्र ममया च सावरणमज्ञानं मौन्यापादक निवर्तते ततो विपया स्फुरति साक्षिणा। अन्तःकरणोपहितं चतन्यं साक्षीति प्रक्रिया व्यवहारे। नचेयं प्रक्रिया स्वकपोलकल्पितेतिवाच्यम् । श्रुत्युक्तत्वात् । तथाच- 'श्रुतिः । यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्यादि । तत्रा विद्यादशायामखण्डचैतन्यमुपाधिनाद्वैतमिय भवति द्वितीय मिव भवति तदा इतरःप्रमाता इतरं विषयं पश्यति जानाति पश्य- तीति क्रियापदं क्रिया चा स्तःकरणतिरूपा अन्तःकरणस्य परिणामित्वात् । तथा चोक्तमाचार्यः । आमनः सच्चिदंशश्च बुद्धेत्तिरितिव्यम् ।

·स्वानुभवादः। संयोज्य चाऽविवेकेन जानामतिप्रवर्तते ॥ आत्मनस्तु क्रिया नाऽस्ति बुद्धे र्वोधो न जातु चित् । जीवास्वरूपमज्ञाय ज्ञाता द्रष्टेति मुह्यतीति ॥ तथा चाऽन्तःकरणसत्यवच्छिन्नं चैतन्यं मुख्य-प्रमाई णम् । या वृत्तिरुत्पद्यते सा चैतन्याभासखचितवोत्प. द्यते । यथा घटादिरुत्पद्यत्ते यः स आकाशव्याप्त एवो- त्पद्यते तथा निरपि । अत उक्तं धीरत्यवच्छिन्नं चैतन्य- मिति । तथा च धीहत्यवच्छिन्नचैतन्यं मुख्यं प्रमाणं, तत्साधन- त्वात् वृत्तिकरणत्वादितरचक्षुरादि प्रमाणमौपचारिकमित्यर्थः । तथा च न पूर्वोक्तो विरोधाभासः ।अज्ञातज्ञापकत्वरूपं प्रमाणत्व मुभयसाधारणम् । तत्र व्यवहारे यावद्वाधं प्रामाण्यमिति न्याया प्रमाणत्वमातेषां वस्तुत अज्ञातज्ञापकत्वाभावात्। ननु घटोऽयं घटो: ऽयमिति धारावाहिकज्ञाने अज्ञातज्ञापकत्वाभावात्तवेदं लक्षणम- च्याप्तमिति चेन्न । धारावाहिकबुद्धिस्थले न ज्ञानभेदः किन्तु यावद्धटस्फुरणं तावद्धटाकारान्तःकरणत्तिरेकैव न तु नाना । • वृत्तेः स्वविरोधिसत्त्यन्तरोत्पत्तिपर्यन्तं स्थायित्वाभ्युपगमात् । तया च तत्र प्रतिफलितचैतन्यरूपघटादिज्ञानमपि तत्र तत्काली- नमेकमेवेति ना ऽव्याप्तिः । तस्मादज्ञातज्ञापकत्वं प्रमाणलक्षणं युक्तम् ॥ २०॥ अन्तःकरणत्यवच्छिन्नचैतन्यरूपममाणजन्यं यदृत्तिज्ञानं तद्वतं यत्मामाण्यं तत्स्वत एवं गृह्यत इत्याह । प्रामाण्यं यत्तद्गतं तत्स्वतो हि ग्राह्यं नान्यैरेप नो राजमार्गः ॥ अप्रामाण्यं गृह्यते तत्परस्मा.

·स्वानुभवादर्शः च्छेपं ज्ञेयं त्वाकरस्थाद्विचारात् ॥ २१ ॥ प्रामाण्यमितियथा अनभ्यासदशायां प्रथमोत्पन्नं यजलज्ञान जत्रामाणमप्रमाणं वेति प्रमाणगतासम्भावना प्रमाणसंशय इत्युच्यते तथा वेदान्ता अद्वितीये ब्रह्मणि प्रमाणं न वेति संशयः स च प्रामाण्यनिश्चयात् निवर्त्तते । तत्र प्रामाण्यनिश्चयस्तु स्वत एव । प्रामाण्यं नाम तद्वति तत्मकारकत्वम् । तस्य स्वतस्त्वन्नाम याव- "स्वाश्रयग्राहकग्राशत्वम्।स्वाश्रयो वृत्तिज्ञानं तद्राहकं साक्षिचतन्यम्। दृष्टे द्रष्टारमिति श्रुतेः । तेन तद्गतं वृत्तिज्ञानगतं प्रामाण्यं स्वत एव गृह्यत इति स्वतःप्रामाण्यं श्रुत्यनुभवमूलात् ।अप्रामाण्यं तु परतो गृह्यतोतञ्च तदभाववति तत्मकारकत्वम्।तस्प वृत्तिज्ञानानुपतित्वेन साक्षिणा ग्रहीतुमशक्यत्वात्परत एवाऽमामाण्यं गृह्यते इत्यर्थः । मामाण्यस्वतस्त्वपक्षे संशयो दोपयशादुपपद्यत इत्यादिविचा- र आकरतो भाष्यादिनन्यतो ज्ञेयः, अत्रविस्तरभयानोच्यत इत्यर्थः । प्रामाण्यस्वतस्त्वमक्रिया न स्वकपोलकल्पितेत्याह, एप नो राजमार्ग इति श्रुत्युक्तत्वात् । तत्र यन्न मनसा मनुते ये नाऽऽहुर्मनो मतामिति श्रुतेः । मनः सातिभास्य एवं मनसा सा- तिभास्यत्वे सिद्धे । कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा । श्रद्धा धृतिरतिधीरताऽधीरेतेति तत्सर्वे मन एवेति श्रुतेः । धीश- ब्देन ज्ञानं मनोधर्मस्तदपि साक्षिमास्यं तद्गतं यत् मामाण्यं त- दपि सातिभास्यमेवरीत्या प्रामाण्यं स्वत एव गृह्यत इति एप नो ऽस्माकं चेदान्तिनां राजमार्गः तस्करतर्फपराइतो न भवती- त्युक्तामितिदिक् ॥ २१॥ अविद्यानितिः प्रमाणेन साध्येत्यायुक्तं तदनेन इलोफेन स्पष्टीक्रियते। -

·२१
स्वानुभवादर्शः।
ब्रह्माकारा तत्वमस्यादिवाक्यै-
र्या धीवृत्तिब्रह्मविद्याभिधाना ।।
उक्ता वेदे मूलमज्ञानमेषा
दग्ध्वाऽऽत्मानं घातयेत्पूर्णवह्रौ ॥ २२ ॥
ब्रह्मेति । कारणभूतैस्तत्वमस्यादिमहावाक्यैर्या ब्रह्माका-
रा धीदत्तिरुत्पद्यते सा ब्रह्मविद्या उक्तति वेद । तद्यो वेद निहितं
गुहायां परमे व्योमन्निति श्रुतौ । अस्याः श्रुतेरर्थः । तत्सर्व वे.
दान्तमसिद्धं ब्रह्म यः साधनचतुष्टयसंपन्नो ऽधिकारी वेद सा..
क्षात्करोति निहितं स्थितं तद्वत्युपलभ्यमानत्वात् तत्र निहितो-
क्तिः, गुहायां बुद्धौ परमे प्रकृष्ट व्योमन् व्योम्नि हृदयपुण्डरि-
कान्तहृदयाकाशेऽत्र वर्तमानवुद्धावित्यर्थः। एपा ब्रह्मविद्येति अ-
भिधानं नाम यस्याः सा तथा मूलमज्ञानमधिकारिणो ब्रह्मत्वा-
वरकमज्ञानमावरणविक्षेपशक्त्यात्मकं भावरूपं त्रिगुणं दग्ध्वा प्र-
दाह्याऽऽत्मानमपि स्वां वृत्तिमपि पूर्णबही अखण्डे ब्रह्मणि ब्रह्मा-
ग्नौ घातयेन्नाशयेदित्यर्थः । तया च चरमत्तिक्षये यथा द्विती.
यमुखाश्रयदर्पणाभावे मुखमात्रमवशिष्यते तथाऽखण्डब्रह्मा ऽव-
शिष्यते ।
पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णावपूर्णमुदुच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादय पूर्णमेवा ऽवशिष्यते इति ॥
श्रुतेरितिभावः । उक्तं हस्तामलकाचार्यः ।
ययादर्पणाभाव आभासहानी
मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् ।
तयाधीवियोगे निराभासको यः
स नित्योपलब्धिस्वरूपो ऽहमात्मेति ॥ २२ ॥

·स्वानुभवादर्शः ननु द्विविधमावरणमसत्वापादकमेकमपरमभानापादकम् । तत्राऽऽयं परोक्षज्ञानेन नश्यति द्वितीयमपरोक्षममय नश्यति । तदुक्तम् । परोक्षज्ञानतो नश्येदसत्वात्तिहेतुता।' अपरोक्षधिया नश्येदभानावृत्तिहेतुतेति ।। एवं स्थितौ वाक्यानाडपरोक्षज्ञानमुत्पद्यते कुत्रा ऽप्य- दष्टत्वात् । तथा सति तत्वमस्यादिवाक्यानाऽपरीक्षामा तां विना अभानापादकावरणनाशाभावात् न ब्रह्माऽहमस्मीत्यपरो- सज्ञानमुत्पद्यत इत्यत आह । अथवत्वमसीतिवेदवाक्या- दपरोक्षेव मतिर्हि भेदइंत्री ।। दशमस्त्वमसीति लोकवाक्या- दशमोऽस्मीत्यपरोक्षधीर्यथाऽत्र ॥ २३ ॥ अयेति । अथ चेद् वाक्यानापरोक्षप्रमा जायत इति मन्य- से चेत् तर्हि, दशमस्त्वमसीत्यत्र वाक्यादपरोसममा दृष्टा तथा प्रकृतेऽपि तत्वमसीतिमहावाक्यादपरोक्षममोत्पद्यते। तथा चा- भानापादकावरणनाशाह ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षपमा घटत इत्यर्थः । शब्दममाणं तु यत्र विपयः परोक्षस्तत्र परीक्षणमामेवोत्पादय. ति । यत्र चाऽपरोक्षो विषयस्तत्रापरोक्षमयां जनयति तस्यो- भयसाधारणत्वादिति भावः ।। २३ ।। नन्विन्द्रियजन्यं ज्ञानमपरोक्षन प्रमाणान्तरजन्यं ज्ञानम- परोक्ष एमतो घेदान्तशास्त्रोक्तमपरोक्षलक्षणमाइ- यदनावृतचित्तदात्मताऽदो ·२३॥ स्वानुभवादशेः। ह्यपरोक्षत्वमिह ब्रुवन्ति सन्तः ॥ अत एव जडार्थिसंविदैक्या- दपरोक्षं न जडेष तत्स्वतोऽस्ति ॥ २४ ॥ यदिति । इह वेदान्तशास्त्रे यत् या अनावृतचिदनातसंवि- तस्यास्तदात्मता, तदात्मनो भावस्तदात्मता तादात्म्यमिति यावत् । तदपरोक्षत्वं सन्तो चेदान्तनिपुणाचार्याः पुवन्ति नेन्द्रि- यजन्यं ज्ञानमपरोक्षम् । तस्याभावमत्यक्षे मनसो निन्द्रियत्वेन सुखाद्यपरोक्षे च व्यभिचारादिति योजना । अत्रा ऽयमर्थः । अनादृतसंवित्तादात्म्यमपरोक्षत्वमनादृत्तसंवित्साक्षिचैतन्यमन्तः- करणोपहितं चैतन्यं साक्षी तस्याऽऽवृतत्वे जगदान्ध्यप्रसङ्गः । तादात्म्यं नाम तद्भिन्नत्वे सति तद्भिनसत्ताकत्वम्।तथाच दशम- स्त्वमसीत्यत्र सामानाधिकरण्याद्दशमस्य त्वं पदार्थाभिन्नतया अपरोक्षत्वेन वाक्यादपरोक्षप्रमैव जायते ऽहं दशमोऽस्मीति । ननु न वाक्यादपरोक्षज्ञानं मनसा तत्साक्षात्कार इति चन्न ।सिद्धान्ते मनसोऽनिन्द्रियत्वस्योक्तत्वात् । नृत्युपादानत्वेन करणत्वाऽयो- गाच्च । प्रमाणजन्यापरोक्षज्ञानस्यैव भ्रमनिवर्तकत्वाच । मन- सोऽनिन्द्रियत्वं तु एतस्मा ज्जायते माणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति । श्रुतेर्तेयम् । सुखादिसाक्षात्कारस्य चाऽप्रमात्वमिष्टमेव तस्य प्रतीतिकत्वात् । एवं तत्वमसीत्यत्रापि तत्पदलक्ष्यस्य ब्रह्मण स्त्वम्पदलक्ष्यसाक्ष्यभिन्नतया अनाहतसंवित्तादात्म्यानित्या- परोक्षत्वेन शोधितत्वम्पदार्थस्या ऽधिकारिणो मनननिदिध्या- सनसंस्कृतान्तःकरणसहकृतमहावाक्यादहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षममा जायत इति । अत एवेति । अनाहतसंवित्तादात्म्यमपरोक्षत्वंमत ·-- . २४ स्वानुभवादर्शः एव हेतोरन्ताकरणत्यवच्छिन्नचैतन्यस्येति शेपस्तस्य जडार्थ- संविदैक्यात् । जडाः घटादयः तदवच्छिन्ना या संवित्तया सईक्यादेकलोलीभावात् । अनाहतसंवित्तादात्म्यरूपमपरोक्षत्वं 'व्यावहारिक तज्जडेपु घादिषु न स्वतो नास्ति जडाजडयोर- मिनसत्ताकत्वाभावात् किन्तु घटादयो अविद्यावच्छिन्नचैतन्ये अविद्याकल्पिता एव भासन्त इत्यर्थः । तेपामधिष्ठानपारोक्ष्येणा ऽपरोक्षं न स्वत इति फलितोऽर्थः ॥ २४ ॥ एतदेव विकृणोति । अधिष्ठानसत्वेन तस्याऽस्ति सत्व- मधिष्ठानभानेन तस्यास्तिभानम् ।। अतः कल्पितत्वं जडार्थेषु युक्तम् यथा शुक्तिरूप्ये च रंगे च तहत ।। २५ ॥ अधिष्ठानेति । यथा सादृश्याच्छुक्तिरजतभ्रमस्तथा शुक्ती कचिद्गभ्रमोऽपि दृष्टस्तद्वदित्यर्थः । शेपं स्पष्टम् ॥ २५ ॥ ननु विपयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यस्य नृत्यवच्छिन्नमाणचैत- न्यस्य चैकलोलीमावादनातसंवित्तादात्म्यरूपमपरोक्षम्भवति चे नर्दि, ब्रह्मबुद्धिासम्पन्नैव भवति । सद्यो मोक्षप्रसङ्गः सर्वेपा- मित्यत आह। विशेषस्त्वयं तत्वमस्यादिवाक्या द्विशिष्टत्वहान्या विशुद्धापरोक्ष्यम् ॥ घटाद्यर्थसविघटाद्यर्थमिश्रा ततो नास्ति तस्यो हि सद्यो विमुक्तिः ॥ २६ ॥ विशेष इति । तत्समस्यादिवाक्याद्भागलक्षणया विशेषणांश- " ·स्वानुभवादर्शः। २५ परित्यागेन त्वम्पदलक्ष्यमात्मनो ऽब्रह्मत्वनिवृत्ती तत्पदलक्ष्यस्य च परोक्षत्वनिवृत्ती विशुद्धापरोक्ष्यमन्यानुपरक्तचैतन्यस्यानावृत- संवित्तादात्म्यरूपमपरोक्षत्वं भवति । यस्य सर्वमात्मैवाऽभूदि. ति श्रुतेः । प्रमाणप्रमेयादिव्यवहारहीनं भवतीत्यर्थः । घटाद्यर्थ: संविनु घटाद्यर्थमिश्रा आविद्यकजडपदार्थोपरक्ता भवति घट जानामीति प्रतीतेः । प्रमाणप्रमेयस्फुरणातस्य हेतोर्न सद्यो मुक्तिः अन्यानुपरक्तचैतन्यमानस्यैव मोक्षहेतुत्वादित्यर्थः ॥ २६ ।। ननु जातायामपि ब्रह्मात्मबुद्धौ वाधितमपि द्वैतं भासते एव निर्विशेपमन्यानुपरक्तं चैतन्यं क दृष्टमितिचेत् तबाह । समाधिकाले न जडं समीक्षते खात्मा स्वभूमत्वमुपागतस्तदा ॥ व्युत्थानकाले सकलं बहिः स्थित प्रबाधितं पश्यति चोक्तरीतितः २७ समाधिकाले इति ॥ असम्मज्ञातसमाधिकाले जडं कल्पितं न पश्यति तदानी स्वात्मा सर्ववृत्तिनिरोधात् स्वम्भूमत्वं स्वा- भाविक भूमस्वरूपत्वं प्राप्त इत्यर्थः । “यत्र नान्यत् पश्यति ना- ऽन्यत् शृणोति नान्यद्विजानाति सभूमेति" श्रुतेः । अत एवो- तं सूत्रकृता अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिति । संराधने समाधिकालेऽपि प्रत्यक्षं श्रुतिः, अनुमानं स्मृतिस्ताभ्यामुक्त- त्वात् । निर्विशेषमात्मानं पश्यतीति सूत्रार्थः । तत्र श्रुतिः "ज्ञान- प्रमादेन विशुद्धसत्वस्तुतस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान इति । स्मृतिरपि । यं विनिद्रा जितश्वासाः सन्तुष्टाः संयतन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युआनास्तस्मै योगात्मने नमः इति । ४ ·२६ स्वानुभवादः ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति चिदात्मानमात्मनेति भगवतोक्तंश्च- त्यर्थः देहनिर्वाहार्थ व्युत्थानकाले प्रकर्पण बाधितमधिष्ठानसत्त्वेन तस्याऽस्ति सत्वमित्याधुक्तरीत्या चक्ष्यमाणरीत्या च पश्यती. त्यर्थः ॥२७॥ उक्तसमाधि लक्षयति।। सदपि चित्तमदोऽसदिव स्थितम् भवति यत्र सुसाधनतो नृणाम् ॥ स हि समाधिरितीह सुलक्षितः परमशर्मपदं परमार्थतः ॥ २८ ॥ सदपीति । सुतरां यमनियमाद्यष्टांगसाधनैः सदपि चित्रं सर्वत्तिनिरोधादसदिव स्थितं निश्चलं भवति स समाधिरिति इह व्यवहारभूमी हीति विद्वत्प्रसिद्धः सुलक्षितः सुष्ठु शोभनत्वेन, लक्षित उक्तः।तथा च मूत्रम् तत्तदेवार्थमात्रनिर्यासस्वरूपशून्यमिव समाधिरिति । त्तादृशं चित्तं परमशर्मपदं परमं निरितशयं शर्म- सुखं, प्रपद्यते प्राप्यते ऽनेनेति पदं परमार्थतो अकृत्रिममित्यर्थः॥ समाधिनिधूतमलस्य चेतसो निवेशितस्या ऽऽत्मनि यत्सुखं भवेत् । न तद्विरा वर्णयितुं सुशक्यते स्वयं यदन्तःकरणेन गृह्यत इति श्रुतेः । मुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियमिति गीतोक्तेया॥२८॥ वक्ष्यमाणरीत्या वायितं पश्यतीत्युक्तं तदेवानुभवानुवादेन दर्शयति । अघटनघटनापटीयसीयम् ·स्वानुभवादः। २७ यदुपतिदेववरस्य शक्तिरुच्चैः ।। क च बत रशना के सर्पभानम् क च रविरर्क इह द्वितीयभानम् ॥ २९ ॥ अघटनेति ।। इयं समस्तनामरूपात्मकमपञ्चाकारेण परिणता श्रीकृष्णस्य शक्तिः सामर्थ्य विशेषः। "देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निरू- दामिति"श्रुतेः यदुपतीत्युक्तमाएतेन तस्याः परतन्त्रत्वमुद्धोपितम् । उचैः मेरोरिव भगवच्छरणतां विना अनुल्लङ्घनीया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त इति स्मृतेः । तस्याः प्रभावं दर्श- यति । अघटनं केनाऽपि कर्तुमशक्यं तस्य घटना रचना तस्यां पटीयसी कुशलत्यर्थः । एतेन विवर्त्तवादः प्रदर्शितः । अतत्वि- कोऽन्यथाभावमदर्शनारपटीयस्त्वमेव दर्शयति । वत्त इति खेदे । रशना रज्जुविशेषः क तस्यामधिष्ठानभूतायांलौकिकसामग्यभावे ऽपिक सर्पस्तस्य भानं च केत्यर्थः । अयम्भावः । पुरोवर्ती- न्द्रियसन्निकर्षानन्तरमिदमाकारहत्तौ सत्यां इदन्त्वावच्छिन्न- चैतन्यनिष्ठा रज्जुत्वाकारिका अविद्या सादृश्यदर्शनसमुद्भूत- संस्कारसहकृता सती सर्पाकारेण सर्पज्ञानाकारेण च स्वयंपरि. णम्य स्वपटीयस्त्वं दर्शयतीति।चेत्यपरम् ।गगनस्थोरविरेका द्वाद- शरव्यादी द्वितीयविदर्शनं केति । यदुपतिदेववरस्य शक्तिरित्य- नेन भोजयितेश्वरो दर्शितः । क च वत रशनेत्यनेन भोग्यं द- र्शितं। कं चरविरेक इत्यादिना भगवत् प्रतिबिम्बो जीवो भोक्ते- ति त्रिविधो भेदभ्रमो भगवच्छक्तिमूलो ऽनिर्वचनीय एवं रीत्या वाधितं पश्यतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ पुनश्व स्वानुभवानुवादेन अपश्चस्य वाधितत्वं दर्शयति. पञ्चभिः पयः।

·स्वानुभवादः क च परमसुखं निजस्वरूपम् क च मम दुःखपरम्पराविलासः ।। क च मम विभुता क कर्मदैन्यम् क च मम तेन बभूव पाशबन्धः ॥ ३० ॥ क चेति । परमसुखदुःखपरम्पराविलासयोस्तथा विभुता- कर्मदैन्ययोः परस्परात्यन्तविरुद्धयोः सम्बन्धघटना किमन्यन्मा- याया अघटनघटनापटीयस्त्वादितिभावः । बभूवेति पदस्याग्रिम- लोकेऽपि सम्बन्धो वोध्यः शेष स्पष्टम् ॥ ३० ॥ क च मम चितिता व तच्च मौट्यम् शिव ! शिव ! किं करवाणि तन मेऽस्ति ॥ क च मम सुखरूपताऽनुभतेः कच मम बाह्यपदार्थशर्मवाच्छा ॥ ३१ ॥ केति ॥ चितिता निर्षिपयज्ञानस्वरूपता तत्र मौब्धमज्ञान- केति शिव शिव इति खेदे । तदज्ञानं मम नास्ति रवाविव तमो, वोधात्पूर्वमहमज्ञ इत्यादि मायया दर्शितं तत्र किमई करवाणि तस्याः मावल्यादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ क्व च यत निरहंकृतिर्ममात्मा क्व च तनुषु प्रजडास्वहंकृतिमें ॥ क्व च मम ममताविहीनतेयम् क्व च ममता गृहपुत्रवान्धवादी ॥ ३२ ॥ कचेति । ममाऽत्मेति राहोः शिर इतिवत्कल्पनया पष्ठी ।

·स्वानुभवादर्शः। २९ तनुप्तिति बहुवचनं एकस्पैवाऽऽत्मनो अतिानागतानकदेहा- भिप्राय अन्यथा पूर्वानुभूतपदार्थस्मृति विना जननीस्तनपानाय मृगशावकादेः प्रवृत्तिर्न स्यात् ॥ ३२॥ क्व च मम निरुपाधि रूपमेकं क्व च म उपाधिकृतस्त्वनेकभेदः॥ क्व च मम सविशेषतानिरासः क्व च म उपाधिकृतं विशेषभानम् ॥ ३३ ॥ कचेति ॥ तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति श्रुतेः । निरुधिकमेव रूपंक। एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदिति ॥ उपाधिकृतो भेदः क । दृष्टमस्पर्शमरूपमव्ययमित्यादिश्रुति- भिः । तथास्थूलमना एवेत्यादिभिश्च सविशेषत्वनिरासः केत्या- दयः श्रुतयो ज्ञेयाः॥३३॥ क्व च ममासुविरागितास्वरूपम् क्व च मम कामविलासिनीषु चित्तम् ॥ क्व च मम न हि बन्धनं न मोक्षः क्व च मम बन्धनमोक्षणप्रवादः ॥ ३४ ॥ केति ॥ शास्त्रे लोके च प्रकर्षण वादः कथनमित्यर्थः । उभावपि श्लोको स्पष्टार्थों ॥ ३४ ॥ किमेतावतेत्यत आह- अज्ञानमेतत्सकलं व्पलीकम् ·३० स्वानुभवादः तज्जं सुखं दुःखमपि व्यलोकम् ॥ मृगोदकं सर्वमपि व्यलीकम् तज्जास्तरङ्गा अपि ते व्यलीकाः ।। ३५ ॥ अज्ञानमिति । एतत् सबै पूर्वोक्तं दुःखपरम्पराविलासा- दिकमखण्डकरसे नित्यनिरतिशयानन्दस्वरूपे चिन्मात्राश्रयवि- पत्रिगुणात्मक भावरूपे आवरणविक्षेपायनेकशक्त्यात्मके, जग- ति जहरूपेणाऽनुगते पुरुपे मौढ्यरूपेणा ऽनुगतमपवर्गपरिपन्थि अहमज्ञइति प्रतीतावध्यस्ततया भासमानत्वाद्यलोकं, तज्जं स- साधनं मुखं दुखिमपि व्यलीक, तयोः सत्यत्वे मोक्षमवृत्तिरव न स्यात् । न हि सत्यं निवर्त्तत इति न्यायादित्यर्थः । यथा मृ- गोदकं सर्वमयंशांशिभावरहितं व्यलीकं तत्कार्यन्तरङ्गादि- कमपि व्यलाफ तथेदमज्ञानं तत्कार्यं च मृपेत्यर्थः । नन्वज्ञान- स्य भावरूपत्वे किं प्रमाणमितिचेच्छृणु । श्रुति तदनुकूला युक्ति चाऽवधारय । “मायां तु प्रकृति विद्यान मायिनं तु महेश्वरमिति श्रुतेः। नगत्परिणामोपादानत्वात् प्रकृतिर्नाऽभावरूपा। नह्यभावः परिणमते अतो नाऽभावरूपम्। किञ्च अहमज्ञ इति प्रतीती प्रति- योगिभानमन्तरेणैव भासमानत्वात् नाभावरूपं, तस्माद् यथा. धर्मविरुद्धो अधर्मो भावरूपो दुःखकारणं तयेदमज्ञानमपि भाव- रूपं दुःखकारणम् । उक्तं च । जाध्यं जगत्यनुगतं खलु भावरूपम् मौन्यं च पुंगतमिति प्रतिभाति जाइयं च माढ्यमिति वाऽनुभवमसिद्धम् अज्ञानमाहुरपवर्गपिधानदसमिति ॥ नवमानस्य भावरूपत्ये किं प्रमाणभूतं चेछुति तदनु. तद्वत् ।

·३१ स्वानुभवादर्शः। कूला युक्तिं च अवधारयेदिति ॥ ३५ ॥ ननु सकार्यमज्ञानं मृषा चेत् तथापि प्रतीयते। कथं तस्या- पलापः कर्तुं शक्यइत्यत आह- सामग्रिका यावदिहास्ति भाने प्रभासनां नाम मृषा मृगोदा॥ प्रारब्धवेगात्सुखदुःखभानम् भूयात्तथा नो न हि कापि हानिः ॥ ३६॥ सामग्रिकेति । यथा मृगोदकमूपरभूमौ मृपात्वेन बहुशः प्रीतमपि यावत्सामग्रिकासूर्यकिरणादिरूपा तावत्पर्यन्तं भासते तावता न तस्य सत्यत्वं वक्तुं शक्यमेवमाधिष्ठानमज्ञानेन, पप- श्चहेतुभूतम्लाज्ञाननितावपि तत्कार्य सुखदुःखसाक्षात्कारः प्रारब्धरूपसामग्रियशाद् भासतां नाम न होतावता नोऽस्माकम- ज्ञानं तत्कार्यमपचे सत्पत्वबुद्धिरूपा हानिर्नास्त्येवेत्यर्थः । उक्तं च । उत्खातदंष्ट्रोरगवदविद्या किं करिष्यतीति, न हि त- दपलापं ब्रूमः किन्तु सकार्यमज्ञानं मृति बूम इति ॥ ३६॥ भ्रान्त्या कृतानां खलु कर्मणां मया विषाक एवं बहुधाऽनुभूयते ॥ भ्रान्तिनिवृत्तैव तथापि कर्म प्रारब्धमेतन्नहि मुश्चतीह ॥ ३७॥ भ्रान्त्येति । भ्रान्तिः सत्कार्य मूलाज्ञानं ततः कामस्ततः कर्माकर्मविकर्मरूपाणि कर्माणि मया कृतानि तेषां विपाको व. हुधा वहुभकारमनुभूयते । कर्मविपाकस्तु पतनलिनोक्तः । , ·स्वानुभवादः सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः ते हादपरितापफलाः पु- ग्यहेतुन्वादितिसूत्रेण । एवं सति भ्रान्तिनिवृत्तव तथाऽपीह देहे प्रारब्धं कर्म मां हीति निश्चयेन न मुञ्चतीत्यर्थः । ननूपा- दाननाशेऽपि उपादेयं तिष्ठतीति न दृष्टमिति च तनाहुः । ज्ञात्वाप्पसर्प सर्पोत्थं यथा कम्पं न मुश्चति । विश्वस्तारिखलमोहोऽपि मोहकार्य न मुश्चतीति || यथा वा तार्किक समवायिकारणनाशात् कार्यनाशमङ्गी- कुर्वद्भिरपि निरुपादानमेव द्रव्यं क्षणमात्र तिष्ठतीत्यङ्गीकृतं तद- त् । उपादाननाशेपि तदुपादेयमहङ्कारदेहादिनिरुपादानमेव न यावत्मारब्धकर्मभोगमनुवर्तते दृष्टत्वात् । न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नामेति न्यायात् । श्रुतिरपि । "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमो. क्ष्येऽथ सम्पत्स्य" इति । अहं ब्रह्मास्मीति चरमसाक्षात्कारानन्त- रमई ब्रह्म न भवामि न जानामीति प्रत्ययो नास्त्येव यदि परं घटं न जानामीत्यादिप्रत्यय: स्यात् तदुपादानाय संस्कारः कल्प्येत । अज्ञानलेशपदेनाऽपि भाप्यस्थेनाध्यमेव संस्कारो वि- वक्षितः। न हि सावयवमज्ञानम् कियन्नष्टं कियत्तिष्ठतीति वाच्यम्, तस्यानिर्वचनीयत्वात् । तस्माजीवन्मुक्तस्य घटं न जानामीत्या- दिप्रत्ययः संस्कारमात्रादेव । उक्तं च सझेपशारीरफे ॥ गन्ध- स्था या लेशसंस्कारभाषा विज्ञातव्या भाष्यकारीया तवेति कि बहुना मर्वोऽपि तस्य व्यवहारः संस्कारमात्रादेवति । तदुक्तं तत्रव ॥ पश्यामि चित्रमिव सर्वमिदं द्वितीयम् तिष्ठामि निफलचिदेववपुप्यनन्ते । आत्मानमद्वयमनन्तमुखफरूपम् पच्यामि दग्धरशनामिर च मपञ्चमिति ॥

·. स्वानुभवादर्शः। तस्माद् भ्रान्तिनिवृत्तव तथापि कर्म प्रारब्धमेतन हि मञ्च- तीति साधूक्तामिति ॥ ३७॥ कर्म तावनाऽऽत्मसमवायि किन्त्वन्यसमवायीत्येवं सति यत् कर्मकर्तृत्वं स्वस्य सापि भ्रान्तिरित्याह । शरीरकर्मेन्द्रियचित्तसाध्य- मारोप्य तच्चात्मनि कर्मजातम् ।। कर्ताहमस्मीतिविपर्ययोऽयम् चन्द्रे यथा मेघगतिस्तथैव ॥ ३८ ॥ शरीरकर्मेति । शरीरं भोगायतनं कर्मभोगप्रदं श्रोत्रादीनि वाहन्द्रियाणि चिन्मयन्तःकरणं तैः साध्यं तनिष्ठमित्यर्थः । यथा मेघनिष्ठां गतिं चन्द्र आरोग्य चन्द्रो धावतीति मतीतिस्तथाऽहं कति भ्रान्तिरित्यर्थः ॥ ३८ ॥ आवियक कर्माऽविद्यावतामुपकारक तैराविद्यकमिति पत्त्वा न त्याज्यमित्याह । आविद्यकं यदपि कर्म तथापि सर्वम् कृष्णार्पितं विविदिषां जनयेच्च शुद्धिम् ॥ कांस्यं निषिद्धमपि जन्मफलं समस्तम् सन्त्यज्य कर्म नियतं विदधीत मर्त्यः ॥ ३९ ॥ आविद्यकमिति । सर्व लौकिकमलौकिकं वा कर्माऽऽविद्यक यद्यपि तथापि कृष्णार्पितं सत् , यत्करोषि यदश्नासीत्यादि स्मृतेः, चेतःशुद्धिं जनयित्वा विविदिपां जनयेत् । तमेतं वेदा ऽनुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशके. ५ ·स्वानुभवादः नेति बृहदारण्यकोत । नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपप- द्यत इति स्मृतः । तदनुष्ठेयमित्यर्थः । निपिद्धं न पलाण्टुं भक्ष- येदित्यादि तथा श्येनेनाभिचरन्यजेतेति वेदविहितत्वेऽपि आ- 'भिचारिकं फलदोपेण दुष्टत्वात् त्याज्यमेवेत्यर्थः । काम्यमित्यत्र मतद्वयं तत्राचार्यमते काम्यं नाऽनुष्ठेयमेव । वार्तिककारमते तु काम्यमपि कामनां त्यक्त्वा ज्योतिष्टोमादीश्वराराधनत्वेनाऽनु- ठितं सत् विविदिपां जनयेदेवेति ॥ अन्यथा काम्यकर्मप्रतिपा. दकश्रुतीनां वैयर्थं स्यादित्याकरे विस्तरः ।। ३९ ॥ कर्मानुष्ठानं चित्तशुद्धिद्वारा विविदिपोत्पादने समर्थमेव न तु ज्ञानसमुच्चयेन तस्यानुष्ठानं तस्य तत्रासामर्थ्यम् इत्याह- न कर्म विज्ञानसमुच्चयः स्वा- रकर्मोपमर्दः खलु तत्वयुद्धेः॥ अज्ञाननाशो न हि कर्मणाऽतो ज्ञानेन मुक्ति समुचितेन ॥ ४० ॥ नेति ॥ तत्वयुद्धस्तत्वज्ञानादाविद्यकानां कर्मणामुपमर्दः स्यात् । यद्वा कर्मानुष्ठानहेतोः क्रियाकारकविभागस्या ऽविद्या- कृतस्य विद्यासामर्थ्यादुपमदों बाधः स्यात् । यत्र त्वस्य सर्वमा- स्मैवा ऽभूत् केन कं पश्येदित्यादिना । तथा चौपमर्दितकर्मसमु- चयो मुक्तावनुपयुक्तः। किञ्च विज्ञानं तावदज्ञानं विनाश्य मुक्ति- जननसमर्थ तेजस्तिमिरयोरिव वयोर्विरोधात् । कर्माविषयोर्वि- रोधामावान्ना ज्ञाननाशने तस्य सामर्थ्यमतो न ज्ञानसमुच्चयो युक्त इत्यर्थः ॥ तदुक्तमाचाः ॥ अविरोधितया कर्म नाऽविद्यां विनिवारयेत् ।

·स्वानुभवादः विद्या विद्यां निहन्त्येव तेनस्तिमिरसङ्घयदिति ।। अन्यत्रा ऽप्युक्तम्- प्रमाणजन्यज्ञानेन बिना विधिशवैरपि । रज्जुसादिविभ्रान्तिर्न कापि विनिवर्त्तत इति ।। तस्मात् कर्मणा ज्ञानसमुच्चयोनाऽनुष्ठयस्तस्याऽन्यथा सि- द्धत्वादिति ॥ ४० ॥ भ्रान्त्या कृतानां कर्मणां पुरुपस्य फलभोक्तृत्वे केन प्रका- रेणेत्यपेक्षायां बद्दर्शयति- शरीरकर्मेन्द्रियचित्तयोगे धियः सुखाकारतया विकारः॥ तस्योपलब्धृत्वमदो ऽस्य कर्म फलस्य भोक्तृत्वमितो ऽन्यथा न ॥ ४१ ॥ शरीरोति ॥शरीरंभोगायतनं कर्म यज्ञादिः उपासनारूपं च बाह्यानीन्द्रियाणि दश चित्तमन्तःकरणमेतेपाम् । द्वन्ट्रैकत्वम् । इदं पञ्चमाणादरुपलक्षणमातथा च सप्तदशात्मकं सूक्ष्मशरीरं भोगसा- धनं एतेषां योगे सति धियो युद्धः धर्मवंशात् मुखाकारतया अ- धर्मवंशात् दुःखाकारतया च विकारः परिणामः । तस्य परि- णामस्योपलब्धृत्वं इदमनुकूलं प्रतिकूलं चेति यत् ज्ञातृत्व अदः पुरुषस्य कर्मफलभोक्तृत्त्वमितोऽन्यथा प्रकारान्तरेण नाऽस्ती. त्यर्थः । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्याहुर्मनीपिण इति श्रुतेः । पुरुषः मुखदुःखानां मोक्तृत हेतुरुध्यत इतिस्मृतेः ॥ ४१ ।। स्वमे भोगसाधनलक्षण्यं जागरती दर्शयति- स्वप्ने तु सर्वेन्द्रियदिव्यदेह- ५ ·१ स्वानुभवादशः योगो ऽस्य सर्वः किल वासनात्मा ।। शेष समानं सुखदुःखभोगो न वस्तुगत्या मयि चित्स्वरूपे ॥ ४२ ॥ स्वमेत्विति ।। स्वमदेहस्याऽयोनिजत्वादिव्यदेह इत्युक्त- म् । वासनात्मा संस्कारस्वरूप इति किल श्रूयते । अस्य स. वितो मात्रामुपादायेति श्रुतेः । मात्र पुष्पपुटस्येव संस्कारः। अयं च जाग्रत्स्वमयोः सुखदुःखभोग आविद्यककर्मनिमिचोव- स्तुगत्या वस्तुतः मयि चित्स्वरूपे नास्तीति स्वानुभवसिद्धमि- त्यर्थः। शेपमन्तःकरणपरिणामस्तस्योपलब्धृत्वं च समानमे- वेत्यर्थः। इच्छा द्वेपः सुखं दुःखं सड्वातः चेतना धृतिरितिस्मृतेः। मुखदुःखे मनोधर्मः। अत उक्तम् । सुखदुःखाकारतया परिणाम इति ॥४२॥ जागरस्वामभोगसाधनलक्षण्यं सुपप्त्यवस्थायां दर्शयति- सुषप्त्यवस्थासुखदुःखभोगो विनापि कर्मा ऽस्य तथा प्रतीतः ॥ तत्राप्यविद्यागुणवृत्तमेत- निवृत्तिरस्याः परमः पुमर्थः ॥ १३॥ सुपुप्त्ययस्थेति ॥ अहं सुखमस्याप्सम् । अहं दुःखम- स्वाप्समिति प्रतीतेः विनाऽपि कर्म निमित्तकारणं कर्म विनापि मुखदुःखभोगः सुषुप्त्यवस्थायामनुभवसिद्धमित्यर्थः ॥ सुपुप्त्य- वस्था अन्याकृतावस्था तस्यां फर्म व्याकृतरूपं नास्त्येवाऽत उक्तं विनापि कर्मेतिाअन्यथा जाग्रदशाया परामर्शानुपपत्तिःस्यात् । सहि तन फिनिमित्तः मुखदुःखभोग इति चेत् तन्नाऽऽद । तत्रा. .

·स्वानुभवादर्शः। ३७ ऽपीति । सुपुप्त्यवस्थायामपि अविद्यागुणाः सत्वरजस्तमांस्युपा- दानभूतानि तेषां वृत्तं तनिमित्तमित्यर्थः।तथा सत्वं मुखाकारत- या परिणमते रजो दुःखाकारतया परिणमते तमो मोहाकारतया परिणमते तेन मुखमस्वासं दुःखमस्वाप्सं मृदोऽहमिति प्रत्ययः । ननु गुणसाम्यावस्थानं तत्रोक्तं विरुध्येतेति चेन्न । तस्य गाढसुपु- प्त्यवस्थाविषयत्वात् । अतो गुणत्रयरूपाविद्यानिवृत्तिरेव परमपुरु पार्थों येन सर्वावस्योच्छेद इत्यर्यःकर्माश्रयस्याऽहड्वारस्य तत्र लीनत्वाद्विनाऽपि कर्मेत्युक्तम् । ननु सुपुप्तौ यथा सुखमनुभूतं स्मर्यते । तथा ऽहंड्कारोपि तत्राऽनुभूत एव स्मर्यते इति वाच्य- म् । अन्यथा ऽहमस्वाप्समिति परामर्श एव न स्यात् । तथा च । तत्र कर्माश्रयाहकारसत्वेन कथमुक्तं विनाऽपि कर्म मुख- दुःखभोग इति चेन्मैवम्। तत्राहकारस्वीकारे पुमान् जाग्रियाद् । जाग्रदवस्थायामेव तस्य प्रतीतरहं जागर्मीति प्रतीतेने सपु- प्तिस्वमयोस्तथा प्रतीत्यभावात् । तर्हि कयमस्वाप्समिति सामानाधिकरण्येन प्रतीतिरितिचेदुच्यते । यथा मुखमति- विम्बाश्रये दर्पणे जपाकुसुमलोहित्याध्यासे रक्तं मुखमिति सामानाधिकरण्येन प्रतीतिस्तथा हड्वाराश्रयसाक्षिचैतन्यस्य स्मरणाश्रयत्वादहमस्वाप्समिति सामानाधिकरण्येन प्रतीतिरतो नमुपुप्तावहंकारोऽनुभूतःस्मयते। तथा च कर्माधयाइंकारं विनवा- ऽहं मुखमस्वासं दुःखमस्त्राप्समिति प्रत्यय उपपद्यते तस्य च ययोक्तव्यवस्थैव ग्राहोति न किंचिदनुपपन्नमिति ।। ४३ ।। बुद्धिस्वभावनदुःखस्य पारयाधीनत्वेन बुद्धमूढयोमोक्ट- त्वं समानं तयापि बुद्ध प्रति विशेपमाह- समानमेतद्धि विमूढबुद्धयो-

·३८
स्वानुभवादर्शः
भोक्तृत्वमस्मिन्खलु संशयोन ॥
विमूढलोकस्य विषादही
सूज्ञस्य तौ नेत्र विशेप एषः ॥ ४४ ॥
समानमिति ॥ पदार्थः स्पष्ट एव | मत्वा धीरो हर्पशो-
को जहातीति श्रुतेः। दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगृतस्पृह इति
स्मृतेश्च । बुद्धात्मतत्वस्य हर्पविषादौ न स्त इत्यर्थः ॥ १४ ॥
अन्यमपि तं प्रति विशेषमाद-
धैर्येण शौर्येण च धीरलोकः
संग्रामतोनैव पराङ्मुखः स्यात् ॥
तत्वज्ञधीरः सुखदुःखघातैः
प्रातः प्रतीचो न पराङ्मुखः स्यात् ॥ ४५ ॥
धैर्येणेति । धीरलोको रणधीरलोकस्तत्वतः धीरः आ.
धिदैविकाध्यात्मिकाधिभौतिकभेदभिर्विपसंपृक्तानमिव सुख-
मिश्रदुःखपातैश्च सुखदुःखानां घाताः दुःसहानुभवा स्वैस्तत्व
झरवाद पुनः पुनः तत्वानुस्मृत्या धीरः मतीचः स्वप्रकाशपरमा
नन्दधनान् न पराड्मुखो ऽहं मुखी दुःखीति प्रत्ययवान् न भ
वतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
अहं सुखी दुःखीति प्रत्ययो ऽपि भ्रान्तिरेवेत्याह-
बुद्धिस्थदुःखं निजआत्मनीद-
मारोप्य दुःखीति विपर्ययो मे ।।
आरोपितं तत्सकलं मृपति
मत्वा निजात्मानमुपाश्रितोऽस्मि ॥ ४६ ॥

·. स्वानुभवादर्शः। बुद्धिस्थदुःखमिति । मत्वान्ऽवयव्यतिरेकाभ्यां नि- चित्य निजात्मानं स्वप्रकाशपरमानन्दघनमाविद्यकसुखदुःखाद्य- स्पृष्टमुपाश्रितोऽस्मि तत्रैव बुद्धिस्यैर्य प्राप्तोऽस्मात्यर्थः ॥ ४६॥ इदानी महावाक्यार्यानुभवसिध्यर्थं तत्पदशोधनमनेकमकार: क्रियतें- ज्ञानं समस्तं खलु धर्मिमाने भ्रान्तं प्रकारे तु विपर्ययः स्यात् ।। अज्ञानतज्जं सकलं प्रकार हित्यानिजात्मानमुपाश्रितोस्मि ॥ १७ ॥ ज्ञानमिति । सर्वज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकार तु विपर्ययः 'स्यादिति न्यायात् । धHशे सन्मात्रे वस्तुनि शान न भ्रान्त, तस्य अधिष्ठानत्वात् । तर्हि कुत्र भ्रान्तमत आह । प्रकारे विपर्ययो भ्रान्तिः सति धर्मिण्यज्ञानं भ्रान्तिरध्यस्तया प्रतीय- मानत्वात् । तथा तजं सकलमपि कार्य प्रकाररूपं भ्रान्तिरूपम- ध्यस्ततया प्रतीयमानत्वात् । मिध्येति हित्त्वोपेक्ष्य निजात्मानं परमार्थसत्यं धर्मिणमुपाश्रितो ऽस्मि तत्रैव बुद्धिस्थैर्य प्राप्तोस्मी- त्ययः ।। ४७॥ अध्यस्तत्वमेव दर्शयति- स्वतः प्रकाशादिह धर्मिणोऽन्यो जडा प्रकारः परिभासते हि ॥ तमेव भान्तं ह्यनुभाति सर्व- मित्यादिवेदार्थमिमं ब्रवीति ॥ ४८ ॥ स्वत इति । एको हिशन्दो निश्वयाऽर्यो ऽन्यः पाद- ·स्वानुभवादः पूरणार्थः । सन्मात्रात् स्वतासकाशाद् धर्मिणः जहा प्रकार: म. तिभासते परितो दृश्यते, इह संसारितादशायां स्वतश्चिद्रूपामा- वाजडइत्युक्तम् । अन्यसिद्धिकत्वात् प्रकारकमुक्तम् । अत्रा. ऽर्थे श्रुति प्रमाणयति । तमेव भान्तमनुभाति सर्व यस्य भासा सर्वमिदं विभाति। अस्याः श्रुतेरर्थः । तमधिष्ठानभूतं भान्तं स्व- प्रकाशमनु पथात् सर्व कल्पितमधिष्ठानविलक्षणं मायातकार्य- रूपं भाति भासते भासमानसमये चन स्वतो भाति किन्तु यस्य चैतन्यस्य भासा प्रकाशन सर्वमिदं विभातीत्यर्थः । अनुभाती- त्यर्थः । अनुभातीत्यनेन प्रकारकत्वमुक्तं यस्य भासा विभाती- त्यनेन जडत्वमुक्तमिति भावः ॥ ४८ ।। एतदेव सदृष्टान्तमाह- जडं न सन्नापि च चित्स्वरूपं परस्य सत्तास्फुरणे न भाति ।। अतः प्रकारत्वमुदीरितं तद्- रज्जौ यथालीकभुजङ्गमादेः ॥ ४९ ॥ जडमिति । जडं न सन्नाऽपि च चित्स्वरूपम् । अत्र हेतुमाह । परस्येति । अधिष्ठानस्यैत्यर्थः । अधिष्ठानचैतन्यस्व- रूपस्य परब्रह्मण इत्यर्थः । अतो ज्ञानन्तत्कार्यस्य प्रकारकत्व- मुक्तं श्रुतियुक्तिभ्यामित्यर्थः। तत्र दृष्टान्तमाह । रज्याविति ॥४९॥ प्रकारोत्पत्तिक्रममाह- अहो हि मायाबलमेतदुच्चै. स्तद्धर्मिणं भान्तमपि स्वतस्तम् ।। आन्छाध विक्षिप्य च पञ्चभूत- ·स्वानुभवादर्शः। कार्य प्रकार जनयेत्तथा अन्यत् ॥ ५० ॥ अहो हीति । अहो इति विस्मये हि निश्चये।माया मूला. झानं तस्य वलं सामर्थ्यमतन् महदुचैब्रह्मादिभिरप्यनुल्लड़नीयम्। . किं तदित्याह॥ स्वतो भान्तं स्वप्रकाशधर्मिणमाच्छाद्य अन्धकार इब गर्भागारं, चेत्यपरं, सयं विक्षिप्य विक्षेपशक्तित्वं प्राप्य पूर्व- पूर्वसंस्कारजीवकर्मप्रयुक्ता सती शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मकानि आकाशवायुतेजोजलपृथिव्याख्यानि पञ्चभूतानि तत्कार्य स्थूल- देहादिरूपं एतं प्रकारं जनयेदुत्पादयेदियर्थः । एतदुपलक्षणं महदहङ्कारादीनाम् ॥ तथाऽन्यव्यवहारादिकादन्यदित्यर्थः । प्रातिभामिकं रज्जुसादि रज्ज्ववच्छिन्नचैतन्यमाच्छाद्य तत्र स- पादिकं स्त्रीयविक्षेपशक्त्या जनयेदित्यर्थः । आगन्तुकदोपजन्य तदन्यत् व्यावहारिकमिति तल्लक्षणादित्ययः। भासिकं प्रावीति- कमिति पर्यायः ॥॥ ५० ॥ प्रकारस्वरूपमाह- अयं प्रकारः सदसद्विलक्षणः स्त्रीपुतनुभ्यां हि यथा नपुंसकः ।। यहा प्रकारः खल सद्विलक्षणो दुःखानृतान्तात्मतया प्रतीतितः ॥ ५ ॥ अयमिति । अयमनुभूयमानः प्रकारः सचेद्वक्तव्यस्तर्हि नश्यति । नाऽसतो विद्यते भाव इति स्मृतेः । सदिलक्षणो अस- चेद् वक्तव्यस्तर्हि प्रतिभाति । न वन्ध्यापुत्रवदसत् । अत उभ- यविलक्षणः तत्र दृष्टान्तः स्पष्टः । तया च सदसद्विलक्षणो नामाऽनिर्वचनीयप्रकार इति फलितोय असद्विलक्षणमित्युक्त - ६ ·स्वानुभवादर्शः सत्यतिव्याप्तिः अत उक्तं सद्विलक्षणमिति । तावत्युक्ते ऽसत्य- तिव्याप्तिरत उक्तम् सद्विलक्षणमिति अभ्युपेत्येदमुक्तम् | अस- ति निःस्वरूपेऽतिच्याग्निशङ्कानवकाशात् । असनाम किश्चिदस्ति- 'दसत्वब्याघावो नास्ति चेत् कुचाऽतिव्याप्तिरित्यस्वरसा- लक्षणान्तरमाह । यति । सद्विलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्वम् । कुतः दुःखानृतान्तात्मतया प्रतीतेः। सत्यज्ञानानन्दानन्तं ब्रह्म तद्विल- क्षणत्वेनाऽनुभूयमानत्वात् सद्विलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्वं मायाव- स्कार्यस्येत्यर्थः । ननु तर्हि कयमाचार्योक्तिः। सदसद्भधामनि- र्वचनीयमितिचत् मथमतः शिष्यबुदिव्युत्पादनमात्रे तात्पर्यादा- चार्याणामिति । कालत्रयायाध्यत्वं सत्वं तद्भिन्नमनिर्वचनीयमि- त्यर्थः॥५१॥ यत् पूर्वमुक्तं सर्मिणं सद् ब्रह्म तद्धर्मिणमाच्छादयतीति वत्र विशेपमाह- सचा स्फुरत्ता परमात्मनो या नाऽऽच्छाद्यते सा ह्युपजीव्यभावात् ।। आनन्दमाच्छादयतीव माया तन्नाशने तलमसीतिवाक्यम् ।। ५२ ॥ सत्तेति । सचिदानन्दं ब्रह्म तत्र सदशं चिदंशं च माया मूलाज्ञानं ना ऽऽच्छादयति। कुतः। स्वस्योपजीव्यभावादुपजी- व्यत्वात् सदाचिदंशयोः स्त्रोपजीवकत्वेन । तयोराच्छादने अज्ञानस्यैव सिद्धिर्न स्यात् । अहमझो मामहं न जानामीत्य- ज्ञानसिदिसाक्षिणेवा ऽनन्यगतिकत्वात् । प्रमाणरज्ञानसिद्धिये द्वाच्या तर्हि तन्निवर्तकं किमपि न स्यात् । तस्मात् केवलसाति- भास्पमज्ञानं स्त्रोपजीव्यसचिदंशी ना ऽऽटशुते । किं तर्हि तदाह ·स्वानुभवादर्शः। आनन्दांशाच्छादननिवृत्तौ तस्वमादिवाक्यं समर्थमित्यव्याहारः। आनन्दमाच्छादयतीव सम्यगविचारितत्वादिवशब्दप्रयोगः । तन्नाशने वाक्यविचारजन्यतत्वज्ञानेना ऽज्ञाननिवृत्ती स्वप्रका- शानन्दाविर्भावः स्वत एवेत्यर्थः । तदुक्तमाचार्यः । प्रत्यग्बोधो य आभाति सो ऽदयानन्दलक्षणः । अद्वयानन्दचोधश्च प्रत्यग्रोधकलक्षणः ॥ इदमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि ।। तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु । पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठत इति ।। अत उक्तं तनाशने तत्वमसीति वाक्यम् ॥ ५२ ॥ अखण्डस्वरूपत्वे ऽप्यंशाच्छादने दृष्टान्तमाह- यथा हिमांशुः खलु तैजसोऽयं प्रकाशकत्वान्नहि तत्प्रकाशम् ।। उपाधिराच्छादयतीति दृष्टं तदुप्णतांशः पिहितो ऽनुभूयते ॥ ५३ ॥ अथेति । प्रकाशोषणलं तेजः स्वरूपमखण्डं तत् तेज आ. प्यचन्द्रमण्डले भतिफलितं यदा भवति तदा उपाधिः चन्द्र- मण्डलमुपहितस्य तेजसः उष्णत्वमाछादयति न प्रकाशं यथा- तथा अज्ञानं सदंशं चिदंशं ना छादयति किन्तु आनन्दा- शमित्यर्थः ॥ ५३॥ आवरणविक्षेपशक्तिं लक्षयति । तत्मसङ्गाद् विद्यामपि ल. सयति- आविर्भावोत्पादकं यत् स्वरूप- .

·४४ स्वानुभवादः स्वैपा विद्या यत्तिरोधानमन्या ॥ विद्याविये ते च जीवाश्रिते स्तो नेशस्थे ते तस्य सर्वज्ञतायाः ।। ५४ ॥ आविर्भावइति । सरूपस्य यदाऽविर्भावोत्पादकं सा विधा यत् स्वरूपस्य तिरोधानं सा ऽन्या ऽऽवरणशक्तिरविद्येत्यर्थः । एते च विद्याविद्ये जीवाश्रिते नेशस्थे ते इश्वरनिष्ठे न स्तस्तस्यो पाः शुद्धसत्वमाधान्येन वक्ष्यमाणस्य विक्षेपशक्त्याख्यमाया- रूपस्य सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वेन सर्वानुस्पृतत्वाद् दीपवत् स्वस- म्बद्धसर्वावभासकत्वेन च सर्वशत्वाद् तोरित्यर्थः । जीवोपा- धेरविद्यायाः मलिनसत्वप्राधान्येन च सर्वज्ञत्वमतो विधाविधे द्वे अपि जीवाश्रिते एवेति भावः ।। ५४ ।। विक्षेपशक्ति लक्षयति- कार्योत्पादे या समर्थाऽस्ति शक्ति- विष्णो ज्ञेया नाम विक्षपशक्तिः ॥ मानं वेदः प्राह शक्तिद्वयं तत् सवानर्थप्राप्तिमूलं जनानाम् ॥ ५५ ॥ कार्यति ॥ विक्षेपशक्तिः लिङ्गादि ब्रह्माडान्तं जगत् जदित्याचार्योक्तः । आवरणविक्षेपशक्तिद्वयं न स्वकपोलकल्पितं किन्तु श्रुतिमूलं नाऽतोऽत्राऽप्रामाण्यशङ्का कार्येत्यभिमायः । तथा च श्रुतिः॥ नतं विदाय य इमा नजानान्ययुष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण माता जल्प्या चामुरुप उक्थशासश्चरन्ति ॥ इमाः प्रजाः यो जजान उत्पादयां बभूवेत्यनेन विक्षेपश- ।

·स्वानुभवादर्शः। ४५ तिरक्ता । न त विदाय इति श्रुतिभागेनाऽऽवरणशक्ति बनि- ऐत्युक्तम् । प्रजाजननसामर्थ्यादीशस्य सर्वशत्त्वमसिद्धम् । न सर्वज्ञो विचित्र अपञ्च रचदित्यर्थः ॥५५॥ एवं ज्ञानं समस्तं खलु धर्मिमात्र इत्याधारभ्य कार्योत्पादं इत्यन्तः इलोकर्मि ब्रह्मैव सत्यं तत्र प्रपश्चः प्रकारीभूतोऽनिर्व- चनीयत्वादमामाणिक इति तत्पदार्थशोधनमनेन प्रकारेण कृतम्। अधुना प्रकारान्तरेण तदेवोच्यते- भयं द्वितीयाहवतीति वेद- स्तथा ऽभयं चै जनकेतिवेदः ।। श्रुत्योर्विरोधे समुपस्थिते हि पूर्वश्रुतेर्वाधमुदीरयामि ॥ ५६ ॥ भयमिति ॥ द्वितीया भयं भवतीत्युत्का वृहदारण्यक- श्रुति द्वितीयां अभयं वे जनक मानोऽसीति तवत्यैव तयोरुभयोः श्रुत्योरितिविरोधः शेष स्पष्टम् ॥ ५६ ॥ बोधमकारमाह त्रिभिः- ब्रीव सर्व जगदित्यमेका धारमैव सर्व श्रुतिराह चान्या । य एप सर्पस्तव रज्जरेषा यधा तथा वस्तुनिरूपणं तत् ।। ५७ ॥ ब्रह्मातिरिक्तं न हि किचिदन्य- प्रतीपत वाक्यविचारणेन ॥

·+ स्वानुभवादः तथा ऽनुभूतिश्च समाधिकाले स्वात्मातिरिक्तं न हि भाति किश्चित ।। २८॥ ब्रह्मेति ॥ स्पष्टार्थी श्लोकौ ॥ ५७ ॥ ५८॥ प्रतीयते वाक्यार्यविचारेणेत्युक्तम् तत्र वाक्यार्थमाह- ब्रह्मैवेदमिदं हि वाक्यमुदितं वेदे तदर्थस्त्वयं सामानाधिकरण्यमत्र गदितं बाधो महासूरिभिः ।। मुख्यार्थीनुपपत्तिहेतुकतया गत्यन्तरादर्शनात यः सर्पस्तव रज्जुखण्डमिव तद्वेदान्तवाक्येष्वपि ॥५९॥ ब्रह्मवेदमित्यादि ॥ ब्रह्मवेदमिदं सर्वमिति वाक्ये ब्रह्म- पदसर्वपदयोः सामानाधिकरण्यं नामैकविभक्तिमत्वे सति भिन्न- मवृत्तिनिमिचानां शब्दाना एकस्मिन्नर्ये वृत्तिः सामानाधिकरण्यं तन्मुख्यार्यानुपपत्तिहेतुकतया जहाजडयोरक्यायोगान मुख्या- सम्भवात् गत्यन्तरादर्शनाच यः सर्पस्तदन्नुखण्डमितिवद्धाधे सामानाधिकरण्यं यथा तथा ब्रह्मवेदमित्यादिवेदान्तवाक्यप्वपी- त्यर्थः । ननु नीलोत्पलमितिवत्सामानाधिकरण्यं मृद्धट इतिवदा सामानाधिकरण्यममाप्यस्त्वित्यत आह । गत्यन्तरादर्शनादिति। जहानयोः सर्वयोः ब्रह्मगुणगुणित्वासम्भवान्न नीलोत्पलमि- विचन सामानाधिकरण्यं नाऽपिमृद्धदइतिवद् ब्रह्मणो निरंशत्वेन विकाराभावात् तस्माद् बाधास्यमेव मामानाधिकरण्यं युक्तमित्य- र्थः । तया च द्वितीयस्य बाधितत्वात् द्वितीयादै भयं भवतीति- श्रुतः । परमार्थिकश्रुत्या याध इति मायः ॥ ५९॥ एवं श्रुतिप्रमाणेन बाधितत्यमुक्त समाऽनुकूलमनुमानमा- ·स्वानुभवादर्शः। यदज्ञानतो यत्समुत्पद्यते तद्- मृषा वस्तु तत्ज्ञानतस्तस्य बाधः ।। इति व्याप्तितो ब्रह्मणो ऽन्यत्समस्तं जगद् बाधितं रज्जुसण तुल्यम् ॥ ६० ॥ यदिति ॥ अत्राऽयम्प्रयोगः । विमतं जगद् वाधितमधि- छानादुत्पन्नत्वे सति तद्भानवाध्यत्वात् । यद्यधिष्ठानाज्ञानादुत्प- यते तत्तदधिष्ठानशाना बाधितं यथा रज्जुसर्पः तदुक्तमाचार्यैः। तावत् सत्यं जगद्भाति शुक्तिकारजतं यथा । यावनाशयते ब्रह्म सर्वाधिष्ठानमव्ययम् ॥ ६० ॥ अत्रायें स्वानुभवं प्रमाणयति- ब्रह्माज्ञानं स्वाऽनुभूत्या ममाऽऽसीत् तस्माज्जातं दृश्यजातं समस्तम् ॥ ब्रह्मज्ञानात्स्वानुभूत्या समस्त ब्रह्मण्येतद्बाधितं में विभाति ॥ ६१ ॥ प्रति ॥ जीवस्याऽनादित्वान् ममाऽऽसीदिस्युक्तम् तदुक्तं साम्प्रदायिक जीव ईशो विशुद्धा चिया जीवेशयोभिंदा । अविधा तषिदोर्पोगः पदस्माकमनादय इति ।। ६१ ।। ननु जगद् बाधितं मे विभातीत्युक्तम् । तत्र शुक्तिनाने क- रिपतरजतानवमासवत् जगदनवभास एवाऽस्त्वित्पत आह- उपाधिनाशेन विना न चाऽस्प सोपाधिकत्त्वात्मनिभासनाशः ।।

·: खलु -१८ स्वानुभवादर्शः उपाधिनाशः कर्मनाशा- त्ततो ऽस्य सर्वः प्रतिभासनाशः।। ६२ ।। उपाधिनाशेति ॥ विपर्ययो मिथ्यानानं अतस्मिंस्तवु। द्धिरिति यावत् । स च द्विविधः । सोपाधिको निरूपाधिकश्च । तत्र निरुपाधिको द्विविधा बाह्य आभ्यन्तरच तत्र वाह्यः शुक्ताविदं रजतमित्पादि अहमज्ञो ब्रह्म न जानामात्यादिराभ्यन्तरः । सोपाधिकोऽपि द्विविधः । पूर्ववत् । तत्र लोहितस्फटिक इत्यादि वाः । आकाशादिप्रपञ्चोऽपि वाह्यः सोपाधिका फर्माविद्या. कार्यत्वात् । तत्वज्ञानिनोऽपि निवृत्तेऽप्याने प्रारब्धक्षयपर्यन्तं प्रपञ्चस्योपलब्धिदर्शनाच्च कर्तृत्वादिभ्रम आभ्यन्तर सोपाधिक- इति । एवं स्थितौ महत्तेः प्रपञ्चस्य सोपाधिकत्वेन उपाधिना विना प्रतिभातनाशो न भवति । उपाधिनाशः कस्माद् भवति उपाधिनाशोऽपि कुतो न इत्यत आह । कर्मनाशाद्भोगेन प्रारब्ध- फर्मनाशादुपाधिनाशो भवति ततोऽस्य जीवन्मुक्तस्य वाधितन गत्मतिभासनाश इत्यर्थः । तथा च वाधितं मे विभातीत्युक्तं यु- कमेवतिभावः । साम्प्रदायिकैरप्युक्तम् । शास्त्रेण नश्येत् परमार्थरूपं कार्यक्षम नश्यति चाऽपरोक्षान् । मारन्धनाशात् मतिभासनाश एवं त्रिधा नश्यति चात्ममाया। इति । लोहितः स्फटिक इत्यादिलौकिकेऽपि भ्रमे स्फटिकस्य म. माणान्तरेण शुलत्वे ज्ञातेऽपि उपाधैर्जपाकुसुमस्य यापत्सानिध्य तापल्लीहित्यं भासते सोपाधिकम्रपत्वात् तद्वत्मकृतेऽपीति भावा ६२ ॥ भ्रतार्यापतिममाणादपि नगद् बाधितमित्याह-- ·स्वानुभवादर्शः। चावस्यार्थापत्तितो दृश्यजातम् ब्रह्मण्येतत्कल्पितं कल्पयामः ।। नाऽयं सो वाध एवं हि लोके वेदे तावन्नेह नानेति बाधः ॥ ६३ ॥ याधस्यति ॥ नेह नानाऽस्ति किञ्चनेति श्रुती वापः श्रूयते तथा नेतिनेतीति वाधोऽपि श्रूयते तदन्यथानुपपत्या ज- गत्कल्पितमिति कल्पयाम इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ वाधलक्षणमाह-- सोपाधिकं वा निरुपाधिकं वा पूर्व प्रतीतिर्यदिहास्ति तस्य ॥ ज्ञानान्तरासत्त्वतया प्रतीतिः स वाध इत्युक्त इह प्रवीणैः ।। ६४ ॥ सोपाधिकमिति ।। ययोक्तरीत्या सोपाधिकं निरुपा- धिकं वा यत्पूर्व प्रतीतं इह व्यवहारभूमौ यदस्ति तस्य प्रमाणज- न्यज्ञानान्तरेण सत्वप्रतीते;ध इह वाघनिरूपणमवीणनिपुणे- धि इति उक्त इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । तया विद्वानामरूपा- विमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यमिति । ययोक्तचापलक्षणं श्रुतिमूलं यं नेदं स्वकपोलकल्पितमिति भावः ॥ ६४ ॥ प्रपअमिथ्या भन्न स्वीक्रियते तर्हि प्रपञ्चसत्यवादिनः पूर्वमीमांसफादीन मवि पापकमाह- सत्यं ज्ञानमनंतमेवमनिदानन्दं परं केवलं सम्लुदं गुणविक्रियादिरहितं वर्मति चिन्हं यदा॥

·। स्वानुभवादः बुद्ध वेदविदा तदैव विदितो मिथ्याप्रपंचरत्वयं सत्यत्वे ह्युभयोर्न लक्षणमिदं व्यावकाभावतः ।।६५॥ सत्यमिति ॥ ब्रह्मणः चिन्हं स्वरूपलक्षणं वेदविदा विदितं तदेव तस्मिन्नेव काले प्रपञ्चो मिथ्येति विदित इति सम्बन्धः । इति कथं तदाह । सत्यं कालत्रयवाघाभावोपलक्षित स्वरूपं ज्ञानं क्षप्तिस्वरूपं अनन्तं विविधपरिच्छेदशून्यम् । तदुक्तम् । न व्यापित्लादेशतो ऽन्तो नित्यत्वान्ना पि कालतः । न वस्तुतो ऽपि सात्म्यिादानन्त्यं ब्रह्मण स्त्रिधेति ॥ अनिदं तागिदं ईगिदमिति व्यवहारायोग्यमनिदं तच्च तत् आनन्दं चेति द्वन्द्वैकवद्भावः । परमुस्कृष्टं अत एव केवल सत्सत्तामात्रम् । शुद्धं निर्मलमविद्यामलरहितं अत एव गुणविक्रियादिरहितं गुणाः सत्वरजस्तमांसि विक्रिया परिणाम आदिपदात् परिस्पन्द एभीरहितं ब्रह्मेति लक्षणं ज्ञातं तदेव मप- अमिथ्यात्वं सिद्धमित्यर्थः । कथं सिद्धं तदाह । उभयोः ब्रह्म प्रपञ्चयोः सत्यत्वं ब्रह्मलक्षणस्य व्यावर्तकाभावात् । ब्रह्मल- क्षणमसिद्धं चेस्यातेरन्मत्तमलपिता स्यात् । तच्चाऽनिष्ट मतो लक्षणसिक्ष्यन्यथानुपपल्या प्रपञ्चमिथ्यात्वं सिध्यतीत्यर्थः। सत्यादिपदैः परमार्थत्वज्ञप्तित्यपूर्णत्वादिषु घोधितेषु सत्स्वर्थात् अनृतजहपरिच्छिन्नत्यादिव्यात्तिः प्रतीयते पचादयादों न चोदनार्थ इतिन्यायात् । अस्याः । पश्चार्यादर्यापत्तिप्रमा पादर्थः सिध्यति न स चोदनार्थो न स शब्दार्थ इतिन्या यार्थः । यथा वध्येन मूषकादिना दूपितां भूमिमुपलभ्य तद्विरोधिनी घातकस्य मार्मारादेरभारो ऽर्थादवगम्यते तथा मे ·स्वानुभवादर्शः। सत्यादिपदात्पदार्थ परमार्थत्वादिकं प्रतीत्य पूर्वमतीतस्य परमा- थेविरोधिनो ऽसत्यत्वादेरभावो ऽर्थापत्या ज्ञायते । न हि स- त्यादेरसत्यादेश्चैकाधिकरणत्वं घटते तेन मानान्तरसिद्धत्वा- दन्यन्यात्तिरशब्दार्थेति न्यायाभिप्रायः । तथा चोक्तं वार्तिको प्रतिपद्य पदार्थ हि विरोधात्तद्विरोधिनः। पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदादिति ।। तथा चाऽन्यव्यावर्त्तकाभावात् सत्यादि ब्रह्मलक्षणं न, न सिद्ध्येदतः प्रपञ्चमिथ्यात्वमवश्यं स्वीकार्यामितिभावः । ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दाः ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमास्वरूपं सद्यावर्तकं स्वरू- पलक्षणम् ।यथा खंछिद्रं द्रव्या आप इत्यादिस्वरूपलक्षणम् । स्वरू सदितेरभ्योव्यावर्तकत्वात् तथा सत्यज्ञानानन्दाः ब्रह्मणः स्वरू- पलक्षणम्।ननु लक्ष्यलक्षणभावस्य भेदगर्भत्वाद् ब्रह्मणोऽखण्टेक- रसत्वेन कयं सत्यादेलक्षणत्वमिति चेन्ना कल्पनीयभेदाभ्युमगमेन तदुक्तम् । आनन्दो विपयोऽनुभयो नित्यत्वं चेति सन्तो धर्माः ब्रह्मणो ऽपृथक्कऽपि पृथगिवाऽवभासन्त इति । न चापृथक्के तेपां पृथकावभासः किम्पयुक्त इति वाच्यम् । अन्तःकरणधः, र्मोपाऽधिवशात् पृथगवभासोपपत्तेः । तथाहि बाधाभावविशिष्टं सत्यं इत्यवच्छिन्नं चैतन्यं ज्ञानमित्यादि वृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यमा- नन्दः यदा व्यञ्जकत्युपहितं ज्ञानं अनुकूलत्युपहितं चैतन्यमा- नन्दः ततस्तेषांब्रह्मणश्य वास्तवभेदाभावे ऽप्यौपाधिकभेदसत्दा- लक्ष्यलक्षणभाव उपपद्यते एवं च सत्यं ब्रह्मेत्युक्ते नेय्यायिका- भिमतसत्तासामान्ये ऽतिव्याप्तिः लक्षणस्य ब्रह्मणो जडत्वाप- त्तिय अत उक्त ज्ञानमिति । ज्ञानं ब्रह्मत्युक्ते पराभिमतात्मसमवे- तज्ञाने तिव्याप्तिर्लक्ष्यस्य ब्रह्मणो ऽनित्यत्वापुरुषार्थत्वमसगाच्च तन्निरसनायोक्तमानन्दामिति । न चैवमप्यपुरुषार्यवाभावेऽपि ·स्वानुभवादः ब्रह्मणोऽनित्यत्वं दुष्परिहरमिति वाच्यं । सत्येतिविशेषणेन तत्प- रिहारसम्भवाद् । आनन्दो ब्राह्मत्युक्तौ विषयसुखेऽतिव्याप्तिलक्ष्य- स्य जडत्वप्रसङ्गय तनिवारणाय ज्ञानमित्युक्तम् । लक्षणाऽनित्यत्व- परिहाराय सत्यमित्युक्तम् । मनु सत्यज्ञानानन्दशब्दानां भिमा- थत्वेनाऽनन्दादिगुणकं ब्रह्मैव लक्षणवाको न प्रतिपाद्यते ततश्च कथमखण्डकरसत्वमिति चेन्नैवम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म आन- न्दो ब्रह्मेति व्यजानान् विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादिवाक्येषु सत्यज्ञानानन्दादिशब्दानां सामानाधिकरण्येनाऽखण्डकरसानन्द ब्रह्मवोधकतया गुणगुणिभावकल्पनायां मानाभावात् । न च तेपामेकार्थप्रतिपादकत्वे सत्यादिपदानां पर्यायतापत्तिरिति वा- च्यम् । प्रतिनिमित्तभेदायावृत्तिनिमित्तभेदाच नोक्तदोपावका- शापर्यायो नामाऽनेकपां शब्दानां यत्र प्रतिनिमित्तमेकमाते पर्या- यशब्दाः। यथा ब्राह्मणविमाद्याः शन्दाः पर्यायाः। एकस्यैव शब्द- स्य यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभेदस्ते शब्दाः नानार्थाः यथा हरिगोत्रम मुखा इति विवेकः । न चैवमपि लोके वाक्यस्य संसर्गविशि- .ष्टान्यतरपतिपादकत्वदर्शनेन कथमखण्डप्रतिपादकत्वमिति चेन्न। घटः सन्द्रव्यं पृथिवी प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवाक्यानां लोके ऽपि लक्षणया अखण्डव्यक्तिमातिपादकत्वदर्शनेन मकृतेऽपि तत्स. म्भवात् । तत्र तावद्विशिष्ट शक्तानां पदानामखण्डचान्यभागलस. णतया सत्यत्वादीनि पदानि अखण्डकरसानन्दव्यक्तिं वीषयः न्ति । न चैकपदेन सद्बोधसम्भये पदान्तरवयर्थ्यमिति वाच्य म् । पदस्य स्मारकत्येन वाक्यस्यैवाऽनुभावकत्वात् पदान्तरसा- धययम् । अत्र ब्रह्मेति लक्ष्यपदम्। पाणि सत्यादीनि लक्षणस. मर्थकानि । एतेषां च पदानां ब्रह्मपदेन प्रत्येकं प्रथम सत्यं ग्राम ज्ञानं ब्रह्मा ऽनन्तं ब्रह्माऽऽनन्दं ग्राम एवमन्विताना पवाद सा

·स्वानुभवादर्शः।
५३
.
7
मानाधिकरण्येन परस्परमपि सम्बन्धसिद्धिः । यथा ऽरुणया
पिडाक्ष्या गवैकहायन्या सोमं क्रीणातीत्यत्र क्रयवाचिपदानां
परस्परमन्वयात् तथाऽत्रापीति बोध्यम् । एवं वेदविदा यथोक्त-
मार्गेण यदा ब्रह्मलक्षणं बुद्धं नदैव प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धिः स-
म्पनेति । अतः परिच्छेदो न विद्यते यस्य तदनन्तं त्रिविधप-
रिच्छेदशून्यमित्यर्थः । तदुक्तम् ।
न व्यापित्वाद् देशतो ऽन्तो नित्यत्वान् नाऽपि कालतः।
न वस्तुतोऽपि सार्वात्म्यादानन्त्यं ब्रह्मणविधेति ॥६५॥
ताचिको न्यथाभावः परिणामः अतात्विको ऽन्यथाभावो
विवर्त्त इति परिणामविवर्तयोः केपांचिल्लक्षणम् । एवं च प्रकृतेः
प्रपञ्चे विवर्तलक्षणसद्भावात् पपश्चस्य विवर्तवं दर्शयति--
यथा रज्जुरग्रेऽन्यथा भाति पुंसां
यथा वस्त्वविज्ञानतस्तहदेव ॥
यथा वस्त्वविज्ञानतो ज्ञप्तिरपाड
न्यथा भाति तस्याविवर्चः प्रपंचः ॥ ६६ ॥
तथेति । शतिः चैतन्यं चिद्विवर्गः प्रपश्च इत्यर्थः ॥ शेष
स्पष्टम् ॥६६॥
अय ब्रह्मणो ऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वं दर्शयन् प्रपश्चस्य
तद्विवर्त्तत्वं दर्शयति--
यतो वा इमानीति वेदोक्तरीत्या
जगत्कारणं ब्रह्म कार्य प्रपंचः ।।
लयस्य श्रुतेः कार्यमानस्य तस्मि-
न्नुपादानता
ब्रह्मणो
न्यायतश्च ॥६७ ॥

·५४ स्वानुभवादर्शः यतो चेति । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जा. तानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति तद्विजिज्ञासस्वत- ग्रह्मेति श्रुत्युक्तरीत्या ब्रह्म जगत्कारणं तत्कार्य प्रपञ्चः । ज गत्कारणं ब्रह्मेत्युक्तमनेन निमित्तकारणत्वमा प्रतीयते नोपा. दानत्वमत आह ॥ लयस्य श्रुतेरिति यत्मयन्त्यभिसंविशन्तीति श्रुतिभागेन उपादानकारणत्वमपि सिद्धं न्यायतो युक्तितश्च त सिद्धमित्यर्थः । उपादानकारणत्वं न हि कुलाले निमित्तका- रणे घटादेलयो दृष्टः । तस्माल्लयश्रवणान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मा भिन्ननिमित्तोपादानमित्यर्थः ॥ ॥६७ ॥ ननु ब्रह्म चेदभिन्ननिमित्तोपादानं तर्हि ब्रह्मणः चिदूपत्वाव ततो जायमानं कार्यमपि चिद्रूपं स्यात् तत्तु न दृश्यते अनो नोपादानकारणत्वमित्यत आह- विलक्षणादह्मण एव कार्य- विलक्षणं जायत एव सर्वम् ॥ स्वप्नप्रपंचे परिदृष्टमेत- दतो विवः सकलः प्रपंचः ॥ ६८ ॥ विलक्षणादिति । विलक्षणादेव चिद्रूपादेव ब्रह्मणो वि. लक्षणमेव जहरूपमेव कार्य जायते । इदं क दृष्टमित्यत आह ॥ स्वम इति चिद्रूपाजीव- [ वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । जीवों भागः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्याय कल्पते ॥] -चैतन्याद् विलक्षणात् स्वममपश्चो गजतुरंगादिजवरूपी विलक्षणो विवों दृष्टः तद्वत् प्रकृते ऽपीत्यर्थः । आत्मनि चवं पिचित्रचिवहीति स्त्रेण भगवतो बादरायणाचार्येण जीवचन- ·स्वानुभवादर्शः। न्यस्य स्वमप्रपञ्चोपादानत्वमुक्तम् ॥ न च जीवचैतन्यस्य स्व- मप्रपञ्चोपादानवे अहं गज इत्यादिप्रतीतिः स्यादिति वाच्यम्। स्वमभ्रमः तावजाग्रसंस्कारजः श्रुत्यनुभवसिद्धः । संस्कारस्तु याहशो ऽनुभवः तादृश एव। यग्रहं गज इत्यनुभवः स्यात् तीहं गज इति संस्कारजन्यः स्वमः स्यान्न तादृशोऽनुभवोना ऽतोऽहं गजइति स्वममत्ययः। तस्माद् यथा स्वममपञ्चे जीवचैतन्यविवः तथा विलक्षणवामपश्चाद् विलक्षणो ब्रह्मचैतन्यविवर्त इतिसि- द्धम् । यतो वा इमानि भूतानीति श्रुत्या यज्जगत्कारणत्वमु- क्तमिदमेव ब्रह्मणः तटस्थलक्षणम् । कादाचिकत्वे सति व्यावर्तकत्वं उपलक्षणमित्युच्यते ॥ यथा काफवन्तो देवद- चगृहाइति देवदत्तगृहलक्षणं तटस्थलक्षणं देवदत्तगृहे काकवत्वस्य कादाचितवं वर्चते इतरगृहेभ्यो व्याव- तकत्वं च । सृष्टिस्थितिप्रलयकारणत्वं ब्रह्मणः तटस्थलक्षणम् । सृष्टिस्थितिप्रलयकारणत्वस्य कल्पितत्वात् कादाचित्कर्ष सजा- तीयाज्जीवाद् विजातीयादचेतनात् च व्यावर्तकत्वात् तटस्थल- क्षणमिदम् । सृष्टिस्थितिप्रलयकारणत्वं ।। सृष्टिरुत्पत्तिः स्थितिः पालनं कारणे कार्यस्य सूक्ष्मरूपेणावस्थानं लय लयकारणत्व- मित्युक्ते ब्रह्मण उपादानकारणत्वमेव स्यात् । यत् कार्य यत्र लीयते तत्कार्य प्रति तस्योपादानत्वनियमात् । निमित्तकार- णमन्यदेव स्यात् । तथा चाद्वैतश्रुतिविरोधः स्यात् तदर्यमुक्तम् । स्थितीति । स्थितिलयकारणत्वामित्युक्त उत्पत्तिकारणदण्डादीव निमित्तकारणमन्यदेव स्यात् तया च पूर्वोक्तदोपः तव्यावृत्य- र्यमुक्तम् सृष्टीति । सृष्टिस्थितिकारणत्वमित्युक्त कुलालादिव- ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वमेव स्यादुपादानकारणमन्यदेव स्यात् तथा च मिद्धान्तविरोधः। अत उक्तं लयेति । तदेवं सृष्टिस्थिति- ·. स्वानुभवादः लयकारणत्वमित्युक्त्या ब्रह्मणो ऽभिमनिमित्तोपादानत्वं सिध्य- ति । एवं प्रकृतिः च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादिति सिद्धान्तो न विरुध्यते । तथा च लक्षणस्या ऽयं निष्कर्षः । जगत्कर्वत सति जगदुपादानत्वं तटस्थलक्षणं ब्रह्मण इति । अत्रापि जगदुपा- दानत्वं तटस्थलक्षणमित्युक्ते मायायामतिव्याप्तिः मायाविशिष्टस्य जगदुपादानतया विशेषणीभूतमायाया अप्युपादानत्वाऽवश्यंभा- वात् कार्यान्वितस्यैव विशेषणत्वात् । मायां तु प्रकृति विद्यादि- त्यादिश्रुत्या मायाया उपादानत्वावगमात् च । तत्राऽतिव्याप्ति- वारणाय जगत्कर्तृत्वे सतीत्युक्तम् । लक्षणस्य त्रीणि दूपणानि अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवाश्चेति । लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तन- मध्यातिः । अलक्ष्ये लक्षणयमनमतियासि लक्ष्ये कायवर्ग- नमसंभवः। ततश्चाऽतिव्याप्तेरपि दुपणत्वविशेषणमर्थवत् । कर्तृत नाम उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिमत्वं तच चैतन्यस्यैव सम्भवतीति न मायाया अतोनातिव्याप्तिः। जगत्कर्तृत्वमित्युक्ते- नैयायिकाभिमतसटस्थेश्वरेऽतिच्याप्तिः तस्य वेदान्तासंगतत्वेना- लक्ष्यत्वात् तम्यात्पर्थमुचरदलं जगदुपादानत्वमिति । परमा- यादिजगत्समवापिकारणमीश्वरो जगत्काति जगदुपादानत्व जगत्कोनग्यापिकर्मेदाभ्युपगमादस्माभिरभिन्ननिमित्तोपादान- स्वाहीकारान् नातिव्याप्तिः । नन्वेफस्योपादानत्वं च कर्तुत्वं च विरुद्धं लोफे तयाऽदर्शनात् नहि घटकर्ता कुलालो घटोपादानं घटोपादानभूतो मृत्पिण्डो या घटकर्ता किन्तु मृत्पिण्द उपादानं दृष्टः विरोधापत्तेः दृष्टपूर्वकत्वाददृष्टकल्पनाया। ननु वयंन कल्पयामः। दक्षत यजुस्यां मनायेयेति श्रुतिरेव योधयतीति चेन्न । .शिराने श्रुतेर्यान्तरसम्वन अमापनामीमतापादानमा नुपपन्नमिति मासे धूमः । तदक्षत यहुस्यां सो ऽकामपत पहुस्या ·स्वानुभवादर्शः। मजायेयेत्यादिश्रुत्या तु बहुभवनकामयितृत्वश्रवणाचेतनस्य व्र- ह्मण एवोपादानत्वं जगत्कर्दत्वं चाऽवगम्यते । न च तद्बाधितुं युक्त उपक्रमोपसंहारादितात्पर्यलिङ्गरद्वितीये ब्रह्मणि वेदान्त- तात्पर्ये निर्णीते सामान्यतोदृष्टानुमानेन श्रुत्यर्थवाधायोगात् ।. श्रुतिविरोधे प्रमाणान्तराणामामासत्वात् । यदपि लोके दर्शना. दुपादाननिमित्तयोंर्भेदोऽभ्युपेयत इति।तदसद्।ऊर्णनाभ्यादेरभिन्न- निमित्तोपादानस्य दृष्टत्वात् । यथोर्णनाभिः सजते गृह्यते चेति । श्रुतेः । ऊर्णनाभिः स्वप्राधान्येन निमित्तं सोपाधिमाधान्येनो- पादानं च | तथा ब्रह्म स्वमाधान्येन निमित्तं स्वमायोपाधिमाधा. न्येनोपादानम् । तथा च प्रपञ्चो मायायाः परिणामो ब्रह्मणो वि. वर्त इति सिद्धम् ॥ ६८॥ किश्च श्रुतिसिद्धं नामरूपातिरिक्तं प्रपञ्चस्य स्वरूपं नास्ती. त्याह- न नामरूपादपरं स्वरूपम् कार्यप्रपंचस्य हरेविचारात ॥ मायेन्द्रजालादिभिरस्य तौल्यं प्रतीयते स्वानुभवेन सम्यक् ॥ ६२ ॥ ननामेति । हरेरीश्वरस्य कार्यप्रपञ्चस्य विचारे क्रियमा- णे सति नामरूपादपरं स्वरूपं न प्रतीयते । न केवलं: श्रुति प्रमा- णमाकिन्तु सम्यगसन्दिग्धाविपर्यस्ततयास्वानुभवेनाऽपि नामरू- पानापरं रूपं प्रतीयत इत्यर्थः ।। अनेन जीवेना ऽऽत्मना ऽनुम- विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति छान्दोग्ये । तदेदं तीव्याकृत तमासात्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रीयत इति बृहदारण्यकश्रुतेश्व । नदुक्तमाचार्यैः। . । ८ ·. स्वानुभवादः अस्ति भाति मियं रूपं नाम चेत्यशपश्चकम् । आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगपं ततो द्वयमिति । अतो हेतोर्मायेन्द्रनालादि अस्य तौल्यं तुल्यत इत्यर्थः ॥ ६९॥ एवं जगदूपं नामरूपमात्रमुक्त्वा ब्रह्मस्वरूपमाह यस्मिन्नदोऽध्यस्ततया विभाति त्यलुप्तदक् तत्परमार्थवस्तु ॥ अन्तर्बहिर्यच्च सदैकरूपम् नान्तहियस्य ततोऽन्यदातम् ॥ ७०|| यस्मिन्निति । यस्मिन् अदः जगद्यदा विभाति भासते। तदाअध्यस्ततयैव विभाति न स्वतः सत्तास्फुरणाभ्यामित्यर्थः । अत एवोक्तं वार्तिके। परमार्थमनालिंग्य न दृष्टं वितथं कचित् । अतो ऽयं वितथं सर्व परमार्थे कनिष्ठितमिति ।। यस्मिन्निदं विभाति तत्स्वरूपमाह । हि निश्चयेन अलप्तक न लुप्ता दृक् दृष्टिर्यस्य तदित्यर्थः। न हि द्रष्टुर्दष्टेविपरिलोपो विधत इति श्रुतेः । चेत्यपरम् । अन्तर्बहिश्च शरीरान्तहिंश्च देहलीदी- पन्यायेन प्रकाशफ वाद्यदेकरूपमित्यर्थः । अत एव सदाऽव्य- भिचारिरूपम्।यद्वा सदैकरूपं सर्वस्मिन् फाले एकरूपं न परिणा- मीत्यर्थः । यस्य स्वत आकाशस्य वाऽन्तर्वदिश्व विभागो ना. ऽस्ति तव परमार्थवस्तु त्रिकालापाध्यं ब्रह्म ततो ऽन्यदातपाधि- तमसत्पत्वादित्यर्थः ॥ ७० ॥ अध्यासलक्षणमाह- परस्मिन्परस्यावभासोऽन्न सद्धिः मृपाधीश्च विश्रान्तिरभ्यासउक्तः।।

·स्वानुभवादः। गुडस्तिक्त इत्यादिकऽयं प्रयोज्योऽ हमज्ञो न जानेऽद इत्यादिकेऽपि ।। ७१ ॥ परस्मिन्निति । परास्मन् अधिष्ठाने परस्या ऽवभासो मि- प्याशानमध्यास उक्तः । अध्यासस्यैव भूपाधीमिथ्याज्ञानं भ्रा- न्तिरित्यादिपर्याया नेपाः लक्ष्ये लक्षणं वर्तयति ।गुडस्तिक्त इ- त्यादेना गुडेधिष्ठाने तिक्तस्या ऽवभासो मिथ्याज्ञानं तयाऽह पत्रो मन्दो न जाने । तत्राऽई अस्मच्छन्दस्याऽवलम्बनतया सा- शी चिद्रूपः तस्मिन् अज्ञत्वं मिथ्याज्ञानमध्यासो ज्ञेयः । अज्ञानाव. भासके अहत्वपतीतिरयं कारणाध्यासो ऽहमदो घटादिकं न जाने अयं कार्याध्यास एवं योज्य इत्यर्थः ॥ ७१ ॥ नन्वध्यासो गुडः तिक्त इत्यादिके गुडतिक्तयोः परस्परा- ध्याससत्ता स्वीकार्यो ऽन्यथेतरप्रतीतिरेव न स्यात् । तस्मात् प. रस्पराऽध्यासो ऽङ्गीकर्तव्य इत्यागतम् । तथा च चैतन्ये प्रपञ्चो ऽध्यस्तः अपने चतन्यामिति परपराध्यासे सम्यकज्ञानेना ऽध्य- स्वयोनिवृत्तौ शून्यवादः माप्तः तत्र समाधानमाह- सत्यानृतात्मं मिथुनं परस्परम अध्यस्तमेतत्प्रतिभाति विभ्रमे। सम्यक् प्रयोधादनृतस्य पीडनात सत्यस्य शेषानहि शून्यता द्वयोः ।। ७२ ॥ सत्येति । अस्ति भाति मियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चक- मिदं सत्याऽनृतात्मकं मिथुनं विभ्रमे भ्रान्तौ परस्पराध्यस्त- मेतद्विभाति । तथा हि । अस्ति घदो भाति घट मियो घट ह. त्यादिव्यवहारे सत्तास्फुरत्ताभियताः घटादया परस्पराध्यस्तपादि- ·. स्वानुभवादः भान्ति । सत्तायां घटाघटे सत्ता, भाने घटोघटे च भानं, प्रियतायां घटो घटे च प्रियता । तत्र सचास्फूर्ती प्रसिद्ध। प्रियता हानुकूलचे- दनीयता । एवं परस्पराध्यस्ततयैव भान्ति । एकतराध्यासाङ्गी- 'कारे अपरस्य स्फरणं न स्यादतः परस्पराध्यासो ऽङ्गीकर्तव्य इत्यर्थः। ननु परस्पराध्यासाङ्गीकारे सम्यकज्ञानेनोभयस्य वाधा- च्छ्न्यवादः प्रसज्यत इत्यत आह । सम्यागेति । अधिष्ठानसम्य- ज्ञानेनानृतस्य वाघो योग्यत्वात् । सत्यस्य बाधावधित्वेन वा पायोग्यत्वात् सत्यस्य शेपात् न शून्यवादः । यद्युभयमनृतं स्यात् तदा शून्यवादो वक्तव्यः। न चैवम् । तथा सति सम्पज्ञानेना तस्यैव वाघो न सत्यस्य तेन च नशून्यवादइति भावः ॥७२॥ पूर्व नामरूपत्वात् प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमुक्तं तदन्तर्गतक्रियायाः मिथ्यात्वं नोक्तमतः तस्यापि मिथ्यात्वकथनाय ससानब्राह्मणो. क्कमर्थमाह- व्यवहरति जीवो नामरूपक्रियाभिः स परिगणितसप्ताशेपु मध्ये त्रिभिस्तैः ॥ परिपतति ततोऽधश्चोर्ध्वमायाति तूर्णम भ्रमनि च बहु चास्मादिन्द्रजालं किमन्यत् ॥७३॥ च्यवहरतीति ! बृहदारण्यके समानबाह्मणे श्रूयते । यत् ससानानि मेधया तपसाऽजनयत्पिता एकमस्य साधारणं हे देवानभाजपत्रीण्यात्मने कुरुते पशुभ्य एक मायच्छदिति । तर श्रीण्यात्मने कुरुते इत्युक्तं तानि फानीति स्वयमेव ऽनुव्याख्या नन दर्शयति श्रुतिः 'मनो याचं प्राणानात्मने कुरत इति' । अध मनः शन्दन स्पमुच्यते वाक्चान्देन वागिन्द्रियं निप्पाचं नाम । माणशब्देन रियायाः प्राणमाध्यत्वात् क्रियेत्युच्यत इति ।

·११ स्वानुभवादर्शः। एक ब्रीहियवाद्यन्नं सर्वसाधारणं तु तत् । दे दर्शपूर्णमासाख्ये देवानामेव ते मते ॥ क्षीरमेकं पशूनां तन् मनोवामाणरूपकम् । अनत्रयं चिदात्मार्थं तेन व्यवहरत्ययम् ॥ अभेन मनसा रूपप्रपश्चो ऽत्रोपलक्ष्यते । वागिन्द्रियेण निष्पाद्यं नाम वागिह कथ्यते । पश्यात्मकात् प्राणादिह कर्मोपलक्ष्यते । नामरूपक्रिया एवमध्यात्म रूपवर्णितम् । प्रादि स्थावरान्तं यत् तज्जगत्रयमेव हि ।। नाम रूपं कर्म चेति नाऽस्ति वस्त्वन्तरं कचित् । एवं सति परिगणितमतान्नेषु मध्ये नामरूपक्रियाभि- सिभिस्तरन्नमनादिभि मिथ्याभूतै यो व्यवहरति । ततो नामरूपक्रियानव्यवहारात् पतति । नरक इति शेपः । ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जपन्यगुणत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसा इति ॥ गीतोक्तः । तस्मानामरूपक्रियात्मकं जगन्मपेति । पूर्ण चोर्च स्वर्ग चाऽयाति चेत्यपरं बहु तिर्यमादिषु योनिषु भ्रमति। अस्मादन्यत्किमिन्द्रजालं व्यलोकत्वादिदमेवेन्द्रजालमि- स्पर्थः सिदः ॥७३॥ ननु मपनो वारं वारं मुपेत्येवमुद्घोप्यते तत्र कुतो न सर्व जनस्य मिथ्यात्वयुदिरत आह- उपादानचिद् व्याप्तमन्तर्बहिर्वा जई मायिक भाति कार्य समस्तम् ।। मृषात्वेऽपि सत्यत्वधीरज्ञजातेः ·स्वानुभवादर्शः गुरोः शिक्षितस्यैवमिध्यात्वसिद्धिः ॥ ७४ ।। उपादानचिति ।। जडं मायिक कार्य समस्तमन्तः शरीरे बहिश्च यद्भाति तदुपादानचिद्याप्तमेव भाति भासते। कार्यकारण- च्याप्तमेच भासते मृद्धदादौ तथा दृष्टत्वान्न कारणातिरिक्तं का. यम् । पाचारम्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुतेः । गुरुणैवं शिक्षितत्वाभावान्मूढजातेः प्रपञ्चे सत्यत्वबुद्धिः। गुरोः शिक्षितस्यैव पुंसः प्रपञ्चे मिथ्यात्वासिद्धिर्नातः सर्वजन- स्येत्यर्थः ॥ ७४॥ उपादानकार्ययो लक्ष्यण्यात्सत्यत्वमिथ्यात्वनिर्णयमाह--- उपादानचिद्यादृशीताहगेत्रात न्यथाऽन्ते विभाति स्वरूपात्कदापि ॥ अतः सत्यता स्यान्जडं कार्यजातम् विभात्येव नानाप्रकारं मृषा तद् ॥ ७५ ॥ उपादानेति ॥ उपादानचैतन्यमेकरसत्वात्कदाप्यन्यथा न भाति । जहं मपञ्चरूपं कार्यजातं तु त्रिगुणकार्यत्वादनेकरस- त्वान्मपैव तदित्यर्थः । तदुक्तम् । सकमामित्वरूपाचद्रूपमन्यत्कथञ्चन । नैव प्रपद्यते सत्वं तत्स्यात्कार्यविलक्षणमिति ॥ ७५ ॥ अधिष्ठानसम्यक्शाने सति तदिवर्तः प्रपश्चस्तदातिरिक्तो नास्तीति दृष्टान्तपूर्वकमाह-- यथा वस्तुविज्ञानतश्चिर्यितः प्रपञ्चः समरतोऽपि चित्कार्यमेव ।। यथारज्जुसम्यग्दृशा रज्जुमात्रम् ·स्वानुभवादर्शः। भुजङ्गादिकल्पं ततोनान्यदस्ति ॥ ७६ ॥ यथेति ।। कल्पितस्य पृथक्सत्ताविरहेणाधिष्ठानानातिरका- दधिधानमात्रत्वमित्यर्थः ।। ७६ ॥ प्रपश्चसप्तत्वनिरूपणेन न ब्रह्मशब्दार्थनिरूपणं स्यात् ॥ इयत्तयान्यस्य जडस्य भानात बृहत्वमर्थो न घटेत धातोः ॥ ७७ ॥ परश्चेति । बृहत्वाद् बृंहणत्वाद् ब्रह्मेतिशब्दार्थो न घटत- इत्यर्थः । तदुक्तं वार्तिके। अव्याहत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मति भण्यते । ब्रह्मार्थो दुर्लभोऽत्र स्पाद्वितीये सति वस्तुनीति ।। ७७॥ उपादानसमसत्ताकोऽन्यथाभावः परिणामः उपादानविप- मसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्त इति परिणामविवर्णयोः पूर्वापेक्षया लक्षणानन्तरं केचिद्वदन्ति तदपि दर्शयति---- समानसत्ताकतयाऽन्यथात्वात् अज्ञानकार्य परिणामसंज्ञम् ॥ ब्रह्मान्यसताकतयाऽन्यथात्वात तत्कार्यजातं हि विवर्त्तसंज्ञम् ॥ ७८॥ समानसत्ताकतयेति ॥ तत्कार्यजातं ब्रमकार्यजातमि- त्यर्थः । मृद्धटयोरिव मायातकार्ययोरेकसत्ताकचात्समानसत्ता- करवात्ममानसनाफत्वमित्यर्थः । ब्रह्मतन्कार्ययोर्विषमसचाक-

·स्वानुभवादः
स्वादन्यथाभावो विवत ब्रह्मसत्ताया आतलातदज्ञातसत्ताकत्वं
नास्ति किन्तु ज्ञातसत्ताकत्वमेव । अतो ब्रह्माविवर्तमपञ्च इत्यर्थः।
तुच्छस्याऽयं स्वभावो. यावनासते तावदेव तस्य सत्ताऽन्यथा
'नास्तीतिभावः ॥ ७८॥
वेदान्तनये कारगान कार्य भिन्नम् । वाचारम्भणं नाम
विकारो नामधेयं मुनिकत्येव सत्यमितिश्रुतेः । ये तु का-
रणात्कार्य भित्रं वदन्ति तन्मतं न युक्तं दोपदुष्टत्वादित्याह-
ये कारणात्कामिदं विभिन्नम्
वदन्ति तेषां न मतं विशुद्धम् ॥
ये तन्तवः स्युस्तुलितास्तु तज्ज-
पटे गुरुत्वं द्विगुणं कुतोन ॥ ७९ ॥
येकारणादिति । स्पष्टार्थः ॥ ७९ ॥
यावत्मारब्बत पपश्यन्नपि प्रजयादित्याह-
अधिष्ठनचैतन्यविज्ञानसिडी
प्रपश्यन्नपि द्वैतमेतत्प्रजह्यात् ।।
महाणं तदेवात्र यहाधितत्या-
दुपेक्षा न पापणववरहानम् ॥ ८ ॥
अधिष्ठानेति ॥ पावरमारमंदतं प्रपश्यन्नपि मजगाव
कयं तदित्याह। यद्वाधितत्वात्पत्यविषयत्वेनोपेक्षा तदेवास्य-
महाणमित्यर्थः । तदुक्तमाचार्यः ।
उपेक्षा नामरूप दे सचिदानन्दवस्तुनि ।
ममाघे सर्वदा कुर्यादप वा ऽय वा पहिरिति ॥८॥

·स्वानुभवादर्शः। अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चम्मपञ्च्यते । इति साम्प्रदायिकोक्तरधिष्ठाने भ्रान्त्या प्रतीतस्याऽधिष्ठा. नपात्रशेषत्वमपवाद इत्यपवादलक्षणं लक्ष्ये दर्शयन् तद्बोधेन स्वस्य कृतार्थतां दर्शयति । अधिष्ठानचैतन्यसिंधोर्लयः प्रपश्चात्मिका: कल्पिता भ्रान्तिमात्रात् ॥ अधिष्ठानबोधाद्वयं तन्निरासाद अधिष्ठानमात्रस्य शेषात्कृतार्थाः ॥ ८१ ॥ अधिष्ठानेति । स्पष्टार्थः ।। ८१ ॥ इदानी मिथ्यात्वं लक्षयति- यस्याऽत्यंताभाव एवास्ति यस्मि- स्तस्याऽ ज्ञानात्तत्र यहाति मिथ्या ॥ रजौ सर्पस्तैजसे तत्प्रपञ्चो ब्रह्मण्येवं भाति विश्वं मृषैव ॥ ८२ ॥ यस्येति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ८२ ॥ मपञ्चमिथ्यात्वबुद्धिः कुतो न भवतीत्यत्र हेतुमाह- प्रातीतिक यद्यवहारकाले संवाध्यते प्रायश एवं लोकः ॥ ब्रह्मात्मबुद्धिं न बिना प्रपञ्चः संवाध्यतेऽतोऽत्र यथार्थबुद्धिः ॥ ८३ ॥ प्रातीतिकमिति । व्यवहारकाले गमनादिव्यवहारकाले ·स्वानुभवाद:- आगन्तुकदोपजन्यं पातीतिकं शुक्तिरजतादि सामग्रियशाद्वाध्यत एवं व्यावहारिका प्रपञ्चो ब्रह्मात्मबुद्धिं ब्रह्मात्मज्ञानं विना न सम्बाध्यते तस्य चदेकनिवर्यत्वात् । सा चाऽनेकजन्मार्जितपुण्य- 'सञ्चयं विना न भवत्यतोऽध प्रपञ्चे यथार्थवुद्धिः मृदानामि- त्यर्थः ।। ८३ ॥ उक्तमध विनिगमयति-- अलं बहूक्तेन बहुप्रकारैः सर्वज्ञनारायणवेदवाक्यम् ॥ वाचारम्भत्यादि तस्माचलीकम् दृश्यं सत्यं ब्रह्मसिद्धान्त एपः ॥ ८४॥ अलमिति ॥ बहुपकारः बहुत्वेन तर्फेणाऽलम्पूर्यतां त- कता तर्कस्याऽनन्तत्वादित्यर्थः । कर्य तहिं सिद्धान्तसिद्धिरत आह सर्वशनारायणानिर्मितवाक्यं 'वाचारम्भणं नाम विकारो। नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं स्वतः प्रमाणं तस्मादायष्ठान ब्रह्मव सत्यं फल्पितं दृश्य व्यली मध्येवेति सिद्धान्तःस्तु माना- नुग्राहकत्वादुपयोक्ष्यते न तु स्वतः ममाणमतोऽलमित्यर्थः । एवं व मागुक्तम् । दशः किं स्वरूपं च दृश्पस्य किं वेत्यदोनद्वयं सं विचार्य मुमुक्षोरित्युक्तम् । तत्र प्रूपं ब्रह्म सत्यं दृश्यम्पको मिध्येतिनिश्चयः । तथा च संशयविरोधिनिश्चपेन पुनः संशया- नुदयः संपन्नः स्वस्पेयमेव कृतार्थतेति भावः ॥ ८४ ॥ कृतेऽपि मिद्धान्ते सिंहावलोकितन्यायेन पुनराह- जीवा नियम्या भगवाभियन्ता तत्प्रेरको भ्रामक 'एप हृत्स्थः ।

·स्वानुभवादर्शः। ६७ इत्यादि शास्त्रं बहु तावदेव ब्रह्मात्मभानं न हि यावदस्ति ।। ८५ ॥ जीवेति । यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरोऽयं न पृ. पिवीं वेद पृथिवी यस्य शरीरं पृथिव्या अन्तरोऽयमेभ्यो लो- केभ्यो यमयत्येव तं आत्मान्तयाम्यमृत इत्यादि शास्त्रं ईश्व- रस्यान्तर्यामिणो नियामकत्वे जीवस्य च नियम्यत्वं प्रमाणम् । एप तु क्षेत्र साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपत पतासाधु कर्म कारयति तं लोकेभ्यो यमेभ्यो ऽयो निनीपत इ- त्यादि श्रुतेः । स्मृतिश्च । अझो जन्तुरनीगोऽयमात्मनः सुखदुःखयो। ईश्वरप्रेरितोगच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वेति ।। कर्डकारयितृत्वे प्रेर्यप्रेरकत्वे प्रमाण शास्त्रम् । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ॥ भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्वारूहानि मायवेत्यादि । शास्त्रं भ्राम्यभ्रामकत्वे प्रमाणम् । सर्वमेतदन्यच शास्त्र लावदेव बहु तावदेव यावदहं ब्रह्मास्मीतिबुद्धिर्नास्ति ताव- पर्यन्तमेवेत्यर्थः । उत्पन्नायां ब्रह्मात्मवुद्धी भेदबुद्धेर्निचत्वा- कः कस्य नियन्ता कः कस्य नियम्पो वा स्यात् । तस्य सर्वमात्मवाद य इदं सर्वं भवतीत्यादिश्रुतिभ्य इति भावः । इदं मृष्टिस्थितिप्रलयप्रवेशवाक्यानामुपलक्षणं एतेपामर्थ- वादकत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात् । तर्हि किं तानि किमिती- सरेण निर्मितानीति चेद् अध्यारोपव्युत्पत्त्यर्थमिति घूम इति । तानि कानि वाक्यानि कथं वा तेषां स्वार्थे तात्पर्याभाव इति चेदुच्यते । "तत्र यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि यत्र ·॥ - स्वानुभवादः यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति " सृष्टिस्थितिप्रलयवाक्यान्येवम- न्यान्यपि । तत्र सृष्टिनीम उत्पत्तिः सान सम्भवति । नाऽसतो विद्यते भाव इति स्मरणात् । असत उत्पत्यसम्भवात् तत्र श्रुतितात्पर्य न सम्भवति स्थितिकालेऽप्यसत्त्वादेव तन्न सम्भवति । एवं प्रलयोऽपि न स- म्भवति तस्योभयाधीनत्वात् । " आदावन्ते च पन्नास्ति वर्त- मानेऽपि तत्तथेति" स्मरणात् ! "तत्सृष्ट्वा तदेवाऽनुमाविशन" स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य इत्यादि " प्रवेशवाक्यानि । तत्र प्रवेशो नाम प्रतिविम्बसिद्धान्तितः स च स्वरूपेण मृपैव ।' अतः प्रवेशकाक्यानामपि स्वार्थे न तात्पर्यमेवमूह्यम् ॥ ८५ ॥ "इदानी भयं द्वितीयाद्भवतीति वेद" इत्यादिना श्लोक- नोक्तं तदुपसंहरति- एवं श्रुतिन्यायविचारणेन द्वितीयमतन्न कुतो भयं स्यात् ।। अतोऽभयं वै जनकेति वाक्या- द्यद्रीतिहीनं मम तत्स्वरूपम् ॥ ८६ ॥ एचमिति ॥ स्पार्थः ॥ ८६ ।। • यः फर्जुमफर्जुमन्पयाकर्नुपीश्वरः कालचक्रमयोक्ता तस्मा- स्फालचकादपि मे भयं नास्तीति सहेतुकमाह-- यहादशारं किल कालचक्रम् त्रिणाभि यच्चाप्यजरं परिभ्रमत् ।। गोपालकृष्णस्य करस्थित य. स एव कृष्णोऽस्मि कुतो भयं ततः ॥ ८७ ॥ -- ·स्वानुभवादर्शः। यदिति ॥ किल इति वेदे श्रूयते द्वादशमासाश्चैत्रादयो पस्याराकोणाः किलास्त्रीणि चातुर्मास्यानि यस्य नाभयः य- चाऽजरं सर्वदेव नूतनमपि च परिभ्रमणनिमेपादिवत्सरान्तस्व- रूपेण परितो भ्रमत्मयोक्तुः श्रीगोपालकृष्णस्य करस्थितं प्रयो- क्तुरधीनं स प्रयोक्ता कृष्णः । कृषि वाचकः शब्दो णश्च निर्वृतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ॥ इति निरुक्तः । स कृष्णोऽहमविद्यानिवृत्त्याऽस्मि । एवं च सति ततः कालचक्रादतिघोरान्मम कुतो भयं । नास्ति भयमित्य- यः । मद्यतिरिक्तस्याभावादित्यर्थः ॥ ८७ ॥ भीतिस्वरूपं वदन् तत्कृतोहं विभेमीति प्रत्ययो भ्रान्ति- रित्याइ- भीतिर्मनोवृत्तिरियं द्वितीया- दुत्पद्यते चेतसि तद्विकारः ॥ आराप्य तामात्मनि निर्भयेऽपि विभेम्यहं भ्रान्तिरियं मृषैव ॥ ८८ ॥ भीतिरिति ॥ "कामः सङ्कल्पो विचिकित्साश्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीः एतत्सर्वं मन एवेति" श्रुतेः मे मनसि भय- मुत्पममिति प्रत्ययाच भीतिमनोवृत्तिः । इयं द्वितीयाद्भयहेतोश्चेत. मि उत्पद्यतेऽतो सौ तद्विकारतःपरिणामो राजसः । एताहशीं भीति निर्भये प्रत्यगात्मन्यारोप्याऽहं विभेमीति । भ्रान्तिः।अयोद- इतीतिवअतस्मिन् तद्बुद्धिर्मपैवेत्यर्थः । उक्तं च भागवते । "भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यादिति" ॥ ८८ ॥ एवं तावज्ञानं समस्तं खलु धर्मिमात्र इत्यारभ्य भीतिर्म- ·७० . स्वानुभवादः नोवृत्तिरित्यन्तैः श्लोकैस्तत्पदार्थशोधनं कृतम् अधुना त्वम्पदा र्थशोधनं वाक्यार्थज्ञानोपयोगितया क्रियते--- नाह स्थूलं सप्तधातुस्वरूपम् विष्टामाण्डं प्रनवच्छिद्रमन्नम् ।। श्वादेर्मूलं सर्ववर्णाश्रमाणाम् तादात्म्यं मे तेन नो द्रष्टुभावात् ॥ ८९॥ नाहमिति ॥ अहमस्मत्मत्ययशब्दयोरालम्बनीभूतः प्र- त्यगात्माऽई पञ्चीकृतपश्चमहाभूतकार्य कर्मजं स्थूलशरीरं न भवामीतिशेपः । अहं शरीरमिति प्रत्ययाभावात्तद्गतस्थूलत्वादि. धर्मेणैव देहाध्यासोऽत उक्तं नाऽहं स्थूलमिति । पञ्चीकरणं त्वा. काशादिपञ्चसूक्ष्मभूतानि प्रत्येकं द्विधा विभज्य पुनरपि तत्मा- यमिकान्भागान्मत्येक चतुर्थाविभज्य तेपा भागानां इतरचतुरशे स्वस्वं भागं विहाय संयोजनं । एतचैश्वरकर्ट कमित्याकरे विस्तरः। पञ्चीकृतषश्चमहाभूतकार्यत्व काष्ठकुड्यादेरप्यास्ति ततोऽतिनिकएं शरीरमित्याह । सप्तधातुस्वरूपं रुधिरमांसदःस्नायबस्थिम- जाशुक्रतिसप्तधातुमात्रं विष्ठाभाण्डम् । सर्वानुभवसिद्धमेतत् । मफर्पण सवन्ति छिद्राणि यस्य तत्तया । तमायो द्वे सप्त मुखे । स्वादेर " अद्यते इति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत" इति श्रुतेः अनमन्त्रमयकोशत्वात् । सर्वे च ते वर्णावाश्रमाश्च तेपा मृलं निदानम् । स्युलदेहनिरन्धना एव सर्वे वर्णाश्रमधर्माः 'ब्रह्मणो जातो मृत' इतिवामणवर्णलदेहस्यैव तथाऽऽश्रमा ब्रह्मचर्यादयो 'एमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेदित्पादि" फल्परचनेभ्यः । एवोक्त- म् । इस्लामलफाचापैः। नाऽहं मनुष्यो न च देवयक्षो ·७१ * स्वानुभवादर्शः। न ब्राह्मणः क्षत्रियवैश्यगृदः । न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थो. भिक्षुर्न चाऽहं निजबोधरूप इति । आचारप्युक्तम्, वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि । अनात्माश्रयोहं ममध्यासहानात् तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहमिति ।। एवम्भूतेन देहेन मे तादात्म्यं ऐक्यं न, तत्र हेतुमाह । द्र- टुर्भावाद्रष्टुत्वादित्यर्थः । द्रष्टा दृश्याद्भित्र इति सिद्धम् अतो न स्यूलदेहतादात्म्यं प्रत्यगात्मना मह घटव इति भावः ॥ ८९ ॥ एवं पण्डत्वादयोऽपि देहस्यवेत्याह- नाऽहं षण्ढो नैव-योषित्पुमान्त्रा नाहं बालो नैव वृद्धो युवा था | देहस्यैतेऽच्यासतो भान्ति भावाः प्रत्यक्तले पूर्ण एवाधुनाहम् ।। १० ।। नाहमिति । एतेषां पंढायो भावाः देहस्यैव देहाव- 'च्छिो प्रत्यक्ष मत्यगात्मनि मूढानामविवेकाध्यासतो भान्ति । विवेकादई पूर्ण एवाऽधुना विवेककाले ऽस्मीत्यर्थः । पढादित्वे वीजमाह श्रुतिः “'पितूरतोऽतिरेकात्पुरुषो मात्रेतोऽतिरे- कात्त्री । उभयोजितुल्यत्वाभपुंसक व्याकुलितमनसोन्याः खञ्जाः कुंजा बामनका भवन्स्यन्योन्यवायुपरिपीडितशुक्रवि- ध्याद्विविधा तनुः स्यात् तनुयुग्माः मनायन्त इति तनपढत्वादयो उभरममयोपादानत्वात् तवालवादयः परिणामशक्तिरूपकाल. 1 ·-- ७२ स्वानुभवादशः कृता इति विवेकः ॥ १० ॥ इदानी देहेऽहंयतिरप्यविवेकनिवन्धनवस्याह-- आत्मच्छाया व्याप्तबुद्धेः प्रवेशा. स्थूले देहेऽहमतिः साऽवियेकात् ॥ सर्वानर्थप्राप्तिबीज नराणाम् भ्रान्तिश्चैपा साऽधुना मे न चाऽस्ति ॥ ११ ॥ आत्मच्छायेति ॥ आत्मनः प्रतीचः छाया आभासस्तेन पाप्ता या बुद्धिस्तस्यास्थूले देहे स्थूलभोगार्थ प्रवेश प्रतिफल नं भवति यदा तदा देहेऽहमतिरुदेति । जायकाले सा चाऽवि- वेकाद्विवेकामाचादात्मच्छायाव्यामबुद्धिनिवन्धनात्तदभावे सुषुप्ती नैवेत्यविवेकाद्भवति सा देहेऽहंमतिरित्यर्थः । अत एवैषा भ्रान्ति- रतस्मिस्तद्युद्धिः । तदुक्तं "चिच्छायावेशतो भान धीरित्यादि" सा सुखेनैवाऽस्तु किं तयेत्यत आह । सर्वानमाप्तिवीज नहीद देहेऽहङ्कार विना कोऽपि किञ्चित्करोत्यतः तस्या उच्छेदेऽतिय नो विधेय इति भावः । किमनेन परोपदेशपाण्डित्येनेत्यत आह । सा अविवेकनिबन्धना देहेऽहंमत्ति मम विवेकात् गुरु- शास्त्रमसादादधुना तदनुग्रहसमये नास्तीति तस्मात्सर्वानर्थोच्छे. दकदेहाहकार विवेकसिध्य गुरुशास्त्रप्रसाद एव सम्पादनीय इति- भावः । तस्मात् सर्वानर्थमूलं सा अविवेकनिवन्धना एषा मम विवेकादधुना नास्तीत्यर्थः । उक्तं च । विच्छायावेशतो बुद्धौ भानं धीस्तु द्विधा स्थिता । एकाहंकृतिरूपा स्यादन्तःकरणरूपिणीति ।। भानं विशेषतो भानमित्यर्थः ॥ ११ ॥ यथा देहेऽहंमतिः भ्रान्तिस्तथा देहे ममत्वमतीतिरपि भा. है

·स्वानुभवादर्शः।
न्तिरवेत्याह-
-
पप्ठ्यर्थस्याऽसंगतेरत्यसंगे
यस्माद्देहे या ममत्वप्रतीतिः ।।
भ्रान्तिश्चैषा साइविवेकन सिद्धा
निःसङ्गत्वात्साऽधुना मे न चास्ति ॥ ९२ ॥
षष्ठीति ॥ पष्ठधर्थः सम्बन्धस्तस्याऽसंसर्गेऽतिक्रान्तस-
म्बन्धे । “असोबईपुरुष" इतिश्रुतेः । तस्मिन्नात्मनि सर्वथैवा-
ऽसड़े संगतेरमाप्तेरप्येवं सति यस्मात्कारणादेहे या ममत्वबु-
दिरसङ्ग आत्मेति विवेकाभावात् सा । एवमविवेकात्स्वसम्बन्ध-
सा भ्रान्तिः । सा विवेकेन मम निःसङ्गत्वादधुना ना:
स्तीत्यर्थः ॥ ९२ ॥
यथा देहे ममत्त्वप्रतिभ्रान्तिस्तथा स्त्रीपुत्रादिष्वपि ममत्व-
प्रतीतिर्धान्तिरित्याह-
किमपि मोहनशक्त्यधिदैवतं
विरचितं विधिना ह्यबलाभिधम् ॥
रुधिरमांसमयं परमार्थतो
भवति तेन जितं भुवनत्रयम् ॥ ९३॥
मनोमयी मांसमयी विधात्रा
नारी नराणां निगडस्वरूपा ॥
अमुत्र बन्धाय विनिर्मिताऽऽद्या
स्यादन बन्धाय तथा द्वितीया ॥ ९४ ॥

·७४ स्वानुभवादः स्त्रीपुतनूनां रुधिरादिमंच. भूतात्मकत्वं च समानमेव ।। देहस्य संस्थानविशेषमात्रम् परस्परं मोहकरं न चान्यत् ॥ १५ ॥ तत्र स्त्रीषु ममत्वकरणे महाननर्थ आह इलोकत्रयेण किम- पीत्यादि इमे त्रयोऽप्यतिरोहितार्थाः श्लोकाः ॥ ९३॥९४॥१५॥ एवं स्त्रीणामनर्थकरत्वं निरूप्य तत्र ममता न कार्येत्याह- एतादृशे ऽर्थे ममता न युक्ता तथा सुतेऽन्यत्र गृहादिकऽपि ॥ परस्पर कामवशान् ममत्वं तथाऽधुना मे विदितं विवेकात ॥ ९६ ॥ एतादृश इति । "आत्मनस्तु कामाय सर्वे प्रियं भवतीतिश्रु- ते." काममूलैव ममता न वस्तुगत्या कामाभावे कः कस्य ममतास्पदं मेमास्पदं चेत्यनुभवसिद्धमित्यर्थः ॥ ९६ ॥ ननु नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति,, वचनात् । "पुत्रार्थमृती- भार्यामुपेयादितिवचनाच" । वीषु ममता विधेयैव कथं तन्त्र ममता निषिध्यत इति चेत्तत्राह- वैगुण्यमात्रविपयाः खलु कर्मवदा इत्थं हरे गवतो वचनं प्रमाणम् ।। आइत्र नानुभवतः परमानिठार: भार्यामृताविति वचः खलु नाद्रियन्ते ॥ ९७ ।।

·मनजिष्यन्मरिष्यन्वा पिता कर्चव्यमात्मनः । स्वानुभवादर्शः। चैगुण्येति ॥ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवाऽर्जुनेति भगवतो वाक्यं प्रमाणं याथार्यनादृत्य तथा स्वानुभवतश्च वेदानां धैगुण्यविषयचमात्य ' परमार्थ निष्ठाः पुरुषा ऋतौ. भार्यामुपेयादितिवचनं नाद्रियन्ते संसारमूलकवादित्यर्थः ।। परमार्थनिष्ठत्वं चेत्थं । "तद्ध स्मवैतत्पूर्वे विद्वांसः मजा नफा- मयन्ते किम्मजया करिष्यामो येपांनोऽयमात्मायं लोकइतिश्रुतेः। संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिक्षया ।। प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः । इतिस्मृतेश्च । पुत्रमाप्तिभिया पुत्रार्थ भार्यायां ममत्वं न कु. बैंतीति ॥ श्रुत्यर्थस्तु येषां नोऽस्माकमयमपरोक्ष आत्मायं लोकः प्रत्यक्षफलं ते वयं किं प्रजया करिष्यामो ऽतो हेतोः पूर्वे विद्वांसः मनां न कामयन्त इति । स्मृत्यर्थस्तु त्रैगुण्यं सं- सारः स विषयः प्रकाशितव्यो येषां ते कर्मकाण्डवेदाः कर्मप्रति पादकाः श्रुतय इति । किञ्च । “अथ त्रयो वाव लोका मनुष्य- लोकः पितृलोको देवलोक इति । मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा, कर्मणा पितृलोको, विद्ययादेवलोको देवलोको वे लोकानां श्रेष्ठतमस्तस्माद्वियां प्रशंसन्तीति श्रुतेः,, ॥ पुत्रेण मनु- प्यलोकातिरिक्तं फलं नास्तीति निकृष्टफलत्वात्पुत्रफलं नादि- यन्ते । श्रुत्यर्थस्तु ॥ वार्तिकसारे । पुत्रेण जय्यो लोको ऽयं पित्लोकस्तु कर्मणा विद्यया देवलोको ऽतो द्वाभ्यां विद्या प्रशस्यते क्रियावाल्लोकहेतुत्वं युज्यते कर्मविद्ययोः । द्रव्यात्मनस्तु पुत्रस्य कमिन्युच्यते शुषु । पुत्रे ऽध्ययनयागादि सर्वमप्यर्पयत्यसो ॥ - . ।

·७६ स्वानुभवादः यागाध्यनकाम्यानि कुर्वन्पुत्रः पितुर्ग्रहे । वसत्येतावता पुत्रजितोऽयं लोक उच्यते इति । इतराण्यपि भूयन्ते । "सो ऽस्या ऽयमात्मा पुण्येभ्यः कर्म 'भ्यः प्रतिघीयते अथाऽस्याऽयमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोग- तः प्रति स इतः प्रयत्नेव पुन र्जायते तदस्य तृतीयं जन्मेति, श्रुतेरयमर्थः । अस्य पितावात्मानी देही तयोर्मध्य अपमा- स्मा पुत्ररूपो देहः पुण्येभ्यः कर्मभ्यः शास्त्रोक्तकर्मनिष्पादनार्थ प्रतिधीयते स्वस्य प्रतिनिधित्वेन गृहे ऽवस्थाप्यते । ननु किमनेन भतिनिधिना स्वयमेव कुतो न करोतीत्यताह । अयेति॥ अस्य पितुरितर आत्मा स्थविरो देहः कृतकृत्यः कृतान्येतजन्मायु- तानि सर्वाणि कर्माणि येनाऽसौ कृतकृत्यः लौकिकानां कुटुं चपोपणादीनां शास्त्रीयाणामग्निहोत्रादीनां च निष्पादितत्वात तकृपत्वं वयोगतः वयसा पूर्वकर्मसम्पादितेनाऽऽयुपा गतो ही नः प्रति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायत इत्यर्थः । तस्मादेवं निक एफलत्वाल पुत्रार्थ स्त्रीषु ममताकरणमनुचितमितिभावः ॥ ९७॥ किच- स्वस्यासत्वात्सर्वतो दुःखदा ये पुत्रा दारागारभृत्यादयो ऽन्ये ॥ तेषु प्रीत्या यो ममत्वाभिमानो भ्रान्तिवैषा नास्ति मे सद्विवेकात् ॥ ९८ ॥ स्वस्यति॥ स्वस्य स्त्रीपुत्रादरित्यर्यः ॥ शेपं स्पष्टम् ।।९८ एव स्थूलदेहादात्मानं विविच्य अधुनालिइदेहादात्मनो विवेकः क्रियते-- ना ऽहं सूक्ष्म ससपत्त्यात्मकं य. .

·स्वानुभवादः। स्वप्नस्थानं वासनादेहसंज्ञम् ॥ अस्याध्यासात्स्थूलदेहादिबन्धः साक्ष्यं तन्मे साक्षिणोऽतोऽस्मि भिन्नः ॥ ९९ ॥ . नाहमिति ॥ सप्तदशात्मकं पञ्च माणा मनो बुद्धिर्दशे- न्द्रियाण्येवं सप्तदशावयवात्मकं स्वमस्थानं वासनादेहसम्झं अ- स्याऽभ्यासात्स्यूलदेहादिवन्धः लिङ्गदेहाध्यासमूला स्थलदे- हाध्यासः आदिशन्देन स्थूलविषयाध्यासस्तल्लक्षणो बन्ध एता- इसलिणं नाई मम तेनातादात्म्यमित्यर्यः । तत्रहेतुमाह । मे मम लिनदेहसाक्षिणस्तल्लिई साक्ष्य मिन्नमतो हेतोरहं तस्मा- दिनो विलक्षणमित्यर्थः । अत्र यद्यपि साक्षिसाक्ष्यभावेन सूक्ष्मदेहादात्मा विवेचितस्तथापि तदवयवेषु मूढानामात्मत्वद- र्शनातेभ्योऽप्यात्मा विविच्यते ॥ तयाहि । अहमशनायावानहं- पिपासावानितिप्राणधर्ममात्मन्यारोप्य प्राण आत्मेति मन्यन्ते तन्न सुषुले चैतन्याभावात् । माणस्येतरस्पिन्काले भृत्यस्वामिनोरिव सङ्कीर्णयोर्न ज्ञायते कस्येदं चैतन्यमिति । सुषुप्ते तु पुनः विज्ञा- नरहितः प्राण उपलभ्यते । करणोपरमाद्विज्ञानाभावः माण- स्येतिचेन । स्वामिनि व्याप्रियमाणे करणोपरमाभावो न रान- पुरुषवत् । अत एव न माणस्यैतानि करणानि यः स्वापेनो- परतस्तस्यैतानि करणानि । यदाऽसौ बहिर्निर्गम्य करणान्यधि- तिष्ठति तदा सर्वाणि करणानि स्वस्वव्यापारेषु भवर्त्तन्ते । यदा. जागृतस्थितिनिमित्तं कर्मोद्भूतं भवति तत्क्षणे सर्वाणि करणानि गृहीत्वा बुध्युपाधिसंपर्कजनितविज्ञानेन स्वमंसुषुसं वा गच्छति । एवं स्थानत्रयमनवरतं जीवो गच्छति कर्मनिमित्तं चेदं गमनाs गमनं यत्स्वमप्रजागरिते गच्छति पुनः स्थानद्वयनिमित्तकर्मो- ·७८ स्वानुभवादर्श भूतश्रमापनयनाय सुषुप्तपपि गच्छति । एवं प्राणस्तत्कर्मवशा- देव शरीरं परिपालयन्वन्ते स्वमसुपुप्तयोमतभ्रांतिपरिहाराय तस्मात्माणोनाऽऽत्मा । काणोऽहं बधिरोऽहमितीन्द्रियधर्ममा- * त्मन्यारोप्येन्द्रियाण्यात्मेति केचिद्वदन्ति नन्न । तत्र चक्षुरा- स्मा न भवति रूपग्रहणसाधनत्वात् प्रदीपवत् । यथा प्रदीपेन फरणेन रूपमुलभते तथा चक्षुःकरणेन रूपमुपलभते । एवमेवे- तराण्यपि फरणानि ज्ञेयानि । तथा मनोप्यात्मा न भवति दृश्य त्वात् करणत्वाच मदीपवदेव । बुद्धिरप्यात्या न भवति दृश्य- त्वात् करणत्वाच्च मदीपवदेव । तस्मात् सप्तदशाऽ वयवा अपि न प्रत्यगात्मेति ज्ञेयं कर्तुः करणसापेक्षत्वात् । कर्तृकरणयोरे- कत्वं न सम्भवति । अतः । करणभिन्नचिदाभासरूपः कर्ता इत्यपि शेयम् । ननु ससदमावयव लिङ्गमिति ससदशसंख्या न युज्यते इन्द्रियाणां न्यूनाऽधिकत्वश्रवणात् । तथाहि । सप्त प्राणाः भवन्ति तस्मात्सप्तेन्द्रियाणि कचिच्चाष्टौ ग्रहा अष्टावति. अहा इत्यष्टौ ग्रहाः पुरुषपशुवन्धका इन्द्रियाणि रागाद्युत्पादन- द्वारेण इन्द्रियाकर्षका विपया अतिमहा इत्यर्थः । “सप्त वै शी- पण्याः माणा द्वावांचावित्यत्र" "नव अवांची पायपस्थौ नव वै पुरुपे प्राणा-नाभिर्दशमीत्यत्र" "दश पै पुरुषं प्राणाः आत्म- कादशः अत्रा ऽऽत्मा मन" एवं क चिद्वादश कचिच्च प्रयोदशे- न्द्रियाणि श्रूयन्ते । तथा च न सप्तदशावयवं लिङ्गमिति चेन्न। ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकमिति दशेन्द्रियाप्येव नाधिकानि न न्यूनानीति ज्ञेयम् । शिवगीतायां पद्मपुराणे सप्तदशावयवं लिङ्गमुत्पत्तिक्रमेण स्पर्यते । श्रोत्रत्वपचभूरसनमाणानां क्रमेण दिग्वातावरुणाश्विना अधिष्ठाइदेवताः । मनाबुध्यहफार• चिचानां चन्द्राच्युतचतुर्मुखशङ्कराः । वारूपाणिपादपायूपस्थानां ·७ ९ स्वानुभवादर्शः। बहीन्द्रोपेन्द्रमृत्युमजापतयो ऽधिष्ठातृदेवताः। व्योमादि सात्विकांशेभ्यो जायते धीन्द्रियाणि तु । व्योन्नः श्रोत्रं भुवो घ्राणं जलाजिहा ऽय तेजसः । चक्षुर्वायोस्त्वगुत्पन्ना तेषां भौतिकता ततः। व्योमादीनां समस्तानां सात्विकांशभ्य एव च । जायते मानसी घुद्धिवद्धिः स्यानिश्चयात्मिका ।। वाक्पाणिपादपायपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि तु | व्योमादीनां रजोंऽशेभ्यो जायन्ते तान्यनुक्रमात् । समस्तेभ्यो रजॉऽशेभ्यः पञ्च माणास्ततःपरम् । जायन्ते सप्तदशकमेवं लिङ्गशरीरकमिति । नागर्मिककलदेवदत्तधनंजयाख्याः पश्चाऽन्ये वायवःसन्ति। नागउद्गिरणकरः। कूर्मउन्मीलनकरः कृकलः क्षुत्करः । देवदतो जृम्भणकरः । धनञ्जयः पोपणकर इति वदन्ति । वेदान्तिनस्तु तेषां पृथकल्पनागौरवाच्छुत्यादिप्रमाणाभावाचमाणादिष्वन्तर्भा- बम्मदन्ति । तथा एकमेवान्तःकरणं वृत्तिभेदाचतुर्विधम् । म- नो बुद्धिरहद्वारश्चिच चेति चतुष्टयमिति । तत्र मनोबुझ्योरई कारचित्तयोरन्तर्भाव वदन्ति तस्मात्सप्तदशावय लिगमिति सि- दम् । उदाहतश्रुतीनां व्यवस्था तु आकरतो ज्ञेया विस्तरम- यानाखोच्यत इति । अन नवीना इन्द्रियलक्षणमन्यदेव वदन्ति तोत्या मुखदुःखानुकूलप्साक्षात्ममितिक्रियान्यतरकरणमतीन्द्रिय मिद्रियमाभालोकादावतिव्याप्तिवारणायाऽतीन्द्रियमित्युक्तम् । द- वेन्द्रियाणामपि विशेपलक्षणानि। तब शब्दोपलब्धिसाधनमिन्द्रिय प्रोत्रं, स्पर्मोपलब्धिसापनमिन्द्रियं त्वक,रूपोपलब्धिसाधनमिन्दि- यचक्षुः, रसोपलब्धिसाधनमिन्द्रियं रसनं, गन्धोपलब्धिसाप नामिन्द्रियं प्राणम् , वचनक्रियासाधनामिन्द्रियं वाम् , आदान- ·स्वानुभवादः . क्रियासाधनामिन्द्रियं पाणी गमनक्रियासायनमिन्द्रियम पादी, विसर्गसाधनमिन्द्रियं पायुः, मुखक्रियासाघनमि न्द्रियमुपस्थः । अत्र तेजोमयी वागिति श्रुतः । तैजसी का 'यपादस्तु नाभस इति केचित् । अन्ये तु शब्दव्यंजकचन श्रोत्र बद्वचसो नाभसचं पादचिकित्सया चक्षुपः सास्थ्यदर्शना चक्षुर्वत्पादस्याऽपि नैनसत्त्वं युक्तमित्याहुः । अनात्मविचारत्वा- दत्रात्यन्तं नाभिनिवेष्टव्यमिति दिक् ॥ ९९ ॥ अन्येभ्यो ऽपि मनोधर्मभ्य आत्मानं विविध्य करतलापि- तविल्ववदपरोक्षतया तं दर्शयति- अमनस्कतया न मेऽस्ति चिन्ता न च कामो न च धी ने भी न लजा ॥ न समाधिविरोधभावना या यत एते तदहं विभान्ति तेजः ॥ १० ॥ अमनस्कतयति ॥ "कामः सङ्कल्पो विचिकित्मा श्रद्धा- ऽश्रद्धा धृतिरधतिधीरेतत्सर्वं मन एवेति श्रुतेः । आत्म- धर्मा एते न किन्तु मनसः । तत्र चिन्ताऽऽत्मीययोगक्षेमोपा- यालोचना सा मे नास्ति । तथा कामो ऽभिलापः । चेत्यपरम् । थीनिश्चयात्मिका । च पुनः भीमयम् । तथा लजा प्रसिद्धा । मद्धर्मा न भवन्तीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह । अमनस्कतया मन:- साक्षितया तद्भिन्नतयेत्यर्थः । तदेवं निर्विशेषो निर्मक आत्मा कथं लक्षणीय इत्यत आह । यत एते उक्ताश्चित्तादयो धर्माः मनोधर्मिसहिताः विभान्ति प्रकाशन्ते येनैपां सिद्धिर्भवतीत्यर्थः।। तत्तेजो ज्योतिरहमात्मेति स्वभकाशतयैव लक्षणीय इति भावः । तथा च श्रुतिः।

·-- स्वानुभवाद। ८१ "यन मनसा मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इति" ॥ तथा पातञ्जलमूत्रमपि । “सदाज्ञाताश्चिचहत्तयस्तत्मभोः पुरुषस्याऽपरिणामादिति" तथा समाधिःसमाधानं विरोधो बैरं। विक्षेपो वा भावना ध्येयाकारा वृत्तिरेते ऽन्येपि सर्वेऽपि मनो- धर्माः नाऽऽत्मनः । कस्तात्मेत्यत आह । यत एते उक्ताः प- दार्था भाति येनैपां सिद्धिः भवति स आत्मेत्यर्थः ।। १०० ।। अस्याभ्यासात् स्थलदेहादिवन्ध इत्युक्तं तदत्र स्पष्टतया प्रतिपाद्यते- यथा मणिः स्वाश्रयनीलपीत- द्रव्यादियोगेन विचित्रवर्णः ॥ आत्मा तथा स्वाश्रयलिङ्गकर्म- दोपैरनेकैबहुधेव भाति ॥ १.१॥ यथेति । आत्मा चिदामासरूपो जीवः स्वाश्रयलिङ्गकर्म- दोषः पुण्यपापरूपरनेकैः बहुसंख्यैः संमारस्यानादित्वाद्वहुधैव बहुप्रकारमिव भाति । इवशब्दाद न वस्तुगच्या बहुधा स्वरूपम- स्येत्युक्तम् । तया च श्रुतिः। तदेव सत्तः सह कर्मणैव लिङ्गं मनो यत्र निपक्तमस्य पाप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामय- मान इति"" अस्या श्रुतैरर्यः ॥ अस्योद्भूताभिलापस्य लिई सप्तदशा- वयवात्मकं मनः प्रधानत्वान्मनः शब्दवाच्यम् । यन यस्मि नगन्तव्ये फले निपक्तं निधयेन सक्तं भवति तन सक्त- ·। . स्वानुभवादर्भः स्तत्फलारम्भकीभूतकर्मणा सह तदेव गन्तव्यं फलपति नन्वेसद्भोगानन्तरं कामाभावान्मुक्तो भविष्यतीत्यत आइ । अर्य फलासक्तः कामी यस्मिन्लोके यत्किञ्चित्करोति तस्य फर्मणा भोगेन अन्तमवसानं माप्य तस्माद्भुक्तभोगात्पुनरेत्यागच्छति । अस्मै लोकाय अस्मिन् मनुष्यलोके । कर्मणे कर्मकरणार्थम् । एवं मनो धर्मकामासाधारण संसारमुपसंहरतीत्येवं नु कामयमान इत्यर्थः ॥ १०१ ॥ बहुपेत्युक्तं तदेव दर्शयति- देवस्तियङ्मय॑संज्ञोऽण्डजादि- योनिः किश्यन्नैव विश्रान्तिरासीत् ।। लिंगाध्यासायापकस्यापि याता. ऽऽयाते नैसे वस्तुतो मे भवन्ति ॥ १.२ ॥ देव इति । देवयोनिः तथा तिर्यग्पोनिः मर्पसंज्ञो मर्प- योनिरहनादियोनिरादिशब्देन चतुरशीतियोनिरहमेव किश्य न् लिङ्गाध्यासादेताशस्य मे मम कदापि न विश्रान्तिरासी- त् । तस्यादेव हेतोापकस्याऽपि गमनागमनायोग्यस्याऽपि यातायाते मे अभूताम् अहो लिङ्गाध्यासस्य सामर्थ्यमेतदिति।व- स्तुतस्तु परमार्थतः स्वस्यासगत्वव्यापकत्वज्ञानादेते मम काल. प्रयेऽपि न भवतां न स्तः। यद्वा एते यातायाते परमार्थतो मेन भवतः एते निरूपिता नानायोनिसंवन्धा अपि मे वस्तुतो न भ- चन्तीत्यर्थः ।। १०२॥ ननु लिङ्गस्थकर्मदोपैरेव नानायोनिसंबन्धस्तीनीश्वरवादः प्राप्नोत्यत आह-- कर्माध्यक्षः सर्वलोकाधिवासो ·८३ स्वानुभवादः। ह्यतर्यामी नर्तयेत्सूत्रधारः ॥ तस्मात्प्राणी नृत्यते वासनाभि- स्ताभिस्तां तां योनिमायाति मूढः ॥ १०३ ॥ कर्माध्यक्ष इति । कर्माध्यक्षः कर्मफलदाता सर्वलोका- ऽधिवासो ऽन्तर्यामी सूत्रधार इव प्राणिनो नर्तयेत् । तस्मात्मा- जो जीवो वासनाभिः पूर्वसंस्कारः नृत्यते ताकर्म कराती- त्यर्थः । “ तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा चेति " श्रुतेः। ताभिः वासनाभिरेव तां तां योनिमायाति प्राप्नोति मृढो ऽवि. घावशः। यं यं वापि स्मरन्भावन्त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तं मेवेति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः । इति स्मृतेश्चेत्यर्थः । तथाच । कर्माध्यक्षश्रुतेः । अनीश्वर- वादोन घटते इत्यर्थः। एतेनापूर्वमेव फर्म मीमांसकमते फलं ददाती- तिमतं परास्तं निर्मूलत्वादिति ध्येयम् ॥ १०३ ॥ प्रसंगान्मरणावस्थादुःखं निरूप्यते । ज्ञानोपयोगिवराग्यो- त्पत्त्यर्थम्- देहान्नियत्सर्वमर्मस्थलेभ्यो दुःखं यद्ययाति देहान्तरं तत् ।। एवं मृत्योर्मृत्युमाप्नोति जीवः स्वात्माज्ञानाच्छीपते तन मेऽस्तु ॥ १०४॥ देहादिति ॥ तत्स्वात्माज्ञानझार्यभूतं लिङ्गम् ॥ १०४ ॥ एवं लिङ्गदेहादात्मानं विविच्य कारणदेदादीनभूतादपि स विविच्यते- ·८४ स्वानुभवादः न्यग्रोधवीजमिव यत्खलु सर्वघीजम् नो सन्न चोभयमसन्न विरोधहेतोः ।। ज्ञानकनाश्यमखिलावरणस्वभावम् नाहं सदरिम परमं तमसः परस्तात् ॥ १०५ ॥ न्यग्रोधीजमितियत्खलु निश्चयेन सर्ववीज सर्वविक्षेपवीनं कारणं मूलाऽज्ञानं तदहं न आत्मा तत्साक्षित्वादित्यर्थः । तद्वी- जं न सज्ञानकनाश्यत्वात् । न चाऽसत्प्रतीयमानत्वान्न चाभय- विरोधात् तस्माद्यत्किञ्चिदेतन्निखिलं ब्रह्म चैतन्यं तदावरणस्व- भावं तदाश्रयं चेत्यूयम्।चैतन्याश्रयविषयमित्यर्थः । तदहं न। त- हेतु माह । तमसः परस्तात् अज्ञानस्य परस्माद्यत्परमं सत्त- दहमस्मीत्यर्थः । यत्तमसो भासकं तत्कथं तमः स्यात् । भास्य- भासकयोरैक्यायोगादितिभावः ।। १०५ ॥ आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिति श्रुत्युक्तम् यत्मयखरूपं तत्र वादिविवादैरन्यथाबुद्धौ वीजमाह- अज्ञानधीः प्राणहषीकदेहे प्रत्यक्चिदाभासवशेन वादिनः ।। आत्मत्वबुध्या विवदंति मूढाः प्रत्यक्स्वरूपं न विदन्ति तत्वतः ॥ १०६ ॥ अज्ञानेति। हुपीकाणीन्द्रियाणि द्वन्द्वकवद्भावः उक्तं च । आत्मच्छार्य पयोऽशेपं यथा मरकतो माणिः । परीक्षणाय प्रक्षिप्त कुर्यादात्मा तथैव हि ॥ ज्योतिरात्मा चितिच्छायं प्रथमं कुरुते नमः ।

·स्वानुभवादर्शः। तमोयोगेन धीस्तद्वद्धीयोगादिन्द्रियं तथा ॥ अक्षयोगात्तया देहमेवमेते चिदात्मवत् । भासन्ते तेषतः पुंसां प्रत्यगात्मत्वविभ्रम इति ।। वादिविप्रतिपत्तयस्त्वेवं पूर्वोचार्यैः विविच्य दर्शिताः । तथा हि । अतिप्राकृताः "स्वात्मावैपुत्र इत्यादिश्रुतेः स्वस्मि- निव स्वपुत्रे प्रियत्वदर्शनात्पुत्रे नष्टे पुष्टे वाऽहमेव नष्टः पु- पृष्टवेत्यनुभवात्पुत्र आत्मेति वदन्ति । चार्वाकास्तु " सवा एष पुरुषो ऽन्नरसमय इत्पादिश्रुतेः प्रदीप्तगृहात्स्वपुत्रं परि- त्यज्याऽपि स्वस्य निर्गमदर्शनात्स्थूलो ऽहं कृशो ऽहं मित्याद्य- नुभवाच स्यूलशरीरमात्मेति वदन्ति । अपरश्चार्वाका "ते है माणाः प्रजापतिमेत्य युरित्यादि " श्रुतेः इन्द्रिया- गाममारे शरीरचलनाभावात्काणोऽहं बधिरो ऽहमित्यायनु- भवाचेन्द्रियाण्यात्मेति वदति । अपरः चार्वाका अन्योऽ- इत्यादिश्रुतेः प्राणाऽभावे इन्द्रि- यचलनायोगादहमशनायावानहं पिपासावानित्याद्यनुभवाच प्राण आत्मेति वदति । अन्यस्तु चार्वाकः “ अन्योऽन्तरात्मा मनोमय,, इत्यादि श्रुतेः मनसि सुप्ते प्राणाऽपानादेरभावा- दुईसङ्कल्पविकल्पवानित्यायनुभवाच मन आत्मेति वदति । बौद्धस्तु "अन्योऽन्तरात्मा विज्ञानमय" इत्यादि श्रुतेः कर्बभावे करणस्य शक्त्यभावादहं कर्ताऽहं भोक्तेत्याउनुभवाच बुद्धिरा- स्मेति वदति । प्रभाकर तार्किको तु "अन्योऽन्तरात्मा ऽऽनन्द- मय" इत्यादिश्रुतेः बुद्ध्यादीनामज्ञाने लयदर्शनादहमज्ञोऽहं न जानामीत्यनुभवाचाऽज्ञानमात्मतिवदतः । भाट्टास्तु "प्रज्ञानधन एवानन्दमय" इत्यादिश्रुतेः सुपुप्तौ प्रकाशाऽप्रकाशसद्भावान्मा- महं न जानामीत्यनुभवाच ज्ञानोसहितचतन्य ज्ञानाऽज्ञानस्वरूप- न्तरात्मा प्राणमय, ·स्वानुभवादर्शः मात्मेति वदन्ति। अपरबौद्धस्तु "असदेवेदमग्रासीदित्यादि" श्रुतेः सुषुप्तौ सर्वाभावादहं सुपुप्तौ नाऽऽसमित्युत्थितस्य स्वाभा- वपरामर्शविषयानुभवाच शून्यमात्मेति वदति । एवं च सति तेपू- पाधिषु प्रत्यक्चिदाभासवलेन तं तमुपाधिमात्मवुद्ध्या विवदन्ते । परन्तु तत्वतः मत्यकस्वरूपं ब्रह्मेति न विदन्ति न जानन्ति पण्डितमन्यत्वादित्यर्थः ॥१०६॥ क्षुधाद्युपद्रयाः सर्वेऽप्युपाधेरेव नात्मन इति सर्वविकाररहित- मात्मानं दर्शयति- असोः क्षुत्पिपासे धियः शोकमोही जरामृत्युरोगाः शरीरस्य जन्म ॥ अवस्थाः सुषप्त्यादयो या धियस्ताः समस्ता अहं निविकारोऽस्मि शान्तः ॥ १७ ॥ असोरिति ॥ अमोः माणस्य सञ्चारबाहुल्याद्मनादिश्रमे सति क्षुत्पिपासे प्राणधौं नात्मन इत्यर्थः । इष्टवस्तुनाममाप्ती बुद्ध र्याऽ नवास्थितिः स शोफ उच्यते । विषयभ्रमो मोहस्ता- धुभावपि चुदिर्धर्मो नात्यनइत्यर्थः । जरा शरीरशैथिल्यं, मृत्युः माणवियोगः, रोगो धातुवपम्यं एते शरीरस्य धर्माः । एवं च क्षुत्पिपास शोकमोही जरामृत्यू पडूर्मयो बृहदारण्यकोक्ताः उपा- धिकृताः नात्पन इत्यर्थः । भुदुपयादन्नभोक्ता प्राणो देहन्द्रि- याणि पुष्णाति ॥ तदुक्तम् ॥ सर्पयत्येप वागादि स्वभुक्तानेन सर्वशः इत्यर्थस्य कुन: सिद्धिरितिचेदुच्यते शृणु ।। भुक्तं विधा भवत्पन्न स्थूलमध्यपमूक्ष्मकैः ।। - । .

·८७ स्वानुभवादः। भागः स्मृली वहिर्याति मध्यमादेहपोपणम् ।। अणीयान्सूक्ष्मनाडीस्यो देवताः पोपयत्ययम् ।। दुष्टोद्रयः मुग्धोत्पचिर्या जीवात्मन एव सा । ता एव देवताः सप्तदश ज्ञानक्रियात्मकाः ।। सोऽयं सप्तदशग्रामो भोक्तुः करणलक्षण इति । एवमशितानस्य प्रयोजनं देहेन्द्रियपोपणमतोऽहंनिर्विकार एवास्पीत्यर्थः । सुपुप्तपादयः समस्ताः जाप्रत्स्वमसुषुप्तिमूळ मरणाल्या अवस्थाः पञ्च थियो बुद्धः । अहंशब्दमत्ययावलम्बनः प्रत्यगात्मा त्वंपदार्यों निर्विकारः कूटस्थत्वादविक्रियो निस्तरङ्गा धिरिव शान्तः परमार्यत इत्यर्यः । कवमवस्याः बुद्धः स्तदर्य ताणान्युक्तानि आचार्यः । देवतानुगृहीतरिन्द्रयरोप- लन्धिर्जागरितम्, संस्कारजःप्रत्ययः सविपयास्वमः स्मृतावति- व्यासिवारणाय सविपयपदम्। युद्धः कारणात्मनावस्थानं सुपुतिन हमाहीन्द्रियगा बुद्धिर्निद्रा, स्वमवोधकदित्युक्त बुद्धरेवाऽव- स्थात्रयम् । देवताऽनुगृहीतैरितिकिर्यमुक्तमितिचे तत्रोच्यते । ययों अचेतनो स्थतनं सारयिं विना न कार्यक्षमः तथा अचे- तनानीन्द्रियाणि चेतनदेवताऽनुग्रई विना न स्वार्थग्रहणयोग्या- नौति । यथा रयस्वामिनो रयनसुखदुःखमोक्तुत्वं न सारयस्त या जीवस्यैव भोक्तृत्वं नेन्द्रियदेवतानामित्याकरे विस्तरः। एतदवस्यात्रयं विस्तरेण अपश्चित पञ्चीकरणवार्चिके विस्तरम- यानेह प्रपञ्च्यते । मुद्गरमहारादिभनितविपादेन विशेषज्ञानोपर- मावस्येयंमृर्छ । इयंमावस्था भगवता बादरायणेन पृथ- केन निरूपिता। तथा चम्त्र । "मुग्धेऽर्धसम्पतिः परिशेपादिति" अस्पार्यः। न वावत्स्वमजागरिते मूर्छाऽवस्था नापिमरणावस्था पाणोप्मणोः मत्वात् नापि मुपुप्तिवलक्षण्यात् । मुग्धस्य शरीर- ·स्वानुर्भवादशः कम्पो भयहरं वदनं निश्चले उन्मीलिते. नेत्रे निश्चलमाणोs- वतिष्ठते । नैवं सुपुप्ती भवति तस्मात्परिशेपादर्घसम्पत्तिमुग्धा- वस्थाऽ तिरिक्तैव वक्तव्या । ननु मुग्धे ऽपि वाह्यान्तःकरणा- 'नामभावेन सत्संपत्तेः सुपुप्त्यविशेपात् कथमर्धसम्पत्तिरितिचे. त्सत्यं । न हि ब्रह्मणोऽ र्धसम्पत्तिं मुग्धस्य ब्रूमः । किंतु सुपु. प्स्यवस्थायाः ये धर्मा प्रसन्नवदननिमिलितनेत्रत्वप्राणोच्चा- सविशपविज्ञानराहित्यादयस्तत्र विशेषज्ञानराहित्यादिना ऽर्थेन धर्मजातेन मुर्भावस्थायाः सम्पन्नत्वादर्धेन मरणाऽवस्थाधर्मजातेन कम्पादिना युक्तत्वादर्धसम्पत्तिर्मुछेति युक्तं मूत्रकृचनमिति । एतन्छरीरकर्मोपरमेण देहाभिमाननिरत्या सम्पिण्डितकरणग्रामा- वस्था भाविशरीरपर्यन्तं मरणावस्था । तथा च श्रुतिः । “स यत्राउ यमात्माऽवल्यमेत्य संमोहमिवैत्यथैनमेले माणा अभि समायन्ति । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवाऽ न्वक्रामति" । "स यत्रैप चाक्षुषः पुरुपः पराङ् पर्यावर्ततेऽ थारूपज्ञो भवति एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न जिघ्र- तीत्याहुरेकीभवतीत्यादि" । श्रुतेरर्थः । स पूर्वोक्तोऽ यमात्मा यत्र यस्मिन्काले जरायुक्तहेतुभिरभिभवे सति अबल्यमिवाऽव- लभावमिव दौर्बल्यमिव नितरामेत्य प्राप्य संमोहमिव संमूढता- मिवैति याति । अथ तदा एनमात्मानं करणस्वामिनं प्राणवा- गादयो ऽभिसमायन्ति । कथं स आत्मा तेनोमात्रावयवाः मीयन्ते ते विपयाः यामिस्तास्तेजोमावाश्चक्षुरादिकरणानि । समभ्याददानः सम्यक्निःशेषाभिमुखेनाऽऽददान उपसंहरमाणो हृदयमेव हृदयस्था बुद्धिमेवा ऽन्वक्रामत्यन्वागच्छति बुद्धावेवाड भिव्यक्तविज्ञानो भवति । एवं सति किंस्यादिति विवक्षायामाह। मचाक्षुपः पुरुष आदित्यांशोभोस्तृत्वकर्मक्षये सति यत्र यस्मिन्का- ·स्वानुभवाद। ले परा विमुखः सन्स्वांशीभूतदेवतारूपं पतिपर्यावर्त्तते आसम- न्वाद्भावेन परिवर्चते । अय तदा मुमुपुररूपज्ञो भवति रूपं न जानातीत्यर्थः । कुत इत्यत आह । एकीति । आदित्यांश- स्तस्मिनेकीभूते सति चार्लिङ्गात्मना एकीभवति तदा मुमुर्घः' पार्श्वस्यं न पश्यतीत्याहुरेवमग्रेपीत्यर्थः । एवं श्रुत्यनुभवमामा- ध्यात्समस्ता अवस्था बुद्धरित्युक्तम् ।। १०७ ॥ त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वं श्रुत्या ऽनन्तशब्देनोक्तं तदात्मनो दर्शयति- कालेयत्ता नास्ति मे नित्यताया देशेयचा नास्ति मे व्यापकत्वात् ।। सर्वात्मत्वान्नास्ति मे वरित्वयत्ताऽ नन्तस्तस्मात्को ममाऽन्तस्य वेत्ता ॥ १०८ ॥ कालइति ॥ सर्वदेहेष्वनुस्यूतत्वातादृशदेशपरिच्छेदरा- हित्यम् । परिच्छेदस्य मिथ्यात्वादित्यर्थः । नित्यत्वात्कालपरि- छेदशून्यत्त्वमित्यर्थः । त्रिविधपरिच्छेदस्यापि तत्कल्पितत्वेन मिध्यावादितिभावः । कर्मवशाचचदुपाघीनामनःकरणतत्या- दीनापत्यन्तभिन्नत्वात्तदुपाधिकचिदाभासस्यापि जन्मविनाशशा- लित्वात्कालतःपरिच्छेदः तदन्तः करणवृत्तीनां परस्परतादात्म्य- प्रतिपेयेन तदुपाधिकचिदाभासानामपि परस्परतादात्म्पपति- पादस्तुतः परिच्छेदः । एवं च शरीरान्तर्गतत्रिविधपरिच्छेदं ज्ञात्वा यथोक्तरीत्या तनिषेधो क्षेयः॥ १०८ ॥ इतृत्वसाक्षित्वरूपविकारराहित्यमात्मनो दर्शयति- द्रष्टा नाऽहं दृश्यमिथ्यात्वहेतो.

·स्वानुभवादः नाऽहं साक्षी साक्ष्यमिथ्यात्वहेतोः ।। प्रत्यक्सिध्यै दृश्यतो ऽन्यत्वसिधै द्रष्टा साक्षी चेति बोधो गुरुभ्यः ॥ १.९॥ द्रष्टेति । द्रष्वृत्वं साक्षित्वं च सप्रतियोगिकं भवति प्र- तियोग्यभाव तु नोभयमित्यर्थः । ननु तर्हि गुरुभिः श्रुतिद्वारच दृष्टा साक्षी चैति किमर्थ शिष्यो वोध्यत इत्यत आह । का प्र. स्यगात्मेति शिष्यैः पृष्टे सति तदोधार्य वाह्यपदार्थावभासका स द्रष्टा आत्मेति कथ्यते । यथान्तः सुखादिविषयावभासका स साक्षी आत्मेति गुरुणा बोषिते सति द्रष्टा साक्षी अहमस्मीति प्रत्यक्सिद्धिः भवतिःचत्यपरम् ।एवं गुरुबोधादृश्यादन्य आत्मेति सिध्यत्यतो द्रष्टा साक्षी चेति गुरुभ्यो बोधो युक्तः। वस्तुतस्तु न द्रष्टा नापि साक्षी चेत्यर्थः ॥ १०१ ॥ शरीरस्य च जन्मजरादयो धर्मा इत्युक्तं तत्र तावजन्मल. क्षणं दर्शयति- लिङ्गोपाधेरात्मनो यः प्रवेशः । पित्रोदेहे जन्म चैतन्नराणाम् ॥ ऐक्याध्यासात्तं विवेकन हित्वा सम्यग्ज्ञानान्नैव मे जन्मशंका ॥ ११ ॥ 'लिङ्गोपाघेरित । लिड्दहोपाधेरात्मनश्च पूर्वोकरीत्या विवेकेन विजयविवेकन तमक्याध्यासं हित्वा ब्रह्माऽह- मस्मीति सम्पझ्झानान जन्मशङ्केत्यर्थः । एवमेतरेयश्रुतौ जन्म श्रू- यते । " पुरुषो ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतज्ञतस्तदेत- सर्वेभ्यो ऽभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवाऽऽत्मानं विभर्ति तद्यदा ·स्वानुभवादः। खियां सिञ्चत्यथैनं जनयति तदस्य प्रथमं जन्मेति "तस्मात्पू. वोक्तचिजडपृथग्विवेकेन निःसंशयाऽविपर्ययनिश्चयान्मे मम ज- न्मशताऽपि नास्ति कुतो जन्ममाप्तिरित्यर्थः ।। ११० ।। मृति लक्षयति- पित्रोमलोदभूततनोरसूनाम् वियोजन कर्मवशात्स मृत्युः ॥ आस्तां किमतेन हि साक्षिणो मे मृत्योः परं मृत्युरहं सदस्मि ॥ १११ ॥ पित्रोरिति । यदि देहमाणयोः मद्देश्ययोः वियोजनं जातं तर्हि साक्षिणो में ममैतेन किं न किञ्चित्यर्थः । अतस्तद्यथा तथा ऽऽस्ताम् अहं मृत्योः मृत्युःसाक्षी यत्परं उत्पत्यादिरहितं सन्मात्रं ब्रह्म तदस्मि अतो मृत्योरपि मृत्युरहमस्मीत्यर्थः ॥ १११ ॥ सम्मति प्रमातृत्वरूपविकाररहितस्त्वंपदलक्ष्य आत्मेति प्रतिपाद्यते- प्रत्यक्छायाव्याप्तधीवृत्तियोगो बाह्यार्थानामिन्द्रियैः कर्मतः स्यात् ।। तस्मिन्काले बाह्यवस्तुप्रमाता तस्मान्नाहं वस्तुतोऽस्मि प्रमाता ११२ ॥ प्रत्यगिति ॥ भोगप्रदकर्मत इन्द्रियैर्वाह्यार्थानां घटांदीनां अत्यक्चिदाभासव्याप्तरित्तियोगो यदा भवति तस्मिन्नेव काले अहं ममाता तदन्यकाले समाधौ सुपुप्तौ वा जातोऽहं वस्तुती भमाता नैवास्मीत्यर्थः ।। ११३ ।। प्रमातृत्वनिवन्धनं कर्तृत्वं भोक्रत्वं च तदयावे न कर्ता न ।' - ..

·स्वानुभवादशः भोक्ता नवोभयमप्यात्मन इत्याद- कीभोक्ताऽहं प्रमात्रैकमूल- स्तस्याभावे नैव की न भोक्ता ॥ कादाचित्कं मय्यसंगे समस्तम् संसाराख्यं भ्रान्तिमूलं न चास्ति ॥ ११३॥ कर्तति ॥ प्रमानृत्वं कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपं यत्संसाराख्यं तत्कादाचित्कं मय्यऽसङ्गे स्वरूपे वस्तुतो नास्तीत्यर्थः । कर्ताह भोक्ताऽहमित्यादिभ्रान्तीनां तत्ममात्तृत्वं मूलं निदानमि- त्यर्थः ॥ ११३॥ नन्वाभासस्यैव प्रमात्रादिरूपेण ब्रह्मत्वात् शुद्धचैतन्यस्य मुक्तत्वाद्वन्धमोक्षयोग्यधिकरण्यं तथा च स्वनाशार्थ प्रत्यनु. पपत्तेथेति दोषद्वयं प्राप्तमत आइ- एतद्द्वाराऽऽरोपितश्चाविवेका- संसारोऽयं कर्तृभोक्तस्वभावः ॥ शुद्धे तत्वे चाऽधुना सद्विवेका- द मैवाऽहं सर्वसंसारमुक्तः ॥ ११ ॥ एतदारेति ॥ स्वचिदाभासद्वारा शुद्धस्य पन्धकल्पना मोक्षफल्पना न स्वत इति भावः । अतएवोक्तमाचार्य:- अज्ञानान्मानसोपाधेः कर्तृत्वादीनि चात्मनि । अध्यस्यत्यविवेकेन चलनादि यथाऽम्भस इति । वार्तिफॅपि ॥ "अयमेव हि नोऽनों यत्संसार्यात्मदर्शन" मिति ॥११४॥ मास्ने स्वाश्रयाऽव्यामोहिनी मायेत्युच्यते । स्वाश्रयन्यामो- ·स्वानुभवादर्शः। हिन्यविद्येत्युच्यते । सा चाऽविद्या यावद्द्दविवेको न तावत्पर्य- तमेव स्वाश्रयं जीवं मोहयत्यन्यथा नेत्याह---- यथा स्वाश्रयं मोहयेन्नैव माया विशुद्धं परं ब्रह्म गोपालकृष्णम् ॥ विवेकाद् दृढाच्छास्त्रतः सद्भिरुक्ता तथा स्वाश्रयं मोहयेन्नाऽप्यविया ॥ ११५॥ यथेति ॥ यथोक्ताद्विवेकाञ्चिज्जग्रन्थिरूपस्याऽहंकारस्य निवृत्तवाजीवो ऽहं कर्ता भोक्तेत्यादिरूपं स्वाश्रयव्यामोहत्वं पूर्ववदविद्याया न सम्भवतीत्यर्थः । अन्ये तु एकस्पैवाऽज्ञान- स्याऽऽधिदैविकी शक्तिर्माया आध्यात्मिकी शक्तिरविद्येति माया- विद्ययोः शक्तिभेदेन भेदो न स्वरूपेणेत्याहुः ॥ ११५ ॥ अथाऽऽत्मप्रपञ्चयोः स्वरूपविवेकमाह- ज्ञानं हि यन्निविषयं स आत्मा सगोचरं ज्ञानमिह प्रपंचः॥ सगोचरज्ञानवतां नराणाम् दुःखं भयं जन्ममृती च नित्यम् ॥ ११६ ॥ ज्ञानमिति ॥ "अरे इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन पवेति" श्रुतेः । जात्यंतराऽननुचिदं ज्ञप्तिमात्रं निर्विषयमेकरसं मानं चैतन्यं स आत्मेत्यर्थः । “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूत्- केन के पश्येदिति" श्रुतेः । “यत्र हि द्वैतामिव भवति नदि- तर इतरं पश्यतीत्यादि" श्रुतेः । सविपयं ज्ञानं मपनः । ईश्व- रोपि सर्वशत्यात्सर्वपदार्थविषयस्फुरणात्मपश्चार्गत एव ।

·. स्वानुभवादः छान्दोग्ये । “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाऽय यत्राऽन्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पमि. त्युक्ते" निर्विपयं चैतन्यमात्मा सविपयं ज्ञानरूपं स प्रपञ्च इति 'प्रतीयते । तत्र सगोचरज्ञानवतां प्रपश्चिनां नराणां दुःखभयादि नित्यं नियमेनेत्यर्थः ॥ ११६ ।। अतएव- ब्रह्मात्मता मे न हि कृत्रिमाऽस्ति जीवलमेतन्मम कृत्रिमं यत्तः ॥ अकृत्रिमः कृत्रिम एव भाति स्त्रीवेषधारी पुरुषो यथा तथा ॥ १७ ॥ ब्रह्मति ॥ " स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य इत्या. घनेकश्रुतिषु ब्रह्मण एव मवेशस्मरणाजीवस्य ब्रह्मत्वपकृत्रिम स्वाभाविक जीवत्वं तु कृत्रिमं स्वस्वरूपादज्ञानादित्यर्थः। ए. टान्तः स्पष्टः ॥ ११७॥ एवमकृत्रिमं ब्रह्मानन्दं स्वस्वरूप प्राप्य कृत्रिममुखैर्विषये- न्द्रियसंयोगसंभवन फिश्चित्ययोजनमित्याह-- अकृत्रिमानन्दनिजस्वरूपम् विहाय किं कृत्रिमशर्मभिर्मे ॥ सिद्वौदनं पात्रगतं विहाय मुढो ह्यसिद्धाय यतेत तद्वत् ॥ १८ ॥ अकृत्रिमति ।। पार्यः ॥ ११८ ॥ कृमिमुखस्याऽऽदी क्लेशोऽनपिन इत्याह-- " ·: स्वानुभवादर्शः। नानाक्लेशैः सोमपानादि कृत्वा स्वर्ग गत्वा कृत्रिमं शर्म भुजन् ॥ स्वर्गे तिष्ठन् प्रत्यहं पुण्यहान्या क्लिश्यन्नेत्रं मर्त्यलोकं प्रयाति ॥ ११९ ॥ नानालेशैरिति ॥ स्वर्गभोगविशेषभूमि धूमादिमार्गेण गत्वा प्राप्य तत्र कृत्रिम विषयन्द्रियजन्यं सुखं भुजन् वर्तत इत्यर्थः। पुनश्च स्वर्गे तिष्ठन्नपि प्रत्यहं पुण्यहान्या क्लिश्यन् श्रुत्यु- क्लावरोहणप्रकारेणाऽनुशायी जीवो मर्त्यलोकं प्रयाति । क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्तीतिस्मृतेः । श्रुतिस्त्ववम् । “ अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्त्तते ययेदमा- काशाद्वायुर्वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेयो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह ब्रीहियचौपधिव- नस्पतयस्तिला मापा इति जायते इति "। आकाशवाय्वादि- समानो भवतीत्यर्थो वोध्यानत्वाकाश इत्याकरे विस्तरः॥११९॥ एवमाधन्तयोः क्लेशज्ञाने ऽपि न वैराग्यलेश इत्याह-- जाननेवं नास्ति वैराग्यलेशः केयं भ्रान्तीराजसी वृत्तिरुया ॥ आस्तामेतद्रामकृष्णप्रसादा- नित्यानन्दः कृष्ण एवाऽहमस्मि ॥ १२० जाननिति ॥ परदोषगवेपणमास्तां किं मम तेनेति भावः। शेष स्पष्टम् ॥ २०॥ संसारनिन्दापूर्वकं स्वस्य गुरूप्रसादनपरमानन्दमाप्ति द- र्शयति- - -

·स्वानुभवादशः
धिक्संसारमिमं न यत्र परमं शर्मास्ति यल्लम्पते
यद्यत्पश्यति जिघ्रतीह सकलं दुःखेन सम्भिद्यते ।
• कि मे तादृशशर्मणाऽथ परमानन्दो गुरोः संस्मृतेः
संप्राप्तोऽस्त्यधुना ह्यसौ श्रुतिगतो मत्तोऽत्र नो विद्यते१२१
धिगिति।
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव तइति ।
स्मृतेः । दुःखसम्भिन्ना एवेत्यर्थः । संस्पर्शजा भोगाः क्षु-
द्रानन्दा इत्यर्थः । श्रुतिगतः श्रुतिसंमत इत्पर्यः । अत्राऽस्मिन्
वर्चमानदेहे एवेत्यर्थः । सम्माप्त इत्युक्त्या स्वर्गादिवत् कर्मफल-
प्राप्तिरिव तस्य प्राप्तिरिति प्राप्ते तं निवारणार्थमाह । मत्तो न
भिद्यते मत्ता चैतन्ययनान भिधते अविद्यानिवृत्तरित्यर्थः । तद-
लमित्यपिपाठः । तद्गन्धग्रहणादि अलमत्यर्थदुःखेन सम्भिद्यत
इत्यर्थः ॥ २१ ॥
दुःखन सम्भिवत इत्युक्तं तत्र हेतुमाह-
अकापि सन्कर्तृतां प्राप्य मोहा-
स्कृतं कर्म तस्याऽत्र पाकोऽयमीहक् ।।
इदानीमकाऽऽत्मबोधेन सम्यक्
प्रसादाद् गुराभूममात्रोऽहमस्मि ॥ १२२ ॥
अकति॥ यद्यत्पश्यति जिप्रतीह सकलं दुःखेन
सम्भिद्यत " इत्युक्तं तत्र मुखादिमाप्तिस्तु कर्म विना न सम्भ-
वति तत्कर्म परमार्थतोऽकर्ताऽपि मोहात्कृतं तस्याऽत्र संसार
ईदग्दुःखेन सम्भिमोऽनुभूपते पाकः कर्मविपाक इत्यर्थः । शेष
म्पटम् ॥ २२ ॥

·-- स्वानुभवादर्शः। इदानीमकात्मबोधेनेत्युक्तं तत्र गीतोपनिषत्संमतिमाह- शरीरायधिष्ठानपञ्चप्रकारैः क्रियाहेतुभिर्या क्रिया जायते सा ॥ न कर्त्ता क्रियायाः कदाचिच्चिदात्मा सुरेशोऽर्जुनायाऽऽह गीतासु कृष्णः ॥ १२३ ॥ शरीरादीति ।। स्पष्टार्थः ॥ २३ ॥ एवं स्वानुभवेन शास्त्रतश्वाऽकर्तृत्वं निश्चित्य कालत्रये ऽपि न कर्मकताऽस्मीत्याह- अकार्ष न कर्ता करिष्येऽहमेत- त्रिधा यच्चतुधी च कर्माऽस्ति शास्त्रे । विभुत्वादसङ्गत्वहतोर्न कर्म- प्रलेपो ऽपि मे निश्चयः सर्वथैव ॥ १२ ॥ अकार्पमिति ॥ विभुत्वादसङ्गत्वाच हेतोः कारणादहं न कर्माऽकार्पमिदानीं न कर्ता पुरोऽपि च न करिष्य इत्यन्वयः । तच कर्म कतिविधमित्यपेक्षायामाह । तत्रिधा कायिकं वाचिकं मानसति । तदपि प्रत्येक कर्माकर्मविकर्मरूपमेवं विधेत्यर्थः। सात्त्विकं राजसं तामसञ्चेति वा । चतुति । तथाविहितनिपिद्धा विहिताऽनिपिद्धरूपं चतुर्धेत्यर्थः । यद्वोत्पाघमाप्यसरकार्यविकार्य- भेदेन चतुर्थाऽपीत्यर्यः । तत्र विहितं सन्ध्योपासनादि निषिद्धं पलाण्डुभक्षणादि अविहितं रागतः प्राप्तं भोजनादि अनि- पिद्धम् शौचादीत्यर्थः ॥ १२४ ॥ एवं प्रसक्ताऽनुमसक्तं समाप्य पुनस्त्वम्पदलक्ष्यमात्मानं दर्शयति- 7 ·स्वानुभवाद: जाग्रत्स्वमसुपप्तिकासु यदनुस्यूतं च तसिद्धिकृत चैतन्यं सततं तुरीयममलं तत्प्रत्यभिज्ञावलात ॥ प्राप्तं ज्योतिरनंतमुत्तमतमं स्वानन्दपूर्ण पदम् वेदान्तैः प्रतिपादितं च गुरुभिस्तन्मे स्वरूप हरेः ॥१२५॥ जाग्रंदिति ॥ जाग्रदादितिसृष्ववस्थासु यदनुस्यूतं चैतन्य तत्मत्यभिज्ञावलात्माप्तमित्यन्वयः । योऽई गाढं मृदं अस्वाप्स स्वममद्राक्षं च सोऽहमेवेदानी जागर्मि इति प्रत्यभिज्ञाप्रमाणव- लालब्धं तत्सततं तुरीयं ज्योतिरनन्तम् नित्यम् उद्गतं तपोऽना. नं यस्मात् तदुत्तमं तदेव प्रकृष्टमुत्तमतममित्यर्थः । अत एव स्वा. नन्दपूर्ण स्वस्य भूत आनन्दः स्वानन्दः स्वानन्देन पूर्णमखण्डित- करसवात् । एतादृशं पदं हरेः हरत्यविद्यातत्कार्य स्वज्ञाना- दानेनेति हरिः तस्य विष्णोः पदं गुरुभिर्वेदान्तध करणीभूतैः प्रतिपादितं तन्मे स्वरूपं मूलरूपमित्यर्थः । भातस्य कस्यचित्पूर्व भासमानस्य साम्पतम् । सोऽयमित्यनुसंधानं प्रत्यभिज्ञानमुच्यत इति । मत्यभिज्ञानलक्षणम्।न चेदं पदप्रमाणेष्वनाधिगतत्वान प्रमा- ! णमिति वाच्यम्।तत्र तदंशे स्मरणमिदमंशे प्रत्यक्ष तयाच स्मरणम- त्यक्षोभयात्मकत्वेन प्रत्यक्षान्तरगतच्यात्मत्यक्षविशेषो नाऽतो- स्याप्रमाणशङ्का विधेयेति भावः ॥ १२५ ॥ स्वानन्दपूर्णपदमित्युक्तं तत्र पूर्णत्वं दर्शयति- यो व्यष्ट घुपाधौ च समष्टपाधौ समः शुचिः शान्ततमश्चिदंशः ॥ तमेकमादाय जडांशहाना- , .

·- स्वानुभवादर्शः। ९९ च्छिष्टश्चिदंशो मम तत्स्वरूपम् ॥ १२६ ॥ यइति ।। स्थूलसूक्ष्मकारणरूपान्यष्टयः बिरादसूत्रा व्या- कृताख्याः समष्टय उपाधिविशेपास्तत्र प्रतिफलिताः सम एकर, सम्बाइपम्यरहितः शान्ततमः निस्तरङ्गसमुद्र इचाक्षोभ्यविदेश- चैतन्यम् । तमेकस्वभावं तमेवैकरूपं आदाय जहांशा उपाधय- सपा हानालसणया त्यागात् शिष्टो यधिदंशो ऽवण्डकरस- स्तत्परमार्थतो मम स्वरूपमित्यर्थः । एवं स्वानन्दपूर्ण मम स्व- रूपमिति भावः १२६ ॥ ननु जडांशहानमुक्तं तन्न सम्भवति तस्य सत्यत्वेन युक्त- मध्यक्यत्वान्नहि सत्यं निवर्तत इति न्यायादित्याशा तेपां कल्पितत्वमाह इलोकट्टयेन- भूच्छिद्रगोमूत्रभुजङ्गमाना- मनात्मनां रज्जुरसौ यथात्मा ॥ तथा शरीरेन्द्रियमारताना- मात्माहमेको मयि कलितास्ते ॥ १२७ ॥ भूच्छिद्रेति ॥ अत्रेदमनुमान मूचितं विवादाध्यासिता विशेषाः स्वानुस्यूते वस्तुनि कल्पिताः प्रत्येकं तदनुविद्धत्वात् । ये येन प्रत्येकमनुविद्धास्ते तत्र परिकल्पिनाः । यया भूच्छिद्र:- पमालादण्डधारावलीपर्दमूत्रादयः स्वानुस्मृते रचा इदमंशे तया च ते तस्मात्तया एवं पञकोशेषऽपि द्रष्टव्यं स्पस्टोर्यः ॥१२॥ ये पञ्चकोशाः श्रुतिषु प्रसिद्धा भकोशमाजो ऽपि विमो: परस्य ।। ते पञ्चकोशा मयि करिषताःस्यु- .

·स्वानुभवादः स्तब्रह्मपुच्छं परमं सदस्मि ॥ १२८ ॥ यहति ॥ "सवा एप पुरुषोऽनरसमय" इत्यादिना वैचि- रीयश्रुतावन्नमयमाणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्चकोशा उक्ताः। कोशवदाच्छादकच्चात् कोशास्ते मयि कल्पिताः स्युः।कृत इत्यताह ! यतो ब्रह्मपुच्छनाम पञ्चकोशानामाधारभूतं सर्व- फल्पनाधिष्ठान यस्तदहमस्मीत्यतो मयि कल्पिता इत्यर्थः॥१२८॥ अथ सर्वशरीरेवेक एवाऽऽत्मेति प्रतिपादयति- ममाऽवदेहे सकलार्थभासकम् शान्तं समं ज्योतिरसंगमुत्तमम् ॥ तदेव सर्वत्र तथैव भासकम् ज्योतिः स्वयंज्योतिरयं यथा रविः ॥ १२९ ॥ ममाऽनेति ॥ आत्मनो मध्यमपरिमाणवे नित्यत्वं न स्यात् अणुत्वे सकलदेहच्याप्तसुखाद्यनुपलब्धिः स्यात् । अ- तो विभुत्वे सर्वत्र द्रष्टकार्यत्वात्सर्वशरीरेवेक एवात्मेति भावः । "स वा एप महानजात्मेति" श्रुतेः आत्मनो विभुत्वं द्रष्टव्यम् ॥ १२९ ॥ उक्तार्थे चोधं प्रदर्श्य समाधत्ते- नैकस्य दुःखेन समस्तजीव- दुःखप्रतीतिः परिशंकनीया ।। उपाधिचितस्थविकर्मपाकाद दुःखं तु तस्यैव न चेतरेषाम् ।। १३० ॥ नैकस्यति । अयमर्थः सूत्रकृतापि दर्शितः । तत्र साव:

·२ (वेदान्त.) ६ } ૨ (क) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमि वि० सं० (मीमांसा) (७) ब्रह्मसूत्रमाभ्यम् बादरायणप्रणीत- वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमविज्ञान- भिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । । () स्यावादमारी-मल्लिषेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री (वेदान्तः). श्रीयामुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् ) (1)न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधभा- एकाचार्यसगृहीतः। आचार्यचित्सुख- (वेदान्तः)४ मुनिविरचितव्याख्योपेतः (१)विभक्त्यर्थनिर्णय न्यायानुसारिप्रथमादि. सप्तविमतिविस्तृतविचाररुपः म०म० (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः ()विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितरुतम् । सं० ( मीमांसा) (४)न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका ) मट्ट- सोमेश्वरविरचिता। (मीमांसा) १६ (१७)शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । (वेदान्त.)२ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता । (११) मीमांसागलप्रकाश. (जैमिनीयद्वादशा- उभ्यापार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनारायणात्मज (मीमासा)२ महशङ्करविरचितः। (१०)प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- पाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविरचितं, श्रीशङ्करमट्टरतो मीमांसा. सारसंग्रह सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (16) अवनसिद्धिसिदान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासमगीत- स्तकतन्यारयासमलतध। (घेदान्त)३ (४) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्यायधीकका- चार्यविरचितमाप्यसहितम् । (१०)मलसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (पेदान्त) (1) धीहर्षप्रणीतं मण्डनपण्डमायम् । आनन्दपूर्ण- विरचितया सण्डनफक्षिकाधिभजनात्पया ध्या: चिदान्तः)१३ स्यया (विद्यासागरी )ति प्रसिद्धया समेतम्। (माश्यातचन्द्रिका श्रीमहमलविरचिता । (धामीमहनम्-यालयोधिनीप्यास्यया. उतरणिया च सहितम् । ८ ·" ब्रह्मासान मरीचिका श्रीवगनाथभक्ता (दान) १५ कोडात्रसग्रह । अत्र श्रीकालीशङ्कासिद्धान्तबागीशविरचितानि भनुमानभागदीश्या मन सानुमानगादायों प्रयच नुमानमाधुर्या म्युतिवादस्य वातिवादस्य मुक्तिवादस्य शः शानियकाशिकाया कुमुमाञ्जलेश मोडपत्राणि : (म्याय ) १६ प्रझमूत्रम्, द्वैताद्वनदर्शनम् । श्रसुदरभरिचितसिद्धान्तसेनुकाऽभिधटोकास हमीदेशवा पर्ण नसिद्धानजादवी युतम् • षड्दर्शनसमुचय । बौद्धनैयायिककापिलजैनवोषिक मिनीयदर्शन सक्षेपः । मणिभदा टीकया सहित । इग्भिमरिकृन । २८ शुद्धोटेनमार्तण्ड ममाभ्याख्यासहित । ममेयरमाणपत्र १९ अनुमानचितामणियाख्याया शिरोमणिमतदीधित्याजागदीशी टीका । ३. वीरमित्रदय । महामहोपा यायत्रीमित्रामविरचित परिभाषा सस्कारमकाशात्मक । ११ वीरमित्रोदए । महामहोपाध्यायधीमे श्रमिअविरचित भाकरकाश १३ स्मृतिसारोद्धार विद्वदरविश्वम्भरविपाठिसकालत । २१ पेदान्तानमञ्जूषा । श्रीमगर पुरुषोत्तमाचार्यता! १४ प्रस्थानरत्नाकर । गोम्यामित्रीपुरुषोनमजी महाराजविरचित १५ वेदान्तपारिजातसौरभ नाम नमामासाभाष्य श्रीनिम्बार्काचार्यविचितम् । २६ मेगदर्शनम् । परमहसपरिवाजकाचार्य नारायणतीर्थविरचित-योगसिद्धान्तघा द्रका-सम स्पया सवलितम् । २. वेदान्तदर्शनम् । परमईसपरिवाजकाचार्यश्रीरामानन्दसरस्वती स्वामित प्रमाऽमृतवर्षिय समाख्य ब्याख्यासवलितम् । ३८ विश्वप्रकाश । कोश । विज्ञहर पी महेश्वरमुरिविरचित । ३९ श्रमुशेधिन । औरलभावार्यविनिर्मिता । श्रीमद्भागवतन्याख्या गोस्वामीभीविठ्ठलनाथदीवि हाविरचित टियाणीमडिदा। १. रमि दय । महामहोपाप्यायत्रीमित्रमिप्रविरचित पुजाप्रकाश । १. दातमद तसग्रह । प्रतिसिद्धान्तापरनामक श्रीप्रमचारिपनमानिमिप्रविरचित देता देतदर्शनानुगत । १३ सनुभवादर्श । श्रीमत्परमासपरिवाजकाचार्य नारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रमविरचित स्वकृतटीकाविभूषितश्च । हरिदास गुप्ता, पत्त्रादिपणस्थानम् चौखम्बा, बनारस, सिटी, } ·हम THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; ACOLLECTION OF RARr & EXTRAORDINARYSANSKRITIVORKS', NO. 256. स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य नारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रम- विरचितः । सकृतदीकाविभूषितश्च मीतारामशास्त्रणा परिशोधितः । SVINUBHAVADARSA VITHA COMMENTART BY VLADE UNASRABI PUPIL OP WARTAWASR11A, Edited by Sita Puu Sistr Senday. FASCICCLLS 11-> l'UBLISUD. SOLD DY Z'ILE SECRI2.11), CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, B+ NARES AGENTS OITU NARRASSOWTL LEIPZIG PANDITAJYESHTHARAMA-ATUKUNDAL, BOMBAY PROBSTHANA co, BonxSELLERS, LONDON Prendet by Ja kirishan Dæx (irplan al tar Pilyn l'ilseI'nere, R 120*** 1017 Prix Mrema one ·।। श्रीः ॥ मानन्दवनविद्यातिसुमनोभि सुसस्कृता ।। सुवर्णाऽङ्कितम याभशतपनपरिषता ॥ १ ॥ चौखम्बा-सस्कृतग्रन्थमारा मन्जुलदर्शना ।। रसिकारिकुल कुर्यादमन्दामादमाहितम् ॥ २॥ स्तवक -२५६ । अस्यां चौखम्बा मस्कनप्र थमालायां प्रतिमाम पृष्ठनिक मुदी सासारैरुनमधु पत्तषु एक स्तवको मुद् यत्वा प्रकाश्यत । एकस्मिन स्मवके एक एव प्रथी मुद्रचन । २ प्राचं न दुर्लभावामाद्रता म मांसावदा त देदशन याकाणधर्मशास्त्रम हियपुराणादिप्रथा है साथ सुपरिष्कृय मुद्रयन्त । कशिकराजकायमशनसस्कृतपठशाला .यापका पण्डिता अन्य च शामन्यो विति एतत्परिशोधनदिक यकाारणा भवति । * भारतवर्ष यै अनदशायै सिंहलद्वीपवासिभिश्वेताहय वार्षिकम प्रमम् यम् मुद्रा ७ आनका ५ अ थैदेय प्रस्तवक ६ प्रारमन्यत्र पुथम् नास्ति । १ साम्प्रत मुद्रयमाणा प्रन्था -- सूत्रस्य यता आमदज्ञानभक्षुक्तच्या (1) सस्त रनमाला । गपीनाथभट्टकता रयानम् । सम्पूर्ण । (वेदान) ६ खण्ड २ (९) स्यावादमनरामलिणान मिता मम्पूर्णा २ (१) शम्दौस्तुभ । भट्टोजिदीक्षितक्त १२ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष देतब्रमनिरूपणपाम (३) बलाक्वार्तिकम् । भकुमारिलविरचितम् श्रीभाष्यकता परमगुरुभि औ६ पायामु पार्थसारथिमिश्कनयायरत्नाकराख्यया नमुनिभिर्विरचितम् सम्पूण(वदात ) याख्यया साहितम् । सम्पूर्णम् । १० (१२) यायमकाद । भ्रामदानन्दबावभर (1) माभ्यारहित नश्यम । विशिणद्वैन काचार्यसगृहात । आचार्मचिमुखमुनि दशनप्रकरणम श्रीमहाकाचार्यप्रणानम्। विरचित याख्यापत (वेदात ) पानारायणनावावरचितभाभाषाप्रकाश (१) विभक्यानर्णया न्यायानुमारिप्रथमादि माहित सम्पूणम् (वेदान) २ सात वभातविस्तृतविचाररूप म. म. (1) रयप्रकाश ! वामप्रदविरचित १ श्रीगिरिधरापा यायावरचित सम्पूर्ण (६) भारचि सामाणि । मह महोपाध्यायी (न्याय ) गागाभहविराचता । नकपाद (मामामा)२ (१३) विधिरसायनम् 1 अप्पयदी क्षतक्तम्। (.) पायरत्नमाला श्रापार्थसारथिमिविर मम्पूर्णम् ( म मामा चिटा सम्पूर्ण (मामा) २ (१०) न्यायसुध (तन्त्रवानिकट का) मामेर () अमसूपा यम् बादरायणप्रणातवनात मश्वर बराचत । (मीममा) ५ .

·दाशङ्का सर्वशरिषु कर्मकर्तश्चैतन्यस्यैकत्वादेकदेवदत्तशरीराव- च्छेदेन कर्मकरणे धर्मादिकं यज्ञदत्तशरीरावच्छेदेनाऽपि स्यादि- त्यत आह । “असन्ततेश्याव्यतिकरः" इदं सूत्रम् । अस्यायः । परिच्छिन्नान्तःकरणोपाधिकस्य कर्तुःपरिच्छिन्नस्प देवदनात्म- नोयनदत्तशरीरेणाऽसन्ततेरसम्बन्धादर्मादेरव्यतिकरः।देवदत्त- स्य यज्ञदत्तशरीरावच्छेदेनाऽपि धर्मादिप्रसङ्गो नास्तीत्यर्थः। "त- यैव आभास एव चेति" सूत्रम् । अस्यार्थः । यथा ऽनेकयटन- लपतिबिम्बानां मध्ये एकस्मिन्सूर्याऽऽभासे कंपमाने सूर्याऽभासा न्तरंन कम्पते एवमीश्वराऽऽभास एवाऽयंजीव इति नैकस्मिन्जीचे धर्मादिसम्बन्धिान जीवान्तरस्य धर्मादिसम्बन्धस्तकलभूतः सु. खदुःखादिसम्बन्ध इत्यर्थः । अयमों गौडपादाचारप्युक्ता- . यथैकस्मिन्धटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । न सर्वे प्रतिपद्यन्ते तद्वज्जीवाः सुखादिभिरिति । तस्मात्सर्वशरीरेष्वेकरवाऽऽत्मेतिसिद्धम् ।। १३० ।। चैतन्यसत्तासन्निधिभ्यामेव सर्वकरणव्यापार इत्याह- मत्सन्निधानान्मम सत्तया च स्वगोचरार्थ करणानि देहात ॥ चलन्ति हि भ्रामकसन्निधाने लोहं स्वयं दूरगतं यथैव ॥ १३ ॥ मत्सनिधानादिति । स्पष्टार्थः । उक्तम निमित्तं मन चक्षुरादिप्रवृत्ती निरस्ताऽखिलोपाधिराकाशकल्पः॥ रविर्लोकचेष्टानिमिचं यथा य: स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मेति ॥ १३१ ।।

·१०२ स्वानुभवादर्शः येनाऽऽत्मनाऽत्र व्यवहारसिद्धिः पश्यन्न तं पश्यति पण्डितोऽपि । केयं महाघ्रान्तिरही कुतोऽस्या नाऽऽन्तो न चादिन च संप्रतिष्ठा ॥ १३२॥ येनेति ॥ योऽहमस्वासं स्वममदासं सोऽहम्जागर्मि इति मत्यभिज्ञया ऽनुसन्धातचैतन्यं पश्यन्नपि तेन व्यवहरन्नपि तदेव तुरीयत्वेन पण्डितोऽपि शास्त्रज्ञोपि न पश्यति कुतः सर्वजन इत्यर्थः। अहो इत्याश्चर्य ! केयं महाभ्रान्ति कुतश्चेत्यर्थः । शेष स्पष्टम् ।। १३२॥ एवं मुजादिपीकान्यायेन त्वम्पदलक्ष्यमात्मानमुद्धृत्य वत्र वादिविपतिपत्तिजं संशयं निराकरोति- कि गौतमीयैः कणभुग्वचोभि- नाऽऽत्मा गुणी नापि गुणा यथार्थाः ॥ सच्चित्सुखात्मन्यथ निर्विशेषे गुणा न संत्येव सुखादयो ये ॥ २३३ ॥ किमिति ॥ अथ शन्दः पूर्वोक्तानन्तर्यार्थः । श्रुत्यनुभव- विरुद्धत्वात्ममाणाऽऽभासरूपैः कणभुग्वचोमिः किम्। न किश्चि: दित्यर्थः। तथा गौतमार्यवचौभिरिति शेषः । “निर्गुणं निष्क्रिय शान्तमिति" श्रुतेः । नाऽऽत्मा गुणात्यर्थः । शेषं स्पष्टम्॥१३३।। एतदेव द्रढयति- इच्छादयो ये परिकल्पिता गुणा बुद्धस्तु ते नात्मन एष निश्चयः ।।

·स्वानुभवादर्शः। १०३ विज्ञानमानन्दमितिश्रुतेश्व- तथा प्रमाणं खलु काम इत्यपि ॥ १३४॥ इच्छाद्यइति ॥ “कामः सङ्कल्पो विचिकित्सत्यादिश्रुतेः।. नेच्छादय आत्मधर्मा गुणा इत्यर्थः । इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।। एतत्क्षेत्रमितिस्मृतेश्च । तथा च श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वादुभयवादिमतमप्रमाणमि- तिभावः १३४ ॥ किन,- यद्यात्मनि त्वं सुखदुःखराग- प्रयत्नधर्मादिगुणान्ब्रवीषि ॥ सुषुप्तिकालेऽनुभवो न तेषा- मात्मा तदानीं तव निर्विशेषः ॥ १३५ ॥ यदीति ॥ तदुक्तमाचार्यैः । रागेच्छामुखदुःखादि बुद्धौ सत्यां प्रवर्तते । सुषुप्तौ नास्ति तनाशे तस्माद् बुद्धस्तु नाऽऽत्मन इति । न च सुषुप्तावात्ममनःसंयोगाभावान ज्ञानाऽऽदिगुणाभि- व्यक्तिरितिवाच्यम् । आत्ममनःसंयोगस्यैवाऽघटमानत्वाद् आ- त्ममनसोर्निरवयवत्वाभ्युपगमेन मंयोगो न सम्भवति । तस्या ऽन्याप्यवृत्तिचाइकारान्न हि निम्भदेशे संयोगः सम्भवतीति । "यथतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता साम्य सम्पनी भवतीति"श्रु. तेः। तदानीं निर्विशेषात्मेति ॥ १३५॥ किञ्च-~- ·. स्वानुभवाद: आत्मान्यत्वादंतरिक्ष मनोऽणु नेते नित्या मेदिनीवत्तथाऽन्ये ।। यच्चानित्यं तन्मृपा नैव सत्यम् न्यायारिसद्ध शुक्तिरौप्येण तुल्यम् ॥ १३६ ॥ आत्मति ॥ अवाऽयं प्रयोगः । आकाशमनःपरमाणवा. ज्येऽपि पदार्याःन नित्या आत्मान्यत्वात् मेदिनीवत् । एवमनुः मानेनाऽनित्पत्वसिदी तनव तुना मृपावं साधयति । यति। आकाशादिभपत्रो मिथ्या अनित्यत्वाच्छुक्तिरजतपदिति ॥११॥ फिच- आकाशदिनित्यता कल्प्यते चे. देकज्ञानात्सर्वभानप्रतिज्ञा ॥ वेदे नोक्ता सहिरक्ता विचारा- चस्या हानिः सा च नेष्टा द्विजानाम् ॥१३॥ - ·स्वानुभवादर्शः। १०५ मे सति मण्यादिसमवधाने दाहानुत्पत्या तदपनये दाहोत्पत्त्या च वनौदाहाऽनुकूलशक्तिविनाशोत्पत्त्योरावश्यकत्वेन शक्तिसिद्धः। न चप्रतिवन्धकाभावेन दाहोत्पच्युपपत्ती कथं सिद्धिरिति वाच्य- म् । प्रतिवन्धकाभावस्य दाहकारणत्वे मानाभावात् । तदन्वय- व्यतिरेकयोः कार्यानुत्पादस्याग्रमसमयसम्पादकत्वेना ऽन्यथा- सिद्धत्वात् । कथम् । "असतःसज्जायतइति" श्रुत्या ऽसतोऽदृष्टत्वा- दितिन्यायेन चाऽभावकारणत्वस्य निराकृतत्वाच। तस्मात्कारणे कार्याऽनुकूला शक्तिरभ्युपगन्तव्या असतोऽभावात् कार्योत्पत्ति ने युक्ता अदृष्टत्वादितिन्यायार्थः । एवं च चन्द्रवन्मुखमित्या- धनुभवात्सादृश्यसिद्धिस्तस्मात्पपदार्था इत्यसंगतम्।किञ्च द्रव्या- णि नवैवेत्यसङ्गतम् । अन्धकारस्य दशमद्रव्यस्य सत्त्वात् निचा- न्धकारस्यालोकाऽभावतया कथं द्रव्यत्त्वमिति वाच्यम् । प्रति- योगिनिरपेक्षतया प्रतीयमानस्याऽभावत्वकल्पनायां मानाभावा- द। नीलं तमश्चलतीति प्रत्यक्षप्रतीत्या रूपादिमत्वेन तस्य द्रव्य- खोपपत्तेश्च । तस्माद्व्याणि नवैवेत्यनुपपन्नामिति ॥ १३७ ॥ केचिद्ब्रह्मणो गुणिचं वदन्ति तन्न सम्भवतीत्याह- सत्यं सत्यगुणं वदन्ति भगवद्ब्रह्मेति केचिद् बुधाः ज्ञानं ज्ञानगुणं सुखं सुखगुणं व्याख्या श्रुतेनेंदृशी ॥ सामानाधिकरण्यमत्र गदितं तद्धीयते ऽतो न त- चैवं कल्पनके प्रमाणमपि नो तस्माद गुणित्वं नहि।१३८॥ मस्यमिति ॥ भगो विद्यते यस्य तद्भगवत् । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य ज्ञानस्य यशसः श्रियः । राम्पस्या ऽथ मोसस्य पण्णां भग इतीरिणा।

·स्वानुभवादः
एवं निरूपितं भगवत्वं मायोपहितचैतन्येश्वरस्य । न शुद्ध-
स्येति सूचितम्.।। तथाच। भगवद् ब्रह्मेति कचिद् वदन्ति तदपि
नेति विशेपणीभूतभगवच्छब्देन सूचितम् । ननु शुद्धस्याऽपि स.
“च्चिदानन्दस्वरूपवदैश्वर्थमपि तत्स्वरूपमस्त्विति चेन्न । श्रुतिपु
ऐश्वर्यवर्णनं कृत्वा पश्चान्नेति नेति तन्निपिध्यते ऽतो नैश्वर्यादिकं-
शुद्धस्वरूपमिति । शेपं मुगमम् ॥ १३८ ॥
सांख्यास्तु सत्वपुरुपान्यतया हि मोक्षम्
ज्ञानेन चाहुरिति तं न मतं विमानम् ।।
तत्वंपदार्थपरिशोधनसाधनाय
युक्तं भविष्यति न मुक्तिसुसाधनाय ॥ १३९ ॥
सांख्यास्त्विति ॥ विगतं मानं यस्मादिति विमानमत्र-
माणमित्यर्थः । सत्वपुरुषयोरन्यत्वेन विवेकेन यज्ज्ञानं तेन मा.
नेन मोक्षमाहुस्तन्न संभवतीत्यर्थः । तथा च सांख्यसूत्रं "तद्विप-
रीतः श्रेयानिति" तस्मादानुश्रषिकाद्दुःखोपघातादेतोःविपरीतः
सत्वपुरुपान्यतासाक्षात्कारो दुःखोपपातको हेतुरत एव श्रेयानि-
त्यर्थः । त्रिगुणात्मकप्रकृतिसत्त्वगुणाद्विवेके सति तदुपलक्षिता-
न्यतत्वविवेचनेन इदमेव त्वंपदशोधनमस्मन्मते। तत्र सांख्यमतमु
पयोक्ष्यत इति भावः । शेपं सुगमम् ॥ १३९ ॥
श्रुतिस्मृतिन्यायजनेषु सिद्धम्
सर्वेश्वरं ये न भजन्ति सांख्याः ॥
मीमांसकाः कर्मरताच तेपा-
मनीश्वराणां न मुखं विलोक्यम् ॥ १४०॥

·स्वानुभवादर्शः। १०७ जाने न जाने हमितिप्रतीते- जडाऽजडात्मानमुवाच भट्टः ॥ द्विरूपतैकस्य न वस्तुतः स्या- त्कदाऽपि कुत्राऽपि न दृष्टमेतत् ॥ १४१ ॥ पातञ्जलं योगमृते समस्तम् सांख्येन तुल्यं परिहार्यमेव ॥ यो योग उक्तः स तु चित्तवृत्ति- निरोधरूपः खलु कर्म चैतत् ॥ १४२ ॥ श्रुतीति" एष सर्वेश्वर एवान्तर्याम्येप योनिरित्यादिश्रुतयः। ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुनतिष्ठतीत्यादिस्मृतयः ॥ सित्यादि- सकर्तृकं कार्यत्वादिति न्यायः । दुःखिता ईश्वरं स्मरन्तीति जनाः। एव श्रुतिस्मृतिन्यापसिद्धमित्यर्थः। शेषं स्पष्टम्।। १४०॥ ॥१४२॥१४२।। नन्वस्तु कर्मणा मोक्ष इत्यत आह-- ज्ञानेन मोक्षः श्रुतिलोकसिद्धो न कर्मणा जन्यतया ह्यनित्यः ॥ शिष्टैः समस्तैरपरिग्रहेण दुस्तार्किकाणां न मतं सुचारु ॥ १४३ ॥ ये द्वासुपर्णेतिवचोवलेन जीवेशयोर्भेदमुशन्ति मन्दाः ॥ जीवस्य भोक्तलमथेश्वरस्य ·१०८ स्वानुभवादः . - नास्तीति तात्पर्यमिदं श्रुतेहि ॥ १४४ ॥ ज्ञानेनेति ॥ सा श्लोकेन पातञ्जलमतं न युक्तमि- त्युक्तम् ॥ १४३ ॥ १४४ ॥ जीवेश्वरजगद्भेदखण्डनाय सर्ववेदान्तानां प्रतिरतस्वदुपयु- तं जीवेश्वरभेदखण्डनं सोपेण क्रियते-- वैराग्यवोधाय हि कामिनां त- दज्ञानिनां सा श्रुतिराह माता ।। सा ऽहंकृतित्वान्निरहंकृतेस्त- दीशस्य नास्तीत्यभिसन्धिरत्र ॥ १४५ ॥ यदेति॥वैराग्यवोधायेति । अत्र श्रुतापभिसन्धिढाभिमा- य इत्यर्थः । शेषं स्पष्टम् ।। १४५ ॥ किश्च- बव्हीभिरन्याभिरभेदबोधे बलीयसीमिः श्रुतिभिर्विरोधात् ॥ उपेक्षणीया ऽनवकाशहेतो- स्तासां श्रुतीनां च विचारणेन ॥ १४६॥ बहीभिरिति। "तत्त्वमसी""अहं ब्रह्मास्मि" इत्याद्यनेकश्रुति भिःसह विरोधाद्यथोक्तविपयदानेन साश्रुतिरुपेक्षणीया।"त्यजेदेके कुलस्यार्थे " इतिन्यायादित्यर्थः । चेस्यपरम् " सावकाशनिरव- काशयोमध्ये निरवकाशं वलीय " इतिन्यायेन पूर्वतिर्वैराग्य- योधने सावकाशा। अन्यासां श्रुतीनां निरवकाशत्वाद्वलीयस्त्व- मित्यभिप्रायः ।। १४६॥

·स्वानुभवादर्शः। ब्रह्मात्मनोमेंदो न प्रमाणसिद्ध इत्यत आह । तत्र तावत्मत्य- क्षेण न तत्सिद्धिरित्याह- ब्रह्मात्मानौ चक्षुरादेरयोग्यौ नाऽतो भेदस्तद्गतस्तेन सिद्येत् ।। लिङ्गं किश्चिन्निविशेषत्वहेतो- स्ताभ्यां व्याप्त नैव तत्र प्रतीमः ॥ १४७ ॥ भेदे विना काऽनुपपत्तिरस्ति यतोऽत्र भेदः परिकल्पनीयः ।। जीवेशयोर्वास्तवभिन्नतायाम् मानं न किश्चित्परिदृश्यतेऽ तः ।। १४८॥ ब्रह्मेति ॥ स्पष्टार्थों श्लोकौ ॥ १४७ ॥१४८ ।। किच । तर्कस्तावद मानोऽनुग्राहकत्वात् न स्वतः प्रमाणम् । येनाऽमतिष्ठिततर्केण मानोच्छेदः स्यात् तादृशस्तर्कोनानुमन्धेय इत्याह । तर्कइति । अत्र पूर्वार्द्धन तर्कस्य स्वतोऽमामाण्यमुत्को- तरार्दैन तत्स्वरूपमाइ-- तकोंऽ प्रतिष्ठो न हि येन मानो- च्छेदः समायाति तथा विचिन्त्यः ।। भ्रमप्रमाभ्यां सुविलक्षणा धी- वृत्तिः स तर्कः खलु कामवृत्तिवत् ।। १४९ ॥ भ्रमेति ॥ कामादिचिवद् भ्रमप्रमाविलक्षणा मनोत्ति- स्तर्फ इत्यर्थः ॥ १४९॥ .

·. ११० स्वानुभवादर्शः जीवेश्वरयो दे श्रुत्युक्तबाधं दर्शयति- उदरमन्तरकं कुरुते यंदा भवति तस्य भयं श्रुतिशासनात् ॥ कथमयं भवभीतिपरम्पराम् परिहरिष्यति भेदविशालधीः ॥ १५० ॥ उदरमिति ॥ “यदाहोवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरकुरुते अयतस्य भयं भवतीति" तैतिरीयश्रुतेः ॥ १५० ॥ किंच- जीवाहिनं ब्रह्म युप्मन्मते चे नित्यत्वं यद्ब्रह्मणस्तस्य हानिः ।। यद्यजीवाद्भिद्यते तच्च तच्चा- नित्यं ोपा व्याप्तिरस्मन्मते ऽस्ति ॥ १५१ ।। जीवादिति ॥ ग्रह्म यदि जीवाव भिनं तनित्यं भवितु- मईति जीवचैतन्यान्यत्वात् घटादिवदिति । युष्मन्मतमनुमानप्रमा णवापितमितिभावः । जीवनमाऽभेदसाधकस्य ग्रह यदि जीवा द्भिन्न स्यात् तनित्यं स्यादित्यनुकूलतर्कोऽप्यनुसन्धेयः।।१५।। फिञ्च- यस्याभासो व्यापकस्याऽस्त्युपाधौ तस्माहिलो नैव तस्मात्स एवं ।। यहयोमाभासतः ख न भिन्न- मेवं व्यासेनास्ति जीवेशभेदः ॥ १५२ ॥ .

·स्वानुभवादर्शः। यस्येति ॥ १५२॥ प्रत्यक्षसिद्धस्य भेदस्य श्रुतिरौपाधिकत्वं दर्शयतीत्याह- यथा ह्ययं ज्योतिरितिश्रुतिस्त- मौपाधिकं भेदमुवाच देवी ॥ एकं मुखं दर्पणतो विभिन्नम् कथं द्वितीयं परमार्थतः स्यात् ॥ १५३ ॥ यथेति । श्रुतिस्त्वेवं पठ्यते । “यया ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिना बहुधैकोऽनुगच्छन् उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवक्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा। एक एव हि भूतात्मा भूते ऽभूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । जीवंशावाभासेन करोति मायाचाऽविद्याचस्वयमेवभवतीति तापनीय इति" श्रुतिमुदाहार्य युक्तिमप्युदाहरति । एकं मुख- मिति ॥१५३ ॥ किञ्च- उपाधिसत्वात्प्रतिविम्बसल्व- मित्यन्वयेन व्यतिरेकतश्च ॥ लोकप्रसिद्धं च तथैव वेदा. स्कथं नु सत्यः प्रतिबिम्ब एषः ।। १५४ ॥ उपाधीति ॥ वेदाछुतेधान्वयव्यतिरेको ज्ञेयौ । तया च वृहदारण्यके श्रूयते । “अर इदं महद्भूतपनतमपारं विज्ञान- पन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवाऽनुविनश्यतीति"।

·. ११२ स्वानुभवादः श्रुत्यर्थस्तु अरे मैत्रेयि विलीनखिल्यभावमिदं ब्रह्माऽतत्वं महदन वछिन्नभूतं कूटस्थम् अनन्तं न विद्यते अन्तः कारणं पूर्वाऽवधि- भूतं यस्य तदनन्तम्, अपारं न विद्यते पार उत्तराध्वधिभूतं कार्य यस्य तदपारम्, विज्ञानधन एव विज्ञप्तिर्विज्ञानं घनो जा- त्यन्तराननुविधस्वभावः । विज्ञानं चाऽसौ घनश्चेति विज्ञानघनो विशुद्धज्ञानमात्रैकरस एवाऽऽत्मा । एतेभ्यो भूतेभ्यो शरीरकर- णविषयाकारपरिणतेभ्यो निमिचभूतेभ्यो मनुष्योऽहं ब्राह्म- णोऽहमित्यादिस्वल्पभावेन समुत्याय जलचन्द्रादिभतिवि- म्बवत्तत्र प्रकटीभूय तानि स्वल्पभावसम्पादकानि भूतानि विनश्यन्ति सन्ति अनुपश्चादुदकायपगमे चन्द्रादिमतिबिम्बवत्स्व- ल्पभावो विनश्यनि । तथाच विद्यातत्कार्यरूपस्वल्पहत्वपगमे प्रत्यगात्मा परमात्मैकत्वेन संसारधर्मानास्कन्दितोऽनन्तोऽपारो ज्ञप्तिमात्रस्वरूप एवेत्यर्थः ॥ १५४ ॥ प्रतिविम्बस्यानिर्वचनीयत्वं दर्शयति- न बिम्वधर्मो न च वाऽप्युपाधे- ने चोभयस्याऽपि तथा न भानात् ॥ न सन्न चाऽसन्नुभयं विरोधा- चस्मात्स्वरूपं न हि वस्तुतोऽस्य ॥१५५ ॥ किञ्च नविम्येति ।। तथा न भानात् तथाऽननुभवा दित्यर्थः ॥ १५५ ॥ पिच- भगवत्प्रतिबिम्ब एप जीवः श्रुतिसिद्धो ऽत्र विगानमस्ति नेपतु ।

·स्वानुभवादशः। वत कल्पितमेव तत्स्वरूपम् , न हि तेनाऽस्य विभिन्नता यथा ।। १५६ ॥ भगवदिति । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवति" श्रुत्या भग-. बरमतिविम्बो जीवो दर्शितस्तस्य च स्वरूपं वत खेदे कल्पितमेव । हि अतस्तेना ऽस्य ब्रह्मणः विभिन्नता भिन्नभावो न युक्तः ॥ १५६ ॥ किस श्रुत्यन्तरमामाण्यान जीवेशभिद इत्याह- नाऽन्योऽतोऽस्तीत्यादिवेदे निषेधा- द्रष्टुभेंदो नाऽस्ति सिद्धान्त एषः ।। तस्माजीवेशानयोभिन्नतां ये ब्युस्ते वै वेदवाह्या भवन्ति ॥ १५७।। नान्य इति “नान्यदतोस्ति द्रष्ट नाऽन्यदस्वोऽस्ति श्रोत नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञानिस्यादिश्रुतौहा- न्तरनिषेधान जीवेशयोर्भेद इत्यर्थः ॥ १५७ ॥ किश्च श्रुतिरुपाधिना बहुधा सन्तं परमार्थत एकधेत्याह- इन्द्रमित्रमितिश्रुतिहि बहुधा संतं वदत्येकधा तस्माहेदमति विहाय कृपणामेकं हरि स्वीकुरु ।। आकाशं हि यथास्वरूपविलयादिन्नं भवेन्न स्वत- स्तद्वद् ब्रह्म परं स्वरूपविलयाहिन्नं भवेन्न स्वतः॥१५॥ इन्द्र मित्रमिति ॥ "इन्द्र मित्रं वरूणमग्निमांडरयो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एक सद्विमा बहुधा वदन्त्यग्नि यमं मॉरिश्वानुमाहुः ॥

·. ११४ स्वानुभवादशः इतिकशाखीयश्रुतिः ॥ तथा कठवाल्लिपु श्रूयते "एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तपां मुखं शाश्वतं नेवरे- पामिति"। तमात्यस्य स्वशरीरहृदयाकाशे युद्धी चैतन्याकारणाऽभि- व्यक्तं नहि शरीरस्याऽऽधारत्वमात्मनः सम्भवति आकाशवद मूर्तत्वादादस्थिमुखमिव तदित्यर्थः । हकारः पादपूरणार्थः। आकाशमिति । अत्रेदमनुमान सूचितम् । आत्मा न स्वतो भि- द्यते सोपाधिपरामर्शमन्तरेणाऽविभाव्यमानभेदत्वादाकाशवदि- त्यर्थः ॥ १५८॥ किश्च- सतोहि भेदः परिकल्पनीयो नाऽसत्सतोर्वास्तवभिन्नता स्यात् ।। गोदकस्या ऽथ मृगोदकस्य भेदः कथं वास्तवतामुपैति ॥ १५९ ॥ सतोरिति ।। १५९॥ किञ्च यहह्मलक्षणं तस्मतीच्येव र्पयवसममतोऽपि न भेदा- वसर इत्पाह- यह्मसाक्षादपरोक्षमुक्तं श्रुतौ य आत्मेति च लक्षणं यत् ।। प्रतीचि तद्वत्तत एव करमा- जीवेशयोर्भेदममी वदन्ति ॥ १६ ॥ यदिनि । परसाक्षादपरोक्षाद्रम य आत्मा सर्वातरः र

·..
स्वानुभवादर्शः।
११५
तं मे व्याचक्षस्वेति श्रुतौ ब्रह्मापरोक्षस्वभावमुक्तं तत्पतीचि
वर्तते अतो न भेदशङ्केत्यर्थः ॥ १६० ।।
विविधभेदशून्यत्वरूपमखण्डत्वं स्वात्मनो दर्शयति-
प्रपञ्चमिथ्यात्वसुदर्शनेन
न मे विजातीयकृतो ऽस्ति भेदः ।।
ब्रह्मात्मनोरक्यसुदर्शनेन
न मे सजातीयकृतोऽस्ति भेदः ॥ १६१ ॥
प्रपञ्चति ॥ १६१॥
प्रज्ञाघनत्वात्स्वगतो ऽपि भेदो
नेपत्स्वतो ऽप्येकरसस्वभावात् ।।
तस्मादखण्डं परमात्मवस्तु
तदेव चाऽहं न हि भेदलेशः ॥ १६२ ॥
प्रति । लोके वृक्षशिलानां विजातीयभेदः प्रतीयते वृक्षा-
द्वतस्य सजातीयभेद: पत्रपुष्पादीनां स्वगतो भेद एवं परमात्म-
नि नास्तीत्यर्थः । “यथा सैन्धवधनो ऽनन्तरो चाह्यः कृत्स्नो
रसघन एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघ-
न एवेति" श्रुतेः । प्रज्ञानघनत्वान स्वगतो भेद इत्यर्थः । प्र-
कारान्तरेण भेदत्रयं ज्ञात्वा निरसनीयम् । भोक्हवर्गस्य परस्प-
रभेदः सनातीय भेदः । भोग्यप्रतियोगिको भेदो विजातीयभे-
दः। तत्तत्सुखादिमत्वेन भेदः स्वगतो भेद इति । अथवा जीवेश्व-
रभेदी नीवनगन्नेदो जीवपरस्परभेद इतिपञ्चविणे वस्तुपरि
च्छेद इति ॥ १६२॥

·स्वानुभवादः - किश्व- ब्रह्माहमस्मीति च वाक्यशेप- इदं स सर्व भवतीति वाक्यम् ॥ तस्मान्न भोक्ता न च योग्यमीष- त्प्रतीयते भिन्नतया स्वरूपात् ॥ १६३ ॥ ब्रह्मेति ॥ “य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति सइदसर्व भव- ति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषासम्भवती ति" स्वतःप्रमाणवेदवाक्यानोग्यादित्रयस्वरूपातिरिक्तं ना- स्तीत्यर्यः ।। १६३ ॥ श्वेताश्वतरोपनिपधप्येवं श्रूयत इत्याह- भोक्ता भोज्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्म चैतद् ।। जीवेशानी सृज्यमानं जगच्च शुद्धं ब्रह्मेत्साह वेदान्तवाक्यम् ॥ १६४ ।। भोक्तति ॥ १६ ॥ किच- सुषुप्तिकाले न तु तद्वितीयम् ततोऽस्ति भिन्नं खलु यत्प्रपश्येत् ॥ स्वाभाविक ऽरिमन्प्रलये न मिन- मालन्तिके मिन्नतया कुतस्त्यम् ॥ १६५॥ सुपुतीति ।। मलयो द्विविधः । स्वाभाविक आत्यन्तिक- ·- स्वानुभवादः। । तत्र स्वाभाविकः शक्तिशेषः शक्तिनाश आत्यन्तिकः । सर्वमात्मेतिसम्यन्धीजन्मनवाऽखिलेऽत्र मे। नष्टे नश्यति जीवत्वं जले प्रक्षिप्तखिल्यवद । इत्यात्यन्तिकमलयः । स्वाभाविके सुपुप्तिकाले निद्रापल-' ये ततो न भिन्नं जगवत्र नास्ति बनाऽऽयन्तिकमलये कुतो न कस्मादपि हेतोरित्यर्थः ॥ १६५ ॥ नववियोऽपि संसारो ऽविशिष्टत्वान्मिथ्येत्याह- माता मानं मेयमेतद्विशिष्टम् की कार्य कारणं तहिशिष्टम् ॥ भोक्ता भोज्यं भोजनं तद्विशिष्टम् मिथ्या सर्व तद्विशिष्टत्वहेतोः ॥ १६६ ।। माततिासर्वस्य चैतन्याऽभासविशिष्टत्वान्मिथ्येत्यर्थः॥१६॥ विशिष्टत्वे श्रुति प्रमाणयति- अन्तबहिश्चेतिवचःप्रमाणा- सर्व विशिष्टं गतिरत्र नाऽज्या ॥ विशेषणांशं परिहत्य सर्व विशेष्यबुध्या विरजेत्समस्तात् ॥ १६७ ॥ अन्तरिति ॥ निशेष्यज्ञानेन विशेषणांशं जडजातं सन्त्यज्य समस्तान्जदमात्राद्विरजेतदानीं त्वंपदलक्ष्यः शुद्ध इत्यर्थः अन्त:- करणावच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाणं तत्रान्तःकरणं स्वावच्छिन्ने चेत. न्ये ऽध्यस्तमितिबुद्ध्या विशेषणांशं जडजातं सन्त्यज्य पृथक्क. त्य शुद्धविशेष्यचुन्या ज्ञानेन समस्ताद्विरजेदित्यर्थः । एवं माना.

·११८ स्वानुभवादः दिष्वपि वोध्यम् ॥ १६७॥ सर्वस्य मिथ्यात्वे स्वयमेव चौद्यम्मदर्य समाधत्ते चतुर्भिः श्लोक:- सर्व चैतहाधितं चेत्वदुक्त्या मिथ्याभूत सर्ववेदान्तवाक्यम् ॥ मिथ्याभूताद् ब्रह्मवित्ता न सिद्ध्ये- दित्याक्षेपे महचस्त्वं शृणुष्व ॥ १६८ ॥ सर्वमिति ॥ १६८॥ चोयं विकल्प्य दृपयति- बोधात्पूर्व तन्मृपा चोत्तरं वा पूर्व तचेन्नास्ति मिथ्येति बाधः ॥ बोधादूर्ध्व तन्मृषा त्वं वदेथा इष्ट तन्नस्ते चिरायुः प्रभूयात् ।। १६९ ।। घोधादिति ।। श्लोकयोः प्रफटार्थः ॥ ६९॥ किश्च मिथ्याभूताद् सत्यस्य सिएत्यात्मकृतेऽपि तथा- स्त्वित्याह- मिथ्याभूतादन्यतो विम्यतो धीः विम्वस्यैवं दृष्टमस्तीह लोके ॥ मिथ्याभूतावेदवाक्यात्स्वरूपे एवं ब्रह्माऽप्यस्तु बोध्यं सुशक्यम् ॥ १७० ॥ मिथ्येति ।। सिम्बतो ज्यतो ऽन्यस्मात्मतिरिवात्स्वती ·स्वानुभवादर्शः। ११९ मिथ्याभूतादित्यर्थः ॥ १७ ॥ दृष्टान्तरमप्याह- शुभाऽशुभानां किल सूचकः स्या- स्वप्नस्वरूपेण मृषापि सन्यथा ॥ तथा गुरुः शास्त्रमिहास्तु बोधे स्वप्नोऽनुभूतिः श्रुतितोऽस्तुन स्मृतिः ॥ १७१ ॥ शुमेति ॥मसगात्स्वमस्य केचन स्मृतित्वं वदन्ति तन्निरा- क्रियते । स्वमोऽनुभूतिः श्रुतितः श्रुतिवाक्यात् । “अथवेशान्ता पुष्करिण्यः सवन्त्यः सूजते स हि कतैतिश्रुतेः" । स्वप्नो ऽनु- भवो न स्मृतिरित्यर्थः । स्वप्नस्य मिथ्यात्वं भगवान्सूत्रकृदाह । मायामात्रं तु कास्न्नाऽनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । सूत्रस्या ऽय- पर्यः ।तु पूर्वपक्षनिरासार्थः । स्वप्नसृष्टिर्मायामा शुक्तिरजतव- त् । कुतः। कात्न्येन उचितदेशकालादिसम्पत्याऽनभिव्यक्तस्व- रूपत्वात् । नहिरयादीनामुचितो देश स्वप्ने सम्भवति देहान्तरना- डिपविष्टमनोऽवच्छिन्नसाक्षिनिष्ठत्वान्नाप्युचितकालो ऽस्ति घटि- कामात्रवर्तिनि स्वप्ने बहुसम्वत्सरसाध्यसञ्चरणस्य दर्शनात् । तस्मात्मातिमासिक एव स्वप्नः सूचकश्च हि श्रुतेः आचक्षते च दिद इतिस्त्रात्स्वप्नस्य शुभाशुभसूचकत्वम् । यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्नस्य दर्शने । इतिश्रुतेः । शुभाशुभसूचकत्वमतः स्वप्नः सत्य इति चेन्न । न हि सूचकत्वमात्रेण स्वप्नस्य सत्यत्वं वक्तुं शक्यते मिथ्याभू. वरजतस्य हर्षादिजनकत्वे ऽपि तस्य सत्यत्वं वक्तुं न शक्यते वदन् । तस्मात् स्वप्नस्य सूचकत्ववद् गुरुशास्त्रस्य मिथ्यास्वरूपले ·१२० स्वानुभवादः सत्यवस्तुबोधे न किश्चिद्वाधकामितिभावः ॥ १७१ ।। अज्ञानसंशयविपर्ययचेतनानाम् तेजो ऽस्ति भासकमयं परमार्थ आत्मा ।। तहासकं किमपि नो कलयामि लोके तस्मात्स्वयंप्रभामिदं परमार्थवस्तु ॥ १७२ ॥ अज्ञानेति ॥ चेतनशब्देन स्मृतिरूपं प्रमाणरूपं च ज्ञान- संगृह्यत इत्यर्थः । तथा च सर्वमत्ययसाक्षी परमार्थ आत्मा स्व. यम्मकाश इत्यर्थः । स्वप्रकाशत्वं नामाऽपरोक्षले सति चैतन्या- विषयत्वम् ॥ १७२ ॥ ननु स्वयम्पकाशं यद्यात्मतत्वं तर्हि शास्त्रस्य किं प्रयोजन- मित्यत आह- अविद्यानिवृत्यर्थमेवेह शास्त्रम् प्रवृत्तं न तत्स्वप्रकाशप्रबोधे । तिरोधाननाशाद्यथा दीपभानम् स्वयं जायते तन नाऽन्यव्यपेक्षा ॥ १७३ ।। अविद्येति ॥ १७३ ॥ ननु फिन्तच्छाखं येनाऽविद्यानिवृत्त्या अखण्डकरसग्रायो- धो भवतीत्यपेक्षायामाह । पञ्चभिः श्लोकः- वेदान्तवाक्यजनितामतिवृत्तिरनं ब्रह्मेति बोधयति लक्षणयाऽऽह वृत्त्या । अज्ञानतजसकलं विनिहत्य चैपा ·- स्वानुभवादर्शः। १२१ लीयेत्स्वयं कतकरेणुवदत्र पूर्णे ॥ १७४ ॥ वेदान्तेति ॥ तत्वमसीत्युपदेशवाक्यश्रवणानन्तरं ब्रह्मा- कारवृत्तिरेनं यथोक्ताधिकारिणं स्वचिदाभासरूपं जीवमि- त्यर्थः । वेदान्तवाक्यं च संवन्धत्रयेण बोधयतीत्युक्तमभियुक्तैः। सामानाधिकरण्यमत्र भवति प्राथम्यभागन्वयः- पश्चादेशविशेषणेन च तथा पश्चाद्विरोधोद्गमः । उप्तन्ने च विरोध एकरसके वस्तुन्यखण्डात्मके वृत्तिलक्षणया भवत्ययमिह ज्ञेयः क्रमः मूरिभिः॥ सामानाधिकरण्यमत्र पदयोयस्तदीयार्थयोः सम्बन्धस्तु विशेषणेतरतया ताभ्यां सहाऽस्यात्मनः । सम्बन्धोऽप्यथ लक्ष्यलक्षणतया विज्ञेय एवं बुधै- रेतान्यर्थपदानि बुद्धिपदवीमारोहणीयानि तु ॥ वाभ्यामुभाभ्यां विशेषणविशेष्याभ्यां सहाऽस्यात्मनः शुद्धस्य लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः। शवलयोलक्षणत्वमात्मनो लक्ष्यतेत्यर्थः । अर्थपदान्यर्थमतिपत्तिस्थानानीत्यर्थः । लक्षणयेत्यत्र जहदजहल्लक्ष- गयेत्यर्थः । इयमेव भागलक्षणेति संज्ञिता । नन्वभिहितान्वय- वादे गामानयेत्यादिवाक्येषु लक्षणया वृत्त्या विनापि वाक्या- यो दृश्यते यया लोके गामानयेत्यादिपदैः स्मारितानामाकांक्षा- योग्यतासन्निधिमतां गवादिपदार्यानामन्वयो वाक्यार्थत्वेन स्वी- कृतः। यया वाऽन्विताभिधानवादे नीलम्पहत्सुगन्ध्युत्पलमित्या- दो नीलत्वादिविशिष्टस्योत्पलस्य वाक्यार्यत्वं विनापि लक्षणं स्त्री- कृतम् । तथा प्रकृतेऽपि विना लक्षणां संसर्गो विशिष्टो वाक्या- यो ऽस्वित्यत आह । लक्षणयाऽपि वृत्येति । तथा च सजाती पविजातीयस्वगतभेदशून्यवस्तुमात्ररूपेणाऽखण्डेकरसवेन बा- क्या? विवक्षितोऽतोऽवश्यं जहदजहत्स्वार्थलक्षणा स्वीकार्येत्यर्थः।

·स्वानुभवादः संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नाऽत्र सम्मतः । अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थी विदुषां मतः । संसर्गस्य विशिष्टस्य वाक्यार्थत्वे भेदस्फुरणादस्तु तथा वाक्यार्थः । प्रकृते तादृशार्थो न सङ्गच्छते असिपदेनोभयोः प. दार्थयोरेकसत्ताकत्ववोधवेयर्थ्यापतेरिति भावः । ननु गहायां घोप इतिवदत्र जहल्लक्षणाऽस्त्विति चेन्न । तत्राऽऽधाराधेयभाव- लक्षणस्य वाक्यार्थस्य सर्वांशे विरोधात्तीरपदानुपस्थितेच तद- थै जहल्लक्षणा युक्ता । अत्र परोक्षापरोक्षचैतन्यैकत्वस्य वाक्या- र्थस्यैकभागमात्रे विरोधान्न सर्वांशे विरोधोऽस्तीति जहत्स्वार्थल- क्षणा न सङ्गच्छते । तत्र पदान्तराऽनुपस्थित्या तदर्थाप्रतीती तदर्थ जहल्लक्षणा सम्भवति । प्रकृते तु पदद्वयस्य श्रूयमाणत्वात्तः दर्यप्रतीत्यर्थे पदान्तरापेक्षा नास्तीति न जहल्लक्षणा सम्भवति। नापि ग्रोणोधावतीतिवदजइल्लक्षणापि सगच्छते । तत्र शोणागुणः गमनलक्षणस्य वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्तदपरित्यागेन तदाश्रय- लक्षणया तद्विरोधपरिहारः सम्भवत्यतोजहल्लक्षणा सम्भवति । अन तु परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्चतन्यैकत्वस्य वाक्यार्यस्य विरुद्धत्वाचदपरित्यागेन तत्सम्बन्धिनो यस्य कस्यचिदर्थ- स्य लक्षितत्वेऽपि तद्विरोधपरिहाराभावादजहल्लक्षणा न सगच्छ ते । न तत्पदं त्वंपदं वा स्वार्थविरुद्धांशपरित्यागेनांशान्तरसहितं तत्पदाथै सम्पदार्थ वा लक्षयति अतः कयं प्रकारान्तरेण भा. गलक्षणेति वाच्यम् । एकेन पदेन स्वार्थीशपदापतिरोभयल- क्षणाया असम्भवात् । पदान्तरेण तदर्य प्रतीतेलक्षणया पुन: प्रतीत्यपेक्षाभाराच । इदं लक्षणानयं लोकवद्वेदेऽपि दृष्टमस्ति । तथा हि स एप यमायुधो यजमानोऽजसा स्वर्ग लोकं यातीत्या यज्ञायुधविनिएदेहस्य सर्गगमनाभावात्स्वार्थदेहत्यागेन पनमा- ·स्वानुभवादर्शः। नात्मस्वरूपं यज्ञायुधशब्देन लक्ष्यते । तथा वैश्वानरमुपास्वेति वाक्ये वैश्वानरशब्देन जाठराग्निवाचिना स्वार्थ गृहीत्वैव परमा- मोपास्यत्वेन लक्ष्यते । भागलक्षणा तु तत्वमसिवाक्ये । अत्र हि तत्त्वंपदयोरस्वार्थशवलगतपारोक्ष्यसयत्त्वभागद्यवर्जनेन प्रत्य- कत्वाद्वयत्वभागद्वयोपादानेनाऽखण्डपरमात्मप्रतीतिजनने जहदज- इलक्षणेच समर्था । अत्र केचित्पण्डितंपन्याथोदयन्ति । तथाहि । तत्वमस्यादिवाक्ये त्वंपदस्यान्तःकरणविशिष्टे शक्तिस्तथा च विशिष्टस्य त्वंपदादुपस्थितिः । एवं तत्पदस्याऽपि मायाविशिष्टे शक्या मायाविशिष्टस्यैवोपस्थितिः । विशिष्टयोस्तु तत्वम्पदार्थ- योरभेदान्वये अयोग्यत्वाविशेष्यांशमादायवान्वयो वाच्यः। एवं सत्यभेदान्वयोपपत्यर्य शुद्ध विशेपमात्रे न लक्षणाअतएवाऽनि- त्यो घट इत्यादौ शक्त्या उपस्थिते घटत्वविशिष्टे विशेषांशमादा- यैवान्चयोपपत्तनिर्विशेष्यमात्रे लक्षणेति । तन्न । शब्दे ह्ययं नि- यमो यः पदार्थो येन रूपेण पदादुपस्थितस्तेनैव रूपेणाऽपरप- दार्थे ऽन्वेति । यथा पर्वतो वह्निमान् अनित्यो घट इत्यादौ वहि- लघटत्यादिना रूपेण वहिघटादेरुपस्थितत्वातेनैव रूपेण पर्व- तादावन्वयो न तु तद्रूपं परित्यज्येति । तथा च तत्वमादिपदेन शक्त्या निर्वाहः । शतवा तत्तद्धर्मपुरस्कारेणैवोपस्थितेस्तेनरूपेणा- भेदान्वयो वाधित एवेति शुद्धस्य विशेष्योपस्थित्यर्थे तत्वमा- दिपदे लक्षणाऽऽवश्यकी तेन लक्षणयोपस्थितयोः शुद्धयोरभेदा- वयोपपत्तिरिति सिद्धम् । ननु तथाप्यखण्डाकारवृत्या सहद्वय- लमतीतेरभेदान्वयः सिद्ध इति चेत् सदृष्टान्तमाह । यथा कतकरेणुर्निर्मलीवीज जलगतकालुप्यं विनाश्य स्वयमपि तत्रैव लीयते तद्वद्वाक्योत्यत्तिरपि पूर्णे नाखण्डनीत्या परोक्षस्व- मारे प्रत्परब्रह्मणि लीयेदित्यर्थः ॥ १७४ ।।

·. तद्गतं य- १२४ स्वानुभवादर्शः तदेव स्पष्टपति- वाक्योत्थवृत्त्या परमात्मवस्तु संव्याप्यते तहतमौढ्यहान्यै ।। वृत्तेः प्रबाधात्खलु चैतन्यमानं परिशिष्यते तत् ॥ १७५॥ वाक्योत्थवृत्त्येति ॥ तद्गतमौढ्यहान्य पुरुपगतं यन्मौ- व्यं तन्नाशाय परमात्मवस्तु घटादिवद्याप्यते । ततथाऽज्ञानहान्या तदन्तर्गता वृत्तिरपि बाधिता भवति । तदाश्रयीभृतवृत्तिवाधात- त्रस्थं चतन्यमानमवशिष्यते सुखाऽऽभासाऽऽश्रयदर्पणनाशे मुख- मिवेत्यर्थः ॥ १७५॥ अत्रवृत्तिव्याप्यमात्रमपेक्षितं न तु फलव्याप्यत्वमपि प्रयो- जनाभावादित्याह- प्रयोजनं नास्ति फलस्य किञ्चि- ज्ञेयं परं ब्रह्म यतः स्वयंप्रभु। जडे फलन्याप्तिरपेक्षिता ऽस्ति घटादिके नात्र परप्रकाश्ये ॥ १७६ ।। प्रयोजनमिति। परमकाशने परब्रह्मपकाशन इत्यर्थः १७६ लक्षणया ब्रह्मयोंधे ऽपि ज्ञानकर्मत्वं न सम्भवतीत्याह-- प्रत्यग्भावात वाह्यवलक्षणाया मार्गेणाऽरि ज्ञानकर्मत्वमस्य । नैवं वान्यं कर्म वचतराक स्पा- तत्तत्प्रत्यङ् नैव दृष्टं कदापि ॥ १७७ ।। -- ·स्वानुभवादशः । प्रत्यागिति ॥ अस्य युद्धस्यात्मनस्तीरादिवल्लक्षणामार्गे- पापि मानकर्मत्वं नैव वाच्यं कुतः। प्रत्यग्भावात्सत्यक्त्वात् । बधस्मायत्पराक्तत्लत्यक् न दृष्टमित्यर्थः । यत्पराक् तस्यैव शानकर्मत्वं सम्भवति न प्रतीच इति भावः । तदुक्तम् । आत्मानं न तु कर्मतामुपनयन् शब्दो वदेल्लक्षणा- मार्गणाऽपि यतः पराग्विषयवनास्येप्यते कर्मता ।। भत्यक्ता हि विरुध्यते यदि भवेदस्याऽऽत्मनः कर्मता यद्यत्कर्म न तस्य तस्य भवति प्रत्यक्स्वभावो यतः ॥१॥ वागादेः खलु वाह्यकृत्स्नविषयो नाऽऽत्मा यतो नात्मनि व्यापार करणस्य कस्य चिदपि प्रेक्ष्यामहे न्यायतः ॥ यत्किश्चित्करणं जगत्यनुगतं तत्सत्यगात्मेक्षितम् वाचं वस्तु निवर्त्तते ऽनुभवनं तत्र प्रमाणं मतम् ॥ २॥ प्रत्यग्रूपमतो न शब्दविपयो वुद्धेरवेद्यं यतो- बुद्धि यंत्र हि विद्यते स विपयः शब्दस्य नाऽऽत्मन्यसौ ।। तन्नाऽऽस्मानमसी नगोचरयितुं शब्दः क्षमो मुख्यया वृत्त्या वेतरया ऽपि तेन न तयाऽप्यस्याऽऽत्मनः कर्मता।। . इति ॥ १७ ॥ आनन्दाशे यत्समान्छादनं त- नष्टं ज्ञानात्स्वप्रमानन्द आत्मा ।। नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः- पूर्णोऽनन्तः सत्य आविर्भवेत्सः ।। १७८॥ आनन्देति ॥ चिटाभामस्य जीवस्य यदानन्दांशे विज्ञा- नम् आनन्दं ब्रह्मेतिश्रुतेः । आनन्दरूपब्रह्मांचे यत्समाच्छादन- ·. १२६ स्वानुभवादः माधरणं तज्ज्ञानान्महावाक्याखण्डार्थाऽनुभवाज्ञानानष्ट ज्ञाना- ऽज्ञानयोविरोधान्नष्टमित्यर्थः । ततः किमित्याह । स्वमभानन्दे- त्यादि । सोऽहमित्यपरोक्षतयाऽऽविर्भवदित्यर्थः । तत्रा ऽहं ब्र- लास्मीत्यनुभववाक्याथै साम्प्रदायिका आहुः। अतद्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन च । वेदान्तानां प्रवृत्तिः स्याद् द्विधेत्याचार्यभापितम् ।। अहमर्थपरित्यागादहं ब्रह्मेति धीः कुतः । नैवमंशस्य हि त्यागो भागलक्षणयोदितः ।। अन्तःकरणसन्त्यागादवशिष्टे चिदात्मनि । अहंब्रह्मेति वाक्येन ब्रह्मत्वं साक्षिणीक्ष्यते ॥ स्वमफाशोऽपि साक्ष्येव धीच्या व्याप्यतेऽन्यवत् । फलच्याप्यत्वमेवाऽस्य शास्त्रद्भिर्निवारितम् ।। बुद्धितत्स्थचिदाभासौ द्वावपि च्याप्नुतो घटम् । तत्राजानं धिया नश्येदाभासेन घटः स्फुरेत् ।। ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता । स्वयं स्फुरणरूपत्वान्नाऽभास उपयुज्यते ॥ चक्षुर्दीपाचपेक्ष्येते घटादेर्दर्शने यथा । न दीपदर्शने किन्तु चक्षुरेकमपेक्षते ॥ स्थितोप्यसी चिदाभासो ब्रह्मण्येकीभवेत्परम् । न तु ब्रह्मण्यतिशयं फलं कुर्याद् घटादिवत् ।। अप्रमेयमनादिश्चेत्यत्र श्रुत्येदमीरितम् । मनसैवेदमाप्तव्यमिति धीव्याप्यता श्रुत्तेति ॥ तथा दक्षिणात्र्तिवार्तिके। त्वमिन्द्रोऽसीतिवद्वाक्यं न खलु स्तुतिवत्परम् । न सादृश्यपरं वाक्यमानिर्माणवकादिवत् ।।

·- स्वानुभवादर्शः। न कार्यकारणत्वस्य साधनं मृद्धटादिवत् । न जातिव्यक्तिगमकं गोः खण्ड इतिवद्वचः ।। गुणगुण्यात्मकं वाक्यं नैतन्नीलोत्पलादिवत् । नोपासनापरं वाक्यं प्रतिमास्वीशबुद्धिवत् ।। न चौपचारिक वाक्यं राजवदाजपूरुपे । जीवात्मना प्रविष्टो ऽसावीश्वरः श्रयते यत इति ॥१७॥ केपाश्चिद्वादिनामज्ञानामुपहासं निराकरोति- सम्विद्रूपं ब्रह्म चाऽत्मापि संवि- द्वाक्यादन्या संविदित्यं न वाच्यम् ॥ वाक्योभृता वृत्तिरज्ञानमात्रम् हन्यात्पश्वाच्छिप्यते संविदेका ॥ १७९ ॥ संविदिति ॥ १७२ ॥ अय सर्वविचारफलं निगमयति- तस्मादखण्डैकरसं विशुद्धम् ब्रह्माहमस्मीति ममाऽनुभूतिः ।। नात्र संशीतिविपर्ययौ स्तो वेदान्तवाक्यैर्गुरुभिः प्रवोधात् ॥ १८० ॥ तस्मादिति ॥ शास्त्रगुर्वनुभवरखण्डब्रह्मसिद्धिरितिभा- - वः ॥ १८०॥ ननु जीवेशयोर्भदोऽनादिलेन पूर्वाचापरीकृतस्तद्विरुद्धम- मण्डलं फयमुच्यत इत्यत आह- अनादिपटकस्य निरूपणं बुधै- ·१२८ 'स्वानुभवादः- वोंधोद्यात्प्रागुररीकृतं विह ॥ वाक्यार्थबोधे न हि सादिनाऽधुना प्रवाधितं तत्सकलं निरूपणम् ॥ १८१ ॥ अनादीति ।। जीव ईशा विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिंदा । अविद्याच तचितोर्योगः पडस्माकमनादय इति ।। बुधैः सांप्रदायिकैरनादित्वं स्वीकृतं तद्बोधोदयात्मागेव व्युत्पत्यर्थ तत्सकलं निरूपणं सादिना महावाक्योत्पन्नेन बोधेन प्रकर्षेण बाधितं नाऽतस्तदुक्तेन सह विरोध इत्यर्थः ॥ १८१ ।। अथ- भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ।। "तमेव विदित्वा तिमृत्युमेति नाऽन्यः पन्या विद्यते ऽय. नाये"त्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मज्ञानेन मोक्षं दर्शयस्ताभिस्तदन्यत्र मानन न संसारनिवृत्तिरित्याह- ब्रह्मात्मविज्ञानमृते नराणाम् ज्ञानान्तरे फल्गुतरे प्रयासः ।।. नैवोचितो नैव हि गर्भवास- परम्परा शाम्यति नैव तेपाम् ॥ १८२ ॥ ब्रह्मेति ॥ फल्गुतरे निःसारतर इत्यर्थः । अत्राऽर्थे श्रुति विद्वदनुभवमनुवदति । "इहेव सन्तोऽय विग्रस्तद्वयं न चंदवे. दिहती विनाष्टिः। य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यतरै दुःखमेवाऽपि यन्ति" | अपमर्थः श्रुतेः । रहव देह एवानाननिद्रारहिताः मं.

·" , इत्पर्यः ॥ १८२॥ अत एव- निश्चयेनाऽर्थवादः अङ्गेषु फलश्रुतिरर्थवाद इतिन्यायात् । तत्र स्वानुभवादर्शः। १२९ तो वयं अध कश्चिद्ब्रह्मतत्त्वमात्मत्वेन विद्यो जानीमा,न चे. दिदितवन्तस्तदा न वेदिः स्या, वेदनं वेदः सोऽस्यास्तीति बेदी येथेव वेदिर्न वैदिः अवैदिः स्या, तदा महती अनन्तपरिमाणज- अमरणादिलक्षणा विनष्टिविनाशः स्यात् । उक्तमेव मपञ्चयति' य शते । एवं येऽप्यन्ये तद् ब्रह्म विदुस्तेप्यमृता मुक्ता भवन्त्यथ पुनः नैवंचिदुस्ते इतरे जन्ममरणादिलक्षणमपि यन्ति प्रपद्यन्त अध्यात्मविद्या परमा हि विद्या परंपरासाधनमन्यविद्या ॥ विद्यान्तराणामथ मोक्षवादः स ह्यर्थवादः खलु पर्णतादिवत ॥ १८३ ॥ अध्यात्मविद्येति ॥ "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्य- त इति" मुण्डकश्रुतेः । “अध्यात्मविद्या विद्यानामिति" गीतो- केध। हि निश्चयेन परमा उत्कृष्ट अध्यात्मविद्या । ननु त - न्यविधानों व्यर्थता स्यादित्यत आह । परम्परेति । अन्यविधाः परम्परया साधनीभूता अगभूतास्तासां यो मोक्षवादः स हि दृष्टान्तमाह । यया पर्णताया जुहद्वारा अट्ठीभूताया अपापश्लो- फलश्रुतिरर्थवादस्वददित्यर्थः । विद्यास्तावदष्टादश । तथाहि । कन्नेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽयवेद शातचत्वारी वेदाः । शिक्षा कल्पो व्याकरण नि छन्दो ज्योतिपमिति पडझानि । पुरा- पन्यायमीमांसाधर्मशाखाणि चेति चत्वारि उपाहानि । तत्रो- पपुराणानामपि पुराणेष्वन्तर्भावः । पुराणं नाम- ·१३० . स्वानुभवादः सगश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ वैशेपिकशास्त्रस्य न्याये, वेदान्तशाखस्य चतुरध्यायात्मक- स्य मीमांसायां, महाभारतरामायणसांख्यपातञ्जलपाशुपतवैष्ण- वादीनां धर्मशास्त्रेवेब मिलित्वा चतुर्दश विद्याः। तथा चोक्तम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति ॥ एता एव "आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चार्थशाखकमिति"। चतुरुपवेदमिश्रिताः अष्टादश विद्या इति । तत्रोपानेषु न्यायादिषु मोक्षस्तत्तच्छास्त्रज्ञानेन बदन्ति । तथाहि । तनन्या- योपाङ्गान्तभूतवैशेषिकशास्खपणेता काणादो देहेन्द्रियव्यतिरिक्तम् विभुमात्मानं नवविशेषगुणाश्रयं जल्पन्नाह । द्रव्यगुणकर्मसामा- न्यविशेषसमवायानां पट्पदार्थानां साधर्म्यवैधाभ्यां यत्तत्व- ज्ञानं तत्पूर्वकादात्मसाक्षात्काराद् बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयवधर्मा- ऽधर्मसंस्कारैतिनवविशेषगुणानां भागभावाऽसहनिमध्वंस ए- वाऽऽत्मनः कैवल्यमिति । तथैव उपाहपठितन्यायशास्त्रविदः प्रमाणप्रमेयमंशयभयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादन- पवितण्डाहेत्वाभासस्थलजातिनिग्रहस्थानानां पोडशपदार्थाना- मुद्देशलक्षणपरीक्षाभिरामशरीरेन्द्रियार्थयुदिमनामवृत्तिदोपप्रत्य- भावफलदुःखापवर्गाख्यद्वादशविधममेयनिष्कर्पणात्मवयसाक्षात्का- राछचणमनननिदिध्यासनपूर्वकाद सवासनमिथ्याज्ञाननिवृत्ती तत्कार्याणां रागद्वेपमोहाना निवृत्तिस्ततस्तकार्ययोः प्रतिपूर्व फयोधर्माऽधर्मयोस्तनः पूजितकर्मणां फायव्यूहपूर्वकभोगे. म क्षयात् पारीरान्तरानारम्भः ततो पापनालक्षणस्य पहिन्द्रिय पहिपपपड्युदिसुखदुःसशरीररूपाविंशतिभेदभिन्नस्य दुख- - ·स्वानुभवादर्शः। साऽऽत्यन्तिकविमोक्षोऽपवर्गः इति कल्पयन्ति । अपरे तु ऐहि- कभाविकन्यायेनाऽऽत्मज्ञानमन्तरेणा ऽपि निपिद्धकाम्पयोरननु- हानान्नित्याऽनुष्ठानाच नागामिकर्मोत्पादो विद्यमानस्य चोपभो. ऐन क्षयात् सकलकर्मोच्छेदेन लक्षणयपवर्गमाहुः । मीमांसकैक- देशिन उपाान्तर्गतमवाः प्राभाकराः चैदिककर्मानुष्ठानाद्विहि- वात्मज्ञानपूर्वका हेन्द्रियादिसम्बन्धस्य धर्माधर्मपरिक्षयनिमित्त- पात्पन्तिकोच्छेदमपवर्गमाहुः । भाटास्तु ज्ञानकर्मसमुचयादे- वात्मनो जडवोध्यात्मकस्य नित्यज्ञानं नित्यसुखं चोदेति ततश्च विषयविशेषानपेक्षया नित्यक्षानेन नित्यसुखाऽभिव्यक्तिर्मुक्तिरि- त्याहुः । सांख्यास्तु उपागधर्मशास्त्रान्तर्गताः प्रकृतिपुरुपविवे- कादनायविवेकनित्ता पुरुषं प्रति चरिताधिकारायाः प्रकृतेर्न पुनस्तद्भोगार्थी प्रवृत्तिरिति त्रिविधदुःखस्याऽत्यन्तनिरोध एव स्वभावतः केवलस्याऽपि पुरुषस्य कैवल्यमित्याहुः । पातञ्जला- स्तु प्रकृतिपुरुपविवेकेना ऽभ्यासवैराग्यपरिपाकायमनियमास- नमाणायाममत्याहारयारणाध्यानसम्मज्ञातसमाधिपूर्वकात् परमे- वरमसादजाद प्रमाणविपर्ययविकल्पस्मृतिनिद्राख्यपञ्चविध- चानां निरोधादेव धर्ममेघशन्दितादसंमज्ञातसमाधेः फेवल्यमि- ति कल्पयन्ति । त्रिदण्डिनस्तु जीवब्रह्मणोर्भेदाऽभेदमम्युपेत्य भानसमुच्यादेव कारणात्मकब्रह्मणि कार्यात्मजीवस्य क- मंगसनासहितभेदांशनिवृत्तिमोक्ष इति वदन्ति । परमेश्वरसाप्ति- रित्यन्ये । सतराभेदेन समुद्ववियवत्सविकारनिर्विकाररूपे. गावस्थाद्वयं ब्राह्मणः परिकल्प्य ज्ञानकर्मसमुभयाभ्यासाव सविकाराऽवस्थापरित्यागेन निर्विकारावस्थामाप्तिरेव मोक्ष इत्यपरे । उपागधर्मशास्त्रान्तर्गतमताः पाशुपताः पशुपतिधर्माच- रणात्पशुपतिगमनमे इत्याहुः । एवं उपारधर्मशाखान्तर्गतमता ·स्वानुभवादर्शः वैष्णवाः वैष्णवधर्माचरणाद्विष्णुलोकगमनमेव मोक्ष इति वदन्तिा पञ्चाग्निविद्याद्युपासनैरचिंरादिमार्गेण हिरण्यगर्भमाप्तिमोक्ष इति हिरण्यगर्भाः। एवमपरे ऽपि स्वकपोलपरिकल्पितश्रुतियुक्तिभि- 'रिममेव मोक्षं वहुधा जल्पन्ति । औपनिपदास्तु निरतिशया- दयानन्दवोध आत्मैवाऽनायविद्यानिवृत्युपलक्षितो मोक्ष इत्या- चक्षते । अविद्यायाश्च सर्वदुःखोपादानत्वानिच्या ऽऽत्यन्तिक- दुःखनिवृत्तिरप्युपपद्यत इति । तस्मादुपाङ्गपठितमोक्षकथनम- वादः श्रीतमार्गादुपेक्ष्य इति सिद्धम् ।। १८३ ।। अष्टादशविद्यावहितकाव्यादिपु निरूपिताप्टरससेवनादन- थेप्राप्तिरेवेत्याह- अष्टौ रसान्यान्मधुरादिषड्रसान् पीत्वा पिपासा परिवईते भृशम् ।। एकस्य शांत्याख्यरसस्य पानतो- ननःपिपासालवलेशविभ्रमः ॥ १८४ ॥ अष्टाविति॥ शृंगारपीरकरुणाद्भुतहास्यभपानकाः। वीभत्सरौद्रौ च रसाः॥ एतेषां तत्तत्कविमुखाच्छ्रचणं स्वयं ग्रन्थावलोकनं चा पान यथा। अनुच्छिष्टो देवैरपरिदलितो राहुदशनैः फलंकेनाऽस्पृष्टो न खलु परिभूतो दिनकृता । कुहभिर्नो लुप्तो न च युवतियण विजितः कलानाथः कोऽयं कनफलतिकायामुदयते ॥ १॥ एवमादिरसपानतः भृशं पिपासा वर्द्धत इति रसिकाऽनुभव- ·स्वानुभवादर्शः। सिदम् । तथा वैषयिकाणां मधुरादिरसपानतः पिपासा बर्द्धत सा एकस्य शांत्याख्यरसस्य निर्विकल्पकात्मसाक्षात्काररूपस्य पानतः सेवनानोऽस्माकं पिपासायाः लवस्तस्यापि लेशस्त- सत्तो यो विभ्रमो मोहः स नास्तीत्यर्थः ॥ १८४ ॥ इदानीं श्रुत्युक्तब्राह्मणकृपणौ दर्शयति- एतन्मनुप्येषु जनुः सुदुर्लभम् तत्राऽपि विप्रेषु महत्सुदुर्लभम् ॥ ज्ञात्वा ऽत्र शुद्ध परमं तनुं सजेत स ब्राह्मणो ऽन्यः कृपणो वतात्महा ।। १८५ ॥ एतदिति ॥ "यो ह वा एतदक्षरं गायविदित्वा ऽस्मा- लोकात्मेति स कृपणोऽय य एतदक्षरं गाणि विदित्वाऽस्मालोका- संति स ब्राह्मण इतिश्रुतेः" । कृपणब्राह्मणौ शेयी । अमूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः। तांस्ते प्रेत्याऽभिगच्छन्ति ये के चाऽऽत्महनो जनाः॥ श्रुत्यर्थस्तु । ये के चनानात्मशास्ते अन्धेनादर्शनात्मकेन तमसा अज्ञानेन आताः लोकाः कर्मफलानि तानि यथाकर्म यत्राश्रुवं कर्मफलानि लोकान्पश्यन्ति ते आत्मइन आत्मानं न. तीत्यात्महनः कथं नित्यमात्मानं हिंसतीत्युच्यते । अविद्यादोपण विद्यमानस्यात्मनस्तिरस्करणादविद्वांसो जना आत्मइन उच्यन्त इत्यर्थः ॥ १८५॥ शानं विना न कुत्रापि मोक्ष इत्याद- काश्यां मृत्योर्मोक्ष इत्याहुरेके तनापशिस्तारकस्योपदेशात् ।।

·स्वानुभवादः सर्वाञ्जीवांस्तारयेद्विश्वनाथ- स्तस्माज्ज्ञानं मोक्षदं नैव मृत्युः ॥ १८६॥ काश्यामिति ॥ तथा च स्मर्यते ।। प्राणांस्त्यनंतो मणिकर्णिकायां महाचकं तारकमुच्चरन्तः ।। श्रुत्वा च वेदान्तमुपास्य वाच्यं पश्यति मामेव हि विश्व- नाथपिति ॥ १८६ ॥ यस्य परिच्छेदविहीनात्मज्ञानं नास्ति तेन तीर्थगमनं कर्ण च्यामित्याह- काश्यां मूढो द्वारकायां प्रभासे नाऽहं तत्रास्मीति यस्यास्ति बुद्धिः ।। सोऽयं देही गच्छताचन तस्मि- न्नाई गन्ता व्यापकत्वादनन्तः ॥ १८७ ॥ काश्यामिति ॥ देही देहात्माभिमानवानित्यर्थः । तदुक्तं। यावदेहात्मविज्ञान वाध्यते न प्रमाणतः । प्रामाण्यं कर्मकांडस्य तावदेवोपपद्यते ।। इति परिच्छिन्नात्ममानवतां चिचशुशर्थ तीर्थादिगमनं क- मानुष्ठानं च युक्तमितिभावः । शेपं स्पष्टम् ॥ १७ ॥ उपासनरूपफर्मभि ने मोक्षो वाधकमा रित्याद, उपासनानां बहु तारतम्य- मानायते तत्र च तन वेदे ॥ ताभिहि मोक्षः परिकल्प्यतेच तत्तारतम्यं त्वमृतेति करप्यम् ॥ १८८ ।।

·. स्वानुभवादशः। उपासनानामिति ॥ विराहिरण्यगर्भपरमेश्वरोपास- नादिषु तारतम्यदर्शनादमते मोक्षेऽपि तारतम्यं कल्प्यं तच्चानिष्टं मोक्षस्यैकरूपत्वादित्यर्थः । "तं यथा यथोपासते तथैव भवती- विभुतेः" । "देवो भूत्वादेवानप्येति श्रुते"श्च । ईशवाधकसत्ता- चामिन मोक्ष इत्यभिमायः ॥ १८८ ॥ तदेव दर्शयति- अहं ग्रहोपासनया नराणाम् सायुज्यसालोक्यसमीपतादि ॥ प्रायः प्रतीकस्य फलं न सम्यम् विनाशि सर्वत्र हि कामचारः ।। १८९ ॥ अहमितिद्विविधमुपासनं अहं ग्रहोसनं प्रतीकोपासनं च।तत्र विभग्योभयोः फलं दर्शयति । अहंग्रहोपासनेन उपास्यदेवताता- दात्म्यरूपसाक्षात्कारेण सायुज्यम् । “साम्नः सायुज्यं सलोक- जाधयतीतिश्रुतेः ततोऽल्पध्यानवशात्सामीप्यं ततः सलोकतां आदिशन्देन साहित्वं स्वभोगाथै सृष्टिकर्तृत्वं तच जगद्यापार- वन जगमापारवनप्रकरणादसंनिहितत्वाचेति सूत्रात् । यद्विदु- पपेश्वर्य तभिरकुदर्श सातिशयं चेति सन्देहे जगदुत्पत्यादिव्या- पारव सातिशयमेव । यद्यणिपाश्वर्य विदुपः जगव्यापारस्तु परमेश्वरस्यैव सृष्टिवाक्येषु सर्वत्र तस्यैव प्रकरणाद्विदुपथ तत्रा- सग्निदितत्वात् नित्पसिदं हि परमेश्वरस्य निरकुश्मैश्वय, कर्य वा विद्रुप ईश्वरप्रसादायतमागन्तुकमैश्वर्यं निरङ्कुशामिति वक्तुं ने शयं, तस्मात्सातिशयमैश्वर्यविदुप इति सूत्रार्थः । अस्योपा- सकरप भूताविमं मानवमात नावर्ततइति इममिति विशेषणा. न्मन्नन्तर आइचिरिति बदन्ति । तदुक्तम् ।

·स्वानुभवादः यदि पा समुच्चयक्शात्पुरुषः कमलासनं ब्रजति कामुकधी:। पुनरेव मानवमिमं तु विना परिवर्त्तमात्रजति मुहमतिरिति॥ एवं सति तत्वमस्यादिजन्यसाक्षात्कारणासाननिवृत्तीन विगानम् । अतोऽत्रैव यतितव्यमिति युक्तं प्रतिभासते । प्रायो बाहुल्येन प्रतीकस्य प्रतीकोपासनस्य विनाशि फलं सर्वत्र का- पचाररूपं न सम्यक् यथा अतत्क्रतूना प्रतीकोपासकानां नाम- ब्रह्मेत्यायुपासकानां शब्दशास्त्रादिलक्षणे नामविपये स्वातन्त्र्य- मन्येपामपि तथा कामचार एवं फलतुच्छत्वान्न युक्तमिति भाव: ॥१८९॥ एवं श्रीमच्छङ्करनिर्मितसन्चेषु मतीकोपासनमेवीपलक्ष्यते न त्वइंग्रहोपासनमित्याह- शालिग्रामे धातुदेहेऽथ यन्त्र पूजा कार्या मूलमन्त्रैः प्रतीकैः ।। तन्त्रेष्वेवं शम्भुना प्रोक्तमेत नान्यत्तत्राऽहंग्रहोपासनाख्यम् ॥ १९ ॥ शालिग्राम इति ॥ १९० ॥ उपासनाभिः क्रममुक्तिरुक्ता तत्रापि ज्ञानेनैव मुक्तिन भाव नामात्रेणत्याहु- उपासनामिः क्रममुक्तिरक्ता तत्रा ऽपि मुक्तिः परमात्मबुद्धिनः॥ अज्ञानहानं न विनास्ति मुक्ति- रज्ञाननाशो न हि भावनावलात ॥ १९१॥ उपासनाभिरिति । अतएवोक्तं शारीरवाचिके।।

·विषयोः फलमुक्तम् । मासनादपसमय पर सपालनियपादिकारमावादन्तःकर- स्वानुभवादर्शः। अय वा स तत्र परमात्ममतिः परिमुच्यते सकलंबन्धनतः। अमयोगमुक्तिरुदिता श्रुतिषु प्रतिशाखमेवमुपपत्रतरेति ॥ अत एव श्रीवादरायणनोक्तम् । अनावृत्तिः शब्दादिति । स्यात्सर्वत्र मानादेव मोक्ष इति सिद्धम् । अन्यया "नान्यः न्याविद्यतेत्यादि" श्रुतिविरोध इति ज्ञेयम्।श्रुती निर्गुणसगुण- मात्रा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणः क्लेशैर्जन्ममृत्युमहाणिः । तस्याऽभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वश्वर्य केवल आप्तकामइति । श्रुत्पर्यस्तु देवं स्वप्रकाशमीश्वरं शात्वाऽऽत्मत्वेन साक्षा- स्कृत्य सर्वपाशानामझानरागादीनां क्लेशानामपहानिः क्षयोऽस्मि- सम्माति एवं क्षीणः शस्तत्तत्कार्यजन्ममरणयोः सयो पाति । निर्गुणविद्याफलमुक्का सगुणवियाफळमाह । तस्येति । उपेश्वरस्याभिमुख्येन ध्यानादुक्तहानियापेसया तृतीयमणि- मापैश्वर्य देहभेदे देहविशेपे सिद्धदेहे प्राप्त भुका निर्गुणविद्यो- दये केवले ऽद्वितीये आतकामो निरतिशयानन्दात्मनवानति- त इति क्रममुक्तिवाक्यार्थः ॥ १९१ ।। झानोत्तरं न वासनाभिर्वधस्तासां बाधितत्वादित्याह- सवासनान्तःकरणस्य साक्षी न मे धुना वासनयाऽस्ति बन्धः ।। यदा यदादति तदा मृपाला- द्विकारभावात् स्वयमस्तमेति ॥ १९२ ।। सवासनेति॥ गरिकारत्तानि विचारकरणापमाऽपि मा सयपत माने

·.
१३८
स्वानुभवादर्श
मेति । इयमेव जीवन्मुक्तिरितिभावः ॥ १९२ ॥
इदानीमुपासकातत्वज्ञानिनो विशेपमाह-
प्राणोत्क्रान्तिर्नाऽऽधुना मे भावती
प्राणाः पूणे लीयमाना भवेयुः ॥
रजौ सर्पन्यायतः संप्रबोधान्
नैवोत्पन्ना नैव यास्यन्ति नाशम् ॥ १९३ ।।
प्राणोत्क्रान्तिरिति । माणशब्दोपलाक्षितं गमनागमनहेतु-
भूतं लिङ्ग पूर्णे ब्रह्मणि लीयमानं स्यात् । कयं लय इत्यपेक्षा-
यामाह । यथा रज्जो सर्प उत्पन्न एव नास्ति, "नाऽसतो विद्यते
भाव" इति स्मरणात्तस्य नाशः कुत एवं प्राणा इत्यर्थः । सर्गा-
दाव नोत्पन्न दृश्यं नास्त्येव तत्सदेत्यादिना सर्वथा जगन्नाऽ
स्त्येवेत्युक्तत्वात् । "अया ऽकामयमानो योऽ कामोनिष्काम
आरमकामो न तस्य प्राणा उकामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्ये
तीति" श्रुतेः । श्रुत्यर्थस्तु । बाह्याविषयकामताशून्यत्वं अकामत्वं
मानतविषयकामनाशून्यत्वं निप्कामत्वं प्राप्तस्वरूपानन्दवृप्त-
त्वमासकामत्वं तत्र सर्वत्र हेतुः आत्मकाम इत्यर्थः ।। विद्वदेहादेव
प्राणोत्क्रान्तिनिषेधोऽयमिति सिद्धान्तः। उपासकस्य तु "तयोर्ध्व-
मायनमृतत्वमेति" श्रुतधन्यनाडिद्वारा उतान्तिरस्ति नैवं
तत्वज्ञानिन इतिविशेषः ॥ १९३ ॥
यदा नाऽस्ति बोधो न बाधो जड़ानाम्
तदा वासनामीतिरन्त्यप्रयाण ॥
यदोपासकः कश्चिदन्यो नरो वा
भयं तस्य ताभिर्जनुः कारणत्यात ॥ १९४ ॥

·पदेति ॥ न तत्वज्ञानिनः कोपि विधिरित्यर्थः । समाधि- मुक्तलक्षणं जीवन्मुक्तिसुखाय करिष्यते चेत्करोतु न करोतु वा यस्य शेयकार्यसमावि ता स एव तत्वविन्मुरयोऽन्यस्त- स्वानुभवादर्शः। १३९ यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तन्तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ इतिस्मरणादित्यर्थः ॥ १९४ ॥ न वासनानां वशवर्तिता ऽस्य प्राणास्तु सर्वे वशवर्तिनो ऽस्य ॥ प्रारब्धभोगाय हि वासना या सा जन्महेतुर्न फलप्रदा च ॥ १९५ ॥ नेति।।दशेन्द्रियाणि मरुतः पञ्चचमाणसज्ञिता इति वार्ति- कोक्तः पाणा इन्द्रियाणि वशवर्तीनीत्यर्थः ॥ १९५ जानिनः कोपि विधिर्नास्तीत्याह- ज्ञाने समाप्त सकलं हि कर्म तस्मिन्पुनः कोऽपि विधिर्न चाऽस्य । समाधिमन्तःकरणस्य धर्मम् करिप्यते चेत्प्रकरोतु मा वा ।। १९६ ॥ ज्ञानइति॥ सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते । इतिस्मरणात् ऐछिकत्वात्तस्येत्यर्थः ॥ १९६ ॥ स्वज्ञाभास इत्याह- ·. स्वानुभवादर्शः यस्य ज्ञेयं कार्यजातं समाप्तम् तत्वज्ञानात्तत्वविन्मुख्य एपः ॥ ज्ञेयं कार्य शिष्यते यस्य पुंस- स्तत्वज्ञस्थाऽऽभासतां याति दुःखी ॥ १९ ॥ यस्येति ॥ १९७॥ ननु- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्नमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते । इतिस्मरणात् ब्रह्मज्ञस्य कर्माननुष्ठानदर्शनात्कर्मोच्छेदः स्यादित्यत आह. स्वतो न तेषां किमपीह कार्यम् अथापि लोकस्य हि संग्रहार्थम् ।। कुर्वन्ति सन्तः सकलं स्वधर्मम् श्रीकृष्णवत्ते कृपया जनानाम् ॥ १९८ ॥ स्वतइति ॥ स्वधर्ममित्यनेन मवृत्तश्चेदनिहोत्रादि लोक- सड्ग्रहार्थम् नियत्तश्चयथोक्तकाले असति बाधक यथाकाले भिक्षाटनस्नानादीति क्षेयम् । श्रीकृष्णवचे कृपया जनार्थ स्वधर्म धुर्वन्तीत्यर्थः ॥ नाऽनवासमवाप्तव्यं वर्त्त एव च कर्मणि । इत्यादिश्लोके श्रीकृष्णस्य कर्मानुष्ठानदर्शनाच्छीकृष्णवदि- त्युक्तम् ॥ १९८॥ एवं कर्माऽनुष्ठाने लोका एनं तत्वज्ञ संसार्ययपितिवदेयुरिति चेत् वदन्तु नाम परमार्थतो न कापि हानिरिति स्वाऽनुभवेनाइ-

·स्वानुभवादर्शः।
१४१
स्वदृष्टया स्वयं निर्विशेषत्वहेतो-
न की न माता न भोक्ता ऽहमस्मि ।।
परैः सर्वसंसार आरोप्यते चे-
त्सुखं सर्वसंसारमारोपयन्तु ॥ ९९ ॥
स्वदृष्ट्येति ॥ १९९॥
एवं यथोक्तसाधनसम्पन्नस्याधिकारिणो यतेः सर्वोत्कृष्टत्वं
दर्शयति-
नित्यादिसाधनचतुष्टयसम्पदुच्चैः
सेनां प्रगृह्य चतुरङ्गबलोपपन्नाम् ।।
अज्ञानशत्रुविजयेन परात्मलाभे
राज्ये स्थितो विजयते यतिचक्रवर्ती ॥ २० ॥
नित्यादिति ॥ नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनच-
तुष्टयसम्पदेव चतुरङ्गानि इस्त्यश्वस्थपदातीनि तेपो बलेनोपपन्ना
परिपूर्णा उच्चैमहती सेनां भगृह्य प्रकर्षण स्वाधीनां कृत्वेत्यर्थःशेष
सष्टम् ॥ २० ॥
पामराज्यस्तु राजा मधुपानांतःपुरसेवनादिना ययेष्टवर्ती
भवेन तथा ऽयमित्याह-
राज्ये स्थितोऽपि यतिराट् न यथेष्टवत्ती-
स्वानन्दनित्यपरितृप्ततयाऽतिशुद्धः ।।
प्रारब्धभोगमनभूय विषादहाँ
हित्वा प्रयाति परमा हि विदेहमुक्तिम् ॥२०१॥

·१४२ स्वानुभवादः राज्ये स्थित इति ॥ न यथेष्टवीत्यत्र हेतुः स्वानन्दे- त्यादि । मारब्धेन कर्मणा भोगो यस्य स प्रारब्धभोगो जीव- चिदाभासस्तमनुभूय । अयमर्थः । चिदाभासो जीव एव सु- खदुःखभोक्ताऽहं तद्विलक्षणस्तत्साक्षित्वादित्यमनुभूयं अतएव हपविपादौ त्यत्का विदेहमुक्ति प्रयाति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ २०१॥ तस्य यथेष्टाचरणे न प्रवृत्तिरिति सप्रमाणमाद-- दृष्टा परं ब्रह्म रसान्निवृत्ति- रित्याह गीतासु हरिः कृपालुः ॥ अथो यथेष्टाचरणं न तस्य यद्यस्ति चेत्सा न विपाकितान ।। २७२॥ दृष्ट्येति ।। विपया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते । इतिवचनान्न यथेष्टाचरणमित्यर्थः ॥ २०२॥ किञ्च- नैत्रा ऽऽश्लेशः पुण्यपापकियाया यद्यप्येवं शुद्धसंस्कारहेतोः ।। पुण्ये श्रद्धा पाप्मनो नैव बुद्धि- स्तत्वज्ञस्य प्रायशो ऽयं निसर्गः ॥ २:३॥ नैवेति ॥ "तदाधगम उत्तरपूर्वाद्ययोरश्लेपविनाशी तप- पदेशा"दिनिमूत्रात् 1 पुण्यपापक्रियायाः नाऽऽश्लेपो न सम्बन्धी कत्मिघोषस्य दृष्टत्वात् । यद्यप्येवं तथापि तस्य यथेष्टाचरणं न सम्भवती त्याह । कुतः शुदसंस्कारहेतोस्तस्य पुण्ये श्रद्धा . - ·स्वानुभवादशः। पाप्मनः पापस्य बुद्धिर्न । अनेकजन्मससिद्धत्वात्तत्वज्ञस्याऽयं ययोक्तो निसर्गः स्वभाव एवेत्यर्थः ।। २०३ ।। ययोक्ताधिकारी संन्यासी दुर्लभ एवेत्याह- संन्यासिनः कलहभैत्यरताः सदण्डा देवेन दूषितधियः श्रवणातिदूराः ॥ दृश्यन्त एव बहवः परमार्थनिष्ठः शान्तः समो यतिवरः कचिदेव दैवात् ॥२०४॥ संन्यासिनइति ॥ श्रवणमतिदुरं येपां ते तथा मनननि- दिध्यासने ततो ऽतिरे साक्षात्कारोऽपि ततोऽतिदूर इति किमु वक्तव्यमित्यभिप्रायः ॥२०४॥ स्वस्य गुरुप्रसादात्स्वापरोक्षप्राप्त्या तं नमस्करोति- यस्यामतं तस्प मतं विशुद्धम् मानेन वाक्येन गुरोः परं यत् ॥ मौनेन बोधः परमं कृतोऽह- मस्मीति तस्मै गुरवे नमोऽस्तु ॥ २०५ ॥ यस्यति।गुरोः वाक्येन मानेन यत्परं ब्रह्म यस्याऽधिकारिणः अमतं ज्ञानकर्मत्वेनाऽमतम् ।श्रुतिः “यस्याऽमतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद स यस्य ब्रह्मामतम् अविषय इति निथपः तस्य तन्मतं सम्यग्नातं यस्य मतं विषयतया ज्ञातुं शक्यम् ब्रह्मेति धीः नाs सौ चेद्वेद भेदधीमत्वादेवमेवेति नियमार्यमुक्तम् । उक्तार्थमनुबदति । अविज्ञातं विजानतां ऽविज्ञातमविजानतामिति । तस्य मतं ज्ञानं विशुद्धं नेतरस्यति सम्बन्धः । एतादृशो बोधो येन गुरुणा अ.

·१४४ स्वानुभवादर्शः यमहमस्मीति स्वापरोक्षं यथा तथा मानेन वाग्विपयत्वान्मम सम्पादितस्तस्मै नम इत्यर्थः ॥ २०५ ।। नन्ववाग्विपयत्वेऽपि प्रमाणान्तरेण बोधः कृतः स्यान्नेत्याइ- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् तथा रसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।। अतोऽक्षमानेन न गम्यताऽस्य तत्केवलं स्वाऽनुभवैकगम्यम् ॥ २०६ ॥ अशब्दमिति ॥ २०६॥ नाऽप्यनुमानगम्पमित्याइ- म तयाप्तलिङ्गं किमप्यस्ति तस्मिन् अंतो नाऽनुमानेन गम्यं स्वरूपम् ॥ सदक्ष नवस्त्वन्तरं तेन किशि- दतो नोपमानेन गम्यं स्वरूपम् ॥ २०७ ॥ न तयाप्तलिङ्गामिति ॥ २०७॥ प्रमाणजन्योऽतिशयो न शब्द- प्रमाणतो ऽस्यान न तेन गम्यम् ।। न तहिनाऽत्रानुपपचिरस्ति नातः प्रकल्प्यं परमार्थसिद्धम् ॥ २०८ ॥ गुरुणा सह या शिष्यस्य सहस्तवैचित्र्यपाह--- अमावेन भावस्य सिन्दिन हि स्यात् ·सानुभवादर्शः। स्वरूपस्य पष्ठप्रमाणेन येन ॥ अतः केवलं स्वानुभूतिप्रमाणम् पदं वैष्णवं प्रत्यगात्मस्वरूपम् ॥ २०९ ॥ अमावेनेति॥येन पटप्रमाणेनाऽभावस्य सिद्धिस्तेनाऽभाव- प्रमाणेनन भावसिद्धिरित्यर्थः ॥ २०९ ॥ जातः प्रबोधेन गुरुर्युव शिप्यो ऽति वृद्धो गलितेन्द्रियादिः ॥ अतीव चित्रं गुरुशिप्यसमा- जातं न तद्वर्णयितुं सुशक्यम् ॥ २१० ॥ जातइति । चित्रं वटतरोमले वृद्धः शिष्यो गुरुयुवा । गुरोस्तु मौनं व्याख्यानं शिष्यस्तु छिन्नसंशयः ॥ इतिवचनादयमर्य उक्तो ऽनुभवसिद्ध इत्ययः ॥ २१ ॥ श्रेयः श्रुति भक्तिमुदस्प ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलवोधलब्धये ॥ तेपामसी क्लेशल एव विशिष्यते नान्यधया स्थूलतुपावधातिनाम् । इति भागवतोक्तहरिभक्ति विना केवलज्ञानं क्लेशमात्रमत- निरूपणे तथैवेत्यत आइ7 ज्ञानी त्वात्मैवेतिकृष्णस्य वाक्या- चत्वज्ञानी कृष्णतो नैव मिनः ॥

·स्वानुभवादः कृष्णस्तत्वज्ञानितो नैव भिन्न- स्तस्मादेका ज्ञानभक्तिर्विशिष्टा ॥ २११॥ ज्ञानीति ॥ चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन | आर्को जिज्ञासुराऽर्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि शानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रियः ।। उदारा सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव में मतम् । इति चतुर्विधभक्तिनिरूपणे तुरीयो भक्तो विशिष्यत इ- त्युक्तम् । तत्र हेतुः परस्परं परमममास्पदत्वाशानी त्वात्मैव में मतमित्युक्तं भगवता । तस्माद्भज्यभजफयोरेकत्वेनाऽभेदभक्तिर्वि- शिष्यतेऽत इयं शानभक्तिःलभूता विशिष्टेत्यर्थः । अतः फलम. क्तिनिरूपणाम लेशमात्रमेतदिति भावः ॥ २११ ॥ किन्न । विज्ञाय भक्ति परमां पवित्रा न यत्र भेदावसः कथंचित् ॥ इतोऽन्यथा भक्तिनिरूपणं य- त्सा कर्मभक्तिः खलुभेदभानात् ॥ २१२ ॥ किमेतावताऽत आह- श्रेयान्द्रव्याधज्ञतो ज्ञानयज्ञो ह्येवं कृष्णः प्राह गीतास देवः ।। तरलायोपा शानभक्तिविशिष्टा मुरुया धुभिः पुण्यपुञ्जेन लभ्या ।। ११३ ॥

·साक्षान्माधव आश्रमो गुरुतरः पूर्ण परवन यो वर्वचि मथितोऽध वेन लिखितो प्रन्योऽविविवान्वित श्रीमनारायणाभमशिप्यमाधवाश्रमविरचितं मा. अनुभवादख्यिं प्रकरण समाम् । स्वानुभवादः। १४७ श्रेयानिति ॥ २१३ ॥ इदानीं ग्रन्थकर्तृत्वाभिमानपरिहारपूर्वकं संप्रदायकाचार्य- नमस्काररूपं मालमाचरति-- निर्मथ्य वेदान्तसमुद्रमेत- रस्वबोधरत्नं सुलमं मनोज्ञम् ॥ अकारि यन्माधवभिक्षुणा तत मुमुक्षुमिर्धार्यमतिप्रयत्नात् ॥ २१४ ॥ निर्मध्येति ॥ २१४ ॥ पूर्वाचार्योंच्छिष्टलेशोऽयमुक्तो बुद्धिस्थेम्ने स्वस्य न प्रौढिवादः॥ विहांसो येऽनुग्रहार्थ समर्था- स्तेभ्यो भक्त्या में प्रणामोऽयमस्तु ॥२१५॥ पूर्वेति ॥ २१५॥ स्वात्मानुभवादर्शाख्यं प्रकरणं समाप्तम् यस्य श्रीपरमेष्ठिसंहगुरुरित्यासीत्सरामाश्रमः किश्चासीत्परमो गुरुः सुरतर्नारायणेत्याश्रयः