·666
छात्रैदे॒यं वार्षिक मूल्यमेक रूप्यकम् १)) । तदन्यै ग्राहकैः सार्डेकरूप्यकम् (१॥))
Yearly Subscription ; For Students'1 Re. For othersRs.1/8
Yearly Subscription payable strictly in advance.
१८१८ शाक चतुर्थखण्डम्
SMUS
संस्कृतचन्द्रिका।
SSSSSSO
मासिकपत्रिका।
RSSISEASINO
दोषक्षसञ्चाव हि शीषणीयं, दयारसं साधु सदाभिषिच्य।
सतां पद तत् प्रचते न धत्त, किं मक्षिका तस्य जति स्तुतासौ ॥
श्रीजयचन्द्रशम-सिद्धान्तभूषण-भट्टाचार्येण
सहकारिणा च वि, ए, श्रीमनुजेन्द्रदत्तेन
सम्पादिता।
कलिकाताराजधान्यां
विडन्ट्रीट १०३।१ संख्यकभवनात्।
103/1 Beadon Street ; Calcutta.
७५नं० कटन् ष्ट्रीट कलकाता “नारायणायचे"
औरसिकलालपानेन च सुद्रता ।
(संवत् १९५३ । ( वद्भाब्दाः १३०३ ।)
SPARROWSIMRANAS
आदर्शमूल्यम् ॥
Specimen Copy 21 As

·चतुर्थखण्ड चन्द्रिकाया वार्षिको सूचिः । विषया विषया पृष्ठा। बावतरणिका १। थौधिष्ठिरी बुद्धिः १२४ । १५३। १७५ । मासावतरपिका २००। १०।१२१ । १५४ । १६९ । १६३ । २१। सम्मि १२६ । २४१ १२६५ निद्रा उनट शीका १ । २५ । ४६ । ७३ । १७ विज्ञान नौका १२१ १ १५४ । १५८ । १६३॥ २१॥२४१२६५ शारदीयोच्छास: यो श्रीगोपीनाथाष्टक २॥ अज्ञानवाधिनी १५१। १७१ ! संस्कृत चन्द्रिका। २४३१२६७। सतौछाया शिशुहावं १५४ । १०७ । २२० । अवन्तिकापुरी वा उज्जयिनी :शिवनिम्माल्यं १५६ । १८१ - धर्मविवेक १५ । ३९ । ६७ ! ११० । १३८ । समस्यापूर्तयः अयोध्या राजप्रशस्ति २०३ । २३० ! २४८/२७६ । १००। तत्त्वप्रपञ्चः ब्राह्मणाष्टकं विनयावलि दीपावली वर्णन १९४॥ उटप्रसङ्ग कलापव्याकरणशर्ववम्मा २०१ । २२० ।। २५४ २१ । ५५ । ७५ प्राप्तपत्रम् ५०। ६० ७७ व्याकरणं ४५। ७० । १३ । ११७ । १४१ । समस्यापूत्तौं सम्मतं १६१ । १८२ । २०८ । २३३ । २५८। समालोचना २१४ । २६३ सम्पादकीय निवेद सत्यमेवीत्तमोधर्म २१६ वालिश्वमञ्चनस्तीवं गुरुशिष्य संवादः पतित परावत्ति २२५ रथयात्रा ५८७७1 सिद्धान्त वागीश इत्यु पाधिफलकाः प्रश्ना, हरिद्वारममा २३८ शिवस्तीवं ७४/६८ दशावतार स्तोत्रं २४२ कलापव्याकरण ८८ । १०६ । १३७ । कलापव्याकरणे दुर्गसिंह: २५६ । २८० रोचीवाना पुनः समस्यापूर्ति फलम् २६४ कल्पना नामाष्टमतकं १.३ | १३३ । १५५ । दुभि चे प्रार्थगा २७१ समस्या ग्रन्थ कृत्परिचय: २७६ शिवस्ती वं १२२ । मोहमय्यां (मुम्बयो प्रदेशे) प्रसरती व रस्य धन्याष्टकं निर्णयः (८। २८४ ·श्रीदुर्गा प्रारणम् । संस्कृतचन्द्रिका। श्रीश्रीगणेशाय नमः । शिवादीनपि कम्माधिकारयन्ती जमानिय । मायावलम्बाते से यमम्बा श्री शिवसुन्दरी ॥ - वर्षावतरणिका। थोत्रीमती संस्तमचन्द्रि के यं वर्ष चतुर्थ पदमम यन्ती । पीयू पधारा गिर मुत्विारन्तौ धौरान्तरे मोतिभरं तनोति ॥ मासावतरणिका। नवीनरताम्बरभृत् कुमारिका, अशोक पुष्पच्छलतोऽन्चपल्लवैः । नवैः पालैश्वातित रामलङ्गता उपैति सम्यक् प्रकृतिईि माधवे॥ उद्भट श्लोकाः। स्वामौ पञ्चमुखः सुतः कारिमुख: सेनापतिः पड़ मुखी मृत्यः कोश मुख: समस्त विमुखे मात: ! कथं नौवसि । इत्य पर्वत कन्धका निज मनोदुःखे प्रकाशौकते, मा क्रन्देति चतुर्मुखस्य वचनं श्रुत्वा महास्याष सु ? ॥ २५८॥ तावमहतामपि महता यावन्न याचते किश्चित् । बलिमख याचन समये श्रीपतिरपि वा मनोऽभूत् ॥१४॥ साधु साधु रघुनाथ ! यस्व या पर्व गायि जनक स्य कन्ध का। कार्य मतदपरस्थ दुष्क तं युक्ता मतदजवंशजन्मनः ॥ २५० ॥ * भ्रात: ! कोकिल ! भीतभीत इव किं पाहतो वर्षसे नौचैः पश्य शरासमाइत करा धावन्ति भिजाका: । काभौतिस्तव यत् हरिवि परा विद्या मधुस्यन्दिनी कि क्रूरै गुणगौरवं किमसतौचित्ते पतिप्रेस वा ॥२५१५ * जनकस्य कन्च का सौता भगिनौ च । इति विरुद्धम्। अजवंशजन्मन; सागर जन्मनः, ब्रहा कुलजन्मनच इति समाधा। !

·श्रीश्रीगोपीनाथाष्टकम् । अनश्यामतनु सरोजवदनं विम्बाधरं सुन्दरं फुल्लेन्दीवरलोचनं नटवरं वर्हावतंसोज्ज्वलम् । बालार्कारुणपादपनजतलं कर्णाल्लसत् कुण्डलं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्त्तदुःखापहम् ॥ १ ॥ सञ्चामौकरकिङ्किणीकृतकटिं मञ्जुक्वणन्नूपुरं दग्धाष्टापदपुञ्जकान्तिमधुरं विनाणमाच्छादनम्। गोपालोनयनाम्बुजार्चिततनु हस्तोल्लसत्-कङ्कणं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्तदुःखापहम् ॥ २ ॥ मायापूतनिका-विषोल्वणपयः प्राणैर्धययन्तं मुदा पादोत्क्षेपविवर्तितातिशकटं स्मेरास्यपझेरहम् । वंशीनादविमोहितत्रिभुवनं दामोदरं चञ्चलं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्त्तदुःखापहम् ॥३॥ गोष्ठोडूतयमार्जुनाक्रतिकभृत्कौवेरि-सुतिप्रदं स्तेयोपायहृतं मुहुर्दधिपयो भुञ्जानमन्तर्यहम् । आभीरीवसनापहारचतुरं तत्कामकल्पद्रुम गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्त्तदुःखापहम् ॥४॥ कालिन्दीपुलिने सह व्रजसुतैर्गाश्चारयन्तं वने कंसादिष्टवकासुरादिनिधनप्रीतामराभिष्टुतम् । कालीयोरगराट-फनोपरि मुहुई त्यन्तमेतत्रुतं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्तदुःखापहम् ॥५॥ वत्साभीरसुतापहारिविकलब्रह्मेड़िताविदयं गोसंख्या कवत्सरूप-वपुषा गो-गोष-गोपीप्रियम् । दृष्यहासवगर्वखर्वकुशलं गोवईनं विभ्रतं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्तदुःखापहम् ॥६॥ । - ·१८१८ शाक वैशाखमासस्य ] संस्कृत चन्द्रिका। वन्यस्रक्सुभगं त्रिभङ्गललितं भालोल्लसद्रोचनं ? गोधूलिच्छुरिताङ्गरागरुचिरं सव्यस्फुरद्राधिकम् । श्रीराधारतिकेलिलम्पटतरं गोपीजनैर्वेष्टितं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्तदुःखापहम् ॥७॥ कोटीराङ्गदहारकौस्तुभधरं श्रीवत्सरम्योरसं वंशीवेत्रविषाणशिक्यकवलद्रव्यादिलक्ष्मश्रियम् । भत्तत्राणपरं कृपाजलनिधि सर्वार्थचिन्तामणिं गोपीनाथमहं भजामि सततं दीनार्त्तदुःखापहम् ॥ ८ ॥ अन्तेि मुरलीधरस्य सविधे पद्याष्टकं प्रीतिदं भक्त्या निर्मलया पठन्ति नियता ये मानवाः प्रत्यहम् । हित्वानेकभवार्जिताघजनितं संसारदुःखव्रजं ते गच्छन्ति पदं सतामभयदं योगीश्वराभ्यर्थितम् ॥ ८ ॥ इति श्रीपुरुषोत्तमविद्यानिधिकृतं श्रीश्रीगोपीनाथाष्टकं सम्पूर्णम् । पी:-मेदनीपुर था:-गीपी वलभपुर । मा० गड़वाल्यावढ़ा संस्कृ तटील । संस्कृतचन्द्रिका। "पुरा यच श्रोत: पुलिनमधुना तत्र सरिता विपयामी जाती धनविरलभाव: क्षितिर हाम् । वहीष्टं कालादपरमिव मन्ये वन मिदम् निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढ़यति ॥" इह. खलु कालमावहमानमारभ्य निमेष-पल-दण्ड-मुहर्त्त-यामाहो- रात्र-पक्ष-मास-ऋत्वयन-वत्सर-युग-कल्पक्रमेण सर्वदा कुलालचक्रव- ज्जगदंभ्रम्यते । परिवर्त्तयति च शैलूषवत् वेशम्। तेन च संस्कृतचन्द्रि- कापि बालिका आशया धात्रमा विकृतहस्ता नानादिग्देशं भ्रमित्वा पुनर्नववत्सरमासाद्य नेहानुरागणेव समलङ्घता अनुग्राहकाणां क्रोड़- मारोढुमभिलषति। ।

·[१८१८ शाक बैशाख मासस्य - मंस्कृतभाषा तु देवी देवरूपिणी च, ततो नास्त्यस्या जरा मरणञ्च, किन्तु स्थिरयोवना तावत्कालमनैषोत् । अहह वैधसी लिपि१रत्यया कालगतिरपि दुर्निवारा, तीव्राकपणेनादृष्टचक्राणां स्वर्गोऽपि नरकं नीयते नरकमपि स्वर्ग संस्थाप्यते। यत्राद्य रसातलकोलनो- ऽनंकषो भूधरो दृश्यते श्वस्तत्राननुभूतचिङ्गे एरण्डोऽपि द्रुमो विरा- जत। यत्राद्य कण्टकशाखी मरुत्पन्नोऽवमन्यते खः स एव कल्प- ग़मीभृतः सर्वैः समाराध्यते । एवंविध एव तस्मिन् काले भारतवर्षे यवना आचक्रमुः। तैहि निशाचरवंश रावणादिभिरिव देवपत्नी संस्कृतभाषा मर्मण्याहता मूच्छितेव, हृतालङ्कारा तिरस्कृतेव, निराहारा व्याधिजर्जरितेव, कण्ठलग्नप्राया बभूव । पुनः कालनियोगेन यवनराजमाक्रमता नीतराष्ट्रेण इरेजराजेन वस्तुगुणविवेकिना किन्तु संस्कृतशास्त्रादिर हाय प्रयत्यते। तैरव संस्कृतानुरागिभिविद्यालये संस्कृतभाषाभ्यासादी सर्वेषामेवाधिका- रिता व्यपस्थापिता। तयैव प्रत्याशया आयवंशीयानां श्रद्धास्पद- तया च बहुविधविद्यालयसहयोगन संस्कृतभाषा विगतचतुर्थवर्षे वैशाखमासि "संस्कृतचन्द्रिकाभिधा” मेकां कन्यामसूत। अहह, संस्कृतभाषा तथाप्यप्रासपूर्वावस्थात्वेन दुर्बलत्वाञ्च स्वजीवनं पोष- यितुमसमर्था कथमचिरप्रसूतां स्तन्वादिदानेन जीवयिष्यति । अतः संस्कृताभाषाप्रियतया भारतस्य संस्कृतस्य च गौरवविद्वद्धये च कलिकातायां भूतपूर्वप्रधानधर्माधिकरणिकेन श्री स्यार, रमेशचन्द्र- मित्रेण मित्रेणेव वर्तमानप्रधानधर्माधिकरणिकेन श्रीश्रीगुरुदास- वन्द्योपाध्यायेन उपाध्यायेनेव प्रायो व्ययभारं निर्वाहयता अन्चैरपि संस्हातपक्षपातिभिर्महोदयैरस्याः परिपालने वीतशक्तिरपि अहं चन्द्रिकाया रक्षणप्रचारणभार ग्राहितः । तेन हि बलीयांस मनोरयं राहात्य गिरिनदीपारमशेषदेशं चन्द्रिकां कण्ठ ग्टहीत्वा ·१८१८ शाकवैशाखमासस्य ] सतीच्छाया। ५ सा असम्मानस्य मृनमारकां बालिकामिव याचितेन स्तन्यरूपेण ग्राहका ग्र होतेन मूल्येन बहुविध प्रत्यू ई निहत्य वत्सरत्रयमपालयम् । अहह याज्जावृत्तिस्तु चिराय विदनिर्विगर्हिता, यतः मृत्युकल्पस्य दुःखस्वच विद्यामरहम्। किन्तु निरङ्कुशतया वासनाया: तत्रापि प्रवृत्तिं कुर्वतो मम हार हारमटतश्च कुत्रचिदाशातिरिती द्रव्यं क्वापि वा रिक्तहस्तं ग्राहकेभ्यः परावर्त। किमधिकं केऽपि धनिनोऽपि महान्तोऽपि ग्राहकाः हित्रिवर्ष नीत्वापि चन्द्रिका तज्जीवनाय मूल्यम् एकरूपकं १) सार्द्धरूपकं १॥० वा प्रदातुन स्मरन्ति आलस्य स्य औदास्यस्य वा दासत्वमापन्नाः। अधुना चतुर्थे वर्षे पादं पातयन्त्याश्चन्द्रिकायाः केवलं स्तन्येन नोदरपूर्तिः सम्भवेत् । इत्यतः समुपचितं यत्नोऽन्नमप्यपेक्ष्यते। अतश्चन्द्रिकाया जीवन- साहाय्या) मद्रराजे,मुम्बयां,पञ्चनदे मध्यभारते,एलाहावादे च राज- प्रतिनिधिसन्निधौ ? आवेदितम्, अत्तः चन्द्रिका प्रति दयालूनां ग्राह- काणां पुरतोऽभ्यर्यये भवद्भिर्यथाशक्ति राजप्रतिनिधिसकासात् साहा- व्यलाभ स्वतः परतश्च कृपया यत्रो विधयः। कलिकातायां भारतराज- कोषात् प्रतिवार्षिक रूपकशतं लब्धमिति। अपि च अपरस्मादपि कस्माच्चिदार्यराजतो यदि चन्द्रिकामाहा- व्य लाभ: सम्भवेत्, तत्राप्यावेदयितु सम्यगुपाय पन्यानञ्चोपदिश्य नश्चिरायानुग्रह्णन्तु इति । सतीच्छाया। (फालगुनमामतोऽनुवृता) राजाज्ञया तथैव सुदृश्यमुद्यानपरिशोभितं गङ्गातीर भवनमेक वासार्थ कर्मचारिभिनिर्णीतम्। वृद्धा तत्रैव सह छायया दासदासी- वगैश्च गता। विचक्षणेन भिषक्प्रवरेण च चिकित्सिता अनतिचिरादेव लब्धारोग्या च जाता। राजा च मनोमोहनरायः असत्यपि प्रयोजने ।

·संत चन्द्रिका। [१८१८ शाक वैशाख मासस्य केवलं छायाया वदनमीक्षितुमेव प्रत्यहमन्तत एकधा तत्र गच्छति । यद्यपि कार्यान्तरप्रतिवन्धकतया कदाचित् राजा तन नागन्तु शक्नोति। तदा म्लानमुखी च्छाया तमनुयुज्यते। छायां प्रति राज्ञः स्नेहाधिक्यमुनुमाय कमला तुतोष, चिन्तयामास च मयि मृताया- मपि छायाया अयमेव सहायो भवेदिति। एवमेव षण्मासा व्यतीताः। किन्तु पापीयसः अतुलकरस्य प्रचण्डाघातेन नैषा पूर्ववत् स्वस्था बभूव । प्रत्येकग्रन्थिषु वातरोगेण पुनराकान्ता शय्यागतैव जाता। सती छायापि जीवननिरपेक्ष- महर्निशं वृद्धायाः शुश्रूषापरा बभूव । राज्ञो मनोमोहनस्यादेशेन अनेके विज्ञचिकित्सकाः समवेताः एकवाक्य कथयन्ति प्राचीनशरीर रोग: प्रबलो जातः जीवनाशा अल्येव प्रतिभाति। एकदा राजा मनोमोहनः समागत्य वृद्धाया रुग्नशय्यापाई उपविशति। तदा प्राचीना कमला कथयति, अयि पिष्वसृधव ! अद्य प्रेष्यमेकं प्रेरय मदीयं वादेनियुक्त(१)समानतुं खायन्तनात्प्राक्काले इति । अद्याहं कथञ्चित् खस्था वर्ते, ततोऽद्यैव स्थावरमस्थावरच विभवमधिकत्य निर्देशपत्र (२) विधास्यामि । अपि च मदीय कर्म- चारिणमकं भवानीपुर प्रेरय “शैलेश्वरचिकित्सकं सगोत्रञ्च श्रीसत्य- प्रियवसुमत्रानय। तदाज्ञया सर्व एव यथानिर्दिष्टसमये तत्र समुप- स्थिताः । वादे नियुक्तस्तु कमलया समादिष्टो निर्देशपत्र लेखितुं प्रव- र्तते। कमला च कथयितुं प्रवत्ता, "मम तु ११००००० एकादशलवं रूपका लौहपेटिकायां वर्त्तते । तस्मात् हिलक्षं सतीच्छायायाः। अव- शिष्टस्य नवलक्षस्य मध्यात्, २००००० लक्षद्दयेन दातव्योषधालयं चिकित्सालयञ्च सम्पत्स्यते । २००.०० लक्षयेन अनाथनिवास: अना- थाहारश्च निष्यत्यते। १००००० एकलक्षण दौधिकाखननमतिथिशाला च भवेत् । १००००० एकलक्ष दरिद्रविद्यार्थियों देयम्। ५०००० पञ्चा- ॥ - (१) उविाल इति ख्या ।। (२) उसल इति यस्य प्रसिदि।

·१८१८ मा क वैशाख मामस्य ] सती छाया शत्सहस्र ममैव श्राद्धे व्ययितव्यम् । अवशिष्टं ५०००० पञ्चाशत् सहस्र मदीयश्राद्धाधिकारिणः श्रीसत्यप्रियवसोः । १००००० एकल विद्यालयार्थम् । १०००० दशसहस्र शैलेश्वरचिकित्सकस्य। ५००० पञ्च सहस्र पुगतनवैद्याय निवारणगुप्ताय । २५००० पञ्च- विंशतिसहस्र मम मन्त्रदाने गुरवे। १०००० दशसहस्र पुरोहित- वंशेभ्यः । १००० एकसहस्र सतीच्छायायाः शिक्षकाय। १०००० दशसहस्र शास्त्रव्यवशायिभ्यः पण्डितेभ्यः । १०००० दशसहस्र आश्रितभृत्यवर्गाय देयम् । १००० एकसहस्रं जयादास्याः । अवशिष्ट ममान्त्येष्टिक्रियायां व्ययितव्यम्। व्यवकलितं स्थावर समग्र- मेव विभवं मम धर्मपुत्राः सतीच्छायायाः । मम मृत्योः परत एव ७००००० सप्तलक्षरूपकाः दानशालार्थाः अनत्य राजप्रतिनिधि- हस्ते न्यस्तव्याः, वेन निर्दिष्टं सर्वमेव कायं निष्पादयिष्यते। सती- च्छायायाः २००००० दिलक्षरूपकाः भूसम्पत्तिश्च अप्राप्तवयस्कायाः अस्याः राजा मनोमोहन एव रक्षिष्यति । प्राप्तवयस्का तु सतीच्छाया स्वयमिति" । निर्देशपत्रे लिखिते वाक्षिणः खनाम लिलिखुः । तत: कमला वादेनियुक्त कथयति । महाशय ! “मम मृत्योः पर निर्देशपत्रमेतत् राजे निवेदितव्यम्, अधुना तु भवत्सन्निधौ रक्षिव्यम्”। ततः सर्वे टहीतानुमतयः कमलायाः निर्ययुः । ततश्च दयावती कमला छायां सादरं क्रोडमानीय मुखं चुम्बित्वा कथयति "वत्से ! अधुनाहं सुखेन मरिष्थे, मम सतीच्छाया अद्य मनोमोहनेन राजा त्वं साश्रया जाता इति । श्रुत्वैतदृद्धावचश्छाया रोदितुमारभते । तां तु प्रबोध्य वृद्धा कथयति हे वत्से छाये! रोदनेनालं पतिहीनायाः प्राचीनाया आशु मरणमेव श्रेयः । मयि मृतायां देवालयपरिचर्यायां त्वं परिदर्शिनी भूयाः। प्राचीनभृत्याच रक्षणीयाः । अपि त्वां धनशालिनी दृष्ट्या अनेक परिणेतु वाञ्छिष्यन्ति, किन्तु - । ! - ·८ स्वत चन्द्रिका। [१८१८महकार स्थ । तत्र त्वया सावधनया भवितव्यम् । धनेन नैव सुखमुत्पद्यते, सुखन्तु मनो धर्मः। शास्त्र विदुषामपि सच्चरित्र नैव लक्ष्यते सर्वत्र । एतत् चिन्तनीयम् । एकदा सतीच्छाया इदानीं भावप्रच्छादनमसङ्गमित्यालोच्य श्रीमतो ज्योतिरिन्द्रस्य स्वस्यां भाव: स्वस्याश्च ज्योतिरिन्द्रे प्रगाढ़प्रीति- रित्वाद्योपान्तं समस्तं वृत्तान्त कथयति। श्रुत्वा च तत् वृद्धा सहास्यम् आशीविधाय कथयति वत्से ! स्वमनोऽनुरूप एव भर्ता लप्माते, जगदम्बा पार्वती ते वाञ्छां पूरयतु । निर्देशपत्रलिपर्दशमेऽहनि कमलाया: पीड़ा तीव्रतरा जाता। वैद्यास्तु समयं परीक्षन्ते । मध्याह्नोत्तर स्खेष्टमन्त्र जपन्त्याः कमलायाः प्राणवायवः अर्द्धगङ्गाजले महावायुना मिलिताः। उच्चस्दती सती- च्छायां प्रबोध्य राजा मनोमोहनः स्वगेहमनेषोत् । कमलाया ज्ञातिः सत्यप्रियवसुः ससमृद्धमन्त्येष्टिक्रियां तस्या निरवाहयत्। इति सप्तमः परिच्छेदः समाप्तः । । अष्टमः परिच्छेदः। ( अचिन्त्य मेलनं) अचिन्यदर्शनेनीभावामन्दे नात्म विस्मृतौ। नौरवं मुञ्चतो नेपाहायधारां सविस्मितौ॥ धार्मिकायाः श्राद्धदिवसमागतप्रायमवगत्य राजा मनोमहनः छायया सह भवानीपुरमागत्य सत्यप्रियवसुना सर्व थाहादि कर्म मुष्ठु निष्पादयति। निर्देशपत्रानुरूपं सर्वमेव कायं सुनिष्यन्नं जातम् । राजा मनोमोहन: छायामाह "वत्से ! हादशवर्षवयस्कया त्या एकाकिन्या नैवान स्थपं अतो मगह एव गन्तव्यम् । शुत्वा तहाक्यं छाया भवानेव मे गुरुरत्र प्रमाणं यथा भवते रोचते तथैव मया विधेयं नात्र विकल्प इति ।

·१८१८ मा क वैशाखमासस्य ] सतौकाया। - ततःपर राजा मनोमोहन: छायां समादाय स्वररहे उपतिष्ठते जयादासो छायाया अनुचारिणी शुश्रूषापरा जाता। राजग्राहे कतिचित् हितलग्राहाणि छायाया व्यवहारार्थं निर्दिष्टानि। तस्मिन् भबने सर्वे मृत्यवर्गाः दासीवर्गाश्च सतीच्छायां देवीमिव पश्यन्ति । छायाया किञ्चिदप्यादिष्ट ते नान्यथा कुर्वते । छाया स्वसौजन्येन तगवनवासिनं सर्वमेव वशीचकार। राजापि मनोमोहनो रायः प्राणेभ्योऽपि समधिकं नियति छायाम् । छायापि अज्ञातपितामह तं देवमिव भत्या सेवते। एकदा तस्य राज्ञः शरीरे कियानपि ज्वरभावो जातस्तेन च स शयानो वर्तते, तन्द्रया च स क्षणमभि- भूतः। सतीच्छाया तट्वस्थस्य पदौ सम्बाहयति निःशब्दं रोदिति परया च भत्या नतेन मूर्खा राज्ञः पादौ स्मृशति। तेन च संजातचेतनो राजा मृदु हसित्वा कथयति। "छाये अयिमुग्धे । मरणं मे सम्भाव्य वं रोदिषि ? मैवं, नायं मे मृत्युरोगः। समाश्वसि हि। तेन च छाया मनसा लज्जते । राजरहे वसन्न्याश्छायायाः प्रायो मासयमतीतम्। अतुल करेण साई प्रायस्तत्र साक्षात् भवेत् । । सुचरित्ना छाया छलिनोऽपि अतुलकरस्य सौजन्याभासं सन्तमिव श्रद्दधाति । एकदा राजा मनो. मोहन: कर्मान्तराकष्टः कलिकातायामेव स्थानान्तरं गतः। छायापि एकाकिनी खकक्षे समुपविश्य पुस्तकं पठति। तदा अतुलकरस्तत्र प्राविशत्। तं दृष्ट्वा छाया कथयति नास्त्यद्य महाराजः स्वग्टहे इति । अतुलः कथयति तस्य सन्निधौ नास्ति मे किमपि प्रयोजनम्। त्वंद- न्तिक एव विशेषतः प्रयोजनं वर्तते। सतीच्छाया सविस्मयं पृच्छति किमिति प्रयोजनं। अतुलो गम्भौरभावं कथयति ।-अयिच्छाये ! तव सारल्येनाहं क्रीतोऽस्मि रूपमपि ते जगन्मोहि। अतस्ते पाणि- ग्रहणमभिलषामि। श्रुत्वैतच्छाया नम्रमुखो वहुक्षणं तिष्ठति । ततः कथयति महाशय ! कथमेतदुपपद्यते भवान् वर्षीयान् विनतमः।

·संम्हात चन्द्रिका १८१८ शाकशाखमासस्य - । भवता संलपितुमेवाहमयोग्या । अपिच भवता ज्ञायते मम जन्मन्येव महान् संशयो जागर्ति समाजे इति। श्रुत्वैतनिठुरवाक्यमतुलस्य हृदयं जज्वाल। तत: कूटवुड्विस्तु अतुल: धीरं कथयति तव जन्मवृत्तं त्वत्तोऽपि मयैव सम्यक् सविस्तरञ्च ज्ञातम्। तच्छुत्वा दुःखिनी छाया सभया कथयति-कथमिति। अतुलः कथयति-श्रूयतान्तत् । किन्तु महा- राजाय नैतहाच्यम् । अयमेव महाराजः मनोमोहनस्तव पितामहः । भवनमेतत्तव पितुरेव। वधूरानो तव विमाता। तदाकर्ण्य शिथिल- देहसन्धिः साशय्यायां शेते। हृदयञ्च भृशं कम्पते । ततश्छाया सत्रास पृच्छति । भवता कथमेतदिदितम् । दुष्टवुद्धिरतुल: इन्द्रप्रियया यथा- विधि विवाहं विहाय आद्योपान्तं समस्तमेव वृत्तान्तं कथयति । अपिच। कथयति अहं तव पितरं मातरञ्च विशेषतो नानामि स्था, अतएव विवोटुमिच्छामि। छाया साश्रुनेत्रा कथयति अहं तव दयया अनुग्रहीतास्मि, किन्तु न पुनर्विवाहा) वाच्यमिति। ततश्च अतुलकर निष्कामति छाया चिन्तयामास, प्रथमं तावच्चि- न्तयति येन कारणेन राज्ञ एतादृक् स्नेहः, द्वितीयन्तु यतीन्द्रवाहादुर- मिति। छाया तदानों प्रायस्त्रयोदशवर्षीया। यौवनं सहकत्य सौन्दर्यन्तां परितः परिवृणोति । एकदा वसन्तकाले पराहे राजा प्रयोजनमनुसृत्य स्थानान्तरं गतः, प्रायः सर्वमेव ग्रहं रुदद्वारं। छाया सायाह्लात् परमुपवेशनयोग्ये कस्मिंश्चित् कक्षे सूपविश्य वीणां वादयति। तस्मिन्नेव काले झटिति कश्चियुवकः अङ्गप्रभया दशदिशो द्योतयन् तत्र कक्षे वीणाध्वनि- मुपश्रुत्य पुमानत्रास्ते इति वुद्धमा प्रविशति पश्यति च देवौव काचि- होणां वादयतीति । आगन्तुकः निश्चलचक्षुषा पश्यति मनस्तु उप्रान्तं स्तम्भितञ्च । मतीच्छाया सहमा अपरिचितं पुरुषमागतमालोक्य चकिता ।

·१८१८ शाक वैशाखमासस्य ] सतीच्छाया। । - मलज्नं पश्यन्ती निश्चिनोति अहो देवमुर्तिकोऽयमिति। परस्परस्थ चत्वारि नयनानि मिलितानि, उभयोमर्मनि आनन्दस्रोतः प्रवलं प्रवाहितम् । उभयो त्रेभ्यो निरगलमथुप्रपातो जातः । अचिन्त्यमल- नेन उभीस्तम्भिती। मुहतमतीत्य छाया कथयति वाहादुर ! अनु- मीयते दुःग्विनीमिमा न विसस्मार इति। यतीन्द्रस्य पवित्रवाह प्रसारितो, यतीन्द्रः कथयति सतीच्छाये ! छाये ! प्रियतमे ! जीवना- धिके ! एहि एहि हृदयं दीर्यतीव सन्तप्तं हृदयं शीतलो कुरु । अद्य वर्षवयं वहुल शं जीवनं धिये। पवित्रा छाया आत्मानं विस्मरति यतीन्द्रोऽपि आत्मानं विस्मरति। जगदेव यतीन्द्रमयम्। छाया परस्मिन्नेव मुहर्त अात्मानं यतीन्द्रालिङ्गितमवैति। विसृजति च अथुप्रकर। तत्परक्षण एव आत्मानं संस्मृत्व सलज्जा यतीन्द्रवाहुतो विच्छिन्ना यतीन्द्रं पृथगासने उपवेश्य स्वयमपि पृथगासने उप- विशति। यतीन्द्रः कथति छाये! कथङ्कार वमन निवससि ? तदाकर्ण्य सतीच्छाया आत्मवृत्तान्तं समस्तं विज्ञापयति। तच्छ्रुत्वा यतीन्द्रः सानन्दं कथयति त्वया वसौजन्येन जगदेव वशीकत्तुं शक्यते ऋते मातुलालयं । छाया कथयति महाशय ! श्रीमत्ता खयमहं निया तेनैवमुच्यते। इदानीं ब्रूहि मम प्रियसखी श्रीमती निर्मला कीदृशी श्रास्ते। एवं मातुलस्तद्ग्रहवासिनः सर्वे कुशलिनो वर्तन्ते अपि ? यतीन्द्रः कथयति सर्व एव कुशलिनः मामकास्तवमातुलग्रहवामि- नश्च, किन्तु त्वत्कृत भगिनी निर्मला निरन्तर खिद्यते, अनुभवनि च दुःसहयातनां त्ववियोगसम्भूताम्। आकर्ण्य तत् छाया निरगलं वास्थधारां प्रमुञ्चति। क्षणमतौत्य यतीन्द्रः कथयति स्मित्वा अयि छाये ! अधुना तवाभिरक्षितार राजानं विज्ञाप्य त्वां परिणच्यामि अतः परक्षणमपि विरहल शं नानुभवावः । ततः साश्रुनयना छाया आत्मनो जन्मविवरणं यतीन्द्रबिधी ययावत् कथयित्वा विज्ञापयति अयि वाहादुर ! वृत्तान्तमेतत् यया ।

·संस्कृतचन्द्रिका [१८१८ शाक वैशाख मासस्य । न राजा ज्ञायते, ज्ञाते हि तेन भूयसी यातना अनुभविष्यते। अयि प्रियतम ! कथयित्वा अलं, जगत्यस्मिन् त्वमेवैको मे मनोमन्दिर- स्याधिष्ठाटदेवः समुपास्य: । किन्तु तथापि ते पुण्यमयजीवनमपुण्य- जोवनेन समं नैव संयोजयितुं समुचितं प्रतिभाति। अहं निश्चि- काय आमृत्युकालं अनूढ़ावस्थायामवस्थाय भवन्तमेकं मनसाराध- यामि । अयि प्रियतम ! त्वमपरां परिणय तेनाहं नैव दुःखिनी स्याम्। श्रुत्वैतत् यतीन्द्रः वास्पगद्गदेन वचसा कथयति अयि छाये ! त्वमे- वैतत् विदितवती, स्मर मे प्राक्प्रतिज्ञां त्वामृते नान्यां कदाचिदपि न परिणेष्यामि इति, ज्ञात्वैतत् किमिति मामतिमात्रं कदर्थयसि । शुत्वैतत् छायाया: आपादमस्तकं सर्वासु शिरासु प्रणय श्रोत: प्रवा- हितम्। छाया कथयति जीवितनाथ ! त्वामसुखिनमालोक्य किमहं सुखिनी स्थातुं शक्नोमि ? । चेदेवं ते निश्चयस्तर्हि कियन्ति दिनान्य- पेक्षितव्यानि। यतीन्द्रः कथयति कियन्ति दिनानीति किमुच्यते त्वदथं चिरजीवनमप्यपेक्षितुं शक्नोमि। तदाकर्ण्य छाया स्मित्वा करेण तदीयं करं परामृशति। कथयति च प्रिय ! जानामि ते हृदयं । अधुना ब्रूहि केनसूत्रेणात्रागमनं तव ? । यतीन्द्रः कथयति शृणु तावत्, राजा श्रीमनोमोहनरायः मम पितामहस्य परमो वन्धुः । पितामहो मे अत्रागच्छति परस्परं साक्षात् कर्तु, अद्य किन्तु मम सुप्रभाततया पितामहेनाहं प्रेषितस्त्वां अपहृतरत्नमिव लब्धा जीवनं सफलं मन्ये। एतस्मिवेव समये सायं प्रायः प्रवृत्ते राजा निजालयमागत्य पश्यति यतीन्द्रेण सहालपन्तीं छायामिति। राजा क्षणं निश्चल- नेत्रेण वयोः सोन्दय मेलनं निरीक्ष्य चिन्तयति अहो यद्येतयोः पति- पत्नोभावेन मेलनं जायते तदा सुष्ठु दृश्य स्यात्, हावेव रूपेण गुणान् अनुवति। ततो राजा स्मित्वा व्यक्तमाह भ्रातः ! यतीन्द्र ! अपि त्व मे सतीच्छायारत्नमभिवाञ्छसि ? एष एव किं युक्योः प्रथमः प्रायः - !

·१८१८ शाकवशाखमासस्य ] अवन्तिकापुरी वा उज्जयिनी। a- साक्षात्कार: ? । यतीन्द्रः प्रणत्य बनीभूय कथयति नहि पूज्यपाद ! बाल्यावस्थात एवैनां विशेषतो जानामि, छाया तु मम भगिन्या निर्म लायाः प्रियसखी, छाया अतीव सरला पवित्रचरित्रा च इति । पश्चात् नत-नयनेन यतीन्द्रः स्मित्वा कथयति पूज्य पाद ! अनुमीयते पिता- महेनापि भवता एव छाया प्रेमा लब्धुमभिलष्यते। राजा उच्चैविहस्य कथयति सत्यं ब्रवीषि भ्रातः ! छाया स्वभावेन पवित्रा अतितरां मां स्नेहन समावृणोति । किमधिकं क्षणमपि एनाम नालोक्य स्थातुं न शक्नोमि इति । इति अष्टमः परिच्छेदः समाप्तः । अवन्तिका पुरी वा उज्जयिनी। ( पूर्वप्रकाशितात् परम्) तेनैव रामभद्रसङ्काशरामचन्द्रेण भूतप्रजापतिसमयकथनक- चतुरशीति-शिवलिंग-दृढ़नील-पाषाण-संवेष्टित-स्वबद्ध-प्रासादव्याजेन खवाईक्य समये परमोच्चकैलासपर्वतारोहणं कथं मे स्यादिति हेतुनेव दिव्या आचन्द्रदिवाकरस्थास्नुकीर्तिमती सोपानपरम्पराबलिः सुरचिता। इत्यादिका बयो गोष्ठीर्नागरिका ग्राम्याश्च अनल्या लोका वदन्ति । शिन्दे इत्युपनामकेन राणोजीति-नामधारिणा पुरुषवरेण भद्रासन मण्डयित्वा अवत्या लोका स्वधर्म स्थापयाञ्चक्रिरे। दश- रथस्य सुता इव तस्य चत्वारः पुत्रा बभूवुः । तन्मध्ये ज्येष्ठो माधवः क्रतुवर्गे माधव इव सकलकर्मभूमिकटकेऽप्रतिहतशासनः संजातः । साक्षात् रामभद्रेण शरणभूमिकामवतीर्णाय बिभीषणाय यथा लङ्का- राज्यं दत्त तयैव नरवरेन्द्रेण माधवेन मद्देशाधोखरयवनेन, संयति पराजितस्य लोहमयपञ्जरे पञ्चाननस्येव स्थितस्य हरिप्रस्था- धीश्वरस्य “शाहा अलम” नामकस्य पाणिसंपुटे पुन स्तदीयराज्य समर्पितम्। तदीयामद्भुताम् अलौकिकवीरश्रियमवलोक्य आनन्दजल- विन्दु मुक्ताफलभूषितवक्षःस्थलो रोमाञ्चकवचावृतः सगड़दाम् वर्ण- ·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाक वैशाख मासस्य पंक्तिम स्पष्टामुच्चार्य मानुषगणसंवाह्य यानम् अन्यान्यपि राजकीय- चितानि इतरभूपालास्पृष्टानि सरलसुवर्णानि परमाह्नादेन माधवा- अलिपुटे स्थापयामास (?) । स वीराग्रणी प्रतिनिधिपदञ्च तत्सर्व प्रभुप्रसादमिव संग्टह्य (?) मदोन्मत्तगजेन्द्रधनघटान्दोलितरमातल: नृत्यत्तुरङ्गश्रेणिघनतरकठोरखुरकुट्टितधरित्रीतलः प्रलयकालवि- जम्भितसंवतकादिमेघमण्डलौकत भैरवस्वनप्रतीकाशदुन्दुभिरवबधि- रीकृतदिक्चक्रवाल: स्वपुरीं समाससाद। अयं माधवपार्थिवः मुनिरिव परमकरुणावान् शिव इव गणवेष्टितः देवकदम्ब इव शत- मन्युरक्षितः सौगन्धिकनिकाय इव धनसारसंबलित: रावण इव विभीषणाक्षालिङ्गितः बलिनिलय इव वामनसंश्लिष्टः कीर्तिज्योनायाः सुधांशुः प्रतापोमणो भास्करः दयाकल्पलतिकाया उदधिः एतादृक् बभूव । तस्मिन् माधवनरवरे देवेन्द्रेण साकमाकल्पपरिहासकथं कत भूप्रदेशाइते सति तत् पुत्रेण दौलतरावेण रिपुमण्डलधनञ्जयेन वैरिमन्दिरवन्दं दूर्वाङ्करस्थानमकारि। तस्माज्जनको जोरावो महेन्द्रा- ज्जयन्त इव प्रादुरभूत्। तस्मिन् भूपे मेदिनीसभां भासयति सति दोनशब्दता सपलनारीवल्केषु न तु प्रजावदनसहस्रपत्रेषु, निर्दयता असिपत्रलतासु न तु मनुष्थेषु, अत्यन्तकठोरसंग्रामधुर्यता खसैन्चेषु न तु विपक्षसेनासु, तस्मिन् राजि दुष्टकलि युगभयादिव अचिरादेव देवलोकस्थमहावीरैकसेव्यमानासनं भजति सति तत् पुत्रो जयाजि- नामकक्ष्माभ्दवतार। स तु परमशिवार्चनमनाः जयजीवावराजः औरसान् पुत्रानिव सकलप्रजाः परिपालयामास । यस्य खुरलिखे- लनै रमणीयतमैः सुहृदां आत्मवेश्मस्थितशात्रवहृदये महाभयोत्पाद- नार्थमिव आविर्भावः अधारि। यस्य नृपतेः खुरलिखेलने नलि- कायन्त्र विनिर्गतधूमस्तोमकैतवेन सपत्ननारीवक्षःस्थलप्रदीप्यमान- वियोगाग्निसहस्रघ्नी बाष्यमिव उद्गिरन्तौ दुर्ग इव पर्वतकन्दरै कौशिकानिव वैरिव्रातान् विनिःक्षिपन्ती वीरश्रीः संग्राममूर्द्धनि ·१८१८ शाकवशाखमा सम] धन्यविवेक: । । विरराजे। तम्मिन् भूपे भूलोकयशोमात्रैकशेषवपुषि सति इयं संग्रामलक्ष्मोवैधव्यव्रतं परिपालयन्तीव कथामात्रैकरूपवाञ्छयेव अदृश्यतां संप्राप। तदुत्तर तत् पुत्ररत्नेन राजसिंहासनरूपकनकं खचितम् (१)। समाधवसंज्ञकदेवः बालभावस्थितको. हिमालयं सम्भावनीयप्रतापन सूर्य नवनवोन्मेषशालिन्या धिया कविं औदार्येण बलिं शौर्य ण कर्ण कान्या सुधांशु' वदनेन कमललक्ष्मीम् धैर्येण सुवर्णागारम् मयादया समुद्रम् सहनशक्त्या शेषम् जेष्यतीति सर्वे लोकाः इदानीन्तनाः स्वात्मनि संभावयन्ति। तत् कथाप्रतिपा- दकाविमौ श्लोको। सदन पुञ्ज परिशी भितगावयष्टि: मीनप्रभापरिल सत्सरसप्रमोदः । नमोविलास भवन' न नु माधवी गट रत्नाकरण समतां विदधातु नित्यम् ॥१॥ फुले न्दौवरपत्रलोचनपुटै राचम्य मानश्चिरं दीव्यमण्डलकान्ति भूषित तनुर्गाराम्बरालहतः । अत्यन्त मृदुलैः प्रजासुख करदी: करैः श्रीनित: सत्पदावलिराजितो द्युतिमतां श्रौमाधवाख्यो नृपः ॥२॥ पति शिवम् । श्रीकाशीनाथ शास्त्रि साहित्याचार्य: संस्कृत प्रोफेसर माधवकालेज,-उज्जेन । धर्मविवेकः । ( पूर्व प्रकाशितात्परः) वामापदः समागत्य व्यत्यस्तपाणिः प्रणम्य गुरु शिवराम मग्रेस्थितः। वत्स वामापद ! इत उपविश । वामा। (तथोपविशति) वत्स ! वत्सरदयात् प्रभृति श्रुताः कथयतो मे धर्मविषये तावन्तः प्रकाराः। अन्योऽपि चेत् कोऽपि श्रोतव्यः सन्देह्यो वा वर्तते सोऽपि प्रष्टव्यः । शिव। शिव।

·संस्कृतचन्ट्रि का। [१८१८ शाक शाखमासस्य । वामा। भगवन् ! प्रष्टव्यः किन्तु अल्पीयानेवावशिष्यते, तमपि विषयमद्यैव पृच्छामि। शिव। तर्हि ब्रूहि तत् किमपरं पष्टव्यम् ? वामा। भगवन् ! धर्म: केवलमायाणामेव भारतवर्षवासिना मम्माकमुताहो अपरेषामपि म्लेच्छादीनां वर्तते ?। वर्त्तते चेत्तेषा- मपि धर्म: “यतोऽभ्युदयनियस सिद्धिः” इत्येवं रूपः, त ह किमित्य- स्माधर्माद्भिद्यते ? कथं वा म्लेच्छोयः स धर्मोऽस्माभिर्नाश्रीयते ? शिव। (विहस्य) वत्स ! सम्यगयं कल्पः प्रष्टव्यः श्रूयतान्तावत् । वत्स ! किमेतदपृच्छः “धर्मः केवलमार्याणामेव भारतवर्षवासिना- मस्माकमुताहो अपरेषामपि म्लेच्छादौनां वर्त्तते” इति ? म्लेच्छा- दीनां का कथा ? पिशाचादीनामपि स्वाभाविकः समारोपितश्च धर्मो वर्त्तते। विना धर्मेण न कोऽपि जगति वर्तितं सहते । पिशाचादीनाञ्च धर्म उपरिष्टाहक्ष्यते अधुना म्लेच्छादीनामपि धर्मी- ऽस्त्येवेति निश्चिनु । वामा। म्लेच्छादीनां धर्मे किं प्रमाणम् । शिव। आप्तवाक्यं प्रमाणम् । वामा। कस्तत्वाप्तः ? शिव। मुषा तत्राप्तः । योषुस्तत्राप्तः । महम्मदश्च तत्राप्तः । वामा। भवन्मते तेऽपि किमाप्ता: ? शिवः। अथ किम् । वामा। तर्हि किन्तत्राप्तलक्षणम ? शिव। येषां भ्रान्ति: अनवधानता, मूर्खता, परप्रतारणेच्छा च न सन्ति तएवाप्ताः । एवं ये खलु रजस्तमोभ्यां गुणाभ्यामस्पृष्टाः तपोबलेन ज्ञानबलेन च,'ये भूतभविष्यवर्तमानेषु कालेषु निर्मलमेवार्थ निश्चितं पश्यन्ति । त एवाप्ताः । तेषामेव वचनं प्रमाणं । तथाच महर्षि चरकोऽप्येवमेवाह।

·१८१८ शाकावें भाव मामस्य । धम्मविवेकः । २ "र मम्त मान्यां मिर्मता स पोशान बने न ये वैषां ने काल ममल ज्ञानमव्याहतं मन्दा । आता: शिष्टा विद्धास्तु तेषां वाक्य म संशय सत्यं वक्ष्यन्ति ते कम्मादसत्यं नीर अस्तमा: अपि च तत्रैव विमानस्थाने चतुर्थाध्याये। "आप्ता ह्यवितकं स्मृतिविभागविदी निधीत्युपता पदशिनय । तेषामेवा योगात् य इच में तत् प्रमाणम्। अप्रमाणं पुनम तीन्म तमूर्ख रक्तदुष्टादृष्ट व चमम्” इति । मनुरप्याह। ( २ । १३ ।) वषिराजसेवादि व्यापाररूपेऽर्थे एवं स्त्रीसम्भोगादौ तौबासक्तिरूपे तदने गीतवादित्रादौ च काम येषां नासक्तिस्तेषामेव धर्मज्ञानं विशेषतो व्यवस्थितमिति। 'अर्थकामेष्वसतानां धर्मज्ञानं विधीयते ।" इति। वामा। मुषाः योषुः महम्मदश्च आप्ता इति कस्मादवगतम् । शिव। महात्मनोऽवितथवचनस्य युधिष्ठिरस्य वचनात् । वामा। युधिष्ठिरेण तत्र किमुक्तम् ? शिव। यद्यपि न तेषां नामोल्लिख्य किञ्चिवक्तुं सम्भवेत् । तथापि तात्पात् मुषादिष्वपि आप्तत्वमुपपादितं तेन। तथा च श्रूयताम् । यदा भौमेन गदया आहत्य उरुयुगलं दुर्योधनस्य वमन, इयेष च ततस्तं पदाघातं कत्तुं तदा तं तस्मानिवारयन् युधिष्ठिर आह।- “मा भौम ! स्पृश पादाभ्यामेकादशचमूपति । पञ्चानामपि यी भत्ता नासौ प्राकसमानुषः ॥" ! युधिष्ठिरस्य वचनादेतस्मात् यः खलु पञ्चापि जनान् विभर्ति अन्नदानादिना वा ज्ञानोपदेशेनार्थात् यस्य मतमनुवर्त्तन्ते पञ्चापि पुरुषाः। सोऽपि न सामान्येषु मनुष्थेषु परिगणनीयः। अधुना विचारयतु मुषा योषु महम्मदादीन् कति कति पुरुषा न अनुवर्तन्ते स्म, कति कति जना वा तेषां मतं नादरन्ति स्म, सुतरां तेऽपि मुषादयः अप्रा- कता एव पुरुषा प्राप्ता इत्येवं निश्चेतव्यम् । विशेषतः ये खलु my ·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाक वैशाख मासस्य सामान्यधर्मा अहिंसादयः । ते तेषु निश्चितमवासन् । अन्यथा स स महादेशः कथं तेषामद्यापि पन्थान मनुसरति। एवं मयापि ध्रुव- मतदनुमीयते तेषां धर्मग्रन्थ "वाइवेलादौ सन्त एवोपदेशा निहिताः । सम्भवत्येतत्तत्र टीकालतो विदेषिणो यथार्थमपार्थयन्ति प्रमाद्यन्ति चेति। अधुनैतदिवेच्यम्- क्षमा सत्यं दम:शौचं दानमिन्द्रियसंयमः । अहिंसा गुरुशुधा तीर्थानुसरणं तथा । आज लीमशून्य त्वं देवव्राह्मण पूजनम् । अनभ्य सूया च तथा धर्म: सामान्य उच्यते ॥" । - इत्येवं विष्णतः। एवं (आचाराध्याये१२२ । प्रायश्चित्ताध्याये च६६)। "अहिंसा सत्य मस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्म साधनम् ॥" "सत्यमस्तेयमक्रोधी ही: शौचं धीतिर्दमः । संयतेन्द्रियता विद्या धर्म: सर्व उदाहतः॥" याज्ञवल्कयोक्तश्च धर्मस्तेषु विद्यते न वा ? विद्यते चेत्तर्हि तेषां धर्मीऽपि विद्यते वत्स ! वामापद ! किं मन्यसे त्वम्। केवलं भारतवर्षीया एव किमधिकरिष्यन्ति धर्मसुखम् । अन्यदेशीया स्तन वञ्चिताः किं भवेयुः । इदमतीव द्वेषविजृम्भित वचः । वामा। तर्हि तेष्वपि देशेषु तेषां धर्मार्थमीश्वरोऽवततार इत्यपि खोकुर्वन्तु भगवन्तः। शिव। अथ किम् । शतधा खोकरोमि तत्। वामा। तेषु देशेषु ईश्वरावतारे किं ऋषीणामप्यस्ति सम्मतिः ? शिव। तत् किं मन्यसे ममैव स्वमनो विकल्पनम् ? अस्ति तत्र ऋषीनामपि सम्मतिः । वामा। कस्य ऋषेः।

·१८१८ शाकवैशाखमासस्य ] धर्मविवेकः । २ शिव। वेदव्यासस्यापि । वामा। वर्त्तते एवजेत् श्रोतुमग्रेसरति तन्मनः कुतूहलि। शिव। श्रूयतां वत्स! “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्यु त्यानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्क ताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय मम्भवामि युगे युगे।" ४७--८ इत्येवं भगवद्गीतादिषु वर्त्तते । वत्स ! यदा यदा धर्मविप्लवो घटते तदैवेश्वरः कारुणिकः स्वीकरोत्यवतारम्। वामा। कस्मिन् देशे स्वीकरोत्यवतारम् । शिव। सर्वरिमन्नेव देशे इति, केवलं कि भारतमेव वर्ष सृष्टमी- श्वरेण ? न तु इनारवदेशादिकम् ? तर्हि कः परः परमेश्वरादन्यस्त तं देशं सृष्टवान् ? अहो अयमतीव व्यामोहः । ईश्वरो यदा ऐक्षत इनारवादिदेशे महान् धर्मविप्लवो जातः । मानवास्तव भूयसा तमसावृताः पशुपाया यदृच्छमाचरन्ति। तदा स तत्र तत्र नाम्ना मूषाः नाम्ना यौषुः, नाम्ना च महम्मद इत्येवं नावततार इति को निश्चिनुयात् ? । को वा जानीयात् ? । वयन्तु तत्रैव ईश्वरावतारत्वमङ्गोकुर्मः यत्रालौकिक्यः शतायः सन्निविशन्ते इति । यथा रामकृष्णादो। यद्येवमलौकिक्यः शक्तयो मुषादिष्वपि लक्षिताः स्यु स्तर्हि न कथन्ते ईश्वरावताराः। किन्तु वाइवेले कोराणे च तेषामसामान्यशक्तोः परिचयो बहुधा विवृतोऽस्तौति श्रूयते । नास्तीश्वरे कोऽप्यसम्भवः । वामा। भगवन् ईश्वरोऽवतीर्य म्लेच्छमध्ये अभक्ष्यादिक मभ्यवा- हरत् किसिति सङ्गतम् ? । शिव। वालकोचितोऽयं तव प्रश्नः । अरे नास्तीश्वर भक्ष्याभक्ष्य- ·मम्सचन्द्रिका [१८१८ शाक वैशाख मासस्य विचार: । स न कस्माचिलज्जते दिगम्बरः सर्वव्यापी। लौकिक एवायं भक्ष्याभक्षऽविधिनिषेधविचारः । स हि पाप्मना पुण्टेन च न लिप्यते। अरे ईशोपनिषद्युताम् । स पर्थ गाछ कम कायमव्रण मनाविरं शुद्धमयापविद्धम् । कविर्म नौषो परिमः स्वयम्भ थातथ्यतोऽर्थान् सदधाकास्वतीभ्यः समाभ्यः इति ॥ ८॥ परन्तु स ईखर यदा यस्मिन् देशे अवतीर्ण: तद्देशोपयोगि खाद्य तद्देशे सम्भवपर वेश तद्देशे हितकरमाचारञ्च खयमाचरन् व्यव- स्थापयामास । इति । (क्रमश:) - तत्त्व प्रपञ्चः । (फाल्गुनमास्त: पर: ) अथ ज्ञाता प्रकृतिः। किन्तु केन प्रकारेण सा वर्त्तते प्रलया- वस्थायाम् ? तमोरूपेण प्रवर्त्तते इति पूर्वमुक्तम् “आसौदिदं तमो- भूतम्" इत्यादिरूपेण। आस्तां, तिष्ठतु तावत्तमोरूपेण प्रलये प्रकृतिगुणसामान्यरूपा। किन्तु तदा सत्त्वादीनां गुणानां कथमव- स्थानम् ? धारावाहिकपरिणामक्रियासु व्यापृताः सत्त्वादयो गुणा स्तदावर्तन्ते। ते च परिणामास्तेषां सदृशा एव। यतः परिणाम- स्वभावा हि गुणा नापरिणम्य क्षणमण्यवतिष्ठन्त। तस्मात् सत्त्वगुण: सत्त्वरूपेण रजोगुणो रजोरूपेण तमोगुणस्तमोरूपण प्रलयावस्थाया- मपि परिणमन् प्रवर्तते इति। तदानीमपरापि प्रवृत्तिः प्रकृतेरस्ति,-यथा समवायः स च सम- वायः गुणानां मध्ये गौणप्रधानभावेनैव घटते गौणप्रधान- भावश्च तदैव भवेत् यदा गुणा विषमभागास्तिष्ठन्ति। विषमभागश्च तदैव जायते यदा एको गुणोऽपरं गुणमुपमर्दयति। उपमोपमर्दक- भावे च जाते महदादिभावेन प्रकृतिः प्रवर्त्तते । अत्रेदमाशयते। कथमकरूपाणां गुणानामनेकरूपा प्रवत्ति- -- ·१६१८ मा कवैशाख मासस्य ] तत्वप्रपशः। - रिति। नायमसम्भवः । यथा एकेन मधुररसेन विशिष्टमुटके मेध- निमुक्तं तासां तासां भूमीनां विकाररसमासाद्य तैश्च तैश्च भूरु है: पादेनाकष्टं परिणतञ्च भूत्वा तिन्तियामम्ल : इक्षुषु मधुरः क्षारभूमी लवणः, मरीच्यां कटुः निम्बे तिक्तः गुवाके च कषायः नारीकेलपले च अल्पमधुरलवणकषायाश्च रसा लक्ष्यते। तथा एकैकगुणसमुद्भूतात् । प्रधान' गुणमवलम्बा अप्रधानगुणाः परिणामभेदान् प्रवर्त्तयन्ति इति एतदेवाह सांख्यकारिका ॥ १६ ॥ 'कारण मस्त्य ब्यक्तं प्रवत ते विगुणत: समुदायाच्च । परिणामतः सलिलवत् प्रति प्रतिगुणाश्रय विशेषात्" ॥ अथ इदानीं पुनरप्यन्यदाशयते । ननु महदादिजगतः कर्ता ईखर एवास्तु, अथवा परब्रह्मैवास्तूपादानं तथापि प्रकृति:वाङ्गी कर्तव्या। मैवं मायोपहितचैतन्यरूपस्य (१) ईश्वरस्य ब्रह्मच्छायत्वात् व्यापारो न सम्भवेत्। सुतरामेव कारणेनानेन कर्तृत्वं व्याहन्यते। प्रकृत्यधि- ठाटरूपं कर्तृत्वमपि नास्य सङ्गच्छते, अव्यापारत्वादेव । न खलु हस्तादिपरिचालनव्यापारमकुर्वन् तक्षा करपत्रादिकमधिष्ठातु शक्नोति । तथा अधिष्ठाटत्वं खौलत्य प्रकृतिहारा ईश्वरो जगत् करो- तौल्यपि रिक्त वचः। नापि ब्रह्मोपादानकं जगत्, कथमिति-चिद्रूपस्य कूटस्थस्य तस्यापरिणामित्वात्, परिणामित्वे तु कौटस्थ्य व्याहन्येत इति। अहो जगत्करणे प्रकृतेः का फलनिष्पत्तिः ? अपि च प्रकृतिस्तु नित्या सदा च सा जगत् कती प्रवर्त्तते । तर्हि निरन्तरमसमाप्तः सर्ग (१) “चिदानन्दमय ब्रह्म प्रतिविम्बसमन्विता। तमो रज: सत्त्वगुणा प्रकतिहि विधा च सा ॥ सत्त्वगुध्यविशुविभ्यां मायाविद्ये च ते मते । मायाविम्वो वशीकृत्य तां स्यात् सर्वज्ञ ईश्रमः ॥" इति पञ्चदशौ। १ । १५-१६ ॥

·२ संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाक वैशाखमासस्य । एव स्यात्। स्यात्तत्र का नो हानि: । तहि कदापि कश्चिदपि नो मुच्येत। तत्तु नेष्टं कस्यापि । सत्यं जगत् कृतौ प्रकृतेरस्ति फल- निष्पत्तिः सकलपुरुषाणां मोक्षरूपा। परप्रयोजनमपि यः स्वप्रयोजन- मिव मन्यते तस्य परप्रयोजनमेव स्वप्रयोजनमिति प्रतिपुरुष सा मोचयिथति। यथा ओदनयाकार्थी अोदनपाके प्रवर्तते, निष्पन्ने च ओदनपाके तस्मानिवर्त्तते । एवं सा प्रकतिर्जगतीस्थं निखिलं पुरुष मोचयितुं प्रवृत्ता यं पुरुष मोचयति तं प्रति पुनर्न प्रवर्तिष्यते। एतदेवाह सांख्यकारिकायामोश्वरकृष्णः । ५६ । इत्येष प्रकृति कती महदादिविशेषभुतपर्यन्तः। प्रतिपुरुषविमोक्षार्थ स्वार्थ इव परार्थ प्रारम्भः ॥ अथास्तु तावत् स्वार्थी पराथी वा प्रवृत्तिः । सा च चेतनस्यैव पुंसो युज्यते न तु जड़ायाः प्रकृतेः । अत एव प्रकृतेरधिष्ठाता कश्चिदस्तीति स्वीकर्तव्यम् । स च ईश्वर इति। नैवम् अचेतनमपि क्रियासु प्रवर्तते इति दृश्यते। यथासद्यः प्रसूतस्य वत्सस्य जीवनरक्षायै अचेतनस्य दुग्धस्य स्नुतिरूपा प्रवृत्तिः । तथा अचेतनाया अपि प्रकृतेः पुरुष- मोचनायैव प्रवृत्तिरिति बहुधा प्रागुक्तम् । एतदेवाह सांख्यकारिकाया मौश्वरकृष्णः। वत्सविद्धि निमित्त क्षीरस्य यथा प्रहचिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षानिमित्त तथा प्रवृत्ति: प्रधानस्य ॥ आस्तां पुरुषस्य भोगादिप्रयोजनं प्रकृतेः प्रवृत्तौ कारणम् । निवृत्तिं प्रति किमिति कारणं ? कदा वा सा पुरुषान्निवर्तियते ? सत्यां हि तस्या अनिवृत्ती मोक्ष एव न सम्भवेत्। सत्यं पुरुषाय आत्मदर्शनं यावत् प्रकृतिः प्रतिष्यते, दृष्टायान्तु पुरुषेण प्रकृती सा कृतार्था सती निवृत्तिमेष्यति । यथा रङ्गस्थान् सामाजिकान् नानाविधरूपेण खनैपुण्यं दर्शयित्वा यदा पश्यति नूतनं नान्यत् किञ्चिद्दर्शनयोग्य- मवशिष्यते प्रमोदजनक, तदा सा नर्तको सामाजिकेभ्योऽपसरति ·१८१८ शाकवैशाखमासस्य ] तत्वप्रपञ्च । । - तत्र भूमिकाया अपुनर्दर्शनाय। तथा प्रकृतिरपि पुरुषाय आकोटात् कैटभरिपुरूपादिकं जन्मपराईपर्यन्तं क्वचित् नरके क्वचिदा स्वर्ग रूपमसंख्यातं दर्शयन्ती कुर्वन्ती च कदाचित् पुरुष सुखिनं कदाचि- हु:खिनं कदाचिद्दा मुग्ध विरमति। सा च प्रकृतिरस्वार्थपरतन्त्रा पुरुष भोगापवर्गार्थ सेवते । यथा प्रभुभतो भृत्यो गुणवानपि विविधोयकारकोऽपि निर्गुणम् अत एवा- नुपकारिणं चिरस्वामिनम् अलब्धस्वार्थोऽप्यकैतवेन सेवते। तथा प्रकृतिरपि स्वार्थसम्पादने वौतस्पृहा उदारचरित्रा गुणवती प्रभूप- कारिणी निर्गुणमपि पुरुष सेवमाना व्यर्थं परिश्रमति । एतदेवाह सांख्यकारिकायामौश्वरकृष्णः । "रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥ नानाविधै रूपायै रुपकारिण्य नु पकारिणः पुंसः । गुणवत्य गुणस्य सत त स्यार्थ मपार्थ कञ्चरति ॥" अत्रेदमाशयते।-रङ्गाभिनयं पश्यन्तः सामाजिकाः निवृत्तयापि सुष्टु अभिनयकारिण्या कौतुकात् पुनः प्रवर्त्य प्रमोद्यन्ते । तथा प्रकतिरपि पुरुषाय विविधरूपेनात्मानं दर्शयित्वा निवृत्तापि पुरुष- प्रार्थनया पुनःप्रवत्स्य ति। सत्यं प्रकृतिः खलु सुकुमारी अतिलज्जा- शीला कुलबधूरिव परपुरुषदर्शनं न सोढुं शीलते। प्रमादात् कदा- चित् समोरणापहृत-वक्षोदुकूला परपुरुषेण चेदालोक्यते। तदा लज्जया प्रियमाणेव तत आरभ्य तथा प्रयतते यथा अप्रमादां खां पुरुषान्तराणि न पश्येयुः। तथा प्रकृतिरपि कुलबधूतोऽपि सुकु- मारी विवेकिना पुरुषेण विवेकबुद्ध्या "अहो इयं हि प्रकतिर्जड़ा अहन्तु चैतन्यरूपः। अहमात्मा सच्चिदानन्दरूपः नित्यमुक्ता- खभावः । सुखदुःखन्तु न मे धर्मः । तत्तु बुवेरेव । बुद्धिस्तु प्राकृतिको अत एव जड़ा। नाहं बुद्धिः। नाहमहङ्कारः। नाहं शब्दस्पर्श- - ·संस्खात चन्द्रिका। [ १८१८ शाक शाखमासस्य रूपरम गन्धतन्मात्राणि । नाहं श्रोत्रं त्वक् चतुः रसनं घ्राणं वा । नाई वाक् पाणिः पादः पायुरुपस्थं वा । नाहं प्राणोऽपानः समान उदानो व्यानो वा पञ्चप्राणाः । नाहमाकाशः पवनोऽनलः सलिलं घरणी वा पञ्च महाभूतानि। तदेतत् सर्वमेव प्रकृतरूपं अहं पुनर- प्राकृतः। अहन्तु बुद्धेः पृथक् । बुद्धिरपि मत्तः पृथक् । बुद्धिगत- दुःखादिकन्तु केवलं मयि प्रतिविम्बितम् । दुःखप्रतिविम्बपतिन कथमहं ले शमनुभवामि ?" इत्येवं रूपया दृष्टा चेत् न पुनदर्शनपथमुपैष्यति। एतदेवाह सांख्यकारिकायामौश्वरकृष्णः ॥ ६१ ॥ प्रकृतेः स कुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मतिभवति। या दृष्टामीति पुन दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ अस्त्र पुनरन्यदाशयते । घुरुषस्तु निर्गुणोऽपरिणामी च । यद्यस्य बन्धमोक्षौ सदा परिणाम आपद्येत। सत्यं पुरुषे बन्धमोक्षादिक- सुपचरितं न तु वास्तवम् । कुत इति ? सवासनल शकर्मविपाका- शयानां बन्धानाम् अपरिणामित्वात् पुरुष यतोऽसम्भवः । अत एव मास्य पुंसः संसरणरूपः संसारः। सति संसरणे निष्क्यिस्य तस्य सक्रियत्वापत्तिस्तेन च परिणामो दुष्परिहरः स्यात् । तात्त्विकस्तु संसारो बन्धो मोक्षश्च परिणामिन्याः प्रकृतेरेव। यथा जयपराजयो साक्षात् सम्बन्धेन योगतावपि स्वामिनि उपचर्येते असौ राजा युद्धे जितः पराजितो वा इत्येवम्। तथा बन्धमोक्षयोः प्रकृतिगतयो- रपि अविवेकमहिना पुरुषः स्वस्मिन् अस्तितां विकल्पयति । एत- देवाह ईश्वरकृष्णः ॥ ६२॥ सम्मानवध्यतेऽसौ न मुच्यते नापि संसरति कशित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः । (क्रमश:)

·श्रीदुर्गा शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका। श्रीश्रीगणेशाय नमः । शिवादीन पि कम्माणि कारयन्ती अनामिव । मायावलम्बाते सेयमम्बा श्री शिव सुन्दरी ।। मासावतरणिका। रोषारुणस्वासितपूर्वपर्वतः रात्रौ निलोनो जगदाक्रमे कृती। व्याघ्रायमानः सहसोत्पतन् गिरेज्येष्ठेऽतिकष्टं तनुते स पिणमान् ॥ उद्भट श्लोकाः। भवतु वी गिरिसुता शशिभृत: प्रियतमा । वसतु ते हृदि सदा भगवतः पदयुगम् ॥२५२॥ याः पश्यन्ति प्रियं स्वप्ने धन्यास्ता: सखि योषितः । अस्माकन्तु गते नाधे गता निद्रा च वैरिणी ॥ २५३ ॥ यहाति साधुरपरस्य गुणान्न दोषान् दोषान्विती गुणगणं परिहाय दोषम् । बालस्तनात् पिबति दुग्धममृग्विहाय त्यत्वा पयी रुधिरमेव न कि जर का: ॥२५॥ गुणः प्रयुक्ता: परमर्मभ दिन शरा इवावंशभवा भवन्ति । तथाविधा ये च विशुद्धवंशजा ब्रजन्ति चापा इव तेऽपि नम्रताम् ॥ २५५ ॥ रामाप्रियो ब्रह्म कुलेऽपि जातः सीतादिती हैमग्टहै निवासः । मन्दोदरी में शयने विलग्ना स रावणोऽहं दिकपाल होनः ॥ २५६ ॥ (क्रमश:)। श्रीविधुभूषणदेवः । (गचि) ·विनयाञ्जलिः । चेतो जहातु विषयं मुनिभिर्विनिन्द्य ज्ञात्वा कथं निरयवर्मनि ते सुटणा। शखन् मया तव हिते कथने प्रवृत्तं मा यातु सम्प्रति सखे यदि भद्रमिच्छेत् ॥ १ ॥ मा यातु मुक्तिभवनं परिहाय चेतः वैकुण्ठधाम विषये न हि तत्त्वमस्ति। लोके यदीखरकृतं किमुतत् पृथिव्यां नास्तीति शुद्धमनसा नितरां विचिन्त्यम् ॥ २ ॥ गोपीपतेश्वरणपद्मनिषेवनेन तापवयं न हि भवेत् सुतरां विमुक्तिः । चेतस्त्वमेव प्रसभं हरिपादयुग्म लब्बा रमख नु यतो न हि शान्तिरन्या ॥३॥ पुत्रादिमोहगहने भगवन्मदीयं गन्तु सदा प्रयतते किमहं करोमि । चेतविरं गुणनिधे ! तव पादयुग्मे नो वा गमिष्यति यतः किमुचित्रमस्मात् ॥ ४ ॥ संसारमोहमदिरां नितरां हि पौवा लक्ष्मीपते ! तव पदे विमले विशोके । याति क्षणं मम विभो! चपलं न चेत: यास्यामि घोरनिरये न हि मे सहायः ॥ ५ ॥ संसारभोगमपहाय निरौहदेवं नारायणं शिवमयं पुरुषं पुराणम् । लोकाः कुकर्मनिरता न भजन्त्यधीशं पायो रहे निरयवर्मनि वटषणाः ॥ ६ ॥ !

·१८१८ भाकव्य मासस्य] विमघामलिः। ७ नैवं विदन्ति सुरयस्तव पादवीयं मायां त्वदीय वशगां त्रिगुणामविद्याम् । अन्ये कुतः परम ! को नरसिंह! विष्णो ! मायेश ! छिन्धि सुतरां ग्टहजालमोहम् ॥ ७ ॥ लोको न वेत्ति निजमङ्गलमत्युदारं हिंसा-विहार-निकरेषु सदा प्रमत्तः । ईश ! त्वमेव निजकार्यविशालदक्षः यस्मान्न पण्डितमनो विरतं हि कच्चात् * ॥८॥ सत्यं भवान् त्रिभुवने न हि कश्चिदन्यः स्वप्नोपमे तव पदं श्रुतिभिर्विमृग्यम् । कस्माद विहाय मनुजः स्थिरतरामुपैति चित्रं न तत् त्वयि विभोऽखिललोकनाथे ॥ ८ ॥ हे नाथ ! हे कुलपते ! वसुदेवसूनो ! हे कृष्ण ! हे यदुपते ! कृपया च शश्वत् । मायां वदीय रचितां भवबन्धकी हिन्ध्याशु देव ! भगवबिदमेव याचे ॥ १० ॥ कत्वं वराङ्गक! नु यादव! पङ्कजाच ! वृन्दावने विहरसि ह्युत विष्णुलोके । सर्वान् विहाय गमने मतिरस्ति तुभ्यं दास्यं न दास्यसि पदे तव वा सकाशम् + ॥ ११ ॥ गोपेश ! गोपललनाकुलमानबन्धो! कृष्णाश्रवस्य विनयं कपणस्य भूयः । प्राणप्रयाणसमये तव नाम कण्ठे घोर विराजतु चिरं विदमेव याचे ॥ १२ ॥ श्रीविधुभूषणदेवः । (राचि) । ! शिष्टाऽयम्। + शिष्टाऽयम्।

·उनटप्रसङ्गः । । - पुरा किल आर्यावर्त रीतिरीदृशौ जजागार । ये खलु पिटमाभ्यां होनाः शिशवस्ते मुनीनामाश्रमे पालिताः शिक्षिताश्च बभूवुरिति । रीतिमतामनुसृत्य वेदव्रतनामा कश्चिट्विजकुमारः मातरपित- राभ्यां विहीनः हिमालयपर्वतस्य पादनिःसृताया मालिन्याः सरित. स्तोरे कस्यचिन्मुनेराश्रमे ग्रामवासिभिस्तबन्धुभिर्नीला स्थापितः । स वेदव्रतस्तत्रैव मुनिभिः पाल्यते। तेषां पोषणमासाद्यानुदिनं स वईते। यथाकालञ्च स उपनयनेन संस्कियते। तत एतं व्याकरण- मध्यापयति, अथैनं वेदमप्यध्यापायितुं प्रवर्त्तते। क्रमेण च वेदव्रतः शिक्षासौकर्येण विद्यासु नैपुण्यमधिकुरुते । तत्र च यश्चतुर्दशवर्षे पदं निदधाति। स भिक्षामटति इत्येवं नियमश्चिरं प्रचलति । एकदा अपरे अन्तेवासिनो गुरु निविदन्ति- "भगवन्तः ! सतीर्थस्य नो वेदव्रतस्य साम्प्रतं भिक्षाचयावारः समुपस्थित इति”। गुरुस्तदवगत्य आइय च वेदव्रतमादिशति “भो वटो! भिक्षामट” इति । वेदव्रतः कथयति तर्हि मामनुशाधि- भिक्षाटने कः प्रकार: ? किं वक्तव्यम् ? क वा गन्तव्यमिति”। गुरुरुपदिशति-"इतो दक्षिणां दिशमटतु, ततः पार्वत्यं दृश्यं क्रमशो व्यतोष्यति। ग्राम्यश्च भावः चक्षुर्गोचरतामेष्यति । कचित् क्रौडकारण्डवं प्ररूढ़पङ्कजं सरः । क्वचित् प्रशस्ताङ्गनोपेतं चतुःशालं भवनम् । क्वचित् सुधाधवलितमहालमित्यादि। तत्र निःशङ्क व्रज। यं पश्येरस्मादृशं श्मश्रुलं त्रिकच्छेन परिहितवसनम् । तं ब्रूहि हा वप्र! (१) भिक्षां देहोति । शास्त्रे स्त्रीति शब्दिता या व्यज्ञासीः । ता विमलमुख्यः दीर्वकेश्यश्च निश्चिनु। यदि तथाविधां कामपि वीक्षेथास्तहि तां वग्धि मा! भिक्षां देहोति । । । - । । (१) वाया इति यस्यापसः ।

·१८१८ शाकज्य मासस्य ] प्रसङ्गः । । - ततः स वेदव्रतः कृतानतिगुरोर्लञ्चानुमतिः दक्षिणां दिशं प्रतिष्ठते। क्रोशवयमतीत्य गुरुणा प्रत्यभिज्ञापितं ग्रामं पश्यति। व्रजति च निःशङ्कम् । अथ परितोऽदृष्टचर ग्राम्यं दृश्यं वीक्षमाण: एकपदीमनुसरन् कस्यचिद् ग्राहमेधिनो भवनमुपतिष्ठति । दैवात्तस्मिन्नहनि गृहस्वामी अन्यतो गतवान्। वेदव्रतस्तु न कापि प्रतिबन्ध लभमानः तस्यान्त- वैश्मनि प्रविशति । पश्यति च गुरुणा प्रत्यभिज्ञापितां पुंसंस्थानादन्या- दृशीं केशवतीमश्मश्रुमुखीम वगुण्ठनवतीम् । ततः "हा मात: ! अयि मा! भिक्षां देहि" इति तां भिक्षा याचते। तदुपश्रुत्य ग्रहस्थबधूः झटिति परिहृत्य कर्मान्यत् फल- मूलादिकमादाय तस्माअर्पयति। स तु तामालोक्यादृष्टपूर्वी सुन्दराकृतिं विस्मयते। एहस्थस्त्री भिक्षापात्रं तस्य पुरतो निःक्षिप्य पश्चात् किञ्चिदपसृत्य तिष्ठति। स वेदव्रतः क्षणं स्तम्भितो विस्मित- श्चावांमनसगोचरां तां वीक्षमाणस्तर्जन्या निर्द्रिश्य ब्रूते-हा मातः ! कावेतौ ते वक्षसि पीनौ ?। गृहस्थबधू स्तदाकर्ण्य “अहो दुर्वि- नीतोऽयं दुष्टाभिप्रायः” इत्येवं क्षणमन्यथा चिन्तयित्वा पुनर्निचिनोति नास्य दुष्टाभिप्रायो भवितुमर्हति, किन्तु महानस्यार्जवो लोकसीमान- मतिवर्त्तते इति। अयं मातरिति संवोधति । ततः सा कथयति वत्स ! कुचावेतौ। वेदव्रतः। कथमेतौ वहसि ?। ग्टहस्थस्त्री। ममोदरे पोतो वर्तते । स जनित्वा स्तन्यं पास्यति तदर्थमतौ। अनयोर्मध्ये दुग्धमस्ति । वेद। क लब्धावेतौ ? केन वा दत्तौ ? । ग्रह। विखं पालयता नारायणेन दत्तौ। वेद। अस्मभ्यः पुंभ्यः कथं नारायणेन नैतौ दीयेते ? । ग्रह । भवन्तस्तु पुमांसः कर्मान्तरैराकष्टा देशाद्देशान्तरं पर्यटितु- ।

·मंजसचन्द्रिका। [१८१८ शाज्यष्टमासस । मर्हन्ति । इतस्तु स्त्रीभ्यो जनित्वा बालकः सद्यः किं पास्वति । तथा सति शुष्ककण्ठोष्ठतालुकतया बालो स्रियेत । तेनैवास्मभ्यो दत्तौ। वेद। दत्तां भवतीभ्यः, परन्तु पृष्ठतः कथं न दत्तौ। ग्रह। पृष्ठतो दत्तयोरनयोः पोतस्य स्तन्यपानं न सुकरं स्यात् । इतस्तु कोड़े शयित्वा स्तन्यं पातुमनायासं शक्नुयात् । वेद। मातः ! कदा ते अर्भको जनिष्यते । ग्रह। दशमासतः परम्। वेद। दश मासतः परमर्भको जनिष्यते । तदानीं स पास्यति। तर्हि अधुना कथं स्तनौ दत्तौ ? । एह। वत्स ! नारायणस्त्रिलोकीनाथः परमदयालुः । तस्याय- मेव निसर्ग: जननात् पूर्वत एव भक्ष्यं कल्पयतीति। वेद। मातः ! एवं पुङ्खानुपुङ्ख विचार्य नारायण: किं सर्वेभ्यो भक्ष्यमर्पयति ? सर्वान् पिपर्ति ? ग्रह। अथ किम् ? वेद । तह मातः ! ममापि भक्ष्यं पूर्वतो निर्णीतं स किं दास्यति । ग्रह। अथ किम् । वेद। हामातः ! प्रतिग्रहाण तदर्पितं फलमूलादिकम् । मह्यं नारायणो दास्यति इत्युत्ता लब्धेश्वरविश्वासः स प्रतिगन्तुमारभते। तदृष्ट्वा ग्राहस्थबधूः सनिर्वेदं शतधा प्रार्थयति, किन्तु स कथमपि तन ग्रहाति। केवलं तामाभाष्य । हा मातः ! "गर्भस्थस्य च यः पूर्व वृत्तिं कल्पितवान् पयः । शेषवृत्तिविधानाय स किं सुप्तोऽथवा मृतः ॥” इत्युक्त्वा द्रुतं स प्रतिनिवर्त्तते। अथ ततः प्रतिगत्य अन्येन पथा क्वापि पार्वत्ये देशे महान्तं पिप्पलतरुमधितिष्ठन् नारायणं ध्यायति। एवं वित्राणि दिनानि

·१८१८ शाकमासस्य।
श्मशानम्।
नारायणं ध्यायतस्तस्य व्यतीतानि । अहो दुर्वलो बालोऽशनव्यसनेनोप-
वेष्टुमशकवानो भूमौ दण्डायमान: शेते । चिन्तयति च नारायणम् ।
नारायणस्तु तस्य तादृशोमालोक्य दशां चिन्तयति । अहो
अतीवटुर्ललितोऽयं बालो मदेकविश्वासः । किन्तु मयैव परिपालित
विश्वस्मिन् विनाहारं न कोऽपि विपद्येत। अधमर्णोऽहं जीवजाताय
भक्ष्यं प्रदातुम् ।
एवमालोच्य तस्मिन्देशे राजानं स्वप्न एवमादिशति-राजन् !
अमुकस्मिन् शैलसानौ पिप्पलमूले वेदव्रतो नाम बालकः क्षुधापीड़ितो
भूमौ लुठति। अद्य प्रभृति पञ्चविंशत्या पुरुषैर्यावड्भुज्यते तत्परि-
मितं खाद्यं प्रत्यहं तस्याश्रमं प्रापय । नो चेत् सराष्ट्रं त्वां हन्मि इति ।
तदारभ्य स राजा स्वप्नादिष्टं सर्वं सम्यक् निष्पादयति । वेदव्रतोऽपि
स्वाश्रममेव प्रतिवसन् सगुरुः ससहाध्यायश्च वीतचिन्तः शास्त्रे धर्मे
च परं प्राविस्यमुपगच्छन् मुखमास्ते। अहो ईश्वरमहिमा इति।
।
।
me-
!
।
(श्मशानम् ।)
हे चित्त ! किं सम्प्रति चञ्चलत्वमभ्येषि ? कौतूहलवारिराशौ ।
निमग्नमप्यत्र, कथं नितान्तभयादितं ? किं घटते ? कुतो वा ॥१॥
नितान्तदुःशासन-शासकोग्रदृल्या निपीतायु रहो ! नु भीतः ।
जनो यथा, किं सहसा मनस्त्वं स्तब्धीभवस्यत्र सुवेपसे च ॥२॥
जानामि जानामि ; समोच्य नूनं प्रशान्तधौरस्थिरवर्त्तमानम् ।
क्षेत्रं नवीनं नवभावदिग्धमलौकिक-वास-विशोषमेषि ॥३॥
एतत् स्वतःसम्भवतीह ; कोऽयं वीरोऽद्वितीयः सवलोऽस्ति जातः ।
विलोक्य यः स्थानमिदं सुखेन स्थातु समर्थोऽत्र विनिर्भयः सन् ॥४॥
इदनव नैव ; सहस्रकलः इहा गता एव वयञ्चिराय।
देहा इमे मृण्मयतां समीयुः, किं साध्वसन्तद् विषमा च चिन्ता ॥५॥

·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकज्य टमासस्य ! एतत् स्थलं नूतनता-निदानं पुन: पुनश्चित्त ! विलोकितं सत् । प्रदर्शयेदेव नवीनजातं सुश्रावयेचासु नवीनमर्थम् ॥ ६ ॥ अत्रागतानां सवलोऽभयश्च कोऽसौ महात्मा सदयो विवेकी?। यन्नैव मृत्युविषमोऽतिरौद्रो भयङ्करो भौषयितु समर्थः ॥ ७ ॥ रम्यत्व-पूतत्व-भयकरत्व-विभूषितं क्षेत्रमिदन्न किं स्यात् । सुनिर्भयान् मोदयितु समीशं स्वभावभावामृतसेचनेन ॥८॥ जीर्णत्वचस्तुङ्गशिरःसहस्राः संवेष्टिताः पुष्पितवल्लरीभिः । वृक्षाः सदास्मिन् विरुवविहङ्गाः सुस्मारयन्तीव सुखं खतीतम् ॥८॥ रे चित्त ! पश्याशु ; समन्ततोऽदः क्षुद्रं वनं तद् रुचिरं सपुष्पम् । भीत्या समं कामपि दृप्तिमिष्टां किरत्यकामस्य च मानसेऽत्र ॥१०॥ मांसाशिनः साध्वसहेतुभूताः ग्रधाः समन्तात् सरवाः शवेषु । उत्पत्य तौबा वहुशः पतन्ति परस्परषिण एव हाहा!॥ ११ ॥ अवस्थशृङ्गेषु घनाश्रितेषु स्थित्वात्र काका: प्रखरैर्निनादैः । निस्तब्धतामासु विभज्य चित्त ! न किं ब्रुवन्तीव समस्थिरत्वम् ॥१२॥ गोमायवः कौतुकिनः समन्तात् खभिः समं लोभवशाद् विहृत्य । साम्यस्थ मैत्रस्य च दर्शयन्ति स्वाधीनतायाश्च निदर्शनानि ॥ १३ ॥ तणादिभिर्भूमिहैश्च घोरमाकीर्ण मेतत् लघु विग्रहञ्च। सरो न किं ज्ञापयतीह नूनं “सौन्दर्यवीयादिकमस्थिरन्तत्” ॥१४॥ क्वचित् क्वचित् चित्त ! वताईदग्धकाष्ठानि कृष्णानि भयोत्तराणि । समागतान् कार्यमतौतमत्र संस्मारयन्तीव चिराय भावि ॥१५॥ अङ्गारराशि स्वपि भस्मराशिः शुभ्रास्थिचूर्णालिविभूषिताभः । विभीषिकाराशिमही क्षणेन किरत्यही! दर्शकमानसेषु ॥ १६ ॥ सच्छिद्रशूर्पसगमुक्तकण्ठाः क्वचिद् घटा: केचन ते भवन्ति । क्वचिद् विचूर्णव मुपेत्य वेऽत्र नैव स्थिरं किञ्चिदिति ब्रुवन्ति ॥१७॥ पाविवादाः पूतविभास्तुलस्यः काश्चित् स्थिरत्वेन विभान्ति चारु । विशोषिताः काश्चिदिहानलेन शोकार्दितानां समतां प्रयान्ति ॥१८॥ ! !

·१८१८ शाकञ्च छ मामय ] N नमानम्। ? ! ! ! श्मशाननाम्ना व्यपदिश्यमानमेतत् स्थलं नीरवमीक्षणीयम् । वत्तीव किं नो इति पान्यवासः संसार एष प्रभुता-विकाश: ? ॥१॥ गर्दै वृथा नो मनुजा ! वहेत ; अहङ्गतिः किं ? क्रियते दिनाय ? । अहं नु ! सर्वस्य नितान्तगर्वखर्व वयोऽन्ते विदधामि नूनम् ॥ २० ॥ (कुलक)। साम्यैकहेतो! त्वयि हेश्मशान ! राजा प्रजा वा, सधनो दरिद्रः । विहान् विनूढ़ो द्विजवैश्य शूद्राः आर्थीऽप्यनार्यः समतां भजन्ति २१ सर्वस्य पूर्व समतेति मन्ये ; धर्मस्य वर्णस्य ततश्च भेदः । अनास्ति साम्यं तत एव कर्मानुसारतो भिन्नयथश्विराय ॥ २२ ॥ गुरुस्त्वमस्मिन् जगति प्रधान, अध्यापयस्येव नु! साम्यमन्त्रम् । त्वमेव विश्वं, मतिमानदा स्वदोक्षणादेव लयं प्रयान्ति ॥२३॥ अहो श्मशान ! त्व मतीवचित्र पवित्र तीर्थ स्तवदर्शनेन । नितान्तपापाहत चेतसोऽपि स्याञ्चित्तशुद्धिः परिणामभोत्या ॥२४॥ महेश्वरो नित्यसुखी सुखेशो योगोपयुक्तस्थलमाविचिन्त्य । हित्वा ग्रह रत्नविभाप्रदीप्त वा मेव नो किं लभते चिराय ? ॥२५॥ अङ्गारपुञ्ज, मृदु पुजितास्थि दाहावशिष्टं, ज्वलितं शवञ्च । वां भस्मराशिञ्च समीक्ष्य केषां नोदेति चित्तेऽखिल-नश्वरत्वम्? ॥२६॥ श्मशान ! संसार-विनश्वरत्वोपदेशकायें गुरुरद्वितीयः । त्वमेव ; वैराग्य-नयोपदेशे न त्वादृशोऽसौ गुरुरीच्यतेऽत्र ॥२०॥ त्वत्क्रीड़नं ज्ञातुमहो क्षमेत श्मशान ! कोऽयं जगतीतलेऽस्मिन् ? । यदिच्छयासोदिदमेव मयं सुनन्दनं, तत्कथमन्न लोनम् ? ॥२८॥ अनन्तचित्तान्यपि मादयन्ति नृत्याणि गीतानि च शान्तिदानि । दिव्यानि योऽत्रैव समानिनाय, जहार कष्टं ! न किमत्र तं त्वम् ॥२६॥ भीमोऽर्जुनः कर्ण-कपी विकर्णः ट्रोणाभिमन्यू क्वच ? वीरदर्पः । येषां धरेयं परिवेपते स्म, नादाः स्थलं किं शरणं त्वमेभ्यः ? ॥३०॥ सत्त्वार्थिनोऽनन्तसुतत्त्वदीक्षास्थले त्वयीच्छन्ति सुखञ्चिराय। ५ ·संस्कवचन्द्रिका। [१८१८ शाकज्य ष्ठ मासस्य विडतं, मत्रैव सुनौरवेन भस्मासने तिष्ठति किन्न मृत्युः १ ॥३१॥ रूपप्रफुल्लाम्बुजमत्र शुष्क समुज्ज्वलज्वालहुताशनेन । निपात्यते मृत्युसमीरवेगैरनन्तगर्वाद्रिविशालशृङ्गम् ॥३३॥ नदो टणानीव लघूनि नित्यं अपाम्पतिं प्रापयतौह तीव्र । महावलीयान् समयो दुरन्तः शुष्कायुषस्त्वां सकलान् क्षणेन शा३३॥ समन्ततः पश्य नु मानस ! त्वं प्रचण्डतीव्रज्वलनः प्रभावान् । अनन्तदेहान् दहनः क्षणेन भस्मीकरोत्या भयङ्करोऽसौ ॥ ३४ ॥ पश्यान तीब्रो ननु धूमसंघ आकाशमार्ग समलं व्यतीत्य । अनुजवेगैः समनूनमार्गविलीयतेऽसौ.प्रक्षती महत्याम् ॥३५॥ धीरः समीरोऽपि किरत्यनन्तं तत् सौरभ मानस ! पश्य पश्य । अध्यास्य काठावलिमत्र केचित् हरिं स्मरन्तीव विमुद्रनेवाः ॥ ३६॥ विकाश्य दन्तावलिमत्र कश्चित् शवो विहस्येव सुखं ब्रवीति । प्रमोदपुष्पावलिचन्दनाम्बुसमर्चितो यः स इहाद्य धूलौ ॥ ३७ ॥ शिरीषपुष्यावलिसंस्तरेऽपि योऽयं पुरा श्राम्यति ताम्यती च । उहातिनों भूमिमपि श्रयन् सन् न लशलेशन्वपि वेत्तुमीशः ॥३८॥ रे चित्त ! विश्वेश्वरतत्त्वराजिं विस्मृत्य यस्तुच्छधनार्जनेषु । आसीत् समासक्त इहापि सोऽयं विहाय सर्व गतजीवनोऽस्ति ॥३॥ परापकारव्रतयापि मत्या आजीवनं यः खलु सञ्चिकाय। बइनि रत्नानि च वेशभूषाः स वीतसर्वोऽत्र दिगम्बरोऽस्ति ॥४०॥ सौ पुरा यस्य सुखाशयैव निरन्तर विश्वमनूनमद्देट्। विभूतिदीप्तो रुचिरोऽत्र देहः तीव्रानलैर्ग्रस्यत एव सोऽद्य ॥४१॥ (क्रमश:) Man ·सतौछाया। (पूर्वतोऽनुसा) (विमले कलङ्कः) हेयं यदि स्याहटूरतोऽपि वेष्टु मैनः पीड़ति कालकूटः। सानिध्यमागच्छति चेद्धि तस्मिन् चितानल: संचलति स्वचिते ॥ ततः प्रभृति यतीन्द्रवाहादुरः सर्वदैव राजग्रहमागच्छति प्रति- गच्छति च। सतीच्छाया भाविसुखाशया चेतसि प्रसादते। महा- राजस्य मनोमोहनस्यानुदिनं तस्यां स्नेहसारः प्रवर्द्धते । महाराजेनैतदप्यनुमितं छायायाः यतीन्द्रस्य च परस्परमनुरागः सञ्जात इति। छाया तु वृहराजस्य आन्तरिकभक्त्यैव सेवासु प्राणा- नप्युपेक्षितुं वाञ्छति। किन्तु छायां प्रति हद्धराजस्य स्नेहप्रवृत्तिं नैसर्गिकोमालोक्य वधूराज्ञी अन्तर्दह्यते । कदाचिद्राजा मनोमोहनः पुत्रवधूमुपदिशति। छायां पिटभ्यां होनां प्रति सहावहाराय। किन्तु पुत्रवधूः “वधराज्ञी" ततोऽपि विरतिं नाटयति। यदि कदाचिच्छाया “राज्ञोमातः" ! इत्येवमाह्वयति तदा सा क्रोधेन रक्तसुखी भवति विषदृष्ट्या कर्कशोत्या च छायां भीषयति । क्रमशः स्वभावं सदोषमपलोतुमनीशा पुत्रवधूछायां हिंसितुं प्रवर्तते। एकदा ग्रीष्मसमये सतीच्छाया पितामहेन राज्ञा साई उद्याने पर्यटति। प्राभातिकममोरणस्पर्शात् हारेव सुस्निग्धौ भवतः । इतस्तु हिंसाप्रक्षतेः पुत्रवध्वाः प्रतिहिंसा हृदये प्रज्वलितुं प्रवर्तते । तस्मिन्दिवसे जयादासी यदा जागर्ति तदा किञ्चिलाधिक्यं जातं । जागरित्वा सा अपरां दासों पृति सतीच्छाया कागता नाद्यापि कि मुखादिकं न प्रक्षालयति ? । राजवधूः सततं छिद्रमनुसन्दधाति । ।

·संक्षातचन्द्रिका [१८१८ शाक ज्येष्ठमासस्था ! सा वनोत्या कथयति-अयि जये अधुना तस्या दर्शनं पुनः क लप्साते ? सा इदानीं उपराज्ञी वभूव । प्रायः अर्द्धरात्रे तिष्ठति सा राज्ञा साई मलयानौल सेवितुमुद्यानं गता। मायाविनी पिशाचीयं कुत आगत्य भवानीपुरस्थितायास्तस्याः कमलायाः प्रायः समस्तं विभवमायत्तीजतं। अलापि तथैव विधातुं जालपातितम् । श्रुत्वैतद् अया मर्माहता मनसि राजवर्धू निन्दति। सर्व एव सतीच्छायां देवीमिव मन्यन्ते। किन्तु तस्यां कदर्थामुक्ति निशम्य मर्मान्तर्निपीड़िता सरोषं जया व्यक्तमाह- अयि राजवधु ! अहो अबलायां तस्यां बालिकायां कुत्सामोशी- मारोपयितुं नाहसि। न खलु सर्वेषां मनस्तुल्यरूपं जानीथाः । तच्छ्रुत्वा राजवधूर्गर्जतीव वंभन्यते अरे पापीयसि जये ! याहि तां दुश्वारिणों महाक्याब्रूहि । सा केनाधिकारेण मद्ग्रहमधिवसति ? तूर्णमस्मानितु इति। वृद्धा जया दासी रुदती उद्याने महाराजाय वधूत्तान्तं सर्वे विवृणोति। तच्छु त्वा स राजा मनसि विरज्य क्रोधं संवृत्य च धीर कथयति जये ! तदर्थं दुःखं मा कृथाः । सा वुद्धिहीना तथा जगाद । तामहं शास्मि। अहो ईदृशी सुशीला बाला छायेव न कापि दृष्टा। दरिद्रावस्थामतीत्यापि सतीच्छाया श्रधुनापि अविकतैवास्ते। जयया तथा विधामसम्भवपरामुक्ति निशम्य सतीच्छाया लज्जया नम्रमुखीभूय ततो गच्छति । मध्याह्ने राजा भोक्तुमुपविशति। तदा छाया तालन्तमादाय राजानं वेजितु प्रवर्तते। राजा धीरभावेन बधूमाभाष्य कथयति अयि वत्से बधूमातः ! वं बुद्धिमती भूत्वा किमित्यसम्बद्धप्रलापमिव छायायां कटूति विधत्से ? छाया तव पुत्रीव भक्ति सेवाञ्च विदधाति । तवाम्यस्यां स्नेहः कर्तुमुचितः। तच्छृत्वा कोपना राजबधूनिलंज्जेव कथयति। मया खरूपं कथितं, का नाम ग्राहस्थयुवतिः सर्वदा पुरुषेण ! । ? ।

·१८१८ शाकज्य मामस्थ] सती काया: । a साई विहरति ? प्रातः सायं रात्री च इयं त्यया साई निर्जने तिष्ठति। तदाकय बालिका लज्जया क्रोधेन च रत्ता मुखी ततो नि गच्छति। वृद्धराज: कथमपि मनमो वेगं निग्टह्य संरुध्य च क्रोधं कथयति। अयि वत्से ! नास्ते किन्ते चक्षुषि लज्जावरणम् ? अहन्तु प्राचीन स्तव श्वशुनश्च । छाया तु पौत्रीतुल्या बालिका, कथमिव तव जिलाया ईदृशं जुगुप्सितं वच उद्रिच्यते हा धिक् ? हा धिक् ? । ईर्षा कपायितमना पुत्रवधूः कथयति “वाढ़ यथा चतुर्दश- वर्षीया युवत्यपि बालिका। तथा भवानपि षष्टीवर्षवया अपि अगीति परप्राचीन इति। राजा लघीयस्या वध्वाः साईमधरोत्तरमनुचित- मिति निश्चित्त्य क्रोधं निग्य च वहिर्वाटी प्रतिष्ठते। स चिन्तयति ईदृशी नोचमनस्का पुत्रवधूर य व मे अपमानः, किन्तु किं विधा- स्यामि नापरा कापि, स्नुषेयम् । अपराहे सतच्छाया विमर्षभावा निजको उपविशति । तदा राजा तत्र प्रविश्य उपविश्य च खटिकायां स्वान्वयित्वा कथयति- अयिच्छाये ! दुर्जनवचनात् सती असती न भवति, त्वमसि बालिका तेन तदर्थं दूयसे। त्वन्तु इतः खख त्वास्पदं भवानीपुरस्थं भवनं गन्तुमिच्छसि, किन्तु तथा सति ममातीव दुःखं भवेत्। अद्य कियन्ति दिनानि यावत् यतीन्द्रो नानागच्छति । तत्र तस्य पितामहस्य पौडेव कारणम् । तस्मिन्नागते तव शुभपाणिग्रहणवाती करिष्यामि । ततो निष्पद्य युवयोः पाणिग्रहणमहं सुखी स्याम् । तच्छ्रुत्वा छाया- लज्जया नम्रमुखी भवति। राजा च समीरणसेवार्थ वहिर्गच्छति। तदा निर्गच्छति महाराज तत्र अतुलकर उपतिष्ठते। छाया मप्रसन्नमुखीमालोक्य कथयति अयिच्छाये ! किमिति म्लानमुखी दृश्य से। सा कथयति राजबधूः मां प्रति जुगुप्सितं व्यवहरति । अत इच्छामि कियन्ति दिनानि राज्ञालक्षिता कापि निवसामि। किन्तु भवानीपुर न याखामि तत्र गतायां महाराजो यदि तत्र सर्वदा ·संस्कृत चन्द्रिका। [१८१८ शाकज्य मास त्य - । मत्स्नेहपरवश: यात्यायाति च । तदा राजवधूः समधिक कुत्मा विधास्यति । अतः क्व यास्यामीति चिन्तयामि । तदाकर्ण्य मन्दप्रकृति- रतुलकरः मनसि प्रसृष्टः कथयति एवञ्चत्तवेच्छा तदा श्रीमतः शैलेखरचिकित्सकस्य भवने यातु । स तु तव परिचितच तस्य भार्यापि परमसाध्वी, तस्य हाववाल्पवयस्को बालको नास्त्यपर: कोऽपि तत्र। जयादास्यापि तदेव मतमनुमोदितं छायापि तव सम्मता। तेन च घोटकशकटमकमानाय्य कमपि किञ्चिन्नोवा द्रुतं शैलेखरचिकित्सकभवनं गच्छति । चिकित्सकस्य शैलेखरस्य स्त्री महासम्मानं सूचयन्ती छायां खग्रहं प्रवेशयति । तदानीं शैलेखरः खग्रहे नासीत्। रात्रौ म आगत्य पत्नौसकासात् सर्वं छायावृत्तान्तं शृणोति । परेयुः सविनयं शैलेखरः कथयति, भद्रमैतत् भवती स्वग्रहमेतद्भवनं जानातु। यदा अनुमंस्यते। तदा सह भार्यया अहं भवानीपुरे भंवतीं नीत्वा स्वरह स्थापयिष्यामि। अहो राजबधूस्तु अतीव नौचाशया ईर्षावशगा “विमले कलङ्गम्” पातयति । तन भवने सर्वोत्तमं भवनं छायाया वासार्थं निर्णीतम् । चिकित्- सकस्य एका एकादशवर्षीया बालिका छायायाः सहचारिणी छात्री भवति। महाराजो मनोमोहन: सायन्तनात् परं भवनमागल्य शृणोति सतीच्छाया व गतेति। द्रुतमेव भवानीपुरमनुसन्दधाति । किन्तु सा तत्र नास्तीति। राजा अतीव चिन्तासागरे पतति । पुत्रवधू प्रति च निरतिशयामश्रद्धासास्थापयति। परद्युः यतीन्द्रः समागतः। एवं छायावृत्तान्तं निशम्य नितान्तं निर्विनश्चिन्तयति। अहो एतदेव लोकः कथ्यते “विमले कलङ्गः" इति। यतीन्द्रः राजा च सहोपविश्य छायामनुसन्धातुं विमृषलि। एभयोरेव यातनया पीड़ितं मनः अक्षीणि च वाष्पपूर्णानि इति । इति नवमः परिच्छेदः समाप्तः । (क्रमश:) ।

·। धर्मविवेकः । (तत्र म्लेच्छजातिविवरणम् ) (पुर्वप्रकाशितात्परम् ) वामापदः समागत्य शिवरामं प्रणम्याग्रे स्थितः । शिव। वत्स ! एहि एहि इतो निषीद, अपिकुशली त्व। वामा। श्रीचरणप्रसादात् सर्व नः कुशलम्। शिव। वत्स ! आँ स्मरसि वैशाखमासि कियानुक्तो धर्मविवेकः । वामा । ऑ स्मरामि म्लेच्छानामाचारो धर्मश्च विवरितुमुपक्रान्तः । शिव। आँ स्मरामि, साधु वामापद! अधुना किं श्रोतुमतः परमिच्छसि । वामा। अधुनैतदेकं श्रोतुमस्मि कौतूहली-के ते म्लेच्छाः कति- विधा वा ? को वा तेषामुत्पत्तिकालः ? को वा प्रकारस्तेषामुत्पत्तौ ? कथं वा ते आय विपरीतमाचरन्ति ? तेषां धर्मः प्राचीनोऽर्वाचीनो वा ? इति सम्यक् यथाशास्त्रमाकर्णयामि पूज्यपादाभवतः । शिव। के ते म्लेच्छा इति श्रूयताम्-यदाह वौधायन:- "मोमांसखादको यस्तु विरुद्ध बहु भाषते । सर्वाचारविहीनी यो म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥" तत्र पञ्चधा म्लेच्छाः श्रूयन्ते। यथा मल्यपुराणे १०माध्याये ३-८ सूत उवाच । “वंशे स्वायम्भुवस्यासौदङ्गो नाम प्रजापतिः। मृत्योस्तु दुहिना तेन परिणौतातिदुर्मुखौ ॥ सूतौ नाम तस्यास्तु बेनी नाम सुत: पुरा। अधर्मनिरत: कामो वलवान् वसुधाधिपः ॥ लोकोऽप्यधर्मकृष्जातः परभायापहारकः। धर्माचारप्रसिद्धार्थ नगतीऽस्य महर्षिभिः ॥ अनुनौतोऽपि न ददावनुक्षां स यदा तत: । ममन्य नांझणा स्तस्य बलाद्देहम कल्मषा: ॥ तत्कायान्मध्यमानात्तु निपेतुम्हें छजातयः । शरीरे मातुरंशेन कृणाञ्जन समप्रभा: ॥” इति अपरे च म्लेच्छा वशिष्ठस्य शबलाया नाम धेन्वा जाताः। यदा क्षत्रियो राजा विश्वामित्रो दातुमनिच्छन्तं वशिष्ठमनादृत्य बलेन धमाकष्टुंमारब्धवान्। तदा सा तस्य हस्तादाच्छिद्य वशिष्ट- सकासमागत्य लब्धानुज्ञा म्लेच्छान् ससर्ज तं युद्धेन पराजेतुम् । यथा वाल्मीकिरामायणे। १।५५। १-७।. ? - ·र स्वाल चन्द्रिका । [ १८१८ शाकज्य ठमासस्य " ततस्तामी कलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्र मोहितान् । दशियदयामास शामधुक स्मृज यी गत: ॥ सस्थाहकारती आता: काम्बोजा रविसन्निभाः। उधतयाथ सम्भूता वरा: शस्त्र पारायः ॥ योनिदेशान बना शकद्देशा र का: स्मृताः । रोमकूपेषु म्ले काय हागताः सकिरातका: ॥ तैस्तु निघुदितं सर्व विश्वामित्रस्य तत्क्षणात् । मपदातिगन माश्च सरथं रघुनन्दन ! ॥" तथा महाभारत १ । १७६। ३५-३७ । "असृजत् पल वान् पुच्छात् प्रसावाड्राविड़ान् शकान् । योनिदेशास यवनान् शकत: शकरान् बहून् । मूबतचारुमत् काचौव्छरमांश्चैव पाश्चतः। पौण्डान् कि रातान् यवनान सिंहलान् वबंरान् खशान् । चिवकांच पुलिन्दांश्च चौनान् इनान् सकेरलान् । समज फेनत: सा गौरले छान् बहुविधानपि । अपरं च म्लेच्छा हैहयवंशीय राजा मपिटपरिभावका इति रोषाविष्टेन सगरेण खधर्मतश्चाविता म्लेच्छत्वञ्च प्रापिता इति । तथाच विष्णु पुराणे ४।३। १५-२१ । “परितुष्टेन च विश्वामित्वेण सशरीर: स्वर्गमारोपित: (त्रिशङ्कुरित्यधिक्कत) । विशदो- ईरिश्चन्द्रः। तस्माद्रीहिताश्वः । ततव हरित:। हरितामञ्चः । चञ्चोविजय सुदैवौ। रुरुको विजयात् । रुरुकस्य च तक स्ततौ वाडः। योऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिरवजितो ऽन्तवमा महिष्या सह वनं प्रविवेश । १५ । तस्याश्च सपना गर्भस्तम्भनाय गरी दत्तः । तेनास्या गर्भ: सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ। सच वाहुर्वद्धभावादौर्वाश्रमसमीपे ममार । १६ । सा तस्य भाया चितां कृत्वा तमारीप्यानुमरण कृतनिश्चयाभूत् । अथैनामतीतानागत- वर्तमानकालवेदी भगवानौर्वः खम्मादायमानियाब्रवीत्। अलमेते नासद्ग्रहेण । अखिलभूमण्डलपतिरतिवौर्य पराक्रमोऽनेक यज्ञवदरातिपक्षक्षय का तवीदरे चक्रवर्ती तिष्ठति। मैवं में वं साहसाध्यवसायिनी भवती भवतु । इत्युका सा च तस्मादनुमरण- निर्दवाविरराम। १७॥

·१८१८ शाकञ्चटमासस्य ] विवेकः । : तेनैव भगबता स्वाश्रममाणीयत । कतिपय दिनान्तर च सहेव तेन गरेणातितजखी पालको नग्ने । तस्यौा जातक आदि का जियां निष्पाद्य "सगर” इति नाम चकार । कती पनयनच्चै नमोदी वेदान् शास्त्राण्यशेषाणि प्रस्त्र ज्ञाग्नेयं भार्गवाख्य मध्यापयामास । उत्पन्न बुद्धिश्च मातरमपृच्छत् । मधमत्व वयम्? कवा तात: । तातोऽस्माकं क: ? . इत्येवमादि पृच्छतस्तन्माता सर्वमवीचत्। तत: पिटराज्यहरयामर्षिती हैय- तालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञाम करोत् । प्रायशश्च है यान् जधान । शक यवन काम्बोज- पारद पहवा हन्यमानान्तत् कुलगुरु वशिष्ठ शरणं ययुः । १८॥ अथै तान् वशिष्ठी जीवन्म तकान् कृत्वा सगरमा वत्स ! अल मे भिरतिजीवन्म तक- रनुस तैः । १८॥ एते च मयैव लत् प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्म हिज सङ्ग परित्यागं कारिता: ॥२०॥ स तथेति तद् गुरुवचनमभिनन्दा तेषां वेशान्यत्वमकारयत्। यवना न मुण्डितशिरसः । अईमुण्डान् शकान् । प्रलम्ब के शान् पारदान्। मह्नवांश्च श्मश्रु धरान् । निःस्वाध्याय वषट्कारान् एतानन्यांच चचियांथकार । ते च निजधर्म परित्यागाद ब्राह्मण परित्यक्ता लेच्छतां ययुः। सगरीऽपि खमधिष्ठानमागम्य अमक्ष लिवचक्रः सप्तडीपवतीमिमामुर्ती' प्रशसास। २१ । तथा च प्रायश्चित्ततत्त्वकृतहरिवंशे १४ । १५-१८ । सगरस्त्रां प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्वाक्य' निशम्य च। धर्म जघान तेषां वै वेशान्यत्वं चकारह ॥ श्रद्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्य सर्जयत्। यवनानां शिर: सर्व काम्बोजानान्तथैव च ।। पारदामुक्त केशाश्च पङ्ग वाः मथुधारिणः । निःस्वाध्याय वषटकारा: कतास्ते न महात्मना ।। शका यवनकाम्बोजाः पारदाः पङ्गवास्तथा । कोलसाः समहिषा दायोला: सकेरलाः ॥ सर्वे ते क्षत्रियास्तात ! धर्मन्तेषां निराहतः । वशिष्ठवचनाद्राजन् सगरेण महात्मना । शकानां शकदेशोद्भवानां क्षत्रियाणां एवं यवनादीनामपि यवनादि देशवासिनामिति ज्ञातव्यम् । म्लेच्छाश्च यवनास्ते च मोसलमानेङ्गराजा दयः। किन्तु मत्सा- पुराणे यवनम्लेच्छयोर्जात्या पृथङ् निर्देशो दृश्यते । यथा मत्स्य- पुराणे ३४ अध्याये। “यदोस्तु जाता यदवस्तु सौर्य वना: सुता: । द्रुह्योस्तु तनया भीजा अभीस्तु जातयः । पुरीस्तु पौरवो वंशी यत्र जातीऽसि पार्थिव ।" (क्रमश:)

·ma- तत्त्वप्रपञ्चः । (पूर्व प्रकाशितात्परः ।) अघ बुद्ध प्रकृतेरेव बन्धमोक्षादिकम् । केवलं सान्निध्यात् पुरुषे उपचरितमिति च। किन्तु केन साधनेन प्रकृतिः संसरति वध्यते मुच्यते च ?। उच्यते-धर्मेणाधर्मेण ऐश्वयानैपयेण, वैराग्येणावैराग्येण अज्ञानेन चैभिः सप्तभोरूपैः प्रकृतिः कोषकारकोटवत् खयं संसरति स्वां दुःखेन वनानि च। यथा कोषकारकोटः स्वनिर्मितेन कोषेण आत्मानं वनाति। कश्चिञ्च कोटः स्खं बन्धदुःखिनं मत्वा कर्त्तित्वा च कोष' निष्कामति तथा। केवलमेकेन तत्त्वज्ञानेन विवेकबुद्ध्या पुंप्रकृत्योर्भेदप्रत्ययरूपेण खां मोचयति न पुनर्भोगापवर्गौ करोतीति। तथा च सांख्य सूत्रम्। "रूपैः सप्तभिरामानं वध्नाति प्रधान कोषकारवदिमीच यत्येक रूपेण" ३ । ७३ । एतदेवाह ईश्वरकृष्णः ;- "रूपैः सप्तंभिरेव तु वनात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः। सैव च पुरुषार्थ प्रति, विमोचयत्ये करूपेण ॥" अथ ईदृशे विवेकज्ञाने समुत्पन्ने किं स्यात् ? दीर्घकालनैरन्तय्या- दरसेवितात् तस्मात् पुंप्रकृतिविवेको जायते । न तत्र संशयलेशोऽपि। न तत्र विपरीतगन्धोऽपि । केवलं विशुद्ध ज्ञानमुत्पद्यते। इयमेव ज्ञानस्य विशुद्धिः अहो अहं सर्वथा निष्कृियः-नाहमध्यवस्यामि । नाहं सङ्कल्पयामि। नाहमालोचयामि। अतो नास्ति मे कापि आभ्यन्तरीणा क्रिया। अहो नाहं शृणोमि । नाहं स्मृशामि। नाहं पश्यामि । नाहं खदे। नाहं जिघ्रामि। नाहं वच्मि । नाहं ग्टहामि। नाहं गच्छामि । नाहं मलमुत्सृजामि। नाहं मूत्रयामि इति नाहं कर्त्ता। अतएव न मम किञ्चित् सत्तास्पदीभूतमस्ति । एवं रूपे ज्ञाते न तस्य किञ्चिदपि ज्ञातव्यमवशिष्यते। तद्दिषयमन्ज्ञानं जन्तून् पुनर्बन्धयिष्यति । तथा च सांख्य सूक्रम् ॥३।७५॥ सत्यभ्यासान्ने ति नेतीति त्यागविवेकसिद्धिः ॥ । । - । ।

·१८१८शाकम्य मासस्य) - । तथा च श्रुतिः। "अथात श्रादेशी नेति नेति न ह्येतदस्मादिति नेत्यन्धत् परमस्ति स एष भान्मा" । एतदेवाह ईश्वरकृष्णः ;- "एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मिन में नाइमित्य परिशेषम् । अविपर्य याविशुद्ध केवल मुत्पद्यते ज्ञानम् ॥" तथाच विज्ञान भिक्षुः ।३।७५ सूत्रे। अस्थि स्थूणं स्नायुयुतं मांस शोणितलें पनम् । चाबमई दुर्गन्धि पूर्ण भूवपुरी षधी: ॥ जराशीक समाविष्ट रीगायतनमातरम्। रजस्वलमसन्निष्ट भूताबासमिम त्यजेत् ॥ नदौकूलं यथा वृक्षो वृक्ष वा शकुनिर्य था। तथात्य जन्निम देह वादग्राहाद्विमुच्यते ॥ अथ एवं विशुद्धज्ञानात् परं किं सिध्यति ? सत्यं प्रकृतिरवं निसर्गवती यत् प्रथमं भोगं प्रसूते शेषे च मोक्षमिति। किन्तु विवेके साक्षात्कृते न किञ्चित् प्रसोतव्यमवशिष्यते यत् प्रसोप्यते । यतः तत्वज्ञानात् पूर्वमेव धर्माधर्मज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्वानश्वयाणि प्रभवन्ति अतत्त्वज्ञानमूलानि। किन्तु तत्त्वज्ञाने जाते तदिरोधि अतत्त्वज्ञानं प्रलीयते इति कारणनाशा देव धर्मादयो नोत्पद्यन्ते । ततश्च निष्क्रियः पुरुषः रजस्तमोवृत्तिकलुषया बुद्धया अप्रतिविम्बितः उदासीनवत् सात्त्विक्या बुद्धमा ईषन्निलितः सन् प्रकृतिं पश्यति। एतदेवाह ईश्वरकृष्ण: ;- "तेन निवृत्तिप्रसवामर्थवशात् सप्तरूपविमिव ताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षक वदवस्थित: सुस्थ: ॥" अथ पश्यतु उदासीनवत् पुरुषः प्रकृतिम्। किन्तु प्रारीतत् पुनःपुनः सिद्धान्तितं यत् प्रकृतिपुरुषयोः संयोगलतः सर्ग इति । योग्यता च संयोगः । तत्र भोक्तयोगता पुरुषस्य चैतन्यम् । भोग्य योग्यता च प्रकृतेजडलं विषयत्वश्च । न चैतयोर्योग्यतयोरस्ति कदापि निवृत्तिः । नैतदाशङ्कनीयं-यत्तदा कर्त्तव्याभावाद्योग्यतयो निवृत्ति- रिति। मैवम् एकजातीयकरणीयाभावादपि अन्यजातीयस्थ ·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकज्यै छमासस्य । तदानीमपि कर्त्तव्यत्वात्। यथा श्रोतव्यो वीणाशब्दः श्रुतः सन् निवृत्तोऽपि शुशिरशब्दः श्रोतवोऽवशिष्यत इति । अपि च प्रकतिपुरुषौ हावेव विभू-परममहत्परिमाणौ । मुक्त्यवस्थायामपि तयोः संयोगोऽपरिहार्यः। एवञ्चेत् तयोः संयोग- कृतः सर्गोऽपि न निवर्ततां। मैवं न खलु संयोगमात्रादेव सर्ग- प्रवृत्तिः। किन्तु सिषक्षया क्षुब्धयोस्तयोः संयोगात् सर्ग: प्रवर्त्तते यथा स्त्रीपुरुषयोर्गात्रसंयोगमाबादेव न सन्तानोत्पत्तिः। परन्तु पुत्रेच्छया यथाकालं संयोगविशेषात् । एवमत्रापि । तथा भवतु प्रकृति. विश्वी पुरुषोऽपि विभुः, तयोः संयोगोऽपि नित्यः स्यात्, किन्तु उदासीत्वेन तयोः संयोग नास्ति संसारसम्भावना भोग्यभोगसम्भावना च । सुतरां विवेके जाते उपेक्षित्वादेव सिषक्षया संयोगाभावान्युक्ति- युक्तिसिद्धा। एतदेवाह ईश्वरकृष्णः । "दृष्टामयेत्यु पेक्षक एकीदृष्टाहमित्यु परमत्यन्या। सति संयोगेऽपि तयोः प्रयीननं नास्ति सर्गस्थ ॥" प्रकृती प्रकीर्णानि। सत्त्वं रजस्तम इति एषैव प्रनाति: सदा । एषैव संमृतिर्जन्तीरस्याः पार परं पदम् ॥ शब्दस्पर्श विहीनं तद्रूपादिभिरसंयुतम् । विगुणं तद् जगदयोनिरनादिप्रभवाप्ययम् । विशु पुराणम् ।१।२१२. अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मियाम्। सर्गप्रलयनिता विद्यां वै पञ्चविंशकम् ॥ सत्त्वं रजस्तम इति प्राकृतन्तु गुणवयम्। एतन्मायी च प्रकतिर्माया या वैषणवी श्रुता ॥ अथ “मूले मूलामावादमूलं मूल” (११६७) मिति सांख्या सूत्रा- दिभिः प्रकृतिनित्येति तूर्येणोद्घोषिता । अत्रेयमाशङ्का जागर्ति । "तस्मादव्यतामुत्पन्न त्रिगुणं द्विजसत्त्वम !" इत्यादि पुराणादि- वाक्यात् प्रकृतेरपि पुरुषाढत्यत्तिः श्रूयते ततः कथं तस्या नित्यत्वसिद्धिः। ।

·१८१८ शाकज्य मासस्य ] व्याकरणम्। एवं “नित्य शुद्धबुद्धमुक्तखभावस्य न तद्योगस्तढ्योगादृत"। १८ । इत्यादिना पुरुषस्य नित्यत्वं सिद्धान्तितम्। तदपि । यत: प्रधान पुरुषी यत तचराचरम् । कारणं सकल स्यास्य स नो विष्णु: प्रसीदतु ॥" इत्यादि पुराणवाक्याबाहन्यते । सत्यं सर्गारम्भकसंयोगविशेषोत्पत्ती तयोरुत्पत्तिौणी खोक्रोयते। विशेषणोत्पत्त्या विशिष्टस्याप्युत्पत्तिः शास्त्रे निर्णीतत्वात् । यथा अद्यमत्पुत्रो ब्रह्मचारी जातः । ब्रह्मचर्यस्य जातत्वादेव पुत्रस्यापि जातत्वं तथा “तस्मादव्यतामुत्पन्न मित्यत्र" अव्यक्त पुरुषसंयुक्तमुत्पन्नमिति व्याख्येयम् । एवं पुरुषोऽपि ज्ञातव्य इति । इति तत्त्वप्रपञ्चे प्रजातिप्रपञ्चो नाम षष्ठाध्यायः समाप्तः । HELPS TO THE STUDY OF SANSKRIT GRAMMAR AND COMPOSITION. CHAPTER I. WORDS ( शब्द प्रकरणम् ) In sanskrit words are divided into three classes ; viz. (a) a ( primitive ), (6) alfatah (derivative) and (c) योगरूढ़ (derivo-primitive). (a) रूढ़ (primitive) words are such as have no known derivation, but have come to signify the intended objects through convention ; as at: (pitcher ), tit: ( cow). पीयूषवर्ष in his चन्द्रालोक defines it thus ; “अव्यक्तयोग- नियोगयोगाभास्त्रि धानिमः । (रूढः) । ते च वृक्षादि-भूवादि-मण्ड- 3B ·संस्कृतचन्ट्रि का। [१८१८ शाकज्येष्ठ मासस्य पाद्या यथाक्रमम् ॥” so also कुमारभट: "शब्दात्मिका सती रूढ़ि- भवेद् योगापहारिणी। कल्पनीया तु लभते नात्मानं योगवाधतः ॥" Hence प्रति प्रत्ययार्थमनपक्ष्य समुदायशक्त्यार्थवोधके शब्दे । यथा घट:, गी: &c. () यौगिक (derivative) words are such as are derived from other words according to certain canons ; as परिणयः (marriage); गमनम् (gait); भ्रमणम् (walk). पीयूषवर्ष has also divided यौगिक words into three classes according to the nature of their derivation ; viz. शुद्धतन्मूलसभिन्नप्रभेदैयौगिकस्त्रिधा। तेच भ्रान्तिस्फ रत्कान्ति कौन्तेयादिस्वरूपिणः ॥, "Hence प्रकृति प्रत्ययलभ्यार्थवाचके शब्दे । (c) योगरूढ़ ( derivo-primitive) words are such as are derived, but can not signify any thing other than what they have come to signify through convention ; as, नौरधिः (ocean), पङ्कजम् (water-lily). योगरूढ़ः-अवयवशक्त्या समुदाय शक्त्या च अर्थवोधके पङ्कजादि शब्दादौ। तन्मिश्रोऽन्योन्य सामान्य विशेष परिवर्तनात् । नौरधिः, पन सौधं सागरो भूरूहः शशी॥" । SOME SPECIMENS OF PRIMITIVE WORDS. (रूढ़ शब्दाः) Words. English equivalents. Sanskrit equivalents, अखिल (adj) whole सकलम् अङ्गम् limbs अवयवः अयस् (neuter) iron लौहम् अन्यः (pro, adi.) other अपरः ·१८१८ शाकज्य -मासस्य व्याकरणम् । one kusa grass TWords. English equivalents. Sanskrit equivalents. पाली female companion सखी उभ (pronoun, alboth उभयम् ways dual) उषा dawn कल्यम् एकः (adjective) सजातीयहितीयरहितः ओष्ठः lip रदनच्छदः कनक, हेम (न्) (neuter) gold स्वर्णम् कपोलः, गण्डः cheek कुटिमः pavement कुशः घटः, कलस: pitcher दृतम् clarified butter हविः चञ्चूः beak नोटि: चमूः army सेना जलम् water बारि shore तौरम् tooth दशनः निशा, रात्रिः night रजनिः पापं कल्मषम् (:) sin किल्विषम् भूः earth पृथिवी मण्डपः () abode ग्रहम् मकरन्दः the honey of flowes. पुष्पमधु मधुः spring वसन्तः मधु honey मिथ्या (indeclinable) lie, untruth तटम् (:) (तटी) ·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकज्य ठमासस्य girdle, belt Words. English equivalents. Sanskrit equivalents. मुकुरः, mirror दर्पण: मणि: jewel, gem रत्नम् पट: cloth वस्त्रम् मरीचं pepper कोलकं मेखला काञ्ची धनम् wealth द्रविणम् वाध्य: () tears স্বস্ত काचः glass बलभिः, बलभी roof, thatch रेणु: (mas & fem) dust धूलिः वल्कलम् bark garment त्वक शकलं bit खण्डम् सेतुः bridge संक्रमः वनम्, विपिनम् forest काननम् शशः, (शशकः) hare शृगालः (fem. शृगाली) jackal जम्बुका सर्वः (pro. adj.) all, whole सकलः राका the full moon day पूर्णिमा लता,व्रतती,वल्ली,वल्लरी creeper लता कुक्षिः belly काञ्ची an ornament मेखला for the zone of a woman (क्रमश:) श्रीपेन्द्रनाथरायः।

·श्रीदुर्गा शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका। 50000 श्रीश्रीगणेशाय नमः । शिवादोन पि कम्माधिकारयन्ती ननानिय । मायावलम्बा ते सेय मम्बा श्री शिवसुन्दरी ॥ मासावतरणिका। हा हताः स्म विगताः स्म मृताः स्म, जल्पतीति जनताकुलमुच्चैः । दह्यमानतनुकेव समौरैरुष्णधर्म-पयसा शुचिमासे ॥ उद्भट श्लोकाः। भिक्षाचीगतमा करीश्वरमुखी लम्बोदर: सादर: भुतेऽसौ भवनीषितः, पशुपते त्वञ्चापि पचाननः । भोक्ता शक्तिधरः कुमारनिपुणी बक्वाणि विभत्तु षट प्राम्भो किम्भवितेति चिन्तितवती पायादसौ पार्वती ॥१५॥ गर्व मोडते न मिन्दति पर नो भाषते निहुरं प्रोत केनचिदप्रियच सहते क्रोधञ्च मालम्बते। ज्ञात्वा शास्त्रमने कलक्षणयुतं सन्ति एते मूकवत् दोषांछादयते गुणान् वितनुते पाण्डित्यमष्टागुणम् ॥२५८॥ कविते ! कुननमम पतिता मीपतापिनी भूया:। पानन्दयति किमन्ध मृदुगतिरिन्दी वराचीणाम् ॥२५॥ सांसारिकख रहिणी सकलप्रधाना धर्माविरीधविषयानतिरिक्त चिन्ता । गाम्भीर्य धैय्य-सदसत् परिचिन्तनाच्या ट्क्षापि नै व मुखरा भवने मुखाय ॥२६॥ (क्रमश:) श्रीविधुभूषणदेवः (राँचि)।

·"सत्यमेव उत्तमो धर्मः । * >> सत्य' पिता ध माता च सखा भ्राता युधिष्ठिर । भोक्ता पालयिता हन्ता सत्यमाहुर्विपश्चित: सत्ये न जायते मुक्ति: सत्यात्यापचयी भवेत् । सत्येन स्थापिता: पूर्व चन्द्रसूर्यादयो यहाः ।। बहुविद्याप्रदं नित्यं बहु कीर्तिप्रदं शुभम् । पापन्न दुःखनाशञ्च सत्यं तस्माददत् सुधीः॥ श्रुतिरपि सत्यं परं परगसत्यं, सत्येन न सुवर्गालोकाचावन्ते कदाचन, सतां हि सत्वं तस्मात्सत्ये रमन्ते। तथा च- भारतीया कथा। सुमति न विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्ग पारग: । ब्याघ्रस्य काञ्चनाचस्य सत्यमुक्त्वा दिवं गतः ॥ अस्ति कश्चित् कार्याः सरितः तटे शहतीर्थन्नाम अरण्यविशेषः यक्षगन्धर्वमुनिवृन्दनिषेवित: चम्पकावस्थपुन्नागपनसकपित्थचूतविल्व- कदलीजम्बुनिम्बैः अन्यैः वृक्षषण्डेश्च मण्डितः मयूरपरभृच्चक- वाकैः पक्षिगणैश्च शोभितः। तत्र सुमति म विप्रश्श्रेष्ठः वेदवेदाङ्ग- पारगः साक्षात् पितामह इव शिष्यप्रशिष्यसहितः कश्चित् वेद- मध्यापयन् कतिपयान् व्याकरणादिकं वेदाङ्गं बोधयन् आस्तेस्म । स एकदा शिष्यैः परितः अविशत् कन्दमूलफलान्याहर्तुं वनम् । आइय च सर्वान् शिष्यान् अब्रवीत् एकैकं प्रति हेशिष्याः महचः शृण्वन्तु यदर्थं वयमागताः। कन्दमूलफलान्येतानि ममान्तिकं आनयध्वम् । आहरिष्ये च अत्र समित्युष्यं कुशानपि । युष्माकं व्याघ्र- चोरादिहिंसमृगभयं माभूत् । इत्यनुग्राह्य सर्वान् तान् महातेजाः सः पर्यचोदयत्। पश्यंश्च विचित्राणि वनानि एक एव अचरत् । विषो- खणैः महासः वृकजम्बुकऋक्षव्याघ्रसमूहैः भयङ्करैः तन्नादैश्च भय- खरं तदनं दृष्ट्वा सर्वगतं नारायणं ध्यायवेव विचचार। एतस्मि- * विगते तु मासे या SANSKRIT JOURNAL. पचिकामाभि: समालो चिता तम्या निदर्शनमेकमद्याखाद्यताम् ।

·१८१८ भाकाषाढमासस्य ] सत्यमेव उत्तमी धर्म:। । । अन्तरे मूर्खः मांसलोलुपः एकः व्याघ्रः उड्डीय उडडीय वेगेन द्विजस्य निकटमागतः । वनवैचित्रादर्शनेन विस्मयाविष्टदयः दिशो दश विलोकयन् स्थितो ब्राह्मण: अायान्तं व्याघ्र दृष्ट्वा अपसर्तुमुपचक्रमे । गच्छन्तं ब्राह्मणं प्रेक्ष्य विनिहत्य लांगूलं समुल्लिखंश्च पृथिवी पद्धयां दक्षिणभुजं जग्टहे। हन्तु कृतमतिं रक्ताचं दीर्घलांगूलं दीर्घदंष्ट्र ब्राह्मण: गतभीः आह। भो भो साधो निरागसं मां वृथा त्वं हनि- प्थसि। ते मया किमपराद्धं वदख तत्। लोके कृतापराधानामेव शिक्षां कुर्वन्ति भूमिपाः। हे सौम्य दुर्जना अपि अपापिनं वृथा न हिंसन्ति । अस्मिन् जन्मनि मया कस्यापि विप्रियं न कृतम्। पूर्व- स्मिन् जन्मनि अस्ति चेत् तहद। हे मांसलोलुप कन्दमूलफलाहारैः जीवन्तं निर्मा'सं मां वृथा बाधसे। परपीड़ापरायणम् असत्य- वादिनं देवब्राह्मणनिन्दकं गुरुनिन्दापरं दारधर्मविक्रयिणं पञ्जमहा- यज्ञविहीनं प्रातस्नानविवर्जितं जपोपासनहीनं सन्ध्यावन्दनत्यागिनं राक्षसाः पिशाचाः त्वादृशा अपि बाधन्ते। शुचिं गोविन्दभक्तं अधुना मां वृधा बाधसे । शुष्केण अनेन शरीरेण किं भवेत्तव प्रयोजनम् ।” इति सत्यं वदतः ब्राह्मणस्य वचनं निशम्य घोरो व्याघ्रः उवाच । हे विप्रशार्दुल क्षुधितस्य मे वचः शृणुष्व । अस्थि वा त्वचं वा वल्कले- वरं भक्षिष्ये। उक्तञ्च- महापापानि तत्वापि परपीडामथापि वा। आत्मा संरक्षणीयो हि सर्वथा सर्वदेहिनाम् ॥” इति एतद्वचनं घोरं निशम्य प्रहसन् निर्भयः ब्राह्मण आह-"मम समूत्रमलौधैः श्लेष्मराशिभिः पित्तास्थिनिचयैः पूरितम् अनित्यं दुर्गन्ध- परिचर्चितम् अखतन्त्रम् एतत् शरीरम् । प्रयोजनविहीनेन शुष्कास्थि- निचयेन मे कलेवतेण तव टप्तिः यदि भवेत् मत्तः भुवि को वा अधिक: कृतार्थोऽस्ति। ददाम्यात्मानमहं ते। भगवान् सर्वसाक्षी मम प्रियं चकार । परं तु महाक्यं श्रूयताम् । ममाश्रमपदं गत्वा तवान्तिक- मागमिष्ये। इति- ·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकाषाढ़मासस्य । व्याघ्रः-"बान्धवैः विप्रकष्टस्य मृत्युवक्त्रगतस्य तव आश्रमे किमस्ति कार्यम्” इति। सुमतिराह-अग्निहोत्रग्रहगतान् गार्हपत्या- द्यग्नीन् आत्मनि समारोप्य शिष्यान् सुतान् दारांश्च धर्म बोधयित्वा आगमिष्ये” इति। व्याघ्रो ब्रूते-“अहं जठराग्निना तप्ये भूयः । अनागतो यदि किङ्करवाणि । उपायं वद।" ब्राह्मण:-"ते शपथं करोमि येन तव चित्तं सुनिश्चितं भवेत्। संप्रति ब्रवीमि शृणु। माढहा पिटहा ब्रह्महा स्तेयो गुरुतल्पगः मद्यपायो गोहन्ता पर- दारपरद्रव्यपरक्षेत्राणाम् अपहर्ता विश्वासघातकः दीनानां दुःखदः असत्यवादी पिशुनः गरदः अग्निदः हव्यकव्यविहीनः एते यां गति प्राप्नुवन्ति अनागतश्चेत् तां गतिं प्राप्नुयाम्।” एवं सत्ययुक्तां वाचं निशम्य व्याघ्रः विजवरं नमस्कृत्य “खमाश्रमपदं गत्वा पुनरागच्छ । मम प्राणान् रक्ष। नमोऽस्तु ते।” इत्यब्रवीत्। ब्राह्मण: स्वद- क्षिणकरं व्याघ्रस्य मूनिं दत्त्वा माभैषीरित्यु वा स्वाश्रमं ययौ। सर्व- लोकेशं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणं सर्वान्तर्यामिणं वासुदेवं ध्यायन् पौरुष सूती जयन् गत्वा आश्रमस्थान् शिष्यान् पुत्रान् भायां चाहय इदं वचनमब्रवीत्। एण्वन्तु महचः पुत्राः सत्यं ब्रूत हितं वचः । वेदे च धर्मशास्त्रे च यो धर्म: प्रोच्यते बुधैः । तमेव सर्व कालेषु कुरुध्वमविशङ्कया। चराचरात्मक विश्व देवतिर्यङ्नरादिकम् ॥ विशा रूपमिदं विश्च पश्यध्वं विजितेन्द्रिया: । सर्वधर्ममयं सारं वक्ष्यामि च हिताय वः । परदारान् परार्थान् वै स्वप्ने वा न स्मरिष्यथ । इत्युक्त्वा स ब्राह्मण: अनहंततिः अग्निहोत्रग्रहमाससाद। भगवन्तं ध्यायेनेव बौनप्यग्नीन् गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाख्यान् आत्मनि समारोपयत्। आइय च स्वकां भाऱ्या पुत्रवती साध्वीं प्रियवादिनी सुमतिरुवाच । "मी प्रिये शरण महाक्यं का ल्याणि यतिथिप्रिये । पुत्रान् संरक्ष धर्मेण परं श्रेयो भविष्यति ॥ धर्म भजस्व सततं भूत हिसां समुत्सृज। नदि कामान् खदेहस्थान् साधुस सदा कुरु ॥ हरिमर्चय भद्रं ते सत्यशीला सदा भव। देहेऽस्मिन् बुदु दाकार ममता य न सर्वदा ।"

·१८१८ शाकाषादमास म्य] सत्यमेव उत्तमी धर्मः । चिन्तां माकुरु। । इति वादिनि सति भर्तरि धर्मिष्ठे भार्या ब्रूते “भगवन् अकाण्डे कथम् एवं धर्मोपदेशः । वेपते मे हृदयम् । सीदन्ति मम गात्राणि। एवं प्रवक्तुं कारणं वद। इति शिरसि अञ्जलिमादाय प्रार्थयमानायां तस्यां “समित्पुष्प कुशार्थं वनं यातस्य मे तनुः क्षुधितस्य व्याघ्रस्य सम- र्पिता। तनिमित्तम् एवं वच्मि । तत्सकाशं व्रजाम्यहम् ।” इति ऋषिरवादीत्। एवमुक्ता साध्वी शोककर्शिता हा इतास्मीति भूमी पपात । सर्वकामेषु निस्पृहः ब्रह्मवित्तमः सः तां समुत्थाप्य अब्रवीत् । है भीरु अद्य वा अब्दशतान्ते वा प्राणिनां ध्रुवः मृत्युः। तद्दिषये महचः श्रूयताम्। कुरु धर्मबुद्धिं सदा। तथा चोक्तम्- "धर्ममार्गपराणां तु धर्म एव परा गतिः। पतिवाक्य रताना तु स्त्रीणां मुख्य सुशोभन । धर्मनिष्ठा तपोनिष्ठा सत्यनिष्ठा मदा भव । मदर्थ कुन कल्याणि यत्किश्चिद ददामि च" एवमुक्ता सध्वी ब्राह्मणी तथा करोमोति उटजं विवेश सुता- न्विता। तत्र सुप्रक्षालितपादा सर्वदातारं योगिध्यायं पुण्डरीकाक्षं अच्युतं तुष्टाव। "लक्ष्मीपते नमस्तुभ्यं सृष्टिस्थित्यन्त कारियो । चिरकालं ममानन्तसौमङ्गल्यं ददखह ॥ अनाथबन्धी देवेश पाहि मां पतिदानतः। त्वत्पादकमलादन्या गतिर्मम न विद्यते । कालात्मन् सर्वभूतात्मन् वालापत्या तपखिनीम् । बाहि मां सर्वकार्येषु पतिदानात मजायते शिष्येषु वा मम सुते कृपा मयि तवास्ति चेत् । सौमङ्गल्यं ददख त्वं भूयो भूयो नमोऽस्तु ते ॥” एवं देवदेवेशं नत्वा स्तुत्वा पुनः पुन: ध्यायन्ती पर्णशालायां गत- शोका सा अध्यास्तेस्म। सुमतिस्तु शिष्यैः परिवृतः अतिशीघ्र गत: व्याघ्रः यत्रास्ते तं देशम् । खकान् शिष्यान् दूरे संस्थाग्य गतभीः पौरुष सूक्ता जपनेव व्याघ्रस्य सम्मुखं यायात् । तस्मिन्नवसरे शिष्याः अनेकमन्त्रान् जना दिशां पतीन् नमस्कृत्य प्रार्थयामासुः गुरोः आपत्रि- वृत्तये। नमस्कुर्मी देवरान पाहिली कपते प्रभो। यज्ञांशदायी भगवानम गुरुरकल्मष:। वैरखत नमस्तुभ्यं धर्मरूप सतां पते । अपमृत्युभयात पाहि गुरु' नी लोकविश्रुतम् ॥

·संस्कृतचन्द्रिका १८१८माकाषाढ़मासस्य - अपाम्पते नतास त्वा पाटिन: परमं गुमम् । पाहि व्याघ्रभयादम्मात्याशहस्त महाप्रभो ॥ निधीश निस्पृहं शान्तं पाहि नो गुरुमव्ययम् । त्वत्पादं तु वयं सर्वे प्रपन्ना एव सर्वदा । इति स्तुताः दिक्पतयः देवगन्धर्वय क्षकिन्नरकिंपुरुषैः स्तूयमानाः तं देशमगमन्। पिण्डोकतां ब्राह्मणस्य तनु दृष्ट्वा दिवि स्थिताः सर्व देवाः परमं विस्मयं जग्मुः । ब्राह्मण: "व्याघ्र क्षुधितोऽसि मम तनु: भक्ष्यतां भक्ष्यताम् इति वदन् व्याघ्र त्वरयामास ब्राह्मणस्य निस्पृहताम् । शरीरे दारापत्यग्राहक्षेत्रादिषु वैराग्यं प्राणान् त्यत्वापि सत्यवचनपरिपालन श्रद्धां च सर्वे दिवौकसः पर्या लोच्य सर्वशास्त्रविशारदं सुमतिमुद्दिश्य सुत्रामाणं बभाषिरे। “त्रिदि- वेखर अस्मै व्याघ्राय टप्तिं प्रयच्छ। धर्मशीलाय ब्राह्मणाय निविष्टप ददस्व।” इति इन्द्रः तथा करोमोत्यभ्युपगम्य सर्वभूतहिते रतं विगत- ज्वरं ब्राह्मण समाधाय बभाषे। मुमते ब्राह्मणश्रेष्ठ सत्यप्रतिज्ञा त्वय्य व दृष्टा। ते ददामि स्वर्गम्। तेन सत्येन सुरलोके मया साधं विचित्रान् भोगान् भुंव। द्रुतं यानमारुह्यताम्।” इति सुमतिः उवाच दिवि स्थितान् देवान् दृष्ट्वा सुविस्मितः । “व्याघ्नस्यापि नाकं ददासि यदि तदा मे तुष्टिः जायत। दिवं गन्तु नोत्सहे" इति तहचः श्रुत्वा पाकशासन आह "अस्माभिः तव सत्य- वचनपरीक्षा कृता। त्वच्छिष्यभा-प्रार्थनापूर्त्यर्थम् आश्रमं गत्वा कञ्चित्कालं वस। व्याघ्रस्त्वन्तर्दधे पश्य । तंव पश्चात् दिवं दास्या- मौत्युत्ता अन्तर्धानमकरोत् । सुमतिरपि आश्रमं प्राप्य भार्याया- स्तत्सर्वं न्यवेदयत्। शिष्यान् पुत्रांश्च विवाह्य विविधान् भोगान् भुक्त्वा तैस्माकं दिवं गतः तस्मात्मत्यं परी धर्मः सत्ये सर्व प्रतिष्ठितम् । तदेव नाकसीपानं पारावारस्य मौरिव ॥ सविधूयेह पापानि सत्यधर्मरतो नरः। सत्य सत्य महं वच्मि सत्यलोके महीपते ॥" ( SANSKRIT JOURNAL.) (Pudukota. ) -- नान्यथा । ans ·A ! ! ( श्मशानम् ।) (पूर्वतोऽनुव्रतम्।) कालशेष' जनमतमन पश्याशु रे चित्त ! सुतीव्र दृष्ट्या । दुराशयानेन च कल्पना-खे विनिर्मितं हय॑मपूर्णमेव ॥४२॥ पूर्ति गता हे शव ! मर्त्य लीला तवाद्य, दैवस्य नियोगपाशात्। अपास्य बन्धून् प्रियरत्नपतोः गच्छस्यतीतन्वपि कल्पनायाः ॥४३॥ पत्नवार्त्तनादः, करुणं सुतानां सुरोदनं, मित्रगणस्य तीव्रः । हा हा ध्वनि:, शत्रुगणस्य हास्यं नार्हन्ति गन्तुन्तव कर्णयुग्मम् ॥४४॥ यहीक्षणन्ते खरदाहमग्निं आयत्तसाथै स्म किरत्यजस्रम् । तदन कुनास्ति ? पदाभिमानः गतः क ? येनासि पुराप्रमत्तः ॥४५॥ अहो ! श्रुतिर्या करुणार्त्तनादश्रुतौ सदासौद् वधिरेव, तस्याम् । न याति धूत-प्रिय-चाटुकारसमादराभाषणमप्यभीष्टम् ॥४६॥ दुष्टस्वरा कर्कशभाषिणो या पपाविवायू रसना वचोभिः । समर्थिनां, सा क्क गताद्य ? कुत्र बाइ परापोड़नदीक्षितौ वा ? ॥४७॥ अहो ! क पादौ तव ताविदानों ? अनारतं यौ च समाश्रितानाम् । उरःसु पृष्ठेषु शिरःसुतीव्रप्रहारकार्येषु ललज्जतुनं ॥४८॥ गन्तुं प्रवृत्तोऽसि, शव ! प्रभावादीशस्य सत्यं ; व्रज साधुभावम् । वं यादृशंभकर्म चकर्थ, नूनं तत् तादृशस्यैव फलं लभेथाः ॥४८॥ रे चित्त ! यो यो मधुरं जहास जहर्ष शुश्राव च वन्दि-गौतिम् । निहत्य शत्रून् यश आददे च व्यतीतगर्वः स इहैव, पश्य ॥५०॥ रत्नावली-भूषित-रम्यदेही रूपेण वित्तेन बलेन योऽसौ। दृढ़प्रदीप्तो धरणी शशासविरूप-वित्तोऽत्र भुवौह सोऽयम् ॥५१॥ विशुष्कपुष्पं विरुवत्-षड़किः यथा, तथा तुष्टिकरोऽपि मर्त्यः । धूलौ शयानं ननु चाटुकारः आप्नोति नैव भ्रमतोऽपि चित्त! ॥५२॥ सुवर्ण पर्यशतले शयानः पर्णालयस्थोऽपि समोऽत्र नूनं। विचित्रवस्त्राइतविग्रहस्य तरुत्वगाच्छन्नतनो व साम्यं ॥५३॥ !

·संस्कृत चन्द्रिका। [१८१८माकाषाढ़ मासस्य ? दुर्गन्ध-विभ्रष्ट-कुदृश्यमांस आस्ते त्वभाग्योऽत्र ; विलासनेत्रं । कटाक्षदृष्टिनवरक्तगण्डो रक्ताधरोऽस्याद्य भवन्ति कुत्र ? ॥५४॥ हास्याननो, दुःखमयः, सुभोज्याशनोऽन्नचूर्णानपि नाप्तवांश्च । दोलां वहन्तोऽत्र निवासिनोऽपि साम्यात्मकेऽस्मिन् समभावभाजः॥५५ पुत्राननं पश्यति सस्मितः स्म यः पुत्र-शोकेन महानधौरः । यः, सम्पत्तिमान्दौनतमोऽपि यो यः एषां प्रभेदोऽस्ति किमत्र भूमौ?५६ हाहा व केयं ? ननु मन्दभाग्या विषादचित्र प्रतिमेव धीरा। नायेति दुःखेन सदा वदन्ती कपोलविन्यस्तकरा वभूव ॥५७॥ नितान्त-शान्त-क्षम-धौर पुत्र-शोकार्दितेयं जननी विषमा। उन्मादिनीवत् करुणार्त्तनादैः पत्राश्रुवृक्षात् किमु पातयेत ? ॥ ५८ ॥ ज्वाला-करालोऽय मुषqधोऽत्र भस्मोकरोत्येव सुनिष्ठुरः सन्। सौदामिनी-सुन्दरदीप्तिसंघ-प्रदीप्तदेहामपि रूपपङ्क्ति ॥५८॥ कोऽयं शिशु: ? कस्य कुलाङ्गुरो वा ? अनाथवत् धावति रोदनेन । मन्ये, ऽस्य बन्धून् बलवान् कतान्तः काल प्रभावान्नयतीदमेव ॥६०॥ नितान्त रुक्षप्रकृते ! श्मशान ! शोकाश्रुभिः कुर्वत एव पूर्णां । धरां, कथं त्वं सहसे सुतारं रोरुद्यमानस्य कराहतिं तां ॥६१॥ नवोपयन्तृव्यसनाबिलुप्त-संज्ञान वाला विधवा पपात । अनाधिका दुर्जनपाप दुष्ट कथन्त्रातु महो समर्था ॥६॥ नवीन रम्योज्ज्वलरत्नमाला-विभूषितायाः सरले ललाटे। हे विश्वबन्धो ! लिखितं कथन्तत् वैधव्यमेवात्र दया न किं स्यात् ! ६३ आकर्ण्यतां चित्त ! भयैकहेतुः “हरिध्वनिः" तारतरः क्षणेन । निनाद एषोऽत्र वतोत्सुकाना-मम्याशु दीर्घायुरपि प्रभुतो ॥६४॥ अहो न जाने, मनुजः क एषः निमज्जा शोकाम्बुधिवौचिपतौ। अनाथकं वन्धुगणं ; कृतान्त-निदेशतोऽस्मिन् स्वजनै रुपैति ॥६५॥ मृत्यो ! नकिंवां करुणा रुणद्धि ? पाषाणसारैः कि मु निर्मितस्त्वं ? यत्, क्रोड़तस्तं दयितं प्रियायाः पित्रो श्च पुत्रं हरसि क्षणेन ॥६६॥ दृष्टः !

·THE FAY IN १८१८ भाकाषाढमासस्य ] गुरुशिष्य संवादः । ५७ "विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनार्त्तिनाशनकरी विद्या परं देवता विद्या राजसु पूजिता च धनिनां विद्याविहीनः पशुः ॥" गरुडपुराणे पूर्वखण्डे ११५ अध्याये ८१ ॥ “वरं गर्भस्रावो वरमपि च नैवाभिगमनं वरं जातप्रेतो वरमपि च कन्याभिजननम् । वरं बन्ध्या भाया वरमपि च गर्भेषु वसतिः न चाविहान् रूपद्रविणगुणयुक्तोऽपि तनयः ॥" भवभूतिः गुणरके। गुरुशिष्य संवादः । धर्मात्मा कश्चिदाचार्यः गुणवान् लोकभावनः । हितप्रेप्स : सदाचारः स्मेरास्यः सौम्यदर्शनः ॥ १ ॥ किन्त्वभाग्यवशादेव विमुखी वागविलासिनी। रराज स न तस्मात् तु धनशून्यनरो यथा ॥ २ ॥ इयेष द्रष्टुमौत्सुक्यात् बलीयस्था धनाशया। इयाय त्वरितं यत्र स शिष्यो नन्दनन्दनः ॥३॥ दृष्ट्वा ससम्भूमं शिष्यः प्रसन्नः सुमतिव्रतः । * ननाम शिरसा देवमभ्युस्थान पुरःसरम् ॥ ४ ॥ पप्रच्छ कुशलं तस्य शारीरं मानसं तथा। ओमित्येवं वचस्तस्मै निजगाद गुरुस्तदा ॥ ५ ॥ आशिषां राशयः सन्तु प्रोवाच शिष्यमादरात् । क्षेमप्रश्न' गुरुस्तस्मिन् चकार हितकाम्यया ॥ ६ ॥ * मेषः ।

·संस्कृतचन्द्रिका
[१८१८ शाकाषाढ़मासन
!
उवास शिष्यगेहे स दिनानि कतिचित् सुखम्।
परस्परं सुखासीन संलापप्रीतिरंहसा ॥ ७ ॥
अनुमेने स शिष्यस्तु बुद्धिमान् सुविवेचकः ।
अहो मे खलु दुईवं विद्याहीनो गुरुर्मम ॥८॥
पप्रच्छकदिने शिष्यः विनयानतया गिरा।
किं चित्तमोहिनी बाल्ये विद्यां नार्जितवान् भवान् ? ॥६॥
प्रत्युत्तरं ददौ तस्मै सुदुःखेन हृदा स्मरन्।
शृणु वत्स ! यतोऽहं वै विद्यां नार्जितवान् पुरा ॥१०॥
पितामहो महाज्ञानी सर्वशास्त्रविशारदः ।
शिरोमणिरिति ख्यातः सर्वलोके चराचरे ॥ ११ ॥
पिता च मम तेजस्वी सार्वभौम इति श्रुतः ।
विद्यया शोभमानः स रत्नदीपर्यहं यथा॥ १२ ॥
विवेदीति जने ख्यातः वेदवेदान्तपारगः।
सर्वलोकचिदाकर्षी ज्येष्ठनाता सहोदरः ॥ १३ ॥
सर्वे वै देवताप्रायाः बुद्ध्या ते गुरुणा समाः ।
अकाले तत्यजुः प्राणान् मम भाग्यस्य विप्लवात् ॥१४॥
गुणो यः खलु संसारे न जीवति चिरं दिनम् ।
खीयकण्ठे रक्षणार्थं ग्टह्णाति गुणिनं यमः ॥ १५ ॥
स्मारं स्मारं मृतिं तेषां माता तच्छोककातरा।
नाध्यापयत मां विद्या
इत्युत्ता
विरराम सः ॥१६॥
सखेदं दीर्घनिखस्य प्रियशिष्यो जगाद सः ।
सुठु विचारणं मातु: नेदं तु प्रतिभाति मे ॥ १७॥
अस्माधि मरणं श्रेयः विद्याहीनात् मृतो वरम् ।
वृथैव जीवनं तस्य विद्यां नार्जितवान् यदि ॥ १८॥
दिवा यथा विना सूयं चन्द्रहीना.यथा निशा।
सरो यथा विना वारि विद्याहीनो नरस्तथा ॥ १८ ॥

·१८१८माकाषाढमासस्य ] रथयात्रा श्रुत्वैवं शिष्यवाक्यं स गुरुः परमशोमनः । निर्वेदं प्राप्य मनसि निर्जगाम स्वकं यहम् ॥ २० ॥ प्रयेते ह्यर्जितु विद्यां स दृणीकृतजीवनः । पानजस शुभां विद्यां सदा परमया मुदा ॥ २१ ॥ ममार स तु नाकाले सर्वलोकप्रपूजितः । लेभे स स्वीययत्नात्तु ज्ञानिनामासनं परम् ॥ २२ ॥ श्रीविधुभूषणदेवः (सुचि)। अथ रथयात्रा। रथांगपाणे रथयात्रयानया (१) वैकुण्ठताऽभूहितयस्य सांप्रतम् । गिरां कवीनां नववेश्मनोऽस्य च ततश्च चित्रं भुबि साधुनन्दनम्(२)॥१॥ पश्य पद्मापतेः पादपद्म सन महात्मनाम् । मनो-निलिन्दसहन्दनमन्दानन्ददं दृशा ॥२॥ पश्य मुदे पदकमलं कमलं कर्तुं न तस्यालम् (३) । नाभौ करे च कमलं समलं कुरुते च यः पत्नयाः (8) ॥३॥ पद्मार्पणेन तुष्टो पद्मार्पणेनेव पझेश: (५) । पझेश इव पद्म (६) लोचनप प्रकाशयतु ॥ ४ ॥ राधामाधवचरणं कल्याणकारि। भजत जना भवभञ्जनवाधाहारि॥५॥ वितानतल्पांवरतोरणानि धवित्रछत्रध्वजचामराणि। प्रदीपचापास्त्रकरण्ड कानि पद्मापतेः पद्ममयानि भान्ति ॥६॥ (१) वैकुण्ठसा पक्षे थे, कुण्ठता। (२) भुवि महीतले नन्दनं तदाख्य कान नमभूदिति चित्र पक्षे साधुजनानां नन्द नमानन्दजनक ततो बभूव । (३) के जलमिति (४) यः पत्रमा लक्षा: मुद्दे पनौनिवास सर्वषामेव प्रेम भवति इति पद्मसंभवाया: कमला- लयायाः स्थानं कमलं नाभौ करे च समलं कुरुते इति भावः। (५) पद्माया रमाया इति। (६) पद्मशः सूर्यः ।

·१. संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकाषाढ़ मास य रसविच्छिवेश्वरकता रसमितरसालसुश्लोकाः । रसमयरसालकाले रसानुरागिमहन्महस्तुट्यै (७) ॥ ७ ॥ श्रीपं शिवखरशम्मा (दरभङ्गा)। हरिहारभ्रमणम् । अस्त्युतरस्मिन् भारत वर्ष महेन्द्र इव देवतानां सुरगज इव दन्तिनां हरिचन्दन इव शाखिना, सुमेरुरिव पर्वतानां कार्त्तखर इव धातूनाम्, अश्वमेध इव ऋतूनां कालिदास इव कवीनां सकलतीर्थ- ललामभूता पुरी हरिदारनाम्नी। पुराणेषु वा तन्लेषु काव्येषु वा नाटकेषु जनश्रुतिषु वा इतिहासेषु. स्वदेशीयेषु वा वैदेशिकेषु सर्वनवास्था एव पुर्याः समं दृश्यते महिमा । किं बहुना एषैव पुरी चतुरुदधिमेखलाया भुवः शीर्षस्थानीयेत्युक्त बहुषु पुराणेषु। रत्नानीव जलनिधेरस्या एव पुर्य्याः सन्ति बहवो विभवाः । तेषु सर्वेषु हिमालय-नाम-नगाधिराजः सरिहरा गङ्गा मायापुर्य्याद्यभि- धानादि-वरतीर्थानि प्रधानानि । बहनेव देशान् पावयन्त्यामपि सुर- धुन्यां अस्मिन्नेव पुण्यक्षेत्रे तस्याः समधिकपूतत्त्वं मनोहारित्वञ्च । तथा चोक्त पाने- "सर्वत्र सुलभा गङ्गा विषु स्थानेषु दुलमा। हरिद्वार प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे ॥" गुणवत्वेनास्या एव पुर्य्याश्चास्यैव देशस्य तुल्यं नास्त्यन्यदित्युक्त प्राचीनैस्तद् यथा स्कान्दे। । - (७) रसमिता: पटसंख्यक शोका: रसविदा शिवेश्वराख्येन रसानुरागिमहन्महस्तुष्ट्ये का अवधे याः। रसा महौ तस्यां अनुरागि वाराह च महाहतेध्ये पचे रसेषु गोरसादिषु समनुरागि सदयाट्र के महन्म हस्तु घ्य शो काख्येयाः ॥ इति र पटिप्पणी ।

·१८१८ शाकाषाढ़मासस्य ] इरिहारचमणमा - - । - "यथा सर्वेषु देवेषु श्री शिव: परिकीर्तित: । तथायं सर्वदेशेषु हिमवद्देशकः स्मृतः ॥ यथा सर्वेषु वेदेषु सामवेदः प्रकीर्तितः । तथाऽयं सर्व देशेषु देशराजी विधौ यते ॥ यथारण्येषु सर्वेषु नैमिष्यारण्यसंज्ञितम् । तथाऽयं सर्वदेशेषु हिमवद्देश संक्षितः ॥ यथा सर्व शिलानां हि शालग्राम शिला परा। तथा सर्वेधु तीर्थेषु तीर्थराजोऽय मौरितः ॥" तस्मिन्नेव रम्ये प्रदेश एकदाऽहं पर्यटन् समुपाययौ। निशीथेऽहं वाष्पीयशकटमारुह्य हरिद्वाराभिमुखं प्रतस्थे। प्रातरेव यावदुन्निद्रः पश्यामि तावत् वास्परथाधिकरणपरिचारकैरुच्चारितं हरिद्वारोऽयम् इति वचः वमदिव मधुधारां कर्णकुहरे मे प्रविवेश । शकटादवतीर्य पादचारण कतिपयैर्वन्धुभिः साई चलितुमहमारभे। हिमालयात् प्रसृतः “ढादित्यपरनामा" समोरण: तदा प्रालेयान् वर्षन्निव वह- वास्ते। क्रमेण तु प्रभातसन्ध्यारागलौहित्यं भजमानं गगनतलमदू- रात् पर्वतशृङ्गादिकशदिवाचकासीत्। चतसृष्वपि दिक्षु रम्याणि गिरिशृङ्गानि चचूषि आवघ्नन्तीव तस्थुः । अहो नु खलु रमणीयता पर्वतानां यदालोक्यैव. तान् सपदि हर्षविस्मयो जायते। जनयति च दर्शनं ह्येषां विधातरि भक्तिम् । समुद्रोऽपि पर्वत इव भगवद्भक्तिमापादयति। उभावपि तौ दर्शयतः विस्तीर्णतामौशशक्तः । रत्नानां धातूनाञ्च पोषणे, आश्रयदाने च सर्वभूतेभ्यः योनित्वेनौषधीनां सन्त्येव बहवः समानधर्माः गिरि- समुद्रयोः । अनेनैव हेतुना मन्ये, धरातलस्थसकलदेशीयाना लोकानां काव्येषु वा शास्त्रेषु धराधरसमुद्रयोः महिमा प्रगीतः । इंलण्डीय कविना वाइरनाख्येन महौध्रात्मनोः साम्यमुपकल्पितम् । तद्यथा, "Are not the mountains, waves and skies a parti of me and of my soul, as I of them” Childett Harold. तेनैव कविना महार्णवोऽपि ईश्खरमुखदर्पणस्तस्यैव प्रियतमः सिंहासनश्चेत्युपकल्पितः । तद्यथा,- "Thou glorious mirror where the Almighty's from - ·संजत चन्द्रिका [१८१८ माकाषाढमासख Glasses ; self in tempest; in all time- Calm or con vulsed, in breeze or gale or storm I cing the pole or in the torrid clime, Dark-having boundless I end-less or sublime The image of eternity the throne of the In visible.” अस्मदीयशास्त्रेषु काव्येषु च किं पुनः पर्वतसमुद्रयोरात्मसायं सरित्समुद्राणां सर्वेषामेव हरिवपुष्व सम्यक् प्रकटौकतम् । यथा चोक्त श्रीमद्भागवते। "खं वायुमग्निं सलिलं महीञ्च, ज्योतींषि सवानि दिशी द्रुमादौन् । सरित्समुद्रांच हरे: शरीरं, यत्किञ्च भूतं प्रसामेदमन्धः ॥" किं तावत् पुनः हिमवतस्तथात्वम्, तस्य देवतात्मकत्वमुक्त कविना कालिदासेन प्राचीनश्च पौराणिकः । तथा चोक्तं कुमार। "अत्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमाल यो नाम नगाधिराजः ॥" कत्वैवं मनसि हिमवद्ग्रथितदृष्टेगच्छतः क्रमेण काकलिरिव विहङ्गाना, मर्मरशब्द इव वनस्थलीशुष्कपत्राणाम्, आमन्द्रस्तनित- मिव स्तनयिनूनाम् कोलाहल इव जनसंमर्दस्य प्रास्फालनशब्द इव सुरगगस्य, वोढा इव गन्धर्वसंगीतस्य स्तुतिपाठ इव भगवतो महादेवस्य, कलकल इव कैलासनिवासिनां प्रमथानां प्रथमं नाति- स्फुटः क्रमेण तु विस्पष्टतामापद्यमानः कश्चित् श्रवणसुखकरः शब्दो मम श्रीनविवरमनुविवेश। किमिदं किमिदमिति सहयात्रिकैः पृष्टास्तद्देशीया भागीरथी-वीचौसंघट्टवब्दोऽयमिति निजगदुः। श्रुत्वा च तत्रिभरसुखहतचेतना इव श्रवणमुपेक्ष्य मुषिता इव सर्वेन्द्रियैश्च- लन्तोऽपि जड़ा इव कथयन्तोऽपि मूका इव केऽयं गङ्गति व्याहरन्तो वयं हरिद्वारपण्यवौथिकामार्गे दुद्रुमः। पण्यवीथीकाराजिमति- क्रम्य क्षणेनैव वयं गङ्गारोधः उपेयिवन्तः। तत्र च क्षणं स्थित्वा ·१८१८ शाकाषाढमासस्व] हरिद्वाभमणाम्। पूर्वस्यां दिशि भानुमत उदयाचलशिखरादुस्थानमुद्दोक्ष्य उपस्पृश्य च गङ्गाम्भस्तीर्थवासिभिाह्मणैः साई वयं गिरिशृङ्गोपरिस्थ-टिहरी राजावासाभिमुखं गन्तु प्रारेभिमहे। कियहूरञ्च गत्वा अस्माभिरसा- । वावास उपलब्धः। विनीय चाध्वश्रमान् अपराओं वयं पुरोशोभादर्शनाय निर्जग्मिम, अवतीयं च गिरिशृङ्गात् वयं पण्यवीथिका वान्यनुसरन् गङ्गासै- कतमुपाययिम। तत्र त्वरितवेगां गङ्गां पश्यन्तो वयं परां प्रीतिमुप- लेभिमहे। सर्वास्तु काष्ठा मनोहरगिरिशृङ्गकोपशोभिता आसन्। मन्ये तत्काल एव निस्तब्धताधिष्ठात्री देवी पूर्णरूपेण तत्र विरराज, केवलं गङ्गैव तस्याऽप्रतिहन्दिनी सवौचिकुलकलकलैर्दिक्चक्रवाल मुखरय- न्तीव विदिद्युते । भ्रमं चाहं स्थानमेकं ददर्श, यत्र बहुशो जलेचराः मौना निःशङ्का जनहस्तेभ्यः आहार्यमाददाना आसन्। दृष्ट्वा चेदमकरवमहं चेतसि अहो निर्भीकता मौनानां यदृष्ट्वैव तां मनसि हर्षभये युगपदेव जायते। धन्यास्त एव तद्देशीयाश्च खलु निर्मत्सराः मौनानेतान् न हिंसन्ति। मन्ये वा पार्वती तपाक्षेत्रसानिध्यादस्मि- ब्रेव देश प्राणिहिंसा न दृश्यते, “विरोधिसत्वोझितपूर्वमत्सर”मित्या- दिना पार्वतीतपोवनवर्णनप्रामाण्यात् । एवं चिन्तयति मयि कश्चित्तद्देशीयो मदन्तिकमुपाययौ। तेन सह बद्धालापश्चाहं तमपृच्छम् । केयं पुरी, किं वास्याः प्रमाणम्, को वास्या महिमेति। तदा तेनोक्तं केदारक्षेत्रान्तर्गतेयं पुरी, श्रुत्वैव तं पुराणोक्तस्य क्षेत्रस्य महिमवर्णनादिकमुदपादि मे चेतसि । सस्मार चाहं स्कन्दपुराणान्तर्गतं वचनम् ;- "भन्दा पर्वतमारभ्य यावत् काठा गिरिर्भवेत् । तावत् केदारक क्षेत्र शिवमन्दिरमुत्तमम् । रवस्तम्भ समारभ्य मायाक्षेत्रावधि स्मृतम्। अतिपुण्यवमं स्थानं हिमालयपदान्तिकम् । पृष्टश्च स क तन्मायाक्षेत्रम् । पुरुषोऽसौ अस्मांस्तव परस्मिनहनि नेतु स्खौचकार।

·संस्खतचन्द्रिका। [१८१८ शाकाषाढमासस्थ । अथ गतेऽस्मिन् वयं गङ्गागर्भस्थानामुपलानां शोभातिशयं वीक्ष्य तेषां कतिपयानां संग्रह मनो दधिम । अवतीयं च गङ्गाम्भसि नाना- वर्णान् विविधाकारानुपलानाहृत्य परमामोदमुपलेभिमहे। मनसाह- मचिन्तयम् यदास्मिन् देशे गङ्गव नाभूत् तदैतान्येवोपलानि कठोर- हिमवगिरेरंशभूतानि विहस्यैव युगयुगान्तरमात्मनामच्छेद्यत्वं मन्य- मानानि-आत्तगन्धानीवासन् । तान्येवाधुनास्मद्दिधानां क्षणभङ्गु- रकायानां करतलमधिगतानौत्यही दुर्विलसित्वं कालस्य। तेषां कतिपयान्येवाढत्य वयमावासाभिमुखमुपाययिम। तवागताच वयं प्रकृते रामणीयकममितस्ततो द्रष्टुकामा: राहा- निर्जग्मिम। समन्ताविसारीणि गिरिशृङ्गाणि नानावृक्षलतासमा- कोर्णानि, उन्नमय्यैव खां स्वामुन्नतां कन्धरां नितरां शुशुभिरे। तेषा- मेव पादेशे नातिविस्तीर्णा चपलचपला गङ्गा नानावीचिमालासङ्गु- लावर्त्तमयो रजतमुक्ताफलानुकारिभिः फेनैर्भूमः कल्ठगतामुक्तावली व नितरां मधुरकल्लोलिन्यचकासीत्। उत्तरस्यान्तु दिशि हिमवत- स्तुषारमण्डितानि शृङ्गाणि उपहसन्तीव धवलधवलैरंशुजालैः सकल- पर्वतान्, दधतीव शशिमौलिशिरश्चन्द्रपाददिधीतिजालान्, सन्ध्या- रागरञ्चितान्याताम्राणि मन्दाकिनी हेममृणालोनिरागं व्यञ्जयन्तीव सकललोकेषु, अतिरिच्य च तारतरदीर्घेणायामन सकलपर्वतान्, शैलेयसंमूर्च्छितसूर्यकिरणरञ्जितत्वेन दण्डकारण्य स्थरामचन्द्रादीनां मनांसीव सहृदयमनांसि कनकमृग इव मुष्णन्ति शुशुभिरे। अहो वत- महिमा हिमवतो यन्त्र कोऽपि एकमुखेन तं वर्णयितुं समर्थः । महिमगुरुवेन वा मन्ये अस्य काव्यशास्त्रेषु देवभूमिवं कल्पितम् । यतो वै देवतानां मानुषेभ्यः श्रेष्ठता अत स्तदावासानामपि मानु षावासभ्यो- ऽपि श्रेष्ठवं मनोहारित्वञ्च । हिमवान् हि अत्युनत- सया खभावरमणीयतया च सर्वथा धरातलस्थसकलस्थानेभ्योऽपि श्रेष्ठतमः । अतोऽस्य देवदेवावासत्वं पुराणकाव्यादिषुः प्रसिद्धम् । कि - ·१८१८ भाकावाढ मासस्य ] हरिद्वारभमणम् । बहुनाचेतनस्यास्येव हिमालयस्य श्रेष्ठतावर्णने कविना चेतनधर्मी- ऽपि अस्मिन्नारोपितः। मानुषलोकटुर्लभा गुणा अप्युपकल्पिताः । तद्यथा कुमारे ;- "दिवाकराद्रवति यो गुहासु, लीनं दिवाभीत मिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने, ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव ॥" मन्ये पृथिव्यां यानि चानुत्तमानि वस्तूनि दृश्यन्ते श्रूयन्ते मनसापि वा कल्पान्ते तेषु तेषु सर्वेषु कविताधिष्टात्री देवी निवसत्येव । अन्यथा कथंतान्येवाश्रित्य धरातलस्थसकलदेशस्थानां कवीनां काव्यनाटकादिषु वर्णनादयो दृश्यन्ते। इंलण्डौयकवेः सेक्षपीयरस्याप्सरसः (fairies) सुगन्धौण्डिज निवासिनः (Spiced Indies ) ते खलु चन्द्रपादैरुह्यमानाः नातिशीतोष्णरजन्यां मनो- हारि सुमनोभिः संक्रीड़न्ते, मानुषलोकमवतीयं च खेच्छया मानव भाग्यचक्राणि विवर्त्तयन्ति। महाकवेः कालिदासस्याप्सरसोऽपि हिमवनिवासिन्यस्तेषां निवासस्थानमुत्तरहिमालयस्थालकेति नाम- धेयनगरीविशेषः । सालकातीव मनोहरा। उक्तश्च मेघदूते- यत्रोन्मत्तममरसुखरा: पादपा नित्यपुष्पाः । हंसश्रेणीरचित रसना नित्य पद्मा नलिन्यः ।। के कोत्कण्ठा भवनाशिखिनो नित्यभाखत् कलापा: । नित्य ज्योत्स्ना प्रतिहत तमो हत्तिरम्या: प्रदोषाः ॥ अस्मद्देशे तु देववाण्यां वापरभाषायां यानि चान्युत्तमानि दृश्यन्ते तेषामनेकानि हिमववर्णनात्मकान्येव दृश्यन्ते। महा- कवेः कालिदासस्य मेघदूतकुमारसम्भवयोः श्रेष्ठतमांशाः हिस- ववर्णनात्मकाः । वरकवीनां काव्यादिग्रथने वरसामग्रीणामेव प्रयो- जनं सर्वत्र दृश्यते। इंलण्डीयकवेर्मिलटनाख्यस्य महाकाव्यं स्वर्ग- वर्णनात्मकं तथैव तु कालिदासस्य रघुवंशाख्यं महाकाव्यं धरातलस्थ श्रेष्ठ कुलतिलकस्य रामस्यांशभूतस्य विष्णोवर्णनात्मकमिति। हिमा- ।

·९६ संस्कृतचन्द्रिका। १८१८ शाकाषाढमास स्थ - लयो हि पृथिवीस्थ-वरवस्तूनां वर इत्येकवाक्यैः स्वीक्रियते सर्वैः अतो मन्ये तस्यैव धरातलस्थश्रेष्ठकवि-काव्यसामग्री-भूतत्वमिति । अथ प्रदोषराजेन पराभवं प्रापित इव, त्रपामर्षाभ्यामातानानने निजकरक्षयेण सांसारस्यानित्यतां सूचयति, खभाग्यविपर्याय व्याजेन Pढ़यतीव वक्ष्यमाणं महाजनवाक्यं- "प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्नपतिष्यत: करसहसमपि ॥" भगवति कमलिनीनायके अस्तगिरिशिखरमारोहति सैन्यकुल- कोलाहल इव विजृम्भिते विहायसां करालकूजिते, रक्ताम्बरराग- व्याजन प्रदोषराजस्य जयपताकायामिव वियति उड्डीयमानायाम् । कर्पूरक्षोदपुष्टपिण्डयन्त्रव्याजेन विस्तीर्ण इव चन्द्रातपे, दिवाकर- प्रदोष संमर्दमुक्तवनस्थली खसित इव वातुं प्रवृत्ते आह्वादकारिणि मातरिश्वनि, विभ्रमपरिमल-गन्ध इवाप्सरसां दिवाकरमुक्ताया धरित्रयाः कृतज्ञताधूपगन्ध इवानुमन्यमानश्चन्द्रालोकसञ्चारिणीनां नानापुष्पविरचितनेपथ्यानामितस्ततः सञ्चरन्तीनां श्वसित इव वनदेवतानां सहसानेकपुष्पगन्धगन्धी वातुं प्रवृतः हृदयालादकरः समीरणः। कुतोऽयं गन्ध इत्यस्माभिस्तेषु तेषु रम्यतरेषु शिखर वृक्षान्तरालेषु वनलतामण्डपेषु च किमपि नष्टमिव सुगन्धगन्धवह योनिमन्विष्यद्भिः गिरिशृङ्गाद् गिरिशृङ्गमारोहद्भिः क्रमेण वृक्ष- मुक्तश्रीफलाकीर्ण नानाश्रीफलहरुपशोभिताधित्यका लब्धा । तत्र स्थित्वास्माभिः रजनी समागमभीत्येव नाधिकमन्विष्ठं तद् गन्ध- वहकारणम्। (क्रमश:) एम्, ए, श्रीअक्षयकुमारशर्मठाकुरस्य ।

·धर्मविवेकः । (पूर्वप्रकाशितात्परः) अपरं च म्लेच्छा यादवानां भयावहा गार्ग्यमुनिपुत्नास्ते च काल- यवनापरनामकाः । यथा विष्णुपुराणे ५ मांशे २३ योविंशाध्याये-१ पराशर उवाच। गाय गोष्ठे हिजं श्याल: षण्ड इत्युक्तवान् हिज । घटूनां सन्निधौ सर्वे जहमः सर्व यादवा: ।। तत: कीपसमाविष्टो दक्षिणा ब्धिमुपेत्य सः। सुतमिस्त पस्तेऽपे यदुचक भयावहम् ॥ पाराधयन् महादेवं सोऽयचूर्ण मभक्षयत् । ददौ वरञ्च तुष्टोऽस्मै वासरे द्वादशे हरः ॥ सभाजयामास च तं यवनेशी ह्यनात्मजः । तद्योषित् सङ्गमाञ्चास्य पुत्रोऽभुदलिस निमः ॥ तं कालयवनं नाम राज्य स्खे यवनेश्वरः। अभिषिच्य वनं यातो बज्राग्र कठिनोरमम् ॥ स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनी नृणाम् । पप्रच्छ नारदस्तस्मै कथयामास यादवान् । नेकुकोटि सहसाणां सहमे हुभिहसः । गजावरथप च्योधेश्चकार परमीयमम् । वत्स वामापद ! यदपृच्छस्त्वन्तेषामुत्पत्तिकालं तन्तु एक- दिनादि गणनया कियन्तं वत्सरं वक्तं नाहमलम्। किन्तु नव्य- शिक्षितान् पृच्छतु। ते भूभगिलौलयैव वेदोत्पत्तिकालवनिणेतु शन युः । किन्तु सगरराजलकाले रामायणादौ विश्वामित्रराजत्व- कालादौ च म्लेच्छादि जातिरासीदित्येतावनिर्णेतु प्रभवामि इति । तेषामुत्पत्तौ विविधः प्रकारश्च तत्तन्मुनिवचनाच्छ्रुतः। म्लेच्छानां धर्मस्तु आधुनिक इति युक्त्या लक्ष्यते। यदा खलु महात्मना सगर- राजेन ते सर्वधर्मादहिष्कृताः कृताः। ततः प्रभृति ते वैदिकधर्म स्मार्तधर्म वा पौराणिकधर्म तान्त्रिकधर्म वा समाश्रयितुं नालमा- सन्। किन्तु तस्य शासनात् भीताश्च शक-दरद-पनव-काम्बोज- वर्वर-यवन-चीन-हन केरलादिदेशेषु पार्वत्यप्रायेषु मरुभूमिषु च वास- मङ्गीचक्रुः। एवं बहुतिथे काले, सत्यनेतादापरेषु व्यतीतेषु कलेरपि प्रायः किञ्चिन्यूनाधिकसाईनिसहस्रेषु गतेषु मुषा योषुः महम्मदश्च ईश्वरा- वतारत्वेन करुणया प्रादुर्भूय तेषां धर्म व्यवस्थापयामासुः । मुचिरकालं ·संस्कृतचन्द्रिका [१८१८ शाकाषाढ़भासस - । - । । । धर्मसुखवञ्चितांस्तान् सुखिनश्च चक्रुः । तेषु महम्मदोऽतीव विचक्षण आसीत्। स एवं विधया प्रणाल्या धर्ममास्थापयत् यत् व्युत्क्रमेण नौयमान आर्यधर्म एव स्यात् । यथा “मरा मरा” इत्युक्ती वैपरित्य- पाठात् “राम राम” इत्येवं स्यात् । तथाहि- आयाः पूर्वमुखास्ते च पश्चिममुखाः ईश्वरमुपासते। आOः शिखां रक्षन्ति। ते च सशिखं वपन्ति। आर्य्याः पृष्ठतः कच्छं दधति । ते च पृठतो मोचयन्ति। आर्या गोबधं पातकं ते च पुण्य मन्यन्ते । आर्या घाटा पृष्ठतो बलिं सवत्प्रहारेण छिन्दन्ति । ते च ग्रीवाधोऽ- सकृत्प्रहारेणाई पशून् छिन्दन्ति। आर्य्याः स्त्रीपशु न नन्ति । ते च स्त्रीपशु विशेषतो हिंसन्ति । आOः कदलीपत्रादीनां पृष्ठभागे अभ्यवहारादिकं निष्पादयन्ति । ते च निम्नभागे। एवं प्रायो बहुष्वेव विषयेषु ते आर्यविपरीतमाचरन्ति। केवलं आर्याणां तान्त्रिकवीजमन्त्र विपरीतपाठकरणे मन्त्रशक्तिहीयेत इति भिया तथा नाचरन्ति। किन्तु व्यञ्जनवर्ण विशिष्य उच्चार- णार्थमकारं दत्वा पेटुः । तथा हि।-क्रीम् इत्यत्र करीम्। बौम् इत्यत्र हलीम्। लोम् इत्यत्र कलीम् । होम् इत्यत्र रहीम्। इत्येवं पठन्ति। एतावान् भेद इति । वामा। भगवन् ! पूर्वमुक्तं महात्मना सगरेण तेषां सर्वधर्मराहित्यं कृतम्। चेदेवं कथमेषामयं धर्मों भवितुमर्हति ?। शिव। मैवं सगरेण आर्यमतसिद्धः सर्वधर्मों निराकृतो नत्वा- धुनिक इति निबोध । वामा। भगन् ! यदि वर्त्तते तेषामपि धर्म: “य तोऽभ्युदय- निःश्रेयससिद्धिः” इत्येवं रूपस्तहि किमित्वस्मद्धमाद्भिद्यते स धर्मोऽ- स्माभिः कथं वा नाश्रीयते ? । शिव। सत्यम् । न खलु अहिंसास त्यास्तेयादिरूपः सामान्यो- ।

·१८१८ शाकाषाढमासस्य ] धर्मविवेक । ? धर्मो भिद्यते। किन्तु विशेषधर्मस्तु भिद्यते एव । स च भेदः प्राय॑ष्वपि वर्त्तते । वर्णभेदाद्देशभेदात् कालभेदाच । एवं स च ग्लेच्छधर्मोऽस्माभिराश्रयितुं नैव युज्यते। वामा। कथमिति। शिव । ब्रूहि वत्स ! अस्मद्देशे अस्माकं पैटको धर्मोऽस्ति न वा । वामा। अवश्यमेवास्ति। शिव। अस्ति चेत्तर्हि किमिति पैटको धर्मः परिहत्य परकीय- धर्मः समाधीयते । वामा। समाश्रयने को दोषः ? यदि म्लेच्छोयोऽपि धर्मः। शिव। दोषः धर्मेऽनास्थेति। यस्य खलु स्वधर्मेऽनास्था तस्य परधर्मेऽपि चिराय आस्था स्थास्यतीत्यत्रापि कः प्रत्ययः । यः खल्वेवं चञ्चलमतिकः प्रातरेकस्मिन् धर्मे श्रद्दधाति । मध्याह्नेऽपरस्मिन् साय- न्तने तत्रापि वीतबद्धो भवेत्। स सर्वमेव धर्म जिवन् न क्वापि धर्म संस्कारं दृढ़तरमापद्यते । सुतरांतेषां धर्मजन्य फलमपि दूरमपैति। अपि च पैटके धर्मे पिटपरम्परागतं सत्त्वं वर्तते । अनुष्ठितच स धर्मः सत्त्वास्पदतया अनायासमायत्तीभवेत् फलञ्च प्रसूते। किन्तु असत्त्वास्पदीभूतस्तु सहीतो नवो धर्मोऽचिरक्रीतो ग्राम इव न शीघ्र- मायत्तः स्यात्। तत्राधिकारस्थापनमपि वामनावतो न स्यात्। परन्तु राजानुकूल्यं समयादिकच्चापेक्षते । अतएवोक्तं गौतायाम् ।- "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्व नुष्ठितात् । खध में निधनं श्रेयः परधर्मों भयावहः ॥" अपि च स्वेच्छदेशास्तु रजस्तम:प्रधानास्तद्देशीयजना अपि तथाविधा एव । सुतरां रजस्तमःप्रकृतिदेशधर्माणां सात्त्वि के भारत- वर्षे प्रायःसालिकानामाऱ्याणां नोपकर्तुं शक्नुयात्। अतएव अहिंसा सत्यादिकं सामान्यधर्म आउनायाः सर्व एव समं भजन्तु। किन्तु देशभेदाभित्रो विशेषधर्म: न कैरपि भिनदेशवासिभिद्यताम्। स च ।

·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकाषाढमासस्य धर्मः खाद्याखाद्यविचारः वेशविन्यासादिः उपासनाप्रकारादिः तत्तत्तीर्थादिदर्शनादिरपि इति । अतएव न कञ्चिद्धर्ममवमन्येरन् । न कञ्चित् परधर्म सीयुः । न स्वधर्म परित्यजेयुः । न खधर्म त्यक्तुसुप- दिशेयुः। न परधर्ममन्यं ग्राहयेयुः । न परधर्ममौर्षया प्रतिवदेयुः । परन्तु सर्व एव स्वखधर्ममाचरेयुः। ततश्च सुखं जीवेयुः। अभ्यु- दयेयुः। अन्ते च निःश्रेयसं लभेरविति। (क्रमश:) DERIVATIVE WORDS (यौगिक शब्दाः)। Words English equivalents. Words English equivalents अनुचरः, FAICT: excessive respect follower अनुयायिन् अधिक्षिप्त (adjec.) reviled, ( declined like abused गुणिन्) अमल, विमल (adjec.) pure, अनुजः younger brother white अनृतं, (indeclinable) antruth | अमानुष (adjec.) superhuman अन्तरायः प्रत्यूहः obstacle | अमोघ (adjec.) infallible, un- अपदेशः, व्याजः pretext failing अपवाद: censure Fiat acquisition अवसानं close, termina- अभिनव, नूतन (adjec.) new, tion fresh, | अव्याहत (adjec.) unobstrucblooming ted अभिरमणीय (adjec.) very अशनिः, वज्जम् thunder,thuncharming derbolt अतिगर्हित ( adjec. ) very अशनम् food blamable अशुभ अवला, नारी woman mishap ·१८१८माकाषाढमासस्य व्याकरणम् । Words. English equivalents. | Words. English equivalents. अहङ्कारः pride afua ( adjec. ) momen- पाकरः mine tary आकुल (adjec.)overwhelmed | क्षपा, रजनी, यामिनी night with grief, ab गोत्रं, वंशः family sorebd in thought घातकः executioner आगन्तुकः, अभ्यागत: guest जलाशयः pool of water प्राप्त (adjec.) trustworthy | जनता populace आयतनम् abode | जलयन्त्रम् water machine सखी, female companion तटिनी, स्रोतखती river आवसथः house नदी, अपगा आस्तरणम् bed उत्सः fountain इन्धनम् fuel सरः, इदः lake इन्द्रियम् तदानीन्तन (adjec) contem- उत्सवः festivity poraneous उपरतः पञ्चत्वं गतः dead तरलता, चपलता fickleness (adjec.) तापसः, ऋषिः, मुनिः ascetic उपरागः eclipse तिमिरं (') तमः darkness कर्णधारः helmsman cotton कलकल: दुरितम् sin uproar कोलाहलः tree कलहंसः duck, goose a: mountain, tree कलिका, मुकुल: () bud पजरः cage किम्बदन्ती पन्नगः, सर्पः, व्याल: serpent कौतूहलम् 'curiosity / arfüt: (m & f) navel organ of sense द्रुमः, तरुः, विटपौ rumour ·७२ संस्कृतचन्द्रिका। १८१८ शाकाषाढमारस्य son Iords. English equivalents. | Words. English equivalents. नाम्यावतः the cavity of FIVE TEH the navel मैत्री friendship जामयः, भागिनेयः sister's होमः oblation धूमः smoke पवना, वायुः wind विश्रामः rest স্বৰীৰ atmosphere वल्लको, वीणा lute पुङ्गवः, वृषभः bull कान्त (adjec.) dear पेशल (adjec.) clever, skilful प्रतारणा deceit प्रतिक्रियाः, प्रतीकारः remedy कापुरुषः a wretch प्रस्तावः proposal कार्पट: suitor, pitition- प्रवृत्तिः commencement long-pepper er, candidate महाहं (adjec.) costly किदिरातः parrot वाद: किरणः report ray or beam सन्देशः message विश्रम्भः confidence Tsse! a bundle व्यतिकरः occurrence नायकः hero व्यसनम् adversity प्रजल्पः prattle, gossip समवायः collection | प्रच्युतिः fall, ruin (क्रमश:) वि, ए, श्रीउपेन्द्रनाथरायः । (वरिशाल, रायरकाठि) of light ·श्रीदुर्गा शरणम्। संस्कृतचन्द्रिका। - Pok श्रीश्रीगणेशाय नमः । शिवादीनपि कम्माणि कारयन्ती जनानिव। मावावलम्बाते से यमम्बा श्रीशिवसुन्दरी ।। →40-- मासावतरणिका। दिशोऽन्धकारा ध्रुवमन्ध-काराः कपाणधाराः खलु वृष्टिधाराः । रहे निबन्धा जनतापराद्धा मासो नभा नुस्तदितो न भानुः ॥ उद्भट श्लोकाः। शक्रात् प्रार्थव मेदिनौं धनपनेवी बलालालं कौनाशान्महिष तवास्ति वृषभस्फाखन्त्रि शूलम्भवेत् । शताहसव भोगापाककरणे स्कन्दोऽति गोरक्षणे, दग्वाहं तब भिक्षया कुरु कृषि गौरीवच: पातु वः ॥ २६१ ॥ कति दिवसमनषौः पद्मिनींसद्मनि व रजनिषु रमितोऽभू: कैरविन्यां रमण्याम् । कथय कथय भृङ्ग ! खच्छभावन तावत् सुखमधिकमवाप्सौरव वा तच वेति ॥६२॥ * ॥ कवित्तविकृतमेव सर्वयुद्धगचौरण सखे मदीयं श्रयन्तु चौरी मम देहवतौ शास्त्रानुसारान च शाक्षिका ॥२६॥ पालीवहि-नवावमप्यथ नवदीपेश्वरञ्चाश्रितः तत् पश्चान्नवकमा भूपतिममुरे चित्त विशाश्था । सर्वञ्चैव नवेति शब्दघटितं त्वचेत् समालम्बसे सं देवं परमार्थदं नवघनश्यामं कथं मुञ्चसि ॥२६॥ * कश्चिविद्यार्थी पूर्वमध्यापाकं त्यक्ता अपराध्यापक मन्निधिं गतः । पुनलं त्यक्षा पूर्व मध्यापक सन्निधिमागतः। तं प्रत्युक्तिरियम् ॥ ++ भालीवहिनवाव: मुर्शिदावादस्थसिराज- टुलानवावस्य मातामहः। नवदीपेश्वर: वङ्गोयराजः कषाचन्द्रः । नवलपराभूपति:। कलिकाता-शोभावा बारस्थ "शब्दकल्पद्रुम" प्रणेट राधाकान्सदेववाहादुरस्य पिताहः । श्लोकोऽयं नवदीपवासि"वाणेश्वर" तर्क पञ्चागनस्य । पण्डिोऽसौ साईशताब्दात् (१५०) उपरिवनीनः ।

·। ! अथ श्रीशिवस्तोत्रम्। जयहरविदशातिहरप्रभो सुरधुनीधर हे धरणीपते । प्रतिदिनं सुसमाधिरते यते वृषगते वृषजीवनमर्थये ॥ १॥ धवलवल्कलशोभिसुखावते विधुविधूततमस्ततिसत्कृते । भुजभुजङ्गमभूषणभीतिहन् वृषगतै वृषजीवनमर्धये ॥२॥ वाराणसीनाथ दयासरित्यते भीतोऽस्मि पापोद्भवजीवनेन । कथं गिरीशेन्दुकिरीटकान्ते कर्माणि नो नारक दर्शनानि ॥३॥ गौरीपते निटिललोचन चन्द्रचूड़ श्रीपार्वतीप्रियतमप्रणतैकबन्धो हे दोनपूरुषपते ! जटिलोग्रयोगिन् भूतेश्वरत्वमसि दौनजनावनाय ॥४ गङ्गाषरान्धकरियो हर नीलकण्ठ श्रीमन् कपर्दकसरित्यरिधौतमूर्ते । दक्षान्तमोक्षण भवेश गणेश तात लं कर्हिचित् सदयतामुपयासिनो वा५ मृत्युञ्जय द्विपकताजिनचेल शूलिन् श्रीकण्ठ हे धृतकपाल चिदेकतान। बैगुखतोऽपि पदवी ननु दूरतस्ते भूमन् धनुर्धरपते क न यामि दोनः॥६ हे काममर्दन् ! कतान्तकृतान्तकेक्षिन् हे भग! हे प्रमथनाथ पुराभिघातिन् ! हे ताम्बक ! त्वमसि दीनदयार्द्रभावो धृत्वाष्टमूर्त्तिभिरमुम्बत पासि लोकम् ॥ ७ ॥ हे वामदेव ! जय भीम गिरीश शान्त कर्पूरपूगभसुदीप्ततनो त्रिनेत्र ॥ हे सर्व शङ्कर ! कुरुष्व कपां मयीश चिद्रूप सर्वग सदैव सुमोदवीध ! ॥८॥ मत्वा भवन्तं सकलार्तिहारं प्रनिर्गतखात्मपरावभेदम् । श्रुत्वा दयालुम्बत चाष्टमूर्तिमुपाश्रये धर्मसुकृत्तिहेतोः ॥ ८ ॥ दृशातिदीनं मिरये पतन्तं कथं श्रमोऽयन्विति मन्यसेऽज । जाने पुरारे न तवोपकारिणः अमोऽस्ति योगिन् धरणीकुटुम्बिनः॥१० कति त्वया पापिजनाः सुपाविताः कथं न मां त्वं पवसे महेश्वर ।

·१८१८ भाकथावणमासख] रामभानम्। समस्तजीवार्त्तिहरस्त्वमौखरो ममैव पापं बहु मन्यसे कथम् ॥११॥ त्वं सागराख्यान् कलुषान् नृपान् वयं समुज्जिहीर्षुः क्षतकामशानुः । धुनी सुराणां शिरसा जटाभिर्विकीर्णगवी दषे परार्थम् ॥१२॥ स त्वं मदीयं भवदुःखजालं निःशेषतो नाशय शूलपाणे । दुस्तारसंसारसमुद्रमग्नं त्वं मां समुत्तारय लोकपाल ॥ १३ ॥ वं दीनबन्धुस्त्वमनाथनाथस्त्वमेव पापौघविनाशकारी। तस्मात्त्वदन्यं कमहं प्रपद्ये दोनोप्यनाथोऽपि च पापकारी॥१४॥ विश्वेश विश्वपरिपालक विश्वहारिन् वैवानराक्ष विषधारकहारधारिन्। वैषम्यहारक विशाझर विश्वबन्ध विश्वार्तिहन् जटिल विश्वगते प्रसीद ॥ १५ ॥ प्रसीद देवेश महेश शम्भो भूतेश लोकेश गणेश शूलिन् । गौरीपते गौरविभूतिभूषिन् गङ्गाधरान्धककृतान्तकतारकारे ॥ १६ ॥ (क्रमश:) बीवुलाकिराम शास्त्रि विद्यानिधिः । असतसर, पन्नाव। (श्मशानम् ।) (पूर्वतोऽनुतम्।) अनन्तदृश्यानि समन्ततोऽन, दृष्टानि रे मानस ! भीतभीतम्। अनन्तचडूंषि विकीर्य भूयः अन्यान्यसंख्यानि नवानि पश्य ॥१७॥ एतज्जगत् पञ्चभिरेव भूतैर्विनिर्मितं, साधुविलीयतेऽपि । बेष्वेव ; किन्तत् भयमन तीव्र? चिन्ता कुतो वा विषमा घटेत ?||६८॥ संसार एषोऽत्र न नश्वरः किम् ? जड़ो न देहः क्षणभङ्गुरः किम् ? । हित्वा मृतं किं विरमन्ति सर्वे नो? किन्तदेतेषु वृथा प्रयत्नः ? ॥६८॥ अनन्तरत्नैरपि कि फलन्नः ? गन्तुसमं यैन मयैव शक्यम्। किं पुत्र पत्नी खजनैश्च ? यैस्तु विरंस्थते केवलरोदनेन ॥७॥ ? ?

·संतचन्द्रिका। [१शाकश्रावणमासस ? । ! •- किसज्जित ईयरटहर्विचिनैः ? परिच्छदेचारविभूषा: किम् ? । त्रिंकोमलैः सः शयनैः ? प्रभूणां, अन्तेऽपि यान्यन्यमहो त्रयन्ति ॥७१॥ मानः कथं ? चित्त ! सायं नु ! गर्वः ? द्वेषञ्च हिंसा कथमेव तेषाम् ?! अखण्डनीयान्निवतेनियोगात् अत्रैव येषां परिणाम एषः ॥ ७२ ॥ रे चित्त ! संसर्गमिमं त्यजेस्त्वं, विधेर्नियोगो बलवान् यतस्त्वाम् । प्रयावयिष्यत्यय वासरान्ते मातान्त एवापि च वत्सरान्ते ॥७३॥ विधेहि रे चित्त ! पुरी विशालमरसमेतान् पशु-पक्षि-कोटान् । मित्राणि ; मूलं धरणोरहस्य यह ; सु-यावरणञ्च शय्याम् ॥७४४ भजख नारायणपादपझं, कुरुष्व नारायणनामपानम् । लमल नारायणभक्तिमां, नशानभूमि तरितु यदीच्छेः ॥७॥ सुखे च दुःखे च प्रियेऽप्रिये च मानेऽपमाने च शिवेऽशिवे च । लाभऽप्यलामऽपि जयेऽजयेऽपि रे चित्त ! साम्यं सुचिरं लभख ॥७६ रे चित्ता हिंसा मद-सत्तरत्वे क्रोधञ्च मोहञ्च विलोभनञ्च । कामञ्च मिथ्या च निरन्तरन्वं निमज्जयेविस्मृतिवारिणौह ॥७॥ रे चित्त ! सूढ़ ! त्वमतीवतूर्णं नारायण-श्रीचरणाम्बुजन्तत् । भजल ; यत् सादरसाश्रयन्त: संसारमेतं प्रतरन्ति धीराः ॥७८॥ क्षमख भीमक्षण! हे श्मशान ! त्वदर्शनाट् व्याकुलमव विश्वम् । पतङ्गसङ्घा इव चित्रभानौ विशन्ति मोहाननु जन्तवस्वाम् ॥७॥ अखिलभुवनकर्तः ! सत्प्रवृत्तिश्च कान्या ? सदसदपि किमस्मिन् ? कञ्च धर्मस्ततोऽन्यः । क वह ? किमिव भद्रं किन्तदन्यत् ? न जाने, नय सुकतपथन्मां, प्राप्सासे येन स त्वम् ॥ ८० ॥ श्रीअन्नदाचरणतर्कचूड़ामशिः नोयाखालि सोमपाड़ा। (नारायणार्पणमस्तु) । ।

·। हरिहारचमणम् । (पूर्वप्रकाशिवायपरम्) रात्री विश्रान्ताः प्रभातसमये तल्पमेवाधिशयनानामस्माकं कर्ण- कुहरे कश्चिदभिनव इव प्रतीयमानो विहङ्गमकाकलिध्वनिरनु- विवेश । किन्नामायं विहङ्गमः, किं रूपो वेति जिज्ञासवः यावद् वयं वहिनिर्गताः पश्यामस्तावद विचित्ररागरञ्जितान् गिरिशिखर- शाखिशाखासमाश्रिताननेकान् वन्यमयूरान् दृष्टवन्तः । पुरास्माभिः काव्येषु नाटकेषु च शिखिकेकामाधुरी अश्रद्दधानैरेव प्रपठिता। अधुना तु ता एव शिखिकेकाः अस्मारक सातिशयमनोरमा एव जाताः। मन्ये दृश्यस्थानमहिन्ना एव विषयिणां नीरसानामपि चेतांसि सरसतां भजन्ते। अतो यदेव कवीनां चिरं मनोहरं तद्धि- स्थानकालमहिम्ना क्षणमिव विषयिणामपि मनोहरमिति प्रतीयते। अन्यथा या एव शिखिकेकाः पुरास्माकं नातिमनोरमाः अभूवन् कथं ता एव तदा सातिशयमनोरमाः सञ्जाताः । अतो मन्ये यदुक्तम् इंलण्डोयकविना सेक्षयोयरेण ; “The lunotic, the lover and the poet Are of imagination all compaet.' यत् कवयः प्रेमिका: उन्मादिनच सर्व एव एकजातीयाः समान- धर्माश्च तत् सम्यगेव। अन्य प्राकृताः यानि यानि वस्तूनि जड़ानि नीरसानि च मन्यन्ते कवयः प्रेमिकास्तथोन्मादिनो हि तान्येव साक्षात् सचेतनानि सरसानि च विश्वसन्ति। अतो युक्तमुक्त कविना कालिदासेन यक्षविरहिणो मेघसम्बोधनं समर्थयता। तद्यथा मेघदूते। "कामा हि प्रकृतिकपणानेतनचेतनेषु"। उन्मादिषु कविषु प्रेमिकेषु च इदमेव प्रक्षतेऽप्रकृतन्यासपरा- वक्ष्यमाणलोके कविना कामिनीरूपं वर्णयता यणा एव।

·संतचन्द्रिका। [१८१८ शाकावा नासख - Miamsurvey प्रेमिकस्योन्मादिनचैकात्मा स्पष्टमेव दर्शितम्। तद्यथा साहित्य दर्पण :- "कितामय तरीरिथं रसभरीशिवानवा बल्लरी। वेलापी चलितस्य किं लहरिका लावण्यवारा निधीः॥ उगाढ़ोत्कस्लिकावतां व समयीपन्यासविम्भिरहः । कि साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य शारिणः ॥ किं बहुना उन्मादिप्रेमिकयोस्तादृशी एव समानधर्मता यत् कविना विष्णोरंशावतारः खयमेव श्रीरामो जानकीप्रमेण तवीं तटाशोकलतामालिङ्गितुमुद्यत इति चित्रितः। तद्यथा रघौ जानकी- सुद्दिश्य रामवाक्ये ;- "मां बटाशीकलताश्च तन्वी नाभिराम तवकाभिननाम् । वत् प्राप्तिबुद्धया परिरच कामः सौमित्रिया सामहं निषिवः ॥" को हि न जानात्युन्मादिनो राज्ञः पुरुरवस: पर्वतमुद्दिश्य विश्रुतं तत् सम्बोधनं तद्यथा विक्रमोर्वश्याम् ;- "सर्वक्षितितां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरौ। रामारग्ये धनान्तस्मिन्बया विरहिता त्वया।" अतो दृश्यते यद् यस्मिन् वस्तुनि प्राकताः किमपि सौन्दर्य सादृश्यं वा न पश्यन्ति तत्र कवयः प्रेमिकास्तथोन्मादिनच सौन्दर्य- राशिं विपुलञ्च सादृश्यं परिलक्षयन्तीति। अनेनैव हेतुना मच्चे कविना सेक्षपीयरेण वासन्ती-रजनी-खनाभिधे नाटके (midsum mernightsdream) रमणीरत्नस्य अप्सरो राज्याः टिटानीयायाः वटमाख्ये पुंसि आदरातिशयो दर्शितः, उक्तञ्चापि तेनैव कविना.तन । -"The lover all is fantior Sees Helens beauty in a brow of egypt. कविभूमिसनाथानां कविताधिष्ठात्रीदेव्याः प्रेष्ठायतनदेशवर्ति- नामध्यस्माकं रवौ कालिदासस्येव “निग्धाश्च केका:" शिखिना बभूवुरिति किमपि न चिनम्। HNONARom ·१८१८ भाकशावणमासस्य हरिद्वारचमाम्। । । अथ कियकालानन्तरमेव तेनैव वैदेशिकेन साई वयं माया पुर्यभिमुख जग्मिम । अध्वनि वयं मायापुरीसम्बन्धिनों पौराणिकी वात्तों कथयन्तः भागीरथीतौरयायिनां रथ्यामाश्रित्य चलितुमार- भामहे । इदं तु मायाक्षेत्रं हादशयोजनपरिमितम्। तस्य प्रमाण यथा स्कान्दे - "गङ्गाहाराकरण प्राज रत्नलम्भावधि जुवे । तथा भन्दा गिरी: पश्चात् काष्ठ ब्रह्मनन्दन ॥ मायाव समाख्यातं गमबारे सुपुखदे। ब्रह्मण: स्थानती याबद योजनानि दशदयम् । प्रमाणं क्षेवरामस्य गदितं ब्रह्मपुत्रक ॥" मायापुरीसम्बन्धिनौमिमामाख्यायिका पौराणिकाः प्रदक्षते। पुराकिल दलो नाम प्रजापतिरसिमेव क्षेले महायन्नं चकार । पिट- कालवामिनिन्दामसहमाना दक्षस्य कन्या भवपूर्वपत्नी सती देवी अस्मिन्नेव क्षेत्रे पितुर्यज्ञाग्नावेव प्राणानुत्सखर्ज। शिवोऽपि क्रुद्धः प्रमथगणः दक्षतयज्ञस्य कदनं कला प्रमथहस्तेन दई विरूपी चकार। देवादिभिर्यनस्य समाप्तये संस्तुतो महेशस्तधेत्युक्त्वा पश्चात् खरूपमापादितेन दक्षेण कृतस्तवः सन्तुष्टच तस्मिंस्तस्यैव प्रार्थना- मापूरयनुवाच ;- "दं चैव महायुगवं वाक्यज्ञभूमिका। यत्र माया निमिन दिनात सर्व प्रजापते । तम्सादिदं महाक्षेत्र मायाक्षेत्र भविष्यति।" ছুলি ঘুখ। गङ्गागमात् पशाट्स्यैव क्षेत्रस्य गङ्गाहारमिति संज्ञा जाता। तद्यथा स्वान्दे- "द तीर्थ महापुण्यमभूटू गमागमे पुनः । गङ्गादारमिति ख्यातं सारणात् पापनाशनम् । अस्यां मायापुथ्यां माया देवी नाम्नी गौरीमूर्तिस्तथैव दक्षे- खरो नाम शिवलिङ्गो वर्त्तते। तत्र तयोर्दर्शनानन्तरं वयं इंरेजराजकतं गङ्गाखातं ददृशिम।

·संस्कृतचन्द्रिका [१८१६ शाकवावणमासस । अहो वत प्रबलप्रतापो मानुषाणां तेषु च पुनरिसण्डीयानां ये खल्व वस्थामपि प्रवलवेगां गङ्गामनायासेनान्येनैव पथा द्वितीय- भगौरथा इव निन्युः । तस्यैव गङ्गानिखातस्योपरि अस्ति कश्चि- विपुलकायः सेतुबन्धः यस्तु मयदानवनिर्मितेन्द्रप्रस्थ सभेव जनयति विस्मय मानुषाणामन्वर्थाञ्च करोति पुरी मायानाम्नीं। यदुच्यते मानवानां ज्ञानबलमेव महाबलं तत् सत्यमेव । अन्यथा, कथं क्षुद्रा अपि मनुष्याः प्रबलप्रतापां नैसर्गिकों प्रकतिम् तथा महा- बलान् वन्यान् जन्तूनपि वशतामानिन्युः। अहो वत महिमापि कालस्य यद् यदैव वस्तु पुरा मनसापि कल्पनापथं नाययौ तदेवाथु- नानुदिनदर्शनयोग्यं जातम् । को नाम पुरानस्थां गङ्गां सेतुना वर्ल्ड मनसाप्यचिन्तयत् ? अतो युक्तमुक्तां मनीषिभिः कालमहिमानं प्रकटयभिः- "अप्सु प्लवन्ते पाषाणा: मानुषा नन्ति राक्षसान् कपयः कर्म कुर्वन्ति कालस्य कुटिला गतिः।" सेतुना तेनैव गच्छद्भिरस्माभिः क्षणेन गङ्गायाः अपरपुलिनं सम्प्राप्तम् । अतीव निर्जनोऽसौ देशः वनशोभा तु तत्र सातिशय- मनोरमा। अतिसन्निशष्टमेवासीनीलाचलो नामाचल: गिरिरसौ उग्रीव इवात्युन्नततया कालल्लतायाः सेतुबन्धादिक्रियायाः साक्षि- रुपेणातिष्ठत्। मन्ये जगति सर्व चलमित्यनेमैव पर्वतानामचल इति संज्ञा जाता। कालविलसिनेन सर्व क्षयं यान्ति न त्वचलः। गिरयो हि साक्षिण इव विपर्यययकुलानां अभिन्नानभूता इव तत्तत् प्रदेशस्य चिरं सममेव वर्तन्ते । अतो युक्तामुक्तं भवभूतिना- "पुरा यत्र खोत: पुलिनमधुना तत्र सरिताम् । विप्रासी जातो धनविरलभाव: चितिरुहाम् ।। वहीदृष्टं कालादपरमिव मन्ये वन मिदम् । निवेश: शैलानां तदिमिति बुद्धिं दयति ।" त स्यैवादेः शिखरदेशे अस्ति देव्याश्चण्डिकायाः मन्दिरम् । ।

·१८१८ कत्रावमासस्य हरिद्वारचमगन् । HIRON Maaye Home तस्मिन्नेव मन्दिर अस्ति कश्चिच्छवमांसमोजी अघोरपन्यो साधुः । तस्याद्रेः पाइदेशं गता वयं तस्यैव धनवनक्षलताकोयतया, चाधिका- दुर्गमत्या, पर्वतवासिकिरातमुखाछुलबन्यदिपशाई लाद्याकीर्णतया च नोत्सेहिमहे वयं तमधिरोखुन् । मुला चारमाभिस्तदेवं वार्ता यदिलण्डीयः कश्चित्तत्र मृगयाथ यातः अस्माकं तत्र गमनात् कियद्दिनपूर्वमेव शार्दू लेन विनिपातितः। शुल्वेदमस्माभिर्दू रादेवी चण्डिकां प्रणम्य गङ्गातोरम्प्रत्युपयातम् । तन चातिमनोज्ञायां वेलायां परिचमबह शैलस्यदेवीमन्दिर- शोभासीक्षमाणः क्षणं स्थित्वा मनस्यकरवम्, यद्युक्तमेव देव्या आयतनं गिरिशिखरदेशः। महत्तमाया: जगन्मातुरूपासना महत्तर एव गिरिराजशृङ्ग शोभते । युक्तन्विदमुक्तं कविना वाहरणाख्येन प्राचीनपारसिकानामायतनमन्तरेण पर्वतपृष्ठे एव ईश्वराराधनं वर्णयता। तद्यथा ;- "Not rainly did the early Persian make. His altar the high places and the Peak. Of earth o'ergazing mountains and thus take. A fit and unvell d temple these to seek. The spirit in whose honour shrines are weak. Upreard of human hards.” নানৰ ৰাখাঁ নম্বী ভয় লীলাভলালী বাণিজী कयां जल्पयामासिम। पुरा किलावन्तीनगयामश्मचित्तो नाम कश्चिद् ब्राह्मणदारको बभूव। स तु बाल्य एव वयसि विनालतो मातापिटम्यान्मार्गतां गतश्चौरैः साई चोरयितुकामः मायापुया- सुपाययो। अश्मचित्तस्तु तस्मिन्नेव मायाक्षेत्रे ऋषिमुखात् क्षेत्रस्य महात्मयादिकं श्रुत्वा धूतपापः परं निर्वेदं प्राप्य केनापि मिषेणापर- तस्करेभ्यो ग्टहीत्वा विदायमृषिजनसन्निधावेव जगाम । तैरेवोपदिष्टः अस्मिन् नौलपर्वतान्तिक तपस्तवा प्रोणयित्वा च देवादिदेवं महेशं प्रमथेश्वरतां लेभ। तदाप्रति पर्वतोऽयं नीललोहिताईनाना- ·२ संतचन्द्रिका [१८१८ शाक श्रावणमासस्य सोलाचल इति ख्यातो बभूव । अन तु खानमानेण सहत् पुण्य भवतीति शिववाक्यं तद्यथा स्कान्दे; "गङ्गातीरे महत् कुण्डं वर्तते मम सर्वदा। तचापि जानमात्रेण समरूपी न संशयः ॥" तदास्माभिरिदं कल्पितमस्ति को नाम प्रभावातिशयपुण्य- क्षेत्राणां यत्तेषु खानमात्रेणैव महापुण्यसञ्चयो भवेदिति। एवं. प्रकाराः बहवः श्लोकाः सन्ति पुराणशास्त्रादिषु यैरिदमेवोपदिष्टं यत्तीर्थविशेषेषु स्नानादिमानेणैव घामानः सर्व एव क्षयं यान्ति । नयास्तु इमान् लोकानलीकाननर्थमूलांश्चेति नाद्रियन्ते। पर शास्त्राखालोच्छेदमेवानुमौयते यच्छास्त्रकाराः खलु इमान् लोकान् प्राकतजनहितार्थायैव रचितवन्तः । तीर्थयात्रादिमानकेण सर्वेषा- मेव पापसंक्षयो भवतीति तेषां न युतिः। तीर्थादिनानमात्रेणान्त- मलविनाशो न भवतीति तेषां युक्तिरेव । तद्यथा मनु:- "अद्विर्गात्राणि शुध्यन्ति वचः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा मन: सत्येन शुध्यति ॥" उत्ताञ्चापि श्रीमद्भागवते। “वस्थात्मबुद्धिः कुणी विधातुके वधी: कलत्रादिषु भौम इज्य धीः । यत्नौबुद्धिश्च जल न कर्हि चित् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥" तथाहि रघुनन्दनकृताद्धिकतत्त्ववचने ;- "शौचन्तु विविधं प्रीता वाह्यमाभ्यन्तरन्तथा। जलाभ्यां स्मृतं वा मावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ गङ्गातीयेन कातलेन द्वारश्च नगीपनैः । आ मृत्योः वानकथैव भावदुष्टी न शुध्यति" इत्यादिभिर्बहुभिः सोरिदमेवानुमीयते यदस्ति महदन्तरं खलु वाह्याभ्यन्तरशौचयोस्तथा लोचानादिमानेणान्तरं शोचं न जायते अतो मुत्तिरपि न लभ्यत इति । तीर्थस्नानादिश्रुतिप्रतिपादकानां अन्धानां सैव युक्तियते।

·१८१८शकश्रावणमासमा रिहार मणम्। । । पूर्वोत्तस्कन्दपुराणान्तर्गते नीलाचलमाहालेऽपि दृश्यते यत् स्थान- महिनैव बिजस्याश्मचित्तस्य पापानि सर्वा व क्षयं गतानि । पाप- क्षयान्मनःशुद्धिमन्तरण केवलं तीर्थदर्शनस्नानादिनैव पुण्यसञ्चयो न भवतीति सतां युक्तिः। परं यदृश्यते नानादिना पापक्षयकारित्वं तीर्थस्य तद्धि पुण्य क्षेत्राणां प्रभावातिशयद्योतनार्थमेव ! प्रभावाति- शयात् पुण्यक्षेत्राणां दर्शनादिमात्रेणैव मनः कलुषतां जहाति, जायते च तस्मिन् पाप्मनि निर्वेदः । शरीरमनमोस्ताहगेव निकटतमः सम्बन्धः यद् यद्धि शरीरस्येन्द्रियाणाञ्च सुखकरः असुखकरो वा तद्धि अस्माकं मनसि वपुषि मुखमण्डले च स्फुटमेव प्रतिभाति। अनेनैव हेतुना मन्ये इंलण्डीय कविना ओयार्डस् बोयार्थेन तस्य लुनौति नाम धेयायाः सानस्याः कामिन्याः शरीरमनसोर्गठने तारकादिनै सर्गिकन्यापाराः शिक्षयितार एव नियुक्ताः। उलाञ्चापि तेनैव कविना यत्नुस्याः शौसम्पादने मधुरकहोलिन्यः गिरिनिरिख एव शिक्षयित्नाः भवितार इति। तद्यथा ;- 46.and she shall lean her ear. In many a secret place. Where rivulets dance their wayward round. And beauty born of murmuring sound. Shall pass into her face." संस्कृतकाव्यनाटकादिषु किंबहुना, पुण्यक्षेत्राणाषितपोवनानां च जनचेतसि शमादिगुणकारित्वं, हिंस्त्र वापदकुलेषु तथा सक्षलता- दिषु च तेषां प्रभावातिशयो दर्शितः । तद्यथा कुमार। "विरोधिसत्वोजभितपूर्व मत्सरं द्रुले बनीष्टमसवार्चितातिथि: नवोटजाभ्यन्तरसम्भूतानलं तपोवनं तच्च बभूव पावनम् ॥ सन्त्य वंविधानि पुण्यक्षेत्राणि वेषां दर्शनमात्रणव पापक्षयो भवेत्। उत्तञ्चापि काशीखण्डे ;- "यया शरीरस्योद्देशा: चिन्म ध्यतना: खता: तथा पृथिव्याजुद्देशाः केचित् पुण्य तमाः स्मृताः ।। प्रभावाद तालः सलिलस्य च तेजसा । परिय हान्न नौ नाझ तीर्थानों पुराखता सता " wapitics ·संसातचन्द्रिका १८१८ शाकशावला HINNAR तीर्थञ्चाधि मानसभौमादिभेदेन हिविधम् । मानसं यथा - *सत्यं तीर्थ क्षमा तीर्थ तौमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया तीर्थ सर्वार्जजमेव च । दानं तीर्थ दमन्तार्थ सन्ती वस्तीर्यमुच्यते। ब्रह्मचर्य पर ती तीयं चाप्रियवादिता। ज्ञानं तीर्थ धृतिस्तीय पुण्य तीर्थ मुदाहृतम् । ती नामपि लत्तीय विशुद्धिर्मनसः परा।" यः खलु मानसेषु भौमेषु वा तीर्थेषु नाति स परां गतिं लभते इति शास्त्र। तद्यथा "उभयेष्वपि यः स्वाति स याति परमां गतिन् ।” तीर्यादिदर्शनादेव जनानां पापसंक्षयो भवितुमर्हति, परं ये खलु अतिकठोगाः पापात्मानस्तषां न तथा जायत इति। मनःशुद्धि- मन्तरेण तीर्थफललाभासम्भवात् । तद्यथा मत्स्यसूतो ;- "चिन्तयेद् यः शतं दुष्टं तीर्थस्नानेन वस्य किम् । शतभोऽभि जातं सुरामाण्डसिवाशुचि ॥" उसञ्चापि ज्ञानसङ्कलिनीतन्त्र ;- इदं तीमिदं तीच भमन्ति तामसा जमा: छात्मता, न जानन्ति काय मोक्षी बरामने तथाहि योगिनी तन्ले ;- "न तौथोनिन दानानि न ब्रतानि न चाश्रमाः। दुष्टाशय दुष्टमति पावयन्ति कदाचन ॥" पापात्मनां तीर्थफलभागित्वं न प्रतिपादितमपि काशीखण्डे ? तद्यथा- “यस्य हतौ च पादौ च मन शेव सुसंयुत विदा तपश्च जोतिश सतीर्थ फालनवते । प्रतियहादुपातः सन्तुष्टी येन केनचित् । अहङ्कारविसुनश्च स तीर्थफलम नुते ।। प्रदाभियो निरारम्भी लक्षाहारी जितेन्द्रियः । विद्भुत स्वयं बाझै यः स ती या व ननुते ।। wimraokine ·१८१८ शाक श्रावणमासस्य हरिद्वार चमगार नकीधनीऽमल मति: सत्यवादी जितेन्द्रियः। आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलम न ले । अवधान: पापात्मा नास्तिकोऽचिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठ पञ्चैते न तीर्थफलमश्नुते ॥" । तीर्यादेश्चित्तशुद्धिप्रदायकत्वात् तीर्थक्तपापा नः सातिशयविष- मयत्वं प्रतिपादितं शास्त्रेषु। यत्तु तीर्थनानादिफलश्रुतिकथनं तद्धि प्राकतानामुपकारायैव यतस्तेषां ज्ञानराहित्यात् स्थानमाहात्मा- मन्तरेण चित्तशुद्धरसन्भवात्। ये खलु आत्मतत्त्वज्ञा न येषां तीर्थ यात्रादिकं कायमकायं वा। तेऽपि प्राबतजनानुग्रहाय तीर्थ- यावादिकमाचरन्ति । शिष्टञ्जेदं भगवता श्रीपाण गीताया । "सता: समयविहांसो यथा कुर्वन्ति भारत। दुव्याविहां स्तबास ताधिकोजकसंग्रहम् ।। अतो यदुच्यते आधुनिकैस्तीर्थयात्नादेनिष्फलता प्रतिपादयनिस्तन्न समीचीनमिति मन्यामहे वयम्। तीर्थयात्रादेः पूर्वोतनानेकविध श्रेयःसाधनत्वात्। तीर्थानां पापनाशित्वमेवमनुस्मरन्तो वयं कनखलयायिना वर्मना वासाभिमुखं चलितुमारभिमहे। कनखलो हि अतीव प्राचीनः सुपुण्यदश्च तीर्थः कनखलस्य नाम श्रुत्वैव कनखलसम्बन्धिनी मेध- दूतपदावली आविरभून्मे चेतसि ;- নিন্মান্তু জাল জ ল ল গ যা বর্নী কন্যা नही: कन्या सगरतनय खर्ग सोपानपंक्तिम् ॥ मौरीवच कुटो कुटिलं या विहस्वैव फेने: शम्भो: केशवहनामकारोदिन्दुल मोमि हस्ता" तस्य तीर्थस्य सुपुण्यदत्त्वे प्रमाणं यथा स्कान्दे :- "गङ्गाहार कुशाव नीलके विलपर्वते । सात्वा कनखले तीर्घ पुनर्जन्म न विदा ते ।।"

·[१८१८ गाव नासस्य ॥ कनखन्न इति नाम्नः कारणं यथा स्कान्दे;- "खला की नाम मुति वै सजते तब मज्जनात् । यत: कनखलं ती नाना चक्रु न नीव रा: ॥" कनखलो हि अधुना समृद्धो जनपदः अस्यैवान्तिक अस्त्येक महट्- यन्त्रकम् । यद्धि इंरेजबुद्धिकौशलात् भागीरथोत्रोतोरयेणैव चाल्यते। मानुषादिभिरचालितान्यपि यन्त्रस्य हन्ति चक्राणि महारवं कुर्वन्ति । अवित्रान्तमहोरात्र चलन्ति चूर्णयन्ति व गोधूमांश्चान्यांश शस्यसमूहान्। ततस्तस्मात् प्रदेशात् प्रतिनिहत्य वयं विल्वकेश्वरदर्शनं कला निमज्य च गङ्गाम्भसि आवास प्रतिनिवृत्ताः। कियहिनं तस्यामिव पुण्यभूमौ स्थित्वा दृषीकेशायनेकदुर्गमतीर्थवार्तामाकलय्यदुर्गमा- विषयत्वात्तदर्शनसुखवञ्चिताः कतिपयैरवाहोभियन र प्रति- निवृत्ताः। इति एम, ए, श्रीअक्षय कुमारशर्मठाकुरस्य । धर्मविवेकः (पूर्व प्रकाशितात्परः) वामापदः समागत्य प्रणब्य च शिवरामं पाखें स्थितः । शिवः। वत्स ! वामापद ! मया च यथाज्ञानं धर्मविवेको विज्ञापितः श्रीमता च सप्रीति समाकर्णितः तखतोऽवगतश्च । पर- मितः किं श्रोष्यते। वामा। श्रीमद्भिर्गुरुचरणैरव भावि वक्तव्यत्वेनानुन्नातो विशेष- धर्मः श्रोथते विविधग्रन्थनिर्णीतः । शिव वत्स शृणु तावदादी विशेषधर्मः यथा-- ।

·१८१८ शाकश्रावणमासस्था
धर्मविवेकः।
ma
सुक्रशिरुवाच ।
कि लक्षणो सविधर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।
यमाश्रित्य न सोदन्ति वेदाद्यास्तु तदुच्यताम् ॥
ऋषय जचुः।
देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।
खाध्याय वेदवेत्तृवं विशुपूजारतिः स्मृतिः ॥
दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्या युद्धसक्रिया।
विन्दनं नीतिशास्त्राणां हर शक्तिरुदाहृता ॥
सिद्धानामुदितो धौं योगयुक्तिरनुत्तमा ।
खाध्यायं ब्रह्माविज्ञानं सतिहाभ्यामपि खिता॥
उत्कष्टोपासनं यं मृत्यवाद्येषु नादिता।
खरखत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते ॥
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिम् ।
विद्याधराणां धर्मोऽथ भवायां भतिरेव च ॥
गान्धर्वविद्यावदित्व' भक्तिः स्थाणी तथा स्थिरा।
कौशल्यं सर्वशिल्येषु धर्मः कैम्पुरुषः स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्यममानिलं योगाभ्यासरति ढ़ा।
शर्वत्र कामचारित्व धर्मोऽयं पैटकः स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्य यताशिवजण्यज्ञानञ्च राक्षस!।
नियमा धर्मवेदिलमार्ष धर्म प्रचक्षते ॥
खाध्यायं ब्रह्मचर्यञ्च दानं यजनमेव च ।
अकार्पण्यमनायासं दया हिंसा क्षमादयः ।
जितेन्द्रियल शौचञ्च माङ्गत्यं भक्तिरुच्यते ।
शङ्करे भास्कर देव्यां धर्मोऽयं मानवः स्मृतः ॥
धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शरार्चनम् ।
अहङ्कारमशौचञ्च धोऽयं गुह्यकेष्विति ॥

·-- संस्कन चन्द्रिका १८१८ शाकमावण मासु स्म परदाराभिमर्षित परार्थेऽपि च लोलुपम् । खाध्यायबाम्बी भक्तिधर्मोऽयं राक्षसः स्मृतः ॥ अविवेकताधाज्ञानं शौचहानिरसत्यता। विशाचानामयं धर्मः सदा चामिष ग्रन ता॥ योनयस्तु डादशैताः सह धर्माश्य राक्षस । ब्रह्मया कथिताः पुण्खा द्वादशैव गतिप्रदाः ॥ इति वामनपुराणे ११ अध्यायः ॥ वत्स ! वामापद ! अधुना विष्णुपुराणीयो धर्मो विस्तरात् यताम् । तथा च तत्रयांश ८माध्याये। सगर उवाचा तदहं श्रोतुमिच्छामि वर्णधर्मानशेषतः। तथैवाशमधमांच दिजवयं ब्रवीहि तान् । २० और्व उवाच। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणाञ्च यथाक्रमम् । त्वमेकायमना भूत्वा शृणु धर्मान् मयोदितान् । दानं दद्यात् यजेट् देवान् यज्ञैः खाध्यायतत्परः। नित्योदको भवेविप्रः कुर्याचाग्निपरिग्रहम् ॥ वृत्तार्थ याजयेच्चान्यान् अन्यानध्यापयेत् तथा । कुयात् प्रतिग्रहादानं गुवर्थ न्यायतो हिजः ॥ (क्रमश:) योगवाशिष्ट वैराग्ये । बसमें। महशी विहित तस्मिन् माया राक्षस नायकाः। अकिर स्ते नहीं यागे मासेन रूधिरेण च ।। अवधते तथा ते तस्मिन् याग कदम्बके । कृतमी निरुत्साहस्तस्माद्देशादुपागतः ॥ न च मे क्रोधमुत्वष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव । तथामृतं हि तत्कर्म न शापस्तस्य विद्यते ।। नया च बालिकोवे बाल कागडे १९ सगें। ८॥ "तधाभूता हि सा चया न शामतत्र विद्यते ॥” तथा व भट्टौ। अामी हिजाम् देवयजौन् निहन्म: कूर्मः पुरं प्रेतपुराधिवासम् । धर्मी यंदापारध निजी नी नेवाध्यकारिम्महि बैदवने ॥

·कलापव्याकरहम् । me मलापञ्याकरणनेतदपाणिनीयमिति बीव्याकरणमिति च कोचिदनाचा प्रथयन्ति । तत्तु सान्य तमसानातं वेति जिशिकालो- चितुमद्यसमुत्सहे। तत्रापि दोषना एव प्रमाणम् । अस्य च दार निरुतितिक्षा । तथाहि ईषत्तन्नत्वात् कातन्लम् । कलापस्थ कादर- पिनो मयूरस्य कार्तिकेय वाहनस्य सम्बन्धात् कलापं । तथाच काया- मारित् सागरे । म तरङ्गे ! कार्तिकेयेनो। "अधुना खल्य बलाबत सावकारय भविष्यति । महाहन-कलापस्य नाना काल तथा एवं कुमारस्य कार्तिकेयख्य प्रसादाल्लब्धमिति कौमारमित्यनि कथ्यते। कातन्लव्याकरणमेतत् सातवाहनराजस्य सन्चो भाववर्मा मास- बट्केन इन शिक्षयामोति गुणाज्येन तस्य द्वितीयमन्त्रिणा लाई विवदमानो व्यरचयत् । सातवाहनभूपः कदा राज्यमशासदित्यु- पायो नासादात विशिष्य निर्गतुम्। परन्तु युवराजय प्राक्तन इत्येतावदनुनीयते । बुझराजोऽपि पञ्चशतवत् शत् पूर्वतनीन इति सर्वानुमतः प्रवादो जागर्ति। व्याकरणमेतत् पूर्वाचाव्यैरपि सायनादिभिः प्रमाणितमिति नावज्ञेयं सुधीभिः। रचयिताय शर्ववर्मा। असौ तु नार्वाचीनः । चतुर्वेदभाथलता लायनाचार्येण ऐतरयारखके कौमारव्याकरणे" इत्युनिलिखे। यथा- "तदा दंहहतीसहत सम्यन्नं तस्स यानि व्यञ्जनानि तकरीर यो घोषः सभामा य उमाण: स प्रायः २, अं, अस्य भाष्यम् ।-"तस्य" बहतीसहन माथे "धानि याकारादीनि “व्यजमानि" सन्ति, तेषु शरीरदृष्टि कुयात्। ककारादीनां हलिति पाणिनीय संज्ञा। व्यननिति यौतसंज्ञा! तामदोपजीव्य की मारव्याकरणे "कादीनि व्यञ्जनानीति भूवितम् । घी घीधः" भकार धकारादिवर्ण: "स आमा" मध्यशरीरम् । “ये तु उपाय: शकार- 33 ·संस्कृतचन्द्रिशा। [१८१८ शाक त्रावणमासस amSHNDER कशासादयः, ते शायदा स्वरूपाः। घोषोमादि ज्ञापि कौमारे सूचिता। “वर्गप्रथम- हितीयाः शमसायाधीधाः। घोषवन्तीय उमाप: भषसहा:" इति । सायवाचाव्यस्तु वुकमहीपतेन्नित्वमध्यास्ते स्म । एष खलु वृत्तान्तः सर्वेरेव प्रविदितः। कौमारव्याकरणस्य रचयितुः शर्ववाचार्यस्य चरितमद्भुतं गुणाव्यविरचितस्य पैशाचभाषामयख्य “बहलाया" नामक ग्रन्यस्यानुवादरूपे सोमदेवमविरचिते "कथासरित्सागरेऽपि विस्तृतमस्तीत्यनेनाप्यस्थ व्याकरणस्य नार्वाचीनता प्रतीयताम् । अपि च कथासरित्सागरे चाणक्यस्याम्युल्लेखो दृश्यते यया- "चिविखनन्तमद्रासीत् चाणक्याख्य विज पथि। ५.१०९ एवं तत्व अर्जुनात् षष्ठः पुरुषः सहस्राणीको राजावर्णितः । न तत्परेवामश्वमेधजादीनां नामाऽपि दृश्यते। यथा- "तल्या बाजा शतानीकः पाण्डवान्चय सम्भवः ! जनमेजयपुवीऽभूत् पौत्री राज्ञः परीक्षितः ॥ ६ ॥ अभिमन्यु प्रपौवस्य यखादिपुरुषोऽर्जुन:” ॥ ७ ॥ "नतस्तस्य सुती यजे सहसानीसंन्नकः । अशुभस पिसा येन विनयेन गुणी यथा"। ११॥ इति कथामुले बिती बलबने । किन्तु सहलालोकस्य परवर्तिनाम् अश्वमेधजादीनां नामो छ- स्तन नास्तीत्यतोऽनुमोयते चाणक्यमन्त्रिकस्य राज्ञश्चन्द्रगुप्तस्य सह- खानीकस्य च प्राक्तनकालवी समकालवती वा शर्ववाचार्य इति। तच्च शर्ववर्मचरितं "कथासरित्सागरतः समुद्धृत्याय प्रदाते यथा-कथासरित्सागरे षष्ठतर। "एवमुत्ता कथामध्ये काणभूत्यनुयोगतः । मुग्णाव्यः प्रकृतं धीमाननुस्मृत्याब्रवीत् पुनः ॥ ततः कदाचिदध्यास्त वसन्त समयोन्सवे। . देवीकृतं तदुद्यानं स राजा सातवाहनः ॥

·३
इत्युक्ताः सतया रागा शब्दशास्त्रविदा नृपः।
१८१८ गावाधावयभासख]
विहरन् स चिरं तत्र महेन्द्र इव नन्दने ।
वापीजलेऽवतीर्णोऽभूत् कौड़ितुं कामिनीसखः ।।
असिञ्चत् तत्र दयिता: सहलं करवारिभिः।
असियत स ताभिश्च वशाभिरिव वारणः ॥
मुखैधौताञ्जनाताबने गुर्जलालुतैः ।
अङ्गैः सताबरयता विभागैश्च तमङ्गनाः ॥
विचलत्पनतिलकाः स चक्रे वनमध्यगाः ।
च्युताभरणपुष्पास्ता लता वायुरिव प्रियाः ।।
तथैका तस्य महिषी राज्ञः स्तनभरालसा।
शिरीषसुकुमाराङ्गो जोड़न्ती असमभ्यगात् ॥
ঘা জলিদি জানা দী।
अब्रवीनोदबैर्देव ! परिताड़य मामिति ॥
तत्वा मोदकान् राजा द्रुतमानायवत्तदा ।
ततो विहस्य सा राज्ञी पुनरेवमभाषत ।
राजन्नवसरः कोऽत्र मोदकानां जलान्तरे।
उदकैः सिञ्च मा त्वं मामित्युक्त हि मया तव ।।
सन्धिमान न जानासि मा-शब्दोदकशब्दयोः ।
न च प्रकरण बेसि सूखस्त्वं कथमोहमः ॥
परिवारे हसत्यन्त लज्जानान्तो काटिल्यभूत् ॥
परित्यलजलकोड़ो वौतदर्पश्च तत्क्षणम् ।
जातावमानो निर्लच्यः प्राविशन्निजमन्दिरम् ॥
ततश्चिन्तापरो मुह्यन्नाहारादिपरा खः ।
चिनस्य च दृष्टोऽपिव किञ्चिदभापत
पारिडत्यं भरवा ने मृत्युति दिनिस्तयन्
शयनीयपरिचस्तगात्रः सन्तापवानभूत् ।

·१८१८ मा क बादामालय
আল্লাহ হা হা ন দাবি।
किमेतदिति संश्चान्तः सर्वः परिजनोऽभवत् ।
सतोऽहं शर्ववर्मा च ज्ञातवन्तौ क्रमेण ताम् ।
अनान्तर च म प्रायः पर्यहीयत वासरः ॥
अस्मिन् काले न च स्वस्थो राजेत्यालोच्य तत्क्षणम् ।
आवाभ्यां राजहंसास्य आइतो राजचटकः ।।
आरीरवाती भूपस्य स च पृष्टोऽब्रवीदिदम् ।
नेदृशो टुर्मना देवो दृष्टः पूर्व कदाचन ॥
নিমানিনি। বিদ্যাবিনো নয়।
विलक्षीत इत्याहुर्देव्योऽन्याः कोपनिर्भरम् ।
एतत्तव्य मुखाच्छु त्वा राजचेटस्य दुर्मनाः ।
शर्ववर्महितीयोऽह संशयादित्यचिन्तयम् ।
याधियदि भवेद रानः प्रविशे युश्चिकित्सकाः ।
आधिर्वा यदि तवाय कारण नोपलभ्यते ।।
নাম কি বিদায় বা লিনােহল।
अनुरताः प्रजाश्चैता न हानिः परिदृश्यते ॥
तत् कस्मादेवः खेदः स्यादीदृशः सहसा प्रभोः ।
एवं विचिन्तिते धीमान् शर्ववर्मदमब्रवीत् ॥
अहं जानामि राज्ञोऽस्य मन्युझेानुतापतः ।
मूखोऽहमिति पाण्डित्यं सदैवायं हि वाञ्छति ।।
उपलब्धो मया चैष पूर्वमेव तदाशयः ।
राज्ञवावमानितश्चाद्य तन्निमित्तमिति श्रुतम् ॥
एवमन्योऽन्यमालोच्च रात्रि तामतिवाह्य च ।
प्रातरावामगच्छाव वासवेश्म महीपतेः ॥
वन सर्वस्य सद्धेऽपि प्रवेश कावकामप्यहम्।
মানিয়া নয়ন শ্রী নুলা জানালা ।

·goat DERIVO PRIMITIVE WORDS ( UTTET TET: ) Tordis. English equivalents. IVords. English equivalents. हिमकरः शशी, अजः (fem. अजा) खेतभानु: हिमांशुः अनुनाह, अम्बुदः पयोवाहः, तोयदः, cload निरधिः, वारिधिः, ocean, पयोनिधिः, सागरः जलदः, वारिदः moon sea पहजम्, अजम्, svater-lily कुशेशयम्, सरोजम् भूरुहः, महोरुहः mushroom अंशुमाली, सहस्रांशुः चक्रवालम् horizon RANHAINSAREEWiaenimamsuMERO एकैकशः with great COMPOUND WORDS. Worls. English equivalents. Words. English equivalents. एकपदे all of a sudden पानपात्रम्, पान- drinking one by one भाजनम्, पानभाण्डं | vessel कथमपि युवराजः prince difficulty वत्सतरी bull-calf, किमिति what for वनदेवता wood nymph पृषोदरः air, wind वेगानिल: violent gust জলাতনী leech फटिकमणिः crystal stone जलाटनः heron हेमन्तः cold, winter shark पोतभङ्गः तन्तुसारः bettlenut tree, पोतरक्षः rudder पानागारः tavernजलाम्बिका well पानगोष्ठिका, पानगोष्ठी drink- तन्तुकोट: silk-worl ship wreck - ·संतचन्द्रिका [१८१८ शाकशावण नासत्य weaver Tords. English equivalents. | Tords. English equivalents. highway man तन्तुशाला weaver's workshop मणिवन्धः the wriso पारितोषिकम् rerardमणिमाला necklace of पारिपन्यिकः robber, jewels. MAHOOMARRImamete ENGLISH TO SANSKRIT. Temple SUBSTANTTY ES (विशेष्यपदानि) Vorels. Sanskrit equivalents. Iords. Sauskrit equivalents Advantage Bit लामः, हितम् Adventure चरितम्, चेष्टितम् Cake अपूपः, पिष्टकम् (6) Agony Change (for the better ) Ancestral property पैनिक विशेषः, विपर्यासः, परिवर्तः रिक्यम् Citadel दुर्गम् प्रश्नपत्रम् Class वर्ग: Arrival Question paper उपस्थिति: Court रयः, वेगः Association संसर्गः, सङ्गः प्रास्थान Hall of audience Attachment अनुरागः, आसक्तिः, प्रणयः Culprit अपराधी Attendant परिजनः, अनुचरः Current Avarice सङ्कटम्, आपलु Danger Banner पताका, वैजयन्ती कम् Bace भूमिः ! Deed चरितम्, चेष्टितम Basin दोनी, जलाशयः ! Delay विलम्वः, कालातिपाल ग्रभुता, लोभः ·१७१८ शाक श्रावणमासस्य ] व्याकरण Page वणिक, मोष्टी Morality निकरः Words Sanskrit equivalents. | Words Sanskrit equivalents. Detail विशेषः, विस्तर: Jav आभिजात्यम्, प्रतिष्ठा Majesty महाराजा, देवः Dignity गौरवम् Mass पटलम्, जालम्, राशिः Merchant Duty धर्मः कर्त्तव्यम्, करणीयम् Merit Education अध्यापनम्, शिक्षणम् Emperor अधिराजः, चक्रवर्ती Noise कलवाला Entreaty মাল Number Envy मात्सर्यम् Occasion Epithet विशेषणम् Oration Exertion परिश्रमः, प्रायासः वाक्प्रवन्धः Owner Tamine दुर्भिक्षम् खामी Field Painter चित्रकरः, आलेखकः क्षेत्रम् Piain समस्थली, समभूभागः Fowler व्याधः Plaintifi अर्थी, अभियोगकृत, Glory यशः, उदाहरणम् वादी Gratitude স্থান: हातज्ञता Pleasure hill क्रीड़ापर्वतक: Heretic अन्तेवासी, शिवः Honesty आजवम्, निष्का- Rag धूतः, जाला House-wife ग्रहिणी Rogue कितवः Humour छन्दः Self-respect खाभिमानः Independence खातन्लान्, Sister's husband afraitafa स्वैराचार: Slaughter house वध्यम्यहम् Industry उसमः, काव्याभियोग: Student विद्यार्थी शतवेदित्व, Plaintive cry पाखण्डः Pupil ·१८१८ माकनावामासस्ट Worls Sanskrit equivalents. Tor!3 Torla Sanskrit equival als. Syllable 1977 Principal capital TÍTUTE Tauno SUTERT: Tutelary deity Sant Temple, shrine aida Turn पायः, वारः Threshold देहली Umbrella গান Power of speech वाश्विभवः Vernal season, मधुमासः Touch stone লিকা: spring Tributary prinee सामन्तः प्रबोधनम् Tribute करः बलि: Want अभाव: Troop सैन्यदलम्, अनीकम् Streeo বিদ্যা Zeal भक्तिः, उत्साहा Wretched man Wages, salary वेतनम्, नरापसदः नरहतक: वर्तनम् aza: Warning RATARNATRIMONImananoteamydia ध्रुव, नियत ADJECTIVES (विशेषणानि) Torils Sanskrit equivalents. Words Sanskrit equivalents. Ancient पुरातन Certain Astonishing विस्मयावह, Charming रमणीय, सुभग, স্মাজৰ कान्त Attracted आकष्ट, हतCommendable प्रशस्य, साध्य Base अधम तुद्र Contracted सङ्कुचित, Carnivorous अध्याद, पिशि- संपिण्डित নামল Dear प्रिय, कान्त (क्रमश:) श्रीउपन्द्रनाराय: वरिभाल, नायरकाठि ·श्रौदुगौ शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका पोथीगोगा नाम: शिवाटीनपि कुम्माया कारयन्ती जनानिव। जायावन वाले सेवनम्बा भो शिवसुन्दरी मासावतरणिका भानामतो विपदं समतः कालाचतो भैरवमत्र गर्जतः । भीयान्तराधत्तनु पुष्पवन्ततौ भाद्रे न्यमजस धराणनीचकैः ।। उद्भट-लोकाः। थः पूसमामा रामघव: काशीदरी येम निरनदपः। यशोदयालगत एवं पातु नाथो बटू नानयवा रध माम् ॥२६॥ माडीकंपतिप्रिन्ति मधुपा: माद्यनिरंकी किरण : धूर्णन्ते तरष: पतन्ति पथिका मुच्छन्ति बीतप्रियाः । दो५लं नव नाम नाम मा सिञ्चचि चूलद्रुना: खैर पल्लवमुहिरन्ति सफलाचेचे विचित्र गतिः ॥२६६ ॥ २२ दिगम्बर ! पलायसि दूर तव शुस्वारा हरणव भयन हात ? नास्ति ते यदि पुनः कथमा शङ्का कोऽयं विन्धन गरे विधिवद्धिचार २६५ । यदनना नाथः कषा:। हाला पाने पूतनायामारगी लब्ध वर्ग: विचक्षणः । काको दर: कालो छ नाशः । यशोदया लाबा अलपतः। रचणा जाधी रामः । रामबन्ने यः पृतनामा रणे जम्चवर्ण: युद्धविशारदः । कु कुत्सित के जलं इहरे मध्ये अस्य सः काकीदः सुझुद्रः। यहा दायाच अखलः । २६७१ बमनचौरभीत्या पलायितं कचिदुलझ अत्युक्ति रियम् ।

·ट १८१८ शाकनाद्रमासस्य गचिवर्णना। बहिन्दी कुछ रिति रवः श्रूयते या कदाचित् ढकाबाचं परिदाय दिने का अलौति प्रसिद्धम् । स्तो माया ललितनयनं दृश्यते वा न शिक्षित कस्मादशाबरकजिदहं प्रापितः पापदेशमा श्रीविधुभूषणदेवः । (राचि) शिवस्तोत्रम्। ( पूर्वप्रकाशितात् परम् ।) । टुःखाभिधातिन् विपदां विनाशिन् सम्पत्तिदायिन् निजभक्तारक्षिन् । दीनातिहारिन् नरकप्रणाशिन् संसारतारिन् भगवन् प्रसीद ॥१८॥ गङ्गाप्रवाहिन् गजचर्मरेलिन् नगेशशायिन् त्रिपुरप्रमाथिन् । दक्षाङ्गघातिन् ऋतुनाशकारिन् शूलिन् पिनाकिन् भगवन् प्रसीद॥१८ दयालुमूर्ते शशिखण्डमौले हे धूर्जटेऽष्टप्रकृते गजारे । नायव मां पाहि गिरीश रक्ष भवान् हि भव्यं विदधातु शखत्॥२०॥ यद्यम्ययोग्योस्मि भवयायास्तथापि भूतेश पां कुरव। पुत्त्रे कुपात्रेऽध्यपराधयुले करोति हि प्रेम पिता स्वभावात् ॥ २१ ॥ ज्ञाता न देवदिजतीर्थसेवा न धर्मतत्वादि-विचारणापि। परं शरण्यो भगवान् महेश: अलेत्यहं ते शरणं समोये ॥ २२ ॥ यधर्मनिष्ठं विजदेवभक्तं सुकर्मिणं रक्षसि नो विचित्रम् । मन्ये यदा मां गुणकर्महीनं दयाईचेताः प्रदयिष्यसे त्वम् ॥ २३ ॥ अतो भवन्तं करुणानिधानं याचेऽति दीनो गुणकर्महीनः । ममापराधान् रुपया क्षमख यतोऽस्मान्ते शरणं समेतः ॥ २४ ॥ पापोपि नौगोपि जनोऽतिदीनः सद्धर्मविद्यागुणकर्महीनः । शाश्ववन्नामजपात् खरेति किं दुर्लभं ते शरणं गतस्य ॥ २५ ॥ नाहं समर्थोऽस्मि महामहिम्नः कर्तुं स्तुति देव तव प्रकर्षात् । ब्रह्मादयोऽपोश न शक्नुवन्ति तत्तुच्छबुद्धिः किमहं वराकः ॥ २६ ॥ इत्यं मया तेऽखि युगे निवेदितं प्रभोर्दयालोः क्षतगर्वाहत्या। खनाटकी चिन्तयतोरुभावां वाधां कृताधोगतिवईमानाम् ॥ २७ ॥ अय जय मृड़ शश्नो चन्द्रमौले गिरीशधृतकरवरशूलोत्तुङ्गचण्डाट्टहास। सविनयनयदक्ष धर्मतो जीवनं चेत् त्रिनयन हर चित्रं किं त्वदीये प्रसादे२८ ।

·१८१८ माकभाद्रमास अभ्यर्थनास्तोत्रमिदम्पुरारी: नित्वं पठेद्यः प्रयतः प्रभाते। शम्भोः प्रसादात्तु भवेत् स दुःखो लमेल चिन्लेसितमर्थजातम् ॥२८॥ अमृतसरः पुरवासी विद्यानिधिबुलाकीरामः शास्त्री भगवच्छशांझमौले: प्रार्थनास्तोत्रं चकारदम् ॥ ३० ॥ इति श्रीशिवप्रार्थनास्तोत्रं सम्पूर्णम् ! पण्डितः श्रीवुलाकीरामशास्त्री विद्यानिधिः एम, वी, कालेज, अमृतसर, पजाव ! mugame TRKAHAmangesmamte कल्पना। PHURI ! हे कल्पने ! मानस-राज्यदेवि ! त्वत्सेवकानां हृदयेषु नित्यम् । तमो नित्योज्ज्वलचन्द्रिकाभिः प्रदर्श्यतां रम्य पदार्थसार्थः ॥ १ ॥ अस्मिन् सुशान्तिप्रदवस्तुसंधे तित्यपि वं परियाचनीयः। बहेषु सत्सु प्रयितेऽन्तरीक्षे द्रष्टुः सुलक्ष्यो रुचिरः शुधांशः ॥२॥ छायाप्रधानद्गुम मूलदेश-गिलासनस्थोऽपि तव प्रसादात् । मुखीभवेत् हय॑सुवर्णशय्याधिष्ठ त्वया हीन समुंव्यतीत्य ॥ ३ ॥ क कः कवि स्त्वां सरले ! शुभामे ! देवीमिवासी न सलर्चतौह ? के वा सदा नो जननीमिव वासुपासते कौतुककष्ट चित्ता: ? ॥४॥ वमेव सम्पन् महती यादीनां, कवित्वमप्यत्र शुभे ! त्वमेव । त्वमेव सारो, हृदयन्नामेव मानो यशः शान्ति खेलमेव ॥५॥ खर्गेषु चेतः महाकवीनां मन्दाकिनी त्वं ; सुखशान्तिहेतो! मनोऽन्तरीक्षे रुचिरे प्रदीतः पापतिः पूर्णकलस्त्वमेव ॥ ६ ॥ रसजसार्थः कृपया भवत्याः पर्णालययोऽपि दिवः सुखानि। विन्देत ; शाकाशनजीविकोऽपि लक्ष्मी-सुपकान चि स्वदेत ॥७॥ वमन चेदविरजो धरायां नेवाक्षिपस्तन् मनुजः परोक्षम् । शतः कथं ज्ञातुमहो। गुहास्यं प्रभां बिना नेल्चत एव रत्नम् ॥८॥ लव प्रसादो मधुरः मुखेन निश्चक्षुपो दर्शयितुं क्षमत।

·१८ शाकभाद्रमास
!
दिव्यान् पदार्थानऽपि कर्ण होनान् वीणा-ध्वनिं भावयितुञ्च नूनम् ॥
बाहखरुपां भवतोमवाप्य कवीरसज्ञः सहसा कदायि।
विणोः पुरं चन्द्रपुर, कदापि गच्छडिमानाममरावती न्तां ॥१०॥
नव प्रसादात् कवयः कदापि रसानुता नन्दनकाननन्तत् ।
प्रविश्य हर्षीत्तरमिन्द्रियाणां भजन्ति सार्थक्यमिहोद्भवस्थ ॥११॥
ऋते क्षपायास्तव मानवः किं कविः स्वतन्त्रो भवतीतरस्मात् ।
जन्तोः ? सहस्त्रांशुकर विनाहो कि शारदम्पझमपोह भाति ? ॥१३॥
है कल्पने ! माममरावतीन्तां हुतायते प्रापय यत्न नूनं।
मन्दाकिनी-मन्दतरङ्ग जातप्रकम्पित खर्णपयोजमास्ते ॥१३॥
यनिजराणामधि सुन्दरीणां हासर्विधीतं चरणा पूतम् ।
यत्रोर्वशी पुष्यशरान्तरीक्षे विराजते पूर्णकल: शशीव ॥१४॥
तिलोत्तमावेशविशेषरस्या रम्भा कलापि यवणे सुराणाम् ।
निरस्तपीयूषभराणि यत्न क्षिपन्ति गीतानि सुखत्रवाणि ॥१५॥
कूजन्ति रानिन्दिवमत्ररम्याः सुखं विहङ्गाः मधुपाः समन्तात् ।
नमन्ति, गायन्ति पिकाः सुकण्हाः रसाल पुष्यावलिमानिपीय ॥१६
प्रफुल्लपुष्योगत सौरभन्तं विचुम्बित-खःसरिदम्बुपौचिः ।
धीरः समीरः सततं विकीर्य वसन्तशोभामिह दर्शयेत ॥१७॥
प्रकुल्लपुष्या इह पारिजाताः, प्रभाभियुक्ता नवकल्पहक्षाः ।
विकाशि-राजीव-विहङ्गजात-रम्याणि राजन्ति चिरं सरांसि ॥१८॥
दलन्ति पुष्याणि चिरं सुखानि, चरन्ति रोलम्बस्तानि यन्त्र ।
गायन्ति चूतेषु पिकाः प्रमोदं नमन्ति रम्या विहगाः सदैव ॥१८
(कुलक)
त्वमेव पीयूषसरः सरोज, सरोजपङ्क्ते मकरन्द सारः ।
सुखञ्च शान्ति धनञ्च मित्र त्वमेव लोकस्य समर्चनीया ॥२०॥
त्वं शारदी पार्वणयामिनीयं तत्रापि चन्द्रः खलु निष्कलङ्कः ।
तस्मित् सुधा देव-मुखोपभोग्या, तत्रैव मारः सुखशान्ति हेतुः ॥२१॥

·१२८ शाकमादमासस्था PAN हे काल्प ने ! ते कवयो नमन्ति रसातले खे भुवि च क्षणेन । पाताल पखितरत्न राशीन् पश्यन्ति च बत्-पया सुखेन ॥२२॥ न गन्तुमोशो बलवान् समोरो न याति यस्मिन् द्युमणेमरीचिः। मनोऽपि यत् स्प्रष्टुमहो ! न शक्तं तत्रापि देवी भवती क्षमेत ॥२३॥ तव प्रसादात् कवयो महेन्द्र निजासनात् पातयितुं समर्थाः । मिन्दन्ति नाक, सुमुख चरन्ति रुन्धन्ति वायु, जलधि तरन्ति ॥२४॥ वन्देवलोकस्य सदा पवित्र-प्रमोदपुञ्नं परिदय पुंसः । करोषि शान्तान्, नरकं प्रदर्श्व कृतान्तलोके विदधासि भौतान् ॥२५ हे कल्यने ! स्मिन् सरसे वसन्ते शाणा: स्वयं गोपविलासिनीभिः । यदैव मृत्येञ्च सुनर्तयेच तं गोकुलं प्रापय मां क्षणेन ॥२६॥ शुभरि ! त्वं ब्रज देवि! लहां यत्राद्भुते सङ्गर एव रामः । कालेऽपरस्मिन्नऽपि शारदारविन्दप्रभां पूजयतिस्म दूगी ॥२७॥ सौता सती यत्र सती धरित्रीमालावयन्ती दिवस निनाय । शोकाश्रुभि: द्रष्टु महन्त्वशोकवनन्तदिच्छामि विशोक हेतुम् ॥२८॥ क्षेत्र कुरोर्दर्शय दृश्यमुख्यं यस्मिन्नहो ! भारतवीरवर्ग: परस्परं तीक्षा शिलीमुखेन हतः शयानो निमिमोल चक्षुः ॥२८॥ पवित्र चारित्रविभूषितोऽसौ भोभो निजेच्छा-मरणोऽपि यत्र । दृढ़ां प्रतिज्ञा प्रतिपाल्य नित्यं शस्त्र परित्यज्य चिरं स्म शेते ॥२०॥ यत्नाभिमन्युन्ननु सप्तभिस्तं तौल्मायुधैस्तैरथिभिविनाश्य । वीरास्य जाले युगपहनाभः कलराशिः परिकीर्यते स्म ॥३१॥ (गुणवती) देवि ! त्वया मां करुणालवेन विधाय पृष्ठानुचरं सुशीघ्रम् । अच्छोदतीरं सरसं प्रत्या: गन्येत रम्यञ्च भयझरञ्च ॥३२॥ सुनौल-सुस्निग्ध-नितान्तसान्द्रपनाता भूमिरहा लताञ्च । शिरः समुन्द्रीय सदैव यत्र विचिन्तयन्तीव हरिं परेशं ॥३३॥ यदा पद्मानि तरङ्गसङ्गाष्टुमनः सादरमाहरन्ति । है !

·[ १८१८ शाकामादमा घटा ! । । ! यस्मिन् स्वत्-सारम-चक्रवाक-मादयः सप्रनदं नमन्ति ॥३४॥ यत्मन्यता शान्तिमयं मनांसि हत्यन्तलप्राप्य पुनः पुनस्तत् । द्रष्टुं ममिच्छन्ति, कदापि तस्मात् वित्तिमायान्ति न तानि नूनम्३५ अत्रैव दुःखायुविभूषितां महाश्वेतां सती मूर्तिमती दयामिव । सम्पश्यतः कस्य नु दृष्टितो ननु कोलालराशिनिपपात न खतः ॥३६॥ (कुलकम् ।) सुमेरुशृङ्गनय मां शरण्ये ! यत्नाभितो रत्नकुलानि भान्ति । देवास देण्यश्च सदा रमन्ते विहाय देवालयमध्यनन्ताः ॥ ३७॥ हिमालयं दर्शय नः सुखेन यस्मिन् कुमारी रुचिरापि दुर्गा । प्रोत्या च भत्त्या च महेशमाप्तुं तपस्थति या गणित-व-पतिम् ॥३८॥ सुरम्यभावावलि रत्नराजि फलानि निक्षिप्य सुखं कवीनाम् सदा मनोनन्दनकल्पवृक्षोपने ! पिपासा न निवर्तयेः किम् ॥ ३८ ॥ अर्क-प्रततः पथिकः सदैव छायान्तरोः, स्वच्छपयः सुपेयम् । यथा पार्लो, भवतों अयामि संसाररोगव्यथितस्तवाहम् ॥ ४० ॥ माता कवीनां भवती समुत्सो मोदस्य, हेतुः परमोत्सवानाम् । पूज्या च वन्द्या परिचिन्तनीया शान्तिप्रदात्री सदया द्वितीया ॥४१॥ हे कल्पने ! त्वं शुभभाग्यभाजां चित्तेषु यहत् न तथेतरेषाम् । सूर्यो यथा राजति निर्मलेष्वादशेषु तहत् समलेषु नैव ॥ ४२ ॥ अन्विष्यसे घूज्यस ईप्सासे च संग्रार्थ सेव्यस ईक्ष्यसे च । तथापि चित्तेषु हि महिधानां देवि! त्वमेषां रमसे न कि हा!॥४॥ अन्यैव दर्शनविदाम्मनसि त्वमम्व! अन्यैव काव्यविदुषां स-रसे! कवीनां अन्चैव मङ्गलमय! स्मरतां जनानां अन्यैव शिल्पनिपुणव-समा- चितानाम् ॥४४॥ हे कल्पने ! प्रचुरभाग्यविधानि ! देवि ! शान्ति प्रसादपरमप्रमदैकहतो ! आश्रीयतामिह मनो दवदग्धमेतत्. संरस्यतामनुगतार्थिजनस्य नित्यम् ॥ ४५ ॥ ! ! !

·! वाग्देवता प्रियसखी भवती बभूव, देवादसावहह ! पिञ्जर-पक्षि-कल्यः ! त्या योऽहनभयं शपया सुखेन मां दर्शयत् प्रतिदिनं भुवनं क्षणेन ॥ ४६॥ श्रोअन्नदाचरण तर्कचूड़ामणि: नोयाखाली सोमपाड़ा। सबला। গুলশ। লাল লাল বসু विज्ञाधार गगनलहरी मेववर्ण शुभाङ्गम् । জ্বাল कमलनयनं योगिभियानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकै कानाथम् ।। হা হা স্বৰাল না মিমিৰ কাৰাদলা নিলয় परिणते याने काचित् पञ्चविंशतिवर्षदेशीयो वौवने सर्वमनोरम वर्तमानो विन्ध्यस्य सानुदेशम् साव्यसमीरणोपसेवितं विचरन् अवलाजनवदनपयोधरसमुत्थितं कञ्चन रोदनवनिमश्रौषीत्। तत- स्तस्य मानुषसहभवकुतूहलपरवशस्य तामिव रटनसम्भूतेर्दिशमुद्दिश्व प्रतिष्ठमानस्य काचित् अव्याजमनोहरागी, रुदती निरवशेष, छिन्हती भरागतशोकाभिमवेन आननकमलविस्त्रस्तं केशकालापम् उरगविड़म्बिनम्, अनुकुर्वती सततनयनागतवाष्यप्रवाहेण अच्छोदं मानसम् अनेकस्रोतखतीकारणं, परिहोनापि धनिजनोचितेन वैशमण्डनादिना रूपिणी बिन्ध्याधिष्ठात्री देवी, त्रिलोचनभन्नावशेष स्मरमनुशोचन्ती भगवती रतिरिव, तरुणो नयनयोः पुरतो निप- तिता। आलोक्यैव युवानं तरुणी आकस्मिकव्यसनोपहृतत्रपा सखम्भममागच्छन्ती बासगदवार एनम् अभिहितवती महाभाग !

·मंस्कृतचन्द्रिका (१८१८ शाकभाद्रमास न जाने कं भवन्तमवगच्छमि, तथापि नैषाकृतिः व्यभिचरति गुण- मनुरूपमिती च्छाहामि भवन्तमधुनैव मदनुगमनपरं महितायेति । ततस्तामनुगच्छन् नातिदूरमेव पश्चिमे वयसि वर्तमानं कञ्चित् नरं नवीनवर्वाद लशयनीये विचेटमानं वर्षीयसीञ्च काञ्चन पार्य- बर्तिनों तदवस्थां शिलापट्टमधिशयानामद्राक्षीत् । ततः शोक- कुतूहलयोमध्यवर्तिना यूना कवमेतदिति पृष्टा बाला अविरलमश्रु- मोक्षं कुर्वती अनेकधा आत्मभाग्यं निन्दन्ती तदाननसम्मुखीना प्रत्यवादीत्। श्रूयतां महाभाग ! एतावेव मम हतभागिन्या जनयितारौ भूपतरनयदण्डात् श्रात्मरक्षार्थिनी निभृतं देशान्तरं प्रस्थिती अवखेदविनोदनाय विजनेऽत्न तरूपादमूले उपविष्टौ । मया च उपचारार्थमनुसरन्त्या पितरौ क्षुत्पत्तावालोक्य प्रत्यासन्न- तरुपाददेशात् किञ्चित् फलमाहृत्य क्षुन्निवृत्तये प्रदत्तम्। अहह, अहमेवंविधा दुष्कृतकारिणी पापीयसी यस्याः सत्कृतमपि दुष्कृ- ताय कल्पते, हिताचरणमपि महदहितम् आवहति। मदाहृतं तत्फलं विषदिग्धम् । भोजनमात्रेण पितरौ दशामेतामापन्नौ। अहो मे कर्मणां विपाकः । यया वहस्तेनैव निपातितौ खजनयितारी इत्यभिदधाना सोरस्ताडं रोदितुमारेभे। यूनोऽपि तदाकर्णयतो भौतिविस्मयाभ्यामभूत् हृदयं युगपत् वशीकृतम्। सर्वैव तनुः पुलकिता सञ्जाता। प्रस्तश्च सर्वतः शिशिरशीतलः खेदलवः । ततो भेषजप्रयोगार्थी यावत् निरूपयति सर्वाङ्गम् तावत् विष सर्वत्र परिव्याप्त कृष्णायितानि रोमरन्धाणि नीलिमानमापादिता शिराराजी अतिक्रान्ता सर्वप्रतीकारवेला इति व्यलोकयत् । अथ पितरो चरमवेला प्रत्यासत्रेत्याकलव्य अभिहितवन्तौ "जाते ! मारोदीः। परिष्वजख युगपद् आवाम् उभावेव । त्वमे- वावयोराशातन्तुः । महात्मन् परमेशप्रसादात् प्राप्तोऽधुना भवतः समागमः । भवत्स काशम् आवयोः न्यास: स्थापितः । एषा आवयोः । ।

·१८१८ शाकभाद्रमासस्य । ! 1 दुहिता सरला मूर्तिमती सरलतेव। अनुग्रहातु प्रायः अस्या ग्रहणेन येनावयोः मरणं वीतचिन्तं भवेत्। वत्से सरले ! माविस्मर कदापि जगदीशं दौनजन्धुम् । अनेन प्रत्यासन्न भवार्णवं तरितु' समर्था भविष्यसि" इति वदतोस्तयोरसवो वहिर्गताः। तदालोक्य हा किमेतदिति कथयित्वा मूर्छिता सरला अवनितलं निपतिता। अहो प्रवत्या दौरात्मयम् । अनापि लज्जालेशविरहितः चन्द्रमाः अशेषकिरणविमण्डित: विलासी रतिपरः आत्मानमुपस्थापितः । समोरणश्च मलयसुरभिलिप्तः विश्नमिजन इव सर्वतोऽन विचरति । ततः प्रत्यासन्नवायोगर्भात् कुसुदसौरभानुलिप्तं सलिलमानिय सततं परिषिञ्चन् उत्तरोय प्रान्तेन च वीजयन् युवा महतायासेन चिरेण तस्याः संज्ञां प्रत्यनधीत्। संज्ञां प्रतिलभ्य बाला उन्मत्तेव कदा सोरस्ताड़म् आत्मपानम् अवनौ न्यपातयत् कदा वा हा तात! मच्छरण हा अम्ब ! महतप्राणे कुतोऽसि-अहमेव राक्षसी युवयोः विनाशाय जाता। दग्धप्रजापतेरियदेवमन्द्रिमाणे जीवितप्रदाने च प्रयोजनं निष्पन्नं यत् युवयोापादनं मयैव कर्तव्यम्। स्वयं सात्वा कमपर जनं दूषयामि। किं करोमि, कसुपयामि भरणम् । को वा मां पिघातिनी करिथति दयाम्" इति विललाय । ततः कि कर्तव्यविमूढः शोकोपहतहृदयो युवा निरर्थनेनां प्रबोधयितुमारों। अनेन शोकदीर्घा अशेषा सा नपा प्रभाता। अथ समागतायामुषसि युवा प्रत्यासन्नतरोः काठमाहत्य दवेन अनयोः यथाह' दाहक्रिया सम्पाद्य तरुणीहितीयः तस्मात् विजनकान्तारात् निष्कान्तो बभूव । ततः दो परिवमयां ताभ्यां दिवावसाने जनपदस्यान्ते कश्चिदुटज: वृद्धद्दन्दाधिकतः समासादित: तत्त्र आतिथ्य रहौतम् । इति श्रीमद् उपेन्द्रनाथ विरचिता प्रथमा वल्लौ। (क्रमश:)

·कालापव्याकरण शर्ववर्मा।
।
उपविण्याथ निकटे विज्ञप्तः स मया नृपः ।
अकारण कयं देव ! वर्त विसना इति।
सच्छुत्वापि तथैवासीत् स तूष्णीं सातवाहनः ।
मुलम्मा ततश्वेदमडुतं वाक्यमन्त्रवीत् ॥
श्रुतिमन्तं मां कुर्विति प्रामुक्त देव ! मे त्वया।
तेनाह हलवानव खप्रमाणवक निशि॥
खो ततो मया दृष्टं नमसतमबुजम् ।
तब दिव्येन केनापि कुमारे विकाशितम् ॥
ततव निर्गता तस्माट् दिव्या स्त्री धवलावरा ।
तब देव ! मुखं सा च प्रविष्टा समनन्तरम् ॥
इयदृष्ट्वा प्रबुद्धोऽस्मि सा च मन्ये सरखती।
देवस्य वदने साक्षात् संप्रविष्टा न संशयः ।।
एवं निवेदितख शर्ववर्मणि तत्क्षणम् ।
मासस्तमौनः साकूतमवदत् सातवाहनः ।
शिक्ष्यमाण: प्रयत्नेन कालेन कियता पुसान् ।
अधिगच्छति पाण्डित्यमतो कथ्यतां त्वया ॥
मम तेन विना होणा लक्ष्मीन प्रतिभासते।
विभवैः किं नु मूर्खस्य काष्ठस्याभरणैरिव ।।
ततोऽहमवदं राजन् ! वर्षदिशभिः सदा।
ज्ञायते सर्वविद्यानां मुख व्याकरणं नरैः ।।
अहं तु शिक्षयामि त्वां वर्षषट्केन तडिभो।
शुत्वैतत् सहसा सेयं शर्ववर्मा किलावदत् ॥
सुखोचितं जनः लोशं कथं कुयादियचिरम् ? ।
तदहं मासषटकेन देव ! लां शिक्षयामि.तत् ॥
श्रुत्वैवैतदसम्माभ्यं तमवोचमहं रुषा।

·१८१८ शाकभाद्र मासस्य]
षड्भिर्मासैस्त्वया देवः शिक्षितश्चेत् ततो मया ॥
संस्कृतं प्राकृतं तहट् देशभाषा च सर्वदा।
भाषात्रयमिदं त्यक्त यन्मनुष्येषु सम्भवेत् ॥
शर्ववर्मा ततोऽवादीत् न चेदेवं करोग्यहम्।
हादशाब्दान् वहाम्येष शिरसा तव पादुके ॥
इत्युक्त्वा निर्गते तस्मिन्नहमप्यागर्म रहम् ।
राजाप्युभयतः सिद्धिं मत्वा शस्तो बभूव सः ॥
शर्ववर्मा चवीहस्तः प्रतिज्ञां तां सुदुस्तराम् ।
पश्यन् सानुशयः सर्वं स्वभार्थ्यायै शशंस तत् ॥
सापि तं दुःखितावोचत् सङ्कटेऽस्मिंस्तव प्रभो !।
विना खामिकुमारण गतिरन्या न दृश्यते ।
तयति निश्चयं कृता पशिमे प्रहरी निशि
शर्ववर्मा निराहारस्तत्रैव प्रस्थितोऽभवत् ॥
तञ्च चारमुखाद् बुद्धा मया प्रातर्निवेदितम् ।
राजे सोऽपि तदाकण्य किं भवेदित्यचिन्तयत् ॥
ततस्त' सिंहगुप्ताख्यो राजपुत्रो हितोऽब्रवीत्।
त्वयि खिन्ने तदा देव ! निर्वेदी मे महानभूत् ॥
ततः यो निमित्त ते चण्डिकाग्रे निजं शिरः ।
छेत्तुं प्रारब्धवानस्मि गत्वास्मानगराद् बहिः ॥
मैवं कथा नृपस्येच्छा सेत्स्यत्येवेत्यवारयत्।
वागन्तरिक्षादथ मां तन्मन्चे सिधिरस्ति ते ।।
इत्युबा नृपमामन्चा सत्वरं सर्ववर्मणः ।
पश्चाचारहयं सोऽय सिंहगुप्तो व्यसयत् ॥
सोऽपि वातैकमक्षः सन् कतमौन: सुनिश्चयः ।
प्राप खामिकुमारस्य शर्ववान्तिक नामात् ॥
शारीरनिरपेक्षेण तपसा तल तोषित' ।

·मंकसन्द्रिका
१८१८ माकमादमा
प्रसादमकरोत् तस्य कार्तिकेयो यथेप्सिनम् ॥
आगत्याग्रे ततो राजे चाराभ्यां स निवेदितः ।
सिंहगुतविशिष्टाभ्यामुदयः शर्ववर्मणः ॥
सच्छत्वा मम राज्ञश्च विषादप्रमदौ इयोः ।
अभूतां मेवमालोक्य हंसचातकयोरिव ॥
आगत्य शर्ववर्माथ कुमारवरसिद्धिमान् ।
चिन्तितोपस्थिता राजे सर्वा विद्याः प्रदत्तवान् ।।
प्रादुरासंश्च तास्तस्य सातवाहनभूपतेः ।
तत्क्षणं किं न कुयाद्धि प्रसादः पारमेश्वरः ।।
अथ समरिजलविद्यालासमाकय राज्ञः
प्रमुदितवति राष्ट्रे तन कोऽप्युत्सवोऽभूत् ।
अपि पवनविधूतास्तत्क्षणोल्लास्यमानाः
प्रतिवसतिपताका बदनृत्या इवासन् ।
राजाहरलनिचयैश्य शर्ववर्मा
तेनार्चितो गुरुरिति प्रणतेन राज्ञा ।
खामीकृतश्च विषये वककच्छनास्त्रि
कूलोपकण्ठविनिवेसिनि नर्मदायाः ॥
योऽग्रे चारमुखेन षण्मुखवरप्राप्तिं समाकर्णयत्
संतुष्यात्मसमं श्रिया नरपतिस्तं सिंहगुप्त व्यधात् ।
राज्ञो वामपि विषणुशक्तितनयां विद्यागमे कारण
देवीनामुपरि प्रसह्य कृतवान् प्रोत्याभिषिच्य स्वयम् ।
इति षष्ठः तरङ्गः।
HORNER

·सौजन्यमाहात्माम्। पुरा किल नागपुर पत्तने माधवरावेति ख्यातनामा कोऽपि महमेधी, समुपभुक्तानकराजाधिकारपदोऽनुभूतवैश्ववणा समविभ- वोऽपि कालवशात् सञ्जाताकुञ्चितगौरवश्च कथमपि कालमति- वाहन्निवसति स्म। पूर्वार्जिताशेषवसुव्ययतया म काले नाव्ये- तरपर्युन्दञ्चन-भाराक्रान्तो बभूव । तेनापदणवनिमज्जितोऽपि- स धीरो न तत्याजाबाल्यसम्बधिताभिजनबहुचितान् सद्गुणान् । अथ कदाचित् समुपस्थितं तस्य गृहे खतनुजन्मनो विवाह- काय॑म् । तदर्थ स तत्रत्यादेव कस्माच्चिदुत्तमर्णात् पञ्चसहन- कार्षापणर्णमग्रहीत्। यावत्स उत्तमर्णस्य सदने तत् द्रविण- मुपाहरत् । तावत् तत्र तावत्येव संख्याथा धनस्वर्ण लेखं एहीत्वा कोप्यन्यः श्रेष्ठी समागत्यैनं खकीयं दत्तपूर्वर्ण ययाचे । तदा विदा- रितं सहसा चिन्तयास्य हृदयम्। ततोऽतिविनयेन तेन समाार्थितः स श्रेष्ठी। माधव । कृतमृणमिदं मयात्मनः सूनोविवाहकाव्यम् । अतः रुपया नेदानीं त्वया याचनीयः । श्रेष्ठी। श्रुतं मयैतस्मात् धनाच्चिकीर्षन्ति भवन्त: किमप्यर्ण- मपि संशोधयितुमिति। माधव । तदपि नालोकम् । तथापि न मया संशोध्या भवेयु- रिदानी भवादृशा बहुदेया वितलिखिताश्च । श्रेष्ठी। तहि केभ्यो दित्सन्ति भवन्तः सांप्रतम् । माधव । तानहं दित्सुरधुना। न सन्ति येषां सविधे मम लिखितानि । यतश्चञ्चलत्वाच्चायुषोऽहमकतोद्धार एवामरिष्यं तदा विधुतलिखितास्ते वर्णमुपाहर्तुमक्षमाऽभवन् । । ।

·महातचन्द्रिका
[१८१८ भाकामाट्रमासस्य
श्रेष्ठी। अनेनाग्टहीतलिखिता एव वरमस्मादिति प्रतिभाति ।
एवं चेत्तह्य हमपि तथैव भवामि । किमनेन रक्षणैकहेतुना लिखितेन।
इत्युक्त्वा तस्य सौजन्यप्रष्टाशयः स उत्तमर्णो ट्रागेव तल्लिखि-
तर्णपत्रं ददार।
अब्रवीच्च तं पुनरिदानीमहमप्यविधुतलेखः
संवृतः। अतो मदीयमवर्ण में तहिं भवता अपाकरणीयम् ।
सञ्जातकुतूहलो माधवस्ततस्तस्मिबेव क्षण तदखिलं ग्टहीतर्ण
द्रविणं तस्मै श्रेष्ठिने समर्पयामास मवृद्धिकम् । अभूच खतनुजन्मनी
विवाहकायांतराय खेदखिन्नः । श्रेष्ठी च सकलं तद्धनं सहीत्वा
दृष्ट्वा च माधवरावं पाकुलमानसं तस्य तनयमाकारयत्। आगते
च तस्मिन् तनये स्वसुतनिर्विशेषेण प्रेम्णा तं स्वाङ्गे निधाय सस्नेह
तस्य हस्ते तदेवाखिलं धनमुपग्रायमिवार्पयत् । तदा स श्रेष्ठी
माधवरावश्च उभावपि परस्परमनवलोकयन्ती नेहभराचघूर्णनयना
वधोमुखी सन्ति छन्ताबभूताम् ।
श्रीवलवन्त कमलाकरः।
उज्जयिनी।
।
धर्मविवेक, विशेषधर्मः ॥
( पूर्वप्रकाशितापपरम्)
मर्वभूतहितं कुर्यात् नाहितं कस्यचिट्विजः ।
मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥ २४ ॥
ग्रावे रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवहिजः ।
ऋतावभिगमः पत्नयां शस्यते चास्य पार्थिव ॥ २५ ॥
दानानि दद्यादिच्छातो विजेभ्यः क्षत्रियोऽपि हि ।
यजेच विविधैर्यरधीयोत च पार्थिव ॥ २६ ॥

·१८१८ शाकभाद्रलासल्य धमविवेक । शास्त्राजीवो महोरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तस्यापि प्रथम कल्ये कृथिवीपरिपालनम् ॥ २७ ॥ धरिजीपालननैव शतवत्यो नराधिपः । भवन्ति नृपतरंगा यतो यज्ञादिक्षार्मशाम् ॥२८॥ दुष्टानां वासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्यभिमतान् लोकान् वर्णसंस्थाकरी नृपः ॥२८॥ पाशुपाल्यं वणिज्यञ्च कृषिञ्च मनुजेश्वर । वैश्वाय जीविका ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥३०॥ तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानं धर्म शास्यते। नित्यनैमित्तिकादीना मनुष्ठानञ्च कर्मणाम् ॥३१॥ दिजातिसंश्रयं कर्म तादयं तेन पोपणम् । क्रयविक्रयजैर्वापि धनैः कारूद्भवेन वा ॥३२॥ दानञ्च दद्यात् शूद्रोऽपि पाकयन्यजेत च । पित्रमादिकञ्च वै सर्व शूद्रः कुर्वीत तेन वै ॥३३॥ भृत्यादिभरणार्याय सर्वेषाञ्च परिग्रहः । ऋतुकालाभिगमनं वदारेषु महीपते ! ॥३४॥ दया समस्तभूतेषु तितिक्षानभिमानिता। सत्यं शौचमनायासो मङ्गल्यं प्रियवादिता ॥३५.!! मैत्रस्पृहा तथा तहदकार्पण्यं नरेम्बर !! अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ॥३६॥ आश्रमाणाञ्च सर्वेषामेते सामान्यलक्षणाः । गुणांस्तथापद्धमांश्च विप्रादीनामिमान् शृणु ॥३७॥ क्षान' कर्म दिजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि। राजन्यस्व च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न वै तयोः ॥३८॥ सामर्थ सति तत् त्याज्यसुभाभ्यासपि पार्थिव तदेवापदि कर्त्तव्यं न कुर्यात् कर्मसङ्गरम् ॥३८॥ ! "

·संस्कृत चन्द्रिका
१८१८ शाकभाद्रमासदा
इत्येते कथिता राजन् ! वर्णधर्मा मया तव ।
धर्ममामिणां सम्यक् अवतो मे निशामय ॥४०॥
इति अष्टमोऽध्याय:।
नवम अध्यायः ।
!
और्व उवाच ।
बालः कतोपनयनो वेदाहरणतत्परः ।
गुरुगेहे वसेझूप ! ब्रह्मचारी समाहितः ॥ १ ॥
शौचाचारवता तत्र कायं शुश्रूषणं गुरोः ।
ब्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कलबुदिना ॥ २॥
उभे सन्ध्ये रवि भूप! तथैवाग्निं समाहितः ।
उपतिष्ठेत् तथा कुयात् गुरोरप्याभिवादनम् ॥ ३ ॥
स्थिते तिष्ठेत् व्रजेद याति नौचैरासीत् तथा सति ।
शिथो गुरौ नृपश्रेष्ठ ! प्रतिकूलं न सम्भजेत् ॥ ४ ॥
तेनैवोक्तः पठेवेदं नान्यचित्तः पुरःस्थितः ।
अनुज्ञातञ्च भिक्षानमनौयागुरुणा ततः ॥ ५ ॥
अवगाहेदपः पूर्वमाचा>णावगाहिताः ।
समिजलादिकञ्चास्य कल्यं कल्यमुपानयेत् ॥ ६ ॥
रहीतग्राह्यवेदश्च ततोऽनुज्ञामवाप्य वै।
गार्हस्थ्यमावसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ॥ ७ ॥
विधिनावाप्तदारस्तु धनं प्राप्य वकर्मणा।
ग्रहस्थकार्यमखिलं कुर्याद भूपाल ! शक्तितः ॥ ८ ॥
निवापेन पितृनर्बेत् यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन् ।
अन्नैर्मुनीश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम् ॥ ८ ॥

·१८ भादमासस्य
बलिकर्मणा च भूतानि बाक्सत्ये नाखिलं जगत् ।
प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निनकर्मसमर्जितान् ॥ १० ॥
भिक्षाभुजश्व ये कंचित् परिबाट ब्रह्मचारिणः ।
तेऽप्यनैव प्रतिष्ठन्ते गाहस्थ्यं तेन वै परम् ॥११॥
वेदाहरणकार्येण तीर्थ सानाय च प्रभो
अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवौदर्शनाय च ॥१२॥
अनिकेतानाहारा ये तु सायंग्टहावते!
तेषांहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठायोनिरव च ॥१॥
तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं नृय ।
उहागतानां दद्याच शयनासनभोजनम् ॥१४॥
अतिथिर्यस्य भग्नाशो रहात् प्रतिनिवर्त्तते ।
स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥१५॥
अवज्ञानमहङ्कारी दम्भश्चैव रहे मतः ।
परितापोपघाती च पारुष्यञ्चन शस्यते ॥१६॥
यस्तु सम्यक् करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम् ।
सर्वबन्धविनिर्मुखो लोकानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥१७॥
वय परिणतो
राजन्
शतकत्यो ग्टहाथमी।
पुत्त्रेषु भायां निःक्षिष्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥१८॥
पर्णनूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः ।
भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिय ॥१८॥
चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीमके।
तहत् विसवनं स्वानं शस्तमस्य नरेश्वर ॥२०॥
देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् ।
भिक्षाबलिप्रदानञ्च शस्तमस्य नरेश्वर ॥२१॥
वन्यनेहेन गात्राणामभ्यङ्गचास्य शस्यते ।
तपस्यतश्च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥२२॥

·संतचन्द्रिका (१८१८ शाकभाद्रभासस यस्वेतां निहितश्चयां वानप्रस्थाश्चरेन्मुनिः । स दहत्यग्निवहोषान् जयेलोकांश्च शाश्वतान् ॥२३॥ चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः । तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि ॥२४॥ पुनद्रव्यकलनेषु त्यत्तस्नेहो नराधिप । चतुर्थमाश्रमं स्थानं गच्छन्निधूतमत्सरः ॥२५॥ त्रैवर्गिकांस्त्यजेत् सर्वानारम्भानवनीपते । मित्रादिषु समो मैत्र: समस्तेष्वेव जन्तुषु ॥२६॥ जरायुजाण्डजादीनां वामनःकर्मभिः कचित् । युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश्च वर्जयेत् ॥२७॥ एकरानस्थितिमि पञ्चरात्रस्थितिः पुरे। तथा तिठेत् यथा प्रौतिईषो वास्य न जायते ॥२८॥ प्राणयानानिमित्तञ्च व्यङ्गार भुक्तवज्जने। काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थ पर्यटेट् ग्टहान् ॥२८॥ कामः क्रोधस्तथा दर्प-मोह-लोभादयश्च ये। तांस्तु दोषान् परित्यज्य परिबाट निर्ममो भवेत् ॥३०॥ अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः। न तस्य सर्वसत्त्वेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥३१॥ सत्वाग्निहोत्र खशरीरसंस्थं शारीरमग्निं खमुखे जुहोति। विप्रस्तु भिक्षोपगतैर्हविभि: चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान् ॥३२ मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्त शुचिः स्वसङ्कल्पितबुधियुक्तः । अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं जयति दिजातिः ॥३॥ इति नवमोऽध्यायः।

·दशमोऽध्यायः ।
कवितञ्चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्याक्रिया तथा ।
पुंस: क्रियामहं श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम ॥१॥
नित्यां नैमित्तिकी काम्यां क्रियां घुमामशेषतः ।
समाख्याहि भृगुश्श्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥२॥
और्व उवाच।
यदेतदुत भवता नित्यनैमित्तिकाथितम् ।
तदहं कथयिष्यामि गृणुष्व कमना नृप ॥३॥
जातस्य जातकर्मादिनियाकाण्डमशेषतः ।
पुत्रस्य कुर्वीत पिता यादञ्चाभ्युदयात्मकम् ॥४॥
युग्मांस्तु प्राङ्मुखान् विप्रान् भोजयेन्मनुजेश्वर ।
यथावृत्ति तथा कुर्यात् दैव्यं पित्रा दिजन्मनाम् ॥५॥
दना यवैः सवदरैर्मियान् पिण्डान् मुदा युतः ।
नान्दोमुर्खेभ्यस्तीर्थन द द्यावेन पार्थिव ॥ ६॥
प्राजापत्येन वा सर्वमुपचारं प्रदक्षिणम् ।
कुर्वीत तत्तथाऽशेषवृद्धिकालेषु भूपते ॥॥
ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमेऽहनि।
देवपूर्व नराख्य हि शर्मवर्मादिसंयुतम् ॥८॥
शनि ब्राह्मणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम् ।
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्त वैश्यशूद्रयोः ॥८॥
नार्थहीनं नवाशस्तं नापशब्दयुतं तथा।
नामङ्गवं जुगुप्स वा नाम कुर्यात् समाचरम् ॥१०॥
नातिदोषं न इखवा नातिगुर्वक्षयान्वितम् ।
सुखोच्चायन्तु तमाम कुर्यात् यत् प्रवणाक्ष गम् ॥११॥

·(१८१८ शाकभाद्रमामा ततोऽनन्तरसंस्कार संस्कृतो गुरुवेश्मानि। यथोक्तं विधिमाश्रित्य कुर्बाद विद्यापरिग्रहम् ॥१२॥ ग्टहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । गाईख्यमिच्छन् भूपाल कुर्य्याहारपरिग्रहम् ॥१३. ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात् सङ्कल्पपूर्वकम्। गुरोः शुश्रूषणं कुर्यात् तत्पुलादेरथापि वा ॥१४॥ वैखानसो वापि भवेत् प्रव्रजेसा यथेच्छया। पूर्वसङ्कल्पितं यादृक् तादृक् कुर्यान्महीपते ॥१५॥ वर्षेरिकगुणां भाामुद्दहेत् विगुग्णः खयम् । नातिकेशामकेश वा नातिकष्णां न पिङ्गलाम् ॥१६॥ निसर्गतो विकलाङ्गीमधिकाङ्गीच नोडहत्। नाविशुद्धां सरोगां वा कुलजां वातिरोगिणीम् ॥१॥ न दुष्टां दुष्टवाचाटा व्यङ्गिनी पिटमाटतः । न श्मशुव्यञ्जनवती नचैव पुरुषावतिम् ॥१८॥ न घरखरां क्षामवाक्यों काकखरां न च । नानिवद्वेक्षणां तहत् वृत्ताक्षी नोदहेत् स्त्रियम् ॥१८॥ यस्थाच लोमले जङ्कने गुलमो यस्यास्तथोबतौ। गण्डयो: कूपको यस्या हसन्यास्ताञ्च नोहहेत् ॥२०॥ नोहहेत् तादृशीं कन्यां प्राज्ञः कार्यविशारदः । नातिरुक्षच्छविं पाण्डुकरजामरुणेक्षणाम् ॥२१॥ आपीनहस्तपादञ्च न कन्यामुबहेदुधः । न वामनां नातिदीर्घा नोद्दाहेत् संहत वम् ॥२२॥ न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः । पञ्चमी माटपक्षाच पिढपक्षाच सप्तमौम् ॥२३॥ ग्टहस्थस्तूदहेत् कन्या न्याय्येन विधिना नृप । वालो देवस्तवार्ष: पाआपलस्त शासुरः ॥२४!

·१८१८ भाकमाद्रमासस्य TVords Sanskrit equivalents. | Words Sanskrit equival nts. , Devoted Lovely Difficult दुष्कर, दुःसाध्य सुदर्शन Disguised as वेशं परिदधान - Manifold नाना, बहुविध Disgusted निर्विस | Modern अर्वाचीन, आधुनिक Disloyal व्यपरता Narrow minded कृपणमति Dispelled निरस्त Noble कुलीन Divine दिव्य स्थविर, वृद्ध, प्रवयस Old Doomed by fate दैवोपहत पश्चिम वयसि वर्तमान: Due देय Perplexing उद्देगकारिन् Dall मन्दबुद्धिः Plaintive Engrossed निमग्न, आकुल Preferable श्रेयस्, वाध्यतर, वर अद्भुत, अनन्य- Rather ईषत्, किञ्चित् Extraordinary Sad उद्देगकर, मोकावह, दुःखप्रद चकित Favourite वल्लभ, प्रिय Silken कौशेय Fierce उग्र, भीषण Trodden, परिमृदित Fierce कोपन, trampled down tempered सुलभकोप Very light, easy परिलघु Gentle मृदु, शान्त to digest Helpless अशरण, अनाथ, दोन Slipery, slimy पिच्छिल Impossible दुःसाध्य, अशक्य Fragile, brittle भङ्गुर Liberal वदान्य, त्यागी, उदार Silent वाचंयम Liked कान्त, अभिमत Shivering वेपमान Love lorn विधुर Twin यमज Shy Prawnsensuawnianver ·संस्वतचन्द्रिका [१८१८ शाकमाट्रमासस्य VERBS. Words. Sanskrit equivalents Jords Sanskrit equivalents. Answers प्रतिवक्ति, प्रतिभाषते Grazes विचरति Approves अनुमोदते Hesitates आशङ्कते अनुरूपं भवति Indicates द्योतयति Becomes उपपन्नं भवति निवेदयति Informs आपतति विज्ञापयति Befalls Overtakes आशादयति उपनमति शोधयति आमन्वये Pays off (I) bid farewell निर्यातयति आपृच्छे Puts up with सहते Boasts लाघते, विकत्यते (श्रुतिपथम् Breaks upon सन्धिच्छेदं करोति Reaches the ears Congratulates अभिनन्दति আননি Demands पृच्छति (अङ्गीकरोति Has recourse to Desists विरमति আনিনি Divides নির্মলন Reduces भस्मीकरोति Drawsnear प्रत्यासीदति to ashes Escapes निर्गच्छति, निष्कामति Rises against अभिद्रुह्यति विफलीभवति Wins over वशं नयति Fails मोघीभवति Warns प्रवोधयति Finishes समापयति प्रतिपालयति Waits प्रसर्पति, प्रतीक्षते Getsabroad प्रकाशतां गच्छति Shivers वेपते Gives over समर्पयति OHends अपराध्यति भस्मसात् करोति anmayananet ·१८१८ भाकभाद्रमामय ] PHRASES AND IDIOMS. In one's absence--परोक्षे, असन्निधान। Accidentally--दैववशात्, सहसा । From the beginning-आमूलात्, आदितः । Concerning-अधिकृत्य । Inconsultation with--संमन्ला संवाद। Early in the morning-महति.प्रत्यूषे । Completely-निःशेषम्, एकान्ततः । Certainly-नियतमेव, ध्रुवं, खलु । Sole object of love-नेहस्य एकायनीभूता। As far as possible-यावच्छक्यम् । Trending in the foot steps-पदानुसरणं कृत्वा । By my own son Bharata I streax-यात्मजेनैव भरतेन शपामि। Service is truly called by the wise the dog's office- सेवां कृतधियः स्थाने श्ववृत्तिं विदुः । Affection always apprehends mishap to its object- स्नेहः सततं पायाशी। The mother and the motherland are more precious than heaven itself-जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी। He who feels for all creatures as for himself, is the truly vise man-आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः। A bad workman quarrels with his tools-farfa कञ्चककारं प्रायः शुष्कस्तनी नारौ। It is not always easy to find words which are at

·सेकसचन्द्रिका
[१८१८ माकभाद्रमासस्य
the same time both instruetive and pleasant-fam
मनोहारि च दुर्लभं वचः ।
It is better to roain with wild animals than keep
company with foolish men-वरं नान्तं वनचरैः सह न
पुनः मूर्खजन सम्पर्कः।
Better a daughter be born than a foolish son-वरं
कन्या जाता न च अविद्वान् तनयः ।
Oh! the concert has commenced-हन्त प्रवृत्तं
सङ्गीतकम् ।
fie
upon me, an unhappy being-हन्तधि
मामधन्यम्।
A fool only is troubled by love-zelf #cata
आयास्यते ।
The indeclinables (अव्यय) play a very important
part in the construction of sentences in sanskrit ; we
therefore give here the different uses of the most
important of them.
Alas!
It marks the beginning of a statement ; as, अथा-
रभ्यते प्रशपत्रम् ( now begins the question paper ). It is
used in the sense of 'afterwards', 'then' ; as, अर्थकदा-
तद्दनवासिनः सर्वे मृगाः सिंहस्य अन्तिकमागताः ( Then one
day, all the beasts of the forest went to the lion). I6
is used in the sense of asking questions ; as, transfer
भोत्तुम् ? It is often used in the sense of 'if', 'supposing
that' 'in case' ; as अथ मरणम् अवश्यमेव .जन्तोः (in case,
death is certain to befall all animals).

·श्रीदुर्गा शरणम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
सौभौगयो शाय नमः
शिवादीन पिकवि कारबती माभित्र
मायालया से सयमधा श्रीशिवसुन्टौ।
मासावतरणिका।
अपैति मेघः कृतकृत्य-मृत्यवत्, उपैति तारावरणादौन्वत् ।
निरति पाथः सरितोऽपराइवत्, उदेति चन्द्रोऽयमिशे स्वतन्त्रवत् ।
उडट-मोकाः।
मालापैः प्रियविषय: प्रोशितालिमा
मन्दाक्रान्ता नदनु नियत खसाने तिवायो।
एवं शिक्षामचनमधया राधिकाया: सखीना
प्रोत: पायात् स्मित सुवदनी देवकीम मदनी य:॥ *८
विज्ञोऽसि त्वं वदसि सततं दीयता दीयमा में
दा धातूनां भवति सहर्श रूपमेसश्चत गम्
दानाथों को इयमपि भवेत् पाखने खण्डने यश
नी मानीमः कथयति भवान् कस्य धाती: प्रयोगम् ।। २६६ । म
विदन्ति धमहीनजनी जघन्यः केचिदन्ति गुणहीनजनी अन्यः ।
धीरा बदन्त्यखिल शास्त्र वयं निशम्य नारायण राहीमनी धन्यः ।। २७०॥
पचीद है बारि ददासि वान वा वदे कचितः पुनरेष चालक : ।
वरं महत्या मियने पिपासया व परेषां न करीत्युपासमाम् ॥ २७१ ।।
डुदाज दाने। दानदान। देड र पास में। दीयररहने । पशि चत्वारी

·शिव-स्तोत्रम् । विषमोल्षणविषमेव ननु भवान्, पीत्वा लोकं संरक्षितवान् । परमोपलती है विषमाक्ष, ! नहि भूवलये त्वत्समकक्षः ॥१॥ मानसजोऽस्मिन् सत्सङ्कल्पं, जगति सदा कुरुते हि विकल्पम् । इति तन्नाशं वं हर कृतवान्, शङ्करनामातोऽसि नु भगवान् ॥२॥ परमपदं चेदिच्छसि लब्धं, शतो भव योगं प्रारब्धुम् । इति निरवधि कि त्वं हर रहसि, शवनिलय स्थः सन् शिक्षय सि ॥३॥ भस्माधौनं स्यादणमदः, प्रत्याज्योऽतो भो अस्य मदः । जापयितु सर्व ननु देह, ममालिप्त वं धरसौह ॥ ४ ॥ कुर्वन्ति जना ये मम यजनं, वृजिनं तेषां तूर्ण गमनम्। कुरुते मम संमाहात्मान, प्रकटयसीदं त्वं कार्येण ॥ ५॥ स्मरति भवन्तं चेत् कोऽपि भवं, भवति कदापि न तस्येह भवः । भगवति शङ्कर ! तुष्टे भवति, भवपदभवने स्यात् सिद्धिरिति ॥ ६॥ पश्यति सममिह नित्यं सर्वान्, विषमनयन-धरकोऽपोह भवान् । वितरत्यभयं भीमोऽपि सदा, तव चरितमहं ज्ञास्यामि कदा ॥७॥ भवभयहरणं शङ्करचरणं, भवतु मदीयं कामं शरणम्। विधुशेखरकविरष हि भन्नः हे हर याचे त्वामासक्तः ॥८॥ श्रीविधुशेखरशर्मणः। बौयुक्त वषारबन्यायरत्नस्यान्ते वासिनः । कलिग्राम टोल पोष्ट चाँचल, मालदछ । । धन्याष्टकम्। सज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रियाणां सज्ज्ञेयं यदुपनिषत्सु निचितार्थन् ।

·१८१८माकाश्विनमासव] धन्याष्टकम्। १२३ ते धन्या भुवि परमार्थनिश्चिता ये हा शेषा धमनिलये परिभमन्ति ॥१॥ श्रादौ विजित्य विषयान् मदमोहराग- द्वेषादिशत्रुगणमातयोगराज्याः । ज्ञानामृतं समनुभूय परात्मविद्या- कान्तासुखा वनग्रहे विचरन्ति धन्याः ॥२॥ त्यता रहे रतिमधोगतिहेतुभूता- मात्मेच्छयोपनिषदर्थरसं पिवन्तः । वोतस्पृहा विषयभोगपदे विरक्ता धन्याचरन्ति विजनेषु विमुक्तासङ्गाः ॥ ३ ॥ त्यत्रा ममाहमिति बन्धकर पदेई मानापमानसदृशाः समदर्शिनश्च । कर्तारमन्यमवगम्य तदर्पितानि कुर्वन्ति कर्मपरियाकफलानि धन्याः ॥ ४ ॥ व्यक्तषणात्रयमवेक्षितमोक्षमार्गा भैक्षामृतेन परिकल्पितदेहयात्राः । ज्योतिः परात्परतरं परमात्मसनं धन्या दिजा रहसि हृद्यवलोकयन्ति ॥५॥ नासन्न सबसदसवमहान चाणु- ने स्त्री पुमान्न च न पुंसकमेकवीजम् । यैर्ब्रह्मतत्त्वकमुपासितमेकचित्तै- र्धन्या विरेजुरितरे भवयाशबद्धाः ॥ ६ ॥ अज्ञानपनपरिमग्नमपेतसारं दुःखालयं मरणजन्मजरावसत्ताम् । संसारबन्धनमनित्यभवेषु धन्या ज्ञानासिना खदवशीय विनिःसरन्ति ॥ ७॥ ।

·१५.सभाकामिनमाया । भान्तरनन्धमतिभिर्मधुरखमावे कवनिश्चितमनोभिरतमोहै। साकं वनेषु विजितात्मपदखरूपं शास्त्रेषु सम्यगनिशं विमृशन्ति धन्याः ॥ ८॥ अहिमिव जनयोगं सर्वदा वर्जये कुणपमिव सुनारी त्यक्तकामो विरागी। विषमिव विषयान् यो मन्यमानो दुरन्तान् जयति परमहंसो मुक्तिभावं समेति ॥ ८ ॥ सम्पूर्ण जगदेव नन्दनवनं सर्वेऽपि कल्पद्रुमाः । गावारि समस्त वारिनिवहः पुण्या: समस्ताः क्रियाः। वाचः प्राकृतसंस्कृताः श्रुतिगिरो वाराणसी मेदिनी सर्वावस्थितिरस्य वस्तुविषया दृष्टे परे ब्रह्मणि ॥१०॥ इति श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितं धन्याष्टकं सम्पूर्णम् । - यौधिष्ठिरी बुद्धिः । महाभारतीय वनपर्वणि यक्षयुधिष्ठिरयोरनुवादरूप प्रश्नोत्तरम् । ३१२ अध्याये। यक्ष उवाच। क आदित्यमुक्षिपति ? के वा तं परित: प्रचरन्ति ? को बातमस्त प्रापयति? वा सा प्रतितिष्ठति ॥१॥ युधिष्ठिर आह। ब्रह्म आदित्यमुनयति ? देवास्तस्य चतुर्दिक्षु प्रचरन्ति ? धर्मस्तमस्तं नयति । सत्ये च स प्रतितिष्ठति ॥ २॥ यक्ष उवाच। ब्राह्मणाः कथं यात्रियाभवन्ति कथं वा महबस्तु ।

·१८१८ भाकाधिनमा सम]
विन्दते ? केन वा जनः सहायवान् भवति ? हे राजन् ! केन वा
बुद्धिमन्तः स्युः ? ॥ ३ ॥
युधिष्ठिर आह। वेदान् अधीयानाः ब्राह्मणा भवेयुः। तपसा
विन्दते ब्रह्म । धैर्येणेकेन सहायवान् स्यात्। ब्राह्मणाः पित्रादि-
गुरुजनान् क्षत्रियादयस्तु ब्राह्मणान् पित्रादींश्च गुरून् सेवमानाः
बुद्धिमन्तः स्युः ॥ ४ ॥
यक्ष उवाच। किं तत्र ब्राह्मणानां देवत्वम् ? कश्च धर्मः सता
सदृश: ? किं वा ब्राह्मणानां नरवम् ? किं वैधामसाध्वाचर-
हाम् ? ॥ ५॥
युधिष्ठिर आह। यथाविधि वेदज्ञतैवैषां देवभावः। तप
एवैषां साध्वाचरणम्। मरणमेव केवलमेषां मनुथभावः परनिन्दै-
वैषामसाध्वाचरणम् ॥ ६॥
यक्ष उवाच । किं क्षत्रियाणां देवत्वम् ? कश्च साधूनामिव ?
कश्शेषां मानुषो भाकः? किमेषामसतामिव ॥ ७ ॥
युधिष्ठिर आह। धनुर्वेदनैपुण्खमेषां देवत्वम् । य एष
सतामिव । युद्धे भोतिर्मानुषो भावः। शरणागतस्यारक्षणमसाध्वनु-
ठानम् ॥ ८॥
यक्ष उवाच। यजियमसाधारणं किं साम? किं यजुर्यज्ञिय-
मसाधारणम् ? का वा सविशेषा यन्नं वृणुते ? बन्नः कां नाति-
क्रामति ॥४॥
युधिष्ठिर आह। प्राणवायुरेव यज्ञियं प्रधान साम। मन एव
यजियमसाधारणं यजुः। ऋगेवा वृणुते यज्ञम्। ऋचमेव नाति.
कामति यज्ञः ॥ १०॥
यक्ष उवाच ( मूलम् )।
इन्द्रियार्थाननुभवन् बुद्धिमान् लोकपूजितः ।
सम्मतः सर्वभूतानामुच्छसन् को न जीवति ॥ ११ ॥

·संरकम चन्द्रिका। [१८१७ शाकाश्विनमासस युधिष्ठिर आह। देवता पिटभृत्यानां पितृणामात्मनश्च यः । न निवपति पञ्चानामुच्छसब स जीवति ॥ १२ ॥ यन उवाच। किं खिद्गुरुतरं भूमेः किं खिदुचतरञ्च खात् । किं खिच्छौ तर वायोः किं खिबहुत ढणात् ॥१३॥ युधिष्ठिर आह। माता गुरुतरा भूमेः खात् पितोचतरस्तथा। मनागीनतरं वातात् चिन्ता बहुतरा णात् ॥ १४ ॥ यक्ष उवाच । कः सुप्तोऽपिन निमौलति ? कक्ष जातो न कम्पते ? कस्य हृदयं नास्ति? का वा वेगेन वईते ॥ १५॥ युधिष्ठिर आह। मत्यः सुप्तो न निमौषति। अण्डं जातं न कम्यते। अखनो हृदयं नास्ति। नदी बेगेन बढ़ते ॥ १६ ॥ यद उवाच। किं खित् प्रवसतो मित्र किंखिन्मित्रं रहे सतः । आतुरस्य च किं मिनं किं खिन्मिन मरिथतः ॥१७॥ युधिष्ठिर उवाच। अर्थः प्रवसतो मिनभाऱ्या मित्र टहे सतः। आतुरस्य भिषभित्र दान मित्रमरिथतः ॥१८॥ (क्रमश:) - MHINDI सन्निवम्। गुरुसदननिवासव्रतं परिसमाप्य यदा लब्बविद्योऽपि युवा संसारमार्गमाक्रमितुं तस्व प्रवेशद्वारे व्यवहारे पदमुपदधाति । तदा क्वचित् सच्चनचर्चाभिर्मनो विनोदकराणां विदुषांसमाजमवलोक ·१८१६ शाकाशिनमास] सनिमत्रम्। यति। क्वचिन्मदिरापानघूर्णितानां यूतलब्धलाभपृष्टानां च सङ्घ विलोकयति। क्वचिच्छुतिमधुरालापयुक्त गानरत जन- मनुपश्यति । कचिद्दारसुतसुतावियोगविधुराणां नराणां हृदया कुलकरमार्तरवं शृणोति । क्वचिदपाङ्गभङ्गरन्तरङ्गमाकर्षयन्ती नव- युवति गीचरयति। क्वचिज्ज्वराजर्जरितगात्रमनुकम्पापान स्थविरं नयनातिथिं करोति। कचित्परित्यक्ताखिलविषयवासनान् भग- वत्पदैकशरणान् साधुगणान् दृष्टिपथं नयति। कचित् परखाप- हरणमात्र व्यवसायोद्यतान् वञ्चकानवगमयति। एवं विषमभृत- मयस्वरूपं विविधरूपं व्यवहारमवधायं पाकुलमतिर्भवति । तत्समये तमविदितसत्पथं यथा सन्ति गहनव्यवहारकाननाविरुद्ध- सञ्चाराः सुहृपिट बान्धवादयः सदसन्मार्गदर्शकास्तथा स एतस्मिन् व्यवहारे सुख दुःख वानुभवत्यामरणम् । ऋते व्यवहारविदा सहायात् सर्वथा दुरधिगमा खलु पदपद्धतिर्व्यवहाराटवेरपरि- चितानां गमनाय। अतो व्यवहारविदां वजनानामभावात् संसारपथं गन्तु मुद्यता यूना प्रथमतः खहायार्थ सन्मित्रान्वेषणपरण भवितव्यम् । कोऽपि समुल्लसितचित्तवृत्तिः ग्टहागतानां ताम्बूलादिभिः सस्कारकारी किञ्चिद्दलशीलः सुशीलः पुरुषो मधुलिभिरिव बहुभिर्वाङ्मधुरैनरैराक्रम्यते । कतिपयदिवसापगमे तैः सह भवति तस्य सुदृढ़: परिचयः। जाते परिचये तेष्वव कस्मिचित् समान- धर्मिणि मित्रभावोऽपि समुत्पद्यते। बईतेऽसौ सहासनभोजन- शयनादिभिः । रीत्यानया समुपलभ्यन्ते वहयो मित्राणि । दर्शयन्ति से निजसुखदुःखकरेषु प्रसङ्गेषु महत्तरं हर्षविषादमपि। न पर ते सर्वेऽपि तेथेकतमोऽपि वा कोऽपि सन्भिन शब्देन व्यवहर्तुमुचितः। युवावस्थायां सहजसरलस्वभावतया परिचितेषु जनेषु कः पुनः खेहयोग्यः पुरुष इप्ति निर्णेतुमक्षमास्ति बुद्धिः । यतोऽपरीक्ष्यैव - ·[११ भाकानिमारस । । । कस्मि चिदपि गुणरहिते पुरुषेऽतिसहवासाम्मित्रत्वधीरुपजायते ततो यथा यथाऽसौ तस्य समागमतः ल शमनुभवत तिथा तथाऽचि- रादेव शिथिलतां याति तस्य मैत्री। किम नया मित्रतया ? अतः सन्मित्रान्वेषणायादावेव सुविचार्य यत्रो विधयः । प्राज्ञोऽपि पुरुषः सर्वथा खलु धृतमित्रानः संव्यवहरति लोके । तथाहि-स अश्वमेकंक्रतुमौहते तदाश्वपरीक्षणज्ञानलवशून्यस्यापि লিন্ত লাঙন ল ননয়াজীযানি। যয়নালৰলালি खल्येनोदाहरणेल प्रातस्यापि मनोहत्तिमलक्षितं परिवर्तयति मित्रमन्तशक्तिरिति । यतो व्यवहारे मित्रं किलसमुचितमुखबन्धनं खैरविहारिणाम्। अमूल्यमामर संसारस्य । अञ्जनं सहिचारनिधः । भाजनं विचम्भस्य । भेषजं दुःखरोगस्य । उत्पत्तिस्थानं प्रेमः । अवलम्बन विपदार्णवनिपतितस्य। निदाने प्रपञ्चसुखस्य । अत एवोत्तमभि- युक्तर कृत्रिमसौहार्द स्वाभाविकं मित्रं न विना भाग्येनोपपद्यत इति । दृश्यन्ते लोके केऽपि मान्या सौहार्दशून्याऽनन्यावलम्बना मित्रेण विनापि स्वस्यैव पौरुषबलेन संसारमारमुबहन्ति । ते मारमात्रैक वाहका न संसारसुखोपभोगिनः। क्लेशमात्रैक फलेऽस्मिन् संसारे जौवितान्तरतुल्येन प्रणयमूर्त्तिना सुट्टइरेण विना कुतः मुखाशा- लेशः ? यस्य सन्धिवाणि न सन्ति तस्य सुखान्यपि न सन्तीति व्यवहारविदां सिद्धान्तः। परमहो बत सन्मित्रस्य लाभो न खव. नायाससाध्यः। अनेकविधप्रकृतीनां पुरुषाणां सहवासेभ्यः, यथो चितगुणदोषपरोक्षणेभ्यः, खभाववैचित्रावतामाकलन-पाटवेभ्यः जन्मान्तरार्जितसुकतमञ्जयेभ्यो वा महता प्रयासेन केनापि सुपुरुषण साई भवति मित्रता। सैव सम्यक् तथा इद्धिमुपगता सौहार्द- मारोहति । सुदृढ़े जाते सौहार्दै एकप्राण एव देहदयविभक्तीः सञ्चरतीव प्रतिभाति। तयोरेव मध्ये वसति मित्रत्वसौहार्द- शानवद्यम्। ।

·माकानिमामय न मित्रं बलवते उपयुज्यते खोनत्यै। सत्तु तावत् खबिचार कक्षायामिव परिचामयत्यस्मान् । ततः कथं पराधीनशल्या: खोबतये यतिष्यामहे वयम् ? सथाच होनप्रततिरपि नोपय ज्यते मित्रं । तनु मया पुस्मविचाराधीनं तिठति। कार्य सम्मात् भजत्वात्मन्द्रः समुन्नतिः । अत एवंविधः सुदन्वेषणीयः का मान- सत्यधात्यरावृत्य सन्मार्गानुगान् कत्तुं यतत। योऽस्मान्मन्त्रानुप- दिशति व्यवहारे। योऽस्मान् सहिचारान् शिक्षयति काले योऽम्माकं सत्कार्थप्रवत्युन्सारं बर्धयति सुनसङ्के। यो भान् धूर्त विटाठादीनां जालपागानिवर्तयति समये। किं बहनोलेन करारिक शरीरस्य ननयोरिख यक्ष्मणी। अविचाय प्रियं कुर्यात्तम्भित मित्रमुचते ।। राजा महरिणा मनिवलपमेवमुक्त नोतिशतके : पापानिवारयति बोजपले हिताय गुह्यं च मूहति गुगान् प्रकटी करोति। आपनतं च म जहाति ददाति काले सन्मित्वजणमिदं प्रवदन्ति सन्तः । अन्येनापि केनचित् कदिनोत्रम् ! चिलं त्यागिता भोव्यं सामान्य सुख दुःखयोः । दाक्षिण्य चानुरक्तिय सत्यता च सुगुणाः ॥ अहम्विधस्य मिनस्य खगलब्धोऽपि समागमी महतरं प्रमोद जनयति चित्ते सहृदयानाम् । नेतन्मादन्यत् किञ्चिदरित प्रशस्य तर सम्पाद्य विविधवस्तुपरित इह जगल्यवश्यलभ्येष्वर्थेषु इति। (उज्जयिनीनिवासिनः कस्यचित अस्वाक्षरितनानः ।। Howan MAHaigimarinaprveyiscatri ·! निगा। निद्रे! जगत्यत्र नु ! शान्ति हेतो! याच्यातियाच्थे ! भवती भरण्या। वदनमामाद्य भवन्ति नित्यं सुस्था निरीहा अपि देहिनोऽमी ॥१॥ रसा विशाला विरसापि शब्द: क्रोडीकता सापि सुखं भवत्या। निःशब्द-निःस्पर्श-निमीलिताक्षी तपखिनीवातितरां विभाति ॥२॥ प्रमोदवादामितगीतहास-विलाससम्भाषण-नाद-सार्थः । नभोऽपि यो व्याप्तुमलं समोश: स्पर्शाद भवत्याः प्रलयं स याति ॥३॥ शान्तीखरि ! श्रान्तिविदारिणी त्वं नो चेत् जगत्यत्र वनायमाने। पादं क्षिपस्याश, तदा जगत् स्यात् किनाम दुःखं, तदहो न वाच्यम्। ऋते मरीचेरिह चित्रभानोः पद्म यथा; शीतमरीचियोगात्। विना यथा करविनी; तथा त्वां विना जगबैव सुशान्तिमेति ॥५॥ रान्ति प्रजायामशुचौ शुचौ च कोटीवर दीनतमा नगे च । अनन्तशास्त्राम्बुधिपारसंस्थे मूर्ख च दृष्टिस्तव साम्यमेति ॥६॥ कपालवाते ससमुद्रभूमेः पातेव, पानीय सुभोज्य-लोपात् । कशोऽपि चिन्तानलदग्धचित्तः चणं क्षणं शान्तिसुखं लभेत ॥७॥ हरस्यहो त्व मृदुपुष्यशय्यामधिश्रितानामिव भावनालिम् । छायाप्रधान-द्रुममूलभूमिमधिष्ठितानामपि दुःखराशिम् ॥८॥ परिथमध्वंसविधायिनि ! त्वं संसारचिन्ताहतमानसानाम् । चेतांसि चक्षुषि समं करेण स्पृष्ट्वैव मातेव सुखं करोषि ॥८॥ रमालवृक्षच्युतमाधवीव या सुन्दरी प्राणसमप्रियस्य । वियोगतो भू-पतिता मुमूर्छ, तवाङ्गलाभात् सुखिनो न कि सा ? १० या सुन्दरी जीवनकल्प-पुत्रनिर्जीवदेह खतनी निवेश्य । अकम्पयत् खं ननु रोदनेन मापि त्वदले मुखमालभेत ॥१॥ सन्तापनाश-प्रवलप्रतापे! निवर्तते कातरशोकि-शोकः । हा हा ध्वनिः खिन्बटगम्बुभारो दुःखाग्निदग्धस्य क्तपावशात्ते ॥१२॥ हा हन्त यैषा परियोड़ितेव बुभुक्षया, चान्द्रमंसी कलेव । ! ।

·१९१० शाकाभिमासस्था निद्रा। . राहुप्रभावेण ; सुखेन मयं तत् कोड़देशं सरलाधितिष्ठत् ॥१३॥ यानन्तचिन्तामलदयमाना ; यस्या मुखानं मलिनं विषादैः । क्षपोपमः, त्वन्मृदुकोमलाङ्क: विस्मारयत्यव सुखेन तां तत् ॥१४॥ त्वमेव चेत् थान्तिविनाशहेतुर्न वर्तसे दुःखशताकुलेऽस्मिन् । क्षपोजलानां यमकातराणां कथा तदा किं जगतोह तिष्ठेत् ॥१५॥ सखी भवत्याः सुखदापि शय्या श्रमार्तजन्तून् जननीव नीत्वा । खविग्रह शान्तिमयं सदा स्यात् ; सुखैकहेतोस्तवकष वार्ता ? ॥१६॥ क्षणप्रभाभार्थ-सुसेवकानां उद्देश्यलोपेन सुविव्यथन्ते। चित्तानि यान्येब, तब प्रसादात्तान्धेव तेषां सुमुखौनि नो किम् ? ॥१७॥ चिन्तातरङ्गेगा समं म-नोनी: पुनः पुनर्च त्यपरायणासीत् येषां सुनिखास-समीरणादा, ते साम्प्रतं त्वामुपयान्ति शान्त्यै ॥१८॥ हे नेहदेवि ! प्रतिभा-प्रधानो यो वीक्ष्य नेत्राम्बु सदैव पित्रोः । संसार-रक्षः शतधिक प्रचनो स शान्तये त्वां शरणं गतोऽस्ति ॥१८॥ प्राणप्रियाया मलिनावरखं यमेव निखं दयितं विमेद। शैल्योपमं, तं भवदन्देशः विस्माय सर्व सुजिनं करोति ॥२०॥ सुतैः स्तुधार्त्तविवशोकृतं यं, चुतक्षामकण्ठास्तनया रुदन्तम् । यं दर्शयन्यत्र सहस्रदुःखच्छविं, विना त्वां का सुख्खनु ! नेपाम् ॥२१॥ संसारदावानलदच्यमानजनस्य शान्तिः कथमन्यशक्या। चेत् पादपाथोज सुधा भवत्याः न वर्ततेऽसो विपिनोपमेऽस्मिन्॥२२॥ प्रभोः प्रहारं महते मदा यो दुःखेन नेवाश्रुभिरुचितः सन् । तिरस्कतिर्यस्य विभूषणं सः त्वदङ्गलाभादधुनैति शान्तिम् ॥२३॥ पालवात्तेऽत्र तिरो फवन्ति दुःखानि यान्येव समुन्नतानि । किन्तानि विद्यास्ववलेन धौरा: वोराश हत्तुं सलु शना वन्ति ? ॥२४॥ सुधांशुविध नाशीतरश्मिपातः सरो मानतमबुभिश । सन्ताप गवलीव बिटे । संगादि पिन शुभेल ? ॥२५॥ संभारिणां मानसा हा दकिदिन त !

·सन्द्रिका । १८१८ शाकानिमार धीरः समीरी हरिचन्दमाम्ब चन्द्रश्च कि हत्तम हो ! समर्थः ? ॥२६॥ संसारतप्तस्य सदा शरण्या, चिन्ताभिभूतस्य सखी धरण्या। रोगोधदिग्धस्य महोपधन्वं थान्तस्य मित्र क्षणमत्र साधि! ॥२०॥ नृपस्य यस्यैव कृपाकटक्षात् रोपातिलेशाच्च जनाः कियन्तः । तुथन्ति, केचित् समयाः सदैव क्षुभ्यन्ति, सोऽप्यन्त्र तवाभ्यधीनः ॥२८॥ यदाजयानन्तनरा नियन्ते यदाजया शान्तिसुख लभन्ते। त्वमायया सोऽपि निरस्तचिन्तः निरस्तगर्यो मृतवद् विभाति ॥२६॥ योऽसौ नृपः शत्रुग्टहीराज्यो दैन्यादितो वृक्षतलाधिवासी। सिपेव धूलोनयनाम्बुपातस्त्वदस्योगात् स न कि सुखो स्यात् ? ॥३०॥ प्रवः प्रातरवह समादिदेश मृत्यं समुन्धन-कलोणेव । यस्यैव भूपो, हतभाग्यजीवः स किं प्रशान्त्यै भवती न याति ? ॥३१॥ समचिनो वीक्ष्य मुखानि वेषां वमन्ति तौक्षा विषयाकाराशिम् । अक्षौणि रत' विषमं गिरन्ति स्वमायया तेऽपि किलाभिभूताः ॥३२॥ त उत्तमाः अवणेषु येषां क्षिपन्ति तीक्षायुधवाक्यराशोन् । মনৰ বিষনা শীলাললালা মাহ এর ২ হi जहार मित्रप्रमुखालान्तो, जहार राज्य विषमो विपक्षः। जहार देह पत ! यख रोगः विना त्वया तस्य कुतोऽत्र गान्तिः ॥३॥ असन् परं शुष्यति, याति बुद्धिः, गाढ़ तनः पश्यति यस्य नेत्रम् । बतोत्तमननदर्शनेन ; कोऽन्योऽस्ति शान्यै क्षणमत्र तस्य ? ॥३५॥ दन्दश्यसे यग्य मनोऽतिचिन्ता-भुजङ्गभार्थः ; तनुकान्तिराशिम् । जगम्यते हा वत! मा बुभुक्षा निशाचरी, तस्य गतिन किं त्वम् ॥३६॥ सुधासमुद्रोनि-विशोभि-पोननिभे धरेगो शयने शयानः । दोनोऽपि तो विषमोपलेऽयं त्वत्-सेवया तुन्यमुख प्रयाति ॥ ३॥ कोट: पतङ्गो विहगो मुजङ्गः पयथर खेचर-भूचरी च। भूपोऽतिदीना विबुधोऽतिमुख स्नेह भवत्याः सममव यान्ति ॥३८॥ 1 འདོ་ 1: བྱེ་ལ ། ། ། བདེ ..

·१८१८ याकामिनासस्य । निद्रे! शरण्ये ! तव माय येव पश्यन्ति स्टहन्ति च तत् सुखेन ॥३॥ क्षपाश्रये तत्त्ववुभुत्सुमार्थ त्वं साम्यमन्त्रण सुदीक्षितं किम् । करोषि ? सन्तप्तजनान् शुभे! किं रम्यामृतेः सेमिहा मतामि ? ४० विद्या-यशो-रूप-क्लातिदर्पः ज्ञानप्रतापरपि मर्वमेव । यस्तुच्छध्या परिपश्यतीह मोऽपि त्वदा रमते निरीक्षः ॥ ४१ ॥ मातेव निद्रे! भवती सुखेन स्वमङ्कमानीय सतोपमास्ताः । प्रजा महासाध्वसदुःखयुक्ला: शान्ती सुधायां कुरुतामजनम् ॥४२॥ मानापमानो सुख-दुःख-तापाः पोतोष्णमेतत् वत ! मनु-मित्रे । वहातिहिंसे च तयाङ्कसंस्था विस्मृत्व शान्तिं लभतेऽत किन ? ॥४॥ निखिलजनशरण्य ! सर्वदुःखोपहन्त्रि ! सम-मुरल-सुदर्शिच्याशु मान्य कहे सो!। भव-दवदहमाभा-दहामानानजसं जय निजमधुराङ्गमादृशान् भाग्यहीनान् ॥४४॥ ( नारायणापणमस्तु) श्रीअन्नदाचणतर्वाचूडामगिः । नोयाखाली-सोमपाड़ा। । Jiwealante Hoenter (धूवाधिनता) कृषिजीविबहला श्यामन्नतरुवाबरीमण्डिता विध्यपादपत्या मना काचनपल्लो बर्नले। अस्याः सीमान्तप्रदेशेषु दीनावधि परा- वैकवतो खकले क्लपणावपि आतिथ्योदारौ थाईकात् जरा- जोगविपि सततं परव्यसनत्राणे बद्धपरिकरी अनधिगतमास्वावपि जोषितप्रकटिततदशेषतत्त्वी अशीतिवर्षदेशीयौ दम्पती चिरं हातोटजविरचनो आमोदनयोः कुटीरभूभाग- पदयाशनम् ज्यादक। यहोवोन नानादच नसेन न केवलम् - ·मस्त चन्द्रा। माकानिमाल श्रमयोर्जीविका निर्वाहिता परं तत् पल्लीवासिनोऽनेके दीना जना अपि कृतजीवितसन्धारणा बभूवः। अप्रसूतिकोऽशेषार्त्तजनशरण- भूतोऽसौ दिव्यसत्त्वः स्थविरः सर्वेषां ग्रामबालानां विनेता पितृभूतच सर्वेषां तज्जनपदवासिनां भगवान् विन्ध्यनाथोऽस्माकं दुःखोपशम- नार्थम् अवतीर्ण इति मतः । अस्माकं पूर्वाभिहितो युवा सरलाहितीयः प्रखरभास्करकर- परितप्तो दिवावसाने अतैव तं शरणं प्राप। ततः पुरतो हरित- तरुलतासनाथम् उपवनं पृष्ठतो धवलतुहिनपरिशोभितं विन्ध्याचलं नातिदूरतोऽनेकवकमरालकुलसमाकुलं कुवलयषण्डमण्डितं सर आलोक्य स्वभावसौन्दयान्दोलितहदयो युवा ममोहर्षाप्रकटनाक्षमः सहसैव अवाहीत्। भगवन् ! धुलोकाधिष्ठानात् नाधुनासि त्वं प्रत्यक्षविषयः। अहो गोचरीकतमद्य मया त्वदुपदेशतत्त्वम् यत् सर्वमेव धातुर्विधानम् अस्माकं भाविशुभकरम् इति । सतस्तदाचरणप्रीतौ तौ भागन्तुको कदाचित् तस्य पद्मसरसः धवनप्रस्तरसंस्तरशीतले सोपाने तासनबन्धी, कदाचित् अनेका द्भूतदृश्य निश्चयदर्शनकुतूहलो भूधरदेशं पर्यटन्तो, कदादित् तदुप- वनाभोगक्षतविचरणौ सुदीर्घ काल क्षपितवन्तौ। पुनरागतायां सन्ध्यायां प्रत्यागत्य तां पर्णशालाम् अभीष्टां तस्य वृक्षस्य धर्मोप- देशम् । प्राक्तनानकसुक्कतोपक्रान्तेन साधुसमागमेनानेन अभूत तयोरभ्यागतयोविसतिविषयस्तावत् पूर्ववृत्तान्त: । अर्थकदा प्रतिशोभासन्दर्शनेन अचलाधित्यका पर्यटतोस्तयोः युवा सहसा स्मरितात्मवृत्तान्त: अवादौत् । अहो कोटक मनो- माहन: प्रभावः प्रशतः येन विमूढाभ्यामेतावन्तमपि कालमावाभ्यां विस्मृतस्तावत् पूर्ववत्तान्तः। अहहि वमेव अभिनवसौन्दयालोकन परायणी न तोऽधुनापि अन्योन्यपरिचयः। महीयान् खलु आवयोराणयादातुधार्मिकतायाः प्रकार: ; योऽधिहालवानी ।

·१८१८ शाकाविनमासस्य रितिवृत्तं अपत्यनिर्विशेष पालयति । लोकोत्तरैवास्य महा- नुभावता यत्र छायापि सन्देहस्य प्रवेष्टुं न क्षमते। तन्महत् सुक्कत मन्तरण न सम्भवति एतादृशमाधुसङ्गतिरिति । ततस्तद् वाक्य- माकये प्रतिमूर्तिरिव सरलताया बाला दीर्घ मुषणञ्च निश्वसन्ती प्रत्युवाच “नाव कश्चित् अवकाश: सन्देहलवस्य । यदासीन्मे प्राक्तनं सुक्षतं किञ्चित्, अन्यथा किमिति दशायाम् एवमपि समुपजातायाम् एतादृशस्य साधोरायोऽधिगतो मद्विधया हतभागिन्याः । महा- भाग! किमन्यत् वक्तव्यम्, प्रास्तां पितरावपि मदीयौ एवंविधौ धर्मगतप्राणाविति। ततस्तवाक्यमाकर्य तवृत्तान्तप्रश्नाशया कुतू. हलेन कृताभिनवोद्यमः युवा भवापि। अस्ति में महत् कुतूहलं भवत्याः परिचयावगत्यै। तदु यदि न भवति अनिगद्य न वा अतिखेदकरम्, ततः कधनेन अात्मानम् अनुग्राह्यम् इच्छामि। अतिमहत् खलु भवती-दर्शनात् प्रभृति मे कौतुकम् अस्मिन् विषये। देहशोभालोकनेन नास्ति मे त्वदाभिजात्ये कोऽपि सन्देहलवः, प्रभातरलं ज्योतिः कदापि वसुधातलात् नोदेति। इत्येवम् अभिहिता सा बाला किमपि अन्तर्ध्यावन्ती मुहर्त- मिव तुष्णीं स्थित्वा उपामायतं निश्वसन्ती किञ्चित् कपायितोदरे प्रक्षाल्य लोचने वस्त्राञ्चलेन वदनमपमृज्य शनैः शनैः प्रत्यवादीत् । महाभाग! किमनेन हतभागाया मे तावद् इत्तान्तेन श्रुतेन । तथापि महाकुतूहलं चेत् तत्कयामि । श्रूयताम्। मिवारस्य प्राचीनतममहीपतिकुलसम्भूतोऽयं जनः। यत्र महात्मानः वादल- प्रतापप्रमुखा राजर्षयः अक्षयकोर्तिशालिनः प्रादूर्भूताः। अहो नियर्वचित्ताम् । न गच्छति कस्यापि काल एकविध एव । तथाहि अनेकपुरुषभोगपारम्पयात् दुःखनिशानः समायाता। राजसचिवस्य अन्यायशासनावलेपात् गतोऽस्य रोषविषयतां मदीयो जनकः । ।

·संकलचन्द्रिका भावाभिन सस्य किंबहुना ततस्तेन राजद्रोहीति अभियुक्तोऽमृतसाक्षिक्लेन च प्रमाणित: राजमाशनात् में पिता स्तब्धवान् प्राणदण्डाज्ञाम्। अहह ! मोह- मयेऽस्मिन् मंसारै वाप्येवंविधो दण्डधरः समासाद्येत योऽनृतकूट- शतमपमार्य तथ्यमाविकियात् । तत भात्मनोऽदर्शनमन्वरेण कुल- कोतिविलीयमाकलव्य अन्यतमस्य राजमचिवस्य कृपैकपरवश स्या नुग्रहेण जमको मातरं माञ्च हतभागिनीम् बादाय तस्यामेव कृष्णायां निशायाम् अतोते यामहये निद्रालसे पौरकुयाले स्वावास परित्यज्य प्रत्यासत्रायांनी कस्याञ्चित् राजलोकविरलायां पलाम प्राप्तस्यैकस्य मुदो रहे निभृतं कालं निनाय । अयानिन पिते कतिपयदिने सोऽपि प्रात्मचरितं प्रकाशित- यान्। सेन जनन्या मम च धर्मनाशार्थ निमतं सहीता विविधा चेष्टा। तदनुकूलमपि उपादन सर्वमाहतं सेन मन्दबुद्धिना। ततस्तद् भावम् अवगम्य तातस्तदविज्ञानात् तस्यावासभूमिं त्यसवान्। क गन्तव्यमिति नाधिगतेऽपि नरका- धिकस्य तदावामस्य त्याग एव महानासीत् मो मुदो विषयः । ततो दिवसं तमशेषं पर्यटन्तः कथमपि विख्याटवी समासादिताः। अथ कालोऽपि खधर्ममनुष्ठितवान् । अहो कापरा मादृशी पापीयसी या स्त्रीयजनको स्वकरण हन्यादित्येवम् प्रात्मभाग्यं दूषयन्त्यास्तस्या प्रतर्कितमेव चेतनां जहार मूर्छा। मूवेिगात् निष्यतन्ती शिलातले तां ससम्भूमं प्रसारितकारः शोकदह्यमानहृदयः युवा विकृतवान्। सतः अश्रुसलिलसिक्तेन तदीयोत्तरीयप्रान्तेन शनैः शनैः वीजयन् संज्ञां प्राप्यय्य ताम् अवादीत्-उत्तिष्ठतु भवती । मायं शोकोपचार: शोभते भवाशीषु । यदेव धात्रा विहितं भवति तत्सवमस्माकं भावि शुभकरम् । अस्माभिस्तु एकदेश- शिभिः तदनाकलय्यैव तदर्थ विस्तप्यते। पश्य, विष-समाखादमाद मरणमन्तरेण तव पिता अवश्यमेव मरपतिभंटेन धृतोऽभविष्यत् ।

·१८१८ भाकाविनमासस्य ] ज्याकरणम् ततः स सर्वथा भूपतिना स्वपदानुचितेन दण्डेन निहतथाभविष्यत् । पतिप्राणा भवदीया जननी च पतिचितानले न त विरहज्वाला- मालिनं देहं नियतमेव शेषमनेष्यत्। न चास्माभिः सर्वसुखास्मदं स्थानमेतदध्यगमिष्यते । निर्विष्टम् एकदा भवत्या सकलं प्रमोद- सुखम् । परमतो यो विमलोऽखण्डोऽनिर्वचनीय आनन्दोऽहर्दिव- मनुभूयते, नाल्यकालमात्रेण वर्णयितुं शक्यते स सर्व एव सुख- सम्भारः। सर्वदर्शी खलु विधिः यो दिव्यालोकन सर्व विचार्य- मानुषमाग्वं निर्धारयति। वयन्तु अन्नता-प्रणोदिताः सर्वधा पक्षक- दर्शी विधिरिति निरर्थकमेनं दूषयामः । [ब्राममा श्रीउपेन्द्रनाथरायः वषिशालायरकाठि। कलापयाकरणे शर्वचनी। (पूर्वतोऽनु उत्तः) ततो ग्टहीतमौनोऽई राजान्तिकामुपागमम् । तत्र च लोकमपटद् विजः कश्चित् खयं कृतम् ॥ १ ॥ तं चाचष्ट खयं राजा सम्यक् संस्कृतया गिरा। तदालोक्य च तनस्थो जनः प्रमुदितोऽभवत् ॥ २ ॥ ततः स शर्ववर्माणं राजा सविनयोऽब्रवीत् । स्वयं कथय देवेन कयं तेऽनुग्रहः सुतः ॥ ३ ॥ तच्छ्रुत्वाऽनुग्रहं राज्ञः शर्ववर्माऽभ्यभाषत । इतो राजन् निराहारो मौनस्थोऽहं तदा गतः ॥ ४ ॥ ततोऽतिविमना शेषे जाते तीव्रतपः कशः। लान्तः पतितवानस्मि नि:संज्ञी धरणीतले ॥५॥ उत्तिष्ठ पुत्र ! सर्व ते संपत्स्यत इति स्फुटम् । शक्तिहस्तः पुमानत्व जाने मामब्रवीत् तदा ॥ ६ ॥ २.

·१८ कामिनमासस Xwvs नाहममृतासारसंसित इव तत्क्षणम् । प्रबुद्धः क्षुत्पिपासादिहीनः स्वस्थ इवाभवम् ॥ ७ ॥ अथ देवस्य निकट प्राप्य भक्तिभराकुलः । ज्ञात्वा गर्भमहतस्य प्रविष्टोऽभवमुम्मनाः ॥८॥ ततोऽन्तः प्रभुणा तेन स्कन्देन मम दर्शनम् । दत्तं ततः प्रविष्टा मे मुखे मूर्ती सरखती॥ ६ ॥ अथासौ भगवान् साक्षात् षड्भिराननपशजैः । "सिद्धी वर्णसमानाय" इति सूत्रमुदेरयत् ॥ १० ॥ तच्छ्रुत्वैव मनुष्यत्वसुलभाचापलाहत। उत्तरं सूत्रमन्यूह्य स्वयमेव मयोदितम् ॥ ११ ॥ अथाब्रवीत् स देवो मां नावदिष्यः खयं यदि ! अभविदिदं शास्त्रं पाणिनीयोपमर्दकम् ॥ १२ ॥ अधुना खल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्रात्यं भविष्यति। महाहनकलापस्य नाना कालापर्क तथा॥१३॥ इत्युत्ता शब्दशास्त्र तत् प्रकाश्याभिनवं लघु। साक्षादेव स मां देवः पुनरेवमभाषत ॥ १४ ॥ युभदीयः स राजापि पूर्वजन्मन्यभूटु ऋषिः । भरहाजमुनेः शिष्यः कृष्णसंज्ञो महातपाः ॥ १५॥ तुल्याभिलाषामालोक्य स चैकां मुनिकन्यकाम् । ययावकस्मात् पुष्येषु-शराघातरसजताम् ॥ १६ ॥ अतः स शप्तो मुनिभिरक्तीर्ण इहाधुना। सा चावतीर्णा देवीवे तस्यैव मुनिकन्यका ॥ १७ ॥ इत्य ऋष्थवतारोऽयं नृपतिः सातवाहनः। दृष्ट त्वय्यखिला विद्याः प्राप्स्यत्येव त्वदिच्छया ॥१८॥ अक्लेशलभ्या हि भवन्त्युत्तमार्था महात्मनाम्। जम्मान्तरार्जिताः स्कारसंस्काराक्षिप्तसिद्धयः ॥ १८ ॥ (क्रम:) ।

·धर्मविवेकः।
(पूर्वानुन)
गान्धर्वराक्षसो चान्यो पैशाचश्चाष्टमोऽधमः।
एतेषां यस्य यो धम्मो वर्णस्योतो महर्षिभिः ।
कुर्वीत दाराहरणं तेनान्त्वं परिवर्जयेत् ॥ २५ ॥
सधर्मचारिणी प्राप्य गाईस्थ्य सहितस्तया।
समुद्दाहेद ददात्येषा सम्यगूढ़ा महाफलम् ॥ २६ ॥
इति श्रीविष्णुपुराणे तियेशे दशमोध्यायः ।
एकादश अध्याय।
स्टहस्य स्व सदाचारं श्रोतुमिच्छाम्यहं मुने !!
लोके ह्यम्भात् परमाञ्च यमातिष्ठन्न हीयते ॥ १ ॥
और्व उवाच
श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् ।
सदाचारवता पुंसा जिती लोकावुभावपि ।
साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छन्दः साधुवाचकः ।
तेषामाचरणं यत्तु सदाचारः स उच्यते ॥ २ ॥
सप्तर्षयोऽथ मनवः प्रजानां पतयस्तथा।
सदाचारस्य वतारः कारच महीपते ॥३॥
ब्राह्म मुहते सुस्थेच मानसे मतिमान् नृप ।
विवुद्धश्चिन्तयेधर्म मर्थञ्चास्याविरोधिनम् ॥ ४ ॥
अपोड्या तयोः काममुभयोरपि चिन्तयेत् ।
दृष्टादृष्टविनाशाय लिवर्ग समदर्शिता ॥ ५ ॥
परित्यजेदर्थकामौ धर्मपीड़ाकरी नृप।
धर्ममय सुखोदक लोकविष्टिमेव च ॥ ६ ॥

·संस्कृतचन्द्रिका [१८१८ शाकाशिनमास्क ततः कल्यं समुत्थाय कुन्मित्रं नरेश्वर । नैऋत्वामिघुविक्षेपमतीत्याभ्यधिक भुवः ॥ ७ ॥ दूरादावसथान्मूनं पुरोषञ्च समुत्सृजेत् । पादावसेचनोचिष्टे प्रक्षिपैन ग्टहाङ्गने ॥८॥ आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्नानिलांस्तथा । गुरुद्दिजातींश्च बुधो न मेहेत कदाचन ॥ ८ ॥ न कष्टे शस्यमध्ये वा मोबजे जनसंसदि। न बत्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ ॥ १० ॥ नाम न वान्भसस्तोरे न श्मशाने समाचरेत् । उत्सर्ग वै पुरोगस्य सुत्रस्य च विसर्जनम् ॥ ११ ॥ उद खो दिवोसगं विपरीतमुखो निशि। कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रौत्सर्गच पार्थिव ॥ १२ ॥ हरारतीय वसुधा वस्त्रप्रावृतमस्तकः । तिष्ठेनातिचिरं तत्र नैव किञ्चिदुदीरयेत् ॥ १३ ॥ बलोकषिकोत्सातां सदमन्तजेला तथा। शौचावशिष्टां गेहाच नादद्यापसम्भवाम् ॥ १४ ॥ अन्तःप्राण्यवपन्नाच हलोत्खाताञ्च भूमिप ! परित्यजेन्मृदश्चैता: सकलाः शौचसाधनम् ॥ १५ ॥ एका लिङ्ग गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दश। हस्तइये च सप्लान्या मृदः शौचोपपादिकाः॥१६॥ अच्छेनागन्धफेनेन जलेनावुडुदेन च। आचामेत मृदं भूयस्तथा दद्यात् समाहितः ॥ १७ ॥ निप्पादिताकि शौचस्तु पादावभ्युच्च वै पुनः । लिः पिवेत् सलिलं तेन तथा हिः परिमार्जयेत् ॥ २८ ॥ (नाम: मै र मिकदेवताक कर्म यूरोपोमार्गः ।

·*58€ 27871881
327 *T*E1
PHRASES AND IDIOMS.
(पूर्वप्रकाशितात्परम् )
79 joined with fat means 'what else', 'yes'; as,
शकार:-चेट प्रवहणम् आगतं किम्। चेट:-अथ किं (S-Has
the car arrived ? Servant--yes). Gaat is used like
the disjunctive ‘or' in English.
अपि।
i
#fu is used in the sense of (a) 'though', even if
as ufanisfu piciarà: (though made to fall down by
the strokes of the hand); (6) even ; as, acreatfu
FAST (more charming even by bark garment) ;
(c) 'also', 'and also'; as so fĦg afa fe (sprinkle and
pray) ; fe À ATETERI Qg (I have also a sisterly
affection for these); (d) in asking questions ; as, afu
तपो बईते ? अपि जीवेत् स ब्राह्मणशिशु: ? (e) when it is joined
to an interrogative pronoun, it is used in the sense
of ‘somo', 'certain' 'any'ete; as RTT aftaar titsfa
fut: zz: ( I saw a certain boy while I was roving).
अयि।
It is used (1) as a gentle address in the sense of
friend', 'prythee' ; as we aia: ha; fe fygwie
Tar; (2) in asking gentle questions; as of
sifaqatu waf# (lord of my life, art thou alive ? )
अहो।
It is a vocative particle ; as a giar: (o my

·संस्कसचन्द्रिका। [१८१८ शाकानिमासस्य brothers !); it is generally used in the sense of 'oh !' and 'o how' expressive of joy, grief or sorrow; as, अहो मधुरमासां कन्यकानां दर्शनम् (0 how pleasant is the sight of these damsels ! ) अहो विपाकः (oh this change of state ). It is used in the sense of comparison ; as संसारः अर्णव इव ; it is used in the sense of (1) a little', 'some what'; कड़ार इवार्य ( This is some what tawny); (2) in the sense of as if', as it were', as, यो जहासेव वासुदेवम्, मृगानुसारिणम पिनाकिनमिव पश्यामि । एवा va is generally used to emphasize the word after which it is used ; as राम एव अयम् (it is Ram and ne body else). Its function in a sentence is threefold viz. अयोगमन्चयोगच अत्यन्तायोगमेव च। व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य एवकारविधा मतः । एवम्। It means (a) 'so' thus'; as एवमुक्तः राजावादीत् (the king, thus addressed, replied) ; (6) it is used to show 'assent'; as एवमस्तु ; एवमेतत् । कच्चित् । It implies some hope expressed by the speaker and has the sense of 'I hope that, etc. It is interrogative in form ; as शियानि वस्तीर्थजलानि कञ्चित् ·ন? মা জ্বালিলায় ] (Are your holy waters undisturbed ? ) #pena पार्थ । खयैकाग्रेण चेतसा। कश्चिदजानसंमोहः प्रष्टस्ते धनञ्जय। खलु। (1) 'indeed', 'surely', 'verily; as Ari ucifer a faqat Haffi (thy footsteps do indeed fall uneven on the way); (2) conciliation ( 8 ); as a CT FIT: FETISTA® (pray, let not the arrow be discharged at this);न खलु न खलु मुग्धे साहसं कार्यमेतत् ; (3) It is used in the sense of prohibition at og (no need of going) ; (4) reason ; as म विदीयें कठिनाः खलु स्त्रियः। ht *** It is a copulative conjunction and joins words or assertions together; as 2 L It must be noticed that it is never used in the beginning of a sentence. When it is used with * it has the sense of *neither', 'nor'; as 7 ufafaa: 70TTATRI: 1 is often repeated in the sense of the simultaneous occurrence of two actions ; as ou T PATT (He died as he fell down). When it is used as a conjunction, it means, 'then' therefore', 'in that case'; as we are a areia (then I shall tell you the truth); defe

·eigas
१८१८ माशाविनमास स्य
दिया।
It is a particle expressive of joy gladness.
(1) I am glad, happily ; as festi afaga chiqa
(I am glad the evil is averted).
(2) I congratulate upon &c. ; as fesTT AFTTTST:
fastaa afa (I congratulate your majesty on your
success).
TTH is generally used in the sense of by name?
“called', 'named etc; as ofen uzaga TH FJĄ;
दशरथो नाम राजा; रामो नाम पुरुषः ।
77 is often used in the sense of 'indeed!, verily
'forsooth”; as a TA TSI fou: (who possibly is a
favourite of kings ? )
मया नाम जितम् (I have indeed conquered); को नाम
पाकाभिमुखस्य जन्तुर्दाराणि दैवस्य पिधातुमिष्ठे (what creature
I should like to know, is able to shut the doors of
fate, when disposed to show its power); gf zai
ATÀAQ (How indeed is this ? )
at is used to express a pretence or feigned
action ; as, काान्तिको नामभूत्वा (pretended to be an
astrologer.
(SAT:)
श्रीउपेन्द्रनाथ राय:
afra-Trarate i
We

·श्रीदुर्गा शरणम् । संस्लतचन्द्रिका। Hinduilderariantamannd धीशाय नमः। जवादीभाप कमाया कारची नामानिक मारवर वाले ने घरममा भी सुन्दरी ।। मासावतरणिका। प्राची मञ्जुलयन् नभी विमलयन् भौमं तमः क्षालयन बालास्यं तुलयन् कार्ज मुकुलयन् शलोत्पलं फुलयन् । मानिन्याश्च वगुण्ठनं निज करैः स्तोकं समुत्तोलयन् मान्य व्याकुलयन् वपुः पुलकयन् ग्लोज उज्जम्भते । * उद्भट-लोकाः। कानों को यमुदति नील किरा. जास: कता: पारिधी, क्षत मुवरि ! ? मादर; करनिता लदाय स्तने । न्यामती सदी कुलपती धन्यामि । सोदय, महत्य' श्रीपरिहासकोस्ल कुमाल, श्रीका चन्द्रो यः ॥२२२॥ बतागस कुतूहन्न मन धाराशायद सितं अदना मुनामदर एक विशाम्यति । च: प्रियतम तिचिव सीपक्रमः कदाचिदपि चनदा मननि के वलं मजति ॥२३॥ सत्य सल्लीबी ननवत। सतोपदे ।--- अपाने बामनायमन कुतूहलापदं बन्तु पश्यति। कुलनतनु वा कलसुन्दरीमा हास्य अक्षरे एव विरमति, नी सति। सब बचनं वानीपि अ यो कदाचित हदु मृदु मविशति । कदाचियदि काम उति तदा केवल सनभने । लोयने । न तु वचछा जागा वा काशले ॥ र सतीषने ।- का नया गमनागमन सनये नयनयाः कुतू इल का रहस्य जादिविकला अनधि वर्तते। कुल पिट पनि कुनै नातं न मोकतं मां का नासा, अध: पाविनीमय- जिलं हान्य अधर अधोदी उदरादापि भवरे जी के जने या सभ्य द्यने । उदरं यावत् कान्ययिता अपतो नति। वाक्य न्तु तम्बा: मतानिन एच की बोतिथिः नल न्य पाम् । कदाचित् अनलि यदि काप कमल दा लंबधान्यानमा के जने या अदा ति। गुबादीनां इस्तमाभिधायिक भव त । कति तातर बाय:

·सेकसचन्द्रिका
[१८१८ माक कातिकमासस्य
।
विज्ञाननीका
तपोयजदानादिभिः सुवुद्धिविरतो नृपादौ पदे तुच्छबुद्धया।
परित्यज्य सवं यदाप्नोति तत्त्व परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥१॥
दयालु' गुरु ब्रह्मनिष्टं प्रशान्त समाराध्य मत्या विचार्य स्वरूपम् ।
यदाप्नोति तत्त्व निदिध्यास्य विहान् परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि॥२॥
यदज्ञानतो भाति विश्वं समस्त विनष्टं च सद्यो यदात्म प्रवोधात् ।
मनो वागतोतं विशुद्ध विमुक्त परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥३॥
यदानन्दरूपं प्रकाशस्वरूपं निरस्तप्रपञ्च परिच्छेदशून्यम् ।
अहं ब्रह्महत्वैकगम्यन्तुरीयं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥४॥
निषेधे कृते नेति नेतोतिवाक्यैः समाधिस्थितानां यदाभाति पूर्णम् ।
अवस्थात्रयातीतमदतमकं परं ब्रह्म नित्य तदेवाहमस्मि ॥५॥
यदानन्दलेशैः सदानन्दि विखं यदाभातिमाया सदा भाति सर्वम् ।
यदालोचने हेयमन्यत्समस्त परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥६॥
यदानन्दसिन्धौ निमग्नः पुमान् स्यादविद्याविलासः समस्तप्रपञ्चः ।
तदा न स्मरत्यद्भुतं यविमित्तं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहममि ॥७॥
खरूपानुसन्धानरूपां स्तुतिं यः पठेदादराभक्तिभावैर्मनुष्यः ।
शृणोतोह वा नित्यमुद्युक्त चित्तो भवे विष्णुरत्रैव वेदप्रमाणात् ॥८॥
इतियोमच्छङ्कराचार्यनिर्मिता विज्ञाननौका समाप्ता।
।
शारदीयोच्छासः ।
दृष्टे पिटे यरपदतलैर्भाति नात्यप्रकट
स्त्राने येषां हृदयमुकुर पूर्वमाहात्माचित्रम् ।
मन्वादीनाममिततपसां देशजाश्चेत्यशक्याः
ये निर्नेतुं पतिततनया वङ्गदेशस्य दीनाः ॥१॥

·१८१८ शाककार्तिकमासस्य ] शरदो यो पङ्कामः। वेषां चेतावशन-वसनलेशशीकाग्नितेज: वाल्यादिष्ट ग्रसति नियतं शीलदाक्षिण्यमानान् । येषां चेतःकमलनिकरोऽस्तं गते गौरवार्क कात्या हीनो ननु परिहृतो ज्ञानमध्वोप्सुभृङ्गः ॥२॥ तेषामन्तः करण-मरुती नीरसे दैन्यदग्धे मन्दाकिन्या वहति सहमा शान्तिदः किं प्रवाह: ? दुःखैस्तप्ता प्रवलझटिका पापमालिन्यगन्धा आशास्निग्धो भवति किमहो भक्तिपूतः सुवातः ? ॥३॥ भस्मीभूता निखिलविषया यत्न वै सर्वविद्याः माया भीमात्रमति नियतं भीषणे यच्छमशाने। प्रोति-प्रेम-प्रभृतिविहगारूढ़-विश्वास-वृक्षम् तत्रोद्यानं नयनसुभगं किं ययत्येव नेत्रम् ? ॥४॥ केयं शक्तिजगति विशुला दृश्यते चैन्द्रजाली ? कस्मादुत्सात् प्रवहति सुधा प्राणसञ्जीवनीयम् ? शुष्का शीर्णाः खलु शवसमा वङ्गापुत्रा ययते उत्साहाय्या नवरसयुताः प्रेममत्ता: प्रफला: ? ॥५॥ नेत्राम्बूणामविरलतया वर्षणाद्भूतलाङ्गम् सिञ्चन् सिञ्चनमयदृतुराधावणाट् यो दिनानि। त्यतासाम्भः कथमयमहो दर्शयत्यद्य हृष्टां मेधैर्मुक्तां नवरविकरोद्भासितामात्म कान्तिम् ॥६॥ मृष्ट्वा गात्रं विगतमलिलैरनशुनोत्तरीयः किं वा द्रष्टुं ब्रजति गगनं कुम्भजन्मर्षिणेन्दुः ? शङ्कोन्मुक्त; शतदलयुतः शोभते किं तड़ागः अम्बापूजोद्यत इव सुतः पुष्यहस्तः प्रसन्नः ॥७॥ कृत्वा रम्यं वपुषि वसनं शालिशस्यस्वरूपम् काञ्चीवेन वरुणकिरणैर्दीप्तमम्बुप्रवाहम् ।

·नझसचन्द्रिका [१८१८ शाकातिकमा गायल्यू वा मधुकररवैरस्फट रम्यगाथाम् प्रना वाखं विटजति बाध नैशनीहारिकाभिः ॥८॥ उजनामाविऊतरजनौराज्य मम्भोदसैन्यैः ग्रावधेन्वैर्दिवसममलं ह्याबणोद योऽन्धकारः । निर्जित्यामुं दिनमणिरहो तेजसा केन भूयः रुद्धौचक्रे समलविवरे सर्पमण्डूककोटः ? ॥८॥ बुई वुद्धं तनयसदया येति विश्वस्य माता स्मुझज्योतिर्दशकरयुतानन्तशक्तिर्भवानी। पापान् दुष्टानसुरजयिनी तेजसा दग्धुकामा दातुं पूतं विमलममृतं स्नेह भक्तिमद्भाः ॥१०॥ येषां भौम जननि जगतां ! भौषणानां कराणां एकाङ्गल्या धरणसुकरो हेलया विश्वलोकः। तेषां युक्ता दशभिरपि किं देवदुर्बोध्यलोले ! अस्मद्देशे ब्रजसि विमले पुत्रकन्यासाहाया ? ११ ॥ अस्माकं किं यवनतिरहो भोषणा-भीषणैवम् ? एवं किं नः प्रवलकुमतिर्दुदेशा मोहतन्द्रा ? यद् या प्रवो निखिलजगतां या भुवां रक्षयित्री तासां दूरीकरणविषये होकला सापि भौता ? ॥१२॥ नेतद्देवि ! प्रबलममते ! सम्भवेत्त्वत् सकाशे किं तत्कायं महति ! भुवि ते यदिशक्तोरतीतम् । कृष्णाङ्गारो यदि मलिनतां कोटिधा वईयेत् खां नो किं भूयो घनलदहनैरेति स स्वर्णकान्तिम् ? ॥ १३ ॥ द्रष्टुं मातुद्यनललहरीकल्पलावण्यराशि शक्ति सञ्चारय सुमहती चित्त ! सर्वेन्द्रियेषु । शीघ्र शेषान्यतिसुचपलानीन्द्रियान्यक्षिमध्ये नेत्र ! प्रेमना सजलमधुना तिष्ठ र निर्णिमषम् ॥ १४ ॥ ।

·शारदीयों खास १८१८ शाककार्तिकमासस्य । । प्रोत्यै यस्यास्त्रिभुवनगुरु लदुर्वाभकान्तिः प्रेमानें खं कमलनयनं हेलयोत्पाटनेच्छुः । पूजाये ते महति महतां ! सर्वगुास्तु तस्याः किं दास्थानो मलिनमानसो भक्तिसंस्पर्शहीनाः ॥ १५ ॥ यहत् पझे मधुकरवरैः पीतसारे सुरम्ये मग्ना क्षुद्रा पतति सरधा लिप्तपक्षा रजोभिः। तहत्तेऽद्यो सुरमुनिकुलेनिभरापीतशान्ती आमद्ध्यामो भगवति ! कदा धूलिभिश्छन्नदेहाः ॥१६॥ मुली वीरो वपुषि शिखिनोऽवस्थितो ोकतस्ते कास्यच्छाया ? वदनफलितः कोऽतिभो वीरदयः। माधुव्यंणापहृतहृदयो रूपजेनास्य लोकः वीर्यस्त्र स्तास्त्व सुरनिकरा दुःमहेरम्ब ! दुष्टाः ॥१७॥ पान्यस्मिन् वपुषि मनुजो कुञ्जरो देवि ! चास्ये पुत्री धीरो वितरति तवासाध्यकार्येऽपि सिद्धिम् । आप्तं येनामितगुणमुनेर्वाक्यलेखच्छलेन दानस्थार्थ खकरयुगलं सिविदेन द्वितीयम् ॥१८॥ कन्ये ये ते भुवनविदिते वर्णयाम्यम्ब ! किन्ते ? वीणापानिर्जननि ! कमला लोचनानन्दरूपा। मातुं मूढो जगति मनुजः सर्वदे ! चेष्टते का भापा यध्या यतलजलधिले नयोरूपरूपम् ॥१८॥ दृष्ट्वा मातः सह परिजनैरागता जन्मभूभौ पीत्वा पूतं सुविमलसुधातुल्यपादोदकं ते। भक्तिप्रतः सरलहुदयो बीतसर्वाधिखेदः सवा लोको हसति रमते माद्यति बादते च ॥२०॥ सर्व मात ! मनुजतनया यौवक-प्रौढ़-वृद्धाः सर्वे सत्ता स्थल जलचराः खेचराः कौटो संघाः ।

·१८१८ शाककालिकमासह मत्या वनतकलताद्यं यदा वन्दते त्वां आदत्वैतां प्रणतिमखिले में तदा क्षीणशक्तः ॥२१॥ को वा मन्दो हासतजलधि याचते वारिविन्दं? का सत्राजं जगदधिपतिं भाजनं कृत्तिकायाः? नाहं क्षौरं सुरतरुवरात् तीब्रतिताञ्च लिप्सुः नाहं यात जननि भवतोमैहिक सौख्यराशिं ॥२२॥ याचे शक्ति “सुजलसुफलां" सेवितु जन्मभूमि याचे भक्ति चरणयुगले ते च तस्याश्च मातुः । याचे मुक्ति मरण जनकाइन्धनादिन्द्रियाणाम् याचे रति निखिल सुखदां तावके नामगाने ॥ २३ ॥ याचित्वैवं हृदयविभवान् सर्वदा मातरं नः नत्वा नत्वा प्रणतशिरसा पादयोर्मोक्षदायाः । प्रेमा सम्यग् विगलितहृदो ग्राहकानस्मदीयान् विझो भूयः सजलनयनाः सादरं वाहुवद्धान् ॥ २४ ॥ नो नो भ्रातः शववदपि नो नो सता जन्मदात्री छिन्ना भिन्ना अपि न हि वयं दुर्भगा माहौनाः । क्षीणाप्येषा चलति धमनी, कम्पते पश्य नाड़ी संज्ञा धातर्वपुषि रमतेऽद्यापि नो भारतस्य ॥२५॥ नो सेवेताखिलगुणयुतां मातर कः पिशाचं प्राणैवितैरपि च वपुषा शोणितर्वक्षसो वा। सुप्तस्तिष्ठेन्नरपशुरहो कश्च मातु मुमूर्षोः ? मातृणं कश्चिरगुरुतरं विस्मरत्वल्पबुद्धिः ? ॥ २६ ॥ तस्मादेत प्रकततनया भारतस्याद्य सर्वे । विस्मत्यास्मत्पतनजनिकां क्रूरताविष्टतेर्षाः । साता भित्र स्थलजवचसा तीव्रवाणेन विद्धा सेवित्वा तां कुरुत सफलं धारणं जीवितानां ॥ २७॥ एम, ए, श्रीज्ञामशरणशम चक्रमः लक्षणो क्यानिकलेज विज्ञानाध्यापकस्य ।

·। 1 अज्ञानबोधिनी ॐ सच्चिदानन्दरूपाय मर्वधी वृत्तिमाक्षिणे। नमो वेदान्तवेद्याय ब्रह्मणेऽनन्तरूपिणे ॥१॥ यदज्ञानादिदम्भाति यज्ञानादिनिवर्त्तते । नमस्तमौ विदानन्दवयुषे परमात्मने ॥ २ ॥ अधाध्यात्मविद्योपदेशविधि व्याख्यास्यामः। अध्यात्मविद्याधि- कारिणमाह, तपोभिः क्षोणपापानां शान्तानां वीतरागिणाम् । मुमुक्षणामवेक्ष्योऽयमात्मबोधो विधीयते ॥ ३ ॥ अनात्मभूते देहादी आत्मबुद्धिस्तु देहिनाम् । साऽविद्या तत् कतो बन्धस्तनागो मोक्ष उच्यते ॥ ४ ॥ अनादिसान्तो नैसर्गिकोऽध्यास: मिथ्याप्रत्ययरूपः सर्वलोक- प्रय नः अस्यान बहेतोः प्रहरण य आत्मकत्व ज्ञानं शिष्यः श्री गुरु परि- पृच्छति भी भगवन् ! म आत्मा कोदृश: ? तत् शृणु। सञ्चित्सदानन्दा- हितीयमखण्डमचलमजमक्रिय कूटस्थानन्तस्वरूपं ज्योतिः स्वप्रकाश ब्रह्म यत् स आत्मा। भो भगवन् ! तर्हि दीर्धेऽस्मिन् संसारे संमृतिं कस्य?। तस्येव । खाभाविको वा नैमित्तिकी वा? यदि खाभाविको भवति, तर्हि अवजनोयत्वात् मम मोक्षाशा नास्ति । न हि वत्स ! नैमित्तिको। तहि किंनिमित्तं ? तत्सावधानमतिः शृणु। स्वाश्रया खविषया खानु- भवगस्या खभास्याऽवस्तु अनिर्वायाऽविद्याऽस्ति । सा तदाश्रयत्वस्व- विषयत्ववलेन चित्सदानन्दाऽनन्ताऽहितीयस्वभावमावृणोति । यथा गर्भागारान्धकारण आगारगर्भमाच्छाद्यमिव तथा चिद्रूयं कूटस्थ- मात्मानं खस्वरूपमाच्छाद्यमिव अहं ब्रह्म न मनुष्योऽहमिति विक्षि- पति । ततश्च अनात्मनि देहादी आत्मत्वेनाभिमन्यमानोऽप्राप्ताशेष- पुरुषार्थः प्राप्ताशे वानर्थः अविद्यापरिकल्पितेरेव साधनैरिष्टप्राप्ति- मनिष्टनितिं आकाशमाणः सन् लौकिकवैदिकखाभाविकानुष्ठिते- ।

·संस्कृतपन्ट्रि का। [१८१८ शाकशातिकमासस्य कथं? रपि विषयसुखाय परमपुरुषार्थ मोक्षाकाहामलभमानः अलाम्बुवत् मकरादिभिरिव रागद्देषादिभिरितस्तत आवष्यमाण: सुर-नर-ति- यणादिप्रभ भिन्नासु नानायोनिषु परिवर्त्तमानो मोहेन मुह्यमानः मंति। तबविहाय श्रुतिरपि य इमाजजानान्यत् युमाकसत्तरं बभूव नौहारेण प्राबूजाजल्पााचासूटय उक्थशाचरन्ति । स्मृतिरपि, पुरुषः प्रकृति स्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ।। खामिन् ! युमइचनं असमञ्जसमिदम्भाति। इत्य' कूटस्थ चिचने करस स्यात्मनः शशविषाणसदृशो अविद्या तस्या वरणविक्षेपरूपं कथं सम्भाव्यते ? यथा गगनारविन्द स्यासतः सुर- भिवं कुतः ? असम्भावनौयत्वात् । असम्भावनोया का। साधु साधु । अरे आत्माविवेको नममानसिद्धः । भो भगवन् ! यङ्गममानसिद्धं तत् कि सत्यं? अरे यथा इन्द्रजालं पश्यति जनः । व्याघ्रजलोरगादि सत्यतया न प्रतिभाति । किं इन्द्रजालनमनिवृत्तेः रज्चुरेव सर्पो नान्यत् किञ्चि- दपि । तयात्माविवेकन्नमनिवृत्तेः तदनन्तरं स मिथ्येतिज्ञायते इदं तु सर्वयामनुभवसिई तयास्माकं विवेकश्चमनिवृत्तेस्तदनन्तरं सर्व मिय्येति ज्ञायते । भो भगवन् ! तटस्य भ्रमस्य निवृत्तिः कथं ? तत् शृणु। अकस्मात् कथञ्चित् पुण्यवशाहा चेदोदितेन ईखरार्थ-क -कर्मानु- ठानेनापगतरागादिमलः अनित्यादिदर्शनेन नित्यानित्यवस्तु विवेकः इहामुत्राय फलभोगविरागः वेदान्तवेद्यः प्रतीयमानं ब्रह्मात्मभावं बुभुत्सुरात्मानं ज्ञातुमिच्छति। ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते । “येन मुच्यते" । इति श्रुतेः । ज्ञानं तु व गमनननिदिध्यासनमन्तरेण न सम्भवति। तया च युतिः “प्रात्मबारे ट्रष्टव्यः मन्तव्यो निदिध्यासि- तव्यः"वं पदार्थ विवेकाय सन्यासः सर्वकर्मणां श्रुत्या विधीयते। यस्मात् अन्यथा पतितो भवेत्। तस्मादाय॑भ्यः ब्रह्मात्म ज्ञानप्राप्तिः । कय- माचार्य ? अज्ञोविज्ञो वा स्यात् । यदि अज्ञो. ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानमुपदेष्टं न शक्र यात। अथ विज: १ तदा ब्रह्मात्मत्वज्ञानेन ब्रझैव भवति । (कमश:) । ।

·पोधिष्ठिरौ बुद्धिः ।
पुर्वानुजा
चन्ट्रमा जायते
?
कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं खिद् धाः सनातनः
अमृतं किं खिद्राजेन्द्र ! किं खिद् सर्वमिदं जगत् ।।
युधि। अतिथिः सर्वभूतानामग्निः मोमो गवामृतम्।
सनातनोऽस्तो धर्मों
वायुः
सर्वमिदं
जगत् ।।
यक्ष। किं खिदेको विचरति जातः को जायते पुनः ।
किंस्विनिमय भैषज्य किं खिदावपनं महत् ॥
युधि। सूर्य एको विचरते
पुनः।
अग्निहिमस्य भैषच्च भूमिरावपन महत् ।।
यक्ष। धान्यानामुत्तमं किं खिद् ? धनानां स्यात् किमुत्तमम् ? ।
लाभानामुत्तमं किं स्यात् : सुखानां स्यात् किमुत्तमम् ? ॥
युधि। धान्यानामुत्तम दाच्य' धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेष्ठमारोग्यं सुखानान्तुष्टिकत्तमा ।
कश धर्माः परो लोके ? कश्च धर्मः सदा फलः ? ।
किं नियम्य न शोचन्ति ? कैश्च सन्धिन जौर्यते।।
युधि। आनृशंस्य परो धर्म स्वयोधर्मः सदाफलः ।
मनो यस्य न शोचन्ति, सन्धि सद्भिर्न जीयते ॥
यक्ष। विमधे ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।।
किमर्थञ्चैव भृत्येषु १ किमर्थञ्चैव राजसु ? ॥
युधि। धमाधं ब्राह्मणे दानं यशोऽयं नट-नर्तक ।
भृत्येषु भरणार्थं वै भयाधञ्चब राजसु ॥
यक्ष। केन खिदावतो लोकः ? के खिन्न प्रकाशते
कैन त्यजति मिनानि ? केन स्वगं न गच्छति ॥

·संस्कृतचन्द्रिका।
[१८१८ शाककानिक्षमासस
युधि। अज्ञानेनावृतो लोकस्तुमसा न प्रकाशते।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात् स्वर्ग न गच्छति ।
मृतः कथं स्यात् पुरुषः १ कथं राष्ट्र मृतं भवेत् ।
बाई मृतं कथं वा स्यात् ? कथं यज्ञो मृतो भवेत् ? ॥
युधि। मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राई मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥
(क्रमश:)
?
शिशुहास्यम् ।
इसत रे शिशवो! हसत स्वयं सुमधुरं मधुराकृतयः पुनः।
मम मनःकमलं सुखसागरे इह निमज्जा चिराय विभावलम् ॥१॥
इदमहो! सुखनिरिणौ किमु ? किमथवा मणिरत्नचयाश्रयः ।
इतरथा रसिकाय सुचेतसे कथमलं सहसा ननु रोचते ? ॥ २ ॥
লিলিনবায়না ল জললিপ্ত কৰি জৰিনা।
यत इह स्थितरत्नमणिप्रभा-लवलवोऽपि न तत्र विलोक्यते ॥३॥
विदिवरग्य-विभव विभा न किं सुहसिते भवतामिह राजते ।
किमथवोपमितेः स्मरणादहो! स्फुटमुपस्थितिमेति नु ! रूपकम् ?॥ ४
कुसुमकोमलकान्तय ! एव वः इदमलं सुधया किमु निर्मितम् ।
न लभतेऽस्य विलोकनतोऽपि यत् मुहुरपि प्रलयं नवतर्पणम् ॥१॥
किमुतवा भगवन् ! करुणाकरः भवदवानलदग्धमनखिनाम् ।
विमलशान्तिसुखावलिलब्धये विहितवान् भवतां हसितं सुखम् ॥६॥
अभिलषामि, मरग्य मृतायिते इह नु ! वः सरसे हसिताम्बुधौ ।
मम भवानलदग्धमनः लमं परिनिमज्जा सुविस्मरतु क्षणम् ॥ ७ ॥
बदति यो रुचिर: सरसः सुखः मधुरशारट्पार्वणतो विधोः ।
न घटते जगतीह ; स निश्चित परिददर्श न वः सहसाननम् ॥ ८ ॥

·१८१८ शाकलानिकभासस) शिशुभास्यम्। सुख काराः ! भवतां हसितस्वर-मधुरतानिकरे श्रवणातियौ। शुभमुखावलिनित्यकर्थित-जनमनोऽपि शमं क्षणमाश्रयेत् ॥ ८ ॥ कुत इदं शिशवो ! ननु जायते ? गुणितमः क इदं कृतवानपि। अनुमिनोम्यहमेव जगत्पतेरिदमहो! मनसचरमक्रिया ॥ १० ॥ न च भवन्मृदुहास्यसुवोचिभिः सुमधुरं परिनृत्यति यन्मनः । स नियतं रसिकावलिसंसदि न लभते स्थलमत्र समासितुम् ॥११॥ विकशिताननतामरसोदरे नवसमुद्यतकेशरसोदराम् । सुदशनावलिमन समीक्षितु बहुदृशो धरतीय जगत्पतिः ॥१२॥ नव-सुधा न भवेद वसुधातले इति सदा वदतामिह दृग् ध्रुवम् । न निपपात कदाप्यथवैव ते नयनदर्शनशक्तिविनाक्षताः ॥ १३ ॥ इह स भाग्यधरप्रथमानणीः सुकतवानपि यः शिशवः ! क्षणम् । सरलताभवनं हसितन्तु वः ननु विलोक्य सुखं विमलं ययौ ॥१४॥ सरलता-मृदुतावृतबालकाः ! चिरमहो! हसितं परिवीक्ष्य वः। अनुभवामि परां सुखसन्तति समुदिता इति मे ननु वासनाः ॥ १५ ॥ अन्नदाचरण तर्कचूडामणिः (सोमपाड़ा, नोयाखाली) (क्रमश:) mayeshawwindiaWARIN सा (पूर्वतोऽनुवत्ता) च बाला सर्वनिराशोपनोदनादभिनवम् एतहागमृतं निपीय विस्मितिसनाथां परां मुदम् आपन्ना प्रत्यवादीत्। नैवं विधा उपदेशार्थसहिता वाणी उता पुरा मे ततेन । तेनाभिहितम्, जाते ! जन्तवः सर्वे जगदीशप्रसूतयो नियतमवावच्यन्ते विश्वधात्रा अपत्यनिर्विशेषेण । परं पुरैऽस्मिन् विगुणात्मके दुःखम् अनुभवि- सव्यम् अवश्यम् एव शरीरिणाा सर्व । अनित्यमेतत् चित्तप्रभवं ·संस्कतन्ट्रिका १८ शाककार्तिकमालय दुःखं यस्य तत्वज्ञानाधिगमेन समासाद्यते आत्यन्तिकी निवृत्तिः । तत्त्वज्ञानं नाम तन्मोक्षापरपयायम् अधिगम्यते नरेण वर्णधर्मानु- रुपेण चरता मार्गेण। तदनन्यत्तिभिरेव मार्गोऽयम् अस्माभिरनु- सरणीयो दुःखममुच्छेदायेति । ततस्तत् श्रोत्रपेयम् अमृतनिथन्दि तदीयं वागक्षरम् आकर्ष परमपरितृप्तहृदयो युवा हर्षोहेलितनेत्रः प्रत्यवादीत्। अहो महती खल्वियं वामाधुरी। सबनम् अमया कयाचन देवतया भाव्यम् । अन्यथा कथम् ईदृशो मृतसञ्जीवनो वाणीविलासो मर्त्यप्रभवजनस्य । शृन्वन्तमेवास्या वाग्लहरीं बलवत्कुतूहलि नियोजयति मन: पुनमो प्रश्नकर्मणि। भवतीम् अन्तरेण कुतोऽन्य स्थाः सम्भवेद् एषा मे कौतुकपरिममाप्तिः। तदनुरातु भवती जनमेनं जातिधर्मानु- जायनेन पायोनिसङ्काशस्य पितुः सभ्यतेन । बाला। अनुशिष्टाहन्तातेन। वत्स ! अनधिगतशास्त्रतत्त्वस्थ बिनता सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् जनकस्तत्ववोधनानुरूपं वर्णमध्यापयति प्रथमम् । ततो ज्ञानोन्मेषक्रमेण विषयगुरुत्वमनुप्रविशत्यस्य शिक्षा- विधौ। तथा गुणकर्मानुरूपा जातिनिदृष्टा अज्ञानोपहतेषु मान- वेषु सर्वदर्शिभिमुनिभिः। जातिवशेनानेन नरः आत्मशक्त्यनुरूप कर्म आचरन् समधिगच्छति गुरुतरकार्यक्षमताम् । नास्ति, वले! अध्यात्मवेदिनो महाजनस्य कोऽपि जातिभेदः। अज्ञानान्धस्य जीवलोकस्य जातिविवेकमन्तरेण सुमहान् जायेत समाजविप्लवः । दिव्यदृष्ट्यो हि मुनश्चिरमालोच्य मानसशक्ति तेषु संस्थापितवन्तो- जातिधर्ममात्मक्षमतानुरूपं सर्वेषान् । मात्र कार्य: संशयः । अवस्था- पनेन तु संशयवोजस्य नष्टा जायते सर्वाथा विभूभक्तियन सर्वधा हताः स्मः । नास्माकं प्रतिभाति सर्वमेतत् मोहकलुषितत्वात् जनसङ्खस्य । अन्तर्षीयते च तत्वमों ज्ञानालोकेन यत् पुनः स्वधर्मानुछानेन प्रका- जाते स्वमात्मानम्। अनुशिष्टास्मि पुनः पुनः तातेन न कदापि - ·१८१८ जाककात्तिकमासस्य । संशयितव्यं ईश्वरमाहात्मा जन्तुना। यस्तु संशयचक्रमारूढ़स्तस्य कार्यावलों परीक्षसे नास्यस्येयत्ता दुःखस्य। सत्यमेतत् निमित्त- मन्तरण नैमित्तिकं किमपि न लमते आत्मानं परं यस्वामितशतो- विधानादेव नियमोऽयं सर्वत्र प्रभवति तस्मै सर्वेश्वराय नमः। स्मरितास्मि तत्सवें त्वदीयवचनेनाधुना। युवा। भवदीया वाग्लहरी दोपरखेवालोकयति मे हृदय- कन्दरम्। अपसारयति च मोहजं तमः । ननं भवती कमलयोनि- मानससम्भूता देवी सरखती। यया अशेशसंसारचक्रपरिधान्तं विषयान्ध नरं ग्राहयितुं कर्तव्यावधानं परिग्टहीता मानवी मूर्तिः। पूर्ण मे मनो भवदीयवचनमधुरिम्ना। पूर्ण मे नेत्रं भव- दीय देहकान्तिप्रतिविम्बेन। न जाने किमपरमन वक्तव्यमधुना। तत् निद्रायां जागरणे वा नान्यत् किञ्चित् विषयोक्रियते करणैः भवतोस् अन्तरेण । चित्तन्तु अतर्कितमेव गतं ते श्रीपदपङ्कजम् । किं बहुना परवानम्मि, न प्रभवाम्यात्मनि इति असम्पूर्णवारीव नीरुराव। अथ मूतुष्णी भूते तस्मिन् सरला निशम्य सर्वे भरागतं तन्मनो विजृम्भितम् आकलय्य च तन्मनोगतं तदेव विहाय तत्सङ्गं प्रत्यागता खमुटजम्। तदा प्रभृति नासौदस्यास्तेन सह कुनापि मतिः । सरलासङ्गरतिस्तवधि तस्य यून एकाकिगिरिचरस्य समागच्छत् परं विषादं शून्यहृदयम्। परं विचितोऽस्य विषादस्व प्रकारः। या सरलैव अस्य जोविताधिका प्रिया तस्या विस्मृतिसमुद्भवोऽयं विषादः। को दृश्यते समर्थः प्रज्वलितं निर्वापयितुं दावानलम् । स एव विस्मृतिप्रयत्नस्तस्या आकृतिम् अकरोत् तन्मनसि गाढ़लग्नाम् । ततः अनन्योपायो युवा स्वगुरुदेवमुद्दिश्य असवत् प्रात्मनैव अभाषत जोविते भवति भगवन् नासीन् मे ईदशो दशाविपर्ययः । अहो कापरस्त्वादृशे मदनुध्यानपर उपदेष्टा प्राप्तव्यः । सर्वथा हतोऽस्मि ।

·গন্ধি। [१८१६ शाककातिकमासस्य । नाना यूनो रहस्यसम्भाषो विधातव्यः सरलया सह। प समागतायां सन्ध्यायां समुपविशतन्तौ एकत्र यथापूर्व वृधस्योपदेश- श्रवणार्थिनी। अहो माहात्मा यूनो दृदये तस्य कालस्य। सततमेव काम्यतेऽनेन कदा सन्ध्या पाटलिनी समागमिथति यदा सा देवी मदीययोर्नत्रयोर्माग पुनर्विचरिष्यति खविग्रहेणेति। अनेन निरतिशयप्रयत्नेनापि विस्मृतिन संसाधनोया तस्यासीत् । अथैकदा सदा सत्यं ब्रूयादिति महावाक्ये साध्योपदेशविषयतां गते तवागतायाः श्रोटपरिषदो मनसि किमिति धर्मप्राणो महानुभावो युधिष्ठिरोऽपि अश्वस्थामाहत इति अनृतां वाचम् अभापति प्रश्नः समजायत। ततस्तस्याः परिषदो मानुषजनसहज- कुतूहलपरितर्पणार्थी वृद्धः स्वकोयनाभिज्ञतामहिम्ना दर्शनजटि- लतापरिहीनं सत्यव्याख्यानम् अकरोत् । सत्यम् अनृतं वा उद्देश्यतो विचारनीयं न तु नामतः कार्यतो वा इति। विशदीकतं तेन कौशिकवलावावृत्तान्ताभ्याम् । तदेव सत्वम् उद्देश्यमेदतः अनुततां भजते, तथा अनुतमपि कर्तुंरुद्देश्यमेदात् यथार्थतां लभते इत्येतत्सर्व प्रकटीतं लोकाचरणविवेकेन। युधिष्ठिरमधिकृत्य स पुनरुवाच । अश्वत्थामाहत इति कथनेन नायं पापभाक् भवति राजा, भगवदनु- शासनाडि स एवं भाषते, परं गज इति अक्षरहयसंयोगेन भगवद्- वाक्ये संशयप्रदर्शनात् सुमहत् पापम् आपतितम् अस्य येनासौ नरकं दर्शनविषयतां गतम्। उक्त हि भगवता खयं मामेकं शरणं बजेति लोकानुग्रहाय धृतविग्रहेण। सत्यानृतकर्ता एव भगवन् भूतभावनो नारायणः । अविचारनीयो हि तबियोगो भूतानां सर्वेषाम् । तत् प्रत्यादिश्य सर्व सन्देहलवं समानीय च मनः अनन्याचारैस्तस्मिन् समारोपितव्य आस्मा भवद्भिः वन्माः ।। इति वदत एवास्थाभवत् नयनयुगलात् अनवरतम् आनन्दाशुषेकः । (कम) श्रीउपेन्द्रनाधरायः। वरिशालः, रायेरकाठि ।

·शिवनिर्माल्यम्। -- सत्र कोऽयं निर्माल्यपदार्थ इत्याह शब्दकल्पद्रुमे गरुड पुराणम् । अर्वाक् विसर्जनात् ट्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते। विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यं भवति क्षणात् ॥" शिवनिर्माल्ये विशेषो यथा स्वान्दे शब्द- कल्पद्रुमः । निर्माल्यं यो हि मे भक्त्या शिरसा धारयिष्यति । अशुचिभिन्नमर्यादो नरः पापसमन्वितः। नरके पच्यते घोरे तिर्यग्- योनौ च जायते । ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् । तस्य पापं महच्छीनं नाशयिष्ये महाव्रते॥ शुचिः स्नानादिनेति शेषः । एवञ्च "स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं सवासा आलुतः शुचिरिति कालिकापुराणम् अशुचिविषयम्। अनुपनीतविषय मिति श्रीदत्तः । वढचपरिशिष्टम्। “अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्न' पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलास्पर्शात् सर्व याति पवित्रताम् ॥” इति तिथितत्वे शिवरात्रिव्रतप्रकरणे। [*] तत्र प्रायश्चित्तविवेके शूलपाणिः । “तत्र कालिका पुराणे। स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं सवासा आग्नुतः शुचिः । * निर्माल्यापकर्षकालव्यतिरिक्तविषयमिति नहीकाकहो- विन्दानन्दः। अपिच । तान्त्रिकमतम्। “यद् यद् दत्तं महेशानि शिवाय- परमात्मने। तत्सर्व परमेशानि तत्क्षणात् तम्मयो भवेत् ॥ यत्किञ्चिदुपचारं हि लिङ्गोपरि निवेदयेत्। तबिर्माख्यं महेशानि अग्राह्यं परमेश्वरि ॥” इति लिङ्गार्चनतन्त्रे द्वादशपटले । ग्राह्यत्वनिदानज्ञानाय तन वयोदशपटले। "त्वनिर्माल्य' महादेव ब्रह्मादीनां सुदुल्लभम् । अग्राह्यं तव निर्माख्यं कथं वदसि योगभृत् । मध्यस्थानस्थितं यत्तु तन्मुखं परमेखरि। श्यामलं तत्तु ईशानं सदा जई शुचिश्मिते। तेजोमयं महेशानि मुखभूई वरानने । क्षौरोद- मथने देवि उत्थितं गरलं महत्। इत्यादिप्रस्तुत्य । ततः करतली- । । - ·कनचन्द्रिका [१८१८ शाककाभिकमास व -- - कृत्य तर्षि परमेश्वरि । तत: श्याममुखे देवि निपीय तहिषं प्रिये। सत: प्रकृति देवेशि भुखं ज्वालायते सदा। कण्ठ तु गरलं भूत्वा सदा तिष्ठति कामिनि । चतुर्टशपटले ॥ ईशानस्य महेशानि ज्ञानं परमदुल्लभं । यस्य श्रवणमात्रेण शिवपूजाफलं लभेत् । ईशानं तन्मुखं देवि परं ब्रह्म वरानने। पत्रं वा यदि वा पुष्यं जलं वा वरवर्णिनि । अन्यदि परमेशानि उपचारं मनोहरम्। यो दद्यात् परमेशानि तन्मुखोपरि पार्वति। अग्राह्यं तत्तु निर्माल्य साक्षाह्ममयं यतः । एतत्तु परमेशानि निर्माल्य यस्तु धारयेत् । स भ्रष्टो जायते दाँव निष्कृतिर्नास्ति तस्य वै। अग्राह्यं मम निर्माल्यमत एव वरानने । उपचार स्थापयित्वा पूतं पात्रान्तरे प्रिये। कृत्वा तु मन्त्रपूतं हि उपचारं निवेदयेत्। वामदेवादिषु सदा मुखेषु वरवर्णिनि। भक्षणं मम देवेशि ब्रह्माण्ड टप्तिकारकम् । एतद्धि परमेशानि ब्रह्मादीनां सुदुल्लभम्। अशुचिर्वा शुचिर्वापि उच्छिष्ठं भक्षयेद् यदि। स एव परमाराध्यं साक्षादृह्म शुचिस्मिते । निर्माल्य दृढभक्तित्वात् ग्टह्नौयाद यस्तु पार्वति। प्रथमं विष्णवे दद्याहिषामन्त्रेण सुन्दरि। निर्माल्य मम देवेशि विष्णोाह्यं महेश्वरि। देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वाः किन्नरा- दयः। ते सर्वे परमेशानि बराका: क्षुद्रबुद्धयः। निर्माल्ये मम देवेशि अधिकारी भवेत् कथम् ॥ माटकाभेदतन्वे चतुर्थपटले। श्रीशङ्कर उवाच । निर्माल्येन लभेत् खर्ग निर्वाणं सुधया भवेत् । पाप- युत्तोऽपि चण्डालो निर्माल्यं रहते यदा। तदा मोक्ष लभेत् सत्यं शिवरूपो न चान्यथा । द्रव्यमनं फलं तोयं शिवस्य न स्मृशेत् कचित् । न नयेच्छिवनिर्माल्य कूपे सर्व विनिः चिपत्। मक्षिकापादमात्र यः शिवस्वमुपजीवति। लोभान्योहात् पतत्येव कल्पान्तं नरके - । नर। (क्रमशः ·१८१८ पाक कालिकमा म.] When it is used with an imperative it means granted" ; "it may be that," "if you like" : as एवमस्तुनाम (well, be it so). वर--न । वरं with न generally followed by च, तु or पुनः is used in the sense of "better than," "better---but not, 'preferred to' ete.; वरं कन्याजाता न च अविद्वांस्तनयः (better a girl be born than a foolish son) ; TTST BST धरमधिगुणि नाधमे लब्ध कामा। स्थाने। Puâ is used as an adverb in the sense of justly 'properly' etc. : स्थाने खलु ऋषिजनेन सर्वदमन इतिकत- नामधेयोऽसि : स्थाने त्वां स्थावरात्मानं विष्णुमाहुस्तथा हि ते ; स्थाने हृषीकेश तव प्रकोा जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । gera means “ in opportune”, "out of place", as अस्थाने हयोरपि प्रयत्नः (the attempt of both was out of place). PPPMSARASHTRATIwata NAMES OF THE TWELVE MONTHS OF THE YEAR. 1 वैशाखः (माधवः ।। 2. ज्येष्ठः (शुक्रः)। 8. आषाढ़: (शुचि:)। 4. श्रावणः (नभाः)। 5. भादः ( नमस्यः ) | 6. आखिनः (इषः)। 7. कार्तिकः ( ऊर्जः)। 8. अग्रहायण: (महा. or मार्गशीर्षः ) 9. पौषः ( सहस्यः)। 10. माघः ( तपः)। 11. फाला ण: ( तपस्यः )। 12, चैत्रः ( मधः ) ।

·संस्कसचन्द्रिका [१८१८ भाक कालिकमाल The hindu astronomers embodied the twelve months of the year in tne following couplet. मधुस्तधामाधवसंज्ञकश्च शुक्रः शुचिश्चाथ नमो-नभस्यौ। श्रीपतिः इषस्तथोजच सहः-सहस्यो तपस्तपस्याविति ते क्रमेण । "रत्नमाला। NAMES OF THE SIX SEASONS. Heam (2) वर्षा:- (1) ग्रीष्मः-ज्यैष्ठः and आषाढ़: (शुक्रः and शुचिः) -श्रावग: and भाद्रः ( नभा: and नभस्यः ) (3) शरत्-आखिनः and कार्तिकः ( इषः and ऊर्ज: ) (4) हेमन्तः-मार्गशीर्ष: and पोषः ( सहाः and सहस्यः ) -माघः and फाला रण: ( तपः and तपस्य:) (6) वसन्त-चैत्रः and वैशाखः ( मधुः aom (5) शीत:- and माधवः) । NAMES OF FRUITS ( फलम् ) 1. आन-आम (mango). 2. जम्बुकम्--जाम । 8. नारिकेलम्-नारिकेल (co-coanvt). 4. विस्वम्-वेल । 5. पूगफलम्-शूपारि (betelnut), 6. रम्भाफलम् or कदलीफलम्-कला (plantain). 7. तालिफलम् or तालम्-ताल (palm fruit). 8. हरीतकी-हर्त की। 9. आमलकम्-आमलको। 10. कतकम्-निर्मलौफल । 11. दाडिम्बफलम्-दाडिम फल (the pomegranate fruit) 12. द्राक्षा-आङ्गुर फल (grape). 13. तिन्तिडीफलम्) -तेतुल (tamarind fruit). अक्लाफलम् 14. पात्रातकम-आमड़ा। ।

·११८ शाककातिकमासस्य ] 15. पनसम्-काठाल (jack fruit). 16, नारङ्गम् -कमला लेबु (orange), 17. खर्जुरम्-खेजुर (date). 18. वदरम् or कोलि:-कुल (plum), 19. जम्बौरम्-वातावी लेवु (the citron fruit). NAMES OF CORNS (शस्यम्)। MAHAvirilHA धान्यम्-धान (rice). कलम:-आमनवान। यवः-यव (barley). गोधूमः -गम (wheat). ब्रीहि: rice. माषा:-माषकलाइ (beans), तिल:-तिल (sesamum). N. B.माप is used for the plant and the plural ATAT: for the seed. %AMANRAINRISeptertabase NAMES OF PLANTS AND TREES. लशुनम्-रशुन शाक। कनकः-निर्मलीगाछ। पलाण्डुः-पियाज शाक। द्राक्षा-ट्राचालता। कुश:-कुश घास। काश:-Kasa grass which विल्व:-वेलगाछ। is used for mats,roofs &c कदली- -कला माछा छत्राक-वर छाता (mush जवाल: or शैवालं-moss room) [ goplant) तमाल:--तमालगाक। पिङ्गाशी-नोलेर गाछ (in di: पारल: सरल:-शाल गाका प्रास्त्र:-श्रामगाक। जस्बुक:-जाम गाछ। शाल्मली--शिमूल गाछ। नारिकेल:-नारिकेल गाक। आमलक:-आमलकी गा) ·मस्कृतचन्द्रिका। १८१८ शाककातिकमा पूग:-शूपारि गाछ। खर्जुर:-खेजुर गाछ। वदरो- -कुल गाछ। maamrpa तान्न:---तालगाक। NarmiNautanpurse NAMES OF FLOWERS AND FLOWER PLANTS. जवा-both the china rose tree and its ftower, शेफालिका-both the tree and its fiower. कमलम्-the wateriily and कमलिनी-the plant. काशम्-Kasa flower, काश:-Kasa grass. कुन्दम्-कुद फुल ; कुन्दः-the plant, कुरवकम्-लालमिण्टो फुल ; कुरवकः-the tree. शिरीषम् -the flower ; शिरीषः-the tree. मल्लिका-both the flower and the plant of the same name. पलाशम-the flower and the plant of the same name. जातिः or जाती-both the flower and the plant of the same name. बुधौ or युथिका-both the flower and the plant of the same name (जुइ फूल )। गन्धराजम्-the flower and गन्धराज:-the plant. कृष्णचूड़ा-both the flower and the tree of the same name. (मायः श्रीउपेन्द्रचन्द्ररायः-वरिशाल रायरकाठी । patwarishamasangate

·समस्यामृत्तयः ।
HariyanentsCESniversity
रकाम्बरा स्फुटितपुप्यमनोजहास्या
कहावलोविमलहारगलातिरम्या।
कूजपतत्रिगणकिङ्क्षिणिमञ्जुघोषा
“सन्ध्यावधूरिव मुदन्नतनोति कस्य" ॥१॥
उत्तोनितो रावणराक्षसेन यदेत्यपर्णा चपलं महेशम् ।
पप्रच्छ शम्भो भवनस्थिता यं गिरी किमुः प्रचलो गिरोन्द्रः ॥२॥
मलो मन्च बलात्समस्तजगतां कुडडीपमं दर्शयेत्
पथात्मभ्य जनाः परस्परमिदं साधयभिवं जगुः ।
विदित्रविचित्रमत्रनिखिलं संज्ञायतां कौतुक
“किम्बा टिममेव पद्मजनुपा नीरात्मना निर्मितम्" ॥३॥
पश्येन्दु मुग्द सुखि पोटगलेच गन्धा
विचित्रमय भामिनि भाति कान्त ।
मन्येऽधुना तुहिनजालभयात् सुबुद्धे
"नोशारमेव वसुधा विभराम्बभूव" ॥४॥
विवन्मतिमतां मान्य शूयताम्बचन मम ।
मनश्चक्षुजलचरश्चरन्नपि रहस्थितः ॥५॥
उत्तरका मिथोपा थोवीरभद्रशम्मा
विहार हाई स्कूल भागलपूर हेडपण्डिताख्यः
KIwaraamaHRIMAmeaning
उद्यच्छशाकवदना च तमोऽशुक्रयम्
ताराभिषेण नवभूषणमावहन्तो।
सिन्दूर रागमिव चारुणिमां दधाना
'सध्या वरिव तनोति मुदं न कस्य" ॥२॥

·मसातचन्द्रिका [१८१८ शाक कात्तिकमासस्य कैलासशृङ्गे हिमवान् कदाचित् द्रष्टुं सुतां खां समुपाजगाम । निरोच्य तं शम्भुगणाः शशंसुः “गिरौ किमुच्चैः प्रचलो गिरोन्द्रः" ॥२॥ दृष्ट्वाच्छोदसरः प्रफुल्लकमलं भाजइरित्यत्रकम् ऐन्द्रेण प्रतिविम्बितं च धनुषा, तर्कः समुत्पद्यते। किञ्चेदं वरुणस्य सा रुचिरं रत्नप्रभाभाखरम् "किंवा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम् ॥३॥ चक्रे यदा रघुपतिर्दनुजैः सुयुधम् छन्न रजो वियति गाढ़तरं, ततश्च । कश्चित् कविः कथयति स्म विचार्य, सत्यं "नौशारमेव वसुधा विभरी बभूव” ॥ ४ ॥ नेहिपीडनचक्रस्य संसर्गानाम्यते फलम् । चक्रयुक्त वृष पश्य "चरबपि ग्रहस्थित:" ॥ ५ ॥ गो. श्रीहरिनारायणशास्त्री अजमेर। apneemunawwanimals दृष्टाऽतितापकदिनापगमे नवीना, होना हि नौलमुख-लम्बिपयोधरेण । रागान्विता पिकरवा सकलाभिबन्धा, "सन्ध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य” ॥१॥ बनाय, विवर्धमाने जनता महेन्द्र। "गिरी किमुच्चैः प्रचलो गिरोन्द्र" इति स्म शाकुलिताबभूव॥२॥ पम्यारोधसि राघको हृदि गतां कान्तामुवाचोत्सुकः किं स्याईस-विड़म्बिसुन्दरगते सोते ! पयस्थम्बुजम् । मरुत्तनूजेऽर्णवलं

·०१८ शाककात्तिकमासस्य]
যাধু ।
"किम्बा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम्"
त्वत्यादाङ्कितयावकं रचयता हंसोपदेशम्मनाक् ॥३॥
क्रुद्ध हरी तपनगोत्र महेन्द्ररत्ने युद्धे दशाननविशातन सिद्धयत्ने ।
शवृत्तरीयरथ कम्बल दारकेश “नौगारमेव वसुधा विभराम्बभूव । ४६
समीप वर्तते यस्य हिणी पुष्कलं धनम्
अथवा शान्तिरच्छिना “चरन्तपि ग्रह स्थित:" ॥५॥
श्रीनरसिंह भीमाचार्य पुणेकर
कित्तुर, बेलगांव, वुम्बद ।
Sta
wittendsRANI
अस्तोदयाचल विलम्बिरवीन्दुविम्ब.
व्याजात् क्षणं अवणयोधूतकर्णपूरा।
ताराच्छलेन कुसुमानि समुक्षियन्तो
“सन्ध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य" ॥१॥
समागतेऽस्मिन् सखि भाद्रमासे समुत्थितं मघमधित्यकायाम् ।
विलोक्य भोताह वियोगखिन्ना "गिरी किमुच्चैः प्रचलो गिरोन्दः ॥२॥
रामो वानरवाहिणी-शतयुतो लङ्काविजेतुनत:
दृष्ट्वा नौरमपां निधेस्तु कपयः साश्चर्यमूचुस्तदा।
हो काचमयोयमेव पृथिवी सारिता राक्षस:
"किम्वा कुहिममेव पद्मजनुषा नीरात्मना निर्मितम्" ॥३॥
प्राप्ते वसन्तसमये निखिलानि क्षेत्रा- (१)
ण्याच्छादितानि यवमर्षपशस्य पुष्यैः ।
दृष्ट्वा तदा सुकविराई प्रसन्नचित्तो
"नीशारमेव वसुधा विभराम्बभूवः" ॥ ४ ॥
पुत्त्रभृत्यकलवाणि सन्ति वित्तानि सर्वदा।
यस्थ सङ्गे प्रदेश स "चरपि ग्रहस्थित:" ॥५॥

·१८१८ शाककात्तिक बना सकी साधुः प्रशस्थते कोङ् निश्चये च किमव्ययम् । को निराट्रियते विहान् “चरन्नपि ग्रहस्थितः" ॥६॥ अन्तीपकोऽयं लोकोऽस्मिन् पादत्रयस्थप्रश्नोत्तराणि तुरीय- धरणे वर्तन्ते। शुलगुल्लुदत्तोनामक पण्डित परमसुखशर्मा (जगणेर आगरा) आरक्तिमेन्दुश्दनादमृतं सवन्ती लान्ताय शान्तिमखिला ददतौ दिनान्ते। लोकस्य तप्तवयुषो नुदता च तापं सन्ध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य ॥१॥ मुप्तः प्रगाढ़मचलोऽतिविहारखिन्न: कृत्वा हि वक्षसि च निरिणीं निशान्ते। रोडुं जने क्षणमतस्तु कुहेलिकानां "नीशारमेव वसुधा विभराम्बभूव ॥२॥ सौते ! रत्नमयं विहाय शयनं शेष कथं भूतले ? प्राणाः शीतलतां भजन्ति सरमे ! भूयो धरास्यर्शनात् । नो जाने दयिताड्डिधारणगुणान् मातेति वैषा सुखा (2) "किंवा कुट्टिममेव षद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम् ॥३॥ रक्षो हरत् रामसुरम्य रामा जटायुष वौच्य विलय शैलम् । प्रायान्तमालोचयति प्रमोहात् “गिरौ किसुः प्रबलो गिरीन्द्रः ॥४ (रामस्य सौता प्रत्याक्तिः।) तदेव जीव्यं ते प्रेम पेयं ते वचनामृतम् । त्वया कान्ते धरान्तेऽहं “चरन्नपि ग्रहस्थितः । श्रीज्ञानशरणशर्मणः, लक्ष्णौ। (क्रमशः

·श्रीश्रीदुर्गा शरणम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
pirinetantanempetitin
शिवानीनदि कामयागा कारअन्नी मान ।
मायावल बाते मेवा श्रीजिन्दगी ।
মাননা
क्षेत्र निर्जलयन् यवान्म कुलयन् शीतं समुद्भावयन्,
पायो निर्मलयन् सृति सबलयन गालागि निस्तेलयन् ।
मवें शीतलयन् वियोगिहदयं किन्द कमजवालयन्
पद्मानि ग्लपयन् तर विदलयमायाति सोऽयं सहाः ॥
म कम्पयन्ति तायकं वो नि मा के रि, रथः पयोधि निमलं नरेन्द्र निज मधये ।
अत: पितामही विभभ जद में वर व नी चार शब्द धार के विधात माझ्या ॥२४॥
यदातु जानकीपहभजन खण्डित धनुस्तदारवि: प्रकम्पित: मुमेरपर्वतादयः ।
भवा सजलती भयात् भवाइगः सवाहन: मरमत के तदा नाग पन्नगः स्वमम् ॥२७॥
यदा मन्द्रन शातचिनि का माना: सन्तस्तथ्यात्म समयन्ति परक्य तापम् ।
भानुर्विधन्नुदमुखात मिलताईपाथः पाया रेप जगता तिमिरं निहन्ति ॥२०॥
स्वस्था: चवी प्रकृतिका कलगोदामाकरः स्मरति मिचविधान काल ।
चन्द्र तथापि ह द व जमतामुपैति देवाश्चितस्य गुणदोषविचारचिन्ता ॥२७७॥
आश्रित परिपुगणाति बागुणमचिन्तयन । कमलं वापि शैवाल मम तर्पयते सरः ॥२०॥
दरिट्रीऽपि स्वयको अभयप्ति जनामा सुपतिम् ।
समडी वा कशिन प्रजाति सपा नाप करने ।
असायनानिय जांच जनादायज दश।
जुन गत् किसन व समति न कदाचिन्नल निधिः ॥२५॥

·श्री १०८ आनरेबल सार प्रतापनारायण सिंहजी
बोरेश के. सी० आई० ई. आयोध्या-
ऽधिपस्य प्रशस्तिः ।
!
योमप्रताप महिपाल ! विशाल भाल !
काव्यार्थचिन्तक कवीश्वरकण्ठमाल ! ।
नित्यं प्रजाजनविपत्तिविनाशकाल !
भूया: सदा सुखसमृद्धिसुतान्वितस्त्वम् ॥१॥
विहल्ललाम ! भुवि विशुत ! पूर्णकाम !
विश्वोपकाररत ! सर्वगुणैकधाम !।
प्रादेश्य “कोसिल" सभासदसत्प्रदीप!
कोतिर्दिवं व्रजतु ते सततं महोप ! ॥२॥
वाल्मीकिजा, कविकुलस्तुतकालिदास-
पत्नी, सुबन्धुधनिकादिक-पूज्यमाता।
जीर्णाऽखिलाङ्ग कवितावनिता चिरेण
त्वां प्राप्य वैद्यमिव नौरूजतां दधाति ॥३॥
या "के-सि-आइ-इय” इत्यतिमानमूला
दत्ता प्रशस्तपदवी भवते च राज्ञया।
कार्तवरेण सह रत्नमिवाविभाति
सा कोशलेश ! तव नाम-समागमेन ॥४॥
त्वां वोच्य दान निरतं सततं नरेश !
लज्जाविनम्रवदनः सुरपादपः सः ।
शरे सुमेरगिरिगह्वरमाविवेश
नो चेत्, कथं न भुवि लोचनलक्ष्यमेति ? ॥५॥

·१८१८ शाकाहायमास] ज्ञानबोधिनी। ! दानं दयाधन ! दयां नयनैपुणञ्च शास्त्र गतिं जनहिताऽऽचरणे तिं ते। दृष्ट्वा दिलीपरघुरामकुशाज-मुख्यान् भूपांश्च न स्मरति पूर्वभवानयोध्या ॥६॥ खपिन दिजपतिं लमधः करोधि मायां तनोषि च महोप! न शावयि। न त्वं समाधिपमि देव! वर्ष कदापि तेनोपमा भवतु ते कथमच्युतेन ? | दौपाङ्गुरैर्दिनकरस्य कराऽभिपूर्ती रनाकरस्य भरणञ्च तुषारतोपैः । वैचिवामावहति नाथ। यथा जनानां कौतिस्तथैव कविभिस्तव गीयमाना ॥८॥ अत्यन्त-विस्तृत-प्रविनयशस्त्वदीयम् सर्वासु दिक्षु परितः खतन तनोतु । येनाऽखिल प्रवरपण्डित-दत्तमान तुष्णीं प्रष्टहदयः परमां ब्रजामि ॥६॥ महावीर प्रसाद द्विवेदी। झांसी। अज्ञानबोधिनी। (पूर्वतोऽनु ता ) ततः अज्ञानतत्कायंदेहरुपनिहत्तेः तदा देहादिसम्बन्धाभावात् न शिष्यादिशासनं युप्रपद्यते । प्रधानवगतब्रह्मात्मभावः स्यात् । तस्मात् देहादिसम्बन्धोऽङ्गीकर्तव्यः । यद्यगतब्रह्मात्मभावः स्यात् तदाऽज्ञान- तत्कायनिवृत्तः तम्मादाचायाधीन ज्ञानस पक्षत इति ऋक्त वचः। भो भगवन् । इते मति शिष्य शासन सम्भवति । ब्रह्मनाने जाते मति -- ।

·१८१८ शाकाहायणमासह । हैताभावात् तदा शिष्यशासनं कयं स्यात् । अत्र नायं दोषः । ज्ञानिनो ब्रह्मान्म ज्ञाने जाते तेन बाधितस्यापि सञ्चितकर्मणां प्रारब्धफलं तस्य कम्मोऽबाधितम् अत एव ज्ञानिनस्तु प्रारब्धवेगवशात् देहादि प्रति- भासते। अथावगतं ब्रह्मात्मज्ञानं सम्प्रदायक्रमेण उपदिश्यते। तस्मा- दाचाांधीनं ज्ञानम् । ज्ञानात् मोक्ष इति सिद्धम् । तस्मात् वेदोक्त- शमदमादिसाधनचतुष्टयसम्पन्बो ब्रह्मविदमाचार्य्यमुपित्य साष्टाङ्गप्रणि- पातं कृत्वा समित्याणिः पुरत उपविश्य विज्ञापयति । तथाच श्रुतिः "समित्याणि: बोलियं ब्रह्मनिष्ठ गुरु तत्त्वज्ञानार्थमभिगच्छेत्” भो भगवन् ! संसारतापत्रयार्कसन्तप्तोऽहम् । अस्य सापस्य निवृत्ति कुरु ममेति विज्ञापितः सन् गुरुरुपदिशति । कथम् इत्य तव ब्रह्मा- मैकल्लभाव ज्ञाने जाते संसारनिवृत्तिर्मविष्यति इति नान्धया। भो भगवन् ! मम ब्रह्मात्मैकत्वभावना तल्केन भविष्यति। तत् शृणु। आदी त्वं पदशोधनेन जीवलं चिरस्य शुद्धो भविष्यति। तदा ब्रह्मात्मैकत्व- भावो भवति । यथान आदिलितइन्दन वृक्षोऽवस्थासम्भावना भवत्येव नेदं चन्दनमिति। अन्य स्तदभिज्ञो युक्त्या प्रतिबोधयति कटक सुगन्ध शीतलं चन्दनमिति तथा श्रुत्वावधारितस्य तत्त्वं ब्रह्म महा- वाक्यार्थस्य तात्यय्यं गुरुयुंजया प्रतिबोधयति । चित्मदानन्दवरूपस्त्व तदा सम्भावयति । भो अगवन् ! सा शोधनयुक्तिः कथम् । इस्थम् अरे शिष्य ! इदं शरीर दृश्यं जड़भनित्यममङ्गलं त्वन्न भवसि । भो भग- वन् ! दृश्यं जड़मनित्यममङ्गलं कथम् । इत्यं यत्तत् शरौरोत्यत्तेः प्रागे- तत् शरीरं तव नास्ति यत इदं शरोरं वन भत्रमि। यत्तत् शरीरं नाशादूईमेतत् शरीरं तब नास्ति। ततः इदं शरीर त्वन्न भर्वास । अतो वत्तमानेऽपि इदं दृष्य गरीरं वन्न भवसि । किं च ममदमिति शरीर प्रतीयते। अतस्ततः सकासाभिन्नस्त्वं दृष्टा इदं तव दृश्य शरीर वन भवसि। दृष्टान्तेन प्रतिपादयति यथा दाप्रकाश्वत्- काष्ठात् व्यतिरिलो दाहक' प्रकाशकोऽग्निः । तथा दृश्यात् देहात । । । ।

·१८१८ शाकाहाय रामासस्य । अज्ञानबोधिनी। द्रष्टा त्वं व्यतिरिक्तः इति सिद्धम्। अन्यच्च स्वप्रान्त दिव्यशरोरभेदमा- स्थाय तटुचितान् भोगान् भुज्ञान एवं प्रतिबुद्धी मनुयारोरमात्मानं पन्यत्रा देवो मनुष्य एवेति देवराव बाध्यमानेऽपि अहमास्पदं न वाध्यमानम् । अतस्त्व शरीराद्भिन्न एव। कस्मात् स्वापमरमादी दानात् । अपिच योऽ कौमारे नानाकोड़ामन्वभवं मोऽहं स्थविरे मुनिवृत्तिं स्थितः। एवं त्वं वदसि तदा स्थविर कुमारशरीर हयं तस्य व्यवहारस्य व दृष्टा इदं शरीरं वन्न भवसि। द्रष्टा दृश्वादन्च इति प्रसिद्धो न्यायो लोके दृश्यते घटादिवत्। यथा घटादयो रूपा- दिमन्तश्चक्षुरादिभिः करण रुपलभ्यते । अतः इदं शरीर तव दृश्यं वं द्रष्टा इति सिद्धम् । अपिच जड़त्वं प्रदर्शयति पञ्ची कत्य च महाभूतानि त्वमेव जानामि तानि स्वात्मानं न जानन्ति पदमधि न जानन्ति । अत्यन्तजड़ानि तानि । तानि त्वत्र भवमि । तदंशोनव- मिदं शरोरपि त्वन भवमि। खामिन् ! तदंशोद्भवमिदं शरीर कथं इत्यम् । यत्काठिन्यं मा पृथिवी। यद्वं तदापः यदीष्णा तत्तेजो य सञ्चरति स वायुः यत्सुधिर तदाकामिति । यतस्तानि सर्वागि भूतान्यम्मिन् शरीरे दृश्यन्ते । तानि सूक्ष्मानि अस्थि मांसप्रभृतौनि पञ्चविंशतिगुणकानि भवन्ति। पञ्चमहाभूतानि तेषां समूह एवेदं शरीर जई दृश्यं वन भवसि । भो भगवन् ! स्थूलशरौरे पञ्चमहा- भूतानि पञ्चोकरणानि श्रूयन्ते। पञ्च दृश्यन्ते । तानि कानि पञ्च- विगति गुणानि । उच्यन्ते अस्थि मांसनायुत्वोमाणि एव पृथिवी पञ्चधा भवति। रेतो मूत्रस्तधाखेदो लालारक्तस्तथैव च एव आपः पञ्चधा भवति। क्षुधा कृषा निद्रा कान्तिरालस्यम् एव तेजः पञ्चधा भवति। धावनं प्रसारणम् उत्क्रामण चलनं सोचनम् एव वायुः पञ्चवा भवति। कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहमात्सर्यमेव च। वियचैवं विध जयं दृष्टव्य देहमध्यतः ॥ तथा ग्रन्यान्तरे। कशु दर हदय कण्ठशिर एव आकाशं पञ्चधा भवति । भयं पृथिवी। । -- ·[शाकाहायगाव । । मोहमुदकम् । क्रोधोऽग्निः । कामो वावुः । लोभ आकाशमिति मता- न्तरे। भो भगवन् ! एकैकभूतं पञ्चधा किमिति चेत् ? उच्चते परस्म- रानुप्रवेशात् पञ्चोकरणम् । भगवन् ! कस्य भूतस्य को वांश: कस्मिन् भूते प्रविष्टः का स्थितिः। उच्यते पञ्चानां भूतानां प्रत्येकं विधा विभज्य तत्र कमेकमड़ चतुर्दा विभज्य स्वांशं परित्यज्य तेषु योजनं कार्य पञ्चीकरणम् एवं पञ्चोकतेभ्यः उच्यते। अस्थि मुख्या पृथिवी विचार- बलात् काठिन्यपीतवर्णौ च । मांसमुदकं सद्वत्वात् । स्नायु तेजः ज्वरे परीक्षणात्। त्वक् वायुः स्पर्शधीत्वात्। रोमाकाशश्छेदने दुःखाभावात्। रेतो मुखमुदकंगभॊत्पत्तिशुधवौँ च । मूत्रं तेजः उष्णाङ्गत्वात्। खेदो वायुः श्रवप्रसङ्गत्वात्। लालाकाशमूर्खाऽधोगमनात् । रक्तं पृथिवी लोहितत्वात्। क्षुधामुख्योऽग्निः पाचकखभावत्वात् । टषा वायुः शोषणधर्मत्वात् । निद्राकाशं शून्यखभावत्वात् । कान्तिरुदकं प्रसन्न- वात्। शीतोष्णसम्बन्धात् कृष्णलोहितत्वं भवति। आलस्यं पृथिवी जाड्यत्वात् । धावनं मुख्यो वायुः सबलत्वात्। प्रसारणमाकाशं ब्याप- कत्वात् । उत्क्रमणं तेज उत्कृष्टव्यापारत्वात्। चलनमुदकं शिथिल- वात्। सङ्कोचनं पृथिवी जायस्वभावत्वात्। शिरः स्थावकाश: मुख्याकाशम् अनाहतशब्दस्थानत्वात् । कण्ठस्थावकाशः वायुः मुख- नामिकयोः प्रचरणत्वात्। हृदयावकाशोऽग्निः सर्वदा उष्णस्थि- तित्वात् । उदरस्थावकाशो जलं जलाशयत्वात्। कट्यवकाश: पृथियो गन्धस्थानत्वात्। एवं समूहात्मकं जई त्वन्न भवसि। भो भगवन् ! सुखदुःखं जानन् कथं शरीर जड़म् । एतत् शृणु। देहो न जानाति सुखदुःखे। यतो भौतिको दृश्यो जड़श्च । भूतानि कदापि न जानन्ति तदंशा अपि न जानन्ति । अतः तदंशसङ्घातो देहः कथं जानीयात् । अपिच देहः सन्नपि उत्यितं पतितं वा न जानाति । सुषुप्तो चोरो रहे प्रविश्यापहृत्याभरणानि याति इति । Nayanaswee

·।
यौधिष्ठिरी बुद्धिः ।
(पूर्वतोऽनुहला)
यक्ष। तपः किं लक्षणं प्रोतको दमथ प्रकीर्तितः।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च हो: परिकीर्तिता ॥
युधि । तपः स्वधर्मवत्तित्व मनसो दमनं दमः ।
क्षमा इन्दसहिषात्वं होरकार्यनिवर्त्तनम् ॥
यक्ष । किं ज्ञानं प्रोचते राजन् ! कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किञ्चार्जवमुदाहृतम् ॥
युधि । ज्ञानं तत्त्वार्थसंबोधः समश्चित्तप्रशान्तता।
दया सर्वसुखेषित्वमार्जवं समचित्तता ॥
यक्ष। कः शत्रुटुंजयः पुंसां कश्च व्याधिरनस्तकः ।
कौदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कौदृशः स्मृतः ॥
युधि। क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनस्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरमाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥
यक्ष। को मोहः प्रोच्यते राजन् ! कच मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यञ्च विजेयं कश लोकः प्रकीर्तितः ॥
युधि । मोहो हि कर्मामूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता।
धर्मनिष्कृयमालस्य (१) शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥
यक्ष। किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किञ्च धैर्यमुदाहृतम् ।
नानञ्च किं परं प्रोक्त दानञ्च किमिहोच्यते ॥
युधि । खधर्मो स्थिरता स्थैय्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः।
खानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ।।
यक्ष । कः पण्डितः पुमान् ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात् को मत्सर इति स्मृतः
* स्व सामथ्य सांस मतादी प्रतिनिधिदानं निष्क यः ।

·संस्कृतचन्द्रिका
[१८१८ भाकाय हायमासस्य
।
युधि। धीतः पगिडतो यो नास्ति को वेदनिन्दकः ।
धर्मानभिज्ञो मूर्खः स्यादिति जानन्ति कोविदः ।।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥
यक्ष। कोऽहङ्कार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः।
किं तद्देवं परं प्रोक्त किं तत् पैशुन्यमुच्यते ॥
युधि । महाज्ञानमहङ्कारो दम्भो धर्मध्वजोच्छ्रयः ।
देवं दानफलं प्रोक्त पैशुन्यं परदूषणम् ॥
यक्ष। धर्माचार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकन सङ्गमः ॥
युधि । यदा धर्माश्च भार्या च परस्परवशानुगौ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गमः ॥
यक्ष। अक्षय्यो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं शौनं वक्तुमिहार्हसि ॥
युधि । ब्राह्मणं खयमाहय याचमानमकिञ्चनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥
वेदेषु धर्मशास्त्रषु मिथ्या यो वै द्विजातिधु ।
देवेषु पिटधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥
यक्ष । राजन् कुलेन हत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन च ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूहि तत् सुनिश्चितम् ॥
युधि। शृणु यक्ष ! कुलं तात ! न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि दिजवे च वृत्तमेव न संशयः ॥
वृत्तं यत्नेन संरच्य ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अनौणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हते इतः ॥
चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति प्रतः ॥
(क्रमश:)
Hasics

·शिशुहास्यम् । ( पूर्वप्रकाशितात्परम् ) विमलदिव्यसुतर्पणजन्मभूः, मधुरदृश्यविभावरमावधिः । सरलता कुलमन्दिरमोच्यते, समुदिता विशुहास्य विभावली ॥१६॥ न मधुरः सकलः क्षणदाकरः, न सुखदो मलयस्थसमोरणः । मलयजाम्बुततिर्न च शीतला, सुखकर शिशुहास्यमहो यथा ॥१७॥ सरसिजं विभया मधुनापि च, सुषमयापि च नन्दनकाननम् । मुखयितुं न तथा परिशक्तः, सरसहास्यमिदं मधुरं यथा ॥१८॥ न घटतेऽस्य कियांश्चरणप्रभा, मृदुलवोऽपि सरोजदलावलौ। न मधुरे सकलेऽस्ति विधावपि, किशलये नपरक्त विमेऽपि न ॥१८॥ सुफलदः खलु कल्पमहौरहः, यदिह दातु मलं परिशक्षति । सविनयं चतितोऽपि न तद्धृवं, इदमयाचितमेव नियच्छति ॥२०॥ इह नवाकृतयो ! भवतां मुहुः, हसनमेव गतं नवपुजताम् । जनयति क्षणमाशु नु ! विद्युतो जनमनःसु विभास्मतिमुज्ज्वलाम् ॥२१ क लभते वसतिन्वमरावती १ क सुषमामयमस्ति च नन्दनम् । अविदुषोऽपि ममैव विनिश्चयः, इदमहो ! जगतां रुचिरं खतः ॥२२॥ नवनवं कुतुकं मधुरोत्तरं, जनयत: शिशुहास्यकुलस्य तत्। अभिलषामि पुनः पुनरीक्षणं, न सहसान्तमुपैति सुवासना ॥२३॥ पुनरपि स्वयमेव सुबालकाः !, मुखमिदं परिदर्शयत क्षणम् । यदधुना प्रविलोका मनो मम, त्रिदिववासिसुखावलिमासाति ॥२४॥ अनुमिनीमि, भववसनावलौ, सुमधुरस्मरजातमिदं स्मरन् । परभृतयुातपुष्परसावलिं, सुखमदन्नपि रौति न लज्जया ॥२५॥ ननु भवन्ति न किं हसनालयाः ?, कपटतानृतदृश्यतयाशिताः । यदिह ते ; तत एव न हि क्षमाः, हसनमेतदलं प्रतिगर्जितुम् ॥२६॥ सुरुचिरः सरसः सुचिरस्थिरो, मधुरिटं खलु वोऽस्य समागमे । बततिवन्मृदुभावगणाः खतः, कुसुमवत् कुतुकानि विभान्ति यत् ॥२७ ·सकतवान्द्रका L१८१८ शाकाहायमास ! - भुवनसुन्दरवस्तुविभाकुलैः, सकरुणो भगवान् जगतीपतिः । सुविधे शिशुहास्यमिह स्थिरं, इति मया विविलमनुक्षणम् ॥२८॥ इत, सुखं मधुरं सुनिषोदत, सरलताकरुणादिविभूषिताः । सुशिशवः ! सरसञ्च समन्ततः, हसत ; मज्जतु मे हृदयं सुखे ॥२८॥ आयास्महे; नु! शिशवः ! सततं समन्तात् हास्यादिकौतुककुलं मधुरं विकीर्य । संसारतप्तमनसोऽपि मनः कुरुवं आनन्दसागरसुधासु निमग्नमेव ॥३०॥ हे स्वर्गदूताः शिशवः ! सुखेन, प्रदी तान्तां मृदुहास्यराजिम् । मुग्ध कुरुवं जगदेतदेव, स्वर्गायतां चार वसुन्धरैषा ॥३१॥ इति ॥ श्रीअन्नदाचरणतर्कचूड़ामणिः । नोयाखाली-सोमपाड़ा। ! weARDI Homwear सरला। (पूर्वतोऽवत्ताः) दिव्यच्च ज्योतिर्निर्जगाम समस्तावयवात्। जराग्रस्तेऽपि तदानने विरजिता लोकोत्तरसरलता। सवा एव सा परिषत् एतावन्तं कालं अनन्यमना अमृतनिष्यन्दवत् तदाक्यं समस्तैः करणैः पपौ। ततः स खचनोपसंहारच्छलेनेव पुनरवादौत् वत्साः, भजत विभुं सर्वलोकैकनाथं सर्वान्तःकरणैः । सर्वान्तःकरणैः। स एव नो जनकः । वयन्तु सर्व एव तत्यूसादकृतकलेवराः परम्परनेहानुवृत्त्या वहीमहे । यदास्माभिरत्र स्थातव्यम्। अईमनन्त- कालस्थायी स्वर्गलोको निवासभूमि!विद्यते यत्र स्वकर्मसमाधा- नान्ते सर्वैरेव गन्तव्यम्। अधुना सर्वथास्माभिः सावहितैः स्वकर्मा- चरितव्य', वेन अचिरात् सर्वदुःखास्पदं स्थानमेतत् परित्यज्च निर- बच्छिब्रसुखैकावासस्थानं स स्वर्गः प्राप्यते। संसारऽश्मिन् नरनाथो विभुप्रतिमूत्तिः । अतः स देववत् पूजनीयः प्रजानाम् । इत्यभिधाय खल्प एव स कालः ।

·१८१८ शाकाहायणनासस्य ] १८ विरते प्रवयसि क्षणं स्तब्धीभूते च अशेषे तद्देशे शनैः शनैरुत्थाय युवा विभज्य च नीरवतां तद्देशस्यः सविनयमाह। महाभाग ! अनय प्रवृत्तो महीपालस्तत्युजानाम् आदरनीयो नवेति संशयान्दोलितं मे हृदयम् । तदपनयतु आर्यः तमाख्यानेन संशयपदं मे। तदाकर्ण्य सरला विस्मृतपूर्ववत्ता मूर्तिमतीव त्रिदिवसरलता आत्मसन्धारणाक्षमा प्रत्युवाच । कथमत्र संशयो नाम भवतः । नर- पतिर्हि विभुप्रेषितो लोकपालमात्रासम्भूतः सर्वप्रजानां पिता। तत् के दुरात्मना तस्य नियोगविरोधिना भवितव्यम्। अविचारेणैव तदीले नियोगो रक्षितव्यः सर्वासां प्रजानाम्। तन्मदीयो जनको राजादेशावधोरणात् सर्वलोकजुगुसितम् अपमृत्यु' गतः । युवा। लोकोत्तरम् एव भवदीयं शामनं श्रुत्वा श्रुत्वा अवशीकतं मै हृदयं भावेन सात्तिकेन। अभ्यधीतं पुरा भवत्या सांख्यमुत पात- जलं दर्शनम्। मन्येऽहं भवती द्वितीयाम् आत्रेयी विजयभारती वा। आंधवा किमनेन मानवीयोदाहरणेन, नूनं भवती भगवती सरखती भूतलमवतीर्णा लोकानुग्रहाय । सरला । नितान्तम् अज्ञोऽयं जनस्त्रिलोकवन्धषु आयशास्त्रेषु । नैनं अनेन सुधोजनाहेण पदप्रदानेन लज्जापयितुमर्हति अार्यः। पितुरुपदेशात् यत्किञ्चित् अधिगतं मया सर्वशाखा- जया। गतानि हतभागिन्या दिनानि तानि। यदा प्रत्यहम् आय मां जननौञ्च पिता कर्तव्योपदेशमकरोत् । स च देव- दुल्लभो जनको मे स्नेहप्रनविनी माता च कालेन अपहृतो ग्रहविगुणतया मे। हादशवर्षीयाया बालागस्तादृशं विश्वासानुवन्धमालोक्य सर्वैव सा परिषत् परां विस्मितिम् आप। युवा तु पात्मसन्धारणाक्षमः प्रत्यवादौत् भवत्या वायलहरी सिञ्चति सुधां मयि । नूनम् अहम् ·संतचन्द्रिका [१८१८ शाकाग्रहायणमासस्य । भवता अस्मि मोहितो भवत्या। अनुभूता मया दुर्विषहा क्लेशपरम्परा। दण्डितोऽहम् आसम् अकारणं राजदण्डेन। वञ्चितोऽस्मि अशेषात् विभवात् दोषमन्तरेण । केनापि दोषलवेन विना विप्रलब्धोऽस्मि तेनैव पुरुषण। यो मया आसोद अनुग्रहीतः । अतिक्रममृते राज्ञः प्रियपात्रतां गत्वा पुनस्तेन वेत्रशतं प्रापितोऽस्मि । तथापि क्षणमपि नासोन्मे मनसि गुरुदेववाक्यविस्मृतिः। सर्वमेव विभुविधानं नो भावि- हितकरम् । सम्यगेवाधुना अवगम्यते एतद्दशाविपर्ययापातकारणम् । अन्तरेणेव एतत् न कदापि उपलभ्यते भवत्याः समागमः खर्गव मया। तत् अशेषले शपीड़ितमपि भवदीया वाक्यावली सचीनी सुधेव जीवितं मे प्रध्वस्त' प्रत्युज्जीवयतीव। किंबहुना समादित मया अभिनवं जीवितमिति कथयन्तं तं वाधां कुर्वती सरला उवाच। "नान्यत् किञ्चित् वक्तव्यं भवता। अतिक्रान्तप्राया सीमान्तलेखाः सुजनतायाः। नूनमनेन क्ल शितव्योऽहमिति। तद् अवश्यमेव मया नौरवेण भूयते । मनो मावस्तु मे दैनन्दिनं दुईमनीयतां गच्छति। नियन्त्रनैकपरतन्त्रस्थापि महायासे नायं मे वशीकतो मनो भावः। जानेऽहं नरस्य सुधा वाप्तियनः विफलतां भजते, परम् अनेनासौ पात्मनाशः संसाधयति। तथापि नास्ति मे विभव आत्मनियन्त्रणाय इत्यभिधान एवासी नयने निनिमिषपचे तां प्रति व्यापारितवान् । सा च सहसा भस्मपाण्डुतां गता तमेव प्रदेशं परित्यज्य गतवती। नूनमनेन व्यापारेण सर्वा एव परिषत् विस्मिता आसीत्, परं वक्तृताविषयगौरवात् वृत्तमेतत् नालमत पदं तेषां हृदये वृद्धोपदेशसारप्रपूरिते। तदा प्रभृति कदापि तयोरन्योन्यालोकनं चिरेणाभवत् सुदुरासदम्। साथ्यो- पदेशकालेऽपि नाभूत् उभयो: समागमः। इति श्रीमद् उपेन्द्रनाथ विरचिता द्वितीया वली। । AMBHRMSHIROMANISHAm ·। शिवनिर्माल्यम् । (पूर्वानुत्तम्) पुराणसंग्रहे। शिव उवाच । अनई मम नैवेद्यं पत्र पुष्य फल जलम् । शालग्रामशिलालग्नं सर्व याति पवित्रता। नैवेद्यञ्च नरो भुक्ता शुधा चान्द्रायणश्चरेत् । इति निर्माल्यभक्षणे प्रायश्चित्तञ्च । वाणलिङ्गनिर्मात्यप्रतिप्रसवस्तु शिवनारदसंवादे। वाणलिङ्गेन चाशौचं न च निर्माल्यकल्पना। सर्व वाणापितं प्राचं भक्त्या मीञ्च नान्यथा। ग्राह्याग्रायविचारोऽयं वाणलिन विद्यते। तदर्पतं जलं पत्र' ग्राह्यं प्रमाद संजया ॥ स्वयम्भूप्रति निर्माल्यस्य ग्राह्यमपि तत्रैव । वाणलिङ्गे स्वयम्भूते चन्द्रकान्तेन्द्रसंस्थिते। चान्द्रायणसमं जय शम्भोनैवेद्यभक्षणम् । निर्माल्यकल्पनाचोला सिद्धान्तशेखरे ॥ धराहिरण्यगोरन तारोप्यं शुकादिकम् । विहाय शेषं निर्माल्थं चण्डेशाय निवेदयेत् । एतेन लिङ्गार्पितवस्त्रादिग्रहणे न दोष इत्याया- तम् । चण्डेशाय निवेदयेदित्यनेन चण्डेशनिवेदितं यत्तन भोक्तव्यम् ॥ इनूमन्तं प्रति शम्भुवाक्यम्। वाणलिङ्गे स्वयम्भूते चन्द्राक्कति हदि स्थिते। चान्द्रायणसमं नेयं शम्भो वेद्यभक्षणम्। लिङ्गे खयम्भवे वाणे लिने च रसनिर्मिते। सिप्रतिष्ठिते चैव न चण्डाधिनतिर्भवेत्। यत्र चण्डाधिकारोऽस्ति भोक्तव्यं तव मानवैः । चण्डाधिकारी नो यत्र भोतव्य तत्तु भक्तितः। इति पञ्चपुरुषार्थप्रवोधे शिववचनाच। अपि च । दक्षशापेन शिवनिर्माल्यस्याग्राह्यता दर्शिता तथा च शिवपुराणे 'जानसंहितायां ४२शदध्याये-४४ लोकः । "तं प्रपच्छुस्तदा सर्वे शिवे निर्मात्यता कथम् ॥" 'दचयापाञ्च यत् प्रोक्त यच्चैव कथितन्विहा" नान केन कारणेन शम्भुः शप्त इति विशिष्थ न दर्शितम् । एवं श्रीमद्भागवते च श्वशुर' दक्ष समागतं दृष्ट्वा शिवः प्रत्युस्था- नाद्यर्हणां न कृतवान् अतएव क्रुखो दक्षः शिवं प्रति किं शाप सत्र विशिथ दर्शितं यथा- ·संस्कृतचन्द्रिका [१८१८ शाकाग्रहायणमासस्थ भागवते ।४।२याध्याये। “यहोवा मृगशावाच्या पाणिं मर्कटलोचनः। प्रत्युत्थानाभिवादाहे वाचाप्यकृत नोचितम् ॥११॥" एवं शिवपुराण वायवीय संहितायाम् । १६शाध्याये । "तदात्मगौरवादेव देण्यादचे समागते। देवादिभ्योविशेषेण न काचिदभवत् स्मृतिः ॥८॥ तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् । पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्मिन् वैरमजायत ॥८॥" किन्तु शिवपुराणश्रीमद्भावतवचनानामेकवाक्यतामापाद्य श्वशुरा- नारद एव शिवनिर्माल्याग्राह्यताकारणमनुमोयते, युज्यते च तत्। अन्यत्तु सुधौभिर्भाव्यमिति ॥ शिवम् ॥ व्याकरणम् । (पूर्वप्रकाश्रितापपरम्) qagayan—the madhavi flower ; qfa mat-the plant. अशोकम्-the flower ; अशोकः the tree. N. B. The flowers which form the arrows of Kamadeva ( the Hindu cupid ) are-"अरविन्दमशोकञ्च चूतच नवमल्लिका। नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चवानस्य सायकाः । wa NAMES OF ORNAMENTS. केयूरः ()-वाजु (a bracelet worn on the upper arm). मेखला, काञ्ची-गोठ (चन्ट्रहार)। हार:-necklace. बलय:-वाला (bracelet). कर्णिका or कर्णपूर:-earring.

·१८१८ शाकाय हायमासस्य] मुकुटम्-tiara ; crown. नूपुरम् (6)-anklet. जालकम् -a particular ornament on the hair, अङ्गुलौकः () finger ring. अङ्गुलीयकम् पदकम्-पदक ( an ornament of the neck). NAMES OF CLOTHES AND OTHER DRESSES. वस्त्रम्, वसनम्-cloth. अनुपदीना-slipper. शव्यास्तरणम्-bed sheet. करवाणं-glove. उत्तरोयम्-the upper garment. उरस्त्राणम्-coat, shirt उषणोषः ()-the turban. उपाधानम्-pillow. उपानत्-shoe. पादवाणम्-stocking. कञ्चक:-1. coat of mail; 2. bodice ; 3. coat. शिरस्त्राणम्-helmet. मुखपट: ----veil. वर्म, कवचम्-an armour, a mail, ( cuirass ). mamasuta - WORDS OF ADDRESS. तात, पित:---papa--वावा । अब, मातः-mamma-सा। आर्य-brother, unkle and all superiors-धाता पिलव्य एवं अन्योगुरुजनः । वस, आयुष्यन्-brother, nephew and all inferiors -कनोयान्, भातुष्युवादिः एवं अन्यान्य लघुसम्पर्कीयजनः । श्रावुत्त-brother-in-law भगीनीपतिः । वधुः-daughter-in-law. सोमा, भद्र, साधो-gentleman. महाभाग, महात्मन्, आर्य-sir. भद्रमुख-my good fellow. N. B. In addressing a male of your own age and rank you should say भद्र, सौम्य, साधो etc.; and in ·संस्कृतचन्द्रिका १८१८शाकाग्रहायणमासस्य] addressing one who is older than you or superior to you, you should say आर्य, महाभाग, महात्मन् etc. श्रोउपेन्द्रनाथ रायस्य रायरकाठी-बरिशाल । (क्रमश:) MARE Imatranireate समस्यापूर्तिः । (पूर्वतोऽनुइत्ता) ध्वान्ताम्बरं मिहिरविम्बकुचेऽर्पयन्ती, चित्राब्द-खण्ड-नखरक्षतमावरीतुम् । अईस्फुटान-कुसुदाहितकाक्षशोभा "सच्या वधूरिव तनोति सुदं न कस्य” ॥१॥ मेने जनैरक्तधनं प्रतीच्यां सस्पन्दमालोक्य रविं निरोडुम् । क्रोधादगस्त्यानमितोऽप्यथाऽस्ते “गिरौ किमुच्चैः प्रचलो गिरीन्द्रः ॥२॥ सिन्धोः सेतुनवे तरङ्गपविते रामेश्वरस्यालये, नाना रन कदम्बकं यदनिशं देदीप्यमानं किल। तत् किं सिन्धुशयेन नित्यविहिता पुष्पाञ्जलिस्तम्भर्य "किं वा कुहिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम्" ॥३॥ राम वनं प्रतिगतेऽथ मृतेऽजपुत्रे "नौशाऽरमेव वसुधा विभरावभुव"। देशान्तरेषु मरुतामथ कच्छभावमुल्काशनिज्वलनदाहमपि प्रकम्पम्४ नावाहित परीवारश्चिरवानिज्यतत्परः । व्यवसायिगणः कधि “चरबपि ग्रहस्थितः ॥५॥ श्रीकैलास चन्द्र शर्मा भट्टाचार्यस्य । जिं रखपुर, ग्राम वर वाड़ी। भ्राजसुधाकरमुखी, धृततारकालिः, शोणाधर-स्थल-विकखर-मित्रहासा।

·१८१८ शाकाहायधमासस्य ]
समस्यापूर्तिः।
कामं निकाम-शयितं प्रतिवोधयन्ती,
"सध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य ?" ॥१॥
दिवश्चातो मातलिना प्रणुन्नो दुष्यन्तभूपाध्युषितः शताङ्कः ।
व्यतर्कि लोकैः कनकाचलाख्ये “गिरी किमुचैः प्रचलो गिरीन्द्रः ?"॥२
दौर्वर्णी किमु पेटिका हिमरजः पूर्णा सकस्तूरिका
स्थातुं शीतमयूखमण्डनमिदं त्वत्कोर्त्तिनायऱ्या दिवम् ।
खमङ्गामवलम्बा भूमिबलया यान्त्याः सुखेनाध्वना
"किं वा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मिीतम्” ॥३॥
नेदं नमो, भगणचित्रितमिन्दुशून्य,
मुक्ताफल-स्माटिक-होरकजाल-चित्रम् ।
नीलांशुकेन रचितं शिशिरानिलार्ता
“नौशारमेव वसुधा विभरां वभूव" ॥४॥
खभाव एवात्र परो मुमुक्षुर्मोक्षमाधनम्
"वैराग्यजनकं कर्म" चरबपि यह स्थित:" ॥५॥
श्रीपुरुषोत्तम विद्यानिधेः
मह बाल्यावदा संक्रतटील, पा: माया
(नुतन) मेदिनीपुर
नूनं क-गोमय-सुतापित-मानसस्य
चन्द्रांशुभिः सुकलितानलमन्दमित्रैः ।
अत्यन्तशीतलकरा च मनोज्ञरुपा
"सन्ध्यावधूरिव तनोति मुदं न कस्य” ॥१॥
गत्वा महेन्द्राट्रिशिरो हरीशो वभौ न नागेन्द्रसुदीर्घबाहुः ।
महानगेन्द्र प्रतिमो वलीव “गिरौ किमुच्चैः प्रचलो गिरीन्ट्र: ॥२॥
तप्तोऽनङ्ग शरवातैर्वसन्ते प्रियया पुमान् ।
होनः प्रियां हृदा कामो “चरवपि रहस्थित:" ॥३॥

·सत्यतचन्द्रिका (१८१८ मकान हायण मानन्द पझे धादि तवाहिणा किशलये कान्याशयेन नपा चन्द्र लादनेन सुन्दन! परं खानव कात्या जितम्। सर्व वस्तुधिया त्वया मतिशति मन्ये मनोवर्जिताम् "किना कुहिममेव पनजनुषा नौरात्मना निर्मितम्" ॥४॥ বু স্ত্রীরা ! হা! অলী ন ন विद्याप्रतापविजिते सकले धरेगे। शोकेन शुद्धावसन विधवेव किन "नोशारमेव बझुधा विमराबभूव" ॥५॥ শ্রীকালিৰ সুমা सखवाड़ पी. मनीगाछी--जिला दरभागा। नक्षत्र-रत्न-निकहखजमादधाना ज्योत्स्नास्मिता शशिमुखौ प्रियमाचरन्ती। नव्या मनोहरतरामहरागिकेयं "सध्या वरिव तनोति मुदं न कस्य” ॥१॥ कदापि कुत्रापि कुतोऽपि केऽपि, नायर्यास्त्य जन्तीह समाश्रितन्तु । कम्माटुपयापतिते यकस्माद “गिरी किमुच्चैः प्रचलो गिरीन्द्रः ॥२॥ अङ्गीकृतप्रवासोऽयं युवजानि: कथञ्चन । कार्यतः कायमात्रेण चरबपि ग्रहस्थित:" ॥२॥ आच्छादकं दिनकतो जलदात् किमन्यत् ? सर्वञ्च केह सहते भुवि मातुरन्या ? । रामो धनुनरपतिर्वद ! किं चकार ? "नौशारमेव वसुधा विभराम्बभूव "॥४॥ श्रीकालोकृष्ण शर्म विद्याविनोदस्य सोसार गा--कामापुरा वाडवाडौ पो; वैद्रा रवाजार---टाका । upril

·१८१८ शाकाय हा मामय ]
सभखापुतिः।
बनाबरा गतहहस्कर-नगड लेन,
रागान्वितेन्दु-तिलका कलमङ्गगुजैः ।
गोवेव करवदलं प्रविकामयन्ती,
मध्यावधूरिव तनोति मुदं न कस्य" ॥१॥
पतिः पशूनां मततं कुतोऽस्ति, जने: ममाहतजन: किमाह ।
विध्यश्च कोटग् घटभू-गिर: प्राक्, “गिरी किमुखेः प्रचलो गिरोन्ट्र: २
किं नोहराशय पूर्व-नोरमकलं स्वर्ण-ट्रवैराबिलम्,
किं वा पद्मलता-गभोर-विरहोद्वान्तानुरागैर्युतम् ।
किं नूषा-निटलादिनिःमततरैः सिन्दूरपुहिम,
"किं वा कुटिम्म मत्र पद्मजनुषा नीरालना निर्मितम्" ॥३॥
कश्चित्सरननिचये करसालते में,
व्य तदा शिल भवेत् वसुधेति नाम।
सायं विचिन्य महमेव तमो-मिपंग
"नोशारमैव वसुधा बिभरावभूव" ॥४॥
सञ्चामी ग्रहमाथिल्ल वमन्त्रघुच्यतेऽग्रहो।
चित्रं वन च समारो "चरनपि ग्रहस्थितः ॥५॥
बौप्रताप चन्द्र काचतार्य-कविरत्नस्य ।
( बोयालबाली, यामधाकपुरा चट्टगाम)
ONSapnapdealeHIRTAINMENT
विश्व क रुका टः सितमरोज मनोनगोमे-
स्ताराप्रसून निकरैः प्रियचन्द्रमाम् ।
विष्णाः पदे विचितालिराजभक्ति
"सन्ध्या वरिव तनोति मुदं न कस्य ? ॥१॥
कदाचन माभूति चिनकूटे निरोच्च शृङ्गाद्धन मुचलन्तम् ।
सोताऽऽहमुग्धा रघुज प्रियाऽयं "गिरी किमुः प्रचलो गिरोन्द्रः ॥२॥

·संम्झत चन्ट्रिक्षा। [१८१८ शाक्षाग्रहायणमासस अन श्रीदयित: पुरा स भगवान् संहृत्य लोकत्रयं शेते श्रान्तमना महाहिशयनं विन्यस्य तस्योपरि ! इत्यालोच महाम्बुधौ मरकतैरत्नैः सुखं शीतलं "किं वा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम् ? ॥३॥ रामं समेत्य खरदूषणवाहिनीनां आसां ध्रुवं स्रवदसृङ् मम जाड्यकारि। इत्थं भिया किमु तदुस्थ रजश्छलेन "नोशारमेव वसुधा विभराबभूव ॥४॥ मनोरथोऽद्भुतः सोऽयं दुर्गतानां कुटुम्बिना दूराद्दरतरं देशं “चलन्नपि ग्रहस्थितः ॥६॥ मुण्ट होतनाम्नां श्रोयुक्त महेशचन्द्र तर्कचूड़ामणिपादानामन्ते আদিলস্বীকাৰ মুল জলিল। उद्यच्छशाङ्गवदना ललिताऽस्वरश्री: नाना प्रसूनसुरभिः स्फटतारकामा। मद्योऽभिसार चतुराऽस्तदिनेशतुष्टा “सध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य” ॥१॥ मैनाकसानुस्मृशि वातजाते शङ्कां हि लङ्कानिलयाः प्रपन्नाः । तिमिङ्गिलोऽयं सुतवत्सलो वा “गिरौकिमुच्चः प्रचलो गिरीन्द्रः ॥२॥ बालायास्तनमण्डलाद्रियुगलं माभूतं चैकताम् वईि प्रतिवासरं किमु कतारोमावलौसीम्नाहो। शैवालाऽङ्गुरमञ्जपुञ्जरचनैः शिल्पोखरेणामुना "किम्बा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम्” ॥३॥ हैमन्तशशिर-सुधांशुकरानुलिप्ता प्राचीचलत्पवन कम्पितन्निदाघे।

·१८१८माकाग्रहायणमान 1 समस्यापूर्तिः। प्रावट पयोदपटलो पटलं निवर्त्य "नीशारमेव वसुधाविभराम्बभूव ॥४॥ भूया: प्रतिनिशं पान्य तीर्थचमणतत्पर। नाना गहनकान्तारे "चरनपि ग्रहस्थितः ॥५॥ श्रीशिवेखर शर्मा ग्राम लालगञ्ज पोः झांझारपुर जि:-मुनीर। मध्योदये हृदि जपन्ति हरिं महान्तः काव्यं विहाय ग्राहिणो मुदिता स्वपन्ति । पवादयोऽपि निजखामि ग्राहं विशन्ति "मन्ध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य” ॥१॥ भूदान शालीकिमुदानवेन्द्र: सौन्दर्यधारी किमु पूर्णचन्द्रः । स्त्रीरत्नहारी किमु राक्षसेन्द्रः “गिरौ किमुचैः प्रचलो गिरीन्द्रः ॥२॥ श्रीराधापतिमन्दिरस्य कमलं कुद्यालये संस्थितं पद्मं सत्प्रतिबिम्बपातजनितं चान्यन्मणे: कुटिमे । तदृष्ट्वा चकिता वभूबुरविदो ह्यूचुश्च बाह्यस्थिताः "किं वा कुटिममेव पद्मजनुषा नीरात्मना निर्मितम्" ॥३॥ सेनां प्रग्टह्म वसुधा विजयार्थमेव बनाम भूतलमिदं स विमानजालैः । नो तच्चमूस्थितधुरश्च शशाक सोढुम् "नीशारमेव वसुधा विभराबभूव” ॥४॥ तैलयन्तयुतोऽनडान् परिधर्मात सर्वतः । बइनि योजनानि च “चरबपि ग्रहस्थितः ॥५॥ कवि कालिदास पण्डित संस्कृत पण्डित एम्, वि, स्कूल। AnsasaraKARWasimig

·संतचन्द्रिका
[१८१८ या कायद्वावगामा
अस्तोदयाचल विलम्बिरबीन्दुविम्ब-
व्याजात् क्षणं श्रवणयोधूतकर्णपूरा।
ताराच्छलेन कुसुमानि समुत् नियन्ती
"सन्ध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य" ॥१॥
समागतेऽस्मिन् सखि भाद्रमासे समुस्थितं मधमधिमकायाम् ।
विलोक्य भोताह वियोगखिन्ना "गिरोकिमुच्चैः प्रचलो गिरीन्द्रः ॥२॥
रामो वानरवाहिनी शतयुतो लसां विजेतुङ्गन्तः
दृष्ट्वा नौरमपां निधेस्तु कपयः साश्चर्यमूचुस्तदा।
हंहो काचमयोयमेव पृथिवी सङ्कारिता राक्षस:
“किम्बा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम्” ॥३॥
प्राले वसन्तसमये निखिलानि क्षेत्रा-
ण्याच्छादितानि यवसर्षपशस्य पुष्पैः ।
दृष्ट्वा तदा सुकवि राह प्रसबचित्तो
"नोशारमेव वसुधा विभराम्बभूव” ॥४॥
पुत्रभृत्यकलवाणि सन्ति वित्तानि सर्वदा।
यस्य सङ्गे प्रदेशेस “चरन्नपि ग्रहस्थित:" ॥५॥
साधुः प्रशस्यते कोट्टङ् निश्चये च किमव्ययम् ।
को निरा द्रियते विहान् “चरन्नपि ग्रहस्थितः ॥६॥
शुक्ला गुल्लूदत्तोपनामक पण्डित परम मुखशर्मा
पोः जगनेर-जिला आया।
MITRONAT'Maniemamimavate
आजन्म जोर्ण रणतो रणतो मुनीनां
सौजन्यवर्जितजनो जनतोभिलाषी।
वन्ध्या वधूरिव मुदं मुसुदे प्रजानां “सध्या वधू:०" ॥१॥

·१८१८ शक गहा गरमासस्य । मरस्यापूतिः। भारमादेवा खलु पनवन्तः नारदमा खलु रभवन्तः । नौराकाशान निराकाराशा "गिरी किं.” ॥२॥ जनरप्रयाग मुलभा सवभाकरोति आचारदिनदनमूत्तिमित्रानुरागम् । ना तनयं ग्रहपतिर्दयताइरंग "नामार." ॥३॥ यस्तय प्रलयाचलाधिप गिरा उन्निद्रमानोन्नतं नस्त वा नमनोक्षति पुरुषायुग्यमियो देषते। अस्तुवाचनमस्तकायित जगत्यानी धरित्री पुन: “किं वा कु० ॥४॥ चारणग्रहदार्पग चरमाचलमाप्तवान् । चरणे चरणे रन्ति “चलन" ॥५॥ योरामचन्द्रमणिकर। जि वेलगांव, कित्तूर। agaiumine Amaway astan कामक्रोधादिकं शत्रु सन्त्यजन् वहिरैव हि । अन्तध्यांयन् मनोवृत्या "चरन्नपि टहस्थितः" ॥१॥ मृडात् स िदनुजो विलभ्य निवास केलाम मुदा जहार । तदद्भुतं प्रेक्ष्य तदोचुराय "गिरी किमुचः प्रचली गिरीन्द्रः"॥२॥ बां याचे विनयावनमवदना सर्वात्मना खप्रभुम् गन्तु मां वनकाक्षिणी कुरु कृपां भद्रत्वमाज्ञापय। यन्मां त्वं प्ररुणद्धि स्वप्रायनी चित्तन्तु तत्तेऽधुना "किं वा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम्” ॥३॥ सायन्तनं तिमिरजालमडिगाढ़ दृष्टिं जनस्य विफलां विदधदिसारि। एवं समीक्ष्य जनता खवदन्तथा हि "नौशारमेव वसुधा विभराम्बभूव” ॥४॥ * अष्टया हर मुद्रितम् ।

·संस्कृतचन्द्रिका [१८९८ शाकामायणमासस्य विनाथा। रता प्रियाम्बरपरित्यजनाभिशीला सन्तापवारणकरी मुखरा आवोभवद्धिविधभावगुरुप्रभावा "सध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य”? ॥५॥ पण्डित श्यामादत्तचौवे राज हाइस्कुल, दरभङ्गा। नौलाबरावरणिका कलधौतकान्ति- विवाधरोत्पलभुजा कलकण्हनादा। ऐणाबिका युवमनःसरसौप्रमाथा, "सन्ध्या वधूरिव तनोति मुदं न कस्य" ॥१॥ मृधार्णवे मज्जति कुम्भकर्णे, किमेषु वीराचलशेखर: स्यात् । विचालितो रावण उभितेऽल्पे, “गिरौ किमुझेः प्रचलो गिरीन्द्रः"॥२॥ लां रत्नमयों पुरी प्रथमतो दृष्ट्वा समोरात्मजः प्राप्तोऽसौ हि वितर्कमायतमिति प्रावीण्यमुद्भावितम् । ननं हाटकभित्तिनिर्मितिकतो स्थाणुः क्वशानूपमः "किं वा कुटिममेव पद्मजनुषा नौरात्मना निर्मितम् ॥३॥ नोहारवातपरिपौड़नभौति रक्षा अद्रिस्तनातिमिव प्रविधातुमेव । संफुल्लकाशकुसुमव्यापदेशतो वै "नौशारमेव वसुधा विभराम्बभूव" ॥४॥ उदेति कल्पनाज्योतिर्यस्य हृदयकन्दरे । कत्नलोकं क्षणेन स "चरन्नपि गृहस्थितः" ॥५॥ श्रौश्रीमन्तवर्मणः। निवास-रवेश्वरपुर। पोः आः कुल्यो-जेला २४ परगणा । thrumsaANAS

·श्रीश्रीदुर्गा शरणम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
भौधौगोशाय बरः ।
शिवादीनि कम्हणि कारयन्ती मानिछ
लायावयुमाते सेयमम्बा ही शिवसुन्दरी।
मासावतरणिका।
जो तुषारावरणा यतो दिशो, नान्योन्यमोक्षन्त इतस्ततः पथि।
यान्तोऽनुमिन्वन्ति च किन्तु दूनका: सशब्द मोठाननदन्त कम्पनैः ॥
Thestion
उटशांकाः।
यजन्ते मात रवां दिवि दिवि-सदो नित्यममृतः
अपूर्वाहारोघेजगति जगदैश्चर्यग-नृपाः ।
अयोग्यन्ते तोयं फलमपि च पत्रं त्यज न मे,
किमाधत्ते वह्निः सहतममिधं प्राप्य न माम् ॥२८॥
कौशल्या-सुतसव्य-हस्तपतितं त्यक्षा स्वदेहं धनुः,
सोता-मानस-पूर्तिनिवमकरोत् सदंशजं सद्गुणम् ।
श्रीक्षणानन-पाणिपल्लवयुता तमां दहेनिर्दयम्,
सच्छिद्राऽमि कुवंशजाऽमि नितरां वंशोति नो दूषणम् ॥२८१॥
कालिन्दीपुलिने चलन् मुरहरो वेणु रणन्माधवः,
यच्छ्रुत्वा ब्रजसुन्दरी निजटहं त्यक्षा वनं धावति।
प्रत्यागात् यमुना स्थिरच पवनः सौरो रथो नाचलत्,
पाषाणास्तरला द्रुमाः पुलकिता नानन्ति गावस्तराम ॥२८२॥

·ब्राह्मगाष्टकम् सर्वार्थशास्त्रोच्च विमर्श हेतवो मलीमसोत्तारिशुभाङ्ग सेतवः । प्राप्तोत्तमज्ञाननिदान धेनवः पुनन्तु मां ब्राह्मणप्रादरेणवः ॥१॥ सुपावितो यैलिदन तास्पदः प्रकाशितो ज्ञानविधानदीपः । प्रतारितं यः समवत्तिगह पुनन्तु मां ब्राह्मण पादरेणवः ॥ उदयकोपेनमधामतापितेः बयोलता चन्द्रतनुर्जगत्याम् । संगोषितोऽभोधिरहो क्षणेन पुजन्तु मां ब्राह्मणपादण्वः ॥३॥ गङ्गातरङ्-चढलोकभडैराशावयन्ती सकलं मदेन । यत्राम सभिन्न प्रसुसत्तिः पुनन्तु मां ब्राह्मण पादरेणवः ॥४॥ यस्याः सदानहुप इति प्रसिद्धिः (१) संमेवया भूतलचक्रवर्ती। जोवन् स शक्रत्वमवाप नाके युनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः ॥५॥ ज्योतिर्गतिया निकरैरवोधि योगांगतासास्वपदै (2) रभाजि। साङ्वषु येषां मतिरीदृशोहिनी (?) पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः ॥६॥ वेदान्तशाखा बहुधा विभिन्ना न्यायादिशास्त्राणि च यत्न मीदराः । पिटत्वमाप प्रणवोऽपि वैषां पुनन्तु मां ब्राहाणपादरगवः ॥७॥ विज्ञानसम्पन्नमतोधिमश्य यान् जहुर्विदन्तो ननु मां सुपण्डान् । प्रदक्षिणाकारि शुरू न शन्तु पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः ॥८॥ इति श्रीब्राह्मणाष्टकम् । (*) पं० बुलाकीराम शास्त्री विद्यानिधिः । एम्, वौ, कालेज-अमृतसर पजाव । दीपावलि-वर्ग नम्। दैवाद चमंस्तव समागतोऽहं दीपालिरात्री समवाप्य हर्षम् । निरीक्ष्य दिल्लीनगरस्य शोसा दीपावलोवर्णनमाशु कुबै ॥ १ ॥ प्रज्वाल्यवती: सितचन्द्रगौराः कुर्वन्ति शुभनं निजवेश्म पौराः। आलोकमालोकयतां जनानामाशयमायाति हि महिधानाम् ॥२॥ (*) ने तहिचानित रिव भाति । श्रावसानरयनात पर दृष्ट सहनन्च गल्या मुदितम् । Haasan

·१८१८ शाक पौषमामव]
हर्म्यषु दृष्ट्वा खलु दीपमालां मजेत मोत्यममुदति तक:
त्यता नभोमण्डलमत्र ननं नक्षत्रमाला मानुपागतेयम् ॥ ३ ॥
हतोयलिङ्गाः समुपेत्य हर्षात् नपुंसका नूतन-वस्य शोभाः ।
ताथेयधेय्येति ममुचरन्तो नृत्यन्ति रध्यासु धनप्रलोभात् ॥४॥
रध्यासु वोयीसु चतुपयेषु व्यापारिणी नेकपदार्थयुताः ।
कत्वाति मूल्यं हिगुणं निशायां पौराछ लेनेह प्रतारयन्ति ॥५॥
इतस्ततः पौरजना: सबाला: विनोनवेशा गलहेमसाला:
परित्रमन्तः पथि बजाला: पश्यन्ति माग नव-दीयमाना: ॥६॥
विस्तीर्णभाला: परिपोतनाल सवालिनीनां नरत विशालाः ।
विलामिनः सज्जित केशजाला: पब हो नानदीपमालाः ।।
गोरगडवा अपि राजमार्ग गोरानामिः संहिता निमायाम् ।
दीपावलो-दर्शनमावलीमा: पविनामन्ति प्रतिपक्षहीनाः ८॥
एका मया डि-वधू िदृष्टा सवारजुया बाकाटोपविष्टा ।
बद्ययभूत्याचपटेन इन्ना तयापि लोकाय नतिविभिन्ना ॥
विद्युअतापेन प्रकाशमान ज्योत्वां हलत् धारितभूरिमानन् ।
मुनिमलं देवपुरी-समानं दीपातिराला विच काममानम् ॥१०॥
समुञ्चन्तः काञ्चन सबिमाभः सत्वाचा: परिणामसानम् ।
चित्रविचित्रविविधः सुरज्योगामात्य र विभाति ॥११॥
मृन्निमितान् कोड़नका विलोक्य पौरैः परा प्रोतिरवाचते हि।
हसन्ति ते सृणिनः स्वकार्यः पद्मासनं सर्गनिमांदजम्॥१२॥(युग्यक)
प्रसाधयन्ति प्रस्तुरैः सुमिदनानाविधैचित्रविचित्ररूपैः ।
नवः पदार्थनिजपण्यशालां वणिम्जना राजितदापमालाम् ॥२३॥
निर्माय हम्य मितशर्कराभिः समुज्जयन मिटवरिणग्जना ।
विवर्धना विपणिप्रकाश सुर्वणपाने: परिवेष्यति ॥ १४ ॥
दुरोदरप्रेनपतः कियन्तः मोडन्ति बांबोधु परिम्नमन्तः ।
अयं मदोयो ग्लह एव नानात् लया ग्टहीतस्विति वीवदन्ते ॥१५॥

·संसात चन्द्रिका। [१८१८ शाकपौषमासस्य दिल्लीपत्तनवासिभिः स्वमुहदैर्दीपावलौदर्शक सानन्दं पथि गकृता निशि मया शोभेयमालोकिता। तां दृष्ट्वा मुदमाप्य वर्णनमिदं दौपालिरात्रौ कृतम् भूयात् प्रोतिकरं समस्त विदुषां गौर्वाणभाषाविदाम् ॥१६॥ गोस्खामि श्रीहरनारायण शास्त्री अजमेर (इदानीम्) दिहोनगरे । ? अज्ञानबोधिनी। (पूर्वतोऽनुबत्ता) यतो देहो न जानाति अतोऽत्यन्तजड़ः। घटो यथा दृश्यो जड़- शेति तथा देह इति। ननु घटो जातस्तथैव तिष्ठति देहस्तु वईते अतो घटवद्देहो वक्त न शक्यते। इति पृष्टे गुरुरुपदिशति वृद्धिमानिति देहः किञ्चैतन्य भवति ? वृद्धिमलमपि चैतन्वं नास्त्येव त्वया कुन दृष्टं ? केनोतां ? अतो दृष्टान्तेन परिहरति यथाहणं गोमयञ्च वन निक्षिप्यते स राशिः वईते स किं चैतन्यं भवति ? किं वा घटीयन्वकूये उद्गौर्य- माणा मृर्द्धमाना तीरे किं चैतन्च भवति? कुद्यादिनिर्मात्रा मुहु- मुंहुनिक्षिग्यमाणा मृद्दद्धमाना वैदिकायां किं चैतन्यं भवति ? एवं प्रतिदिनमत्र रूपेण समय॑माणो देहरूपो भूतसञ्चयः सम्यक् वर्द्ध- मानोऽप्यत्यन्त जड़ एव। अतस्त्वं जड़ो न भवसि त्वं चैतन्यमेव । अनित्यत्वं प्रदर्शयति आकाशमवकाशं भवितुमिच्छति। पवनो धावितुमेव यतते । तेजोऽग्निज्वलितुमव यतते । उदकं द्रवितुं जिग- मिषति। पृथिवी विस्तीणामवितुमिच्छति। एवं सर्वाणि भूतानि खमार्गमभिगन्तुमिच्छन्ति अतः । शरीरस्याऽनित्यता तव निश्चिता। अमङ्गलत्वं प्रदर्शयति-जन्म- कार्यपरासृष्यमाणो देहो मलादत्यन्ताऽशुद्ध एव । रक्तरेतःसंयोगेन ।

·१८१८ भाक पौषमासस्य । अनामबीचमा । । मलभाजननिष्पन्नो देहः मलादत्यन्ताऽशज एव । अतः दशदोपैदु टो देहस्वन्त्र भवसौति सिद्धम् । भी भगवन् ! के ते दश दोषाः । तत् शृणु । अशुधम् । अगौच्य। दुर्गन्धि । अस्थितं । स्थूणखण्डं । दग्ध। शिथिनं । नानारोगग्रस्तम् । अध्रुवम् । आमिषं। अतो हेतोः स्थू न शरीरं वन्न भवसि एतत् सत्यम् । भो भगवन् ! यदि स्थू लशरीरम् अहन्नभवामि । एतावता मम किं जातं हितं? | साधु माधु। पर सावधानमतिः । शृणु। यदा इदं शरीर' वन्न भवसि। तदा अनित्यजातिवर्णाश्रमञ्च त्वब भवसि । षडूभावविकारस्तव नास्ति । जायते । अस्ति । वईते विपरिणयते । अपनीयते । विनश्यति इति । पड़भावविकाराः । वर्णधर्माबमाचार: शास्त्रयन्त्रेण योजितः । निगतोऽमि जगज्जालात् पञ्जरादिव केमरी ॥ वर्णामी धर्माधर्मावपि तव नस्त एव । वर्गाश्रमाभिमानन श्रुतेर्दामो भवेन्नरः । वर्णाश्रमविहीनश्च वर्त्तते अतिमूईनि ॥ यतः शास्त्रमाह। यावत् देहात्मविज्ञानं बाध्यते न प्रमाणतः । प्रामाण्वं कर्मशास्त्राणां तावदेवोपपद्यते ॥ इति अहं देहो न भवामि इति यदा जानं जातं तदा सर्व- कर्तृत्वमपि तव नास्ति। भो भगवन् ! इदं स्थू नशरीरम् अई न भवामि त्वदाऽज्ञया अज्ञासिषं। स्थूल शरीराऽसम्बन्धात् वर्णाथम-कुल-गोत्र-जाति-स्त्री- पुरुष नपुंसक-स्थूल-इखदीर्घ-श्यामलेरादि-नामरूपषड़-भावविकार- धर्माऽधर्माः मम न सन्त्येव इति तव कृपाकटाक्षनिरीक्षणात् सम्यक् मयानातं।

·संस्था सन्ट्रिका [ १८१८ शाक पोषमातस्य अन्यश्च भी भगवन् ! इन्द्रियाणामभावे शरीरचलनाऽभावात् काणोऽहं बधिरोऽहमित्याद्यनुभवाच्च इन्ट्रियाणि अहम् । इति पृष्टे गुरुराह-तत् त्वन्न भवसि । कथं इत्यं तत् भूतकार्यक्षेत्र । मो भगवन् ! कस्य भूतस्य किं कार्य ? उच्यते । नभः सकाशात् योन वाक् च हिकरणे समुत्पन्ने। वायोः सकाशात्त्वक् पाणी च द्विकरणे समुत्पन्ने । तेजसः सकाशात् चक्षुः पादौ च हिकरणे समुत्पन्ने । अशाः सकाशात् रसना उपस्थञ्च हिकरणे समुत्पन्ने। पृथिव्याः सकाशात् ब्राणवायू दिकरणे समुत्पन्ने। पञ्चांशेन सह मनो जातं पञ्चानां साधारणं सात्विकांशकायं पञ्चवत्तिग्राहकत्वात् । बुधिमनोऽविशेष एव । तदेव विवणोति वाकयोवे आकाशकार्य। एवं विचारप्राधान्चे- मति शब्दाभिव्यञ्जकत्वात् प्रायेण शब्दोत्पत्तिर्वाचः। त्वक् पाणि- वायुविकारी स्पर्शग्रहण साधनत्वात् स्पर्शवत्। एवं ट्रव्य स्य हस्तनो- पादातुं शक्यत्वात्। चक्षुःपादौ तेजोविकारी रूपस्य ग्राहकलात् । प्रायेणोस्मत्वं पादयोक्त्क्रमोप्यऽव प्रमाणं । उपजिवे हाव-चुटकी- कार्य एवं रसग्राहकत्वात् स्निग्धत्वात् प्रायेणोपस आनन्दलाच । घ्राणपायू च पार्थिवी गन्धग्राहकलात् प्रायिण गन्धत्वात् च पायो- विसर्गत्वात् । मनः साधारणं पञ्चानां कायं । पञ्चवृत्तिबाहकत्वात् । बुद्धिर्मनोऽविशेष: पाचकपाठकवत् पञ्चप्राणत्तिर्वायु विकार एव। प्राणायानोदानव्यानसमानाः तदात्मकत्वेनोपलभ्यमानत्वात्। एवं भूतानि जड़ानि । तदशसंयोगेन्द्रियाणि च जड़ानि । भो भगवन् ! स्वखविषयं जानन्ति कथमिन्द्रियाणि जानि ? तत् शृणु। अरे श्रोत्रमात्मानं न जानाति परमपि न जानाति । स्ववि- षयं शब्दं ज्ञातुं न शक्यते अन्यविषयमपि ज्ञातुं न समर्थ । उभयथा जई। किन्तु शब्दज्ञानकरणसाधनमित्यर्थः । प्रदौयवत् । यथा प्रदीप: रुपादिज्ञानसाधनं । यथा प्रदीपेनरूपादि प्रांतरच्यते। तथा योग शब्द इति । एवमितराण्यपि करणानि । कमन्ट्रियाणि क्रियासाधना- ।

·१८१८ शाक पौषमासस्थ] न्चेव । । । - यथा दवौं। तथात्यन्त जड़ानि त्वं न भवसि इति मिहम । किन्तु त्वं ज्ञानमेव । मो भगवन् ! प्राण मति देववेश्ते इन्द्रियाण्यपि चेष्टन्ते। प्राण गते देवेटाहीनो भवति । इन्द्रियागयपि तादृशानि भवन्ति। अहमश- नावानहं पिपासावानित्यायनुभवात् । अत: प्राग एवाई इति । तन्त्र भवभि । कथं उच्यते । तत् शृणु-चैतन्याभावात् । तत् शृणु सुषुप्तो स्त्री च उच्छासनिवासरूपेण प्रवर्त्तमानोऽप्ययमन्तवहिथरन् न जानाति। चोरो पहे प्रविश्यापहृत्य भूषणानि गच्छति मति में न जानाति । अतोऽत्यन्तजड़ा एवं ग्राणादयः देवदेव । मापिच एकस्मिन् पय शयने मन्त्रों के पुरुषे खिते मति काधिज्जार भागत्य स्त्रिया सच मपमानि अपरिहत्य गच्छति । इत्थं न कर्तव्यमिति स यतो न निवारयति । अतोऽत्यन्तजड़ः। प्रबुद्दे जानाति इति चेत् न । वामावस्थासु खालनिवासरूपेगास्योपरति- नीस्त्येव स्थित्वाम्य मौ न जानाति कथं इथं इटानों कस्मिन् भागे लामो वर्तते इति पृष्ठेऽपि अम्मिन् भागे अहं वत्त । इति प्रतियां न समर्थः । जड़श्चेत् प्राणः कथं जई शरीरं चेष्टयति उच्यते । जड़ोऽपि जई चेष्टयन् लोके दृश्यते। यथा प्रचण्डमारत: गृह- च्छादनपशाखान् वृक्ष वा अन्यत्र पातयति। अतः जड़स्यापि अयमेव खभाव: । एतावतात्मायं न भवति । प्राणस्य वखचेष्टा न खतन्त्राऽतः कर्माधीनैव । कथं ? इत्य' जाग्रस्थितिनिमित्तं कर्मोद्भुतं भवति। तदुपक्षये सर्वाणि करणानि यहोवा बुद्यपाधिसम्पर्क- जनितविज्ञानन म वनसुषुप्तिं वा गति। एवं स्थानत्रयमनुत्त्य गच्छति कर्मनिमित्तञ्च इदं गमनम्। प्राणोऽपि तत्कर्मवशादेव शरीरं परिपालयन् वर्तते । प्राणाऽपानव्यानोदानसमाना: पञ्चवायवः। हदि प्राणो गुदेऽपानःसमानो नाभिसंस्थितः । । ?

·संस्कार पन्द्रिका। [१८१८ शापौष मासख उदानः कण्ठदेशे स्याद्यानः सर्वशरीरगः ॥ केचित्तु नाग-कूर्म-ककर-देवदत्त-धनञ्जयाः। अतः नागादुझारः । कूर्मो निमिषोन्मेषकरः। ककरः क्षुत्करः। देवदत्तो जुन्भनकरः । धनञ्जयः पोषण करः । एतत् प्राणमयः कोशो भवति । अन्यस्याऽपि व्यानादिव्यापारचेष्टां कत्तुं न समर्थः । अतः जड़ा एव प्राणादयः । एवं इन्द्रियसमूहात्मकं सप्तदशकं लिङ्गशरीरं त्वन्न भवसौति सिद्धम् । भो भगवन् ! मनसि वस्थे पश्यति शृणोति अहं सङ्कल्पवान् विकल्पवान् इत्यनुभवश्च । मनसि रुग्ने न पश्यति न शृणोति अतः मन एवाहं । तत्त्वन्नभवसि । तत्कथं । इत्यं तदानीं मे मनोऽन्यत्र गतम् । इदानीं स्थीरीभूतं उभौ वृत्तिं यो वेत्ति स मनो न भवति । मनसः सकाशात् त्वं द्रष्टा भिन्न एव । अपिच तन्मनः सा बुद्धिरित्युच्यमाने प्रतिक्षणं विलक्षणे अयुग- पद्भावना तयोरेकस्य नाशः अन्योत्पत्ति: मन उत्पत्तिवत् । (क मश:) । यौधिष्ठिरौ बुद्धिः। ! ( पूर्वतोऽद्वत्ता) यक्ष । प्रियवचनवादी किं लभते । विभूषित कार्यकरः किं लभते । बहुमित्रकरः किं लभते, धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ युधि। प्रियवचनवादौ प्रियो भवति, विकृषितकार्यकरोऽधिकं जयति। बहुमित्रकरः सुखं वसते, यश्चधर्मरतः स गतिं लभते ॥ यच । का च वार्ता किमाश्चर्य कः पन्थाः कथ मोदते। वद मे चतुरः प्रश्नान् मृता जीवन्तु वान्धवाः ॥ युधि । अस्मिन् महामोहमये कटाहे, याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मास दर्वी परिघटनेन, भूतानि कालः पचतीति वार्ता ।

·२०१८ माकपौषमासस्य]
कालापव्याकरणम् ।
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्ति यममन्दिरम् ।
शेषाः स्थिरत्वमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतःपरम् ॥
तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिनाः नासी मुनिर्यस्य मतं न भिन्नम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनी येन गतः स पन्याः ।
पञ्चमङ्गश्च षष्ठे वा शाकं पचति यो नरः ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर ! मोदते ॥
इति महाभारतीय युधिष्ठिर वकरुपि यक्ष प्रश्नोत्तरं समाप्तम् ।
कलापव्याकरगो शर्ववर्मा।
(धायिन काटनामा
इत्यूक्तान्तर्हिते देवे निरगच्छमहं वहिः ।
तण्डुला में प्रदत्ताच तत्र देवोपजीविभिः ॥२०॥
ततोऽहमागतो राजं स्तण्डुलास्ते च में पथि ।
चित्रं तावन्त एवामन् भुज्यमाना दिने दिने ।
एवमुक्का स्वकृत्तान्तं विरते शर्ववर्मणि ।
उदतिष्ठबृपः स्नातुं प्रदृष्टः मातवाहनः ॥२२॥
ततोऽहं कतमीनत्वाद व्यवहारबहिष्कृतः ।
अनिच्छन्त' तमामन्वा प्रणामनेव भूपतिम् ॥२३॥
निगत्य नगरात्तस्मात् शिष्यदयसमन्वितः ।
तपसे निश्चितों द्रष्टुमागतो विन्ध्यवासिनीम् ॥२४॥
खनादेशेन देव्या च तयैव प्रेषितस्ततः ।
विल्याटवीं प्रविष्टोऽहं त्वां द्रष्टुं भीषणामिमाम् ॥२५॥
पुलिन्दवाक्यादामाद्य सायं दैवात् तथञ्चन ।
इह प्राप्तोऽहमद्राक्षं पिशाचान् सुबहनमून् ॥२६॥
अन्योन्यालापमितेषां
दूरादाकायं शिक्षिता।
मया पिशाचभाषेयं मौनमोक्षस्यकारणम् ॥२७॥

·संस्कृतचन्द्रिका
[१८१८ शाकपीषमासस
।
उपगम्य ततश्वेतां, त्वां शूबोज्जयिनी गतम् ।
प्रतिपालितवानस्मि यावदभ्यागतो भवान् ॥२८॥
दृष्ट्वा लां खागतं कृत्वा चतुर्था भूतभाषया ।
मया जातिः स्मृतेत्येष वृत्तान्तो मेऽत्र जन्मनि ॥२८॥
एवमुक्त गुणाद्येन काणभूतिरुवाच तम् ।
बदागमो मया ज्ञातो यथाद्य निशि तच्छृणु ॥३०॥
राक्षसो भूतिवर्माख्यो दिव्यदृष्टिः सखास्ति मे।
गतवानस्मि चोद्यानमुज्जयिन्यां तदास्पदम् ॥३१॥
तनासो निजशापान्तं प्रतिपृष्टी मयाब्रवीत् ।
दिवा नास्ति प्रभावों नस्तिष्ठ रात्री वदाम्यतः ॥३२॥
तथेति चाहं तवस्थः प्राप्तायां निशि वलगताम् ।
तमपृच्छं प्रसङ्गेन भूतानां हर्षकारणम् ॥३३॥
पुरा विरिञ्चसंवादे यटुक्त शकरण, तत् ।
शृणु वचमोति मामुक्ता भूतिवर्माथ सोऽब्रवीत् ॥३४॥
दिवा नेषां प्रभावोऽस्ति ध्वस्तानामतेजसा।
यक्षरक्षः पिशाचानां तेन दृष्यन्त्यमौ निशि ॥३५॥
न पूज्यन्ते सुरा यत्र न च विप्रा यथोचित्तम् ।
भुज्यतेऽविधिना वापि तत्रैते प्रभवन्ति च ॥३६॥
अमांसभक्षः साध्वी वा यत्र, तत्र न यान्त्ययमी।
शुचीन्शूरान् प्रबुद्धांश्च नाकामन्ति कदाचन ॥३०॥
इत्युक्त्वा मे स तत्कालं भूतिवर्माऽब्रवीत्युनः ।
गत्वागतो गुणाव्यस्ते शापमोक्षस्य कारणम् ॥३८॥
श्रूत्वैतदागतश्चास्मि, त्वञ्च दृष्टो मया प्रभो।
कथयाम्यधुना तां ते पुष्पदन्तोदितां कथाम् ॥३८॥
किन्वेवं कौतुकं मेऽस्ति कथ्यतां केन हेतुना।
स पुष्पदन्तस्त्वचापि माल्यवानिति विश्रुतः ॥४०॥

·१८१८ शाक पोषमासस्य] धर्मविवेकः। काणभूतरिति श्रुत्वा गुणाव्यस्तमभाषत । गङ्गातीरऽग्रहारोऽस्ति नाना बहुसुवर्णकः । ४१॥ तत्र गोविन्ददत्ताख्यो ब्राह्मणोऽभूबहुश्रुतः। तस्य भाग्याग्निदत्ता च बभूव पतिदेवता ॥४२॥ स कालेन दिजस्तस्यां पञ्च पुत्वानजीजनत ते च मूर्खाः सुरूपाच बभूवुरभिमानिनः ॥४३॥ अयो गोविन्ददत्तस्य टहानतिथिराययौ। विप्रो वैश्वानरो नाम, वैश्वानर इवापर: ॥४४॥ गोविन्ददत्ते तत्कालं यहादपि वहिःस्थिते। तत्युत्राणामुपागत्य कृतं ते नाभिवादनम् ॥४५॥ हासमात्रञ्च तैस्तस्य कृतं प्रत्यभिवादनम् । ततः स कोपानिर्गन्तुं प्रारमे तहाविजः ॥४५॥ आगतेनाथ गोविन्ददत्तेन स तथाविधः । अडः पृष्टोऽनुनोतोऽपि जगादैवं बिजोत्तमः ॥४७॥ पुत्रास्ते पतिता मूर्खास्तत्सम्पाद्भवानपि । तम्मान भोच्च वह है, प्रायश्चित्तं न मे भवेत् ॥४८॥ (क्रमश:) HisawimalRAHaple धर्मविवेकः । (आश्विन मासादन) शीर्षण्वानि तत: खानि मूर्खानञ्च नृपालभेत् । वाह नाभिच तोयेन हृदयञ्चापि संस्पृशेत् ॥१८॥ प्राचान्तश्च ततः कुर्यात् पुमान् कैगप्रसाधनम् । आदर्शाजनमाङ्गल्यदुर्वाद्यालभनानि च ॥२०

·संस्कवचन्द्रिका।
[१८१८ शाकापापना
।
ततः स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थञ्च धनार्जनम् ।
कुर्वीत श्रद्धासम्पन्नो यजेच्च पृथिवीपते ! ॥२ ॥
सोमसंस्था हवि:संस्था: पाकसंस्थाच संस्थिताः ।
धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने ॥२२॥
नदीनदतड़ागेषु देवखातजलेषु च।
नित्यक्रिया) साबीत गिरिप्रस्रवणेषु च ॥२३॥
कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि ।
मायीतोड़ततोयेन अथवा भुव्यसम्भवे ॥२४॥
शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षि पिटतर्पणम् ।
तेषामेव हि तोर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः ॥२५॥
नौरपः प्रोणनार्थाय देवानामपवर्जयेत् ।
तथर्षीणां यथा न्यायं सवज्ञापि प्रजापतेः ॥२६॥
पितृणां प्रोणनार्थाय नौरपः पृथिवीपते ।
पितामहेभ्यश्च तथा प्रोणयेत् प्रपितामहान् ॥२७॥
मातामहाय तत्यिो तत्यित्रे च समाहितः ।
दद्यात् पैत्र ण तीर्थन काम्यञ्चान्यत् शृणुष्व मे ॥२८॥
मात्र प्रमात्र तन्मान गुरुपत्ना तथा नृप।
गुरवे मातुलादीनां स्निग्धमित्राय भूभुजे ॥२८॥
इदञ्चापि जपेदम्बु दद्यादात्मेच्छया नृप ।
उपकाराय भूतानां कृतदेवादितर्पणः ॥३०॥
देवासुरास्तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः ।
पिशाचा गुह्यका सिद्धाः कुष्माण्डास्तरवः खगाः ॥३१॥
जलेचरा भूमिलया वायाहाराश्च जन्तवः ।
प्रीतिमते प्रयान्वाशु महत्तेनाम्बुनाखिला: ॥३२॥
नरकेषु समस्तेषु यातनाषु च ये स्थिताः ।
तेषामाप्यायनायेतहीयते सलिलं मया-॥३३॥

·१८१८ पौषमा धर्मविता येऽवान्धवा वान्धवा वा येऽन्यजनानि बान्धवाः । ते सर्वे टप्तिमायान्तु ये चास्मत्तोयकारिणः ॥ ४॥ यत्र कचन संस्थानां क्षुत्तुष्णोपहतात्मनाम् । इदमप्य क्षयञ्चास्तु मया दत्तं तिलोदकम् ॥३६॥ काम्बोदकप्रदानन्ते मयैतत् कथित यहत्वा प्रोणयत्येतत्मनुष्यः सकलं जगत् ॥३६॥ जगदाम्यायनोद्भूतं पुण्यमाप्नोति चानघ । दत्त्वा काम्योदकं सम्यगतभ्यः अद्ययान्वितः ॥२७॥ आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय मलिलाञ्जलिम् । नमो विवस्वते प्रह्मन् भाम्बते विष्णुनेजसे । जगत्मवित्र शुचये सवित्र कर्मदायिने ॥३८॥ ततो ग्यहाञ्चनं कुर्यादभीष्टसुरपूजनम् । जन्नाभिषेकपुष्याणां धूपादेच निवेदनैः ॥३८॥ अपूर्वमग्निहोत्रञ्च कुर्यात् प्रारब्रह्मणे ततः । प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्यादाहुतिमादरात् ॥४०॥ गुह्येभ्यः काश्यपायाथ ततोऽनुमतये कमात्। तषं प्रणिकशोऽथ पर्जन्याय क्षिपेत्ततः ॥४१॥ हारे धातुर्विधातुश्च मध्ये च ब्रह्मणः निपेत् । रहस्य पुरुषव्याघ्र दिग्देवानपि मे पृणु ॥४२॥ इन्द्राय धर्मराजाय वरुणायतथेन्दये। प्राच्यादिषु वुधो दद्यात् हुतशेषावकं बलिम् ॥४३॥ प्रागुत्तरे च दिग्भाग धन्वन्तरिबलिं बुधः । निर्वपद् वैश्यदेवञ्च कर्म कुर्य्यादतः परम् ॥५४॥ वायव्ये वायवे दिक्षु समस्तासु ततो दिशाम् । ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय भानवे प्रक्षिपेद बतिम् ॥५५॥ विश्वेदेवान् विश्वभूतानथो भूतपतीन् पितृन्।

·संखावचन्द्रिका [१८१८ भाकपौवमासस्य यक्षाणाञ्च समुद्दिश्य बलिं दद्यावरेश्वर ॥४६॥ ततोऽन्यदन्नमादाय भूमिभागे शुचौ वुधः । दद्यादशेषभूतेभ्यः खेच्छया तत् समाहितः ॥४७॥ देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयचोरगटैल्यसंघाः । प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ताः येचान्नमिच्छन्ति मया प्रदत्तम् ॥४८॥ पिपीलिकाः कीटपतङ्गकाद्याः वुभुक्षिता कर्मनिवन्धवदाः । प्रयान्तु ते तिमिदं मयान्नं तेभ्यो विमृश्चं सुखिनो भवन्तु ॥४॥ येषां न माता न पिता न वन्धुः नैवान्नसिद्धिन तथान्नमस्ति । तत्तृप्तयेऽन्नं भूवि दत्तमेतत् प्रयान्तु टप्ति मुदिता भवन्तु ॥५०॥ भूतानि सर्वाणि तयानमेतदहञ्च विनयतोऽन्यदस्ति । तस्मादहं भूतनिकायभूतमन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् ॥५॥ चतुर्दशो भूतगुणो य एष तत्र स्थितो येऽखिलभूतसंघाः । हतार्थमनं हि मया विष्ट तेषामिदं ते मुदिता भवन्तु ॥५२॥ इत्युच्चार्य नरो दद्यादन श्रद्धासमन्वितः । भुवि भूतोपकाराय रहौ सर्वाथयो यतः ॥५३॥ स्वचण्डालविहङ्गानां भुवि दद्यात् ततो नरः । ये चान्य पतिताः केचिदपाना भुवि मानवाः ॥५४॥ ततो गोदोहमानं वै कालं तिष्ठेद ग्रहाङ्गणे । अतिथिग्रहणार्थाय तदूई वा यथेच्छया ॥५५॥ अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना । तथासनप्रदानन पादप्रक्षालनेन च ॥५६॥ श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरीण च। गच्छ तश्चानुयातेन प्रोतिमुत्यादयेत् रही ॥५॥ अज्ञातकुलनामानमन्यतः समुपागतम् । पूजयेदतिथिं सभ्यक् नैकग्रामनिवासिनम् ॥५८॥ अकिञ्चनमसंबद्धमन्चदेशात समागतम् ।

·१८१८ शाकपौषमामस्थ] धर्मविवेक। २०७ असंपूज्यातिधिं भुञ्जन् भोक्तकामं व्रजल्यधः ॥५८॥ खाध्यायगोत्रचरणम पृष्ट्वा च तथा कुलम् । हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्ये ताभ्यागतं ग्रहो ॥३०॥ पित्रथञ्चापरं विप्रमेकमप्यागयेन्नप। तद्देश्यं विदिताचारसंभूतिं पञ्चयजियम् ॥६१॥ अन्नाग्रञ्च समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पितम् । निवापभूतं भुपाल थोत्रियायोपकल्पयेत् ॥६२॥ दद्याच भिक्षात्रितयं परिवाड़ ब्रह्मचारिणाम् । इच्च्या च नरो दद्यात् विभवे सत्यवारितम् ॥६३॥ इत्येते तिथयः प्रोक्ताः प्रागुवा निक्षवय थे। चतुरः पूजयन्नेतान् नयजत् प्रमुच्यते ॥ ४॥ अतिथियस्य भग्नाशो ग्रहात् प्रतिनिवर्तते। म दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्षमादाय गच्छति ॥६५॥ धाता प्रजापतिः शक्रो वशिवसुगगोऽयमा । प्रविश्यातिधिमवैते भुञ्जतेन्द्र नरेश्वर ॥६६॥ तस्मादतिथिपूजायां यतैत मततं नरः । स केवलमघं भुङ्क्ते योभुत्ता तिधि विना ॥६॥ ततः सुवासिनौदुःखिमर्भिणी-वृद्ध-वाल कान् । भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं चरमं स्टहो ॥६८॥ अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुतो हि दुष्कृतम् । कृतश्च नरकं गत्वा श्लेषभुग जायते नरः ॥६॥ अन्नातागो मलं भुक्त अजपो पूयशोणितम् । असंरकृतान्नभुमूत्रं बालादिप्रथमं शकृत् ॥७॥ तस्माच्छृणुष्व राजेन्द्र यथा भुञ्जीत वै ग्रहो। भुञ्जतश्च तथा पुस: पापबन्धो न जायते ॥११॥ इह चारोग्यमतुलं बलविस्तथा नृप ।

·संस्जतचन्द्रिका [१८१८ शाकपौष मासस्य भवत्यनिष्टशान्तिश्च वैरिपक्षाभिचारिका ॥७२॥ सातो यथावत् कृत्वा च दवर्षिपिटतर्पणम् । प्रशस्तरबपाणिस्तु भुञ्जौत प्रयतो रही ॥७४॥ कृतजाप्यो हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप। दत्त्वाऽतिथिभ्यो विप्रेन्यो गुरुभ्यः संश्रिताय च ॥७४॥ पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर । नैकवस्त्रधरोऽथाद्रपाणिपादो नराधिपः ॥७॥ विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः । प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नृप ! ॥२६॥ अन्नं प्रशस्तं पथ्यच्च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकः । न कुत्सिताहृतं नैव जुगुप्सावदसंस्कृतम् ॥७॥ दत्त्वा तु भक्ता शिष्येभ्यः क्षुधितभ्यस्तथा ग्रहो। प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो नृप ॥७८॥ नासन्दीसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर । नाकाले नातिसंकीर्णे दत्त्वाग्रञ्च नरोऽग्नये ॥७८॥ मन्वाभिमन्त्रित शस्तं न च पर्युषितं नृप । अन्यत्र फलमांसेभ्यः शुष्कशाकात् तथैव च ॥८॥ तहवादरिकेभ्यश्च गुल्लपक्क भ्य एव च। भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदाचिनरेश्वर ॥८१॥ नाशेषं पुरुषोऽनौयादन्यत्र जगतीपते। मध्वम्नधिसर्पियः शक्तुभ्यश्च विवेकवान् ॥८२॥ अग्नीयात् तन्मना भूत्वा पूर्वन्तु मधुरं रसम् । लवणाम्लो तधा मध्ये कटुतितादिकं ततः ॥८३॥ प्राग्वं पुरुषोऽनन् वै मध्ये च कठिनाशनम् । पुनरन्ते द्रवाशी च वलारोग्ये न मुञ्चति ॥८४॥ (क्रमश:)

·19TEI (gaufmarken) Servants should address tincir king by saying खामिन्, देव, प्रभो etc. Lowborn people should address their king by saying HET etc. Royal sages should address their king by saying वयस्य etc. Sages (çfa, xafa etc.) should adress their king by saying राजन्, महाराज etc., and with rords formed by the addition of patronymies (अपत्य-प्रत्ययो; as पौरब, राघव, कौन्तेय ete. Lower classes should address a Brahman by say. ing विप्र, प्रार्य ete. Kings should address their fools (fagua) by saying age and also by their names. Actors in a theatre should address one another by saying आर्य। Every one should address a divinity (caat), a sage (aft, mía ), a devotee (919), and sanyasins by saying भगवन् । One should address his friend by saying वयस्य, बन्धो, मित्र etc. Youngmen should address old men (of the same rank or superior in rank) by saying ara eto.

·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाकपौषमासस्थ The son, pupil and younger brothers (or brethern, nephew etc.) are to be addressed as वत्स, पुत्रक, तात etc. or by their names as लक्ष्मण etc. or by their गोत्र as काश्यप etc. The student should address his teacher by saying उपाध्याय। The prince should be addressed by saying FATT etc. The princess should be addressed by saying भर्तृदारिके। Ladies should address their friends (pet) by say. ing हला, सखि, आलि etc. HaRane USEFUL WORDS. Words. Sanskrit equivalents. Words. Sanskrit equivalents. Break-fast प्रातराशा Sbrine देवायतनम् Dinner मध्याह्नप्राशनम् | Father पिता, जनकः, तात: Good bye आमन्वये, आपृच्छे | Mother माता, अम्बा, जननी Teacher अध्यापकः उपाध्यायः Grand father पितामहः, Principal of a college अध्यक्षः मातामहः । Pupil छानः, अन्तेवासी | Maternal uncle मातुल: Elegant speech वागविलास: | Paternal uncle खुलतात: School house विद्यायतनम्, | Father's sister पिटष्वषा or पाठशाला। पितुः व्वसा। Cook shed पाकग्रह,रन्धनशाला Mother's sisters माटष्वसा Kitchen महानसः () or मातः वसा।

·१८१८ साक्ष पौषमामव] কামিনী, şar: Step-brother Jords. Sanskrit equivalents. Torils. Sanskrit equivalents. Carriage शकट: Shop Tendrils, sprig पल्लवम् (8) Shop-keeper विपणी (from. Co chung गोमयः (:) विपणिन्) Car driven by oxen गोयानं | Brother Dog ग्राममूगः, कुकुरः, ज्वा, Sister Potter बैमावः Steers man कर्णिकः | Foster father Camphor कर्परः Fascinating woman aria- R-proach, censure परिवादः दग्धा। Precipice Flesh मांस, पललं, Full tide লীলান। Meat पक्रमांमम् Palace गोकगः Minister मन्त्री Plough गोकिल: सौरः Garment सौता Commander- Cattle shed सेनानायक: गोष्ठ, ब्रजः Market ग्राममुखः in-chief सेनापतिः Domestic animal ग्राम्यपशः Bodice कूपोसः () Headaches शिरःशूलं, Leader of an army सेनानीः शिरोरुजा। Casheer कोषाध्यक्षः Boat Treasury कोषागार: Canal Magistrate ATTU: Hypotenuse कर्णः Judge धर्माधिकरणिक: From ear to ear कर्णाकर्णि Market place विपणो (fem.) | Asketch, an outline परिलेख Shoe-mark कुरड: | Lightning सौदामिनी, विद्युत् प्रासादः, सौधः () Mule अङ्गरक्षणो Furrow नोः उत्प्लवा ·सैसातचन्द्रिका। [१८१८शापौषमासस्य THords. Sanskrit equivalents. Words. Sanskrit equivalents. Screen यवनिका | Head-dress शिरोवेष्टनम्, Court of justic धर्माधिकरणं शिरःप्रारवणम् (समश:) प्राप्त पत्रम्। (नात्र सम्पादकोऽभियोक्तव्यः) श्रीयुत्चन्द्रिकासम्पादकमहाशयेषु। प्रियवर ? निम्नलिखितं पत्रं शोभयन्तु भवन्तशन्ट्रिकायां स्थान- प्रदानेन (जिला बेलगाम कित्तूरवास्तव्येषु श्रीरामचन्द्र मणिकर शर्मसु शतधा प्रणिपातानन्तरं विज्ञप्तिरियम्।) महाशय ? भवनिराश्विनमासीयचन्द्रिकाससमस्यापञ्चके (आजन्म- जीर्ण रणतो रणतो मुनीनाम् ) इत्यादि श्लोकपञ्चकं विरचितन्तञ्च यद्यपि यमकशब्दविन्यासदृष्ट्या साहित्यविमानसाकर्षणे सुकल्प', परञ्चास्महष्टिविचारसञ्चारतया तु न समीचीनं प्रतिभात्यर्थती दूरूढत्वात्। अतोऽहमात्मीयपृष्टतया साग्रहं सूचयाम्य तद्भवत्सु । तार्किकैरपीदृग् दुरूढार्थकाव्यनिर्माण सर्वत्रानभिवाञ्छितम् । किमुत कोमलार्थपदाभिलाषुकैः कविभिरतो न कार्यमेतादृक्- काव्यनिर्माणं कृपया, 'यथोतकेनचित्कविना । अन्तर्गुढ़ाना नव्यञ्जयत: प्रसादरहितस्य । सन्दर्भस्य नदस्य च न रसः प्रोत्यै रसज्ञानाम् ॥१॥ अन्यच । नान्धी पयोधरमिवातितरां प्रकाशो नो गुर्जरीस्तनमिवाति तराबिगूढ़ः ।

·२८१८ पौघमासस । समस्यापूर्वी मम्मतम् । अर्थी रिगामपिहितः पिहितय कवित् सौभाग्यमेति मरहट्टवधूचाभः ॥२॥ तथाच । भमरहिता सा कचवत् स्त्रीणां कुचवञ्च सरसहिता। लसदक्षारपियूषाऽधरवत्कविता महात्मनाञ्जीयात् ॥३॥ साम्प्रतं प्रार्थनयञ्चेदोदृक् काव्यनिर्माणं स्यात् । तदा तयाख्यान- मयि कार्यमेवाथवा भ्रान्तपदानाण्टिप्पणिका । अन्यथामादृशामल्प- मेधसाचाडातमः कथं विलीयेत । यतश्चन्द्रि केयन्तु सरलसंस्कृतभाषा- भिज्ञानां शास्त्रीयमर्माये वोधनाय, श्रमके काव्ये मदीया तु व्यवस्थैषा । यतः जानन्त एव जानन्तु किं बहत्या न मे प्रभो। मनसो वचसो वापि वैभवन्तव गोचरम् ॥४॥ भवदीयः शक गुदत्तोपनामक पण्डित परमसुख शम्मा । पो: जगनेर जिं० आगरा। Romamaline समकस्यापुत्ती सम्मतम् । "ममीचीनतया भवतां सम्प्रतासु समस्यापूर्तिषु श्रीपरमसुख- शर्मणः श्रीमारदाचन्द्रशर्मचक्रवर्तिनः योशिवेश्वरशर्मणखेति त्रया- णामेव समस्या पूर्तयः साकल्येन प्रसंशाः। अहम प्येतदनुमन्ये । किन्तु घरममुखशर्मणः समस्यापूर्तिषु द्वितीयायां “सखि” पदस्य नैरथ, तृतीयस्यां संकारितेति समोऽधिकत्वेनाधिकपदत्वं, पूर्वार्ध चान सम्बन्धस्य दुरवगमत्वं ( रामे वानरवाहिनीशतयुते लां विजेतुं गते दृष्ट्वा नौरमयां निर्धस्तु कपयः साश्चर्यमित्यब्रुवन् इति- पाठे विश्छित्तिविशेषो विभावनीयः) चतुर्थी "निखिलानि क्षेवाणी" ·संशवचन्द्रिका। [१८१८ शाक पौषमासस्थ त्यस्थाने गुरुवाति दोषषा दृश्यन्ते। श्रीशिवेश्वरशर्मणस्तु टतीयायाः शिष्ट प्रतिभाति। तत्सर्वथा शुणवत्पद्यप्रणेटत्वात् चौमसारदा चन्द्र शर्म ववस्र्थव काविभूषणोपाधि महतीतिमेऽभिप्रायः । तदप्यनु- ठोयतां क्वाचितं भवदिच्छानुरोधेनेति ।" राशिवड़े करोपाहस्य श्रीअप्पाशास्त्रिणः । कोल्हापु-मुम्बई अहमपि त्वन्मतमनुमोदमान उपाधिपत्रं साक्षरो कर्तुं भवन्तं प्रापयामि इति। श्रीजयचन्द्र शर्मा (सिद्धान्तभूषण:) समालोचना। "रामाभ्युदयं” नास महाकाव्यं तत्र चन्द्रिकायां भूयः परिचित नाम्ना श्रीमता अन्नदाचरण तर्कचूड़ामणिना विरचितम्। मूल्य- मस्यैकरूपकः। नोयाखालौ नगयां श्रीप्रसन्नकुमार गुह सन्निधौ प्राप्तव्यम्। अहो तन्मन्च हा वङ्गदेश कविभिर्जयदेवकाद्यैः योऽस्तं गतश्चिरदिनाय स एव भूयः । यौअन्नदाचरण बालकविं सम्येत्य सौभाग्यमानुरुदगादिह वङ्गभूमौ ॥ यः खलु सर्वानन्दठाकुर: त्रिपुरानगयधीने महारग्रामे शवसाध- नेन सर्वाः कालिकादि-दश महाविद्याः साक्षात् कृतवान् । अधुनापि तत्र दैनिकी विशेषतस्तूत्तरायण-संक्रान्त्यां महती यात्रा भवति । अस्यैव सर्वविद्यावंशस्यावतंसोऽयं बालकविः प्रियाकत्या गुणैश्च नयनमनांसि मानवानां तर्पयति। तेनैव मधुरकोमलकान्तपदावलीकलितं "रामाभ्युदयं” नाम महा- काव्यं विरचितम्। अस्य रचना नैपुण्यन्तु बहुधाप्यनुभूतं चन्द्रिका- पाठकैरधुनाप्यनुभूयताम् । PAHESHA ·१०१८ कपौषमासस्य । समालोचना । अस्य प्राचीनरीत्या रचनापरिपाटी श्रीमती, किन्तु काप्य- न्तरानन्य गत्या प्राचीनकविभावो मर्षनीय इति । अतोऽद्यतः रामाभ्युदायात् कांश्चिदुदृत्य लोकानुपहरामि क्रमश: तथाहि। । यस्मिन् श्रुतिः संशयमातनोति ध्यानैकतानप्रयतात्मनोऽपि। मुह्यन्ति देवा अपि सत्त्वरूपा यस्मिस्तमीशं परमाथयामि ॥३॥ स्वतोऽशरीरोऽपि शरीरभाग्यो माया-महायो भुवनान्यमूनि । स्रष्ट प्रभुः पातुमथापि हत्तुं तस्मै शिवाय प्रणतिर्ममास्तु ॥४॥ अविद्यया यस्य जगदिजन्ने नाशे वमुग्धाः परिलीयते च । ओंकारवाच्यं त्रिगुपैरतोतं तहह्म सचिन्मयमानमामि ॥५॥ ययोः प्रवृत्त्या जगतोतलेऽस्मिन् स्वादृष्टयोगेन च मञ्चरामि ॥ यौ सन्नयं शिक्षयितुं प्रवृत्ती पित्रोस्तयोः पाद-सरोजमौड़े ॥६॥ गुरो ! कपालो ! करुणाम्बुसेकनिरन्तरन्वचरणाथितस्य । विधीयतां विघ्नशिखि-प्रशान्तिराथीयताञ्चात्र सहायभावः ॥9॥ आचार्य ! याचे भवतः प्रसादं पानिप्यते येन महान् प्रमोहः । दायिष्यते कर्मसु निर्मला धीः स्थायिष्यतेऽन्यत्र सदेष्टसिद्धौ ॥८॥ यथोत्तेरधिराज्य लिप्सा करैण पङ्गोजलधेस्तितौर्षा । विडम्बनायेव यथा तथा मे मन्दस्य लोके कविकीर्ति लिप्सा ॥१०॥ न कामये काम्यपदं कवीनां याचे सतान्दृष्टिलवं कथञ्चित् । हविः पुरोडासभुजा ढणादिनस्यते किं ज्वलता नलेन ॥११॥ साहित्य शास्त्राम्बुधि पारदृभिस्तिरस्कियेऽहं यदि धौरसङ्घः । नैवात्र दूये कवयो यदिस्युः कलङ्किनो नो मम पद्य-साथैः ॥१२॥ चापल्यदोषैः परिहीयते नो मूर्खः कदापति दृढ़ः प्रवादः । कवित्व होनः कविताविलेखे रतोऽहमेवान परी निदर्शः ॥१३॥ तथापि नारायणवृत्तगीतर्वाग्जन्मनौ मे सफले भवेताम् । !

·संस्कृत चन्द्रिका। [११ मा पौषमासम्य इत्येव वाञ्छापरतन्त्रचेताः श्रीरामकोत्ति गदितुं प्रवृत्तः ॥१४॥ आसौदयोध्या नगरी यदीयैः योढुं न शेकुः सुभटा जनोवैः । यत्रादिदेवः सततं चचार नारायणो मङ्गल मुख्यभूमिः ॥ १५॥ प्रासादमालाऽपि सदैव भेजे योगार्थमेवात्र सचेतनेव। प्रसादयन्ती समचेतनाऽपि नेत्राणि चित्तानि च मानवानाम् ॥१६॥ आरामवन्तो धवला: सरामाः यस्यां परा:स्फाटिक सोधसङ्घाः । अरण्यमाज सहिम सरामं विडम्बयन्ति स्म नगाधिराजम् ॥१७॥ प्रासादृशृङ्गान्यधिरुह्य रामाः मन्दानिलान्दोलित नीलवस्ताः । घनावली-संश्रित-चञ्चलायाः लुम्पन्ति सौभाग्य-विभूतिगर्वम् ॥१८॥ यस्यां रजन्यां मणयः प्रभाभिः खच्छाभिरन्योन्यविभोज्ज्वलाभिः । मालिन्यमिन्दोविदधुस्ततोऽसौ कलङ्गमङ्के चिरमादधाति ॥१८॥ विशोभमानविपणीषु यस्या रत्नविचित्रोज्वलकान्तिमभिः । मन्येऽम्बुराशेः खलु नाम मात्रं रत्नाकरत्वं स्थितमत्र साक्षात् ॥२०॥ यदम्यता दर्शन लुब्धचित्ताः देवाशना किन्तड़िताम्भिषेण । लम्मौल्य दृष्ट्वैव वधूमुखानि विलिल्यिरे पत्रपया क्षणेन ॥२५॥ wwamiesindan amapnihalauneerinakane सम्पादकीय निर्वेदः। हा श्रीमन् स्यार रमेशचन्द्रमित्र ! हाहा श्रीमन् गुरूदासवन्द्यो- पाध्याय ! हा अपरे चन्द्रिकासाहाय्यदातारः ! सत्युत्राः खलु भवन्तो वङ्गभूमेः । प्रदर्शिताः खलु भवद्भिः खदेशानां हितैषिताः। पालिता: खलु साहाय्यस्तन्यदानाचन्द्रिकाश्चत्वारि वर्षाणि । चंकस्यमाणा च चन्द्रिका दक्षिणस्यां लङ्गां सिंहलं वा, उत्तरस्यां चौनान् इनान् वा। पूर्वस्यां यमकोटौब्रह्मदेशान् वा पश्चिमायां इसुजातान् इंलण्डान् वा प्रौणयति । किन्तु चिराय साहाय्यदातणामेव बलमवलम्बमाना चन्द्रिका- ·१८१८ शाकपा मासस्य अचलविति न केपामपि सम्यक् प्रतिभाति। न वा तेन समुगौरव जगदुपकारी वा सम्भवति। परन्तु वयोऽपरेषामायावत-ब्रहवन-आमिनानिब यदि वङ्गानामपि सस्यमा विवेकशक्तिजन्दाभहितामिवारी भवेत्, तहि सम वलेनैव चरिजा भूचिरं अधुना खलु चन्दिताया मूल्य प्रदातारो ग्रामाः अहसानुपात बर्तन्ते । तदापि भिदेशीया एकाहीः। ये सलहोत्रा पादाही (०) एव स्थूल्य प्रावच्छन् । अवशिष्टान पूर्वक कार निर्भसनं बा। किन्तु ते ग्राहनीभवनकाले सोना स्वयनित प्राहिम न्। ते पुनर्ग साधारणाः किन्नु केऽपि प्रधानधर्माधिकार- णिका:, शेऽपि प्रधानवादेनियुक्ताः। ते विधा वधा पत्नं मायापि पत्रोत्तमपि न ददति। या कथा मूल्यस्य। एवं रोत्या अनेकेषां सनिधी एक-हि-त्रि-चतुर्णा बर्माणां मूल्यं शवलितम् । विदेशीयानास यवाददन् मूल्यं तनैकान्ततो विस्मयकरम् । यतः समुन्नतशिरसामजयगुमानामपि जन्मभूमी टणानि कापि mena ! अहो ! चन्द्रिका जीवयित किनाम फल्गु कमापि नाकार्पम् । यथारोति व्यय सम्भावनायान्नु चन्द्रिकायाः प्रतिमासं पञ्चाशन् (५०) मुद्रान्यूनतो नैव व्ययं नियत्स्यते । तन पुन: लेशमनिर्वचनोयं खोकन्यापि विंशतकत्रिशता वा मुद्राभित्र्ययं निरपादयम् । कियगुरुवमादत्तं तत्तु १:३४६१८.म मंग्य कचन्द्रिकायाः प्राप्ति- खीकारपत्रावलोकनादेव नियोयते। हाहा कि विधास्यामि । प्रदत्तमूल्यवाहका: !! है संस्कृस्नेहा: ! हे सारविदः । भवता सौजन्य यावज्जीवनं नैव विस्मयम् । भवत्सु च चिरकतज्ञोऽस्मि। भवतस्तु धन्यान् वदामि । ये खल मूल्यं नाददुः तेष्वपि कृतज्ञोऽहं चिरमस्मि। एवमपि मन्चे। यत् चन्द्रिकान्याजेनोन्मुक्तमुहानासाना खरुपमुप- ली। किंविधास्यामि। भवतां संस्वातप्रियाणामकरस्यायेंऽपि चिराय चन्द्रिका समरक्षियत् यद्यस्मिन् मयि परमदैन्य नास्थास्यत् । अतश्चैत्रमासात् परं नववर्षप्रवृत्ती पुनश्चन्द्रिका प्रचलिष्यति नवा संशयमवगाहते मे सन इति । ।

·१८१८ शाकमूख्यप्राप्तिः।-एवं चिङ्गः पूर्ववत्सरे मूल्यप्राप्ति सूचयति। -) (मनि) -) (मनि) १२२३ पं पुरोहित गोपिनाथ-३० (भिपि) १८२१ जनेन्द्र चन्द्र घोष १)(मनि गुरु चरण कट्टाचार्य १६५४ भानुप्रसाद दलिम (-१) (मनि) १४१० कालीकण विद्याबिनौद -१)(न) १३४० शिशुगणेशदिय नाकर -१॥० (मनि) (न) ११७३ नारायणदास गुप्त (भिपि) १८०८६ मि भेटरामशास्त्री (मनि) १५५ विजयलालदत्त -१॥ () १८१० जयदेवशम्मी D(न)। १२९३ हरिप्रसादचौधुरि १८०५ बरामदन्त पान्य (भिपि) १५९५ पि के कुन हिराम मनिनन्-(मान १८१३ नित्यानन्दपान्यजी १० (मनि) १६४१ श्रीया एम तेलाङ्ग -२)(मनि) ११८२ के, भि चिताम्बर रात्री-१॥ (मनि) १५८ किषालाल मिश्र -१)(मनि) १८०७ वैधावदासवा ११० (भिपि) १८२७ दुवे दशरथजी -१॥० (भिपि) १२६५ वगला चरण देव १०६४ बुलाकीराम शास्त्री १)--(मनि) १८१६ पं सहजराम मङ्गाधर (मनि) १२७८ रामगति सरकार १८१५ वि, भौमसे नवाल १॥० (मनि) १११२ भामरौलाल माज्ञिक-१०(मनि) १८१७ मविलालठाकुर (मनि १६१७ डविउ, डि, श्रीनिवास - (मनि) १४४२ लक्ष्मीकान्त शर्मा -) (मनि)। १६३९ वटुकृष्ण घोष -१)(वि) १८१९ ए, एस् अरुणाचल पायार) (मनि १०६६ मङ्गलचरण -१(भिपि) १८२० गणेशदास १) (नं) ११३६ विष्णु विहारि चौधुरी -२) (मनि) ११०३ जौनर सिंह शर्मा ---(भिपि .१४२० शिवप्रकाश ज्योतिर्वित्-१)(मनि) १६५६ हरिनारायण भट्टाचार्य - (मनि)/ १२०८ अप्पाशास्त्री -~-१॥० (मनि) ০২ ছিনতলা २) (मनि) १५९३ कस्तरोनारायणवानी - (भिपि) १५९८ सच्चिदानन्ददैव -200 (ममि) १२४४ एम् नारायण भट्ट , - (मनि) कैलासचन्द्र काव्य तौयं ३) (मनि) ११९२ एस्, ज्वे माङ्गिर -१) (भिपि) १६०७ के शेषगिरिवानी -१० (मनि) १८२४ केशवराम षान्मासिकसाहाय्यम्। श्रीयुत स्वार रमेशचन्द्र निवः ३.) यौयुक्त गुरुदास वन्द्योपाध्यायः २४) (क्रमश:) Popula Jhumoumin -U(मनि)

·श्रीचौटुर्गा शरणम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
श्रीश्रीगोशाय नमः।
शिवादीनांप कम्बाषि कारयन्ती अनानिय ।
मायावलम्बाले से यमम्बा श्रीशिवसुन्दरी
सामावतरणिका।
धर्मात्मानो ब्राह्मणा वेपमानाः सान्ति प्रातस्तोत्रशीतेऽत्र माधे।
एवं भक्त : सारता नूनमीशे यत् प्रह्लादः पर्वतादुत्ययात ॥
उद्भटलोकाः।
अङ्गुल्या कः कपाटं प्रहरति कुटिले ! माधवः, किं वसन्तः !
नो चक्रो, किं कुलालो ? नहि धरणिधरः, किं द्विजितः फणीन्द्रः ।।
नाई घोराहिमर्दी किमसि खगपति ? ! हरिः, किं कपोयः ?
राधावाणीभिरिस्थ प्रहसितवदनः पातु वश्चक्रपाणिः ॥२८॥
किं मां प्रपश्यसि घटेन कटिस्थितेन
वत्रण चारपरिमौलित-लोचनेन ।
अन्यं प्रपश्य पुरुषं तव कर्मयोग्यम्
नाहं बटाडितकटी प्रमदां स्मृशामि ॥२८४॥
सत्यं व्रवौषि मकरध्वजवाणपोड़।
नाहं त्वदर्थमनसा परिचिन्तयामि ।
दासोऽद्य मे विघटितस्तव तुत्यरूपी
सोऽयं भवेत्रहि भवेदिति मे वितर्कः ॥२८॥
पतत्वविरतं वारि नृत्वन्ति शिखिनो मुदा ।
पद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥२८॥

·बालिश्यभञ्जनस्तोत्रम् । पूर्व त्वदीयचरणाचन-हीनताया, दुःखाकुले चितितले परजन्मभाजः । नो कुर्वतस्तदपि तच्चरणाचनन्त, जाड्यं लुनीहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥१॥ क्रीड़ाच्छलेन विगतः खलु बालकाल:, प्राप्तोऽपि यौवनमथाखिलसिद्धिदक्षम् । पापापहं नहि तवाङ्घियुगं भजामि, जाय लुनौहि कृपया मम देवि दुर्गे ॥२॥ प्रौढ़े सुतादिपरिपालन-चञ्चलात्मा, भ्राम्यन् जगत्सु नितरां धनष्णया त्वाम् । शक्नोमि किं भवहरामवगन्तुमस्बाम्, जाडा लुनोहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥३॥ वाईक्यमास्पदमशेषरजासुपेत्य, चिन्तापरः परवशः पतितेन्द्रियोऽहम् । कायं त्वत्कार्यमिति किं विविनच्मि मातः, जाडा लुनौहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥४॥ मृत्युर्विभौषयति नित्यमनर्थ-हेतुः, खच्छन्दता कथमहो वद मामुपेयात्। दत्त्वा जनुर्जननि ! किं परिपालकुण्ठा, जाय लुनीहि कृपया मम देवि दुर्गे। ॥५॥ जामो भवेदयदि सुतो जननी ततः किम्, नापद्यते जनपदे प्रचुरं कलङ्कम् । मा याहि निन्दितपदं परियाहि पुत्रम्, ·८१८ शायमाघमासस्य ] बाविश्यमनस्तोत्रम् । । अन्नाद्यभावजनितं विधुरं कठोरम्, कालप्रसूत-नियमञ्च सुखं सहिथे। मर्मार्दिनी त जननी कणमावगर्दा, जाड्य लुनौहि कृपया मम देवि दुर्ग! ॥७॥ विद्याधरी-वदन-नि:मृतगीति-सतम्, समञ्जरी-मिलित-मञ्जुलपारिजातम् । नो नन्दनं सुरपतमधुरं प्रयाचे, जाध लुनोहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥८॥ श्रीखण्डखण्डममरेशशिरीवतंसम्, नो वा नजं कुसुमकोरक-कोमलाङ्गीम् । फुलारविन्दवदनां वनितां न याचे, जायलनीहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥८॥ सौध: सुधाधवलितो गिरिशृङ्गतुङ्गः, सत्कामिनीकल कलाकलितान्तरो मे। नावश्य को विहितगोपुर एव भूमौ, जाड्य लुनीहि कृपया मम देवि दुर्ग ! ॥१०॥ काले करालकवले, कवलाय कालि! किं ते मतं मम समर्पणमम्बिकेऽस्मिन् । नाहं परस्तव सुतः परिपाहि मातः, जाधं लुनीहि कपया मम देवि दुर्ग ! ॥११॥ देवेश-शेषशयनेश-गणेश-विश्व- लोकेश-शेष-दिवसेश-निशेशदेवाः । त्वामाथिता विधिवशात् नहि सेवकोऽहम्, जाद्य लुनीहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥१२॥ उत्पद्यते भ्रमयते विनिवर्त्ततेऽसौ, वाभज्यते तदपि नो म्रियते दुराशा।

·मंस्थत चन्द्रिका। [१८१८ सामाधान देदोव्यते हदि सदा नहि मां जहाति, जाधं लुनीहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥१३॥ सङ्कल्प कल्पतरुरन्तरनाकपृष्ठे, तिष्ठत्यसंख्य फलमाधनहेतुराद्यः । दुर्भाग्यतो नहि स मे खलु पक्षपाती, जाद्य लुनीहि कृपया मम देवि टुगे ! ॥१४॥ पुत्रे विवेकरहिते पतित विपत्सु, युक्त प्रयोतुमिह ते करुणाकटाक्षम् । माता कृपाजलनिधिविधुरी सुतः किम्, जाड्य लुनौहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥१५॥ भ्रम्य न् सदेह-विषयोधमरीचिकायाम्, क्लिष्टो मुधेत्यवगतो न ततो निवर्ते । मातस्तवात्र करुणा भ्रमनाशकी, जाय लुनीहि कृपया मम देवि दुर्गे ! ॥१६॥ वसन्तोष-विधायिनो गुणगणानादा: पुरा मेऽधुना, कस्मान्मां समुपेक्षसे किमनया शाठ्यं न ते भासते। माता चेत् समुपेक्षिणी जगति नो स्थातुं सुतानां पदम्, सर्व मे विनिवेदितं जननि वे यद्रोचते तत्कुरु ॥१७॥ इति बालिश्यभञ्जनस्तोत्रं सम्पूर्णम् । चतुर्दुरोणश्रीकृष्णचन्द्र दास प्रहराज महापात्र स्य बाल्यावेढा दुर्ग, जिला मेदिनीपुर, पोः मोपीवल्लभपुर। अज्ञानवोधिनौ। (पूर्व तोऽनु इत्ता) विनाशवञ्च सुषुप्तेरभावादिति तथैवानुभवः । अत्र श्रुतिरपि "श्रात्मनो मनो जातम्" इति। तत्रैव विलीयते। अतो मनस्वव भवसि इति ·१८१८ शाकमाघमामस्थ ] सिद्धम् । एवं इन्ट्रियममूहात्मकं सप्तदशकं लिङ्गशरीरं त्वत्र भवमोति सिद्धम् । भो भगवन् ! एतत् सप्तदशकं लिङ्गशरीरमहन्न भवामि । अनेन ज्ञानेन मम किं लामो भवियति । अरे सावधानमतिः शृणु। यदा लिङ्गशरीरं वन भवमि तदा गमनागमने खर्गनरकादिभोगोऽपि तव नास्त्येव । जानुनि भन्ने परिव। शास्त्रमाह। "प्ररोहति कापि न धान्यवौजं दग्ध तथा ज्ञानमयानलेन । तत्कार्यकर्मगुणलिङ्गन्देहे दग्धे समस्ते न पुनर्भवोऽस्ति । अपि च तथा लिङ्गशरीरनाश गमनागमनं तव नास्त्येव । अपि च प्रारब्धफलभोगोऽपि तव नास्त्येव । भो भगवन् ! तत्कथम् ? इस्य देहो भोगायतनं विषय जानि भोग्यानि, इन्द्रियाणि भोग- साधनानि बुद्धि को। भोगायतनं, भोग्यानि, भोगसाधनानि, भोली च एतञ्चतुष्टयं वन भवमि! तस्मादारम्भकर्मफलभोगस्तव नास्त्येव । भगवन् ! जाग्रत् स्वप्ने सुखदुःखमनुभवन् कथं सुखदुःखं मम नास्ति ? तत् शृणु। अरे शरीरगतचक्षुः शूलोदरवेदनादयः सुषुत्य- वस्थामापत्रस्य बुधिरहितस्य तव न प्रतीयते । अतस्ते तव धर्मान भवन्ति रोगस्यैव । वं वृथा स्वात्मनि मन्यसे । मुढ़ो यथा जलस्थ- चन्द्र कम्पादयः। यतः शास्त्रमाह"नहवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिय- योरपहतिरस्ति। अशरीरं वा वसन्तन प्रियाप्रियौ स्मशत" इति श्रुतिशाखा च, “कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धातिरकृति- हर्षी रित्येतत् सर्व मन एवं"। अत्र भगवद चनम्। इच्छाद्देषः मुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाइतम् ॥ स्मृतिरपि। रागैच्छा-सुखदुःखादिबुद्धौ सत्यां प्रवर्तते । सुषुप्तौ नास्ति तवा तम्माद् बुद्धेस्तु नात्मनः ॥ अतस्ते पन्त करणधर्म इत्यर्थः। इति श्रुतिस्मृतिगुरुतः खानु- । - ·सज्ञात चन्द्रिका। १८१८ भाकमाघमासस्य भवात् लिङ्गशरीरम् अहन्न भवामि । यदा ज्ञानं जातं तदा नाना- योनिषु चम चमः । वं गुणरहितो भवसि । खामिन् ! ते च गुणाः के ? तत् शृणु। बुद्धि-राग-प्रयत्न-द्वेष-संस्कार-धर्माधर्म-सुखदुःखेति । भो भगवन् ! अन्तःकरणे वाह्य करणे अपि अहमनुसन्धाता देहोऽहन भवामि। इन्द्रियाणि अहव भवामि । प्राणा अहव भवामि। मनो बुद्धिरहङ्कारश्चाहन्न भवामि। स तत्सर्वस्यानुसन्धाता मामहन्न जानामि इति भ्रमञ्चित्तम् । अतः कोऽहं देहोति निःसन्देहं धान्तिनिरासं कुरु ममेति विज्ञापितः सन् गुरुरुपदिशति। तत्कथम् इत्य किन जानासौति तव कारणशरीरमव्याकृतम् अज्ञानसंज्ञितमस्ति। तकथम् ? इत्यम् । इदं सर्वे दृश्य पृथक् पृथक् रूपं त्वं जानासि । आत्मानमेवन्त्र जानामि इति वदसि । एतदेव तवात्माज्ञानम् । इदमेव कारणशरीरम् अस्थाअयस्त्वमेव । तत् कथम् ? इत्यं वदन्यः कोऽपि न जानाति इति त्वमेव वदसि मामहन्न जानामौति। अतः तस्याऽज्ञानस्य त्वमेवा- श्रयः। अज्ञानं भ्रम सत्यमसत्य वेत्ति सः। अतस्त्वं जड़ो न भवसीति वेद्यवेत्तृत्वात्। अतस्त्वं ज्ञानम्। तस्याज्ञानस्याश्रयः किं जानं ? तत् ज्ञानमपि त्वमेव । त्वयि स्थितमन्नानं यतो जानासि । अतः तस्यापि पृथक् साची च (?)। त्वया दृश्यमानं लब भवसि । खूलसूक्ष्मशरीरवत्। अतः कारणशरोराभिन्नस्त्वम्।एवमाश्रय विलक्षण- ज्ञानमानसाचित्ररूपस्त्वमेव मां कोऽहमिति वदसि । अनवच्छिन्ना- खण्डदण्डायमानज्ञामखरूपो भवान् कोऽहमिति वदति । तत्रि:- संशयं शृणु। इन्द्रियाणि स्वात्मानं खखत्तिं च न जानन्ति । परस्परमपि न जानन्ति। अतो जड़ानि । त्वं तु इन्द्रियाणि इन्द्रियत्ति' च सदा जानासि । मनः खात्मानं न जानाति। परस्पर- बुद्धयादिव्यापार कर्तुं न समर्थम् । अतो जड़म्। त्वं तु मनो बुद्ध्या- दीनि सदा जानासि । अतस्तव खरूप ज्ञानमेव । यथाराहोः शिरः । गासि । यतस्ताव स्वरूपं प्रानमेव । यथ ·१८१८ शाकमाधमासस्य ] समस्यापूत सम्पतम्। । शिर एव राहुः । तथा ज्ञानमेव त्वम् । तथा च श्रुतिः। “येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचा व्याकरोति । येन वा स्वाइखादु च विजानाति । तद्विज्ञानं ब्रह्म यो वेति विश्व न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्रंग पुरुषं पुराणम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति"। स्मृतिरपि। इन्ट्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु मः ॥ ज्ञानमात्रस्त्वमिति भावः । अथ विधिमुखेन प्रतिबोधयति यतो ज्ञप्तिखरूपस्त्वम् अतस्त्ववाजानं नास्ति । यथा सूर्यस्य तमः । अतस्तस्याज्ञानस्य निवर्तकं ज्ञानमपि तव नास्ति। ज्ञानस्वरूपत्वात्। यथा दीपस्थान्यदोपेच्छा नास्त्य व प्रकाशरूपत्वात् । तस्मादज्ञानज्ञाने मृषैव बन्धमोक्षावपि तव नस्तः । अतो नित्यमुक्ता एव वं। यतः शास्त्रमाह । अनात्मन्यात्मधीबन्धस्तवाशो मोक्ष उच्यते । बन्धमोक्षी न विद्यते नित्यमुक्तास्य चात्मनः ॥ अतस्तव चिद्रूपसद्रूपत्वं प्रदर्शयति। चक्षुरादौनि करणान्या- दित्याद्यनुग्टहीतानि स्वखविषयेषु प्रवर्त्तन्ते। तत्र बुद्धिः करणव्यापार- मनुभवति। त्वं तु चैतन्यो ज्वलितोभयात्मकः द्रष्टा दृश्याकारं विपरिणमते। जागरणं भवति। तस्य साक्षी व चैतन्यो जाग्रत्- संस्कारप्रत्ययवासना-वासितबुद्धिः पुष्यपुटिकावत् तत् खतः प्रभवति । स्मृतिरपि। अर्थाभावो यदज्ञान प्रत्यक्षमिव दृश्यते। गन्धर्वनगराराकारं स्वप्नं तदुपलक्षयेत् ॥ चित्रपटवत् तस्य पृथक् भूतः । साक्षी त्वमेव जाग्रत्- म्वप्रावस्थासर्वसंस्कारैः सह बुद्धिः आत्ममूलाऽविद्यायां लीना साऽविद्या ·संतचन्ट्रिका (१८१८ शाकमाघमासस्य । । सस्कारमावावशिष्टात्मनि विश्वाम्यति। निर्विकल्पानुभवा भूत्वा तिष्ठति इयं सुषुस्यवस्था । तथा च युतिः । “न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति सुखरूपमेवेति यो वेत्ति तस्य सत्त्वं साक्षिखरूयम्”। एवं अवस्थात्रयभावाऽभावसाक्षि अनुस्यूतम् एव पृथगभूतचैतन्यं त्वम्। अतः कालवयावस्थायो सर्वदा भावरूपस्व- मित्यर्थः। अन्यस्य सतोऽसत्त्वात्। अचलत्वं प्रदर्शयति जन्ममृत्यु- रहितः खयं जानासि खसत्ताः । खत एव प्रमाणं खसत्ताज्ञानाश्रयं विना न सम्भवति। यतोऽतः खसत्तानुभवसिद्धा अतस्तव वरूपं आनन्दरूपतां प्रदर्शयति । स्वविषयेषु व्यावृत्तानौन्द्रियाणि तानि श्रोत्रादौनि त्वयि मुखस्वरूपे विश्रयन्ति। तेन सुखसद्रूपं पुनः सुखस्वरूपात् उत्थितानि स्वव्यापार समर्थानि भवन्तीत्यर्थः । सुगन्धवत् अतस्तव रूपमानन्दस्वरूपम् । अदितीयतां प्रदर्शयति। भाब्रह्मादिपिपीलिकान्तमनुस्यूतम् अन्तर्यामिसाक्षी एक अतस्तव खरूपद्वितीयम्। तथा च श्रुतिः । "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साचौ चेताः केवलो निर्गुणश्च” इति । ननु साक्षी सप्रपञ्चः सद्वितीयः किन भवति ? तन्न शृणु मुहिकारेषु मुदिव सुवर्णविकारेषु सुवर्णमिव तन्तुकार्येषु तन्तुरिव चिद्दिवर्त्त श्चिदेव । रज्जुसर्पवत्। शुक्तिकारजतवत्। अतस्त्वम् अद्वितीयः। अखण्डत्व' प्रदर्शयति। विजातीय-सजातीय-स्वगतभेदरहितत्वात्। प्रचण्डस्वं' एकरसः सैन्धवजलवत् । अजवं प्रदर्शयति । अनादित्वात् कारणहितत्वात् त्वमजः। अक्रियत्वं प्रदर्शयति यथा भ्रामकसविधि- सत्तामात्रेण जड़मयं लोह चेष्टते। तथाहकार-ममकारेच्छाप्रयत्न रहितस्य सच्चिदानन्दस्वरूपस्य । (क्रमश:) । । Retdata ·पतितपरावृत्तिः । दयालवः ! सकलं किल भारतं वर्षमाक्राम्यति महति दुर्भिक्षे प्रसरति च “कथं कार निर्वाहयेम वत्सरं कथं च जीवम" इति दीनजनाक्रन्दे, निसर्गक्रूरा अपि धर्मपरिभ्रंशाय कपालुतामावि- कुर्वन्तो योशूभक्ताः प्रायेण हिन्दुकुमारानामिविप्रलोभ्यात्मीयधर्म- दौक्षितान् विदधते। ते तु हिन्दुत्वन्न'शमात्रेण कृतार्थः खोष्टीयैः परित्यक्ताः पुनर्हिन्दुभवितुकामा अपि मानुतापा अपि धार्मिकैरन- भ्यनुज्ञातास्त्रिशङ्गुभावमापना विषीदन्ति । तदेतदालोच्च पतितानां तेषां परावृत्तिविषये निर्णयमिमं कर्तुं प्रवर्तामहे । नूनमयं खिष्टीयानां निमर्गो यहलादा धर्मोपदेशैर्वा परधर्मोय- मात्मसाकुर्वते मनुजं न चाप्येषामयं नवीनः पन्थाः। यद्योगीश्वरेण अष्टादशस्मृतिकारषु निर्दिष्टेन देवले तेषां धर्म प्रविष्टानां समनु- तप्तानां पुनः स्वधर्म प्रविविक्षूणां कृते प्रायश्चित्तं निरदेशि। तथाच देवलस्मतौ प्रायश्चित्तकाण्डे ।- “अपेयं येन सम्पोतमभक्ष्यं वाऽपि भक्षितम् । म्लेच्छेनौतेन विप्रण धगम्या गमनं कृतम् ॥ अस्य शुद्धिं प्रवक्ष्यामि यावदेकं तु वत्सरम् । चान्द्रायनं तु विप्रस्य सपराकं प्रकीर्तितम् ॥ पराकमेकं क्षत्तुः स्यात् पादतच्छ्रेण संयुतम् । पराकार्धन्तु वैश्यस्य शूद्रस्य दिनपञ्चकम्” इति ॥ * प्रायश्चित्तप्रदानात् प्राक् कर्त्तव्यं स आह तवैव यथा ।- * | शास्त्रिया तु तषां प्रायश्चित मात्र प्रतिपादितम् । न तु व्यवहार्य लमच्यायल मिति । यतः । “प्रायश्चित्त र स्य नो यट जानततं भवेत् । कामती व्यवहार्यस्तु वचनादि- मायते ॥ इति याज्ञवल्कावचने नञ् प्रषात "नास्यान्यासान् लोके प्रत्यासत्तिविद्यते का. इत्यापस्त कब्ज मारयाच अव्यवहार्यतापि वनचियाख्यायते। विषयव षोतीद- मरौयान् चुप्रवन्धेन निश्चतम योग्यः। इति सम्पादकः । षन्तु विन्य ·संतचन्द्रिका। [१८१८ शाकमाघमावस्य - “नखलोमविहीनानां प्रायश्चित्त प्रदापयेत् । चतुर्णामपि वर्णानामन्यथाऽशुद्धिरस्ति हि" ॥ इति न चात्र नौतपदेन स्नैच्चैहठात् वधर्म प्रवेशितानामेव ग्रहण- मिति वाच्यम् बलानीतातां प्रायश्चित्तान्तरस्य तत्रैवोक्तः। तथाहि विंशतितमां कारिकामारभ्य “बलान् म्लेच्छस्तु योनीतस्तस्य शुद्धिस्तु कीदृशौ ?” इत्यादि। ननु कियन्तं कालमेते प्रायश्चित्तमर्हन्ति किं संवत्सरमात्रम् ? उताहो ततोप्यधिकमित्याशङ्कायामाह। "ऊवं संवत्सराकल्या प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः । संवत्सरैश्चतुर्भिस्तु तद्भावमधिगच्छति" ॥ इति एवं च बलाप्रिलोभ्य वा परधर्मीयैः स्वधर्म प्रवेशिता ब्राह्मणाः क्षत्रा वैश्याः शूद्रा वा आवत्सरचतुष्टययंप्रायश्चित्तमईन्ति । म्लेच्छत्त्वस्या- नधिगमात् तदधिगमाच्च चतुभ्यो वत्सरेभ्यः उत्तरं न शुध्येयुरिति संसिद्धम् । युक्त चेदम् नपस्तमितेऽपि दिनकरे सपदि तमोमयता- मापद्यते भुवनम् । दृढ़तरश्चाजन्मनोऽनुशौलितस्य धर्मस्य संस्कारो न परधर्मप्रवेशमात्रेण विध्वंसमुपयाति गुरुतरसंसर्गस्यैव तत् प्रयोजकत्वात्। अत एवैषां वत्सरचतुष्टयं प्रायश्चित्ताहता, संसा- धिक्ये च प्रायश्चित्ताधिक्यम् इति । न च दिल्लीवल्लभजातीया लम्बकूर्चा अञ्जनप्रभा एव म्लेच्छपद- वाच्या न तु गौरकायाः खोष्टीया इति वाच्च । तेषामपि म्लेच्छलणा- क्रान्तत्वात्। उक्तं च म्लेच्छलक्षणं बौधायनेन । “गोमांसखादको यस्तु सर्वाचारविहीनो यो म्लेच्छ इत्यभिधीयत" ॥ इति ख्रिष्टीयानां च भोजनेषु गोमांसपिण्डानां धर्मोपदेशेषु युतिः विरुद्ध बहुभाषितानां पवखण्ड परिमार्जनाचाचारवहीन्यस्य प्रत्य- क्षीकरणाब म्लेच्छवाभावशङ्कापोति कृतं पल्लवितेन । राशिवड़ेकरीपाद श्रीअप्पाशास्त्री, कोतापुर। - विरुई बहु भाषते।

·कलापव्याकरणे शर्ववर्मा। :- ( पूर्वतोऽवत्ता:) एतावता पूर्वोक्तोन सन्दर्मेण संक्षेपतः शर्ववर्मणश्चरितं विकृतम् । निःसन्दिग्धमेव तस्य पाण्डित्येन भगवान् कार्तिकेयोऽपोद्रं व्याजहार । “यत् मयो” “सिद्धो वर्णसमानाय” इत्येवं सूक्रमाकण्येव मामवधी- रयन् “तत्र चतुर्दशादौ खरा” इति यत्त्वं व्रतोषि तस्मान्यच्छाधा- दधुना त्वत्कृतं व्याकरणं स्वल्पतन्वं भविष्यति। अन्यथा यदि पृष्टता न कुयास्तहि व्याकरणमेतत् पाणिनीयसतोपमर्दकं स्यात् । तथाच कथासरित्सागरे सप्तम तरङ्गे।- “अथासौ भगवान् साक्षात् षड़भिरानन पशजैः । सिद्धोवर्णसमानाह” इति सूत्रमुदेश्यत् ॥१०॥ तच्छुत्वैव मनुष्यत्वसुलभाच्चापलाइत । उत्तरं सूत्रमभ्यूह्य स्वयमेव मयोदितम् ॥११॥ अथाब्रवीन देवी मां नावदिष्यः स्वयं यदि। अभविष्यदिदं शास्त्रं पाणिनीयोपमर्दकम्" ॥१२॥ अधुना स्वल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्राख्यं भविष्यति। महाहनकलापस्य नाना कालापकं तथा ॥ तथापि खबुद्धिमहिना प्रातिपदिकसंज्ञाविधौ पाणिनीयं बहु- सूत्रं व्यर्थतामापाद्य “धातुविभक्तिवर्जमर्थवलिङ्ग" इत्येकेनैव सूत्रेण निर्वाहः कृत इति । एवमपादानमंजाविधावपि "ध्रुवसपायेऽपा- दानम्। “भौवार्थानां भयहेतुः" “आख्यातोपयोग” “चलमच- लञ्च" "जुगुप्साविरामित्यादि” “जनिकर्त्तः प्रकृतिः” “भुवः प्रभवः” इत्येवं सप्तसूत्रीविषये एकमेव “यतोऽपैति भयमादत्ते वा तदपादानं" इति सूत्रं विरवच्य पाराकाष्ठामदर्शयडु ः शर्ववर्मा । एवं बहुषु स्थानेषु पाणिनेः सूत्रवाहुल्यापेक्षया शर्ववर्मा स्वल्पेन सूत्रेण तावतो विषयान् समकलयत् ।

·संस्कृत चन्द्रिका। [१८१८ भाकमाघमासख । परन्तु प्रचुरसूत्रकृतो पाणिनेर्वार्त्तिकादिभिरिव शर्ववर्मणोऽयि दुर्गसिंहेन वक्तव्य जातेन तस्य तस्य सूत्रस्याविषयोभूतान् प्रयोगान् संग्टह्य परिपूर्णत्वमापादितम् । अपिच । शर्ववर्मा क्षत्रियचिनोपाधिमा वर्मपदेनालकतत्वादनेके क्षत्रियोऽसाविति सिद्धान्तयन्ति। तत्तु नास्माकं सम्यक् प्रतिभाति । चेदेवमेव सिद्धान्तस्तहि दिलीपादयः धृतराष्ट्रादयश्च नृपतयः केऽपि न क्षत्रिया भवितुमर्हन्ति । यतो न क्वापि रामायणादौ महा- भारतादौ च तेषां नामसु वर्मेति परिचयो दृश्यते श्लोकेषु । एवं वर्मपदप्रयोगादक्षत्रियोऽपि राक्षसो "भूतिवर्मा” क्षत्रियो भवितुमर्हति । तथाच कथासरित्सागरे सप्तम तरङ्के। “राक्षसो भृतिवर्माख्यो दिव्यदृष्टिः सखास्ति मे” ॥३१॥ एवं चन्द्रगुप्तस्याऽपि गुप्तपदप्रयोगात् वैश्यत्व दिवोदासस्य कालिदासस्यापि दासपदप्रयोगात् शूद्रत्वमापद्येत । सुतरामेतावानेवात्र सिद्धान्तो जागर्त्ति-यदा यः कश्चित् केनचित् “किन्द्राधेयो भवानिति” पृष्टः । तदुत्तरे सः शर्मान्तं ब्राह्मणस्योक्तं वान्तं क्षत्रियस्य च । गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः” इति ॥ शास्त्रमेतदनुसृत्य ब्राह्मणादिपरिचायकं शर्मवर्मादिकं प्रयोज्य शर्ववर्मशाहं चन्द्रगुप्तवर्माहमित्येवं कथयेत् । अन्यथा इतिहास प्रवन्वेऽपि यदि स एव नियमो बलवान् स्यात् तर्हिः महाभारतादी व्यासादीनां शर्मपदेन धृतराष्ट्रादीनां वर्मपदेन कोटिशः प्रयुक्तोन किमिवावर्यतरं न स्यात् । अपिच । पुरा मन्त्रित्वमाचार्यत्वञ्च प्रायो ब्राह्मणस्यैव शास्त्र प्रतिपादितम्। सर्वेषान्तु विशिष्टेन ब्राहाणेन विषश्चिता। मन्वयेत् परमं मन्त्रं राजा षड्गुण्यसंयुतम् ।मनु ।।५८॥

·१८१६ मामाघमासम्म ] कालापव्याकरणम् शर्ववर्मणस्तु प्राचार्यत्व खतः प्रमिद्धम्। मन्त्रित्वमप्यस्य शर्व- वर्मणः सातवाहन भूपतेः प्रसिद्ध यथा कथासरित्सागर षष्ठतरङ्ग । “स्वास्थानस्थितमट्राचं राजानं मातवाहनम् । शर्ववर्मप्रभृतिभिन्चिभिः परिवारितम्" ॥६६॥ अतएव शर्ववमाचार्यो ब्राह्मण एव । नात्र संशयः कार्य इति । अनेके शर्ववर्मणः शिष्यं सातवाहनराज "शालिवाहनेति" कथयन्ति । का कथा अपरेषां कलापचन्द्रप्रणेवा सुसेनाचार्यणापि सन्धी नमस्कारपादे भाषितमेवं यथा “पुरा किल थोशालिवाहना- भिधानं वसुधाधिपं झटिति व्युत्पादयितुं प्रतिश्रुतवता शर्ववर्मा- चार्येण कुमाराभिधानो भगवान् भवानीमुतः समाराधितः। स च तदाराधनाधीनतामुपगतो निजव्याकरणज्ञानमाविर्भावयितं पद्य- पादरूपं सूत्रमिदमादिदेश" । एवं कथासरित्सागरोत तिवृत्तमवलम्बा जनश्रुतिमूलकं पद्य- मप्येकं लिखितं यथा ।- "राजा कश्चिमहिथा मह मलिलगत: खेलयन् पाणितोयैः सिञ्चन्तद्याइतोऽसावतिसलिलतया मोदकं देहि देव । मूर्खत्वात्तन्त्रबुड्डा स्वरांटतपदं मोदकस्तेनदत्तो राज्ञी प्राज्ञो ततः सा नृपतिमपि पतिं मूर्खमेनं जगई" । भाव्या भाषितञ्चैव निशस्य शालिवाहनः । सर्व निवेदयामास गुरवे शर्ववर्मणे" ॥ ( इति कलापचन्द्र सुसेन: ) अत्र “सातवाहन" स्थाने यत् शालिवाहनेत्युक्त दृश्यते तत्तु लिपि प्रमादादा भुसेनाचार्यण कथासरित्सागर ग्रन्थस्थादर्शनावेत्य- नुमिनुमः। शर्ववर्मणस्तु दाक्षिणात्ये प्रतिष्ठान मगराधौने वककच्छनानि ग्रामे वास आसीत् यथा च कथासरित्सागरे षष्ठतरङ्गे ।१६।।

·संसातवन्दिका। [१८१८ मा माघमा सस्य राज ह बनिचयैरथ शर्ववर्मा तेनाञ्चितो गुरुरिति प्रणतेन राज्ञा । स्वामीकृतश्च विषये वककच्छनान्नि कूलोपकण्ठविनिवेशिनि नर्मदायाः" । इति । (क्रमश:) धर्मविवेकः । (आभिनमासादन) अनिन्द्य भक्षयेदित्य वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् । पञ्चग्रासान्महामौनं प्रागाद्याप्यायनाय च ॥ ८५ ॥ भुक्का सम्यगथा चम्य प्राङ्मूखोदङमुखोऽपि वा । यथावत् पुनराचामत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः ॥ ८६ ॥ सुस्थः प्रशान्तचित्तस्तु कतासनपरिग्रहः । अभीष्टदेवतानान्तु कुर्वीत स्मरणं नरः ॥ ८७॥ अग्निराम्याययत्वन्नं पार्थिवं पवनेरितः । दत्तावकाशं नमसा जरयत्वस्तु में सुखम् ॥ ८८ ॥ अन्न वलाय मे भूमरपामग्नानिलस्य च । भवत्येतत् परिणतो ममास्त्वव्याहतं सुखम् ॥ ८८ ॥ प्राणापानसमानानामुदानव्यानयोस्तथा । अन्नं पुष्टिकरञ्चास्तु ममास्त्वव्याहतं सुखम् ॥ ८० ॥ अगस्तिरग्निर्वडवानलश्च भुक्तं मयान जरयत्वशेषम् । सुखञ्च मे तत्परिणामसम्भवं यच्छत्वरोगो भम चास्तु देहे ॥ ६१ ॥ विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदोह प्रधानभूतो भगवान् यथैकः । सत्येन तेनानमशेषमेतत् आरोग्यदं मे परिणाममेतु ॥ ८२ ॥ विष्णुरता तथैवान्न परिणामश्च वै यथा। सत्येन तेन के भक्तं जीयात्वनमिदं तथा । ८३ ॥ ।

·धर्मविवेकः।
१८१८ शाक साघमासस्य ]
इत्वञ्चाया स्वहस्तेन परिमृथ तथोदरम् ।
अनायामप्रदायौनि कुर्यात् कमाण्यतन्द्रितः ॥ ८४ ॥
मच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गाद्यविरोधिना।
टिनं नयेत् ततः सन्ध्यामुपतिष्ठेत् समाहितः ॥ ५५ ॥
दिनन्तसम्ध्या सूयाण पूर्वामृतैर्युता वुधः ।
उपतिष्टेद यथान्यायं मम्यगाचम्य पार्थिव ॥ २६ ॥
सर्वकालमुपस्थानं सध्ययोः पार्थिवेष्यते ।
अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरभौतितः ॥ ८ ॥
सूर्येणाभ्यदितो यश्च त्यक्तः सूर्य ण च स्वपन् ।
अन्यत्रातुरभावात् तु प्रायश्चित्ती भवेबरः ॥ १८ ॥
तम्मादनुदिते सूर्ये समुत्थाय महीपते ।
उपतिष्टेन्नरः सन्ध्यामखपंच दिनान्तजाम् ॥ ८८ ॥
उपतिष्टन्ति ये सन्ध्यां न पूर्वी न च पश्चिमां।
बजन्ति ते दुरात्मानस्तामिदं नरकं नृप ॥ १० ॥
पुनःपाकमुपादाय सायमप्यवनीपते।
वैश्वदेवनि.मत्तं वै पनामन्वं वलि हरेत् ॥ ११ ॥
तत्रापि खपचादिभ्यस्तथैवाबापवर्जनम् ।
अतिथिञ्चागतं तत्र खशक्त्या पूजयेद् वुधः ॥ ८२ ॥
पादशौचासनप्रकखागतोत्या च पूजनम् ।
ततश्चानप्रदानेन शयनेन च पार्थिव ॥ १०३ ॥
दिवातिथौ तु विमुखे गते यत् पातकं नृप ।
तदेवाष्टगुणं पुंसां सूर्योढ़े विमुखे गते ॥ १०४ ॥
तस्मात् स्वश्वत्या राजेन्द्र सूर्योढ़मतिथिं नरः ।
पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजिताः सर्वदेवताः ॥ १०५ ॥
अनशाकाम्बुदानेन खशक्त्या प्रोणयेत् पुमान् ।
शयनप्रस्तरमहीप्रदानैरथवापि तम् ॥ १० ॥

·मंस्कृतचन्ट्रिका। [१८१८ शाकमाघमासस्य कृतपादादिशौचश्च भुक्ता सायं ततो गृही। गच्छेदस्फुटितां शय्यामपि दारुमयीं नृप ॥ १०७ ॥ नाविशालां न वा भग्नां नासमां मलिनां न च । न च जन्तुमयीं शय्यामधितिष्ठेदनास्तृताम् ॥ १०८ ॥ प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायामथवा नृप । सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतन्तु रोगदम् ॥१०८ ॥ ऋतावुपगमः शस्तः स्वपत्नया मवनीपते। पुवामृत्ये शुभे काले ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु ॥११०॥ नानातान्तु स्त्रियं गच्छेबाबुरां न रजखलाम्। नानिष्ठां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गर्भिणीम् ॥११॥ नादक्षिणां,नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् । क्षुत्क्षामामतिभुक्तां वा स्वयञ्चभिर्गुणैर्युतः ॥११२॥ सातः स्रग्गन्धधक् प्रोतो न ध्यातः क्षुधितोऽपि वा। सकामः सानुराग व्यवायं पुरुषो व्रजेत् ॥११३॥ चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावश्याथ पूर्णिमा । पर्वाणतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च ॥११४॥ तैलस्त्रीमांससम्भोगी पर्वखेतेषु वै पुमान् । विन्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं नृप ॥११५॥ अशेषपर्वखेतेषु तस्मात् संयमिभिक्षु ।। भाव्य सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैनरैः ॥११६॥ नान्ययोनावयोनौ वा नोपयुक्तौषधस्तथा । देवहिजगुरूणाञ्च व्यवायी नाश्रमे भवेत् ॥११॥ चत्वचत्वरतीर्थेषु गोष्ठे नैव चतुष्यथे। नैव श्मशानोषवनसलिलेषु महीपते ॥११॥ प्रोक्तपर्वखशेषेषु नैव भूपालसन्ध्ययोः । गच्छेद्दावायं मतिमानमूत्रोच्चारपौड़ितः ॥११८॥ ।

·१८१८ भाकमाघमासख] धर्मविवेकः। पर्ववभिगमोऽधन्यो दिवा पापग्रदो नृप । भूवि रोगावहो नृणामप्रशस्तो जलाशये ॥१२०॥ परदाराव गच्छेच मनसापि कदाचन । किमु वाचास्थिवन्धोऽपि नास्ति तेषु व्यवायिनाम ॥ १२१ ॥ मृतो नरकमभ्येति होयतेऽवापि चायुषः । परदारगतिः पुंसामुभयवापि भौतिदा ॥ १२२ ॥ इति मत्त्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु नरो व्रजेत् । यथोक्तदोषहीनेयु सकामेखनृतावपि ॥ १२३ ॥ इति श्रीविष्णुपुराणे टतीयोऽशे ग्राहस्थधी नाम एकादशाध्याः । (क्रमशः) Relawaiminale व्याकरमाम्। (पूर्व प्रकाशिसायपरम) PARTS OF SPEECH. Noun विशेष्यम् | Conjunction संयोगवाचकम् Adjective विशेषणम् अव्ययम् Verb क्रिया | Interjection सम्बोधनवाचकम् विशेषणीयविशेषणम् अव्ययम् Adverb क्रियाविशेषणम् Indeclinable अव्ययम् कर्मप्रवचनीयम् | Pronoun सर्वनाम Preposition Numeral संख्यावाचकशब्द: उपसर्गः ·संखसन्ट्रिका [१८१८ भाकमाघमासस्य PARTS OF THE BODY. Hair केश: कचः । Eye-brow भूः Curls कुन्तलः | Beards सुखकेशः, श्मश्रु केशपाशा, | Mustaches उत्तरमुखकेश: locks of hair Finger अङ्गुली केशहस्तः Arm बाहु Ear Hand करः, हस्तः, पाणिः चक्षुः, नेत्र, नयनम्, Eye The palm of the लोचनं hand पाणितलम् knee, Breast वक्षः, उरः कुर्परः elbow Back पृष्ठम् Nose नासा, नासिका Foot पाट Tongue foran Navel नाभिः Skin त्वक् | The cavity of the Cheek कपोल: navel नाभ्यावतः Head शिरः, मस्तकः | Mouth वनम्, मुखम् Forehead ललाट: | Countenance पाननं Leg जङ्घा Lip पोष्ठः Entrails fra: | Lower lip Tooth दन्त: Nails The thumb, the great Ear-hole कर्णरन्धम् toe अङ्गठः | Pupil of the eye कनौनिका The little finger afarerit Right hand दक्षिणहस्तः The fore finger aslat | Left hand वामहस्तः The middle finger wa Neck शिरोधर KANASEE ·१८१८ माकमाघमासख] আৰূল। NAMES OF BEASTS AND OTHER ANIMALS. Lion सिंह | Ass गईभः व्यानः Horse Tiger Jackal अश्वः, वाजी मृगालः Bear भकः करी, वारणः Elephant Cow Boar Ball शूकरः गण्डकः वृषभः Rhinoceros Camel Ram Deer Monkey Dog Cao उष्ट्रः Goat अजः, छागः मेष: Bull calf गोवत्सः हरिणः, मृगः Elephant calf करिकरमः वानरः, कपिः | Bear calf भलकयुवा कुकुरः, सारमेयः | Buffalo महिषा Argit: Tortoise कच्छपः, कूर्मः मूषिकः | Hare शशः Otter सर्पः, व्याल: Frog दर्दरः Rab Mole Snake NAMES OF BIRDS. शुका parrot चक्राङ्ग, चक्रवाक: barnacle goose peacock वयः, वायसः crow मयूरः, नीलकण्ठः कपोतः चटकः pigeon sparrow पारावतः कलविङ्कः cock रत्रः vulture ·संस्कृत चन्द्रिका। [१८१८ शाकमाधमासव hawk, falcon वलाकाः partridge | बलाकिका small spcies of crane हंसः duck beron Swan मत्यरङ्गः (king-fisher) सारसः crane NAMES OF FISHES AND OTHER WATER ANIMALS. snail leeoh crocodile शम्बूक कुम्भीरः कूर्मः, कुलोरः, कुलोरकः जलूका जलाखुः अप्सरा otter tortoise nymph crab NAMES OF ARTS AND SCIENCES. साहित्यम् गणितम् पाटीगणितम् बीजगणितम् क्षेत्रमाणम् शब्दतत्त्वम् दावम নীলিমা literature | धर्मशास्त्रम् or स्मृतिः law mathematics | राजनौतिः politics arithmetic | इतिहास: history algebra | काव्यम् poetry geometry | व्याकरणम् philology | कोषः lexicon philosophy astrology, ज्योतिष ethics astronomy grammar ·११८ शाकमाघमासस्य । व्याकरमाम् । WRITING MATFRIALS. लेखनी, लेखनः मसी मसीपात्रम् pen लेख:. लेखपत्रम letter ink लेखहारकः letter bearer inkstand लेखकः writer Hanipomameranamanna HOUSEHOLD WORDS. कतरिका knife,small sword मृत्यः servant scissors | पुस्तकं book खणिव (खन्ता) shovel | प्रास्तरणं bed परशुः उपाधानं pillow कोलकः (खिल) bolt | प्रातपत्रं umbrella अगल: () (हुडूको) bar नापितः barber door रन्धनखाली cooking vessel पनवारं backdoor | भृङ्गारं tumbler वातायन window | पेटिका (पेटरा) chesó प्रासादडं palace-terrace | GET bed-stead wick | कुटुम्ब, कुटुम्बकं family- तैलिका oilman members जक washerman | आत्मीयः relative शिल्पकारः artisan | खटिका (खड़ि), कठिनी chalk लाङ्गलं stair-case औषधं medicine | कुटोरं hut लवणं housewife कज्जलं,अञ्जन(काजल)collyrium | रश्मि rope चपकारः cook दर्वी (हाता) ladle वतिः (पलते) plough | सोपानं salt | हिणी ·संस्कृतचन्द्रिका । [१८१८ शाकमाघमासस्य कटाहः (कड़ाइ) frying-pan | मगधा (लङ्कामरिच) long pep- सन्दंश: (चिमटा साड़ासि tongs per (at first imported सूचिः needle from मगध) सूत्र (सूता) thread caz: village constable, a चुल्ली hearth police officer CHAPTER II. ORDER OF WORDS. CONSTRUCTION OF VERY EASY SENTENCES. A sentence (aratą) is the expression in words of a complete thought. Every sentence must have a nominative (a) and a verb (क्रिया); as रामोगच्छति (Ram goes), शिशुश्चन्द्र पश्यति श्रीउपेन्द्रनाथरायः-बरिशाल रायेरकाठी। (क्रमश:) "सिद्धान्तवागीश” इत्युपाधिफलकाः प्रभाः। । यः खल्विच्छद्धिः शास्त्र विद्भिर्निम्नलिखितप्रश्श्रेषत्तरिष्यन्ति ते विवा- र्षिक चन्द्रिकयासाई "सिद्धान्तवागीश” इपाधि लम्मान्ते। यदि तेषा- मुत्तरपत्राणि सौरफाल्गुनप्रथमसप्ताहे अनोपतिष्ठन्ते नान्यथा इति प्रष्टैषां संस्कृतचन्ट्रिकासम्पादकः श्रीजयवन्द्रसिद्धान्तभूषणः । प्ररोक्षका एषाम् एकः पाणिनौयः श्रेष्ठतमः श्रोवेणीमाधवशास्त्री डौ च कालापौ, श्रीनवचन्द्रशिरोमणिः श्रीभुववेश्वरविद्यालद्वारय । वय एव पटिष्टाः। एषां पुनर्मतद्देधे गोभिलग्राह्यसूत्र-वैशेषिकादिभाष महा- काव्यन्द्रचवंश-सतोपरिणय-कातन्वच्छन्द्रःप्रक्रियादिरचयिताभारत- राजधानी कलिकाताराजकीयविद्यालयप्रधानाध्यापकः महामहो- ·१८१८माकमाघमामय) - पाध्याय श्रीधोयुक्तचन्द्रकान्ततर्कालङ्कारो माध्यस्थ्यमाश्रित्य परीक्षि- ष्यते तारतम्य सदसत्त्वञ्च । १म प्रश्नः । २६०२ । सिध्यतरपारलौकिके । ६ ।।१४८ । इति पाणिनिः। अस्य सूत्रस्यैतदेव तात्ययं यत् अपारलौकिके णौ सिध्यतेराव स्यात् पारलौकिके सिध्यतेरात्वं न स्यात्। यत- स्तपो हि परलोके फलमभ्युदयलक्षणं प्रयच्छत् पारलौकिकं भव- तौति सेधयति तापमं तप इति प्रत्युदाहृतम् । अथ माभवतु मिध्यतिना देवादिकेन तपस्तायसं साधयति। किन्तु सौवादिकेन “राधसाधर्मसिद्धौ” इति सानोतिना तपस्तापस साधयतीति प्रयोगः कथं न भवेत् । क। किञ्च यदपि अपारलौकिके मेधयतौति प्रयोगनिवृत्यर्थ सिध्यतेरपारलौकिक इति वचनमुक्त तदप्यसङ्गतम् । कथमिति ? सिधुगत्यामित्यनेन धातूनामनेकार्थत्वादन्न सेधयति ग्रामं सेधयतीति प्रयोगः केन वार्यते । यतः सिध्यतेरिति श्यना निर्देशात् दैवा. दिकस्यैव प्रयोगो माभूत्। भौवादिकस्य को निवारयिता। न चात एव वचनादिति युज्यते वक्तुम् । इह देवादिकस्य परिग्रह भौवा- दिकस्य निषेधुमशक्यत्वात्। अन्यथा साधारण्य नैवावमुक्त स्यात् । सुतरामुभयथैव सिध्यतेरपारलौकिक इति वचनं व्यर्थतामाप- यते। अतोऽस्य शास्त्रेण युक्त्या च सार्थक्यमापाद्यताम् । इति । श्य प्रश्नः। २५८१ । लोलोर्नुग्लुकावन्चतरस्यां मेहविपातने । ७।३ । ३८ । इति पाणिनिः। अथ विपूर्वो लोङ् श्लेषणे ततो भावे कृतस्य प्रत्ययस्य (३०१८) खादिभ्यः ८२॥४४॥ इति नवे नामणिजन्ताच पुनर्हत्वर्थविवक्षायां मिचि विलौनयतीति सिध्यति। एवं विलालयतीति लल ईसायां चुरादिणिजन्तात् पुनर्हेत्वर्थे णिचि भविष्यति। लोधातोस्तु धृतं विलाययति । लाधातोस्तु धृतं विलापयतीति सिध्यति । उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नौयते ·संस्कृतचन्ट्रिका [१८१८ शाकमाघमावस्य । इत्योऽपि न भिद्यते। अतो नोलो ग्लुकाविति सूत्र' व्यर्थता- मापद्यते। अतः सुष्ठ अतः मुटु विचार्य तस्य सार्थक्य मापाद्यताम् । क। ननु च यद्येवं ब्रूषे सूत्रानुक्तो अर्थानियमादर्थान्तरेऽपि कथन भवति । अयो विलीनयति अयो विलालयतीति। तहि सूत्रोक्ति- पचेऽपि कथं प्रकल्यन्तरेण(नामनिजन्तेन, ललधातुना च) न भवति ? लोलीवचनादिति । चेन्न व्यावृत्तेरुपात्तप्रकतिविषयत्वेन प्रकत्यन्तरप्र- योगस्य निधेहमशक्यत्वात्। अथानभिधानादिति यदि ब्रूयाश्चेदिहापि लौलोरिति वचनानुक्तिपक्षे तदेवानभिधानमस्तु किमतिदूरगमनेनेति। ३य प्रश्नः। २१५८। “खरितत्रितः कर्मभिप्राये क्रियाफले।" १॥३॥७२॥२५६४।णिचञ्च १।३।७४। इति पाणिनिः। अनयोस्तु फलितार्थः फलवत्कर्त्तवात्मनेपदम् । अफलवत् कर्तरि परस्मैपदमिति । यद्येवं, वृक्षं परिवारयन्ते कण्टकाः । शोषयते ब्रोहीन् आतपः । गुरुर्मान- वकं धर्म ब्रूते। सूर्य्या मरीची। वितनुते। अत्राफलवति कर्तरि आत्मनेपदं भवेन वा । अत्र वृक्षावरणफलं कण्टकाः बीहि शोषणफलम् पातपाः धर्मोपदेशफल' गुरुः रश्मिप्रसारफलञ्च सूर्यादयो न लभन्ते अपितु जना एव । यद्यत्रात्मनेपदं न भतेदिति ब्रूषे तर्हि “तव दर्शनं किं न धत्ते” “लक्ष्मीमाकटुकामा इव कमलवनोहाटनं कुर्वते ये" इत्यादौ महाकविप्रयोग का गतिः ? एवं खंकटं कारयति । स्वमङ्ग कण्ड यति। खं पुत्रमपवदति । खमवं जानाति । “तनोति शुभ्र गुणमम्पदा यशः ।इत्यादौ फल- बत्कर्त्तरि कथं वा परस्मैपदं ? । यद्युभयथैव व्यभिचारस्तहि खरितेति सूवस्त्र वा किं फलमिति मछु विविच्य सिद्धान्तयन्तु । SADKIHARIRAM ·श्रीश्रीदुर्गा शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका pati श्रीभौगगाशाय नम: । शिवादीमपि कम्मगि कारयन्तीमाभित्र । मायावसम्बाते से यमम्बा शोभिव सुन्दरी मामावतरणिका। मुमूर्षुरिव शीतोऽयं निःश्वसित्येकतोऽन्यतः । उदेति चण्डो मार्तण्डः फाल्गुने द्विगुणास्पदे ॥ उडटहाकाः। एकं ध्याननिमीलान्मुकुलितप्रायं हितोयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनभर सम्भोगभावालसम् । अन्यदूरविवष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं- शम्भोर्मिन्बरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥ २८७ ॥ इन्हो हिगुरपि चाहं मदुग्टहे नित्यमव्ययीभावः । तत् पुरुष ! कर्म धारय येनाहं स्यां बहुव्रीहिः ॥ २८८ ॥ * भिक्षो! मांसनिषेवनं प्रकुरुषे किन्तेन मद्यविना, मद्यञ्चापि तव प्रियं ? प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह। वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तवधनं यूतेन चौर्यण वा चौर्यधूतपरोऽपि संप्रति भवान् ? नष्टस्य कान्या गतिः ॥२८८॥ श्रीकालोकृष्णविद्याविनोदस्य । सोनार गा, कृष्णपुरा, ढाका। ! * मध्याह्नसमये आस्थानस्थितेन के नचिद्राज्ञा कवित्वं प्रकटयन् कश्चित प्राज्ञः समासेन कथयतित्य क्त: करिसी द्रुत बुडि: राजीतं संपवाचकं समासेति पदं इन्दादिसमासार्थे योजयबाह इन्डेति। ममामार्थस्तु सुगमः। भमा विशेष चौभूतार्थे त्वयमथे:-इन्दः सस्त्रीकः । विगु: हौ गावौ यस्य सः । अन्य चौमाव: दैन्यातण्डुलादिक ये व्ययो नास्ति । है पुरुष! तत्कर्म धारय विधेहि। येन कर्मणाई बहुप्रीहिः बहुधान्धका: स्माम् । कृषि को धोगिनी भूमिदीयतामिति न्यज्यते इति ।

·दशावतारस्तोत्रम् । आम्नायमोषक-पलाश-विनाशकस्य पुच्छाग्रचालनवशात्तव दोव्यमौन !। वारां निधगंगणसङ्गतशक्तिजौधं सारा-कदवमिति मुग्धजना वदन्ति ॥ १॥ इन्द्रिराप्तिविषये कमठेश ! मन्दरागपरिपूरित चेताः। मन्दरागभरणाभरणो ह- मन्दिरी प्रविश सुन्दर रूपः ॥ २ ॥ भूदार ! कृतभूदार ! सदा रक्षोविदारक। उदार शीतल हृदा मुदा रक्षादरेण माम् ॥ ३ ॥ गिरीश्वरशिरोऽञ्चितो हित गजाधिकारिष्टवत्, (१) विभूति-विशदो वने कृतमतिः सटाभासुरः । सुदा स दयया हृदा दिशतु मे सदा सम्पदम्, दिजाधिपविराजितो (२) झटिति दिव्यपञ्चाननः ॥ ४ ॥ कुदानतो दानवलोकनाथः स्वधःस्थितिं प्रापयतो नु रूपम् । कुदानमादाय च वामनोऽपि लोकत्रयेऽवईत चिवमेतत् ॥ ५ ॥ मन्ये भार्गववंश्यो रामो रामान्तु भार्गवीं न गतः । ऐककुलोद्भवयोर्भुवि परिणीतिर्नीतिदूरेति ॥ ६ ॥ सगुणशिवधर्मपाता (१) रामः सगुणं वभञ्ज शिव धर्मम् । (२) एतत् कुरुते चित्रं सहृदयहृदये वसिष्ठ-शिष्योऽपि ॥ ७ ॥ अब नरहरि शिव सिंहार्थाः। ति' इत्यव वने' इत्यत्र च धकारमयः । भक गजेन्द्राषिकमियतत् । गिरोहर-गन-विभति-हिनपदान्बनेकार्थानि । ५। बम कुदान खधाशिति पद के 01 (1) श्रेष्टमजसवर्भपाता ·१८१८ शाकमालगुनमासस्य ] अज्ञानवोधिनी। पुरुषोत्तमाग्रगण्य ! (१) खच्छात्मा (२) प्रवन्लभद्र दानाब्यः । (३) श्रेयः कुरुष्व रामो वेङ्कटगुरु (४) रुच्चकैः सदा नस्त्वम् ॥ ८॥ विततानन्दद (१) मधुना कलितव्यालं (२) विनायकं सोऽहम् । कृतमारप्रसरं (३) त्वामशरणशरणं श्रये शरणम् ॥ ८॥ गुरुतरगुरुवरकरणा परिणधिषणोऽहमद्य तव कल्के ! अशरणानुजध्वजनुतिं शरणार्थीयन्तनोमि नो चित्रम् ॥ १० ॥ श्रीदामरचिनवेङ्कटरायः । वोबिलि। पालक, तैलङ्ग । अज्ञानबोधिनौ। ( पूर्वतोऽनुवना:) तव सत्तासन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिसकाशात् सदसत् क्रिया उत्पद्यते। अतस्तव रूपमक्रियं तथाच--- आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः । स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सूयालोकं यथा जनाः ॥ सगुणं सज्य' शिवस्थ धर्म धनुः (१)॥८॥(१) श्रीकणाग्रगण्यः । (२) धवलदेह- कान्तिः। (४) वेङ्कटगुरुः पापकषणसमर्थः । गुरुपचे-(१) शेष्ठपुरुषाग्रगण्य । (२) लिम्र्मलाससत्वः (३) अधिकमलदानयुक्तः। रामः सुन्दरः ॥८॥ विनायकं अहं विर' गयोशं गाड़ञ्चेत्यर्थचतुष्टयम्। (१) नय जनानन्दप्रदम्। (२) अचितकर मनम् । (२) चिन्नप्रवप्रसारम् । नारायवपचे-विगतं मतं मतियां ते विनता दुरात्मानः । तेषा- मामन्दं द्यसि खण्डयतीति नम्। रुतमारप्रसारं कृतप्रद्युम्नप्रसारम् । कलितव्यालं रचितगजेन्द्रम्। गणपतिपचे ।---विनतानं विनतप्राचभूतम। ददं ददानम् । कलित- व्यालं भूषणत्वेन तसर्पम्। रुतमारप्रसर छिद्रमृत्यु प्रसारम् । गरुड़पा-विनतानन्दद' नमनीतीषण प्रदम् । कलितव्याल्य-भक्षितसर्पम् । हातमारप्रसरम् ।-मां इन्दिरा राति टकातीति मार; नारायः तस्य प्रसरगमागमन्यापारः। बत; मारप्रसरी येन सः ·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ भाककाल शुनमासस्य । अत्र भगवानाह। शरीरवाङ्मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः । न्यायं वा विपरीतं वा यस्यैते तस्य हेतवः ॥ सच्चिदानन्दमक्रियं स्वरूपं तव स्वभावः । यथा अग्नेकषावत् । सवितुः प्रकाशवत् । अथ कूटस्थवरूत्वं प्रदर्शयति । कूटस्थमविकारि कूटवत्तिष्ठतौति कूटस्थः । अतस्त्वं कूटस्थः । अनन्तता प्रदर्शयति । अव्यक्तादि पृथिवीपर्यन्तं सर्वतत्त्वेषु पूर्वव्यापकं चैतन्यम् । यथा घटो- त्यत्तेः पूर्व व्यापकं नमः। “सर्वो ब्रह्मविवर्त" इत्यादि श्रुतेः । अतस्व- मनन्तस्तरूपः । खप्रकाशत्वं प्रदर्शयति। तव दृश्यमानमिदं सर्वं त्वत्र भवसि इति तवैवानुभवः । सच्चिदानन्दस्वरूपस्त्वं भवसि तवैव ख सम्बेद्यम् अतस्त्वं स्वयं ज्योतिःखरूपः। ब्रह्मत्वं प्रदर्शयति । वृहत्वात् बहणवाहा प्रत्यगात्मह चोच्यते । तत्त्व ब्रह्म परं रूपं गीयते बहुधा युतिभिः। अतस्त्वं ब्रह्म चित् सदानन्दाद्वितीयमखण्डमचलमजमक्रियं कूटस्थमनन्तखरूप स्वप्रकाशं ब्रह्म एतै दशभिविशेषणैर्विशेषित यत्परं ब्रह्म तदेवाइमिति प्रतिपद्यते। यथा नीलमहत्सुगन्धोत्पल- वदामा एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तमलुप्त स्वभावदृक् खम् इति। तथैवानु- भवो जातः । अत्र श्रुतिशतप्रमाणम् । “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” “तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्"। "अतः प्रविष्टः शस्यजनानां अनन्तरमवाह्य सवाह्याभ्यन्तरो हजः” । “अशरीर' शरीरेषु ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः" असायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति। योऽयमवि- नाशी पुरुषः प्रत्यगानन्दमयः पुरुषः सहस्रशीर्षा पुरुषः योऽपममृत- मयपुरुषः एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म। अयमात्मा ब्रह्म इति स्मृतिभ्यश्च । वजञ्चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वनकारयन् ॥ अनादित्वानिर्गुणत्वात् । समं सर्वेषु भूतेषु। उत्तमः पुरुषस्वन्यः । न जायते म्रियते वा कदाचित्।

·१८१८ साकफाल्गुनमासस्व] पामबीश्चिमी। । । "नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकतं विभुः ।" "अविभक्ताञ्च भूतेषु विभतामिव च स्थितम् ॥” विद्याविनयसम्पन्न । वासुदेवः सर्वमिति । उपद्रष्टानुमन्ता च । सर्वे- न्द्रियगुणाभाषम्। खात्मेव देवताः सर्वाः। एतैरन्यैश्च विशेषणेविशेषितं परब्रह्म वमसि, तत्वमसि । इति खानुभवः । ब्राहमस्मि । इति श्रुतिस्मृतिर्सहोता। श्रीगुरोराज्ञया। एवं वेदवाक्यतः । गुरुतः । स्वतश्य नि:प्रकारेण अहं ब्रह्मास्मि। इति ज्ञात्वा स मुक्त इति। तथा च श्रुतिः। "वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात्" तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते अनाय। तत्राह सौख्यं प्रति गमनाय । अन्यथाशास्त्रर्गतेषु तुटतां नमतामिह । भवता कतमज्ञानं कल्यैरप्यनिवर्तते ॥ यावदज्ञानभावः स्यात्ताव? तस्य भावना। भेदभावात्ययोऽभ्येति सर्वसिनेकतां लयः ।। जानं भक्तिच वैराग्यमतदेव न संशयः । ज्ञात्वैक्यं सहज प्रेम विवेके नैव नाऽन्यतः ॥ तस्मात् साधनान्तरचारित । अत्र भगववचनम् । य एवं वेत्ति पुरुष प्रक्षतिञ्च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ बहनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ तस्मात् सर्वमहं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययं ज्ञातव्यमेतत् सेयं नित्यमेव संस्थितन्त्रातः परं वेदितव्यं हि किञ्चित् । एक एव आत्मा परं ब्रह्म संसारधर्मविमुक्तास्वमिति सिद्धम् । एवं त्वमभयं प्राप्तोऽसि संसारदुःखान्मुक्तो भवसि । एतत् सर्वं विमृश्य यथेच्छसि तथा कुरु । अतः वं वेदकिंकरो न भवसि । यतः शास्तमाह। ।

·संस्खालचन्द्रिका [१८१८ शाकफाल्गुनमासा । आत्मानमहयं कश्चित् जानाति जगदीश्वरम् । यत्ति तत् स कुरुते न भयं तस्य कुवचित् ॥ आत्मैवेदं जगत् सर्वे ज्ञातं येन महात्मना। यदृच्छया वर्तमान तनिषेडु क्षमेत कः ॥ भो भगवन् ! यद्यपि ज्ञानोत्पत्यनन्तरं पुनर्जन्माऽभाव उक्तः तथापि प्राक् ज्ञानोत्पतेः अत्र जन्मनि लतातां कर्मणाम् उत्तर- कालभाविनाञ्च यानि वातिक्रान्तान्यनेकजन्मकतानि तेषाञ्च फल- मदत्वा नाशो न युक्त इति। तस्मात् त्रिःप्रकाराण्यपि त्रीणि- जन्मान्यारभेयुः संहतानि वा सर्वाण्येकजन्मारभेत। अन्यथा अविन- नाशे सर्वत्रानवस्था प्रसङ्गः । शास्त्रानर्थक्यं स्यादिति । मा भुक्ता क्षीयते कर्म कल्पकोटि शतैरपि। अवश्यमेव भोक्तव्यं कृत कर्म शुभाऽशुभम् । इति न जायते । इति अयुक्त तत्र ज्ञानाग्न्यु पसृष्टानि सर्वकर्म- वीजानि दह्यन्ते नामरुपवन्ति । तथाच श्रुतिः । वीजान्यग्नुपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्ध स्तथाल और्नामा संपद्यते पुनः ॥ इति । अस्तु तावत् ज्ञानोत्पत्यनन्तरकालकतानां कर्मणां ज्ञानेन तद्दाही ज्ञानसहभावित्वावविहजन्मनि ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् कतानामतीता- मनेकजन्मान्तरकतानाञ्च कर्मणां दाहो न युक्ताः । “तब तस्य तावदेव चिरं यावत्र विमोच" ईशिका तूलवत् सर्वाणि कर्माणि प्रद ह्यन्ते। स्मृतिरपि। जानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा । इति भगवदचनात् । सर्वाणि कर्माणौति विशेषणात् । यथा वर्तमान- जन्मारम्भककर्माणि नक्षीयन्ते। फलदानाय प्रवृत्तान्येव सत्यपि जाने तथाऽनारब्धफलानामपि कर्मणां क्षयो न युक्ता इति । तदसत् तेषां मुक्तषुवत् प्रवृत्तफलत्वात् । यथा पूर्व लक्षवेधाय मुक्तं इषुर्धनुषो लक्ष- ·१८१८ शाफाल्गुन मासस्य ] मानबीधिनी। । । कर्मशरीरस्थितिप्रयोजने निवृत्तेऽपि आसंस्कारवेगवशात् पूर्ववत् वर्त्तत एव । किंबहुना यत् देहयात्रामात्रार्थमिच्छानिच्छापरेच्छा- प्राप्तानि आरोपितसुखदुःखलक्षणानि प्रारब्धफलान्यनुभवन् अन्तः- करणाभासादीनामवभासकः सन् तिष्ठत्येव प्रारब्धकर्मक्षयात्। जीव- भुक्तानां पुनर्जन्माऽभावः । तथाच । शास्त्रेण नश्येत् परमार्थ बुद्धिः कार्यक्षयं नश्यति चापरोक्षात् । प्रारबनाशात् प्रतिभासनाश एवं अमात् नश्यति चात्ममाया । कर्मणो मायामूलत्वात् मायाना सर्वकर्मभस्मसाटु भवेत् । ननु ज्ञानोत्तरकाले खेच्छया कृतानां कर्मणां शरीरान्तरेणापि भोगो भवत्विति चेत् ? तब तस्थ कर्मफलीपचये कर्तृत्वाभिमानो नास्त्येव प्रसङ्गो न हि सजते । एतेच्छादय प्रात्मन्यारोप्यन्ते क्षेत्रधर्माः । तथाच स्मृतिः । “सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि” "ध्यायतीव लेलायतीवेति हि श्रुतेः । “गुणागुणेषु बर्तन्ते" इत्यनु- सन्धाने न शरीरयावास्थितिः प्रसिध्येत्। अन्यथा शरीरयावास्थितिन प्रसिध्येत् । तथाच- गतसङ्गस्य सुतास्य ज्ञानावस्थितिचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्र प्रविलौयते ॥ जीवन्मुक्तस्य प्रारब्धक्षये शरीरपातात् पूर्व विह कर्मविभाग शृणु। तदधिगमे उत्तरपूर्वाद्ययोरनेषविनाशी तस्य पुत्रादी यमुप- याति । मुहृदः साधुकत्यां हिषन्तः पापकृत्यां न तस्य प्राणा उत्क्रा- मन्यत्रैव समवलीयन्ते। किञ्च प्रारब्धनिश्चयात् भुतो शेष ज्ञानेन दयते । शरीर वितरत् कर्म तत् हेष्टि प्रियवादिनः ॥ अनारब्ध हि ज्ञानेन निवार्य क्रियते। अपिच । अस्य जीवन्मु- तस्य प्रारब्धभोगार्थ शरीरधारणे को दोषः । पथानुदवातदंलोरगवत् अविद्या कार्य देहदयमस्ति तत् किं करिष्यति । (क्रमश:)

·धर्मविवेकः ।
शिव।
।
( पूर्व प्रकाशितात्परम् )
वामापद ! अद्य वत्सरत्रयात् “धर्मविवेकः" श्रुतः ।
का वार्ता वत्सरत्रयस्य दीर्घजोवनेनापि धर्मो व्याख्यातुं नालम् ।
धर्ममेवैकम् लक्ष्यमङ्गोकृत्य वेद-स्मृति-ग्टह्य-पुराणेतिहासतन्त्रा-
दीन् आविष्कृतवन्तः पूर्व महर्षयः ।
वामा। भागवतः प्रसादात् धर्मविवेकं श्रुत्वा निकाममस्मि
चक्षुष्वानिव चिरान्धः । अद्य देवादीनां धमो व्याख्य यः ।
शिव । तर्हि श्रूयताम्। तथाहि वामनपुराणे ११ शाध्याये ।
सुकेशिरुवाच।
"किं लक्षणो भवेद्यमीः किमाचरणसत् क्रियः।
यभाश्रित्य न सौदन्ति देवाद्यास्तु यदुच्यताम् ॥
ऋषय ऊचुः।
देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः।
खाव्याय-वेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः ।
दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्य युद्धसत्क्रिया।
विन्दनं नीतिशास्त्राणां हरशक्तिरुदाहृता ॥
सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा।
खाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिभ्यामपि स्थिरा।
उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वादिता।
सरखत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते ॥
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः ।
विद्याधराणां धर्मोऽथ भवान्यां भक्तिरेव च ॥
गान्धर्वविद्यावदित्वं भक्तिः स्थाणी तथा स्थिरा।
कौशल्यं सर्वशिल्पेषु धमः कैम्पुरुषः स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्यममानित्व' योगाभ्यासरति ढ़ा।

·१८माकपाल्गुनमाम]
सर्वत्र कामचारित्वं धर्मोऽयं पैटकः स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्य यताशित्वं जप्यज्ञानञ्च रानस !।
नियमा धर्मवेदिखमा धर्म प्रचक्षते ॥
खाध्यायं ब्रह्मचर्यच्च दानं यजनमेव च।
अकार्पण्वमनायासं दयाहिंसाक्षमादयः ।
जितेन्द्रियवं शोचञ्च माङ्गल्यं भक्तिरुचते ।
शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मोऽयं मानवः ममतः ॥
धनाधिपत्वं भोम्यानि स्वाध्यायं शरार्चनम् ।
अहङ्कारमशौचञ्च धर्मोऽयं गुहा केष्विति ॥
परदाराभिमर्षित्वं परार्थेऽपि च लोलुपा।
स्वाध्यायल्यम्बके भक्तिर्धमोऽयं धाक्षसः स्मृतः ॥ * ॥
अविवेकताथाजानं शौचहानिरसत्यता।
पिशाचानामयं धीः सदा चामिषता ॥
योनयस्तु द्वादशैताः सह धमाश्च राक्षस ! ।
ब्रह्मणा कथिता: पुथा द्वादशैव गतिपदाः ॥"
webmaste
अनन्तरं स्त्रीधर्मः श्रूयताम् ।
व्याससंहितायां द्वितीयाध्याये ।
"पत्युः पूर्वं ममुत्थाय देहशुद्धिं विधाय च ।
उत्थाप्य शयनादीनि कवा वेश्म-विशोधनम् ॥
* तथा छ योगवाशिष्ठे-वैराग्य। एवं रानावचे बालकाण्डे १६ । ।
मच में क्रोधमुत्सष्टं बुद्धिर्मपति पार्थिव ।
तथाभतं हि सत्कर्म न शास्तस्य विद्यते ।
तथा च महो।
बनी हिजान देवय मौन निरन्मः कुर्य: पुरं प्रसपुराधिवासम् ।
धौं अयं दाशमधे निजी नी नेवाध्यकारिमधि बेदवले ॥ वि।

·संखाचन्द्रिका।
[१८१८ शाकफाल्गुनमासस
माजनेलेपन: प्राप्य साग्निशालं खमङ्गलम् ।
शोधयेदग्निकार्याणि स्निग्धान्युष्णेन वारिणा ॥
प्रोक्षणैरिति तान्येव यथास्थानं प्रकल्पयेत् ।
इन्दपावाणि सर्वाणि न कदाचिडियोजयेत् ॥
शोधयित्वा तु पात्राणि पूरयित्वा तु धारयेत्।
महानसस्य पावाणि वहिः प्रक्षाल्य सर्वथा ॥
मृद्भिश्च शोधयेञ्चुल्लीं तत्राग्निं विन्यसेत्ततः ।
स्मृत्वा नियोगपात्राणि रस्यांश्च द्रविणानि च ।
कतपूर्वाह्नकार्या च स्वगुरूनभिवादयेत् ।
ताभ्यां भर्तृपिटभ्यां वा भाटमातुलबान्धवैः ॥
वस्त्रालङ्काररत्नानि प्रदत्तान्येव धारयेत् ।
मनोवाक् कर्मभिः शुद्धा पतिदेशानुवर्तयेत् ॥
छायेवानुगता खच्छा सखीव हितकर्मसु ॥
दासीवादिष्टकार्येषु भाया भत्तुः सदा भवेत् ।
ततोऽब्रसाधनं कला पतये विनिवेद्य तत् ॥
वैश्यदेवकतैरन्येभॊजनीयांश्च भोजयेत् ।
पतिथ तदनुज्ञातः शिष्टमन्नाद्यमात्मना ॥
भुक्ता नयेदहः शेषमायव्ययविचिन्तया ।
पुनः सायं पुनः प्रातटहशुद्धिं विधाय च ॥
कृतानसाधना साध्वी सुभृशं भोजयेत् पतिम् ।
नातिहप्ता खयं भुत्ला रहनीतिं विधाय च ।
आस्तीर्य साधु शयनं ततः परिचरेत् पतिम् ।
सुप्ते पत्यौ तदभ्यासे खपेत्तद्गतमानसा ॥
अनग्ना चाप्रमत्ता च निष्कामा च जितेन्द्रिया ॥
नोचैर्वदेव परुष न बइन् पत्युरप्रियम् ।
न केनचिहिवदेत अप्रलापविलापिनी ॥

·१८१८ शाकफाल्गुमनासख]
धर्मविवेकः।
।
न चातिव्ययशीला स्याब धर्मार्थविरोधिनी।
प्रमादोन्माददोषेर्षा वञ्चनामतिमानिताम् ॥
पैशुन्यहिंसाविद्देष महाहङ्कारधूर्तताः ।
नास्तिक्य-साहसस्तेय-दम्भान् साध्वी विवर्जयेत् ॥
एवं परिचरन्तो सा पतिं परमदैवतम् ।
यशः शमिह यात्वेव परत्र च सलोकताम् ।
योषितो नित्यकर्मोक्तं नैमित्तिकमयोच्यते ।
रजोदर्शनतो दोषात् सर्वमेव परित्यजेत् ।
सर्वैरलक्षिता शीघ्र लज्जितान्तर्य हे वसेत् ॥
एकाबरावृता दीना मानालङ्कारवर्जिता।
मौनिन्यधोमुखी चक्षुः पाणिपद्भिरचञ्चला ॥
प्रश्नीयात् केवल भक्तो नक्तं मृन्मयभाजने।
खपद्भूमावप्रमत्ता चपेदेवमहत्वयम् ॥
नायोत च त्रिरावान्ते सचेलमुदिते रवौ ।
विलोक्य भत्तुंर्वदनं शुद्धा भवति धर्मतः ॥
कृतशौचा पुनः कर्म पूर्ववच्च समाचरेत् ।
रजोदर्शनतो या स्युरावयः षोड़शर्तवः ॥
तत: पुवोजमलोष्टं शुद्धे प्ररोहति ।
चतम्रश्चादिमा रात्रीः पर्ववच्च विवर्जयेत् ॥
गच्छेयुग्मासु रात्रीषु पौधापिताक्षराक्षसान् ।
प्रच्छादितादित्यपथे पुमान् गच्छेत् स्वयोषितः ॥
क्षामालङ्घन्दवाप्नोति पुत्रं पूजितलक्षणम् ।
ऋतुकालेऽभिगम्यैवं ब्रह्मचर्य्य वव्यस्थितः ॥
गच्छन्नपि यथाकाम न दुष्टः स्यादनन्यकत् ।
भणहत्यामवाप्नोति ऋतौ भा-पराङ्मुखः ॥
सात्ववाप्यान्यतो गर्भम् त्याज्या भवति पापिनी।

·संस्कसचन्द्रिका
[१८१८मा फाल्गुनमासस
महापातकदृष्ट्वा च पतिगर्भविनाशिनी।
सदृत्तचारिणी पत्नौ त्यक्ता भवति धर्मतः।
महापातकदुष्टोऽपि नाप्रतीक्ष्यस्तया पतिः।
अशुद्धेः क्षमया दूरं स्थितायामनुचिन्तया।
व्यभिचारेण दुष्टानां पतीनां दर्शनादृते ।
धिक्कतायामवाच्यायामन्यत्र वासयेत् पतिः ।
पुनस्तामार्त्तवनातां पूर्ववयवहारयेत् ॥
धूर्ताच्च धर्मकामघ्नीमपुत्रां दीर्घरोगिणीम् ।
सुदुष्टां व्यसनासत्तामहितामधिवासयेत् ॥
अधिविन्नामपि विभुः स्त्रीणान्तु समतामियात् ।
विवर्णा दीनवदना देहसंस्कारवर्जिता ॥
पतिव्रता निराहारा शोच्यते प्रोषिते पती।
मृतं भर्त्तार मादाय ब्राह्मणी वह्निमाविशेत् ॥
जीवन्ती चेत्त्यक्तकेगा तपसा शोधयेहपुः ।
सर्वावस्थासु नारीणां न युक्त स्यादरक्षणम् ॥
तदेवानुक्रमात् कार्य पिळभर्तृसुतादिभिः ।
जाताः सुरक्षिता या ये पुत्रपौत्रप्रपौत्रकाः ॥
ये यजन्ति पितॄन् यन्तैर्मोक्षप्राप्तिमहोदयैः ।
दाहयेदविलम्बेन भाऱ्याचात्र व्रजेत सा॥
Kamandalisong
तथा च दनसंहिता चतुर्थाध्यायः ।
पत्नौमूल ग्रह पुंसां यदि कन्दोऽनुवर्तिनी।
यहाशमसमं नास्ति यदि भार्या वशानुगा।
तया धर्मार्थ-कामानां त्रिवर्गफलमशुते ।
प्राकाम्ये वर्तमाना तु स्नेहाबात्तु निवारिता ॥
अवश्या सामवेत् पश्चात् यथा व्याधिरुपेक्षितः।

·३१६शाकफाल्गुनमासस मानिदे। । अनुकूला न वाग्दुष्टा दक्षा साध्वी प्रियम्बदा । आत्मगुप्ता खामिमता देवता सा न मानुषौ। अनुकूलकलत्रो यस्तस्य स्वर्ग इहैव हि ॥ प्रतिकूल-कलवस्य नरको नात्रसंशयः । स्वर्गेऽपि दुर्लभं ह्येतदनुरागः परस्परम् ॥ रक्त एको विरतोऽन्य स्तस्मात् कष्टतर नु किम् । ग्रहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं रहे सुखम् ॥ सा पनी या विनोता स्याञ्चित्तज्ञा वशवर्त्तिनौ । दुःखा ह्यन्या सदा खिवा चित्तभेदः परस्परम् ॥ प्रतिकूल-कलत्रस्य हिदारस्य विशेषतः । योषित् सर्वा जलौके व भूषणाच्छादनाशनैः ॥ सुभूत्यापि कता नित्यं पुरुषं ह्यपकर्षति । जलौका रक्तमादत्ते केवलं मा तपखिनी॥ इतरा तु धनं चित्तं मांसं वीर्य बलं सुखम् । सशङ्का बालभावे तु यौवने विमुखी भवेत् ॥ भृत्ववन्मन्यते पथात् वृद्धभावे स्वकं पतिम् । अनुकूला न वाग्दुष्टा दक्षा साध्वी पतिव्रता ॥ एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरव स्त्री न संशयः । था हृष्टमनसा नित्य स्थानमानविचक्षणा ॥ भर्तुः प्रौतिकरी नित्यं सा भाया होसरा जरा। शिष्यो भाया शिशुओता पुत्रो दास: समाश्रितः । यस्यैतानि विनीतानि तस्य लोके हि गौरवम् ॥ प्रथमा धर्मपत्नी च द्वितीया रतिवहिनी। दृष्टमेव फलं तत्र नादृष्टमुपजायते ॥ धर्मपत्नी समाख्याता निर्दोषा यदि सा भवेत् । दोषे सति न दोषः स्यादन्या भाया गुणान्विता ॥ - -- ·संजसन्द्रिका। [१८१८ शाकफागुनमासस । अदुष्टां पतितां भायां यौवने यः परित्यजेत् । जीवनान्ते स्त्रीत्वञ्च बन्ध्यत्वञ्च समाप्नुयात् ॥ दरिद्र व्याधितञ्चैव भर्तारं यावमन्यते । शुनी ग्टनी च मकरो जायते सा पुनः पुनः ॥ मृते भत्तरि या नारी समारोहेडुताशनम् । सा भवेत्तु शुभाचारा खर्गलोके महीयते ॥ व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते विलात् । तथा सा पतिमुद्धृत्य तेनैव सह मोदते ॥ इति । । कलापव्याकरणे शर्ववर्मा ( पूर्वतोऽनुहत्त) एतबर्षीय श्रावणमासौयपत्रिकायां युक्त्या प्रमाणन च शर्ववर्मा- चार्यस्य वुक्कराजमन्त्रि-सायणाचार्यात् पराचीनत्वं प्रतिपादितम् । अधुना पुनः शास्त्रयुक्त्या दण्ड्याचाादिभ्योऽपि तस्य प्राकालीनत्व' प्रतिपाद्यते। तथाहि- श्रासीदशेषशास्त्रपारदृश्खा श्रीगुणाढ्यनामा कविः । प्रतिष्ठाना- धोशस्य सातवाहनस्य नरपतेहितीयो मन्त्री * तेन च पिशाचभाषया लक्षश्लोकात्मकः “बृहत्कथानामकग्रन्यो” व्यरचि। तत्र च वृहत्- कथायां शर्ववर्माचार्यस्येति वृत्त सविस्तरमस्ति । तस्या एव वृहत्- कथायाः सोमदेवभट्टकृते अनुवादरूपे “कथासरित्सागरे ऽपि वर्णितं प्रदर्शितम्। दण्ड्याचार्यः खक्कते काव्यादर्श- "भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थी वृहत्कथाम्” । इति वदन् 'प्राह' इति पदेन स्वस्मात् प्राचीनत्व वृहत्कथायाः अस्य विशेषविवरणं पूर्व पूर्वसंख्यायां प्रदाम् ।

·१८१८ मा फाल्गुनमासस्य ] कलापव्याकरर्वदमी। । EHAAR सूचयामास । तेन च बृहत्कथान्तर्गत शवम् गोऽपि दण्डितः प्राचीनत्व सिद्धमिति । एवं वासवदत्ताप्रणेतुः सुवन्धोरपि पूर्वकालीनः शर्ववम्मा । तथाहि- तत्र कुसुमपुरवर्णने “बृहत्कथारम्भैरिव शालभञ्जिका पते"रित्- लेखोऽस्ति वृहत्कथाया इति । किञ्च वृहत्कथानुवादरूपे कथासरित्सागर विशेषतो वामव- दत्ताया वृत्तान्तो वर्तते । तत एवोवृत्य प्रसङ्गं सुबन्धुना “वासव- दत्ता" विरचिता । तथाच कथासरित्सागरे दादशतरङ्गे- "दत्ता में वासवे नैषा तुष्टेनेति स भूपतिः। नाम्ना वासवदत्तान्तां तनयामकरोत्तदा ॥ सोऽपि चण्डमहासेनस्तच्छ्र त्वैवं व्यचिन्तयत् । स तावदिह नायाति मानी वत्सेश्वरो भृशम् ।। कन्या हि तत्र न प्रेष्या भवेदेवं हि लाववम् । तस्माइच व तं युक्त्या नृपमानाययाम्यहम् ॥ इति सञ्चिन्त्य समन्वा स राजा मन्त्रिभिः सह । अकारयत् खसदृश महान्तं यन्त्रहस्तिनम् ॥” इत्यादि। तथा हर्षचरिते- “समुद्दीपितकन्दा कतगौरीप्रसाधना। हर लौलेव नो कस्य विस्मयाय वृहत्कथा ॥" तथा कादम्बामप्युज्जयिनौवर्णने “वृहत्कथा कुशलेन" एवं कथासरित्सागरान्तर्गतशक्तियशोलम्बकस्य रतीयतरङ्गे निबद्ध वृत्तं बाणभट्टविरचितकादम्बरीकथादर्शीभूत ध्रुवम् । तेन सुतरामेव बाणभट्टादपि प्राक्तनत्वम् उपपद्यते गुणाढ्य समकालवर्तिनः शर्व- वर्मणः। तथाहि कादम्बरीमूलरूपे कथासरित्सागरे- "तस्याञ्च सुमना नाम महानासीन् महीपतिः ।

·स्नातचन्द्रिका [१८१८ शाकफाल्गुनमासस "तमकदास्थानगतं प्रतीहारी व्यजज्ञपत् ॥ देवमुक्तालता नाम निषादाधिपकन्यका। पञ्जरस्थितमादाय शुकं हारि वहिस्थिता ॥ धीरप्रमेणानुगता भ्वाता देव' दिदृचते। সৰিয়ালনি রান সনিানিমান:। भिल्लकन्या नृपास्थानप्राङ्गनं प्रविवेश सा ॥ न मानुषीयं दिव्या स्त्री कापि नूनमसाविति । सर्वेऽप्यचिन्तयंस्तत्र दृष्ट्वा तद्रूपमद्भुतम् ॥ मा च प्रणम्य राजानमेवं व्यज्ञापयत्तदा । देवायं शास्त्रगञ्जाख्यश्च तुर्वेदधरः शुकः ॥ कविः कलासु वत्नासु विद्यासु च विचक्षणः । मयेश्वरोपयोगित्वादिहानौतोऽद्य ग्राह्यताम् ॥” इत्यादि। तथा रत्नावलौ-नागानन्द प्रियदर्शिका-मालतीमाधव-मुद्राराक्षस- पञ्चतन्त्र-वैतालपञ्चविंशति-हितोपदेशग्रन्यास्तत्तद्ग्रन्थक्कविहत्कथा- न्तर्गताः काश्चनकथाः कथैकदेशान् वावलम्बा विरचिता इति । सुतरामेव गुणाब्यप्रतिहन्दिनः शर्ववर्मणः प्राचीनत्व श्रीहर्ष-भव- भूति-विशाखदत्त-विष्णुश-प्रभृतिभ्यः समायाति । अत एव कलापव्याकरणमाधुनिकमित्यवहां ये प्रथयन्ति तेऽती- वाल्पज्ञा इति। अथ कलापव्याकरणे दुर्गसिंहः । प्राक्तनपण्डितानां दिगन्तव्याप्तयशसामपि न शक्यते महतापि प्रया- सेन चरितं विनिर्णेतुम् । ते खलु परान् बोधयितुं पञ्चमुखा अपि, स्वचरितकथने विमुखा इवासन् । तथापि अाधुनिक पाश्चात्यरीत्या तबोधनमनैकेषां रुचिकरसिति यावच्छक्यं लिख्यते दुर्गचरितम् । तत्रापि इदमिहतयमित्येवं प्रवक्तं नशे। परन्तु तद्विषयिणी: सामग्री:

·१८१८शाक फालगुनमासस्थ] कालापव्याकर या दुर्गसिंहः । । कियती: समाहृत्य पुरतो निःक्षिपासि। ताभित्र विचारयितु सुधियोऽपि भवन्तः प्रविश्यन्ति । भगवता शर्ववर्माचार्यण कलापापरपयायकं “कातन्त्र” नाम व्याकरणं स्वल्पोयसा कालेन मातवाहनभूपं व्युत्यादयितु यविरचितं सन्धि-चतुष्टया-ख्यातात्मकं सूत्रम् । यञ्च कात्यायनेन वररुचिपर- नाम्ना शर्ववर्मापूर्वकालवर्तिना (९) कृदन्तात्मकं मूत्रम् विरचितम् । तयोरेव वृत्ति टोकाञ्च टुर्गसिंहो व्यरचयत्। दुर्गसिंहो विरचय्यापि वृत्तिममंजातप्तिः पुनरपि सन्धिवत्ते- चतुष्टय वृत्तेराख्यातवृत्तेः कत्तेश्च टोकां निम्मितवान् । अहो चत- सृषु वृत्तिषु टोकासु च कियदा पाण्डित्यं कौडग् वा बुद्धेः प्रावर्य' प्रादर्शयत् तत् सुचिरदुर्गवाक्यनिष्णातैग्वानुमितम् । न तदन्येन वचनशतेनापि प्रतिपादयितु समर्थोऽस्मि । वादाचित् दुर्गसिंहो व्याकरणेषु निरतिषयवुत्पत्तिमदचञ्चलो भगवन्त' भर्गमयधिचिक्षेप। तथाच । "उद्ध,त्य बाह परिरारटोमि यस्यास्ति शक्तिः स तु वावदौति । मयि स्थिते वादिनि दुर्गमिहे नेकाक्षर' वक्ति महेश्वरोऽपि ॥ एवमपरमपि खप्रागल्भ्यं नाटकादौ भवभूत्यादिसादृश्यमात्म- नोऽसूचयत् । तथाच "योऽहं व्याकरणे दुर्ग: भवभूतिश्च नाट के । आगमे नागभट्टाऽहं तर्केषु कुसुमाञ्जलिः ॥ अपि च टोकायासुतावान् । अहञ्च भाष्यकारश्च कुशाग्रीयधियावुभौ । नैव शब्दाम्बुधे: पारं किमन्ये जड़वुद्धयः ॥ इति । । 'दग्धा शरीरमध धारया तया तदिव्यां गतिं वररुचिः स निमा प्रपेदी । बिभ्याटबौं भुवि ततश्च संकासमतिरामोदौभित पाठयनमागनी क: " इत्यादि कथासरित्सागर चतुर्थ तरङ्गादिस्तरभी ज्ञातन्यम्।

·संस्कृत चन्द्रिका। [ १८१८ भाक फाल्गुननासख यथावद्भवतु किन्तु तथाविध पण्डित स्य लघुत्तेरिव तारल्यन गौरवमादधाति। ये खलु प्रयोगाः शर्ववर्मसूत्रेम साक्षात् न विषयोक्तास्तेऽपि वृत्तिवक्तव्येन टोकावकाव्येन च दुर्गेण सङ्कलिताः । तथाच "समानः सवर्ण दौर्षी भवतो" इत्यत्र टीकायां- “इह चकाराधिकारात् सर्वं वक्तव्य दुर्गेण” इत्युक्तम् । ते नैव कातन्त्रव्याकरण सम्पूर्णतां नोतं दुर्गण। (क्रमश:) व्याकरणम् । ( पूर्व प्रकाशितास्वरम) (The child sees the moon), argrafa (It rains). रामः, शिश: and वृष्टि: are in the nominative case ; au गच्छति, पश्यति and भवति are finite verbs (समापिका क्रिया) agreeing with them in number and person. When a verb is in the imperative mood, the nominative is often left unexpressed ; as गच्छ (go); फलम् आनय (bring the fruit). Every sentence consists of two parts : the subject ( उद्देश्य ) and the predicate (विधेय). In the sentence सविता उदेति ( The sun is up), सविता is the subject and sefa is the predicate. The subject is the person or thing spoken of ; while the predicate is what is said about the subject. Sentences are of three kinds, viz. :- (1) A simple sentence contains but one subject and one finite verb (or whatever serves as a predi- SHARAMIN weena ·१०१६ मा कफाल्गुन मासस्य ] cate); as, अहं महाभागम् अपश्यम् (I saw the noble soul); धिक् त्वाम् (fie to thee); शशकस्य वारः समायातः (the hare's tuit Camel (2) A complex sentence is one which, while containing but one principal subjeet and one principal predicate, has two or more finite verbs : as, बुद्धिर्यस्य बलं तस्य (He who is.intelligent is strong); यां चिन्तयामि सततं सा मयि विरता; यदि गर्जति वारिधरो गर्जतु। (3) A compound sentence is one which contains tivo or more principal sentences ; as, दुदोह गां स यज्ञाय शस्याय मधवा दिवम् ( दुदोह च ) (He milked the earth for sacrifice while Indra milked heaven for producing corn). THE SUBJECT. The subject in a simple sentence must be either a noun ( simple or compound ), or a pronoun ; as, शुकनास: सविस्तरम् उवाच (Sukanasa spoke in datail); त्रैलोक्यमपि पीडितम् (The three worlds are oppressed); मरण प्रकृतिः शरीरिणाम् (Man is mortal); एष एव मे अनु- बन्धः (This is my determination). Sometimes the subject is understood ; as (भवान्) अपनयतु नः कुतूहलम् ( Renuove our curiosity); कथं मन्दभाग्यः (अहम्) करोमि (IVhat shall I do, illuccked that I am) ; ब्रूहि रामचरितम् (ल्वम्) (Recite the deeds of Rana).

·संस्कृतचन्द्रिका। [१८१८ शाक फाल्गुन मासस्य (2) An adjective is often used as the subject of a sentence without the noun qualified by it ; as, fagna para qrua ( The learned are respected everywhere ) ; #9: mat 7 grua (Who after death is not born again); qig uu faalaalta: (This sinful one must be banished). (3) Numerals often stand as the subject of a sentence ; as, Taçi TIC TET (Ten thousand years passed away); नक्रेण खादितोऽप्येको विंशतिः रहमागता ( Twenty came back home though one had been devoured by an alligator ). THE PREDICATE. (1) The predicate may be a single finite verb ; as, अयम् अहम् आगच्छामि ( Here I come) ; शम्बूकः तपpaja (Sambuka practises penance). (2) The predicate may also be a substantive or an abjective with the verb ge or a (to be) expressed or understood ; सम्पदः पदमापदाम् (Wealth is the abode of miseries) : एषोऽस्मि कार्यवशात् ( I have become thus for the sake of representation ); कुपितोऽसि किं ( Are you angry ) ; rq qit afin ( He is the head of the merchants); 79 H *a ( Now, death is preferable ). (3) An indeclinable often serves the purpose of the predicate ; as, विषवृक्षोऽपि संवर्द्धा खयं केत्तुमसाम्प्रतम् (Even a poisonous tree if it once be nogrished should ·१७१८ शाकपाल युनमासस्य ] ध्याकार यम । not be uprooted) ; पापात्मनां सङ्गः परिहत्तु सांप्रतम् ( One should shun the company of sinners); Hafenisa: पन्या: समारोढुमसाम्पतम् (One should not walk in the path discarded by the wise). www ORDER OF WORDS IN A SENTENCE. whe In sanskritwords in a sentence are to be arranged according to a certain logical sequence of ideas. Generally, the subject heads it with its adjuncts, then comes the object, and lastly the predicate ; as, अस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम गण्ड कोतोर चित्रवने निवसति (Our friend Hiranyaka by name lives in the Chitrabana on the banks of the Gandaki); उपवनमार्गम् आदिश (Lead me to the pleasuregarden). General rules for the order of words :- (1) The subject (expressed or understood ) with its abjuncts stands first; as, sit: 77a ( The cow lows ); VTA: 977 STITH (Ram went to the forest); Hiya ath fET: TTF 98 (The lion, Bbasuraka by name shoke to the hare); क्षमख तस्य अपराधम् (Forgive his fault). (2) The object of a transitive verb commonly precedes the verb ; as, TIA: TË Tsefa (Ram goes to the village) ; Ri TTH 14T (Lead me to the village). N. B. The second rule is not obligatory ; the object often follows the transitive verb it is governed ·मनस चन्द्रिका । १६१% व क फानलगुमासस्थ by; as Jy Hi Tea (Take me to my husband) ; THETASR afa ( O noble lady, excuse my fault ); SHIH H Hora at Hiçad ( O pious man, I kuow what is duty and I know that you are truthſul). (3) Abjectives usually precede the nouns they qualify; as, शीतलं तोयं ( Cold water ); विद्वान् पुरुष (Learned man); Fra: q1a: (Honest boy); Tố: 44: für: gaafa (A strong lion lives), (4) Adverbs and adverbial phrases may ocenny any place except the last ; as, & rofa UF: Ilie singer sings lowly); gaan (Come quickly). SPECIAL LAWS GOVERNING THE ORDER OF WORDS IN A SENTENCE. (1) When a sentence has a simple subject and a finite verb, the former stands first; as, fez: giaiagfa (The lion lives). (2) Abjectives follow the substantives tliey qualify, when they are used as predicates ; as TIA SHT भवति (Rain is good) ; देवदत्तं पौड़ितं पश्यामि (I find Devadatta ill). (3) When pronominal and qualitative abjectives are both used, the former usually precedes the latter ; as, तस्यां अतिदारुणायां निशायाम् (In that dreadful night); # AFIRI OTTH (To that noble man).

·८११८ शाक फालगुनमासस्य (4) A noun in apposition should preeede the word which it is intended to explain ; as, मासुरको नाम सिंहः प्रतिवमतिम । (5) The genitive generally stands before the rord to which it relates ; as जगतः पितरी वन्दे (1) bor to the parents of the universe). (6) When the substantive is qualified by a genitive and another abjective, the order generally is the genitive, the adjective and then the substantive ; as, तस्य एवंविधस्य पद्मसरसः पश्चिमे तौर ; तस्या माटविहीनायाः वालायाः। (क्रमशः) Hamropalesewives समालोचना। 'भगवच्छतक” नाम स्तुतिरूपं काव्य दिनाजपुरान्तःपातिराजा- परवास्तव्यन श्रीयुक्त महेशचन्द्र तर्कचूडामणिना प्रणीतम् । अन्ना काल बा लोकमबृत्य तस्य कवित्वं ग्रथनं पुण्यं भक्त्युदेकं किं वटुनः सवमन्यत् काव्यगुणं कथयारमनुभावयामि ग्राहकान् चेत- त्व पामरति सर्वानव श्लाकान् समुद्धत्तम्। किन्तु क्षोदायस्यामस्थां न सम्भवतीत्यात्मानं संशोच्य निवर्त्त । अन्तर्धसे नयनविषयादृष्टदृष्टोऽपि मद्यो हस्ताभ्रश्यन्निव ततोऽप्याश दूरम्पयासि । जातज्ञातोऽप्यपसरसि च स्वान्तवृत्तरकस्मात् कस्त्व कोड़ानव मम पुरो व्य ज्य से लौयसे च ॥ लुकायितुं वं न तथापि शतो व्यक्तो भवस्येव गुणक्रियाभिः । ८ ताललौनोऽपि यथांशुमाली संसूच्यते दीधितिभिः प्रभाते ।

·मकर चन्द्रिका। [१८२८ शाकफाल गुन मासस्थ पिदधति यदि च त्वां विश्वमुद्भासयन्तं तदपि न खलु लोप्तं नास्तिवादाः क्षमन्ते। तिमिरकुहककाली भास्कर' वारिदालो प्रभवति यदि रोडुं तर्हि किं लुप्यतेऽसौ ॥ असज्जनास्त्वां विदधत्यसन्तं सन्तः पुनः सन्तमनाद्यनन्तम् । येषां मनोवृत्तिरदेति यादृक् ते तादृशं त्वां परिकल्पयन्ति । भावा अभावाश्च हृदि स्फ रन्ति ये ये, स सर्वोऽपि तवानुभावः । भावान्विता भावमतो विदुस्त्वा- मभावरूपेण तु वीतभावाः ॥ । समस्यापूर्तिफलम् । १ श्रीहरिनारायणशास्त्री। २ श्रौपुरुषोत्तमविद्यानिधिः। ३ श्रीपरमसुखशर्मा। ४ श्रीशिवेश्वरशर्मा। ५ श्रीप्रतापचन्द्र शर्मा। ६ श्रीनरसिंहभौमाचार्यपुणेकरः। ७ श्रीकेलासचन्द्रशर्मा। ८ यो- कालौकृष्णशर्मा । ८ औश्यामादत्त चोवे । १० श्रीज्ञानशरणचक्रवर्ती चेति। उपरिकीर्तिताः खलु ये विहांसस्ते सर्व एव रचनचातुर्येण वचन- माधुर्येण च भाद्रमासोय समस्या पूरकाणामनेकेषां प्रशस्ता अत- स्त भ्यः सानन्दं “काव्यानन्दः” इत्युपाधिः प्रदत्तः । किन्तु मर्वथा- निर्दुष्टत्वात् गुणबत्त्वाच्च सारदाचन्द्रचक्रवर्तिने 'कविभूवण' इति । समस्याप्रष्टा श्रीअप्याशास्त्रीणा। कोल्हापुरनिवासिना। सम्पादकेन श्रीजयचन्द्रसिद्धान्तभूषणेन च । । Saamanawanimal ·श्रीश्रीदुर्गा शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका। ARTomaa श्रीोगमाशाय नमः । शिवादीनांप कम्माधिकारयन्नौ मामि मायाममा मेयमा औसिया रोड मासावतरणिका। मधु वाता तृणां वान्ति मधु प्रकहते मस्ति। मधु चन्द्रो विकिरति सर्व मधुमयं मधौ उइटलीकाः। “एकस्मिन् शयने षडाननमुखचान्त्या स्तनं पार्वती सानन्द शशिशेखरस्य वदने निद्राकुला सा ददौ। दृष्ट्वा तव विपर्यायं शशधरः सोरोऽभवतत्क्षणात् ज्ञात्वा मोऽपि निशाकरस्य हसनाद्रोणो हरः पातु ब." ॥२८॥ স্ময় নালিজময়ী হেলি লীলালন: पश्चाच्छास्त्रविचारचातुरिकरः कालापवादलकः । तन्मध्ये कविते ! कुरङ्गदयिते । प्राणे यंदा जीवमि कण्ठे मौक्तिकहारकं तव पुनस्वामि जीवामि पेत् ॥२८१॥ "हारो नारोपितः कण्ठ मया विश्लेषभोकणा। इदानीमावयोमध्ये सरित्सागरभूधरा:” ॥२८२॥ “श्रागता च यदा लक्ष्मोनारिकेलफलाम्बुवत् । निर्गता च यदा लक्ष्मीः करिमुक्तकपिस्ववत्” ॥ २८३ ॥ श्रीकालीकषणशाविद्याविनोदस्य सोनार गा--कषणपुरा--बड़वाड़ी पोः वैदोर बाजार, टाका ।

·नामाष्टशतकम्। लझायां पानदुराभिधाननगर्यो सौगतविद्यालयाधीशस्य श्रीसु- मङ्गलाभिधानयतीन्द्रस्य शिष्यभूतेन श्रीनिवासनाम्ना तथागतसूनुना संशोधितम्। R- नमो बुद्धाय। सम्बुई पुण्डरीकाक्षं सर्वनं करुणास्पदम् । समन्तभद्रं शास्तारं शाक्यसिंहं नमाम्यहम् ।। श्रीधनं श्रीमति श्रेष्ठं शीलराशिं शिवंकरम् । श्रीमन्तं श्रीकर शान्तं शान्तवेशं नमाम्यहम् ॥ १ ॥ नैरात्मवादिनं सिद्धं निरवचं निराशवम् । नौतिनं निर्मलामानं निष्कालङ्क नमाम्यहम् ॥ २ ॥ निर्वादं निरहङ्गार निर्विकल्प तथागतम् । निईतनिखिलल शं निष्पपञ्च नमाम्यहम् ॥ ३ ॥ विश्वेश्वर विमुलिनं विश्वरूपं विनायकम् । विजलक्षणसम्पूर्ण वीतरागं नमाम्यहम् ॥ ४ ॥ विद्याचरणसम्पन्न विश्वशं विमलप्रभम् । विनीतवेशं विपुलं वीतदोषं नमाम्यहम् ॥ ५ ॥ दुर्दान्तदमकं सय शुद्धं शौद्धोदनि मुनिम् । सुगतं सुगतिं सौम्य शुधकोतिं नमाम्यहम् ॥ ६ ॥ योगोखर दशबलं लोकज्ञं लोकपूजितम्। लोकाचार्य निराचार्य लोकनाथं नमाम्यहम् ॥ ७ ॥ कलङमुक्तां कामारिमकलझं कलाधरम् । कान्तमूर्ति दयापात्रं कनकामं नमाम्यहम् ॥ ८॥ परमार्थ परज्योतिं परमं परमेश्वरम् ·१८१८ शाक तमासस्य । भडानबीधिनो। १६० भवाभवकर भव्य भगवन्तं नमाम्यहम् ॥८॥ महामतिं महावीर्य महामिनं महाबलम् । महोद्यमं महाधैर्य महाबाहुं नमाम्यहम् ॥ १० ॥ आद्यं पवित्र सर्वोघमपराजितमच्युतम् । मितं परहितं नाथममिताभ नमाम्यहम् ॥ ११ ॥ चतुर्मारारिविजितं तत्त्वनं शङ्कर शितम् । सत्त्वसार' सदासार सार्थवाहं नमाम्यहम् ॥ १२ ॥ देवदेवं महादेव देववन्दितमव्ययम् । प्रमाणातीतदेवेशं दिव्यरूप नमाम्यहम् ॥ १३ ॥ जितेन्द्रियं जितनशं जिनेन्द्रं पुरुषोत्तमम्। उत्तम सत्तमं ब्रानं पुण्यक्षेत्र नमाम्यहम् ॥ १४ ॥ भक्त्येदं यः पठेबित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । नामाष्टशतकं पुण्वं पवित्रं पापनाशनम् ॥ १५ ॥ स लभेतामितान् भोगान् भीमान् वर्गीइवांस्तथा। व्याधयस्तं नबाधन्ते दुःस्वप्नं तस्य नश्यति ॥ १६ ॥ आयुरारोग्यसम्पन्नः सर्ववर्यसमन्वितः । मेधावी कुलजो वागमो भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ १७ ॥ शुभमस्तु। श्रीनिवासस्य तथागतस्य (लङ्का, पानदुरा)। अज्ञानबोधिनौ। ( पूर्वतोऽनुहना) खामिन् ! कारणनाशे कार्यमस्ति तन्तुना पटोऽस्ति इति कुत्र दृष्टम् । केन वाचाय॑णोक्तम्। उच्यते। कारण नाशे कार्यमस्तीति लोके दृश्यते । यथा रज्जुखरूपे ज्ञाते सर्पज्ञानं निवर्त्तते । तथापि ·संहासन्द्रिका [१८१८ शाक चैवमासस -- । । भयजनितकम्पादि वर्तते। तथा च श्रुतिः । यथाहि निलंपनी वलमौके मृता प्रत्यस्ता शायौतैवमेवेदं शरीरम् । अस्मिन् विदच्छरोरे पतिते स्थिते वा समुतादग्धपटवत् पततीति। श्रुतिरपि । सदैव मुक्त इति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । विमुक्ता विमुच्यते । स्वभावतस्वं नित्यमुक्त एव । इदानीमपि यथा स्वप्नद्रष्टा स्वप्नगतभयेनैव प्रबुद्धः स्वप्नव्यवहार सस्मिन् मिथ्या भूते निरस्ते सति सत्यखरूपं स्वयमेवा- वशिष्यते। तथैव भ्रान्तिमूल संसारमहाखप्नव्यवहार सर्वस्मिन् मिथ्याभूते निरस्ते सति सत्वरूपं खयमेवावशिष्यते । ननु प्रारब्ध- कर्मक्षयात् शरीरनाशः । शरीरनाशात् पुनर्जन्माऽभावः । सर्वविशेष- रहितं तर्हि नैवाहमपि। उच्यते। किञ्च प्रमाणाविषयलान्नास्ति प्रोति प्रसज्यते। ततश असदेव प्रशस्त सत्वखरूप खयमेवाव- शिष्यते तत्। किमर्थमङ्गोकरणीयं तदसत् । "निर्मुव्यापि त्वच सर्पः स्वस्त्ररूपं न मुञ्चति । नास्त्यात्मेति तपो हेतुमिति वक्तुं न शक्यते ॥” किञ्च यथा चन्द्रोऽमावास्यायामखिवान दृश्यते। तथात्माऽज्ञानयोगेन न स्फुटं भाषते तारम् । अमावास्ये यथा चन्ट्रो दृश्यते नार्कयोगतः। दृश्यक्षवात् तथा दृष्टव्यवहारो न दृश्यते। अथात आदेशो नेति नेति अस्थूलं मन एवमङ्गस मदीर्घमज- मव्ययम् इति श्रुतेः। यतो वाचो निवर्तले अप्राप्य मनसा सह यहाचानभ्युदितमित्यादि निषेधस्य सिद्धिर्नास्ति । सर्वस्य निषेधस्य सावधिकत्वात्। अतएव सत्यखरूपं स्वयमेवावशिष्यते । विषेध- हाराऽसदुक्तं तत् सर्व प्रपञ्चस्य नलात्मनः । यदात्मन: असदुती भवति तदा वन्ध्यापुत्रेण कायं कथं निर्वहति । अत एव सदंशवत् प्रमाणमात्मनः समपतिः सदा चेति श्रुतिः प्रमाणम्। सदेवसौम्येदमन मासीत् । सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म । स्मतिरपि “अविनाशि तु तदिद्धि ।

·१८१८ शाकचनमासस्य ] नाम बोधिनी। ये न सर्वमिदं ततमित्यादि। किञ्च ब्रह्मसद्भावे प्रमाणापेक्षा नास्ति खतः प्रमाणं ब्रह्म । जाप्रदाद्यवस्थात्रयेषु प्रमारत्वाऽव्यभिचारात् कूटस्थनित्यतासिद्धिः। सुषुप्ती व्यभिचरेत् इति। चेत्र तत्रापि प्रमेयत्व- मेव निवारयन्ति सर्व लोकाः । कथं नाहमत्र सुषुप्तो किञ्चिदुपलब्ध- वानिति । न प्रमाढत्वमसिइस्य हि वस्तु नः परिस्थितिं प्रति प्रमाणा- पेक्षा नत्वात्मनः। प्रात्मन बत् प्रमाणापेक्षासिद्धिः कस्य प्रमालत्वं स्यात् । यस्य प्रमाटत्वं स एवात्मेति निधीयते। अत एव स्वत: सिद्ध एवात्मा न प्रमाणापेक्षा। यदिदं दृश्यजातं तदविद्यया कतत्वात् प्रतीतिमावं कूटस्थतानित्यसिद्धत्वादात्मसत्तासामान्य मनुस्यूतं वत्तन एव। नाभावो विद्यते सतः । अतः सत् स्थूल कार्यम् असत् सूक्ष्म- कारणं तत् सर्व विहिवर्तमानरूपेण अन्न व भाति तथा च । विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोविश्वमिदं जगत्। दृष्ट्वान्यमात्मवत्तस्मादभेदेन विचक्षयोः । यस्मात् ज्ञानाङ्गत्वेनास्त्यर्थसत्ता । तस्मात् ज्ञानमेव सत्यम् । ननु ज्ञानन्तु कथं एक बहुधाकारम् । शृणु। अनिर्वाचा महतो मायालक्षणा- शक्तिर्यघा च नानाभावं जनयति। तथाच श्रुतिः इन्द्रो मायाभिः पुरुष ईयते। ननु हावेतो ब्रह्मणो रूपमित्युक्तत्वात् वास्तवं हैतं भवतु । नैवम् अविद्याया कृतत्वात् तमिव न तु वास्तवम् । तथाच यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति इत्यादि । यवत्वस्य सर्वमात्मै वा भूत् तत् केन कं पश्येत्। येनेदं सर्व विज्ञातं तं केन विजानीयात्। नान्यो- तोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता। यदयं सर्वमात्मा विज्ञातारमरे केन के विजानीयादिति। एतत् सर्वमखिला- मात्मैव । अतस्तद्भासकं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभावं प्रत्यक् चैतन्यमेवात्म- तत्वमिति वेदान्तविदनुभवः । अतिगुरुप्रसादेन जायमाना ब्रह्माप- रोक्षत्तिः साधनेन प्रवुद्धः सर्वस्मिन् मिथ्याभूते अप्रमेयं वखरूपं खयमेवावशिष्यते । एवं मायानिद्रायाः प्रबुद्धः सन् जीवन्मुक्तः प्रारब्ध- ।

·२७० संतचन्द्रिका । [१८१८ माकचे प्रमासख 1 -- कर्मजनितफलाऽवाधितल्लोकाननुग्रहन् पूर्ववत्तिष्टति। शास्त्रमपि । ज्ञात्वाप्यसपै सर्पोत्यं यथा कम्प' न मुञ्चति । विवस्ताखिलमोहोऽपि श्रयेत् कायं तथात्मवित् ॥ अस्य जीवन्मुक्तस्य देहधारणं लोकस्योपकारार्थमिति। श्रुतिरपि अशनाच्छादने कुर्वन् खशरीरं नोपभोगार्थमपि तु लोकस्योपकारा- Cय परिग्टह्वौयात्। भो भगवन् ! लोक स्योपकारः क उपकारस्त्रि- विधति। तत् कथम् । इत्य दशनं भजनं सम्भाषणं चेति। दर्शनेन पापक्षयो भवति । भजनेन श्रेयोत्तरोत्तरवृद्धिः। सम्भाषणेन मोक्षो भवति । एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यखभावस्वरूपोऽहम् । एवंविधो बोध: आचाय्यप्रसादात् अज्ञानात् प्रवुद्धः संसारविनिर्मुक्तो भवति। श्रुति- रपि। आचार्य्यवान् पुरुषो वेद । आचार्य्यादै च विद्याविधिना तरति शोकमात्मवित्। भिद्यतेहृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। बीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावरे । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्म सात जरूतेऽर्जुन। ब्रह्मचित् ब्रझैव भवति ॥ ॥ इदानों अन्यविद्योपासने दोषमाह ॥ ॥ किञ्च अन्य विद्या: क्रिया: उपदिशन्ति । कालान्तर अनित्यफलतां दर्शयन्ति । श्रुतिरपि सर्वविद्या क्रियापरा यदि क्रियाफलं मोक्षो भवेत् । अनि- त्वत्वं प्रसज्येत। घटवत् स्वर्गादि नभ्येदिति। अमुमेवार्थं शुतिरम्याह । यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुचितो पुण्यलोकः क्षीयत इति स्मृतिरपि । क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । अतः आचरणे दुखं फलभोगे दुःखं भोगान्ते पतनं दुःखम् । एवमन्यविद्योपासने दुःखात् दुःखमाप्नोति। श्रुतिरपि। भृत्वा स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति योऽन्यदेवताम् उपासते स देवानां पशुः । अन्योऽसावहमन्यो- ऽस्मोत्युपासते न स वेद यथा पशुः। तस्मात् अन्यां विद्या परित्यज्य इमाम् अध्यात्मविद्यामाश्रयेत्। सा विद्या कीदृशी अत्र भगवतोतम् । ।

·१८१८ भाकञ्चमासस्य ] दुर्भिक्ष प्रार्थना। राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रस्वक्षावगम धम्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् । किञ्च यथाग्निहोत्रादीनां स्वर्गादिफलं दर्शयति । श्रुतिः तथा ब्रह्मविद्याविज्ञातादपि परमपुरुषार्थ दर्शयति श्रुतिरपि। श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तर मोक्षं प्रदर्शयन्ति। किञ्च मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति ब्रह्मविदाप्नोति परम् इति । वेदानुशासनं बेदानुशासनमिति । शठानां धूर्तानाम् अश्रद्दधानां नास्तिकानाम् उत्पथगामिनाम् एत- विद्यां न प्रकाशयेत् । यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाश्यन्ते महात्मनः ॥ इति श्रुतेः । इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीभगवत् गोविन्दपादपूशिष्य श्रीशंकराचार्यविरचिताज्ञान- बोधिनी सम्पूर्णा। टुर्भिक्षे प्रार्थना। १८१८ शकाब्द १३०३ वङ्गाब्दे १८८६।१८८७ ख़ोष्टीयाव्दे देव, श्रीराम, भताश्रित, नवजलदश्याम, लोकाभिराम क्वाप्यन्तर्धानमेव ध्रुवमसि गतवांश्चेतसोऽपि प्रजानाम् । नोचेकस्मादिदानी पुनरपि वहवोऽवग्रहाद्या नरादाः प्रादुर्भूता असन्ते सपदि जनपदान् भारते तावकेऽपि ॥ १ ॥ विष्णोरवतारस्य रामस्यापि विश्वरूपतया मेघ तादात्मान स सम्बोध्य पार्वत। राम: पोऽध: सुगमः । प्रजानां दृष्टः सकाशात अन्तर्धानं गतोऽस्येव इदानौं चेतसः सकाशा दमि मवानसौति भेरी; मघपक्षे हे समजलद, त्रिया शोभया राम मनीश (विधु-

·महासन्द्रिका
[१८१८ शाकचे वनासव
तोयं नो देहि देहोत्यहह विलपतो रावयन् सर्व लोकान्
आच्छूिद्याशा अपौन्दं जयति सरभसं रावणोऽवग्रहोऽयम् ।
सीतां जातां धरण्या अपि तव दयितां साम्प्रतं हतुकामः
क्षीणोपृष्ठेऽवतीर्णा भ्रमति तनुमतां संहरन् जीवनानि ॥ २ ॥
टुर्भिक्षं नाम रक्षस्तदनुचरमिव व्याददात्यास्यरन्ध
घोरं पातालरन्धप्रतिनिधि युगपद्धारतं भक्षितुं किम् ।
एषा मारी पिशाची कवलयति बलात् त्वत्प्रजानां प्रजानां
टुर्वारा जीवितानि प्रकटितदशना तस्य च प्रेयसीव ॥ ३ ॥
एषानावृष्टिनाम्नौ जनयति निकषा सन्ततिं राक्षसानां
भक्तवाणामेतां परिभव विभवेनासिधाराभिवर्षी।
स्त्रीत्वनां मा दयिष्ठा जनिथ हि पुरा ताटकामसपा वं
प्रोसितां दण्डधारः स्त्रियमपि जगतः शान्तये हन्ति हन्लीम् ॥ ४ ॥
धानो सन्तप्तगात्री स्पृहयति करुणादृष्टि वृष्टा तवैषा
मेघस्येवोदयं ते पुनरहह जनामातका वार्थयन्ते।
निर्मयादं प्रवृत्तं कलय लयमिमे यान्ति लोका अकस्मात्
उत्पद्यन्ते समन्ताबनु शृणु दिवमप्यातनादाः स्पृशन्तः ॥ ५ ॥
चासौ इति मेदिनी) हे भक्तः पनराश्रित कारणत्वेन अपेक्षितैति यावत् ।
हे श्याम !
मान्यत तुल्यम् । मरादा: बराचसा: ॥ १ ॥
रावयति लोकान् इति गवा इत्यर्थे संघटयति रावयनित्यनेन । रावण पते पाशा
दिशा। इन्द्रो देवरानः। सीता नानकौ । अवग्रह पक्षेतु पाशा: लोकानां शस्य.
प्राणाशा: । इन्द्रो मेघः । सौता लालपद्धतिः। जीवजानि बलानि महरन् शोष-
बन्। अपग्रही इष्टिप्रतिबन्धः ॥ १ ॥
खत्म जानां प्रनानां तुखं रानख' इतवतां जनानां सन्ततीनां तइंश जातानामा
पौत्यर्थः। एतेन त्वतसम्बन्धीऽद्यापि भारते न लुप्त इति भावः । मारी मेंम् इति
ख्याता सुखाई प्रदेश उत्पन्ना ॥ ३ ॥
रामपक्षे भन्नबाणार्थ सेवक जनरचार्थ म्। असिधाराभिवर्षों खड़ गधारवा प्रहरन्
विभवेन परिभद शक्या नाशय । मधपचे तु भक्तदाणार्थ अन्नरक्षार्थ परिभव। बता
विभवेन शत्या धाराभिवर्षी जलधारावर्षी असि भवसि इत्यर्थः ॥ ४ ॥
मर्यादा लोकस्थितिः क्या प्रभाको निर्मादम् ॥ ५॥

·१८१८ शाइवेवमासस वृष्टि मंघादिदानी न पतति पतति वोक्षणेभ्यः प्रजाना चेने पङ्गप्रकृत्तिनभवति भवतिवध चित्ते खलानाम् । सन्धिः शिष्टेषु नैवोल्लसति लमति तु स्तनदृष्टधु काम दुर्भिक्षणात्तुमिष्टं जगदिदमखिलं किं विधासितं नु ॥ ६ ॥ देवः लोवः सुरेन्द्र: शिवशिव कपणा हन्त मघाश्च मोघा. कासारा: पङमारा विफलतरुलता भूमिरन्तविदो। निःस्नेहं क्षेत्रजातं निखिलमपि खिलं, किं नु सर्वा विलोकी दुर्भिक्षादेवभौता चिरपरिचितमप्यद्य धर्म जहाति ॥ ७ ॥ खुद्राः शूद्रा दरिद्रा यदहह नगरग्रामहट्टापणेषु ट्रव्यं लुण्ठन्ति पकव्यतिकरमलिनैवमभिस्तन्त्र निवम्। यत्तु खौष्टीयधर्मध्वनिभिरुपहता ब्राह्मणा अम्युदारा धर्म मुञ्चन्ति दग्धोदरभरणकते तडि चित्र विचित्रम् ॥ ८ ॥ कैचिमिक्षरक्षःकवलनिपतिताः सद्य एव नियन्ते हन्ताद्यखोनमन्ये मरणमशरणा निर्धनास्तकयन्ति । एके कङ्कालशेषाः सुचिरमनशनाः कित्रुजीवत्परताः चिन्तादीनास्तथान्ये वत ग्टहपतयस्वां कथं नाट्यन्ति ॥ ८ ॥ ईक्षयोभ्यो हटिरग्रुधारापातः। वे पहप्रवत्तिः कदमोन्पतिः। लाना चितेन पापकर्मणां प्रवचनादीनां प्रतिरिवा। शिष्टेषु सन्धिः सहटनम् । स्तनदुष्टेषु चौर टुष्ट च सन्धिः सुरङ्गाखननम्। सन्धिः पुमान् मुरझाया भगे सटनेऽपि य इति मंदिनी । अवमिष्ट भीतमभिलषित' यस्तु परिवर्थ प्रथमती हव ते वदत् किन विषयासित परि- पतितमिति भावः ॥ ६ ॥ क्लोवो दृष्टिदानाचमः श्रतएव पुरुषत्वहीनः। नि: नौर.सम अत५५ प्रमानां जनान् प्रतौतिभावः। खिलम् अनहतं कर्ष शरहितमिल्य श्र: ॥७॥ पशव्यतिकरमलिनैर्वत्मभिः पापसम्प कोषित रुपायै: बलप्रयोगादिभिः। मुम्बई- प्रदेशेषु केचिद ब्राह्मणा अपि खौष्टीयधर्मवक्र भिाव प्रलमा छान्नं भुती बनत: यूयन्ते । नान् प्रति उक्तिरियम् ॥ ८॥ अद्य श्वोवा भवती लि . बन्ध श्रीनम् । नीमन् परता: जोडलीप प्रसवत् कुत्सित- दर्शनाः ।

·संतचन्द्रिका।
[१८१८ शाकचैत्रमासस
K
नो सम्राट नापि सम्राट प्रतिनिधितिलको नापि सभ्यास्तदीया
नो वा सामन्तवीरान च बलपतयो नापि वैद्याः प्रसिद्धाः ।
दुःसाधान् राक्षसांस्तानभिभवितुमलं नापरे वा नरेन्द्राः
को वान्यस्त्रातुमौटे धरणिमशरणां त्वद्दिना राक्षसेभ्यः ॥ १० ॥
लोकांस्ते राम राम स्मृतिमपि जहतो हन्त नावेक्षसे चेत्
सन्तानां स्वत्प्रजानामपि, तदपि दयावारिधे गोर्दयख।
नैतां सीताप्रसूमप्यथ यदि दयसे, त_पावष्यमाणां
सीतामप्युद्धरेमा तव दयिततमां रक्षसावग्रहेण ॥ ११ ॥
एतान् हन्तुं न चेत्त्वं स्वयमवतरसि क्ष्मां तदा खानुरूपान्
स्निग्धश्यामान् भुवापि प्रहिण ननु जगन्नाथ मेघानमोघान् ।
जानीमस्तेऽपि विष्णो तव पदमुदितास्तानिमां चित्रचापा
हन्युर्विद्युजटालास्तमिव विषशरैः सिंहनादं नदन्तः ॥ १२ ॥
दातारो रक्षितारो भवत वत नृणां राक्षसोपद्रुतानां
पुण्यं रामस्य तेजो हृदयनमसि वोऽद्यापि जागति
नूनम्।
ईदृक् पुण्यार्जनस्याम्यवसरसमयो दुर्लभः पुण्यशीलैः ।
अबैकस्यापि रक्षामपरिमितफलां वेनि लोकहयेऽपि ॥ १३ ॥
दानं नास्त्यवदानात्परमपरमि हत्यार्यशास्त्र स्मरन्तः
श्रद्धावन्तस्वरध्वं कुरुत समुचितं भोज्यदानं प्रजाभ्यः ।
अन्नं प्राणाः प्रजानां मतमिति यदि तत् दत्य तत्तहि जाने
प्राणानामेव दानं बहुगुणमधुना प्राणाच्छ्रे तु साक्षात् ॥ १४ ॥
राक्षसानां मध्ये माा अपि कवनात् प्रसिद्धा वैद्या अपौत्यु त दुःसाधान् अप्रति-
कार्यान् ॥ १० ॥
गी: पृथिव्याः। सौवापन: नान क्या: लागलपडतेय ननिका बवग्रहेण रचना
अपामध्यमानामित्वन्वयः ॥ ११ ॥
तब पदम् उदिताः पिचपदमाकाशमुत्पतिताः । विषशरैः विषवत् प्रायहरैः शरैरिति
रामपर्च। मेघपचे तु जले: शरसदृशैः। विर्ष जलेऽतिविधा स्त्रियां चेड़े तु न स्त्रिया-
मिति मंदिनी। सिंहनादं भदन्तः सिंहा इन नदन्तः ॥ १२ ॥

·१८१८ माकनमासस ।
दुर्भिचे प्रार्थना ।
एक हौ वा बहन वा व्यसनमधिगतान् जीवयित्वांनदानेः ।
खातं वा खानयित्वा शिशिरतदमृतेस्तर्पयित्वा वितीर्णः ।
कीर्ति ज्योत्स्रावदातस्मितसुभगमुखी वल्लभामज्जयध्वं
धाम ग्रामं पुरं वा जनपदमथवा भूषयध्व तया च ॥ १५ ॥
कोत्ता वो जोवलोको भवतु शशिरुचा चन्द्रलोकायमानः
तस्मिन् जीवन्त एव प्रतिवसत सदा मोदपीयूष यानाः ।
दातरो होरचूड़ामणितरलरुचा दानकोत्ता तया वा
मूड़ों वः कोहिनूरश्रियमधिगतयाभ्युनतान् भूषयध्वम् ॥ १६ ॥
किंवा तं कीर्तिपूरं कुरुत निजहृदोमण्डनं कौस्तुभं वा
श्रीमन्तं दानसिन्धुप्रभवमधिगुणं सोदरं शीतरश्मः ।
शीतैः शुद्धैः करानेहृदयमविरतं तेन वो मृश्यमानं
लक्ष्मोलीलैकतल्यं हृदयमिव हरेः शान्तसन्तापमस्तु ॥ १७॥
वार्तापत्रेषु मुद्रासितमथ गुरु वा पण्डितैस्तद्यशो वो
नृणामुगायतां वा वदनपरिसरेप्वीच्यतां सर्वलोकैः ।
मानं तेवय लचा प्रसरतु किमु वा दिक्षु सर्वासु गर्वात्
त्रैलोक्यं व्य शुतां वा जगति मितिमिहाप्यप्रपद्येव सद्यः ॥ १८ ॥
तर्क चूड़ामन्युपाधिकस्य
श्रीमहेशचन्द्र शर्मणः
दिनाजपुरान्तर्गत
राजारामपुर
निवासिनः ॥
1
are
कोहिनवियम् सम्राजी भिक्टोरियायाः शिरसि स्थितस्य हौरकस्य शोभाम् ॥१६॥
अधिगुण भौज्वल्यादिगुणामधिगतं मूत्रमधिगतच। सोदरं एकर मिली भात
सदृशञ्च। करा: रशिमच्छटाभिहस्ताय तेन कीर्ति पूरेण कौस्तुभेन च। मध्यमानम्
भानुश्यमानम् श्रादरेय स्पृश्व मानमित्यर्थः ॥ १० ॥
बत् यशः वार्तापत्रेषु पण्डितैः तिपिपाठरोक्ष्यताम् । नगगां मदनपरिसरे मुखस
पर्यन्त भूमिघु सर्वलोका ईक्ष्यतां दृश्यताम् ॥ १८ ॥

·धर्मविवेकः।
है
?
( पूर्वप्रकाशितायपरम्
वामापद। भगवन्! प्रणतोऽस्मि ।
शिव। किमयर श्रोतुमभिलषसि ।
वामा। भगवन् प्रष्टुमेकं विभेमि, सहनशः कृतकदर्थः
शिव । नात्र भयस्यावसरः । सर्व एव कथितप्रायः। यदि किञ्चि-
दपरं वर्तते वेदितव्यं तर्हि ब्रूहि ।
वामापद। भगवन् ! कालोऽयं प्रवर्त्तमानः प्रवलीयान् कलिः ।
तत्र 'श्रीमदुक्तं धर्म सम्यक् यालयितुं कतमाः प्रभवन्ति ? ।
शिव। (विहस्य) त्वं किमेवं मन्यसे मुनयो धर्मग्राणा नृशंसा
आसन् ? ते किं समयानुरूपं धर्म नादिष्टवन्तः ? अही ते अतीक
दयाः देशं कालं पात्रादिकञ्च सुठु विचार्येव धर्म व्यवस्थापितवन्तः ।
पश्य तावदृष्टान्त किञ्चिद्दर्शयामि। दिवसे रात्री च क्रियाभेदो
व्यवस्थापितो धर्मस्य । तथाहि।
"दिवा शौचन्तु यत् प्रक्त रात्रौ तस्याईमिष्यते ।
आतुरे नियमो नास्ति पथि शूट्रवदाचरेत् ॥
रहे सम्पर्ण आचारस्तदई परवेश्मनि ।
तदद्धं राजसेवायां पथि शूट्रवदाचरेत् ॥”
अथाधुना चतुणों वर्णानामापदि धर्मव्यवस्था कथ्यते। तत्र पराशर,
“यस्मिन् काले च ये धर्मा यत्र काले च ये हिजाः ।
तत्र ते नावमन्तव्या युगरूया हि ते यतः ॥"
तत्र याज्ञवल्काः ।
क्षावेण कर्मणा जीवेद्दिशां वाप्यापदि हिजः ।
निस्तोर्यतामयात्मानं पावयित्वा न्यसेत् प्रथि ॥
फलोपलक्षौमसोममनुष्यापूपवोरुधः ।
तिनोदनरसतारान्दधि नौरं धृतं जलम् ॥
।

·१८१८ शाकचनमासस्य
धम्मविवेकः ।
शस्त्रासवमच्छिष्टं मधु लाक्षा च वर्हिषः ।
मृञ्चर्मपुष्पकुतुपकेशतक्रविक्षिती: ॥
कोशेयनौललवणमांसैकशफसोमकान्।
शाकाद्रौषधिपिण्याकपशुगन्धांस्तथैव च ॥
वैश्यवृत्त्यापि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन ।
धर्मार्थ विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः ॥
लाक्षालवणमांसानि पतनीयाणि विक्रये।
पयो दधि च मद्यं च होनवर्णकराणि तु ॥
आपद्गतः संप्रग्रहून् भुजानो वा यतस्ततः ।
न लिप्यतेनसा विप्रो ज्वलदग्निसमो हि सः ॥
कषिः शिल्प भृतिविद्या कुसौदं शकटं गिरिः।
सेवानूपं नृपो भैक्ष्यमापत्तौ जौवनानि तु ॥
बुभुक्षितस्त्राहं स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाचरेत् ।
प्रतिग्टह्य तदाख्येयमभियुक्तोन धर्मतः ॥
तस्य वृत्तं कुलं शीलं श्रुतमध्ययनं तपः ।
ज्ञात्वा राजा कुटुम्ब च धम्यां वृत्ति प्रकल्पयेत् ॥
अथ वानप्रस्थधर्मः।-(याज्ञवल्कर)
सुतविन्यस्तपत्नीकस्तया वानुगतो वनम् ।
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनो व्रजेत् ॥
अफालकृष्टेनाग्नींश्च पितॄन्देवातिथौनपि ।
मृत्यांश्च तर्पयेत् श्मश्रु नखलोमभृदात्मवान् ।
अङ्गोमासस्य षसां वा तथा संवत्सरस्य वा।
अर्थस्य सञ्चयं कुर्यात् कृतमाश्वयुजे त्यजेत् ॥
दान्तस्त्रिषवर्णनायो निवृत्त प्रतिग्रहात्।
खाध्यायवान्दानशीलः सर्वसत्त्वहिते रतः ॥
ginaldatinidhvasisamagranewallpane
विभीष तो मनुसंहितायो १० माशाये जातयः ।

·संजषन्द्रिका
[१८१८ शाकघमासस्य
दन्तोलूखलिकः कालपक्काशी वाश्मकुट्टकः ।
श्रोतं स्मात फलने हैः कर्म कुर्यात्तथा क्रियाः ॥
चान्द्रायणैर्नयेत् कालं कच्छी वर्त्तयेत् सदा।
पक्षे गतेऽप्यथानीयान्मासे वाहनि वा गते ।
खप्याद्भूमौ शुचीरात्री दिवा संप्रपदैनयेत् ।
स्थानासनविहारैर्वा योगाभ्यासेन वा तथा ॥
ग्रौले पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते शक्त्या वापि ततश्चरेत् ॥
यः कण्टकवितति चन्दनैश्च लिम्पति ।
अक्रुद्धोऽपरितुष्टय समस्तस्य च तस्य च ॥
अग्नीन् वाप्यात्मसात् कला वृक्षावासोऽमिताशनः ।
वानप्रस्थग्रहेष्वेव यानाथ भक्ष्यमाचरेत् ॥
ग्रामादाहृत्य वा ग्रासानष्टौ भुञ्जीत वाग्यतः।
वायुभक्ष्यः प्रागुदीची गच्छेहा धर्मसंक्षयात् ॥ *
अथ यतिधर्मः । ( याज्ञवल्का)
वनादग्रहाद्दा कत्वेष्टिं सार्ववेदसदक्षिणाम् ।
प्राजापत्यां तदन्ते तानग्नौनारोग्य चात्मनि ॥
अधीतवेदोजपवत् पुत्रवाननदोऽग्निमान् ।
शक्त्या च यज्ञकन्झोक्षे मनः कुर्य्यात्तु नान्यथा ॥
सर्वभूतहितः शान्तस्त्रिदण्डी सकमण्डलुः ।
एकारामः परिव्रज्य भिक्षार्थी प्राममाश्रयेत् ॥
अप्रमत्तश्चरद्धेश्य साया नभिलक्षितः ।
रहिते भिक्षुकैम यात्रामात्र मलोलुपः ॥
यतिपात्राणि मृदगुदावलावुमयानि च ।
सलिलं शुद्धिरेतेषां गोबालेश्वावघर्षणम् ॥
PiclertrnamomENTRENTammy
असामि विशेषायाँ मिनावरायां द्रष्टव्यः ।

·१९१८ साकचेवमासस्था धर्मविवेकः संनिरुद्धेन्द्रियग्रामं रागद्देषो प्रहाय च । भयं हित्वा च भूतानामभृतीभवति विजः ॥ कर्तव्याशय शुद्विस्तु भिक्षुकेण विशेषतः । ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्त्वात् स्वातन्वाकरणाय च । आवेक्ष्या गर्भवासाय कर्मजा गतयस्तथा । आधयो व्याधयः लोशा जरारूपविपर्यायः ॥ भवो जातिसहस्रषु प्रियाप्रियविपर्ययः । ध्यानयोगेन संपश्येत् सूक्ष्म आत्मात्मनि स्थितः ॥ इति । एवमन्येष्वपि मन्वत्रि-विष्णु-हारीत-याज्ञवल्कयोशनाङ्गिरो-यमा- पस्तम्बसम्बत-कात्यायन-वृहस्पति-पराशर-व्यास-शङ्ख-लिखित-दक्ष- गोतम-शातातप-वशिष्ठसंहितासु पुराणादिषु च विशेषो धर्मों ज्ञातव्यः। पूजादिकन्तु पौराणिक तान्त्रिक वा मिथं वा महाजनोपदिष्ट समाश्रय श्रद्धायुक्तस्तत्र सर्वमेव मतमधिकारिदेशमेदादविरुद्ध अभ्युदय-निःश्रेयससिद्धिकरमिति सर्वमवदातम् । शिवमिति । ग्रन्यकृत्परिचयः । नोयाखालोनगर्यन्त मतो घोषकामता। ग्रामः स जन्मभूमिर्ने गरौयान् खर्गतोऽपि च ॥ महात्माजयगोपालविद्याभूषण ईश्वरः । भट्टाचार्यः पिता देवी माता श्रीशिवसुन्दरी ॥ श्रीमान् भुवनचन्द्रः सिद्धान्तचूड़ामणिसं निः । अनुजः पूर्ववङ्गेष्वद्वितीयः पण्डितोऽधुना । गाम्भौर्येण समुद्रोऽसौ स्थैर्येण धरणीधरः । शोलेन रामचन्द्रोऽसौ क्षान्त्या जीमूतवाहनः ॥ सप्तन्नाटषु विज्ञेषु चतुर्थोऽहमपुत्रकः । न दु:खों भाटपुत्रैस्तु स्निग्धैः श्रद्धालुभिः सदा ॥

·। सामग: काथुमा वाल्यान्वयः श्रीजयचन्द्र कः । सिद्धान्तभूषणोपाख्यः विजयादरजोबलः ॥ अधीतमध्यापितमर्जितं यशो न शोचनौयं किमपोह वस्तुनः । अतश्चिरं योजय चन्द्र शर्मणो मनो मनोहारिणि जावोतटे ॥ अष्टादशाष्टादशशाकवर्षे रवेर्दिने फाल्गुनपञ्चविशे। समानवं धर्मविवेकमतं गङ्गातटे भारतराजधान्याम् ॥ इति कलापव्याकरणे टुर्गसिंहः । ( पूर्वप्रकाशितात्परः) सानि च दुर्गकृतसाणि वक्तव्यान्युपजीव्य श्रीपतिना कातन्त्र- परिशिष्टं लिखितम् । यद्यपि दुर्गसिंहेन का जाति: को वा धर्मः कतमो वा देशो जन्मनालङ्कृत इति सम्यक् निर्णेतु न सम्भाव्यते । तथापि प्राची. नोटश्लोकात् दिनपण्डितवचनाच्च कथञ्चिविचार्यते। आसीत् पूरा असवर्णेष्वपि परिणयो धर्मानुमोदितः । तेन हि धर्मधुरोणः शवरखाम्यपि चतुषु ब्राह्मणादिषु वर्णेषु सर्वतोऽनवद्या- बतस्रः कन्याः पर्यणेषोत्। तत्र ब्राह्मण्यां वराहमिहिरः, क्षत्रियायां विक्रमादित्यो भर्तृ- हरिश्च, वैश्यायां हरिचन्द्रः शङ्खच, शूद्रायाममरसिंह इत्येते शवर- खामिनः षट्पुना जातवन्तः । तथाच प्राञ्चः। "ब्राह्मण्यामभवहराहमिहिरो ज्योतिर्विदामग्रणीः, राजा भर्तृहरिश्च विक्रमनृपः क्षवात्मजायामभूत् । वैश्यायां हरिचन्द्रवैद्यतिलको जातथ शगुः कृती, शूद्रायाममरः षड़ेव शवरखामिदिजस्थामजाः ॥" एतेन शवरखामिनोऽमरसिंहप्रभृतयोऽसवर्णदार-सम्भूतास्ते पर- स्पर वैमात्रेया आसन्नित्यायाति। सतश्च क्षत्रियातनयो विनमा- ·१८१ शाकचेनमासस्य] कलापयाकरणे दुर्गसिंह। । दिल्यः शौर्येण उज्जयिन्यां राजा वभूव। शास्तप्रियत्वाच्च वैमात्रेय- नेव वराहमिहिरादीन् सभ्यत्वेनार्चितवान्। ते च राजप्रसादमापन्ना वौतचिन्ताश्च विविधेषु शास्त्रेषु प्राविण्यं गतवन्त इति । यमधुना अमरसिंहवेन समुल्लिखामि तमेव पुनर्दुर्गसिंहवेन जना: प्रवदन्ति । तथा हि प्रथमतो दुर्गसिंहः पाणिनिव्याकरणे समधिगतनैपुष: नातिप्रख्यातानां शर्ववर्मसूत्रजातानां वृत्तिं विर- चय्य विद्दत्सु विद्यार्थिषु च कथं कथमपि प्रचारितवान्। तदनु- कलापाध्येतृणां केषाञ्चित् तत्राग्रहमाकलस्य कुत्राप्यसम्पूर्णतामनु- माय च सोत्साहं पुन: गुरुसागथीं प्रभूतजिज्ञास्यविषयिकां टीका व्यरचयत्। किन्तु तथापि सर्वत: प्रद्योतमानकोत्तेः पाणिनिव्याकरणस्य गतिवेगं प्रतिरोडुमशक्त वन् प्रत्याक्षिप्तपाणिनिर्दुर्गसिंहः क्षितौ निर- पेक्षपातां सुख्यातिं न प्राप । ततश्च सुचिरमात्मानो यशः स्थास्नु विधातुं धीरं विचार्य च चेतसि "नामलिङ्गानुशासन”नामक कोषं निर्माय विक्रमादित्य- पादाय समुत्सृष्टवान्। तेन च राज्ञा तददृष्टाश्रुतपूर्वमेकार्थ- बहुपर्यायकमभिधानमभीक्ष्ण दृष्ट्वा यशसा तममरीकत्तुं आन- न्दनिर्भरण दुर्गसिंहाय “अमरसिंह"त्युपाधिः प्रदत्तः । ततः प्रत्येव दुर्गसिंहः अमरसिंहेति नाम्ना सर्वत्र परिगीतः । तथा चामरकोषटीकायां श्रीकण्ठः- “दुर्गसिंह"प्रचरिते नाम लिङ्गानुशासने। लभते धमरोपाधि राजेन्द्रविक्रमेण सः ॥ विद्याकीर्तिप्रभावेणामरत्वं लभते नरः । स रत्नं नवरत्नानां तद्गुणेन सुशोभितः ॥” इति। नवरत्नं पुनरस्य विक्रमादित्यस्य । "धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्क बेतालभट्ट-घटकप-कालिदासाः।

·संतचन्द्रिका। [१८१८ भाकचैत्रमास स्या । स्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥” इति। अयन्तु वररुचिः द्वितीयः कथासरित्सागरतवररुचेरन्यः कत् सुत्रकत इलनुमोयते। समशोषेण तत्कालवर्त्तिना तस्य कृतोऽ- मरापरनाम्ना दुर्गसिंहेन तवृत्तिकरणासम्भवात् । अपि च । पुरा एकस्य बहु नामापि प्रचलितमासीत्। का वार्तालि पूर्वकालौनस्य शौक्षणादेः। परन्तु नातिप्राक्तनस्य चन्द्रगुप्त मन्त्रि- णवाक्यस्यापि हेमचन्द्रेणाभिधानकता बहुनामाभिहितम् । यथा-- अभिधानचिन्तामणौ मर्त्यकाण्डे । "वास्यायनो मलनाग: कौटिलच णकात्मजः । द्रामिलः पक्षिलवामी विष्णुस्तम्बोऽङ्गुलश्च सः ॥" अत एकस्य नामहयं नाति विरुद्धम्। सुतरां दुर्गसिंहस्यापि अमर- सिंहति नाम नासङ्गतम्। कलापचन्द्रकृता सुसेनाचार्येण व्युत् पत्तिरप्येवं दर्शिता दुर्गसिंहनाम्नः यथा हि- “कातन्त्र-दुर्गमव्याख्या दुर्गसिंहेन सूरिणा। सिंहवत् सत्त्वरं सृष्टा दुर्गसिंहोऽभवत् ततः ॥" एवं “दुर्गे विषमपदे सिंह इव सिंहः दुर्गसिंहः।” इत्यादि कलापचन्द्रः। एव ममरसिंहस्य शब्दशास्वेनैपुण्यमपि खोकतं कविकल्पद्रुमे वोपदेवेन। “इन्द्रश्चन्द्रः काशकत्नापिशली-शाकटायनाः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ॥ अधुना दुर्गसिंहः किंधर्माबलम्बौति विचार्य्यते। अनेके तं वौद्धमिति निर्दिशन्ति। यतोऽमरापरनाम्ना दुर्गसिंहेन नामलिङ्गा- नुशासने मङ्गलाचरणमोके “यस्य ज्ञानदयामिन्धो” । त्यत्र मष्टता अत्र प्रांतभावलेन । चन् : कोच हा ANDANA यथा हि-- ·१८१८ शाकचंघमासस्य कलापव्याकरणं दुगोस हः । एवं सर्वेषां देवानां पूर्व बुद्धस्यैव नामपाय: संमान्यलेन लिखितः। MANARTH मया तु मन्यते तदानी बौद्धानां प्रावल्यात् आर्यधर्मिणाञ्च तद्दिद्देषित्वात् तयोरकतरधर्मनिश्चये परस्पर तमुपेक्षेरन् । तत्कृत- शास्त्रञ्च न केऽप्याद्रियेरन्नित्युभयसंप्रदायमनोरक्षार्थ शिवपर बुद्धपरञ्च सर्व नमस्कारश्लोक स निवबन्ध। तथा हि सन्धिवृत्ती- "देवदेवं प्रणम्यादौ सर्वज्ञं सर्वदर्शिनम् । कातन्त्रस्य प्रवक्ष्यामि व्याख्यानं शार्ववर्मिकम् ॥" अत्र “सर्वज्ञ” शिवं बुद्धञ्च। तथा चामर:- “कशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिनीललोहितः।" "सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथा गतः ॥” इति अत्र शिववाचके सर्वज्ञपदे साक्षात् सति किमिति “देवदेवेति" पदेन शिवबोधनाथ त्रिलोचनदासः खण्डप्रलयं कृतवान् तत् स एव जानातु। अपिच सन्धिटीकायां दुर्गसिंहः- "शिवमेकमजं बुद्धमहन्तं तं खयम्भुवम् । कातन्त्र हत्तिटीकेयं नत्वा दुर्गेण रच्यते ॥" अनापि शिवं महादेवं मङ्गलकरच। बुद्ध ज्ञानिन बुद्धञ्च । अर्हन्तं बुद्धविशेष पूज्यञ्च (7) इति सर्वमेव पदं हार्थकत्वेन योजितम् । अपिच षट्कारिकायां दुर्गसिंह:- NWAR witurRANI * श्लोकोऽयं वरचचेरपि दुर्गे याहतः । तथा व सन्धिपा विलोचनदासः । "ननु वररुचे लोकोऽयं तत् कथं हतिकारः श्ली कनेकञ्चकार देवदेवत्याद्युक्तम् । सत्य मान्यव फलसिद्धावस्थकारणतया दृष्टलात अचापि स एव लिखितः । किन्तु समानानुर्विकत्वान दोधः" इत्यादि। + अर्हन् पूज्यो मान्यः स्तुतः इति मेदिनौ। “यदध्यासितमहशिन्तीय तद्धि प्रचक्षते" इति कुमार। “त्वमहंतामगुसर: स्म तोऽपि नः" इति शाकुन्तले ।

·संरक्षतचन्द्रिका [१८१८ शाक चैत्रमासा "भग्न मारबलं येन निर्जितं भवपञ्जरम् । निर्वाणपदमारूढ़ तं बुद्ध प्रणमाम्यहम् ॥” अत्रापि शिवपरं बुद्धपरञ्च व्याख्यानं शक्यम् । किञ्च चतुष्टयवृत्तौ उदाहरणस्थले शिवोऽप्यर्चितत्वेन दृष्टान्तितः । तथाहि- "रुद्रो विश्वेश्वरो देवो युष्माकं कुलदेवता। स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाशनः ॥” वस्तुतस्तु बुद्धस्थापि विष्णोरवतारत्वात् शिवविष्णोस्वभेदत्वात् उद्देश्यो न व्याहन्वते परमज्ञानिनस्तस्य दुर्गसिंहस्य । केवलं बौद्धानामपि मध्ये खव्याकरणस्य प्रसृतये बुद्धनाम्ना शिवो नमस्कृतस्तेन । इति सर्व सङ्गतम्। । मोहमय्यां (मुम्बयौप्रदेश) प्रसरतो ज्वरस्य निर्णयः । य इदानीं मोहमय्यां मारात्मको ज्वरः सर्वानेव विनासयति, तत्र किल बहवश्चिकित्सकाः स्वाभिप्रायमाविष्कुर्वते। केचिदिम अन्यिविस ब्रुबते। अपरे त्वस्याग्निरोहिणीव स्थिरीकुर्वते । अन्ये अधिकसन्निपातोऽयमिति बभण्यन्ते। इतरे तु वनज्वरोऽयमि- त्याहुः। न चैकमप्यत्र चिकित्साशास्त्रस्याविरुद्धम् । अस्य च महा- ज्वरस्य पूर्वरूपसन्प्रात्यादिकं प्रतिपदोक्तं न क्वचिदपि दृश्यते । नापि प्रत्यक्षीकत्तुं शक्यते एतज्वरप्रस्तो जीवितापक्षिभिरगदकारैः । अतो. ऽस्य पूर्वरूपादिकं संवादपत्रिकात एवावगत्य निदाननामादिक निर्णीयते। तत्र तावत् संवादपत्रिकावस्येतिवृत्तमेवमुपवर्ण्यते। यथा- "ज्वरान्तरेष्विवानापि ज्वरोत्पत्तेः प्राक् शिरःशूलः, अङ्गमर्दो ग्लानि- श्वेत्यादिनी पूर्वरूपाणि भवन्ति। कुनचिहा शीतसमुद्भवो दृश्यते । बहनां च प्रायो हल्लासर्दिचोद्भवति । क्वचिदतिसारोऽपि प्रादुर्भ- । ॥ । rematate ·१८१८ भाकचैवमासस्य ] मोहमव्या (मुम्बयोपदेश) प्रसरती ज्वरस नियः । । भवति। वति। एवं भूते च सपदि महावेगो ज्वरो मानुष व्याकुलयति । रूपावस्थायां तु तन्द्रा, प्रलापो, रसनागौरवं, कर्णयोमनाग्वाधिय- ञ्चाविर्भवति। वरिणश्चर्यातु पौतमद्यस्य पुरुषस्येव निष्पभप्राया ततोऽनतिचिरादेव मन्याकुक्षिवडूक्षणानामन्यतमस्मिन् स्थाने ग्रन्थिल: शोफ: प्रादुर्भवति । तत्र च ग्रन्यो तोददाहो सञ्जायते । भेषजैरविलौनोऽसौ ग्रन्थिः स्वयमेव पक्कः प्रवहति । वरिणय तथा क्षीयते शक्तिर्यथा चतुर्विशतिहोराभ्यन्तर एवायं शमनसदनप्रणयौ भवति। केचित् तु हिनदिनैरपर च पञ्चषदिनैस्तथाविधत्वमाप्नु- वन्ति। विरलास्तूलावतामधिगच्छन्ति रुग्नाः । प्रायेण हि प्रति- शतकं नवतिर्मियन्ते। प्रयुक्ते तु भेषजे मनाक् स्वास्थ्यमापनो मन्दीभूतज्वरोऽपि रोगो सपदि प्रक्षौणनाडीकः शीतलीभूतगात्रय करालकालकवलसाद्भवति। ज्वरेऽत्र ग्रन्युत्पादोऽपि प्रायिक एव ग्रन्थिमन्तरापि हि बहवो नियन्ते । अत्र च ग्रन्थिरप्रधानो ज्वरस्तु प्रधानः। यस्तु ज्वरी व्यतीतेऽपि सप्ताहेनपेतप्राणः स संग्रन्थिको निन्यिको वा प्रायेण सुखमाध्यो भवति। विरलस्तु दुःसाधः” । एवञ्च विचार्यमाणे ज्वरस्थास्य सत्रिपातजवं निःसन्देह पर्यव- स्थति। तथाहि पूर्वरूपे शूलाङ्गमदौ वातिको आलस्यं श्लैष्मिक पैत्तिको च ग्लानिः। अतः पूर्वरूपेणापि सन्निपातत्वमेवास्थानुमो- यते। क्वचित् तु कफवाताधिक्याच्छीतोत्पत्तिः। पित्तोल्वणत्वाच्च क्वचित् दृल्लासच्छतिसाराः। एवं रूपावस्थाप्यस्य साबिपातिकत्वं बोधयति । यश्च मन्वादिषु ग्रन्थाद्भवः सोऽपि सान्निपातिक एव । सन्निपातज्वरलक्षणे- "कोठानां श्यावरतानां मण्डलानां च दर्शनम्” इत्युक्त । कोठस्त्वव्यक्तमुखः पिटिकाविशेषः । यत् तु कचित् ग्रन्थ रदर्शन तदपि नाश्चर्यकर' नापि सन्निपातलक्षणविरुद्धम्। तस्य सन्निपा- तस्य विकृतिविषमसमवेतत्वात् विकृतेश्च नियमाभावात्। अत ।

·संस्कृतचन्द्रिका [१८१८ शाकचैत्रमासस्य । एवायुर्वेदग्रन्थेषु नानाविधानि सन्निपातलक्षणानि दृश्यन्ते । वायु- थानाधिकः अत एव सप्ताहोत्तर जीवति रुग्नः सम्यगुपचरितः । कफपित्तान्यतराधिक्ये तु हादशाहो. चिकित्साहतया सुसाधः स्यात् । तदुतम्। 'सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे हादशेऽपि वा। पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा ।' अमी च विकल्या वातपित्तकफाधिक्यानुरोधन। प्रशमो मरणं वैति तु धातुपाकमलपाकानुरोधात्। अत एवान्यन। 'पित्तकफानिलया दशदिवसहादशाह सप्ताहात्। हन्ति विमुञ्चति पुरुषं त्रिदोषजो धातुमलपाकात् ॥' इत्यभिहितम्। पाकलक्षणं त्वन्यतोऽवबोद्धव्यं विस्तरभिया नानोच्यते। सति ज्वरोत्यत्तिदिवस एव केषाञ्चिन्मरणं न संगच्छेतेति वाच्यम्। 'परमायुरिद प्रोत नियते तत्क्षणादपि। इत्युक्तः । एवं चायं सन्निपातज्वर इत्येव निःसन्देहम् । अयमागन्तुज्वर इति तु केषाञ्चित् भ्रान्तिः। ज्वरोत्यत्तेः प्राग- वान दोषानुबन्धस्य प्रत्यक्षीभवनात् । न चैवं कचिदागन्तुज्वर दृश्यते । यत् तु कैश्चिदग्निरोहिणीयमित्युच्यते तदपि निःसारम् । 'कक्षा- भागेषु जायन्ते ये स्फोटामांसदारुणाः' इत्यादि सप्ताहाबादशाहात् ] वा पक्षाहा नन्ति मानवम्' इन्चन्तेऽग्निरोहिणीलक्षणे स्फोटानामेव प्राधान्यस्य प्रतिपादनात्। किञ्च कक्षेतरप्रदेशेऽपि ग्रन्यात्यत्तेरन- दृश्यमानत्वानेयमग्निरोहिणौति स्फुटमेव। कक्षाशब्दस्य गात्रा न्तरवाचकत्वं न कैश्चिदपि व्याख्यातम् । अतएव कक्षापदेनमन्यादि- ग्रहणमयुक्तमव्युत्पन्न चेति द्रष्टव्यम्। अपि च अग्निरोहिण्यां सप्ता- हात् प्राङ्मरणे प्रमाणाभावः। प्रत्युत 'यथायग्निरोहिणी सप्ताहेन हन्ति न तथान्ये विकारा' इति। मधुकोषादौ अग्निरोहिणीग्रस्तस्य ।

·१८१८ शाकवचमासस्य नोहमयां (मुम्बनौपदी) प्रसरती वर निघः । सप्ताहात् प्राभरणाभावो निर्दिष्टः। अन्यच्च अग्निरोहिण्या उपक्रमे साध्यत्वमस्य चासाध्यात्वमिति भेदो द्रष्टव्यः । अतएव चरकेऽग्निरोहिणीम् प्रत्युक्तम् । 'सन्ति होवम्बिधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः । ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्यारम्भेण वा पुनः ॥' इति । अपि च । अग्निरोहिण्यां ग्रन्थ रवभ्यम्भावित्वादन च प्रायिकत्वा- छेदः स्म ट एव । एतदपि ग्रन्थिस्फोटयोः कथञ्चित्पझ्यत्वाभ्युपगम एव तदभावेवग्निरोहिणीशद्धव नोदयत इति । एवं अन्धिविसर्प इत्यपि निर्मुलमनायुर्वेदिकञ्च! एवं बध्नज्वर इत्यपि आयुर्वेदानभिजलस्यैव द्योतकम् । यत् तु ग्रन्थिकसन्निपात इत्युच्यते तन्त्रातिदोषाकुलम् सन्निपा- तत्वखोकारात्। किन्तु नाम्नास्मिन् अन्यिकपदांकञ्चित्करं सबिपात- त्वेनैव ग्रन्थिसमुद्भवसिद्धेः। अथोच्यते कान्यस्य निदानानीति। तथाहि योगरने ज्वरप्रकरणे । "अम्लस्निग्धोणतीक्षा : कटुमधुरसुरातापसेवाकषायैः कामक्रोधातिरूवैगुरुतरपिशिताहारसौहित्य शोतेः । शोकव्यायामचिन्ताग्रहगणवनितात्यन्तसङ्गप्रसङ्गैः प्रायः कुप्यन्ति पुंसां मधुसमयशरहर्षणे सन्निपाताः ॥” इति एतानि च मोहमय्यां सर्वत्र निर्वाधप्रचाराणीति द्रष्टव्यम् । इमानि च सन्विकष्टानि विप्रशष्ट वधर्माचारः। सोऽपि प्रायः प्रति भोजनविक्रयालयं शोड़ा (मत्स्यविशेष:) संस्कृतां यूषमाखादयतां भोजनावसरेऽप्युणोषकञ्चुकोपानदाद्यविमुक्तगात्राणां स्फट एव । न च चिरात्प्रचरितोऽयमधर्म: कमिदानमिव रोगमुदपादयत् कथं च प्रागैवेति वक्तव्यम्। यथा हि रोगमुत्यादयिष्यन् दोषः कियन्तं कालं सञ्चिनुते । ततश प्रकुपितो रोग जनयति । एवमधोऽपि कियन्तं कालं सञ्चित: प्रकोपमापन एव जनान् संहरति न तु ततः प्राक् अत एवोत मनुना। "नाधर्मधरितो लोके साः फलति गौरिव । शनैरावर्तमानस्तु का लानि कन्तति ॥” इति । ।

·संस्कतचन्ट्रि का। [१८१८ शाकचैत्रमासस्य । । त्पद्यतां वरः कथमन्यत्रापि दृश्यत इति । अनोच्यते निदानसंसेवने नोत्पन्नवराणां संसर्ग एवान हेतुः ज्वरस्य हि सांक्रमिकल्लं स्वभावः। तदुक्त सुश्रुते। "प्रसङ्गाहात्रसंसर्गाविश्वासात् सह भोजनात् । सहशय्यासनाञ्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ कुष्ठं ज्वरश्च शोफञ्च नेत्राभिष्यन्द एव च । औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ॥” इति चिकित्सात्वत्र सिद्धयोगाद्युत्ता सन्निपातज्वरोचिताऽनुसन्धेया। अत्र च यत् कैश्चिच्छिराव्यधः प्रशस्यत इत्युच्यते तदत्यन्तं विरुद्धम् । बलक्षयईतुत्वात् स्वमेव क्षीयमाणशक्तः पुनः शिराव्यधेन रक्तमोक्षणं नामायमसाधारण निधनोपायः । वाग्भट्टादिभिरपि नैवंविधज्वरे कचिच्छिराव्यधोऽभिहितः। तत्र हि तौयकचतुर्थकयोरेव शिराविशेषो निर्दिष्टः। एवं केवलग्रन्धिप्रशमनोपायोऽप्यक्रियैव। अन्य रनुवन्धत्वेन प्रधानस्य ज्वरस्य अशान्तिमन्तरा तत्प्रशान्त्यनुपपत्तेः । अत्र च सन्निपातोतमग्निकर्म- विशेषत उपयुज्यत इति केचिदाप्ता प्रब्रुवते। यत्तु कैश्चिदत्रांशूदक भेषजमित्युच्यते तदपि नैकान्तत आयाणामसम्मतम् । आयुर्वेद- ग्रन्थ व शूदकस्य बहुगुणत्वोक्तोः। तदुक्तं भावप्रकाशे। "दिवारविकरैर्जुष्टं निशि शोतकरांशुभिः । ज्ञेयमंशूदकं नाम सिग्ध दोषत्रयापहम् ॥ अनभिष्यन्दिनिर्दोषमान्तरिक्षजलोपमम् । बल्यं रसायनं मध्यं शीतं लघु सुधासमम् ॥” इति यत्तु एतत्सम्मिश्रा यूरोपीयसुरान मेषजमिति तदायुर्वेदविरुद्धम्। सुराया उक्तनिदानेषु विद्यमानत्वात् निदानपरिवर्जनमन्तरा व्याधि- आन्तेरसम्भवात्। एवमम्यस्य प्रतीकारो न खल्ववश्यम्भावी तदत्र श्रीमृत्युञ्जया- राधनादौन्येव कर्माणि मेषजानोति मन्यामहे इति। पाध्ये इप्युपास्य श्रीहनुमच्छास्त्रिणः। कोल्हापुर। ।