·No text on this page.

·February 1925. THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARE&EXTRAORDINARYSANSKRIT WORKS. No. 326. मीमांसाकौस्तुभः Registered According to Act XXV. of 1867.All Rights Reserved.) ( मीमांसासूत्रोपरि काचन विस्तृता टीका) (प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः) पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयपूर्वमीमांसाप्रधानाध्यापकेन वेदविशारदबिरुदभाजा अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा संशोधितः श्रीजयकृष्णदासगुप्तेन मुद्रापितो विजयताम् । MIMAMSA KAUSTUBHA [ An exhaustive Commentary of Jaiminisutra ] BY KHANDADEVA Edited by Veda Visarada A. Chinnaswami Sastri, Chief Professor of Mimamsa Benares Hindu University FASCICULUS III-३. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES. • NENTS: PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI, BOMBAY: TTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: GERMANY. PBSTHAIN & CO., BOOKSELLERS, LONDON. inted by Jai Krishna Das Gupta, t the Vidya Vilas Press, Benares. 1924.

·No text on this page.

·Feb THE WKHAMBA SANSKRIT SERIES; CHCHOTION „KOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS ACor No. 303. , मीमांसाकौस्तुभः Registered According to Act Xxy. of 1801.(Ali larghts Reserved.) (मीमांसासूत्रोपरि काचन विस्तृता टीका) (प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः) पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दू विश्वविद्यालयपूर्वमीमांसाप्रधानाध्यापकेन वेदविशारदबिरुदभाजा अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा संशोधितः श्रीजयकृष्णदासगुप्तेन मुद्रापितो विजयताम् । MIMAMSA KAUSTURHA [ An exhaustive Commentary of Jaiminisutra ] BY KHANDADEVA Edited by Veda Visa.rada A. Chinnaswami Sastri, Chief Professor of Mimamsa Benares Hindu University FASCICULUS 1-2 PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES. AGENTS:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: TA JYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY: THAIN & CO; BOOKSELLERS LONDON. d by Jai Krishna Das Gupta, he Vidya Vilas Press, Benares. 1923.

·MARATE ॥ श्री॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्त्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना॥ रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-३०३ ·श्रीगणेशायनमः। श्रीखण्डदेवविरचितः मीमांसाकौस्तुभः। प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । (स्मृतिपादः) (१)स्मृत्यधिकरणम् । सू-धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात् ॥ १-३-१(पू.) अत्र मन्वादिस्मृतीनां वैदिकाचाराणां च धर्माधर्मयोः प्रा. माण्यमास्ति न वेति विचारः । यद्यपि च नेदं वेदप्रामाण्यनिरूपणं, तथापि (१)"अथाऽतो धर्मजिज्ञासा" इत्यत्र धर्मस्वरूपादिजिज्ञासावत् धर्माधर्मप्रमाणजिज्ञासाया अपि प्रथमाध्यायार्थत्वेन प्रतिज्ञातत्वात स्मृत्याचारयोरपि धर्माधर्मप्रामाण्यनिरूपणं प्रथमाध्याये नासं. गतम् । नचैवं जिज्ञासासूत्रेणैव स्मृत्याचारयोरपि प्रामाण्यप्रतिज्ञाने अथातःशब्दोक्तवेदाध्ययनानन्तर्यहेतुत्वयोस्तत्रानन्धयः, अथातः शब्देन "शौचाचारांश्च शिक्षये" दित्यादिवचनबलेन सांगवेदाध्य- यनस्येव स्मृत्याचाराध्ययनस्यापि गुरुमुखावगमरूपस्य कृतत्वे. न स्मृसाचारप्रामाण्ये तदानन्तर्यहेतुत्वयोरप्यविशेषेणोक्तत्वात् । (२)"चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इति सूत्रं तु प्राधान्यात्प्रथमपाद- व्युत्पाद्यविधिनिषेधरूपचोदनापामाण्यप्रतिज्ञापरं | चोदनाशब्दस्य (३)"चोदना चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः"इति वार्तिकस्वार- स्येन विधिनिषेधमानपरत्वात् । न च चोदनाशब्दस्य वेदपरत्वां- १. जै सू. १-१-१, २. जै. सू.१-१-२. ३.लो. वा.

·मीमांसाकौस्तुभे [स्मृत्यधि- गीकारेण प्रथमाध्यायार्थप्रतिज्ञापरं; स्मृत्याचारप्रामाण्यनिरूपणस्य प्रथमाध्याये असंगतिप्रसङ्गादित्युक्तं तर्कचरणे । तेनाध्यायसंग. तिः सिद्धा। पादसंगतिस्तु वेदातिरिक्तधर्माधर्मप्रमाणनिरूपणस्य पादार्थ- वात्सुलभैव । अनन्तरसंगतिस्तु स्मृसाचारयोविधिनिषेधमूलकत्ववत् '(१)म- होक्षं वा महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पयेत्” इत्यादिस्मृतेः “तद्यथै- वादो मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन्वाईत्युक्षाणं वेहतं वा क्षदन्त" इत्याद्यर्थवादमूलकत्वस्य, (२)"न पचेदनमात्मन" इसादिस्मृते. श्व (३)"मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः" इत्यादिमन्त्रमूलकत्वस्यापि दर्शनेन तत्प्रामाण्योपजीव्यत्वरूपा । अत एव कस्याश्चिदपि स्मृते. र्नामधेयमूलत्वादर्शनेन ततः प्रागारंभोऽपि नानुचितः । तत्र पूर्वः पक्ष-अप्रमाणं स्मृतयः आचाराश्च । तथाहि । स्मृतयस्तावत् दृढकर्तृस्मरणेन पौरुषेयत्वादवश्यं तत्पणेभिः अष्ट- कास्वर्गयोः साध्यसाधनभावं केनचित् प्रमाणेनावधार्य प्रणीता इ. स्यविवादम् । साध्यसाधनभावावधारणं च न तावत्प्रत्यक्षादिना; तेषां धर्माधर्मयोरप्रवृत्तेः साधितत्वात् । शब्देनापि कृतकेन वा स्मृ. तिरूपेण स्यात् नित्येन वा । नायः । स्मृत्यन्तरमूलकत्वस्य शि- टाकोपाधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वात् । नापि नित्येन शब्देन । सोऽपि च प्रत्यक्षेणावगम्यते? प्रमाणान्तरेण वा ? न तावदाद्यः, अ. नुपलंभात् । न चास्मदादिभिरनुपलभेऽपि मन्वादिभिः प्रत्यक्ष- पाठेनोपलब्धः, इदानीं च पुरुषप्रमादादुत्सन्नः, देशान्तरे वा कश्चि. पठ्यमानोऽपि नास्माभिरुपलभ्यते, अस्माभिरपि वा पठ्यमानो- ऽपि परप्रकरणादिपठितत्वात् नास्माभिः स्मृतिमूलत्वेन ज्ञायते इति यथासंभवं कल्पनोपपत्तेः न नित्यशब्दासद्भावनिश्चय इति वाच्य- १.या.स्मृ.अ.१.१०९. २. या. स्मृ.अ. १. १०४. ३.ते. बा.२-८-८-३.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३ म् । मन्वादिस्मृतेन्त्यादिमूलकत्वेनाप्युपपत्तावेतादृशकल्पनाया प्रमाणाभावात् । (१)अन्यथा शाक्यादिस्मृतीनामपि प्रामाण्याप. त्तिः । नच-वैदिकपरिग्रहेण मन्वादिस्मृतीनां श्रुतिमूल- स्वेऽवगते अनुपलब्धिविरोधपरिहारमात्रार्थत्वेनात्सन्नत्वकल्पना- न शाक्यादिग्रन्थानां तदापत्तिः । स्वरूपेण वर्णानां नित्य- त्वेऽपि क्रमविशेषनिमित्तत्वाद्वेदत्वस्य क्रमस्य नित्यविभुवर्णेषु सस.. रूपेणावस्थानानुपपत्तेः उच्चारणद्वारकत्वेन तनिष्ठत्वांगीकरणादु- चारणस्य च क्षणिकत्वेनानित्यत्वात्तनित्यत्वेन वेदनित्यत्वानुप. पत्तेरविच्छिन्नाध्ययनेनैव वेदनित्यत्वस्य प्रथमपादे स्थापितत्वा- स्मृतिमूलश्रुतीनां अध्ययनविच्छेदे अनित्यत्वप्रसंगादुत्सन्नत्वक- ल्पनानुपपत्तेः। किंचोत्सादोऽपि कि एकैकस्य स्मृतिमूलभूतवाक्यस्य कल्प्य. ते ? उत स्मृतिमूलश्रुतिवाक्यसंघातात्मक शाखारूपस्य वा.?। नाया, मात्रामात्राबागिनामपि अध्यतॄणां अनेकस्मृतिमूलश्रुविकरुपयस्या- गकल्पनानुपपत्तेः । यत्तु-सर्वानुक्रमणीकारस्य “जातवेदसमेके" इत्यादिना (२)वाक्योत्सादस्मरणं तद्विशिष्टक्रमकस्यैव स्वाध्याय- पदवाच्यत्वात् तदध्ययनाभावे सर्वकर्मस्वनाधिकारापत्तेर्निमूलमेव । नान्त्यः; 'एकविंशाध्यसंयुक्तमृग्वेदमृषयो विदुः । सहस्राध्या साम- वेदो यजुरंकशताधिकम् । नवधाथर्वणोऽन्येतु प्राहुः पंचदशाध्यक- म् ॥' इति षड्गुरुशिष्येण शाखापरिगणनात् तासां च सर्वासामे- कस्मिन् देशे अपाठेऽपि देशान्तर पाठसद्भावादुत्सादकल्पनानुप- पत्तेः । अतो न तावदुत्सन्नश्रुतिमूलम् । नापि दंशान्तरपठ्यमानश्रुतिमूलत्वम्, तथा सति वेदरक्षा- १. किञ्चवमुत्सन्नशब्दमूलत्वकल्पने शाक्यादिग्रन्थानामपि तथा- त्वकल्पनया प्रामाण्यापत्तिः । इति पा. २. क्योच्छेद. इति पा.

·४ मीमांसाकौस्तुभे [स्मृत्यधि- थै प्रवृत्तमन्वादिभिः ता एव सर्वपुरुषान्प्रतिप्रचारार्थमध्याप्येरन्, न तु (१)विच्छेदकारिण्यः स्मृतयः प्रणीयेरनिति स्मृतिप्रणयनानु. पपत्तिः । अत एव परमकरणादिपठितानां स्मृतीनां श्रुतिमूल. स्वकल्पनाप्यपास्ता । नच-परप्रकणस्थत्वादिज्ञानार्थमेव स्मृतिमा णयनमिति-वाच्यं, परप्रकरणपठितस्य (२)"मलबद्वाससा न सं- वदेत” इत्यादेः पुरुषार्थत्वस्य पुरुषार्थमायपठितस्य च सामिधेनी- साप्तदश्यादेः क्रत्वर्थत्वस्थ “अधस्तात्समिधं धारयन्न तुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धारयति" इति विध्यन्तरशेषस्यापि च विधिपरत्वस्य मीमांसान्योयेन सिद्धिवत् अन्यत्रापि परप्रकरणपठितत्वादिज्ञानो- पपत्तेः स्मृतिप्रणयनवैयर्थ्यात् । तस्मान तावन्मन्वादिभिः प्रत्यक्षेण स्मृतिमूलभूनाः श्रुतीरुपलभ्य स्मृतयः प्रणीताः । नाप्यनुमानेन । लिङ्गादिकल्प्या इव श्रुनीरुपलभ्य श्रुत्यनुमा- पकस्य लिङ्गादिवत्कस्यचिद्धतोरभावात् । न च-स्मृत्यन्तरमेव त- दनुमापकम् । पौरुषेयस्य स्मृत्यन्तरस्य सामान्यतो यत्किचिन्मूलप- माणव्यातस्यापि श्रुत्यैकान्तिकत्वाभावेन तदननुमापकत्वात् । किंचैवं स्मृत्यन्तरकारस्य स्वस्मृतिमूलभूतस्य श्रुत्यनुमानहतो. रभावात् ततोऽपि स्मृत्यन्तरस्यानुमापकत्वाङ्गीकारे अनवस्था- नादन्धपरंपरापत्तिः। न च-यथा बीजांकुरस्थले नानवस्था, यथा वा प्रत्यक्षश्रुति- पाटस्यकपुरुषगतस्य चोदनायाथात्म्यनिश्चायकवादविच्छिनपारं पर्यस्य निश्चायकोयनादित्वान्नानवस्था एवं स्मृतिपरंपर्य णाप्यनुमाने नानवस्था दोषायति वाच्यम् । अनवस्था हि उत्पत्तिपतिबन्धेन वा ज्ञप्तिपतिबन्धेन वा दोषः । तत्र बी. जांकुरयोईप्तिमतिबन्धस्थानाशंक्यत्वादुत्पत्तिः प्रतिबध्येत, सापि च व्यक्तिभेदान्न प्रतिबध्यते । वेदस्य नित्यतयात्रापिचोत्पत्तिपतिबन्ध- १. वेदोच्छेद. इति पा. २. तै. सं. २-५-१५.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्तावदनाशक्य एव । ज्ञप्तिप्रतिबन्धस्तु प्रत्यक्षेणैव श्रुतिनिश्चयादना. दित्वस्य चाप्रामाण्यशंकापनोदनमात्रे व्यापारादनाशंक्य एव । स्मृतिप्रणयनस्य तु स्मृत्यर्थज्ञानाधीनत्वात्तत्रैवानवस्था प्रतिब. न्धिकेति वैषम्यम् । अत एव लिङ्गादीनामपौरुषेयत्वेन श्रुतिकल्प- कत्वाविरोधाद्वैषम्यं द्रष्टव्यम् । तस्मान्नानुमानेन मूलश्रुत्युपलम्भः । एवमाक्षेपकाभावादापत्तिरपि निराकार्यो । उपमानं तु अदृष्टे अदृष्टसदृशे वा न प्रवर्तत इत्यनाशक्यमेव । आगमोऽपि श्रुतिमूलत्वविषयः नित्यो वा स्यात् कृतको वा! नायः, मूलश्रुत्यनुपलंभात् । नित्यस्यानियस्मृतिमूलप्रतिपादना- शक्तेश्च । नान्त्यः; कृतकस्य स्मृतिवदेवाविश्रंभणीयत्वात् । न च (१) धन्वत्रिव प्रपा असी" त्यादिमन्त्रमूलकत्वस्य "प्रपा प्रव- सयितव्या' इत्यादिस्मृतिषु दर्शनात् मन्त्रादीनां वेदमूलार्थाभि- धायित्वेन सत्यवादित्वावगतेस्तदृष्टान्तेनान्यस्मिन्नपि कृतके वि- श्वासोपपत्तिरिति वाच्यम् । मन्त्रादीनां विधिशून्यत्वेन स्वतः स्मृ. तिमूलत्वायोगात् । न च-"उपरि हि देवेभ्यो धारयती"त्यादेरिव मन्त्रादीनां विधिशून्यानामप्पमाप्तार्थानां स्वतन्त्रविधिकल्पकत्वात्मपादिस्मृती- नां मन्त्रकल्प्यविधिमूलत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । "उपरि हि देवेभ्य"इतिवत् धन्वनिवेत्यादौ प्रपाकर्तव्यतानुवादाभावात् सिद्ध. वत्पपामात्रानुवादस्य च यदृच्छासिद्धवत्पपाविषयत्वेनाप्युपपत्तेः विध्यकल्पकत्वात् । अतो भावगोचरप्रमाणपंचकाप्रवृत्तेः योग्या- नुपलब्ध्या श्रुत्यभावनिश्चयः । न च-श्रुतिमूलत्वासम्भवेऽपि योगजधर्मवत्वेनाष्टकास्वर्गसाध्यसाधनभावानुभवः, योगजधर्मस्थ सर्वज्ञवादे निराकरणात्, (२)योगजधर्मेण खपुष्पादिवत्प्रमा. १. तै. सं.२-५-१२. २. सत्वेऽपि वा तेन प्रमाणान्तरसिद्धपदार्थविषय एवानुभवजननाच, अन्यथा तेन खपुष्पस्यापि प्रत्यक्षतापत्तिः । इति पा० ·मीमांसाकौस्तुभे [स्मृत्यधि- गान्तराविषयीभूतार्थग्रहणानुपपत्तेश्च । किंचाप्लोक्तजव्यवहारेषु प्रामाण्यहेतुभूतस्य सन्मूलत्वस्य स्व- स्मरणेन व्यासत्वात् व्यापकस्मरणाभावे व्याप्यसन्मूलत्वस्याभाव: प्रसिद्ध एव । तस्मात्ममाणमूलत्वासवात् भ्रान्तिप्रतारणमूलसमे- वैषां स्मृतिवाक्याना। एवमाचारानुष्ठानस्यापि ज्ञानपूर्वकत्वात् पूर्वानुष्ठातॄणां ज्ञान- कारणजिज्ञासायां प्रमाणमूलत्वासंभवात् भ्रान्त्यादिमूलत्वमेवाव- सीयते। सूत्रं तु-धर्मस्य चोदनारूपशब्दमूलत्वात् अशब्दं अनुप- लभ्यमानशब्दकं स्मृयादि सन्मूलानपेक्षं भ्रांसादिमूलकं अपमाणं स्यादिति व्याख्येयम् ! अनपेक्ष्यं इति पाठे अनादरणीयमित्यर्थः । सू-अपि वा कर्वसामान्यात्प्रमाणमनुमानं स्यात। १-३-२(सि) नैतदेवम्, अष्टकल्पना हि या दृष्टाविरोधिनी लघु. भूता च सा प्रमाणं; तदत्रावश्यं कल्प्ये कास्मश्चित्स्मृतिमूले यदि तावद्धान्तिः कल्प्यते ततः अष्टकादिवाक्येभ्यो धर्मत्वावगतिश्य- माना विरुध्येत । सर्वाभ्युपेततत्पमाण्यबाधश्च । अद्ययावच्च मत्वादिभ्रान्तेरनुवृत्तिः, मन्वादेव स्वग्रंथाग्राहिणः पुरुषान्प्रति स्वभ्रान्तिपरिहारोपन्यास इत्यनेकदृष्टविरोधिनीचादृष्टकल्पना। वि- मलंभेऽपि आद्यदोषद्वयं तदेवः (१)अन्यच्च विप्रलंभः, तत्पयोजनं, लोकस्य च तत्र भ्रान्तिः, तस्याश्वेयन्त कालमनुवृत्तिः, इत्यनेका- इष्टकल्पनम् । श्रुतिरूपमूलकल्पने तु(२) न तत्कल्पनमिति लाघवम् । सकलशिष्टप्रामाण्याभ्युपगमादयस्तु तदनुगुणा एवेति न विरोध.. शंकापि । संभाव्यते च मन्त्रादीनां श्रुत्युपलभः, त्रैवर्णिकत्वात् । १. तदवस्थमेव इति पा० २.तत्कल्पनमानं इति पा० ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । अतो दृष्टसकलत्रैवर्णिकशिष्टपरिबहान्यथानुपपत्तिप्रमूतया दृष्टार्था- पत्या श्रृतिमूलत्वमेव स्मृत्याचारयोः कल्प्यते, न तु भ्रान्सादि. मूलत्वम् । केचितु-साक्षात्मामाण्ये श्रुतिमूलत्वकल्पनायां चानुमानं प्रमा णमियाहुः, तन्नः प्रामाण्ये तावत् मन्वादिस्मृतिधर्म प्रमाणं, वेदार्था- नुष्ठातृभिरनुष्ठीयमानार्थत्वात् वेदवत् । श्रुतिमूलत्वेऽपि स्मृत्या- चारौ वेदमूलौ, वेदवादिकर्तृत्वात् , प्रत्यक्षवेदमूलकस्मृत्याचारवत् इति । तत्र अर्थकामानुसारिस्मृत्याचारष्वनैकात्यात् , आद्यानुमाने अपौरुषेयवाक्यत्वरूपस्योपाधेः सत्वाच, द्वितीयानुमानदृष्टान्ते चास्मदादिभिरवगम्यमानवेदमूलत्वेनैव हेतोः व्याप्तिग्रहात्साध्यध- मविशेषसाधनाविरुद्धत्वम् । अतः उक्तरीत्या अर्थापत्तिरेव श्रुति- कल्पनायां प्रमाणम् । श्रुतिश्च प्रत्यक्षपाठेनैवावधारिता मन्वादि- भिः । नचैवं-अस्मदादिभिरप्युपलभ्येत, प्रलीनश्रुतिमूलकत्वनि. राकरणादिति वाच्यम्, शाखान्तराधिकरणे एकशाखाध्ययनस्यैवं स्थापयिष्यमाणत्वेन शाखान्तरगतश्रुतीनामुपलभायोग्यत्वात् । अ- ध्ययनं विनैवोपायान्तरेणावधारणेऽपि तत्तद्देशीयपुरुषाधीतशाखा- नां प्रमादालस्यादियुक्तः पुरुषैः तद्देशागमनेन श्रोतुपयशक्तेर योग्यत्वम् ।। एकशाखाधीतानामपि च श्रुतीनां क्रतुप्रकरणगतानां तद्धर्मत्वं बाधित्वा पुरुषधर्मत्वस्य, पुरुषधर्माधिकारगतानां च तद्ध मत्वबाधेन क्रतुधर्मत्वस्य मन्त्रार्थवादादिकल्प्यविधीनां चेदानींतनैः पुरुषैः निर्णतुमशक्तेः स्मृतिमूलत्वावधारणेऽयोग्यत्वम् । नचेदानीन्तनानामपिन्यायेनावधारणसंभवात्तदर्थ स्मृतिप्रणयन- वैयर्यम् । इदानींतनैायस्यापि विवेक्तुमशक्यत्वात् । मन्वादीनां तु संभवति विदितसकलवेदार्थतत्वानां न्यायनिर्णायकत्वमिति अस्मदाद्यनुग्रहार्थ स्मृतिप्रणयनमियर्थवत्वोपपत्तिः । नचैवं वेदवा- क्यान्येव किमर्थं नोबृत्य प्रवर्तितानि ? येन निर्मूलत्वाशांकापि तावन ·मीमांसाकौस्तुभे [स्मृत्यधि- स्यादिति-वाच्यम् वेदवाक्यप्रवर्तने क्रमान्यत्वेन स्वाध्यायनाशापत्तेः। नचावश्यं मन्वादिभिः शाखान्तरवाक्यान्येवावधारितानीति नियमः समस्ति; येनाद्धृत्याध्याप्येरन् , तदध्यायिपुरुषेभ्योऽर्थमात्रं च श्रुत्वाऽपि स्मृतिप्रणयनोपपत्तेः । यत्तु अवश्यसमर्पणीयस्य मूलस्यासमर्पणादभावनिश्चय इति; तन्न :१)"वेदोऽग्विलो धर्ममूलं (२)“स सर्वोऽभिहितो वेदे"इति सा- मान्यतो वेदाख्यमूलसमर्पणात् संप्रदायविनाशभीत्या च विशेषतो- ऽसमर्पणादसाधकम् । अतः सिद्धं प्रत्यक्षपठितश्रुतिमूलत्वेनैव स्मृत्याचारयोः प्रामाण्यम्, तथाचाष्टकादिस्मृतिमूलं लिंगमपि “यां जनाः प्रतिनंदन्ति रात्रिं धेनुमिवायतीम् । संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सुमंगली ॥ अष्टकाये सुराधसे स्वाहा" इति अष्टका देवताप्रकाशकमन्त्ररूपम्, 'एषा वै संवत्सरस्य पत्नी यदेकाष्टका' इत्यर्थवादरूपं च वेदे प्रत्यक्षेणैव दृश्यते । तथा प्रपादिस्मृतिमूलं 'धन्वन्निव प्रपा असि त्वमग्न इयक्षवे पूरवे प्रत्न राजन्' इत्ययं मंत्रो यथा धन्वनि निरुदके कृताः प्रपाः परेषामुपकृर्वन्ति तथा स्वमित्येवमग्निस्तुतिपरोऽपि सिद्धवत्पपासंस्तवः तस्याश्च पारा. र्थ्य गमयन् लिंगम् । तथा तडागस्मृतेः (३)"स्थलयोदकं परिगृह्णन्ति" इत्ययमर्थ. वादो लिंगम् । अत्र हि (४)"जानपदकुण्डगोणस्थल"इत्यादिमूत्रेण अकृत्रिमे स्थले ङीप्रसयविधानात्कृत्रिमे सामान्याविहितटाप्पत्य. यात्प्रतीयते स्थलाशब्दस्य कृत्रिमतडागवाचित्वम् । यत्त्वत्र भाष्यकारेण प्रपातडागादिस्मृतीनां लिंगदर्शनस्वरसेन दृष्टविधया परोपकारार्थत्वेन प्रामाण्यम् , न तु धर्मजनकत्वेनेत्युक्त- म्, तत् स्वर्गादिफलार्थत्वेनैव प्रपादीनां स्मृतत्वादानुषंगिकपरो. १. मनु, स्मृ. अ. २-६, २. मनु. अ. २-७. ३. ते. सं-१-६-११-५ ४. पा. सू.४-१-४२.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । पकारार्थत्वाभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । एवमग्रिमोदाहरणेऽपि (१)"यत्र वाणाः संपतति कुमारा विशिखा इव" इति च शिखाकर्मस्मृतः प्रामाण्ये लिङ्गम् । शिखाकर्मापि चादृष्टार्थमेव, संस्कारेषु पाठात् । यन्तु-आपसंख्याकाशखाविधानेन गोत्रचिह्नत्वावगतेस्तस्य च "वासिष्ठानां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजः' इत्यादौ गोत्रज्ञान- साध्ये कर्मण्युपपोग इति भाष्यकारेणोक्तं, तत् पूर्ववदानुषंगिकत्वेन व्याख्येयम् । तथा गुर्वनुगमनाद्याचाराणां चयनप्रकरणे मृदाहरणा- य पुरुषाश्चगर्दभेषु अवयुणा नीयमानेषु गर्दभपश्चाद्भावविधैः शेषः (२) तस्माच्छ्रेयांसं पूर्व यन्तं पापीयान् पश्चादन्वेती"त्ययमर्थवादो लिङ्गम् । एतेऽपि चादृष्टार्था एव । यदप्यत्र गुर्वनुगमनादीनां गुरु- प्रीतिद्वारा ततो विद्याग्रहणार्थत्वमेवेत्युक्तं भाष्ये, तदप्यतिशयार्थम् । सत्यपि गुरुप्रीत्यर्थत्वे उपायान्तरेणापि तत्सम्भवे एतनियमस्या. धार्यत्वाचवर्षभावात् । वस्तुतस्तु निष्पन्न विद्येनापि फलाभिसंधिविरहेऽप्य इयं क्रियमाणत्वादाचारानुमितविधैरधिकारिविशेषणापेक्षायामावश्यक- वोपपत्तये गुरुगमनस्य निमित्तत्वेनाधिकारिविशेषणत्वकल्पनान्नै- मित्तिकत्वेनादृष्टार्थत्वमावश्यकम् । अत एव षष्ठे प्रतिनिमित्तं अ- नुगमनात्तिरुक्ता । अन्यथा केवलदृष्टार्थस्य षष्ठे विचार्यत्वानुपप- त्तिः । धजिज्ञामाया एव प्रतिज्ञातत्वात् । अत: सिद्धमदृष्टार्थानां स्मृत्याचाराणां धर्म प्रामाण्यम् । ननु-ग्रन्थरूपाणां स्मृतीनां शब्दलेन लौकिकवाक्यवत् शा- ब्दप्रमाजनकत्वमंभवेऽपि अष्टकास्वर्गसाध्यसाधनभावरूपे धर्मे विधे. रेव प्रमाण्यात पुंवाक्यस्थालङश्च विध्यर्थकत्वानुपपत्तेर्न धर्मप्रमाजन- कत्वसंभवः । श्रुत्यनुमापकत्वेन च स्मृतीनां प्रामाण्य उच्यमाने अ. नुमानविधया प्रामाण्यात्तस्य च धर्म प्रामाण्यस्य निरस्तत्वादनुमि. १. तै. सं. ४-६-५-४. २.मैत्रा-सं.३-१-३.

·२० मीमांसाकौस्तुभे [स्मृत्यधि- तश्रुतीनामेव च तदा धर्मप्रमाजनकत्वोपपत्तेस्तदनुमान एवोपक्षीणानां स्मृतीनां न धर्म प्रामाण्यं संभवति । आचाराणां तु अशब्दात्मक- त्वात्सुतरां प्रामाण्यासंभव-इति चेत् । सत्यम् , मूलभूतश्रुतिरूपप्रमा- णोपस्थापनेनैव धर्मप्रमाजनकत्वाभावेऽपि धर्मप्रमाप्रयोजकत्वात् प्रा- माण्यव्यवहारो भाक्त एव लिंगादीनामिवेति द्रष्टव्यम् । यत्न- स्मृतिपुराणेतिहासेषु अर्थकामाद्यर्थकवाक्यजातम् , यदाप चोपाख्यानादिप्रतिपादकं, यच्च पृथिवीविभागवंशानुक्रमण्यादि, त- स्मर्वमर्थवादन्यायेन वेदमूलधर्माधर्ममोक्षप्रतिपादकविधिशेषभूतमपि साक्षात्मुखादिहेतुत्वादाद्युपायभूनराजनीयाद्युपदर्शकत्वाच्च भयोज- नवत् । मूलं तु तस्य क्वचिद्वेदः कचित्प्रत्यक्षादीत्यन्यत्र विस्तरः । एवं षडंगानामपि यथासंभवं लोकवेदमूलत्वं कल्पनीयम्, यच्च शिक्षायां तावत् यत् वर्णानां स्वरकरणादिस्वरूपकथनं तव लोकमूलम, तद्विज्ञानस्य च प्रयोगे फलविशेषजनकत्वस्मरणं अज्ञानाच्च प्रसवाय. स्मरणं वेदमूलम् । वेदवोध्यधर्मप्रमोपयोगिस्वरादिप्रतिपादनाच्च शि- क्षाया वेदाङ्गत्वम् । कल्पमूत्रेष्वनुष्ठेयकर्मप्रतिपादनं प्रायो वेदमूलम् । कचित्तु ऋ. विजा(१) "को यज्ञ" इति प्रश्नोत्तरव्यवहारप्रतिपादनं लोकमूलम् । प्रकीर्णानां शाखान्तरस्थानां विधीनामर्थवादमिश्राणां च तदुद्धारेणैः कत्रोपसंहारो न्यायलभ्यानां चार्थानां तात्पर्यनिर्णय: प्रयोजन इ. ति पूर्ववदेव वेदांगत्वमिति कल्पसूत्राधिकरणे वक्ष्यते । व्याकरण च शब्दापशब्दविभागकथनं दृद्धव्यवहारमूलम् । साधुशब्दप्रयोगस्य क्रत्वर्थ पुरुषार्थरूपत्वम् असाधुशब्दप्रयोगस्य च ऋतुवैगुण्यापादकत्वं वेदमूलकं वैदिकपदरक्षोहादिकथनेन च वेदांगते- ति व्याकरणाधिकरणे वक्ष्यामः॥ छन्दःशास्त्रे च लौकिकवैदिकछन्दःकथनं वृद्धव्यवहारमूलम् । १. आप.श्री. १०-१-३.।

·म करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । तज्ज्ञानपूर्वकप्रयोगात्तु फछीमान “यो ह वा अविदितछन्दो- दैवतायब्राह्मणेन मन्त्रेण यजति याजयति वा" इति प्रस- क्षश्रुतिमूलं । तत्र लौकिकछन्दःकथनं वैदिकविवेकज्ञानार्थ, लौकि- कपदव्याकरणतर । वैदिकछन्द कथनं तु वैदिकवाक्यपरि- माणज्ञानाय । “गायत्रमेतदहर्भवति" इत्यादिपदार्थज्ञानाय उप- युज्यत इति तस्य वेदाङ्गत्वम् । एवं निगमनिरुक्तयोरपि; निर्मचना- दिना वैदिकपदार्थज्ञानोपयोगित्वाच्च वेदांगतेति द्रष्टव्यम् ।। ज्योति शास्त्रेऽपि तिथ्यादिज्ञानं ग्रहनक्षत्रादिगते: प्रत्यक्षवा. दुपरागादिसंवाददर्शन सहकृतान्वयव्यतिरेकारधृतव्याप्तिकगणितलिंग. कानुमानगम्यत्वाच्च लौकिकप्रमाणमूलम् । ग्रहसौस्थित्यदौःस्थित्यनि- मित्तपूर्वकृतशुभाशुभकर्मफलविपाकसूचनं तन्निमित्ताश्च शान्त्यादि. विधयः वेदमूलाः । तिथ्यादिकालज्ञानस्य वैदिककर्मप्रयोगोपयोगा- द्वेदांगतेति.॥ अयं च न्यायः सामुद्रिकायुर्वेदवास्तुविद्यानीतिशास्त्राहिवृश्चि- कविद्याशालिहोत्रहस्तिशिक्षामुपशास्त्रादौ द्रष्टव्यः ।। एवं पूर्वोत्तरमीमांसयोरविच्छिन्नपंडितव्यवहारावगतयुक्तिमूल- कत्वं मंत्रार्थवादोपनिषत्प्रसूततर्कमूलकत्वं च । असंभावनाविपरीत भावनानिवर्तनेन च धर्मब्रह्मविषयदृढीकरणं प्रयोजनम् । एवं न्यायस्यापि पंडितव्यवहारमूलकत्वं, वेदवाक्यार्थोपयो- गिजात्यादिपदार्थविवेकश्च प्रयोजनम् । एवं काणादेऽपि। सांख्यस्य तु युक्तिमूलकत्वम्, मोक्षसाधनीभूतजीवब्रह्मैक्योपासनाख्यज्ञानौ. पयिकजीवस्वरूपप्रतिपादनं प्रयोजनम् । पातंजलं च लोकोप- निषदादिमूलं तत्वज्ञानोपयोगिचित्तैकाग्यरूपयोगोपायज्ञानप्रयोज. नम् । संगीताद्यपि चैतत्प्रयोजनमेव प्रत्यक्षादिमूलम् । शैववैष्णवाद्यागमाश्चोपनिषन्मूला: श्रेयःफलाश्च । किं बहुना पत्र विज्ञानमात्रक्षणभंगनैरात्म्यादिबाह्यग्रंथानामपि अन्यपरार्थवा.

·१२ मीमांमाकौस्तुभे [विरोधा- दौपनिषन्मूलानां विषयेष्वात्यंतिकवैराग्योत्पादकत्वेनार्थवत्ता तत्रा- न्येषां विद्यास्थानानां निष्प्रयोजनत्वमित्यसंबद्धम् । तस्मात्सिद्धं तेषां प्रामाण्यम ॥ सूत्रं तु स्मृयादि यतो मूलभूतश्रुतिकल्पकं दृढवैदिकपरिग्रहा- न्यथानुपपत्तिरूपं अनु पश्चात्प्रत्यक्षोत्तरं प्रवृत्तत्वादनुमानपदाभिधे- यं प्रमाण विद्यते, अतः प्रमाणं स्यात् । संभाव्यते हि मन्त्रादीनां वैदिककर्मकर्तृत्वसामान्यावेदसंयोग इति व्याख्येयम् ।। (२) अथ विरोधाधिकरणम् ॥ (सू)विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति हनुमानम् ॥ ॥ १-३-३ ॥ (सि० १) अत्र याः प्रत्यक्ष श्रुतिविरुद्धाः स्मृतयः “औदुम्बरी सर्वा परि- वेष्टयितव्या (१)"अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि चेदब्रह्मचर्य" "क्रीतराजको भोज्यानः" इत्याद्याः ताः प्रमाणमप्रमाणं वेति संदेहः । पादाध्याय- संगती स्पष्टे । आपवादिकीत्वननारा । तत्र उत्सूत्रः पूर्वः पक्षः । यथा हि शिष्टत्रैवर्णिकप्रणीतत्त्वाद- टकादिस्मृतीनां श्रुतिमूलत्वाङ्गीकारेण भ्रान्त्यादि मूलत्वम् नाश्रित तथा प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधेऽपि मन्वादिप्रणीतत्वाविशेषात्तन्नाश्रयितुं यु. क्तम् । अन्यथा ह्यनाश्वासान्मन्यादयुक्तं सर्वमेवाप्रमाणं भवेत् । न च श्रुतिविरोधस्यैवान्यत्र श्रुतिमूलत्वाभावसाधकस्याभावान्न भ्रान्त्या- दिमुलकन्वकल्पनावसरः । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधस्य ग्रहणाग्रहणादिषु बहु- शो दर्शनेन अनैकान्त्यादभाव साधकत्वानुपपत्तेः, अतः “औदुंबरी स्पृष्ट्वोगायेत्” इति श्रुत्या सर्ववेष्टनस्मृतेः, "जातपुत्रः कृष्णकेशोऽनी- नादधीत" इत्यनया च अष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्य स्मृतः, (२)"न दी- क्षितस्यान्नमश्नीयात्" इति निषेधापेक्षितावधिसमर्पिकया (३)"चानी. चौ. स्मृ. २.मै. सं. ३-६-७. ३. मैः सं. ३-७-८.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। षोमीये संस्थिते यजमानस्य योऽशितव्यम्" इत्यनया राजक्रयावधि. कत्वस्मृतेः विरोधेऽपि प्रमाणत्वोपपत्तिः । विकल्पाङ्गीकाराच विरो- धपरिहारः। नचैवं-स्मृतेः श्रुत्यधीनत्वेन मन्थरप्रवृत्तित्वात् मन्थरस्यापि च प्रथमतरप्रवृत्तेन बाधानंगीकारे श्रौतेनापि लैङ्गिकस्य बाधानापत्तिरिति- वाच्यम् । युक्त' मैन्या गाहपत्य'मित्यनया प्रत्यक्षश्रुत्या गार्हपत्या- त्वेनैव मंत्रस्य नैराकामये अकासामूलिकाया लैंगिक श्रुतेरेवाकल्प- नान्मृलोच्छेदलक्षणं लिङ्गादेधिनम, प्रकृते तु स्पर्शश्रुत्या घटनस्मृ- तेर्मूलाकाङ्क्षाया अनुच्छेदान्न मुलोच्छदलक्षणो बाधः संभवतीति मन्थ- राया अपि स्मृतः श्रुतिकल्पकत्वेन प्रामाण्याविघातः, अन एव प्र. बलेनोपदेशेन धर्माणां प्रकृत्यङ्गत्वावगमेऽपि विकृत्याकासानुच्छेदा. दुर्बलस्यापि अतिदेशस्य न बाधनम् । नचैवं श्रुत्या गार्हपत्याङ्गत्वावगमेन मन्त्रस्याकासानिवृत्तावपि विकृतिदिन्द्रस्याप्याकाङ्क्षानुच्छेदाल्लिङ्गस्य श्रुतिकल्पकत्वोपपत्तेर्वा. धानापत्तिः, इन्द्रस्य ध्यानाद्युपायान्तरेणापि स्मारकाकानानिवृत्तेति विकृतिवैषम्यात् । अतो विकृत्याकासावत् स्मृतेः मूलाकामाया अ- निवृत्तेः श्रुतिकल्पकत्वाविघाताद्विकल्पो युक्त एव । अत एव शैत्या- नुमान इवात्र न प्रमेयापहारलक्षणोऽपि बाधः शंक्यः; न हि तत्र विकल्पेन विरोधपरिहारः संभवति, वस्तुनि विकल्पासंभवात् । स्वरू- पेण च शैत्यौष्ण्ययोः परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयाविरोध. स्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात विरोधे चौष्ण्यप्रत्यक्षेणानेविपक्षत्वावगतौ तव- त्तिहेतोाप्तिविरहाद्युक्तः शैत्यानुमानस्य प्रमेयापहारलक्षणो बाधः । इह तु स्पर्शवेष्टनयोः स्वरूपेण परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयो- रपि विकल्पेनानुष्ठानसंभवान्न स्मार्तविधेरनुष्ठापनरूपस्य प्रमेयस्याप- हारः। येषां तु मते इष्टसाधनत्वमेव लिङर्थः तेषामसत्यप्यनुष्ठाने साध- ·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधा- नत्वरूपाया: शक्तः अरण्यस्थ दण्ड इव स्मातविधिनिष्ठाया अनपा- यात्स्मातविधेः शक्तिरूपस्य प्रमेयस्मानपहार स्पष्ट एव । एवं तावत्सत्यपि विरोधे विकल्पेन तत्परिहार उक्तः । अथ वा वेष्टनस्मृतेर्दित्रांगुलव्यतिरिक्तविषयत्वात् स्पर्शश्रुतेश्च तन्मात्रविष- यत्माद चाण्डालादिस्पर्शे वस्त्रान्तरितेऽपि स्पर्शव्यवहारात्सौंदुबरी- वेष्टनेऽपि वा स्पर्शोपपत्तेः कृष्णकेशाधानश्रुत्यष्टाचत्वारिंशद्वत्प्तर- ब्रह्मचर्यस्मृत्योश्च गार्हस्थ्ययोग्यायोग्यविषयकत्वात्कृष्ण केशत्वादेर्वा कस्मिश्चित्पुरुष अष्टाचत्वारिंशद्वर्षोंत्तरमपि संभवात् राजक्रयानीपो. मीयावध्योश्चापदनापद्विषयत्वाद्विरोधपरिहारः कार्यः। तस्मान्न तावत् प्रसक्षश्रुतिविरोधः स्मृतः अपामागबीजम् । लोभायुत्प्रेक्षयात्वमा माण्योक्तिरष्टकादिस्मृतेरप्यप्रामाण्यापत्तेः अयुक्तति प्राप्ते-. भाष्यकारेण तावदेवं सिद्धान्तितम् । तथाहि-सर्वत्र धूमा- दिदर्शनानंतरं व्याप्यादिस्मरणे सत्यपि जिज्ञासाविरहे अनुमित्यनुद. यात परोक्षज्ञानमात्रेऽनुमित्यर्थापत्त्यारेव वा जिज्ञासायाः कारणत्व. मवसीयते । अतश्च स्पर्शश्रुत्याऽवेष्टितत्वरूपेणौदुम्बर्याः परिच्छिन्न- स्वांत वेष्टनविषयजिज्ञासाया विरहेण ससपि स्मरणरुपेऽनुमापके न मूलश्रुत्यनुमित्युदयः । अत एव शैत्यानुमाने न केवलं व्यातिविघट- नेनैवानुमित्युदयः, किन्तु जिज्ञासाविरहादपि स इति द्रष्टव्यम् । अत एव लिङ्गादिवत् शैत्यानुमितावपि जिज्ञासारूपकल्पनामूलोच्छे. दादेव बाधोपपत्तेः प्रमेयापहारलक्षणबाधप्रकारविषयाभावात वाघद्वैः विध्यानापत्तिरप्पदोषः। केचित्तु-ौत्यायनुमिती जिज्ञामायाः प्रमेयकल्पनामूलत्वेऽपि प्रमाणस्य द्रव्यत्वादिहेतोः वेष्टनस्मृतेवा क्लुप्तत्वेन तन्मूलत्वाभावाद प्रमेयापहारलक्षणबाधप्रकारविषयत्वं शैत्यानुमितेष्टनस्मृत्या श्रुत्य. नुमितेश्च युक्तम् । लिङ्गादौ तु मन्त्राधाकासाया इन्द्रायङ्गत्वबोध- कश्रुविरुपममाणकल्पनामूलस्पेन अङ्गत्वरूपममयकल्पनामूलत्वाभा- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । वात् कल्पनामूलोच्छेदलक्षणबाधप्रकारविषयत्वमिति वदन्ति । त. न शैत्यानुमितौ तावदोष्ण्यप्रस क्षेण व्याप्तरेव विघटितत्वात्प्रमाण. मक्लुप्तम् । वेष्टनोदाहरणेऽपि वेष्टनं वा प्रमेयं तवाभिप्रेत? तद्विषयिणी. श्रुतिर्वा? आये लिङ्गादिवदेव श्रुतिः तत्र प्रमाणं, न तु स्मृतिः। अत. श्व जिज्ञासाया मन्त्राकासावत् श्रुतिरूपममाणकल्पकत्वमेव, स्मृति- रापि लिङ्गादिस्थानीया तत्कल्पिकैव । अन्ये लिङ्गादिकल्प्यश्रुतेरगि तदेव प्रमेयत्वापत्तिः । तस्माद्वैविध्याभावेऽपि न कश्चिद्दोष इसेत्र द्रष्टव्यम् । द्वैविध्यांगीकारेऽपि वा सामान्यविशेषादिरूपे बाधे प्रमा. णस्य सामान्यशास्त्रस्य क्लप्सत्वेन जिज्ञासिततयोदयायोगात् पदहोमे- प्याहवनीयप्राप्तिरूपः प्रमेयापहाररूप एक प्रकारोंगीक्रियते इति सो. ऽस्य विषयः, न तु शैत्यानुमानम् , वेष्टनस्मृतिर्वा ॥ न च-शैत्यानुमानादौ वस्तुनि विकल्पासंभवादगत्या युक्तो बाधा, स्मृतेस्तु कार्यप्रमेयतया विकल्पेनाप्युभयोपपत्तौ बाधांगीक• रणमन्यायपमिति-वाच्यम् । विकल्पस्यैव तावदष्टदोषदुष्टत्वेनान्या- व्यत्वात् । तथाहि-त्रानुष्ठाने तावद्यकशास्त्रस्यैव निदोषस्य स. तोऽननुष्ठापकत्वात् प्रतीतप्रामाण्यत्यागरूप एको दोषः, अप्रतीतापा- माण्यकल्पनं च निष्पमाणकमपरम् । यद्यपि च सन्देहविपर्ययजनक- त्वरूपमप्रामाण्यं सन्देहविपर्यययोर्दोषजन्यत्वाद्वेदे च तदसंभवात्क- ल्पयितुमप्यशक्यं, तथापि प्रामाण्याभावरूपमेवाप्रामाण्यं कल्प्यते, त. स्य च प्रामाण्यानुपलंभप्रमाणकत्वात् यवशास्त्रे च प्रामाण्यस्य प्रत्य- क्षमुपलभ्यमानत्वेन तदनुपलंभाभावादप्रमाणकत्वम् । तृतीयचतुर्थों च पुनः यवानुष्ठानवेलायां यवशास्त्रस्यैव परित्यक्तमामाण्योज्जीवना- स्कल्पिनाप्रामाण्यत्यागाचापरौ दोषौ । एवं ब्रीहिशास्त्रेऽपि चत्वारो दोषाः । एवमेते अष्टौ दोषाः । यत्र द्वयोरपि तुल्यबलत्वं तत्र विकल्पव्यतिरेफेण गसभा. वादगत्याऽश्रीयते । यथा व्रीहियबादौ । न च तत्रापि प्रयो.

·१६ मीमांसाकौस्तुभे [विरोधा- गांचध्यागतसागोपसंहारबलेन समुच्चयमंभवादगयभावः । यत्र हि विनियोगविधिवेलायां द्रयोः पदार्थयारेकावान्नरोपकारजन- कत्वमन्योन्यनरपेक्ष्येणैवावगम्यते, यथा प्रयाजानुयाजादौ यथा वा दशानामपि क्रयाणामेकमोमपाप्तौ, तत्र प्रयागावधिः सर्वी. गोपसंहारायालम् । यत्र तु विनियोगवेलायामेव दृष्टार्थत्वबलेन तृती. याधवगननरपेक्ष्यबलेन वा नियमविधिवलन वा एकस्मिन्नेव पुरो. डाशनिष्पत्तिरूपावान्तरकार्ये नैरपेक्ष्यण साधनत्वावगतिः तत्र तदु. तरकालकल्प्यप्रयोगविधिबलेन समुच्चयागतिः निषमाणिका। यत्र तु न तुल्यबलत्वं तत्रान्यसापेक्षया स्मृत्या अन्यनिरपक्षायाः प्रसक्षश्रुतेः पाक्षिकाप्रामाण्यस्य कल्पयितुमशक्यत्वान्न विकल्पांगीकरणं युक्तम् । न च तस्या अन्यसापेक्षत्वेऽपि अवश्यकस्मृतिमूलभूतया श्रुत्यैव पाक्षिकत्वापादनसंभवः । श्रुत्यनुमाने जिज्ञासाया अपि कारणत्वस्य स्थापितत्वेन तद्विरहे श्रुतिकल्पनस्यैवानुदयात् । किं च समशिष्टविकल्पस्थले एकानुष्ठाने इतरशास्त्रस्यापि नि- दोषत्वात्मंशयविपर्ययज्ञानजनकत्वरूपाप्रामाण्यकल्पनासंभवादगत्या अप्रमाणकमाप प्रामाण्याभावरूपमप्रामाण्यमाश्रितम्। प्रत्यक्षश्रुत्यर्था- नुष्ठाने तु स्मृतिशास्त्रस्य पौरुषेयत्वेन भ्रमजनकत्वरूपमुख्यामामाण्य - स्यैव सप्रमाण कस्य संभवेन श्रुतिमूलत्वायोगादप्रामाण्यं तदवस्थमेव । न चैव-यन प्रथमतः स्मृत्यर्थ एवानुष्ठितः तस्य स्मृतिमूलश्रु- तिकल्पनायां बाधकाभावात्तदर्थानुष्ठाने च प्रत्यक्षश्रुतेनिर्दोपत्वेन प्रा- माण्याभावरूपस्यैवाप्रामाण्यस्य कल्पनाद्विकल्पोपपत्तिरिति-वाच्यम् । प्राक्कल्पितस्यापि श्रुनिमूलत्वस्य औत्तरकालिकन पूर्वनिरपेक्षेण प्र- त्यक्षश्रुतिदर्शनेन बाधोपपत्तेः । तस्मान्न तावदुभयोर्विध्योर्विकल्पेन विरोधपरिहारः। यदपि- इष्टसाधनत्वरूपलिङर्थवादिना मते साधनत्वरूपायाः मक्ते- ररण्यस्थदण्डवदननुष्टानेऽपि सत्वाच्छक्तिमात्रस्यैव च विधिप्रमेय- स्वान स्मृतेरपामाण्यं-इति । तन्न, सर्वथाननुष्ठाने “सागरं तदि ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १७ सादिवत् शक्तिमत्वे प्रामाणाभावात । यदवच्छेदेन शक्तिस्तदवच्छि- नस्य कदाचित्फलोपधाननयत्याच्च । किञ्चैवंवादिनां सामान्यविशेषादिवाध्यबाधकभावोऽपि दु- घंटः । पदहोमे आहवनीयाननुष्ठानेऽपि आहवनीयशक्तेरनपायात् । वस्तुतस्तु इष्टसाधनत्वस्य विध्याक्षेपादेवावगतिसिद्धेः वाच्यत्व- कल्पने प्रमाणाभावः । प्रवर्तकव्यापाररूपप्रवर्तनायास्तु 'देवदत्तो मां प्रवर्तयति' इत्यनुभवसिद्धाया अनन्यलभ्यत्वाद्वाच्यत्वकल्पनमा- वश्यकम् । न च देवदत्तस्येष्टसाधनताबोधकत्वेनैव प्रवर्तकता, देव- दत्तस्त्वां गामानयेति वदती' सत्र यज्ञदत्तस्येष्टसाधनताबोधकत्वाद प्रवर्तकतापत्तेः । अत: इष्टसाधनत्वस्य लिङदिवाच्यत्वाभावात्म- वृखनुकूलव्यापाररूपप्रवर्तनैव लिङदिवाच्या । विस्तरेण चेदमु- पपादितमर्थवादाधिकरणे । प्रत्यनुकूलस्वमपि नासन्ताननुष्ठाने सं. भवति । निसस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यंभावनियमाव, सेन कादा. चित्कफलोपहितत्वं विवक्षितम् । अतोऽवश्यमेकमात्रानुष्ठाने उक्त- विधप्रत्यनुकूलव्यापारस्वरूपविधिप्रेमयासंभवात् अपरस्याप्रामाण्य- मभ्युपगन्तव्यम् । यत्तु द्वित्राङ्गुलव्यतिरिक्तविषयत्वेनापि स्मृतेरुपपत्तेः स्पर्शश्रु- तेश्च तावन्मात्रविषयत्वादविरोध इत्युक्तम्, तत् परिशब्दानुपपत्तेः परास्तम्। यत्तु वस्त्रान्तरितचाण्डालादिस्पर्शवत् वस्त्रान्तरितौदंबरी. स्पर्शेप्यविरोध इत्युक्तम्, तन्नत्वगिन्द्रियजन्यप्रयक्षविषयकज्ञानस्य स्पृशिधात्वर्थत्वात्कुशवस्त्रान्तरितोदुम्बरीस्पार्शनप्रसक्षस्यानुपलब्धि- बाधितत्वात्तत्कल्पनानुपपत्तेः । यस्तु अन्तरायेऽपि औदुम्बरी स्पृष्टेति प्रयोगः स संयुक्तसंयोगेन गौणः । न च स्मृत्यनुरोधेन श्रुतौ गौण- ताङ्गीकरणं युक्तम्, तथात्वेऽपि वा भूमिस्पर्शेनैव तसिद्धेः स्पर्श- विधिवयात् । न च भूमिस्पर्शे औदुम्बरी स्पृष्ठेति बुध्यभावात् स्पृशिधातोः संयुक्तसंयोगलक्षकत्वानंगीकारेऽपि स्पार्शनप्रयक्षवाचि- ३ ·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- स्वांगीकारेणैव वस्त्रान्तरितायां औदुम्बयाँ वस्त्रान्तरितचण्डालस्पर्श- वत् स्पर्शप्रगोगसत्वादेवानुभवकल्पनोपपत्तेः न स्पर्शविधिवैयर्थ्यमिति बाच्यम् । निष्प्रमाणकानुभवकल्पने प्रमाणाभावेन वस्त्रान्तरितस्प- प्रयोगस्यौपचारिकत्वात् । नचैवं वस्त्रान्तरितचाण्डालस्पर्शे स- चेलस्नानानापत्तिः, चण्डालस्पनिमित्तकस्नानविधौ औपचारिक- स्पर्शाङ्गीकरणदोषस्य तुल्यत्वादिति वाच्यम् । (१)"पतितचाण्डालसू तिकोदक्याशवस्पृष्टितत्स्पृष्टिस्पर्शने मचेलो जलमाविशेदि"तिवचनेन चण्डालस्पर्शवत्तत्स्पृष्टवस्त्रस्पर्शस्यापि स्नाननिमित्तत्वा(२)वसायात् ताविषये चण्डालस्पर्शस्य निमित्तत्वासंभवेऽपि वस्त्रस्पर्शस्यैव निमित्चत्वोपपत्तेः । न च वस्त्रस्य चाण्डालवत स्वतोऽशुचित्वाभावान्मनुष्यवच्च नि. षेधाधिकाराभावेन चण्डालस्पर्शरूपनिषिद्धाचरणनिमित्ताशुचित्वस्या- प्यभावादुक्तवचनस्य च चण्डालादिस्पृष्टमनुष्यमात्रविषयत्वनाप्पुपप. तेः चाण्डालस्पृष्टलोष्टकाष्टादिस्पर्शस्येव ततस्पृष्टवस्त्रस्पर्शस्यापि न सचेलस्नाननिमित्तत्वमिति वाच्यम् । सचेलस्नानविविबलेन वस्त्रस्या- पि प्रक्षालनरूपशुद्धिविधिप्रतीतेः शुद्धिविधाननैव चाण्डाल(३)स्पर्श मात्रस्यैव वस्त्रादावशुचित्वापादकतया साम्यावस्त्रस्यापि सचेल. स्नाननिमित्तत्वोपपत्तेः। काष्ठादीनां चण्डालादिस्पृष्टानामाप मा- रुतशुद्धिविधानान्न तत्स्पर्शस्य स्नाननिमित्तता । अत एव यत्र गवादौ चाण्डालांदिस्पर्शोऽपि प्रक्षालनादिरूपा शुद्धिोक्ता तत्र तत्स्पृष्टस्पर्शोऽपि न स्नानानुष्ठानम् । अतो यथा च. ण्डालासंयुक्तेऽपि तत्स्पृष्टऽपि वस्त्रे स्पृष्टे सचेलस्नान, तथा तत्संयु. क्तवस्त्रस्पर्शेऽपि तदिति न वस्त्रान्तरितचाण्डालस्पर्शस्य स्नाननि- मित्तत्वम्, अतश्च सिद्धं न वस्त्रान्तराये स्पर्शोपपत्तिरिति ॥ यदपि अन्योदाहरणद्वये गार्हस्थ्ययोग्यायोग्यविषयत्वेन आप- १ गो. ध. १४. ३०. २. त्यानपायात् । इति पा. ३. संयोग इति पा.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । दनापद्विषयत्वेन च व्यवस्थोपपत्तेरविरोध इत्युक्तम्, तत् प्रसक्षश्रुति. विरोधे स्मृतिमूलभूतश्रुतिकल्पनत्यैवानुदयात् मृतिप्रामाण्याभावेन स्थ- कपोलकल्पितव्यवस्थाभ्युपगमे प्रमाणाभावात् परिहर्तव्यम् । यच्च द्वितीयोदाहरणे जालपुत्रत्वस्य कृष्णकेशवस्य च कस्मिश्चित्पुरुषे अष्टाचत्वारिंशद्वर्षात्तरमपि संभवादविरोध इत्युक्तं,नन्न अष्टाचत्वारिंशद ोत्तरकालं पुत्रजन्मप्रतीक्षणे बहुकालातिक्रमेण कृष्णकेशत्वापगमात् । न चानयोरधिकारिविशेषणयोर्विकल्पः । अर्थादधिकारिविशेषण ऽपि उपादेयकर्तृविशेणयोरनयोः एकवाक्योपादानात्समुच्चयप्रतीतेः । वस्तुतस्तु प्राप्ताधानानुवादेनोभयविधाने वाक्यभेदापत्तेर्दारप- रिग्रहोत्तरकालं च कृष्णकेशस्य नियमेनाधानप्राप्तेः कृष्णकेशत्व- श्रवणस्य पलितकेशपरिसंख्यार्थत्वापत्तेरजातपुत्रस्यापि हरिश्चन्द्रा- देः पुत्रार्थयागोपाख्यानेन आहितामित्वदर्शनात्स्वरूपेणानयोविंशे- षणलानुपपत्तेः (१)"अर्धमन्तर्वेदि मिनोति" इतिवत् "युवैव धर्म- मन्विच्छेत्" इति वचनानुमाराच्च यौवनावस्थाविशेषलक्षकत्वाव- सायात्तस्याश्च चरकसुश्रुतादौ पश्चाशद्वर्षपर्यन्तत्वश्रवणान्न विरो- धपरिहारोपपत्तिः । तेन सिद्धं प्रसक्षश्रुतिविरोधे स्मृतीनामप्रामाण्य- मिति । सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-हेतुदर्शनाच्च ॥ १-३-४ यदा च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे श्रुतिमूलस्वासंभवः तदा स्मृतेर्मू- लाकाङ्क्षायां भ्रांयादिमूलत्वमेव परिशेषात् यथासंभवं कल्पयितुमुचि. तम् । तत्र वेष्टनस्मृतेस्तावद्वस्त्रलोभ, अष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्यस्मृते. श्च नपुंसकत्वमच्छादनम्, राजक्रयावधिस्मृतेस्तु बुभुक्षैत्र । संभाव्यते हि भ्रान्त्यादिमूलत्वं, पौरूपेयत्वात् । अष्टश्रुतिकल्पनापेक्षया लो- भादेष्टरूपत्वाच ॥ १. मै. सं. ३-९-४.

·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- अधिकरणान्तरंवेदं सूत्रम् ॥ सू-हेतुदर्शनाच्च ॥ १-३-४. (सि) ननु-सर्वत्र व्याख्यानान्तरं पूर्वत्रापरितोषाद्वा विषयान्तरव्या- प्त्यर्थं वा क्रियते तदत्र किं कारणं व्याख्यानान्तरे इति चेत्-अ- त्रोच्यते । श्रुतिविरोधस्यैव वेष्टनादिस्मृत्यप्रामाण्ये मुख्यं हेतुत्वम्, लोभादिहेतुदर्शनस्य तु अन्वाचयहेतुत्वादपरितोषः । अथवा पत्र न श्रुतिविरोधः यथा “वैसर्जनहोमीयं वासोऽध्वर्युः प्रतिगृह्णाति" "यूप्रहस्तिनो दानमाचरन्ति" इत्यादौ, तत्रापि लोभादिमूलकत्व- कथनाद्विषयान्तरव्याप्तिरप्यत्रास्ति तत्र प्रत्यक्षश्रुतिविरोधाभावे दा. नधर्मादिस्मृतिवत् श्रुतिमूलत्वमेवासामिति प्राप्ते- यद्याप मन्वादिमहर्षिप्रणीतत्वादस्य श्रुतिकल्पकत्वं लोभादि- दर्शनेन न प्रतिबध्यते, तथापि (१)"अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्ता- नि प्रतीयेरन्" इत्यत्र लोभादिदृष्टासंभव एवाचारे स्मृतिमूल. त्वस्य वक्ष्यमाणत्वादेतासां च होलाकादिस्मृतिवदाचारानुमितेदा- नीतनप्रणीतस्मृतिरूपत्वेन मन्वादिप्रणीनत्वाभावाद दृष्टविधया लो- भादिमूलकत्वे संभवति अदृष्टश्रुतिकल्पनं न प्रमाणवत् । संभा- व्यते हि वैसर्जनहोमीयवासोदानस्मृतेर्लोभमूलत्वम्, यूपहस्तिपद- वाच्ययूपपरिव्याणवस्त्रदानस्मृतेरपि तत् । यद्यपि चेदानीतनैर्धर्म- बुद्ध्यैवेदमनुष्टीयते, तथापि स्मृतिप्रणेतॄणां लोभमूलकत्व संभवाद- प्रमाणम् । वार्तिककारस्तु नेदमाकरणद्वयमाप युक्तिमत् । तथाहि- प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे स्मृतीनां मूलभूतश्रुत्यभावः साधकाभावाद्वाव- धार्यते? बाधकसद्भावाद्वा? न तावदाद्यः, मन्वादिमहर्षिप्रणीतत्वादेः शिष्टत्रैवर्णिकपरिग्रहादेश्चाष्टकादिस्मृतिष्विव मूलश्रुतिसाधकस्यावि. शेषात् । न च--उक्तविषसाधकसत्वेऽपि जिज्ञासाया अपि सा- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । धकत्वस्य स्थापितत्वात् तस्याश्च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेऽभावेन मू- लश्रुत्यभाव इति वाच्यम् । परमाण्वादौ कदाप्यनुपलब्धत्वात् व्य. वहारानुपयोगित्वाचाजिज्ञासितेषूपलब्धस्थूलकार्यानुपपत्तिपरिहारार्थ प्रमाणप्रवृत्तिदर्शनेन जिज्ञासायाः साधकत्वे प्रमाणाभावात् । धू- मादिदर्शनानन्तरं अग्न्याधजिज्ञासायामाप अनुमित्यादेरानुभाविक- स्वाच । सयपि वा जिज्ञासायाः कारणले रपर्शश्रुत्या औदुम्ब. याः परिच्छेदेऽपि किमियं स्मृतिः प्रमाणं न वाने जिज्ञासयैत्र श्रुत्य. नुमानोपपत्तेश्च । दृष्टा च प्रमणान्तरेण परिच्छिन्नेऽपि शंखशातये शंकितपित्तोपपातस्य किं मे चक्षुरदुष्टं न वेति जिज्ञासयैव चक्षु- विस्फारणप्रवृत्तिः। किंच स्मृतेर्मूलोपस्थापनमात्रेण कृतार्थत्वाच्छुतिरेव प्रमेयं न त्वौदुम्बरी, तस्याः श्रुतिप्रमेयत्वात् । अतश्च स्मृतिमूलभूतश्रुतेः स्पर्शश्रुत्यविषयत्वेनापरिच्छिन्नत्वात्तजिज्ञासोपपत्तेः नानुमानप्रतिव- न्धः । अतश्च स्मृतिमूलश्रुतिकल्पनावश्यंभावे यद्यन्याविषयत्वेनापि कल्प्यश्रुत्यवकाशो भवेत् तदा औदुम्बर्याः स्पर्शश्रुत्या अवेष्टित- स्वरूपेण परिच्छदाद्वेष्टनाकाङ्क्षाविरहेण बहिःकार्यस्य शरैनिरा- कासवादतिदेशस्यावश्यकल्प्यस्यापि कुशव्यतिरिक्तप्रयाजादिरूपा- ङ्गविषयत्वेन सावकाशस्य कुशविषयत्वाकल्पनवत् कल्प्यश्रुतेरपि औदुंबरीविषयत्वाकल्पनात् संकोचरूपबाघोऽपि कल्प्यत तावत् । तस्यास्त्वनन्यविषयत्वन निरवकाशवेन वा विरोधेऽपि व्रीहियवादि- बदगया विकल्पोऽङ्गीक्रियते, न त्वप्रामाण्याश्रयणम् । न चैवं-लिंगेनाप्यवश्यं स्त्रप्रमेयश्रुतिकल्पनापत्तेमन्त्रस्य श्रु. सवगतगार्हपत्याङ्गत्वेन निराकासत्यापि लिङ्गकल्प्यश्रुतेरनन्य- विषयत्वादगत्या विकल्पसमुच्चयाङ्गीकरणोपपत्तेः कल्पनामूलो- च्छेदलक्षणबाधानापत्तिीरति वाच्यम् । मन्त्रस्य प्रयोजनाकाङ्क्षा- विरहे इन्द्राङ्गत्वविनियोगयोग्यत्वरूपलिङ्गस्य पाकादौ विनियो- क्तुं योग्यस्यापि देवदत्तस्याकाङ्क्षाविरहे तत्र विनियोगाकल्पनव- ·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- द्विनियोजकश्रुतिकल्पकत्वस्यवाभावात् । प्रकृते तु श्रुतिकल्पना- वश्यंभावाद्विकल्पो युक्त इति वैषम्यम् । अत एव यत्र दुर्बलेनापि समाख्यादिना श्रुतिरवश्यं कल्पनीया यथा प्रत्यक्षश्रुतिविहिनवष. ट्कारादिनिमित्ते भक्षे ससपि यजमानचमससमाख्यया तत्रागयो- भयोरपि समुच्चय एवाश्रयितुं युक्त इति तृतीये वक्ष्यते । तस्मा- न तावत्साघकाभावः। नापि बाधकसद्भावः । तद्धि विरुद्धश्रुतिदर्शनरूपं वा स्यात् ? तदनुपलब्धिरूपं वा ? नाद्यः, तस्य व्रीहियवादिश्रुतिषु बहुशो द. शेनेनानकान्तिकत्वात् । न द्वितीयः, विप्रकीर्ण शाखान्तरगतश्रुती- नामस्मदादिभिरनुपलम्भेऽपि मन्त्रादिभिरप्यनुपलम्भस्यासिद्धः । न च स्मर्तृपुरुषप्रत्यक्षमात्रेण स्वादृष्टश्रुतावनाश्वामः । आंग्नहोत्रादि- श्रुतीनामपि वर्णस्वरूपस्य प्रत्यक्षेणावगतावपि अनादिपुरुषागत- त्वस्याध्यापकपुरुषाधीनत्वेनानाश्वासापत्तेः। परप्रत्यक्षशाखान्तरगत- श्रुतिविहितानामपि पदार्थानां स्वशाखाविहितपदाथैः सह विकल्प- स्य शाखान्तराधिकरणे वक्ष्यमाणत्वाच्च । अतो न तावत्प्रत्यक्षश्रुति- विरोधे स्मृतीनां श्रुतिमूलत्वासम्भवः । किं च सर्ववेष्टनस्मरणस्य मूलभूता शाळ्यायनिशाखिनामौदु- म्बरीप्रकरणे "तामूर्ध्वदशेन परिवेष्टयती"ति प्रसव श्रुतिः । अत एव जैमिनिनापि छान्दोग्यानुपदसंज्ञके स्वग्रन्थे औदुम्बरी- वेष्टनमूलत्वेनेयमेव श्रुतिरुदाहृता । किञ्च स्मृतेर्दिनाङ्गुलव्यतिरि- क्तविषयत्वेनाप्युपपत्तेर्नावश्यमप्राण्याश्रयणम् । न ह्यत्र सर्वपदं श्रूय- ते । परिशब्दस्तु यथा कर्णयोमूले वा वेष्टनाभावेऽपि समन्तत्समात्र- परतयाप्युपपन्नः तथोरातृस्पर्शविषयौदुम्बरीमध्योचरभागव्यतिरिक्त- विषयत्वनापपन्न एव । एवमष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्यस्मृतेरपि अधर्ववैदिकमत्यक्षश्रुति- मूलत्वं द्रष्टव्यम् । तत्र त्वेवं विरोधपरिहार:-ये तु अन्धपंग्वा- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २३ दयो गृहस्थाधिकृतकनिधिकारित्वाद्गाईस्थ्याश्रमायोग्याः, बहुक्ले- शत्वाच्च नैष्ठिकब्रह्मचर्य वानप्रस्थाश्रमं वा अविरक्तत्वाच्चादावेच सं. न्यासमाप गृहीतुमशक्नुवन्तः, तैरष्टाचत्वारिंशद्वर्षपर्यन्तं वेदब्रह्मचर्य चरित्वोपरिष्टात यथोचितं गाहस्थ्यातिरिक्तं आश्रमान्तरं कार्यमित्य- ष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्यपक्षस्तद्विषयः । न च तस्याग्निहोत्रादिकनिधिकारात्तं प्रति वेदाध्ययनतदर्थ- ज्ञानयोरनुपयोगः । ब्रह्मयज्ञे तदाश्रमविहितकर्मसु तदुत्तरं क्रियमा- णाश्रमान्तरविहितकर्मसु च श्रवणादिषूपयोगसंभवात । यस्तु मेधावि- तया शीघ्रमेव वेदचतुष्टयं गृहीतुं समर्थो गृहस्थाधिकृतकर्माधिकारी च, तेन यौवनावस्थायामेत्राधानकरणाजातपुत्रश्रुतेस्तद्विषयत्वम् । अत एव तं प्रति मेधातारम्येन ब्रह्मचर्यादौ पक्षान्तराण्युक्तानि (१)"तदर्थे पादिकं वापि ग्रहणान्तिकमेव वा "इत्यादिना मन्त्रादिभिः ।। तथा राजक्रयावधिकभोज्यानत्वस्मृोरपि मूलभूना अथर्ववेदे प्रत्य- क्षैत्र श्रुतिः "तस्माद्दीक्षितस्य विज्ञानस्य क्रीतराजकस्य भोज्यं भवती"ति । श्रेयोऽर्थमयं यजो न प्रायश्चित्तार्थमित्येवं विज्ञातस्ये. त्यर्थः । न च अथर्ववेदस्यकत्विक्साध्यशान्तिकपौष्टिकाभिचारादि- विषये प्रामाण्येऽपि वेदत्रयाधिकृतयज्ञादिविषयत्वाभावात् दीक्षितान- भोजननिषेधावधिविषये प्रामाण्यासंभवः । दीक्षितान्नभोजननिषेधस्य सर्वपुरुषसाधारणस्य पुरुषार्थत्वेन यज्ञाङ्गत्वाभावात् । अतश्चैवं तत्र विरोधपरिहारः। (२)"न दीक्षितस्यान्नमश्नीयादि "सनेन पुरुषार्थत- या निषिद्धस्य दीक्षितान्नभोजनस्य मुख्योऽवधिः अग्नीषोमीयप्रयो- गसंस्थारूपः (३)"अग्नीषोमीये संस्थिते "इसनेन विधीयते । आपदि तु ऐतरेय ब्राह्मणगतेना "शिनव्यं हुनायां वपायां" इत्यनेन वपा. प्रचाररूपः । ततोप्यत्यन्तापदि राजक्रयावधिरूपः । यद्यपि च(४). "जीवितात्ययमापनो योन्नमद्याधतस्ततः । १. म. अ.३-१. २. मै; सं. ३. ६. ७. ३. मै. सं. ३.७.८. १०-१०४. ४.म अ.

·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- आकाश इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते” इति मनुवचने- नापदि सामान्येन निषिद्धमात्रानभोजनस्याभ्यनुज्ञानं कृतम् । त. थापि विशेषाभ्यनुज्ञाविधिबलाद्दोषतारतम्येनाभ्यनुज्ञाविधीनां व्यव- स्था द्रष्टव्या । अतश्चात्यनापदि राजक्रयात्पूर्व दीक्षितान्नभोजने मनुवचनेन सामान्यतोऽभ्यनुज्ञानास्किंचिन्न्यूनो दोषः, राजक्रयादू- च अर्थक्षेत्रादिकविशषाभ्यनुज्ञाविधिबलादोषाभावः । असन्तापद- भावे तु दोष एव, स्वल्पापदि तु वपाप्रचारात्पूर्व दोषः, न तु तदुत्त- रम् । अनापदि तु अग्नीपामीयप्रयोगममाप्तेः पूर्व दोष एवेति । यस्तु अथर्ववेद एव "तस्माद्दीक्षितस्याविज्ञातस्याक्रीतराज- कस्याभोज्यं भवती"ति प्रतिषेधः सः न दीक्षितस्येत्यनेनै- व क्रीतराजकवदक्रीतराजकस्यापि निषेधसिद्धेनं तत्प्रतिषेधार्थी विधिः, किन्त्वविज्ञातान्नभोजन एव । यथा जीवितात्ययव्यतिरिक्ता त्यन्तापद्यपि अक्रीतराजकानभोजनं सदोषम्, तथा अविज्ञातान्नभो- जनमपि सदोषमेवेत्येवं सदृष्टान्तं निन्दितुमनुवादः । अन्यथा पृथनिषधे वाक्य भेदापत्तेः । अत एव नाविज्ञातविशेषणं अक्री- तराजकपदम् । निषेध्यस्य निषेधाधिकारेऽनुवाद्यत्वेन तद्विशेषणविव- क्षायोगात् । अत एव क्रीतराजकावधिविधौ विज्ञातपदमपि यथाह्य- त्यन्तापदि विज्ञातान्नभोजनं न दोषाय, तथा राजक्रयादृषं दी. क्षितान्नभोजनमपीते सदृष्टान्त स्तुत्यर्थमनुवादः, परिशेषसिद्धविज्ञा- तपरत्वानुवादो वा । यदाह्यविज्ञातान्नभोजनानषेधो न राजक्रयावधिकः, किन्तु यावद्दीक्षानिवृत्त्यनुवर्तते तदा सावधिकदीक्षितान्नभोजननिषेधो र्थाद्विज्ञातपर एवावतिष्ठते । अतश्च राजक्रयावधिवाक्ये विज्ञातपद- मसिद्धानुवादः । अनोऽत्र सर्वाभ्यनुज्ञाविधीनां आपदनापद्विपयत्वे. न व्यवस्थेति सिद्धम् । यत्तु वार्तिके पक्षान्तरमुक्तम्-आर्थर्ववैदिकोऽपि राजक्रया- त्पूर्व विज्ञातदीक्षितान्नभोजनविषयेऽपि निषेधविधेिरव। तस्यत्त्ववधिरा- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। थर्ववैदिको राजक्रयरूपः । “न दीक्षितस्येति"तु(१)"नेक्षेतोयन्तमा- दित्यं" इतिवत् फलार्थमभोजनसङ्कल्पविधिः । यद्यपि चात्र वद्र. तशब्दोपक्रमो न विद्यते तथापि एतस्य निषेधविधित्वे आथर्ववैदिक- प्रतिषेधस्यानर्थक्यापत्तेरवधिद्वयवैयर्थ्यप्रसङ्गाचागत्या लक्षणाश्रयणम् । तस्य ववधिद्वयं वपाप्रचाराग्नीषोमीयप्रयोगसंस्थारूपं फलतारतम्यक- ल्पनया नानुपनं इति । न्यानसुधायां चायमेव पक्षः संमतत्वेनोक्त- स्तदनादरादिति द्रष्टव्यम् । न हि 'नेक्षेतोद्यन्त' मित्यादिवदत्र सङ्क- ल्पलक्षणायां प्रमाणमिति । आथर्ववैदिकस्थक्रीतराजकपदस्याविज्ञा- तनिषेधैकवाक्यत्वेन अनुवादरूपत्वात् । सत्याप च तस्य विधित्वे- विशेषनिषेधस्य "ब्राह्मणं न हन्यात परिव्राजकं न इन्यादि"ति. बदोषाधिक्यरूपापनार्थस्वेनाप्युपपत्तेः । किञ्चाथर्ववैदिकनिषेधस्य. स्त्रवाक्य एव विज्ञातावधिकस्यावध्य- स्तरापेक्षाभावान्नाथर्ववदिकावधेस्तच्छेषत्वम् । यत्तु त्रयीगतावध्यंतर- दर्शनजनितदोषशङ्कानिराहरणार्थत्वेनास्य तच्छेषत्वमुक्तं, तत् त्रयी- गतावधीनां त्वन्मतेऽभोजनसंकल्पविधिशेषत्वात आवैदिकनिषेध- स्य च स्ववाक्ये निर्मातावधिकत्वनावध्यंतरशङ्कानुपपत्तेः पुरुषश- ङ्कानिवृत्यर्थत्वस्य च वेदवाक्ये काप्यनिष्टत्वेनायोगादयुक्तम् । यदपि चावधिद्वयवैयर्यप्रसंगात्संकल्पलक्षणेत्युक्तम्, तत् आपदनापद्विषय- स्वेन वैयर्यस्य सुपरिहरत्वान्न किंचित् । तस्मादुदाहरणायोमादयुक्तं भाष्यकारीयप्रथमाधिकरणम् । द्वितीये तु उक्तस्मृतीनामपि शिष्टत्रैवार्णिकैर्धर्मबुद्धया तदर्थानु- ष्ठानाद्दानधर्मादिस्मृतिवल्लोभादिमूलकलकल्पनायां नैव किंचित्प्रमाण पश्यामः । “अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानी" त्यत्र तु न दृष्टमूलासंभवमात्रेणाचारप्रामाण्यमुच्यते, किन्तु धर्मबुद्धयानुष्ठीयमा- नत्वेनैव । अन्वाचयहेतुमात्रं तु दृष्टमूलामंभव इति न विरोधः । अ. १. म.स्मृ.४-३७.

·२६ मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- तोऽन्यथा सूत्रं व्याख्येयम् । यावद्धि प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धासु स्मृतिषु मूलभूतश्रुतिः स्वयं नोपलभ्यते तावत्तदर्थाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम् । तस्याः परप्रत्यक्षत्वेऽपि स्वप्रत्यक्षत्वाभावात् । स्वप्रत्यक्षस्य हि वि अभणीयत्वादनुष्ठेयत्वप्रतीतिः स्त्रारसिकी, परप्रत्यक्षस्य तु मूलानु. संधानसापेक्षत्वाद्दुर्बलेति तयाविरोधे यदनपेक्षं यस्य वान्यदपेक्ष्य नास्ति तत्र श्रौतं विज्ञानं तावदेव प्रमाणमादरणीयं स्यात, याव- स्मार्तश्रुतिः प्रत्यक्षेण नोपलभ्यत; तदुपलंभोत्तरं तु द्वयोरपि विक- ल्पेन व्यवस्थया वा आदरः कार्यः । नचैत्र प्रामाण्याविशेषेऽपि यत्किचिद्विशेषेणैकार्थादरे भिन्नशा- खागतयोः उदितानुदितहोमश्रन्योरपि स्वपठिनत्वविशेषेणैकार्थाद- रापत्तेः "एवंप्रातरूपोदयं व्युषिन उदिते वा" इत्यादिना आश्वला- यनस्य समविकल्पाभिधानानापत्तिा, वैषम्यान । न ह्यस्माभित्कि- चिद्विशेषेणैकार्थादर उच्यते, किन्तु स्मृतेः श्रूयमाणविधिमूलकत्वच- मन्त्रार्थवादकल्प्यविधिमूलकत्वस्यापि संभवात् “नकस्य बहवः सहपतयः" इत्याद्यर्थवादाक्षिप्तस्य च निषेधस्य न्यायेन "नका ब- हुन् पतीन् विन्देन" इति श्रुतनिषेधानुभारेण वा विवक्षितसाहित्य- रूपविशेषणकानेकपतिमात्रनिषेधपरतया व्याख्यानदर्शनात् “य अ. श्वदाः सहते सूर्येण" इत्यादिमन्त्राक्षिप्तस्य चाश्वदानविधेः "न केसरिणो ददाति" इति श्रुतनिषेधविधिबलेन साक्षाद्विहिताश्व- दानविषयत्वेन व्याख्यादर्शनात् । किं बहुना । यत्र श्रूयमाणविधि- ध्वपि "ग्रहं संमार्टि" पुरोडाशं चतुर्धा करोति" इत्यादिषु न्या- येन “आग्नेयं चतुर्धा करोति" इति वचनान्तरेण वा अनेकग्रह- विषयत्वानयमात्रविषयत्वरूपव्याख्यानदर्शनात्तन्मूलभूतानां स्मृतीनां प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे ऽन्यथा व्याख्यानसंभवेन परप्रत्यक्षस्थापि मूल- स्य यावद्दर्शनं याथार्थ्यांनिश्चयेनाप्रामाण्यशङ्कोदयात् स्मृत्यर्थाननुष्ठा. नेन श्रुत्यादरः कार्य इत्युच्यते । न चैतादृशी शङ्का शाखान्तरप·ms- करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ठितेऽस्ति । तस्याश्चधीनत्वे स्वप्रत्यक्षत्रात । अतश्चाननुष्ठानलक्षणा प्रामाण्यपरतया पूर्वसूत्रं योज्यम् । हेतुदर्शनसूत्रं तु पूर्वाधिकरणशेषतया व्याख्यापक्षे न्यायाभासभ्रान्त्यादिसंभवदर्शनादिदेवं योज्यम् । अधिकरणान्तरत्वपक्षे तु आचारमूलकेदानीतनस्मृतिविगाने सं- भवन्मूलान्तराया अनादृत्यत्वोत्यर्थमिति द्रष्टव्यम् । एवं च सर्वत्र च प्रयुक्तत्वा'दित्यनेन प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे न्या- याभासमूलकस्मृतीनामनादरइत्येवोक्तर्गतार्थत्वापत्तेातिककारा- ख्यानान्तरं कृतम् । तद्यथा- यानि बाह्यपणीनानि शाक्यादिनिबन्धनानि यानि च सांख्ययोगपांचरात्रपाशुपतादिग्रन्थपरिगृहीतधर्माधर्मनिबन्धनानि ता- नि किं धर्मे प्रमाणं न वेति मन्देहः । तत्र शाक्यादेरापि क्षत्रियादि- स्वप्रसिद्धः त्रैवणिकत्वादुपपन्नो वेद संयोगः । अतश्च मन्वादिस्मृति- वदेव त्रैवर्णिकप्रणीतत्वरूपहेतोरविशेषाद्वेदमूलत्वापत्तेयुक्तं प्रामाण्यम् । सांख्ययोगपांचरात्राद्यागपेषु तु शिष्टत्रैवणिकपरिग्रहोप्यनुवर्तत एव । किं च शाक्यादिग्रन्थेष्वपि अहिंसादिवचनानां तावनि संदि- ग्धमेव वेदमूलत्वम् । अतश्च तेषां सत्यवादित्वावगतेरन्यत्रापि वेद- मूलत्वानुमानं नानुपपन्नमुपनयनादेस्मृतिदृष्टान्तेनेवाष्टकादिषु । न हि शाक्पादिग्रन्थानां वेदमूलत्वं कचिनिराकृतम् । कल्पसूत्राधिकर- णे वेदवत् स्वातन्त्यूस्य, प्रत्यक्षसूत्रे च प्रत्यक्षमूलकत्वाङ्गीकारेण धम प्रामाणस्य निराकरणात् । आश्च मन्वादिस्मृति देव शाक्यादिस्मृ. तीनामपि प्रामाण्यमिति प्राप्ते- पूर्वसूत्रेण सिद्धान्तः । पूर्वाधिकरणे हि कर्तृसामान्यरूपसंभाव- नाहेतुसहकृतः शिष्टत्रैवणिकपरिग्रह एव मुख्यो हेतुः। न चासौशा- क्यादिनिबन्धनेष्वस्ति । अा एवात्र पूर्वाधिकरणमुख्यहेतुप्रत्युदाह- रणरूपेण संगतिः । यत्तु योगादौ पांचरात्राद्यागमेषु च शिष्टत्रैवणिकपरिग्रहोप्यवि- ·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधाधि- शिष्ट इत्युक्तम,तन्नःविरुद्धसांख्ययोगादेः त्रैवर्णिकपरिगृहीतत्वाभावात, अविरुद्ध तुप्रामाण्यं नैवानिष्टम् । पांचरात्राद्यागमस्य तु शिष्टत्रैवर्णिका- परिगृहीतवामागमप्रचुरत्वात्सर्वस्यैवाप्रामाण्यम् । अत एव वामागमरहि- तानां नृसिंहरामगोपालाधुपासनाप्रतिपादकानां गौतमीयतन्त्रप्रभृती- नामागपानां सकलशिष्टत्रोवर्णिकाविगीतपरिग्रहात् तापिन्यादिप्रत्य- क्षश्रुतिमूलकत्वदर्शनाच्च प्रामाण्यमिष्टमेव । यदपि च पांचरात्राद्यागमेषु इतरागमसंवादिषूपासनाजातं तदपि चागमप्रचारसिद्ध्यर्थमेवोपनिबद्धमिति तदनुष्ठानं न त्रैवर्णिकानां तन्मूलकम, अपि तु सदागममूलकमेवेति न विरोधः । एतेन बाह्मग्रन्थेष्वहिंसादिवचनान्यपि व्याख्यातानि । अतश्च बाह्यग्रन्थादिष्वविगीतशिष्टपरिग्रहाभावादप्रामाण्यम् । यस्तु त्रैवर्णि- कप्रणीतत्वाख्यो हेतुः स पूर्वाधिकरण एवान्याचयहेतुत्वेनोक्त इति- न तरलेन प्रमाण्याध्यवसानम् । किं च वेदद्वेषिभिरेव प्रणीतत्वात्तैरेव च परिगृहीतत्वान्न वेदमूलकत्वकल्पनावसरः । अतश्च वेदविद्वेषरूपे विरोधे अनपेक्षं इति मुत्रार्थः । अथ वा शाक्यस्य क्षत्रियत्वप्रसिद्धेः तस्य च प्रवक्तृत्वप्रतिगृ. हीतत्वनिषेधात् शाक्यस्य च तदनुष्ठातृत्वात् स्वधर्मविरोधे अनपेक्ष्य इत्यर्थः । न चैवं मनोपि क्षत्रियत्वेन प्रवक्तृत्वानुपपत्तिः(१) "यद्वै किंच मनुरवदत्तद्भेषजम्" इति श्रुया मनुवचनस्याभ्यनुज्ञानात् । सर्वदा च प्रवाहनित्यतया मनुस्वीकारान्नानित्यसंयोगः । न चैवं शाक्यस्याभ्यनुज्ञास्तीत्यप्रमाणमेव तन्निबन्धनम् । लोभादिकारणांतरदर्शनं चात्राविगीतमेव । शाक्यादिभिश्च स्व- प्रतिपाद्यानि सर्वाणि हेतुभिरेवोपन्यस्यन्ते । अतश्च हेतुमूलकत्वस्य- स्फुटत्वान्न बदमूलत्वाध्यवसानम् । न हि मन्वादयः स्वपतिपाद्ये सर्व- प्र हेतून वदान्त । यदीप कचित्तेषां हेतूपदर्शनं तदपि"(२) वेद एव १.तै. सं.२-२-१०-२. २. था, स्मृ. २-४०, ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः" इत्यादिना प्राधान्येन वेदमूलत्व- स्यैव तैरुक्तत्वात् "नेन ह्यन्नं क्रियते” इतिबद्धत्वर्थवादमात्रम् । अत एवं शाक्यादीनां हैतुकत्वात् "हैतुकान बकहतींश्च वाङ्मात्रेणापि- नार्चयेत् इति स्मरणादसंभाष्यत्वम् । तदीयग्रन्थानां च(१) "या घेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्चित्कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फला प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः इति वचनानिष्फलस्वस्मृतेरनादरणीयत्वम् । न चैव तेषां हेतुमूलत्वेनैव तहि प्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । तेषामसद्धेतुत्वेनासाधकवाद । ओऽसद्धेतुदर्शनाच इति द्विती- यसूत्रार्थः । अतः प्रमाणामासमूलकान्येव तानीति सिद्धम् । यत्तु स्मृत्यधिकरणे सांख्यबाह्यग्रन्थादीनामर्थवत्वं वैराग्याचुत्पा- दकतयोक्तम्, तत् तदीययुक्तिशास्त्रस्य, न तु धर्मोपदेशशास्त्रस्येति न विरोधः ॥ इति विरोधाधिकरणम् ।। ( ३.) शिष्टाकोपाधिकरणम् ॥ सू-शिष्टाकोपेऽविरुद्धमिति चेत् ॥ १-३-५ (सि) एवं भाष्यकारमते श्रुतिविरुद्धानां स्मृतीनां स्वरूपेणैवाप्रामाण्ये, बार्तिककारमते चाननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्ये स्थिते संप्रति प्रत्यक्षश्रुति- विरोध एव कास्तिक नास्तीति विचार्यते । अत्र "आचान्तेन कर्म कर्तव्यम्" यज्ञोपवीतिना कर्त- व्यम "दक्षिणाचारेण कर्तव्यम्" इत्यादिषु स्मृतिषु प्रसक्ष. श्रुतिविरोधाविरोधसन्देहात्मामाण्याप्रामाण्यसन्देहः । यद्यपि चात्र- भोजनादिनिमित्तकस्याचमनस्य पुरुषार्थत्वान्न विरोधाशङ्का, तथा- पि क्रत्वर्थे क्षुतादिनिमित्त के पदार्थद्वयमध्ये प्रसक्ते प्रत्यक्षश्रुत्यादि- विहितक्रमादिविरोधाशङ्काया जायमानत्वादुदाहरणत्वम् । अत एव १. म.स्मृ१२-१५० ·man । ३० मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- न सर्वप्रयोगादौ क्रियमाणस्याप्युदाहरणत्वम् । अन एव च विततै- कपदार्थकरणवेलायामश्रुक्षुनादिनिमित्तोपनिपातेऽपि आचमनविध्यः भावान्न तस्योदाहरणत्वम् । किन्तु "क्षुते निष्ठीविते चैत्र परिधानेऽश्रुपातने । न तु कर्मस्थ आचामेदक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् । इति स्मृतिविहितस्य दक्षिणकर्णस्पर्शस्यैवोदाहरणत्वम् । तत्राप्ये- कपदार्थगतसन्ततानुष्ठानरूपधर्मविरोधशङ्काया जायमानत्वात् यज्ञोपवीतस्यापि(१) "सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च" इति सदाशब्दसंयोगात्पुरुषार्थस्यापि “विशिखो व्युपवीतश्च यत्क- रोति न तत्कृतम्" इत्युत्तरार्थेन कर्तव्यकर्ममानाङ्गत्वेन विधानात्क्रत्वर्थ- स्य स्वरूपेणाविरोधेऽपि सस्तस्य पुनःसमीकरणेन नष्टस्य वा पुनर्धारणेन क्रमादिविरोधोपपत्तेरुदाहरणत्वम् । अत एव शिखाव- न्धनमप्युदाहरणम् । दक्षिणाचारवाक्ये "दक्षिणेनाचरती" सेवं कर्तृविशेषणस्यापि "लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति" इतिवदप्राप्तदक्षिणहस्तस्य वि- धानात दक्षिणहस्तस्य च भोजनादौ पुरुषार्थतया विहितस्य क्रमा- दिविरोधासंभवेऽपि क्रत्वर्थस्य वक्ष्यमाणरीत्या प्रयोगेयत्तादिविरोध- शङ्कासम्भवादुदाहरणत्वम् । अतश्च पूर्वाधिकरणकोष्ठशोधनिकारूपे- गास्याधिकरणस्य सङ्गतिः । अथ वा ससपि प्रत्यक्षश्रुतिविहितक्रमादिविरोधे स्मार्तानाम- प्याचमनादिपदार्थानां प्रधानत्वेन क्रमादीन् प्रति वलवत्वादाचमना- दिस्मृतीनां प्रामाण्यं सम्भवति न वेति विचारः । तदा चास्यापवादि- क्येव सङ्गतिः । पादाध्यायसङ्गती तु स्पष्टे एव । तत्र सिद्धान्तेनोपक्रमः । क्रमप्रयोगपरिमाणप्रधानासत्तिपूर्वाह्ना- धनतिक्रमप्रयोगप्राशुभावादीनां प्रत्यक्षश्रुतिशिष्टत्वेऽपि पदार्थप्राप्त्यु- तरकालीनत्वात् क्रमादिप्राप्तः पूर्व उपदेशातिदेशपमाणकान्याङ्गमा- १. भृगुस्मृ.

·करणम् ] प्रथमाध्यास्य तृतीयः पादः। ३१ प्तिपदाचमनादीनामाप स्मृत्याचारप्रमाणकानां प्राप्रविरोधेन शिष्टा- कोपनात् । विरोधेऽपि वा पदार्थत्वेन पदार्थगुणभूतक्रमादीन प्रत्य- बाध्यत्वेन शिष्टरकोपनादाचमनादिस्मृत्याद्ययविरुद्धं प्रमाणमवेति ॥ सू-न शास्त्रपरिमाणत्वात् ॥ १-३-६. ॥ (पू) नाचमनादिस्मृतीनां प्रामाण्यम् । शास्त्रेणैव हि क्रत्वङ्गभूताः प. दार्थाः क्रमपरिमाणकालैरेतावन्त एवेसेवं परिमिताः, तत्रान्येषामा- चमनादीनां प्रवेशे तद्वाधापत्तिः । तथाहि क्रमस्तावच्च्छुत्यर्थपाठा- दिपाश्चमिकषट्मामाणमात्रगम्यः प्रत्यक्षश्रुतिशिष्ट एव । तत्र श्रुति- क्रमस्तानत् “वेदं कृत्वा वेदि करोती" त्यादौ प्रत्यक्ष श्रुतिवि. हित इत्यविवादम् । आर्थादिक्रमस्यापि प्रयोगविधिविधेयत्वात् प्रत्य- क्षश्रुतमधानविधेरेव चाङ्गविध्येकवाक्यतामात्रकल्पनया प्रयोगविधि- पदव्यपदेश्यत्वात् श्रुतविधिविहितत्वाविरोधः । तस्य च क्षुतादिनि- मित्ताचमनेनायासस्रस्त यज्ञोपवीतपुन करणेन च व्यवधाने बाधाप- त्तिः। न हि स्मार्तानां क्षुतादिनिमित्तकाचमनादीनां वैदिकैः सह क्र. मनियामक किञ्चित् प्रमाणमस्ति । अतः क्रमप्रमाणदिकानामेवा- ङ्गानां क्रमावधारणात् प्रयोगविधानाच नियतक्रमकाणामेव पदार्थानां विधानात्तदहिभूतमाचमनादि न क्रतुपयोगविधिना परिगृह्यते । तथा किं कश्चित्पदार्थो विस्मृतः किं वा सर्व कृतं इति सन्दे. हेन वैगुण्यशङ्कोदये फलावश्यम्भावनिश्चयरूपश्रद्धाविरहाच्छ्रदायाश्च (१)"यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भव- ति' इति वचनेनातिशयवाचितरप्रत्ययप्रयोगेन फलातिशयहेतुत्वाव- धारणात् तद्विरहेऽर्थात्क्षयावगमात् दैवात्सकलवैदिकपदार्थानुष्ठाने कृतेऽपि संपूर्णफलप्राप्तये कृताकृतसंदेहस्यावश्यापनेयत्वात् तदपन- १.छा.उ.१-१-१०.

·मीमांसाकौस्तुभे [ शिष्टाकोपाधि- यस्य चानुष्ठेयपदार्थसंख्यासंपत्तिपर्यालोचनं विना कर्तुमशक्यत्वा- प्रयोगवचनेनेयत्ताख्यप्रयोगपरिमाणमपि विधीयते । तच्च प्रयोग. विधेदिकताद्वैदिकांगगतमेव शीघ्रमुपतिष्ठते । अतश्च पश्चादवग. म्यमानस्मार्ताचमनाद्यनुष्ठाने तयाधापत्तिः । तथा कालोऽपि त्रिविधः श्रौत एव सन् विरुध्यते । तत्रागपघा- नप्रत्यासत्तिः पदार्थान्तराव्यवधिरूपप्रयोमशेष्यं च प्रयोगविध्या- क्षिप्तत्वात्पूर्ववदेव श्रौतं वैदिकमात्रविषयं च ॥ पूर्वाह्नाद्यनतिक्रमस्तु वाचनिक इसविवादमेव । अतश्च त्रिविधस्यापि कालस्य स्मार्तेना- चमनेन आयासस्रस्त यज्ञोपवीनपुनःकरणेन च दक्षिणहस्तमात्रसाध्या- नुष्ठानेन विलम्बापत्तेर्वाधापत्तिः । न चैवमपि क्रमपरिमाणयोः स्वातन्त्र्येणाननुष्ठपत्वादङ्गभूतपदा- विच्छेदकत्वेन च पदार्थधर्मत्वावगतः कालस्य च स्वतन्त्रद्रव्यत्वेऽ- प्यननुष्ठेयत्वादनुष्ठेयपदार्थावच्छेदकत्वेन विधेयत्वात्पदार्थमित्वावग: तेः आचमनादीनां च स्वतन्त्रविधेयत्वरूपमित्वसद्भावा"धर्मधार्मिवि- रोधे च धर्मिणो बलवत्तरा" इति न्यायेनाचमनादीनां बलवत्वावग- तेयुक्त एव क्रमादिना बाध इति वाच्यम् । क्रमादिनां श्रौतत्वात- स्मार्तेभ्य आचमनादिभ्यो बलवत्वावगतः । न चैवं बलाबलद्वयस- निपाते निर्णायकाभावः । श्रौतत्वस्मातत्वरूपप्रमाणबलावलस्य मा- नाधीनत्वेन "मानाधीना मेयमिद्धिः" इति न्यायेन प्रमेयत्वस्य- प्रमाणोपजीवकत्वादसजातविरोधित्वेन बलवत्वावगनिर्णायकस- स्वात् । अतश्च श्रौतक्रमादि विरोधे स्मार्ताचमनादिनिवेशायोगा- दप्रमाण्यमेव तत्स्मृतीनामिति पूर्वः पक्षः ।। सू-अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् ।। ॥ १-३-७॥ (सि) शिष्टैः प्रयुक्तानि आचमनादीनि प्रमाणत्वेन प्रतीयेरन् । बलव- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । तो बाधकारणस्यागृह्यमाणत्वात् । तथाहि-श्रौतस्यापि क्रमादेः प. दार्थावच्छेदकत्वेन तद्धर्मवादाचमनादिपदार्थापेक्षया बलवत्वायोगात् । न च प्रमाणबलाबलस्पासातविरोधित्वेन बलात्वात् क्रमाद्यनुग्रह इति वाच्यम् । प्रमाणयोः स्वरूपेणाश्वमहिषाद्विरोधाभावेन विरुद्ध- प्रमेयप्रमापकत्वेनैव विरोधमतीते: । प्रथमं प्रमाणस्वरूपालोचनेऽपि प्रमेयस्वरूपालोचनं पिना विरोधाप्रतीते: तत्स्वरूपालोचनोत्तरं च विरोधप्रतिसन्धाने तद्गतेन धर्मर्मिरूपप्रमेयबलाबलेनासनातविरोधि- ना आचमनादेरेव बलीयस्त्वनिश्चये सति क्रमाउनुग्रहानुपपत्तेः । अत एवं प्रमेयविरोधानुमंधानोत्तरक्षणे तन्तबलाबलोपस्थि- तिकाले यद्यपि विरुद्धप्रमेयप्रतिपादकत्वेन प्रमाणयोरपि विरोधोप- स्थितिः स्यात, तथापि तत्र प्रमेपबलाबलोपस्थित्युत्तरक्षणे असंना. तविरोधित्वानिर्णये सति तन्निर्णयबेलायां प्रमाणगतबलाबलोपस्थिति रितीतरस्य निर्णयपदवीमगतस्य श्रुतिलिङ्गादिवदेवोत्तरभाविना दौ- बल्यम् । नचैवमाचमनादिभिः क्रमादिबाघे श्रुतेरत्यन्तबाधापत्तिार- ति वाच्यम् । श्रुनेराचमनादिनिमित्तोपनिपाताभावे सावकाशत्वात् । एवं सामान्यविशेषसावकाशनिरवकाश नित्यनैमित्तिकत्वादिरू- पबलाबलेनापि श्रुतेरन्यपरत्वव्याख्योपपत्तेलविरोधाभावेन स्मृ. तिप्रामाण्याविधातः । अत एव कापश्रुतीनामप्यविशेषपत्तानां (१) "यस्मिन् देशे मृगः कृष्णः तस्मिन्धर्मान्निबोधत" । इत्यादिविशेष. स्मृत्या संकोच इष्ट एव ॥ एवं स्मृत्याचारविरोधे वक्ष्यमाणदौर्बल्यस्याप्याचारस्य प्रमेय- कृतबलाबलचैपरीत्ये विशेषरूपत्वे वा स्मृतिसंकोचकत्वमिष्टमेव । अत एव "दीपोच्छिष्ट न भक्ष्य" इति स्मृतेर्दाक्षिणात्यानां अष्टमी चतुर्दशीमात्रविषयेण कुलधर्मप्रयुक्तदीपोच्छिष्ठभक्षणाचरणेन संको- चः । तस्मात्सत्याप विरोधे बलवद्विरोधाभावात् युक्तमाचमनादि. १. या. स्मृा-१-२० ·३४ मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- स्मृतीनां प्रामाण्यम् । सूत्रं व्याख्यातम् । अथ वा "तेवदर्शनाद्विरोधस्य" इत्यन्तं सूत्रम्, तदाचानेन - त्रेण विरोध एवं नास्तीति प्रतिपाद्यते । तथाहि-प्रयोगविधिस्ता- वदनुष्ठापकत्वादुत्पत्तिविध्युत्पादितान् विनियोगविधिविनियुक्तांश्च तत्तत्पदार्थानपेक्ष्य पश्चात्प्रवर्तते इत्यविवादम् । क्रमादयश्च सति प्र. योगविधिनानुष्ठानबोधे केन क्रमेण कस्मिन् कालेऽनुष्ठेयाः पदार्था इ. त्यपेक्षायां श्रुत्यादिभिः पदार्थप्रयोगावच्छेदकत्वेन विधीयन्त इति ते सुतरां पदार्थप्राप्त्युत्तरकालीनाः । अतश्च यथैव वैदिकत्वाविशेषेप शीघ्रप्रवृत्तीताङ्गमात्रेण प्रयोगविधिसंपत्तिमापाद्य क्रमाद्यकल्पनम्, क्रत्वपूर्वस्पानिर्घातोपायपरिमाणत्वेन श्रौताङ्गमात्रेण नैराकाङ्ख्या- योगाद । किन्तु समाख्यादिदुबैलप्रमाणकानारभ्याधीतशाखान्तर- विहितयापदङ्गकलापसंबन्धोत्तरं प्रयोगविधिसंपत्यङ्गीकारेणैव तदिति शाखातराधिकरणे वक्ष्यते । तथैव स्मृत्याचारप्रमाणकाङ्गसंवन्धो- चरकालमेव प्रयोगविधिः क्रमाद्यपेक्षा चेति द्रष्टव्यम् । न चैत्र शाखान्तराधिकरणवक्ष्यमाणन्यायेनैव क्रमादीनां पश्चा- द्भावसिद्धः पौनरुक्त्यापत्तिः, आचमनादीनां स्मार्तत्वाशङ्कायाः आ. धिक्यात् । अतश्च प्रयोगावच्छेदकत्वेन विधीयमानं क्रमादिक पदार्थ विनियोगलायां अविधीयमानत्वात्तदानीं तावत् पदार्थेन विरुध्यते । तदुचरमपि च पदार्थोपजीवित्वान्नैव विरोद्धगईतीति यथापदार्थमेव क्रमादिकल्पनम् । न चार्थक्रमादेः प्रयोगविध्यधीनत्वेऽपि श्रोतक्रपस्य प्रातिस्विक- विधिविधेयत्वात् पदार्थद्वयधर्मत्वाच्च न सकलपदार्थप्राप्त्यपेक्षपधान- प्रयोगविध्यधीनत्वमिति वाच्यम् । पदार्थद्वयधर्मस्यापि क्रमस्य स्वरूपेण पदार्थैः क्रमानपेक्षणाद्विवपदार्थप्रयोगावच्छेदकत्वेनैव तस्य विधेय. वात् प्रयोगस्य च सर्वपदार्थसाधारण्येनैव प्रयोगविधिना विधानात्त- देवीनत्वोपपत्तेः । अतश्च यथैव अर्थपाठाधुपस्थापितः क्रमः प्रयोग ·: करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। विधिनैव विधीयते तथा प्रातिस्विकविध्युत्पादितोऽपि श्रुतिक्रमः प्रयो. गविधिनैव विधीयते । अतश्च षट्प्रमाणकस्यापि क्रमस्य सकलपदा. थप्राप्त्युत्तरकालीनत्वात् न तैः सह विरोध इति सिद्धम् । यत्तु स्मातैः सह वैदिकपदार्थानां क्रमे न नियामकं प्रमाण- मस्तीत्युक्तम्, तत् यन्नैमित्तिकं स्मार्तमङ्गं तस्य निमित्तमन्निपातादेवो. पस्थितत्वात्स्थानमेव क्रमनियामकम् । न च वैदिकपदार्थयोः श्रुत्या- दिना बलवता क्रमस्य(१) निश्चितत्वात्स्थानस्य बाधः। स्थानबाधे प्रधानभूतस्य पदार्थस्यैव बाधापत्तेबलवत्प्रधानाश्रितस्य दुर्बलस्यापि बाधायोगात् । श्रुत्यादिक्रमस्य निमित्तासन्निपातेप्युपपत्तेश्च । अत एवं वैदिकस्यापि भेदनहोमादेः स्थानेनैव क्रमनियमः । एवं यत्र (२)स्थलविशेषपुरस्कारेणैव स्मार्तपदार्थविधिः तत्रापि (३)स्थलाम्नानादेव क्रमः । तत्र त्वेतावान् विशेषः । श्रुतिस्मृति विहितक्रमविरोधे स्मातक्रममात्रबाधनम, पदार्थस्त्वन्त एवानुष्ठेयः । एवं यत्र क्रत्वङ्गत्वेन स्मृतौ पदार्थमात्रविधिः, न तु स्थलविशे- पाम्नानं तत्रापि "आगन्तुकानामन्ते निवेश" इति न्यायेन अन्त एवानुष्ठानम् । इयत्तारूपप्रयोगपरिमाणस्य तु अविस्मृतसमस्तपदा. र्थानुष्ठानस्य ध्यानाद्युपायान्तरेणाऽपि सिद्धः प्रयोगवचनेनानाक्षे- पात् आक्षेपेऽपि वा क्रमवदेव समस्तपदार्थप्राप्त्युत्तरकालीनत्वात पदार्थाविरोधः स्पष्ट एव । तथा कालस्याप्यङ्गप्रधानासत्तिरूपस्य प्रयोगविधौ तन्त्राभि- धानाधगतस्य तदाक्षिप्तस्य च प्रयोगदैर्यस्य प्रयोगविध्यधीनत्वाद स्पष्ट एव पदार्थैरविरोधः। एवं पूर्वाह्नादिरूपस्यापि कालस्योत्पन्नवाक्ये श्रूयमाणस्य कर्म- स्वरूपेऽनपेक्षणात् स्वमन्त्रविषयप्रयोगविशेषणत्वेनैव विधेयत्वात्त- दधीनत्वम् । यत्रापि स उत्पत्तौ श्रुतस्तत्रापि कर्मस्वरूपे तस्यानपे- १. नियतत्वात्, ३, स्थानादेव, , २. स्थान, ·३६. मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि-- क्षितत्वात् प्रमाणान्तरावगम्यप्रयोगद्वारकत्वेनैव (१)विधेयतेति तद. धीनत्वम् । किं च यत्र कालविधिवाक्ये करणत्वेन धात्वर्थश्रवणं, यथा पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत" इत्यादौ तत्र सेतिकर्तव्यताकस्यैव करणत्वात् “उच्चैः प्रवर्येण' इतिवत् साङ्ग एव कालान्त्रय इति समस्ताङ्गप्राप्त्यधीनत्वमावश्यकम् । न चैवं भूयसां स्मानिां पदार्था- नामनुष्ठाने पूर्वाह्नाधतिक्रमापत्तिः । साक्षात्मधानोद्देशेन विहितस्य कालस्य प्रयोगद्वारकत्वस्वाभाव्येनाङ्गेध्ववतीर्णत्वात् प्रधानमात्रे तत्सं- पादनमादृत्य यथासभवमङ्गेषु तत्संपादनादरस्योपपत्तेस्तदतिक्रम- स्यादोषत्वात् । तस्मात्सिद्धं क्रमाद्यविरोधित्वं पदार्थानामिति । किं च प्रकृतोदाहरणे क्षुतादेरशुध्यापादकत्वेन तन्निमित्तस्याच. मनस्योत्तरकर्मापेक्षितशुद्धिसंपादकत्वेनोत्तरकाङ्गत्वात "वेदं कृ. वा वेदि करोती" त्यनेन साङ्गयोर्वेदवेदिकरणयोः क्रमविधानात वेदिकरणाङ्गेनैवाचमनेन व्यवधानानुपपत्तेः सुतरां क्रमो न विरुध्यते । अतस्तेषु आचमनादिपु क्रमादिविरोधस्यादर्शनादवैदिकमणी- तत्वरूपाप्रामाण्यकारणस्याग्रहणे शिष्टैः प्रयुक्तानि आचमनादी. नि प्रमाणत्वेन प्रतीयेरनिति सूत्रार्थः । एवं भाष्यकारेणा- धिकरणार्थ उपवर्णितः । वार्तिककारस्तु विनियोगविधिव्यापारपूर्वकत्वात्प्रयोगविधेः प्रयोगाङ्गतया संगृहीतस्य च क्रमादेः स्मृत्याचारपर्यन्तः प्रमा. गीनियुक्तेषु सर्वेषु पदार्थेषु सत्सु पश्चात्प्रवृत्तरविरोधस्य स्फुट- वाद्विरोधपूर्वपक्षायोगेनात एवाभ्युपेत्य विरोधं प्रमाणवलपूर्वपक्षायो- गेन चाधिकरणवैयर्यम्। न चोदाहरणान्यपि युक्तानि । आचमनविधेस्तावत् (२)उपविश्य इस्ताववानिज्य द्विराचम्य द्विः परिमृज्य दर्भाणां १. विधीयतइति, २.तै, आ, २-११॥

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । महदुपस्तीयोपस्थं कृत्वा प्राङासीन स्वाध्यायमधीयीत" इति प्रयक्ष एव श्रुतौ पाठः । यद्यपि चेदं ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयने तथापि ब्रह्मयज्ञाध्ययनस्य कल्पसूत्राधिकरणे(१) "कर्माभ्या- सानुसन्धानं विध्यर्थश्चानुगम्यते" इसत्र प्रयोगमाशुभावोपयोगि- कर्मानुसन्धानप्रयोजनत्वस्य वक्ष्यमाणसेन केवलदृष्टार्थत्वात् तत्स्व- रूपार्थवे आचमनस्यानर्थक्यापत्तेः साक्षातज्जन्यापूर्वाभावेन च ब्रह्मयज्ञापूर्वसाधनलक्षणायोगात्स्वाध्यायसम्बन्धिकर्ममात्रजन्यापूर्वसा धनीभूतस्वाध्यायोचारणमात्रलक्षणया प्रयोगादादिभूतब्रह्मयज्ञोचा- रण इत्र प्रयोगान्तःपातिमन्त्रोचारणाङ्गत्वेनाप्याचमनविध्यवग- तेः कर्मकालीनत्वाविरोधः । यत्तु न्यायसुधाकृताऽन्यैश्च ब्रह्मयज्ञाद्यध्ययनस्य केवलदृष्टा- र्थत्वेऽपि वेदत्वस्य यूपत्वादिदिष्टरूपत्वात्तसिध्यर्थमाचमनादि- विधानोपपत्तेः प्रयोगान्तःपातिमन्त्रोच्चारणेष्वपि वेदत्वसिध्यर्थ- माचमनाद्यपेक्षितम् । अत एवाध्ययनस्यापि केवलदृष्टार्थत्वात्तदीयमङ्गजातमध्य- दृष्टरूपे वेदत्व उपयुज्यत इत्युक्तम्, तन्नः वेदत्वस्य प्रत्यक्षावगता. नुपूर्तीविशेषत्वातिरिक्तस्य सद्भावे प्रमाणाभावात् । अन्यथा शु. द्रादिना तादृशानुपूर्वीकग्रन्थपाठेऽपि धर्मविशेषाननुष्ठानाददृष्टरूपवे. दत्वानुत्पदाक्षरपाठजन्यदोषानापत्तिः । अदृष्टरूपवेदत्वस्वीका- रेऽपि च प्रकरणानुरोधाद्ब्रह्मयज्ञोचारणमात्रजन्यवेदत्व एवाच. मनोपयोगसम्भवे सर्वार्थत्वकल्पनानुपपत्तिः। अत एवापूर्वाध्यय- नाङ्गानामाप न सर्वार्थत्वमिष्टम् । या च तेषां वेदत्तोपयोगितोक्ता सापि द्वादशे निर्विघ्नपरिसमाप्यर्थत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादयुक्ता । त- स्मात्पूर्वोक्त एव वार्तिकाभिप्रायः । तथा(२) "स वै व्रतमुपेष्यन्नन्तराहवनीयं च गाईपत्यं चोप- १.तं. वा. पृ. १७७. २. श. बा.१-१-१ mme ·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- विश्याप आचामती" सयमप्याचमनविधिः प्रत्यक्ष एव । यद्यपि चंद प्रयोगबहिर्भूनमनैमित्तिकं च नोदाहरणत्वेन संमतम् । तथापि अशुध्यादिनिमित्तकस्यापि "न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति" इति वैदिकनिषेधोनीतविषिसिद्धत्वान्नात्यन्तस्मातोंदाहरणता । तथा यज्ञोपवीतमपि(१) "उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते इसस्य दर्शपूर्णमासयोः उत्तरीयवस्त्रविन्यासविध्यर्थत्वेऽपि सर्वकर्मा- ङ्गत्वेन त्रिसूत्रनवतन्तुकयज्ञोपवीतविधेः,(२) तस्माद्यज्ञोपत्रीत्येवाधी- बीत याजयेद्यजेत वा यज्ञस्य प्रसृत्या" इति काठके अनारभ्याधी. রা। तथा दक्षिणाचारतमापकमपि लिङ्गं "प्रागुदमवणं देव- यजनं प्रत्यक्दक्षिणामवणं श्मशानकरणं, यथा वै दक्षिणः पाणिरेवं देवयजनं यथा सव्यः तथा श्मशानकरणं" इति देवयजनगुणवि- पिपरे वाक्ये औचित्येन स्तुत्यर्थम् । दक्षिणहस्तोपमानं हि दक्षिणह- स्तस्य सर्वयज्ञाङ्गत्वेऽवकल्पत इति श्रीतलिङ्गगम्पत्वादक्षिणहस्तस्य न स्मार्लोदाहरणत्वावकाशः। वस्तुतस्तु ब्रह्मयज्ञस्यापि "अहरहः स्वाध्यायमधीयीतोत" नि- सत्वश्रुतेरकरणे च प्रायश्चित्ताम्नानाददृष्टार्थत्वावगतेः कर्माभ्या- सानुसन्धानस्य चानुषङ्गिक फलत्वेनाप्युपपत्तेरदृष्टोपायापेक्षत्वात्त. प्रकरणपठितस्याप्याचमनस्य सर्वकर्मार्थत्वे प्रमाणाभावः । “स वै व्रतमुपेष्य" नियस्य तु क्रमाद्यविरोधित्वादेवानुदाहरणत्वमिष्टः मेव । “न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ती"त्यस्य स्मृतिप्राप्ताचमनप्रतिषेधा: थत्वेनाप्युपपत्तेः स्वतो विध्यकल्पकत्वात् कल्पकत्वेऽपि वोच्छिष्ट- सानिमित्तकस्यैवाचमनविधेः कल्पनेन क्षुतादिनिमितकस्य कल्पने प्रमाणाभावः। एवं दक्षिणहस्तोपमानस्यापि प्राङ्मुखावस्थितस्य पुंसो द- १. तै. सं.२-१-११-१. २.ते. आ.२-१-१.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पाद । क्षिणहस्ततलं प्रागुदपवणं भवतीति प्रत्यक्षगम्येनैव सादृश्येनोपप- त्तेर्यज्ञाङ्गत्वबोधकविध्यकल्पकत्वात् कल्पकत्वेऽपि बा सव्यह. स्तोपमानस्यापि प्रेतकर्माङ्गभूनसव्यहस्तविध्याक्षेपकत्वापत्तिः । अ- तश्चानयोः श्रौतस्वादनुदाहरणत्वोक्तिरभ्युच्चयवादमात्रम् । यत्तु-न्यायसुधायामन्यत्र च यज्ञोपवीतस्यानारभ्याधी. तत्वेऽपि अयागरूपेषु दर्वीहोमादिषु प्राप्त्ययोगात्तेष्वपि कथंचि- तू "स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं" इत्यादौ, यज्ञशब्दप्रयोगा- प्राप्तिसम्भत्रेऽपि जपश्राद्धदानादौ प्राप्त्ययोगेन स्मार्तविध्यावश्य- कत्वावगतज्ञोपवीतस्यापि श्रौतत्वोक्तिरभ्युच्चयवादमात्रमित्यु. त्युक्तम् । तन्न । यज्ञोपत्रीतविधायध्ययनयजनयाजनााद्देश्यानेक- स्वकृतवाक्यभेदापत्तिभयेन "अर्धमन्तर्वेदि" इतिवल्लक्षणया विहि- तक्रियामात्रोद्देशनैव यज्ञोपवीतविधिप्रतीतेदानश्राद्धादावपि प्राप्ति- सम्भवेन श्रौतत्वोपपत्तिः। वस्तुनस्तु एतद्वाक्य शेषे “(१)अजिनं वासो वा दक्षिणत उप- वीय दक्षिणं बाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सव्यं इति यज्ञोपवीत" इत्यादिना वासोविन्यासप्रतीतेस्तस्यैव श्रौतत्वान ब्रह्ममूत्ररूपयज्ञोपवीतस्य श्रौतत्वमिति तस्य तदुक्तिराप प्रौदैव । तस्माद्भाष्यरीसाधिकरणवर्ण- नासम्भवात सूत्राण्यन्यथा व्याख्येयानि । तत्राचं सूत्रद्वयं विरोधाधिकरणव्युत्पादितशाक्यादिग्रन्था- प्रामाण्यस्याक्षेपसमाधानार्थम् । तथा हि-यानि शाक्यादिप्रणीता- न्येव विहारारामशमवैराग्यध्यानस सदमदयाऽहिंसावचनानि वेदा- विरुद्धानि तेषां शिष्टत्रैवर्णिकपरिग्रहरूपस्य मुख्यस्य स्मृतिप्रामाण्य- हेतोः सत्वात् मन्वादिस्मृतिवत् प्रामाण्यापपत्तिरित्येवमाद्य सूत्रेणा- क्षिप्य उत्तरसूत्रं योज्यम् । न तेषामपि प्रामाण्यसम्भवः । धर्मप्र. तिपादकानां शास्त्राणां परिमितत्वात् । परिमितान्येव हि "(२)पु. १. ते, आ.२-१-१. २.या. स्मृ.१-३.

·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधधि- राणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्याना धर्मस्य च चतुर्दश" इत्यादिना, 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चे- ति तत्रयम् । अर्थशास्त्रं चतुर्थं च विद्या ह्यष्टादशैव तु' इत्यादि- ना चतुर्दशवाष्टादश वा धर्मप्रतिपादकानि शास्त्राणि । अाश्चानु- ष्ठानतोऽहिंसाद्यर्थस्य शिष्टपरिग्रहेऽपि तस्य वेदमूलकत्वेनाप्युपपत्ते- स्तद्विषयशाक्यादिवचसां शिष्टैः प्रामाण्यानभ्यनुज्ञानेन शिष्टापरि- प्रहान्न ततो ज्ञातं सदनुष्ठितं श्रेयःसाधनं भवतीति न तद्विषय- शाक्यादिवचसा धर्म प्रामाण्यसम्भवः । न च शिष्टानभ्यनुज्ञानेऽपि सम्बादादेव प्रामाण्यसम्भवः । तथासति अधिगतार्थविषयत्वाच्छाक्यादिवचसा सुतरां प्रामाण्यानु- पपत्तेः । अत एव श्रुत्यविरुद्धमिदानीतनसङ्ग्रहवाक्यादवगतं सद- नुष्ठितमपि कर्म न श्रेयःसाधनं भवति । अध्ययनविधिवशेन वेदा. देवावगम्यानुष्ठितं कर्म फलदं भवतीति नियमप्रतीतेः । न चैत्र याज्ञवल्क्यादिग्रन्थानामपि प्रामाण्यानापत्तिः। तेषां धर्म- भवक्तृत्वस्य "(१)वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम, इत्यादिना मनुनाभ्यनुज्ञातत्वान्मनुवचनस्य च (२)"यद्वै किञ्च मनु- रवदत्तद्भेषजम्" इति वेदेनैव प्रामाण्यस्याभ्यनुज्ञातत्वात् । न च तस्य वाक्यस्य मनुवचनमामाण्याभिधायित्वे अनित्यसंयो- गापत्तेः मन्यने ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्या मनुशब्दस्य वेदवाचित्वमेव कल्प्यतामिति वाच्यम् । क्लुप्तरूढित्यागेन अवयवार्थपरत्वकल्पनाया प्रमाणाभावात् । मन्वादीनां तद्धन्यानां च प्रवाहनित्यताङ्गीकारेण वानित्यसंयोगानापत्तेः । यद्यपि चास्मन्मते प्रलयाद्यस्वीकारवयुग- कल्पादिव्यवस्थाया आप स्वीकारे प्रमाणाभावः, तथापि घटादिवदेव सर्वत्र कस्यचिन्मनोः स्वीकारान्न प्रवाहनित्यताव्याघातः । अत एवेतिहासपुराणादीनां कृत्रिमाणामपि (३)"ऋग्नेदं भगवो- १. म. स्मृ.२-६, २. ते, सं. २-२-१०-२. ३.छा.उ.७-१-२- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ध्योमे यजुर्वेदं सामवेदं अथर्ववेदं चतुर्थ इतिहासपुराणं पश्चम"मिति घेदेनैवाभ्यनुज्ञानादुपपन्नम् । तथा नित्यब्रह्मयज्ञविषयत्वं च । अत एव ऋग्वेदादिविहितयज्ञाङ्गभ्रषे प्रायश्चित्तविशेषानभिधाय. 'यद्यविज्ञात' इति प्रायश्चित्तान्तरं विदधत् विद्यद्धस्मृतिवि. हितविनष्टोद्दशेनैव विदधातीति गम्यते । अन्यथा हि सर्वस्य प्रत्यक्षवेदे (१)त्रिहितत्वादविज्ञातपदं निर्विषयमेव स्यात् । अतो मन्त्रादिस्मृतिमा- माण्यस्य वेदाभ्यनुज्ञातत्वात् साक्षाद्वेदात् तदभ्यनुज्ञाताद्वाऽवगम्यानु- ष्ठितोऽर्थः श्रेयःसाधनमिति शास्त्रार्थावधारणादध्ययनविध्यत्रगत- नियमभङ्गाप्रसङ्गेन न तत्प्रामाण्यविधातः। बाह्यस्मृतीनां तु धर्मप्रवक्तृत्वस्य वेदाननुज्ञानान्मन्त्रादिभिश्च धर्मप्रवक्तृणां धर्मप्रतिपादकशास्त्राणां च परिगणनाच्छाक्यादीनां च प्रत्युत धर्मविप्लावकत्वेनैव स्मरणान्न संबादेऽपि प्रामाण्योपप. त्तिरित । तृतीयं तु सूत्रं अनिबन्धनानां सदाचाराणां वसन्मोत्सवमभृ. तीना आत्मतुष्टेश्च प्रामाण्यप्रतिपादनपरम् । यद्यपि च तेषां स्मृत्य. धिकरण एव प्रामाण्यं सिद्धं तथाप्यत्र तदेवाक्षिप्य समाधीयते । तत्र उत्सूत्रं पूर्वपक्षं कृत्वा अपि वेसनेन सिद्धान्तः । अथवा 'न शास्त्रपरिमाणत्वा दियस्य पूर्वाधिकरणसिद्धान्तम्- त्रस्यापीह पूर्वपक्षपरत्व द्रष्टव्यम् । तत्र यद्यपि स्मृतिवदेव वैदि- कपरिग्रहादेः प्रामाण्यहेतोरविशेषः तथाप्याचारार्णा स्मृतिवदनि- वद्धत्वादशामाण्यम् । यदि ह्याचारमूलभूताः श्रुतयः मन्वादीनां प्र- त्यक्षाः स्युः तदाष्टकादिवदेव निवाथेरन वसन्तोत्सवादयः । यदपि च "(२)स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनां", (३)"यस्मिन्देशे य अचारः म सदाचार उच्यते” इत्यादि सामा- न्यतो निबन्धनं तदपि विशेषतः श्रुसदर्शनस्य साधकम् । १. विज्ञातत्वात्. २. म. स्मृ.२-६. ३, म.स्मृ.२-१८.

·मीमांसाकौस्तुभे [विरोधधि- राणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्याना धर्मस्य च चतुर्दश" इत्यादिना, 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चे. ति तत्रयम् । अर्थशास्त्रं चतुर्थं च विद्या ह्यष्टादशैव तु' इत्यादि- ना चतुर्दशवाष्टादश वा धर्मप्रतिपादकानि शास्त्राणि । अतश्चानु- ष्ठानतोऽहिंसाधर्थस्य शिष्टपरिग्रहेऽपि तस्य वेदमूलकत्वेनाप्युपपत्ते- स्तद्विषयशाक्यादिवचसां शिष्टैः प्रामाण्यानभ्यनुज्ञानेन शिष्टापरि- प्रहान्न ततो ज्ञातं सदनुष्ठितं श्रेयःसाधनं भवतीति न तद्विषय- शाक्यादिवचसा धर्म प्रामाण्यसम्भवः । न च शिष्टानभ्यनुज्ञानेऽपि सम्बादादेव मामाण्यसम्भवः । तथासति अधिगतार्थविषयत्वाच्छाक्यादिवसां सुतरां प्रामाण्यानु- पपत्तेः । अत एव श्रुत्यविरुद्धमिदानीतनसङ्ग्रहवाक्यादवगतं सद- नुष्ठितमपि कर्म न श्रेयःसाधनं भवति । अध्ययनविधिवशेन वेदा- देवावगम्यानुष्ठितं कर्म फलदं भवतीति नियमप्रतीतेः । न चैत्र याज्ञवल्क्यादिग्रन्थानामपि प्रामाण्यानापत्तिः। तेषां धर्म- प्रवक्तृत्वस्य “(१)वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम, इत्यादिना मनुनाभ्यनुज्ञातत्वान्मनुवचनस्य च (२)"यद्वै किञ्च मनु- रवदत्तद्भेषजम्" इति वेदेनैव प्रामाण्यस्याभ्यनुज्ञातत्वात् । न च तस्य वाक्यस्य मनुवचनमामाण्याभिधायित्वे अनित्यसंयो- गापत्तेः मन्यने ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्या मनुशब्दस्य वेदवाचित्वमेव कल्प्यतामिति वाच्यम् । क्लुप्तरूढित्यागेन अवयवार्थपरत्वकल्पना प्रमाणाभावात् । मन्वादीनां तद्न्यानां च प्रवाहनित्यताङ्गीकारेण वानित्यसंयोगानापत्तेः । यद्यपि चास्मन्मते प्रलयाद्यस्वीकारवधुग- कल्पादिव्यवस्थाया ओप स्वीकारे प्रमाणाभावः, तथापि घटादिवदेव सर्वत्र कस्यचिन्मनोः स्वीकारान्न प्रवाहनित्यताव्याघातः । अत एवेतिहासपुराणादीनां कृत्रिमाणामपि (३)"ऋग्वेदं भगवो- १.म. स्मृ. २-६. २.ते. सं.२-२-१०-२. ३. छा. उ. ७-१-२- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ध्योम यजुर्वेदं सामवेदं अथर्ववेदं चतुर्थ इतिहासपुराणं पश्चम"मिति घेदेनैवाभ्यनुज्ञानादुपपन्नम् । तथा नित्यब्रह्मयज्ञविषयत्वं च । अत एव ऋग्वेदादिविहितयज्ञाङ्गभ्रषे प्रायश्चित्तविशेषानाभिधाय. 'यद्यविज्ञात' इति प्रायश्चित्तान्तरं विदधत् विद्यद्धस्मृतिवि. हितविनष्टोदशेनैव विदधातीति गम्यते । अन्यथा हि सर्वस्य प्रत्यक्षवेदे (१)त्रिहितत्वादविज्ञासपदं निर्विषयमेव स्यात् । अतो मन्वादिस्मृतिमा- माण्यस्य वेदाभ्यनुज्ञातत्वात् साक्षावेदात् तदभ्यनुज्ञाताद्वाऽवगम्यानु- ष्ठितोऽर्थः श्रेयःसाधनमिति शास्त्रार्थावधारणादध्ययनविष्यवगत. नियमभङ्गाप्रसङ्गेन न तत्प्रामाण्यविधाता। बाह्यस्मृतीनां तु धर्मप्रवक्तृत्वस्य वेदाननुज्ञानान्मन्वादिभिश्च धर्मप्रवक्तॄणां धर्मप्रतिपादकशास्त्राणां च परिगणनाच्छाक्यादीनां च प्रत्युत धर्मविप्लावकत्वेनैव स्मरणान संबादेऽपि प्रामाण्योपप- त्तिरिति । तृतीयं तु सूत्रं अनिबन्धनानां सदाचाराणां वसन्मोत्सवमभृ. तीनों आत्मतुष्टेश्च प्रामाण्यप्रतिपादनपरम् । यद्यपि च तेषां स्मृत्य- धिकरण एव प्रामाण्यं सिद्धं तथाप्यत्र तदेवाक्षिप्य समाधीयते । तत्र उत्सूत्रं पूर्व पक्षं कृत्वा अपि वेसनेन सिद्धान्तः । अथवा 'न शास्त्रपरिमाणत्वा दियस्य पूर्वाधिकरणसिद्धान्तम्- त्रस्यापीह पूर्वपक्षपरत्वं द्रष्टव्यम् । तत्र यद्यपि स्मृतिवदेव वैदि- कपरिग्रहादेः प्रामाण्यहेतोरविशेषः तथाप्याचारार्णा स्मृतिवदनि- बद्धत्वादप्रामाण्यम् । यदि ह्याचारमूलभूताः श्रुतयः मन्वादीनां प्र- त्यक्षाः स्युः तदाष्टकादिवदेव निबध्येरन वसन्तोत्सवादयः। यदपि च "(२)स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैत्र साधूनां", (३)"यस्मिन्देशे य अचारः स सदाचार उच्यते” इत्यादि सामा- न्यतो निबन्धनं तदपि विशेषतः श्रुसदर्शनस्य साधकम् । १. विज्ञातत्वात्. ३.म.स्मृ. २-१८. २. म. स्मृ.२-६.

·मीमांसा कौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- किं च सामान्यतो निबन्धनमपि सामान्यत एकां श्रुति कल्प. यसनेकां वा ? नाथः। तत्तद्देशजातिकुलभेद भिन्नानामनन्तानामाचा चाराणामेकोपलक्षणाभावेन एकश्रुतिमूलकल्पनानुपपत्तः । यदि तु सामान्यस्मृतिवदेव शिष्टाचारः प्रमाणं इत्येवं रूपैव श्रुतिः कल्प्येत- तत आचारमूलिकैव श्रुतिः स्यात् न श्रुतिमूल आचार इति वैप- रीत्यापत्तिः । नान्त्यः । अनन्तश्रुतिकल्पने तावता पाठासम्भवा- दपठितानां च मूलत्वस्य स्मृत्यधिकरणे निरामात् । अतः सामा- न्यस्मृतिरव परं श्रुतिसंवाद्याचारप्रामाण्यविषयिणीति वक्तुं युक्तम् । किं च क्रियारूपाणामाचाराणामशब्दात्मकत्वात् पुरुषहितबो. पकत्वानुपपत्तेः शास्त्रत्वायोगात्मामाण्यानुपपत्तिः। एवमात्मतुष्टरप्यशब्दात्मकत्वेनाशास्त्रत्वान्न प्रामाण्यम् । किं च आत्मतुष्टः प्रामाण्ये अशुभेऽपि कर्माण कस्यचित् तुष्टेर्जायमानत्वा- दव्यवस्थापत्तिः । अन एवोक्तम्-(१)"शुद्रानभोजनेनापि तुष्यन्त्य - न्ये द्विजातयः । स्वमातुलमुतां प्राप्य दाक्षिणात्यो हि तुष्यात । अ- न्ये तु सव्यलीकेन मनसा तन्न कुर्वत" इसादिना । किं च श्रुतिस्मृतिविरुद्धस्यार्थस्य शिष्टैराचरणान्न तदाचरणा- स्मतुष्टीनामकान्तेन प्रामाण्याध्यत्रसानम् । तथाहि प्रजापतेरेव ता. वत् प्रजापतिरुषसमभ्यस्ता दुहितर मिति श्रुतेरगम्यागमनम् । इन्द्र- स्याहल्यागमनम् । इन्द्र च वृत्रब्रह्महत्याभयादपक्रान्ते तत्पदस्थस्य नहुषस्य शचीगमनम् । वसिष्ठस्य पुत्राशोकाजलप्रवेशेनात्महयोपक्रमः। एवमेव पुरूरवसोप्यूवंशीवियोगात । विश्वामित्रस्य चाण्डालगा- जनम् । भीष्मस्यानाश्रमिणोऽवस्थितिः । क्रतुकरणं च । धृतराष्ट्रस्या- न्धस्य यागः । युधिष्ठिरस्य अर्जुनेन राक्षसविधिनोढाया द्रौपद्या: परिणयः । तस्यैवाचार्यविप्रद्रोणवधार्थमनृतभाषणम् । अर्जुनस्य मा- तुलदुहितुः सुभद्रायाः परिणयः । तस्य चो भौ मध्वासनक्षीबी दृष्टौ १.तं. वा.पृ. १२९.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। मे केशवार्जुना"विति मद्यपानम् । व्यासस्य गृहीतनैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य भ्रातृभार्ययोरम्बिकाम्बा. लिकयोर्विधत्रयोधृतराष्ट्रपाण्डूत्पादनम् । अन एव न नियोगस्यायं विषयः । तस्य ब्रह्मचारिव्यतिरिक्तविषयत्वेनाप्युपपत्तेः । (१)"य- स्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पातेः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः" इति मनुवचनेन नियोगस्य वाग्दत्ताविषय- त्वस्मृतेश्च । दास्यां विदुरोत्पादनं च दासीत्वादेवायुक्तम् । इदानींतनानामपि चाहिच्छत्रमथुरानिवासिनीनां ब्राह्मणीनां सु- रापानम् । उदीच्यानां केसर्यश्वाश्वतरस्वरोष्ट्रोभयताददानप्रतिग्रहवि- क्रया:। भार्यापत्यमित्रसहभोजनानि । दाक्षिणासानां मातुलसुता- परिणयः । आसन्दीस्थभोजनादि च । प्रतिपुरुषजातिकुलावस्थिता- न्यधर्माचरणान्यनन्तानि । अाश्च श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वात् परस्परवि. रुद्धत्वाचाप्रामाण्यम् । सम्भवति चात्र सर्वत्र विगानहेतुदर्शनमियम- भाणमेव शिष्टाचरणात्मतुष्टी इति प्राप्ते- स्मृतिवदेव धर्मत्वेन शिष्टत्रैवर्णिकपरिग्रहो नासति वेदमूलखे आचाराणामवकल्पते । अत एव यत्र लोभादिकारणस्यैव स्मरणं तत्र शिष्टानां धर्मत्त्वस्मरणाभावादेवावेदमूलत्वोक्तिः सिद्धसाधनमेव । एवं श्रुतिस्मृतिविरुद्धाचारेषु कचित्मत्यापि धर्मत्वस्मरणे मातु. लदुहितपरिणयनादौ श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वादेव वेदमूलकत्वकल्प- नानवकाशः । तत्र श्रुनिविराधे. तावद्विरोधाधिकरणन्यायेन श्रुत्य- कल्पनम् । स्मृतिविरोधेत्वग्रे वक्ष्यते । अतश्च श्रुतिस्मृत्याविरुद्धानां शिष्टैधर्मबुद्ध्यानुष्ठीयमानानामाचाराणां वेदमूलकत्वम् । अत एवं स्मृतौ 'श्रुतिस्मृत्यविरुद्धो यः स सदाचार उच्यते' इत्युक्तम् । वा. तिके तु आर्यावर्तनिवामिशिष्टषयोज्यतमेव सदाचारत्वोपलक्षणम् । अतश्च तत्रैव श्रुतिकल्पनमित्युक्तम् । मा- १. म. स्मृ. ९-६९, ·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- वस्तुतस्तु आर्यावर्तगतानामप्याचाराणां श्रुतिस्मृतिविरोधे- ऽग्राह्यत्वात्तस्यैव सदाचारोपलक्षणत्वं न युक्तम् । अतश्चाचाराणा- मपि श्रुतिमूलकत्वात् प्रामाण्योपपत्तिः । अत एव स्मृतिकारैरप्या- चाराणां (१)"तद्विदां च स्मृतिशीले" इत्यादिना धर्मप्रमाजनकत्वम- भ्यनुज्ञातम् । वेदेऽपि महाव्रते "प्रेक्षमारुह्य होता शंसती"त्यस्यार्थवा- दे “यदा वै प्रजा मह आविशन्ति प्रेङ्ख तारोहन्ति"इति महशब्द- बाच्योत्सवाचारमसिद्धिरनूद्यमाना आचारप्रामाण्यं गमयति । यत्तु क्रियारूपत्वेनाशब्दात्मकत्वादाचाराणां अशास्त्रत्वेन मा- पाण्यानुपपत्तिरित्युक्तम, तत् मूलभूतशब्दानुमापकत्वेन प्रामाण्यस्य स्मृत्यधिकरण एवोक्तवादकिञ्चित्करम् । यदपि साप धर्मत्वेन शिष्टपरिग्रहे निबन्धनाभावादाचारमू- लभूतस्मृत्यकल्पनं, तदपि मन्त्रादिभिः सामान्यतो निबन्धनाद्रन्थ- गौरवमयेन च विशेषतोऽनिबन्धनादसाधकम् । यदपि च मूलश्रुतेरेकत्वानेकल्पनं तदप्युभयथाप्युपपत्तेरकिश्चि- करमेव । तथाहि-यद्यपि तावदेकैव श्रुतिः स्मृत्यनुरूपा कल्प्येत, तथापि तावत्प्रामाण्योपपत्तिः । यस्त्वस्मित्पक्षेऽअन्तविलक्षणानामेकोपलक्षणं विना एकविधि- विधेयत्वायोगाच्छिष्टाचारत्वेन चोपलक्षणे आचाराच्छास्त्रप्रत्तिः शास्त्रादाचरणमितीतरेतराश्रयत्वापत्तिरित्युक्तम् । तत् गोदोहना- दिवदाचारस्वरूपमात्रस्य लोकत एव सिद्धेः शास्त्रेण च फलसम्ब- न्धमात्रकरणाददूषणम् । न च व्यापाररूपत्वादाचाराणां आग्नेयादिशास्त्रगम्ययागा. दिस्वरूपेणेवाचारस्वरूपेणापि शास्त्रगम्येनेच भवितव्यम् । अतश्च तत्रोपलक्षणान्तराभावाच्छिष्टाचारत्वस्य चापलक्षणत्वे इतरतेराश्र- यापतिरनिवार्यवेति वाच्यम् । शिष्टव्यवहारतद्बोधकशास्त्रयोरना- १. गौ. ध, १-२, ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । दित्वेनादोषत्वात् । अतश्च यथैवानादिलोकव्यवहारसिद्धं ब्रीह्याधु. पजीव्यत्र 'त्रीहिभिर्यजते' त्यस्य प्रवृत्तावपि न तस्यादिमत्ता, तथै. वानादिद्धव्यवहारासिद्धमाचारस्वरूपमुपजीव्यैव तदुत्पत्तिविधिशा. स्त्रस्य फलसम्बन्धबोधकशास्त्रस्य च प्रवृत्तावपि न तस्यादिमत्ता । न चै बं शिष्टव्यवहारादेवाचारस्वरूपावगतौ तदुत्पत्तिविधि- वैयर्थ्यम् । आचारस्वरूपस्य प्रमाणान्तरेणावगतावपि शिष्टानामे- वाचारः कर्तव्यः नान्येषां इसेवं नियमपरत्वेनाप्युपपत्तेः । अतश्च एकनैव शास्त्रेणानेकाचारविधानोपपत्रेकश्रुतिमूलकत्वेनाचारमा- माण्योपपत्तिः । वस्तुतस्तु आचारस्वरूपस्थ शिष्टव्यवहारादेवावगत्यङ्गीका. रे आग्नेयादिस्वरूपस्थापि तत एवावगतिसम्भवादाग्नेयादिशास्त्र- स्य वैयापतेरशिष्टाचारे धर्मबुद्ध्यभावेन तव्यावृत्यर्थमुत्पत्तिीव- घिसार्थक्यानुपपत्तेरेकेन सदाचारत्वेनोक्तरीत्या कथंचिन्नानाविधा- चाराणामुपलक्षणसम्भवेऽपि च विजातीयाचारसम्बन्धिनां नाना- फलानाकोपलक्षणासम्भवादेकविनियोगविध्युपसङ्ग्रहानुपपत्यैकश्रु- तिमूलकत्वकल्पनानुपपत्तेः (१)"अश्रीरा तनूभवति रुशती पापयाऽमुं- था। पतिद्वनै वाससा स्वमङ्गमभिधित्सति" इत्यादीनां च स्त्रीवा- सापरिधानाधाचारमूलभूतानां बहूनां श्रुतिवाक्यानां दर्शनाल- त्येकश्रुतिकल्पनमेत्र युक्तम् । न चैवमनन्तश्रुतिकल्पने पाठासम्भवान्मूलत्वानुपपत्तिः । अ. नेकेषामपि वाक्यानां प्रपाठकमात्रेणोपसंहारोपपत्तेः । एवं शिष्टात्मतुष्टेरपि धर्मजनकत्वसन्देहे निर्णायकत्वेन प्रामा- ण्यम् । न हि नियतवेदमार्गानुसारिप्रतिभानां शिष्टानामुन्मार्गेण प्र. तिभानं सम्भवति । अत एव “यदेव किञ्चनानूचानोऽभ्यूहत्या तद्भवति" इति वेदेनैव शिष्टात्मतुष्टेः प्रामाण्यमभ्यनुज्ञातम् । अतश्व १. ऋ. सं. ८-३-२५० ·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- धर्मसन्देहे शिष्टात्मतुष्टेरापि निर्णायकत्वेन प्रामाण्यम् । तथात्मतुष्ट्या स्वविषयस्य कस्यचिच्छुत्याद्यविरुद्धस्य भोजन. नव्यतिरेकेणाहं जलं न पास्ये इत्यादिनियमरूपस्य कर्मणः श्रेय:- साधननाशक्तिरज्ञातैव ज्ञायते । अत एव (१)"श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक्सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम्" इति याज्ञवल्क्यवचनं "वैकल्पिकविषये स्वस्यात्मनः प्रियं धर्ममूल. म्, यथा “गर्भाष्टमंऽष्टमे बाब्दे" इत्येवं व्याख्याय विज्ञानेश्वर- योगिना "सम्यक्सङ्कल्पज" इत्यनेनात्मतुष्टेः श्रुतिस्मृत्यीवरुद्धविषये धर्मत्वज्ञापकत्वमुच्यते इत्येवं व्याख्यातम् । अतश्च श्रुत्याविरुद्ध- विषयात्मतुष्टेधर्मे अज्ञातज्ञापकतयापि प्रामाण्यम् । यत्तु न्यायसुधायामात्गतुष्ट्या स्वविषयस्य श्रेयःसाधनत्व. शक्तिरुत्पाद्यत इत्येतादृशविषये तस्याः कारकहेतुत्वमेवेत्युक्तम् । तत् धर्ममूलपदस्य बिना कारणं वेदाशे धर्मज्ञापकत्वं आत्मतुष्टयंश च धर्मकारकत्वं इत्यर्थद्वयपरत्वाङ्गीकरणस्यायुक्तत्वादुपक्षितम् । अतश्च सिद्ध शिष्टाचारात्मतुष्टीनां धर्म प्रामाण्यम् । यत्तु प्रजापसादीनां विरुद्धाचणान्न प्रामाण्याध्यवसानमिति, तन्ना प्रजापतेस्तावत् "प्रजापतिरुषसमभ्यत स्वां दुहितरम्" इत्य- श्य प्रजानां पतिरादित्य एव उपसंप्रातः संध्यां आदित्यादुद्भू- तत्वेन स्वां दुहितरं उद्यन्नभ्येतीति श्रुतिसामान्यमानत्वेनोपपत्तेः न विरुद्धाचरणम् । अथ वा प्रजापतीन्द्रतत्पदस्थनहुषशचीनां मनुष्यत्वाभावाच्छा- खस्य मनुष्याधिकारकत्वान्न दोषः । व्यासवासिष्ठविश्वामित्राणां तु तपोबलेन "सर्व बलवतः पथ्य" इति न्यायाविरुद्धाचरणेऽपि न क्षतिः। भीष्मस्यापि रयर्थं पुत्रार्थं वा पल्यभावेऽपि धमार्थ तत्सद्भाव- १.या. स्मू.१-७.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। कल्पनेऽपि नास्ति बाधकम् । अतश्चानाश्रमित्वं क्रतुकरणं चोपपन्नम । न चैवमा धर्मार्थायामप्यतुस्नातायामगमने दोषापत्तिः । पितृभक्ति- वशेन गृहीतस्य ब्रह्मचर्यनियमस्य नैमित्तिकत्वान्नित्यर्तुगमनबाधे. ऽपि न क्षतिः। नचैमप्यनपसत्वेन पितृऋणानपाकरणात् प्रत्यवायापत्तिः । (१) भ्रातृणामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् । स ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीद" इति मनुवचनबलेन भ्रातृपुत्रे धृत- राष्ट्रादिभिरप्यानृण्यसिद्धेः । न चानुक्तदारकल्पने प्रमाणाभावः । (२) अद्य प्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्य भविष्यति" इति विशेषेणोपा. दानसामर्थ्यात्पूर्व दारसद्भावप्रनीतेः । एवं धृतराष्ट्रस्य यथैव व्यासानुग्रहवशात्पुत्रदर्शनं, तथैव ऋतुका- लेऽप्याज्यादिदर्शनोपपत्तिः । यद्वा "अश्वमेधशौरीजै धृतराष्ट्रो महा- मखैः इत्यत्रासमेघसमफलादिदानादीन्येव 'यजदेवपूजा संगीतकरण- दानेष्वि'त्यनुशासनादुच्यन्ते इति न विरोधः । यत्तु भीष्मस्यापि दानादिकरणनैव ऋतुकरणश्रवणोपपत्ते र्भार्या कल्पने प्रमाणाभाव इति कैश्चिदुक्तम् तत् क्रतुकरणोपपत्ता- वपि अनामित्वविरोधस्य दुष्परिहरत्वा(३)दयुक्तम् । ब्रह्मचर्या- श्रमित्वं तु गुरुकुलनिवासभिक्षाटनाद्यभावान्नैवाशक्यम् "स्त्रीसहस्त्रैः परिवृतं समग्राङ्गमरोगिणम् । ऋते शान्तनवाद्भीष्मान्न पश्याम्यूरे- तसम्" इति स्त्रीश्रवणाच । द्रौपदीपरिणयस्तु पश्चानां द्रौपद्या वेदि(४)मध्योत्पत्तिकत्वेना- मानुषीत्वात्तस्याः श्रियोंशत्वात् श्रिपश्च सर्वोपभोगेऽपि बाधकामा- वात, ईश्वरेण च पंच ते पतयो भविष्यन्तीति वरदानेन प्रतिसङ्गमं च कन्यात्वप्रार्थनाच्चादोष इति व्यासेनैव स्पष्टीकृतम् । १.म. स्मृ.९-१८२. ३. उपेक्षणीयम्. २. म. भा. आदि. १००-९४. ४. मध्यात्थितत्वेन.

·मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- का तथा सर्वा न पेया ब्रह्मवादिभिः" इति मनुवचनं तदपि न त्रै पणिकपरम् । अन्यथा पैष्टीनिषेधाधिकारे त्रैवणिकप्रक्रमादेव गौडी. माध्व्योरपि त्रैवर्णिकविषयत्वोपपत्तौ यथैवैकोते उत्तरार्धानर्थक्य. अत एव ब्रह्मवादिभिरिति ताच्छील्यादिवाचिणिनिप्रत्यय- स्याप्युपपत्तिः । अन्यथा हि वेदोच्चारणशीलत्वादेस्त्रयाणामपि व: नां सत्वात्ताच्छील्यादिवाचकस्य णिनेरविशेषकत्वेनानर्थक्या- पत्तेः । शूद्रनित्तिश्च कर्तृमात्रचाचिजादिप्रयोगमात्रेण सिद्धैव । यद्यपि दुष्टशूद्रस्यावैधवेदाच्चारणकर्तृत्वसम्भवान्न तृजादि- प्रत्ययेन तन्नित्तिः । अतश्च वैधत्वावेदकणिनिप्रत्ययसार्थक्य- मायाशङ्कितुं शक्यम, तथापि सकलोत्तरार्धवैयर्थभिया वदतेः प्र. बचनपरस्वाङ्गीकारेण णिनेश्च दुष्टक्षत्रियोदरवैधवेदमवचनकर्तृत्वसम्भ- पात्तद्यावृत्यर्थत्वेमार्थवत्वोपपत्तेः मनुवचनस्य ब्राह्मणमात्रविषय- स्वावगतिः। अत एवोत्तरवाक्ये(१)"यक्षरक्षः पिशाचान्नं मधं मांसं मु. रासवम् । तद्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः" इति स्पष्ट ब्राह्मणग्रहणम् । सत्यापि च तालाघेकादशविधमद्यनिषेधे विशि- ध्य गौडीमाध्वीनिषेधो दोषाधिक्यख्यापनार्थः । श्रुतावपि(२)"पा- प्मा वै माल्व्यं तस्माह्राह्मणस्मृरां न पिबेत् , न पाप्मना संसृज्यते । तदेतत् क्षत्रियो ब्राह्मणं घूयान्नैवं सुरा पीता हिनस्तीति य एवं वि- द्वान् सुरां पिबनीति" ब्राह्मणस्यैव गौडीमाध्वीनिषेधो न क्षत्रिय- . स्येति स्पष्टम् । क इंदं च न पैष्टीविषयम् । मनुना नित्यं पैष्टीनिषेधस्य त्रैवर्णिक- विषयत्वेनोक्तत्वात् । एतस्य चान्यार्थदर्शनमात्रत्वेन स्वतोऽविधायक स्वात् । अतश्चार्जुनस्य क्षत्रियत्वान्माध्वीमुरापानेऽपि न क्षतिः । १.म.स्मृ.११-१५. २. का. सं. १२-१२. मै. सं.२-४-२.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । पत्तु अहिच्छत्रबामणीनां मुरापानं, दाक्षिणात्यानां च मा. तुलकन्यापीरणयादि, तत्र केचिदेवं परिहरन्ति । "येषां परपरामा- साः पूर्वजैरप्यनुष्ठिताः । त एव तैर्न दुष्येयुराचारैतरे जना" इत्यापस्तम्बवचनात् (१)"येनास्य पितरो याता येन याताः पिताम- हाः । तेन यायात् सतां मार्ग तेन गच्छन्न दुष्यति" इति मनुवचना- च्च देशव्यवस्थया स्मृत्याचारयोः प्रामाण्यम् । अतश्च यस्मिन्देशे प आचार: पारम्पर्यक्रमागतः, अतस्तदन्यदेशविषयैव तनिषे. घस्मृतिरिति न विरोध इति । तन; (२) "देशाचारधर्माश्चाम्नायैर- विरुद्धाः प्रमाण"मिति गौतमेन स्मृतिविरुद्धानामप्याचाराणामप्रा- माण्यस्वीकाराव । न चात्रान्नायपदं वेदपरं “आम्नायः स्मृतिधारक" इति शङ्खालखिताभ्यां स्मृतिग्रन्येऽप्याम्नायशब्दप्रयोगात् । अत एव बौधायनेन (३)"पञ्चधा विप्रतिपत्तिः दक्षिणत अनुपनी- तेन च भार्यया च सह भोजन, पर्युषितभोजनं, पितृष्वस्टमातुलदुहित- परिणयनमिति । तथोत्तरतः पञ्चचा ऊविक्रयः, सीधुपानं, उभय- सोद्भिर्व्यवहारः, आयुधायक समुद्रपानमिति," इति स्मृतिविरुद्ध- शिष्टाचरणान्यनुक्रम्य "इतर इतरस्मिन् कुर्वन् दुष्यति नेतरस्मिन दे. शप्रामाण्या"दित्यनेनापस्तम्बोक्तमेवोपन्यस्य, (४)"मिश्यैतदिति गौतमः, उभयंत्वेसन्नाद्रियन्ते शिष्टस्मृतिविरोधा"दित्यनेन निराकृतम् । आपस्तम्बवचनं तु गर्हानिराकरणपरतया व्याख्येयम् । मनुवचनं तु सतां मार्ग इति विशेषणादविरुद्धाचारपरं व्याख्येयमिति न विरो- धः। अतश्चाहिच्छत्रब्राह्मणासुरापानादेरनाचारत्वमेव । ननु "ब्राह्मणो न मुरां पिबे" दित्यत्र ब्राह्मणस्योपादेयत्वात्त- द्विशेषणस्य पुंस्त्वस्य पश्वेकत्ववद्विवक्षितत्वेन ब्राह्मणीनां सुरापानस्य स्मृतिविरुद्धत्वाभावादनाचारत्वे प्रमाणाभावः । न छत्र ब्राह्मणं १. म.स्मृ४-१५८. ३. यौ. ध.१-१-२०. २. मो. घ.११-२०. ४. बी. ध.१-१-२५.

·५१ मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- हन्यादितिवद्राह्मणस्योद्देश्यत्वं शाब्दम् । येनाविवक्षा आशङ्कयत । अत एव धनिषेधे ब्राह्मणस्य भूतभाव्युपयोगाभावेन संस्का- यत्वादनुपादेयपञ्चकव्यतिरेकेऽपि "ब्राह्मणं न हन्यात, ब्राह्मणो न हन्तव्यः" इत्यादौ तव्यद्वितीयायोगेनोद्देश्यत्वस्य शब्दवृत्त्यैवोक्त- स्वाद नद्योलिङ्गसख्ययोरविवक्षा । यस्तु ब्राह्मणस्त्रीवघे द्वादशाब्द- प्रायश्चित्तमहापातकित्वाधभाव: स च वाचनिकः । अत एव तद्विशेष आत्रेय्यामेव केवलायर्या ब्राह्मण्यां हतार्या- भ्रूणहत्यामायश्चित्तविधानात् पुनः पातित्यादिप्रतिप्रसवोप्युपपन्नः । मुरापाननिषेधे तु सत्यपि ब्राह्मणस्य प्रत्यवायव्यावृत्त्यानुग्राम स्वारस्वर्गकामादिवदाधिकारितयोद्देश्यत्वे 'ब्राह्मणो न सुरां पिबे. ' 'ब्राह्मणेन सुरा न पेया' इत्यादौ प्रथमातृतीयाभ्यां कर्तृत्वेनो- पादेयत्वस्य शब्दहस्योक्तत्वासद्वतस्य लिङ्गसंख्यादेरविवक्षित्वे प्र. माणाभाव इति चेत्- न ब्राह्मणस्योपादेयत्वेऽपि अनुवाधत्वेन सद्विशेषणस्य लिङ्ग- संपादेः विवशायोगात् । स्थाहि-नोपादेयत्वोद्देश्यत्वे विवक्षा- ऽविवक्षाकारणम, किन्तु विशष्यस्ये विशेषणापेक्षानपेक्षे, ते च विशेष्यस्य ज्ञातरूपत्वे अज्ञातरूपत्वे च भवत इति फलतो विध्यनु- बादात्र विवक्षाविवक्षाकारणम् । अत एव "अमावास्यायामपराहे पिण्डापतृयज्ञेन" इत्यादावु- द्देश्यस्याप्यमावास्याकालस्यामाप्तत्वेन विधेयत्वात्तद्विशेषणस्यापरा- लसाहित्यस्य विवक्षा । “सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन यजेरन्" इत्यत्र चाख्यातोपात्तस्य कर्तुरुपादेयत्वेऽप्युदवसानसमानकर्तृक- स्वाचिक्त्वाप्रत्ययवलेनैव प्राप्तस्य तस्याख्यातेनानुवादात् तद्वि. शेषणस्य साहित्याविवक्षा । “शुक्रं यजमानोऽन्वारभते" इत्यादौ तु स्वरूपेण प्राप्तस्यापि यजमानस्य कत्वेन विधेयत्वाचविशेषणै- कस्ताविवक्षायां न कश्चिद्विरोषः।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । अतश्च निषेधवाक्येऽपि ब्राह्मणकर्तृकसुराकर्मकपानकरणकम- तिरूपामा भावनामेवाख्यातवाच्यामनूद्य नसहकृतेन लिङा प्र. त्यभावरूपनित्तिजनकव्यापाररूपाया निवर्तनाया विधानाद्राह्म. णस्यानुवाद्यत्वेन नितिविशेषणस्य विशेषणान्तरानपेक्षत्वान्न तद्वि- शेषणस्य लिङ्गसंख्यादेविवक्षासम्भवः । नचैवमनुवाद्यायाः प्रवृत्तेविशेषणानां ब्राह्मणादीनामाप विव- क्षानापत्तिः निर्विषयायाः निष्कारकायाश्च प्रवृत्तेः पानस्य च निषे- दुमशक्यत्वेन हविरातिवदगयानुवाद्यविशेषणस्यापि विवक्षाङ्गीका- रात् । न हि कर्तृसामान्यगतं सुरापान प्रतिषेढुं शक्यम् । पश्वादि- गतस्यापि तस्य प्रतिषधापत्तेः । अतः कर्तृविशेपापेक्षायां यावन्या- येन सामाद्यालोच्य विशेषनिर्णयः तावत्मत्यक्षश्रुतेन ब्राह्मणपदेन विशेषसमर्पणाधुक्ता तद्विवक्षा । तावतैव च निषेधस्य पर्यवसानाव नातिरिक्तब्राह्मणादिगतलिङ्गसंख्यादिविवक्षा युक्ता । अत एव वनिषेधेऽपि ब्राह्मणस्य न शब्दवत्यैवोद्देश्यत्वेन विशेषणाविवक्षा तथा सति 'वेदविदे गां ददाति' इत्यत्रापि गोदिती- यायोगेन शब्दकृत्योद्देश्यत्वात्तद्वतस्य स्त्रीत्वादेविक्षापत्तिः । अपि तु अनुवाद्यत्वेनैव, अतश्चोभयत्राप्यनुवाद्यत्वान्न तद्विशेषणस्याविवक्षि. तत्वम् ; किमुत यदा सुरापाननिषेधवाक्ये ब्राह्मणस्य प्रसवायव्या- त्याऽनुग्राह्यत्वादधिकारित्वेन प्राधान्यावगते: स्वर्गकामादिवन्मुख्यमे वोदेश्यत्वं, तदा तद्वदेव तद्विशेषणविवक्षायां न किंचित्साधकं पश्या- मः । तस्माद्राह्मणीनामपि सुरापानस्य श्रतिस्मृतिविरुद्धत्वात्तद्वि- षयकाशिष्टाचारस्य न श्रतिमूलत्वमिति सिद्धम् । अतश्च तादृशविषये धर्मत्वमसिद्धरेवाभावेन श्रुयकल्पनेऽपि वाधकाभावाद्धमत्वप्रसिद्धि- विषयाणामाचाराणां श्रुतिमूलकत्वेन प्रामाण्यं सिद्धमेव ।। ॥ इति शिष्टाकोपाधिकरणम् ॥

·.. ५४ मीमांसाकौस्तुभे [शिष्टाकोपाधि- (४) यववराहाधिकरणम् । सू-तेष्वदर्शनादिराधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् । १-३-८(पू)॥ इह भाष्यकारेण तावत् “यवमयश्चरुः, 'वाराहा उपानहौ' "वैतसे कटे प्राजापासान संचिनोति" इत्यादौ यवचराहवेतसशब्दा: बहुभिराः मियॉशयसजम्बू क्षेषु प्रयुज्यन्ते । कश्चिदेव तु दीर्घशु- कसूकसरवजुलेषु । तत्रैतेषां शब्दानां किमुभयत्र शक्तिरुतैकत्रैवेति विचारितम् । अत्र पूर्वाधिकरणे आचारप्रामाण्यस्य स्थापितत्वात्त प्रसंगेन शब्दार्थप्रयोगरूपाचारविमतिपत्तौ बलाबलचिन्तनात्सङ्गतिः। यद्यपि च भाष्यकारेण पूर्वाधिकरणे आचारप्रामाण्यं न स्था- पितम् तथापि स्मृयाधिकरण एवोभयोरपि स्मृत्याचारयोः प्रामाण्य- स्य स्थापितत्वाद्विरोधाधिकरणे चोभयोरपि श्रुतिविरोधे प्रामाण्यस्या पोदितत्वात्, शिष्टाकोपाधिकरणे चोभयोरपि श्रौतक्रमादिविरोधे मामाण्यस्य प्रतिप्रसूतत्वात्स्मृतिप्रामाण्यवदाचारमामाण्यस्यापि प्रस्तु- तत्वेन शब्दार्थप्रयोगाचारविप्रतिपत्तौ बलाबलचिन्तनस्य युक्तैव प्रस- ङ्गसङ्गतिः। ननु पूर्वाधिकरणे धर्मबुद्धानुष्ठीयमानानामेवाचाराणां श्रुतिमू- लकत्वाभिधानात् स्वार्थे शब्दप्रयोगरूपाचारस्य च केवलदृष्टयत्वेन धर्मबुध्यानुष्ठीयमानत्वाभावादेव पूर्वाधिकरणाप्रस्तुतत्वेन कथं प्रसङ्ग सङ्गतिः धर्मप्रमाजनकत्वाभावाच धर्मप्रमाणजिज्ञासाभावेन कथं लक्ष- णसङ्गातरपीति चेत- न; व्याकरणाधिकरणे 'साधूनेव प्रयुजीत नासाधून, इयस्याः स्मृतेर्वेदमूलत्ताभिधानेनानादिवाचकापसाधुशब्दप्रयोगस्यापि धर्म- बुध्यानुष्ठीयमानत्वाविशेषात्साधुशब्दप्रयोगस्य (२)साक्षाद्धर्मरूपत्ता- १. न साक्षाद्धर्मरूपत्वेऽपि.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । भावेऽपि अनुषंगतः पदार्थपीतपत्तिमुखेनापि धर्मप्रमोपयोगितया मामाण्यसंभवेन धर्मप्रमाणजिज्ञामोपपत्तेः । अतः सङ्गत एवायं विचारः। तत्र प्रयोगप्रयययोरुभयत्राप्यविशेषादुभयत्रापि शक्तिः । न च तयोरेकत्र गौणार्थविषयत्वकल्पनेनाप्यन्याथासिद्धिः, विनिगमना- विरहेणोभयत्र शक्तिकल्पनस्यैव न्याय्यत्वात् । न च प्रयोगगताल्पत्वबहुत्वाभ्यमित्र विशेषग्रहणम् । अक्षादि. शब्दानां विभीतकादावल्पप्रयोगसत्वेऽपि वाचकत्वानपायात् । अत एवोक्तं निरुक्तकृता (१) शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाष्यते कं. वलः कमनीयो भवति विकारमस्याया भाषन्ते (शवमितिमृतशरीरा- भिधानाव)" इति । तस्मात् समेयमभिधानविप्रतिपत्तिः । न च वाचकत्वाविशेषेऽपि देशविशेषव्यवस्थया वाच्यविशेषव्य- घस्थोपपत्तेः समविकल्पो न युक्त इति वाच्यम् । वाच्यत्वापादिका- याः शक्तेस्सत्वे तद्देशीयपुरुषाणामिवान्यदेशीयपुरुषाणामपि प्रती. तेरनिवार्यत्वेन व्यवस्थानुपपत्तेः । अतो यवादिशब्दानामर्थद्वयवाच- कत्वेऽपि शक्यतावच्छेदकभेदेन शक्तिद्वयकल्पनात् युगपत्तिद्वयावि- रोधभयेन च समुचयेनार्थद्वयपरत्वकल्पनानुपपत्तेः सैन्धवादिशब्दवत् असति तात्पर्यग्राहके विकल्पेनैवार्थद्वयपरत्वम् । एवं च यवादिशब्द- बद्रीह्यादिशब्दानामाप देशविशेष नीवारादौ प्रयोगसत्वे उभयोरपि शक्यत्वापत्तेः प्रकृताविव 'नवारश्चरुर्भवति' इसादी नीवारेष्वपि त्री- हिपदस्यैव प्रयोगोपपत्तेः(२) 'वीहीणां मेघ'इति मन्त्रे ऊहाप्रसंगेना- पचोदकानुग्रहान्न विरोधः स्यात् । अन्यथा व्रीहिपदस्य नीवारा- द्यवाचकत्वेनानतिदेशाद्रीहिपदमापिचोदकविरोध: स्यात् । अतोऽ. स्मत्पक्षे विरोधादर्शनादपि समेयमभिधानविप्रतिपत्तिः इति सूत्रार्थः। १.नि.२-१-४. २.ते. ब्रा. ३-७-४४.

·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- सू०-शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् । १-३-९ (सि) न प्रयोगप्रत्ययाभ्यामुभयत्र शक्तियुक्ता कल्पयितुम् । तयो- गौण्या वृत्त्या शक्तिभ्रमण वाप्युपपत्तेः । अत एव चैकत्रैव मुख्य. स्वप्रतीतिः प्रमारूपा, नोभयत्र । एवं चानेकशक्तिकल्पनाक्लेशो न भविष्यति । अन्यथा हि शक्तेर्वाचकशब्दनिष्ठाया वाच्यार्थनिरू- पितायाश्च यथैव वाचकानेकत्वकृतं नानात्वं तथैव वाच्चानेकत्व. कृतमपि तत्पसज्येत । नाहक्षादिशब्देषु शक्यतावच्छेकनानात्वे सति यथैव शक्त्या विदेवनादेरुपस्थितिः तथैवेन्द्रियादेरापि सम्भवति, एकाकारबुद्धिप्रसङ्गात् । युगपबुद्धिप्रसङ्गाच्च । अत एव पुष्पबन्तावित्यादौ दिवाकरनिशाकरयोर्युगपदुप- स्थितेरेकशक्त्यङ्गीकारेऽपि न क्षतिः । वस्तुतस्तु तत्रापि शक्यतावच्छेदकनानात्वाच्छक्तिभेद एव । युगपद्धोधात्तु शक्तिद्वयस्यापि युगपद्रोधजनकत्वाङ्गीकरणम् । अन एव क्त्वापत्ययादौ समानकर्तृकत्वपूर्वकालत्वयोः विशेषणविशे- ध्यभावे नियामकाभावाच्छक्तिद्वयं परिकल्प्य युगपदोधजनकत्वं क- ल्प्यते । अक्षादौ तु बोधयोगपद्याभावाच्छक्यतावच्छेदकभेदेन शक्ति- नानात्वकल्पनमावश्यकम् । एवं प्रकृतेऽपि शक्तिद्वयकल्पनामसङ्गः। तथा यवमानयत्यादौ नियामकाभावे व्यवहारानुपपत्तिः, अ. ष्टदोषदुष्टविकल्पापत्तिश्च । किञ्च शब्देनार्थमभिधत्त इत्यत्र करणकर्मणोः शब्दार्थयोः स्व- गैयागयोरिवैकस्यामभिधानक्रियायां सम्बन्धात्तया वशीकृतयोः प- रस्परनियमे सति शक्तिग्रहवेलायां यस्यामभिधानक्रियायां यो. ऽर्थः कर्म तस्यां तच्छन्दस्यैव करणत्वं, यस्यां च तस्य करणत्रं तस्यामेव च तदर्थस्य कर्मतेसेवं नियमावगतेः वाच्यानेकत्वे वाच- कानेकत्व इव तद्भङ्गापतिः । तदिदं दोषचतुष्टयं अक्षादिशब्देष.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ५७ गृह्यमाणविशेषत्वाद्विनिगमनाविरहेणाङ्गीक्रियते, प्रकृते तु सति वि. निगमके दोषचतुष्टयाङ्गीकरणं नोपपत्तिमव । किं पुनरत्र चिनिगमकम् ? वाक्य शेषरूपशास्त्रमेष । यो ता- वत(१) "यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते अथैते मोदमाना एवोत्तिष्ठ- न्ति" इत्ययं “यवमतीभिरद्भिरौदुम्बरों प्रोक्षती"त्यस्य विधेर्वा- क्योषः बहीषु शाखापलब्धः । भाष्यकारेण तु वारुणप्रघा सिकयःमयकरम्भपात्रविधिशेषत्वेनोदाहृतः । अत्र फाल्गुने अन्यौ. षधिम्लानतायामापे प्रियंगूगां मोदाभावः। यदा च तेषां वर्षासु मोदः तदा न.न्यौषधिम्लानिः । दीर्घशुकास्तु अन्यौषधिम्लानिदशाया- मेव फाल्गुनादौ मोदन्त इति त एव वाच्याः। अत्र च वाक्यशेषस्य सत्यप्यन्यत्रावालादौ शक्तिग्राहकले यवादिशब्दस्थले शक्तिनिश्वायकत्वमेव लाघवात्कल्प्यते । शक्ति- ग्राहकस्तु प्रयोग एव । अत एव फाल्गुनादौ गोधूमादेर्मोदमान- त्वेऽपि न तत्र वाच्यत्वप्रसक्तिः, प्रयोगाभावात् । एवं “वराई गावोऽनुधावन्ति" इत्यर्थवादात् वराहशब्दस्य सूकरवाचित्तनिश्चयः । तं हि ते अनुभावन्ति, न खेचर वायसम् । 'अग्युजो वेतस' इत्यर्थवादाच वजुल एव वेतसशब्दवाच्यः, न तु जम्बूवृक्षः। तस्य स्थलरूपाधिकरणे उत्पद्यमानत्वेन जलाधिकर. णकोत्पत्तिकत्वाभावात् । तस्माच्छास्त्रानुसारिणामेव प्रतिपत्तिली- यसी; शास्त्रस्य तन्निश्चायकत्वादिति सूत्रार्थः इति भाष्यकारः । वार्तिककारस्तु यवध राहवेतसशब्दानां प्रियङ्गुनायसक्षेषु कापि देशे शिष्टैरप्रयोगादनुदाहरणत्रम् । न चान्यदपि त्रिदादि वाक्यशेषनिर्णयाभिधेयं सम्भवत्युदाहरणम् । तस्य शिष्टायोगविप्रति- पत्तिविषयत्वाभावात् , न हि त्रिदादिशब्दाः कैपि शिष्टैः स्तोत्री- यानवकादौ प्रयुज्यन्ते, अपि तु त्रैगुण्यादावेव । वाक्यशेषेणैत्र पर स्तोत्रीयानवकादिवाचित्रनिर्णयः । अतो नास्त्यस्या अप्युदाहरणत्व- १.श. बा.३-६-१-१०. - ·मीमांसाकौस्तुभे [बववराहाधि- म् । “सन्दिग्धेषु वाक्यशेषा"दिसनेन पुनरुक्तश्चायं न्यायः । यद्यपि च तत्रार्जनसाधनद्रव्यविशेषोपादानसंदेहे वाक्यशेषेण निर्णयः । अत एव तत्र यावद्वाक्षशेषमेव घृतोपादानम् । तदभावे त्वन्यत्राअनादिसमर्थयत्किचिद्व्योपादानमेव,प्रकृते त्वाभधेयसन्दे- हे तस्य निर्णायकत्वम् । अत एव वाक्यशेषाभावेऽपि यवमय श्वरु'रियादौ प्रदेशान्तरस्थ- वाक्यशेषावगतशक्त्यनपाया घशुकादेरेव ग्रहणमिति पौनरुक्त्यपरि- हारः संभाव्यते, तथाप्युभयन्त्र न्यायफलवैषम्येऽपि व्युत्पाद्यस्य विधिस्तुसोरेकविषयत्वनियमात्स्तुयस्यैव विधेयत्वमिति न्यायस्य समानत्वाद पौवरुक्त्यापरिहारः। तस्माद्वाक्यशेष विनैव यत्रार्यम्लेच्छयोरभिधानविप्रतिपत्तिः यथा (१) पैलवौदुम्बरौ दण्डौ वैश्यस्य" इति गौतमस्मृतौ श्रुतः पीलु- शब्दो क्षविशेष प्रयुज्यते आर्यैः । म्लेच्छैस्तु हस्तिनि । तत्रोभयोरपि शब्दवाच्यत्वं उसैकत्रैवार्यप्रसिद्धेऽर्थे शक्तिः, अन्यत्र तु शक्तिभ्रमा. सतीतिरिति सन्देहः । यद्यपि च शब्दार्थविषये म्लेच्छप्रयोगरूपाचारस्याद्यापि प्रामाण्य न प्रतिपादितम् । अतस्तद्विरोधे बलावलचिन्तापि नातीव सङ्गता, तथापि पिकनमाधिकरणे तत्प्रामाण्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्तदालोचनेन प्रसङ्गाद्विरोधे बलावलचिन्तापि नासङ्गता । तत्र यद्यप्यदृष्टाविषये म्लेच्छानामनभियोगादौर्बल्यं तथापि दृष्टार्थव्यवहारविषये म्लेच्छानामप्यभियोगस्य तुल्यत्वान्न विशेषा- वधारणम् । अतश्च प्रयोगप्रत्यययोरविशेषादुभयत्रापि शक्तिः । न च अवाचकेष्वपि गाव्यादिशब्देषु प्रयोगप्रसयदर्शनान तन्मात्रेण पील्वादिशब्दानां म्लेच्छपसिद्धेऽर्थे वाचकत्वशक्तिकल्प- नोचितेति वाच्यम् । शक्तः कारणाश्रितत्वादर्थप्रसयकारणस्य च १. गो. ध. १-३३. सूत्रमिदमिदानतिनेषु मुद्रितपुस्तकेषु "आश्व. स्थपैलवी शेषे” इत्येवोपलभ्यते ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । गाव्यादिशब्दस्य ब्याकरणाननुगतत्वादादिमत्वेनानादिशक्त्याश्र- यत्वायोगादवाचकत्वावगतेरर्थप्रत्ययस्याविद्यमानशक्त्यारोपकल्पनयो- पपत्तिकल्पनाक्लेशोप्यगसानुभूतः, पील्वादिशब्दस्य तु व्याकरणा- नुगतस्य यादृशस्यायः प्रयोगः तादृशस्यैव म्लेच्छैरिति अनादित्वात अनादिशत्त्याश्रयत्वोक्तेः नाविद्यमानशत्त्यारोपकल्पनाक्लेशो युक्तः। न च पीलुशब्दस्वरूपस्य व्याकरणानुगमेऽपि अर्थान्तरे तदनु- गमाभावात् भ्रमादिमूलक एव शक्तिग्रहः स्यादिति वाच्यम् । गमेडों इत्यादिशब्दस्मृतिविरुद्धेऽप्यर्थे प्रयोगपत्ययाभ्यां शक्तिकल्पन- दर्शनाच्छब्दस्मृतेः प्रयोगमूलकत्वाचेह प्रयोगबलेन सर्वेषां वाच्य- वेऽवधारिते एकमात्रविषयककोशादेरुपलक्षणत्वांगीकरणात् । न चानेकशक्तिकल्पनादिदोषचतुष्टयापत्तेने म्लेच्छासिद्धेऽर्थे शक्तिकल्पनं युक्तम् । अगृह्यमाणविशेषत्वेनाक्षादिशब्दवदगत्यात्रा- प्यनेकशक्तिकल्पनोपपत्तेः । न हि म्लेच्छप्रसिद्धिरादिमती, येन विशेषोऽवगम्येत, अवध्यस्मरणातु आर्यप्रसिद्धिवदेवानादित्वा- विशेषः। न च म्लेच्छसम्बन्धमात्रं शक्त्यभावसाधकं, अप्रयोजकत्वात् । म्लेच्छदेशस्थधूमादेरपि अग्न्यवबोधकशक्तत्वेनानकान्तिकत्वाच । तस्मात्समेयमभिधानविप्रतिपत्तिः इति पक्षे गजदन्तमयो दण्डः पक्ष च वृक्षप्रकृतिक इति प्राप्ते- अभिधीयते ये शास्त्रस्थाः शिष्टास्तेषां प्रतिपत्तिबलीयसी, नेतरापि । अनेकशक्तिकल्पादिदोषचतुष्टयप्रसङ्गात् । न च नियाम- काभावः। (१) तत्र तत्वमाभियोगविशेषात् स्यादिति न्यायनाभियोगा. नभियोगयोरेवनियामकत्वात् । शिष्टा हि शब्दैकसमधिगम्यधर्माधर्म- लिप्सया श्रुतिपरिपालनवच्छब्दार्थतत्वं विविच्य परिपालयन्ति । वै- द्याश्च रसवीर्यविपाकानां भेदाच्छब्दार्थतत्वावबोधे यतन्ते । म्लेच्छास्तु १. जै० सु१-३-२६.

·OID मीमांसाकास्तुभे [यववराहाधि- दृष्टार्थव्यवहारस्य यथाकथंचित्सिद्धेः प्रयोजनाभावान्नानि प्लुतिसिद्धौ यतन्ते । अतश्च शिष्टानामार्यावतीनवासिप्रभृतीनां वौदे कानां वैद्यानां च शब्दार्थविषयेऽभियोगविशेषाव तत्प्रयोगप्रतीत्योरेव शक्तिः कल्पकत्वम् । अन्यदीययोस्तु प्रयोगप्रत्यययोः शक्तिभ्रमेणाप्युप- पत्तेर्गाव्यादिशब्दवदेवानकवाक्तिकल्पनाप्रसङ्गादिदोषचतुष्टयापादक- शत्यन्तरकल्पनानवकाशः । एवं आर्यावर्तनिवासिमध्येऽपि “अभियुक्ततरा ये ये बहुशास्त्रा- र्थवेदिनः। ते ते यत्र प्रयुञ्जरिन स सोऽर्थस्तत्वनो भवेत्" इति भाष्य. मप्यस्मिन्नेवार्थे व्याख्येयम् । वाक्यशेषत्वोक्तिस्तु अतिशयाति न विरोधः॥ स्मृत्याचारविरोधे चेदं सूत्रद्वयं भाज्यमनाहत्य व्याख्यातम् । तद्यथा--(१)"मातुलस्य सुतामूवा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां तद्वत्त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेद" इति शातातपवचनस्मृत्या निषिद्धस्य मातुलकन्यापरिणयनस्य आन्ध्रदेशे आचारः स प्रमाणम प्रमाणं वेति सन्देहः । तदर्थं च स्मृत्याचारयोविरोधे कि तुल्यबलत्वं उताचारो बलवान अथवा स्मृतिरिति । तत्र द्वयोः श्रुत्यनुमापकत्वाविशेषात्तुल्यबलत्वम् । नह्याचार- स्य स्मृतिकल्पनाद्वारा श्रुतिकल्पकत्वम, प्रमाणाभावात् । धर्मत्वे- न शिष्टत्रैवणिकपरिग्रह एव खलुभयोरपि श्रुतिकल्पकले प्रमाण- म् । अथवाचार एव बलवान्, पथा हि प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धस्मृतेर्न मूलश्रुत्य नुमितिप्रतिबन्धलक्षणो बाधः, किन्तु यथा [२]श्रुतमूलानि श्चयादननुष्ठान रूपफलापहारलक्षण इत्युक्तम् । तथांत्रापि स्मृति- विरोधे आचारमूलभूनायाः श्रुतेर्याथार्थ्यानिश्चयेन फलापहारलक्ष- णो बाधो वाच्यः । नचासावनुष्ठानात्मकस्याचारस्य सम्भवति । १. नेदानीन्तनायां मुद्रितायां शातातपस्मृतौ वचनमिदमुपलभ्यते । २. यथाभुति ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ६१ किञ्च स्मृतेर्वाक्यात्मकत्वेनानेकार्थप्रतिमानात् प्रत्यक्षश्रुख- विरुद्धार्थप्रतिपादनपरश्रुतिकल्पनेन यथाश्रुनार्थयागलक्षणो बाधो- ऽपि वक्तु युक्तः । आचारस्य त्ववाक्यात्मकत्वेनान्यथात्वस्यापि कल्पयितुमशक्यत्वान्नेहशोऽपि बाधः . सम्भवतीति मिथ्यात्वलक्षणो बाघो वाच्यः । न चासौ सम्भवति । शिष्टत्रैवर्णिकपरिग्रहस्य दृढ- त्वात् । अतस्तेषाचारेषु स्मृत्यपेक्षया शीघ्रमेव मुलश्रुतिकल्पनया लब्धात्मकेषु बलवद्विरोधादर्शनादलीयस्त्वमेव युक्तम् । तदनङ्गी- करणे तु परं समा विप्रतिपत्तिः भवेत् न तु स्मृतिप्राबल्यं इति सूत्रार्थः । सिद्धान्तस्तु स्मृतिशास्त्रस्थैव प्रतिपत्तिबलीयसी मन्वादे- हि 'साक्षात्कृतधर्माण ऋषयः' इति स्मृतेः सकलधर्मज्ञानसम्पन्न- त्वावसायाद्धर्मप्र(१)वक्तृत्वेनावारिताचार्यत्वस्य मन्वादेः 'आचा- र्यवचः प्रमाणम्' इति श्रुत्या सत्यवादित्वावगमात् अमतार- कत्वेन विश्वास्यत्वात् तत्प्रणीतायाः स्मृतेर्वेक्षविरोधेऽपि श्रुतिमू- लत्वधारणाशक्यत्वस्योषपादितत्वादाचारविरोधे तद्वारणवाचोयु. क्तिर्दुर्घटैव । आचारस्य तु मन्वादिगतस्यास्मदादिभिरनुपलम्भाद- चीनानां च सकलधर्मतत्वज्ञानाभावात् प्रमादादिसम्भवेन चा- विश्वास्यत्वात्तदाचारस्य श्रुतिमूलत्वकल्पने श्रुतिविरोधवत् स्मृ- तिविरोधः प्रतिबन्धक एव । किञ्च आचाराणां स्मृतिकल्पनादिद्वारेणैव श्रुतिकल्पकत्वं, न साक्षात् । तथाहि-न याचारस्य निसानुमेयश्रुतिमूलत्वम्, येन सा- क्षादेव स्मृतिवत् श्रुतिकल्पकत्वं स्यात् । अपि तु स्मृतिवदेव प्रस- क्षपठितश्रुतिमूलत्वम् । नचेदानींतनानामनुष्ठातृणामितस्ततो विप्र- कीर्णशाखान्तरगतश्रुतिविषयानुभवसम्भवः । अतोर्वाचीनाचारा- न दृष्ट्वा न झटित्यवाचीनानां श्रुतिविषयानुभवकल्पनम् । १. प्रवर्तकत्वेन.

·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- बाधितत्वात् । किन्तु परम्परया मन्वादिभ्योऽधिगमकल्पनम् । तदनुष्ठानदर्शनकल्पनं चा। मन्बाद्युपदेशनैवाद्ययावदर्वाचीनपर्यन्त- एतदाचारानुष्ठानम् । मन्वादेरनुष्ठानदर्शनेन वाऽद्ययावदनुष्ठानाम- ति । मन्वादिभिस्तु परं एतदाचारमूलिका श्रुतिः दृष्टोत कल्प्यते; तेषां सकलवेदार्थतत्वदर्शनवत्वात् । अतो मन्वादिभिरेवैतदाचार- मूलां श्रुतिमुपलभ्य स्मृत्वा तदानीन्तनेभ्य उपदिश्य तदानीन्तनरैव वा मन्त्राघाचार दृष्टा स्वयमनुष्ठित इत्येवं परम्परयावाचीनपर्य. तमाचारानुष्ठानामिसेवं पूर्वपूर्वाचाराकल्पनया मन्वादिस्मृति प्रक- ल्प्य पश्चात् श्रुतिकल्पनांमति विश्कर्षः । मन्वानिबन्धनरूपाणां तु स्मृतीनां मन्वादिष्येव श्रृत्युपलम्भपूर्वकं तदर्थमृतिमात्रकल्पने- नापि निबन्धनोपपत्तेरर्थस्मृतिकल्पनाद्वारा झटसेव श्रुतिकल्पना- सन्निकर्षः । अतश्च लिङ्गवाक्यादिवदेवार्थविप्रकर्षादप्याचारदौ- बल्यम् । यद्यप्यर्वाचीनानामाप कतिपयाचारमूलभूतश्रुतिदर्शनं स.. म्भवति यथा-अग्निचयनप्रकरणाम्नातायाः [१]"यत्सप्तदशव- तीमुपदधाति अन्नमेवोभयतो दधाति तस्मादुभाभ्यां हस्ताभ्यां परि- गृह्य पुरुषोऽन्नमत्ति" इत्याद्यागः पात्रधारणपूर्वकभोजनाचार- मूलभूतायाः श्रुतेर्दर्शनं, तथापि परप्रकरणपठितत्वविध्यन्तशेषत्वादि. ना तस्या आचारमूलत्वानध्यवसायात् तदध्यवसायस्य चेदानी. तनानामशक्यत्वादाचारपरम्परया मन्वादिनिष्ठाध्यवसायकल्पनमा- वश्यकमेव । एवं शिष्टात्मतुष्टेरपि सन्दिग्धार्थनिर्णये स्वविषयस्य धर्मत्वबो- धे च प्रामाण्यस्य स्थापितत्वात्तस्या अपि अतिीवरोध इव स्मृत्या. चारविरोधेऽपि दौर्बल्यं द्रष्टव्यम् । ननु चास्याः स्वविषयस्य धर्मत्वबोधकश्रुत्यनुमापकत्वेऽपि आचार इवात्मतुष्टेः स्वमात्रनिष्ठत्वेन तत्परम्पराकल्पनाद्वारकस्मृति- १. का. सं०२०-१२.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ६३ कल्पनाभावात् कथं स्मृत्यपेक्षया दौर्बल्यम् । वस्तुतस्तु तस्याः श्रुयनुमापकत्वस्यैवासम्भवः, निसानुमेयत्व- स्य पूर्वमेव निराकरणात, प्रत्यक्षश्रुत्यनुभवस्य च सस्मिन् प्र- त्यक्षबाधितत्वात् । अतः प्रामाण्यमेवास्या गगनकुमुमायमानमिति दूरे बलाबलवातेति चेत्- अत्र केचित् प्रामाण्यप्रकारमेवं तावन्ममर्थयन्ते । यथोपनिषदा- नां "श्राद्ध कृत् सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते" इति वचनात् गृहस्थाविमुक्तावुपरत्याख्यसन्यासो जन्मान्तरीय एव श्रवणज्ञानाङ्ग- त्वपक्षयोः कल्प्यते तद्वदिहाप्यात्मतुष्टेः प्रामाण्यस्मरणात्तद्वलेनैहिक- श्रौतानुभवयाधेप जन्मान्तरीयतच्छ्रवणकल्पनात्प्रामाण्योप. पत्तिरिति । तन्नः जन्मान्तरीयानुभवकल्पनायां प्रमाणाभावात् । मामा- ण्यस्य चेच्छायाः श्रुत्यननुमापकत्वेऽपि मुश्चत्वात् । तथाहि-इच्छा- तावत्स्वविषयस्य धर्मत्वमनुमापयतीति सा तत्र प्रमाणम् । इच्छा- विषयत्वस्य च धर्मत्वव्याप्तिन लोकसिद्धेति 'आत्मनस्तुष्टिरेव च' इसादिका स्मृतिरेव तत्र प्रमाणम् । तस्याश्च स्वतः प्रामाण्यायोगात् मन्त्रादेस्तन्मूलभूनश्रुत्यनुभवकलानमिति अस्मदादीनां श्रुत्यनुभ- वाभावेऽपि मन्वादेरेव तत्कल्पनात् श्रुतिमूलत्वोपपत्तिः। श्रुतिरापि चै- तद्विषये शिष्टात्मतुष्टिविषयो धर्म इत्येवमेकैव कल्प्यते । न तु भो. जनव्यतिरेकेण जलपाननियम इष्टसाधनमिति, प्रातिस्विकश्रुतिक- ल्पनागौरवापत्तेः । वस्तुतस्तु “यदेच किश्चनानू बानोऽभ्यूहत्यार्ष तद्भवति" इत्य- स्या इच्छाविषयस्य धर्मत्वबोधकश्रुतेः प्रत्यक्षत्वात् इदानीन्तनानामपि श्रुत्यनुभवाविरोधः । अतश्च इच्छाविषयत्वावच्छेदेन धर्मत्वस्य बो. धितत्वेऽपि इच्छया विशिष्य पदार्थविशेष धर्मात्वानुमानात युक्तं तस्या अपि प्रामाण्यम् । ।

·६४ मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- न चैवं प्रामाण्योपपत्तावपि परम्पराकल्पनाभावाद्दौर्बल्यानु- पपत्तिः, यदेव किञ्चनेत्यस्याः श्रुतेः सामान्यविषयत्वेन विशेषवि. पयैः श्रुतिस्मृत्याचारैः शिष्टाकोपाधिकरणन्यायेनाविरुद्धविषये सं- कोचोपपत्तेः । अत एव 'सम्यक् संकल्पितः काम इति वचने सम्य. पदममुमेवार्थ द्योतयति । तस्मादाचारवत् शिष्टात्मतुष्टेरपि स्मृति- विरोधे आचारविरोधे च दौर्बल्यं सिद्धम् । किञ्च आचारे शिष्टात्मतुष्टौ च कर्तव्यस्वरूपमा क्लुप्तं, न तु कर्तव्यता। सा तु धर्मबुद्ध्यादिना अर्थसुखादिरूपदेवन्तरासम्भवसह- (१)कृतेन कल्पनीया । स्मृतौ तु लिङादिशब्देनैव कर्तव्यताबगतेति- वैषम्यम् । एवं च प्रकृतोदाहरणे श्रुतिविरोधवत्स्मृतिविरोधरूप- बलबद्धतुवलादेव तावदनुपलभ्यमानर्माप भ्रान्त्यादिकारणान्तरं धर्मबुद्धेः कल्प्यते इति न सहकारिपरिशेषसम्भवः । किमुन य- दा मातुलकन्यापरिणयादौ कामादिहेत्वन्तरमेव स्फुटनरं सम्भा- व्यते कस्पचिन्मूलानुष्ठातुः पुंम इति तस्य ताबद्धर्मबुद्धिरप्यमसिद्धैव । इतरेषां तु तदनुयायिनामधर्म एव धर्मबुद्धिर्धममूलति तस्याः स- हकारिपरिशेषा(२)लाभः । देशान्तरगतानां तु न केवलं धर्म- बुद्ध्यभावः, प्रत्युताधर्मबुद्धिरेख महतीति निष्प्रमाणकं तन्मूल- श्रुतिकल्पनम् । किं च 'यजेत स्वर्गकाम' इत्यादिविधिषु यथा विधेय- स्येष्टसाधनत्वं विधिनाऽऽक्षिप्यते पुरुषप्रत्तिसिद्ध्यर्थ, तथा- निषेधेषु निषेध्यस्यानिष्टसाधनत्वमाप निवृत्तिसिद्ध्यर्थमाक्षिप्यत एव । एवं च निषेधेन मातुलकन्यापरिणयस्य प्रयवायसाधनत्वावगतेरा. चारकल्पितविधिना तदभावावगतेः वस्तुनि विकल्पायोगेनैकस्यैव प्र. त्यवायोत्पादकत्वतदनुत्पादकत्वरूपधर्मचिरोधः । १. तैव. २.षाभावः।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। नचाचारकल्पितविधिनापि इष्टसाधनत्वस्याक्षेपात स्वर्गादि. रूपफलकल्पनायां सयां मातुलकन्यापरिणयः कार्य:,असत्यां तु तस्यां क्रियमाणमातुलकन्यापरिणयात प्रत्यवायोत्पत्तिरिति न विरोध इति वाच्यम् । आचारकल्पिनाविधेरभ्यनुज्ञाविधित्वेन स्वर्गा- दिफलकल्पकत्वाभावात् । तथाहि-प्रमाणान्तरपतिपन्नानिष्टसाधन- स्वस्य तदभावावधारणमात्रफलको विधिरभ्यनुज्ञाविधिः । यथा 'न दीक्षितस्यान्नमश्नीयात्" इति निषेधेनावगतानिष्टसाधनत्वस्य दीक्षितान्नभोजनस्य तदभावावधारणफलको विधिः 'क्रीतराजको भोज्यानः' इत्ययमभ्यनुज्ञाविधिः । केचित्तु अभ्यनुज्ञाविधेः निषिद्धविषयत्वेनानिषिद्धविषयत्वेन च द्वैविध्यम् । तत्रान्त्यो 'ब्राह्मणः प्रतिग्रहादिना द्रव्यमर्जये दित्यादिः । लक्षणं च यस्याकरणे करणे वा न प्रत्यवायो नापि धर्मः तद्विषयो विधिरभ्यनुज्ञाविधिरित्याहुः । तन्नः प्रतिग्रहादेः रागत एव प्राप्तत्वेन तद्विषयो विधिवैफल्या- पत्तेः । अतः तत्र ब्राह्मणस्य जयाद्युपायान्तरव्यावृत्तिफलकप्रतिग्र- हादिनियमपरत्वं वा जयाधुपायान्तरव्यावृत्तिपरत्वमेव वाऽङ्गीकर्त- व्यम् । उभयथापि नियमविधि परिसंख्याविधिर्वा स्यात, नत्वभ्यनु. ज्ञाविधिः । अत एव 'पंच पंचनखा भक्ष्याः" इत्ययं नाभ्यनुज्ञावि- घिः । किन्तु परिसंख्गैवेति दशमे भाष्यकारो वक्ष्यति । वस्तुतस्तु प्रतिग्रहादिविधिरभ्यनुज्ञाविधिरेव, तत्रापि (१) प्रति- ग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत, इत्यनेन निषिद्धस्यैवापद्यभ्य- नुज्ञानात् । सदिहाचारकल्पितविधेभ्यनुज्ञाविधित्वेन स्वर्गादिफलकत्वाभा. वादभ्यनुज्ञाविधेश्च निषेधप्रतिपन्नानिष्टसाधनत्वाभावबोधकत्वादेक स्यैव मातुलकन्यापरिणयस्य प्रत्यवायोत्पादकत्वं तदनुत्पादकत्वं १. म. स्मृ.४-१८६ ·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- चेति विरोधः। अत एव यत्र नाभ्यानुज्ञाविधित्वं यथा-"अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाती" त्यत्र "नातिराने षोडशिनं गृह्णाती"ति निषेधस्यैतद्विध्यु- पजीवित्वेन तत्प्रत्युत्तरप्रवृत्तेः । अतस्तत्र प्रयाजादिवाक्यवदेव पोडशिग्रहणस्य ऋतूपकाररूपेष्टसाधनताक्षेपकत्वमेवातिरात्रग्रहणवि- धे. कल्प्यते । न तु निषेधप्रातिपन्नानिष्टसाधनत्वाभावमात्राक्षेपक स्वम्, निषेषस्यैतद्विध्युत्तरमहत्तत्त्वेनानिष्टसाधनत्वस्वामतिपन्नत्वात् । अत एव निषेधेनापि तत्र क्रतुवैगुण्यरूपानिष्टसाधनत्वमाप(१ 'नानृतं वदेदि' त्यादिवन्नाक्षिप्यते, एकस्यैव षोडशिग्रहणस्येष्टानिष्टः साधनत्वविरोधात् । नापि क्रतूपकाररूपेष्टसाधनत्वाभावमात्रमाक्षि- प्यते । वस्तुनि विकल्पायोगेन एकस्यैव साधनत्वतदभावयोर्विरोधात् । किन्तु षोडशिग्रहणाभावेऽपि तन्निरपेक्षैरेवांगजातैरन्यैः महोपका- रसिद्धिराक्षिप्यते । एवं च षोडशिग्रहणविरहेप्युपकारसिद्धौ पोडशि- अहणे प्रत्ययोगापत्तेः पोडशिग्रहणेन फलभूयस्त्वं कल्प्यते । अतश्च तत्रोभयोरपि विधिनिषेधयोः विकल्पेन प्रामाण्योपपत्तेन विरोधः । प्रकृते त्वाचारकल्पितस्य विधेरभ्यनुज्ञाविधित्वाद्वस्तुनि विकल्पायो- गेन विरोधो दुःपरिहरः। न च देशभेदेन व्यवस्थोपपत्तेविरोधपरिहारः,अल एवापस्तम्बादि- भिरेवंविधानाचाराननुक्रम्य'इतर इतरंस्मिन्न दुष्यात देशप्रामाण्याव" "येषां परम्परामाप्ताः पूर्वजैरप्यनुष्ठिताः । त एव तैर्न दुष्यन्ति आ- चारैतरे जनाः" इत्युक्तमिति वाच्यम् । आचारस्य तन्मात्रनिष्ठत्त्रा- द्वा देशव्यवस्थाभ्युपगम्यने बलवत्स्मृतिविरोधाद्वा ? नाद्यः । होलाका- धिकरणे सर्वविषयत्वस्य स्थापयिष्यमाणत्वात् । नान्त्यः, दुर्वल- विगीताचारानुरोधेन बलवत्स्मृतिसंकोचस्यान्य्याय्यत्वात् । अत एवं बौधायनेन 'इतर इतरस्मिन्' इत्यादिना आपस्तम्बमतमुपन्यस्य १. तै-सं. २-५-५, ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। 'मिथ्यैतदिति गौतमः, शिष्टस्मृतिविरोधादित्युक्तम् । आपस्तम्बवचनं तु गर्हानिराकरणार्थमित्युक्तम् । तस्माद्विरोधपरिहारासम्भवादमा. माण्यमेव स्मृतिविरोधे मातुलकन्यापरिणयाद्याचाराणाम् । अत्र पायसुधाकृतस्मृतिचन्द्रिकाकारमभृतयः मातुलकन्या- पैतृष्वस्त्रेयीपरिणयाचारस्योदाहरणत्वं न मन्यन्ते । तथाहि-य आचारः प्रत्यक्षश्रुतलिङ्गमूलकः सस्य शिष्टस्मृनिविरोधेऽपि नामा. माण्यम् । बलाबलाधिकरणे प्रत्यक्षलिङ्गविरोधे स्मृतिकल्पितश्रुतेर्या- थार्थनिश्चयाभावेन दुर्बलत्वस्य वार्तिककृतैव वक्ष्यमाणत्वात् । त- दिह मातुलकन्यापैतृष्वोयीपरिणयस्य प्रत्यक्षश्रुतलिङ्गमेव मूलम् यथा-(१)गर्भ नु नौ जनिता दंपती कः । देवस्त्वष्टनिता स वि. श्वरूप"इति अत्र वैवस्व तयोः यमयम्योः संवादः । षष्ठ्ययुग्भियमी मिथुनार्थ यमं प्रोवाच । स तां नवमीयुग्भिनिच्छन् प्रत्याचष्टे"इति शौ- नकस्मृतेः, यम्याः स्वभ्रातरं यमं प्रति उक्तिरिति गम्यते । का प्रजापतिः विश्वनिरूपको देवः त्वष्टा सवनशीलः नौ आवयोग: में उदरे दम्पती जायापतीरूपे अपत्ये जनिता जनयिष्यतीति । अतश्च 'मम पुरुषान्तरात् सब च स्यन्तरे जनयिष्यमाणयोस्ता. वत्स्त्रीपुंसयोदम्पत्तीत्वमवश्यंभावि, तद्वरमावयोरेव तदन्योन्यसम्भो- गादस्तु' इत्यभिधानेन भ्रातभगिन्यपत्ययोःपत्यौचित्यद्योतनान्मा. तुलकन्यापैतृष्वसेयीपरिणये लिङ्गमिदम् | तच्चाप्राप्तस्यानुवादायो- गादागादपि च नियमेनाप्राप्तः नित्यवदनुवादोपपत्यर्थं प्रापकं वि. धिमनुमापयति । बथा(२)"आयाहीन्द्र पथिभिरीडितेभिर्यज्ञमिमं नो भागधेयं जु- षस्व । तृप्तां जहुर्मातुलस्येव योषा भागस्ते पैतृष्वोपी वपामिव" इ- सत्रापि हे इन्द्र ईडितेभिः प्रशस्तैः मार्गः नोऽस्माकं इमं यज्ञमा. याहि तृप्तां आज्यसिक्तां वपां स्वीयं भागधेयं जुषस्व, यथा १.ऋ. सं. ७-६-६-५. २. ऋ.सं. प. ५-४-२३. " ·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि-- मातुलस्य जहुः अपत्यं अर्थात् भागिनेयस्य योषा स्त्रीरूपलेन भागः, यथा च पैतृष्वसेयी अर्थान्मातुलपुत्रस्य भागस्तथा तब वपेत्यथोभिधानेनेदमपि लिङ्गं विध्यनुमापकम् । सथा स्त्रुग्व्यूहनविधिवाक्यशेषे श्रुतं "तस्मात्समानादेव पुरुषाद- त्ता चायश्च जायते। उन तृतीये सङ्गच्छामहै । चतुर्थे सङ्गच्छामहै इति! तदेवं दीव्यमाना जात्या आसत" इति । समानादेकस्मात्पुरुषात् अत्ता भार्याया भोक्ता पुरुषः । अद्यश्च भोग्यो भार्यालक्षणो जा- यत्वे इत्युक्तेः । नचैवं सति एकस्मादुत्पन्नयोभगिन्योरेव जाया. पतित्वमुक्तं स्यात्, तबाह-उत तृतीय इति । उतशब्दः शङ्कानि. राकरणार्थः । तेन कूटस्थाज्जाते तृतीये चतुर्थे वा विवाहाख्यां सङ्ग- तिं कुर्मः इसेवं दीव्यमानाः क्रीडमाना जात्या कुलीना अप्पा- सते । इदमपि च मातुलकन्यापैतृष्वस्त्रेयोपरिणये लिङ्गं "उपरि हि देवेभ्यो धारयती"तिवद्विध्यनुमापकम् । अतश्चानन्य गतिकानेकलिङ्गबलेन स्मृतिरेव पुत्रिकाकरणे आ- सुरादिविवाहेषु च दुहितुर्जामाने दानाभावेन स्वत्वनित्यभावा- सापिण्डानिवृत्तेः (१)असपिण्डां यवीयसी" इति सपिण्डोद्वाहनिपे- घप्रत्तेस्तद्वियत्वेन व्याख्येया। अत एव(२) "पष्वसेयीं भगिनी स्वस्त्रीयां मातुरेव च । मातुश्च भातुरामस्य गत्वा चान्द्रायणं चरे"दिति गमने प्रायश्चित्तमुक्त्वा(३) "एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमान् । ज्ञातित्वेनानुपेयास्ताः (४)पतितोापयन्नरः" इति पैतृष्वय्यादिपरिणयननिषेधे ज्ञातित्वमेव सापिण्ड्याख्यं हेतुत्वेनोक्तम् । किश्च भगिनीत्वस्य पैतृष्तस्रयाविशेषणत्वाभावे चतुष्ट्वापत्ते. स्तिस्त्र इत्यस्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । पितृष्वसुः पुत्रिकाकरणे 'पु. २ म. स्मृ. ११-१७१. ३ म.स्मृ. १७२. १या. स्मृ.१-५२. ४ पततिथुपयन्नधः।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । वः पुत्रिकैवेति स्मृत्या पुत्रिकायाः पुत्रत्वश्रवणात्पुत्रिकाभ्रातुः पु. त्रिकापुत्रं प्रति पितृव्यत्वापातात् पितृव्यदुहितुश्च भागिनीत्वप्रसि- द्धेः भगिनीत्तविशेषणेन पुत्रिकायाः पितृष्वसुर्या दुहिता सा पैतृ. ध्वस्त्रेयीति प्रतीयते मातृभ्रातुश्चाप्तत्वविशेषणेन पुत्रिकाया मातुर्यो भ्राता सपिण्डत्वेनाप्तः तस्य दुहितरं गत्वा इत्यर्थावगमेन मनोराप पैतृष्वरीयीमातुलदुहितपरिणयनिषेधः पुत्रिकाकरणविषय एवाभिमे- तो लक्ष्यते । एवं च बौधायनस्यैतत्परिणये अनाचारतस्मृतिः 'पितृसन्ताने सप्तमान्मातृसन्ताने च पञ्चमादाक्पुत्रिकाकरणाभावम- निश्चित्य परिणयविषयेति ज्ञेयम् । तेन ब्राह्मादिविवाहत्रये दुहितुर्दा- नविधानेन स्वत्वगोत्रयोरिव सापिण्ड्यस्यापि निवृत्तस्तत्परिणयेऽपि न किश्चिद्भाधकम् । न चैवं सति तादृशी मातृष्वमृदुहिताऽपि परिणेया स्यादिति वाच्यम् । तस्य लोकविद्विष्टत्वेनाप्रसक्तेः । अत एव (१)पञ्चमात्सप्तमा दूर्वं मातृतः पितृतस्तथा" इति याज्ञवल्कीयमाप पुत्रिकाकरणादि- विषय एव व्याख्येयम् । अथ वा एतस्य सर्वविषयत्वेऽपि मातुलकन्यादीनां सत्याप सा- पिण्ड्ये विशिष्य श्रुत्पाभ्यनुज्ञानात्तदतिरिक्तविषयोऽयं 'असपि- ण्डां यवीयसीम्" इति निषेधः । अत एव तदूध चतुर्थपञ्चमादिषु पुरुषान्तरेषु भ्रातृभगिन्योरिव मातृष्वमृदुहित्रादीनां चाविवाह्य- तोपपत्तिः इति । तदेतदपरे न मन्यन्ते । तथा हि-योयं श्रीतलिङ्गानुमितो विधिः स किं नियमविधिरूपो वा (२)"ऋतौ भार्यामुपेयादि"तिवत आहोस्विदभ्यनुज्ञाविधिरूपो वा ? नायः । (३) ऋतुस्नातां तु यो भायाँ सन्निधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां पात्यते नात्र सं. शयः' इत्यादिवदकरणे निन्दाश्रवणाभावेन नियमविधित्वानुपपत्तेः । 9 १ या. स्मृ.१-५३. २ गौ. ध. ५-१. ३.प.स्मृ.

·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- अत एव यो निषेधातिक्रमेण रागादेवानुतिष्ठति तस्य रागपा- सानुवादमात्रेणैवान्यपरमन्त्रार्थवादाशुपपतो 'यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयती' तिवन्न स्वतन्त्रनिधिकल्पनं प्रमाणवत् । अत एव न द्वितीयोऽपि । अभ्यनुज्ञाविधित्वेऽपि हि तस्य दो- पाभावमात्रपरत्वेन रागप्राप्त्युपजीवित्वात रागेण च सर्वदा सर्वस्य परिणयनमाप्त्यभावातू पक्षिकानुवादान्न मोकः । अतश्च विनैवात्र विधिकल्पनं रागमाप्तस्यैव पाक्षिकानुवादोऽस्तु । अन्यथा 'प्रजापति- रुषसमभ्यैत स्वां दुहितरं इत्यादावपि अभ्यनुज्ञाविधित्वकल्पनापत्तिः । न च तत्र विध्यनुमानेऽपि प्रजापतिसम्बन्धितयैव तदनुमाना- दन्येषां निषेधतादवस्थ्यामिति वाच्यम् । महदार्चारतत्वेनानुवादस्य विधिकल्पनोपायत्वनोपायसूतपूर्वाचरितुर्विधावननुप्रवेशात् । अत एव "(१)इति ह स्माह बट्कुर्वाठिण: माषान्मे पचत" इत्यत्र कृत्वाचिन्ता- यां षष्ठे माषपाकविधेः कल्पनेऽपि वृष्णिविपयत्वं नाङ्गीकृतम् । किञ्चैवं प्रकृतेऽपि यमयमीसन्तानविषय एवं विधिः कल्प्येत । यदाप सपिण्डोद्वाहनिषेधैकवाक्यतया दानामावेनानिवृत्तमापिण्ड्य- पुत्रिकाकरणासुराविवाहादिविषया स्मृतिः न सोपिण्डयावनिवर्त- कब्राह्मादिविवाहविषयोते । तदपि न । पुत्रिकाकरणेऽपि "(२)अभ्रा- तुकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलङ्कताम" इति वसिष्ठवचनेन दान- प्रतिपादनात् । अतश्च दानसत्वेऽपि तस्याः पुत्रकार्यकर्तृत्वं वाच. निकसंवित्करणबलादेव द्रष्टव्यम् । न च ब्राह्मादिविवाहे दानेन गोत्रसापिण्डयादिनित्तिः, दानस्य स्वत्वमात्रनिवर्तनस्वभावत्वात् । वस्तुतस्तु नेशविषये दानं स्वत्वस्यापि निवर्तकम्, कन्यावाद्य- तिरिक्तस्य स्वत्वस्याभावात् । कन्यात्वादेश्च दानेनानिवृत्तेः . । अत एव कन्यादानादौ ददातिगौण इति षष्ठे वक्ष्यते । गोत्रनिवृत्तिस्तु ब्राह्मादिविवाहे सप्तपदागमनास्त्रियांन्तरत एव । १श. बा. १-१-१-१०. २ व. स्मृ. १७..१८.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७१ वाचनिकी । "स्वगोत्राद्धश्यते नारी विहात्सप्तमे पदे" इति स्मरणात् । अन एव सप्तपदीगमनेनासुरविवाहादौ पुत्रिकाकरणे च गोत्रनिट- तौ प्रसक्तायां लौगाक्षेः “मातामहादिगात्रेण मातुः पिण्डोदक- क्रियाम् । कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवमाह प्रजापतिः । आसुरादिविवा. हेषु पितृगोत्रेण धर्मवित्" इत्यादिना तदपवादोऽपि वाचनिक एव । अतो दत्तकस्थल एवं परं दानेन वाचनिकी गोत्रनिवृत्तिः, न तु ब्राह्मादिविवाहेऽपति अस्त्येव मातुलकन्यायाः सापिण्ड्यम् । अत एव "सप्तमात्पञ्चमादृर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा" इति वच- नमप्यसंकुचितवृत्युपपन्नं भवति । मातृष्वस्त्रेयादिपरिणयप्रसङ्गश्च दुःपरिहरः । तस्मान्मातुलकन्यापरिणयनाद्याचाराणां दुराचारत्व- मेवेति सिद्धम् । अत एव वार्तिककृता 'कस्यचिज्जायते तुष्टिरशुभेऽपि हि कर्म- णि' इत्युपक्रम्य 'स्वमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणासो हि तुष्यति' इति दुराचारत्वमुक्तम् । 'वसुदेवाङ्गजाता तु कौन्तेयस्य विरुध्यते' इति च । तस्मादिदमप्युदाहरणमेवेति सिद्धम् ।। अथ का यत्र लोकवेदयोः शान्दार्थविप्रतिपत्तिः, यथा-त्रिच. श्वकालैक्षवीस्तोमशब्देषु । बिच्छन्दो हि त्रिभिर्वर्यत इति व्युत्प- मा लोके त्रिद्रज्जुः विद्रन्थिस्त्यिादौ त्रैगुण्यवाचितया प्रसिद्धः । घेदे तु ' त्रिबहिष्पवमान' इत्युक्त्वा 'उपास्मै गायता नर' 'दविद्यु. सत्या रुचा' 'पवमानस्य ते कवे' इति तृचत्रयानुक्रमणात् 'नवमिस्तुव. न्तीति च श्रुसन्तरदर्शनात् स्तोत्रीयानवकपरत्वं प्रतीयते । चरुशब्दस्यापि लोकात् स्थालीपरत्वम, वेदे तु 'आदित्यः प्रा- यणीयः पर्यास चरुः' इति विधाय 'आज्यस्यैनं चरुमभिपूर्य चतु- र आज्यभागान् यजति, पथ्यां स्वास्तिमिष्ट्वाऽग्नीषोमो यजति, अ. ग्नीषोमाविष्ट्वा सवितारं यजति, अदितिमोदनेन, इति क्रमविधिपरे वा. क्ये सिद्धवदोदनानुवादादोदनपरता विज्ञायते । तत्रापि याज्ञिकमास.

·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- ध्या अनवस्रावितान्तरूष्मपकौदनविशेषवाचित्वमेव न त्वादेन. सामान्यवाचित्वम्, अवस्राविते भक्तौदने याज्ञिकानां चरुशब्दप्रयो- गाभावात्। एवं अश्ववालशब्दस्यापि लोके अवयवयोगनाश्वकेशपरत्व. म् । वेदे तु "आश्वालः प्रस्तरः" इत्यस्य वाक्य शेषे च “यज्ञो ह वै देवेभ्योऽश्यो भूत्वापाक्रामत, सोऽपः प्राविशत, स वालधौ गृही- त:, स वालान्मुक्काविवेश,ते वालाः काशता प्राप्ताः" इति श्रवणात् काशपरत्वम् । 'ऐक्षवा विकृती' इत्यत्र च ऐक्षवीशब्दस्य लोकावगतयोगबलेनेवव यवपरत्वम्, वाक्य शेषात्तु काशमुले । वाक्यशेषश्च वार्तिके विशि- ध्यानुदाहृतोऽपि सामान्योक्त्यैवास्तीत्यनुमीयते । एवं स्तोमशब्दस्यापि ब्राह्मणस्तोमः इत्यादिप्रयोगाल्लोके स- मुदायमात्रपरत्वम् । वेदे तु स्तोत्रीयासंख्याकृतस्तुतिसंख्यावचन: ' त्रिदेव स्तोमो भवति' पञ्चदश स्तोमो भवति" इति सामानाधिक रण्यनिर्देशात्, 'स्तुतेर्मानं स्तोम' इति याज्ञिकमासिद्धेः (१) स्तोमे डविधिः पञ्चदशाद्यर्थ' इति व्याकरणवलाचायमी निश्चीयते । अतश्चैतेषु लोकवाक्यशेषयोः शब्दार्थविप्रतिपत्तौ किं द्वयोः साम्यम, अतश्च विद्वहिपत्रमानमित्यादौ अर्थद्वयविकल्पः, उत लोकस्यै- वात्र बलवत्वम् । वाक्यशेषस्था प्रतिपत्तिबलीयसी इति सन्देहः । अत्र च वाक्यशेषाभावे विहिष्पवमानमित्यादिविधेः लौ- किकमसिध्युपजीवनेन निर्णयकरणात्सन्देहाभावेन न भाष्यकारी- ययवायुदाहरणतुल्यत्वम्, यवायुदाहरणे हि उभयथा प्रसिद्धिसत्वे वाक्यशेषस्य निर्णायकत्वमात्रम्, न तु स्वतन्त्रार्थशक्तिग्राहकत्वम्, प्रकृते त्वेकत्रैव लोकप्रसिद्धेः इतरार्थविषयशक्तिग्राहकत्वमेव वाक्य- घोषस्येति विशेषः । अत एव नात्र 'सन्दिग्धेषु वाक्यशेषादित्यनेन १वा. ५-१-५८.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । गतार्थनाशङ्का । तत्रादृष्टार्थविषये स्मृत्याचारेभ्यो वेदस्य बलवत्वेऽपि शब्दार्था- क्धारणेऽनादिसिद्धरद्धव्यवहाररूपादाचारात वृद्धस्मरणाद्वा वेदस्या. धिक्ये प्रमाणाभावन विशेषादर्शनात्समा विप्रतिपत्तिः स्या- त् । न च एकत्रैव शक्तिकल्पनेनेतरत्र तत्सादृश्येन प्रयोगोपपत्तौ नानेकशक्तिकल्पनमुपपत्तिमदिति वाच्यम् । अर्थद्वयस्याप्ययन्त लक्षण्येन सादृश्याभात्राव । सत्यपि च सादृश्ये विनिगमकहन्वभावा. च । अनोऽनन्यथासिद्धप्रमाणद्वयबलेनोभयोरपि वाच्यत्वावधारणा. तुल्यबलत्वेन विकलाः । असश्च लौकिकार्थग्रहणपक्षे बहिष्पत्र माने एकस्तृचः कर्तव्यः, तृचान्तराम्नानं 'नवभिः स्तुवन्ती" ति बचनं च पाक्षिकत्वेनाप्युपपन्नम् । तथा चरुशब्देन स्थाली कृष्णलवत्पदेयत्वेन विधीयते । पपश्च तदधिकरणत्वेनैव । अधिकरणनापि च मैत्रावरुणादिश्रयणवद- दृष्टार्थेव । अर्थवादस्तु पाक्षिकानुवाद इति द्रष्टव्यम् । यत्तु कैश्चित् चरुरिति प्रथमा सप्तम्यर्थे । सप्तमी च पयसीति प्र. थमार्थे । तेन चधिकरणं पय एव देवतासम्बन्धि लोकप्रसिद्ध्याश्र. यणपक्ष इत्युक्तम् । तन्नः विकल्पपक्षे वचनव्यक्तिभेदेन बाक्यभेदापचे । लक्षणा. द्वयस्वीकारे प्रमाणाभावाच । अन एवैतदोषपरिहारार्थ विकल्पोक्ति- मूले न प्रकृतोदाहरणभूतमायणीयविषया; किन्तु “सौम्यं चहें" इयेतद्विषयेति कस्यचिदुक्तिरपास्ता । प्रस्तुतोदाहरणेऽप्युक्तरीया विकल्पत्य सुत्रचत्वात् । यत्तु तत्रोपपत्यन्तरमुक्त-प्रस्तुतोदाहरणे अर्थवादेनौदनविषय एव विधेस्तात्पर्यग्रहासिद्धान्तवत्पूर्वपक्षद्रयेऽपि गौण्या वृत्त्या च- रुशब्देनौदनग्रहणानानुष्ठाने विशेषः । 'सौम्यं चरूं' इत्यत्र तु अर्थ. वादाभावेन तात्पर्यग्राहकाभावालाम्यपक्षे विकल्पः । लोकम.

·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- सिद्धिपावल्यपक्षे च स्थालीमात्रग्रहणमिति विकल्पोक्तिः तन्मात्र. विषयति। तदपि न; लोकप्रसिद्धिप्रावल्यपक्षे तावद्विधेपि लोकपास- यैव स्थालीतात्पर्यकत्वावगतेस्र्थवादस्यैव तदनुरोधेनौदनसम्बन्धे- न स्थालीलक्षकत्वेनोपपत्तौ ओदनग्रहणे प्रमाणाभावात् । साम्यपक्षेऽपि क्लुप्तया लोकप्रसिद्धयैवावधारित विध्यर्थे अर्थ- वादानर्थक्यभयेन कल्प्यस्यौदनवाचित्वस्य पाक्षिकत्वेनाप्योदममा. पकत्वोपपत्तौ न लोकावगतस्थालीबाधकत्वसम्भव इति विकल्पो- क्तिः प्रस्तुतोदाहरणविषयाप्युपपन्नैव । एवं आश्ववालैक्षवीस्तोमशब्देष्वपि विकल्पेनार्थद्वयपरत्वम् । अर्थवादश्च पाक्षिक इति द्रष्टव्यम् । तस्मात्साम्यमेव लोकवेदप्रसि- क्ष्योरिति प्रथमः पक्षः ॥ द्वितीयस्तु लोकमसिद्ध प्राबल्यम् । तस्या अन्यनरपेक्ष्येणे- वात्मलाभाव । वैदिकप्रसिद्धः पुनः लोकप्रसिद्धपदान्तरसामाना- धिकरण्याधीनसिद्धित्वेन विलम्बितत्वात् । अतोऽनुपसंजातविरो- धित्वेन लौकिक्येव बलीयसी ! अनश्च यत्र न विरोधः तत्रैव सा आत्मानं लभते, नान्यत्र । न चाविरोधेऽपि न तस्या आत्मलाभः, 'स- म्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादिति सूत्रे निराकरिष्यमाणत्वादिति वाच्य- म् । तस्य विधिवाक्यस्य स्वविधेयत्वनिराकरणपरत्वात । अतः अ. र्थवादादिरूपशास्त्रस्य सम्बन्धानुमापकत्वमिष्टमेवाविरोधे । विरोधे तु लोकप्रसिद्धः अनुपसंजातविशोधत्वादलवत्ता। किश्चार्थवादानां प्ररोचनामात्रपरत्वेन 'यजमानः प्रस्तर' इ. त्यादिवद्गौणत्वेनाप्युपपत्तेर्नावश्यं संज्ञासंशिप्सम्बन्धप्रतिपादनपरत्व. म। अतश्च नानर्थक्यप्रतिहत्त्वेन विकल्पाश्रयणीप । अनन्योपायपरो- चनापरस्पार्थिवादस्य सम्बन्धप्रतिपादनपरत्वे वाक्यभेदप्रसङ्गाच । अत एव मन्त्रादिप्रसिद्धिपि विच्छब्दस्य गुण्याविषयैव प्र.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। तीयते (१)"कार्यासमुपवीतं स्यात् विपस्योलतं वित्"त्रिता प्र. न्थिनैकेन" इत्यादौ रज्वारम्भकेषु तन्तुषु नवसंख्यासद्भावेऽपि त्रि- च्छन्दस्योपवीतारम्भकायां रो त्रैगुण्यविध्यर्थत्वदर्शनाव, वेदे 'त्रिदशाना भवती' सादा वैगुण्यार्थकत्वस्य याज्ञिकप्रसिद्धत्वाच । तस्माल्लोकमसिद्धिरेव बलीयसीति प्राप्ले- शास्त्रस्था वैदिक्येव प्रसिद्धिर्बलीयसी । तथाहि-अर्थवादादे- रपि तावदसात विरोधे वृद्धव्यवहारकोशानुशासनादिवच्छक्सनुमा. पकत्वं भवतोऽपि नानिष्टम् । अतश्च विदादिशब्दार्थव्युत्पित्सु - लः यथैव लोकव्यवहारात् त्रैगुण्यं शब्दार्थत्वेनाध्यवसातुमुपक्रमते तथार्थवादादिवशाद नवकादिकमपीति तुल्पम् । नचात्रार्थवादादेः लोकप्रसिद्धपदान्तरसामानाधिकरण्याधीन- सिद्धित्वेनान्यापेक्षत्वादविल्यम् । लोकप्रसिद्धराप पदान्तरार्थविषय- लोकपसिद्धिमापेक्षत्वस्य समानत्वात् । अतश्च त्रिवृद्धहिष्पवमान- मित्यत्र त्रिवृच्छब्दार्थावधारणवेलायां अनन्तरमेव तृचत्रयानुक्रम- मानवाभिः स्तुवन्तीति वचनान्तराञ्च स्तोत्रीयानवके तावच्छक्तिक- ल्पनया शब्दार्थत्वावधारणम् । न हि तत्रानुपस्थितेन सम्भाद्विप्ल- वेनावयवाशक्तिग्रहमापेक्षेण च लोकव्यवहारण झटिति त्रैगुण्यार्थ- कत्वावगतिर्भवति । यद्यपि कस्यचित् स्यात् तथापि निर्दोषया वैदि- कप्रसिद्ध्या बाध्यते । अतोऽत्र तावत् स्तोत्रीयानवकमेव विधेयम् । नचैवमपि तृचत्रयानुक्रमणादिनैव नवकप्रतीतिसिद्धेस्त्रिवत्पदा- नर्थक्यामिति वाच्यम् । स्तोत्रीयानत्र के रूढ्या त्रिवृत्पदवाच्यत्वस्य त्रिवृत्पदश्रवणाभावेऽप्रतीतेः । तत्फलं च तृचत्रयानुक्रमणाद्यभा- वेऽपि ' त्रिनिष्टुदग्निष्टोम' इत्यादौ सर्वस्तोत्रेषुः स्तोत्रीयानक- प्राप्तिः । अन्यथा हि बहिषवमाने तृचत्रयाउनुक्रमणात्माप्नुवत्य- पि स्तोत्रीयानवकेऽग्निष्टुति त्रिवृच्छब्दस्य रूढ्या स्तोत्रीयानवक- १. म. स्मृ.२-४४.

·मीमांसाकौस्तुभे [यववराहाधि- वाचत्वानवधारणाल्लोकप्रसिद्धावयवयोगेन सर्वसंख्याकार्ये त्रै गुण्यविधायित्वमेवापद्यत । सति तु प्रस्तुनोदाहृतवाक्ये त्रिच्छ. ब्दश्रवणे तृचत्र याद्यनुक्रमणवशेन स्तोत्रीयानवके समुदायप्रसिद्धौ कल्पितायां अंनष्टुसपि क्लप्सया रूढ्या योगबाधात् सर्वस्तोत्रे. घु स्तोत्रीयानवकमेव विधीयत इति दशमे वक्ष्यने एतदधिकरण- प्रयोजनकथनपरत्वादेव च तदधिकरणस्य न पौनरुत्त्यम् । यत्र तु स्तोत्रसम्बन्धासम्भवो यथा-'त्रिता यूपं परिवी. य" इयादौ तत्र त्रैगुण्यमेव लोकमसिद्धावयवयोगबलेन विधीय- ते । न हि लोकप्रतिद्धिस्वैगुण्ये लाक्षणिकी । शक्यसम्बन्धाभावेन लक्षणानुपपत्तेः । अवयवशक्तेः क्लुप्तत्वाच्च । अतस्तत्र क्लप्तावयव- योगेन त्रैगुण्यमेव विधेयं, न तु नवकम् । अवयवयोगेनैवार्थपती- त्युपपत्तौ लाक्षणिकत्वे प्रमाणाभावात् । त्रिवृत्पदं हि स्तोत्रसम्बन्ध- तृचत्रयाद्यनुक्रमणान्नवकमात्रे न शक्तम् । आँप तु स्तोत्रीयानवके । अतश्च विशिष्टवाचकस्य पदस्यैकदेशपरत्वे लक्षणेतिन्यायात 'त्रि. वृता यूप' इत्यादौ नवकमात्रग्रहणे लाक्षणिकत्वप्रसङ्गो दुर्वार एव । अतश्चैताहयाविषये त्रैगुण्यमेव । एवं यज्ञोपवीतविधावाप त्रिच्छब्देन गुण्यमेव विधीयत इति द्रष्टव्यम् । नचैवमपि विच्छब्दस्य बहिष्पवमानरूपस्तोत्रवि शेषसम्बन्धितचत्रयानुक्रमणात् तत्सबन्धिस्तोत्रीयानवकवाचित्त्व- मेव स्यात, न सामान्यतः स्तोत्रीयानवकवाचित्वमिति वाच्यम् । तथाले "त्रिवृद्धहिष्पवमानमित्यत्र विद्रहणस्य फलाभावेन वै- बर्खापत्तेः । न हि तदाग्निष्टुति त्रिच्छब्देन सर्वस्तोत्रेषु नवकं विधातुं शक्यते । 'त्रिता यूप' इत्यादिवल्लाक्षणिकत्वप्रसङ्गेन त्रैगुण्प- विध्यर्थकत्वस्यैवापत्तेः । बहिष्पवमाने चातिदेशेनैव नवकस्य प्राप्त- त्वात तत्र तद्विथ्याशङ्कायाः सुतरामनुपपत्तेः । अथ अग्निष्टुद्वाक्यस्थत्रिच्छब्देन तत्रत्यबहिष्पवमाने त्रैगुण्य- ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ७७ प्रसक्तस्तीनतिफलको बहिष्पवमानगोत्रीयानवशक्तिग्रहो- ऽर्थवान, तथा सति आग्नेिष्टुद्वाक्यस्थत्रिच्छब्दाभावेऽपि वि. वक्षिनार्थसिद्धेः तत्रत्यत्रिवृत्पदवैयर्थम् । ततश्च पुनरपि प्रस्तु- तवाक्यस्थत्रिवृत्पदानर्थक्यं तदवस्थमेव । अतः फलाभावेन त्रि. वृत्पदवैयर्यप्रसंगात् सामान्यतः स्तोत्रीयानवक एव वित्पदस्य शक्तिरिति सिद्धम् ॥ एवं चरुशब्दार्थव्युत्पित्सायामपि लोकव्यवहारादिव वाक्य. शेषस्याप्यन्यत्र शक्तिग्राहकत्वावगमात् प्रकृते च विरोधे सति वा- क्यशेषस्यैव पूर्ववदेव बलीयस्त्वात् विधिस्तुत्योः समानविषय- त्वनियमाचौदन एव शक्तिश्चरुशब्दस्येत्येवं निश्चीयते । लोक- प्रसिद्धिस्तु स्थाल्या अनेकशक्तिकल्पने गौरवापत्तेः विदादिपदव- च योगाभावादोदनैकान्तिकसम्बन्धलक्षणयैव । अाश्च 'सौम्यं चर्स' इत्यादी वाक्यशेषाभावेशी ओदनपरत्वमेव । शक्यार्थपरत्वसं- भवे लक्षणाया अन्याय्यत्वात् इति दशमे वक्ष्यते । पौनरुत्यं च पूर्ववदेव परिहर्तव्यम् । एवं आश्ववालैक्षवीशब्दयोरपि विवृच्छब्दवदेव लोकप्रसि- या यौगिकयोरर्थवादवशेन काशादौ रूढिकल्पनात् तदर्शनार्थ- वांदराहियेऽपि काशादिग्रहणमेव, न तु योगेकार्थग्रहणम् । न चावयवार्थे अवयवशक्तिकल्पनस्यावश्यकत्वादश्ववालशब्द- स्य दीर्घत्वादिना यौगिकार्थकेशप्तादृश्यनैव गोण्या वृत्या काश- प्रतीत्युपपत्तौ शक्त्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः अर्थवादसत्वे तदशेन गौ- णार्थग्रहणेऽपि तदभावे गौणार्थग्रहणे प्रमाणाभावाद्यौगिकार्थग्र- हणमेव स्यादिति वाच्यम् । केशसादृश्येन काशविवक्षायां अर्थवा दे केशप्रकृतिकत्वान्याख्यानस्य वैयपित्तः । न हि गौणाथै क- चिदनात्यानं दृश्यते, विधौ जघन्यस्याश्रयणस्य दोषत्राच न गौणत्वकल्पनम् ।

·मीमांसाकौस्तुभे यववराहाधि- न च तीर्थवाद एव काशपदं केशरूपवाललक्षणार्थमस्तु, कृतं पात्यन्तरकल्पनेनेति वाच्यम्। 'ते बालाः काशतां प्राप्ताः' इत्यनन्वया- पत्तेः । अतोऽश्चवालपदं काशेषु रूढपत्र । केशप्रकृतितकथनं तु 'य. दाजिमीयुः' इति वदन्वाख्यानमात्रमिति द्रष्टव्यम् । अन्तु वाश्ववालपदं काशे गौणम्, तथाप्यन्वाख्यानानुरोधेन निरूढगाणीस्वीकारः, श्येनपदस्येव यागे । अनश्च यथैव 'समानामा तरच्छयनेन"इत्यादौ गौणार्थस्यैव यागस्य श्येनपदेन ग्रहणं तथा इ- हार्थवादाभावेऽपि वेदक्लुप्तत्वप्रत्यासत्तेः गौणार्थस्यैव काशस्य ग्र- हणमिति सिद्धम् । अयं च प्रकार: तिवृच्छब्दे सम्भवनाप तादृशसादृश्याभावा- नोपन्यस्तः । एवं स्तोमशब्दस्यापि 'त्रिदेव स्तोमो भवति' इति वैदिकप्ता. मानाधिकरण्यात् 'स्तुतेर्मानं स्तोम' इति याज्ञिकप्रसिद्धेश्च 'स्तोमे डविधिः पञ्चदशादर्थ' इति शाब्दिकस्मृतेश्च स्तोत्रीयासंख्याकृतस्तु- तिसंख्यावचनत्वं व्युप्तित्सुनाऽवधार्यते । 'ब्राह्मणस्तोम' इत्यादिलोक- प्रसिद्धेस्तु लाक्षणिकत्वं शक्त्यन्तरकल्पकलं वा आश्रयणीयम् । सदपि च सैन्धवादिवदेव प्रकरणादिनाऽर्थविशेषावधारणमिति कचिदुविधा संख्या, कचित्तु समुदायमात्रमिति व्यवस्थैव, नत्व व्यवस्थितविकल्पः । न्यायमुधाभवदेवयोस्तु वैदिकसामानाधिकरण्यादिना स्तोत्री- यासमुदायवचनत्वम्, लोकप्रसिद्धथा तु समुदायमात्रवचनत्वम् । तत्र वैदिकप्रसिद्धबलात्ताल्लौकिकसिद्धिलक्षणयापि नीयमाना न दुष्यतीत्युक्तम् । न च वैदिकप्रसिद्धया उक्तविधसंख्यावाचित्वमु. तम् । यथा तथा वास्तु । सर्वथा शास्त्रमसिद्धिर्बलीयसात सिद्धम् । ॥इति यववराहाधिकरणम् ॥

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ७९ (५)पिकनेमाधिकरणम् । सू०-चोदितं तु प्रतीयेताविरोधात्प्रमाणेन । १-३-१०॥(सि) इह बलवत्ममाणांतरविरोधाभावे शब्दार्थव्यवहारविषये म्ले. च्छानामपि प्रामाण्यं संभवति नेति विचायत । यथा-पिक, नेम, सत, तामरस, पत्रोर्ण, वारवाण, शब्देषु, हि कोकिला, ध,बृहद परिमण्डल शतच्छिद्रदारुमयपात्र, पद्म, धौतकोशेय, घौतकोशेय, कञ्चुकवा- चित्वेन म्लेच्छेषु प्रसिद्धाः। तत्र यविरोधे म्लेच्छप्रसिद्धिः प्रमाणं ततः पिकमालभेत' इत्यादिवाक्येषु तत्मसिद्धार्थस्य ग्रहणम्, अथ तु न प्रमाणं ततो धेदप्रयुक्तानां शब्दाना आनर्थक्यासम्भवाद यथाकथंचित् निगम- निरुक्तव्याकरणवशेन धातुतोऽथ प्रकल्प्य तस्यैव ग्रहणम् । विप्रतिपचिग्रहणपत्युदाहरणरूपेणात्र सिद्धान्तकरणात्सङ्गतिः । शास्त्रास्थप्रसिद्धी कल्प्यत्वेनाप्रमाणत्वकथनादापवादिकी। तत्र म्लेच्छेषु यथैव अनभियोगाच्छब्देषु विप्लुतिरसाधुशब्द- प्रयोगात् दृष्टेति न तेषां शाब्दतत्वावधारणे प्रामाण्यम्, तथैव तदर्थाव- धारणेऽपि पीलादिषु विप्लुतिदर्शनान प्रामाण्यसम्भवः । न च तेषु पिकादिशब्दानामप्यविप्लुर्तिदृश्यते, येन तत्प्रसिद्धार्थमात्र. ग्रहणं शश्येत । प्रातिपदिकमात्रप्रयोगेन तेषामप्यपभ्रष्टत्वाव । अतश्च वेदप्रयुक्तसंस्कृतसदृशास्तैः प्रयुज्यन्ते, न तु त एव । न च सादृश्य- मात्रेण संस्कृतपिकादिशब्दानां तत्मसिद्धार्थकल्पनम् । शालाश- ब्दस्यापि सादृश्येन मालाशब्दार्थवाचिवापत्तेः । विस्तरेण चात्र वार्तिकता आन्ध्रद्रविडभाषयोरेव सादृशेनाधिकाक्षरप्रक्षेपादिना च संस्कृतशब्दत्वकल्पनया तदर्थकत्वकल्पने अनेकविरोधोत्प्रेक्षासं- ·मीमांसाकौस्तुभे [पिकनेमाधि- भवाद्यस्थितशब्दार्थावधारणासंभव उपपादितः किमुा नदा तेभ्यो. ऽपि प्रसन्तवासिना पारसीरोमकादीनां भाषासु तदवधारणमिति न म्लेच्छासिद्धः शब्दार्थनिर्णयऽपि धर्माधर्मयोरिव प्रामाण्यम् । एवं सत्यपि शब्दार्थतत्वावधारणस्य वृद्धव्यवहारमात्रममा. णकत्वात् यद्यभिधेयनिर्णये म्लेच्छव्यवहारस्य प्रामाण्यमभ्युप. गम्यते तथापि तब्यवहारस्य तान्प्रत्येव तत्प्रयुक्तशब्दविषये निर्णा- यकत्वं स्यात्, नार्यान् प्रति । आर्यप्रयुक्तशब्दविषये म्लेच्छानां वैदि. कशब्दवच्छ्रवणाभावात् । तच्छाविणां चार्षणां म्लेच्छसम्भाषण- तद्भाषाप्रयोगयोः निषेधेन तत्प्रसिद्धार्थसम्बन्धग्रहणासम्भवात् । अतश्च गृहीतसम्बन्धस्य शब्दस्यार्थाभिधायकत्वात् म्लेच्छानां सम्बन्धग्रहणसम्भवेऽपि आर्याणां तदसम्भवान्न तान् प्रति म्लेच्छ. व्यवहारस्य निर्णायकत्वम् । किञ्च म्लेच्छ प्रसिद्धार्थग्रहणे निगमादीनामानर्थक्यापत्तिः । सर्वत्र व्यवहारोदवार्थनिर्णयोपपत्तेः। न च यत्र म्लेच्छपसिध्यापि ना- थनिश्चयः ताशविषये निगमाद्यर्थवत्तति वाच्यम् । म्लेच्छदेशा- नामानन्त्येन सर्वान्वेषणस्याशक्यत्वात्प्रसिध्यभावनिश्चयानुपपत्तेः । अतश्च सर्व देशान्वेषणबाधशङ्काया दुष्परिहरत्वान्न कचिनिगमादिना अर्थानर्णय इति तद्वैयर्थापत्तिः । अस्मत्पक्षे तु आर्यावर्तस्याल्पत्वेन तदन्वेषणस्य सुकरत्वात्तदप्रसिद्धार्थक शब्दविषये निगमादीनामर्थव- चोपपत्च नर्थक्यम् । अत एव यद्यपि म्लेच्छमसिद्धिः समुदायप्रसिद्धिरूपा क्लप्सा च, निगमादिप्रसिद्धिन्तु अवयवसिद्धिरूपा कल्प्या च । अतश्च रथकाराधिकरणन्यायेन क्लुप्तकल्पनान्यायेन च म्लेच्छ प्रसिद्धरेव बलीयस्त्वं भवेत् । तथापि निगमादिवैयापत्तेरानर्थक्यप्रातहतन्यायन म्लेच्छप्रसिद्धरेव दौर्बल्यमभ्युपगन्तुं युक्तम् । एवं च पीवधिकरण- ·रणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ८१ व्युत्पादितम्लच्छसिद्धिगतम्लेच्छरूपाश्रयदौर्बल्यन्यायः शिष्टाको- पाधिकरणन्यायात पराहतोऽपि पुनरुज्जीवितो भवति । तथाहि-यद्यपि प्रसिध्याश्रयभूनार्यम्लेच्छगतबलाबलापेक्षया प्रसिद्धिस्वरूपगतस्य क्लुप्तत्वकल्प्यत्वकृतबलाबलस्य समुदायावयव. प्रसिद्धिकृतबलाबलस्य च शिष्टाकोपाधिकरणव्युत्पादितप्रमेयबला. बलन्यायेन बलवत्त्वावगमादार्यम्लेच्छगतबलाबलस्यात्र नावका. शो भवेत, तथापि स्वरूपगतबलाबलद्वयस्यात्र निगमाद्यानर्थक्य- प्रसङ्गेन बाधितत्वाव बाधकबाधे बाध्यस्य निरपवादत्वादिति न्या- येनाश्रयकृतबलाबलस्य पुनरुज्जीवनादाप न म्लेच्छप्रसिद्धार्थग्रह- णसिद्धिः। यदा तु वार्तिककारमते शिष्टाकोपाधिकरणेन प्रमेयबलाबल- स्य बलवत्त्वनिरूपणं तदा प्रसिद्धिस्वरूपगतबलाबलत्वस्यात्रैव विचा- यत्वादाश्रयदोषेण च दुष्टस्य क्लुप्तस्याप्यनाश्रयणीयवादाश्रयक- तबलावलेनैव सुतरां न म्लेच्छप्रसिद्धार्थग्रहणलाभः । अतो निगमा- दिवशेनैव धातुतोऽर्थप्रकल्पनम् । यद्यपि च निगमादिभ्योऽनेकार्थप्रतिभानं तथाऽपि अक्षादि- घाब्दवत्मकरणादिवोनार्थविशेषावधारणं, तदभावे, तु असम्भवद्- व्युत्पत्तिकपदार्थ (१)व्यावृत्या सम्भवव्युत्पत्तिकपदार्थविशेषरूपे- गैवावधारणं भविष्यतीति नानुपपन्नम् । तस्माच्छास्त्रस्थार्यप्रसिद्धि- रेव बलीयसीति प्राप्ते-- अभिधीयते-शब्दान्तरेषु विप्लुतिशङ्कानराकरणाशक्तावपि पिकादिशब्दानां वेदादिप्रयुक्तत्वेनाविभक्तिकम्लेच्छप्रयोगेऽपि प्राति. पदिकमात्रस्य तावदविप्लुतिनिश्चयानियवेदमयुक्तत्वेन च जा. त्यादिरूपनियर्थिवाचित्वकल्पनावश्यंभावे सति मुख्यार्थान्तराम- सिध्या कोकिलादौ तत्सदृशे गौणत्वायोगात् स्वसमानार्थकोकिला. . १. व्यावृत्त ·FPUR भीमांसाकौस्तुभे [पिकनेमाधि दिशब्दासादृश्याच गाव्यादिशब्दवत् तन्मूलकस्य शक्तिभ्रमस्याप्य- सम्भवेनार्थस्याप्यविप्लुतिनिश्चयादनादिम्लेच्छव्यवहारोऽपि वाच- कत्वकल्पक इत्युपपन्नं तस्याप्यभिधेयनिर्णये प्रामाण्यम् । न च तान प्रति तत्पूर्वद्धव्यवहारस्य प्रामाण्यसंभवेऽपि म्लेच्छानां वैदिकशब्दश्रवणाभावादार्याणां च तत्संभाषणतद्भाषा- शिक्षणयोनिषेधान्न तत्पसिद्धे ऽर्थे आर्याणां सङ्गतिग्रहसम्भव इति वाच्यम् । अतिक्रान्तनिषेधेभ्यः द्वैभाषिकेभ्यो म्लेच्छानां वैदिकशब्द- ग्रहणसम्भवात्तैरेव चार्येभ्यो म्लेच्छप्रसिद्धार्थोपदेशोपपत्तेः सङ्गतिग्रहे बाघकाभावात्। यत्तु तेषामनभियुक्तत्वात्तत्मसिद्धरनादरः इत्युक्तम, तददृष्टार्थ- धर्माधविषये तेषामभियोगाभावेऽपि असति बलवति विरुद्ध प्रमाणा- न्तरे अभिधेयार्थनिर्णये प्रामाण्यस्य मुखोपपादत्वादयुक्तमेव । दृष्टार्थ- व्याहारेषु च तेषामार्येभ्योऽपि महानभियोगो गृह (१)सेवाकृषि- गृहनिर्माणादिषु । आवश्यक च क्लोमादिशब्देषु म्लेच्छप्रसिद्ध्यपेक्ष- णमार्याणाम्, अन्यथा विशस्तपश्ववयवाधिकारात् सामान्यतः प- श्ववयववाचित्वज्ञानेऽपि विशेषापेक्षायां निरुक्तादिभ्योऽपि विशेष- निर्धारणस्य कर्तुमशक्यत्वेन तदानुष्ठानायोगप्रसङ्गात् । अतश्च प- श्ववयवत्वसामान्यांशे म्लेच्छ प्रसिद्धः सम्बादेन अगसा प्राणिवधा- भियुक्तम्लेच्छमसिद्धार्थग्रहणमावश्यकम् । तेन यथैव निषादेष्टयां (२) कूटं दक्षिणा' इति विहिते य एचैतेन द्रव्यान्तरमिहिरण्यरूपेण कूटेन व्यवहरन्ति तेभ्य एवार्थतत्वं ज्ञायते, तथैवेहाऽपि पिकादिश- ब्दानां वेदप्रयुक्तानां आर्येभ्यश्वाप्रतीयमानार्थकानां म्लेच्छेभ्योऽ प्यर्थप्रतीतिन विरुध्यते । किञ्च कोकिलादिरूपस्यार्थस्यादेशे प्रसिद्धत्वात्तदर्थ म्ले. छानपक्षणेऽपि पत्रोर्णवारवाणाद्यर्थानां स्वरूपेणार्यदेशेऽप्रसिद्धः १. सेवाऽऽकृति २. मै. सं.२-२-४.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । तदर्थं तावत् म्लेच्छापेक्षणमावश्यकम् । अतश्च कोकिलादिष्वपि पिकादिपदवाच्यत्वेनार्येष्वप्रसिद्धः तदर्थमाप म्लेच्छमसिध्यपेक्षणे को विरोधः। यत्तु म्लेच्छप्रसिद्धार्थाङ्गीकरणे निगमाद्यानर्थक्यमित्युक्तम्, त. न; निगमादीनां हि आर्यम्लेच्छव्यवहारादिना प्रसिद्ध एवार्थे त. निर्वचनकरणादिना निमित्तमात्रोक्तो व्यापारः, नत्वपूर्वार्थमति. पादने। यत्तु तेषामपि कचिदपूर्वार्थप्रतिपादनम्, यथा (१) उता स्वः पश्यन्' इसादौ त्वादिशब्दानामेकाद्यपूर्वार्थप्रतिपादनं निरुक्ते, सघि हसायामित्यादौ च सच्यादिशब्दानां हिंसाधपूर्वार्थपतिपादनं व्याकरणे, तत्मायिकं प्रासङ्गिकं च । न त्वेतावता म्लेच्छमास- ध्यङ्गीकारे तेषामानर्थक्यम्, तेषां निमित्तकथनरूपस्वव्यापारावि- घातात् । न च तेषामपूर्वार्थप्रतिपादनपरत्वाभावे निमित्तमात्रपति- पादनपरत्वे तत्पयोजनाभावादानर्थक्यम, षडङ्गवेदाध्ययनविधिबलात् निरुक्तादिजन्यपदार्थनिर्वचनज्ञाने सखेव तत्पूर्वककर्मानुष्ठानात्फलप्सि- द्धिः, नत्वन्यतोऽपि निर्वचनशाने अव्युतानादार्थस्वरूपज्ञानेऽपिचेति कल्पनेन सार्थक्योपपत्तेः । अथ वा अस्तु निगमादीनामपूर्वार्थप्रतिपादनेऽपि व्यापारः, न निमित्त कथनमात्र एव, तथापि यत्र पदार्थविशेषसमुत्थं प्रसय. तः प्रकृतेश्च तदृह्यमियर्थकल्पनोपायोक्तेः यत्र म्लेच्छानामप्यथासि. द्धिनिश्चयः तद्विषये निगमाद्यर्थवत्तेति न वैयर्थम् । म्लेच्छदेशानन्त्येऽपि च देशान्तरागतपुरुषवार्तापरम्परया स- बम्लेच्छदेशप्रसिध्यभावनिश्चयोपपत्तिन विरुध्यते । एवं सत्यापि यदि बाघशङ्का दुःपरिहरेत्याशंक्येत ततो धूमन्याग्निसम्बन्धेऽपि (२)व्यभिचारशङ्कायाः दुष्परिहरत्वाखूमादप्यग्निनिश्चयेन न भवित- १. ऋ. सं.८-२-२३. २.बाध.

·८४ मीमांसाकौस्तुभे [कल्पसूत्राधि- व्यम् । अतश्च निगमादेरर्थवत्वेनानर्थक्यप्रतिहतत्वाभावान्म्लेच्छप्र. सिद्धेः क्लुप्तत्वसमुदायप्रसिद्धिरूपत्वाभ्यामाप बलवत्वमव्याहतम् । न च म्लेच्छरूपाश्रयदौर्बल्यदोषेण दुष्टस्य क्लृप्तस्याप्यनाथ. यणीयत्वम्, म्लेच्छानां धर्माधर्मप्रतिपादनविषये दुर्वलत्वेऽपि दृष्टार्थ- व्यवहारविषये दुर्बलत्वाभावात् । एवं सत्यपि यदि पिकादिशब्दाना- मर्थान्तरं विशेषरूपेण निगमादिभिरुदाहियेत, ततः पील्यादिवदेव म्लेच्छ प्रसिद्धिरपि गौणत्वादिना नीयेत, नत्वेतत्तथोदाहियते । सा- मान्यतस्तु अनेकार्थसाधारणं धातुनोऽर्थपकल्पनं कल्प्यत्वावयवम- सिद्धिरूपत्वाभ्यां दुर्बलमेव । किञ्च पिकादिशब्दानां निरुक्तादिवशेनापि अवयवार्थान्वाख्या- ने पिवृति,पाति,पचतीत्यनेकधातुसाधारणत्वान्म्लेच्छप्रसिद्ध्यनुगु. णमेव, कोकिलादीनामाप पानादियोगस्य प्रसिद्धत्वात् । ओ विरोधाभावादपि म्लेच्छपासद्ध एवार्थः पिकादिविधावाश्रयः णीय इति सिद्धम् । सूत्रं तु बलवत्यमाणेनाविरुद्धं उपदिष्टं वैदिकविधौ ग्राहते. न प्रतीयत इति व्याख्येयम् । इति पिकनेमाधिकरणम् । (६) कल्पसूत्राधिकरणम् । सू-प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥ १-३-१२ ॥ (पू०) इह कल्पमूत्राण्युदाहरणम् । तत्र कल्पा नाम प्रयोगं कलायं- तीति व्युत्पत्तिसिद्धरूपप्रयोगानिपादका ग्रन्थाः बौधायनीयशाराह- माशकाद्याः । सूत्राणि तु सूचगन्तीति व्युत्पत्ता 'ऋचं पादग्रहण' इत्यादिसंज्ञापरिभाषादिरूपेण प्रयोगविशेपोन्नायकलक्षणप्रतिपादकाः ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्थ तृतीयः पादः। आश्वलायन, बैजनाप, कात्यायनादिकृताः । ते च किं वेदवदपौरु- पेयाः सन्तः स्वतः प्रमाणम् ? उत तेऽपि वेदरूपा एव, किं वा पोरू- षेयास्सन्तः स्मृत्यधिकरणन्यायेन वेद मूलतया प्रमाणमिति संदेहः । अत्र पादाध्यायसङ्गती तावत्स्पष्टे । म्लेच्छाचाराणां केषांचि. दनादित्वेन शिष्टाचारतुल्यतया स्वत: प्रामाण्येऽभिहिते इहापि. वेदत्वेन वेदतुल्यतया वा स्वतः प्रामाण्योपपत्तेः नैषां वेदमूलत्वं त. द्विरोधे चाप्रामाण्यं युक्तं इत्यनन्तराधिकरणव्युत्पादितस्वतःप्रामा. ज्योपजीयनेन स्मृतिविरोधाधिकरणद्वयाक्षेपातु प्रकृतसङ्गतिः । स्वतः भामाण्याभावाच्चानन्तरा। नचैवं स्मृत्यधिकरणसिद्धवेदमूलत्वाक्षेपे उच्यमाने स्मृतिष्यापि तदापत्तेः कल्लमूत्रमात्रोदाहरणानुपपत्तिः । कल्पसूत्राणां सर्वत्र प्र- सक्षपठितवेदार्थोपनिबन्धनेन वेदमूलत्वे तत्प्रणयनवैयापत्तेः शा- खान्तरवद्वेदत्वस्य वेदतुल्यत्वस्य वा शङ्कितुं शक्यत्वेऽपि स्मृतीनां सा- मस्त्येन तदभावात्स्वातन्त्र्यशङ्काऽनुपपत्तेः । अस्तु वा (१) अङ्गं बासमाभिव्याहारादि सादिकल्पसूत्रेष्वापिअ- नुपलभ्यमानवेदमूलेषु स्वातन्यशङ्कानुपपत्तेस्तुल्यत्वात् तत्र वा तदु. पपत्तौ स्मृतिष्यपि तदापत्तः सकलं विद्यास्थानजातमिहोदाहरणम् । अथ वा अङ्गान्यत्रोदाहरणम्, तेषां हि 'षडङ्गमेके' इति वे- दत्वस्मरणात्स्वातन्त्र्यशङ्कोपजायते । यदा तु वार्तिककारमने विरो- धाधिकरणे शाक्यादिग्रन्थानां वेदमूलवासम्भवनापामा प्रतिपा- दितम्, तदा इहापि तेषां स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यसम्भवात्तदधिकर- णसिद्धापागाण्याक्षेपणेह पूर्वेपक्षकरणात्तेषामप्युदाहरणत्वम् । तदेवमत्र कल्पमूत्रादिकमुदाहृत्य किमेषां स्वातन्त्र्येण प्रामा- ज्यं सम्भवत्युन नेति विचारः । तत्रैवं पूर्वपक्षवाद्याभिप्रायः-यथैव स्मृत्यधिकरणे भ्रान्त्यादिकल्पनातो वेदमूलत्वकल्पनाया लघुभूत- १. का. श्री. ४. २९.

·८६ मीमांसाकौस्तुभे [कल्पसूत्राधि- त्वाद्वेदमूलत्वमेवाश्रितं तथैव दृढत्रैवर्णिकपरिग्रहेणावश्यवक्तव्ये प्रा. माण्ये वेदमूलत्वकल्पनापेक्षयाप्यपौरुषेयत्वकल्पनाया लघुत्वाचदेव युक्तमाश्रयितुम् । वेदमूलत्वकल्पने हि पुरुषः, तन्मूलप्रमाणं वेदः, तन्नित्यत्व, इति त्रितयं कल्यं, तद्वरमकर्तृकतैव युक्ता समाश्रयितुम् । अतश्चापौरुषेयत्वसाम्यादेतेषामपि वेदत्वम् । यदि तु तेषु वेदशब्दप्रयोगाभावाद्वेदत्वासम्भव आशंक्येत ततोऽस्तु वेदतुल्य- म् । सर्वथा न वेदमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । अङ्गानां तु 'मन्त्रब्राह्मणयोः वेदनामधेयं, षडङ्गमेके, इति गौ- तमेन वेदत्वस्मृतेः शक्यं वेदत्वमप्याश्रयितुम् । किञ्च कल्पसूत्राणां प्रायशः सकलजनप्रत्यक्षवेदार्थापनिबन्ध- नाव तन्मूलवे च तत्प्रणयनवैयापत्तेः शाखान्तरवदेवापौरुषेय- त्वाश्रयणम् । किञ्च पौरुषेयत्वे अमीषां विधायकोपस्थापनमात्रेण चरितार्थ- त्वान्न धर्मप्रमाजनकत्वमिति धर्ममूलत्वस्मरणानुपपत्तिः । न हीष्टसा- धनत्वमात्रेण धर्मत्वम्, कृष्यादावपि तदापत्तेः । अपि तु विध्यनु- ष्ठापितत्वपर्यन्तेन, न च विधिः पौरुषेयेषु लिङ्गादिषु समस्ति, तेषां पुरुषाभिप्रायमात्रप्रतिपादकत्वस्य स्थापितत्वात । किञ्च मन्त्रैरेव स्मर्तव्य इति नियमबद्वेदैनवावगतं कर्माभ्युदयका- रि भवति इति स्वाध्यायविधिवशेन नियमावगमान्मन्वादिग्रन्थानां चावेदत्वे तजन्यावगमस्याभ्युदयकारित्वाभावात्प्रणयनयोप- तिः। कथं चैषां पौरुषेयत्वे नित्यब्रह्मयज्ञविधिविषयत्वोपपत्तिः । श्रूयते हि (१)"अहरहः स्वाध्यायमधीयात" इत्युक्त्वा “यदृचोऽधीते, यद्यषि, यत्सामानि, यहाह्मणानीतिहासान् पुराणानि कल्पा"नि ति । न च प्रवाहनित्यत्वकल्पनया तदुपपत्तिः । तत्कल्पनस्य गौर- रवग्रस्तत्वेनाप्रामाणिकत्वात् । १. तै. आर. १०. , ·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । . एवं शाक्यादिग्रन्थभ्योऽपि धर्माधर्मविषयावगतिस्तावत्स्वसंवेद्या, तस्याश्च स्वतः प्रामाण्यस्य स्थापितत्वादाप्तोक्तत्वलक्षणगुणाभावेऽपि नाप्रामाण्यम् । न च मीमांसकैः स्वतः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि शा. क्येन तदनभ्युपगमात् तदङ्गीकारे अपसिद्धान्तापत्तिः । 'उत्पाताद्वा तथागतानां अनुत्पाताद्वा स्थितैवैषां धर्मनिसतेति' शाक्येन प्रवाह- नित्यत्वेन कूटस्थानसत्वेन वा धर्मनियत्वस्योक्तत्वात् तन्नित्यत्वस्य च तत्प्रतिपादकागमनित्यत्वमन्तरेणानुपपत्ते, निसानां चागमानामस्व- तस्ते मामाण्यानिर्वाहात्स्वतस्त्वाभ्युपगमेऽप्यपसिद्धान्तानापचेः । एवं सत्याप यदि सकर्तृकत्वमभ्युपगम्येत ततः दोषेण मामा- प्यारगति ध्येतापि, न तदभ्युपगमः शाक्यते कर्तुम् । तत्कर्तृपुरुषस्य तन्मूलभूतभ्रान्त्यादेश्च कल्पनेऽतितरां गौरवापत्तेः । अतश्च लाघ- वादेतेषामकर्तृकतैवाभ्युपगन्तुं युक्ता । न च मानवमाशकबौद्धादिसमाख्यया सकर्तृकत्वावगमादक- तृकत्वानुमानपराहतिः शंक्या । समाख्यायास्तृतीये प्रमाणान्तरमा- तकविशेषनियामकत्वमात्राभ्युपगमेनाप्राप्तकर्तृपमापकत्वाभावाल्ला. घवेन चाकर्तृकत्वानुमितौ जातायां सामान्यतः कर्तृप्राप्त्यभावेन समाख्यायास्तन्नियामकत्वानुपपत्तेः । अतश्च काठकादिसमाख्यावदेव मानवादिसमाख्यापि प्रवचननिमित्तत्वेनोपपादनीया । न च समाख्यया अनुमानपराहतावपि 'मशकेनेदं कृतं' इति दृढाविच्छिन्नाध्येतृस्मरणेन तत्पराहतिः शंक्या । “शैशवं भवति शिशुर्वा आङ्गिरसो मंत्रकृतां मन्त्रकृदासीव"इत्यादाविव करोते: 'गन्धनावक्षेपणछेदनसाहसिक्यप्रतियत्नमकथनोपयोगेषु कुम्" इति स्मृत्यालोचनया अनेकार्थत्वावगतेः प्रकथनाभिप्रायेणाप्युपपत्तेः । न चार्थवादायभावेन वेदमुद्रारहितत्वादवेदत्वानुमानेन सत्पतिपक्षता शङ्या । अरुणपराशरशाखाब्राह्मणस्याप्येवंविधत्वेनानैकांतिकत्वात् । वेदतुल्यत्वानुमानस्य वेदमुद्रारहितत्वेऽप्यव्याहतत्वाच्च । अत एवं ·मीमांसाकौस्तुभे [कल्पसूत्राधि- लाटद्राह्यायणसूत्रकाराभ्यां माशकं प्रकृत्योक्तम् (१)"तत्प्रत्यक्षविहित त्वार्षकल्पेन तत्रानुमान न विद्यते इति । तस्मादेवंजातीय कमिदं प्रयोगस्य साक्षादेव विधायक, न तु मूलभूनप्रमाणानुमानेन न वा सर्वथा अपमाणमिति सुत्रार्थः ।। नवत्तदभावसाधक स्यात्, सू-नासनियमात ॥ १-३-१२॥ (सि) नेतेऽपौरुषेयाः, लाघवं हि प्रमाणोपष्टम्भकम् । न तु प्रमाणा- न्तरोपमर्दैन स्वतः प्रमाणम् । तदिहात्र दृढाविच्छिन्नाध्येत्परम्परया मन्त्रादीनां कर्तृत्वस्मरणेन तावत्सकर्तृकतं प्रमितम् । न चैताह. शतदभावसाधकं किंचित्प्रमाणमस्ति स्मर्तव्यास्मरणमेव हि दृश्यादर्श- न तु तदस्ति । लाघवस्य तु तर्कविधया प्रमाणोपष्टम्भकमात्ररूपत्वान्न स्वत: प्रमाणत्वम् । अन्यथा कालि- दासादिवाक्येष्वपि लाघवेनाकर्तृकत्वापत्तः । वेदेऽपि तु न लाघवमात्रेणाकर्तृकत्वसिद्धिः, किन्तु स्मर्तव्या- स्मरणादेव । न हि तत्र वेदाध्येतॄणां परम्परया सकर्तृकत्वस्मरणम् । यदपि तार्किकादीनां ईश्वरप्रणीतत्वादिस्मरणं तदपि न वेदा- ध्येतृपरम्परास्मरणमूलकम् । अपि तु अनुमानादिरूपन्यायाभासमूल- मेव । आभासत्वं च तेषां लाघवतर्कसहकृतस्मर्तव्यास्मरणादेवावगम्य. ते । अतश्च वेदस्योक्तरीत्याऽपौरुषेयत्वावगतः कचिदन्यपरे वाक्ये 'मन्त्रका मन्त्रकृदासी' दियादौ लाक्षणिकानुशासनवलेन प्रकथ- नार्थतयापि व्याख्यानं नानुपपन्नम्। मन्वादिस्मृतीनां तु क-भावसाधकप्रमाणाभावेन प्रत्युत तत्स. १ लाट्या. श्री. १०-२०-११ “प्रत्यक्षविहितमेतदायकल्पेन सर्प- सत्र तत्र तस्मिन् अनुमानं न विद्यते । ......न च शक्यं प्रत्यक्षविहि- तमनुमानेन प्रत्याख्यातुं विकल्पयितुं वा. तद्यथाऽऽयकल्पेन कृतं तत् तथैव स्यात्" इत्यग्निस्वामी ।

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । द्भावसाधकममाणस्यैव सत्वात् न प्रकथनार्थतया व्याख्यान (१)प्र- माणमस्ति । अतश्च कर्तुः सामान्यता प्राप्तेः सत्वात् मानवादिसमा- ख्याया अपि कर्तृविशेषनियामकत्वोपपत्तिः । एवं सत्याप यदि त्रैवर्णिकानां धर्ममूलत्वस्मरणं अपौरुषेयत्वं विना नोपपद्यत ततः कल्प्येतापि तत् । तत्तु वेदमूलत्वेनाप्यु- पपन्नतरमिति नापौरुषेयत्वसिद्धिः । यदपि च 'षडङ्गमेके' इत्य. ङ्गानां वेदत्वस्मरणं तदप्येकग्रहणादेव पूर्वपक्षत्वपतीतर्मन्त्रब्राह्मण- योर्वेदनामधेयं' इत्यस्य च एकपदरहितस्य सिद्धान्तत्वप्रतीतेरस- न्मूलकम् । शाक्यादिग्रन्थानां तु अपौरुषेयत्वं स्वसिद्धान्तभङ्गापत्तेश्चायुक्त- म् । तन्मने हि प्रतिसंख्यानिरोधाख्यस्य ध्वंसस्य अप्रतिसंख्या- निरोधाख्यस्य च प्रागभावस्य व्योम्नश्चा(२) वरणाभावरूपस्या- वस्तुत्वेन नित्यत्वेऽपि तदतिरिक्तस्य वस्तुनो वर्णादेः क्षणिकत्वा- भ्युपगमात् तद्घटितपदवाक्यसमुदायात्मकस्यागमस्य कूटस्थानित्यत्वं तावद्दुरभ्युपगमम् । प्रवाहनित्यत्वमपि च तद्गतस्य कस्यचिजायादेः कूटस्थनि. त्यतामन्तरेणानुपपन्नमिति जात्यादेः कूटस्थनित्यताङ्गीकारे तदव- स्थैव क्षणिकत्वाभ्युपगमभङ्गापतिः । अतश्चेषामपौरुषेयत्वासम्भवा- द्वेदविरेधित्वेन च वेदमूलत्वस्याप्ययोगादप्रामाण्यमेव । कल्पसूत्रादीनां तु स्मृत्यधिकरणन्यायेन बेदमुलत्वोपपत्ते - प्रामाण्यमू। यत्तु-प्रसक्षवेदार्थोपनिबन्धनेन कल्पसूत्राणां प्रणयनवैय.प. तेः शाखान्तरतुल्यतेत्युक्तम् । तन्त्र ; नानाशाखागतानां वैकल्पिका- ना एकादशनवद्वादशकपालवादीनां समुचितानां च मयाजा- . २. धारणाभाव. १. किञ्चित् कारणमस्ति १२ ·९० मीमांसाकौस्तुभे [कल्पसूत्राधि- m धनुमन्त्रणमन्त्रादीनां शाखान्तरीयवाक्याधीनबाघोपसंहारपरिस- यापदार्थलक्षणापूर्वताक्रमादेश्वोपसंहारो मीमांसाभिज्ञैः स्वशाखा- मात्राध्यायिभिः कचिदुदाहरणविशेषे ज्ञायमानेऽपि सर्वोदाहरणेषु ज्ञातुमशक्यत्वात्तदर्थस्मृतिविक्षेपकार्थवादयागेन सान्तत्यानुष्ठानस्य कर्तुमशक्यत्वाच्च प्रणयनार्थवत्त्वोपपत्तेः । प्रत्युत इह शाखान्तरवद- ध्येतृभेदाभावाचनमत एव तुल्याध्येतकत्वात् विध्यंन्तरानर्थक्यम् । अतश्चाभ्यासाधिकरणन्यायेन अनेकादृष्टकल्पनानुविद्धकर्मान्तरत्व- कल्पनायामत्यन्तगौरवापत्तिः । अस्मन्मते तु प्रसाविधिविहितार्था- नुवादकत्वेऽप्यनुष्ठानसौकाय कल्पादिद्वारोपस्थापनमर्थवत् । यत्तु-स्वाध्यायविधिवशेन वेदजन्यावगमस्यैवाभ्युदयकारित्या वगमात् न कल्पसूत्राणां तदुगस्थापकत्वमिति, तत् 'ब्राह्मणेन षड- ङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञयश्च' इति वचनैकवाक्यतया साङ्गवेदजन्यागमस्यै- पाभ्युदयकारित्वावगमेन कल्पसूत्राणापाप तदुपपत्तेरनर्थकम् । किञ्चार्थावगमं प्रति वेदमात्रनियमेऽपि अर्थतात्पर्यावधारणाफ- लकमीमांसारदेव कल्पादीनामपि अनुष्ठान मौकर्यफलकत्वेन भिन्न- कार्यत्वान्न निवृत्तिः । न हि व्रीहिनियमेऽप्युपस्तरणाद्यर्थस्याज्यस्य निवृत्तिरिष्टा । अाश्च कल्पादिप्रणयनवैयर्थ्यमनाशयमेव । नचैवमध्यनेकैरुपस्थापनवैयर्थ्यम्, स्वाध्यायविधाविव यथाऽध्या- यपदोक्तायाः शाखायाः स्वशब्देन विशेषणात् पारम्पर्यागतकशाखा- ध्ययननियमः तथा (१)"बहल्प वा स्वगृह्योक्तं यस्य यावत प्रचो- दितम् । तस्य नावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेत्' इयस्मिन्शा- खान्तराधिकरणसिद्धमर्चाङ्गोपसंहारानुकल्पविधी गृहसूत्रस्य स्व- शब्देन विशेषणात्पारम्पर्यागतैकगृह्यसूत्राध्ययननियमप्रतीतः । न १, वचनमिदं शातातपवचनत्वेनोपन्यस्तं स्मृतिमुक्ताफले । पर न्तु नैवोपलभ्यते इदानीतनमुद्रितशातातपस्मृतौ लघुशातातपस्मृती बुखशातातपस्मृतौ वा.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । चात्र गृह्यग्रहणं विवक्षितम् । सच्चरणपरिगृहीतकल्पसूत्राणामपि पा- रम्पर्यपरिग्रहनिमित्तत्वस्याविशिष्टत्वात् । अतश्चानेककल्पसूत्राध्य- यनस्याप्रसक्तत्वान्नानेकैरुपस्थापनवैयर्थ्यम् । अस्तु वा मनुयाज्ञवल्क्यादिस्मृतिवत् कल्पमूत्राणामेनकेषामध्य- यनप्रसक्तिः, तथापि एकमेव कर्म श्राद्धादिवदग्रिहोत्रादिकं विकल्पे- नैकेनैव कल्पसूत्रणोपस्थापितमनुष्ठेयामिति नाने कैरुपस्थापनवैयर्यम् । यदीप विधायकोपस्थापनमात्रेण चरितार्थत्वान्नैषां धर्मप्रमा. जनकत्वसम्भव इत्युक्तम् , तदपि यत्रैषां मूलभूता श्रुतिः न प्रत्यक्षात- त्र तावत्पौरुषेयत्वेन लौकिक वाक्यवद्धर्मप्रमाजनकत्वाभावेऽपि मूल. भूतप्रमाणोपस्थापकत्वेन धर्मप्रमाप्रयोजकत्वाद्भाक्त एवं प्रामाण्य. व्यवहार इति स्मृत्यधिकरण एवं निरस्तम् । यत्रापि मूलभूना श्रुतिः प्रत्यक्षा तत्रापि तात्पर्यावधारणस्य कल्पसूत्राद्यधीनत्वात्तात्पर्य- विषयीभूताविषयप्रमाजनकत्वात्प्रामाण्योपपत्तिः । अत्र केचित-'षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इति षडङ्गानाम- पि धर्मप्रमाजनकत्वबोधनेन साङ्गोदादेवावगतं कर्माभ्युदयकारि भ- वतीति नियमावगतरभ्युदयसाधनीभूतस्य कर्मणो या प्रमा तज्जन- कत्वेन कल्पादीनां प्रामाण्यम् । एवं मन्त्राणामाप स्मारकत्वानियमात्तज्जन्याया एवं स्मृतेर- भ्युदयकारित्वावगमेन तादृशकर्मविषयममाजनकत्वेनैव तेषामपि प्रामाण्यमियाहुः। तन्न; अभ्युदयशिरस्कत्वरूपविशेषणविषयकामाजनकत्वेन वा प्रामाण्यमभिप्रेतम् ? ज्योतिष्टोमादिकर्मरूपविशेष्यविषयकपमाजन- कत्वेन वा ? । नाद्यः, अभ्युदयाशिरस्कत्वस्य 'पडङ्गो वेदोऽध्येयः' इति षडङ्गाध्ययनविधिप्रमेयत्वेन कल्पादिप्रमेयत्वाभावात् । म. न्त्रेष्वपि हि अभ्युदयकारित्वं तनियमविधेरेच प्रमेयं, न मन्त्राणाम् । अत एव मन्त्राणां पदार्थविधयैव प्रामाण्यमित्युक्तं मन्त्राधिकरणे ।

·९२ मीमासाकौस्तुभे [कल्पसूत्राधि- नान्यः । ज्योतिष्टोमादेः स्वस्वविधिप्रमेयत्वेन कल्पादिप्रमेय. स्वाभावात् । तस्मात् श्रुतितात्पर्यविषयीभूनार्थविषयप्रमाजनकलेनैव प्रामाण्यं कल्पादेः । न चैवं आर्हिसादिविषयशाक्यादिवचनानामा. धुनिकप्रणीतग्रन्थस्य वा श्रुतितात्पर्यज्ञानजनकत्वेन प्रामाण्यापत्तिः । तत्कर्तुः श्रुतितात्पर्यज्ञानवत्वस्य निश्चेतुमशक्य त्वेनाप्रामाण्यशङ्कास्क- न्दितत्वादन्थानां तात्पर्यप्रमाजनकत्वासम्भवेन प्रामाण्यानापत्तेः । मन्त्रादीनां तु ऋषित्वेन तात्पर्य ज्ञानवत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्तद्रन्था- नामप्रामाण्यशङ्कानास्कन्दिप्रमाजनकत्वसम्भवेन युक्तं प्रामाण्यम् । यत्तु-कल्पादीनां पौरुषेयत्वे नित्यब्रह्मयज्ञविधिविषयत्वानुपपत्ति- रित्युक्तम् । तत् एवंजातीयकानां ग्रन्थानां सर्वकालं केषांचित्संभवे- न प्रवाहनित्यतया ब्रीद्यादिवदेव परिहर्तव्यम् । यथा च तत्र वी. हित्वादिजातिमादायानित्यसयोगविरोधपरिहारः तथा सर्वग्रन्थेषु वा- क्यत्ववत्कल्पत्त्वजात्यनङ्गीकारेऽपि क्लुपिधात्वर्थानुसारेण वेदार्थप्र- कल्पकत्वरूपेणैकेनोपाधिना सूपपादत्वादेवानित्य संयोगपरिहा- रो द्रष्टव्यः। सूत्रं तु प्रागमतामेव कल्पादीनां निबन्धनरूपनियमस्मृतेनीपौ. रुषयत्वमिति व्याख्येयम् । सू-अवाक्यशेषाच्च ॥ १. ३. १३. ॥ प्रायशो वेद(१)व्याख्यारूपस्थार्थनादादेः कल्पादावसत्वाद- पि नापौरुषेयत्वकल्पनया वेदत्वाध्यवसानम । एवं सत्यपि यद्यरुण, पराशरशाखाब्राह्मणवत् दृढवेदत्वस्मरणं भवेत् तदा अभ्युपगम्ये- तापि तत् । न तु तदस्तीत्युक्तमेव । यतु माशकं प्रकृत्य 'तत्रानुमानं न विद्यते' इति लाटद्राह्याय- १.वृत्ति.

·करणम् ] प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। णमूत्रकारवचनं तदस्मदादिप्रतक्षश्रुतिमूलत्वेन स्मृतिपुराणादिवै- षम्यप्रतिपादनपरं द्रष्टव्यम् । सू-सर्वत्र च प्रयोगात सन्निधानशास्त्राच्च ॥ १.३.१४. ।। ननु यदि कल्लादीनां वेदमूलतेनापिं प्रामाण्यं नियतमेव, (१)त. दापि कि विचारप्रयोजनम्? तदुच्यते-पत्र प्रयक्ष ध्रुतिविरुद्धं अनु. पलभ्यमानश्रुति च वचनमुच्यते तत्र यावच्छुतिदर्शनं विरोधाधिक- रणन्यायेनाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम् । यत्रापि च न्यायोपन्यासपूर्वकं किञ्चिदुच्यते, तत्रापि तन्म. लभूनश्रुतिसत्वे न्यायोपन्यासवैयापत्तेयाय एव तन्मूलं, न श्रुतिः इत्यवधारणाव न्यायस्य च मीमांस्यमानस्याभासत्वावधारणे तस्या. प्यननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं यावनिदर्शनमभ्युपगन्तव्यम् । श्रुति- दर्शनोत्तरं तु न्यायोपन्यासस्य हेत्वर्थवादत्वमङ्गीकृत्य वचनेन प्र- तिपक्षन्यायस्यैवाभासीकरणं द्रष्टव्यम् । यत्र तु न्यायोपन्यासं विनैव वेदोपस्थापितन्यायान्तरविरुद्धं चोच्यते सत्र सत्यपि न्यायविरोधे तन्मूलभूतश्रुत्यनुमानस्य बल- बताधकामावेन निरोधुमशक्यत्वादनुमितश्रुतिमूलकेनापि कल्प- सूत्रेण न्यायस्यैव बाधः । अत एव नवमे न्यायेन अनिष्टुति सुब्र. मण्यानिगदगतानां हरिवदादिशब्दानामनूहे साधिते याज्ञिकस्मर- नोहितपाठानुमानान्न्यायस्यैवाभासत्वं तदेतन रोचयन्ते याज्ञिका:' इत्यादि भाष्यवार्तिकयोः स्पष्टीकृतम् । अतश्चास्मिन्नधिकरणे यद्वार्तिके अविशेषेण न्यायस्य कल्पसू- बाधकत्वमुक्तं तदपि न्यायोपन्यासपूर्वक एव तस्मिन्नित्यवगन्त- व्यम् । तद्यथा, सबनीयपशुपुरोडाशं प्रकृत्य (२)अक्रियामेके, अ. । १.सिद्धान्ते ऽभिमतम. २. आश्व. श्री. ५-१३-९.

·७ मीमांसाकौस्तुभ [कल्पसूत्राधि- न्यत्र तदर्थवादबदनात्" इत्याश्वलायनसूत्रे अर्थवादोत्थापितन्या- पमूलकतैव तदुपन्यामादवगम्यते, न स्पष्टश्रुतिमूलकना । तथाहि-अयं हि तस्यार्थः । अग्नीषोमीये हि पशुपुरोडाशस्य छिद्रापिधानार्थत्वं रात्रिसत्रवत् "(१)सुपिरो वै तर्हि पशुहि व- पामुत्खिदति यज्ञी हिमयः पुरोडाशो भवत्यपिधानाय" इत्यर्थवादा- दवगम्यते । अतश्च सबनीये उपकारपृष्ठभावेनातिदेशात्माप्तस्य पशु- पुरोडाशस्य (२)" अनुसबनं सवनीयाः पुरोडाशा निरुप्यन्ते अपिहि- त्या अच्छिद्रनाया" इत्यर्थवादादेव छिद्रापिधानार्थत्वेन विधीयमा. नैः सवनीय पुरोडाशेरेव कार्यासद्धेः प्रत्याम्नानेन बाधात (३)वपया प्रातः सबने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यन्दिने, अङ्गस्तृतीयसवने' इति लिङ्गेन प्रतिप्रमवाद्विकल्प इति । एतस्य हि न्यायस्य द्वादशाधिकरणन्यायेनैवाभासत्वम् । तत्र हि 'अग्नीषोमीयस्य वपया प्रचर्याग्नीषोमीगं पशुपुरोडाशं निर्वपति" इत्यनेन विहितस्य पुरोडाशस्य वाक्येन देवतासंस्कारकत्वस्य दशमे स्थापितत्वाच्छिद्रापिधानार्थत्वं पर्णमयीन्यायेन प्रसक्षविरोधाचार्थ- वादमानं इति नित्यमेवानिदेशेन पुरोडाशः सवनीये कर्तव्य इत्यु. क्तम् । अतश्च न्यायेनैव सूत्रोक्तस्य न्यायस्याभासत्वावगमाद्याव- छुतिदर्शनं सिद्धमननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम् । यत्तु शास्त्रदीपिकायां न्यायोपन्यासरहितं पश्वैकादशनी- प्रकरणस्थं (४)जाघनीभिः पत्नीः संयाजयनित' इसापस्तम्बसूत्र- मुदाहृतं, तत् यद्यपि द्वादशाधिकरणे सर्वप्रकृतिभूतयोर्दर्शपूर्णमाम- योः “(५)जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति, आज्येन वा" इति विहि- ताया वैकल्पिक्या जायन्याः पशावग्नीषोमीयऽतिदेशन प्राप्ताया १. मै. सं.३-१०-२. २. तै. सं.६-५-११-४. मै. सं.३-१०-३. ३. मै. सं. ३-९-०. ४ आप श्री. १४-७-११. ५. आप. श्री. ३-८-१०.