·No text on this page.

·२आज पाव श्रीजिनदत्तमूरिप्राचीनपुस्तकोद्धारफन्ड-प्रन्थाङ्क: ३४ ॥ श्रीदुर्लभराजसदसीमाप्तवरतरविरुद-वसतिम प्रकाशक-श्रीमजिनेश्वरसूरिविरचितम् पटस्थानक्रकरणम्। आपकमत पतापरनामकम् ) श्रीमअिनपतिसरिशिष्यतरपण्डित-उपाध्यायजिनपालगणिविवृतवृत्युपतम् । जैनाचार्यश्रीमजिनकृपाचन्द्रसूरीश्वराणाम् उपदेशेन कलकत्तानिवासी पावु कनैयालालात्मज रूपचद्र वडेर मात् छोटियाई नाम्न्याः द्रव्यसाहाय्येन- प्रकाशक-श्रीजिनदत्तसूरि ज्ञानभडार-सुरत. इद पुस्तक जैनाचार्य श्रीमजिनकृपाचन्द्रसूरीश्वराणा शिष्येण प्रवर्चक-मुनिसुखसागरेण सशोधितम् विस्मरपस्य स १९९० गाईस्टस्य सन् १९१३ प्रतय ५००

·अनुक्रमणिका
पुस्तक प्राप्तिस्थान
नंबर.
विषय.
पर.
१
२
श्रीजिनदत्तसूरि शान भंडार
लि. गोपिपुरा,
म० सरत.
१७
२७
व्रतपरिकर्मत्वम्
शीलवत्त्वम्
गुणवत्त्वम्
ऋजुव्यवहरनामकम्
বষযুক্ষুধা
प्रवचनकौशलम्
४
३०
पार रूपगंद पर.
नं. ११ क स्ती
६
६
३७
----
भावनगर-भानंद प्रिन्टिंग प्रेस में शेठ देवनंद वामजीने गति लिया |

·श्रीमती छोटीयाई श्रोसवाल-कलकत्ता.
जम श्रावण शुदि ३ सवत् १९३५
mooooom
00000mm
Praw.aao.doonsonasooo
जैन शासन की उन्नति के लिये उपधान तप
धाराधन महोत्सव आदि धार्मिक कार्यों में आपने
तन, मन और धन का उदारदिल से जो भोग दीया
है वह आप का जीवन की उज्वळ यशगाथा है।
शेठ कनैयालालजी के माफिक आप ही साहित्य का
प्रचार, धार्मिक उन्नति और समाजहित के कार्य में
उदारदिल से अपूर्व सेवा बजा रहे है ।
--
roooooooon
आनद प्रिन्टींग प्रेस-भावनगर

·No text on this page.

·॥ प्रस्तावना ॥ श्रीगूर्जरपराधीशदुर्लभराजसभासमुद्रोप्लासनचद्रमसा श्रीचाद्रकुलावतसेन सुविहितवसतिमार्गप्रवर्तकेन खरतरविरुदधारण विद्वज नवकवाकनयनानदनेन श्रीजिनेश्वरसूरिणा सकलभन्योपकाराय पटस्थानकारय प्रकरण विरचितमिदम् । अस्य प्रकरणप्रथस्य विनिर्मातार श्रीमजिनेश्वरसूरयः केपा विनेयावतसा आसन् ? कस्मिन् समये खरतरविरुद समासा- दितवन्त ? काँस्काँश्च निर्मितवन्तो प्रथान् ? कदा कतमान स्वपादपअपरागेण जनपदान मडयामासुः १ इति जिज्ञासाया सक्षे- पाद् अत्र परिचयो दीयते, सपदेशपदटीकाकारकाणा अर्बुदाचलजिनचैत्यवृषभजिनप्रतिष्ठापकाया श्रीजिनवर्धमानसूरीश्वराणा सुकु मारपादकमलेषु श्रीजिनेश्वरसूरय नेपा लघुभ्रातरो बुद्धिसागराचार्याः ससारसागरतरणपोत दीक्षा जगृहु , तत अल्पसमयेन सर्व- सिद्धान्तमवगाध पड्दर्शनशास्त्रपारगा जाता, अन्यदा श्रीवर्धमानसूरय श्रीजिनेश्वग्घुद्धिसागराधष्टादश-साधुभिः परिवृता भूमडले विहरतः प्रमशो गूर्जरराष्ट्र श्रीपत्तननगर गतवत , वत्र च जिनगृहनिवासलपटा चैत्यवासिसूराचार्या आसन्, तैयैत्य वासिभिश्च देशातरागतमुनीना वसतिमार्गविरोधाय स्वमतव्यसमर्थनाय च वादाय ते श्रीजिनेश्वरसूरय उत्तेजिता , तदानीं श्रीचौलुक्य १ हारिभद्रीयोपदेशपदीकाप्रशस्तिशते- जिनवचन विधारे नित्यमाश(स/क्तयोग । सुषिमलगुणरधे वर्धमानम ॥ यमुपदेशपदाना टीका रविता जनाषषोधाय । पचाधिकपंचाशयुक्ते १०.५ सवत्सरसहने ॥ ( ज* भा० ० ) - ·पदस्थानक प्रकरणम् वंशोभूवश्रीदुर्लभराजमहाराजसभायां राजमान्यविद्वज्जनसमदं चैत्यवासियतीनां श्रीजिनेश्वरसूरिभिः सह वादोऽभूत् , तदा प्रथम सूराचार्यः वसतिवासप्रतिपेधकं जिनगृहवाससमर्थकं स्वकपोलकल्पितशास्त्रप्रमाणं दर्शितम्. अथ श्रीजिनेश्वरसूरिभिः कुमतांधकारनभोमणिशय्यंभवस्वामिविरचितदशवैकालिकसूत्रादिकाना वसतिवासप्रदर्शकं जिनगृह- निवासनिषेधकं च अनेकप्रमाणसंदर्भ दर्शयित्वा तेषां मतं खंडितम् , तदा चैत्याचार्याः प्रत्युत्तरदाने असमर्थाः जाताः, तदानी चैत्यवा- सिनां शास्त्रविरुद्धश्लथाचारं प्रेक्ष्य श्रीजिनेश्वरसूरीणां जैनसिद्धान्ताविरुद्धाचारदर्शनेन श्रीपत्तनाधीशदुर्लभमहाराजैः 'खरतर ' इति बिरुदं दत्तम् पुनश्च गुरुत्वेनाङ्गीकृतास्ते सूरयः तेन राज्ञा, तदनन्तरं सूरीश्वराणामिलामण्डले विहारं कुर्वतां जिनचंद्राऽभय- देवधनेश्वरसूरिप्रभृतयोऽनेके शिष्या अभूवन् । पुनश्च वि० सं० १०८० वर्षे श्रीहारिभद्रीयाष्टकानां वृत्ति विधुः सं. १०९३ वर्षे लीलावतीकथां अकुर्वन् , सं. ११०८ वर्षे कथाकोपपंचलिङ्गीपट्स्थानकप्रमाणलक्ष्मादिग्रंथाः रचिताः । पगडलेणं श्रीजिनेश्वरसूरिणोक्त एवंविधे परगृहे वसति साधवो न देवगृहे श्रीदुर्लभराजचित्तेऽतीच तत् लग्नं भणितं चाहो यथा वदंति एते तथैव ( गण. सा. 2 ) २ अस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः-अतिशयेन सरा सत्यप्रतिज्ञा ये ते खरतराः यद्वा खः सूर्यः तद्वद् राजन्ते नि प्रतिमप्रतिभाप्राग्भारप्रभाभि प्रतिवादिविद्वजनसंस- दिये ते खरा अत एव तरन्ति भवाब्धिमिति तराः खराश्च ते तराश्च परतरा । दुर्लभसेनाने थोडीची वर्ष राज्यकेले । त्याने आपला गुरु श्रीजिनेश्वरसूरीजी म्हणुनहोता त्याचे उपदेशाने जैनधर्माची शिक्षा स्वीकारून त्या धर्मान्तता मोठा प्रवीण जाल होता ईत्यादि । ( गुज. इति. ) अन्न ·प्रान्तसमये विधिपूर्वक अनशन कृत्वा स्वर्ग गता , इत्येष श्रीजिनेश्वरसूरय श्रीतीर्थफरोपदर्शितवसतिमार्गप्रर्वतकाः आसन् , एषां सूरीश्वराणां भाजन्म निर्वाणसवत्सरो न ज्ञायते, किन्तु एपा पूज्याना निर्मितमन्येभ्य १०८० सवत्सरसमयेधारामण्डले विहरत भासन इति प्रन्यात् अवयुध्यते । श्रीजिनेश्वरसूरितः सर्वत्र वसविवासप्रवर्तित खरतरगच्छोऽपि प्रसिद्धिं जात अस्मिन् विपये यहूनि प्रमाणानि प्रसिद्धानि सन्ति तथाऽपि कानिचित् प्रासगिकानि प्रदर्श्यन्ते- वि० स० ११२० तमे वर्षे श्रीअभयदेवसूरिः स्थानानसूनवृत्तिप्रान्ते-~- प्रबुद्धप्रतियधप्रवक्तृप्रवीणाप्रतिहतप्रवचनार्थप्रधानवाक्-प्रसरस्य सुविहितमुनिजनमुरयस्य श्रीजिनेश्वराचार्यस्य तदनुजस्य च व्याकरणादिशास्त्रकर्तुः श्रीधुद्धिसागराचार्यस्य इत्यादि । वि० स० ११३६ वर्षे श्रीगुणचद्रगणिविनिर्मितप्राकृतवीरपरिनप्रशस्तिप्रान्ते- भवजलेहि वीइसमन भविगसताण तारणसमत्थो । बोहित्थोव्व महत्थो सिरिजिणेसरो पढमो ॥ ५१ ॥ गुरुमीरामो धवलाओ सुविहिया साहुसती जाया । हिमवताओ गगुव्य निग्गया सयलजणपुजा ।। ५२ ।। १ सुविहित इति यरतरमुनि णमुरय इति उक्तम् । २ सुविहितसाधुसतति जाता इति वाक्येन सरतरसततिप्रचलित इति ध्वनितम् शोभन विहित आचरित येषां साधुसाध्वीयावाणी त मुविहिता, स रा को ।

·पदस्थानक प्रस्तावना ॥२॥ सं. ११३२, ११४१, ११६६, १२११, वर्षेषु क्रमशः जन्मदीक्षासूरिपदस्वर्गभाजः श्रीजिनदत्तसूरयः गणधरसार्द्धशतके- तेसिं पयपउमसेवारसिओ भमरुव्व सव्वभमरहियो । ससमयपरसमयपयत्थसत्थवित्थारणसमत्थो ॥६४ ॥ भणहिल्लवाडए नाडइव्व दंसियसुपत्तसंदोहे । पउरपए बहुकविदूसगे य सनायगाणुगए ॥ ६५ ॥ सड्डियदुल्लहराए सरसइअंकोवसोहिए सुहए । मज्झो-रायसहं पविसिऊण लोयागमाणुमयं ॥६६॥ नामायरिएहि समं करियं वियारं वियाररहिएहिं । वसइहिं निवासो साहूणं ठविओ ठाविभो अप्पा ॥ ६७ ॥ सं. ११७१ वर्षे लिखितां कविपल्हविरचितपट्टावल्याम्- उजायणु तह बद्धमाणु खरतरवरलद्धउ । सुगुरुजिणेसरसरि नियमि जिणचंदु सुसंजमि । वि० सं० १२१०, १२२३, १२७७, वर्षेषु क्रमशः जन्माचार्यपदनिर्वाणभाजः जिनपतिसूरयः संघपट्टकवृत्तिपारंभे- श्रीदुर्लभराजमहाराजसभायां अनल्पजल्पजलधिसमुच्छलदतुच्छविकल्पकल्लोलमालाकवलितबहलप्रतिवादिकोविदग्रामण्या संवि- ग्नमुनिनिवहामण्या सुविहितवसतिपथप्रथनरविणा वादिकेसरिणा श्रीजिनेश्वरसूरिणा श्रुतियुक्तिभिर्बहुधा चैत्यवासव्यवस्था- पनं प्रति प्रतिक्षिप्तेष्वपि लाम्पट्याभिनिवेशाभ्याम् इत्यादि । सं. १२८५ श्रीपूर्णभद्रगणिविनिर्मिते धन्यशालिभद्रचरित्रप्रान्ते- १ सं. ११७१ वर्षे श्रीजिनदत्तसूरीणां शिष्येण ब्रह्मचंद्रगणिना लिाखेता ताभपत्रीयप्रतिकृतिः जेसलमीरदुर्गभाण्डागारे अथाऽपि दृश्यते । ॥ २॥ K-HTTE ·श्रीमद्गुर्जरभूमिभूषणमणौ श्रीपचने पत्तने । श्रीमदुर्लभराजराजपुरवो यश्चैत्यवासिद्विपान् ।। निलोंब्यागमदेतयुक्तिनखरैर्वास गृहस्थालये | साधूनां समतिष्ठपन्मुनिमृगाधीशोऽप्रधृष्य परै ॥१॥ सरिस चांद्रकुलमानसराजहसा, श्रीमजिनेश्वर इति प्रथितः पृथिव्यां । जज्ञे लसचरणरागभृदिद्ध-शुद्धपक्षद्वय शुभगति सुतरां दधानः ॥ २ ॥ स. १२९३ पर्प द्वादशफुलफविवरणे उपाध्याय जिनपाल - श्रीमश्चाद्रालायरैक्तरणे श्रीवर्द्धमानप्रमोः, शिष्यः सरिजिनेश्वरी मतिनचापागलम्यवाचस्पतिः । आसीद्दलेमराजराजसदसि प्रख्यापितागारवद्-वेश्मावस्थितिरागमज्ञसुमुनिवातस्य शुद्धात्मन ॥१॥ स १६१७ वर्षे श्रावकधर्मप्रकरणवृत्तिप्रान्ते लक्ष्मीतिलकोपाध्यायः- पादोषानयहस्त्यकुग्रहकतान् सिद्धान्तहष्ट्यावसत्यध्वानं शुभसिद्धिलग्नमभिता प्रामाणिकत्व नयन् । स्थाने दुर्लभराजशक्रगुरुतो प्रापत्सुचन्द्रान्वयो-तस. सरिजिनेश्वरः समभवत् वैविध्यवद्यक्रमः ॥१॥ स १३३४ प्रभावफचरिने प्रभाचद्र जिनेश्वरस्तता सरिरणरो घुद्धिसागरः । नामम्या विश्रुतौ पूज्य विहारेऽनुमतौ तदा ।। ६२ ।। श्रीमान दुर्लभराजाख्यस्तन चासीद्विशापति ॥४७॥ ततः प्रभृति सजज्ञे वसतीनां परपरा ॥८६॥ ६AK-*-*-*-*-*--*-*OK+

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥३॥.
प्रस्तावना
14
सं. १४१२ राजगृहगतपार्श्वनाथमंदिरप्रशस्तौ भुवनहितोपाध्याय:-
तदनु भुवनाश्रान्तख्यातावदातगुणोचरः सुचरणरमाभूरिः सरिर्वभून जिनेश्वरः
खरतर इति ख्यातिं यस्मादवाप गणोऽप्यं परिमल कन्पश्रीप डुगणोऽवनौ ।। १७ ॥
सं. १४६७ वर्षे जेसलमेरुदुर्गस्थसंभवजिनालयप्रशस्ती, इतश्च चंद्रकुले श्रीखतरविधिपने-
श्रीवर्धमानाभिधपरिराजो जातः क्रमादर्बुदपर्वताग्रे ॥
मंत्रीश्वरश्रीविमलाभिधानः प्राचीकरधद्वचनेन चैत्यं ॥१॥
अणहिल्लपाटकपुरे यैर्दुर्लभराजपर्पदि विवादे । प्राप्तं खरतरविरुदं जिनेश्वरास्सूरयो जजुः ॥ २ ॥
सं. १५०१ वर्षे महोपाध्यायश्रीगुणरत्नगणिनिर्मिते पष्टिशतकप्रकरणवृत्तिप्रान्ते-
ततो गुरुजिनेश्वरः स्वरसतोऽपि संवेगवान्, बभूव विधिमार्गविच्च खरतरेत्यभिख्या यतः ।
प्रसिद्धिमगमत् मठाधिपतिसङ्घनिर्लोठना-नराधिपतिदुर्लभप्रथितपर्षदि प्रस्फुटम् ॥ ३ ॥
सं. १९०३ तपागच्छनायकसोमधर्मगणिनिर्मितोपदेशसप्तत्याम्-
पुरा श्रीपत्तने राज्यं कुर्वाणे भीमभूपतौ । प्रभूवन भूतलाख्याताः श्रीजिनेश्वरसूरयः ॥ २॥
सूरयोऽभयदेवाख्यास्तेषां पट्टे दिदीपिरे । तेभ्यः प्रतिष्ठामापनो गच्छः खरतराभिषः ॥३॥
सं-१६५१ वर्षे श्री गुणविनयवाचकविरचिते सम्बोधसमितिवृत्तिप्रान्ते-
॥३॥

·Dir-tra) दुर्लभराजाद खरतरविरुदमधुबैत्यवासिनो जित्वा । विदधुश्च वसतिवास जिनेश्वरास्तेऽभवस्तदनु ।। ४ ।। इत्यादिभि प्रमाणे वसतिवास प्रकटित श्रीजिनेश्वरसूरिणा, एव खरतरविरुद सम्प्राप्त च इति प्रकट ज्ञायते. भन सरतरगणपट्टावल्यादिषु स० १०८० तमे वर्ष सरतरविरुद लिखित तद् असहमाना केचित् स्वकपोलकल्पितमन्थेषु स० १०८० तमे वर्षे दुर्लभराजो नासीत्, स तु स० १०६६ तमे वर्षे पत्तने राज्य प्राप्य स० १०७८ तमे वर्षे यात्रार्थ गतवान् सदा जितेश्वरसूरि दुर्लभराजसभाया फथ सरतरविरुद प्राप्तवान् इति प्रलपन्ति ऐतिहाविद , तत्प्रत्युत्तरमेवम्- ननु प्रवचिंतामाणि-विचारश्रेणि-रत्नमाला-रासमाला-राजस्थान-गूर्जरदेशीय-प्राचीनार्वाचीन-इविदास-मन्थेपु श्रीदुर्लभराज राज्यपाप्ति स्थितिफालश्च विपये वि स १०६५-६६ त ११-१२-१४ वर्षपर्यन्त भिन्नमतानि दृश्यते, प्रन्थकार स्वयमेवाह- यथा श्रुत सकलितप्रपन्धै (प्र. पिं० ) प्राश्चात्यइतिहासप्रन्यकारस्तु अन्यमन्यान् लब्य कथकडचारणादिमुसात् च यथा यथा श्रुत तथा तथा अनुमीय प्रथित मन्थम् एतत्परस्परविरोधभाजार प्रन्थान् च अपलब्य स० १०८० तमे वर्षे दुर्लभरानो नासीत् इति कथन न युक्तम् , एपु परस्परलेखविरोधविपयेषु किं सत्यम् १ इति स्वयमेव विलोकनीयम् विचारशीले । ૧ ચાવડા વંશને અનુક્રમ તો તેની સાલવારી પ્રબંધ ચિંતામણીની જુદી જુદી પ્રતમ બે રીતે મળે છે અને વિચારશ્રેણીમાં ત્રીજ જના છે સમગ્ર ભાષામાં વાકય રચનામાં અવતર પ્રબોધની ગોઠવણમાં બધી રીતે શીથલ રચનાવાળો છે અને પ્રબંધ ચિંતામણીની હાથ પ્રતાની ગમ્બડ પાઠાતો કરતા પ્રાિણોએ ઉત્પન્ન કરેલી ગડબડથી આ બીજી રીતે ઘણા ઉપયોગી પ્રથનુ ઐતિહાસિક મૂલ્ય કેટલેક અંશે ઘટી यछे (त-२४-१-33) गुजराती पत्रमाथी पानु १७३ ++ + +---li+AFreetitore ·प्रस्तावना प्रकरणम् ॥४॥ इत्यलम् प्रपंचेन । अथ श्रीदुर्लभराजजिनेश्वरसूरिविपये विविधग्रन्थादीन् समालोच्य प्रकटिते प्रमाणे तस्मिन् दोषाविष्करणं अस्मद्मतात् किचि- दपि विरुद्धकथनकरणं मत्सर एव केवल: न तु परमार्थः । पुनरपि गच्छाम्नायानभिज्ञा जल्पति जिनवल्लभसूरिजिनदत्तसूरिभ्यां खरतरगच्छः प्रवृत्तः इत्यादि, तत्तु असत्यं एव, जिनवल्लभसूरिसमये श्रीवर्द्धमानसूरितः खरतरगणकल्पद्रुमस्य श्रीमधुकरखरतर इति नामाङ्किता प्रथमा शाखा जाता। श्रीजिनदत्तसूरिसमये श्रीजिनशेखरसूरितः श्रीरुद्रपलीयेतिनामधेया द्वितीया शाखा अभूत् पदस्थानकप्रकरणस्य भाष्यकार: श्रीनिनेश्वरसूरिबुद्धिसागरसूर्योः शिष्यः अभदेवसूरिः स्वयमेव इत्थमाह प्रस्तुत- प्रकरणभाष्यप्रान्ते- मुणिपवरसिरिजिणेसरसूरीहि अणुग्गहठाए । तप्यायपउमछप्पय मुणीससिरिममयदेवसूरीहिं ॥ १ ॥ दुसमगममिच्छसुगमं विहियं नियसीसवयणेण ।। उपाध्यायजिनपालोऽपि प्रस्तुतप्रकरणवृत्तिप्रारंभे--- सत्यपि गम्भीरार्थे, भाष्येऽभयदेवमरिभिप्रेथिते । प्रतिपदमारख्यानान्मम यत्नः सफल एवात्र ॥३॥ इत्यनेन श्रीश्रमयदेवसूरिणा एवं भाष्यं कृतं इति ज्ञायते । अथ अस्य प्रकरणस्य वृत्तिप्रणेता जिनपतिसूरिशिष्य. जिनपाल उपाध्यायः स्वयमेव इत्थं पाह-प्रस्तुतप्रकरणवृत्तिप्रान्ते-जिनपति- १ एतन्महाराराना परिचयो अपभ्रंशसान्यनयाभूमिकायां विलोकविः बिज्ञामिः ॥

·रितिसूरि सद्गुणागाढयचनिबिउनिगडिते वाऽत्येति नो सयमनी ॥ ६ ॥ तच्छिष्यो जिनपाल पदस्थानकसशितप्रकरणस्य । वृत्ति व्यदधायेव अप्येतां ॥८॥ युग-रसदिनकर ( १२६२ ) सख्ये विक्रम ॥ १०॥ एतैः वाक्यै श्रीजिनपालपाठकपुङ्गवेन जिनपतिसूरे शिष्यत्व स्वसत्तासमयश्च प्रतिपादित स्पष्टतया अपर च-चरी-द्वादश- कुलक-उपदेशरसायणादिम थाना पृत्तिा चके। श्रीमजिनकृपाचद्रसूरीश्वरा स्वशिष्यप्रशिष्यै परियता वि स १९८३ तमे वर्षे जेसलमेरदुर्गे चातुर्मासस्थिति कृतवन्त , तदानी श्रीजिनभद्रसूरिसस्थापितझाउभाण्डागारे स्थिताना अतिजीर्णताडपत्रलिखितपुस्तकाना प्रतिकृतय कारिताः सूरिभि , या भीप्रवर्तक सुखसागरमहागजोऽपि तद्गन्यसशोधनकार्य कुर्वाण कारयमाणश्च कतिपयान अमुद्रितदुर्लभाश्च प्रन्थान-पट्स्थानक-द्वादशलक- धन्यशालिभद्रचरित्रादीना मुद्रयितुम् ( मुद्रणयन्त्रविषयीव तुम् ) इच्छया भ्रूफसका प्रतिकृतय कारिता अधुना तु श्रीजिनकृपा- चन्द्रसूरीश्वराणा उपदेशा बगाजदेशभूभामिनीभाजभूषणफालिकातामहानगरीवास्तव्यस्य धर्मशन्नेष्ठिकनैयालाल-यडेरस्य धर्म- पत्नी श्राविका छोटीवाइ इतिनामिका स्वकीयज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमनाय परोपकाराय च एतत्प्रफरणरत्नमुद्रणे द्रव्यसाहाय्य कृतपती तस्मात् सा धन्या, पठनपाठनादिरूपेण साफ्ल्य विधतु सजना अपि इति प्रार्थयेयम् । प्रस्तुतप्रकरणरत्नस्य सशोधनापसरे प्राचीना चीनानि एतानि हस्तलिखितानि पुस्तकानि समुपलब्धानि- प्रथम अणहिल्लपुरपत्तनस्थभाण्डागारत श्रीप्रवर्तकपदाल कृतश्रीयांतिविजयमहाराजशिष्यमुनिपुङ्गवचतुरविजयशिष्यपुन्यविजय. मुनिवर्याणा अनुपमझपात सत्राप्त प्राचीन अष्टाविंशतिपत्रात्मकम् , द्वितीयम् वर्धमानकेम्प ( घढवाणकेम्प ) स्थितयोगनिष्ट ·षट्स्थानक प्रकरणम् ॥ ५॥ २स्तावना. पन्यासश्रीकेसरविजयदेवविजयपुस्तकालयतः महोपाध्यायदेवविजयमहाराजैः पानाय्य प्रदत्तं अर्वाचीनं एकचत्वारिंशत्पत्रात्मकम् , तृतीयं अत्रैव श्रेष्ठिआणंदजिकल्याणजिपेढिस्थज्ञानभांडागारतः संप्राप्तं पड्विंशतिपत्रात्मकं श्रीमत् कुंवरजिसाहाय्येन, एतत् प्रकरणभाष्यपुस्तकं तु वटपद्रस्थ ( वडोदरास्थ ) आचार्य श्रीमोहनसूरिज्ञानभाण्डागारतः उपाध्यायश्रीप्रतापविजयमहाराजैः भानाय्य प्रदचं नूतनं चतुष्पत्रात्मकम् । एतत् पुस्तकत्रयेण संशोधनकर्मणि महत् साहाय्यं जातम् ततस्तेषां पुस्तकसाहाय्यकारकाणां महाशयानां भूरिभूरिधन्यवादप्रदानपु- रस्सरं महती उपकृति स्मृतिपथं नयामः । श्रीहेमचन्द्राचार्यपाठशालाध्यापकेन पण्डितअमृतलालमहाशयेन वीरवाइजैनपुस्तकालयर्कायवाहकश्रीमत्पदमसीहीरजीनामधे. येन च प्रस्तावनालेखविपये अनेकपुस्तकावलोकनसाहाय्यं प्रदत्तं तयोः कल्याणं वाञ्छामि, पुस्तकावलंबनेन विद्वद्वर्यप्रवर्तकसुखसागरमहाराजेन सावधानमनसाऽतिपरिश्रमेण संशोधितेऽप्यस्भिन् प्रन्थे दृष्टिदोषवशात् अक्षरयोजकदोपाद्वा यत्र कुत्रचिदशुद्धयः भवेयुः तत्र कृपां विधाय संशोधनीयम् सन्तव्यं क्षमाधनेश्च विद्वगुणानुरन्तैः इति प्रार्थयते- श्रीखरतरगणावतंसकअनेकहानभण्डारधार्मिकविद्यालयोत्पादकत्रीजिनकपाचन्द्रसूरीश्वरचरणारविंदमधुकरशिष्यरत्नप्रवर्तकमुनिसु- खसागरमहाराजानां शिष्यः सज्जनकृपाकाझी-मंगलसागरो मुनिः ॥ वि. सं. १६६० वर्षे अक्षयतृतीयादिने पादलिप्तपुरे १ किन्तु 'प्रस्य भाष्यप्रन्यस्य एका प्रतिः मिलिता सापि अशुद्धप्रायत्वात् 'अस्माभिः न मुद्रापिता ·॥ अहम् ॥ दुर्लभरासदप्तीप्राप्तपरवरविरुद-वसतिमार्गप्रकाशक-श्रीमअिनेचरपरिविरचितम्- पदस्थानकप्रकरणम् । aorri.rat.karinakritiirmirARAN - श्रीमबिनपतिसूरिशिप-प्रवरपण्डित-श्रीमग्रिनपालविवृतवृत्त्युपेतम् धर्मोपदेशनविधो रदनोत्थकान्ति , सान्द्रोयती जनतनूर्विशदीचकार । अन्तर्विशुद्धिकरगीर्विजिगी-पयेव, यस्य श्रियं जिनपतिस्तनुतात्त वीर ॥ १ ॥ श्रीमत्सूरिजिनेश्वरेण रचिते पट्स्थानके स्थानके, मुक्तिप्रस्थितभव्यपान्थनिवहस्याध्वव्यवस्थाकृति.। त्तिर्मन्दधिया मया प्रकरणे प्रारभ्यतेऽनादरात् , सक्षिप्ता सुगुरोरुपासनविधे प्राप्तार्थलेशस्पृशा ॥२॥ * निगीपयेव इति प्रत्यन्वरे ।

·पद्स्थानक प्रकरणम् ॥१॥ स प्रथम स्थानम् सत्यपि गम्भीरार्थे, भाष्येऽभयदेवसूरिभिर्यथिते। प्रतिपदमाख्यानान्मम यत्नः सफल एवात्र ॥३॥ इह हि जगति प्रवरप्रभापटलप्रद्योतितदिक्चक्रवालप्रभावातिशायिरत्नराजि रत्नाकर इव विराजितत्रिजगदुदरान्तर्वचिं- पदार्थसार्थव्यवस्थापकप्रमाणोपपन्नस्याद्वादमतकोविदसंविनमहामुनिजनसंकुलेऽपि शुक्तिशकलासारनामाणिकनानाकुनगदेश- काखण्डपाखण्डिमण्डलवचाप्रपञ्चकदीमानमानसानां प्रायः प्राणिनां निःस्वानामिव तथाविधप्रवरपुण्यपरंपरापरिपाकवि- कलानां न भवत्येव सप्रभावा प्रयत्नरत्नैरिव स्याद्वादकोविदसंविग्नैः सद्गुरुभिः सह संपादितातिदारुणभवदारिद्रयोपद्रव- विप्रयोगः संप्रयोगः । स हि विध्वंसकः कापौघानां, मत्तमतङ्गजः संसारगतिवल्लीनां, सुधारससंसिक्तकल्पकन्दः सकल- कन्याणफलपरंपराणाम् । तदुक्तम्-" जायइ सुहगुरुजोगो, सहसा सिवलच्छिपत्थियाण धुवं । पाति जंअधन्ना, न कयाधि मणिच्छियं अमयं ॥ १ ॥" तल्लाभमन्तरेण तु भवचक्रभ्रमणमव संपद्यते । यदुक्तम्-" धम्मायरिएण विणा, अलता सिद्धिसाहणोवायं । अरय व्व तुंबलग्गा, भमंति संसारचकम्मि ॥१॥" क्वचित्कथंचित्तथाविधभव्यतापरिपाकयोगात् संजा- तेऽपि तस्मिन् भव्यप्राणिनामसदुपदेशविषप्रदानेन विफलीक्रियमाणे दुर्वारनिष्कारणवैरिणेव पाखण्डिमण्डलेन भगवान् परमकरुणारसपाथोनिधिः कापथशतसंतमसतरुणतरतेजोनिधिजरधराधीशश्रीमदुर्लभराजसमक्षं विपक्षविक्षेपपुरस्सरं च १ जायते शुभगुरुयोगः, सहसा शिवलक्ष्मीपस्थितानां ध्रुवम् । प्राप्नुवन्ति यधन्याः, न कदापि मनइच्छितम् अमृतम् ॥ २ धर्माचार्येण विना, अलभमानाः सिद्धिसाधनोपायम् । अरका इव तुम्बलग्ना, भ्रमन्ति संसारचक्रे ॥

·व्यवस्थापितसुविहिवजनगृहिसदननिवास: प्रमोदिवसविग्नमुनिजनमनाकुमुदखएडः प्रवचनमहामासादशिखरोन्नतकनककेतु- दण्ड' सत्तांगमादिसमस्तविद्यावदातवोधरअितसकलकोविदवर शिवपथप्रस्थितसविग्नमुनिजनाग्रेसर. सर्वप्रकारपरित्यक्त- भूति श्रीमजिनेश्वरमरिभव्यप्राणिगणोपचिकीर्यया निखिलशाक्यमौतादिपासण्डिमण्डलाभिमतलदेवकुगुरुकुधर्ममार्गखण्डन प्रमाणोपपनसर्वज्ञसद्गुरुसद्धर्ममार्गस्वरूपप्रतिपादनमण्डन पूर्वयुगप्रवरागमविरचितातिगम्भीरार्थगाथायुगलकविवरणरूपमिद पदस्थानकाख्य श्रावकवक्तव्यतापरनामक प्रकरणं चकार । तत्र चादाव तावदेतत्प्रकरणमहापुरप्रवेशद्वारभूत माथायुगल- कमुपन्यस्यति स्म- कयवयकम्मयभावो, सीलत्त चेव तह य गुणवत्तं । रिउमइववहरण चिय, गुरुसुस्सूसा य बोद्धव्वा १ पवयणकोसल्लं पुण, छट्ठ ठाणं तु होइ नायव्व । छट्ठाणगुणेहिं जुओ, उक्कोसो सावनो होइ २ अस्य व्याख्या-व्रतानि-नियमा, तानि चात्र स्थूलप्राणातिपातविरमणादीनि, तान्येव कर्म-परिकर्म पूर्वसेवा इत्यर्थः । चार्थादेव यतिधर्मस्य । अथवा व्रतानि-सर्वथा प्राणातिपातविरमणादीनि, तेषां कर्म-परिशीलनमणुव्रतादिपालनरूपपूर्व- सेवालक्षयम् । ततः कृत विहित व्रतपरिकर्म-महाव्रतप्रतिपचिहेतूनामम्यासो येन स तथोक्त , स एव कृतव्रतकर्मक, तस्य भावस्वचम् । शब्दस्य हि प्रवृचिनिमित्त मावो यथा वृक्षस्य वृक्षत्वम् । तथा च येन निमिचेनाणुव्रतप्रतिपत्त्यादिना श्राद्ध कृतववकर्माऽभिधीयते स कृपयतकर्मकमावः । अथवा व्रतानि-अणुव्रतादीनि, वेपो परिशीलन मार्गश्रवणज्ञानादिरूपम् ।

·पदस्थानक प्रकरणम् ॥२॥ - प्रथम स्थानम् . चाच्यम् २॥ श्रयमभिप्रायः,-यथा मन्त्रादिसिद्धये मान्त्रिकेण पूर्व शुचिस्थानपथ्याशनवनचर्गादिकमभ्यस्यते, तथा श्राद्धेनापि देशवि- रतेन भावतः सर्वविरत्यर्थिना पूर्वमणुव्रतादीनि निरतिचाराण्यनुपालनीयानि । अविरतेन तु देशविरत्यर्थिना श्रवणादीन्ये- वाभ्यसनीयानीति १॥ तथा शीलं-सच्चरितं तचायतनसेवादिरूपम् । ततः शीलवत्त्वं-सदाचारवत्वं, प्राकृतत्वाद्वकारलोपः । 'चः' समुच्चये । 'एच' इत्यवधारणे । तेन शीलवत्त्वमेवैकं श्राद्धस्य विशिष्टत्वमभिव्यनक्तीति । न चैतावता कृतव्रतकर्मत्वा- दीनां तदनभिव्यञ्जनकत्वप्रसक्तिः, शीलवत्वचन तेपामप्येकैकशस्तदभिव्यञ्जनकत्वादिति भावः । एवमग्रेऽपि यथासंभवं तह य गुणवत्' इति । 'तथा च ' इत्यपि समुच्चये । " यावन्ति समुच्चये पदानि तापन्ति सगुचय- पदानि " इति न्यायेन न पौनरुत्यशङ्कावकाशः । स्वात्मन्यतिशयविशेपोत्पादका धर्मा गुणाः, ते च तच्चतः सम्यग्दर्शनादयः, तयुक्तत्वं गुणवत्वं-सूत्ररुच्पादिमच्चमित्यर्थः ३॥ तथा ऋजुः-अकुटिला मतिः-बुद्धिस्तया व्यव- हरणं-वृत्त्यर्थ व्यापरणं ऋजुमतिव्यवहरणं वचनाविसंवादादिरूपम् 'चिय' इत्यवधारणे, स च शीलवत्वमेवे- तिवद्भावनीयः ४ ॥ तथा गुरूणां-लोके लोकोत्तरे च गौरवार्हाणामाचार्यमावपित्रादीनां (शुभूषा-) भाभिमुख- गमनादिप्रतिपत्तिलक्षणा सेवा गुरुशुश्रूपा । सा च बोद्धव्या ज्ञातव्या श्रावकस स्थानत्वेन । षष्ठस्थानोद्देश- पर्यन्तवर्तिज्ञातव्यपदादेव तत्तद्विशेष्यलिङ्गानुसारेण सर्वस्थानसंबन्धाद् गुरुशुश्रूपास्थानसंवन्धे लब्धेऽपि यत्र योद्धव्य- पदोपादानं तत् समस्तस्थानानां गुरुशुश्रूषासाध्यत्वेन तस्याः सर्वोत्कृष्टत्वतो निशेपेण ज्ञातव्यताज्ञापनार्थमित्यर्थः ५ ॥१॥ 'प्रवचनकौशलमेव ' जिनशासननैपुणमेव । 'पुनः' शब्दः पूर्वस्माद्विशेषणार्थः । पष्ठं स्थानं विति, तिष्ठति .

·. . . , श्रावकोऽस्मिन्भवहितमनस्कतया वर्चत इति स्थान श्रावकस्य विशिष्टत्वामिव्यजक आचारविशेष ॥६॥ 'तु' एवकारार्थ , स च योजित एव । ' भवति' वर्चते 'बोद्धव्य ' ज्ञातव्यम् । ततश्चैतैः 'पदस्थानगुणैः । षट्सख्या- चकानुष्ठान विशेषः युक्त ' सगतः, उत्कृष्यते शेषेभ्य इत्युत्कर्षः-उत्तए इत्यर्थः, 'श्रावकः' तखतो यथावस्थितमगव- द्वचनश्रोता ' भवति ' सपद्यते । शेषास्तु नाममात्रेणैव । इति द्वारगाथायुगलकार्थः ॥ २॥ अथैषां स्थानानां किमर्थमेव क्रमेणोपन्यासः ? उच्यते- सर्वेषां परस्परतो हेतुहेतुमदावादेरेवमेव सिद्धेः। तथाहि- समस्तशेषस्थानसाम्यत्वेन श्रावकत्वपदव्याश्च परमप्रकपरूपत्वेन मुर्दाभिषिक्ततया व्रतपरिकर्मण पादावुपन्यासः । यत'- " ने विणा परिकम्मेण, सम्म समवह कजससिद्धी ।। परमा परमपयफला, सुमतिणो मतसिद्धि व्य ॥१॥ तदनन्तर तस्यैवाऽऽद्यकारणभूतस्य शीलवश्वस्य । यतः-"सील हि सयायारो, सामन्नेणावि जस्स सो नस्थि । अहवालो ब्व कह सो, सावगधम्मस्स जोगो त्ति ॥ १॥" ततोऽपि शीलप्रधानकार्यभूतस्य गुणवचस्य । यतः-" सीलेणे वि किं वेण, सकासेण तु कासकुसुमस्स । जत्तो वरगुणवच, रमणिजफन न सपन्न ॥१॥ गुणवत्वोपन्यासोत्तरकाल तु सामान्यतो "श्रावक वि" इति प्रत्यन्तरे ॥ २ न विना परिकर्मणा, सम्यक् सभवति कार्यससिद्धि । परमा परमपएफला, सुमन्त्रिको मन्त्रसिद्धिरिष ॥ ३ शील हि सदाचार , सामान्येनापि यस्य स नास्ति । अतिधाल इव कथ स, श्रावकधर्मस्य योग्य इति ॥ ४ शीलेनापि किं तेन, सकाशेन तु फाशकुसुमस्य । यतो परगुणवत्त्व, रमणीयफल न सपन्नम् ।। -

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥३॥
प्रथम
स्थानम्
,
गुणवत्वकार्यभूतस्य ऋजुमतिव्यवहरणस्य । यत:-" रिउववहरणं जीए, संपाउिजइ पसंसिया सा उ। सग्गुणलच्छी
विउला, जलनिहिवेल व्य विलसंती ॥१॥" तदनन्तरं तु ऋजुमतिव्यवहरणस्यैव प्रधानकारणभूताया गुरुशुश्रूषायाः।
यत:-" पैरमफलस्स वि हेऊ, गुरुसुस्सा पवड्डिया नियमा । कप्पलय न समुज्जुय-ववहरणस्स उ किमिह चुजं ॥ १॥"
ततोऽपि तस्या एव प्रधानकार्यभूतस्य प्रवचनकौशलस्य । यतः-" कह पवयणकोसलं, तेसिं संभवइ नणु जडाणं च ।
जेसिं गुरुसुस्वसा, नाभिमुही भारइ व्व सया ॥१॥" तदेषामेवं क्रमोपन्यासे तात्पर्यम् । तत्रापि व्रतपरिकर्मणि यत् पूर्व
श्रवणस्याभिधानं तत् श्रवणस्यैव सर्वस्थानमूलत्वख्यापनार्थम् । उक्तं च-" सुर्ची जाणइ कल्लाणं, सुच्चा जाणइ पावयं ।
उभयं पि जाणई सोचा, जं सेयं तं समायरे ॥ १॥" ननु तथापि किमेतत्स्थानषट्कयुक्तस्यैव श्रावकता ? उत श्रावकस्य
सतः षट्स्थानयोगः ? न तावदाद्यः, तद्विकलस्यापि शास्त्रे श्रावकत्वश्रवणात् । तदुक्तम्-"धम्मॅरयणस्स जोग्गो, अक्खुद्दो ?
१ जुव्यवहरणं यया, संपाद्यते प्रशंसिता सा तु । सद्गुणलक्ष्मीविपुला, जलनिधिवेलेव विलसन्ती ॥ २ परमफलस्यापि
हेतु-गुरुशुश्रूपा प्रवर्धिता नियमात् । कल्पलतेत्र समृजुक-व्यवहरणस्य तु किमिहाश्चर्यम् ॥ ३ कथं प्रवचनकौशल्यं, तेषां संभवति
ननु जडानां च । येषां गुरुशुश्रूषा, नाभिमुखी भारतीव सदा ॥ ४ श्रुत्वा जानाति कल्याणं, श्रुत्वा जानाति पापकम् ।
उभयमपि जानाति श्रुत्वा, यत् श्रेयस्तत् समाचरेत् ॥ ५ धर्मरत्नस्य योग्योऽजुद्रो रूपवान् प्रकृतिसौम्यः । लोकप्रियोऽकरो,
भीरुरशठः सदाक्षिण्यः॥
॥३॥

·रूवव २ पगइस्रोमो ३ । लोयप्पियो ४ भकूरो ५, मीरू ६ असढो ७ सदक्खिनो ८॥१॥ लालुओ ९ दयालू १०, मज्झत्यो सोमदिवि ११ गुणरागी १२ । सकह १३ सपक्खजुचो १५, सुदीहदसी १५ विसेसन्नू १६ ॥२॥ वुड्डाणुगो १७ विणीमो १८, कयन्नुभो १९ परहियत्थकारी य २० । तह चेव लवलक्खो २१, इगवीसगुणो हवह सट्टो ॥३॥ नापि द्वितीय' । यदा हि प्रागेव थावकत्वमस्ति तदा किमनर्थकेन पदस्थानयोगेन । कि-'छठ्ठाणगुणेहिं' इत्पादिना विरुद्धा- मिधानेन , इति चेत् , नैवम् , सामान्यविशेषभावेनोमयस्याप्युपपचे। तथाहि-यत् शास्ने स्थानयोगमन्तरेणापि श्रावकत्व श्रूयते तत् सामान्येन विशिष्टश्रावकत्वयोग्यतामाश्रित्येत्यवगन्तव्यम् , शत एव तत्र 'धम्मरयणस्स जोग्गो' इत्युक्तम् । पदस्थानयोगे तूकृष्टश्रावकता, अत एव ता, 'उकोसो सावगो होइ ' इति प्रत्यपादि । तदुद्देशेन च-" संपत्तदसणाई, पइदियह जइजणा सुणेई य । सामायारिं परम, जो खलु त सावर्ग पिंति ॥१॥" इत्यादि शास्त्रम् । शेष त्वपुनर्वन्ध- काद्यवस्थावर्तिस्वरूपामिधानपरमिति व्यवसेयम् । भपुनर्बन्धकाधवस्थायां हि प्रणश्यतीव प्रबलतरमिथ्याभिनिवेशपिशाचा, समुन्मिपतीव प्रभाकराकार सदोध , समुन्नसन्तीव धर्मशुश्रूषायङ्करकोट्य इत्यलमतिप्रसङ्गेन । प्रकरणादौ नमस्कारानुपन्या- सचर्चाप्यत एव न क्रियत इति प्रस्तुतमारम्यते । १ लज्जालुको दयालु-मध्यस्थः सौम्यदृष्टिर्गणरागी । सत्कथ सपक्षयुका, सुदीर्घदर्शी विशेषज्ञः ॥ २ पृतानुगो विनीवा, कृतज्ञक परहितार्थकारी च । तथा चैष लब्धलक्ष्य, एकविंशतिगुणो भवति श्राद्ध ॥ ३ सप्राप्तदर्शनादि , प्रतिदिवस यतिजनात् शृणोति प | सामाघारी परमा, य खलु त भाषक घुवते ॥

·पदस्थानक प्रकरणम् प्रथम स्थानम् ॥४॥ अथ प्रकरणावतारायाह-पत्र व्याख्यति । 'अत्र' अस्मिन् गाथाद्वये विशिष्टा-मसंक्षिप्तनिःशेषाभिधेयविषयत्वेन प्रधाना माख्या-भणितियाख्या । अथवा अत्र' अस्मिन् गाथाऽभिधेये स्थानपट्के विविधा-चतुष्टा(ष्टया)दिभेदाभिधानेन नानाप्रकारा आख्या व्याख्या क्रियत इत्यध्याहारः । 'इति' प्रकरणावतारावान्तरवाक्यार्थः ।। साम्प्रतं व्रतपरिकर्मणो भेदोद्देशपुरस्सरं तत्प्रथमभेदं श्रवणं प्रतिपादयन् याशाद्रोयोदशेन च यत् कर्तव्यं तदाह- कयक्यपरिकम्मत्तं, चउविहं सुणइ ताव पढमं तु । गुरुणो गीयत्थाओ, विणएण अणुग्गहपरो य॥३॥ व्याख्या--'कृतवतपरिकर्मत्वं' पूर्वोक्तशद्धार्थ तत् 'चतुर्विधं' चतुष्प्रकारम् । तदुक्तम्-"कयक्यपरिकम्मत्तं, चउन्विहं सुणइ जाणइ तहेव । इच्छइ गिण्हइ तत्थ य, सुणेइ जं जह य तं बुच्छ ॥१॥" 'भृणोत्येव' आकर्णयत्येव, तावदित्युपक्रमे। 'प्रथम' पूर्व ज्ञानेच्छाग्रहणेभ्यः । तुरेवकारार्थों योजित एव । 'गुरोः' ज्ञानादिगुणगणोपेततया सच्छास्रोपदेशकतया च गौरवाईस्याचार्यादेः सकाशात् । तदुक्तम्- "धर्मे तीर्थकृतां यथैव गदितं तत्त्वं तथैवानिशं, यो जानाति करोति चाऽऽदि- शति चाऽसङ्गः स दिव्यो गुरुः । तस्योपास्तिमपास्तकन्मपभरा भत्या गृहस्थैदृढं, कुर्वद्भिः परमोपदेशमिषतः किं किं फलं १ कृतव्रतपरिकर्मत्वं, चतुर्विधं शृणोति जानाति तथैव । इच्छति गृयाति तत्र च, शृणोति यद् यथा च तद् वक्ष्ये ।। ॥४॥ .

·. नाप्यते ॥१॥" कीदृशागुरोः ? 'गीतार्थात् ' सम्यक्प्रवृत्तिहेतुत्रार्थविद । तदुक्तम्-" मीय भनाइ सुत्त, मत्थो तस्सेप होइ वक्खाण । गीयस्स य अत्थस्स य, सजोगा विंति गीयत्थ ॥१॥" भनेन चासाधारणविशेषणोपादानेन समस्ततद्गुणोपसग्रह. सूच्यते । तादृशस्यैव शुद्धधर्मप्ररूपकत्वाधिकारित्वात् । वदुक्तम्--" देसकुलजाइरूवी, सघयणी घिद- जुभो भणाससी । अविकत्यणो भमाई, थिरपरिवाडी गहियवको ॥ १॥ जियपरिसो जियनिदो, मज्झत्थो देसकालमावन्न । आसमलाद्रपइभो, गाणाविहदेसमासन्न् ॥२॥ पचविहे, भायारे, जुत्तो सुत्चत्यतदुभयविहन्न । आहरणहेउकारण-नय निउणो गाहणाकुसलो ॥ ३ ॥ ससमयपरसमयविऊ, गम्भीरो दित्तिम सिवो सोमो । गुणसयकलिभो जुग्गो, पवयणसार परिकहेउ ॥४॥" साम्प्रत हि देवादिस्वरूपस्यापि गुरूपदेशमन्तरेण दुर्जेयत्वात् परीक्ष्य धर्माधिना विशेषविद् गुणगणोपेत एव सद्गुरुरङ्गीकार्य इति विशेषतस्तद्गुणोपवर्णनम् । अनेन च सद्गुरुस्वरूपाभिधानेन पाखण्डिमण्डलाभिमतगुरूणां १ गीत भण्यते सूत्रम्, अर्थस्तस्यैव भवति व्याख्यानम् । गीतस्य पार्थस्य प, सयोगाद् घुवते गीतार्थम् ॥ २ देशकुलजाति रूपी, सहननी धृतियुतोऽनाशसी। अविकत्थनोऽमायी, स्थिरपरिपाटिहीतवाक्य ॥ ३ जितपरिषद् जिवनिद्रो, मध्यस्थो देशकालभाषा । आसन्नलब्धप्रविभो, नानाविधदेशभाषाशः ॥ ४ पञ्यविधे भाचारे, युक्त सूत्रार्थतदुभयविध(घि )शः । आहरणहेतुकारणनयनिपुणो माहणाकुशलः ॥ ५ स्वसमयपरसमयविद्, गभीरो दीप्तिमान शिवः सौम्य । गुणशतकलितो योग्यः, प्रवचनसार परिफययितुम् ।।

·पदस्थानक प्रथम स्थानम् प्रकरणम् . सज्ज्ञानमहावतादिविकलानामगुरुत्वमर्थादुक्तं भवति। तदुक्तम्-" सर्वाभिलाषिणः सर्व-भोजिनः सपरिग्रहाः। अब्रह्मचारिणो मिथ्योपदेशा गुरवो न तु ॥ १ ॥” कथं श्रृणोति ? इत्याह 'विनयेन' नम्रत्वमनःप्रसादाञ्जलिप्रग्रहादिप्रतिपत्तिलक्षणो विनयस्तेन करणभूतेन । 'अनुग्रहपरः' इति, उपकारनिष्ठमनाः 'अनुगृहीतोऽस्मि' इति मन्यमान इत्यर्थः । अनेन च तस्यार्थित्वं दर्शितं भवति । तदुक्तम्--" अत्थी उ जो विणीमो " इत्यादि । 'च' अनुक्तसमुच्चये । तेन सामर्थ्य त्रा- प्रतिकृष्टत्वलक्षणमपि रूपगमागमप्रसिद्धं तस्य समुचितं भवति। तखतस्तादृशस्यैव तथाश्रवणोपपत्तेः । इति गाथार्थः ॥३॥ मथ प्रश्नपूर्वकं श्रोतव्यवस्तुतच्चमुपदिशन् श्रवणविधिमाह-- को देवो को धम्मो, को व तयाराहणे उवाउ त्ति । गीयत्थपायमूले, सुणेइ विगहाइपरिमुक्को ॥४॥ व्याख्या--'का' किंलक्षणः 'देवः शक्रादीनामपि स्तोतव्यतयाऽऽराध्यतमः । कः 'धर्मः' दुर्गतिगर्तनिपतजन्तु- जातधारणप्रवणः परिणामस्तत्पूर्वकमनुष्ठानं च । को वा 'तदाराधनोपायः' देवप्रसादनविधिः । वा शब्दः समुच्चये । इस्वत्वं प्राकृतत्वात् । यस्य येनार्थसंबन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः" इति न्यायाद् व्यवहितस्यापि देवस्य तच्छद्रेन परामर्शः । इतिशतः प्रष्टव्यवस्तुसमाप्त्यर्थः । एतत् सर्व ' गीतार्थपादमूले' पूर्वोपदर्शितस्वरूपाचार्यादिसमीपे । अत्र च पुनर्गीतार्थ- ग्रहणं कचित्कदाचिद्गुरोरभावे सामान्यसाध्यादेरपि गीतार्थसकाशात् श्रोतव्यमिति ज्ञापनार्थम् , कालादिदोपात् शेपसम- ग्रगुणाभावेऽपि व्याख्यातुर्गीतार्थत्वस्याभ्यर्हितत्वेन सर्वाधिकारिखसमर्थत्वात् । 'शृणोति' आकर्णयति 'विकथादिपरिमुक्तः - .

·स्यादिविरुद्धकथाविकला, धर्मकथाप्रस्तावे शेषकथायाः सर्वस्या एव विकथात्वात् । तदुक्तम्-" इथिकदा भत्तकहा, रायकहा चौरजणवयकहा य । नडनजल्लमद्दिय, सा विकहा देसिया समए ॥१॥ अत्र च 'जल ति' वरत्रासेलका, 'महियत्ति' मन्ना । प्रादिशब्दानिद्रादित्यागग्रहः । तत्यागाच शेपसमस्तश्रवणविधिपरिग्रहः । तदुक्तम्-" निहाविगहा- परिव-जिएहिं गुत्तेहिं पजलिउडेहिं । छन्दमणुयत्तमाणेहिं, उवउत्तेहिं सुणेयव्य ॥ १॥" इति गाथार्थ ॥ ४ ॥ अथाद्यप्रश्नस्य रागादिमी रहिव एव देव इत्युत्तरमभिधित्सुस्तेषामनर्थहेतुत्व तद्वतां चानर्थसपनि तावदाह- रागो दोसो मोहो, तिन्नि वि ससारकारणं एए । रागधा जमणत्थ, लहंति न तरामि त भणिउ ॥५॥ व्याख्या-'राग' अभिष्वलक्षण , 'द्वपमोही' वक्ष्यमाणलक्षणौ । एते नयोऽपि, न त्वेतेवेकतम एवेत्यपिशब्दार्थ । ससारकारण ' भवनिवन्धन भवन्ति । अत' कथ तद्वान् देवो भवति ? तस्य वीतरागतया सर्वज्ञत्नाभिमतत्वादित्यभिस- न्धिः । अथ तेपु मध्यात् प्रथम तायद् रागविशेपस्य कामस्यैव चेरित फल चोपदिदर्शयिपुस्तत्फलस्य वचनागोचरत्वमाह- ' कामान्धा 'ज' इति य कञ्चनानिर्वाच्यस्वरूपम् 'अनर्थ ' व्यसनम्-इह हि लोके निरन्तरातध्यानक्षयव्या- ध्यादिक परलोके तु नरकादौ तप्तायोमययोपिदालिङ्गनादिकमतिदु'सह 'लभन्ते' प्राप्नुवन्ति । 'त' अनर्थ 'न तरामि' १ स्त्रीकथा भक्त था, गजफथा चौरजनपद कथा च । नटनाट्यजालमाला , सा विकथा देशिता समये ॥ २ निद्राविकथापरिव- निसर्गप्तै प्राञ्जलिपुटैः । छ दमनुवर्तमान-रुपयुक्तैः श्रोतव्यम् । . 'रागान्धा.

·षस्थानक
प्रकरणम्
प्रथम
स्थानम्
-
न शक्नोम्यहमिति प्रकरणकदाह ' भणितुं' वक्तुमपि, अतिप्रचुरत्वात्तस्य इति गाथार्थः ॥ ५ ॥
अथ तच्चेष्टितमाह-
हीलिंति धम्मिवग्गं, मग्गं निदिति बिंति उम्मग्गं । चाडूणि इथिवग्गे, करिति पाएसु निवडता ॥६॥
व्याख्या--'हीलयन्ति' तदनुष्ठानतिरस्कारेणावमानयन्ति 'धर्मिवर्ग' धार्मिकजनसमूह, लौकिकधर्ममात्रप्रवृत्तमपि, किं
पुनर्लोकोतरिककेशोन्जुश्चनब्रह्मचर्यादिदुष्करानुष्ठानप्रवृत्तम् । तथा च तत्प्रलापा:-" खीमुद्रां झपकेतनस्य महतीं सर्वार्थसंप-
करी, ये मूढाः प्रविहाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलाकाङ्गिणः । ते तेनैव निहत्य निर्दयतरं नग्नीकृता मुण्डिताः, केचित्
पञ्चशिखीकृताश्च जटिला: कापालिकाश्चापरे ॥१॥" तथा 'मार्ग' तपःसंयमादिलक्षणं मोक्षपथं 'निन्दन्ति' अपभाषन्ते ।
तथा चाहुः-" तपांसि यातनाचित्राः, संयमो भोगवश्चना " इति । तथा 'ब्रुवते' प्ररूपयन्ति पुरुषार्थतयेति शेषा,
'उन्मार्ग ' विषयप्रवृत्तिप्रधानं दुर्गतिपथम् । यदाहुः--" पित्र खाद च साधुशोभने ! यदतीतं वरगात्रि ! तन्न ते । न हि
भीरु ! गतं निवर्तते, समुदयमात्रमिदं कलेवरम् ॥१॥" तथा 'चाटूनि' दैन्याभिव्यज कसामवादविशेषास्तानि च 'स्त्रीवर्गे'
योषिजने ' कुर्वन्ति' विदधति ‘पादयोः' चरणयोः 'निपतन्तः' प्रणमन्तः । एतद्धि सत्पुरुषाणामतीव लजावह,
कामान्धानां त्वन्यदप्येवंविधं मण्डनमिव ॥ इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
१ अन्यत्र तु-'चारुलोचने !' इति दृश्यते।
॥६॥

·. तदेव कापचेष्टितातत्फल चाभिधायाश्य रागवतोऽदेवत्वमापादयिष्यन् सर्वजनसाधारणचरितत्वमाह-- सके-वि-हुजइ.जीवा, मेहुणसन्नाय हदि वहति । साहारणम्मि चरिए, कह देवो होइ अब्भहिओ ७ व्यारया,-'सर्वेऽपि समस्ता अपि, न तु केविदेवत्यपिशब्दार्थः । 'हु' एवकारार्थः । यदीत्यम्युपगमे । 'यदि' चेत्- 'जीवाः प्राणिन.एकेन्द्रियादयः पञ्चेन्द्रियान्ता: 'मैथुनसज्ञायां' मोहवेदोदयसपाघाध्यवसायविशेषरूपायां, हन्दीत्युप- दर्शने, दृष्टमेवदित्यर्थ., 'वर्तन्ते,' प्रवृत्ति कुर्वन्त्येव । तत्र संक्षिपञ्चेन्द्रियाणां तावत्तत्र प्रवृत्तिा स्फुटप्रवीतिरेव । एकेन्द्रिया- णामव्यक्तसज्ञानामप्यशोकाकुलादीना, वनस्पतिविशेषाणां रणन्न पुरतरुणीचरणताडनमुखासवप्रक्षेपादिविधानतो हर्षविशेष- जन्यपुष्पोद्गमोपलम्मादनुमीयते । वदृष्टान्वेन पृथिव्यादीनामपि । तथा च रागवतो देवस्यापि' मैथुनप्रवृत्तौ साधारणे' सर्वप्राणिनां समाने चरिते' चेष्टिते सति कथ! केन प्रकारेण, देवः पूज्यतमा ' भवति" सपद्यते 'भभ्यधिक: शेषप्राणिभ्योऽत्यन्तमुत्कृष्टः ? न कथञ्चिदित्यर्थः, उत्कर्षहेतोः रागागावस्य सर्वथाप्यभावात् । इति गाथार्थः ॥७॥ सांप्रत सर्वजनसमानचरितत्वेन रागिणो देवत्वाभावमुपदर्शयस्तद्रहितस्प देवत्वमुपसहरमाह- जइ सो वि समाणगुणो, लोगेण तस्स तारगो कह णु। तम्हा,रागविमुक्को, देवो पडिवज्जियव्वो त्ति ८ १. मैथुने प्रवृचौ' इत्यपि प्रत्यन्तरे। . . -

·प्रथम
स्थानम्
-
पदस्थानक
॥७॥
व्याख्या-यदीत्यभ्युपगमे । 'यदि ' चेत् 'सोऽपि' देवत्वाभिमतोऽपि, आस्तामन्यः, किम् ? इत्याह-'समानगुणः'
विषयाघासेवनेन तुन्यधर्मा 'लोकेन' रागादिमता सामान्यजनेन तदेति शेषः। 'तस्य' सामान्यजनस्य ' तारकः' प्रणा-
मादिना संसारसिन्धुपारप्रदः ' कथं नु' इत्यनुस्वारलोपः प्राकृतत्वात्, केन प्रकारेण ?, नुर्नन्वर्थे भवमायाम् । ततश्च न
क्षम्यत एतत्-यदुतासावपि तारक इति । ननु कः सचेतनः सरागस्य देवत्वमभ्युपेयात् ? वीतरागस्यैव सर्वकर्तुरनादिसि-
द्रस्येश्वरादेर्देवत्वेनाभ्युपगमात् , ततः किमनेनानभ्युपगतोपालम्भेन ? इति चेत् , सत्यमेतत् , किन्तु तस्य सदा स्त्रीसंसर्गि-
स्वेन वीतरागताया एव चिन्त्यत्वात् । तथा चोक्तं वाक्पतिराजेन-"देद्धद्धपरिट्ठिय-गोरिहराराहणिकहिययं व । खंडतणेण
पणमह, परिट्ठियं तिनयणमयंकं ॥१॥ "गणवइणो सइ संगय-गोरीहरपिम्मरागविलियस्स । दन्तो वाम-
मुहद्धत,-पुंजिओ जयइ हासु व्य ॥ २॥" न च सर्वमेतदर्वाचीनावस्थस्यैवेति वाच्यम् । अनादिसिद्धत्वरूपपरावस्थायाः
सर्वकर्तृत्वस्य च प्रमाणविरोधात् । एवं विष्णुप्रभृतिष्वपि वाच्यम् । रागद्वेषाभाववतो रागद्वेषमोहाभाववतश्च देवत्वोपसंहा-
रस्य वक्ष्यमाणत्वेऽपि यदन केवलरागाभाववतो देवत्वोपसंहरणं तदोषलेशसद्भावस्यापि सर्वथा देवत्वस्याभावख्यापनार्थमि-
त्यवगन्तव्यम् । यतः समानगुणस्य तारकत्वं नोपपद्यते, तस्मात्कारणात् 'रागविमुक्तः' नीराग एव ' देवः' भाराध्यतमः
प्रतिपत्तव्यः' भङ्गीकार्यो मुक्यर्थिभिराराध्यत्वेन । इतिशद्रो रागानुगतवक्तव्यतासमात्यर्थः । इति गाथार्थः ॥८॥
देहार्धापरिष्ठितगौरीहराराधनकहृदयमिन । खण्डत्वेन प्रणमत, प्रतिष्ठितं त्रिनयनमृगाकम् ॥ २ गणपतेः सदा संगत-
गौरीहरप्रेमरागवीडितस्य । दन्तो वाममुखार्धान्त-पुंजितो जयति हास इव ॥
तथा-
-
॥७॥

·मधुना देपस्यापि फल पेष्टित चामिपित्सुतलपणे प्राह- दोसो वि मच्छरित्त, परगुणउवघायकारिया बुद्धी । परउवघायपरो वा, अज्झवसाउ चि दोसो उ९ ध्यारुपा-'देषोऽपि' ममर्षोऽपि 'मत्सरित्व' परगुणासहिष्णुत्वम् वदेव किम्?इत्पाह-'परगुणोपघातकारिता युद्धिा' कय मयाऽन्यगुणा हन्तव्या'' इति परगुणोपपातकारिवायां परगुणोपयातकारिका या सामान्येन मवि । गाथान्तर्वी देपशव एव योज्या, 'परोपधावपरो वा' अन्यजनव्यापादननिष्ठो वा अध्यवसाया' परिणामविशेषोप, इति गाधान्ते समन्स्यते । पुनर्वेषपदोपादान तु लक्षणान्तरसबतया न दुष्टमिति । पूर्वत्र हि गुणेष्वेव, मन तु गुणिन्यपि घातबुद्धिः । त्या पूर्वत्र सामान्येन, मन तु शत्रुप्रभृतिविशेषनिष्ठवयेति विशेष । ' इति ' देपलषयपरिसमाप्त्यर्थः । 'तु' पूरणार्थ।। या सर्वेऽप्येते वैपस्यैव पर्याया , भवधिद्वेपवान् कथ देवः । इत्यभिप्रायः । इति गाथार्थः ॥९॥ सांप्रत वेपफल स्याप्पत्यन्त चनागोचरत्वमाह- दोसेण जमणत्यं, जीवो पावेइ गरहणाईयं । को तं वन्नेउमलं, जीवन्तो वासकोडि पि ॥१०॥ व्याख्या-'देपेण' समर्पण हेतुभूतेन 'य' कमपि 'मनर्थव्यसनं 'जीव.' प्राणी 'प्रामोति' लभते । जात्यपेषयक- वचनम् । 'गईणादिकम्' गईण वत्समध निन्दनम्, आदिशवाद खिसादिपरिग्रहः । दीर्घल प्राकवत्वात् । इहमवे वाचनि- फाशुभफलप्राप्तिस्तावदेवम् , कायिकी तु सूत्रकार एव दर्शयिष्यते । परमवे तु कषपाटनकुम्भीपाकादिकं महाघोर फलमिति . - -

·पद्स्थानक
प्रकरणम्
?
,
॥८॥
प्रथम
स्थानम्
आदिशद्वार्थः । कः' पुरुषविशेष: 'तं' अनर्थ द्वेषसंपाय वर्णयितुं' उत्कीर्तयितुं 'अलं.' समर्थः १, न कश्चिदित्यर्थः ।
कीदृक् ? इत्याह--' जीवन् ' प्राणान् धारयन् “ वर्षकोटिमपि ' वत्सरलक्षशतमपि, भास्ता. वर्षशताद्यायुरित्यपिशद्वार्थः,
अनन्तत्वात्तदनर्थस्यः। इति गाथार्थ:-॥ १० ॥
अथ तच्चेष्टितमाह-
पिइमाइभइणिभज्ज; दोसेणं हणइ पुत्तमवि निद्धं। परलोयाणमकंडे, कुविओ तं नत्थि जं न करे ११
व्याख्या-पित्रादयः प्रसिद्धाः। पितृमातृभगिनीभार्यमिति समाहारद्वन्द्वः। एतत्सर्व पुत्रपर्यन्तं 'देपेण' अमर्षेण हेतुभूतेन
हन्ति विनाशयति । अपिर्मिनक्रमः, तेन स्निग्धमपि, भास्तामुदासीनं द्विष्टं चेत्यपिशद्वार्थः । पुत्रस्य पृथग्निर्देशों गृह-
कुटुम्बाद्याधारत्वेनातिस्निग्धत्वख्यापनार्थः । एतच्च कोणिकराजपरशुरामायुदाहरणैः सर्व सुप्रसिद्धमेव । एवं परलोकानां
आत्मन्यतिरिक्तानां पित्रादीनामेव । अथवा पित्रादिभ्यः स्वजनेंम्योऽन्येषां प्रातिवेश्मिकादीनां लोकानां 'भकाण्डे ' अप-
राधाभावेनाप्रस्ताव एव कुपित' रुष्टः सन् ‘तत्' अकृत्यं नास्ति' न विद्यत एव जगतिं 'यद मसौ द्वेषवान् 'न
करोति;' स्वपरलोकेषु वधाक्रोशमारवपर्वतानन्तानर्थसार्थसंपादकत्वात्तस्य । इति गाथार्थः ॥ ११ ॥
अथैहमविकं कासिकं, तस्यानर्थफलमाह:-
पच्छा लोपणं सो, उब्बाइ-हम्मई य सूलाए । पोइज्जइ तिक्खाए, छिजइ असिघायमाईहिं १२
॥८॥

·व्याख्या-"पथात् "इवि स्वजनादिवधानन्तर 'लोकेन "राजादिष्टदण्डपाशिकादिजनेन 'सः' इति स्वजनादिहन्ता 'उदध्यते' कण्ठपाशादिकन्धेन मधोमुखपादादिचन्धेन वा पृषादौ सगम्यते, 'हन्यते च ' मुष्टियष्टिलोष्ठादिमिराभूमिपात वाट्यते, चा समुचये, 'शूलाया' या 'तीक्ष्णायो' भतिनिशिताग्रस्थूणायो, 'प्रोसते. मर्मप्रदेशम्पधपूर्वक स्पूयते, 'छिद्यते।' पा शिरश्छेदादिना द्विधा फियते, 'भसिघातादिभिः' खड्गछन्तमहारादिमि । इति गाथार्थ, ॥ १२ ॥ रागद्वेषयोरन्यवरमावेऽप्यन्यवरस्याभावात् कचिदीपनिर्दोपवा भविष्यतीति शहानिरासाय तयोः कृतकत्वानित्यत्वयो- रिवान्योन्यापिनामावमाविषियमाह-- रागविसयादभिन्ने, दोसो तव्विसयगोयराणन्ने । रागो, तम्हा दुनिकि, अन्नोन्नगया इमे लोए ॥१३॥ व्याख्या-'रागविषयान् सदानुकूलत्वेन प्रीत्युत्पचिस्थानाद्योपिदादेरिन्द्रियार्थात् 'ममिने' भमेदवति तस्मिन्नेव विषय इत्यर्थः। कृतोऽपि प्रतिकूलेऽतथाविषेऽपि वा विपर्ययाचथाविधवुद्धिविषये, 'द्वेषः क्रोधो भवति, यथाऽन्तापुरदाहादेशे चेन्ननादेव्या बेणिकस्य । तथा 'तद्विषयगोचरानन्यस्मिन् ' इति वद्विपपो-उपविषय', स चासौ गोचरश्च-इन्द्रियार्थश्वेति कर्मधारयस्तस्मात् । तेनायमर्थ:-भत्यन्तप्रतिकूलत्वेन द्वेषोत्पचिस्थानागोचराच्छचप्रभूर्तेरनन्पस्मिन्- तस्मिन्नेव कुतोऽप्य- नुकूलेऽतथाविषेऽपि वा विपर्यया वथा बुद्धिविषये 'रागः प्रीतिर्भवति, यथा पर्युषणायो पन्दिमोधादेशे प्रद्योतत्तरपना- बुदायननपस्य । यत एवमेकविषयत्वमनयोः 'तस्मात् ' ततो हेतों द्वावपि 'अन्योन्यानुगौं' एकविषयत्वेन परस्परानुषको - -

·----
,
दूस्थानक
प्रथमं
स्थानम्
॥९॥
'इमौ' एतौ रागद्वेषौ । यथा चैवं तथा प्रदीपे प्रकाशोष्णस्पर्शाविकाधारावपि, नान्यथा प्रकृतशङ्कानिरासः । ननु
सूक्ष्मसंपरायगुणस्थानवतः सूक्ष्मलोभलपणरागसद्भावेऽपि द्वेषाभावात् कथमेकाधारता ? इत्यत माह-' लोके' स्थूल-
कषायवति सामान्यजने । ततः कथं लोकोत्तरगुणस्थानवर्तिना तेन व्यभिचारः ? । एवं च कथमेकभावेऽन्याभावादीषदापि
निर्दोषता पाखण्डिमण्डलाभिमतदेवानाम् ? कार्याभिव्यङ्गयस्थूलतरकषायकलङ्कितत्वातेषाम् । इति गाथार्थः ॥ १३ ॥
एवमनयोस्तुभ्यविषयाधारतया साम्यं समर्थ्य तुन्यफलत्वमुपदर्शयंस्तद्वतो देवत्वाभावमाह-
इह लोए निंदखिंसं, लहंति परलोए नरयदुक्खाई। रागद्दोसेहितो, तेसु ठिओ कह णु देवो ति॥१४॥
व्याख्या-' इह लोके' भत्र जन्मनि 'निंदाखिसं' इति तत्समक्षं गर्हणं निन्दा, लोकसमक्षं तु जात्याधुट्टनं खिंसा,
ततः समाहारः । 'लभन्ते' प्राप्नुवन्ति, 'परलोके' जन्मान्तरे 'नरकदुःखानि' दुर्गतियातना', 'रागद्वेषाम्यां' हेतुभूताभ्यां :
तद्वन्तः प्राणिन इत्यर्थः । अथैतदुभयदोषवतो देवत्वाभावमुपसंहरमाह-यत एवं ततः 'तयो' रागद्वेषयोः 'स्थितः' वर्तमानः
कथं नु देव इति पूर्ववत् । रागाद्याध्मातमानसत्वादसर्वत्रत्वादन्यभिचारिशास्त्राप्रणेतृत्वात्तस्य नैव देवत्वम् । इति गाथार्थः॥१४॥
अथ मोहस्य स्वरूपफले दर्शयन् रागद्वेषयोरपि तन्मूलत्वमाह-
मोहो पुण अन्नाणं, सयलाणत्थाण कारणं तं तु । रागहोसावि फुडं, तप्पभवा निच्छओ एस ॥१५॥
.
॥९॥

·यच्छन्ति । ' वत्र च ' तत्प्रवर्तने च सति ' अशुभ ' कटुकविपाकतया सवेद्यमसातादिलघणमशोमन ' कर्म ' ज्ञानावरणीया- . - . व्याख्या-मोहर' असम्पप्रतिपचिः, पुनःशब्दो रागदेपाम्यामस्य विशेषणार्थः । मनानम्' इति न कत्सायां, वेन मिध्याज्ञानमित्यर्थः। 'सकलानर्थाना ' ऐहमविकादिसमस्तव्यसनाना पूर्वोपदर्शिताना 'कारण हेतु: 'तत्' इति अज्ञान- मेव । 'तु' भवधारणे । तदुक्तम्-"अज्ञानं खलु कष्ट, क्रोधादिभ्योऽपि सर्वपापेभ्यः । भर्थ हितमहित वा, न वेत्ति येनापूवो लोका॥१॥" ननु रागद्वेषयोरेव सर्वानर्थसपभिष्पादकता निःसीमास्ति, ताकिमस्य ताभ्यो सकाशादाधिक्यम् । भत आह-' रागद्वेषावपि ' भास्तामनर्थसार्थस्वत्सपादकारपि रागद्वेषावित्यपिशब्दार्थः । 'स्फुटं' व्यक्तमिति प्रभवन- क्रियाविशेषणम् । 'वत्प्रभवो' मोहोभूतौ 'निश्चयः ' निर्णय एप, नान सशयः। मोहस्य मूलप्रकृतित्वेन रागद्वेषयोर्लो- मनोधपर्यायविशेषतया तदुत्तरकार्यपरिणामरूपत्वाचत्कार्य तत्वतो मोहकार्यमेव, विपाजीर्यव्यापादनवत् । इति गाथार्थः ॥१॥ भय मोहस्य चेटित स्पष्टयस्तस्यानर्थहेतुत्वक्रममाह- अन्नाणधा जीवा, पाणिवहाईसुजं पयति। तत्थ य असुहं कम्म, तत्तो नरयम्मि दुक्खाइ ॥१६॥ व्याख्या-'मशानान्धाः' मिथ्यादर्शनोपहतसदृष्टया जीवा।' प्राणिनः 'प्राणिवधादिषु' स्थूलजीवहिंसादिपु, अनेन उन्मूलपकार्य प्रतिपादितम् , आदिशवात् तन्मूलरागकार्य मधमांसाङ्गनासङ्गादिपरिग्रहस्तेषु । 'यत्' यस्मात् 'प्रवर्तन्ते' पष्टप्रकारमपि बघ्नन्तीति शेषः । 'वन ' तस्मात् घडाद कर्मणः सकाशात् 'नरके' इति दुर्गतिमानोपलपण, तेन तिर्यग्- - .

·-
पदस्थानक
प्रथम
प्रकरणम्
स्थानम्
॥१०॥
मानुषत्वादिगतौ सर्वत्रापि 'दुःखानि ' दुःसहतराणि कष्टानि प्राप्नुवन्तीत्यध्याहारः । तदेवं, रागादित्रयवतो देवस्यापि
भवभ्रमणमेव, न तु लोकनिस्तारकत्वं, स्वयमेवास्वस्थत्वात् । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥
ननु मोहवत्तो रागद्वेषाववश्यम्भाविनाविति तावनिश्चितम् , तद्धेतुकत्वात्तयोः । मोहवचमेव तु कुतस्तस्य निश्चयम् ?
इति सदृष्टान्तं तलिङ्गमाह-
सो नजइ अन्नाणी, जीवे मारेइ धम्मलोभेण । सागरहुत्तो गच्छइ, भणइ य वच्चामि हिमवंते ॥१७॥
व्याख्या-'सा' पुरुषः 'ज्ञायते' लिङ्गतोऽवगम्यते 'अज्ञानी' इति विपर्यस्तज्ञानवान् । तच्छदस्य यच्छद्धेन, नित्य-
संबन्धाद् य इति गम्यते । लिङ्गमाह-यः 'जीवान्' स्थूलपाणिनोऽपि च्छागादीन् 'मारयति' वधानुमतिभ्यां यजमाना-
दिना व्यापादयति 'धर्मलोभेन' स्वर्गादिसाधनश्रेयोऽभिलाषेण, 'एषां तावदित्थं प्रवर्तमानानां, धर्म एव, ममाप्येवमुपदिशत
एव धर्मः' इत्यभिप्रायवानित्यर्थः । " तरति मृत्यु तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजेत, राजव्येन यजेत, अमीषोमीयं पशुमा-
लभेत, स्वर्गकामो यजेत" इत्यादिभिर्विधिवाक्यैः स्वर्गार्थिनस्तत्र प्रवर्तयन् मारयतीत्यर्थः । धर्मलोभेनेत्युपलक्षणम् , तेन
लोकरक्षादिकारणेन, स्वयमेव वा मारयति जीवानन्धकहिरण्यकशिपुप्रभृतीनसुरान् । ततो जीववधतदुपदेशलिङ्गोपलम्भा-
दनुमीयते 'नूनमसावज्ञानी' इति, न ह्यविपर्यस्तमतिः प्राणिरक्षासाध्यं धर्म, तद्वधेनोपदर्शयेदिति, भावः । अत्रैवानुरूपं
दृष्टान्तमाह-'सागरहुत्तो' समुद्राभिमुखं दक्षिणादिशीत्यर्थः, 'गच्छति' याति कश्चिदशः । स चान्येन पृष्टः सन् ' भणति
॥१०॥

·न' प्रतिमापते च । च शन्दोऽसमावितप्रतिमापणसमुच्चयार्थः । कि मणवि ? इत्याह-व्रजामि' गच्छाम्यह 'हिमपति' मौदीच्याचल विशेपे । यथा हि दचिणस्या प्रस्थितस्य हिमपद्मनकथन विरुद्ध, तथैव धर्माधिनो जीववधोपदर्शनमिति माव । मत्र च प्रयोग -प्राणिवधदेतुकधर्ममाषको देवो गिथ्याज्ञानवान्, दृष्टेष्टविरोधिभापकत्वाद, भपाचीप्रस्थित हिमवद्ग- मनमापवत् । अथवा पेदे यागहिंसाप्रतिपादकोऽसम्यग्ज्ञानी, पूर्वापरविरुद्धमापकत्वात्, पूर्व स्वस्य चनियामिधानपुरस्सर पवाहामणत्वामिधायकवद् । न चायमसिद्धो हेतुः, “न हिंस्यात् सर्वभूतानि " इत्यादिपूर्ववाक्यैोगहिंसाप्रतिपादकवा- क्यानां विरुद्धत्वादिति । श्रूयते च बहुशः प्रवृत्तिः प्राणिवधाय लौकिकदेवानां शस्त्रग्रहादिपु । तदुक्तम्-" शक्र वजघर पल हलधरं विष्णु च चक्रायुध, स्कन्दं शक्तिधर श्मशाननिलय रुद्र त्रिशूलायुधम् । एतान् दोषमयार्दितान् गतघृणान् वालान् विचित्रायुधा-बानाप्राणिपु चोद्यतप्रहरणान् कस्तानमस्येद् युधः ॥१॥” इति । तथा च मोहोपहतत्वान्न देवत्वमेपामिति भावः । इति गाथार्थः ॥१७॥ मथैतद्दोपवतो विशेपेणादेवत्वाभिधानपूर्वक दोपनयामावरतो देवत्वमुपसहरबाह--- जो मज्जमससेवी, जीरे मारेइ कह णु सो देवो। ता एएहिं विमुक्को, देवो लिंगहि नायव्वो ॥१८॥ व्याख्या-मद्यमामे-सुरापिशिते, तदासेवी-तदुपभोक्ता, योपिदायुपभोगोपलषण चैतद , तेन स्त्रीभोक्ता च । 'य.' इति सामान्य निर्देशेन पाखण्डिमण्डलामिमतसमस्तदेवपरामर्शः । तेन कश्चिन्मद्यस्य सेवक, अपरो मांसस्य, अन्य सर्वस्यापीत्यर्थः ।

·प्रथम स्थानम् पदस्पानक प्रकरणम् ॥ ११॥ तदुक्तम्-" रुद्रो रागवशात् स्त्रियं वहति यो हिंस्रो दयावर्जितो, विष्णुः क्रूरतरः कृतप्रचरितः स्कन्दः स्वयं ज्ञातिहा । क्रूरार्या महिपान्तकृन्नरवसामांसास्थिकामातुरा, यानेच्छश्व विनायको जिनवरे स्वल्पोऽपि दोषोऽस्ति का ? ॥१॥" तथा जीवान् मारयतीति कथं नु स देव इति च पूर्ववद्वयाख्येयम्, भावनीयं च । भत्र च जीवभक्षणवधाभिधायिनी तेषामेवैवं श्रुतिः-"शशकः शल्लकी गोधा, कूर्मः खगी च पञ्चमः । पञ्च पश्चनखा भक्ष्याः" इत्यादि । एवं च कथं तेषामेवं वैशसकर्म- कारणोपदेशसमुद्यतानां देवत्वमूलनिवन्धन कारुण्यम् ? । कारुण्याभावव्यञ्जकं सुप्रसिद्धमेवैषां प्राणिघातकत्वम् । तथाहि- 'पंचिंदितणुसमुत्थं, महइ सचित्तं पि मंसपेसिं जो । पत्तपडियं न दूसइ, कारुणिमो सो कहं बुद्धो ? ॥१॥ निचं न्हाण- विहाणं, जलगयभस्संखजियगुरुघरट्ठे । धम्मत्थमुवइसंतो, कारुणिओ होइ कह कविलो ॥२॥ भट्टो भग्गमरट्टो, जाओ करुणापरायणसमासु । निग्घिणनरपसुमेहं, वेयपवुत्तं पवतंतो ॥ ३॥ कणभक्खअक्खपाया, पावं नरमेहहोममाईयं । रुदुत्तं ति कुणंता, कह करुणासायरा इंतु ॥४॥ कावालियावि नरसिर-कवालहत्था करालभूइल्ला । हिययलुलियट्ठिमाला, १ पञ्चेन्द्रियतनुसमुत्थां, कांक्षति सचित्तामपि मांसपेशी यः । पात्रपतितां न दुष्यति कारुणिक स कथं बुद्धः १ ॥ २ नित्यं स्नानविधानं, जलगतासंख्यजीवगुरुघरट्टम् । धर्मार्थमुपदिशन्, कारुणिको भवति कथं कपिलः ॥ ३ भट्टो भनमानो, जातः करुणा- परायणसभासु । निघृणनरपशुमेधं, वेदप्रोक्तं प्रवर्तयन् ॥ ४ कणभक्षाक्षपादौ, पापं नरमेधहोमादिकम् । रुद्रोक्तमिति कुर्वन्तौ, कथं करुणासागरौ भवताम् ॥ १ कापालिका अपि नरशिरः-कपालहस्ताः करालभूतिमन्तः । हृदयललितास्थिमाला, दयालुकाः कथं OHD ॥११॥ रुद्रमताः ॥

·दयालुया कह णु रुहमया ॥ ५॥ जैजोगैवडण?, गेय सेवति कोलमयरुइणो ॥ पयडविड व न ते विहु, चम्मत्था जेण हसियमिण ॥६॥ रों चडा दिक्खिया धम्मदारा, मिक्खा भुञ्ज चम्मखड च सिजा । मज मस पिजए खजए बा, कोलो धम्मो कस्स नो भाइ रम्मो ॥७॥ पासडिमडलामिमय-,देवयासेवियम्मि ही मूढा । इय मग्गम्मि पयट्टा, कहमपवम्ग विमग्गति ॥८॥" एतच्च माध्यस्थ्येन विचारमात्र क्रियतेऽस्सामिर्न तु कचिद् रागद्वेषादे।। यत: " नास्माक सुगवः पिवा न रिपवस्तीर्थ्या धन नैव तै-दत्त नैव तथा जिनेन न हृत किश्चित्कणादादिभिः। किन्त्वेकान्तजगद्धितः स मगवान् वीरो यतश्चामल, वाक्य सर्वमलापहन्त च यतस्तद्भक्तिमन्वो वयम् ॥१॥" किमित्यवश्य देवस्य रागाद्यभावो गवेष्यते । इति चेत्, पारलौकिकानुष्ठानेषु स्वर्गापवर्गसाधनत्वे प्रत्यक्षादिप्रमाणामावात्त- इचनप्रामाण्यनैव प्रवृचः, रागादिमतय तदभावात् । यदुक्तम्- " परलोयम्मि पमाण, वयण चिय त च विगयदोसस्स । परिसस्स तेण देव, वयति रागाइरहिय ति ॥१॥" तदेव रागादिमतामदेवत्व व्यवस्थित यता-'ता' इति तस्मात् 'एतैः' १ 'नया' इति प्रत्य तरे । २ ये योगवर्द्धनार्थ, गेय सेवन्ते कोलमतरुचिमन्त । प्रकटविटा इस न तेऽपि खलु, धर्मार्था येन इसितमिदम् ॥ ३ 'जोगवट्टनट्ट' इति प्रत्यन्तरेषु ॥ ४ रण्डा घण्टा वीक्षिता धर्मदारा, मिक्षा भोज्य पर्मखण्ड च शय्या) मद्य मांस पीयते खाद्यते वा, फौलो धर्मः फस्य नो भाति रम्य ॥ ५ पाखण्डिमण्डलाभिमत,-देवतासेविवे ही मूढा । इति मार्गे प्रवृत्ताः, कथमपवर्ग विमृगयन्ति ॥ ६ परलोके प्रमाण, वपनमेव तच्च विगतदोपस्य । पुरुषस्य वेन देव, वदन्ति रागादिरहितमिति ॥

·प्रथम
स्थानम्
.
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥१२॥
त्रिभिरपि रागादिभिर्विशेषेणापुनर्भावितया मुक्ता-वर्जितः 'देवा' सर्वप्रकाराराध्यतमः 'लिङ्ग' स्त्रीशस्त्रत्यागतत्त्वोपदेशा-
दिभिर्लचणैः ' ज्ञातव्या' बोद्धन्यो मुसक्षुभिरिति । तदुक्तम्-" न यः शूलं धत्ते न च युवतिमके समदनां, न शक्ति
चक्र वा न इलमुशलाद्यायुधधरम् । विनिर्मुक्तं क्लेशैः परहितविधावुधतधियं, शरण्यं भूतानां तमृषिमुपजातोऽस्मि शर-
णम् ॥ १" तथा-" त्यक्तस्वार्थः परहितरतः सर्वथा सर्वरूपं, सर्वाकारं विविधमसमं यो विजानाति विश्वम् । ब्रह्मा
विष्णुर्भवतु वरदः शङ्करो वा जिनो वा, यस्याचिन्त्यं चरितमसमं भावतस्तं प्रपद्ये ॥१॥
यमबुद्ध्या च विचार्यमाण
एवंलचणको जिन एव देवः प्रतिभासते । यदुक्तम्-" जिनेन्द्रो देवता तत्र, रागद्वेषविवर्जितः । हतमोहमहामन्त्रः, केवल-
ज्ञानदर्शनः ॥ १॥ सुरासुरेन्द्रसंपूज्या, सद्भूतार्थप्रदर्शकः । कृत्स्नकर्मक्षयं कृत्वा, संप्राप्तः परमं पदम् ॥ २ ॥ तथा-
" चेउतीसभइसयजुभो, भट्टमहापाडिहेरकयसोहो । दसमट्ठदोमरहिमो, सो देवो नस्थि संदेहो ॥१॥
तस्य भगवतस्वयोपदेशकत्वं निर्विवादम् । तदेवागमः, तदुक्तम्-"मागमो याप्तवचन-माप्तं दोषघयाद् विदुः। वीतरागोऽ-
नृतं वाक्यं, न ब्रूयाऽत्वसंभवात् ॥ १॥ रागाद्वा देपावा, मोहाद्वा वाक्यमुच्यते सनृतम् । यस्य तु नैते दोषा-स्तस्यानृत-
भाषणं किं स्यात् । ॥१॥" तत् सिमेतत्-विवादाध्यासितो वीतरागः सर्वदा स्त्रीशस्त्राधनासङ्गित्वानाक्तात्मवत् ।
तथा च सति भविसंवादिवचनोऽसौ, वीतरागत्वाद , यस्तु विसंवादिवचनो नासो वीतरागः, यथा विप्रलम्भकादिः ।
१ चतुर्विंशतिशययुतः, भष्टमहाप्रातिहार्यकृतशोभः । दशाष्टदोपरहितः स देवो नास्ति संदेहः ॥ २ अन्यत्र
इति श्यते।
" वीतरागस्य च
ܕ ܀
'कारण
॥१२॥

·रागादरेप प सम्यग्ज्ञान प्रति महावरणत्वाद, तस्य च जलदपटलस्येवात्यन्तामा मास्वन्मण्डलस्येव तस्य सार्वजरूप सर्वप्रकाशकत्वमपि प्रमाणमिद्धमेवेति युक्तमस्य निर्दोपत्वात्सर्यातिशापित्वाचाराध्यतमत्वम् । इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ देवस्वरूपप्रश्नानन्तरमत्यन्तधर्मस्पृदयालोधर्मप्रश्ने सति तदुत्तरे वक्तव्येऽपि तदुवह य " समाराधितो थुपदेष्टा सम्प- गुपदिशति" इति न्यायमभिसधाय देवस्वरूपाभिधानानन्तरमेव तदाराधनोपायप्रश्नस्पोत्तरमुक्तवान् युक्तिश्वयाऽऽनार्यः । वाप्पस्य वीतरागत्वारपूजादिनाऽऽराधनासमवात् क भाराधनोपायः ? इत्याशयपतस्तदाराधनोपायप्रने प्रत्युचरमाइ- तस्साराहणमेय, तव्वयणाराहण ति निच्छयओ । ससारवाहिहरण, आसवदाराण पडिलोमं ॥१६॥ व्याख्या-'तस्प' वीतरागस्य 'आराधन' प्रसादन 'एतद् अनन्तरमेव वक्ष्यमाण, वदेवाह-'निश्चयता निधयनयमा- चिस्प 'तद्वचनाराधनमिति' तदासासम्पगासेवनम् , तेन-व्यवहारनयतोऽन्यदप्यस्तु मतात्विकत्वाद्, न तु तत्परमार्थतः भाराधनम्' इत्येतत् इति शन्देनाराधनोपायप्रकारोपदर्शकेन व्यनक्ति । भयममिप्राय - यद्यप्यस्य राजादेखि मनाप्रसादनल- पणमारापन न समपति वीतरागत्वाद, तथाप्येतचनाराधकानां राजादिप्रसादनमिव प्रसादकार्यमहापदलामोपलम्मात् प्रसादनोपारा । प्रसादन च द्वेषा, व्यवहारतो निश्चयवय । पुनरेतद् इयमपि द्रव्यमावार्चनमेदाद् द्विधा । तत्र यत् त्रिसन्ध्य विशिष्टमारपिकलेलौकिकैरिव स्वावपलिमहाप्रेषणकादिमिराराधन तद् व्यवहारतो द्रव्पार्चनम् , भावार्चनाऽहेतुत्वे- - ·प्रथम स्थानम् पदस्थानक प्रकरणम् ॥१३॥ नानर्थकत्वात् । यत्तु विधिना जिनभवनविघापनादिपूर्वकं त्रिसन्ध्यमेव भावसारमभ्यर्चनं तनिश्चयतो द्रव्यार्चनम् , भावार्चन- हेतुत्वात् । तदुक्तम्-"जिणंभवणविठावण-जत्तापूयाइ सुत्तो विहिणा । दमत्वउ ति नेयं, भावत्थयकारणत्तेणं ॥१॥" द्रव्यार्चनादिलक्षणताचिकमोक्षमार्गद्वयनिरूपणेऽस्पैच परिसंख्यानात् । एवं विशिष्टचारित्रभावविकलस्य लिजिनोऽनुष्ठानेन यदाराधनं तद्व्यवहारतो भावार्चनम् . विवक्षितफलासाधकत्वात् । यच भावपतेरनिकलानिरवद्यानुष्ठानेन तदाराधनं तनिश- यतो भावार्चनम् |--" दव्वत्थओ य भाव-त्यो य दव्यत्यो बहुगुणु त्ति । बुद्धि सिया अनिउणजण-बयणमिणं बजी- वहियं जिणा विति ॥ १ ॥” इति ॥ तीर्थकद्वचनस्पैचमेन सम्यगाराधनात् , निधयद्रव्यार्चनस्याप्येतदशक्तस्यैवोपदेशाद , अवश्याभिमतफलप्रदत्वाच, शेपस्य तु व्यवहारार्चनस्य तदाराधनानुपायत्वात् । तदुक्तम्-तुममच्छीहिं न दीससि, नाराहिजसि पभूयपूयाहिं । किंतु गुरुभत्तिरागे-ण वयणपरिपालणेणं च ॥ १ ॥ अत्र च वचनाराधनोपायसाध्यत्वेऽपि जिनाराधनस्य साध्यसाधनयोरभेदोपचारात् तद्वचनाराधनमेव तदाराधनमुक्तम् । तत् स्थितमेतत्-तद्वचनाराधनमेव तदा- राधनमिति । अस्य फलप्रदत्वमेवाविवियन्नाह-संसारख्याधिहरगं ' नानाशारीरमानसवाधाधायकत्वात् संसार एवं १ जिनभवननिम्बस्थापन-यात्रापूजादिः सूत्रतो विधिना । द्रव्यस्तव इति शेयं, भावस्तवकारणत्वेन ॥ २ द्रव्यस्तवश भाव- स्तवश्च द्रव्यस्तवो बहुगुण इति । बुद्धिः स्याद् अनिपुणजन-वचनमिदं पजीवहितं जिना युवते ॥ ३ त्वमतिभ्यां न दृश्यसे, नाराभ्यसे प्रभूतपूजाभिः । किन्तु गुरुभक्तिरागेण, वचनपरिपालनेन ॥ - ॥ १३ ॥ Here ·व्याधिस्तस्य हरण-वसकम् , मुक्तिहेतुत्वाद, इतरस्यैव सामाभावात् । एतदपि कुत १ इत्याह-'पायवद्वाराणां नूतनकोपादानस्थानानो प्रतिलोम ' इति प्रतिकूल, यतः सर्वापद्वारनिरोधरूपस्य भवच्चसकत्वमावात् । इति गाथार्थः ॥ १९॥ एतदेव दृशान्तद्वारेण गाथाद्वयेन स्पष्टयन्नाद- जह इह सुविज्जवयणा, अपत्थपरिवजणेण पत्थासी।पावइ दढदेहत्त, निरुजो सइ सुक्खआवासं ॥२०॥ इय तव्वयणाओ विहु, अन्हयपरिवज्जणा सुकडसेवी। निस्सेसकम्ममुक्को, पावइ मुखसयासुक्खा२१॥ व्याख्या-यथेति दृष्टान्तार्थः । इहेति लोके । 'यथा' येन प्रकारेण 'सुवैद्यवचनात्' इति, वैद्यकशास्त्राभिज्ञ एकान्तकारु- णिको निराशसश्च शोमनो भिषक् सुवैद्यस्तस्य वचनाद्-एकान्तहिताद्वाक्यात्कश्चिद्रोगी 'अपथ्यपरिवर्जनेन' अहिताश- नादित्यागेन 'पथ्याशी' हितमितभोजी 'प्राप्नोति' आमादयति 'नीरुक् ' निरामयः सन् 'दृढदेहत्व' सर्वथा रोगापगमा.पुष्टाङ्गत्व — सदा' सर्वकाल ' सोख्यावास' व्याधिवाधाऽभावादत्यन्तानन्दास्पदम् ॥ २० ॥ ' इति' एव 'तद्वचनादपि ' जिनोपदेशादपि 'हु ' धरणे, 'अन्य' इति प्राश्रवद्वाराणि समयमापयोच्यन्ते, तेपामपथ्यानामिव 'परिवर्जनाद'-सर्वथा त्यागात्, 'सुकृतसेवी' पथ्यस्येव शुद्धचारित्ररूपसदनुष्ठानस्यासेवनशीलः 'नि:शेषकर्ममुक्ता रोगैरिव समस्तज्ञानावरणादिभिस्त्यक्त' 'प्राप्नोति' लमवे ' मोच नित्यज्ञानानन्दात्मकशाश्वतजीवस्वभावात्मक . , . - . - - ·पदस्थानक प्रकरणम् ॥१४॥ प्रथम स्थानम् शिवम्, मत एवाह-' सदासौख्यं ' नित्यानन्दम् । अयमभिसन्धिा-यथा निराशंसवैद्यस्य वचनविधानमेवाराधनम्, तदेव च रोगिणां रोगाभावाऽऽपादकम् , एवं वीतरागस्यापि वचननिधानमेवाराधनम्, तदेव च प्राणिनां शिवदम् । इति गाथा- द्वयार्थः ॥ २०॥ २१ ॥ एवमुक्तं तदाराधनप्रश्नस्योत्तरम् । अथ धर्मप्रश्नस्याह- तव्वयणुत्तासेवण-रूवो धम्मो उ सो दुहा भणिओ। जइधम्मोखंताई, अगारिधम्मो इमो होइ॥२२॥ व्याख्या-'तद्वचनोक्तासेननरूपा वीतरागप्रवचनोपदिष्टानुष्ठानविधानलक्षणः 'धर्मः' प्राग्निरूपितशब्दार्थः। स नायम्- दुर्गतिप्रसृतान् जन्तून् , यस्माद्धारयते ततः । धत्ते चैतान् शुगे स्थाने, तस्माद्धर्म इति स्मृतः ॥ १॥" अनेन च भवी- तरागोपदिष्टागमोक्तानुधानस्याधर्मत्वमर्थादुक्तं भवति, अज्ञान्युक्तस्वेन तस्य सम्पगजीवदयाप्रधानलाभावात् । 'तुः' पुनरर्थः, स च विशेषणार्थः । तस्य स्वरूपमभिधाय संबन्धिभेदाभेदमाह-'स: ' धर्मः द्विधा ' द्विप्रकारः ' भणित: प्रतिपादितो जिनैरित्यर्थागम्यते । स च सोऽपि वक्ष्यमाणलघणसम्यक्त्वसंगत एव तारिखकः, भन्यस्य त्वतिदुष्करस्थापि तामलिप्रभृतिविहितस्येव नामधर्मत्वात् । द्वैविध्यमेवाह ' यतिधर्मः ' सानाचारः चान्त्यादिदशप्रकारः । तदुक्तम्-"खंती य महवजव, गुत्ती तवसंजमे य बोद्धचे । सचं सोयं भाकि-चणं च बंभं च जइधम्मो ॥ १॥" अगारिधर्म: ' गृहस्थ- सदाचारः पुनरयं वक्ष्यमाणभेदो भवति । इति गाथार्थः ।। २२ ।। - ॥१४॥ ।

·- . . वमेवाह- भरहतुवइट्ठाण, तत्तागण रुईह होइ सम्मत्तं । तज्जुत्तस्स दुवालस, वयाइं एयाइ एयस्स ॥२३॥ व्याख्या-'मईदुपदिष्टेषु' भगवत्प्रणीतेपु 'तचेषु' जीवादिषु पदार्थेषु, सप्तम्यर्थेऽत्र पष्ठी, 'रुचि' श्रद्धा-एवमेवैतदिति प्रत्यया, ' इह ' प्रवचने भवति सैव च ' सम्यक्त्व ' सम्यग्दर्शन मोचाविकलवीजभूतम् । अनेन के परिणामविशेषरूपो धर्म ? इत्यस्योत्तरमुक्तम् । उपलक्षणाचास्य देशविरतिसर्वविरतिपरिणामविशेषयोरप्येवमेव धर्मत्व द्रष्टव्यम् । ततश्च ' तयु- क्तस्य' सम्यक्त्वसहितस्य देशविरतिपरिणामविशेषवतश्च 'द्वादश' द्वादशसख्यानि 'व्रतानि' नियमा: । एतानि अनन्तरमेव वक्ष्यमाणानि 'एतस्य ' श्रावकस्य धर्म इति शेषः । अनेन च तत्पूर्वकमनुष्ठानमित्यस्योत्तरमभिहितम् । सम्य- क्त्वसाहित्योपवर्णन त्वत्र भावकधर्मस्येह प्रक्रान्तत्वात् । वस्तुतस्तु यतिधर्मस्याप्येतत्साहित्य द्रष्टव्यमेव, भन्यथा तस्यापि नामधर्मत्वापत्तेः । इति गाथार्थः ॥ २३ ॥ अथास्यैव श्रावकधर्मस्य मूलगुणोत्तरगुणभेदरूपतया द्वैविध्यमाह-- जियघायमुसादत्ता,-मेहुन्नपरिग्गहेसु देसेण । विरई मूलगुणा सि, उत्तरगुण हुति सत्तविहा ॥२४॥ व्याख्या--'जीवघात ' प्राणिप्रस', 'मृपा' इत्यलीकम् , 'प्रदत्त' इति परावितीर्ण वस्तु । अथवा मृषावादादचा- दानलचणपदसमूहे मृषादत्तादित्येकदेशोपचारः । ततो जीवघातश्चेत्यादिसमाहारः, तस्माद् देशेन विरतिरिति सबन्धः । तथा ·प्रथम स्थानम् पदस्थानक प्रकरणम् ॥१५॥ 'मैथुनपरिग्रहयोः ' निधुवनद्रव्यसंग्रहयोपिये च विरतिः । अथवा जीवघातादिषु परिग्रहान्तेषु पश्चस्वपि द्वन्द्वः । अदत्ता इत्यत्राऽऽकार प्राकृतत्वात् । 'देशेन' सर्वविरत्यवयवरूपतया, न तु यतिवत्सर्वथेत्यर्थः । तेन संकल्पजाद् द्वीन्द्रियादिवधान कन्यादिविषयादलीकात् चौर्यापादकाददत्तात् परकलाविषयान्मैथुनाद् अपरिमितादर्थसंग्रहाद् निवृत्तिस्तिभिरपि करणैः करणकारणाभ्यां प्रत्याख्यानम् । अत एवाणुव्रतसंज्ञाख्यातिरेषाम् , महाव्रतापेक्षयाऽल्पीयस्त्वात् । एताच 'विरतयः' श्रावकस्य गुणा इतरजनेभ्यो व्यावर्तका धर्माः । ततश्चैताः पश्चापि श्रावकधर्मवृक्षस्य मूलानीवेति मूलगुणाः 'एषाम् इति श्रावकाणाम् । तथा उत्तराः-ऊर्ध्वकालभाविनो विशिष्टतरकर्मक्षयोपशमसाध्यत्वेन प्रधाना वा गुणा उत्तरगुणा, शाखादिवत् । विभक्तिलोपोऽत्र प्राकृतत्वात् । ' भवन्ति ' जायन्ते ' सप्तविधाः ' सप्तप्रकाराः । तत्र चादौ दिग्गमनभोगो- पभोगानर्थदण्डविरतयस्तिस्रोऽपि गुणवताख्याः, अणुव्रतानामेव गुणायोपकाराय व्रतानि नियमा इति कृत्वा; परिमित- दिगादेः परतः प्राणातिपातादीनां सर्वथा निवर्तनहेतुत्वात् । तथा सामायिकदेशावकाशिकपौषधोपवासातिथिसंविभागाश्च- त्वारोऽपि शिक्षाव्रतानि, पुनः पुनः करणादेषां शिचाऽभ्यासस्तत्प्रधानानि व्रतानीति कृत्वा । एवमेते सप्तोत्तरगुणाः । एषा च मूलगुणैर्मेलके द्वादश व्रतानि । तदुक्तम् " पंचेव भणुवयाई, गुणन्वयाई च हुंति तिमेव । सिक्खावयाइँ चउरो, सावगधम्मो दुवालसहा ।। १ ॥” तदयमेनं द्वादशविधः श्रावकधर्मः । भयं च द्वाविंशतिभेदभिन्नोऽपि धर्मो मुक्तिहेतुजि- नाराधनोपायः, तद्वचनाराधनस्यैव तदाराधनोपायत्वात् , अस्य च तदनुष्ठानरूपत्वात् । ततः सिद्धमेतत्-" धर्मादेव- मोघः" । इति गाथार्थः ॥ २४ ॥ १ ·इदानी व्रतपरिकर्मणः प्रथम भेदमुपसंहरन् द्वितीयतृतीयमेदावाह- इय सुणिऊणं जाणइ, पुणरुत्त पुच्छिउ असदिद्ध । पच्छा इच्छइ काउ, पुट्विं परिकम्मण कुणइ॥२५॥ व्याख्या-'इति' एवमगुरुदेवादिव्यवच्छेदेन गुरुदेवतदाराधनधर्मादिक तदनुपङ्गेणैव मिथ्यात्वतद्धत्वनायतनादितत्प- रिहाररूप शीलवत्त्वगुणवचस्थानादिक च यावत् सर्व च ज्ञातव्यम् । ' श्रुत्वा' भाकर्ण्य तदेव 'जानाति' भवगच्छति, अषणकार्यत्वाद् ज्ञानस्य तदनन्तरमभिधानम् । कथमय जानाति ? इत्याह-'पुनरुक्त' पुनः पुनः ‘पृष्ट्वा' गुरुमनुयुज्य 'असदिग्ध ' निःसशय, शृण्वतोऽपि यदा यदा सशय उत्पद्यते तदा तदा प्रश्नेन सशयमनूय सम्यगवगच्छतीवि द्वितीयो भेदः । ततोऽपि " ज्ञानस्य फल विरति " इति तृतीयभेदमवतारयति- पश्चात् ' इति सम्पगज्ञानानन्तरं मुमुक्षुः सवेगा- तिशयातमेव ' इच्छति' अभिलपति ' कर्नु' विधातु सपूर्णमपि, वेन 'पू' प्रथम 'परिकर्म' निरविचारद्वादशवत- परिपालनरूपपूर्वसेवालषण 'करोति विदधाति । अथवा भावतस्तनिष्ठोऽपि निविडतरचारित्रावारककर्मोदयात्तत्र स्वस्या- सामर्थ्य निश्चित्य देशविरतावपि गवर्तमाना पूर्व पणादिकमेव परिकर्म करोति । इति गाथार्थः ॥ २५ ।। मथ गृहीतपरिपालनरूप चतुर्थ भेदमभिदधानो व्रतपरिकर्मस्थानकमुपसहरमाह- पालेइ जहासुद्धं, अइयारविवज्जिय जहासति । इय चउभेयं भणियं, पढमं ठाण गिहत्थाण ॥२६॥ व्याख्या-'पालयति' पासेवते श्रावकधर्ममेव 'यथाशुद्ध सर्वथा निर्दोषम् । एतदेवाह-निरतिचार' निरपवादम् । . . - ·प्रथर्म स्थानम् पदस्थानक प्रकरणम् ॥१६॥ अतीचारा ह्यशुद्धिहेतवस्तदभावाच्छद्धमिति भावः । भतीचाराश्च सम्यक्त्वे शङ्कादयो व्रतेषु बन्धादयः पश्च पञ्च सद्गुरुवक्त्राम्बु- जादवधार्य परिहार्याः । ' यथाशक्ति' इति स्वसामर्थ्यानुरूपं, न तु यतिवत् त्रिविधं त्रिविधेनेति, शक्तिश्च चारित्रावारकवी- यन्तिरायादिकर्मक्षयोपशमवैचित्र्याद्विचित्रा । तत एव च करणकारणाभ्यां मनोवाकायैश्च श्रावकाणां विरतेरपि वैचित्र्यो- पपत्तिः । तदुक्तम्--" दुविह तिविहेण पढमो, दुविहं दुविहेण चीयो होइ । दुविहं एगविहेणं, एगविहं चैव विविहेणं ॥१॥ एगविहं दुविहेणं, एगेगविहेणं छट्ठो होइ त्ति ।" एवं तावत्प्रथमे व्रते षड् भङ्गाः। एवं शेषेष्वप्येकादशसु षड्भेद- भावे द्वितीयादिवतभेदैश्च षभिरपि प्रत्येकं योजने द्विकादिसंयोगैश्च परिगणने " तेरस कोडिसयाई, चुलसीइ जुयाई बारस- य लक्खा । सत्तासीइ सहस्सा, दुनि सया चेव सड्डाणं ॥ १ ॥" इति । श्राद्धबाहुल्यं तद्विरतिबाहुल्यात् , तच्च शक्तिवैचि- व्यादिति यथाशक्तीत्युक्तम् । केवलं चारित्राकाक्षिणा विशिष्टोत्तरोत्तरदेशविरतौ यत्नवता भाव्यम् , तथैव तत्परिकर्मत्वो- पपत्तेः । अपरिकर्मितात्मनो हि योधवन दुर्धरपरपराजयोत्साहकन्पश्चारिताभ्युपगमसामातिशयः स्यात् । ' इति' एव- मुक्तप्रकारेण 'चतुर्भेदं ' श्रवणज्ञानेच्छापरिपालनलक्षणं चतुष्प्रकारं 'भणितं' प्रतिपादितमिति प्रकरणकार आह- 'प्रथमं ' आद्यं व्रतपरिकर्मसंज्ञकं ' स्थानं ' श्रावकाचारविशेषलक्षणं ' गृहस्थानां' सम्यग्दर्शनदेशविरतिभाजामगारिणां श्रावकाणाम् । इति गाथार्थः ॥ २६ ॥ यसंसारमहापयोनिधितटप्रस्थास्नुभिः प्राप्यते, यच्चासेवितमादरेण दलयत्याशु व्रतेन्द्रावृतिम् । - ॥१६॥ K ·सर्वस्थानशिरोमणित्रिभुवने यदुर्लभ सच्छुभै,-स्तद्दीक्षापरिकर्म शर्मशतद सपद्यते कस्यचित् ॥१॥ ॥ इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचिताया पदस्थानफविवृतौ प्रतपरिकर्मप्रथमस्थानकविवरण समाप्तम् ॥ SE एवमुक्त व्रतपरिकर्मनामक प्रथम स्थानकम् । तस्यापि निरतिचारतया सम्यगासेवन शीलवत एव समवतीति तदन- न्तर तस्यैवायकारणभूत शीलवच प्रतिपिपादयिपु: पूर्व तावचढ़ेदसख्यां तदायमेद तस्यापि विपयस्वरूपं चाह- सीलत्तं पुण छद्धा, निच्च आययणसेवणा पढम ॥ आययण पुण साहू, पचविहायारसपन्नं ॥१॥ व्याख्या-' शीलवच्च' प्रागुपदर्शितार्थ 'पुन:' विशेषेण 'पोढा' पदप्रकारम् । तदुक्तम्-"माययण १ सयलखेड्ड- परिहरण २ मेवमनिमित्त । परघरपवेसचायो ३। विकियवयणस्स परिहारो ४॥१॥ विकियवेसविवजण ५ मदुराराहत ६ भवेच्छट्ठ ॥ आययणसेवण तत्थ होहणाययणचारण ॥२॥"'नित्य ' सर्वदा 'आयतनसेवन' सर्वादरेण तत्पर्युपा सनलक्षण 'प्रथम' आद्य शीलवस्व पद्सु मेदेषु वक्ष्यमाणानायतनससर्गतद्भावनयो प्रतिजन्माम्यस्तत्वाम कदाचित्केना यतनसेवनमात्रेण निरोध' कर्तु शक्यस्तस्यापीयस्त्वात् । किन्तु नैरन्तर्याद् आयतनसेवनेनैवेत्युपदर्शनार्थमिद नित्यग्रहण- मिति । सिद्धान्ते हि लोकोचरिकमायतन द्रव्यमावभेदाद् द्विविधमुक्तम् , तयोरत्र मावायतनमाह-मायतन पुन 'शाना- - ·। द्वितीयं स्थानम् पदस्थानक प्रकरणम् ॥१७॥ दिगुणलाभोदयस्थानं पुनः ' साधवः ' ज्ञानादिभिः पञ्चभिराचारैर्मोचं साधयन्ति ये ते सुविहिताः । एतदेवाह-' पञ्चवि- धाचारसंपन्नाः । ज्ञानदर्शनचारित्रतपोवीर्यरूपपञ्चप्रकारानुष्ठानविशेषयुक्ताः । ते हि दर्शनपर्युपासनादिना ज्ञानादिलामं तन्वन्ति । भव्यानामिति भवन्ति भावायतनम् । उपलवणं चैतत् , वेन सिद्धान्ताभिहितसमस्तविधिप्रधानं विधिचैत्यमप्या- यतनं, तस्यापि तथैव ज्ञानादिवृद्धिहेतृत्वात् । तदुक्तम्-" दवम्मि जिणहराई, भावम्मि उ होइ तिविहं तु ॥" त्रिविध- मिति ज्ञानादित्रयरूपं तद्युक्तसाध्वादिलक्षणमित्यर्थः । तत्सेवनं च श्रावकाणां महाफलम् । यदुक्तम्-" आययणसेविणो सावयस्स, संवेगपमुहगुणनिवहो । वड्डइ जहा सुखित्तम्मि, रोविमो वनिसंताणो ॥१॥" भास्तां तावद्यत्स्वयं ते महा- मान आयतनम् । यत्रैते पवित्राचाराः परिवसन्ति तदपि तत्संसर्गपवित्रितत्वादायतनम् । यदुक्तम् जत्थ साहम्मिया बहवे, सीलवन्ता बहुस्सुया ॥ चरित्तायारसंपन्ना, आययणं तं वियाणाहि ॥१॥" तदेतत्सर्वमायतनं भावकाणां सेव- नयोग्यम् । इति गाथार्थः ॥ १॥ मथायतनसेवाया अनायतनपरिवर्जनमन्तरेण कर्तुमशक्यत्वात्तत्प्रसंगादनायतनवर्जनं तावद्गाथार्धेनाह- वज्जेइ अणाययणं, वेसित्थि दुगंलिए कुतित्थी य॥ व्याख्या-'वर्जयति' परिहरति श्रावकः 'अनायतनं पूर्वोक्तायतनाद्विपरीतं ज्ञानादिहानिहेतुत्वात् । किं तत् । इत्याह- 'वेश्यास्त्री' पण्याङ्गना, 'जुगुप्सिता ' लोकलोकोत्तरनिन्दिता व्याधवागुरिककन्पपालादयः । 'कुर्तार्थिकाः ' अन्यद. ॥१७॥ ~ -

·Kiri+ko+-+2++
निमः शाक्पादयः । लौकिकमावानायवनमेवत् । अस्याप्युपलक्षणत्वालौकिकद्रव्यानायतनलोकोत्तरिकद्रव्यमायानायत-
नानामपि परिहारो द्रष्टव्यः । तत्र हरभवनादि लौकिक द्रव्यानायतनम् । तदुक्तम्-" दवे रुहाइहरा" इत्यादि । असदा-
चारप्ररूपणकरणप्रवणास्तु लिनिनो लोकोत्तरिक भावानायतनम् । तदुक्तम् - "अह लोगुत्तरिय पुण, अण्णाययण मावो
पुणेयन्व ॥ जे सजमजोगाण, करिन्ति हाणि समत्थावि ॥१॥" या चैते जिनप्रवचनप्रतिपन्थिनो निवसन्ति तद्वेश्यादि
सदनक्त्तरससर्गदूपितत्वात्स्थानमप्युपाधिभेदादनायतनम् । यदुक्तम्-"जत्थ साहम्मिया यहवे, भिन्नचित्ता प्रणारिया।।
लिङ्गवेसपडिच्छन्ना, अणाययण त चियाणाहि ॥१॥"अन्यतीर्थिकपरिगृहीतानां जिनविम्बानामप्यवन्धत्वाद्यभिधाना-
तेपामपि लोकोचरिकद्न्यानायतनत्वमेव द्रष्टव्यम् । तत्र तदाराधनस्यापि सम्यक्त्वादिनशहेतुत्वात् । एवमेव चावन्धत्वा-
घभिधानमुपपद्यते, न खलु श्रुतकेनलिनोऽपि महात्मानो गुरुतरदोपानुपलम्मे पारमेश्वरप्रतिमानामवन्द्यत्वमेवमेवाभिदधती-
स्पलमतिप्रसगेन । ततिशेषविचारस्तु कल्पनिशीथादिभ्यो विस्वरतोऽवसेयः । सर्वत्र चानासदाचारदर्शनादिघसहेतुत्वेनाना-
यतनत्व स्पष्टमेवेति । अत्र च स्ने भावायतनानायतनग्रहण तयोर्दागेव विशिष्टगुणदोपहेतुत्वख्यापनार्थ, नेवरप्रतिषेधार्थ,
भावायतनादिवदितरेषामपि क्रमेण गुणदोपातिशयोत्पादकत्वस्य साम्पात् । तथा च सुश्रावकेण ज्ञानादिद्धिमाभिवा-
छताऽनायतनससर्ग सर्वथा परिहर्तव्यः। तदुक्तम्-" एवमिहमणाययण, सुगु वि धम्मट्ठियस्स सङ्घस्स ॥ छोइ गुण-
हामिहेज, वा एप वअणिजन्ति ॥१॥

·पदस्थानक
प्रकरणम्
द्वितीयं
स्थानम्
॥१८॥
" तदेवमायतनसेवनलक्षणः शीलवत्त्वप्रथमभेदः सप्रसंगः प्रतिपादिता, अथ प्रासंगिकानायतनविशेषपोषकत्वात्
क्रीडानां तत्परिवर्जनं द्वितीयं गाथार्धेनाह-
बीयं पुण ठाणमिणं, किड्डापरिवजणं कुणइ ॥ २॥
व्याख्या-द्वितीयं पुनः स्थानं सदाचारविशेषः शीलवत्वे 'इदं ' एतत्, यत्किम् ? इत्याह-'क्रीडापरिवर्जन
द्यूतादेविनोदक्रियायाः परिहारं करोति' विधत्ते श्रावक इति स्थानत दयोरभेदोपचाराद् द्वितीयस्थानमित्युक्तम् । एवमु-
तरत्रापि द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥ २ ॥
अथ वर्जनीयक्रीडा एवाह-
चउरंगसारिपट्टिय-वेहाईलावगाइजुद्धाई ॥ पन्हुत्तरजमगाई, छलियाई वजए निच्चं ॥ ३ ॥
व्याख्या-राजहस्त्यश्वपदात्यादिचतुरङ्गकल्पनया द्यूतं चतुरङ्गं, शारिकाभिा शारैः क्रीडनं शारिद्यूतं, परिवेष्टितचर्मदीर्घ-
पट्टिकाच्छिद्रभेदेन छूतं पट्टिकावेधतं, आदिशब्दादन्धिकनाल चक्रादिसमस्तातग्रहः, वर्जयतीति क्रियायोगः सर्वत्र । अत्र च
न्यनाशहस्तादिच्छेदादयो दोपा ऐहिका अपि सुप्रसिद्धा एव । तथा लावकास्तित्तिरविशेपाः । आदिशब्दात् कुकूटकुक्कुरमेषम-
लादिपरिग्रहस्तेपां युद्धमन्योन्यमहारादिना कलहविधापनम् । आदिशब्दात्तत्कुतूहलदर्शनादिग्रहः ।भत्र योधने तेषामेवान्योन्य-
देवधवाधोत्पादादयः, दर्शने त्वसदाचारानुमोदनप्रशंसादयो दोपाः । एवं मिथ्याष्टिरथप्रेषणकनाटककुतूहलदर्शनादिष्वपि
॥१८॥

·माम्यम् । तथा प्रश्ने प्रच्छमे सत्युत्तर प्रतिवचन प्रश्नोत्तर, तत्प्रधान काव्यमपि प्रश्नोत्तरम् । तच्च व्यस्तसमस्तचलबिन्दु- वर्धमानापरभृङ्खलामअरीपनाद्यनेकप्रकार क्रीडाकाव्यविशेषम् । यथा--" का प्रायते विश्वजनेन सादर, का वा रिजेया वत चक्रिणामपि ॥ कीडर नृपः स्यान परामवास्पदं, भात्यम्बरे वन्दनमालिकेव ॥ १॥" कासारसावली ॥ " को चक- तुम्बलग्गो । गोरीदेहङ्सगमो को वा ।। केलीए को दलिजइ । तरुणीण वियड्ड तरुणेहिं ॥ शा" माहारो लघुमञ्जरी सना थजातिः ॥" गीत शसन्ति कीहक् किमिद तनुभृतां दुःखद रागियुग्म । कीटक् क वा जघानामरपतिरमज द्यूतदोषः कसुचैः।। अर्ध कि क च सम्पाः सदसि विवदिषु वारयन्ति स्म गावः । प्रायः किंवा चरन्ति प्रसमरतुहिन वासर कोहगाहुः ॥ १॥" विपरीत पद्म कमलवनदवानलम् ।। "पुच्छह लच्छी दईयो । अणवरत्थे किमन्वय होइ ॥ सजोइयक्खरसु । को उच्चारिजए' पच्छा ॥ १॥"यहरो वर्धमानावरजातिभेदः । एव भिन्नार्थतन्यथुतिपदावर्तना यमक तदपि पादतदर्धायाश्या। नाना भेदम्,। यथा-" रमणो रमणो रमणो। जानो ज्यारियाण असईण ॥ सरण सरणं सरण | कह तस्स क्यामि दिव्य इया । १॥""मादिशब्दात्मच्छन्नप्रकटार्थप्रहेलिकादिग्रहः । “छिन्नेसणनिउणो । वसणासगी वि लोहवतो वि ॥ सगु- णेसु पढमरेह । को लहइ जणम्मि हीणोवि ।। १ ॥" सूईउ प्रच्छन्नार्था । एव प्रकटार्थाऽपि परेणान्यार्थत्वेनामिहित- स्य वाक्यस्यान्यार्थतया कल्पन बलित छलवचनमित्यर्थः । श्रादिशब्दातद्भेदग्रह । यथा-- तुह वयण पिच्छन्ती । अभ रुइरपि किंपि न हु वेए । मुद्धे सदो सुम्मइ । कह पह दिवो सुदिट्ठीए ॥१॥" 'वर्जयति' परिहरति 'नित्य सर्वदा, सकदप्पेतत्कीडामसगे विदादिवत् कशीलत्वापच्या सुश्रावकत्वन्याधावात् । तदुक्तम्-"किडाए वहन्तो । होइ पमत्तो ४

·पदस्थानक
द्वितीयं
स्थानम्
॥१६॥
य पावए सो य ॥ अंगीकयगुणहाणि ।। तेसिं न वाणं अलामं च ॥ १॥ एवं च असुहकम्मं । बन्धइ बद्धं च नेइ परिपो
सं । तेण य भवकन्तारे । दुहतरुफारे चिरं भमइ ॥ २॥" क्रीडार्थस्य यमकादेनिपेघेन च देवस्तवाद्यर्थस्य तस्यादुष्टत्वमेवे-
त्युक्तं भवति । ततः संविग्नेन सुश्रावकत्वार्थिना सर्वा अपि क्रीडास्त्याज्याः । इति गाथार्थः ॥ ३ ॥
अथ शील_शहेतुत्वेनानायतनविशेषत्वात्परगृहप्रवेशस्य तदर्जनायाह-
तईयं उस्सग्गेणं, परघरगमणं विवजए एसो । सुन्नेगित्थीसहियं, विसेसओ दोससब्भावा ॥४॥
व्याख्या-तृतीयं स्थानं शीलवत्वे एतत् । यत् 'उत्सर्गेण' सामान्येन तावनिनिमित्तं 'परगृहगमनं' अन्यसदनप्रवेशं
विविधमनेकै प्रकारैः कार्यान्तरव्यासंगविक्षेपादिभिर्वर्जयति परिहति 'एप' सुश्रावकः, तेन सुसहायस्य तत्र ज्ञातसपरिकरत-
द्गृहपत्तिसद्भावस्य चात्यन्तिकप्रयोजनेन गमनेऽपि न दोषः। किश्चित् शून्यं तद्गृहपत्यादिरहितत्वात् , भपरमेकत्रीसहितं तद-
न्याङ्गनाऽभावात् , ततः शून्यं चैकनीसहिनं चेति द्वन्द्वः । ईदृशं गृहं ' विशेषतः ' अतिशयेन प्रवेशाय वर्जयतीति योगः ।
कुतः ? इत्याह-दोपा यथाक्रमं परद्रव्यपराङ्गनाभिलापादयोऽपराधास्तेषां सद्भावः कर्मदोपादुद्भवस्तस्मात् । तथा चोक्त-
" तस्थित्थि दट्टणं । खुन्मिज सयं व सा व खुम्मिना ।। लुन्मेज परघणे वा । उभयम्मि जणो व संकिआ॥१॥ एवं
वयनासो से । अयसो बन्धो च होइ धणनासो । हुआ च पाणनासो । मायासो वा नियजणस्स : २॥” ततः परगृहप्र.
वेशं वर्जयति । इति गाथार्थः ॥ ४ ॥

·अत्रैव विशेषान्तरमाह- मयणाउरदिट्ठीए, परजुवइनिरिक्खण विवज्जेइ । परिहासकह वजइ, एगो एगिस्थिए सद्धिं ॥५॥ व्याख्या-मदनातरवृट्या कामविहललोचनेन 'परयुवतिनिरीक्षण ' अन्यत्रीदर्शन 'विशेषेण ' अतिशयेन 'वर्ज- यति ' परिहरति, तथा तदवलोकनस्यासदाचारमहाराजप्रधानदूतायमानत्वात् । 'परिहासकों ' च सस्मिवनर्मालापरूपाम् 'एका' एकाकी सन् एकयाऽसहाययैव स्त्रिया योषिता सह वर्जयति । इह च स्त्रीसामान्यमानोपादानागिन्यादिमिरपि सहै- कान्तवाती न करोति, लोकाशकोत्पादकत्वात् मदनोन्मादस्य दुवारत्ताच । तदुक्तम् मात्रा स्वस्रा दुहिता वा। न विविक्तासनो भवेत् ॥ बलवानिन्द्रियग्राम । पण्डितोऽप्यत्र मुशति ॥१॥" यदा चैव परस्त्रियो निरीक्षणाद्यपि निषिद्ध तदा साधाचरसेवायाः शिष्टगर्हिताया., ततोऽपि गर्हिततमस्य भार्यात्वेन वत्सग्रहस्प कैच कषेति शुद्धशीलाराषकेनावश्य तमिरी- क्षणापि वर्जनीयम् । इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ एव कापिक शीलभेदप्रयमभिधायाऽथ वाचनिक चतुर्थ शीलभेदमुभयलोकदुःखावह विकतवचनामिधानसहितमभिधा- स्पन् पूर्व तावत्तत्प्रत्यनीक शुभवचनमेवाह- महुरमणवजमणलिय मबाहय इह परत्थ हियकारि। वयण भासइ कजे, विकिय परिहरइ जत्तेणं ॥६॥ व्याख्या-'मधुर' कोमलं मर्थ-ध्वनिम्यां श्रोत्रानन्दकमित्यर्थः। तदपि 'मनवद्य' पापारम्भानाधायक, तदपि भनलीक -

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥२०॥
द्वितीयं
स्थानम्
-
सत्य, तदपि 'अयाधक' परिणामपथ्यत्वात्स्वपरयोर्दुःखानुत्पादकमवाधादं वा । इस्तत्वं प्राकृतत्वात् । पाठान्तरेण त्वचा-
वितं पूर्वापराव्याहतार्थम्, अत एवेह परत्र हितकारि, एतजन्मनि जन्मान्तरे चानुकूलसंपत्तिहेतु ईशं 'वचन वाक्य 'भापते
ब्रूते, उत्सर्गतः शीलवान् श्राद्ध इति प्रक्रमः । ' कार्ये ' सद्धर्मानुगतप्रयोजने । अनेन निष्प्रयोजनमीडशस्यापि वचनस्य
निषेधमाह-तथा — विकृतं ' वक्ष्यमाणलवणं वचनमेव 'परिहरति ' वर्जयति — यत्नेन' आदरेण तदपरिहारे मधुरादिभा-
पित्वाऽनिर्वाहात् । इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
अथ सान्वयं विकृतमेवाह -
विकियं विकारवन्तं, इहपरलोयाण दोससंजणयं । इहलोयदोसहेऊ, रे मारियदासविसलत्ति ॥७॥
व्याख्या-'विकृत विरूपमिति लक्ष्यं 'विकारवत्' इति लक्षणम्। तत्र विकारश्चेतसोऽन्यथात्वं, मदमदनमत्सरायुपप्लुत-
त्वम् । तद्युक्तं यन्मनस्तद्विकारवत् । तन्निमिनकं वचनमप्यभेदोपचाराद्विकारवत् । मदायभावे तादग्रवचनाभावादिति भा.
वः । तदुक्तम् " मयणाउरोत्ति मयवि-भलुत्ति मच्छरपउद्दचित्तुत्ति ॥ जं वयणं वयमाणो। जणेण नजिज तं वजं
अथ कार्यमस्याह-इहपरलोंकयोर्दोषसंजनकं, तत्रेहलोकदोपा भात्मलघुताजनविरोधबन्धनधनप्राणनाशादया,
परलोकदोषाः कुगसिपातादयस्तेषामुत्पादक उभयलोकवाधकमित्यर्थः । तथापीइलोकदोषसंजन एतअन्मनि दूतकोत्पादक-
म् । किम् ? इत्याह-' रेग्मारित दास वृपल इति । परलोकनाधकं त्वग्रे वक्ष्यत इत्यभिप्रायः । तत्र 'रे' इति निन्दार्थे संबो-
5
॥ २०॥

·- धनम् । मारितो विनाशितस्त्व मया भन्येन त्याकाशवचनम् दासोपतितः कर्मकरा, वृषलो हीनजातिरित्येतावप्याक्रोश- विशेषौ । इतिशन्दा सामान्याक्रोशप्रकारसमाप्त्यर्थः । इतिगाथार्थः ॥ ७॥ अथ विशेषसस्तानमिदधानस्तत्फलमन्याह- रे असुयपुत्त ! माइय, माया ते परिसी कया हुज्जा । एन खरफरुसहओ, मारिजवत दुभासिल्लं॥८॥ व्याख्या-"रे' इति पूर्ववत् । मभुतस्य लोके जनकत्वेनाप्रतीतस्य पुत्रानुरश्रुतपुत्रो जारजात इति यावद, तस्या- मन्त्रणम् । अथवा हीनजाति कश्चन जनक कटाक्षीकृत्य वक्ति, अमुककपुनः भमुकस्य पुत्रस्त्वमिति । इह च रेशन्दस्य अश्रुवपुत्रशम्देन समभिव्याहृतस्यात्यन्तदु खोत्पादकत्वख्यापनार्थत्वान पौनरुज्यम् । तथा 'माइय ' इति मा स्म त्वमा गा इत्याक्रोशः । अथवा मानगो जननीप्रतिसेवकः । तथा 'माता' जननी 'ते तव मयाऽन्येन वा 'ईदशी कता भवेत्। प्रतिसेविता सपादिता स्यात् । अथवा या माता ते भवादृशस्य दुष्पुत्रस्य जनयित्री सा कदेशी भवेत् सती ? स्याम कदा- चिदित्यर्थ । एतनापणफलमाह-' एवं ' उक्तन्यायेन खरेगा। शन्दतः परुपैश्वाश्राव्यैरर्थतो हतोऽन्तममव्यथितः सन् श्रोता शक्तिमान् ‘मारयेत् विनाशयेत् । वा शन्दों विकल्पार्थः । तेन तथाशक्यमा खरपरुषतरैः प्रतिहन्याद्वा तदु- भोपावन्त पुरुपमिति गम्यते । भस्त्यर्थे इन प्राकृतः । इति गाथार्थः 1100 एष दुर्भापायानिति दर्शनार्थ पुनः पुरसं प्रकारान्तरेलाह- . . Arukt+DarriHERE.

·द्वितीयं
स्थानम्
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥ २१ ॥
एसो चोरो जारो, निही य लद्धो इमेण निभंतो। एसो रायविरोही, मांसक्खाई इमो सो उ ॥९॥
व्याख्या-वस्तुतस्तथात्वे मत्यसत्यपि वा । ' एप:' पुरुषः ' चौरः' परद्रव्यापहर्ता, 'जार!' उपपतिः, 'निधिश्च
रत्नादिभृतः कलशः 'लन्धः ' प्राप्तोऽनेन 'निर्धान्तः' निःसन्देहः । इह च निःसन्देहत्वस्य लामक्रियाविशेषणत्वेऽपि
लम्यलाभयोरभेदोपचाराभिधिविशेषणत्वेनोपादानमिति । एष राजविरोधी' च नृपविरुद्धाचरणशीलः । नृपयोर्वा विरोध-
कारका, परोक्षे दोषग्रहणं पृष्ठमांसमिह मांसशन्देन विवचितम् । तेन ' मांसखादी' पैशुन्यभाषी 'भयं सः' इति प्रत्य-
घनिर्देशः । पुनः पुनरेतच्छन्दायुपादानमत्यन्ततिरस्कारार्थम् । तुशन्द एवकारार्थो भिभक्रमश्च । सेन चौर एवायं, जार एवाय-
मित्यादि योज्यम् । इति गाथार्थः ।। ९ ॥
अत्रापि फलमाह-
तेहि व तन्नियगेहि व, मारिजइ सो विदुक्खमारेण।महवा भवरोवि इमो, भेोइह विकियवयणम्मि॥
व्याख्या-'तैर्वा चौरजारादिरूपतया क्रुष्टैो ' तमिजकैर्वा ' माकुटवातिभिर्वा तत्पक्षपातिभिः, वाशन्दौ तुन्य-
मारकत्वविकन्पार्थो । ' मार्यते' व्यापाद्यते, 'सोऽपि' एवरूपदुर्भाषावानपि, न केवलं पूर्वोक्तदुर्भापावानित्यपिशब्दार्थः ।
कथम् । इत्याह-'दुःखमारेण ' जिहाछेदवकसेवनलोडकीलकास्पभेदादिना भति दुःखोत्पादकष्पापादनेन, तेन भादो
नेशं कथमपि भापत इति भावः । अथवेति प्रकारान्तरद्योतनार्थः 'भपरोऽपि ' पूर्वोक्तादन्योऽपि 'भयं' वक्ष्यमाण:
.
॥ २१॥

·, - " 'मेदः' विशेषो वर्जनीयतया 'ह' बीलवश्वप्रक्रमे 'विकृतवचने' विरूपकमाषणविषये संभवतीति शेषः । इति गाचार्यः ॥ १०॥ तमेकाह- पाविट्ठा रायाणो, दसवेससमत्ति ज सुए भणियं । रायगुरू सुरपाई, दासीए पई गुरू कह णु ॥११॥ व्याख्या-'पापिष्ठाः 'पापीयांसो 'राजान' नृपाः । कुतः १ इत्याह-दशवेश्याममाः' पापनिधानत्वेन दराठ्यक्षरिकातुन्या इति । एतद् यत् ' यस्मात् 'भुते ' भागमे स्मृत्यादौ मणित' उक्त मन्वादिमिरिति गम्यते । तथा चागम: दशशुनासम चक्र, दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या, दशवेश्यासमो नृपः ॥ १॥ भत्र म तिलपीउनयत्रं उद्योगातैलिकोऽपि । तथा ध्वजयोगाद् ध्वज. कम्पपाल', तद्गहे हि चिट्ठार्थ दक्षिणापथे ध्वजो मध्यत इति कृत्वा । तथा ' राजगुरुः' नृपपूज्यपुरोहितादिरप्पर, 'सुरापायी' मधपा, 'दार पतिः' अगम्ययोषिर्ता च । अतो 'गुरु' ' पूज्या ' कथ नु' इति केन प्रकारेण समाव्यवे ? दोषाकरत्वात्वाव । इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ अपेहलोकाधकान्युपसहरन परलोकाधकान्याह-- एमाइ कुलच्छायग-वयणाणि विरुद्धयाणि विगियाणि। परलोगवाहगाणि उ, न जिणो धम्मो न निव्वाणं व्याख्या-' एवमादीनि ' एतत्प्रभृतीनि । वकारलोपो विमक्तिलोपश्चात्र प्राकवत्वात् । भादिशम्दान्नृपभार्या स्वैरिणी,

·'
विरुद्धकानि
विरुद्धान्येव
विरुद्धकानि
,
लोकलोकोत्तरमार्गयोरिहलोकपरलोकयोश्च
विरोधमाजि
तद्घातकत्वात्
।
किमि
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥२२॥
नृपपुत्रो वा पारदारिक इत्यादिग्रहः । कुलाच्छादकानि, नैते कुलजाता एवं भाषन्ते, तस्मान्न इमे तत्कुलजा नूनमन्यजातत्वा-
दलीना एवेति । पाठान्तरेण तु कुलोच्छेदकानि समस्तगोत्रवंसहेतुत्वाद , तीनि च तानि वचनानि चैति कर्मधारयः ।
विवीयं
स्थानम्
OK
ति ? मत आह-'विकृतानि ' विकारवन्ति । एवं तावदिहलोकबाधकान्युक्तानि । ' परलोकवाधकानि तु जन्मान्तर-
बाधाधायकानि पुनः, न जिनो, न धर्मो, न निर्वाणमस्तीति शेषः । सर्वथारागादिजेता जिनः सर्पज्ञो नास्ति, प्रत्यक्षादिभि-
रनुपलभ्यमानत्वात् । धर्मोऽपि पूर्वोदितस्वरूपो नास्तीत्यनुपज्यते, तदुपदेष्टुः सर्वज्ञस्याभावात् । नैव 'निर्माण' कृत्स्नकर्मक्ष-
यलक्षणा निवृत्तिस्तदुषायस्य धर्मस्यैवाभाषासः, एवमादीनीत्यत्रापि संवध्यते। तेन न पापं नापि तत्फलमित्यादिग्रहः ।
एतानि हि मिथ्याभिनिवेशादिप्रभवत्वाइर्गतिहेतुत्वाच-परलोकमेव शुभं बाधन्ते, तेन परलोक एन बाधाविधायीनीति पर-
लोकमाधकानि, न रिवहलोकेऽपि मारणादिनिमित्तानीतिः। सर्वाणि च विकृतवचनानि लोकविरागस्वलघुतादिनिमितत्वादी-
र्थकामध्वंसकत्वाचा वर्जनीयानि । तदुक्तम् -- " विगिपर्व' वयमाणो । विसिहलोत्रो विरजए सजो ॥ ततो सौ मसहामों
असहामो मत्थकामाणं ॥ १॥ तेहिं रहिमो गिहत्थो ॥ दुत्थावत्थोत्ति कत्थवि य भत्थं । न जणे जणयह तम्हा ।
विकियवयणं विवलिआ ॥२॥" इति गाथार्थः ॥ १२ ॥
अथ विकृतवचनपरिहारफलमुपदर्शयन्नुपदेशमाह-
॥ २२॥

·. . एमाइवयणपरिव-जणेण ज विकियवयणपरिहारो।इह परलोगे य सुहा-वहोत्ति ता तत्थ सो जयए । ज्याख्या-'एपमादिनचनपरिपर्जनेन' उभयलोकविरुद्धादिमापितत्यागेमा यद् ' यस्मान् - विकतचनपरिहार' असम्पमापणत्यागा 'इह ' इति अन जन्माने 'परलोके च' जन्मान्तरे 'सुखावहा' शुभावहो वा यथाक्रम धर्मार्थादिहेतु- लेना स्वर्गादिवेतुत्वेन चेति भावः । इह च सदोषवचनपर्जनस्य हेतुत्वेनानुषीद कृत्वों प्रस्तुतविकतवचनपरिहाररूपस्य शी- लववभेदस्प पखावहत्या विधीयत इति न पौनरुक्यम् । इति शम्दो इत्वर्थस्तेन यतोऽय सुखावहस्तपस्मात्कारणात् 'तत्र' विरुवचननपरिहारे 'सा' इति शीलवान् श्राद्धरे ' यवते ' यत्न कर्यादिति । एतयत्मनतो हि मधुरादिमापिरवनिर्वाहस- पार्थसिरिति । तदुक्तम्--" इयं वयोमयपरिसेय । समियनीससंचित्तसतॉवा ।। भाणदिया य भाण | जणा पडिच्छति दवीय ॥ १॥ एषा भत्थो कामो । धम्मो य पर्वनवयसल्वो से | ससिज्झइ नियमेण । जसो य धवलेह भूषणयल ॥२॥ इति गाथार्थः । १३ ॥ एव पिकृतवचनामिधानसहित वाचनिकचतशील मेदामयलोकदुःखापदमुक्त्वाऽधेहलोकदुःखावई विकतपेपामि धानसहित कायिक पशर्म शीलमैदमाह- नियभूमिगाणुरूपो, वेसो सुस्सावगाण उचिउत्तिा नवरि महग्याभरणी, वि कह सिडिंगागिई होइ।१४॥ व्याख्या-'निजभूमिगानुरूपा' पत्रियवणिगौदीश्वरानीश्वरोत्सवानुत्सवपद् युवस्थविरादिस्सस्वपदव्युचित' 'वेप।'

·v
दूस्थानक
द्वितीयं
स्थानम्
प्रकरणम्
॥२३॥
नेपथ्यं ' सुश्रावकाणां' विशिष्टश्रमणोपासकानां ' उचिता' संगतो यतः परिधातुमिति शेषः । 'इति' तस्माद्धेतोः
'नवरं ' केवलं 'महाभरणोऽपि ' महामून्यालङ्कारोऽप्यास्तां तदन्या, 'कथं' केन प्रकारेण · पिङ्गाकृतिर्भवति
पिङ्गाकृतिहेतुत्वात् षिजाकृतिर्विटाकारापादकः स्याद्वेषः पुरुषो वा । कथं विनाकृतिः स्यात ? नैवेत्यर्थः । न हि महा(मरण
त्वादिकं पिड्गत्वापादकम् , अपि तु वक्ष्यमाणशैलूषाधुचितवेषत्वम् , तदभावे तु प्रधानतरोऽपि वेपो न दुष्यति ॥ इति
गाथार्थः ॥ १४॥
साम्प्रतं परिहरणीयताख्यापनाय विकृतवेपं दूषयमाह-
कुलदेसाण विरुद्धो, वेसो रन्नो वि कुणइ नो सोह। वणियाण विसेसेणं, विसेसमो ताण इत्थीणं ॥१५॥
व्याख्या-'कुलदेशयोः ' गोत्रराष्ट्रयोः ' विरुद्धः' अनुचितः 'वेप ' नेपथ्यं, तत्र कुलविरुद्धो यथा-बामण-
चत्रियादिकले नीलीरक्तवस्त्रपरिधानं श्वेतादिवत्रपरिधानमपि वा लंखाद्याकृत्यापादकम् , देशविरुद्धो यथा सिन्धुदेशे शिरो-
वेष्टनविरहः काशीदेशे वा तद्विधानम् , ईदृशो वेपो 'राज्ञोऽपि ' सकललोकमान्यस्य भूपस्याप्यास्तां तदितरस्य ' न करो-
ति' न विधत्ते 'शोभा ' श्रियं, ' वणिजाम् ' नैगमाना 'विशेषेण' अतिशयेन, न करोति शोभामिति योज्यम् , राज्ञा,
सकाशात्तेपां लघुत्वात् , तत एव विशेषतः 'तत्स्त्रीणाम् ' वणिग्योपिताम्, यदा च सामान्येनैव शिष्टवणिगादीनामेव
तदा सुतरां श्रुतजगत्रयाविगानविश्रुताईतश्रुतानां श्रावकश्राविकाणामिति भावः । इति गाथार्थः ॥ १५ ॥
.
-
-
॥ २३ ॥

·. भय सुश्रावकाणामधिकृत वेपमाद- संतलय परिहाण, उझलवचोडाइयं च मज्झिमय । सुसिलिट्ठमुत्तरीय, धम्म लच्छि जस कुणइ ॥१६॥ व्याख्या सन्तलकम् ' बन्धेन विशेषवद्, यत्र परिहितपरिधानप्रान्तेनैव कच्छा दत्त्वा पुनः सोचितेन कटीवेष्टन कृत्वा पञ्चाबागे पन्धो दीयते, पूर्व वाऽग्रभागे बन्ध दत्त्वा पवादश्शलान्तरेण कच्छा दीयते मलादिवत् तत्सन्तलक कन्छ याऽभिधीयते, एतच्चाग्रत पश्चाचाप्रलम्बमानप्रान्ततया न विभूषाविशेषहेतुः स्यात्ततोऽनेनान्यदपि यत्तादृश तदुपलक्ष्यते वेन सन्तलकसदृशम्, 'परिधानम् ' अघोनिवसनम् , ज्झलव श्लथ चोला परिधान तदतिगच्छत्यतिकामति 'चोडातिगम् ,' परिधानोपरितनप्रान्तातिक्रान्तम्, ततो ज्झलम्ब च तच्चोडातिग चेति कर्मधारय , 'च: ' समुच्चये 'मध्यमकम् ' सकल- पाहुएछोदरादिमध्यमानाच्छादकमणिकालषण द्वितीय वस्त्रम्, तथा 'सुश्लिष्टम् ' अतलिनम् ' उत्तरीयम् ' उपरितनमा रछादनवसमेतद्विधिना परिधीयमानम् 'धर्मम् ' पुण्यम् ‘करोति' विधचे शास्त्रीयसदाचारत्वात् स्वपरयोमदनानुद्दीपक त्वाच, 'लक्ष्मीय ' श्रिय चालघुतापादकत्वाजनानुरागहेतुत्वाच, 'यश.' कीर्ति च शिष्टतानिदानत्वादनुपहास्यत्वाच, करोतीत्यनुपज्यते, एव चास्य चेपगुणवत्तोपवर्णनवाक्यस्य साचात्प्रवृत्त्यनमिधायकत्वेऽपि परिणतिसुरसमाम्रमिति वाक्यर प्रवृत्तौ तात्पर्यम्, तत एवविधो वेपो विधेय इति भावः । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥ भथ सुश्राविकाया गाथाद्वयेन तमाह- . .

·पदस्थानक प्रकरणम् ॥ २४॥ द्विताय स्थानम् . परिहाणमणुब्भड, चलणकोडिमज्जायमोसरंतं तु। परिहाणमकमंतो, य कंचुओ होइ सुसिलिट्ठो॥१७॥ पच्छायंतं अंग, सुसिलिटुं उत्तरिजमणुरुवं । विकियं तव्विवरीयं, वज्जइ जिणभवणमाईसु ॥१८॥ व्याख्या-परिधानम् ' निवसनम् ' अनुद्भटमेव ' अकृतमङ्गिविशेषवन्धनमेव, अनुस्वाराश्रवणं प्राकृतत्वात् 'च. लनकोटिमर्यादाम् ' पादाग्रसीमाम् ' ओसरतं 'ति प्राप्नुवत् ' तुः' अवधारणार्थों योजितश्थ, तथा परिधानं निवसनमा- क्रामेश्चतुर्भिरङ्गुलैराच्छादयन् , उपलक्षणं चैतत्-बाहू अपि करपर्यन्तमाच्छादयन्निति दृश्यम् । 'कञ्चुका' अङ्गिकारूपो भवति । ' सुश्लिष्टः' घनवानादिद्यूत इत्यर्थः । अनेनातिसूक्ष्मवस्त्रमयत्वं निषेधति । ' प्राच्छादयत् ' प्रकर्षणादृश्यतां नयत् 'अङ्गं शिरःप्रभृति पादपर्यन्तम् । अनेन संपूर्णस्यैव पटस्य प्रावरणौचित्यमाह, न तु तदर्द्धस्य, तस्य सकलाङ्गानाच्छादक- त्वात् । ' सुश्लिष्टम् ' प्रतिनिबिडं, न तु मङ्कणकादिवदतिसूक्ष्मम् । ' उत्तरीयम् ' उपरितनवस्त्रम् , ' अनुरूपम् ' उचितं भवति, पूर्वोक्तधर्मादिगुणाधायकत्वात् श्राविकाणामिति प्रक्रमः । यदि तु कदाचित्तलिनवसनाच्छादनमपि क्रियते तदा द्वितीयवस्त्रेणैव सह न केवलमिति भावः । एवं भयेषामप्युचितं नेपथ्यमभिधाय विकृतं तदभिधित्सुः पीठमारचयति । 'वि- कृतं ' विकारवत् , मदनोद्दीपकत्वात् शिष्टोपहास्यत्वाचः। तद्विपरीतम्।' उक्तादन्यादृशं नेपथ्यमिति प्रक्रमः, 'वर्जयति'' परिहरति श्रावकादिः। तथा चोक्तम्-" वेसेण जेणें दिटेण। सिट्ठलोओभिमन्नए मणसा ॥ नूणं एस सिडिंगो-त्ति तं विव- जिंति धम्मिट्ठा ॥१॥ विशेषतश्चाह 'जिनभवनादिषु अर्हदायतनसाधूपाश्रयगमनप्रभृतिषु विशेषेण वर्जयतीत्यर्थः, - " - २४॥

·KAMOKAAROKAR पी खरतरगच्छीय पान ग"द जापुर अनुचितस्य सर्वत्रापि परिहार्यत्वाद्विशेषतरत्यादौ, तर हि केवलधर्मार्थप्रवृत्ती, विकृतवेपस्य तु कामादिजनकत्वेनाधर्म- हेतुत्वाभियमेन परिहारः । इति गाथार्थ: ॥१७-१८ ॥ भय विकतवेपमाह- लखस्स व परिहाण, गसइ वदेहं तहगिया गाढा । सिरवेढो टमरेण, वेसो एसो सिडिंगाणं ॥ १६ ॥ व्याख्या-'लवस्येव ' शैलूपस्येव ' परिधान ' निवसन यत्रेति शेष, स अग्रभागपश्चान्नागयोः प्रलम्बमान प्रक- टसमस्तोरुकाण्डमत्यन्तमाकृष्य च परिषत्ते । अनेन च सन्तलकपरिधानस्यैतद्विपरीवस्वरूपस्याविकवता स्वयमेव प्रतिपा- दिता भवति, एवमुत्रयोरपि द्रष्टव्यम् । तथा 'ग्रसत इव' गाढाकष्टिपरिहिततयाऽऽत्मसात्तीय 'देह ' शरीर, 'पा' इति वाक्यार्थीपक्षेपार्थो योजितश्च, 'मणिका' प्रवीता, कुतो असत इव ? यतो ' गाढा' शरीरेण निविडसम्बन्धवती तद- भेदवती पेत्यर्थः । ' शिरोवेष्ट ' मस्तकवेष्टन रूबनविशेपा ' टमरेण ' इति विशेषणे तृतीया, शिरोवेटप्रान्तस्य विच्छित्ति- विशेषवत ऊन कृत्य पन्धनरूपष्टमरस्तेन विशिष्टः शिरोवेष्टो यत्रेति, 'वेपा'नेपथ्यम् 'एप' ईदशो विकृत ' पिङ्गाना' विटाना, न तु शिष्टानां भवतीति गम्यते । उपलवण चैतत्-तेनान्यदपि यद्धास्थलकेशापनयनं मधुरोम्णां वा रेखामा- प्राकारतया धारण तदपि पिङ्गत्वापादक विकृतवेपतया योद्धव्यम् । अस्य चैव विषनिन्दावाक्यस्य साचानिवृत्पनभिधायक स्वेऽपि परिणविविरस पनममिति वाक्यवभिचौ वात्पर्यम् । एवमुचरस्मिन्नपि स्त्रीवेषनिन्दावाक्ये वात्पर्य चोदव्यम्, भत . .

·पदस्थानक
द्वितीयं
स्थानम्
ईदृग्वेषः परिहार्य इत्युपदेशः । इति गाथार्य: ।। १९ ।।
अथ गाथात्रयेण स्त्रीयां तमाह-
असिलिटु नीविबंधो, चूडासंफुसइ पायनहरेहं । जंघद्धं उग्घाडं, परिहाणं हवइ वेसाणं ॥ २० ॥
सिहिणाण मग्गदेसो, उम्घाडो नाहिमंडलं तह य । पासा य अद्धपिहिया, कंचुओ सहइ वेसाणं ॥२१॥
कुंकुमरसपिंजरियं, अंग:काऊण गहिय आहरणं । मंकणयपाउयंगी, कुलवडु कह जाउ जिणभवणे ॥
व्याख्या-'अश्लिष्टः' अतिशिथिला 'नीविपन्धः' निवसनग्रन्थिबन्धः, तथा 'चूडा' निवसनायकलापः
'संस्पृशति' भामृशति 'पादनखरेखा' चरणनखाग्रमार्ग, विच्छित्तिविशेषपद्धत्वेन प्रलम्बमानत्वात् । पवादागे तु 'ज-
झार्द्ध' लोकरूढपिण्डिकार्द्धम् ' उद्घाट' प्रकटं यत्र तदिति शेषः ' परिपान:: 'निवसनं: ' भवति' स्यात् 'वेश्यानां ।
दूधचरिकाणां, न तु कुलाङ्गनानामिति भावः । तथा 'सिहिनाणं 'ति स्नानां ' मार्गदेशः' वक्षःस्थलप्रदेशः 'उद्घाटः
अनावृतो येनेति शेषः । ' नाभिमण्डलम् ' उदरपिका च तथाऽनावृतमित्यर्थः । 'पार्यो ' उदराधाप्रान्तावपि । भर्द्ध-
पिहित्तौ' भसमस्ताच्छादितौ मसौ ' कञ्चुकः' प्रतीतः 'सहते ' शोभते वेश्यानामिति पूर्ववत् २१ । तथा 'कुहमरसपि-
अरितं ' कश्मीरजद्रवपिङ्गम् ' अङ्गम् ' वदनादिचरणपर्यन्तसकलशरीरं कृत्वा' विधाय, अनेन च मुख-इस्तमात्रस-
-
-
-
.
॥२५॥

·, . मालमनस्याऽवैधव्याभिष्यअकस्यानिषेघमाह । प्रथिवाभरणं ' पालकरणम्, भाभरण विलकादिनूपुरपर्यन्तं समस्त- मलकरणम्। भनेनापि कण्ठ-कर्ण-प्रकोष्ठाद्याभरणस्य समर्नुकायोग्यस्य इतरस्याप्यनुब्रटस्याऽनिषधमाह। मथवा एवं, सकलमामरण गृहीत्वा 'मकणकप्राप्ताङ्गी'' देशविशेषोद्भवसूक्ष्मवस्त्रभेदाच्छादितशरीरा, मङ्कणकाभिधानं तथाविधाऽति समवस्त्रोपलक्षणार्थ, ततोऽतिश्चमवस्त्राच्छादिताहीत्यर्थः । 'कुलवधूः' कुलाङ्गना 'कथ' केन प्रकारेण 'यातु गन्यता जिनमवने ?, उपलवणत्वाचाऽस्य साधूपाश्रग्रे च ? नैवेत्यर्ष निरामरखेऽपि शरीरे एवनियाच्छादने- प्रकटावया पत्वेन मदनोद्दीपकता स्यात्, किं पुनः सकलामरगति, तेन विशेषतस्तर सूचमाच्छादननिषेध इति भावः । एतेन यथे- वविधवेपा चैत्यादौ न याति, तर्हि कवरपरावेषा कुलाङ्गनापि यातु, इत्यादि जिनमतरहस्सानभिज्ञानां दुर्विदग्धानां सो- न्लुण्ठमाषित परिदृतमवसेयम् । मदनोद्दीपकतयाऽनुचितस्यैव निषेषाद, तदितरस्य तु जिनभक्तिविशेषाभिव्यञ्जकस्य वि- शिष्टतरस्याप्यनुज्ञानात् । इति गापात्रयाः ॥ २०-२१-२२ ॥ उपसहरमाह- तम्हा विलयं वेस, परिवज्जइ सावओ किमच्छरिय ? । नवर सुसाविया उ, दुन्नियच्छ वजयतीउ । व्याख्या-यस्माद् विकृतवेपः कामोद्दीपन-लघुताधापादका, तस्माद्धेनोविकृत-विकारवन्त शैलूषाधुचित 'वेष' नेपथ्य परिवर्जयति ' परिहरति 'श्रावक' आदा 'किमाश्चर्य' किं चित्रम् ' न किश्चिदित्यर्थः । सद्गुरुम्पा - - .

·पण
14
ता
घटस्थानक
प्रकरणम्
॥ २६॥
द्वितीर्म
स्थानम्
सम्यक् श्रावकसामाचारीश्रोता हि तामनुतिष्ठनेव श्रावक उच्यते, ततस्तस्य तत्परिहारे न किञ्चित् कौतुकमिति भावः ।
'नवरं ' केवलं विशेषतश्चेति यावत् । सुश्राविकाः-प्रवरश्रमणोपासिकाऽङ्गानाः दुर्नेपथ्य-वेश्यायाचितविकृतवेषं वर्जय-
न्ति-परिहरन्त्येव, 'तु' शब्दोऽवधारणार्थः । अथवा श्रावकवत् श्राविका अपि परिहरन्त्येव तम् , न तत्र कौतुकम् ; नवरं
सुश्राविकाः पुनः 'दुनियच्छं' ति दुर्निवसितं-दुष्परिहित वर्जयन्ति । अत्र पक्षे 'तु' शब्दः पुनरों योजितच, तेनाs-
नुहटत्वादिगुणोपेतमपि परिधानमञ्चलद्वयपरस्परानुस्यूतमेव परिदधति । तथा सुश्लिष्टमपि कञ्चुकमनाकृष्टमेव, महदप्यु-
तरीय ललाटाद्यावारकमेव, महाधमप्याभरणं मुहुर्मुहुरप्रकाशितमेवेति काश्चिन्मन्दधर्मवासनाः श्राविका अपि नैवमुपल-
भ्यन्ते, अतः सुश्राविका इत्युक्तमिति गाथार्थः ॥ २३ ॥
काथिक-वाचनिकानभिधाय अथाध्यात्मिक पष्ठं शीलभेदमाह-
अदुराराहत्तं पुण, छटुं अंगं तु सीलवत्तम्मि । परियणसयणमहायण, अणुकूल तिहिं पि करणेहिं ॥
व्याख्या--' महाप्रयत्नप्रसाधितप्रयोजनशतैरपि यो नाराध्यते-न प्रसाध्यते स दुराराधः, तद्विपरीतोऽदुराराधा,
तद्भावोऽदुराराधत्वं सुखाराध्यत्वमित्यर्थः । 'पुनः' शन्दो विशेषणार्थः । षष्ठमङ्गम् अवयवो भेद इत्यर्थः, शीलवश्वे
प्रक्रान्ते इत्यर्थः । ' सीलवत्तम्मि' इति च पष्ठ्यर्थे सप्तमी । अथवा भङ्ग कारणं शीलवखे प्रक्रान्त एव । कथमस्य शीला-
झता ? इति चेत् , उच्यते-दुराराधस्य हि रोपाद् वधादिप्रवृत्तौ धर्मादिध्वंसकत्वात् । तदुक्तम्-" सयणेण परियणेण
-
॥ २६॥

·य, कए वि पजे महापयासेण । न दुराराहो तुस्सइ, दुस्सइ किय दूसणविगप्पा ॥ १॥ सो य भसतोसामो, फरुस भासेह करेइ य वहाई । एव धम्मो नस्मइ. कामत्थजसा वि य कमेण ॥ २ ॥" ततः किम् ? इत्याह-' परिजनो' भृत्यादिः, 'स्वजनः 'पितृन्पादिः, ' महाजनो' नगरप्रधानलोकः तेषु, ‘अनुकूलो' दक्षिणा तद्वचनाद्यनुवर्वनेन तचित्ताहादक: स्यादिति शेष । श्रावक इति प्रकृतम् , 'त्रिभिरपि करणै । कार्यसाधकतमैर्मनोवाकायैः, न वचनमात्रेणैवेति भावः । दुराराधत्वस्य हि दोपशताकुलत्वमाकलय्य तत्प्रतिपन्धिनि सुखाराध्यत्वे सक्लपुस्पार्थः सापकतामयति । तदुपायब परिजनाचानुकून्यमिति शीलधर्मार्थिना तत्राऽप्यवश्य प्रवर्तितव्यमिति रहस्यमिति गाथार्थः ॥ २४ ॥ दोषाम्भोधरजालवायुपटली सौजन्यवन्यामधु, पैशुन्योद्धतपांसुवारिनिकरः शालीनताश्रीग्रहम् । निःशेषामलधर्मकर्मकमलाविर्भावलीलासरः, पुण्यैः कस्यचिदुल्लसत्यलमदः श्रीशीलवत्त्व हृदि ॥१॥ इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिरिशिष्यलेशविरचितायां पटस्थानकवृत्ती शीलवस्वद्वितीयस्थानकविवरण समाप्तम् ।।

·*
तृतीय
स्थानम्
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥२७॥
अथ गुणवत्त्वनामकं तृतीय स्थानकम् ।
उक्तं शीलवत्रं द्वितीय स्थानकम् । अथ तस्मिन् सत्येव श्रावकस्य गुणवस्वमुपजायते, इति तदनन्तरं तत्प्रधानका-
यंभूतं पञ्चप्रकारं गुणवत्वमाह
गुणवत्तं पंचविहं, सुत्तरुई चेव तह या अस्थरुई। अणभिनिवेसी य तहा; करणरुई अमिट्ठिउच्छाहो ॥१॥
व्याख्या---' गुणवत्वं' प्रागुक्तार्थम् , एतच विशिष्टतरकर्मषयोपशमसाध्यम् । इह- तु तामाऽव्यमिधारितत्पूर्व-
कालावश्यंभाविसूत्ररुच्यादिमत्वमपि अभेदोपचाराद् गुणवत्वमुच्यते । तत् ' पञ्चविधं ' पञ्चप्रकारम् । तदेवाह-' सूत्रं
मर्थविशेषसूचकत्वादिलक्षणम् । यदुक्तम्-" सूयणमित्तं सुत्तं, सुइआइ केवलो तहिं अत्योति । जं पुण से वक्खाणं,
मायरिया परिकहन्ति ॥ १ ॥ अथवा लघूनि सचितार्थानि स्वल्पाचरपदानि च सर्वतः सारभूतानि स्त्राण्याहुर्मनी-
षिण, पुरुषविशेषप्रणीतत्वलक्षणं वा सूत्रम् । तदुक्तम्-" सुतं गणहररइयं, तहेव पत्तेयबुद्धरइयं च । सुयकेवलिणा रइयं,
भभिन्नदसपुषिणा रइयं ।। १॥"तत्र सूत्रे-ग्रन्थे रुचि:-श्रद्धाप्रामाण्यप्रतीतिः, सा यस्याऽस्ति स सूत्ररुचिः श्रावकः,
गुण-गुणवतोरभेदोपचाराचेह स एव गुणवस्वमुच्यते, अर्थरुच्यादिषपि । 'एव' शब्दोऽवधारणे, तेन शेषसर्वरुबीना
कारणत्वेनाधत्वादयमेवैको गुणवस्वमित्यर्थः । ' चा ' समुचये, स च गायान्ते योज्यः । तथा चेति समुच्चये, भर्थे-सूत्र-
-
॥२७॥

·स्माभिधेचे निर्यस्यासी पहनिः । तथाऽभिनिषेशो वितषेवपि स्वज्ञानेषु मनुष्ठाने मा. सस्पत्याप्रहा, स वियते यस्यासौ भभिनिवेशी, तादृशों यो न भवत्यसौ मनभिनिवेशी, प्रज्ञापनीय इत्यर्थः । पा सम्बये, तथेति प्रकारान्तरोपचेपाः । काचे स्त्रोक्वानुष्ठान विधाने रुपिर्यस्यासौ करणरुचिः । तथाऽनिधितोऽनवच्छिम उत्साहा करणाभिवापाविशयो यस्पासो भनिहितोत्साहः स पेति । सर्वत्र चात्रै, क्रमोपन्यासकार पक्षपामः । इति गापार्थः॥१॥ तत्रादौ नागत समस्तापरुन्गादिगुणवावमूलभूता एवरुचि, तस्या भप्यर्थविशन्याया भकिनिस्करत्वात् तदनन्त- रमरुमिनाह-- सुत्तं जिणिदसमए, ज ज रुयइ तदेव एयस्स । पुणरुत्तं पुच्छाए, अत्थं निस्सकिय कुणइ ॥२॥ व्याख्या-'पर्व' पूर्वोक्तशम्दार्थ जिनेन्द्रसमये ' तीर्थकरसिद्धान्तविषये, 'यद्यत्' इति वीप्सया सर्व संग्रह- माइ, रोनार्धतस्वीरैर्य उपदिष्टः सिद्धान्ता प्रवस्तु गणधरैधितः । तदप्यव्यभिचार्गमिधायक यपद् भगाना प्रकीर्णकादिकं रोनते-गव्यग्या प्रतिमासते तदेव जैनपत्रमेय, न तु फपिलादिप्रणीतमपि पतस्प यारुने धावस्य । ययादि कविकासकः कस्याश्चित् कान्वकान्तायामत्यन्वासक्तस्तवदनारविन्दमेवाऽनवरतमवलोकयति, लापते, ध्यायति पायथैपोऽपि थाशा यारुपे। सफाशात् तदेकानमनाः सन् तदेव यत्रममृतमिव मन्यमानः पठति प गुणयति प शृणोति प। किं पहुना ? तन्मय एपास्ते, भन्यथा पत्ररुचित्वस्यैवाऽनुपपत्तेः । तदुक्तम्-" पढगुणेइ सुणेइ य, उचिर्य ·पदस्थानक प्रकरणम् ॥२८॥ तृतीयं स्थानम् उचिएण चेव विणएणं । जिणसासणवहरितं, सेसमतत्तंति मन्नन्ते ॥ १॥" शेषस्य कथमतत्वरूपतेति चेत् ? उच्यते- अप्रामाणिकार्थाऽभिधायकत्वेनाऽसूत्रत्वात् । तत्र हि प्रकृतीश्वरादयः पदार्थाः प्रतिपाद्यन्ते, ते च विचार्यमाणाः प्रमाणे- !पपद्यन्ते । यथा च नोपपद्यन्ते तथा सम्मत्यादिग्रन्थेभ्योऽवसेयम् । अत्र तु ग्रन्थगौरवमयानोच्यते इति । अतोऽर्यमाण- स्वाभावान्नार्थाः, तथा च तदभिधायकं कथं तत्सूत्रम् ?, अर्थाभिधायकस्यैव सूत्रत्वाभिधानात् । तस्माम शेपं सूत्रं तत्वमिति दृदि निधायैव च सूत्रकारेण तदेवेत्यवधारणमकारि सूत्रे, अन्यथा किमनेन व्यवच्छिद्याद् ? इत्यर्थः । तदेवं कार्यद्वारेण सूत्ररुचिं व्याख्याय तदनन्तरमर्थरुचिमपि कार्यद्वारेणैवाह-'पुनरुक्तं ' पौनापुन्येन पृच्छया प्रश्नेन हेतुभू- ततया अर्थ सूत्राभिधेयं गुर्वादिभ्य एव श्रुतं सन्तं 'निःशङ्कितं ' निःसंदेहं करोति विधत्ते यः सोऽर्थरुचिरित्यध्याहारः पहि समस्तश्रेयाकार्येषु समीचीनप्रवृत्तिनिवन्धनतया अर्थमभ्यवहृतं मन्यमानस्तत्राऽत्यादरववेन तं समाकर्णयन् स्वल्पे- ऽपि संदेहे मुहुर्मुहुः पृच्छति, मा भूव काचिदप्यर्थसंदेहादन्यथा प्रवृत्तिरिति बुद्ध्या । तदुक्तम्- " सुत्तरुई विनसत्तो, संतो कजेसु अमुणियसुयत्थो । तो अत्थनाणहेऊ, अत्थरुई इत्थ सुपसत्था ॥१॥ एवमस्याऽर्थरुचित्वमभिव्यज्यते इति गाथार्थः ॥२॥ सत्यामप्यर्थरुचौ कथंचिदन्यथाऽवगमे करणे वा नामिनिवेशो विधेय, इति तदनन्तरमनभिनिवेशनं तत्पूर्विकैव च करणसचिरपि फलदेति करणरुर्चिच कार्यद्वारेणैवाइ- A ॥२८॥ K

·-
.
अणभिनिवेसी एसो, पन्नविओ मुयइ कुनाह झत्ति । आसेवेइ अभिक्खं, सुत्तुत तेण करणरुई ॥३॥
व्याख्या-'अनमिनिरेशी' प्रतत्वाऽनाग्रही 'एपो' भय श्राद्धो भवतीति गम्यते । 'प्रज्ञापित' परेण तव
बोधितः सन् 'मुश्चति ' त्यजति ' कदाग्रह' कुत्सितावबोधकरणामिनिवेश 'झटिति' शीघ्र प्रज्ञापनानन्तरमेवेति शेषः ।
अभिनिवेशस्य हि विपर्ययरूपतया तद्वतो ज्ञान क्रिया वाऽकिश्चित्करे एवेत्यवगम्य सर्वथा व परिहरन् भनमिनिवेशी
प्रज्ञापनीयवासौ उच्यते, फलभाग् भवतीति । तदुक्तम्-" न हवइ सम्म सुइफला,-भाई भन्यो विवजयभावा । वम्हा
तप्पडिसहो, गुणगणवीय अमोह ति ॥ १ ॥ अणमिनियेसो जीवो, पनवणिजो त्ति सुविहियजणस्स । होइ उवएसणिजो,
तत्चो सो सीलव होई ॥२॥" अर्थरुचौ करणरुचौ वा नामिनिटेशित्वमुपपद्यते, इति तन्मध्ये तस्योपादानमिति । तथा
'भासेवते ' अनुतिष्ठति 'अभीषण' निरन्तर 'सूमोक्तम् ' भागमप्रतिपादित जिनपूजन-चन्दनकादिकमनुष्ठान यत
इति शेष, तेन धासेवनेन हेतुना करणरुचिरसौ भवतीति गम्यते । स हि सत्यपि सूत्रार्थरुचिमत्वे-" क्रियेव फलदा
पुसा, न शान फलद मतम् । न हि स्त्री-भक्ष्य-मोगज्ञो, विज्ञानात् फलमश्नुते ॥१॥” इति परिमावयन् विशेषतः
करणे श्रद्धालुः स्यात् । तथैव च चारित्रयोग्यतया निर्वाणपथिकः स्यात् । तदुक्तम्-" सुपसत्थवित्थरपरभत्यपिऊ वि
करणरुइ विरहे रहिऊ हियकरणेण हिय न पावेह पाणी ज, तो करणरुई रुइर कारणमन्वाहय हियस्थाण पाणीण निव्वाण
पुरस्सयपह" । इति गाथार्थः ॥ ३॥

·तृतीयं
पटूस्थानक
प्रकरणम्
स्थानम्
॥२६॥
करणरुचित्वेऽपि कथंचिदुत्साहोच्छेदे सति न फलसाधकतेति तदनन्तरमनिष्ठितोत्साहं कार्यद्वारेणाऽभिदधानो गुणवाव-
मुपसंहरन् ऋजुमतिव्यवहरणमुपक्रममाण आह---
कायव्वेसु सुहेसुं, अणिढिओ होइ तस्स उच्छाहो। एयं से गुणवत्तं, रिउववहरणं पुणो यस्स ॥४॥
व्याख्या-योऽनिष्ठितोत्साहगुणावानिति प्रक्रमा, तस्योत्साहो भवतीति संबन्धः । केषु ? इत्याह- कर्तम्येषु
विधेयेषु, 'शुभेषु' सिद्धान्ते विधेयतया प्रतिपादितत्वेन प्रशस्तेषु वन्दन-पूजना-ऽऽवश्यकादिषु, अनेन पैशुन्य-परीवाद-
चौर्याचप्रशस्तकार्यव्यवच्छेदः । 'भनिष्ठितो' भनवग्छिमो भवति' जायते, 'तस्य' एतद्गुणवतः श्राद्धस्योत्साहः
कार्यकरपाभिलाषातिशया, दुर्गतशेखरस्य मनपरत्नाकरावाप्तौ रत्नप्रायोत्साहवत् । एनमेर धर्मक्रियास्वपि प्रवृत्तिः
फलवती स्यात् । उक्त च-" धम्मकिरियाई विहु, न तामो साहेइ निहिउच्छाहो । मच्छिन्तुच्छाहा पुग्ण, सुमंती-
दुविहसिरिपत्ता ॥१॥" लोकेपि मच्छिमोत्साहता कार्यसाधिकेति भुतिः । तथा च पाख्यानके अण्डकप्ताननेन
समुद्राभिभूतस्य पटकस्योक्ति:-" भनिर्वेदः श्रियो मूलं, पम्चूर्लोहमयी मम । महो-रात्राणि दीर्घाणि, समतः किं न
शम्पति ? ॥१॥” इति । तदेवमनिष्ठितोत्साहता पशमं गुणवचम् ।
पश्चापि चैते सूत्ररुच्यादयः सातिरायाः सन्ता क्रमेण सम्पग्दर्शनगुणोत्कर्षावामित इत्येतेपि गुणवत्तसक्ताः । उप-
संहरति-' एतत् ' पूर्वोक्तं सूत्ररुच्यादिमत्वं ' से ' तस्य श्रावकस्य गुणवत्वम्, एतदभावे हि शेषगुणसद्भावेऽपि निर्गुस्य-
॥२६॥

·स्वमेव तत्वत इति भावः । भय अजुष्पपहरणं चतुर्थ स्थान प्रस्तौति-'ऋजुव्यवहरयं' पूर्वोक्तशब्दार्थ, पुनः'
शब्दो गुणवचा विशेषावधोतने, वेन गुणवण सावत् पूर्वोपदर्शिवरूपम्, जुव्यवहरण पुनरेवस्य श्रावकस्य चतुर्थ
स्थान भवतीति गम्यते । इति गाथार्थ ॥५॥
अपि चलति सचूलो रत्नसानुः कृशानु,-स्तृणमपि च न वाऽत्ति व्याचवक्त्रोऽपि चाऽहिः।
न दराति शिशुभेक जातुचिल्लायते नो, पुनरिति गुणवत्तं वर्जयिखा विमुक्तिः ॥ १॥
इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिमुरिशिष्यलेशविरचितायो षट्रस्थानकवृत्तौ गुणवरण तृतीयस्थानक-
विवरण समाप्तम् ॥
अथ ऋजुव्यवहरणनामकं चतुर्थ स्थानकम् ।
उक्तं शीलवसस्प प्रधान कार्यभूत गुणवत्व तृतीयस्थानकम् । अथ गुणवत्वस्यैव सामान्यकार्यरूपम् यजुव्यवहरण
चतुर्थ स्थानक चतुर्भेदमाह-
वायाए किरियाए, अविसवाओ उवायफलविसए। एय चउब्विहं पि हु, समासओ कित्तइस्सामि ॥१॥

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥३०॥
।
चतुर्थ
स्थानम्
व्याख्या-वाचो' वचनस्याऽविसंवादः पूर्वोक्तबाधाऽनवभाषणम् , एवं क्रियाया व्यापारस्याप्यविसंवादो वच-
नानुसारेण करणम् । भविसंवादपदं मध्यस्थितं डमरुकमणिन्यायेन पूर्वयोर्द्वयोरग्रेतनयोरपि द्वयोर्योज्यं, तेनोपायफलविषये
चोपायगोचरः फलगोचरश्चाऽविसंवाद इति तत्र यस्य धर्मादेः पुरुषार्थस्य यत्साधनं दानादि तस्य तत्रैव व्यापारणम्
उपायाविसंवादः । तथा फलं वचन-क्रियादिसाध्यभावरूपं, तस्याविसंवादो नान्यथाभावः-फलाविसंवादः; भावानुसा-
रेण वर्तनमित्यर्थः । एवमेतद् ऋजुव्यवहरणम्-भकुटिलव्यापारणमपि न केवलं गुणवत्त्वमित्यपेरर्थः । 'चतुर्विधं ' चतु-
प्रकारं, 'हुः' पादपूरणे, 'समासत: ' संक्षेपेण 'कीर्तयिष्यामि' मणिष्यामि । इति गाथार्थः ॥ १॥
तन प्रथमं तावत् सकलजनस्फुटलक्षणत्वाद् वचनाविसंवादो वक्तव्यः । सोऽप्यनेकविधः, ततः प्राधान्याद्धर्मविषयं
तावदादौ तमाह-
वायाअविसंवाओ, धम्मे सुविणिच्छियं असंदिद्धं । सुपरिप्फुड जहगहियं, वियागरिंतस्स नायव्वो ॥
व्याख्या-'वचनाविसंवादः ' प्रतीतः, 'धर्मे ' सर्वज्ञोपदिष्टश्रुतधर्मविषये ज्ञातव्य इति योगः । कथम् ? इत्याह-
'सुविनिश्चितम् ' अतिशयेन विविधैः प्रकारैनिर्णीतम्, भत एव ‘मसंदिग्धं ' नि:संशयं; सुनिश्चितत्वेनैवाऽसंदिग्धत्वे
लन्धे तद्ग्रहणं संशयस्य मिथ्यात्वरूपमहानर्थफलत्वख्यापनार्थम् । 'सुपरिस्फुटं वर्णतोऽर्थतश्च प्रत्यक्तम् । 'यथाग-
हीतं ' येन प्रकारेण गुर्वादिमुखावधारितं जीवादितसं यत्तत्तथैवेति गम्यते । ' व्याकुर्वाणस्य' प्रतिपादयतो 'ज्ञातव्यो
बोद्धव्या, अन्यथा तु गुर्वा दिवचनेन विसंवादः । इति गाथार्थः ॥ २ ॥
.
.
॥३०॥

·अथ व्यवहारविषय तमाह- ववहारे वि तह चिय, जह गहिय त तहा भणतस्स।जह वा लब्भइ लोए, तहाभणतस्स नायव्यो। व्याख्या-'व्यवहार' ' क्रय-विक्रयादिरूपः, समादिषु उक्ति-प्रत्युक्तिरूपो वा । तथा च वक्तारो भवन्ति "मत्रार्थे युग्माभि. सहाऽस्माक राजकुले व्यवहार " इति । ततो व्यवहारेऽपि, न केवल धर्मे, इत्यपिशब्दार्थः । धर्मवद- प्रापि वचनाविसवादो ज्ञातव्य इति योगा । कथम् ? इत्याह यथा गृहीत' येन प्रकारेण वाणिजकादेः सकाशाद क्रीत यस्त्विति गम्यते, तत्तथैव ' भणतो' भभिदधत इति । 'यथा वा' इति वाशब्द. पक्षान्तरससूचनार्थः, तेन यथा या येन प्रकारेण नियतमून्यादिना 'लम्यते' प्राप्यते मञ्जिष्ठादिद्रव्य 'लोके ' वणिग्वर्गे तथा भणत इति । उप- लवण चैतद्, राजसमादिवपि नित्यमास्मान व्यवस्थापयितुमारम्य, सुवर्णलच वा लभ्यमुक्त्वा, [अन्याय ८९०] चौर्य मया न कृतमिति प्रतिज्ञाय तथैव निर्वाहयत इति । अन्यथा तु विपर्यया, पुरुषान्तरवचनेन व्यभिचारादिति गाथार्थः ॥ ३ ॥ एव सर्वथाद्धसाधारण वचनाविसवादमाभिधाय, अथ वैधादेः थावकस्य विशेषविषयमपि तमाह- विजस्स वि वाहिनियाण,-किरियट्ठिइमवितह भणंतस्स। रपणो वि हु अवराह, जहाफुडं वागरिंतस्स॥ व्याख्या-'वैद्यस्यापि ' मिषजोऽपि 'च्याधिनिदानक्रियास्थिति ' रोगस्योत्थानवीज प्रवीकारमयोंदा च 'भवि- HOKHO-Kr .

·-
पद्रस्थानक
प्रकरणम्
चतुर्थ
स्थानम्
तथा ' सत्यां ' भणत: ' व्याधितप्रभृतीनां पुरतः प्रतिपादयता, अन्यथा तु वैद्यान्तरवचनेन विसंवाद इति भावः, तथा
'राज्ञोऽपि ' नृपस्यापि भृत्यादिसंबन्धिनमपराधम्-दूषणं ' यथास्फुटं ' येन प्रकारेण व्यक्ततया चौरादेः सकाशात्प्रतीत
तथैव 'व्याकुर्वाणस्य ' अभिदघत इति । भत्र च भणत इत्यनुवृत्तावपि व्याकुर्वाणस्येत्यभिधानं न दुष्टम्, भिन्नवाक्य-
स्वाद , एवं पूर्वगाथायामपि, लोभ-द्वेषादिना त्वन्यथा प्रकाशने चरादिवचनविसंवाद इति । वचनविसंवादाविसंवादयोश्च
दोष-गुणा लोकप्रकटा एच । तथा चोक्तम्-" अनृतवचनवादी चेत्प्रतीतः पुरा, असौ तदनु यदि सत्यं दैवयोगाद्
ब्रवीति तदनृतमिति लोके प्रत्यया, लाघवं स्याद्, भवति पुनरवज्ञा, तद्वतो जीवितं किम् ? । तथा-संपघेरनचलवचसां
कीर्ति-धर्मा-ऽर्थ-कामा:, काम लोका विहितमहितात्मीयभावाः समस्ताः। त्यक्त्वा शकां धनमिव निजं गुह्यमावेद-
यन्ति, सर्वे यद्वा गुरुगुणगणाः सत्यभाजो भवन्ति ।। १ ।। इति गाथार्थः ।। ४ ॥
वचनाविसंवादफलत्वात् क्रियाऽविसंवादस्य, इति तदनन्तरं तमेव धर्मविषयं तावदाह-
किरियाअविसंवाओ, धम्मे जह पन्नवेइ तह कुणइ। गिहिणो किरियं इयरं, जईसु संदसणाहिंतो॥५॥
व्याख्या- क्रियाऽविसंवादः' प्रागुक्तशब्दार्थः, स च 'धर्मे ' धर्मविषये, कथम् ? इत्याह- यथा प्रज्ञापयति'
द्वि-त्रादिश्राद्धमध्ये प्ररूपयति श्रावकः सुगुरूपदेशानुसारेण ' तथैव ' प्ररूपणानुसारेण 'करोति' विधत्ते । गृहिणः
श्राक्कस्य 'क्रियां' सामाचारी-देवपूजादिद्रव्यस्तकरूपाम्, ' इतराम् ' भन्या ' संदसणाहिंतो ति-सद्दर्शनात् सम्य-
.
॥३१॥

·सारसागाद , ' यति इति यतीनां समन्धिन्या इत्यर्थः । सम्पक्व हि यांना भावकाणा व यावजीव विविध विविभेन मिथ्यात्तपरिधारेव युदं भवति, शेती च क्रिया मावस्तवरूपा साधूना, पादानां तु द्रव्यस्तवरूपा । उवभासो भारको मठीनां सम्पात्वमेक विहाय शेती यतिक्रियाया भन्यो प्ररूपयति करोति चेति करणाविसवादा, अन्यथा त प्ररूपग-क्रिपयोक्सिबाद इति गापार्थः ॥ ५॥ भए वमेव म्पबहारविषयं दर्शयन्नुपायाविसवादमपि शेषपुरुषार्थसाधकतमत्वेन प्राधान्याधर्मस्य वद्विषय वावद प्रस्तौति- ववहारे पुण ऊणं, न देइ पडिस्वर्ग नवा कुणइ । जाणइ उवायमूल, धम्मस्स य त तहायरइ ॥६॥ ध्यारुपा-धर्मे तावदुक्तः करणाविसवादो, 'व्यवहारे' क्रय-विक्रयादिरूपे 'पुनरून' प्रस्तुतमन्पलम्यादति- हीनं वस्तु न ददाति ' नैप ग्राहकस्य प्रयच्छतीति । प्रतिरूप: ' सदृशो वीमादेरिव पलिमादि, स एवं प्रतिरूपका, तेन व्यवहारोऽप्युपचारात् प्रतिरूपका, त' न करोति' न विद्यते यदि वदा क्रियाऽविसवाद इत्यर्थः । तया 'जानाति पुप्यते ' उपाया। ' साधनानि तेषामपि ' मूलम् ' भाष-वक्ष्यमाणदानादिकं 'धर्मस्य ' पुण्यस्य, चशम्दः पूर्वाऽविस- पादसहपयार्यः । ज्ञात्वा प तदुपायमल 'तथैव' शातानुसारेण 'भाचरति ' व्यापारयति, धर्मादावुपेये दानादिकमेवो- पाय व्यापारयन्नुपायाऽविसवादीति गाथार्यः ॥६॥ . . - ·पदस्थानक प्रकरणम् चतुर्थ स्थानम् ॥३२॥ - . धर्मोपायानेवाह- दाणं सीलं च तवो, भावणमाईहि सिज्झए धम्मो । दाणाणमभयदाणं, जिणदाणं साहुदाणं च ॥७॥ व्याख्या-'दानं ' वितरणं, 'शीलं ' मनःसमाधानं, 'तपो' अनशनादिकं, 'चः' समुच्चयार्थोत्र योज्यः, एते धर्मोपाया। तथा — भावना ' भनुमोदनादिप्रधानविशुद्धात्मपरिणामरूपा तत्त्वपरिच्छेदाभ्यासरूपा का, सा भादि- येषां त्यागादीनां तैः, किमित्याह-'सिध्यति ' निष्पद्यते 'धर्म:' श्रेयः । इह च भावनाया दानादिभ्यो भेदेन शेष- गुणसंग्राहकाऽऽदिपदसंबद्धत्वेन चोपादानं सर्वेषामप्येषां भावनासनाथानामेव विशिष्टफलसाधकत्वख्यापनार्थम् । दानं चाs. नेकधा, इति विशिष्टविषयं तदाह-'दानानां वितरणानां मध्ये विशिष्टमिति शेषः, 'अभयदानं' सवाऽव्यापादनसं- कन्पः, जिनदानं साधुदानं च तदुद्देशेन वित्तव्यय इति गाथार्थः ॥ ७ ॥ जीवितादिभयभीतानां भयापहरणपटिष्ठरचणलवणतया सुप्रसिद्धत्वादभयदानस्य तदुपेक्ष्य जिनदानमेवाह- कुसुमाभरणविलेवण,-सुगंधिधूयाइ होइ जिणदाणं । कारावणंच चेई, हराण तह य वरबिंबाणं ॥७॥ व्याख्या-'कुसुमानि' जात्यादिपुष्पाणि, 'आभरणानि ' मुकुटायलंकरणानि, 'विलेपनं ' चन्दनादिसमल- म्भनं, ' सुगन्धिधूपः' सुरभिकर्पूरागुरुप्रभृतिद्रव्यसंघातः; ततः कुसुमानि चेत्यादिद्वन्दः । भादिशब्दाद् वास-वन- . - ॥३२॥ । -- ·. - स्नानादिग्रहः । एतद्भवति 'जिनदान ' तीर्थकरविषय वितरण धर्मोपाय इति योगा। एव वक्ष्यमाणदानेष्वपि । तथा 'कारणं ' विधापन ' चैत्यगृहाणां' जिनमन्दिराणां, 'च' भनुक्तसमुच्चये, तेन प्रतिष्ठा-यात्रादिविधापनपरिग्रहः । तथेति समुच्चये, 'प्रवरविम्यानां ' मनोहरजिनप्रतिमानामिति । प्रवरपद बिम्बपदसमस्तमपि पुष्पादिविशेषणतयाऽपि योज्य, योग्यत्वाद, तादृशामेव पुष्पादीनां भावोल्लासनिमित्तत्वात् । इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ एव परमोचमपानविषय दानमभिधाय, अथ गुणतारतम्येनोत्तममध्यमहीनपात्राणां साध्वादीनां क्रमेणानिधित्सुः साधुदानविशेषमाह- साहूण वसहिदाण, ओसह-भेसज-वत्थ-पत्ताणं । आहारस्स जहाविहि, दाणं साहूणमुचियस्स॥९॥ व्याख्या-' साधुम्यो ' भावयतिभ्यो ' वसतिदानम् उपाश्रयवितरणम् , आदावेव पार्थक्येन चोपादान शेषदाना- नामप्येतहानहेतुकतया विशिष्टतरोपष्टम्मनिमित्तत्वाद् मस्य प्राधान्यख्यापनार्थम् । श्रूयते हि-"जो देयुवस्सय मणि वराण, नव-नियम-बम-जुत्ताण । तेण दिन्ना वत्थ-भ,-पाण-सयणा-सण वियप्पा ॥१॥ " औपध' नाग रादि, ' मैपज्य ' नागर-मरिचादिमेलका, ' वस्त्र-पाने' प्रतीते, ततो द्वन्द्वः, तेषाम् । तथा 'माहारस्य' भशनादेः । सर्वेषां चैपां दान 'यथाविधि' सभ्रमातिशय-सुपार-शुद्धदेयाद्यन्वेपणरूपसूत्रोपदेशानविक्रमेण । तथा चोच्यते-"अमि- महगमण भासण,-वदणमह सविभागदाण च । पुणरवि पदण अणुवयण, सकारो छन्विहो एस ॥१॥ - . " तथा पाल-

·---
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥३३॥
चतुर्थ
स्थानम्
।
मुत्तमगुणैरलंकृत, दायकोऽपि पुलकं दधत्तंनौ, देयवस्तु परिशुद्ध, पुष्कलतपसामिदं फल मिति । सर्वानुष्ठानेषु विधेरमिमता-
पादकत्वेऽपि यत् साधुदानेऽभिधानं विशेषतस्तद् यथाकथंचित्तेम्यो दत्त महाफलमेवेत्यधुनातनसातशीलदेशनानिराकर-
णार्थमिति मन्तव्यम् । साधूनामुचितस्यैव यतिजनयोग्यस्य वसाहारादेः, न सुवर्णादेः, तस्यापि प्रासुकैपणीयस्येत्यर्थः ।
अथवा साधूनां शोभनानाम् , इत्यौपधादीनामेव विशेषणम् । इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
मथ साधर्मिकानुकम्पादाने प्राह-
साहम्मियाण दाणं, महीणधम्माण तह विसेसेणं । दीणाईणणुकंपा,-दाणं धम्मस्सुवाउत्ति ॥१०॥
व्याख्या- साधर्मिकेभ्यः' समानदेव-गुरुप्रतिपचिमद्यः श्रावकेम्यो 'दानं ' बन्धुबुद्ध्या वसा-ऽऽहारादिवि-
तरणम् । तथा चोक्तम्-" दीनानाथसधर्मचारिणि जने संमानदानादिभिः, यः सातिकुलेरिसतेऽपि विधिना सद्वन्धु-
बुद्ध्या भृशम् । वात्सन्यं विदधाति कारयति वा धर्मप्रशंसास्पदं, स श्राद्धः कथितो विवेकमहतामेकः सतामग्रणी ॥१॥
अहीनधर्मेभ्यश्च ' संपूर्ण-विशुद्धाणुव्रताउनुष्ठानेभ्यः । तथेति समुचयार्थो योजित एव । 'विशेषेण' भतिशयेन विशि-
टतरमित्यर्थः । एतस्यैव च सम्यक्त्वाचारेषु वात्सन्यरूपतया महाफलता गीयते । तदुक्तम्-" साहम्मियथिरकरणं,
वच्छन्नं सासणस्स सारोति । भग्गसहायत्तणभो, तहा भणासो य धम्माभो ॥ १॥ तथा 'दीनादीनां' निस्वि-
निर्नाथ-रोगार्नप्रभृतीनाम् 'अनुकम्पादानं ' करुणामात्रेण तदुचितवस्तुवितरणम् । उपलचणं चैतन् , तेन गृहागतस्य
,
॥३३॥

·- सर्वस्य मिक्षाचरादेरुचितदान शानदान च, किम् ? इत्याइ-'धर्मस्योपायः' पुण्यस्य साधकतमम् । 'इति' शन्दो दानलषषधर्मोपायपरिसमाप्तौ । इति गाथा: ॥ १० ॥ मथ शीलादित्रपमाह- सील वित्तसमाहाण-मो उ सामाइयाइकरणेण । होइ चउत्थाइ तवो, भावण नेया दुवालसहा ॥११॥ व्याख्या-'शील ' तु सदाचारः । पुन किम् ? इत्याह--'चित्तसमाधान' विशुद्धान्तःकरणैकाम्यम् । 'भो इति निपात' पादपूरणे. 'तु:' पुनरर्थो योजिव एव । — सामायिकादिकरणेनेति ' समस्य-रागादिरहितस्य सत आयो- शानादीनां लामः समायः, स एव विनयादेराकृतिगणवाद् इकणप्रत्यये सामायिक-सर्वसावघयोगविरतिपरिणामः, तत्पूर्वकमनुष्ठान च । भादिशब्दादेशविरतिपरिणामादिग्रहः, तस्य करण-विधान प्रतिपत्तिरिति यावत् , तेन करणभूतेन भवति । वर्तते ज्ञेयमित्येवरूपतयाऽय वक्ष्यमाणक्रियायोगः । तथा 'चतुर्थ ' भोजनचतुष्टयत्यागलपणम् एकोपवासरू पमागमनसिद्धम्, मादिशब्दात् पठाऽष्टमादिपरिग्रहः । तस्किम् । इत्याह-'तप' इति निराशंसविशुद्धाभ्यक्सायेन नामाभ्यन्तरतनुतापकानुष्ठानविशेष । तथा 'भावना' पूर्वोक्तस्वरूपानुप्रेक्षा 'झेया' ज्ञातव्या श्रावकेण 'द्वादश- धति द्वादशप्रकारा । तदुक्तम्-मावयितव्यमनित्यत्वमशरणत्व तथैकवा अन्यत्त्वमशुचिरन ससार कर्माश्रवः सपरवि- धि निर्जरा लोरुविस्त धर्मस्याख्याततश्वचिन्ताश्च बोधेः सुदुर्लमत्व च भावना दश विशुद्धाः । एव दानादिक +- - ,

·“पदस्थानक
प्रकरणम्
चतुर्थ
स्थानम्
॥३४॥
धर्मोपायत्वेन सम्यगवगम्य तथैव व्यापारयत उपायाविसंवादः । इति गाथार्थः ॥ ११ ॥
अथ धर्मानुपङ्गिकफलत्वादर्थस्य तदुपायं नैश्चयिकमाइ-
अत्थोवाओ पुन्नं, तं पुण सच्चेण ववहरंतस्स । अहवा अइलोभेणं, उद्धारगमाइ नो देइ ॥ १२ ॥
व्याख्या-'अर्थोपायो ' द्रव्योपार्जननिदानं 'पुण्यं ' सुकृतं, तत्पुनः सुकृतं 'सत्येन' वचन-क्रियाद्यविसंवाद-
लक्षणेन ' व्यवहरता' क्रय-विक्रयादि कुर्धतः श्राद्धस्य भवति, लोक-लोकोत्तराऽनिन्दितव्यवहारस्य चौर्यादिपरिहार-
स्येव सुकृतसाधनत्वाविसंवादात् । अनेन पुण्य-व्यवसाययोः संहतयोः फलसाधकत्वमिति लक्षयति । अथ व्यावहारिकमपि
तदुपायगणमभिधित्सुर्व्यवहारस्यैव विधेयाविधेयविभागमाह अथवा' इति प्रकारान्तरद्योतकमव्ययम् . ततो 'अति-
लोभेन' सातिशयधनगायन, 'उद्धारकादि नेति' उद्धारकं सुवर्णादिग्रहणकमन्तरेण प्रतिभूमात्रग्रहणावष्टम्भपूर्वक
स्वद्रविणवितरणम् । मकारोऽलाक्षणिक इति । श्रादिशब्दात् साघिमात्रग्रहणपूर्वकदानग्रहः, तेन, अत्र तृतीयालोपः प्राक-
तत्वात् , ' न ददाति ' न वितरति स्वद्रव्यं श्रावकः, तथा दाने हि कदाचिद् बहुलाभसंभवेऽपि भूयसो लोकस्य कुशी-
लत्वेन पायो नीव्या अपि चतिसंभवादस्याऽविधेयत्वम् । एवमन्यत्रापि यथासंभवं द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥ १२ ॥
तथा-
भंडंपि अइमहग्धं, न संगहे कुणइ निययमुल्लाउ। आसकरिगोणमाई, न नियट्ठा धारए मइमं ॥१३॥

·. यारपान केवल उद्धारादिना न ददाति, 'भाण्डमपि ' कुमादिक्रयाणफमपि 'निजकमूल्यात् ' प्रायकस्व- कीयमूल्याद् ‘मतिमहा ' दिगुण-त्रिगुणादिमावेन भत्यन्तबहुमूल्य 'न' नैव 'साहे' प्रभूततर गृहीत्वा मायडशा- लादिस्यापनिकायां करोवि ' विधत्ते मतिमानिति योग', तादृशस्य प्रायः वतिहेतुत्वाद । तथा 'भश्व-करि-गवादीन तुरग-दस्ति-पम-करमादींबतुप्पदमेदान् नैव 'निजार्थ' स्वार्थ तलामेच्छु: 'धारयति' सगृहाति मितिमान् ' सयुद्धिः श्राद्ध इति प्रक्रम. । प्रभूतकालमवादिधारण हि खादन-मरणादिमिरवश्य चविता, गृहीतमात्रविक्रयोऽपि केशवाणिज्यकर्मादानरूपतया निपिछा, इति तद्वाणिज्य न कार्यम् । इति गाथार्थः ॥ १३ ॥ कप्पासमुत्तवत्थाइ,-सगह कुणइ धन्नमाईण । अइपडियविच्चयाण वि,नते उसगहणमिच्छन्ति ॥१४॥ व्याख्या- देशविशेषरूढ्या 'कप्पासो' रूतमुच्यते, तेन 'कर्पासमप्रवत्रादीनां ' रूत-तन्तु-वसन-प्रवाल- मौक्तिकमअिष्ठा-पूगादीनां ' सग्रह' भाण्डशालादौ पहुकालमपि धारण 'करोति' विधत्ते, एषामजुगुप्सितत्वेन तथा विधजीयससक्तिविकलत्वेन च लोकलोकोत्तरानिषिद्धत्वेन कचिदपलामत्वेऽपि सग्रहस्य समीचीनत्वात् । रूतादिविप- रीतस्य तु अत्यन्त निषेधमाह-'पान्य ' तिल-गोधूमादिकम् , आदिशब्दाद् लाक्षा-गुड-स्नेह-कुसुम्भ-नीली-सत्कू- डादिग्रहः । तेपा पुन मतिपतितवेचकानामपि प्रायिकतन्मूल्यापेक्षयाऽत्यन्तसमर्घाणामपि, आस्तो महार्पणामित्यपिश

·-
.
-
पदस्थानक
प्रकरणम्
चतुर्थ
स्थानम्
-
ब्दार्थः, 'न' नैव ते श्राद्धाः, 'तु: ' पुनरर्थो योजित एव, ' संग्रहणं' भाण्डशालादिषु बहुकालस्थापनम् ' इच्छन्ति
अभिलपन्ति कर्तुमिति शेषः । न चात्र 'धमाइणं तु संगहणं' इति भाष्येण विरोधः शङ्कनीया, तत्र हि खादन-मरणा-
घनेकाऽपायाकुलत्वेन द्रव्यार्जनानुपायत्वमश्वादिसंग्रहस्य प्रत्यपादि; धान्यादिसंग्रहस्य तु प्रायस्तथाविधाऽपायाभावाद् द्रव्या-
जैनोपायत्वमात्रं, न तु तत्संग्रहस्य विधेयत्वम् । एतदेव च 'इचाइ भत्धुवाउ' इत्याद्यभिदधता तत्रैव स्पष्टीकृतम् , तथा-
विधाऽनादिव्यवहाराणां हि प्रचुरतरत्रसादिजीवात्यन्तसंसक्तिमत्तया भगवत्यादिषु लाक्षावाणिज्यत्वेन प्रतिपादनात् ।
विधेयाविधेयत्वचिन्ता तु द्रव्योपायाणां सूत्रे, तत्र च व्यक्तो निषेधस्तत्संग्रहस्य । न च व्याख्येयसूत्रनिपिद्धं भगवत्यादि-
निषिद्धं च भगवतीवृत्तिकार एव भगवान् भाग्यकारस्तमनुन्नास्यतीति संभवति, तस्माद् यथान्याख्यानमेव सूत्रार्थः समी-
चीन इति व्यवस्थितम् । इति गाथार्थः ॥ १४ ॥
तथा-
अंगोवरि उद्धारं, निच्छइ अइलाभयं मुणेऊणं । थेवेण वि लाभेणं, बंधेणं अहव रुक्केणं ॥ १५ ॥
व्याख्या-'अहं' ग्राहकस्य शरीरं. तदुपरीति-तदेव लग्नकं विधाय विश्वासातिशयाद् यहीयते तद् भगोपरी-
त्युच्यते । तादृशमद्धारकमुक्तस्वरूपम् ' अतिलामदं ' प्रचुरतरद्रव्यायनिदानं हात्वा' मनसा विमाग्यापि 'नेच्छति
नामिलपति दातुमिति शेषः । कथं तर्हि ददाति ? इत्याह' स्तोकेनापि ' भन्पीयसाऽपि लामेन द्रव्यप्राप्त्या संभावितेन
-
॥२५॥

·पन्धेन सुवर्णादिग्रहणकग्रहणेन । 'अथवा ' इति पचान्तरससूचनार्थ', 'रुकेण ति' साक्षात्सुवर्यादिग्रहणेनैव, नान्यथा प्रकारान्तरेण, धद्धारकादिना दीयमानस्याऽवश्य मूलपतिहेतुत्वेन भस्यैव प्रकारद्वयस्य साधीयस्त्वादिति भावः । इत्यर्थो- पाय इति । एव कामोपायोऽपि स्त्रीपु साम-दान-माधुर्यादिप्रकृत्तिः । धर्मोपाय एव तु निःशेषोऽपि पारम्पर्येण मोक्षोपाय एव श्रेय इति । न चाऽनयोरर्थ-कामोपाययोर्वक्ष्यमाणार्थ-कामकौशलाम्याममेदा, अर्थकौशल हि माण्डस्यैव प्राधान्या- प्राधान्यपरिज्ञाननैपुण तत्पूर्वकश्च सग्रह इति । तथाविधस्यैव माएडादेहणाऽग्रहणविधिः सत्यत्वेनैव च व्यवहर्तव्यमिति तु अर्थोपाय इति । तथा कामकौशल स्त्रीमावस्येशिताकारादिना शुमाशुमभावनिश्चयादिक, तनिधये तत्सदेहे वा स्वर- चाचमक्रिया स्वस्खलितप्रवत्तिरप्युपचारात्तत्कौशलम् । स्वदारा हि विराषिताः कदाचिद् वधायनर्थकरणेऽपि प्रवर्वेरनिति. स्वदाराणामेव सर्वप्रयत्नेन चित्ताराधनप्रवृत्तिरेव तु कामोपाय इति । एव सकलपुरुषार्थोपायानवगम्य तथैव प्रवर्वमानस्यो- पायाविसवादः । इति गाथार्थः ।। १५ ॥ अथ भावाविसवादमाह- पिइ-माइ-भइणि-भाउ य, भाव सवयइ जेण त कुजा। अहवा विपरूवितो, जहट्ठियं पन्नविज्जा उ॥ व्याख्या-'पित-माव-भगिनी-मातृणां' प्रतीताना, 'मावा' प्रियाप्रियादिषु शुभाशुमादिषु परिणाम:, स सवदति, तद्विरुखमावान्तरानुत्पादेन सघटते येन केनापि कृतेन सता प्रियादिविषयदानादानादिना तद्दानादिक 'कुयोद्' . .

·चतुर्थ
स्थानम्
षट्स्थानक
प्रकरणम्
॥३६॥
-
विदध्यात्, भावमिति द्वितीया प्रथमार्थे प्राकृतत्वात् । साधर्मिकाणां हि पित्रादीनां सर्वत्र प्रिये पुतादौ साधर्मिकादौ च
सर्वप्रयत्नेन दानादिकं, तत्प्रत्यनीकेषु च मानभ्रंशादिकम् , असाधर्मिकाणां तु स्वकीयधर्मानुगतभावावाधया प्रधानव-
खादिदानेन तचित्तावर्जनमात्रार्थ, तस्प्रियपुत्रादौ तथैव दानादिकं विदधानस्तद्भावाऽविसंवादको भवेदिति भावः । न
चाऽस्य वक्ष्यमाणेहलोकगुरुशुश्रूपया अभेदः, सा हि पित्रादीनामेव कचिदानादौ प्रवर्तमानानां देयसंपादनाापचारेण मन:-
समाधानापादनरूपा, भयं तु तत्प्रियपुत्रायुपचारेणेति भेदः । लौकिकमावाऽविसंवादं प्रतिपाय लोकोत्तरमप्याह-'अथ-
वाऽपीति' अथवेति भावाविसंवादप्रकारान्तरसंसूचनार्थः, अपिभिन्नक्रमः, ततः ' प्ररूपयन् ' किश्चिजीवादितत्त्वं कस्यापि
पुर उपदिशन् श्राद्धो 'यथास्थितं ' येन प्रकारेण प्रमाणेन प्रतिष्ठितं तथैव 'प्रज्ञापयेत् ' प्रतिपादयेत् , अन्यथा तु स्वकी-
यस्य प्रेक्षावतः श्रोतुर्वा मावस्य विसंवादः स्यात् । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥
तमेव प्रकारान्तरेणाह-
अहिणवधम्माणं वा, जेण विसंवयइ धम्मपरिणामो।न तहा कुज्जा किं पुण, जेण थिरो होइ तं कुणइ ॥
व्याख्या-'अभिनवधर्माणां ' तत्कालप्रतिपत्रविशुद्धार्हन्मार्गाणां सचानां चेति पूर्ववत् । येन केनापि कलहा-
ऽसभ्यभाषण-धरणकक्रियाद्यशुद्धव्यवहार-चैत्यवन्दनपूजाप्रतिक्रमणाद्यविधिप्रचिदर्शनादिना । विसंवदति ' विघटते
धर्मपरिणामो विशुद्धमार्गप्रतिपक्ष्यध्यवसायः, यत्तदोनित्यामिसंबन्धात्, तत्कृत्यं तेनाभिनवधर्मभावोपघातकत्वप्रकारेश्य
.
॥ ३६॥

·'नर्याद ' विदमामेव । भावार्थ स्पष्टप्रतिपत्तये व्यतिरेकेणाह-'कि पुनरिति' किन्तु येन पूर्वोदितकलहादिपरि हारलक्षणेन कृत्येन 'स्थिर: ' प्रतिपचिकालाद् दृढवरो ' भवति ' जायते मावस्तत् 'करोति' विधत्ते श्राद्धः । पुनः करणक्रिपाभिधान भिमवाक्पत्वाददुष्टमिति । न चाऽस्यापि वक्ष्यमाणधर्मानुगतमावकाशलादमेद., तद्धि इहितादिना मावज्ञान मुख्यत', उपचारतस्तु वत्पूर्वक स्थिरीकरणादिकम् । भय तु मावस्थिरीकरणहेतुक्रियाविशेषरूप । तदत्र क्रिया- या. प्राधान्य, तत्र तु ज्ञानस्य प्राधान्यमिति भेद । इति गाथार्थः ।। १७॥ समस्तपुरुषार्थदा जिनवरेन्द्रवाणी च या, कषयविरतिर्यथा कलुपसन्ततिच्छेदिनी । ऋजुव्यवहृति. सदा भवति कस्य हसीव सा, न मानसविहारिणी स्फुरदगण्यपुण्यश्रियः ॥१॥ इति युगप्रवरागमभीमजिापतिसूरिशिष्यलेशविरचिताया षट्यानकवृत्तौ जुमतिव्यवहरण नाम चतुर्थस्थानक विवरणत समाप्तम् ॥ wanttraciHREE -ri+HY-O-K-THENTAX** * अथ गुरुशुश्रूषानामक पञ्चम स्थानकम् । उक्त सप्रभेदमृनुमविष्यवहरणम् । अधैतस्यैव प्रधान कारणभूता गुरुशुश्रूषा सप्रभेदामाद- - .

·पञ्चम स्थान पदस्थानक ॥३७॥ गुरुसुस्सूसा तिविहा, सेवासंपाडणेण भावे य । इहलोय गुरू पियरो, सुस्सूसणं कुणइ ताणं ॥१॥ व्याख्या-'गुरूणां ' पूर्वोक्तस्वरूपाणां ' शुश्रूषा ' सामान्येन पर्युपासना 'त्रिविधा' त्रिप्रकारा । सेवासंपादने. नेति ' शिरोनमनाञ्जलिप्रग्रहसमासनसदापस्थिति-ससंभ्रमादेशादिविधान सेवा, नाञ्छिताहारादिसकलवस्तुभिस्तद्दे- हपरिजनादिकार्यसंपादनमेव च संपादनम् , ताभ्यां ते एव वा शुश्रूपा, एकवचनं प्राकृतत्वात् समाहाराद्वा । भाव भात्म- परिणामविशेषा, तद्वेतुर्विशिष्टदान-संमानादिरपि भावः, तत्र च तद्विपये च शुश्रूषेति प्रकृतम् । भावस्य च भिन्नविभक्तित्वेन भेदेन चोपन्यासः पूर्वद्वयमंपाद्यत्वात् प्राधान्यख्यापनार्थः । गुरुशुश्रूपेत्युक्तम् , तत्र च ' इहलोके' एतद्भवे एवाऽचिन्त्य- महिमचिन्तामणिकल्पसद्धर्मप्रभृतिसकलपुरुषार्थसंपत्तिनिमित्तजन्मसंपादकत्वाद् 'गुरू' गौरवाही 'पितरौ ' माता-पि. तरौ, ततस्तयोः 'शुश्रूपणं' पूर्वोपदर्शितशिरोनमनादिसेवालवणमादरतः ' करोति' विधत्ते । अनेन च सामान्यवचनेन आद्यः शुश्रूषाभेदः प्रतिपादितः । इति गाथार्थः ॥ १ ॥ भथ द्वितीय-तृतीयावाह- आहार-वत्थ-सयणा-इएसु उज्जमइ इच्छियतरेसु । भावे उताणमणुकूल-मायरे दाणमाईसु ॥२॥ व्याख्या-'आहार-वस्त्र-शयनादिकेषु' भोजना-ऽऽच्छादन-शय्यो-पवेशनाऽ-लंकारादिपु. ईप्सिततरेषु' मनोहा- रितयाऽत्यन्तप्रियेषु ' उद्यच्छति ' सादरेणोधमं करोति, तयोः संपादयत्येतान् इत्यर्थः । अनेन द्वितीयभेद उक्तः । अथ ॥३७॥ - ·, . 1-10 तृतीयभेदमाह-मावे तु ' मावविपया पुनरेव शुश्रूषा 'तयो'' पित्रो, 'अनुकूल मन प्रसादसपादक देवद्रव्य- सपत्ति-च्छन्दानुवर्तनादिकमनुसरति-करोतीति, 'दानादिपु' ताभ्यामेव विधीयमानवान्धवादिविषयाभीप्सिताहारादि- वितरणादिषु, एतदपि विशेषत सापर्मिकादिविपयदानादौ चोद्धव्यम् । इति गाथार्थ ॥२॥ अथ लोकोचरगुरूस्तच्छुथूपामेदांचाह- अहवा विगुरू सम्मत्त-दायगाताण होइ सुस्सूसा। इताणभिमुहगमणं, उट्ठाणं उट्ठिएसु च ॥३॥ व्यारया-अथवेति पक्षान्तरे, 'गुरवो ' गौरवाः सम्यक्त्वदायका भवकोटाकोटीदुरापतचाविषयतयेति प्रत्य- योत्पादका, तेषां ' भवति ' जायते 'शुश्रूपा' उपास्ति कर्तव्येति शेषः । नापि सर्वा तावदाह-'पागच्छताम् उद्यत- पिहारेण देशान्तरादेरागमन विदघतां गुरूणा क्वचिद् 'अभिमुखगमन' समुखीन यानम् 'उत्थान उत्थान' ससनगमासनत्य- जनम् ' उस्थितेषु' ऊपस्थितेषु पुनः । इति गाथार्थ. , ३ ॥ तथा- विस्सामणाइ सम्म,-ठियाणऽणुव्वयणमेवजताणं । सपाडणमेयाणं, समिच्छियाणं विसुद्धाणं॥४॥ व्याख्या-'विश्रामण' स्वाध्यायादिधान्तानां विविधसनाधनतया शारीरश्रमापनोदनम् , यादिशब्दात्तथाविधाऽन्य- वैयावृत्यभेदग्रहण, तत् 'सम्यक् ' भावप्तार त्वगादिसुसहेतुत्वेन वा 'स्थितानां ' सुखासनासीनानाम् ' अनुबननमेव , ·पदस्थानक प्रकरणम् पञ्चम स्थानम् ॥३८॥ - पश्चाद्गमनमेव, न तु विश्रामणादिकं याता-गच्छता काचिद्विहारक्रमाद्यर्थमिति पूर्वोदितपित्राद्यपेचया विशिष्टतरशिरोनमना- दिकमादधान एव एतद् गुरुपु सातिशयं विदधातीति भावः । न चाऽस्य गुर्वभिमुखगमनादेर्जीवोपमर्दननिमित्तत्वेन असमीचीनतेति वाच्यम् , सामान्यसाधूनामपि पिये “ अभिमुहगमणमासणं० " इत्यादिना सिद्धान्ते तस्याऽभिधानात् । नृपादीनामपि समस्तस्वसैन्यादिसनाथानामेव गुरुषु प्रतिपस्यतिशयख्यापनार्थ वन्दनादिनिमित्तं गमनश्रवणाच । विश्राम- णादिकमपि श्राद्धस्य यदुक्तं तद् गुर्वादिविषयभक्त्यतिशयख्यापनार्थम् । गुर्वादयस्तु कदाचित्पुष्टालम्बनेनैव तत् कारय- न्तीति । भथ संपादनमाह- संपादनं ' स्थानान्तरादाहृत्य संघटनम् , ' एतेषां ' गुरूणां सपरिकराणाम् । कस्य संपादनम् । इत्याह- समीप्सितानाम् ' भभिवाच्छितानामाहारादीनां, 'विशुद्धानां ' प्रासुकैपणीयानाम् । इति गाथार्थ ॥ ४ ॥ अथ भावशुश्रूपामाह भावाणुवत्तणं तह, सव्वपयत्तेण ताण कायव्वं । सम्मत्तदायगाणं, दुप्पडियारं जओ भणियं ॥५॥ व्याख्या-'भावानुवर्तनं ' तेषां क्वचिदानव्याख्यानादौ प्रवर्तमानानामानुकून्येन तदभिप्रायानुवृत्तिच्छन्दोऽनुवर्त- नादिकं ' तथेति' समुच्चयार्थो गाथादौ द्रष्टव्यः, 'सर्वप्रयत्नेन ' शारीर-वाचिक-मानस-दान-सम्मानादिसमस्तादरेण 'तेषां ' सद्गुरूणां 'कर्तव्यं' विधेयं भवतीति गम्यते । कस्मादेवम् । इत्यत भाइ-'सम्यक्त्वदायकाना' सदुपदेशदानेनाऽ- नन्तक्लेशचयेणाऽमन्दपरमानन्दसंपादकसम्यग्मावोत्पादकानां ' दुष्प्रतीकारं' प्रतिकर्तुं दुशक्यं ' यतो' यस्मात्कारणाद् . , ·'मणितम् ' उक्तमागमे गणधरादिमिः । इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ यदुक्त तदेवाह-- सम्मत्तदायगाणं दु-प्पडियार भवेसु बहुपसु । सव्वगुणमेलियाहिं वि, उवयारसहस्सकोडीहिं॥६॥ व्याख्या-'सम्यक्त्वदायकानां दुष्प्रतीकारम् ' इति पूर्ववत् । कुत्र कैर्दुष्प्रतीकारम् ' इत्यत आह-' भवेषु मनुज देवादिजन्मसु 'बहुपु ' सख्यातिकान्तत्वेन प्रभूतेषु वर्तमानामिः सर्वगुणमलिताभिः' द्विगुण-त्रिगुणाभिर, यावद- नन्तगुणाभिरपीत्यर्थः, उपकारसहस्रकोटीमिः भवे विधीयमानदान-समानादिगुणान्तरकोटीसहस्रैरपि तदुपकारसवादको- पकारान्तरकरणाऽभावादिति भावः । तदुक्तम्-"दुष्प्रतीकारी माता-पितरौ-स्वामी गुरुश्च लोकेऽस्मिन् वा गुरुरिहाऽमुत्र च सुदुष्करतरप्रतीकार । तकि सर्वथा तेषां प्रतिकर्तुमशक्यमेव, उत कथनिच्छक्यमपि ? तोच्यते-कथाचित्सम्यक्त्वादे' प्रतिपतितानां तत्रैव पुनः स्थापनेन, नान्यथा । तदुक्तम्-" जो जेण जम्मि ठाणम्मि ठाविभो दसणे व चरणे वा । सो त वयो चुयत-मि चेव ठविउ भवे निरिणो ॥ १ ॥ तदेव परमोपकारिषु गुरुषु सर्वादरेण शुश्रूषा सगता । इति गाथार्थः ॥ ६॥ हेयोपादेयतत्त्वावगतिसुखविधावुच्छवसदपिकाला, स्थूलाज्ञानान्धकारास्तरणदिनमणिप्रोयदुद्दा- मदीप्तिः। *.COOKIx

·-
षट्रस्थानक
प्रकरणम्
॥३९ ॥
सर्वानर्वार्थसार्थान् करकमलगतानाधानैव सद्यः, शुश्रूषा सद्गुरूणां किमिह न फलति प्राणभाजां
प्रसन्ना ॥ १ ॥
इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचितायां पदस्थानकवृत्तौ गुरुशुश्रूपास्थानकं पञ्चमं विवरणतः समाप्तम् ।।
पष्ठ
स्थानम्
।
अथ प्रवचनकौशलाख्यं षष्ठं स्थानकम् ।
उक्ता गुरुशुश्रूषा; तस्या एव प्रधान कार्य प्रवचनकौशलमाह-
पवयणकोसल्लं पुण, छन्भेयं तं समासओ भणियं । सुत्ते जिणिंदभणिए, कोसलं ताव पढमं तु॥१॥
व्याख्या- प्रवचनकौशलं ' जिनशासनरहस्पनैपुण्यं तदनुसारिश्रद्धान-प्ररूपणबहुमान-तदर्थानुष्ठानादिव्यव-
हारोऽपि उपचारात्कौशलम् । 'पुनः' इत्यनेन गुरुशुश्रूषाया एतद्भिनत्ति । 'षदभेदं ' पदप्रकार सूत्रादिविषयभेदात् ।
तदुक्तम्-" जिणसासणनिउणतं, एयं वुच्चइ तहा छभेयं च । सुत्तत्थे उस्सग्गा,-ऽववायववहारभावे य" ॥१॥ तद्
इत्यागमप्रसिद्धं, 'समासतः' संक्षेपेण, मूलभेदापेचया पविधम् भवान्तरभेदानां बहुत्वात् । अथवा प्रवचनकौशलम्
भयोच्यते इति शेषः; 'पुण छन्भेयं तं ' ति, तत्पुनः समासतः पभेदमित्येवं योजनीयम् । ' मणितम्' उक्तं गणधरादि-
॥३९॥

·मिरिति गम्यते । तत्रापि यो एवं समस्वजन्तुजातदितार्धमागधमापोपनिबद्धाऽविरुद्धार्थशब्दसंदर्भरूपे एव जिनेन्द्रमणिते मर्थतस्वीर्यकरोपदिष्टे, शब्दतस्तु गणधरहन्धेऽपि परम्परया तीर्थकरापेदिष्टत्वमेव । तदुक्तम्-" मत्थ भासइ भरिहा, सुत्र गंथन्ति गणहारा निउण" इति । कौशलं तदुपदिष्टत्वज्ञाननैपुणम् । वावच्छन्दः क्रमार्थः । भर्थकौशलाद्यपेषया 'प्रथम' पूर्व, ' तु ' एवकारार्थों योजित एव, सूत्रस्यादिप्रतिपादकत्वेन प्राधान्यविवक्षया तत्कौशलस्य प्रथममभिधानम् । इति गाथार्थः॥१॥ तदेवाह- जाणइ जिर्णिदभणिय, एय पुव्वावरेण अविरोहा । एय पुव्वावरबाहिय तु जिणभासिय तं नो॥२॥ व्याख्या-'जानाति ' सद्गुरुशुश्रूषादेनिचिनोति जिनेन्द्रमणित' तीर्थकरप्रणीतम् । एतत् ' प्रत्यक्षोपलभ्य- मानमाचाराङ्गादिकम् , कुतः १ इत्याह-पूर्वापरेणाऽविरोधात् , सूत्रपूर्वमागोपदिष्टोऽर्थोऽहिंसादिरुपचारात् पूर्व इत्युच्यते, एवमप- रोऽप्यर्थ एव । ततश्च पूर्वस्यापरेण हिंसादिप्रतिपादकत्वेनाऽविरोधादनिषेधनात् । नहि पूर्वमाहिंसादक प्रतिपाद्य पश्चाद्धिंसा- दिक प्रतिपादयत्येतदिति भावः । एतदेव च जिनेन्द्रमाणितमित्यभिदधताभिव्यअित वितथविरुद्धामिधानाऽव्यभिचारि- कारणरागादिदोषजेठाशरोमणयो दि जिनेन्द्रा । ते चाप्ता• कथ विरुद्ध भापिष्यन्त इति । यथा च वीतरागस्याऽविरुद्ध- मापित्वमेव तथा प्रथमस्थानकविवरणेऽभिहितमिति । ततश्च पूर्वापराविरुद्ध यत्सूत्र तदेव जिनेन्द्रभाषितमेवेति निश्विनोतीति ।

·पदस्थानक
प्रकरणम्
पर्छ
॥४०॥
उपलक्षणं चैतत् , तेन शेषस्त्रलक्षणयोगादपीति द्रष्टव्यम् । तचेदम्-" पुन्वावरसंजुत्तं, वेरग्गकरं संततमविरुद्धं । पोराण-
मद्धमागह-भासानिययं भवइ सुत्तं ॥ १॥ इति अन्वयेन प्रतिपादितोऽप्यर्थः पुनर्व्यतिरेकेण प्रतिपाद्यमानः सुदृढसंस्कार-
कारणं भवतीति व्यतिरेकमाह- एतत्तु ' एतत्पुनः श्रुति-स्मृति-प्रज्ञापारमितादिक 'पूर्वापरबाधितं ' "न हिंस्यात् सर्व-
भूतानि " इत्याद्यभिधानेऽपि पूर्व, पश्चाद् यागादौ पशुसमालभनाद्यभिधायकत्वात् । 'तुः' पुनरर्थो योजित एव । यस्मा-
पूर्धापरवाधितं 'तत् ' ' तस्माद् ' जिनभाषितं नो' नैव एतदिति । अत्रापि पूर्ववअिनशन्दोपादानमाप्तत्वव्यञ्जनार्थमेव,
ततः कथमेवंविधं वीतरागो ब्रूयादिति निश्चिनाति । इति गाथार्थः ॥ २ ॥
किञ्च-
परवयणं वा एयं, जमित्थमासंकियं न ठिय पक्खो। जम्हा अयमहिगारो, एस तहा निग्गहो जम्हा ॥३॥
व्याख्या-' परवचनं वा' पूर्वपक्षवादिवाक्यम् ' एतद्' इति वा जानाति सूत्रकौशलवानिति प्रक्रमः । कुत
एतद् ? इत्याह-' यद् ' यस्माद् एतस्मिन् काक्ये आशक्षितं ' निषिद्धमपि कर्तव्यतया प्रसजितम् । यथा-" चेइयपूया
किं वइर-सामिणा मुणियपुग्नसारेणं । कया पुरीए तइया, मुक्खंग सा वि साहूणं
॥१॥ यदा भाशङ्कितमेवैतदिति
जानाति तदाऽनेनैवायमाशङ्कितरूपः स्थितः पचसिद्धान्तप्रतिष्ठितार्थवचनलचण इत्यपि जानातीति गम्यते । एतदपि कुतः ?
इत्यत माह-' यस्मादयमधिकारः, ' एषोऽर्धविशेषाभिधानप्रक्रमः साधूनामसदालम्बनपरिहारेणैव विश्वशुद्धिसंयमः
-
31
.
॥४०॥

·HAURAHA+RATrftinum शिवाय कल्पते, नतु वैरस्वामी-सङ्गमस्थविरादिविहितबृहत्कारणिकचैत्यमक्तिनित्यवासित्वाधालम्बनपरिग्रहणेत्येवरूपा तथा च तत्रैवोक्तम-"मालवणेण केणइ, जे भन्ने सजय पमायन्ति । न हु त होइ पमाण, भूपत्थगवेसण कुजा" ॥२॥ तथेति समुचये, निगृह्यते परवचन निराक्रियतेऽनेनेति निग्रहः प्रत्युत्तरवाक्यम् । ततो यस्मात्कारणादेष चाय चात्र निग्रहो निराकरणवचनम्-" उहावणा परेसिं सा तित्थउब्भावण च वच्छल्ल । न गणिति गणेमाया पुन्बुब्धियपुप्फमहिम च ॥१॥ ततो यद्येतत्परपचन न स्यान्नतस्य निग्रह' स्याद्, अस्ति चाय निग्रह , इत्येवरूपात्तकोन्निचिनोति नून चेइय- पूया किं" इत्यादिक परवचनमेवेति । यद्यप्पा तदर्थपर्यालोचनेनैप पूर्वपदोत्तरपचत्वनिर्णयः, तथापि नैतदर्थकोशल, तद्- द्वारेणाप्येतत्परवचनमेवदुचरवचनमित्येवरूपतया सूत्रस्यैव प्राधान्येन प्रतीतेः पत्रकौशलमेवेति । उपलक्षण नैतत् कल्पादि- च्छेदथुवोक्तानां व्यवहारनिश्चयनयस्वसमयपरसमय-सज्ञादिस्त्राणा तदुच्चारणविधेश्च । तदुक्तम्-" समाइसुत्ताश च, अगाणगाइयाण वेगयर । उस्सगाऽववायाण च, एगयरमिम ति ज मुणइ ॥१॥ पयवक्काण सच्छेय, उदत्तभणुदत्तमा- इवन्नाण । ज उच्चाणमणह, एय वा सुत्तकोसल्ल" ॥ २ ॥ इति गाथार्थ ॥३॥ भथ सूत्राभिधेयत्वादर्थस्य तत्कौशलमाह- अत्थे य कोसल्लं, पुण अणुवउत्ताइभासियमिण तु। एय उवउत्तेण,टिएण भणियं वियाणाहि ॥ ४॥ व्याख्या--सूत्र तावदुक्त कौशलम् । 'भर्थे ' तदभिधेये पुनरेतत्कौशल यद् गुरुविधीयमानव्याख्यानादौ सता-

·पदस्थानक
पष्ठ
स्थानम्
त्पर्यस्तदवगमः, तत्र चाऽनुपयुक्तादिभापितमेतदिति जानातीति योगः। तत्राऽनुपयुक्त कार्यान्तरन्यासनादिनाऽप्रणिहित-
मनाः, भादिशब्दात्कपायादिपितास्थितादिग्रहः, स हि कदाचिद्विपर्यस्तमपि भापते व्यासक्त्युपप्नुतचित्तत्वात्, ततश
तेन भणितं भापितमिदं श्रूयमाणसूत्रं ' तुः' वाक्यान्तरापेच्या विशेषणार्थः, तेन एतत्पुनः ' उपयुक्तेन ' प्रणिहितमनसा
एतच्च ' स्थितेन' कोपाधदूषितचेतसा मणितमिति विशेपेण जानाति, न तु मुग्धवत्संमुग्धमर्थमात्रमवबुध्यते इत्यर्थः ।
कौशलफलमेवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥ ४ ॥
-
तथा-
,
भविहिकया वरमकयं, असूयावयण भणन्ति समयण्णू । पायच्छित्तं अकए, गरुयं वितहकए लहुयं ॥५॥
व्याख्या-'विधिः' भाप्तोपदेश, तद्विपरीतस्तु भविधिः तेन ‘कृतं ' विहितं चैत्यवन्दनकादिकमनुष्ठानमिति
शेपः, तस्माद् ' वरं ' मनाक् श्रेष्ठम् ' भकृतं' मर्वथैवाऽननुष्ठितमिति 'अमयावचनम् ' इति पारिणामिकतया वक्तु-
रक्षमावचनमेतदिति ' भणन्ति' प्रतिपादयन्ति, 'समयज्ञाः' सिद्धान्तरहस्यविद इत्यपि जानात्यर्थकोशलनान् । कृतः ?
इत्यत आह-प्रायश्चित्तं ' विशुद्धिहेतुतपःप्रभृतिकम् ' अकृते ' सर्वथाऽननुष्ठिते 'गुरुतं ' महत्तरम् , 'वितधकृते ' किनि-
दविषिकते पुनः ' लघुकम् ' अन्पतरममिहितमागमे इति गम्यते । तथाहि जीतकन्पाभिप्रायेण "फिडिए सयमुस्सारिय"
इत्यत्र कथञ्चित्प्रमादेन आचार्यादेः सकाशात् प्रथममेव त्रि कायोत्सर्गोत्सारण वन्दकदाने वा उत्करतोऽपि चतुर्लघुक-
-
-
॥४१॥

·मेवोक्तम् , सर्वथाऽप्यकरणे तु चतुर्गुरुकमिति । ननु ययेव तदा कथमविधिचैत्यवन्दनामुद्दिश्य " होइ य पाएण सा किलि- द्वसत्ताण" इत्याधुक्तम् ' भविधिवन्दनकमप्युद्दिश्य "किइकम्म पिणतो, न होइ कियकम्मनिज्जरामागी" इत्यायुक्तम् ? तस्माद् " भविधिकतादकृत वरम् " इत्येतन्नाऽसूयावचन, समीचीनत्वात् , इति चेद्, नैव, शैथिन्याऽशैथिल्यादेरिह प्राधान्येन विवक्षितत्वात् । यर हि शक्तोऽपि शैथिल्यादेरविधिना करोति वत्र तत्कारण विपरीतफलमेवेत्यन न विप्रति पत्तिः । यत्र तु सम्यक्करणकतयुद्धिान्यादेरशक्तः सन् किश्चिदविधिनापि करोति तत्र तत्सफलमेव । इति 'प्रशिधि- लादिकमाश्रित्य नाविधिकृतादकृत वरमिति मावः । इति गायार्थः ॥५॥ तथा- X.COKHA THE+ ORAKHA नरगाइ मस-रुहिराइ,-वन्नण ज पसिद्धिामत्तेण । भयहेउ इहर तेसि, वेउब्वियभावओ न तयं ॥६॥ व्याख्या-'नरकादो' दुर्गत्यादिस्थाने 'मांस-रुधिरादिवर्णन ' मासाद्याशिनस्तन तच्छरीरोल्कर्तितपिशितादिख- ण्डान्येव भोज्यन्ते परमाधार्मिकरित्याधुपदर्शन क्रियते श्रुतधरै रकाणामिति शेषः । अथवा नारकादीति उपचारात्तत्स्था नारका एवोच्यन्ते, ततो नारकाण मांसादीत्यादि योज्यम् , मादिशब्दाद् वसापूतादिग्रहः । एतत्सर्व प्रसिद्धिमात्रेण धातु- मयानि पश्चेन्द्रियशरीराणीति सामान्यजनप्रतीत्यैव, न तु सिद्धान्तानुसारेण, यद्येव तत्किमित्युपवर्णनम् । अत आह 'भय हेतो' पिशितादिलोलानां नासोत्पादनार्थम् । इतरथेति प्रसिद्धिमान विहाय सिद्धान्तानुसारेण पुनस्तेषां नारकाणां वैक्रिय-

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥४२॥
तथा-
-
मावाद् ' वैक्रियत्वात् । अत्र च शरीर-शरीरिणोः कथंचिदभेदाद् वैक्रियत्वाभिधानं दृश्यम् । अथवा 'वैक्रियभावाद्
वैक्रियशरीरत्वात्तेषां न ' नैव तन्मांसादिकम् । इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
षष्ठ
स्थानम्
विसयविभागेणं पुण, सुत्तं किंचि जहा उ आयारे । जुन्नं उवगरणं जह, हेमंताइक्कमे निसरे ॥७॥
व्याख्या-साध्वाद्याचारस्य हि विषयो' गोचरः साध्वादिः, तस्य । विभागो । भवान्तरविशेषः स्थविरक-
ल्पिकादिः । ततश्च किश्चित्पुनः सूत्रं तथाविधार्थोपदेशलवणं विषयविभागेनेदं स्थितामति जानाति । तदेव सूत्रकारो दृष्टा-
न्तार्थमाह-' यथैव ' येन प्रकारेण 'आचारे' प्रथमाङ्गे एतदर्थ सूत्रमस्ति यदुत जीर्ण परिशटितप्रायम् , उपक्रियते-
मनुगृह्यते संयमोऽनेनेति उपकरणम्-पात्रकल्पादिभाण्डम्, यदि चेद्भवेत् कथञ्चित्साधोस्तदा ' हेमन्तातिक्रमे' शीतकाला-
पगमे 'निःसृजति ' परिष्ठापयति साधुः. संयमानुपष्टम्भकत्वेन तस्याधिकरणत्वात् । तथा च तत्र प्रथमश्रुतस्कन्धाऽ-
टमाध्ययनचतुर्थोद्देशकेमिहितम् " अह पुण एवं जाणिजां उवाइक्कते खलु हेमंते, गिम्हे पडिवझे, महापरिजुनाई
वत्थाई परिठवेजाइ" । इति गाथार्थः ॥७॥
एतच्चाऽर्थकौशलवान् विमृश्यैवंविषयविशेषे व्यवस्थितमिति निधिनोति । कथमित्याह-
चोदस उवगरणाई, अवस्समुत्ताई तावजंतेसिं। विसए निवडइ एयं, जिणकप्पीणं अओ तं तु॥८॥
----------*ck+
॥४२॥

·. व्याख्या-चतुर्दशसख्यान्युपकरणानि " पर पत्तौबधो, पार्यद्वाण च पाकेपरिया, पहुँलाइ रवैताण, गुल्गो तिमि पच्छागा ॥१॥ रयहरण मुईपची मतमो चोजपट्टो य" । एतानि 'प्राश्य 'नियमेन' उक्तानि' प्रतिपादितानि, वावदिति लोकभाषायां श्रुतधरैर्धार्यतयेति शेषः । ‘ज तेसिति ' यदिति यस्मात्कारणात् तेषामिति साधूनाम् । वदुक्तम्- " चोदस उवगरणाइ भवस्स परियन्वाइ थेरेहि " ति । पाठान्तरपक्षे तु वन्नेविति शास्त्रेषु निशीथादिपु, साधूनामिति तु प्रक्रमाद् गम्यते । एतदिति सप्रत्युपलभ्यमानतया प्रत्यक्ष, तदिति यदुपकरण परिठापकतयोपात्त, 'तुः' अवधारणे, स च जिनकन्निकानामेवेत्या योज्यते । जिनकल्पिकानामवश्य चतुर्दशोपकरणवचस्य विधानाद्धेतोस्तदेसदाचारागन जीर्णोपकरणव्युत्सर्गप्रतिपादक । जनकल्पिकानामेव केवलोत्सर्गफन्प, दुरनुष्ठेयानुष्ठानविशेषनिष्ठसाधूनामेव विषये 'निप- तति' प्रवर्तते इति । ननु प्रत्येकबुद्धादिरेवान किमिति न गृह्यते, तस्यापि विषयविशेषत्वात् ' । नैवम् , प्रत्येकबुद्धानां तापद् विविधनवविधोपकरणवत्वस्य जघन्योत्कर्षाम्यामवश्यमावित्वाद, स्वयसबुद्धसाधूनां तु द्वादशविधोपधित्वस्यैव प्रतिपादनात्, ततो जिनकल्लिकानामेव " दुग तिा चउक पणग, नव दस इफारसेव चारमग । एए भट्ट विगप्पा, जिणकप्पे हुति उपहिस्स" ॥१॥ इत्यादिनाऽष्टविधत्वस्यापि सभवेन जीर्णकाघुपकरणव्युत्सर्गेऽपि सिद्धान्तव्यापकभा- वाचेपामेवान ग्रहण युक्तमिति बन जिनकल्पिकानामेप तत् । इति गाथार्थः ॥८॥ तथा- ·षष्ठं स्थानम् पदस्थानक प्रकरणम् ॥४३॥ अन्नम्मि उवकंते, पसंगओ जत्थ साहए अन्नं । तं खल्लु कडवखवयणं, न होइ तं पत्थुयमवस्सं ॥६॥ व्याख्या-'अन्यस्मिन् ' कस्मिश्चिदर्थे ' उपक्रान्ते' प्रारब्धे प्रतिपादयितुमिति शेषः । 'प्रसङ्ग(तः) इति, तस्यै- वार्थस्य कथनानुपङ्गेण यत्र स्थाने ' साधयति' प्रतिपादयति, 'अन्य' प्रक्रान्तादर्थादर्थान्तरप्रतिपादनम । 'खलु निश्चयेन, ' कटाक्षवचनमिति ' कटाक्षोऽपाङ्गनिरीक्षणं, तदिव यदभिधानं तत्कटाक्षवचनम् । यथाहि संमुखीनं पदार्थ- मलोकयन्नेव कामुकादिः कमनीय कामिनीप्रभृतिकं तिर्य गवस्थितमपाङ्गेन निरीचते, एवं प्रस्तुतमभिदधानस्यापि तत्प्रसङ्गे- नाऽप्रस्तुतस्य यदीभधानं तत् कटाक्षवचनम् । यथौधनियुक्तौ उपकरणद्वारे-" अज्झत्थविसोहीए, उनगरणं बाहिरं परिहरंतो । अपरिग्गहो ति भणिभो, जिणेहिं तिलोकदंसीहिं " ॥१॥ इत्यादिना मूर्छादिरहितः कल्पादिकमुपभुजा- नोऽपि अपरिग्रह इति वचनं, तथाविधोपकरणभोगं मोचाङ्गतया समर्थयदेव दिगम्बरमतमपाकरोति । तच्चाऽपाकरणम- प्रस्तुतमेव, केवलं प्रस्तुतार्थाऽयापकतया तत्प्रसङ्गमात्रेणोपात्तमित्याह-' न भवति तत्प्रस्तुतमवश्यम्' इति सुगमम् । अस्य तु पुनरुक्तत्वं नाशकनीयम् , उपदेशत्वाद्, व्यतिरेक द्वारेण विनेयानां सुदृढप्रतिपत्तिनिमित्त्वाद्वा । इति गाथार्थः ॥ ९॥ तथा- पडिवजह जिणदेवं, विरओ देसेण सव्वओ वावि । एयं सहावभणियं, जाणइ सो सुत्तकोसल्ला ॥१०॥ व्याख्या-भो भव्याः ! 'प्रतिपद्यध्वम् ' प्राश्रय ध्वं मोक्षागतया 'जिनदेवं ' चीतरागदेवताम् , तदाश्रयणस्यैव ॥ ४३॥ - - ·. - परपरया मुक्तिहेतुत्वात् । तथा 'विरतिं ' निर्ति च प्राणिवधादरिति शेषा, 'देशेन' इत्येकदेशतः स्थूलपाण्यादेविविध- विविधादितय । सर्वतोऽपि वा' सर्वप्रकारेण स्थूलसूक्ष्मविविधनिविधरूपेण, वाशब्दो द्वयोरपि निवृत्योरसाक्षात्साक्षाच मोवीनदानयोः शक्तिश्रद्धानुसारेणाश्रयणीयत्वविक्पप्रतिपादनार्थ । 'एतद् ' एवरूप वचन 'स्वभावमणित' नैसर्गिको- पदेशरूप, न तु मयादियत्रवत् कारणान्तरजम् , ति जानाति' बुध्यते सोऽर्थकौशलवान् श्रावका भर्थकौशलादिति । भत्रार्थस्य सूत्राभिधेयत्वादुपचारेण सूत्रशब्देनार्थोपादान द्रष्टय्य, ततोऽर्थनैपुणात् । इति गाथार्थ ॥१०॥ उक्तमर्थकौशलम् । अथाऽविशेषत्वादुत्सर्गापवादयोस्त स्वरूपोदाहरणरूपफलपीवपादनपुरस्सर तत्कौशल गाथा- प्रयेणाह- सामन्नविही भणिओ, उस्सग्गो तस्विसेसिओइयरो। पाणिवहाइनिवित्ती,तिविह तिविहेण जाजीव।।११ पुढवाइसु आसेवा, उप्पन्ने कारणम्मि जयणाए। मिगरहियरस ट्ठियरस, अववाओहोइ नायवो ॥१२॥ सव्वन्नुप्पामन्ना, दुन्नि वि एए समासओ मुक्ख । मिस्सं पत्ता सेवण, कोसल्ल इत्थ नायव्वं ॥१३॥ व्याख्या सामान्यः' सर्वसाध्वादिसाधारणो ' विधिः' अनुष्ठान ' मणित:' प्रतिपादितो जिन। ' उत्सर्ग' उत्कृष्टः समाचार । तस्मादेवोत्सर्गाद 'विशेषितो ' देश-कालादिकारणै दिता, अथवा स एव वैविशेपितः । किमि- त्याह-' इतरो' भपवाद सामान्यविधिपाधारूपो भणित. । उत्सर्गापवादयोस्तन तन साहचर्याभिधानोपलम्मात् .

·पदस्थानक
प्रकरणम्
पष्ट
स्थानम्
--
॥४४॥
.
प्रक्रमाद्वा इतरशब्देनात्राऽपवादग्रहः । आधस्यादाहरणमाह प्राणिवधादिभ्य ' पाश्राद्वारेभ्यो 'निवृत्तिः । पिरतिः,
त्रिविधं त्रिविधेन करण-कारणा-ऽनुमतिभिर्मनो-वाक्-कायैः ‘यानजीवम् ' साजन्म साधूनामित्युत्सर्गों ज्ञातव्य इति
योगः ॥११।। अथ द्वितीयस्योदाहरणम्-'पृथिव्यादिपु' लवणादिरूपेषु पदस्वपि जीवनिकायेषु विषयेषु 'सेवा' मर्या-
दया मनाग निपेवणम् , एषामुपमर्दनमित्यर्थः । 'उत्पन्ने' संजाते ' सति ' कारणे' तदासेवनहेतौ ग्लान्यादाक्त्यन्तम-
घिसोढुमशक्ये, न तु यथाकथञ्चित् , तत्रापि यतनया' रक्षितुं शक्पजीवरचालक्षणया, न तु निःशूकतया प्रसरेण ।
तथा च यतनास्तरूपमुक्तम् ---" जीए पभूययरास-प्पवित्तिविणि वित्तिलक्खणं नत्थु । सिज्शा चिहाए जउ, सा जय-
णाए विवइंमि" ॥ १॥ अत्र चाज्ञया प्राप्तोपदेशतो विपदिति ग्लान्याधापदि, मृगा इन मृगा मुग्धा अभिनवदीनि-
तादयोऽपरिणतभावाः, तै ' रहितस्य ' वर्जितस्य, तदसनिहितस्येत्यर्थः । तत्रापि 'स्थितस्य ' चारित्रे सम्यगवस्थित-
भावस्य सतः साधार्यत्पृथिव्यादिनिपेवणं तद् अपवादो भवति 'ज्ञातव्यो' बोद्धपः, सामान्यविभिवाधारूपत्वात् ।
तथा च सम्यक्चारित्रिणोऽधिकृत्योक्तम्-" असिने प्रोमोगरिए, रायपउठे भए व गेलो । एमाइकारणेहि, माहाकम्माइ
जगणाए" ॥१॥ ततोऽयमत्र भावा-यो रास्थितोऽपरिणतसाधुसमक्षं चाऽतिप्रसरेण निष्कारणमेव चाऽऽसेवते, नाऽसौ
अपवादवर्ती, किन्तु तदाभाससमाचारः, साधाभास एवेति, न तदनुठानमपवाद इति । नन्वस्योत्सर्गवाधारूपत्वात् कथं
मोक्षाङ्गता ?, अस्यैव वा तदङ्गले कथमुत्सर्गस्थ ? इत्यत आह- सर्वषप्रामाण्यात् ' भत्रार्थे सर्वविदोऽवधेयवचनत्वाद्
द्वावप्येती उत्सर्गापवादौ, नैक एवाऽनयोः, किमित्याह- मोघः' कृत्स्नकर्मक्षयलवणः, कारणे कार्योपचारान्मोक्षकारणे
॥४४॥

·भप्येतो मोक्ष इत्युक्तम् । 'समासव'' समस्तत्वेन आसेवनामपेक्ष्य स्वस्तकालयो. सघटितत्वेन । यदि तु सर्वसाधुरुत्सर्गे- णैव कैवलेन सर्वदा प्रवर्तेत तदा दुरवस्थानामवश्यमावित्वात् सहननानामदृढत्वाद् भायुषा सोपक्रमत्वेनाऽऽत्मनः परिणा- मानामपि चञ्चलत्वात् तीर्थस्यापि नाऽनुवृत्तिः स्यादित्यर्थः । एतदुक्त भवति-सर्वज्ञो हि परमाप्तत्वाम कस्याप्यहितवादी, स चोरसर्गापवादयोस्तत्तदवस्थादिविशेषेऽनुष्ठीयमानयोरपवर्गहेतुत्वमवगम्य तथैव प्रणीतवान् । न चैतदनुपपत्तिकम् , अवस्था विशेषे रोगिणः कटुकौपधाद्युपभोगवद् आधाकर्मिमादिमोगस्यापि सयमशरीरोपटम्मकत्वेन हितहेतुत्वात् , तञ्जन्यपातकस्य तु पश्चात् प्रायवित्तादिना सुखशोध्यत्वात् । पुष्टाङ्गस्य तु निनिमित्त तदुपभोग. केवल लौक्यमाविर्भावयम हितहेतुः । इत्य- शठेन स्वस्वकाल एवैतदनुष्ठानादवश्य मोचः प्राप्यत एवेति न कश्चिद्विरोधः । एवमनयोः स्वरूप-फलविज्ञानपूर्वक मिश्र पूर्वोक्तयुक्त्या परस्परसपटिताप्राप्तयोः सेव्यत्वेन सन्निहितीभूतयोरासेवनमनुष्ठान यत्तत् कौशल नैपुणमन इत्युत्सर्गापवा दयोतिव्य-बोद्धव्य श्रापकेण । इति गाथावयार्थः ॥ ११-१२-१३ ॥ उक्ते समाचारविशेषरूपोत्सर्गापवादकौशले । अथ समाचारसामान्यरूपव्यवहारकौशलमाह- ववहारे कोसल्ल, धम्मे अत्थे य काम लोगे य।धम्मे कुतित्थिवजण, कुतिथिबिंबाण विक्किणण ॥१४॥ व्याख्या-शिष्टजनाऽनिन्द्यः समाचारो व्यवहार, वन कौशल' तज्ज्ञानपूर्वकप्रवृत्तिनैपुणम् । तच्च विषयमे दाचतुर्धा, ते च पिया धर्मादयः प्रतीतस्वरूपा एव । ततश्च 'धर्मे ' सुकते तत्साधने च विपयभूते यो व्यवहारस्तन । भKLike------

·पर
3
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥४५॥
-
षष्ठं
स्थानम्
एवमर्थकामव्यवहारयोरपि । लोकव्यवहारस्तु शिष्टसमाचार एव । तत्रापि चशब्दौ समुच्चयार्थों, तत्रापि प्रथमं तावत्प्रा-
धान्याद्धर्मव्यवहारकौशलमाह- धर्मे' पदसमुदाये पदस्योपचाराद्धर्मव्यवहारकौशलमिति योगः। 'कुतीर्थिनां ' शाक्य-
भूत-दिगम्बर-वित्रादीनां ' वर्जनं ' तत्पूर्वालाप-प्रणाम-दानाऽनुप्रदानादिसंसर्गादीनां तद्देवतानां च तदुपदिष्टश्राद्ध-पिण्ड-
प्रदानादीनां च परिहारेण सर्वथोत्सर्जनं, तत्संसर्गादेरतीचारत्वेन सम्यक्त्वस्य मालिन्यहेतुत्वात् । — कुतीथिविम्बानां
तदाराध्यहरि-हरादिप्रतिमानां विक्रयणस्य वर्जनमिति संबन्धः, षष्ठ्यर्थे द्वितीया प्राकृतत्वात् । यदा चैतान्यपि न
विक्रीणीते तदा जिनविम्बविक्रयो दूरापास्त एव, सर्वप्रकाराराध्यजिनविश्वविक्रयणार्थलामस्य तस्यतो महाऽनर्थलामरूपत्वात्
इति गाथार्थः ॥ १४ ॥
तथा-
-
वज्जेइ चेइयालय-दव्वं अंगोवरिम्मि उद्धारं । साहारणं च एवं, जाउ से पुंभयं लेइ ॥१५॥
व्याख्या-'वर्जयति ' परिहरति ' चैत्यालयद्रव्यं ' देवगृहसमुद्कादिद्रविणम् , 'अङ्गोपयुद्धारस् ' इति प्रागुक्तार्थम्
तथा गृहीत्वा नो भुङ्क्ते इत्यर्थः । ' साधारणं च तथाविधापगतसाधर्मिकाधुपमोगयोग्यतया तुल्यं च द्रव्यं यत्तदप्येवं
जिनद्रव्यवनाङ्गोपयुद्धारं गृहाति, देवद्रव्य-साधारणद्रव्ययोहि वर्धनादौ शास्त्रे तुन्यत्वश्रुतेरियमुक्तिः। तथा चोक्तम् “देवस्स
नाणदव्वं च, साहारणधणं तहा । सावएहिं तिहा काउं, नेयव्वं खुड्डिमायरा" ॥१॥ तथा-" चेइयदव्यं साहा-रणं च जो
॥४५॥

·, - दुहा मोहियमईभो । धम्म च सो न याण इ, अहवा बद्धाउमो नरए " ॥१॥ वतश्च तथोद्धारग्रहणे मूलनाशस्यापि समवात् । तथा च देवद्रव्यविनाशे शङ्काशादिश्रावकवद् महाऽनर्थभागित्वप्रसङ्गानाऽङ्गोपरि तदुद्धारग्रहो युक्त इति । तथाऽनेनैव ' जातु ' पदाचित् ' से ' इति तस्य जिनद्रव्यस्य वा साधारणद्रव्यस्य वा 'पुमक' परपरा, तदुपयोगनिदान- मवस्त्वन्तरोपयोगरूप 'लाति' गृहाति, तद्ग्रहणेनापि तदुपमोग न क्रोति । इति गाथाः ॥ १५ ॥ पुम्मकस्वरूपमाह- तद्दव्वरिणियजायण, विठ्ठीए संगड बइल मणुयाण । अहवा विखरालर्णिह, करेइ तद्दव्वकयगाण॥१६॥ व्याख्या-तद्व्यऋणिकेम्प:' कदाचिद् वृद्धयादिनिमित्तवितीर्णजिनादिद्रव्यऋणिकेभ्यः सकाशात् केनापि मुग्ध- लुन्धश्रावकेण ' याचन' प्रार्धन गृहीत्वापि, तदुपयोगविधानमिति यावत् , विष्वा स्वद्रव्यदानमन्तरेणैवमेव मुधिकया शकट- बलीवर्द-मनुजानां प्रतीतानाम् ऋणिकस्यैव सबन्धिनाम् एतत्पुमकम् । उपलक्षण चैतव, अन्यदपि यद्देवद्रव्योपजीविन' सकाशात् तदापिण्येनैव स्वगृहे व्यापारादिक कार्यते तदपि पुभकम्, पारम्पर्येण देवादिद्रव्योपभोगरूपत्वात् । अथवेति प्रकारान्तरे, तद्यक्रायकाणां देवादिद्रव्यक्लान्तरप्रयोगग्राहिणां सूत्रधारादीनां सबन्धित्वेन 'खरलक्ष्णिको 'खरान् मद्रादिद्रय्यसपूर्णान् देवादिसबन्धिनो द्रम्मादीन् आत्मना गृहीत्वा स्वकीयान् द्रम्मादीनेव श्लक्ष्णान् द्रव्यादिहीनान् ददाति यस्यां वाणिज्यायो सा खरलक्षिणका, ता 'रोति' विधत्ते । एतदप्युपलक्षणम् , तेन यद्देवसबन्धि किञ्चिद्वस्त्वा- . , .

·*
++
पटूस्थानक
षष्ठ
स्थानम्
प्रकरणम्
॥४६॥
छत्कृष्टं मूल्येन गृह्णाति, स्वद्रम्मादींश्च मूल्यरूपाद् हीनान् ददाति, तदपि पुंभकम् । इति गाथार्थः ॥ १६ ।।
अथोपदेशमाह-
एवं पुंभंन कुणइ, सक्खा वज्जइ किमिह चुजं तु। वड्डेइ य तहव्वं, विसुद्धभावो सयाकालं ॥ १७॥
व्याख्या-एतत्पूर्वोक्तप्रकारं पुम्भकमपि ' न करोति ' न विधत्ते श्राद्धः 'साक्षाद् ' अव्यवधानेन पुनस्तद्रव्य-
मिति योगः। ' वर्जयति ' परिहरति, इत्येतत्किमिह प्रवचने ' आश्चर्यम् ' अद्भुतं न किञ्चिदित्यर्थः । " देवस्सपरीभोगो
भणंतजम्मेसु दारुणविवागो" इत्यादि जानन् कथं सकर्णः साक्षात् पारम्पर्येण वा तदुपभुञ्जीतेति । 'वर्द्धयति च
सुस्थानकलान्तरप्रयोगादिना वृद्धिं च नयति तद्व्यं ' जिनादिद्रविणं 'विशुद्ध भावो' निराशंसमानसः 'सदाकालं
सर्वदा । इह च सदाशब्दोपादानादेव शश्वद्वर्धने लब्धे कालशब्दोपादानं तद्बुद्धरत्यन्तविधेयताप्रतिपादनार्थ, चशब्दाद्
रक्षति चेति द्रष्टव्यम् । " जिणपवयणबुद्धिकरं, पभावगं नाण दंसणगुणाणं । रक्खंतो जिणदव्वं, परित्तसंसारिओ होइ
॥ १॥ तथा-"वडतो जिणदव्वं, तित्थयरत्तं लहइ जीवो"। इत्यादि तद्रव्यरक्षणादिफलं जानन् यो रक्षति वर्धयति
चाऽसौ धर्मव्यवहारकौशलवान् । इति गाथार्थः ॥ १७ ।।
अथ धर्मफलत्वादर्थ-कामयोस्तत्रापि कामसाधकतमत्वादर्थस्य पूर्व तत्कौशलं ततः कामकौशलं च गाथाद्वयेनाह-
अत्थे पुण कोसल्लं, अवंझफलयं धरेइ सोभंडं। कामे पुण कोसल्लं, अणुणेइ पियं पयत्तेणं ॥१८॥
॥४६॥

·, - . - HTI Act+Merritories पहाणेइ भोगकाले, मुहसुद्धि कारवेइ वेसित्थिं । उल्लवइ न सम्भावं, इत्थीपुरओ सयाकालं ॥१९॥ व्याख्या-धर्म तावदुक्त कौशलम् । 'भर्थे ' द्रव्ये पुनरेतत्कौशल यदविपतितवेचकगृहीतत्वादिना 'भवन्ध्यम् अवश्य भाविफल लामलक्षण यस्मात्तदवन्ध्यफलदम् , ततोऽवन्ध्यं च तत् फलद चेति कर्मधारयः । 'स' इति श्रावकः, 'धारयति ' भाण्डशालादिषु स्थापयति, 'माण्ड ' कुडम मजिष्ठादिद्रव्यम् । भय भावः-स्वमतिमाहात्म्या मतिमत्परममि- त्रादिवचनाद्वा भाण्ड सम्यकपरीक्ष्यैव वद्धारयति यद् बहुफल भवति, इत्येतद् अर्थव्यवहारकौशलम् । 'कामे' सभोग- व्यवहारविषये पुनरेतत्कौशल यद् 'अनुनयति ' साम-दानादिना प्रसादयति 'प्रियां' भार्या 'प्रयत्नेन' आदरण, भन्यथा तु गृहवासो धर्मानुष्ठाननिष्ठनिरन्तरचिन्तासारोऽपि दुःखखनिरेव स्यात् । तथा च पठ्यते -" अहिरण्य- मदासीक, गृह गोरसवर्जितम् । प्रतिकूलकलत्र च, नरकस्यापरो विधिः " ॥ १ ॥ इति । तथा-' स्नपयति । कारयति भोगकाले ' माविसुरतसमये, अनेन चाहिः शुद्धिरुक्ता, मप्येव- विधाया उपलक्षणार्थम् । तथा ' मुखशुद्धि । गण्डूपादिना वदनशोधन कारयति, अनेन चाऽन्ताशुद्धिः । उभय चैतत् कार्मणादिनिमित्तयोगवविलेपनगुलिकादिशकाऽपनोदाय विधाप्यते । 'वेश्यात्रिय' साधारणयोपितम् । भत्र च साधारणस्त्रियोऽपि प्रसादनादिविधानोपदर्शनेन मावकौशलेऽपि कलरवेश्याना भावपरिज्ञानामिधानेन परस्त्रियः सर्वथा त्याग एव श्राद्धस्योति सनितम् । ' उन्लपति ' विश्वासवशेष प्रभापते 'न' नै ' सद्भाव ' रहस्यवस्तु ' स्त्रीणां' अन्यस्या स्नान .

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥४७॥
पष्ठं
स्थान
.
सामान्येन योषितां मात्रादीनामपि, किं पुनर्वेश्याना ' पुरतो' अग्रतः सदाकालमिति पूर्ववत् । सिगो हि तुच्छताs-
तिशयाद् रहस्यं चेतसि धारयितुमसमर्था अवश्यं बहिः प्रकाशयन्ति, तथा चाऽनर्थसन्ततिरेव । तदुक्तम्-" तुच्छासु
कामिणीसु, मा सम्भावं कयाचि पयडेसि । तं जं फुइ तुरियं, कप्पासफलं व परिपक्कं " ॥ १॥ न चायं स्त्रीप्र-
सादनाचुपदेशोऽसङ्गता सापद्यवाद् इति वाच्यम् । शरीररक्षाधारेण धर्मरचानिदानत्वात् । यथा नाऽनयोरर्थकामोपायाभ्यां
भेदस्तथा प्रागेवोक्तम् । इति गाथार्थः ॥ १९ ।।
मथाऽस्यापि त्रिवर्गस्य लोकाधारत्वाद् लोककौशलमाह-
लोगे पुण कोसल्लं, करेइ मित्तिं पहाणलोगेण । वच्चइ रायासन्नं, उवयरइ य सयावि सम्भावा ॥२०॥
व्याख्या-अर्थ-कामयोरुक्तं कौशलम् । 'लोके' शिष्टजनसमाचारे पुनरेतन्कौशलं गत् करोति' विपत्ते
'मैत्री' सौहार्द ' प्रधानलोकेन ' सदाचारतया सर्वोत्तमजनेन, तन्मैन्यस्य सकल रुन्याण निवन्धनत्वात् । तथा
जति ' तत्प्रसादनार्थं गच्छति ' राजासन' नृपसमीपे, उपलक्षणं चैतन्नृपाभिमताऽमात्यादिगमीपस्य. तत्र गमनमान-
स्यापि ऐहिकानर्थनिवृत्तिहेतुत्वात् । तदुक्तम्- " गन्तव्यं राजकुले, द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः । यद्यपि न मान्य-
र्था, भवन्त्यनर्थप्रतीकाराः " ॥ १ ॥ उपचरति च ' विनय-प्रियालाप-दानविशेषादिना मागर्जयति च ' सदापि ' सर्वदा
सद्भावात् ' निष्कपटतया, स्वामिनोऽपि शासे दुष्प्रतीकारत्वश्रवणात् सदायत एयोपचारो युज्यते । इति
+
न-
-
॥४७॥

·- गाथार्थ. ॥ २० ॥ तधा- न भणइ अवपणवाय, रायाईण समवखमसमक्ख । परिहरइ विवक्खं, से सतगुणुच्चारण कुणइ ॥२१॥ व्याख्या-'न भणति' न मापते 'वर्णवादम् ' प्रमशसावधा, निन्दा न करोतीत्यर्थः । 'राजादीनां' राजा-मात्य-सामन्त प्रभृतीनां, तमिन्दाया अत्यन्त लोकविरुद्धत्वाद् वधादिहेतुत्वाच्च । समक्षमिति क्रियाविशेषण, ततः 'समक्ष ' प्रत्यक्ष यथा भवति, तेपामेव शृण्वताम् । 'असमक्ष ' तत्परोऽपि । तथा ' परिहरति ' आलापससर्गादि- निघेन वर्जयति ' विपक्ष ' प्रतिकूलवर्तिन निन्दधातुकादिक 'से' तस्य राज्ञा, एकवचन त्वत्र विशेषेण केवलस्यैव राहो विवक्षितत्वात् , तद्विपघससर्गस्य सर्वथा महाऽनर्थहेतुत्वात् । 'सद्गुणोधारण च' सभूतप्रजापालकत्व-प्रतापादि- मयधर्मोत्कीर्तन च 'करोति' विधते समघमसमक्ष च, अनेन च वाचाटतायाश्चाटुकारितायाथ निपेधमाद, वयोः शिष्टा- चारताभ्रशत्वात् । इति गाथार्थः ॥ २१ ॥ * HEETAREER . - सुय जम्म-जाइसमहिय, जणाण सययं समवखमसमक्ख । संतगुणे उपसंसइ,अवराह फुसइ जत्तेण॥ श्रुत शास्त्राधिगमः, 'जन्म' उत्पाद:, 'जाति' मावप्रभवा, उपलक्षण नैषां कुल-शीलादीना, - व्याख्या-

·-":॥
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥४८॥
सत
,
पष्ठ
स्थानम्
ततः स्वतः सकाशात् श्रुतादिभिरधिकानां विशिष्टशास्त्रायम्पासरतां वृद्धानां प्रनिन्दितप्रसिद्धजातीनां च जनानां
लोकानां ।
सततं सर्वदा, समक्षमसमदं चेति पूनित् । एवं विद्यमानानेव ' गुणान्
शास्त्रज्ञत्व-परिणतमतित्व-सदाचारवयादिसद्धृतधर्मान् ।
' प्रशंसति
श्लाघते । ' तुः ' अवधारणे, योजि-
तथ । 'अपराध' क्वचित्कथंचित् प्रमादाचरितादिदोष पुनस्तेपामेन दुर्जनैरुद्राव्यमानमपि “उत्फुसत्ति' अपनयति
'यत्नेन ' आदरेण, तत्प्रशंसादेरत्यन्तमौचित्येन लोकाचारप्रवणत्वाऽभिव्यञ्जकत्वात् । तदुक्तम्-" अनुहरतः खल-
सुजना,-वग्रिमपाश्चात्यभागयोः सूच्या' । एकः कुरुते छिद्रं, गुणवानन्यस्तु पिदधाति " ॥ १॥ इति । तदेवं शिष्ट-
मैत्र्यादेहितहेतुत्वज्ञानात् तवैव च प्रवर्तनाद् भवति लोक-कौशलवान् श्राद्धः । इति गाथार्थः ॥ २२ ॥
मथ सर्वकौशलसंपाद्यत्वेन प्राधान्याद् भायस्य तत्कौशलमाह-
भावे कोसल्लं पुण, जाणइ भावं स वज्झचिट्ठाहिं । अहिणवधम्माईणं, थिरत्तणं कुणइ नाऊणं॥२३॥
व्याख्या-लोके तावदुक्तं कौशलं, ' भावे ' पुनरभिप्रायविशेपे एतत्कौशलमिति योगः। यद् ‘जानाति' वेत्ति
'भावम् ' अभिप्राय 'स' इति श्राद्धः, 'चायचेष्टाभिः' बहिरुपलभ्यमानवचन-कायादिव्यापारैः। तदुक्तम्-" प्रा.
कारैरिङ्गितर्गत्या, चेप्टया भापणेन च । नेत्र-चाविकारैश्च, लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः " ॥ १ ॥ 'अभिनवधर्माणः 'तत्काला-
भ्युपगतसम्यक्त्वादिमावार, 'तदादीनां ' तत्प्रभृतीनाम् , मादिशन्दाव प्रतिपतितभावादिग्रहः । ततथ वगावं सम्पम्
॥४८॥

·'विशाय' विदित्वा 'स्थिरत्व' स्थैर्य 'करोति' विधचे तद्भावस्येति प्रक्रमः । सदिग्धप्रश्नादिना ह्यभिनवधर्मादीन् विज्ञाय तत्तत्सशयाद्यपनोद-दवसदुपदेशादिना वात्सल्यादिना च धर्मे निचलीकरोतीति भावः । इति गाथार्थः ॥ २३ ॥ धर्मप्रयोजन भावकौशलममिधाय, अथ तदानुषङ्गिककामप्रयोजनमपि तदाह- आयारिंगियकुसलो, कलत्तवेसाण जाणए भाव । रक्खइ सव्वपयत्ता, अप्पाण कम्मणाईण ॥२४॥ व्याख्या-'भाकारो' मुखरागादि', ' इङ्गित ' वदन-भ्रूभङ्गादिः अथवा निरभिप्राया चेष्टा भाकारा, साभिप्राया तु इशिवम् , तयोः 'कुशलः' कुशाग्रीयबुद्धितया सूक्ष्मयोरपि परगतयोर्वेतृत्वेन निपुणः सन् 'कलरवेश्याना' प्रतीतानां जानाति ' भवगच्छति 'भाव' दुष्टाऽदुष्टत्वादिविशिष्ट परिणामम् । अर्थाद् भाकारेगिताम्यामेव ज्ञात्वा च 'रक्षति' त्रायते 'आत्मान ' म्वशरीर ' सर्वप्रयत्नात् ' समस्तादरेण स्वय वा मिनमान्त्रिकादिद्वारेण वेत्यर्थः ॥ ' कार्मणादिभ्यो वशीकरण-मन्त्र-योग-चूर्णादिभ्यः । भनवगततद्भावो हि कथमात्मान रचेद् ? इति भावकौशलोपयोगः । उपलक्षण चैतत्, दुष्टभृत्यादरपि भाव तथैव विज्ञाय विप-शस्त्रादेरात्मान रक्षति । इति गाथार्थः ।। २४ ॥ प्रधाऽर्थप्रयोजन तदाह- जाणइ एस अणत्थ, काहि रिणिओ खरेण रुझंतो। अणुवत्तेइ न जुज्झइ, तत्तियमित्तगय चेव ॥२५॥ व्याख्या-इगितादिभिरेव यदा 'जानाति' बुध्यते 'एप' प्रत्यक्षोपलभ्यो 'अनर्थ 'आत्म-परवधादिना व्यसन

·..
षट्स्थानक
प्रकरणम्
॥४६॥
-
पष्ठं
.
स्थानम्
'करिष्यति ' विधास्यति 'ऋणिको' अधमर्णः, 'खरेण' भतिशयेन भोजन-पानादिनिषेधरूपेण ' निरुध्यमानो
गमनागमनादिप्रतिरोधतोऽवघटनेन नियन्त्र्यमाण इति । तदा तम् ' अनुवर्तयति' प्रथममेव तद्दीयमानगवादिमात्रग्रहण-
सुकुमारवचनादिना मनुकूलयति, न युध्यते तेन सह, नैव विवाद-प्रहारादिना प्रत्यवतिष्ठते । अनुवर्तनाभिधानादेव युद्धाभावे
लन्धे यत्साक्षाद् युद्धाभावाभिधानं तदस्य युद्धस्याऽत्यन्तं शासनोपघातहेतुत्वेन स्वस्याऽसभ्यतापादकत्वेन च सर्वथाऽप्य-
करणीयत्वख्यापनार्थम् । किं कुर्वन् ? इत्याह-यन्मया लोभादाक्षिण्यादेर्वा एतस्मै दत्तं तावन्मानं तत्प्रमाणं मदीयं
द्रव्यं 'गतमेव ' नष्टमेव, एतस्मादस्य द्रव्यस्य सुदुष्प्राप्यत्वादिति परिभावयन्निति शेषः । यद्यपि गृहिणा(ण) सर्वार्थसंपादक-
त्वेन बाह्यप्राणभूतत्वेन चाऽत्यन्तप्रियस्याऽर्थस्य एवमेव दुष्करः परिहारः, तथापि नाऽनुपायप्रवृत्तौ कार्यसिद्धिा, न खल्व-
त्यन्तबुवाचामकुधिरपि शुकशावको नालिकेरफलच्यापारितचञ्चुस्तद्भङ्गादन्यदासादयति फलम् । तदिहापि अकिञ्चि-
करमू मात्रमपहाय अर्थलाभोपाये एव यतितव्यम् । स चायं यदि तदा न ददाति, तदा पुनः कालान्तरे याचते, तन्मि-
पादिना वा तं संबोधयति । भात्मनः स्थान-सहाय-राजादिसामर्थ्य, तस्य तु तदभावम् द्रव्यसमृद्धिसद्भावं चाऽवगम्य
गाढतरमपि निरुणद्धि, इत्येवमादिकः । तदुक्तम्-" पुणरवि पच्छावे तं, मग्गइ नाऊण नियबलं परमं । तस्स य अप्पर-
लत्तं, गिहे य भत्थं वियाणित्ता" ॥१॥ एवं पर्थसिद्धिः, नाऽन्यथा । सर्वत्राप्यधमणेऽयं विधिः, विशेषतश्च क्षीणविभव-
साधर्मिकादौ । इति गाथार्थः ॥ २५ ॥
अथ लोकव्यवहारसिद्धिप्रयोजनं तदाह-
॥४६॥

·- अन्नस्स वि परिकुविय, रायाण विन्नवेइ नो तन्नू । सतुट्ठसुप्पसन्न, भणइ सय भाणइ परेण ॥ २६ ॥ व्याख्या-'अन्यस्मै ' स्वकीयामात्यभृत्यायाऽपि, भास्ता स्वविषये इत्यपिशब्दार्थः। 'परिकुपित ' कुतोऽपि हेतोरतिक्रुद्ध, 'राजान' भूपालम्, इङ्गितादिभित्वेिति शेपः, 'नो' नैव 'विज्ञापयति ' स्वप्रयोजनसपादनाभिमुरुये कोमलवचसाऽपि व्यापारयति 'वज्जो' विचक्षणो भावकौशलवानित्यर्थः । तर्हि कदा विज्ञापयति ? इत्यत माह- सतु- धा' नयन-कपोलपिकासायभिव्यक्तप्रमोदर, 'सुप्रसन्नश्च ' रोपाद्यभावेन सौम्यमूर्ति , ततश्च सन्तुष्टश्वासौ सुप्रसन्नश्शेति कर्मधारयः । त राजनमेवविधमिशितादिमिरेर ज्ञात्वा 'भणति ' स्वयमेव विज्ञापयति स्वप्रयोजन, 'माणयति वा विज्ञापयति परेणाऽमात्यादिना । इह च सुतुष्पादिपरद्वयोपादानम् अवश्यमेवविधान कार्यसिद्धिरिति ज्ञापनार्थम् सर्वेष्वपि चैतेषु कृतवतपरिकर्मादिपु दिग्मान सक्षिप्तरुचिसत्यानुग्रहार्थमुपदर्शितमुपलवणत्वेन, ततस्तदनुसारेण स्वय- मेव सुधीभिस्तचरस्थानानुगुणत्वेन, अन्यदपि तचत्परिकर्मादिक तत्र तप निवेशनीयम् । इति माथार्थः ॥ २६ ॥ यद्राज्य सार्वभौम त्रिदिवपतिपद यच्च यत्तीर्थपत्वं,सत्त्वाना तत्त्वसारेनिचितमुपचितं शर्म यन्मोक्षलक्ष्म्या.) तत्पुष्यच्छुद्धिवृद्ध्यानुपमशुभशतोच्छूनवीजोद्गतस्य,श्रद्धासिक्तस्य पाक प्रवचनकुशलत्वस्य कल्पद्रुमस्य इति युगप्रवरागमनीमजिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचिताया पदस्थानकवृत्तौ प्रवचनकौशल नाम पष्ठ स्थान समाप्तम् । तत्समाप्तौ च समाप्त पदस्था एक प्रकरणमपि श्रावकवक्तव्यताऽपरनामक वृत्तित । इति शुभमस्तु ।।

·पदस्थानक
प्रकरणम्
॥५०॥
जिनेश्वरश्चान्द्रकुलावतंसो, दुर्वारवादिद्विपकेसरीन्द्रः । सन्नीतिरत्नाकरमुख्यतर्क,-ग्रन्थपणेता समभून्मुनीशः ॥
संवेगरङ्गशाला,-प्रजापतिः कुमुदवनसुधाकिरणः । दोषापचितिदिनेश,-स्ततोऽभवत्सूरिजिनचन्द्र
चक्रीव नव निधाना, न्याविश्वके सुपुण्यवृत्त्या यः । अङ्गानि स्थानादी,-न्यजन्यसावभयदेवगुरुः
जिनवल्लभ-जिनदत्तौ, ततोऽपि सत्यविभावनोत्थायाः । श्रीपुष्पदन्तकीर्ते,-र्विलोपको सद्गुरू जाती
तदनु जिनचन्द्रसूरि, चन्द्र इवानन्दकन्दलनिदानम् । मूोऽपि विवुधमानससुकुमारमृदि जन्योः ॥
जिनपतिरितिसूरिः सद्गुणागाढनन्पै,-निविडनिगडितेवात्येति नो संयमश्रीः ।
क्वचिदपि पदमानं सर्वविद्यानवद्य,-प्रचयपरिचिताङ्गी यद्वपुष्टः सुपुष्टा ॥ ६ ॥
सकलगुणनिवेशः क्यापि नैवेति वाद, जगत इव विनेतुं धारयत्युग्रधामा ।
परिमितपरिपन्थिप्रोज्ज्वलत्ख्यातिमूलं, बत गुणनिकुरम्मं सांप्रतं यः शुभात्मा ॥ ७ ॥
तच्छिष्यो जिनपालः पदस्थानकसंज्ञितप्रकरणस्य । वृत्ति व्यधादमेधा अप्येता स्वपरहितविधये ॥८॥
उत्सूत्रं विवृतं किञ्चिद्, यद्यत्र मतिमान्यतः । उत्सार्य तदमात्सर्य-रायः कार्यविचक्षणैः ॥ ९॥
युग-रस-दिनकरसंख्ये, (१२६२) विक्रमवसुधेशवत्सरेऽतिगते । श्रीमालपुरे चैपा, समर्थिता माघशुक्लार्दै॥१०॥
सिद्धान्तकनकनिकपैः, कारुण्यामृतपयोधिभिरतन्द्रैः । श्रीमज्जिनपतिमूरिभि,-रियं तु संशोधता यत्नात् ११
ग्रन्थाग्रं १४९४
॥ ५०॥

·No text on this page.