·80
८६१.२०२१-RD BY DR. S. RADHAKRISHNAN
वेलज

·अस्य लेखकस्य प्रकाशितानि
--
विष्णुवर्धापनं (खण्डकाव्यं १६४७)
गुरुवर्धापनं
१९५३)
जयमङ्गला
(अनूदितखण्डकाव्यं १६५६)
जीवनसागर: (खण्डकाव्यं १६६०)
सङ्गीतसौभद्रं
कालिदासचरित
रणश्रीरङ्ग :
कालिन्दी
कैलासक
इलाहाबाद
स्वातन्त्र्य
प्राणाहुती
हुतात्मा
पुस्तक संख्या
हिन्दुस्तानी एकेडेमी, पुस्तकालय
वर्ग संख्या
१.२०२१...........
वेज
१२४...........
.
राज्ञी दु
क्रम संख्या:
विक्रेता
जयहिन्द प्रकाशन मुंबई २
सुरभारती

·=

·No text on this page.

·गी रणसुधा-६
जवाहरचिन्तन
डा0 धीरेन्द्र वर्मा पुस्तक-संग्रह
श्री. भि. वेलणकर
--
सुर आरती
भोपाल

·@ सुधा बेलणकर, बी. ए.
इंदिरा निवास
मुंबई ४.
वेष्टनं-श्री लक्ष्मण भाण्ड
मुद्रका:
चन्द्रा प्रिन्टर्स
सुलतानिया रोड
भोपाल
प्रसिद्धिः १४-११-१९६६
प्रथमावृत्तिः
प्रकाशका:
सुरभारती भोपाल
23
प्रमुख-विक्रेता
जयहिंद प्रकाशन मुंबई २

·L- वा ह. र चि -- नं विचारोच्चारलिखितं संस्कृतं जनताकृते तत्प्रणेत्रे सविनयं स्मृतिपुष्पं समर्प्यते श्रीरामः

·All rights of pubiishing extracts from
is book or using the songs otherwise
are reserved with Sou. Sudha Velankar
(Indera Niwas, A. G. Street, Bombay-4).
Prior permission in writing must be
obtained on each occasion.

·FOREWORD
राष्ट्रपति सदन, नई दिल्ली-4.
RASHTRAPATI BHAVAN,
NEW DELH: 4.
मरते
September 18, 1966.
Sri 8.B.Velaaker has written in Sanskrit verse
a book on Nehru, called Invegan-cintansm. Though it
1s not a biography in the conventional sense of the
term, it gives the significant details of Neprue life
and york.
Nehru lived in an epic period ci our history.
He left his imprint on our lives. H16 1116 was like
a bright Ilame, lighting our path to a better Duturea
He asked us to live ardent and strenuous lives.
Though he leIt us, his example remains to inspire us
and even rankind. The lives of all of us are enriched
because he lived and moved among us.
This book of Sri Velanker demonstrates that
Sanskrit is a living language and can express even
the most modern ideas. Sri Velankar bes used his
linguistic equipment to good purpose and deserves
our congratulations.
A. Racumuomen
(S. Radhakrishnan)

·ACKNOWLEDGMENTS for photographs- To Director Nehru Museum, Govt. of India, New Delhi. United States Information Service Times of India, Bombay (M/s.Benett, Coleman & Co.) Shri R. K. Gupta, Indore City, Shri Babulal Dixit, Dhar. Jaimini, Bhopal. for Blockmaking To Times of India, Bombay, (M/s. Benett, Coleman & Co.) and Bhopal Process Studio.

·प्रस्तावना यथार्थनाम्नी खल्वमरवाणी न केवलममराणां पुराणकल्पनापन्नस्थानत्वात् किन्तु निजादमरत्वात् । कामं न्यग्रोधतुल्याडम्बरवत्या अस्या उदारदर्शनो मूलप्रकाण्डो महापरि- पाहशालिनीभिरग्रूिढाभिः शाखाभिस्तिरोऽधायि । तथाप्यसंशयं जीवत्येव स प्रावत्तनः स्कन्धः । तदाश्रयाणां द्विजानां मुहुर्मुहुः श्रवणपथमारोहत्येवारावः । परिमितसंख्यरपि विपश्चिद्भिश्च मातृभाषात्वेनाङ्गीकृता सास्त्येवाखिलस्य विदग्धवि- श्वस्य प्रश्रयभूमिः । अविच्छिन्नश्वार्षात्कालादस्याः साहित्यप्रवाहो भाषास्वर्धन्याः। अद्यतने- प्वपि दिवसेषु प्ररणीयन्ते तामाश्रित्य निर्माणचातुर्यपूर्णा गद्यपद्यादिहृद्यानवद्यसारा ग्रन्थवरा इत्युपलक्ष्यं विशेषतः । ईदृक्षकक्षासमावेशार्हः प्रस्तुतो ग्रन्थः प्रस्तुतो ग्रन्थः श्री-श्री-भि-इति संक्षिप्ताभिधानधारिभि- वेलणकरमहोदयः प्रणीतो 'जवाहरचिन्तन'संज्ञः । कतिपयगुणविशेषवशादर्हति चायं विदुषां धिषणाकर्षणं सावधानपठनं च । सर्वजगत्यां लब्धवर्णस्य प्रतिदिनधमानकीर्तेर् जवाहरलाल नेहरु महाभागस्य चरित्रं चिन्तनजतं चास्य प्रबन्धस्य विषयः । नैतादृशविषया- वलम्बो नाधुनातनवाशलीसापेक्षः । तादृशीं समयोचिताँ शैलीमुपयोज्य ग्रन्थकृता स्वीकृत- माह्वानं वर्तमानकालस्य प्रादशि च सजयमात्मनो गैरिणीप्रभुत्वं गैर्वाण्या अपि नवनवाश- ·यव्यजना-क्षनत्वम् । तत्रापि समावेशितवस्तुजातं गेयसङ् गीतरूपेण पुरः स्थापितवता लेखकेन खलु शिखरं समासादितं लेखनैश्वर्यस्य । तमेनमेवंविधमभिनवलक्षणभव्यं ग्रन्थं मुक्तकण्ठं प्रशस्थप ठितृवृन्दस्य समक्षः पुर- स्करोमि । प्राशासे यदयं ग्रन्थः संस्कृतसाहित्यप्रणयिनां विदुषां परितोषं विधाय ग्रन्थप्रणे- तुरानन्दमात्मप्रत्ययं चोपबुंहयेत् । दिल्ली विश्वविद्यालयः ई. सप्तम्बर ३०, १९६६ 17 देव ·Sur-Bharati Sanskrit is one of India's major contributions to the culture of mankind. Everything that came later, as observed by Jawaharlal Nehru (on whose ideas Shri S.B. Velankar has composed the lovely lyrics in this book) can somehow be found to have sprung from Sanskrit which embodies the genius of our race. This cultural manifestation of our people provided us with a common idiom of life. Politically India might have been split into umpteen bits; but Sanskrit with its enormous vitality welded the country into one solid unit. This parent language of perennial beauty quietly went round oui Deighbouring countries in a greater part of Asia, thus creating a commonwealth of culture. This marvel of history is a living inspiration and a priceless heritage that can consolidate internal unity and create external amity. Some of us friends who were anxious that the people should be enabled to benefit by this inspiration and heritage met and discussed the matter. The anxiety soon took organisational shape. And "Sur Bharati” was born. The angels that attended its birth took kindly care of the infant and today it has grown into a bonnie baby. One of the luckiest things that fell to the lot of Sur Bharati was the presence in Bhopal of Shri Velankar, a man of letters in the figurative sense and in the literal sense too (for in professional life he is Postmaster-General). At our request he took up the Presidentship of Sur Bharatı. One of its first major activities was staging the Sans. krit drama written by our esteemed President “Kalidasa-Charitam” That was a great hit. With this great bit, Sur-Bharati told the world that it has come to stay. Soon it begam to shine from success to success. One of the aims and objects of Sur-Bharti is to undertake publications. When it ५ ·learnt that Shri Velankar was writing “Jawahara-Chintanam”, we requested him to give Sur Bharati the pleasure and privilege of undertaking its publication and thus help us to launch on our maiden voyage with precious cargo. There were earlier commitments; but we succeeded in persuading a reluctant Shri Velankar to accede to our request. And the result ? Our present in vitation to the public to a right royal literary repast. Sur Bharati extends this invitation in the firm faith that this literary repast will do good to the public and in a prayerful spirit of "Jagad hitaya Krishnaya” for the gaod of man and the glory of God. We have to thank Chandra Printers for the competent handling of a difficult job of printing a Sanskrit book in Bhopal. Bhopal, 3-10-66. K.P. Narayanan Vice President, ·Jawahara-Chintanam गौरवोद्गारहाराय गुरुगर्वप्रहारिणे गीर्वाणवाग्विहाराय हरये गुरवे नमः The idea of this composition originated in the countless reminisuences that followed the death of the late Panditji from all corners of the world. A first beginning was made by me with 8 verses broadcast by A.I.R. Nagpur on the 8th day of the monrning. These do not form a part of this composition. There after, on transfer to New Delhi, a systematic reading was undertaken and the first few efforts were shown to Dr. Radhakrishnan, the President. He has always encouraged me in my Sanskrit efforts; but, for these songs he had a special word to say. Now he has been kind enough to continue this encouragement by supplying a charming stem to hold this bunch. I am deeply indebted to him for his kindness. This poem does not attempt to depict fully the mundane life of the late Prime Minister, Shri Jawaharlal Nehru; but deals primarily with his thoughts and ideas as expressed by him from time to time on various subjects, which came tnto his ken. It has, of course, not been possible to take up all the subjects on which he expressed himself: only a sample has been chosen ; but an attempt has bcen made to cover the stream of his entire life so far as his thoughts are concerned. It will be noticed that on all subjects he has one common motif, namely the welfare of India. The words actually used in the composition are obviously not those used by the speaker himself; nor was it intended to render a verbatim translation of his words and expressions. A central idea is chosen and developed in each song on the lines of his thoughts. It will also be noticed that he has repeated himself on certain topics of importanee to the Indian life. This repetition has been naturally, I hope, reflected in the composition to some extent.

·Ths poem has been divided into two parts: the first part deals with his life and thoughts upto the attainment of Independence; the second one deals with his ideas as he spoke them as the first Prime Minister of Independent India. The last two poems are necessarily an addition to complete the picture, but the first 75 poems should suggest the 75 years of his life and thought progressively. His own works such as the Autobiography, Unity of India, etc , as well as the volumes of his speeches published by the Government of India have been primarily and copiously used." In addition, much other biographical and other material in different languages has been gone through for thc selection of theepisodes and the topics. The entire composition is a narrative exposition. It is the poet who starts the narration from the birth of the hero who takes over the narration imperceptibly to voice his views. And yet there would be occasions when it should be difficult to separate the poet's utterances. He, of course. closes the composition and yet the last word lies with the hero. Song 77, a S’loka, is a translated quotation from Panditji. Speeches of Panditji have been converted into songs giving rise to an unexpected objection. The critic asks: why should Panditji be made to sing ? Perhaps the association seems odd enough; but in spite of Valmiki's Ramayana, there is no evidence that Rama talked in verse or sang; nor would Tulsi-Ramayana prove the point. When past figures step in poetic pompositions or current plays, they do come in for unexpected poses and unwarranted phrases; and the passage of time makes us forget the apparent incongruence, if any. Perhaps I should have waited until Panditji was a remnant of the hoary past; but then where would I be ? It is my belief that, Panditji would have liked us to think of him as a patriot who devoted all his time and energy to the cause of India. He says as much in his speech which is the source of song 77. Hence the title arafarei=what we should meditate about him or alternatively, what he thought. No rhetoric has been employed in conveying his thoughts but attention has been paid so as not to lose the force of his statement. I am confident that lovers of Sanskrit as well as those who still look askance at the current use of Sanskrit would observe, even at my hands, that Sanskrit can wield any modern theme with ease and ·grace. I am one of those who not only would modernize Sanskrit: but also Sanskritize the modern. It was originally intended to use only one type of metre (a line of 16 matras) as the first few songs will show. But then it became apparent that a mere variation of Raga will not ensure the avoidance of monotony in reciting or singing and a variety of Rhythm also might be introduced. It was in fact the practice of the ancient Sanskrit poets to use a separate metre for each Sarga (canto) and even within a Sarga. Hence though the line of 16 matras predominates in the composition, variations have been introduced in two different ways. One variety is brought in by shortening or lengthening. the opening or the closing line of the song or the verse in a 16 matra metre. Within the same song, however, uniformity in this respect has been maintained. The second modification is to change the line to a different Rhythm altogether. Thus lines with a Rhythm of 6 matras and S matras have also been composed. One song contains the 7 matra Rhythm also. But these details would be known to lovers of music when they peruse the book and hum the lines. Ragas have been indicated in the commentary but they are neither invariable nor immutable. They would depend on the reader's approach to the topic described and his mood in appreciating it. Finally it has to be mentioned that the full force and the finer implication of some of the expressions will be manifest only by the proper recitation and not by pedantic interpretations. My wife has verified the music with patient care. She has certified that Sanskrit is not here required to be twisted for pampering the music Even my children have taken an interest in reciting this music. Their experience makes me sound a note of caution here. Even if the Raga and the the Tala and the Sanskrit is mastered, the correct racitation will need one more factor to be considered; namely, the Laya or the gati or the movement or the speed to suit the mood and bring out not only the meaning but also the significance. I am in full agreement with the view that Yamaka' (alliteration, particulary at the ends of lines) is not necessary for poetry. I do not agree that it must be avoided. For songs particularly, they are distinctly ap asset in en harcing the melody and the great Sanskrit poet who wrote songs viz., Jayadev, used them very happily. This * topic had to be referred to here because a few eminent Sapskritists E ·seem to get upset if Yamaka is used in Sanskrit poetry. Even the free verse school of the modern days, I notice, feel happy if they can enhance the rhythm by Yamaka. Of course it is one thing to use simple unobstrusive Yamaka or Anuprasa and quite another to produce acrobatics of alliteration, obscuring the meaning as was done unfortunately even by great poets like Hrefa, HTET etc. This latter tendency is rightly deprecated. Only one attempt at an arificial Yamaka has been made in the present composition and discerning readers will no doubt detect it and be amused. In printing, the usual GT5 at the end of the line or verse has been dispensed with. Modern poetry has been able to do without these crutches and Sanskrit should be no exception. Another liberty that has been taken is about the printing of the nasal . This alphabet has been shown at the end of a verse or a line, not as म् which is the traditional method but by अनुस्वार (a dot on the top of a letter ) which always means in Sanskrit. Song 14 is the only exception. Sandhis presented a special problem. It is customary to compose Sanskrit poetry with Sandhis to satisfy the metre. Any lacuna in this respect would be considered a deficiency in the author. Hence conformity has been meticulously ensured. But many modern enthusiastic but unversed readers find Sand his a serious deterrent to Sanskrit reading. For their sake, the following concessions in printing have been made:--(i) Each line has been treated as a separate unit for this purpose instead of the usual 2 line unit; (ii) whenever the lack of a Sandhi makes no difference to the metric rhythm of the composition, the writting or the printing is allowed without a Saadhi, in the case of the ending g of a word; and (iii) in the prose introduction to songs and in the commentary, Sandhis have been optionally made. No translation bas been added to the Text. The dates referred to in the introduction to the songs and in the English index of songs (PP 179-181) are of the occurence or the utterance. If Panditji's biography and speeches are referred to, the context will be clearer, A brief introduction in Sanskrit, a short commentary in Sanskrit and a few foot-notes indicating English synonymns etc. for some Sanskrit topical expressions are added. There are necessarily limitations to such PO ·aids which the author himself can supply. The English index o titles with relevant dates and an index of topics (pp.183-184) would be found useful. The lines have been numbered consecutively for the songs but separately for the three parts of the book. The songs, however, have been numbered consecutively for the entire composition. A question is asked, What is the 77 in this composition ?' Tbe reply is - The same as was present in Panditji's speeches and writings; Those speeches did rouse up several. Of course, my words may not have the same power but the aim is the same. In fact, the question as to what is the g aroused by patriotic utterances in modern times is a subjcct for scrutiny and research. There are several well-wishers who almost considered it their sacred duty and plcasant occupation to assist me in their own way. One friend went out of his way during the period of the composition to bring to my notice,any writing on Panditji that appeared anywhere. He was specially fitted for this job indeed. He also saw to it that if I needed a reference, it was made available. Another friend thought that he must make it his duty to ensure that my writing progressed continuously without a hitch and went out of his way to attempt to take away all mundane impediments from my shoulders during the period. His encouragement was valuable whenever I came across a tough subject to be tamed in the Composition. And yet he knew no Sanskrit. The Ministery of Information and Broadcasting were prepared to consider the publication of this book when it was ready within one year of Panditji's passing away; But I had to hold my hand in view of several pieces of material still pouring in for my benefit. Others have undertaken to bring this book to light by taking up its. publication at some trouble to them and without my asking them to do so. All these and other well-wishers have a share in the final appearance of this Comppsition. Naturally I have to accept the sole: responsibility for any of its shortcomings. Nevertheless I cannot. but express my sin rere gratitude to all of them who wish to remain. unnamed. My thanks are due to Dr. C.D. Deshmukh, former Indian: Finance Minister and present Vice-Chancellor of Delhi University for a Sanskrit introduction. Thanks are also due to the scholars who have conlributed their opinions to the book. ११ ·Thanks are due to Dr. G. V. Devasthali M. A. Ph. D. for going through the manuscript before printing. Most of the thoughts and ideas expressed by the late Prime Minister would be of an everlasting interest and continued practice for his countrymen. Hence this attempt has been made made to embody them in a more durable form and an acceptable tuae. Even in matters where eminent people differed from him significantly, his ideas have an appeal and an application of their own in proper centext. His love for his motherlaud had been the dominating feature of his activities and it is hoped that the same has been so reflected in these compositions. Lastly, भरतभुवि यो जातो नेता तदीयपदाश्रयं farfaafia, filccj atesi :TATTITCH नवविचरितं राष्ट्रोन्नत्यै विभावितमाहितं भवतु रसिका एतत् प्रेयो जवाहरचिन्तनं S. B. Velankar. Bhopal, 2-10-1966 १२

·पूर्व-जवाहरः
१३-८२
पृष्ठानि
गीतानि
१-३३
पङ्क्तयः-
-
१-६६६

·No text on this page.

·गीतानुक्रम :
पृष्ठे
१
२१
२३
२५
२७
२९
नायकजन्म
२ शैशवं
३ जीवनसजता
४ असहकारगीता
५ अहिंसाव्रतं
६ संभ्रमः
समर-सारं
विश्रान्तिः
है अस्थाने
१० लक्ष्मणपुरे
११ समाजवादी
१२ राष्ट्रसभाध्यक्षः
१३ दाएडीयात्रा
१४ बन्धस्था कमलादेवी
१५ पितृनिधनं
.३५
४१
४३
१५

·४७
४९
५१
५३
२१
५४
६१
१६ एक एव नेता
१७ परिषदां विफलता
१८ उपोषणं नोपायः
१६ रणविराम:
२० ग्रन्थकर्तृ त्वं
पत्नीनिधनं
२२ जनमतभिक्षालाभः
२३ भारतीयभाषाभगिन्यः
२४ महायुद्धसमये
२५ आवाहनं
२६ आरोपप्रतिवचनं
२७ गुरुवन्दना
२८ सहकार्यदानं
२६ अपेत भारतेभ्यः
३० किं कलहैः
३१ लोकशासनप्रतिश्रवणं
३२ प्राचीगौरवं
३३ स्वतन्त्रता
७३
७५
७७
७४
१६

·وده و به هم شعفا و و و و و قوته وعد... هههههه : در راد

·Woen.
Father, Mother & Son
(Song 1 )
Prepage.
(i) Nehru the cadet.
(ii)
Nehru at Harrow.
(ii) Nehru in the garden of his home.
(iv) Nehru in far Eastern Dress.
(V) Nehru the President of the Congress.
Nehru among children.
(Song 3 )
(Song 2)
(Song 12)
(Song 49)

·Nehru with a wild animal.
Nehru at the plough. (Song 53)
Nehru- a mood.

·Husband and wife.

·१
श्रीजवाहरस्य प्रयागे जननं गीयते
१४-११-१८८६ खिस्तमिते दिने इदम् ।
श्रीमती समुदिता स्वतन्त्रता
संहृता संगमे संहिता
एकादशवर्षावशेषिते
ख्रिस्ताब्दैकोनविंशतिशते
मासे चैकादशे स्वागते
चतुर्दशदिने साङ्गता
ललितकुसुम्भं कमलकोमलं
काश्मीरावनिज़नितं तरलं
गङ्गायमुना-संगम-विमलं
मन्त्रयते मङ्गलटिका

·नेहरूकुलेऽवतीर्णो भवः
स्वरुपराज्ञीगर्भसंभवः
भारतालितिमिरालिपरिभवः
जवाहरोऽभ्युदितः सविता
मोतीलालः पिता विधिज्ञः
तनयजन्मना त्रिभुवनधन्यः
जनसेवारतमना वदान्यः
सुतस्य सुतरां लालयिता
२०
गोकुलतुल्या प्रयागवसुधा
वर्धयते माधवं सुखविधा
तेन पीयते त्रिवेणीसुधा
मूर्तिः श्रीरामा महिता.
मांडरागः । संगमे प्रयागे । एकोनविंशतिशतकस्य एकादशे नवंवरमासे ।
कुसुम्भं 'केशर' इति भाषायाम् । अलिः भृङगः तद्वत् कृष्णं तिभिरं तस्य प्रालिः
राजिः । भवः शिवो वा संसारो वा ।
१८

·२
बालजवाहरस्य शैशवं आनन्दभवने पितृसदने निश्चिन्तं व्यतीतम् । न
तत्पित्रोः अन्यद् अपत्यं आसीत् अस्य एकादशवर्षपर्यन्तम् ।
प्रानन्दभवनं सुख सदनं
प्रवहति मन्दाकिनीजीवनं
कालिन्दोमेलनं पावनं
बिभ्रति मरुतो मर्मरगानं
क्रीडानिरतः शिशुर्वर्धते
स्वप्नरञ्जने धिषणा रमते
एको मातृप्रीतिभाजनं
आङ्ग्लविनेत्रा रचितं पठनं
अश्वारोहे पटुता निपुणं
जलनिमज्जनं हितं प्रतिदिनं

·जनकोऽर्जयते विपुलसंपदं
अनुपदमभितो विलासास्पदं
व्यपेतचिन्तं जगति जीवनं
सर्वधर्ममतपथाचारिण:
प्रवाहपतिता वहन्ति जविनः
प्रसादविशदं मनो न मलिनं
न राज्यकायं न च जनसेवा
कुटुम्बभरणं शिरोहितं वा
मनसि निःस्वनं जीवनमननं
४०
तिलङ्गरागः । सर्वधर्म- इति । विविधा नराः प्रबाहवत् नायकपितु हे
यातायातं कुर्वन्ति स्म । आनन्दभवनं सदननाम ।
२०

·३
शैशव-देहली समुल्लङ्घमान: अध्ययनार्थे गतः प्राङग्लभूमिम् । तत्र
स्नातकत्वं प्राप्य विधिविशारदत्वं च संपाद्म भारतभूमि प्रत्यागतः । न्यायालये
कार्यं च सभारब्धवान् सुन्दरपत्नीमपि परिणीतवान् । न तथापि जीवितकार्य
संदृष्टवान् । असौ चतुर्दशवर्षवृत्तान्तोऽत्र (१९०५-१९१६)संक्षिप्यते ।
जीवनसंवरिका जवनिका
परिहारे का किरणशलाका
आङ्ग्लभुवो मन्दिरेष्वधीता
विद्या वरपण्डितः प्रणीता
नैव तया संहृता जवनिका
द्विखण्डाटने सिन्धूत्तरणे
हिमगिरिशिखरे समारोहणे
न कदाप्यन्तरिता जवनिका

·नयालथे यदि विधिवादधृतिः-
सभासमाजे शब्दसंहतिः
तथापि नोद्घटिता जवनिका
तेन परिणयो वृतः कमलया
निजिताप्सरोमनोज्ञश्रिया
स्थिता तथा तु हिता जवनिका
धुरन्धराः कति राजकारणे
नेतृणामवलोकिता गणे
धना न सा विरलिता जवनिका
अथो महात्मा सत्याग्रहनं
तैजसमाविष्कृतवान् क्षितिज
सहसाऽरुणदीर्णा हि जवनिका
तिलककामोदः रागः। कमला पत्नीनाम
२२

·४
महात्मना यो मार्गः प्रदर्शितस्तत्र "असहकारः" शासकैः सह प्रमुखः ।
स नायकेनापि स्वीकृतः । (१९२१)
असहकारगीता स्फुरिता
प्रगतेः पदवी पुवर्दीपिता
वैधसभासत्तायास्त्यजने
स्वदेशनिर्मित वस्तुसेवने
उत्साहयुता भारतजनता
अयोध्यावनेः कृषिजीविजनाः
रामदर्शने पुनः पावनाः
सम्राजा सह समरे नीताः

·७०
उषसामुदया रक्तलाच्छनाः
शासनविधयो भृशं निमग्नाः
स्वातन्त्र्यार्कपिधाने भ्रान्ताः
सन्ध्यापूजाप्रवणमानसः
जीवनाञ्जलिर्भजनैकरसः
तिष्ठति सज्जः संप्रतीक्षिता
चम्पारण्ये गुर्जरदेशे
मन्वन्तरकृतनवप्रकाशे
सपदि नादिता वदनघोषिता
अडाणाकानडारागः । अयोध्येति । संयुक्तप्रान्ते उत्तरप्रदेशे नाम
कृषीवलानां साम्राज्वविरोधियुद्धं अनेन धुरिस्थेन स्वीकृतम् । रामः श्रीराम:
सुन्दरो वा।
Notes : असहकार:=Non-Co-operation
२४

·५
अहिंसावतं स्वातन्त्र्यसमरे शुचिसाधनत्वेन महात्मना वृतम् । तदपि
स्वीकृतम् । हिंसाधटनानिमित्तात्तु युद्धं परिसंहृतं महात्मना। तदपि स्वीकृतं
अरोचकं अपि । (१६२१-२२)
अहिंसावते साधनशुचिता
इति स महात्मा दिशति विनेता
८०
कष्टोऽसौ ननु तपसः पन्थाः
स्वातन्त्र्यमुनेरभिनवगाथा
पठिताधीता चित्तसात् कृता
न वयं दलिता ननु नो बलिता
वीरा एवं क्षमासमर्थाः
साधिता शनैर्मनस्तुङ्गता
J

·कारायै स्वागतं जीवने
पटचक्राश्रयिता दिने दिने
भोगाः परकीया बहिष्कृताः
co
नैषा त्ववधार्या निष्क्रियता
चित्तकाययोः समरभूमिता
नवदृष्टिरियं कार्यसंहिता
चौरीचौरा-हिंसाश्रवणात्
स्वातन्त्र्यपिता विरामं रणात्
घोरामाज्ञामुद्घोषयिता
मनोभजने धृतेः सादने
नवगाथाया निदिध्यासने
मनःप्रकाशः पुनर्दीपिता
दरबारीकानडा राग़ः। पटचक्रं चरखा इति भाषायाम् । चौरीचौरा
ग्रामः उत्तरप्रदेशे।
Notes : अहिंसा=Non-violence.
२६

·६
प्रथमसत्याग्रहानन्तरं यः संम्रमः तन्मनसि संभूतः तस्येदं दर्शनम् । (१९२१)
संभ्रमो जीवने
पितरौ व्यथितौ चिन्ता कान्तानने
स्वयं वधितो वंशदीपनः
क्लेशांस्तस्य कदा मातृमनः
सहेत न हि भुवने
यैराङ्ग्लैननु विद्यादानं
भवेत्कथं तैः सहायोधनं
विहितं दिने दिने
विना विलासैनँव निवसनं
तस्य कुतो बत कारागमनं
विस्मय एव जने

·स्वपिति पितापि तु पृथिवीशयने ११०
कष्टानुभवः स्वकीय भवन
न दया राजरणे
स्वराज्यार्जने रचितं हवनं
कुर्यादधुना सुतरामवनं
मन्त्रबलं यजने
स्वतन्त्रताया मन्त्रघोषणा
जनताया उत्साहपोषणा
तारय राष्ट्रमने
न सुखं नाता नाधुनासनं
उत्पतनं, सागरे मजनं
कल्लोलिजीवने
१२०
मिश्रखमाजराग़ः। मन्त्रबलमिति । अहिंसा-असहकार-बहिष्कारादि-
मन्त्राः । संभ्रमान्ते समरप्लवनं निर्धारितम् ।
२८

·स्वातन्त्र्यसमरनीतौ शासननिर्बन्धभजनं प्रमुखशस्त्रम् । कथं तद् हितं
भवेदिति सन्देहे समरसेनानीर्महात्मा एव प्रमाणम् । (१६२३-२५)
निर्बन्धा लङ्घिता भजिता
कथं हिता स्यादनिर्बन्धता
रक्षासेना त्रस्ता दीना
नगरे नगरे कारा पूर्णा
प्रतिश्रुताऽऽसीत् स्वतन्त्रता
न्यायालयकार्यं समुज्झितं
कुटुम्वभरणं तथोपेक्षितं
समर्जनीया स्वतन्त्रता
१३०
कारागारे कियान् व्यतीतः
आयुःसमयो न पुनरधिगतः
प्रत्यानेया स्वतन्त्रता

·विश्वस्ता अनुयायिसज्जनाः
कति प्राकृताः कारासदनाः
तथापि
दूरा
स्वतन्त्रता
विधिसंसद् यदि सबहिष्कृता
आसनेषु तेऽन्ये हि निविष्टाः
कुतो गता सा स्वतन्त्रता
१४०
जनताभावश्च्यवति संभ्रमे
यत्नशिथिलतासृतः कर्दमे
कुतो निःसृता स्वतन्त्रता
किं कर्तव्यं किमकर्तव्यं
मुने न जानातीदं हृदयं
शिष्यस्तेऽहं शाधि माम्
शङकराराग़ः । एकस्मिन् संवत्सरे महात्मना प्रतिश्रुतं स्वराज्यं
नाधिगतम् । ततोऽयं संभ्रमः मार्गतथात्वे । निबन्धभङ्गेऽपि साशङ्कं मनः ।
प्रतिगीतांशे इदं कृतं न तथापि स्वातन्त्र्यं इति करुणारवः ।
Notes : ferat:-Laws; THAT-Police force.
३०

·दुसानी
इलाहाबाद
८
अतिश्रान्तः सत्याग्रहकार्यतः । तावदेव भार्या व्याधिग्रस्ता। अतो गतो
युरोपावनौ विश्रान्तश्च । (१९२६-२७)
श्रान्तमनाः कृतावनेनाः
राष्ट्रसभायाः कार्यवाहिता
विविधपरिषदां कर्णधारता
कारावासे कालविफलता
कार्यशृङ्खला जटिलघना रशना
१५०
केषाँ नियतं संसदि यानं
मतमन्येषां तस्य वर्जन
उभयोः कलहे सन्धिविधानं
यत्नानां केन तु गणना तुलना

·भिन्नधर्ममतविसंवादिता
तस्याः साध्या त्वेकतानता
न च तया विना पुरोगामिता
निरन्तरासा उपासना गहना
युरोपावनौ व्याधि निदानं
कान्ताया भेषजमनुपानं
पुरुषविशेषवचोविनोदनं
प्रसन्नशान्ता वरधिषणा रसना
१६०
बिहागरागः । कृतौ कर्तव्ये अनेनाः निष्प्रमादः । एकतानता संवादिता ।
युरोपप्रवासे पुरुषविशेषैः सह मेलनं संभाषणं संपन्नम् । निरन्तरा असौ उपासना
इति सन्धिविग्रहः ।
३२

·or
I am out of place everywhere and at home
nowhere इत्येकदा नायकेनोक्त युरोपप्रवासानन्तरम् ।
अस्थाने सर्वदा पदं मे
न स्थानेऽहं कदा
श्रद्धा विविधा जनमनोधृताः
ताः सर्वा
ननु मयाप्याहताः
कस्याश्चिन्न तु मेऽनुयायिता
न च सिध्यति परिषदा
वादाः प्रसृताः समाजोन्नती
नादा नेतृणां जननीतौ
नैकवाक्यता शद्वसंगती
स्पृशन्ति नैते ह्रदाः
१७०

·निरीक्षिता नवखण्डधरायाः
संकेतमुखा जनसमुदायाः
अभिरुचिभिन्नाः संविज्ञयाः
नाविष्कृतमपि तदा
समीपं मता मनसा नाप्ताः
परकीयाणामपि न दूरता
रुचिर्वारुचिर्वापि न उता
स्थिता वृत्तिरविशदा
१८०
आदेशानामतो निजगुरोः
प्ररूढ़बरदृढ़समाहिततरोः
पालनं सखे मनस्त्वमकरोः
अनयमि च संपदा
बसंतरागः । न कुतोऽपि सम-रसत्वं प्राप्नुवदित्याशयः । कस्या इति । नाहं
कस्या अपि अनुयायी । परिषदि उपस्थित्यापि न मतपरिवर्तनं विशिष्टधर्माश्रयणं
वा । एते दागह्रदा न मां स्पृशन्ति । जनाः प्रायः संकेतशासितजीवनाः सर्वत्रापि ।
संविद्भिः रूदिभिः ज्ञेयाः । न स्वकीये विशिष्टा रुचिः, नापि च परकीये
अरुचिस्तथा । गुरु-प्राज्ञापालनं एव मनसः संपत् । तयैव स्वपदप्राप्तिः ।
Notes : श्रद्धा:-Faiths; वादा:=Isms. संकेत=Convention
संविद् =Practice.

·१०
सायमनसमितेः (Simon Commission) प्रतिषेधार्थं प्रभूताः
यात्रा: राष्ट्रऽनुष्ठिताः । लखनौपुरे तन्नेतृत्वं नायकेन कृतम् । तत्र रक्षादलदत्तयष्टि-
प्रहारा: सोढा: । ततो महानेतृत्वं समधिगतम् । (१९२६)
--
सुवर्णकणदीधितिः
निकषणे विद्युरेखाद्यतिः
समितिः सम्राट्-मुद्राङ्किता
समीक्षाकृतेऽत्र संप्रेषिता
न तु तस्याः कुत प्रादृतिः
प्रभूता निषेधयात्राः सृताः
रक्षकः पुनः पुना रोधिताः
न तु कुतोऽपि तासां क्षतिः
१६०

·लखनोपुरेऽपि यात्राऽन्विता
प्रतीपा नाज्ञा कैरपि मता
शासिनां
तु लुप्ता धृतिः
पताका स्वतन्त्रताया धृता
मुखेन चा जयनादा घोषिताः
उच्छिता च मातृक्षितिः
पश्यति पुत्रकमूर्ति पिता
विलीना जनता चरणे नता
भयचकिता शासककृतिः
२००
चमूः सा दण्डैरश्वैर्युता
प्रधावति लज्जाद्वषावृता
स्मिते
न
तु तस्य क्षितिः
नेता नवो मनोऽभीप्सितः
तत्क्षणे जनैरधिगतः
नियतिसंभृता जागृतिः
शंकराभरणरागः।
my

·११
समाजवादस्य यत्प्रथमं स्थूलं दर्शनमभवत्तस्येदं चित्रणम् । इतः परं
समाजवादस्य प्रवक्ताऽभून्नायकः ।
धनहीनजनाः श्रमभरवहनाः
समाजवादैस्तेषु चेतना
श्रमवतां श्रमेर्धनसंचयनं
प्रवहति पुनरपि सधनं सदनं
सौधतलेषु च सुखाराधना
२१०
विहरन्ति सुखं धनवन्तोऽमी
क्षुधाबाधितो जीवति श्रमी
लभते नान्यत्, श्रमभरं विना

·तदपत्यस्य तु यदि नाध्ययन
अन्येषां परदेश शिक्षणं
दरिद्रवसना तदीयाङ्गना
अत उद्युक्ता श्रमिसंघसभा
श्रमिणामुद्धरणे संनद्धा
इत उत्सार्या सर्ववञ्चना
२२०
चत्वारिंशद्वया नायकः
अध्यक्षपदे युक्तो युवकः
नवसमाजचरणयोर्वन्दना
मुलतानीरागः । श्रमिसंघसभा (Trade Union Congress)
Notes : At the age of 40, Shri Nehru was elected
President of the Trade Union Congress.

·१२
चत्वारिंशद्वयसो नायकस्थ राष्ट्रसभाध्यक्षत्वं प्राप्तम् । सवषां प्रियोऽयं
नेताऽभवत् ।
राष्ट्रसभाध्यक्षपदे योजनाऽस्य जाता
चत्वारिंशद्वयसो राष्ट्रनेतृता
पूजास्थानं हि गुणा न वयोमितिरेषा
भाषा बुधजनगीता संमता प्रणीता
पुत्रभाग्यमुदितौ तौ पिता तथा माता
अनुपितरं सपदि सुतं पूजयति विधाता
प्रेरयते नियतिर्ननु नरजीवनयात्रां २३०
पुरुषसिंहमुद्यमिनं यशःश्रीस्पैता

·प्रेरणया गुरुपित्रोता लोकसेवा
अधिकतरा धुराधुना स्कन्धपरिगृहीता
प्रियो वयोवृद्धनृणां प्रेयान् युवकानां
जनाग्रणीर्मुकुटमणी राजते नियन्ता
अर्धमायुषो नु गतं लसति सन्धिरेखा
सिंहालोके रमते मतिः संविनीता
अमरैरपि न ज्ञेयं भाविभागधेयं
स्वागताय सज्जोऽसौ भारतप्रणेता २३६
देसरागः । अनुपितरं पितुरनन्तरं राष्ट्रसभाध्यक्षोऽभवदसौ ।
Notes : राष्ट्रसभा=Indian National Congress.
४०

·१३ १६३० ख्रिस्ताब्दे, अप्रिलमासे, महात्मना दाण्डीयात्रा प्रारब्धा । नायकः कारागृहे वद्धः । सा यात्रा तु देशव्यापिनी बभूव । साम्राज्येन सह चण्डसमरोऽ- भूतपूर्वो राष्ट्र संजातः । २४० दाण्डीयात्राऽखिला निस्तुला जनलक्षैः संकुला दण्डपाणिरेकको महात्मा वज्रमनाः स्वातन्त्र्यसुवर्मा वृध्दो वयस्सा युवा तु मनसा नयनविभाऽनाविला ग्रीष्मसूर्य रश्मिभिस्तापिता सिन्धुगामिनी भारतजनता महात्मतायाश्छाया सदया पदयात्रा शीतला लवणविधानं जातमिन्धनं स्वराज्यहवने कुशसमिध्दनं भवतान्निधनं ज्योतिरेधनं ज्वलन्तु सर्वेऽर्गलाः २५०

·लवणेन वृता मानविन्दुता
शासकैः कृता वैधविविधता
क्रूरतया वा वञ्चनया वा जनता न च विहला
पदे पदे स्वातन्त्र्यकेतनं
उल्लासयते त्यागिनं जनं
वसुधारजसा जयजयवचसा सर्वाशाः संकुलाः
जनसिन्धोर्जलसिन्धुमेलने
अनलभिदि स्वातन्त्र्यमन्थने
लहरीज्वाला प्रखर विशाला परमोल्लासोज्वला
२६०
शस्त्रशक्तिजयि वीक्ष्यात्मबलं
कारागारात् निजकरयुगलं
प्रणतौ युङक्त वृत्तिर्वृणुते प्रसादनं कोमला
जयजयवन्तीरागः । अनाविला अकलुषा । स्वातन्त्र्यरणवीरस्य निधनमपि
स्वराज्यहोमज्योतिषः वर्धनं भवनु । सिन्धुद्वयमेलनोत्थिता लहरी स्वराज्यसमरवह्नि-
ज्वाला खलु ।
Notes : दाएडीयात्रा=Dandi March. लवणविधानं =Salt Act.
Arafare=Point of Honour.
४२

·१४
नायकपत्नी कमलादेवी सत्याग्रहसमरे प्रविष्टा । तस्या अपि वाञ्छितः
कारावासः संपन्नः । श्रुतमेतत् बन्धागारे नायकेन । (१६३१)
कान्तसंनिधौ गृहिणीस्थानं
रोचतेऽस्यै पृथग्जीवनम्
बन्धनालये नियतो भर्ती
सोख्यदसदने निवसति कान्ता
नव रुचिकरं भवेद् भोजनम्
नलिनीकोमलदलतिरोहितां
न चक्रवाकः सहते कान्तां
तदिह कथं स्यात् सुखेन शयनम्
२७०
कान्तकृतं निर्बन्ध भजनं
विधीयते तदनया प्रतिदिनं
श्रुतं कथं न तु तदाक्रन्दनम्
HA

·ईशेन ननु श्रुतं प्रार्थितं
बन्धहिता सा यथाभीप्सितं
कृतं कमलया पुण्यसाधनम्
नैनी-बन्धागारे वार्ता
प्रसृता चकितमनेन कणिता
हृदयेन हृितं निजं रुपन्दनम्
२८०
अभिमानः कान्ताया धैर्य
चिन्ता तस्याः परमनामये
नियतिसंहृतं चेतः-शमनम्
उच्छलन्ति ननु यत्र सागरे
ललना अपि मज्जन्ति संगरे
नान्यद् भव्यं जयनिबन्धनम्
कर्नाटकीरागः।

·१५
१६३१; खिस्ताब्दे नायकपिता स्वर्गं गतः तमुद्दिश्य कल्पितं नायकविलपनमिदम् ।
सत्वरं प्रयाति तात भवान्
सान्तवनं न मे मनसि परिणमेत्, अयं जनः परवान्
प्रतीक्षतां त्वां कालदैवतं
कंचित्कालं पाशनहस्तं
उदयत्यरुणे विकिरत्किरणे सूर्यः स्याजववान्
२६०
अगाधसागरजलमुच्छलितं
प्रारब्धं मन्थनमनवरतं
विना विलम्बं संभृतकुम्भं समुद्धरेद् भगवान्
झंझावाते कर्णधारता
कृता दर्शिता भृशं कुशलता
तीरसंनिधौ गाधे जलधौ क्व नु खलु निःसृतवान्

·अमराणां संपादितमर्थ कथयितुमभ्येत: सुरनाथं वार्ताप्रथने स्वराज्यमथने ननु नो विस्मृतवान् ३०० पथि नु वीक्षिता शुचिः स्वधुनी मानुषसुचरितफलतरङ्गिणी भूमिगतावनुभगीरथं ननु यतसे प्रश्रयवान् जानीहि पुनः स्वराज्यं विना विरमेन्तेयं ध्येयसाधना तनुर्विनश्येदथवा पश्येद् भारतनवविभवान् भीमपलासीरागः। अरुणोदयः स्वातन्त्र्यस्य । सूर्यः स्वतन्त्रताप्रकाशः । सभृतकुम्भः स्वराज्यामृतस्य । स्वातन्त्र्यरणं जनसागरमन्थनम् । तीरः स्वतन्त्रता। स्वातन्त्र्यार्थे मथनम् । भगीरथमनुसृत्य मन्दाकिन्याः पुनर्भूमिगमने नु यतसे इत्याशयः । न पितृवियोगे विकलता । अपि तु दृढ़तरनिश्चयः समराय । Notes : In 1931 it was being realized that Independence is near round the Corner. ४६

·१६
पुनरपि सत्याग्रहसमरः स्तम्भितो महात्मना १६३१ ख्रिस्ताब्दे । बहवो
देशधुरीणा जनतोत्साहप्रतिघाते महात्मनो नेतृत्वे साशङ का अभवन् । नवं
नायकः । तस्य महात्मनश्चतुरनेतृत्वे दृढी विश्वासः । स गीयते-
जनानामेक एव नेता
रणानां प्रेरयिता प्राणिता
प्रानुयात्रिकाः सहस्रगणिताः
यदीयवचसा सृताः सन्तताः
नेतृत्वे का तस्याशङ्का स्वयंभुवि स्यान्मता
३१०
निरिच्छजीवितमूर्तता तथा
कस्यान्यस्य हि जीविते कथा
जनतोत्साहे रणप्रवाहे न तेन विहतिः कृता

·ग्रामजीवने या सम-रसता
निर्धने जने या सहृदयता
स्वयमनुभूता सदा देशिता स्रवति हि सा शाश्वता
जनपुरोगतिर्न वा छिद्यते
क्वचित् प्रमादे रणः स्तभ्यते
साधननिष्ठा मनःप्रतिष्ठा सुतरामाविष्कृता
३२०
जनतानाडीनिदानचतुरः
एष एक इह ननु
भिषग्वरः
स सेनापतिः स एव नृपतिः स एव सद्गुरुपिता
पटदीपरागः । रणस्तम्भनकारणं शुचिसाधननिष्ठा एव इति प्रतिपाद्यते ।
प्राणिता प्राणनकर्ता।

·१७
वर्तुलमञ्चपरिषद् ( Round Table Conference ) रुम्राजा
निमन्त्रिता। न तस्यां विश्वास आशा वा नायकस्य । तदेवोच्चारयति--
परिषदा किमु मार्गणं
विजयरणं शूराणां मरणं
नान्यत् पूर्णात् स्वराज्यलाभात्
मन्धनोत्थितात् सुधाम्बुकुम्भात्
मान्यं ननु नो जनुःकारणं
कुतोऽत्र सन्धी रिपुणा साधं
लब्ध्वा वा स्वातन्त्र्यशवार्ध
नवराष्ट्रस्य कुतो निर्माणं
३३०

·अगणितनरनारीचरितानां
एकोद्दिष्टं पददलितानां
दरिद्रताकृत्यासंहरणं
बरं बन्धने सदा निवसनं
कृपया तु
रिपोर्न सिंहासनं
स्वबाहुबलमिह महातारणं
न जातिकलहो न पक्षवैरं
नाज्ञानं न हि वा दारिद-यं
विपदां नो विद्यते कारण
३४०
युद्धे मरणं मारणमयवा
जयाशा नवा निश्चयोद्भवा
यशोमन्दिरे पततात् चरणं
यमनकल्याणरागः । इयं परिपद् गोलमेजपरिषद् इति ख्याता । परिषदा
निहतस्वातन्त्र्यस्य केवलमर्धमेव लभ्येत इति मतम् । यानि निमित्तानि अस्माकं
विपदां प्रदर्श्यन्ते शासकैः; न तानि वस्तुत: सत्यानि । परकीयशासनमेव
अभ्युदयविघ्नः इत्याशयः ।

·१८
महात्मना उपवास: स्वीकृतः अस्पृश्योद्धारणे बन्धनागारतः । नैतत्
नायकसंमतम् । यतो महात्मजीवितवंशयः तथा च जनमनःसु उपोषरणादीनां
विपरीतपरिणामः । तद्वदति--
अपाया उपोषणोपायाः
स्वदेहदण्डे दलित जनानां सेवा न हि भव्या
पक्षमुखानां नीति निदान
दक्षचेतसां स्वार्थनिधानं
भावविवशता नितरामुचिता नैषा भवदीया
मुनिप्रणीता समाजरचना
युगे युगे न च भवति समाना
कालसंहिता विचारगीता पुनरपि मथनीया
३५०

·एकासन
उपविशाम सव
दृढं निबद्धाः सौहृदे नवे
उदारमतिदा हृदयशारदा विशदाह्नयनीय
अवश्यता संशोधनमाता
ध्येयवीथिका निश्चयदीप्ता
मनोनिराशा न तमःपाशा सुजनैः संधेया
भवज्जीवनं राष्ट्रतारणं
मा भूत् तस्य हि वृथैव हरणं
स्वतन्त्रताया दीपशिखा या न हि सा हवनीया
तिलककामोदरागः । पक्षमुखाः पक्षप्रमुखाः स्वार्थयत्नाः । न तत्र भावना-
विवशता स्वीकार्या । समाजरचना मन्वादिमुनिप्रणीता युगे युगे भिन्ना भवति ।
तस्या: कालेन संजाता संहिता विचारपूर्वकं गीता अपि पुनः पुनर्मथनीया । नैतत्
कार्य भावनातिरेकेण । एकत्र स्नेहेन उपवेष्टव्यं स्वच्छमत्या च विमर्शः कार्यः ।
न निराशावादः स्वीकार्यः । अवश्यता आवश्यकता। प्रगतेरवश्यं करणीयं
संशोधनेन मृग्यते। भवञ्जीवनं स्वातन्त्र्यदीपज्वाला। न तत् एतस्मिन् व्यतिकरे
विनाशमियात् ।
५२

·१९
महात्मना सम्राजा सह सन्धिः कृतः परिषदि च उपस्थितिः स्वीकृता।
नैतत् नायकसंमतम् । सर्वे सहकारिणो बन्धनस्था: जना निष्क्रियाः निरुत्साहाः ।
रणे विरामिते गुरो युयुत्सवोऽखिला जवाः
भृशं विषण्ण मानसा वृथानुभूतयातनाः
विहाय केचनालयं
तथा चिरं जनं प्रियं
प्लुताः स्वराज्यसंगरे स्थिता अमुक्तबन्धनाः
यज्ञकुण्ड आहुतं
निःस्वनं स्वजीवितं
कुतस्तिथौ तथा कृता भवेत्तदीयतर्पणा
स्वराज्यरत्नमन्थने
अरातिबलविषोद्रमे
कथासमापने व्यथा महाजनस्य वञ्चना
३७०

·अनले ज्वलदङ्गारे
न्यस्ते निरसननीरे
जायते न जनमनःसु पुनरजय्यचेतना
सन्धिरत्र शत्रुणा
तस्य नावधीरणा
विधीयते मया ततोऽपि मनसि तीव्रवेदना
न वाह्यजगदवेक्षितं
न सखि भिरपि सहोदित
अतोऽत्र बन्धनालयाद् भवेद्धि मे विकल्पना
रणप्रणीतिविद् भवान्
अहं तु चरणविनतिमान्
समादिशेद् यशःपथं हि मे विनम्रयाचना
३८०
देसकाररागः। तिथौ श्राद्धतिथौ तर्पणार्थे हवनं रणरूपं आवश्यकम् ।
स्वमतनिवेदनेऽपि गुरुचरणे लीनता प्रदर्शितैव
Notes : Satyagraha was withdrawm in May 1933
even when leaders like Shri Nehru were in prison
and were not consulted.

·२०
य: कालो बन्धनालये व्यतीतो न स व्यर्थः । तत्रैव नायकेन विपुलग्रन्थलेखनं
कृतम् । तैर्ग्रन्थैः न केवलं स विश्वसृतां कीति प्राप्नोत् अपि तु भारतीयानां
व्यथामपि भुवनविदितां अकरोत् । तस्य ग्रन्थलेखनस्य इदं निरूपणम् ।
स्थितेन तेन बन्धने कृते विचारमन्थने
क्रियाहतेनिषेधने बिलोकितं हि जीवने
गतेतिहासशिल्लिनः
विविधभूमिशासिनः
नमीलितेऽपि लोचने विभाविता दिने दिने
युगे युगे प्रजागृताः
महीभृतः प्रजावृताः
रता यश:श्रियोऽर्जने
स्मृता न कालभञ्जने
३६०

·निरीक्षिता समुन्नतिः
नरप्रणीतसंस्कृतिः
समाहतापि धनवने पुनः प्रगामिनी जने
अनेन किं समाहृतं
तत इदं हि तर्कितं
हिता स्थितिर्नु बन्धने स्वतन्त्रताप्रसाधने
यदीक्षितं मतं तथा
न सा भवेद् वृथा कथा
अतस्तदीयवर्णने प्रवृत्तिररित लेखने
४००
सरस्वती वशंवदा
स्थिता सदा वरप्रदा
समुत्सुको निवेदने करौ युनक्ति वन्दने
बन्ध एष ननु वरः
स्वदेशवेदनास्वरः
स्र तोऽवनौ दिगानने बुधा इताः सभाजने
पिलूरागः । क्रियाहतिः निष्क्रियतावसाना। तत्र निषेथार्थ जीवनविमर्शः
कृतः । ततः प्रसृता ग्रन्थरचना । गतेतिहासः स्वापेऽपि मनश्चक्षुर्गोचरः । अनेन
नायकेन संस्कृतौ किं समाहृतम् ।

·२१
व्याधिपीड़िता जाया अस्वस्थतरा। सा परदेशे नीता । तत्र असौ अपि
गतः । सर्वा उपाययोजना तु व्यर्था जाता । कासवशंगता देवी कमला।
तत्र इदं नु मनसि अकरोत् ?
प्रेमकुसुममाला
निमीलिता विकला कमला
स्वातन्त्र्यरणे वज्रीभूता
प्रथमश्रेण्यामविरतचरिता
इतो निपतिता जीवितदयिता लता हृतदला
४१०
अन्तहितरिपुकृतं प्रहारं
विषह्य धीरा वारंवारं
वपुर्जर्जरं जहाति रुचिरं बलयुताऽबला

·स्वतन्त्रताया ऋतौ वसन्ते
रसिष्यति कलं प्रभात उदिते
आर्तस्वरिते पत्र्वमोच्छ्रिते कुतः कोकिला
धारातीर्थे पतन्ति वीराः
मुह्यन्ति ततो न मनोधीराः
सृता तु शूरा सखी सत्वरा माताकुला
४२०
यद्यहमेको दुःखं हि वृथा
स्वातन्त्र्यकथा न पूर्णा तथा
दूरः पन्था मानसे व्यथा गतिस्तु शिथिला
असावरीरागः।
५८

·૨૨
१६३७ खिस्ताद्वे नूतनशासन'घटना'( Constitution ) ऽनुसारं
प्रान्तिकस्वायत्ततार्थे प्रतिनिधिविचयनं ( Election ) देशव्यापि विरचितम् ।
तत्र नायकेन झंझावातकल्पः प्रचारः कृतः । राष्ट्रसभानियुक्तसभासद एव बहुसंख्यया
(in majority) यशस्विनः । तद्गीयते-
प्रकाशिता धिषणा
समरभरे रिपुशान्तिमोषणा
शासनसंस्थाप्रवेशदीक्षा
राष्ट्रसभायाः सत्त्वपरीक्षा
वा जवजिता जनमतभिक्षा
अध्यक्षपदात् महाप्रेरणा
४३०
महासनोचितनरः कुतोऽन्यः
बन्धनेन्धनैर्विधूमधन्यः
दक्षिण-तदितर-पक्षति-मान्यः
अपि सर्वेषामियमभिलषणा

·भारतेप्सितो नियतेनेता स्वयंशासने जनहितकर्ता स्वदुःखाधिरोहिणी संमता कार्यमग्नताऽस्य संतोषणा विजयेऽपि न संसदि प्रवेशः भवेदन्यथा कार्यविनाशः न जनैध्येयः सत्तापाशः नैषा त्वासीत् नियतेरिषणा सुहृत्समोऽभिमतो जनमनसां स्रवन्निौरो हितकरवचसां प्रभातोदयः स्वराज्योषसां स्फुरति निशान्ते रविकिरणा काफीरागः । नायकः राष्ट्रसभाध्यक्षः नियुक्तः । तस्य तेजोवन्हिः बन्धनरूप: इन्धनैरपि न धूमवान् । कारावासेनापि न कटुता इत्यभिप्रायः । राष्ट्रसभान्तर्गत- उभयपक्षसंमतः असौ। कान्तानिधनादिदुःखं अधिरुह्य जनहितकर्ता । संसदि प्रवेशो नास्य मान्यः तदानीम् । रविकिरणा घिषणा इति अन्वयः । Notes : जनमत=People's Votes. दक्षिण =acceptable to right and left wings of the Congress. ६०

·૨૨
कैश्चिद् भाषाभेदेषु कलहः आविष्कृतः देशे। तदा नायकेन विशदीकृतं-(१९३६)
विभाविनी भूषा भाषा
भारतेषु किं कलहैः कलुषा
विचारमन्थनतत्त्वसाधिका
कृष्णचेतसां हृदयराधिका
शब्दमौक्तिका सुवर्णाधिका
महती मञ्जूषा
संवादो देशे भगिनीनां
भवतु विवादो न वैरिणीनां
महामुनीरितसुवैखरीणां
संयोजिन्यैषा

·लिपित्रयं भूयादाभरणं
शद्वसंपदां तद् व्यतिहरणं
परस्पराकर्षणं प्रमाण
विराजतां योषा
वर्धन्तां मण्डलेषु सर्वाः
राष्ट्रसमृध्द्यै सदा विगर्वाः
गणेशपूजायै ननु दूर्वाः
४६०
बन्धे मैतु मृषा
सरस्वतीमन्दिरे निनादः
वाङ्मयसमरे कविप्रसादः
धर्ममतानां न हि स विवादः
रमतां स्वमनीषा
हमीररागः। कृष्णेति । श्लेषः स्पष्टः । नागरी-दाक्षिणात्य-उर्दू- इति
लिपित्रयं नायकेन पुरस्कृतम् । यतिहरणं विनिमयः । मण्डलेषु स्वस्वप्रान्तेषु ।
६२

·२४
द्वितीयं महायुद्धं जगति प्रादुर्भूतम् । युयुत्सुः सन्नपि नायकः सम्राजा सह
सरव्यं, विना स्वातन्त्र्यप्रतिश्रवणं नैच्छत् । न मरणस्वीकारे भीरवो वयं, किं तु
स्वातन्त्र्यसूर्योदयः अवश्यंभावी इति उच्यते (१९३६)-
ग्रावर्तिसमी रणरणं मरणं
तिमिराणां न तु संहरणं
न वयं
४७०
पृष्टाः समरनिश्चये
प्रतिश्रुतं न स्वराज्यं जये
सत्तासनलालसा न हृदये
कुतः कालहरणं
न नोऽधिलिप्सा रिपोरभिगमे
नापि च साम्राज्यान्तनियमे
मतिनिधेया नापि संभ्रमे
विदधाम प्रहरणं

·भवितव्यं नोऽस्माभिध्येयं
पथानुसरणं प्रतिनिश्च यं
स्वराज्यगुणगौरवं च गेयं
जनमानसां क्षोभणं
४८०
न भारतीया मरणाद् भीता
अपि तु दूषणं पराधीनता
तदनुङ्गिणी ननु दरिद्रता
तस्या उद्धरणं
युवकगणाः ! उत्तिष्ठत जाग्रत
प्राप्यवरांस्तांस्तथा निबोधत
यशःश्रीकरं स्वकरे कुरुत
मा भूद् विस्मरणं
बहाररागः। तिमिरं परदास्यं । रिपोरभियाने न लाभेच्छा। प्रहरणं
सत्याग्रहरूपं । साम्राज्यान्तर्गतयुद्धाय आवाहनमिदम् ।
६४

·૨૫
स्वराष्ट्रस्य उत्थाने दृढविश्वासः प्रकटितो नायकेन । महायुद्धसमय: तदर्थ
समुचितो मतः । तद्विशदीयते- (१९४०)
चिरंजीविनो भारताः
एति संमुखी स्वतन्त्रता
४९०
बलाढ्यदैत्येश्वरा जीविताः
तथापि सर्वे सबलं विगताः
भूमिरियं विजयिनी शाश्वता
लभ्येत न शान्तता
व्यक्तिविनाशे किमपि न हीनं
राष्ट्रविनाशे कुतो जीवनं
स्वराज्यलाभे वाञ्छितार्जनं
जनता विजयोन्नता

·५००
देवमुखं व्यावृतं सर्वतः
अनलेऽस्मिन्नाहुतिहिं जगतः
'सम्राट्' शबो भविता विरतः
अनलिता हि भारताः
ग्रामाद् ग्राम स्वराज्यदीपः
सरति पदने द्युतिप्रतापः
दह्यद् हि महानले प्रतीपः
नोदकेन शमिता
वृतिरस्तु महासमयसमुचिता
धृतिरस्तु महाद्रिणा संमिता
सृतिरस्तु तथा पवन जवहिता
सदा पुरोगामिता
५१०
भूपरागः । विना विजयेन नात्र शान्तिः स्यात् । विजयार्थे उन्नता जनता।
देवमुखं अग्निः युद्धमेव तदत्र । शमिता शान्तो भव्यः शमवत्ता वा । प्रतीपः शत्रुः ।

·२६ युद्धविरोधप्रतिपादनात् वन्धहितो नायको न्यायालयमानीतः। शासन- द्रोहित्वेन च आरोपितः । तत्र तस्य प्रतिवचनम्- (१९४०) अपराधी संमुखे स्थितोऽहं अमृतघटे वितरन् विषदाह राष्ट्र भक्त्या अहं प्रतीक स्वातन्त्र्यरणे नीतमनीक सम्राजः सिंहासनमधिकं कम्पयितं प्रत्यहं अपराधो न मया त्वाचरितः सम्राडपराधी, स विमुक्तः देशो निखिलो मम बन्धगतः क्रिमिदं नयावहं ५२०

·विधिनयालयादपि महत्तरं
नयासनं शाश्वतं शंकरं
सम्राजं तत्रैव गत्वरं
भारयसे दुःसहं
कति सम्राजः कालभक्षिताः
दैवकृतिरिति कचिदलक्षिता
हेतौ सति ननु तत्फलवत्ता
सहते न हि विरह
मयि बन्धगते भारतत्राः
५३०
सन्तु विजयिनो वीरचरित्राः
अग्रयायिनो विरचितसत्राः
बधान मे देहं
बिभासरागः । प्रथमभागे आरोपः निवेदितः। द्वितीयात् प्रत्युत्तरम् ।
प्रजापीडनभारं सम्राजा वाहयन्ति नयालयानि । तस्या उत्तरदायित्वं सम्राज एव
इह परलोकेवा। सम्राजो न दैवगत्या विलयं यान्ति । सति हेतौ फलं अवश्यंभावि ।
मे देहं बध्वापि भारताः स्वराज्यसमरं न मुञ्च युः ।
Notes : fafeTFTOTETTİCourt of Law.
६८

·२७
महात्मना सह नायकस्य मतविरोधः युद्धसहायतायाम् । तद्विवियते-(१६४१)
तव चरणे विहिता वन्दना
नेह तमोहा त्वया विना
रिपूणां
सीमसमीपे
चमू
भयं च हृदये देशवासिना
निःशस्त्रकरैनों वाबीविधीयते जनवञ्चना
तत्त्वहीनता न हि मनसि कृता
मती रक्षणे भूमेनिरता
अहिंसापथे हरे सारथे कुतो रणान्नो विमोचना
५४०

·शासकान्तरे नैव कामना सर्वे परकीयास्तु समानाः समरेण विना गुरो नाधुना भवेत् स्वराज्यार्जना सप्रतियोगे नः सहकार्ये शासनाधिपैः सहानिवार्ये आशीर्वचसां यशःश्रेयसां संविहितेयं याचना क्षमस्व नो मार्गान्तरजविनः विश्वसिति त्वयि सदाऽयं जनः त्वमेव नेता पुनरागन्ता लोकहिते ते प्रेरणा मालकंसरागः । युद्धे सहायतापि न अहिंसातत्त्वच्युतिः । अपि तु अहिंस- कानां अस्माकमपि सीमाप्रान्ते रिपौ आगते युद्धं अपरिहार्यमेव । यतो अन्यदेशी- या प्राङ ग्लान् पराभूय अस्मच्छासका भवेयुः तत्र न अस्माकं लाभः सुखं वा । अस्मत्सहकार्य तु सप्रतियोगमेव स्यात् शासकैः सह । शासकैः यदि स्वायत्तता प्रदीयते तदैव नः सहकार्यम् । नैष गुरौ अविश्वासः । Notes : सप्रतियोगं सहकार्य - Responsive Co-operation.

·२८
यत्प्रतियोगि सहकार्य नायकेन दित्सितं न तच्छासकसंमतम् । सहायता-
वधीरणां न ते कुर्युरिति स वदति- (१६४१)
५५०
शासकाः ! मा धिक्कुरुत करं
मित्रतावृतं पुरतो हि धृतं नो विस्मृतवैरं
दुर्गमदी| भवतां पन्थाः
प्रबलरिपोर्भयचिन्तना: कथाः
वयं सहायाः स्वतन्त्रतायाः संविदिताः सुचिरं
संरक्षायै स्वतन्त्रवृत्त्या
रणमारब्धं सर्वजगत्या
यशसामुदया: सन्तु त्वरया वगाह्म सहसमरं

·अहिंसका अपि भारतवीराः रणरङ्गाणां प्रथिताश्चतुराः निश्चितसमराः खरप्रहारा जयन्तु सप्रसरं ५६० स्वतन्त्रतोपासका वदामः भवतां विजयैत्रि विरामः रणे समाना जये समानास्तत्त्वमिदं रुचिरं स्वतन्त्रराष्ट्रे न भवद्रिपुता जये निवद्धा मिथो मित्रता शान्तिजीवने मित्रे भुवने निवसाम प्रचूरं ५६५ सोहनीरागः। समरे सहभागिनी इमे द्वे राष्ट्र आङ ग्लभूमिर्भारत- भूमिश्च । विजयेऽपि तथैव द्वे स्वतन्त्रतावृते युक्त । ७२

·२९
१६४२ खिस्ताब्दे अगस्तमासे राष्ट्रसभया 'अपेत भारतेभ्यः' इति निर्धारः
आङ्ग्लानुद्दिश्य घोषितः । स प्रस्तावो नायकेनैव उद्गीतः ।
अपेहि सदनान्मे
मा विश्वासो नो हि संयमे
श्वेताः श्रेष्ठा इति मन्यन्ते
इतरे हीना यदि गण्यन्ते
भवन्मतं महितं हि दिगन्ते
तस्मिन् नैव रमे
सुवर्णभूमेः संस्कृतिसरणी
उच्छितचेतोविषाणहरिणी
चिरसमानमानवताधरणी
नाभिरता विषमे

·समाजरचना स्वबान्धवानां
भिन्ना च भवेत् प्राचीनानां
एषु मतेषु च दुरधीतानां
विहरत मतिभ्रमे
५८०
भारतवसुधाया एतस्या
भवद्भिरहितं कृतं, निरस्या
अधुनाऽस्माभिरसौ हि समस्या
वयमुद्यता इमे
निर्गच्छेत न सामभाषणैः
स्यातापोह्याः शितप्रहरणैः
वयमहिंसकाः शस्त्रैर्मसृणैः
निपुणाः संग्रामे
तोडीरागः । प्राङ ग्लैः निजदेशे भारतेषु च न्यायभिन्नता स्वीकृता तद्विदारणमत्र।
स्वदेशे च विश्वास: प्रकटितः ।
७४

·३० यत् हत्याकाण्डं धर्मप्रेममिषेण १६४६ ख्रिस्ताव्दे समुद्भूतं तदुद्दिश्य- बान्धवाः कलहाः कुत एते रिपुचरिते महिते दुरिते ५६० श्रुता स्मृता या चेतःशमना रणे कारणं धर्मभावना सा नु कथं त्वरते अस्मत्कलहे परे शासकाः व्याजवयस्या दक्षतक्षका: दंशे मोदन्ते

·विभावनार्थं दरिद्रतायाः
अलं ह्यतया दायादतयो
आचरिते गदिते
६००
भाविसंपदः प्रतिष्ठमानाः
भारतभूमौ रिरंसमानाः
न पदं तु लभन्ते
अभियाम रिपुं सहसा निखिलाः
देशबान्धवा ध्येयसंकुलाः
रणभेरीनदिते
बागेसरीरागः । रिसभाना रन्तुं इच्छन्त्यः ।
७६

·३१
शासनघटनाया उद्दिष्टानि प्रथमतः स्वातन्त्र्यप्राप्तिपूर्वमेव नायकेन प्रकटितानि ।
तानि इमानि-(१३-१२-१९४६)-
सार्वभौमता प्रथिता
लोकशासने स्वतन्त्रता
भारतभूविविध विभागैः
एकशासनाहितानुरागैः
स्वार्थाकाङ्क्षासर्वविरागः
प्रकटितकात्मता
प्रणीयते शासनविधिजातं
प्रतीयते भारतलोकहितं
प्रलीयते कलहानां दुरितं
परिषदथ संहिता

·सत्तामूलं भारतजनता
सत्ताशाखा प्रजा विस्तृता
सत्ताफलमपि लभतां जनता
वयमतोऽत्र मिलिताः
६२०
अप्रगतानां पुरोयापनं
लघुसंख्यानां सर्वपालनं
दीनदलितजनसौख्याधानं
कृत्वा कृतार्थता
समतान्यायः सर्वजनानां
नित्यरक्षणं निजसीमानां
मनःशमं भुवि मनुजगणानां
कर्तुं वयमुद्यताः
६२७
दुर्गारागः । परिषद् घटनासमितिः । पुरोयापनं अग्रगतिः ।
Notes : सार्वभौमता=Soverignty, लोकशासन=Democracy
शासनविधिजातं=Laws of Constitution, परिषद्
(Constituent) Assembly, अप्रगत=Backward
(classes), लघुसंख्य = Minority.

·૨૨
१९४७ खिस्ताब्दे जूनमासे एशियाराष्ट्रपरिषद् देहलीनगरे संमिलिता । तत्र
'एशियाभूमिः इतः स्वातन्त्र्यलालसायां सर्वराष्ट्रः समाना, न हीना' इति नायकेन
तदुद्घाटने उद्घोषितं-
तीची न भूमहिषी प्राचीनदासी
प्राचीन दासी
६३०
द्वित्रिवर्षशतकानां
युरपावनिचरधनिनां
दासतां दुरवमानां
उत्सृज्य स उत्तिष्ठति एशियानिवासी
प्राचीना प्राचीयं
विर्भात संस्कृतिवलयं
पश्चिमया शापमयं
जीवनसंघर्षवनं प्रकाशितं; नाशीः

·कृतिसमीरसहकार्ये
शमहित्रसंसार्ये
उन्नतिमार्ग निर्धायें
रयाद धरणी हिततरणी, जनोऽयं प्रवासी
६४०
वयमपि तं सहभागं
जगदुत्कर्षे सुभगं
रणहीनं परमनधं
संदधाम सुमनसैव, नवरविः प्रभासी
पहाडीरागः । पश्चिमावनिसंयोगे विविधसंघर्षा एव प्रतीताः न शान्तिमार्गः ।
नवरवि: एशियास्वातन्त्र्यप्रद्योतक: प्रभासी प्रकाशवान् ।
८०

·३३ १४-८-१९४७ मध्यरात्रे भारता: स्वायत्ताः । नायकश्च स्वतन्त्रभारतानां प्रथमः प्रधानमन्त्री। तदा कर्तव्यभारस्य सम्यग्विज्ञानं, उत्साहस्य च पराकाष्टा प्रदर्शिते तेन- घणघणघण्टा निधि निनादिता स्वतन्त्रतोषा इयमुदिता पारतन्त्र्यशृङ्खला छेदिता स्वराज्यदेहलि राक्रान्ता ६५० दैवायासीद् दत्तं वचनं समाधेयमधुना तद् गहनं संयुज्य करौ सखे धृतिपरौ भाग्यायास्तु नतिविहिता

·।
जवेत सौदामिन्या विभवः
अभियातीत्थं नः सोऽभिनवः
सस्मिताननं मूर्ना नमनं
सभाजना स्यात् तस्य कृता
अधिरोहण पथसमाप्तिरेषा
तुङ्ग शृङ्ग स्थितिविशेषा
न तु विनिपातो न दृष्टिघातो
६६०
धन्या भव्या सज्जनता
सौख्यमरीचेः शान्त पातपे
दरिद्रताया दरी समीपे
नवे जीवने सहसोत्प्लवने
हृदयहितास्तु हि निर्भयता
भारतसुत, दासोऽयं बत ते
हिताय नित्यं सजवं यतते
मनोनिश्चिता तनोर्वाञ्छिता
भाग्यवन्दन्यं रचिता
केदाररागः । सखे भारतसुत भारत जनताप्रतीक ।

·उत्तर-जवाहरः
८३-१७०
पृष्ठानि
गीतानि
३४-७५
पतयः-
-
१-६४५

·No text on this page.

·गीतानुक्रम : पृष्ठे ८७ ८६ ११ १३ ९५ ६७ 88 ३४. अनुस्वातन्त्र्यं ३५. दिवं गच्छति गुरुः ३६. गुरुपूजनं ३७. स्वातन्त्र्यवर्धापनं ३८. संयुक्तराष्ट्रसभायां ३३. भारताशा ४०. विजयश्रीः ४१. द्वितीय स्वातन्त्र्यवर्धापनं ४२. नवमनुः ४३. प्रजासत्ता-प्रारम्भः ४४. विश्वमैत्रं ४५. संस्कृतिः ४६. पुरोग विज्ञानं ४७. भेषजविद्या ४८. सहकारी-अन्तर्धानं ४६. वालकान् प्रति ५०. अर्धशतकसमाप्ति ५१. शान्तिभिक्षाटनं १०१ १०३ १०५ १०७ १०६ १११ ११३ ११५ ११७ १२१ ८५ ·।" १२३ १२५ १२७ १२३ १३३ ५२. समरहानं ५३. समाजकल्याणप्रकल्पाः ५४. श्रमगौरवं ५५. कालविवर्तः ५६. नवमन्दिरं ५७. पञ्चशीलं ५८. युवकान् प्रति ५६. चरितचतु:सूत्री ६०. लोकमान्यवन्दना ६१. संस्कृतभाषा ६२. जीवनसमन्वयः ६३. लोकसंमतशासनं ६४. शासनाधिकारिणः ६५. जीवनसत्यं ६६. परंपरा ६७. संयुक्तराष्ट्रसभामुद्दिश्य ६८. नियोजन ६६. सुरक्षासमित्यां ७०. विजयः पन्थाः ७१. उद्यमेन विजयः ७२. प्रगतिपथे ७३. शान्तिदूतः ७४. भारतीयनियोजने समाजवादः ७५. आमन्त्रणं १३७ १३९ १४१ १४३ १४५ १४७ १४९ १५१ १५५ १५९ १६५ १६६ ८६

·Taking the oath.
14-8-1947 midnight (Song 33 )
Signing the Constitution (Song 43)

·Homage to Mahatma
(Song 36)
With Sardar. (Song 48)
With
President
Kennedy

·22
Inaugurating Bhakra Dam. (Song 56)
Bharata Ratna Nehru.

·Before the United Nations (Song 67) To the nation after aggression 1962 (Song 70)

·३४
१५-८-१९४७ प्रथमो दिवसः स्वतन्त्रभारतजीवने । शपथग्रहणे समापिते
राष्ट्रस्य संदिष्टं-
रथाङ्गनेमिरियं नियतेः
उपरिदशामधुना लभते
दास्यशृङ्खला बलात् खण्डिता
भारतवसुधा मुकुटमण्डिता
मन्त्रघोषणे रताः पण्डिताः
धातापि स्मयते
गङ्गा-कृष्णा-गोदा-यमुनाः
त्वच्चरणाहितविमलजीवनाः !
इयं मङ्गले क्षणे वन्दना
विजये स्वतन्त्रते
१०

·अस्माभिरितः स्वशिरोधार्या
कार्यधुरा संमता न हार्या
जनतापीडा सकलोत्सार्या
मन्मन उत्सहते
वचनं सुजनाः ! अद्य दीयते
सेवा भवतामङ्गीक्रियते
आमरणं व्रतमिदं तन्यते
हव्ये मे चरिते
२०
संपदासनो मङ्गलस्वनः
मोहवाहनो मार्गों गहनः
दीर्घश्वासौ, मदीयं मनः
विभवे न तु रमते
ध्वज उच्चों नित्यमेजतां
जनगणगीतं सदा गीयतां
राष्ट्रे निष्ठा हृदये ध्रियतां
भारतेषु जनते
बागेसरीरागः । एजतां पवने दोलायताम् ।
८८

·३५
अकस्मात् दुर्दैवप्रहारेण दिवं गतो महात्मा। तत्र विलाप:-(३०-१-१९४८)
विभावरी दुरिता तिमिरिता
अस्तमितस्तेजस्वी सविता
व्यथिता विहता वयं प्रमुषिताः
३०
गुरुणाधिगतं चिरं जीवन
द्रक्ष्याम इतो न शान्तिसदनं
नाप्यत उपदेशामृतवचनं
विगतो राष्ट्रपिता
नास्तमितं
ननु तरलं ज्योतिः
चिरप्रकाशा तस्य दीधितिः
कोटिकोटिजनहृदयप्रीतिः
स्वतन्त्रतानिरता

·क्रोधवशैः पशुसममाचरणं
नास्माभिरिदं चिन्त्यं मरणं
शौर्यनिश्चयाऽऽभृतसंसरणं
अस्तु मतिः सुहिता
३०
३
महासंकटे न सन्तु कलहाः
देशोन्नत्यां नित्यदुःसहाः
करोतु भूमेर्भूत्यै स्वाहा
सर्वस्वं जनता
मया जीवनं बत समर्पितं
स्वर्गतगुरुशपथेन निश्चित
राष्ट्रविभवसंवर्धननिहित
कृतिरतोऽनवरता
बसंतरागः । पशुवदाचरणं एव मनुजतामरणम् ।
६०

·३६
महात्मने श्रद्धान्जलिः ।
५०
तोत्रे न समर्थाः
महात्मतायै शद्वा व्यर्थाः
सरस्वतीयं प्रयतते वृथा
न शब्दकोशा अर्थवाहकाः
गर्जन्तः स्तनितैर्बलाहकाः
तैर्न गीर्यते विद्युल्लेखा
विरचिता तु गाथा
अस्तमिता भुवनैकसत्कथा !
कथं खलु स्यादस्तंगमनं
म्लाने कमले ननु न विलयन
परिण मते नच परिमलहानं.
कीर्ति रथानाथा
६०

·विफलप्रस्था स्मारकसंस्था
हृदये हृदये यस्य निवसनं
दिवसे दिवसे यस्य चिन्तनं
पदे पदे यदि तत्स्मृतिचिह्न
कुतः स्यादनास्था
कण्टकास्तृतो न इतः पन्था
तथापि न प्रभवेद् दुरिततमः
रवेर्मजने संध्यानियमः
नापि संभवेद् दिशां संभ्रमः
दीप्तिरियमवितथा
'७०
न बलस्तूपाः संप्रति सार्थाः !
चरित्वा त्वहिंसासोपानं
स्मृतिचैत्ये नो विहारवसन्
जनकल्याणं स्यानिर्वाणं
जीविकास्तु सार्था
कलिंगडारागः।
६२

·३७
स्वातन्त्र्यस्य प्रथमे वर्धापनदिने नायकोक्तिः ।
स्वतन्त्रभारतवीराः
जाग्रत, उत्तिष्ठत, संनयत
प्रतीक्षते वः कार्यधुरा
स्वराज्यलाभे नैव समाप्तिः
कार्यवनानां विपुला व्याप्तिः
निकषे निहिता भवतां दीप्तिः
रणरङ्गणशूराः
शान्तिसंगरः परं विभिन्नः
अपकृत्युपकारो ह्यापन्नः
प्रविधेयो देशः संपन्न:
रुचिरवचनकीराः !

·नेताऽस्माकं ब्रह्मविलीनः
अधुनोत्कर्षों ननु
नोऽधीनः
तिष्ठतु कोऽपि न वृत्त्या दीनः
भवाम भो धीराः
१०
नासौ समयो विसंवादिनां
पृथक् सृतानां प्रतिनादानां
मिथः सहायाः स्याम, कामनां
विन्दाम हि सहचराः
जनसेवायां विभूतिसमरे
नरो नरो वीरोऽस्तु प्रखरे
विस्मयाकुला निवसन्तु परे
लसन्तु विजयस्वराः
प्रडारणाकानडारागः ।
६४

·३८
संयुक्तराष्ट्रकुलसभायां ( United Nations Assembly ) यद् भाषितं
३-११-१६४८) प्रथमोपस्थितौ तदिदं-
१००
समुदितो निर्ममः संगमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
नानादेशानां प्रशासिनः !
युतराष्ट्रमहासभावेशिनः
मनुजश्रेयःसंविधिनः
संतोषः परमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
ध्येयमुदारं ध्रुवं लक्ष्यितं
यतामहे तत्कृतेऽनवरतं
साधनं तु यदि शुचि न रक्षितं
भुवि राजेत तमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
११०

·समरे हिंसा दुःखं द्वेषः
रणपरिणामे न कस्य तोषः
पुनर्योधनं चिरसंघर्षः
अयमाहवनियमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
जनस्य नान्नं नापि च वसनं
न सुखस्पृष्टं तस्य जीवन
कस्मादत्र तु
नीतेः पठनं
न तेन दुःखशमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
१२०
अखिलां पृथिवीं ग्रसते भीतिः
भवतु निरासे सभायाः कृतिः
जीवतु सुमना मानवजातिः
सकल एष धर्मः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
वचने मर्यादातिक्रमणं
यदि चेत् स्यात् तस्य तु विस्मरणं
सर्वसमतया नाश्यतां रणं
शब्दानां विरमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
१३०
दरबारीकानडारागः । निर्मम: स्वार्थरहितः । प्रशासिनः संबोधनम् ।
संयुक्तराष्ट्रसभाध्येयं युद्धपरिहारः। सकलो धर्मो मानवभीतिनिरसनं एव भवतु ।
सर्वसमता वर्णादिवंशादिभेदरहितता । सर्वजगधुरीणान् उद्दिश्य इदं वचनं, अतः
नम्रतासूचकम् । सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः इत्यस्य पुनरुक्तिरत एव ।
६६

·३९
भारतमानचित्रं वीक्ष्य--(५-१२-१९४८)-
विलोक्यतां भारतचित्रं
शक्तिमतीयं हिमनगमाला
त्रिसागरीयं संभृतसलिला
तथापि जनता निर्धनाऽबला
कथमिदं विचित्रं
या काचिच्छक्तिविनियुक्ता
संहारे सा जनरुधिराक्ता
विभववर्धने न सोपयुक्ता
कियदिदं चरित्रं
१४०

·भूतकालभर इयानसह्यः भविष्यदुत्कर्षः संग्राह्यः वर्तमानसमयोऽनिर्वात्द्यः भवतात् नो मित्रं न स्यादधुना कुतः प्रमादः विज्ञानभृतोऽस्तु संप्रसादः रचनीयो भूतेः प्रासादः चरताच्च खनित्र १५० भवतु दुस्तरो महासागरः वहतु प्रसभं प्रभजनभरः परित्यजतु मा कदासौ करः संवृतं वहिनं देसकाररागः । हिमाद्रिः सिन्धवश्च कार्यशक्तिसंपन्नाः । न सा शक्तिर्भूत- काले देशकार्ये योजिता । अधुना तु विज्ञानसहायतया तत्करणीयमेव इति भावः । Notes : शक्तिः ( Industrial ) power. ९८ ·४० अस्मिन् देशे कार्यनक्तिरस्ति तथापि कार्यरतेः बहुशः अभावः एव कार्य- कर्तृषु दृश्यते इत्युच्यते--(२८-१-१९४६) कार्यरतिविरला संचरति मतिः स्वैरं तरला देशे विचरति विपुलं दैन्यं कृतिस्तम्भनं कुतोऽभिमान्यं कार्यकारिणां सकलं सैन्यं जनपीडावारणेन धन्यं नीतिरियं सरला १६० को नु प्रश्नः कार्यच्युतितः मनुजजीवने भवति निरस्तः प्रश्नाज्ञाने प्रतिवचः कुतः सम्यगधीते विलीयतेऽतः समस्याऽपि जटिला

·मृतो न कश्चित् कृतिबहुलतया
निधनमपि वरं राष्ट्रसेवया
नश्यन्ति जनाः सदालसतया
न मुक्तिलाभो निष्कर्मतया
नियतिगतिः कुटिला
१७०
साध्यं जनतासुखदजीवनं
राध्यं भूत्यै नवविज्ञानं
बाध्यं विषमं धनविभाजनं
रोध्यं हिंसात्मकं साधनं
सन्तु जनाः सबलाः
इतिहासे यदि सुवर्णाक्षरं
लेख्यमथ तदा जीवनसमरं
विहाय यानं नैवं रुचिरं
युद्धं मानय जीवनाध्वरं
विजयश्रीः सफला
भैरवरागः । सर्वेषां तरला मतिर्वाग्विहारे रमते न तु कृतौ । कृतिस्तम्भनं
कार्यविरतिः । न तथा प्रश्ननिर्णयः । अधीते सति । मानवेन कष्टकृतिः कार्या इति
कुटिला नियतिगतिः । राध्यं उपयोज्यं पाराध्यं इति यावत् । युद्धं कार्यविजये, न
शस्त्रै रणाङ्गणे। सैव विजयश्रीः सफला न रणलब्धा ।
१००

·४१
स्वातन्त्र्यस्य द्वितीये वर्धापनदिने-(१५-८-१९४६)-
१८०
नावसितं राष्ट्रकार्य
यान्तु जना आयान्त्वविचार्य
राष्ट्रजीवनं संततमूत्यं
समरेऽस्माकं यो निधरिः-
यश्चोत्साहः श्रद्धाधारः
यो विश्वासोऽभूदनिवारः
तैरधुना समवतार्य
भूमिमहतीयं हि विस्तरे
रचितमद्भुतं भूतदुस्तरे
करवाम पुनः किमपि गोचरे
सर्वजनैविनिर्धार्य
१६०

·राष्ट्रपिता नेता यदि विगतः
कार्यधुरा वोढव्या हि ततः
समरे देहानपितवन्तः
नेदं स्यात् स्मारणीयं
स्वावलम्बने निश्चितोन्नतिः
मैत्रे नास्तु च याचकवृत्तिः
स्वतन्त्रतायाः सबलैर्गुप्तिः
मनसीदं सदा कार्य
२००
स्वराज्ये
तु
कर्तव्यदक्षता
स्वयमनुसार्या नित्या वितता
यदि संभूतिईढं विरचिता
दूरमितो न हि ध्येयं
रागेश्रीरागः।
१०२

·४२
यन्महात्मना स्वराज्ये उद्दिष्टं घोषितमासीत् तत्साधने सर्वे वयं सैनिका
यथाशक्ति कर्तुमर्हामः । (३१-१-१९४६)
नयनान् नयनादश्रुधारा
हार्या भुवने गुरोरुदारा
मतिरासीज्जीवने सादरा
शक्तिरितो मयि कुतो ह्यपारा
तथापि किंचित् कत यतते
अयं जनो निजगुरुमनुकुरुते
क्ले शान् पीडा जगति न सहते
सर्वास्तु कृतिः शान्तधीरा
२१०
नवखण्डैरपि भूरखण्डिता
दुरितभरेऽपि
विसंवादिता
इतिहासं घटयितुं संगता
रणवाणी संदधति वीराः
तु

·न चैशियागतिरुक्ता नीचेः
नान्येषां मतिरुदिता वोच्चैः
द्वषालिप्तश्चित्तविकचैः
मानवसेवा स्यान्निर्भरा
२२०
गतकालभरं त्यजाम सर्वे
आशां वृणुमो भविष्यति नवे
दिष्वा यत्नं ध्येये विभवे
साधनशुचिता विहिता स्थिरा
नैकस्येदं विशालकार्य
सौहार्देन हि तत् स्वीकार्य
परंपराजनितं जनधार्य
सर्वसैनिका नियतेः कराः
मांडरागः । चतुर्थचरणे मात्रोनत्वं पठनवैविध्यार्थे ।
Notes : Mahatma had announced that he would like to wipe
the tears from every eye.
१०४

·४३
२६-१.१६५० दिनाङ्के सार्वभौमं प्रजासत्ताकं भारतराष्ट्र घोपितम् ।
सेयं घोषणा-
प्रजासत्ता प्रतिज्ञाता प्रयत्नै रद्य सा प्राप्ता
जनानां धर्मवर्णानां समाना मान्यता दीप्ता
विकासे भारतीयानां
निरासे व्यर्थवादानां
लप्स्यते साधनं सर्वेर्दक्षता स्यादियं विहिता
२३०
जनाः सर्वे नयागारे
समाना रक्षणाधारे
कुतोऽप्यन्यायशङ्का स्यात् समूला सत्वरोत्खाता

·सर्वभाषाभिवृध्द्यर्थं
प्रयत्येताखिलैः साथ
कथां लाख्यायिकाः श्रेष्ठा विरच्यन्तां भुवि ख्याताः
नरैर्नार्योऽपि पर्याप्ताः
इतो मान्या हि नायत्ताः
इयत्ता भागधेयानां समन्वेष्टुं विनिर्मुक्ताः
२४०
इमे वेदा अमी देवाः
इमा विद्या इयं सेवा
इमाः सीमा अनुत्क्राम्या इमे प्राणाः स्वराज्यस्थाः
कामोदरागः । सप्तमात्रक: तालः। घटनावैशिष्टयानि तथोद्दिष्टानि च
व्याहृतानि । इयं घटना एव वेदादिसर्वप्रमाणा।
१०६

·४४
परराष्ट्रसंबंधे यानि तत्वानि प्रथमतः एव दृढीकृतानि नायकेन तानि एव
पुनः प्रोक्तानि । १७-३-१९५० दिने ।
परदेशैमित्रता
भारतनीतौ प्रथमं विहिता
दास्यमोचनं प्राचीनानां
न संमता सत्ताऽन्यजनानां
स्वायत्तत्त्वे यतमानानां
निरन्तरा नो भ्रातृता
२५०
वंशधर्मभेदेन मानवाः
उच्चनीचतां सर्वबान्धवाः
न भजेरन् न सहेरम्नथवा
विचारसरणी निश्चिता

·अपक्षस्थितिः सततमभिमता
बलवृन्दैनौ न संबन्धिता
धीस्वातन्त्र्ये चैकनिष्ठता
वृता भाषिता स्थापिता
मध्यस्थत्वं विवादोद्भवे
समस्यानिरासो न चाहवे
संवदनं मतभेदसंभवे
विभूतिरीतिर्मानिता
२६०
मानस्थानं शासननीतौ
एशियासुतानां भवेत् क्षितौ
सुखिनः सर्वे सन्तु संगतो
नेच्छन्त्यन्यद् भारताः
शंकरारागः । स्वयंनिर्णयः, समानता, संर्वपक्षालिप्तता, युद्धरहितता; एशिया-
महत्त्वं च एतानि तत्त्वानि प्रथममेव वृतानि । नाद्यापि पञ्चशीलं जनितमासीत् ।
१०८

·४५
संस्कृतिव्याख्यानं ६-४-१६५० दिने ।
केयं दीक्षा काऽस्या व्याख्या या राष्ट्र संस्कृतिः
वर्ण्यते का तस्या आकृतिः
हिमालये वा सिन्धुतले वा भवति तदीया स्थितिः
वर्तते नरे नरे का मितिः
युगे युगे सा किमेकरूपा परिवर्तेर्वा गतिः
कथं वा ज्ञेया तत्संगतिः
२७०
ननु धर्माचारे तस्यास्तत्त्वं हितं
तद् धर्मेण रणं कथं भवति परिणतं
ननु समाजसंघर्ष एव वा तत्कृतं
अनुभूतौ वा विज्ञाने वा संकलितैषा श्रुतिः
प्रणीता केन च मुनिना स्मृतिः

·L
क्षुधापीडिता सदनविरहिता भवति जनानां ततिः
संस्कृतेरेषा नु फलश्रुतिः
धैर्यधरा वा भीतिपरा वा संस्कृतिशूरा क्षितिः
भवेत्तत् जानीयात् सन्मतिः
२८०
या द्वेषं शाम्यति भुवनेऽस्मिन् निजवलैः
यां भीतिः स्पृशति न कुतकितैश्चञ्चलैः
या मता प्रसादोजितो हि सुजनैः खलैः
सैव ज्ञप्तिर्भवेत्संस्कृतिः सदैव तस्याश्चितिः
तयैव हि जनजीवननिश्चितिः
जंगलारागः । द्वेषभीतिरहिता ज्ञप्तिः संस्कृतिः ।
११०

·४६
नवसंशोधने खलु विज्ञानस्य पुरोगतिः । तस्या उपयोजनेन च अस्माकं
प्रगतिः । अतः पुराणनूतनयोः समन्वयः साध्यः इति घुप्यते । (२२-४-१९५०)
विज्ञानकृता सा पुरोगतिः
सर्वदा प्रणेया नवविवृतिः
रूढिप्रियता समाजरीतिः
रूढिभञ्जनं विज्ञानगतिः
कथं साध्यते द्वयोः संगतिः
संघर्षेऽस्मिन् निहिता प्रगति:
२६०
भयदापत्तिर्यद्यापतिता
तदैव विज्ञानस्य जागृता
दीप्ति शे भवति नियुक्ता
कष्टषा वत मानवनियतिः

·विज्ञानभृतं कार्य सुकरं तेन हि भूतियति विस्तरं विदिता रीतिस्त्वेति सत्वरं कम्पते प्रसुप्ता मनःस्थितिः ३०० साधु न सर्वं भवति पुराणं नवमपि नूनं रुचिरं निपुणं करोतु यत्नैर्ग्रहणाग्रहणं पूर्णतां प्रस्थिता नरजातिः प्रगतिपथे ननु नवानुभूतिः गमयति या तमसो नो ज्योतिः कण्टकिते स्याद् दृष्टिजागृतिः निमीलिते ननु नयने विहतिः भयावहं न तु नवविज्ञानं तत्स्वीकरणं भवतु नन्दनं अज्ञानलये कुतः शोचनं स्वागते हि मुदिता रता मतिः ३१० शंकराभरणरागः । विज्ञानस्य विशेषप्रगतिः युद्धादिभयावहापदि एव भवति इति मनुजदैवदुर्विलासः। विदिता रीतिः नित्याचरिता रूदिः । विज्ञान- ज्योतिरपि दृष्टियोजकस्य एव पथि कराटकान् दर्शयेत् । ११२

·४७
आरोग्यसंवर्धनेऽपि नवीन निदानपद्धतिः नवभेषजोपयुक्तिश्च अवश्ये इति
प्रतिपाद्यते । (३१-८-१९५०)
प्रोषधीनां निधिः
आरोग्यानां प्रतिनिधिः
भारतचन्द्रः क्षेमप्रणिधिः
चरकसुश्रुतादिभिरारब्ध
तस्य फलं वरमधुना लब्धं
निर्झरमूलो ननु विस्रब्ध
संहितोऽम्भोनिधिः
३२०
विज्ञानं पाश्चात्यैर्युक्त
भेषजजातं नवं निर्मितं
आयुर्वेदे यदि तदाहृतं
मणिकाञ्चनसन्धिः

·वायुपित्तकफनिदानप्रथा
न संमता स्यादितः सर्वथा
कुतोऽभिमानः संभवेद् वृथा
शममेतु व्याधिः
विनाप्यधीति केचन भिषजः
तैश्च दूयते सर्वसमाजः
दण्डनरसौ नृशंसशठजः
वार्यतामुपाधिः
३३०
आरोग्ययुते परमनाविले
निरामयेऽय क्रीडालीले
सुखदजीवने संसृतिसलिले
प्राप्यतां समाधिः
जौनपुरीरागः ।
११४

·४८ १५-१२-१६५० दिने चिरसहकारी 'श्री वल्लभभाई पटेल' दिवं गतः । तमुद्दिश्य- विगतो विनेता प्रणेता अयि भारतानां महितो हि नेता सहचर आसीत् समरे दीर्घ कृतमनेन सारथ्यमनध्य स्नेहजातमथ भवति तु मोघं दीपिकोपशान्ता ३४० आसीद्वयसा गुरुर्मदीयः परिवृतवान् मां सदा स्वकीयः कृन्तितोऽद्य मे करो द्वितीयः चपलेयं पतिता

·कृतमध्ययनं द्वाभ्यां प्रवरं
गुरुचरणसमीपं निरन्तरं
स्वतन्त्रतादक्षिणा निर्भरं
गुरवे निवेदिता
३५०
प्रबलितैकता स्वतन्त्रतायाः
अद्वैतं प्रथितं जनतायाः
वज्रमुष्टिहननं हिंसायाः
रीतिरियं चरिता
पुष्पाञ्जलिमिह समर्पयेयं
शिलालेखसमजीवनकार्य
कणे कणे भूमिर्दिशतीयं
भागधेयधाता
मालगुंजीरागः । पुष्पाञ्जलिमिति । पुष्पाञ्जलिं समर्पयेयं तस्य स्मृत्यै ।
इयं भूमिः करणे कणे तस्य जीवनकार्य दिशति । भागधेयस्य धाता विगतः
इति अन्वयः।

·४९
बालकान् प्रति । (२६-१२-१९५०)
जगति बालकाः संचरत
विश्वसुन्दरी लोकयत
वने वृक्षराजिवितता
गिरयः शूङ्गोन्नताः स्थिताः
३६०
विविधरूपगुणवर्णानि
स्मयन्ते कथं कुसुमानि
विहंगमा विटपान्तरिताः
रवन्ति मधुरं हर्षभृताः
ऋतुचक्रे सृष्टिदेवता
नानावेषैः परिनटिता
शरदि शादलं नववसनं
हरितं मोदयते नयनं

·३७०
नवपल्लवकं तामरसं
वासन्तिकमस्ति च सरसं
वर्षाकाले निरिणी
क्रीडन्ती गिरिभुवि तरुणी
भीति चित्ते मा कुरुत
वने पुनर्नयनं तनुत
कौतूहलजिज्ञासे ते
भवतां बालाः समाहिते
कालोऽयं क्रीडालोलः
पश्यतु देशं प्रतिबालः
समागते यौवने ततः
पन्थाः सेवाया भ्रान्तः
३८०
आनन्दभैरवीरागः ।
११८

·५०
विंशतितमं शतकं अर्धसृतम् । (३१-१२-१९५०)
अर्धशतकं सृतं समानां
लुप्त कालोदरे मन्थक
युद्धमण्डितं युद्धदूषितं
शान्तेमृगजलमत्र न पीतं
तृष्णावाञ्छाक्षुधापरीतं
आशाभजकं
राष्ट्र भुवने संघर्षकथा
कथं निवार्या केनचन पथा
सुखदकामनाघोषणा वृथा
नैतत् साधक

·दृढनिश्चयबल्लमन्तःकरणे
दुर्दम्याशा जगत्कारणे
विश्वासो भाग्यसूर्यकिरणे
पथि तद् रोचक
शान्तिपथे नच मानदूषणं
क्षमा भवति वीरस्य भूषणं
क्रोधद्वेषादिपुरःसरणं
कार्ये घातकं
देशरक्षणे भवत्सेवकः
सहायताया अयं ग्राहकः
प्रार्थयते बलमेवमेककः
भवतां तारकं
जयजयवन्तीरागः । समानां संवत्सराणां ।
१२०

·५१ युद्धवर्जनं दीनजनतासंगोपनं राष्ट्रधुरीणानां अग्रिमं कर्तव्यम् । युतराष्ट्र- सभायां (U. N. Assembly) प्रतिपादितं एतत्- (१२-१-१६५१)- शान्ति रक्षणे संस्कृतिरक्षा परिहार्येतः संगरदीक्षा याच्यते मयैषा खलु भिक्षा शूरैर्हि शमो मनसि निधेयः शस्त्राघातः सदैव हेयः क्रोधः क्षान्तेर्बलैविजेयः बलिनामेषा सत्त्वपरीक्षा ४१० मृत्युशासने जगद्बान्धवाः भीतिपरीता वीरपुङ्गवाः नाशहेतयो मरुदधिकजवाः निरन्तरं तासां प्रतिवीक्षा

·एशियावनिर्यतो जागृता
मानवसंख्या तत्र याऽमिता
मा भूच्चरितार्थस्य दीनता
तस्याः केवलमेषापेक्षा
करः सदा सौहार्दै सज्जा
भवतु केऽपि ननु संकटभाजः
श्रीमांस्तिष्ठतु तत्र सलज्जा
करोतु नैव तु मैत्र उपेक्षा
४२०
एका ज्वाला वह्निनिःसृता
दग्धुं विश्वं सर्वसमर्था
जलनिधयो न शमे पर्याप्ताः
अद्यतोऽप्यतो भवतु हि शिक्षा
युद्धजिता प्रश्नसमीक्षा
धानीरागः।
१२२

·પુર
युध्दे न कस्यचन कल्याणं । वर्जनीय एव स मार्गः (११-८-१९५१)
समरेऽधिगतं नैव कल्याणं
हानं ध्वसनं प्राण मोषणं
मिथो रोषणं द्वेषपोषणं
नैव कल्याणं नैव कल्याणं
४३००
संपद् राष्ट्रे श्रमैरजिता
श्रमिषु स्यात् सा समं विभक्ता
रणैरन्यथा यदि विनाशिता
नेदमुद्धरणं नैव कल्याणं
जयेन वा नन्वपजयेन वा
विनाशरीतिः समरे सर्वा
विपद् विजयिनो भवत्यपूर्वा
नास्त्यतस्त्राणं नैव कल्याणं

·४४०
महाप्रयत्न : प्रकल्पबन्धाः
रचनीया वा यन्त्र-कबन्धाः
अन्ननिर्मिती कृताःप्रबन्धाः
तेषां हि हरणं नैव कल्याणं
विध्वंसकशस्त्रविनाश्यते
क्षणेन, यन्नर आयुषि कुरुते
अतो न युद्धे बुद्धी रमते
नो मनोरमणं नैव कल्याणं
युद्धनार्जनरीतिरुज्झिता
अस्माभिर्ननु चिरं वजिता
शान्तिमार्गपरगतिः समुचिता
किं नानुसरणं तत्र कल्याणं
४५०
सारंगरागः ।
१२४

·५३
समाजकल्याणप्रकल्पा ग्रामे ग्रामे प्रारब्धाः । (७-५-१६५२)
क्रान्तिनिनादो ग्रामजीवने प्रसरतु मारुतगतिः
इयं सा स्वतन्त्रतासंगतिः
अज्ञानं विपदुदयं रक्षः
वक्षोभङ्ग तस्य तु दक्षः
रामशरो विज्ञानप्रकरोऽनेन भवेत् प्रगतिः
शस्यसमृद्धा भूमिः प्रथिता
कथं तु जनता क्षुधापीडिता
रामफलं विज्ञानलाङ्गलं तेन संभवेद् भृतिः
-

·४६०
अनामये गङ्गायाः सलिलं
नालमिदानीं स्वयं केवलं
रामधनं विज्ञाननिदानं तेन हि नः सुस्थितिः
जनतोत्कर्षनियोजनभव्या
ग्रामे ग्रामे समाजसेवा
रामजनो विज्ञानमण्डनो यातु पुरः संप्रति
वर्षसहस्रपुरोगतिहीनां
समाजोन्नति प्रणीयमानां
रामनाम विज्ञानसामतः सफलां संधास्यति
विलावलरागः । विज्ञानेनैव प्रगतिः इति भावः । रामशरः रामबाणवत्
अमोघः । फलं लाङ्गलफलं कृषिपरिणतिर्वा । रामफलं अभिरामं फलं यस्य ।
विज्ञानकृतनिदानं मनोरमधनं । केचित् हरिजना: सर्वे एव तु रामजना:
भारतीयाः । विज्ञानसाम्ना गीतं रामनामसूक्त सफलतां वितरेत् ।
१२६

·५४
श्रमैरेव स्वातत्र्यसाफल्यम् (१-११-१९५२)
संपन्नाधिगता क्रान्त्या
वना श्रमं भूम्या क्रन्दन्त्या
४७०
स्वराज्यलाभे सर्वसमस्याः
स्थिताः पुरो नो विजृम्भितास्याः
न वादजातैस्तास्तु निरस्याः
कार्यभरैर्भृत्याः
निर्मित्या संपदां समृद्धिः
समविभाजने तासां वृद्धिः
तत्र धीयतां सकला बुद्धिः
विरमत मा श्रान्त्या

·किं न्यूनत्वं नमकार्याणां
विना श्रमैनच भवो नराणां
स्वेदजले बलमपीश्वराणां
अधुनालं क्षान्त्या
४८०
शासनकर्मचराणां सेवा
कुशलतया विहिता स्यादथवा
नाहन्त्येतेऽलसस्वभावाः
देवपदं दैत्याः
अनशना हि संचरन्ति शिशवः
तेषामविता को न केशवः
दरिद्रतानाशार्थमाहवः
अपेत्वियं कृत्या
तिलककामोदरागः । भृत्याः पूरणीयाः ।
१२८

·৪৪
पुराण-नवीनयोः समन्वयः अवश्यः ।
४४०
शकटो वृषभान्वितः पुराणं
भूमा अस्यां हि वाहनं
तैलेन्धनवत् तथा प्रवहणं
गगने यानं हि विमानं
अधिभौतिके सुधारणाया
विविधाङ्गानां प्रसादनं
नवा यन्त्रणा नवं साधनं
अपसारयति प्राचीनं
परमाणुयुगे जीवनधारा
सूक्ष्मा गहना वहतीयं
मानवचरिताकाङ्कितजाते
क्षितिजेऽभिनवे द्युर्तिवलयं
५००

·कुटीरोद्यमाः शकटसमाना
ग्रामे ग्रामे वर्धन्ता
अण्वग्निगृहं विमानकल्पं
शक्ति जनयत्वपरिमिता
कर्मचारिणां नवानुभूतिः
देशकार्यनिरता भविता
नवसंपत्-समविभक्तिगीता
प्रसरतु सा जीवनकविता
५१०
विज्ञानभृता नवा योजना
तथा कल्पना प्राचीना
समन्वये स्यात् सर्वोदितता
संसारेऽत्र समीचीना
मिश्रकाफीरागः । सर्वोदितता सर्वोदयवत्ता ।

·५६
नवे युगे नूतनानि श्रद्धास्थानानि । विज्ञानयुगे विज्ञानचमत्कृतानि
जनहितस्थानानि श्रद्धामन्दिराणि । (८-७-१६५४)
4
श्रध्दास्थानं नमनभाजनं विवर्तनीयं प्रतिदेवं
नवे युगे मन्दिरं नवं
कैलाससरं शतद्रुनीरं नङ्गलबन्धे संकलितं
राष्ट्र जीवने प्रवाहितं
महाप्रकल्पं चिरसंकल्पं सहर्षचित्तं बिलोकये
मोदे विज्ञानज-विजये
५२०
स्वप्नचिन्तनं सत्यदर्शनं जातं जनहितवृद्धिकरं
तृषितधरा लभते नीरं
धर्मायतनं देवायतनं वर्तमानकालीनमिदं
लोकवृन्दकल्याणपिदं

·समरकम्पिते दुःखविभक्त राष्ट्र पुनरुत्थानमिदं
पश्यत रचितं महाह्रदं
नवं जीवनं श्रमैःपावनं जना लभन्तां शान्तिपरं
विन्दन्तु बलं कार्यकरं
निजकर्तृत्वे धीश्रेष्ठत्वे विश्वासेन हि महत्तरं
लभामहे प्रोत्साहभरं
५३०
श्रमसाफल्यं हृतवैकल्यं स्फुरणं कार्ये पुनर्नवे
नयनमाहितं नवविभवे
श्रध्दास्थानं नमनभाजनं विवर्तते कालक्रमतः
नयमोऽयं
प्राज्ञानुमतः
कल्याणराग: । कैलासपरिसरात् निःसरति इति कैलाससरं ।
१३२

·५७
परराष्ट्रनीतौ विख्यातमिदं पञ्चशीलं (१७-६-१९५५) ।
विहितमिदं पञ्चशीलं
उदितं सलिले नवकमलं
परस्परं सीमाः सदाऽऽहताः
निजप्रदेशे सार्वभौमता
मान्यमादिम नीतिदलं
मिथोऽभियानं नाङ्गीक्रियते
रणावलम्बो न संमन्यते
मतं द्वितीयं चरितबलं
५४०

·अन्तर्गतशासने न कार्यः
हस्तन्यासो नित्यनिवार्यः
वृतं तृतीयं दलममलं
मान्या सर्वेषामपि समता
अस्तु मिथो लाभे मती रता
चतुर्थमेतद् बन्धबलं
सर्वेऽपि समं जीवाम शमं
न स्यादेवं कुतोऽपि विषमं
पञ्चमं मतं वरशीलं
५५०
राष्ट्रधुरीणराचरणीय
नीतिपथे शीलमिदं सदयं
शान्तिरवतरेत् क्षितावलं
अहीरभैरवरागः ।
१३४

·५८
युवकान् प्रति (२३-१०-१९५५)
किं वचनरिह ? कृतिः समर्था
केवलशब्दा गदिता व्यर्थाः
युवकाः ! प्रवसत पृथिवीगोले
पश्यत भुवनं संगतमूले
भवतां नयने दक्षविलोले
मधुरेयं गाथा
५६०
न कोऽपि पूर्णो न वाऽपि मुक्तः
सर्वः स्वार्थे प्रसादभक्तः
जगतीरङ्ग यो हि विरक्तः
नेयं तस्य कथा

·स्वदेश एव
श्रेष्ठा
वसुधा
मन्यन्तां सर्वे स्नेहान्धाः
तत्त्वं जानन्त्येव ते बुधाः
अभिमानो हि वृथा
भारतीयजनता प्रतीक्षते
भव्यदिव्यतप उत्कर्षकृते
कृतज्ञतायां सुकृती रमते
माऽऽकाङ्क्षा व्यर्था
चमत्कृतिर्नच भूतिसाधनं
तरुणः कार्यं श्रमस्वेदनं
कुरुते नित्यमनुग्रहदानं
तेन यशःश्रीः पथा
जोगकंसरागः ।

·५९
राजनीतेश्चतु:सूत्री स्वयमभिप्रेता निर्दिश्यते (२-१६५६) ।
चरितचतुःसूत्री विधात्री
यया मण्डिता स्वयं धरित्री
समाजवादो लोकशासने
संपदुद्गमः सति नियोजने
समतादृष्टिस्तद्विभाजने
मन्त्रो गायत्री
५८०
न धर्मभानं भवेच्छासने
विविधा
पूजा
सदने सदने
समता सर्वस्मिन् सभोजने
षड्जवती तन्त्री

·उच्छ्रितं भवेज्जीवनमानं
जाजनानां विपुलं ह्यन्नं
एवं क्रान्तिं विना हि हवनं
अयं जनः सत्री
५६०
व्यक्तिगौरवं प्रतिसंधेयं
व्यक्तिविकासो नित्यं ध्येयं
जीवनं भवेत् सर्वनिर्भयं
गगने न पतत्री
भारतैर्वृता शासनसंस्था
सूत्रचतुष्टयविनिहितनिष्ठा
सेवामङ्गलसङ्गप्रस्था
जनवत्सलधात्री
दुर्गारागः । नियोजनाजितसंपत्समविभाजनं सर्वधर्मसमतादर्शनं
उच्छि जीवनमानं निर्भयं व्यक्तिविकसनं चेति चतुरङ्गरीति: शासनध्येयभूता ।
१३८

·६०
लोकमान्यतिलकस्मृतिवन्दनं । (२८-७-१९५६ )
नमामि लोकमान्यतां
क्षणे क्षणे पुनः स्मृतां
स्वराज्ययुद्धदीपितां
युवकहृदयपूजितां
६००
प्रबलबुद्धिसागरां
भगवदुक्तिविस्तरां
ध्रुवनिवासमण्डनां
मृगयुगप्रवाचनां
तुङ्गदुःखपर्वताः
येन लीलया वृताः
भीतिरन्तरे व्यथा
प्रवेशिता न सर्वथा

·समरवीरनायकः
६१०
पुरोगतिः सदैककः
लोकजागृते रविः
अनयहननखरपविः
क्रान्तिशृङ्गनादनः
भ्रान्तिभङ्गसाधनः
श्रान्तिसङ्गमादनः
शान्तिरङ्गराधनः
नमामि धैर्यसंहितां
नमामि कार्यमग्नतां
६२०
चिदंशवह्निजागृतां
नमामि लोकमान्यता
मिश्रकेदाररागः ।
Notes भगवदुक्ति० (1. 603) Ret. गीतारहस्य by Tilak.
भ्रवनिवास० (1. 604) Ret. Arctic home in the Vedas
by Tilak.
मृगयुग० (1. 605 ) Ret. Orion by Tilak.
१४०

·६१
संस्कृतभाषाया महत्ता नायकेन प्रस्तुता (१-८-१९५६) ।
संस्कृतभाषा महिता भारतेषु चिरकालं
विश्ववन्दिताऽधीता रक्षितोन्नमितभालं
कालमुखे लोपमिताः
सम्राजो ह्यभिषिक्ताः
अन्तरिता तृपसत्ता
महाभारतं तथापि राष्ट्रजीवनाय बलं
राजनीतिचरितकथा
द्वेषकपटरणव्यथा
क्षणिकतावृता तथा
गीर्वाणं वाङ्मयं तु जनरजनचिरविमलं
६३०

·भारतेतिहासपटे
वीरपुरुषचरित्पुटे
जीवनसरितश्च तटे
संस्कृतवाणीद्रविणं मारुतेऽपि शान्तजलं
विविधा जनताचाराः
रसनागदितोच्चाराः
तुङ्गमनोज्ञविचाराः
देवशारदाधृता हि; तभृतं पलं विपलं
६४०
भूतभविष्यत्सन्धि
ज्ञानामृतमहोदधिं
जीवनहितशान्तिनिधि
वाणीयं श्रवणीयं संबिभर्ति ननु विपुलं
"
खंबावतींरागः ।
१४२

·ફર
समन्वयो भारतजीवनवैशिष्ट्यं इति निरूप्यते । स भूतवर्तमानभवि-
ज्याणां विधेयः इति विज्ञाप्यते । (१८-१२-१९५६)
जीवनरीतिः
भारतीयजननित्यसंगतिः
कला वाङ्मयं तत्त्वज्ञानं
धर्मकारणं मननचिन्तनं
वर्षसहस्रमितं जीवनं
अपोहिता भीतिः
६५०
शान्तिरहिसा विश्वप्रीतिः
विविधाचारेऽप्युदारा मतिः
काले प्राचीनेऽपि संततिः
यथा बुद्धनीतिः

·जीवनमरणप्रश्नमालिका
निविडकानने सृता जीविक
यत्नैः प्रज्वाल्यते दीपिका
चिरं चरतु दीप्तिः
नवे जीवने विज्ञानमये
प्रविशामो वयमिहमनामये
आकाङ्क्षां धारयाम विजये
नवासा अर्धातिः
६६०
भवत्सदिच्छाः सन्तु संगताः
अकण्टकः स्याच्छान्तेः पन्थाः
भविष्यति हि तन्येत सर्वथा
वर्तमानकीर्तिः
मियांमल्हाररागः ।
१४४

·६३
लोकमतशासनस्य पथ्यं ध्येयं च गीयते । (२८-३-१९५७)
लोकसंमतशासनं
स्वयं स्वीकृतं राज्यबन्धनं
बीजादुदितोऽङ्कुरः कोमलः
अद्यापि लघुः सुकुमारदलः
कालेन भवेत् तरुविशाल
क्रियतां बत संवर्धनं
६७०
देशप्रगतेरिदं साधनं
तेनैव च सातत्यगोपनं
द्वयोरवश्यं भव्यं मिलनं
तथैव भूतेरर्जनं

·नवेन मान्यं साधु पुराणं
पुराणसंमतनवं हि शरणं
अज्ञजने ज्ञानसूर्यकिरणं
प्रवेश्य तेषां विनयनं
६८०
वयं न फलभोक्तारो नूनं
प्रविधेयं त्वालवालखननं
पुत्रपौत्रगणजगज्जीवनं
भवेच्छ्रमैनॊ नन्दनं
रचयाम महाशिल्पनिवसनं
भाविकालवातालिरोधनं
कार्यमायुषो भवतु मण्डनं
विन्दत नित्यं वन्दनं
रामकलीरागः ।
१४६

·६४
६
लोकशासने अधिकारनियुक्तसेवकैरेवं वर्तितव्यम् । (५-४-१९५८)
जनसहकाय राज्ययन्त्रणा
लोकशासनी मनोधारणा
६६०
प्रगतिसंक्रमणमार्गे निपुणाः
अधिकारिगणाः कृतिपरायणाः
सत्यभासिमन्त्रणाः
निःपक्षत्वे न कार्यनाशः
मतिनिश्चिता कृतेः प्रकाशः
न कदाप्यवधीरणा

·जागरूकता व्यवस्था तथा
उत्साहिमतिः शीलिना पथा
वाणी जनतोषणा
जनरभिमता प्रगतिः सुकरा
कैवलमाज्ञापिता दुष्करा
सर्वदेयमीक्षणा
७००
अनुपगम्यता नात्र सद् णः
न दृढनिश्चयस्तथा ह्यवगुणः
स्वतन्त्रता प्रेरणा
सोहनीरागः ।
१४८

·६५
किं जीवनं नाम (१५-८-१९५८) ?
वद सत्यं जीवने
शाश्वतशङ्का संसृतिसदने
निरसनं कुतो वने निर्जने
प्रतिवचः सदा कालाधीनं
यदुचितं पुरा नाद्य शोभनं
नवानुभूतिर्नवविज्ञाने
साध्यं न नवं नवे साधने
७१०
सृतं पुराणं संस्कृतिशिखरं
शस्त्रबलं भौतिकं नच वरं
बहवो वादाः संभृते धने
नैको मान्यस्तद्विभाजने

·दण्डैहि जना वोद्धरणीयाः
धर्मस्य भये वा संधार्या:
विलोकये न हितं तन्मनने
नोभयमुचितं ध्येयसाधने
७२०
लोकशासनं समाजवादः
मधुरोऽसौ शब्दानां नादः
किं तु हितं स्यात् व्यक्तिविकसने
नोत्तरं सुखं नित्यचिन्तन
कृतिः कृतिः पुनरेव कृतिः सा
विना विश्रमं निरलसमनसा
विना फलेन हि कार्यमन्थने
आत्मानुभवो निदिध्यासने
गुणकलीरागः।
१५०

·६६
समन्वयो भारतविशेषः । (२/५६)
संवादिता प्रकृतिहिता
समन्वये वयमिह महिताः
७३०
इतिहासोऽसौ विस्मयावहः
तत्त्वान्वेषकविद्वन्निवहः
वीरचेतसां प्रबलोत्साहः
उदारसंस्कृतिमहाप्रवाहः
प्रगतेः संमुखता
संस्कृतभाषा रुचिरशारदा
न्यायविवेचनचतुरसंपदा
भारतीयजनसुस्थिरबन्धा
अक्षरजयिनी महोपनिषदा
तयैव भारतता

·ज्ञानाद्
७४०
रूढिर्बत बलीयसी
कथं संमता ततः श्रेयसी
कर्मकाण्डरतमहाशेमुषी
तथापि संस्कृतिरियं तस्थुषी
भुवने' धुरोणता
नवागतानां भिन्नजनानां
जाता माता धर्मविधानां
कथं नवानां विज्ञानानां
विमुखी भूमिपिन्नानां
सुप्ता जागृतता
७५०
दमयतु पुनरपि भूमेरोजः
नमयतु हृदयं प्रोत्धानरजः
रमयतु भुवनं प्रगमनध्वजः
गमयतु वक्षसि विजयनस्रजः
जीवनसार्थकता
पूरियाधनाश्रीरागः । शेमुषी बुद्धिः । तस्थुषी शश्वत्स्थायिनी।
१५२

·६७
संयुक्तराष्ट्रसभाधिवेशने (३-१०-१६६०)
संयुतराष्ट्रसभा
दलितभुवामाधारविभा
घनतिमिरेऽसौ विशदनभाः
शान्तिरवेराभा
जगति नायकाः समितप्रतिभाः
वसुधोद्धरणे कोलसंनिभाः
७६०
शस्त्रनिवहगर्भा
लघुदेशा भुवि सन्तु न शलभाः
तेषां रक्षाऽस्त्वतिसुलभा
नीतिह तदम्भा
बुद्धिसागरो यदि लवणाम्भाः
मभुरजीवनाः कुतोऽत्र कुम्भाः

·या समतास्तम्भा
वृक्षस्तत्र समाः स्युर्दर्भाः
सुखे समे ते
कुब्जा रम्भा
७७०
नैत उपालम्भाः
स्युर्नवजीवनरचनारम्भाः
भुवि विराजतां शमशुभशोभा
जगत्पुरुषर्षभाः
विरमन्तु रणाः कालविजृम्भाः
मा भूद वनी रुधिरकुसुम्भा
चन्द्रकौंससरागः । कोलः वराहः । या संयुतराष्ट्रसभा समतां
आधारस्तम्भं मन्यते तत्र तस्यां लघुगुरुराष्ट्रानां समानता अस्तु वृक्षाणां दर्भारणाँ
इव कुब्जाया रम्भाया इव वा । समानता न गुणेषु किं तु जीवनाधिकारेषु ।
१५४

·६८
६
देशोत्कर्षाथ नियोजनपूर्वं उद्यमनमेंव श्रेयः (८-१६० ८।६१ ६।६२)
संपद उत्पादन उद्यमनं
राष्ट्रविभूतेरिदं निदानं
नियोजनं ननु तत्र साधनं
अर्जनवृद्धिवर्षे वर्षे
अधिकान्नधनं लभ्यतां कृषः
शक्तीन्धनयन्त्रायोनिर्मितिरस्त्यधिका प्रतिदिन
७८०
मनुजबलानामुचितयोजने
विभवविषमतामूलनिरसने
अर्थबलविभाजनसमतायै नवरथ्याविरचनं

·कुशलनरैर्ननु नवनिर्माणं
यदि सर्वकषतन्त्रशिक्षणं
यन्त्रनिर्मितिर्नरैः; न यन्त्रैर्मानवसंजीवनं
नियोजने संभवति न विरतिः
निरन्तरा स्याद् वितता प्रगतिः
जनताहितसंवर्धने न वा यत्नानां खण्डनं
७९०
स्वजनैर्भाग्यं स्वयं विधेयं
परावलम्बनमहितं हेयं
भौतिकसंपवैपुल्ये सति संस्कृतिसंगोपनं
छायानटरागः ।
Notes: संपदः उत्पादने उद्यमनं=Industry in the production of wealth
नियोजनं=Planning
शक्ति-इन्धन-यन्त्र-अय:-निर्मिति=Production of steel by
machines using power as fuel.
अर्थवल-विभाजनसमता=equality in the distribution of
economic power.
१५६

·सुरक्षासमित्यां (Security Council)(१०-११-१९६१)
समरदलितभुवनं
सहजीवनमिह दुःसहभवनं
सहकार्ये यायातुचक्रं
शान्तिपथे
पततु पदमवत्रं
नाश्रुभिरनुकरवाम हि नवं
सुमनसैव यतनं
८००
सहस्रसंवत्सरानुदानं
कालमुखे तिष्ठति प्रतिदिन
प्राग् वदनपिधानाद् विमोचनं
मा भूयादशनं

·शस्त्रबलानां यदि परिहरणं
वृतं तथा भवतादाचरणं
न भवद्भिः स्यान्ननु संहरणं
जगतामुद्ध्वसनं
रणभीतेर्यदि न स्यान्मुक्तिः
भवेन्नराणां विरुचिर्भुक्तिः
तैहि लभ्यतां भवदभयोक्तिः
नान्यन्निवेदनं
८१०
नाहं विद्वान् परिषद्यस्यां
स्खलितोऽपि तथा क्वचनाहं स्यां
निराकुरुत भो भुवनसमस्या
देयमिदं दानं
ललतरागः । कालमुखे सहस्रावधिसंवत्सराणां अनुदानं संस्कृतिः वसति ।
यदि कालो वदनं पिधास्यति सर्वमेव नश्येत् । वदनपिंधानात् पूर्वमेव विमोचनं
भवतु संस्कृतेः नरजातेश्च कालमुखात् ।
१५८

·90
आगते परचक्र-- (६।६२)
पर
चक्राभिगमेन बान्धवाः सहसा
जागरिता:
बान्धवाः स्वप्ने कि निरताः
पारतन्त्र्यकर्दमादुध्दता
त्यागाद्विजितेयं स्वतन्त्रता,
पुनः
शिथिलता यदि
पुरस्कृता कुतः कन्धरोन्नता
८२०
रिपुणा सीमा समुल्लविता
हिमनगराजी रणनिनादिता
यशोगजिता गर्ववर्जिता दुन्दुभयोऽप्याहताः

·अहिंसया ननु किं विषण्णता
स्थिता वयस्याः ! इयं संभृता
अहिंसाकथा भवत्यन्यथा सर्वथा न विदिता
रणे मतिनस्मिाभिर्निहिता
तथापि संरक्षणे सज्जता
मता निश्चिता जना उत्थिता गलिताऽनुत्साहिता
८३०
पूर्वपराक्रमकृतिः स्यात् स्मृता
तथा मातृभूरियं वन्दिता
विजयः पन्थाः विजयग्रन्थाः सन्तु च संपादिताः
जीवनपुरीरागः ।
१६०

·७१
शत्रुसार्धं कृते युद्धे विजयो नागर-जन-उद्यमेनैव (४-११-१९६२)
कार्यशक्तितः प्रगतेः पन्था उज्ज्वलितः सर्वदा
यतोऽसौ शक्तिरेव वरदा
उद्यम-कृषि-वर्धनं सत्वरं
शक्तियोजने सफलं सुकरं
विना तया सकलापि कर्तृता नूनं विफलागदा
अपथ्या व्याधिभरानपनुदा
८४०
विद्युच्छक्तिनिर्मातव्या
अस्मिन् राष्ट्र प्रभूतोदया
तयाधिगतया दशा जनानां न सा विपत्रा कदा
जीवनं निभृतं स्यात् संपदा

·अणुशक्तिरियं परिनिष्पाद्या
उत्पादनकार्ये च नियोज्या
निर्धारितचेतसा विना नच समियाच्चञ्चलपदा
श्रीरियं विपुला निर्गतमदा
नागरिकाणां जीवनयात्रा
समरभरेऽपि च हिता विधात्रा
अतः संततं कार्यमविरतं कर्मकारिभिर्यदा
तदैव हि बलवदाष्ट्र सदा
सीमादेशे सर्वसैनिकाः
युष्मदुद्यमजसाह्य उत्सुकाः
मा भूत् तेषां जनाः! निराशा कृतिर्भवतु कीर्तिदा
अस्यतामरातिमूर्धनि गदा
शुद्धकल्याणरागः ।

·[ ૭૨
प्रगतिपथे भारताः (४।६३)
.."
प्रगतिपथे नवभारताः
शान्तिरताः
महात्मनो नेतृत्वे नियतैः
सत्याग्रहसाधनानुरक्तैः
अहिंसया समरेऽपि निष्ठितैः
परसत्ता हारिता
८६०
इदं विशालं लोकशासन
आचारविचारोच्चारधनं
उपभोग्यमितो विनिर्बन्धनं
दैवतं हि जनता

·मत-पथ-पूजा-धर्म-समत्वं
उच्चावचताया नास्तित्वं
समानावसरसंभवतत्त्वं
रमतां बान्धवता
८७०
इतिहासं ज्ञात्वा प्राचीनं
उपयुज्य तथा नवविज्ञानं
दारियाद् विभवं प्रति यानं
स्थिता ध्येयगीता
नियोजनभरै मिविकासः
अपक्षतानीतौ च निवासः
परदेशः स्यान्मैत्रविलासः
एष जगति पन्थाः
दुरितैः सर्वैरितो विगम्यं
नाक्रमणैरपि विश्वासोऽयं
च्युतो; मानसं सदा निर्भयं
यशःपथे क्रान्ताः
मारवारागः।

·७३
नायकस्य प्रमुखभूमिका विश्वशान्तिदूतः ।
शान्तिदूतविहिता चरिता
नीतिसंहिता महिता
अस्त्रशस्त्रसंचयानिमग्ना
राष्ट्रान्तरलतकलहविलग्ना
स्वभूतिधन्या न कामनाऽन्या कदा मनोविनिहिता
अशनवसनसदनादि यथेष्टं
प्रथमोत्पाद्यं ध्येयं स्पष्टं
न शस्त्रभाषा न वाभिलाषा हृदयेन कदा वृता

·अन्यभुबो नाभिभवः सह्यः
अस्मद्भमेर्नान्यः कार्य:
विश्वबन्धुता चेतसि निभृता मता पृथिव्यां हिता
८९०
रिपुणी प्रहृते मनःसंयमः
प्रकाशितो नो विवेकोमः
न प्रतिवचनं महायोधनं न वा निराशा स्मृता
निर्भयता प्रतिराष्ट्रजीवने
पुरस्कृता सा राष्ट्रकुलजने
न कृतोपेक्षा न धृतापेक्षा स्तुतिनिन्दा नाहताः
पृथग्वृन्दता न संभानिता
अपक्षता निःशस्त्रा रचिता
रीतिरहिंसा मनोलालसा सदैवमाविष्कृता
coo
गौडसारंगरागः ।

·७४
समाजवादे नियोजनरूपं (२५-५-१६६४)।
समाजवादे स्वरूपभङ्गाः
अधस्तलचरी तात्त्विकगङ्गा
उपरिचञ्चला विमततरमाः ।
..
उत्पादनमधिकं कृषिविषयं
उद्योगक्षेत्रेऽपि तदेवं
व्यक्तिविकसनं सुतरां ध्येयं
धर्मसंभृतिः स्यादुत्तुङ्गा
विज्ञानकृता यदि
सहायता
दूरविसृज्या रूढिप्रियता
स्वावलम्बिनी भारतजनता
भवतु मनोहरजीवनरङ्गा
६१०

·नास्माकमियं प्रगतिर्मन्दा
बहवो भूमौ व्यर्थविवादा
यशसामागामिनां निनादा
कमलानन्दा गुजभृगाः
नवीनदृष्टिः सा स्वीकार्या
अज्ञाननिशा परिसंहार्या.
कार्यनिरतवृत्तिनिर्धार्या
गिरय इमे ननु दुर्गमशृङ्गाः
९२०
उज्ज्वलभूतो नित्यसहायः
वर्तमान इह बलेन धुर्यः
सन्तु भविष्यति वरयशःश्रियः
न रुन्धन्तु नः कुतोऽनुषङ्गाः
गौडमल्हाररागः ।
१६८

·७५
यदि नायकेन निजनिर्वाणं पूर्वज्ञातं स्यात् तर्हि जीवनान्त्यदिने (२७।५।६४)
तत्प्रार्थनं एतदभविष्यत् ननु ?
नमनं ते चरणे, मातः
तनुपतनमिदं पीडाहरणे
स्वतन्त्रमूर्तिस्ते बिलोकिता
जनताप्रेम्णा त्वं संगदिता
कतिदा कारा तथा स्वीकृता
न वषादो मरणे
९३०
मूर्धा ते भुवने विराजते
कलकजातं परिनिरस्यते
स्वतन्त्रतादीपो विभासते
यामि चिताभरणे

·अद्यापि हि ते सुता निर्धनाः
जीवन्ति यतोऽज्ञानबन्धनाः
विज्ञानेन्धनरचिता ज्वलनाः
सदैव जागरणे
सेवायां ते स्थिता लालसा
श्रान्ता दुर्वलतनुनिरलसा
मनसा न घृता परविकला सा
निपतति कालरणे
१४०
तव गर्भगृहे पुनरपि जननं
त्वयैव पुनरपि भवतु लालनं
मयापि सेवाशेषविध नं
साक्षी त्वं तरणे
१४५
शिवमतभैरवरागः ।

·उपसंहार:
७६
ध्वज-अवतार :
स्मृतिलेख
१७३ पृष्ठे
१७५
७७

·b. 22. 6. 1915 Born in Maharashtra, Shri Velankar is a citizen of All India. He has not only resided in almost all the states in India but has endeavoured to bring about a synthesis of all cultural angles through his favourite medium-Sapskrit. The present book is Unique since it describes contemporary worldthinking with its ramifications through the eyes and ideas of great International figure Shri Jawaharlal Nehru. varafarmacy affords glimpses of International thought and Indian culture. It also amply demonstrates the command of the Sanskrit language over any topic ancient or modern, pedantic or political, seientific or social, cultural or commercial. These lyrics will make history in Sanskrit literature old and new. The book is indispensable for any bookshelf. Shri Velankar was a student of Sanskrit at the University of Bombay and stood first at the M. A. examination in 1937 vinning several prizes, scholarships and fellowship in his greer including the Zala Vedanta Prize. सुर भारती