·મળવાનું ઠેકાણુ શ્રી અ ભા જે સ્થાનકવાસી જૈનશાસ્ત્રોદ્ધાર, સમિતિ કે ગરેડિયા દવ રેડ, ગ્રીન લાજ પામે शर, (ौराष्ट) Pub'ished by Shn Akhila Bharat S S Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT (Saurashtra), w Ry India - ये नाप्न केचिदिह न. प्रथयन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्न उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालोह्यय निरवधिर्वि पुला च पृथ्वी ॥१॥ (हरीगीतिकाछंद) करते अवज्ञा जो हमारी यत्न ना उनके लिये जो जानते है तत्व कुछ फिर यत्न ना उनके लिये। जनमेगा मुझसा व्यक्ति कोई तव इससे पायगा है काल निरवधि विपुल पृथ्वी ध्यानमें यह लायगा ॥१॥ પ્રથમ આવૃત્તિ પ્રત ૧૨૦૦ વીર સંવત : ૨૪૮૯ विभसवत् २०२० ઇસવીસન १८३ જાવજી મેહનલાલ શાહ નીરકમન પ્રિ ટરી ધીકાટા રોડ, અમદાવાદ ·ज्ञाताधर्मकथा सूत्र भा. पहले की विपयनुक्रमणिका विषय अनुक्रमाङ्क पृष्ठा प्रथम अध्ययन ७-५१ ५२-७२ ७३-७७ ७८-८२ १ मङ्गलाचरण २ अवतरणिका ३ चम्पानगरी आदिका निरूपण ४ सुधर्मास्वामी का चम्पानगरी में समवसरण ५ जम्बूस्वामी और सुधर्मास्वामी के प्रश्नोत्तर ६ अभयकुमार के चरित्र का निरूपण ७ धारिणीदेवीका वर्णन ८ धारिणीदेवीके स्वप्नो का वर्णन ९ धारिणीदेवी के स्वप्न के फलका निरूपण १० स्वप्न के फलके रक्षणके उपाय का निरूपण ११ उपस्थानशाला के सज्ज करने का निरूपण १० स्वप्नविषयक प्रश्नोत्तर का निरूपण १३ अकालमेघके दोहद का निरूपण १४ मेघकुमार के जन्मका निरूपण १५ मेघकुमार के पालन आदिका निरूपण १६ श्रमण भगवान् महावीरके समवसरण का वर्णन १७ मेघकुमार के भगवदर्शन आदिका निरूपण १८ मातापिताके साथ मेघकुमार का स वाद १९ मेपकुमार के दीक्षोत्सव का निरूपण २० मेघकुमार के आध्यान का वर्णन ०१ मेघमुनि के हस्तिभवका वर्णन २२ मेघमुनि के प्रति भगवान् का उपदेश २३ मेघमुनिका ९५-१०९ ११०-११६ ११७-१३५ १३६-१५५ १५६-२३७ २३७-२५३ २५४-३०२ ३०३-३१० ३१६-३३५ ३३५-३७७ ३७८-४४२ ४४२-४५२ ४५२-५०९ ५०९-५१९ .

·. अनुक्रमाङ्क पिपय पृष्ठा २४ मेघमुनि के तप' शरीर का वर्णन ८३१-५३७ २५ मेघमुनि के स लेपना के विचार का वर्णन ५३७-५४४ २६ मेघमुनि के स लेग्यना धारण करने का वर्णन ५४४-५५४ २७ मेघमुनि की गतिका निरूपण ५५४-५६१ २८ उपालम्भ या कथन ५६२-५६५ दूसरा अध्ययन २९ रोजगृहके जीर्णोद्यान का वर्णन ५६६-५७० ३० भद्राभार्या का वर्णन ५७१-५७५ ३१ विजयतसर का वर्णन" ५७६-५८७ ३२ मद्रासार्थवाही के विचार का वर्णन ५८८-६०२ ३३ भद्रासार्थवाहो के दोहद का वर्णन ६०२-६०९ ३४ देवदत्त दासचेटक का वर्णन ६१०-६३० ३५ धन्यसेठ का विजय चौर के साथ इडियन्धनादिका वर्णन ६३१-६५९ ३६ धन्य सेठ के मोक्षगमन को वर्णन ६६०-६६४ ३७ श्रमणों के प्रति भगवान का उपदेश ६६४-६७० तीसरा अध्ययन ३८ तीसरे अध्ययन सा उपक्रम ६७१- ३९ मयूर के अण्डे का वर्णन ६७२-६७४ विजयदत्त और सागरदत्त के चरित्रका वर्णन ६७५-७२० चौथा अध्ययन ४१ गुप्तेन्द्रिय के विपयमे कच्छप और शृगालोंका द्रष्टात ७२१-७४९ । समाप्त ·ખંભાત નિવાસી શેઠ શ્રી. હરિલાલ અનુપચંદ શાહ નો ટુંક જીવન પરિચય ખભાતના આગેવાન નાગરિક અને ઉદ્યોગપતિ શેઠ શ્રી હરિલાલ અનુપચદ માડીવાળા ને જ ૧૫ર તા ૨૮–૧૮૯૬ ના રોજ થયે હવે તેઓ સાધારણ સ્થિતિમાથી આપ બળે આગળ વધ્યા હતા તેઓ કુનેહબાજ વેપારી હોવા ઉપરાત વિચારવાનું સામાજિક કાર્યકર પણ હતા સમાજ સેવાના આદર્શ પાછળ એમનું જીવન સતત કાર્યક્ષમ હેતુ સને ૧૯૪૭ માં આઝાદી વખતે ખભાત શહેરની કટોકટી વખતે તેઓની હિંમત-ધગશ–અને ઉદારતાએ પ્રજાને પ્રેગ્યા આપી હતી ખભાતના જાહેર જીવનમાં તેઓ પહેલેથી જ રસ લેતા આવ્યા હતા તેઓ ખ ભાત એવા સઘના સભ્ય હતા અને પ્રજા મ ડળની કારોબારીના તેઓ મેમ્બર હતા અને ગાધીજીની અસહકારની ચળવળમાં તેમણે સક્રિય રસ લીધો હતો આ ઉપરાત ખ ભાતના–મેટરનીટી હામ અને ધી કેખે જનરલ હમ્પીટવના ઉત્પાદક હતા આ હોસ્પીટલને તેમણે મેટી રકમની સખાવત કરી હતી આ સંસ્થામા આર ભથી જ વો સુધી તેમણે મારી તરીકેની સેવા આપી હતી–પિતાની રકમ ઉપર અને શ્રીમન પાસેથી નાણું મેળવી આ સંસ્થાને ખૂબજ વિક્સાવવામાં તેમને તન-મન અને ધન નો ફાળે હોવાથી આજે આ સંસ્થા સુદર પ્રગતિને પથે ચાલી રહેલ છે મ ૧૯૪૭ મા તેમના ઉપર લકવાને હુમલે થયેલ અને તેઓ પથારી વશ બન્યા છતા સામાજિક ધાર્મિક આદિ સેવા કાર્યોમાં તેમની સલાહ સૂચન માર્ગદર્શન પ્રેરણું દયી હતા અનેક વિધ ક્ષેત્રની સામાજિક સેવાઓ ઉપરાંત તેમની ધાર્મિક સેવાઓ અને દાન વૃત્તિ પણ એટલી જ પ્રશસનીય અને ધ પાત્ર છે Oા જૈન સાધુ સાધ્વીજીઓની સેવા કરવી એ તેમને જીવન માત્ર હિતે ખ ભાતમાં દર વરને ચાતુર્માસ થાય એ માટે તેમને પ્રયત્ન રહે અને ચાતુર્માસ કરાવી—ધાર્મિક ક્રિયાઓને ઉતેજન આપવામા દ્રા નો સદુપગ કરતા જન બા બ્ર વિદુષી મહાસતીજી લીલાવતીબાઈ વામી ખભાતમાં પધારેલા ઘેડા જ દિવસમાં વિહાર કરવાને નિર્ણય મહાસતીજી એ શ્રી સઘને જણાવ્યે શ્રી સંઘ શેડા દિવસ વધુ રેકાઈ જવા (સ ઘને તેમની અમૃત વાણુને વધુ લાભ મળે તે હેતુથી) વિનતી કરી પૂ મહાસતીજીએ એક શરત મૂકી કે કેઈપણ દપતી આજીવન બ્રહ્મચર્ચ વૃત સ્વીકારે તે તમારી એટલે શ્રી સઘની વિનતી માન્ય રહે એકવાર સ્થા સમાજના ·२ અન્ય ખભાતમાં આ પ્રસંગ પહેલે જ હતું એટલે શ્રી ઘ વિચારમાં પડ્યા શ્રી હરીભાઈ અને તેમના ધર્મપત્ની હીરાબેન રાત્રે વિનિમય કરીને આજીવન બ્રહ્મચર્ચ વૃત સ્વીકારવાનો નિર્ણય કરી લીઘે અને સવારે જ સતીજીને ખબર આપ્યા શ્રીસંઘમા આનદનું પૂર આ યુ અને બીજે દિવસે પ્રતિજ્ઞાઓ લેવાઈ અને પૂ મહાસતીજી ઘેડા વધુ દિવસ રોકાઈ શ્રી સઘને વાટીને લાભ આપે ધધાકીય કાર્યક્ષેત્રે તેઓ પ્રમાણિક પણે વતિ ક્રમશ આગળ વધ્યા હતા. તેમણે ખભાતમાં લેકમન્ય વિવિગ ફેકટરી ઉભી કરી હતી તેમજ મુંબઈમાં પણ સાડી વેચાણ વિભાગની શાખા છેવી સારી પ્રતિષ્ઠા મેળવી હતી. આમ વ્યાપારિક-સામાજીક-આર્થિક-રાજકીય અને ધાર્મિક ક્ષેત્રમાં તેમણે પિતાની સુવાસ ફેલાવી હતી– આ ઉપરાત તેઓશ્રી એ ભા સ્થા જૈન શાસ્ત્રોદ્વાર સમીતીના (રાજકેટ- અમદાવાદ) તેઓશ્રી મત્રી હતા અને તેમણે આ સંસ્થાના વિકાસમાં ખૂબ જ ઉત્સાહ દર્શાવી રૂ ૫૦૦૦ આપી પિન બન્યા હતા તેમજ પિતાની નાદુરસ્તી તબીયત હોવા છતા મુશ્કેલી વેઠીને પણ તે સમીતીની દરેક મીટીગમાં હાજરી આપતા અને સભ્યમાં ઉત્સાહ પ્રેરતા– સ્થા જૈન સંઘ ખભાતના પ્રમુખ પરે તેમણે વર્ષો સુધી તન-મન-ધનથી શ્રી સઘની સેવા બજાવી છે ખભાતમાં કેળવણું ક્ષેત્રે પણ તેમણે કોલેજ હાઈસ્કુલ અને ધાર્મિક પાઠશાળા એમાં મારી રકમ ખરચીને તેમજ ખભાતની સ્થા જેન કાતિની હાઈકુનામા ભણતા વિદ્યાથીઓને પિતાના તથા તેમના નાના ભાઈ શ્રી વાડીલાલ ભાઈના નામથી કાયમને માટે પુસ્તકે ફ્રી આપવા માટે વિચાર દર્શાવેલે પણ તે બાબત વાટાધાટો થઇ અમલમાં આવે તે પહેલા તેઓ શ્રી મગન થયા અને તેમના વિચાર મુજબ તેમના સુપુત્રોએ રૂ ૧પપ) તે માટે આપી મહુંમના વિચારને અમલમાં મૂકે છે મહેશ ગભીર ઉત્સાહી અને ધાર્મિક શીવ ગૃડનું દુખ ૧૫-૩-૬૩ મ ૨૦૧૯ ના ફાગણ વદી ને શનિવારે રાત્રે કલા- ૧૨-૧૫ મીનીટે ૬૫ વર્ષની વયે લડવાની લાબી બીમારી ભેગાવ્યા બાદ થયુ છે તેમના સ્વર્ગવાસથી થાનકનાસી સમ જ અને ખબાન–સ્થા જૈન સંઘને ભારે પેટ પડી છે તેઓશ્રી પિતાની પાછળ ત્રણ પુત્રો અને એક પુત્રી અને બહેળું કુટુંબ મૂકી ગયા છે તેમના પુત્રોમાં સદ્દગતના ધાર્મિક ગ્લારેનું બીજારોપણ થયુ હેઈ તેઓ પણ પિતાને પગલે ચાવવા યત્કિંચિત્ પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે સદગતના આત્માને પ્રભુ ચિર શાતિ અર્પે એ જ પ્રાથના- બાવા ભાવના અવસાન ના ·श्री वीतरागाय नमः ॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री घासीलाल- प्रतिविरचित या अनगारधर्मामृतवपिण्याख्यया व्याख्यया समलत श्री ज्ञाताधर्मकथाङ्गसूत्रम् प्रथमो भागः ॥ अय मालाचरणम् ॥ (उपजातिभेद घुदिन्छन्द) श्री सिद्धगज स्थिरसिदिराज्य- पद गत सिद्धिगति विशुद्धम् । निरठजन शाश्चतसौधमभ्ये,- विराजमान सतत नमामि ॥१॥ ज्ञाताधर्मकणाङ्गसूत्रका हिन्दी अनुवाद भव्य जीवों को जिनकी सच्चे मनसे आराधना करने से सिद्धि- रूप अविचल राज्यकी प्राप्ति ध्रुवरूप में हो जाती है । तथा जो स्वय अ- कर्मरूप बहिरग मलसे सर्वथा रिनिर्मुक्त होने के कारण विशुद्ध पन चुके है। और इसीलिये रागद्रेपरूप अन्तरग मल जिनका.बिलकुल नष्ट हो गया है तथा अन्तरग और परिरग में विशुद्ध होने की वजह से ही जिन्होंने सिद्धि गति को पा लिया है और इसी कारण जो शाश्वत धाम मुक्तिरूप महल में विराज रहे है ऐसे मिद्धरूप राजा को मैं सदा नमस्कार करता हूँ।-१॥ જ્ઞાતાધર્મકથાગસૂત્રને ગુજરાતી અનુવાદ જેમની સાચા મનથી આરાધના કરવાથી ભવ્યજીવો ને સિદ્ધિરૂપ અવિચલ રાજ્યની પ્રાપ્તિ નિશ્ચિતરૂપે થાય છે, અને તેઓ પિતે અષ્ટકમરૂપમલથી બધી રીતે વિનિમુક્ત થવાને લીધે વિશુદ્ધ બન્યા છે, અને એટલા માટે રાગદ્વેષરૂપ અન્ડરગમ જેઓને સર્વ પ્રકારે નાશ પામે છે, તથા અન્ડરગ (અદર) અને બહિરગ (બહાર)માં વિશુદ્ધ થવાના કારણથી જ જેઓએ સિદ્ધિગતિ મેળવી છે, અને એટલા માટે જેઓ શાવતધામ મુક્તિરૂપ મહેલમા બિરાજે છે, અને એવા સિદ્ધરૂપ રાજા સિદ્ધ ભગવાનને હુ સદા નમસ્કાર કરૂં છું / ૧ / ·हाताभर्मचारीयो (उपजाति मेद कीछिन्दः) व्यधायि यैर्भव्यजनाय योधिः कर्मापनोदाय ददे रिशोधिः । ध्यात्या ननास्तीर्थकतो मया ते, ज्ञातार्थबोधे पदिशन्तु सिदिम् ॥२॥ (उपजाति मेद रामाछन्दः) यो पायुकायादि सुरक्षणार्थ, धत्ते सोगे मुग्ववत्रिका तम् । गुरु प्रणम्प क्रियते मुबोधा- ऽनगारधर्मामृवर्षिणीयम् जिन्होंने अपनी दिव्यध्वनिद्वारो भव्य जीरों को समाररूप समुद्र से पार होने के लिये योघि सम्यकच धारण करने का उपदेश दिया, एव अष्ट कोरो नष्ट करने के लिये विशोधिरूप शस्त्र मदान किया ऐसे उनचतुर्विशति तीर्थकर महाप्रभुओं का अपने अन्तःकरण म ध्यान करता हुआ उन्हें करबद्ध होकर नमन करता हूँ। वे मुझे इस ज्ञाता धर्मकथासूत्र की टीका करने में अपूर्व शक्तिरूप सिद्धि प्रदान करे॥२॥ जो वायुकाय आदि जीवों की समुचित रक्षा करने के लिये मुख पर सदा सदोरकमुखवस्त्रिका बांधे रहते हैं, एसे उन महापुरुष गुरुदेव को मनवधन काय से नमस्कार करता हुआ मैं यह अनगार धर्मामृत वर्षिणी नाम की टीका की जिससे जीवों को सम्यम् ज्ञान की प्राप्ति होती है पनाता हूँ ॥ ३ ॥ જેમણે પિતાના દિવ્યધ્વનિ વડે ભવ્યજીવોને સસારરૂપ સમુદ્ર તારવા માટે બધિ સમ્યકત્વ ધારણ કરવાને બોધ આપે, અને આઠકને નષ્ટ કરવા માટે વિધિ રૂપ શસ આપ્યું એવા ચોવીસ તીર્થ કર મહાપ્રભુને સ્મરણ કર્યો હુ બન્ને હાથ જેડીને નમસ્કાર કરૂ છુ તેઓ મને આ “જ્ઞાતાધમંથા સૂત્ર’ ની ટીકા કરવા માટે અપૂર્વ શક્તિરૂપ સિદ્ધિ આપે મારા જે વાયુકાય વગેરે જીવન સારી રીતે રક્ષણ કરવા માટે મે ઉપર દરરોજ મુખવસ્ત્રિકા બાપે છે એવા ને મહાપુરુષ ગુરુદેવને મન, વચન અને કાયાથી નમન કરતે જેના વડે જીવોને સમ્યગ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે એવી આ અનગર ધમમતવર્ષિ” ટીકા લખુ છે રા ·अनगारधर्मामृतपिणी टीका अवतरणिका ३ अयात्रास्मिन्नगाधपयोनिधिरूपे जैनागमे तरणिरूपाश्चत्वारोऽनुयोगाः सन्ति, तथाहि (१) चरणकरणानुयोग.,(२) धर्मकयानुयोगः, (३) गणितानुयोग (४) द्रव्यानुयोगः। पु धर्मकथानुयोगमाश्रित्य प्रतमिद जाताधर्मस्याङ्गनामक सूत्रम्। घाझ्यार्थयोधे पदार्थबोधस्य कारणतया मिते. पदेमकथानुयोगस्य पदार्थ- कथयामि-दुर्गती मपतन्तं प्राणिमघात धारयति शुभे स्थाने च धत्तेऽमो धर्म प्रबन्ध यह जैनगम अगाध समुद्र जैमा है। इसे पार करने के लिये गणधरादि देवोंने नौकारूप धार अनुयोग कहे है। उनमें पहिला चरण फरणानुयोग है, दूसरा धर्मकथानुयोग है, है, तीसरा गणिनानुयोग है और चौथा द्रव्यानुयोग है। उन मे से दूसरे धर्मायानुयोग को छेकर उम ज्ञाता धर्मकथा मत्रकी मरूपणा हुई है। ऐसा नियम है कि वाक्य के अर्थको समझने के लिये उस वाक्यगत पदो का अर्थाश्योध होना आवश्यक है। अतः "शाता धर्म कथानुयोग" उन परों का सर प्रथम क्या अर्थ है यह यात परिमित पदों द्वारा स्पष्ट कर देना चाहते है दुर्गति-में जीनों को जाने से जो रोकता है भौर मुगति की और झुकाता है उसका नाम धर्म है। यह धर्म अहिंसा आदि रूप है। उस धर्म की जो फ्था की जाती है-अर्थाद प्रबन्धरूप से जो उसका क्थन पिया जाता है उसका नाम कथा है। उस फया में अर्टिमा भादि- रूप धर्म मा प्ररूपण होता है, और साथ में यह स्पष्ट विवेचन रहता है कि इसलोक और परलोक में आत्मा अपने द्वारा कृत शुभाशुभ कर्मोना જનગામ અગાધ સમુદ્ર જેવો છે એને પાર પામવા માટે ગણધર વગેરે દેવોએ નોકારૂપ ચાર અનુગ કાા છે તેમાં પહેલા ચરણ કરણાનુગ છે બીજે ધર્મકથા- નુગ છે ત્રીજે ગણૂિતાગ છે, અને એ દ્રવ્યાનુયોગ છે તેમાંથી બીજા એટલે કે ધર્મકથાનુયોગને અનુલક્ષીને જ્ઞાતાધર્મકથાગ સૂત્રની પ્રરૂપણ થઈ છે નિયમ આ પ્રમાણે છે કે વાક્યના અર્થને જાણવા માટે તે વાક્યમાં વાપરેલ પદોને અવબોધ થવો જરૂરી છે એટલા માટે “જ્ઞાતાધર્મકથાનુગતે પદને સૌથી પહેલા શો અર્થ છે, એ વાત પરિમિત પદે વડે સ્પષ્ટ કરવા ઈચ્છે છે દુગતિમાં જીવોને જવાથી જે રોકે છે અને સુગતિની તરફ વળે છે, તે ધર્મ છે આ ધર્મ અહિસા વગેરે રૂપમાં છે તે ધર્મની કથા કહેવામાં આવે છે–અર્થાતુ પ્રબન્ધ રૂપે જે તેમનું કથા કરવામા આવે છે તે કયા છે તે કથામાં અહિંસા આદિરૂપમાં ધર્મની પ્રરૂપણ થાય છે, અને સાથે સાથે સ્પષ્ટ રીતે વિવેચન કરવામા આવો છે ઈહલેક અને પરલોકમાં આત્મા પિતાની મેળે કરેલા શુભાશુભ કર્મોને વિપાક ·४ , নমর্মকথা कथन कथा, धर्मस्य कथा धर्मकथा-अहिंसादिधर्मप्रापका इस परत्रात्मनश्रकर्म विपाकप्रदर्शनरूपा च कथा धर्मोपदेशरूपवाक्यसमूहसविधानरूपेत्यर्थः, उक्तश्च-"दयादानक्षमाधेप धर्माझियु प्रतिष्ठिता । धर्मोपादेयतागर्भा बुधैर्धर्मकयोच्यते ॥१॥" धर्मपधाया अनुयोगः अनु इत्यम्भावेन भगवदुत्तामकारेण योगः क्यनमनुयोगो धर्मकथानुयोगः । एकादशाहुपु-(१) माताधर्मथाङ्गम् (२) उपामकदशाम. (३) अन्तकृद्दशाङ्गम्, (४) अनुत्तरोपपातिकदशाङ्गम् (५) विपाकम्त्रम् इमानि धर्मकथामतिपादकानि पश्चानि। अत्र ज्ञाताधर्मस्थाने पाचुयेणाऽऽख्यायिकादि वर्णन विद्यते । इद हि धर्मशोधममिलपतीमल्पधिया धर्मस्वरूपतिदकतयाऽनल्पमुप, विपाक किस किस तरह से भोगता है। उस अशुभ से निवृत्ति और शुभ में प्रत्ति कराने रूप जो धर्म का उपदेश है वह धर्मकगा है यही उसका निष्कर्षार्थ है । यही यात "दयादान" आदि उस २ लोक द्वारा प्रकट की गई है। दया, दान और क्षमा आदि ये धर्म के अग हैं। उन अगो को लेकर धर्मकथा चलती है। धर्मकथा में धर्म का ही उपादेय रूप से वर्णन किया जाता है। भगवानने जिस अर्थ का जिस रूपसे कयन किया है, उस अर्थका उसी रूपसे प्रतिपादन करना उसका नाम अनुयोग है (१) ज्ञाताधर्मकथा (२) उपासकदशाङ्ग (३) अन्तकृदशाग (४) अनुत्तरोपपातिकदशाङ्ग (५) विपाकमूत्र ये पाँच अग ग्यारह अगो मे से धर्मकथा के प्रतिपादक माने गये हैं। उस ज्ञाताधर्म कथा मे आख्यायिका आदिका वर्णन अधिक रूप में किया मया है। जो मन्द बुद्धिवाले है-और-धर्म स्वरूपको जाननेकी इच्छावाले हैं उनके लिये यह सूत्र धर्म के स्वरूप का प्रतिपादन करने वाला होने કેવી રીતે ભેગવે છે તેમજ અશુભથી નિવૃત્તિ અને શુભમાં પ્રવૃત્તિ કરાવવા રૂપ જે ધર્મોપદેશ છે, એ ધર્મકથા છે એજ તેને સાર છે એજ વાત દયાદાન આદિ કવડે સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે દયા દાન અને ક્ષમા વગેરે ધર્મના અગે છે આ અગેના આધારે ધમકથા ચાલે છે ધર્મકથામાં ધર્મને જ ઉપાદેયરૂપથી વર્ણન કર- વામાં આવે છે ભગવાને જે અને જે રીતે વર્ણવ્યું છે, તે અર્થનું તેજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કરવું તે અનુગ કહેવાય છે (૧) જ્ઞાતાધર્મકથા (૨) ઉપાસકદશા, () અન્નકશા, () અનુપાતિકદશાર્ક (૫) વિપાકસૂત્ર આ પાચ અગેને અગિયાર અમાથી ધમકથાના પ્રતિપાદક માનવામાં આવ્યા છે જ્ઞાતાધર્મકથાગમાં આખ્યાયિકા વગેરેનું વર્ણન વધારેમાં વધારે કરવામા આવ્યુ છે જે મન્દ બદ્ધિવાળા છે, અને ધમના સ્વરૂપની જિજ્ઞાસા રાખે છે, તેમના માટે આ સત્ર ધર્મસ્વરૂપનું ·मनगारधर्मामृतयपिणीटीका म १ चम्पानगादनिरूपणम् करोति, नत एवं साभ्यायाभिरेतत्मूत्रानुगमनेनात्मन अगोपकार तदनु न नुतममतीनामागमभावाबोधविधुराणा सोलभ्य नोद्दिश्य तदेतत्म हत्यापरिष्कनु मार्ने । तदमादिम मुत्रम्-'तेण कालेण' इत्यादि। मूलम्---तेणं कालेणं तेणं समएणं चपा नाम नयरी होत्था वण्णओ। तीसे ण चपाए नयरीए वहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसीभाए पुण्णभद्दे नाम चेइए होत्था। वण्णओ०। तत्थ चंपाए नयरीए कोणिए नाम राया होत्था वण्णओ ॥ सू० १ ॥ टोका--पत्र सप्तम्यर्थे तृतीया माकृतत्वात। तस्मिन्काले तस्मिन् समये चम्मा नाम नगरी असीत् । ननु काल-समययोरत्र को भदः ? उच्यते-कालइनि मामा-य से महान उपकारी है। अत. म्बा सर आदिवारा उम मूत्र का अनुशोलन फर उसके अनुमार चलनेवालो आत्माओं को अपार उपकार होता है तमा जो अल्पबुद्धि वाले हैं, और उसी से आगम के भाव को समझने के लिये जो असमर्थ बने हुए है उनको भी गति उम मूत्र में हो सकती है इस सय यातों का ग्यालकर मैं इस मुत्र पर टीका रच रहा हूँ । इम मुत्र का सर्व प्रथम मूत्र यह है:-कालेण तेण समएण इत्यादि। टीकार्थ- तेण कारेण तेण समएण-चपा नाम नयरी होत्या वागओ) उसकोल में और उस समयमें चम्पा नामको नगरोथी । काल शब्द से आसर्पिणीकाल का चौथा आरा यहा ग्रहीत हुभा है कारण इसी काल में तीर्थकर आदि महापुरुषों का जन्म होता પ્રતિપાદન કરનાર હોવાથી અત્યન્ત ઉપકારક છે એટલા માટે સ્વાધ્યાય વગેરેથી તે સૂત્રનું અનુશીલન કરીને તથા તેને અનુસરીને ચાલનારા આત્માઓને બહુ ઉપકાર થાય છે તેમજ જેઓ અ૫બુદ્ધિવાળા છે, તેમની એટલે કે આગમના ભાવને જાણવામા અસમર્થ છે તેની પણ ગતિ તે સૂરમાં થઈ શકે છે આ બધી વાતને ધ્યાનમાં રાખીને હું આ સૂત્ર ઉપર ટીકા લખી રહ્યો આ સૂત્રનું સૌથી પહેલું સૂત્ર આ છે- तेग कालेग तेण समएण इत्यादि टर्थि --(तेण कालेण तेण समएण चरा नाम नयरी होत्या पणओ) ते आणे भने ते सभये या ना नगरी ती अण शन 43 अप સપિણિી-કાળને ચોથે આરો અહી ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે કેમકે એજ કાળે તીર્થ કર વગેરે મહાપુરુષોને જન્મ થાય છે ‘સમય’ શબ્દ વડે તે કાળને વિભાગ ·- माताधम का काला=अवण्यिाश्चतुरियलक्षण , समयस्तु या सा नगरी सागजा सुधर्मास्वामा चासन्। 'वण्णो वर्णका वर्णनसन्दर्भोऽत्रायसरे किन्योऽपि विम्नरमयादिरम्पते, जिज्ञासुभिरौपगतिकपत्रे विलोपनीयः । तस्याः खलु चम्पाया नगर्या चरिकतर पौरस्त्ये दिग्भागे पूर्णभद्र नाम चत्यमासीत् । वर्णकः । तत्र चमापां नगा कानिको नाम राजाऽमीत । ॥ ॥ है। समय शब्द से वह कालांश लिया गया है कि जिस में नह चम्पानगरी तथा वह राजा पत्र सुधर्मा स्वामी विद्यमान थे। जिस मगर पहिमें में सन् और मिति डाली जाती है उसी प्रकार यहा भी काल और समय में फथनकी अपेक्षा भिन्नता जाननी चाहिये। सवत् के स्थानापन्न काल और मिति के स्थानापन्न समयको कहा गया है। मूत्र में जो "वष्णो" यह पद रखा है उसका भाव यह है कि चम्मानगरी के विषय मे अन्य शास्त्रों में विशेष वर्णन किया गया है। वह वर्णन उन शाखों से यहां पर भी जान लेना चाहिये । यहा उम विषय की केवल मुचना ही दी गई है वर्णन जो मृत्रकार ने चम्पानगरी का यहां नहीं किया है उसका कारण विस्तार हो जाने का भय है। जिज्ञासु व्यक्ति औपपातिक सत्र से उस यात को समझ साते हैं। (नीसेण चपाए नयरोए यहिया उनरपुरस्थिो दिसीभाप-पुष्ण- मद्दे नाम चेहए होत्था वण्णओ) उस नगरी के बाहर उत्तर पूर्व की ओर भर्थात ईशानकोणमें पूर्णभद्र नाम का चैत्य था अर्थात् व्यन्तरायनन था। લેવામાં આવે છે જેમાં તે થાપા તથા તે નગરી રાજા અને સુધર્મા સ્વામીહયાત હતા જે રીતે ચિપડાઓમા સવત અને તિથિ લખાય છે તે જ પ્રમાણે અહી પણ કાળ અને સમયમાં કરનની દૃષ્ટિએ ભિન્નતા સમજી લેવી સવૃતના સ્થાને કાળ અને તિથિના સ્થાને સમયને નિર્દેશ કરવામાં આવ્યું છે सूत्रमा 'वो' १४ આવ્યું છે તેને અર્થ છે કે ચપ્પાનગરીની બાબતમાં બીજા શાસ્ત્રોમાં વિશેષ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તે શાસ્ત્રોમાથી અહી પણ તે પ્રમાણેનું વર્ણન સમજવું જોઈએ અહી તે બાબતની ફકત સુચના જ આપવામાં આવી છેસૂત્રકારે જે ચપ્પા નગરીનું અહીં વર્ણન કર્યું નથી વિસ્તાર ભય જ તેનું કારણ છે ઓપપાતિક જિજ્ઞાસુઓ તે વાતને જાણી શકે છે (नौसेण चपाए नयरीए बहिया उत्तरपुर थिमे दिसीमाए पुण्ण नाम धेरए होत्या वणो) ते नगरीन मा२ GA२ नातअर्थात ઈશાન કોણમા પર્ણભદ્ર નામે ચ હતુ, અથત થનગમત હતું તેનું વર્ણન સૂત્રમાથી ·७ मनगारधर्मामृनयर्षिणी टीका म २ सुधर्मस्वामिन चम्गनगर्या समवसरणम् मूलम्-तेणंकालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्त अतेवासी अज सुहम्मे नाम थेरे नाइसपन्ने वलरूबविणयणाण दसण चरित्तलाघवसपन्ने ओयसीजसंमी जियकोहे जियमाणे जियमाए जिय इदिए जियनिदो जियपग्सिहे जीवियासमरणभयविप्पमुक्के तवप्पहाणे, गुणप्पहाणे, एवं करणचरण-निग्गहणिच्छय-अजव-मदव-लाघव- खति-मुत्ति १० विजामत-भ-वेय-नय-नियम-सच्च-सोय-णा- णदसण२० चारित्त ओराले घोरे घोरवए घोरतवस्सी घोरवभचेर वासी उच्छृढ--सरीरे सखित्तविउलतेयलेस्से चोद्दसपुव्वी चउणाणो. वगए पचहि अणगारसएहिं सद्धिं सपरिबुडे पुवाणुपुचि चरे माणे गामाणुगाम दूइज्जमाणे सुह सुहेणं विहरमाणे जेणेव चपानयरीजेणेव पुण्णभदे चेइऐ तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता अहापडिरूव ओग्गह ओगिम्हित्ता सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरइ ॥सू० २॥ टीका--'तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन काले तस्मिन समये श्रमणस्य भगवतो मरावीरस्य अन्तेवामी शिष्यः आर्यमुधर्मा, आर्य -आरात्-सर्वहेय उसरा वर्णन भी अन्य शास्त्रों में (औरपातिक मूत्र में) विशेषरूप से किया गया है, वहा से जान लेना चाहिये । (तस्य च पार नयरीए कोणि नाम रोया होत्या पणओ) उस चम्पानगरीका कोणिक इम नामका राना था। उसका वर्णन भी विशेषरूप से अन्य शास्त्रों में किया गया है। ॥पु० ॥ 'तेण पाटेण तेण समएण समणस्स भगवओ' इत्यादि । टीकार्य-(तेण कालेण तेण समएण भगवो महावीरस्स अनेवासी अनसुहम्मे नाम थेरे) उम काल और उस समय में श्रमग भगवान महावीरके પણ બીજા શાસ્ત્રમા (ઓપપાતિક સૂગમા) વિશેષરૂપમાં કરવામાં આવ્યું છે ત્યાથી uted aयु (तस्थ चपाए नयरीए कोणि नाम राया होत्या वण्णो) કેણિક નામે તે ચમ્પા નગરીને રાજા હતો તેનું તેની પણ વિશેષરૂપથી બીજા શાસ્ત્રોમાં કરવામાં આવ્યું છે સૂ૦ ૧ / 'तेण कालेण तेण समएण समएण समणम्म भगवत्रो इत्यादि साय-(तेण कालेण तेण समणस्म मगो महावीरम्म अंतेवासी अजमुहम्मे नाम थेरे) ते अणे भने त समये अभेष्ठ मापान म8- ·নামখা) ८ धर्मभ्या दू यात. गत' सफलोपादेवगुणमधिगतः स आर्यः, उक्तत्र "पमादमिथ्यान्वकपायदोपा, दाराद्गतः मद्गुणराशिमाप्तः । धुढ. परेपा प्रतिरोधको य-स्तमाहुराय विद्युधा गुणज्ञाः ||१॥" 'सुधर्मा' इति नामक स्थविरः-तप सयमादिषु सीदतःमाधुन इहलोकपरलो कापायप्रदर्शनर्वक सारणावारणाभ्या स्थिरीकरोतीति स तथोक्तः, स्थविरगुण सपन्नहत्यर्थः, उक्तञ्च-- रत्नत्रये वर्तयनोऽनगारान्, स्थिरीकरोस्यत्र विपीदतच । सूत्रार्थयुक्तो गणनायकश्व, सच्छत्तिमान स स्थविरो विभाति ॥१॥ शिष्य आर्य सुधर्मा स्वामी नामके स्थाविर थे। समस्त हेय धसे दूर रहना और सकल उपादेय गुणों से भरपूर होना उसका नाम आर्य है। कहा भी हे प्रमाद मिथ्यात्व अविरति कपाय सर दोप हैं-इयधर्म है- उनसे रहित होना तथा सद्गुण राशिसे युक्त होना स्ययुद्ध होना पर को प्रतियोधित करना-ये धर्म आर्य के लक्षण हैं। ये लक्षण मुधर्मास्वामी में था। इसलिये उन्हें आर्य कहा है। ता तथा सयम आदि गोसे नो 'माधुजन शिथिल हो रहे हों उन्हें इसलोक नथा परलोक सबन्धी भय 'पदर्शनपूर्वक सारणावारणोद्वारा तप सयम में स्थिर करनेवाला जो होता है उसका नाम स्थविर है। अर्य सुधर्मावामी स्थविर के इन गुणों से सम्पन्न थे इसीलिये सूत्रकारने उन्हें विर नाम से कहा है। कहा भो हे-रत्नत्रा में वर्तमान जो अनगार उससे च्युत हो रहे हो उसमे दृढकरनेवाला मूत्र और उसके अर्थमा विशेषबोध रखने वाला गणका नेता तथा विशि વીરના શિષ્ય આર્ય સુધમાં સ્વામી નામે સ્થવિર હતા બધા હેય ધર્મોથી દૂર રહેવું भने सपू ५ हेय गुयाथी युति य त नाम 'माय' छ /यु पछ 3 પ્રમાદ, મિયા આવિ તિ, અને કષાય આ બધા દેશો છે, હાય-ત્યાગવા ચિગ્ય એનાથી રહિત થવું સગુણ-રાશિથી યુકત થવુ સ્વય બુદ્ધ થવું. બીજાને પ્રતિ ધિત કરે આ ધર્મો આના લક્ષણ છે સુધર્માસ્વામીમા આ તમામ લક્ષણે હતા એથી જ તેઓ આર્ય કહેવામા આવ્યા છે તપ અને સયમ વગેરે ગુણોથી જે સાધુઓ શિથિલ થઈ રહ્યા છે, તેઓને ઈહલેક અને પરલોકને ભય બતાવીને સારવારણા વડે તપ અને સયમમાં સ્થિર કરનાર જે હોય છે, તેનું નામ સ્થવિર છે સ્થવિરના આ બધા ગુણાથી આર્ય સુધર્મા સ્વામી સપન હતા, એથી જ મૂત્રકારે તેઓને “સ્થવિર કહ્યા છે કહ્યું પણ છે કે ત્નત્રયમાં જે અનગાર વિધમાન છે તેનાથી યુત થયેલ છે તેમાં દઢ કરનાર ‘સૂર’ અને તેના અને વિશેષ બે રાખનાર ગણુને નેતા તેમજ જે સવિશેષ શક્તિ સંપન્ન હોય - - ·. अनगारधर्मामृतपिणी टोका सू • सुधर्मस्वामिन चम्पानगयां समवसरणम् ९ पुनःस कीदृशः' इत्याह-'नाइसपन्ने' इति-जातिसम्पन्नास विशुद्धपातशयुक्त । 'कुलसान्ने' कुठसम्पन्न:-पिट विशुद्धः, माव वगो जातिः, पितृवश कुलम् इत्य नयो द चिल-रूप-विनय-ज्ञान-र्शन-चारित्र-लापासम्पन्नः तत्र बल-शरोर सहननविशेषजन्यः पराक्रम , रूप प्रभृतशरीरसौन्दर्यम् पिनय =अभ्युत्थानादि गुरुसेवालक्षण , ज्ञानप्रस्तुपरिन्छेद लक्षणम्, दर्शन-जिनवचनाभिरुचिरूपम्, चारित्र =पिरतिलक्षगम्, लाग्यतोऽल्पोपरित्व, भावतो गौरसत्रयत्यागः, तै सम्पन्न शक्ति नाग जो होता है उसे स्थविर शास्त्रकारोंने कहा है। (जाति मपन्ने कुल सपन्ने बलस्वपिनयणाणदमणचरित्तलाधरसपन्ने) इनके मातृपक्ष और पितृपक्ष दोनों कुल परम शुिद्ध थे इसलिये इन्हें मूत्रकारने जाति सपन्न और कुलसपन्न प्रकट किया है। माता के वश को जाति और पिता के वश कुल कहा जाता है। सहनन विशेष के उदय से इनके शरीर में अद्भुत शक्ति का भटार सा भरा हुआ था इसलिये बलशाली थे। प्रभूत सौदर्य का मरोवर इनमें सदा लहराया करता था इसलिये रूपशाली थे। अपने गुरुजनों की सेवाभक्ति उपामना आदि करने में ये सर्वदा कटिबद्ध रहा करते थे-इस लिये ये विनयशील थे। जिस वस्तु का जैसा स्वरूप होता था उस वस्तु को उसी स्वरूप से ये जानने वाले थे इसलिये ये-ज्ञानसपन्न थे। जिन वचनों में इनकी पूर्ण अमिमचि थी इसलिये ये दर्शन सपन्न थे। हिंसादिक पापो से पिरतिरूप चारित्र इनमे अपनी पूर्ण कलाओं से प्रगशित होता रहता था इसलिये ये चारिसपन्न थे। अल्प છે તેને શાસ્ત્રકાએ “સ્થવિર” કહ્યા છે जातिसपन्ने कुलमपन्ने बलरूव विणयणाणदसणचरित्तलापवरूप ने) मेमना भातृपक्ष भने पितृपक्ष गन्ने कुख પરમ વિશુદ્ધ હતા એટલા માટે સરકારે એને જાતિ નપાન અને કુલ પન્ન હ્યા છે માતાને વશ જાતિ અને પિતાનો વા કુલ કહેવાય છે હનન વિશેષના ઉદયથી એમના શરીરમાં અદ્દભુત શક્તિનો ભડા ભરેલ હતું એથી જ બલશાલી હતા પ્રભૂત સૌદર્યને માગ એમનામા લગતે હતે, એથી જ રૂપવાન હતા પિતાના ગુઓની સેવા, ભક્તિ, ઉપાસના વગેરે કુવામાં તેઓ સદા તત્પર રહેતા હતા, એથી જ એ વિનયશીલ હતા જે વસ્તુનું જેવુ સ્વરૂપ હતુ, તે વસ્તુને તે જ સ્વરૂપે જાણનાર એ હતા, એથી જ એ જ્ઞાન સપન્ન હતા જિનભગવાનના વચનેમા એમની પૂર્ણ પણે અભિરૂચિ હતી, એથી જ એ દઈને સપન હતા હિમ વગેરે પાપથી વિ- તિરૂપ ચા2િ એમનામાં પિતાની સંપૂર્ણ કલાઓથી પ્રકાશમાન રહેતું હતું, मेथी એ ચાચિ સપન હતા સ્વ૮૫ ઉપધિ રાખવુ, આ દ્રવ્યની દૃષ્ટિએ લાધવ છે, W ·भाताधर्मकथा =सयुक्तः। 'भोयसी' भोजस्ती ओज वपः प्रभृतिमभायममुन्य तद्वान् । 'तेयसी' तेजस्वी तेजा अन्तहिदेदीप्यमानत्य, तेजोलेश्याति तहान । पन्चसी वर्चस्वी वर्च-लब्धिजन्यममा सदस्यास्तीतिपयी। 'वयमी' इति पक्ष वचस्वीतिन्छाया, तत्र यो वचनम् आदेयाचन समलमाणिगणहितावह निरवधव, तदस्यास्तीति वचस्त्री । 'जससी' यशस्वी-यश: तप सयमाराधनरयातिस्तद्वान । "जियकोहे "जितको उदयप्रातकोपविफठीकारक | "नियमा" जितमाय उपाधि रखना यह द्रव्य की अपेक्षा लाघव है तथा गौरवमय का त्याग करना यह भाव की अपेक्षा लाघव है। ये दोनों प्रकार का लायब उनमें वर्तमान था इसलिये ये लाघवसपन्न थे। (ओयसी तेयसी चसी जससी जियकोहे जियमाणे नियमाए जियलोहे नियइदिग जियाना जियपरिसहे) तपस्या आदिके प्रभाव से इनके शरीर पर एक विशेष मगर पा तेज था इसलिये ये ओजस्वी थे। भीतर मे तथा पारिर में इनमें एक तरह की चमक थी इसलिये ये तेजस्वी थे । अथवा तेजोलेश्या से विराजित थे इसलिये भी ये तेजस्वी थे । लब्धिजन्य प्रभाव से ये युक्त थे इसलिये वर्चस्वी थे। "चयसी" इस प्रकार के पाठ मे सकल माणियोश जिनसे हित दोसके ऐसे निरचय वचन ये गोलते थे इसलिये आदेयवचनवाले होने से ये वर्चस्वी धे। तप और सयम की आराधना में एकाग्रचित्त होने के कारण इनका यश चारों ओर फैल रहा था इसलिये ये यशस्वी थे। फ्रोधकपाय के उदय को इन्होंने सर्वथा विफल बना दिया था इसलिये ये जितक्रोध थे। उदय प्राप्त कपटकार्य के विजेता होने के करण ये जित અને ગૌરવ-ત્રયને ત્યજવું, આ ભાવની દષ્ટિએ લાઘવ છે આ બન્ને જાતની લઘુતા अभनामा विद्यमान हुती, मेरा भाटे से जाधव सपन्न (gu (ओयमी तेगसी बचसी जमसी जियगेहे जियमाणे जियलोहे जियमाए जियइदिए जियनिद्दे जिय परिमहे) त५ कोरना प्रमाथी अमना श२ पर विशेष जतन હતે, એથી જ એ ઓજસ્વી હતા અદર અને બહાર એમનામાં એક જાતની ચમક તી, એથી જ એ તેજસ્વી હતા અથવા તેઓ તેજલેશ્યાથી યુક્ત હતા, એટલા માટે પણ એ તેજલ્દી હતા લબ્ધિજન્ય પ્રભાવથી એ યુક્ત હતા, એટલે જ એ વર્ચસ્વી यसी" l मा ये समन्त यो नयी हित ममरे मेवा નિરવ વચન એ બોલતા હતા એટલા માટે આ વચનવાળા હોવાથી એ વર્ચસ્વી હતા તપ અને સયમને આરાધવામાં જીવન હૈવાને લીધે એમની દીતિ ચો. પ્રસરી પછી હતી, એટલા માટે જ એ યશસ્વી હતા કોધ કષાયના ઉદયને એમ સંપૂર્ણ તેિ નિષ્ફળ બનાવ્યો હતો એથી જ એ ક્તકેય છતા હજુભવેલા કટ પ્રભાવ ·अनगारधर्मामृतवर्षिणी टीका ससुम चामिन चम्पानगर्या समयमरणम् । =उदयमाप्तकपटमपिजेता । 'जियमाणे' जितमान'-दराकृताहकारः। 'जियलोहे' जितलोभ' निताभिगपः। जियइदिए' जितेन्द्रियः जितानि सम्ब विषयमनिनिपेपेन पगीकृतानि इन्द्रियाणि पेन सः, यद्वा जितानि- स्वरूपोपयोगीकृतानि पौद्गलिपपर्णादिपगमनाद इन्द्रियाणि येन स तथोक्तः । 'जितनिद्र -जिता वशीकता निद्रा येन स तथोक्ता--अल्पनिद्रागन अमी रात्री मनमर्थ परिचिन्तयन् निद्रया न पायतइति भाव। 'जियपरिसहे' जिनपरीपहा: शुकादिपरिवहरिजेता। 'जोवियासमरणभयविप्पमुस' जीविताशामरणभयविम- मुक्ताः-नीविताशा जीवनस्याभिलाप 'चिरमह जीवेयम्' इत्येतद्रूषा इय जीवी ताशा प्राणिना गुरतरा निसर्गतो भवति, तथा मरणस्य भय मरणभयम्, एतदपि माय थे। अपने अपने विषय में इन्द्रियों की प्रत्ति पर इन्होने रोक लगा दी थी इसलिये ये जितेन्द्रिय थे । अथवा पौद्गलिक रूपादि मे इन्द्रियों फी मत्ति का निपेश करने से और उन्हें अपने अपने स्वरूप में ही उप योगी बनाने से भी ये जितेन्द्रिय थे। इनका समय निद्रा में अधिक व्य- तीत न हो कर केवल थोडासा व्यतीत होताया इसलिये अथवा ये अल्प निद्रा लेते थे कारण रात्रि में भी सूत्र और उसके अर्थ का गहन चिन्त्वन किया करते थे अतः इन्हें निद्राराधिन नहीं करती थी इसलिये भो ये जिते न्द्रिय ये । क्षुधा आदि परीपहों पर इन्होंने विजय कर रखा था-उन इन्होंने जीन लिया था इसलिये ये नित परीपह थे । (जीवियासमरणभय- विप्पमुस्के तवप्पहाणे गुणप्पहाण) जीवन की आशा से और मरण के भय से ये रहित थे। प्राणिपों में 'मैं" बहुत दिन तक जीऊँ" इस प्रकारकी जीवन की आगा गुरुतर हुआ करती है तथा मरण का भय भी होता है । કાર્યોના વિજેતા હોવાથી એ જિતમાય હતા જિની પિતાપિતાની પ્રવૃત્તિ ઉપર એમણે અકુશ રાખ્યું હતું, એથી જ એ જીતેન્દ્રિય હતા અથવા પીગલિ રૂપ વગેરેમાં ઇન્દ્રિની પ્રવૃત્તિને નિષેધ કરવાથી અને તેઓને પિતાપિતાના સ્વરૂપમા જ ઉપયોગી બનાવવાથી એ જિતેન્દ્રિય હતા એમને વખત નિદ્રામાં વધારે પડતે પસાર નહેતે થતા ફક્ત જૂજ પસાર થતા હતા, એટલા માટે જ એ અનિદ્રા વાળા હતા કારણ કે રાત્રિમાં 쪟 અને તેના અર્થ ઉપર ગહન ચિન્તન કરતા રહેતા હતા એટલે એમને નિદ્રા બાધિત કરતી ન હતી, એટલા માટે પણ એ જિતેન્દ્રિય હતા ભૂખ વગેરે પરીષહે ઉપર એમણે કાબૂ મેળવેલ હતા, તેમને એમણે જીતી લીધા હતા, એટલે मेलित षड ता (जीवियाममरणभयविप्पमुक्के तबप्पहाणे गुणप्पहाणे) જીવનની આશાથી અને મૃત્યુના ભયથી એ રહિત હતા પ્રાણિઓમાં બહુ ચિર જીવી આ જાતની જીવવાની આશા તીવ્ર રૂપમા થતી રહે છે તેમ મરણને ભય પણ એ या" ·माताधर्म क्याम भयपूच्चतरम् एतदुभयविषमुक्तः जीवीतागामरणभयररिता. | 'ताप्पहाणे' २५:मधान:-तपएव प्रधान धर्म यस्य स तथा, शेषमुनिजनापेक्षया श्रेष्ठनप गाग। 'गुणप्पहाणे' गुणमधान:-गुणा =सयमगुणास्त धान। एतेन विशेषणदयेनाप- मर्थोऽभिव्यज्यते तपसा सिश्चितकर्मणो निर्जरण, सयमेन च नृतनामवन्धनिरोधो भवत्यत एव तो मोक्षाभिन्लापीणां मोक्षसाधनेऽतीयोपादेया रथिती। पवरण-चरण- निग्रह-निश्चया-व-मार्दव-लाया-शान्ति-मुप्ति-मुक्ति- विद्या-मन्त्र-ब्रह्म- वेद-नय-नियम-सत्य-शौच-मान चारित्रमधान । अत्रमुत्रे 'एच' शब्देन करण धरणादी सर्वत्र 'प्रधान' सन्द सयोजनीय , तथाहि-करणमधान -करण-पिण्ड विशुद्धयागुत्तरगुणरूप, तत्पधान परन्तु ये इस प्रकार की आशा और भय से सर्वथा रहित थे । मन्यमुनि जनोंकी अपेक्षा ये तपश्चरण करने में विशेषगर थे इसलिये ये तपमधान थे सयमगुणों से ये प्रधान माने जाते थे । इसलिये-मयममधान थे। इन दोनों विशेषणो से मुत्रमार का यह प्रकट करने का आशय है कि संचित कर्मोकी निर्जरा तप से होती है और नृतन माँ के यध का अभाव सयम से रोता है इसलिये जो मोक्षामिलापी जन है उन्हे ये दोनों ही बाते उपादेय है।-शोरण इन से ही मुक्ति की प्राप्ति होती है । (एर रणवरण निग्गह-णिच्छय अजब-मध्य-लाधव-वति गुत्ति-मुत्ति १०, विज्जामत, यभवेय-नय-नियम-सन्च सोय णाणदसण २० चारित ओराले) यहाँ जो "ए" शब्द का प्रयोग पाया है उससे यह जाना जाता कि-पूर्वोक्तप्रधान शब्द का प्रयोग इन करण-चरण आदि पर्ग में लगालेना चारिये। पिण्डविशुदि आदि उत्तर गुण रूप जो करण પણુ હોય તે પણ એ આ જાતને આશા અને ભયથી પૂર્ણ રીતે રહિત હતા બીજા મુનિઓ કરતા એ તપશ્ચરણ કરવામાં વિશેષ શૂર હતા એટલા માટે એ તપ પ્રધાન હતા સમગુણેથી એઓ પ્રધાન માનવામાં આવતા હતા એથી જ એઓ સંયમ પ્રધાન હતા આ બન્ને વિશેષણથી સૂત્રકારને એ આશય છે કે તપથી જ સચિત ની નિર્જરા થાય છે અને નવીન કર્મોના બંધનો અભાવ સચમથી જ થાય છે એટલા માટે જ તેઓ મહાભિલાષી છે તેમના માટે આ બન્ને વાતે ઉપાદેય છે કારણ मेमनाथी भुजितनी प्राति यायचे (एवं करणचरणनिग्गहणिज्य अज्जव-मदव-लाधव-ग्वति गुत्ति मुनि १०, विज्जामत, अभवेयनयनियम, मगसोयणाण दसा, २०, चरित्तओराले)मडी' Arनो प्रयोगमा છે તેનાથી એ જણાય છે કે પૂર્વોક્ત પ્રધાન શબ્દનો પ્રયેાગ આ કરણ ચરણ વગે પદમા લગાડે જોઈએ પિડવિશુદ્ધિ વગેરે ઉત્તર ગુણ રૂપ જે કરણ સિત્તેરી ·सनगारचमांमृतवषिणीटीका स. २ मुघमास्याम्नि चम्पानगया सना सरणम १३ करणमप्ततियुक्त इत्यर्थः । चरणमान', वरग-महारतादि मूलगुणरूप, तत्प्रधान , चरणसप्ततियुक्त इत्यर्थः । निग्रह' इन्द्रिय नो इन्द्रियनिरोधारणेन स्वा- न्मनोऽपूर्वगीर्यपरिम्फोटन, तत्मधान । निश्चयप्रधाना-निश्चय, जीवाजीवादि नत्ताना निर्गय -गृहीनाभिग्रहापूनों दावा, तत्मधान.। आनधान.- मनोर्भाव आर्जवम्मा गराहित्य, तत्पधानः स्फटिकनिर्मल हृदय इत्यर्ध । मार्दपप्रधान,-मृदो यो मार्दप-निरहङ्कारता, तत्प्रधान' जात्या विधमदरहित-दत्यर्थः । लावधान'ल्योर्मावो गद्रव्यत. म्वल्पोपधित्व मप्तनि जात्रो मे प्रस्ट की गई है वह इनम प्रधान थी-अर्थात करण मप्तति से ये युक्त थे अनाये करण प्रधान थे महा प्रतादिप जो चरणमप्तति है वन भी इनमें प्रधान थी अत'चरण प्रधान थे। इन्द्रिय और नो इन्द्रिय रूप जो मन है. उनका इन्होंने निरोधकर दिया था इससे वाद्य विषयों में इनकी प्रवृत्ति न हो सरने के कारण इनकी आत्मा मे अपूर्व वीर्योल्लास प्रकट हो चुका था इमसे ये प्रपानरूप से विराजित हो रहे थे अत:निग्रहप्रधान ये। जीरा दि तत्वो का निर्णय करना-अथवा जो अभिग्रह लेलिया है उसमा दृढता के साथ पालन करना-यह निश्चय शब्दका वाच्यर्थ है। यह निश्चयभी इनमें प्रधान रूप से रहता था अत ये निश्चय प्रधान थे। मायाचारी से रहित होना इसका नाम आर्जव है । ये इस गुग से युक्त थे । अर्थात जिस प्रकार स्फटिक निर्मल होता है उसी प्रकर इनका हृदय भी निर्मल था। अत आर्जव प्रधान थे। जाति आदिका जो अहकार भाव होता है वह मद कहलाता है-ये इस तरह के मद विनिर्मुक्ति थे-हमलिये मार्दव भाव શામાં પ્રકટ કરેલ છે તેના એ ધનાર હતા અર્થાત્ તે એમનામાં પ્રધાન હતી અર્થાત્ અણુ મિરોરીથી યુક્ત હતા તેથી તેઓ કશુપ્રધાન હતા મહાનતાદિરૂપ જે ચરd સપ્તતિ તે પણ તેઓ મુખ્યરૂપે હતી માટે ચરણપ્રધાન હતા એબગુણથી યુકત હતા ઈન્દ્રિય અને ઈન્દ્રિય૩૫ જે મન છે, તેને એમણે નિરોધ કર્યો હતો આથી બાહ્ય વિમા એમની પ્રવૃત્તિ નહિ થવાને લીધે એમના આત્મામા અપૂર્વ વિલ્લાસ પ્રકટ થયે હતો એવી એ પ્રધાનરૂપથી ભિત થતા હતા, એટલા માટે એ નિગ્રહ પ્રધાન હતા જીવ વગેરે તત્ત્વનો નિર્ણય કરે અથવા જે અભિગ્રહ લીધે છે, તેનું નિશ્ચિતપણે પાલન કરવુ, આ નિશ્ચય શબ્દને વાચાર્યું છે, આનિશ્ચય પણ એમનામાં મુખ્ય રૂપે રહેતે હતો તેવી એ નિશ્ચયપ્રધાન હતા માયાચારીથી રહિત થવુ તેનુ નામ અર્જવ છે આ ગુણથી યુત હતા અર્થાત્ જેમ ફેટિક વ હોય છે, તેમજ એમનું હૈયુ નિર્મળ હતુ એટલા માટે એ આવપ્રધાન હતા જાતિ વગેરેને જે અહંકાર ભાવ હોય છે, તેને મદ કહેવામાં આવે છે, એ આ પ્રકારના મદથી હિત હતા, એટલે - જાતિમદ કુળમદ વગેરેથી એ ગહિત હતા એથી જ માર્દવ પ્રધાન હતા દ્રવ્ય ·মায়াময় भावतो गौरवप्रयजन, तत्प्रधानः क्षान्तिप्रधाना-सान्तिः परुपमापणादिगहनम, उदयावलिकामविष्टकोपनिरोध इत्यर्थः, तत्मधानः । गुप्तिप्रधानः । गोपन गुप्ति' अकुशलमनोवाकायाना निवर्तन, तत्प्रधानः । मुक्तिप्रधान.-मुक्ति-निलेमता बाह्याभ्यन्तरवस्तुममत्वपरित्याग इत्ययः, तत्मधान विधामधान-रिया देवी समधिष्ठिताः समाधना वर्णानुपूर्य गौरी' गान्धारी रोहिणी-प्रत्यादिलक्षणा- स्तत्पधान , तपः सयमप्रभावाशीकृतगीर्यादिविध इत्यर्थः । मन्त्रप्रधान.-मन्त्रा- देवाधिष्ठिता जपमान-सिद्धा वर्णपद्धतयस्तस्पंधानः ब्रह्मरधाना-प्रान्तमचर्यम्. आन्मज्ञान वा तत्मधानः। वेदप्रधान -वेद-वेधते आयते जीवाजीनादिस्वस्पाने प्रधान थे। लाघव द्रव्य और भाव की : अपेक्षा दो प्ररि को कही गया है। अल्प उपधि रखना यह द्रव्य की अपेक्षा लाया है-तथा गौरवत्रय का त्याग करना यह भाव की अपेक्षा लाधव है, वह लापच गुण भी इन में प्रधान रूप से था। जो कोई इन से कठोर वचन कहना था, वह सब ये सहन कर लेने थे इसलिये ये शान्ति प्रधान थे। अर्थात् उदयाल में प्रविष्ट हुए उस क्रोध का ये निरोध कर देते थे ये गुप्ति प्रधान भी थे। कारण अकुशल मन वचन और काय की निवृत्ति इनमे थी। याद्य और आभ्यंतर रूप मे किसी भी वस्तु के प्राप्ति, मे ममत्व परिणाम नही था-अर्थात् निर्लोभवृत्ति थी-इसलिये ये मुक्ति प्रधान भी थे । देवी समा धिष्ठित गौरी, गाधारी, रोहिणी, प्रज्ञप्ति आदि विद्याएँ कहलानी है, तपके प्रभाव से ये विद्याएँ स्वय इनके वशीभूत वन गई थी इमलिये ये विद्या प्रधान भी थे। देवाधिष्ठित जो हो वे मत्र कहे गये हैं। ये मत्र भी सुधर्मा स्वामी को सिद्ध थे -अत -इन्हें मत्र प्रधान भी मोना गया है। ब्रह्म शब्द અને ભાવની દૃષ્ટિએ લાઘવ બે જાતનું બતાવવામાં આવ્યું છે અ૫ ઉપધિ રાખવી આ દ્રવ્યની અપેક્ષાએ લાવે છે, તથા ગૌરવય (દ્ધિ, રસ અને શાતગૌ4)ને ત્યાગ કર આ ભાવની અપેક્ષાએ લાઘવગુણ પણ એમનામાં મુખ્ય રૂપે હતે ગમે તે એમને કઠોર વચન કહેતુ, તે બધુ એ સહન કરતા હતા એથી જ એ ફાતિ પ્રધાન હતા અર્થાત્ ઉદયાવલિમાં પ્રવિણ થયેલ ક્રોધને એ નિધ કરતા હતા, એ ગુપ્રિધાન પણ હતા કેમકે અકુશળ મન વચન અને કાયમી નિવૃત્તિ એમનામાં હતી છે અને આભ્યન્તર રૂપમાં ગમે તે પદાર્થ માટે એમના મમત્વ પરિણામ નહતુ અર્થાત્ એમની નિવૃત્તિ હતી, એટલા માટે એમૂકિતપ્રધાન પણ હતા દેવી સમાધિષ્ઠિત ગૌરી ગાધારી, રોહિણી, પ્રવિગેરે વિદ્યાઓ કહેવાય છે તપના પ્રભાવે એ વિદ્યાઓ પિતે એમને વશ થયેલ હતી, એટલા માટે એ “વિદ્યપ્રધાન’ પણ તા જે દેવાધિષ્ઠિત હોય છે, તે માત્ર કહેવાય છે એમ પણ સુધર્માસ્વામીને સિદ્ધહતા એટલે એમને માત્રપ્રધાન ·- अनगारधमामृतवर्षिणी टीफा सू. २ मुधर्मस्वामिन चम्पानगया समवसरणम् ' नेति स तथोक्त आगमः, स्वसमय-परसमय-गान गा, तन्मधान नियमधान:- नया-नयन्तिपोध मापयन्ति अनेक धर्मात्मकरस्तुन एकाशमिति ते तथोक्ता.- अनेकधर्मात्मकवस्त्येकाशपरित्तारः, ते नैगमादय सप्त, तत्मधान । नियम प्रधान -नियमा द्रव्यक्षेत्रकालभावेन रिवि गाभिग्रहग्रहण, तत्मधान । मत्य प्रधान -मत्यजीवाजीचादिपदार्याना यथास्थितस्परूप-कथन, तत्प्रधानः। शोच प्रधान -शुचेर्भात्रः शौचम्अन्तकरणशुद्धिरूप, तत्प्रधानः । नोनप्रधानः-ज्ञान निनोक्ततत्त्वेषु यथार्योधप, तत्प्रधान । दर्शनप्रधान:-दर्शन-निनोक्त तत्वा का अर्थ है ब्राह्मचर्य अथवा आत्मज्ञान। इनमे ये दोनो गानें थी इसलिये ये ब्राम प्रगन भी थे। इन्हें ससमय और पर समय का पूर्णज्ञान था- इस अपेक्षा ये वेद 'प्रधान भी थे। नैगम सग्रह आदि सात नय शास्त्र- गारोंने कहे हुए है। नयका तात्पर्य उस जान से है जो अनतधैर्यात्मक यस्तु के एक धर्म को ग्रहण करता है। ये इस नयात्माज्ञान मे विराजित थे-इसलिये नय प्रधान भी थे। द्रव्यक्षेत्र काल और भावकी अपेक्षा ये अनेक प्रकार के नियमों का ग्रहण करते थे और उनका निर्वाह भी करते थे इसलिये ये नियम प्रधान भी थे। जीव अजीव आदि पदार्थों के स्वरूप का ये यथार्थ प्रतिपादन करने वाले थे इसलिये ये मत्यप्रधान भी थे अन्तः करण की शुद्धि का नाम शौच है-यह शुद्धि इनमे थी-इसलिये ये शौच प्रधान भी थे। जिनेन्द्र द्वारा प्रतिपादिततत्त्वों का सशय आदि से रहित जो यसर्थ बोध होता है उसका नाम ज्ञान है। यह ज्ञान इनमे या इसलिये પણ માનવામાં આવ્યા છે બ્રહ્મચબ્દ નુ તાત્પર્ય બ્રહ્મચર્ય અથવા આત્મજ્ઞાન છે એમનામા એ બને વિશેષતાઓ હતી, એટલા માટે એ બ્રહ્મપ્રધાન પણ હતા એમને સ્વગમય (સ્વશાસ્ત્ર) અને પરસમય (અન્યશાશ્વ)નું પૂર્ણપણે જ્ઞાન હતું, એ અપેક્ષાએ એ વેદપ્રધાન પણ હતા નેગમ ગ ગ્રહ વગેરે સાતનય શાસ્ત્રકારોએ કહેલા છે નયનો અર્થ તે જ્ઞાનાવી છે, જે અનત ધર્યાત્મક વસ્તુના એક ધર્મને ગ્રહણ કરે છે એ આ નયા ત્મક જ્ઞાનથી શોભિત હતા, એટલા માટે નયપ્રધાન પણ હતા દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભારની અપેક્ષા એ અનેકવિધ નિયમનું ગ્રહણ કરતા હતા, અને તેમનો નિર્વાહ પણ કરતા હતા એટલા માટે એ નિયમપ્રધાન પણ હતા જીવ અજીવ વગેરે પદાર્થોના સ્વરૂપનું એ યથાવ પ્રતિપાન -ના હતા, એટલા માટે એ સત્ય પ્રધાન પણ હતા અન્તકરણની બુદ્ધિનું નામ ગૌચ છે, આ ગુદ્ધિ એમનામાં હતી, એટલા માટે એ શૌચપ્રધાન પણ હતા જિનેન્દ્ર વડે પ્રતિપાદિત તને ચશય વગેરેથી રહિત જે યથાર્થ બંધ થાય છે, તેમનું નામ જ્ઞાન છે આ જ્ઞાન એમનામાં હતું, એટલે તેઓ નાનપ્રધાન પણ ·-- माताधमस्थान भिरुचिलक्षण, तत्प्रधाना-चारिससारपयोगपरिहारपूर्वक निरपद्यानुदानम् । अनाऽऽर्जगदीना करणान्तर्गतत्वेऽपि तेषा प्राधान्यग्यापनार्थ पुन काम् । अत्र कश्चित् शङ्कते-यत् जितक्रोधवादिभ्य आनंपधानवादीना को भेद ? अत्रो च्यते-जितक्रोधादिमिशेिपणेरुद्रयावलीपस्यि फ्रोधादेफिलीपरण मुक्त भाति आजवप्रधानादिभिरुदगनिराध उच्यते । अथया यतएर जितकोषादिरन पर आर्जशादिपधान, एवं कार्यकारणभावाहिशेषः । एवज्ञानसपन्न ' इत्यादी बाना ज्ञानादियुक्तत्वमाट यो यते, 'ज्ञानप्रधान' इत्यादौ तु ज्ञानादिमत्सु प्राधान्य मिति, एवमन्यत्राप्यपौनरुत्य पोयम् । 'ओगले' उदार जितक्रोधादिविशेषण ये ज्ञान प्रधान भी थे । दर्शन प्रधान भी थे। ससाययोगो का परित्याग कर देने वाले होने से तथा निरसद्य अनुष्ठान करने वाले होने से चारित्र प्रधान भी थे यह इन आर्जव आदि भावों का रण चरण सत्तरी में अतर्भाव हाने पर भी जो अलग कथन किया है वह इनकी प्रधानता स्थापित करने के अभिप्राय से ही किया है। शका-सूत्र मे पहिले 'नियकोहे जियमाए' आदिपद सूत्रकारने लिखे है और फिर आर्जव मार्दव आदि पद लिखे हैं मो जो उनका भाव होता है वही इनका होता है सो इस तरह इन्मे जब कोई अर्थ भेद नही है तो फिर पुनरुक्ति करने का क्या कारण है। उत्तर-जित क्रोधादिक पदों द्वारा यह समझना चाहिये कि वे सुधर्मा स्वामी महाराज उदयावली में प्रविष्ट हुए क्रोध को विफल कर देते थे- कारण क्रोध का तात्पर्य यही है-कि उदय मे आये हुए क्रोध का विफल नाना। तब आर्जव आदि शब्दों से यह वात नहीं कही जाती है- इनसे तो यह बात मृवित होती है कि वे क्रोध के उदय का भी निरोध कर તા દર્શન પ્રધાન પણ હતા સર્વ સાવવાને પરિત્યાગ કરનાર હોવાથી તેમજ નિરવઘ અનુષ્ઠાન કરનાર હોવાથી એ ચાટ્યિ પ્રધાન પણ તા અહિં આર્જવ વગેરે ભાવેને કરણચરણ સત્તરીમા અન્તર્ભાવ હવાછતા જે કથન કર્યું છે, તે એમની પ્રધાનતા સ્થાપવાના પ્રજનથી જ કરવામાં આવ્યું છે -सूत्रमा पडा 'जियकोहे जियमाए' बो२ ५६ सूत्रा सध्या અને પછી આર્જવ માર્દવ વગેરે પદ લખ્યા છે, પણ જે અર્થ તેમને થાય છે તે જ એમને પણ થાય છે. હવે આ પ્રમાણે એમનામાં જ્યારે કેઈપણ જાતને અર્થમા તફાવત નથી તે ફરી પુનમતિ કરવાનો અભિપ્રાય ઉત્તર–જિતકેધ વગેરે પદે વડે એ સમજવું જોઈએ કે તે સુધમાસ્વામી મહાવજ દયાવનીમાં પ્રવિણ થયેલ કેધને નિષ્ફળ કરતા હતા કારણ કે જિતકોનો આ એજ છે કે ઉદયમાં આવેલ ક્રિોધ ને અફળ બનાવે ત્યારે આજે વગેરે શબ્દ વડે આ વાત કહેવામાં નથી આવતી એમનાથી તે એ વાત સૂચિત થાય છે કે તેઓ કેધ વગેરેના ઉદયને પણ નિરોધ તુરતા હતા ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीया सू २ सुधर्मस्वामिन चम्पानगर्या समवसरणम् वरिष्टत्वात्सर्वथा श्रेष्ठ । घारे घोरः दुष्करतपश्चरणशीलत्वात् । 'पोरन घोरनत'घोराणि कठिनानि अल्पसत्चैर्दुरनु ठेयानि प्रतानि=सर्वपाणातिपातादि विरतिलक्षणानि महानतानि यम्य स तथोक्त.। 'घोरतवस्मी' घोरतपस्वी-दुष्कर तपश्चरणशीलः, पारणादी नानाविधाभिग्रहधारकत्वात् । 'पोरभचेरवासी' घोर ब्रह्मचर्यवासी-ब्रह्म कामपरिषेपणत्यागम्तत्र चरण ब्राह्मचर्य, घोर च तद् ब्रह्मचर्य च घोरब्रह्मचर्य तत्र यस्तु शीलमस्येति तथोक्तः नववाटिकायुक्तब्रह्मचर्यपालक इत्यर्थ । 'उन्टमरीरे उत्क्षिप्तशरीरः-उक्षिप्तमिर-परित्यक्तमित्र, उस्क्षिप्त सस्का रपरित्यागान्छरीर येन स तथोक्त:-सर्वथा शरीरसस्कार वर्जित इत्यर्थ । 'सग्वित्त- विउलतेउलेस्से' सक्षितःविपुलः तेजोलेश्य -सक्षिप्ता=सकोचिता विपुला-विशाला- अनेकयोननगत रस्तुसमूह भस्मीकरणसमर्याऽपि तेजोलेश्या तेज शरीरपरिणति- रूमा प्रखरतप.प्रभाव ननितलब्धिविशेपमभवा महाज्वालासदृशा आत्मतेजोलक्षगा देते थे। क्रोध आदि कपायों के उदय का निरोध करना ये आर्जवादि भाव है । अथवा यह यात भी इमसे लक्षित होती है कि जिस कारण ये जितक्रोध थे इसलिये आर्जवादिभागों से प्रधान थे। इस तरह कार्य कारण भाव की अपेक्षा से इनमें अन्तर आजाता है। इसी तरह "ज्ञान सपन्न और ज्ञानप्रधान" इन दो विशेषणों में भी अन्तर समझ लेना चाहिये कारण ज्ञान प्रधान शब्द केवल ज्ञान युक्तता का वहाँ बोध करता है ताकि ज्ञानप्रधान शब्द ज्ञानादिगुण वालों में इन की प्रधा- नता कहता है। ओराल शब्द का अर्थ उदार होता है। जो इस घात को कहता है ये सुधर्मास्वामी जित क्रोध आदि विशेषणों से विशिष्ट होने के कारण सर्वथा अप्ठ थे। (घोरे घोरव्वए घोरतवस्सी घोरय भचेरवासी-उच्छूढ़सरीरे सग्विनविउलतेयलेस्से चोइसपुची चउणाणो ઉદયને નિધિ કરે એ આર્જવ વગેરે ભાવે છે અથવા આ વાત એનાથી પણ સૂચિત થાય છે કે જે કારેથી એ જિતકેધ હતા, એટલા માટે આર્જવ વગેરે ભાવે વડે એ પ્રધાન હતા આ પ્રમાણે કાર્ય-કારણ ભાવની અપેક્ષાએ એમનામાં તફાવત આવી જાય છે એ રીતે “જ્ઞાનમ પન્ન અને જ્ઞાનપ્રધાન’ આ બે વિશેષણને તફાવત પણ જાણવું જોઈએ કારણકે જ્ઞાન સંપન્ન શબ્દથી ફક્ત જ્ઞાન યુકતતાને બંધ થાય છે, ત્યારે જ્ઞાનપ્રધાન શબ્દ જ્ઞાનાદિ ગુણવનમા એમની પ્રધાનતા કહે છે ઓગલ શબ્દનો અર્થ Cદાર થાય છે જે આ વાત કહે છે એ સુધર્માસ્વામી તિક્રોધ वगैरे विशेषणेथी युक्त पाने सीधे म पूर्वागत |४ ता (घोरे घोरचए घोरत वस्ती घोरवमचेरवासी उच्छूढ-सरीरे सखित्त विउल तेयरेस्मे मोइस पुची ·माताधर्मस्थामो वगए पर्हि अणगारसहिं मनिं मारिखुढे पुवापुन्धि चरेमाण गामानुगाम दुनमाणे मुह मुहेण चिरमाणे) दुपरतपों को तपने वाले ने से ये स्वय दुप्फर-घोर-पने हुए थे। अन्पमा पाले मागिजन निन प्राणातिपात आदि विरति रूप ननों का अनुष्ठान करने से सर्वथा अक्षम (असमर्थ) रहा करते हैं उन प्रतों का पालन ये किया करते थे इसलिये ये घोरतन थे । पारणाआदि म नाना भार अभिग्रहों का ये पालनकरते थे इसलिये ये पोर तपस्वी थे। कामभोग के परिमेवन करने कात्याग करना इस का नाम ब्रह्म है। इम ब्राम का आचरण करना इसकानाम ब्रह्मचर्य है। ब्रह्मचर्य का नव चाड से परिपालन करना यह पोर ब्राह्मचर्य है। इस घोर ब्रह्म चर्य म निमग्न रहने का निसा स्वभाव होता है वह घोर ब्रह्मचर्यवामी का लाता है। श्री सुम्बिामी इम ब्राह्मचर्य के आराम थे अत वे घोर ब्रह्मचर्यवासी य। उन मे शारीरिक संसार का नामोनिशान तक भी नहीं था। इमलिये वे उरिक्षप्त शरीर थे। उनमें यपि कई योजन गत वस्तु को मम्म करने की शक्ति थी तो भी यह शक्तिरूप विपुल तेजोलेश्या उनाने सक्षिप्त करली थी-सकुचित कर ली थी इमलिये य सक्षिप्त विपुललेल्या चउ णाणोजगए पचहिं अणगारसहि सद्धिं सपरिवुडे पुवाणुपुचि चरेमाणे गामानुगाम दूइज्जमाणे सुहसुहेण विटरमाणे) २ त५ माय-न- हाथी मे પિતે દુખ–શેર બનેલ હતા જે જે પ્રતિપાત વગેરે વિરતિરૂપ વ્રતનું અનુદાન કુવામા સ્વપશક્તિાળ પ્રાણિઓ બધી રીતે અક્ષમ (અનમ) ઘા કરે છે, તે તે ઘનુ એ આચરણ કરતા હતા, એટલા માટે એ ઘેનત હતા પારણું વગેરેમાં અનેકવિધ અભિગ્રહનુ એ પાલન કન્તા હતા એટલા માટે એ ઘોર તપસ્વી હતા ઈન્દ્રિયમુખ (કામગ)ના વનને ત્યાગ કરે તેનું નામ બ્રહ્મ છે આ બ્રહ્મનું આચ રણ કરવું તેનું નામ બ્રહ્મચર્ય છે આ પ્રહાચર્યનું નવવાડ વડે પાલન કરવું આ ઘોર બ્રહ્મચય છે આ ડર બ્રહાચર્યમાં નિવાસ કરાની જેઓને ટેવ હોય છે, તે છે. બ્રહ્મચર્યવામી કહેવાય છે શ્રી સુધમાં સ્વામી આ ઘેર બ્રહ્મચર્યના આરાધક હતા, એટલા માટે તેઓ ઘેર બ્રહ્મચર્યવાસી હતા એમનામાં શારીરિક સંસ્કારનો સંપૂર્ણ અભાવ હતો એટલા માટે તેઓ ઉતિ પણ શરીર હતા એમનામા જે ૨ અને જન દૂરની વસ્તુને ભસ્મ કરવાની તાકત હતી, છતા પણ આ શકિતરૂપ વિપુવ તેલેગ્યા એમણે ગણિત ૨ દી) કરી લીધી હતી એટલા માટે એ અક્ષિપ્ત ·- मनगार मातर्विणीटीका म. सु गर्म म्यामि चम्पानगर्या समरसारणम् याय स त त -होतिपिलात्मतेजाइन्यथ , अन्यथा माघरमार्तण्टमण्डल मित्र दुर्दर्श स्यादिति भावः। चौदमपुयी' चतुर्दशपूर्ण-चतुर्दशपर्व पर । 'चउणा जोगए' चनुर्मानोपगत काठानिनमत्यादिचतुर्मानवान पश्चभिरनगारगत साई सपरित पूर्वानुपूा-क्रमण नीवरपरम्परापरिपाटया पा चरन्-पाटविहारेगा चरन ग्रामानुग्राम दान-एक्ग्रामादनन्तरमन्य विहारक्रमागत ग्राममनुदय न सम्पर्शन गुमसुखेन=निराराधसयमयात्रानिणपूर्वक ग्रामनगरादि शोभानिरी- वाले थे। यह तेनोलेश्या शरीर परिणतिरूप होती है तथा प्रग्वरतप के प्रमार से उद्भुत जो लगि होती है उससे यह उत्पन्न होती है और महाज्याला जमी होती है। एक प्रकार से यह आत्मा का ही तेज होता है जो मगोपित रहा करता है। यदि यह सगोपित न हो तो जिस प्रकार मपर तेज से सूर्य दुर्दर्शनीय होता है उसी प्रकार इसके फैलाव में वह व्यक्ति भी दुर्दर्श हो जाता है। चतुर्दशपूर्व के ये पाठी ये इमलिय ये चतुर्दशपूर्ण थे। मतिज्ञान श्रुतज्ञान अधिज्ञान एच मनःपर्ययज्ञान इन चार ज्ञानों के पारक होने से ये चतु' ज्ञानोपगत थे। उनके ५००) पाचसी शिष्य परिवार था इसलिये "पचभि.अनगारशतै माघ सपरिवृतः पाचसो अनगारोसे युक्त थे। इस प्रकार इन समस्तपूर्वोक्त विशेपणो सेविशिष्ट वे सुधर्मा म्वामी अपनी ५०० पाचसो अनगार शिप्य मडली के माय साय क्रमश: अथवा तीर्थंकरों की परपरासे चली आई हुई परिपाटी की परिपालनाो अनुसार एक ग्राम से दसरे ग्राम में निराधाध सयम यात्रा का निहि करते हुए पैदल વિપુલ તેલેથાવાળા હતા આ તેજલેશ્યા શરીર પરિણુતિ (પુષ્ટિ) ૩૫ હોય છે, તેમજ કર તપના પ્રભાવથી ભવેલ જે લબ્ધિ (સિદ્ધિ) દેય છે, તેનાથી આ ઉત્પન્ન થાય છે, અને મહાવાલા જેવી હોય છે એક રીતે આ આત્માનું જ તેજ હોય છે જે સગેપિત (ગુપ્ત) રહ્યા કરે છે જે એ સ ગોપિત ન હોય તે જેમ પ્રખર તેજને લીધે સૂર્ય દુનીયા થાય છે, તેમજ એના પ્રસામાં તે વ્યકિત પણ દર્દ થઈ જાય છે ચતુર્દશ પૂર્વના એ પાઠ હતા એટલા માટે એ ચતુર્દશ પૂર્વી હતા મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન અને મન પર્યજ્ઞાન આ ચાર ને ને એ ધારણ કરનાર હતા એટલા માટે એ ચતુ જ્ઞાનેપગત હતા તેમને પાસા (૫૦૦) शिष्यानो परिवार तो गेटमा भाट "पञ्चभि. अनगारशते सा सपरित." પાચમે અનગારેથી એ યુક્ત હતા આ રીતે આ બધા પૂતવિશેષણથી ચુકતતે સુધર્માન્યામ પિતાની પાચ (૫૦૦) અનગર શિષ્ય મલીની સાથે સાથે એક પછી એક આમ કમથી અથવા તીર્થકરોની પર પગાત પ્રથાની પરિપાલના મુજબ એક ગામથી બીજા ગામમાં -- ·ज्ञाताधर्मकथासूत्रे वगए पचहि अणगारसरहिं सद्धिं सपरिखुढे पुव्वाणुपुन्धि चरेमाणे गामानुगाम दूइज्जमाणे मुह सुहेण विहरमाणे) दुफ्फरतपों को तपने वाले होने से ये स्वय दुष्कर-घोर-बने हुए थे। अल्पसत्व वाले प्राणिजन जिन प्राणातिपात आदि विरति रूप जनों का अनुष्ठान करने से सर्वथा अक्षम (असमर्थ) रहा करते है उन व्रतों का पालन ये किया करते थे इसलिये ये घोरत्रन थे । पारणाआदि मे नाना प्रकार के अभिग्रहों का ये पालनकरते थे इसलिये ये घोर तपस्वी थे। कामभोग के परिसेवन करने का त्याग करना इस का नाम ब्रह्म है। इस ब्रह्म का आचरण करना इसकानाम ब्रह्मचर्य है। ब्रह्मचर्य का नव वाड से परिपालन करना यह घोर ब्रह्मचर्य है। इस घोर ब्रह्म चर्य म निमग्न रहने का जिसरा स्वभाव होता है वह घोर ब्रह्मचर्यवासी कह लाता है। श्री सुबर्माम्बामी इस ब्रह्मचर्य के आरास थे अत वे घोर ब्रह्मचर्यवासी थ। उन मे शारीरिक सरकार का नामोनिशान तक भी नहीं था। इसलिये वे उत्क्षिप्त शरीर थे। उनमे यद्यपि कई योजन गत वस्तु को मम्म करने की शक्ति थी तो भी यह शक्तिरूप विपुल तेजोलेश्या उन्होंने सक्षिप्त करली थी-सकुचित कर ली थी इमलिये ये सक्षिप्त विपुललेश्या चउ णाणोवगए पचहि अणगारसहि सद्धि सपरिबुडे पुब्वाणुपुचि चरेमाणे गामानुगाम दूइज्जमाणे सुहसुहेण विहरमाणे) २ त५ मायग्न लानाथी પિને દુર-ર બનેલ હતા જે જે પ્રતિપાત વગેરે વિજાતિ જ તેનું અનુદાન કગ્રામા સ્વપશક્તિવાળા પ્રાણિઓ બધી રીતે અક્ષમ (અસમર્થ રહ્યા કરે છે, તે તે વ્રતનું એ આચરણ કરતા હતા, એટલા માટે એ ઘેનત હતા પારણુ વગેરેમાં અનેકવિધ અભિગ્રહોનું એ પાલન ડખ્તા હતા એટલા માટે એ જોર તપસ્વી હતા ઈન્દ્રિયસુખ (કામગ)ના સેવનને ત્યાગ કે તેનું નામ બ્રા ને આ પ્રશ્નનું આચ - કવુ તેનુ નામ બ્રહ્મચર્ય છે આ પ્રહ્મચર્યનું નવવાડ વડે પાલન કરવું આ ઘેર બ્રહ્મચર્ય છે આ બ્રદાયમાં નિવાસ કરવાની જેએને ટેવ હોય છે, તે ઘર બ્રડાચર્યવાન કહેવાય છે શ્રી સુધર્મા સ્વામી આ ઘેર બ્રહ્મચર્યના આધિન હતા, એટલા માટે તેઓ ઘર છઠ્ઠાચર્યામી હતા એમનામાં રારિક સમ્બાને પાપો અભાવ હતો એટલા માટે તેઓ ઉતિત શરીર હતા એમનામાં જે -અને-જન દૂરની વસ્તુને ભસ્મ કરવાની તાકાત હતી, તો પણ આ નિરૂપ વિપુલ તેલેગ્યા એમણે મક્ષિણ (ટ કી) કરી લીધી હતી એટલા માટે એ મરૂખ ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीकास् २ सुधर्म स्वामिन चम्पानगया समयमरणम् २१ सुधर्मस्वामिपरिचयदेयम्-वाणिजस्ग्रामसमीपे कोलारस निवेशो भूव । तत्र धम्मिलनामको विमः, तस्य भार्या भग्लिा, तयोः पुत्रश्चतुर्दशविद्यापारगत सुधर्मानामासीत्। वीरनिर्वाणाद् द्वादशवर्षान्ते, जन्मतश्च द्विनवतिधान्ते केली जात.। ततोऽप्टी-णि केवलपर्याय परिपाल्य जम्वृस्वामिन म्वपदे सस्थाप्य परिनिर्वाणाद विशतिर शतवर्षपरिमित पूर्णमायु समाप्य मोक्षप्राप्तवान सू०२॥ और मरण का भय इन्होंने सर्वदा के लिये दूर कर दिया था । तपस्या में ही इनके जीवन के दिन आनन्द के साथ व्यतीत हो रहे थे। करण चरण सत्तरी आदि सद्गुणोने इन्हे अपना निवासस्थान बना लिया था। तेनोलेश्या के ये अधिपति थे। चौदहपूर्व के पाठी थे। चार ज्ञान के धागे थे। पूर्णभद्र चैत्य मे मुनिजनोचित वनपालसे वसति की आज्ञा माप्त कर ये अपने परिवार के साथ ठहर गये। श्री सुधर्मास्वामी का परिचय इस प्रसार ई-वणिजक ग्राम के पास गोलाक नामका सनिवेश-नगर के बाहर रहने का प्रदेश था। वहाँ धम्मिट नाम का ब्राह्मण रहता था। उसकी मार्याका नाम महिला था। पुत्र का नाम मुधर्मा था। यह चौदह विद्याओ का पारगामि था। जब वीर भगवान मोक्ष पधार चुके थे। तर १२यारह वर्पके गद जन्मतिथि से ९२ वानवे वर्ष के पाद श्री सुधर्मास्वामी को केवलज्ञान की प्राप्ति हुई। ८ आठ वर्ष तक केवली पर्याय में रहकर वाद जयस्वामी को अपने पाट पर स्थापित कर वीर निर्धाण से २०वें वर्ष म १०० वर्ष की आयु भोगकर ये मोक्ष में चले गये। ॥१२॥ મૃત્યુના ભયને એમણે કાયમ ને માટે ત્યાગ કર્યો હતે તપસ્યાથી જ એમના જીવ નના દિવને આનદમાં પસાર થઈ રહ્યા હતા ચરણસત્તરી વગેરે સારા ગુણાએ એમના નિવાસસ્થાન બનાવ્યું હતું તે લેડ્યા સક્ષિત કરવાવાળા હતા ચૌદપૂર્વના પાઠી હતા ચાર જ્ઞાનને ધારણ કરનાર હતા પૂર્ણભક ચેત્યમ મુનિજનેચિત આજ્ઞા મેળવીને એ પિતાના પરિવાર સાથે ત્યા રેકાયા શ્રી સુધન્વામીની ઓળખાણ આ પ્રમાણે છે-વણિક ગામની પાસે કલાક નામે એ સંનિવેશનગરની બહાર રહેવાનું સ્થાન હૂતુ ત્યા ધમ્મિલ નામે એક બ્રાહ્મણ નિવાસ કરતા હતા તેની ભાર્યાનું નામ ભલિા હતુ પુત્રનું નામ સુધમા હતુ એ ચૌદ વિદ્યામાં પારંગત હતા જ્યારે વીર ભગવાન મેક્ષ પામ્યા, તેના બાર વર્ષ પછી અને જન્મતિવિથી બાણ ૯૨) વર્ષ પછી શ્રી સુધર્માસ્વામીને કેવળ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ આe (૮) વર્ષ સુધી કવળીયયાયમાં રહીને તે પછી જ સ્વામીને પોતાના પાટ ઉપર સ્થાપિત કરીને વીરનિર્માણના વિમા વર્ષને વર્ષનું આયુષ્ય ભેગવી ને એ મોક્ષ પામ્યા સૂત્ર ૨ ·२० - झाताधर्मकथासून क्षणाद्यौत्सुक्यरादित्येनेत्यर्थ , विहरमाणः सन् यत्रत्र चम्पा नाम नगरी आसीत् यत्र पूर्णभद्र चैत्य तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य यथा प्रतिरूप मुनिजनोचितम् अव ग्रहसतेराज्ञान अवगृह्य-गृहीत्वा सयमेन तपसा चात्मान भावयन् विहरति भवतिष्ठते। विहार करते करते (जेणेव चपानयरीजेणे पुग्णभद्दे चेहए तेणेव उवागन्छइ) जहा वर चम्पानगरी थी और जहां यह पूर्णभद्र नामका चैत्य था वहा आये (उचागघिउत्ता अहापडिरूव ओग्गह ओगिदिता सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरई) आकर उन्होंने वहा मुनिजनों के अनुरूप वसति की ओज्ञा प्राप्त की बाद में सयम और तप से आत्माको वासित करते हुए वे वहाँ ठहर गये । भावार्थ-उस चपानगरी मे ग्रामानुग्राम विहार करते हुए श्री सुधर्मास्वामी अपनी ५०० शिष्य अनगार मडली के साथ साथ जहाँ वह पूर्णभद्र नाम का चैत्य था वहा आये । ये भगवान महावीर के अतेवासी थे। जाति एच वश से विशुद्ध थे । यल एवरूपादि से सपन्न थे । ओजस्वी तेजस्वी वर्चस्वी तथा यशस्वी थे। चारों पायों को इन्होंने अपने वश मे कर लिया था। इन्द्रिया इन की वश में थी। निद्रा इन्हें सता नहीं सस्ती थी परीपहों की यह शक्ति नहीं थी जो इन्हें अपने येय से विचलित कर सकें । जीवन की आशा निरामा सयभ यात्रानो ना ४२॥ पण विडार ४२ता (जेणेव चपानयरो जेणेर पुष्णभद्दे चेदए तेणेव उवागच्छड) या य पानगरी ती भने कन्या पूर्ण भद्र नामे ते यत्य हेतु त्या पायर्या (उवागच्छित्ता अहापडिरूव ओग्गह ओगिहि ना सजमेण तवसा अप्पाण भावे माणे रिहरड) त्या मापाने तमोये મુનીઓની જેમ વનપાળની આજ્ઞા લઈને ત્યા વસ્તીમાં રોકાયા પછી સયમ અને તપ વડે આત્માને ભાવિત કરતા થકા તે ત્યા વિચરવા લાગ્યા ભાવાર્થ–તે ચ પાનગરીમા એક ગામથી બીજે ગામ પગપાળા વિહાર કરતા કના પાતાની પાચ (૫૦૦) અનગાર સિંગ મડવીની સાથે શ્રી સુધર્માસ્વામી જ્યા તે પૂર્ણભક નામે ચે ય તુ ત્યા પધાર્યા એ ભગવાન મહાવીર સ્વામીના અતેનામી શિષ્યો હતા જાતિ અને વશથી એ વિશુદ્ધ હતા બળ અને ૩પ વગેરેથી એ ન હતા એ ઓજથ્વી, તેજન્ડી, વર્ચસ્વી અને યશસ્વી હતા ત્યારે ચાર કપાયે ને એમણે પિતાના વશમા કરી લીધા હતા ઈન્દ્રિયે એમની વશવર્તી એમને બતાવી નહોતી શકતી અર્થાત્ અપનિદ્રા લેતા હતા પરીષહાની એ તાકાત નાની કે જે એમને પિતાના ધ્યેયથી વિચલિત કરી શકે છવવાની આશા અને હતી ઉંધ ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका सू.३ सुधर्मस्वामिन चम्पानगया समरसरणम् सिवमयलमरुयमणंतमक्खयमबाबाहमपुणरावित्तिय सासय ठाण- मुवगएण पचमस्स अगस्स विवाहपण्णत्तीए अयम? पण्णत्ते, लट्ट- स्सण भते। अगस्स णायाधम्मकहाण के अहे पण्णत्ते ।। जंबू-त्ति तएण अजमुहम्मे थेरे अजजंवूणाम अणगारं एव वयासी- एव खलु जम्बू । समणेणं भगवया महावीरेणं जाव सप- तेणं छ?स्त अंगस्त दो सुयक्खधा पण्णत्ता, त जहा-णायाणि य धम्मकहाओ य। जइण भते । समणेण भगवया महावीरेण जाव. संपत्तेणं छट्टस्स दो सुयक्खंधा पण्णत्ता-तं जहा-णायाणि य धम्म- कहाओय। पढमस्स गंभंते। सुयक्खधस्स समणेण जाव संपत्तेण णायाण कड अज्झयणा पण्णत्ता एव खलु जबू। समणेणं जाय संपत्तेणं णायाणं एगूणवीस अज्झयणा पणत्ता त जहा-उक्खित्त- णाए १ सघाडेरअडे३ कुम्मे यह सेलगे। तुवे य रोहिणी७ मल्टीट मायदीर चदिणा इय१० ॥१॥ दावद वे११ उदगणाए१२, मडके१३ तेयली१४ विय। नदीफले१५ अवरकका१६ आइन्ने१७ सुसुमा१८ इय ॥२॥ अवरे य पुडरीयणायए१९ एगूणवीसहमे ॥सू० ३॥ टीका-'तएण' इत्यादि। ततः श्रीसुधर्मास्वामिसमरसरणानन्तर चम्पाया नगर्या परिपद्-चौरजनसमूहरूया सभा निर्गता श्रीसुधर्मम्वामिवन्दनार्थ निस्मृता। मणिर अणि क्गजोऽपि निर्गत । म कथित श्रीमु धर्मस्वामिना धर्मोपदेशो 'ताण चपाए नयरीए इत्यादि मुत्र ॥३॥ टीमार्य-जन की सुधर्मास्वामी चपानगरी मे परे तर (चपाए नयरीग) चपानगरी से (परिमा निग्गया) पौरजन समूहरूप मभा श्री मुवर्मास्वामी शे वन्दन करने के लिये निम्ले । (कोणियाँ णिग्गओ) गोणिा राजा 'तएण चपाए नयरीए' इत्यादि मुत्र ॥३॥ समय-न्यारे सुधभावाभीय पानगरीमा पधार्या त्यारे (चपाएनयरी)य भानगडीया (परिसा निग्गया) META श्री भुधर्मा पाभान यन्टन २५. नी-ज्या (कोणिओ ·. शाता धर्म कथा सूत्र मूलम्-तएण चपाए नयरिए परिसा निग्गया, कोणिओनिग्गओ, धम्मो कहिओ, परिसा जामेव दिस पाउभृया तामेव दिस पडि गया। तेण कालेण तेण समएणं अजसुहम्मस्त अणगारस्त जेहे अतेवासी अज्ज जबूणाम अणगारे कासवगोत्तेण सत्तुस्सेहे जाव अज्ज सुहम्मस्स थेरस्स अदूरसामते उड्डजाणू अहोसिरे झाणकोट्टोवगए सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरइ। तएण से अजजचूणामे अणगारे जायसड्ढे जायससए जायकोउहल्ले, सजायसढे सजायस- सए सजायकोउहल्ले, उप्पन्नसड्डे उप्पन्नससए उप्पन्नकोउहल्ले, समु प्पन्नसड़े, समुप्पन्नससए समुप्पन्नकोउहल्ले उट्टाए उट्टेड, उट्टाए उहित्ता जेणामेव अज्जसुहम्मे थेरे तेणामेव उवागच्छइ, उवाग च्छितो अजसुहम्म थेर तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिण करेइ, करित्ता वदइ नमसइ, वदित्ता नमसित्ता अज्जसुहम्मस्स थेरस्स णच्चासन्ने णाइदूरे सुस्सूसमाणे णमसमाणे अभिमुह पजलिउडे विणएण पज वासमाणे एव वयासी-जइण भते। समणेण भगवया महावीरेण आइगरेण तित्थगरेण सय सबुद्वेण पुरिसुत्तमेण पुरिससीहेण पुरिसव- रपुडरीएण पुरिसवरगधहत्थिणा लोगुत्तमेण लोगनाहेण लोगहिएण लोगपईवेण लोगपज्जोयगरेण अभयदएण चक्खुदएण मग्गदएण सरणदएण वोहिदएण धम्मदएण धम्मदेसगेण धम्मनायगेण धम्म- सारहिणा धम्मवरचाउरतचक्कवट्टिणा दीवो ताण सरणगइपइट्ठाण अप्पडिहयवरनाणदसणधरेणवियदृछउमेण जिणेण जावएण तिन्नेण तारएण बुद्धेण वोहएणं मुत्तेण मोयगेण सव्वण्णुणा सव्वदरिसिणा ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका सू ३सुधर्मचामिन चम्पानगया समवसरणम सिवमयलमस्यमणंतमक्खयमवावाहमपुणरावित्तिय सासय ठाण- मुवगएण पंचमस्स अगस्त विवाहपण्णत्तीए अयम? पण्णत्ते, छट्ट स्सणं भते। अंगस्स णायाधम्मकहाणं के अहे पण्णत्ते । जव-ति तएणं अजमुहम्मे थेरे अजजंवूणाम अणगारं एव वयासी- एवं खलु जम्बू । समणेणं भगवया महावीरेणं जाव मप- तेणं छठुस्स अगस्त दो सुयस्खधा पण्णत्ता, त जहा-णायाणि य धम्मकहाओ य। जइण भते। समणेण भगवया महावीरेण जाव. संपत्तेण छट्टस्स दो सुयखंधा पण्णत्ता-तं जहा-णायाणि य धम्म- कहाओय। पढमस्स गंभंते। सुयरखधस्स समणेण जाव संपतेण णायाण कड अज्झयणा पण्णत्ता' एव खलु जबू। समणेणं जाव सपत्तेण णायाण एगूणवीसं अज्झयणा पण्णत्ता त जहा-उक्वित्त- णाए १ सघाडे२अडे३ कुम्मे य४ सेलगे। तुंबे य रोहिणी७ मल्लीट मायदीर चदिणा इय१० ॥१॥ दावद्दवे११ उदगणाए१२, मंडुक्के१३ तेयली१४ विय। नदीफले१५ अवरकका१६ आडन्ने१७ सुसुमा१८ इय ॥२॥ अवरे य पुडीयणायए१९ एगूणवीसडम ॥सू० ३॥ टीका-'तएण' इत्यादि। तत: श्रीसुधर्मास्वामिसमवसरणानन्तर चम्पाया नगर्या परिषद-पौरजनसमूहरूपा सभा निर्गता-श्रीसुधर्मम्वामिवन्दनार्थ निस्मृता। प्रणिर मणिराजाऽपि निर्गत । म कथित श्रीमुर्मस्वामिना पर्मोपदेशो तण चपाए नयरीए इत्यादि सत्र ॥३॥ टीमार्थ-जनी सुधर्मास्वामी चपानगरी मे पधारे तब (चपाए नयरीग) चपानगरी से (परिमा निग्गया) पौरजन सम्रहरूप मभा श्री मुधर्मास्वामी से चन्दन करने के लिये निकले । (मोणियो णिग्गओ) गोणिक राना 'तएण चपाए नयरीए' इत्यादि मूत्र ॥३॥ Al-त्या सुवर्भावाभीय पानीमा पधार्या त्यारे (चपाएनयरीण)य पानानीथी (परिसा निग्गया) नndern श्री सुधर्भा नाभीने वन्दन ४२वा नी ज्या (कोणिओ ·পারায়নকখায় २४ दत्तः। धर्मकथा श्रुत्या परिपद् यस्या दिशः 'पाउन्भूया' प्रादुर्भूतान्यस्मादिग्नि भागात्समागता तामेव दिश 'पडिगया' प्रतिगतापरायत्यगता। परिपदो- राज्ञश्चागमनिगमो यथाक्रम ज्ञातव्यो। 'तेण' इत्यादि । तस्मिन फाले तस्मिन समये कृणिभूपादिगमनानन्तरकाले आर्यसुधर्मणोऽनगारम्य 'जेटे अतेवासी' ज्येष्ठोऽन्तेवासी-पर्यायज्येष्ठःशिष्य आर्य जम्यूनामाऽनगारः 'कासगोते' काश्यपगोत्र नातः 'सत्तुस्सेहे' सप्तोत्सेध-सप्तहस्तोन्नतः, कनापुलकनिपकपन गौर., उग्रतपाः, तप्तवपा , दीप्ततपा, उदारः, घोरः, घोरततः, सक्षिप्तविपुर तेजोलेश्यः, असो जम्बूस्वामी आर्य सुधर्मणः स्थविरस्य अदरसामन्ते=नातिरे . भी निकले। (धम्मोकहिओ) भगवान् सुधर्मास्वामीने आई हुई परिषद् को धर्म का उपदेश दिया। धर्मदेशना सुनकर (परिसा) समस्त जनता (जामेव दिस पाउन्भूया तामेव दिस पडिगया) जिस दिशा की तरफ से आई थी उसी दिशा की और वापिस चली गई। (तेण कालेण तेण समाण अन्न सुहम्मस्स अणगारस्स जेहे अतेवासी अज्ज नचूणाम अणगारे रासव गोत्तेण सत्तुम्सेहे जाव) उस काल में और उस समय में जब की कोणिक राजा और समस्त पुरवासी जन जा चुके ये आर्य सुधर्मा स्वामी के दीक्षा पर्याय की अपेक्षा प्रधान शिष्य आर्य जतू स्वामी अनगार जो काश्यप गोत्र के थे और जिनका शरीर सात हाथ ऊँचा था (यहाँ यावत शब्द से "समचतुरस्र सस्थानसस्थित वज्रर्षभनाराचसहनन' कनकपुलक निरुप णिग्गओ) आणि २ion Y भाव्या (धम्मो कहिओ) मावान् सुधभावाभाये परिवहने ५५ आयो घटेशना सामान (परिसा) मा मानना (जोमेव निस पाउन्भूया तामेवदिस पडिगया) ने हि तथा माता, irtal त२५ पाछा पन्या (तेणकालेण तेण समएण अज मुहमस्स अणगारस्स जेट्टे अतेवामी अन्ज जपूणाम अणगारे कासवगोत्र्तण मत्तम्सेई जाव) ते आणे भने તે સમયે જ્યારે કેણિક રાજા અને બધા પુરવાસી માણને જતા રહ્યા, ત્યારે આર્ય સુધર્માસ્વામીના દીક્ષા અનુક્રમની અપેક્ષાએ પ્રધાન શિષ્ય આર્ય કબૂ સ્વામી અનગાર-જેઓ કાયપ ગોત્રના હતા અને જેમને દેહ માત હાથ ઊ એ હ – (गली यावत् पडे "समचतुरस्रसस्थानस्थित बज्रर्पभगाराच सहनन कनापुलकनिश्पपद्मगौर उग्रतपा तप्ततपा दीप्ततपा उदार घोर पोरनत ससिविपुल तेजोलेग्य" मा led asci यु छ l मा uो ·२५ . अनगारधर्मामृतपरिणीटीकार ३ सुधम स्वामिनाचम्पानगर्यासमयसरणम् नातिसमीपे उचितदेशे 'उड्दनाणू' उ जानु -उर्वजानुनो यस्य म तथोक्त:- उत्कुटुकासनोपविष्ट इत्यर्थः, 'महोसिरे माशिरा-नोर्थन तिर्यक्षिप्तप्टःकिन्तु नियतभूभागनियमितनयन इति भावः।मागमोहोरगर ध्यानकोष्ठोपगतः-ध्यायते- चिन्त्यते वस्त्वनेनेति ध्यानम् एरस्मिन् वस्तूनि तदेशाग्रतया चित्तस्यावस्थापनम्, ध्यान कोष्ठ इवल्यानकोष्ठस्तमुपगतः। यया कोष्ठगत धान्य विकीर्ण न भवति तथैव ध्यानगता इन्द्रियान्त करगटत्तयो-बहिर्न यान्तीति भावः, नियन्त्रितचि चतिमानित्यर्थ । सयमेन तपसाऽऽत्मन भावयन्यासयन् विहरति। तत =नद- पद्मगौर उग्रतपाः तप्तनपा दीप्ततपा उदार घोर घोरनतः सक्षिप्त विपुल- तेजोलेश्य." इनने पाठ का ग्रहण हुआ है इन समस्त शब्दों का अर्थ मेरी लिखिहुइ औपपातिक सूत्र की पियूपवर्पिणी टीका में लिग्वा जा चुका है (अन्न सुहमस्स येरम्स अदरसामते उड्दजाणू महोसिरे झाणकोठोवगए सनमेण नवसा अप्पाण भावे माणे विहरड) श्री आर्यसुधर्मास्वामी स्थविर के पाम न अधिक दर और न अधिक समीप उर्वजानु होकर बैठे हुए थे। उस समय उनका मस्तक नीचे की और झुका हुआ था। सूत्रकार इस पद द्वारा यह प्रदर्शित कर रहे हैं कि इस स्थिति में उनकी दृष्टि न ऊपर थी और न तिरछी किन्तु नियत भू भाग मे नियमित थी। वेध्यान रूपी कोष्ठ मे ठहरे हुए थे-इस पद के रखने का यह अभिप्राय है-कि जिस प्रकार कोठे में रखा हुआ अनाज इधर उधर नहीं फैल (शिखर) सकता है उसी प्रकार ध्यानगत इन्द्रियों और अन्त करण की वृत्ति वाहिर की ओर नहीं फैलती है आत्मस्थ रहती हैं । तात्पर्य यह कि वे उस समय नियन्त्रित चित्तवृत्ति वाले थे। तप और सयम द्वारा आत्मनिरीक्षण करने की ये सदा भावना नोमय भोपपाति सूत्रनी ANI भाभा माव्या छ) (अजमुहमस्स थेरस्स अदूरसामते उहजाणू अहोसिरे झाणकोटोवगण सजमेण तवसा अप्पाग भावे माणे विहरइ) श्री माय सुधारवानी यकिनी पाने न धारे ६२ मने न पधार નજીક ઊર્ધ્વજાનુ થઈને બેઠા હતા તે વખતે તેમનું માથું નીચેની ત૭ નમેલુ હતુ સૂત્રકાર આ પ- વડે એ બતાવી રહ્યા છે કે આ સ્થિતિમાં એમની નજર ન ઉપર હતી અને ન નીચી હતી પણ જે ભૂ ભાગમાં નિયતરૂપે હેવી જોઈએ ત્યાં જ નિયમિત હતી તેઓ ધ્યાનરૂપી કાષ્ઠમાં અવસ્થિત હતા, આ પદથી જે પ્રમાણે કઢામાં મૂકેલું અનાજ આમતેમ વિખેરાઈ જતુ નથી, તે જ રીતે ધ્યાનગત ઈન્દ્રિ અને અન્તકણુની વૃત્તિ બહારની તરફ કેલાતી નથી આત્મસ્થ રહે છે તાત્પર્ય એ છે કે તેઓ તે સમયે નિયત્રિત ચિત્ત વૃત્તિવાળા હતા તપ અને સયમવડે આત્મનિરીક્ષણ કશ્વાની ભાવનાથી તેઓ હમેશને ૫૨ થાય છે ·शाताधर्म कथाङ्गसने - दत्ता धर्मकथा श्रुत्वा परिपद यस्या दिशः पाउन्भूया' प्रादुर्भूतान्यस्मादिग्वि भागात्समागता तामेव दिश 'पडिगया' प्रतिगतापराहत्यगता। परिपदो- राज्ञश्चागमनिगमी यथाक्रम ज्ञातव्यो। 'तेण' इत्यादि । तस्मिन् पाले तस्मिन समये कूणिकभूपादिगमनानन्तरकाले आर्यमुधर्मणोऽनगारस्य 'जेटे अतेवासी' ज्येष्ठोऽन्तेवासी-पर्यायज्येष्ठ शिष्य आर्य जम्बूनामाऽनगारः 'कासबगोते काश्यपगोत्र जातः 'सचुस्सेहे' सप्तोत्सेध-सप्तहस्तोन्नतः, कनापुलकनिपकपद्म गौर., उग्रतपाः, तप्तवपा', दीप्ततपाः, उदारः, घोरः, घोरततः, सक्षिप्तविपुल तेजोलेश्यः, असो जम्बूस्वामी आर्य सुधर्मणः स्थविरस्य अदरसामन्ते-नातिदुरे , भी निकले। (धम्मोकहिओ) भगवान् सुधर्मास्वामीने आई हुई परिषद् को धर्म का उपदेश दिया। धर्मदेशना सुनकर (परिसा) समस्त जनता (जामेव दिस पाउन्भूया तामेव दिस पडिगया) जिस दिशा की तरफ से आई थी उसी दिशा की और वापिम चली गई। तिण कालेण तेण समण्ण अज्ज सुहम्मस्स अणगारस्स जेट्टे अतेवासी अज्ज नघूणाम अणगारे कासव गोत्तेण सत्तुम्सेहे जाव) उस काल में और उस समय में जब की कोणिक राजा और समस्त पुरवासी जन जा चुके थे आर्य सुधर्मा स्वामी के दीक्षा पर्याय की अपेक्षा प्रधान शिष्य आर्य जयस्वामी अनगार जो काश्यप गोत्र के थे और जिनका शरीर सात हाथ ऊँचा था (यहाँ यावत शब्द से "समचतुरस्र सस्थानसस्थित' वर्षभनाराचसहनन' कनकपुलक निकष जिग्गओ) आणि: An ye माव्या (धम्मो कहिओ) लापान सुधमा पानी परिवहन उपदेश माभ्यो धर्मशिना सालणाने (परिसा) मा मलारना (जोमेव निस पाउन्भूया तामेवदिस पडिगया) २ त२३थी यावेज हता, dr ENT त५ छ। पन्या (तेणाटण तेण ममएण अज मुहमस्म अणगारस्स जेट्टे अतेवामी अन जणाम अणगारे कासवगोत्तण सत्तासे हे जार) ते जाणे भने તે સમયે ત્યારે કેણિક રાજા અને બધા પુરવામી માણને જતા રહ્યા, ત્યારે આર્ય સુધર્માસ્વામીના દીક્ષા અનુકમની અપેક્ષાએ પ્રધાનશિથ આર્ય અબૂ સ્વામી અનગાર-જેઓ કાયપ ગેરના હતા અને જેમને દેહ માન હાથ ઊંચે હતે – (અહીં “થાવત્ श६ प3 "समचतुरस्रसस्थानसस्थित नभनारान सहनन निकपुलकनिश्पपद्मगार उग्रतपा तप्ततपा दीसतपा उदार घोर घोरगत सहितविपुरतेजोलेश्य ” જેટલા પાનું ગ્રહણ થયુ છે બધા ·२१ - अनगाग्धमामृतवर्षिणीटीका.म् २ सुर्मस्गमिन चम्पानगयासमवसरणम् चक , किन्तु औत्सुक्यवाचकः। एवं सनात श्रद्धः, सजातसंशय, सनातकुनूहल , अत्र 'स' शब्दो विशेषार्थियोतमस्तेन स विशेषेण भिन्नभिन्नवस्तुस्वरूपनिगये च्छारूपेण जाता-प्रवृत्ता श्रद्धा यस्य स तथोक्तः एमग्रेऽपि । उत्पन्नश्रद्ध- उत्पन्ना उत्कृष्टेन सनाता-श्रद्धा यस्य स तथोक्तः । एवम्-उत्पन्नसशय', उत्पन्नकुतूहल इति ? समुत्पन्नश्रद्धः-सम्सम्यक् स्फुटतया कालान्तराधि मृतिरूपया भाव उत्कठा का वाचक है । "सनातबद्धः सजात सशयः सजातकुतुहला" इन पदों में जो "स" शब्द आया हुआ है वह इस बात को प्रस्ट करता है कि उन्हें जो मामान्यरूप से तत्वो को निर्णय करनेकी जो इच्छा उत्पन्न हुई थी वह भिन्न भिन्न वस्तुओं के विशेष स्वरूप के निर्णय के लिये-हुई थी। इसी तरद सजात सशय में भी जान लेना चाहिये-अर्थात जो उन्हें सशय उत्पन्न हुआ वह यद्यपि एक ही वस्तु विषयक नहीं था अनेक वस्तु विषयक ही था फिरभी पहिले की अपेक्षा विशेप करनेवाला था। सजात कुतूहल में भी यही बात समझना चाहिये ।-इस तरह जात श्रद्धादि पदो द्वारा सामान्यरूप से तत्व निर्णय करनेकी इच्छा आदि उनके चित्त मे उद्भूत हुई यह नात प्राटकी गई है-तय सजातश्रद्धा आदि - द्वारा यह कहा गया है कि जो उन्हें श्रद्धा आदि भाव उदभूत हुए वे पहिले भावों की अपेक्षा विशेषता लियेहुए थे। (उप्पन्नसड्ढे उप्पन्नससए उप्पन्नकोउल्ले) इसी तरह उत्पन्न श्रद्धा, उत्पन्न सशय और उत्पन्न कुतूहल इन पदों मे भी भिन्नता आती है। कारण जो सजात ५४ श्रौतूse' अर्थनी पाय नथी ५ मासुध्य भावना वाय: छ सजातश्रद्धः सजातसशयः सनातकुतृहल' मा पोमा रे 'स' उपस भूवामा माय। છે, તે એ બતાવે છે કે તેઓને જે સામાન્યરૂપમાં તત્વાને નિર્ણય કરવાની ઈચ્છા ઉદ્દભવી તે જુદીજુદી વસ્તુઓના વિશિષ્ટ સ્વરૂપના નિર્ણય માટે થઈ હતી એજ પ્રમાણે સજાત સાશયમાં પણ સમજવું જોઈએ, અર્થાત્ જે તેમને ચકા ઉત્પન્ન થઈ તે છે કે એક વસ્તુને લઈને જ નહતી, અનેક વિષયક હતી, છતા તે પહેલાની અપેક્ષાએ વિશેષતા બતાવનારી હતી સાત કુતૂહલમાં પણ આ પ્રમાણે સમજવું જોઈએ એ રીતે જાતશ્રદ્ધા વગેરે પદો વડે સામાન્યરૂપથી તત્ત્વ નિર્ણય કરવાની ઈચ્છા વગેરે તેમના ચિત્તમાં ઉત્પન થઈ, આ વાત પ્રકટ કરવામા આવી છે ત્યારે સજાત શ્રદ્ધા વગેરે પદે વડે એમ બતાવવામાં આવ્યુ છે કે જે તેમનામાં શ્રદ્ધા વગેરે ભાવ ઉત્પન્ન થયા તે પહેલા ભાવની અપેક્ષાએ વિશેષતા લઈને नभ्या (उप्पन्नसड्ढे उत्पन्नससए उप्पन्नमोउल्ले) गते पन्नापन्न ભરાય અને ઉત્પન્ન કુતૂહલ એ પદોમા પણ ભિન્નતા આવે છે કેમ કે જે માત ·૨૬ . লাঘ'কথা नन्तर ध्यानानन्तर स आर्य जम्मूनामाऽनगार 'उत्थयोनिप्ठती' तिक्रिययाऽन्वेति। किम्भूत आर्यजम्मूनामाऽनगारः? इत्याह-'जायसढे' इत्यादि, जातश्रद्ध'-जाता महत्ता सामान्येन तत्त्व-निर्णयरूपा वान्छा यस्येति स तथोक्ताक्ष्यमाणविषयक- तत्त्वपरिज्ञानेच्छावानियर्थ । 'जायससा जातसशया-जाताम्प्रत्तसशयः-'यथा भगवता लोकालोकावलोकिकेवलालोकेन दृष्ट्वा पञ्चमाञ व्याख्यामज्ञप्ती ये भावा प्ररूपितास्तथैवात्र पष्ठाङ्गेऽपि कथिता उतान्यथा पा" इत्येवरूप सन्देहो यस्य स तथोक्त 'जायकोउहल्ले' जातकुतूहल: जात-मत्त कुतूहल-'पञ्चमाङ्गे समस्ततम्नु जातस्वरूपस्य प्रतिपादितत्त्वात्कोऽन्योऽपूर्वोऽर्थोऽवशिष्टोऽस्ति यद् भगवता पाठारे कथयिष्यते' इत्येव रूपमौत्सुक्य यस्य स तथोक्तः। नात्र कुतूह शब्द कौतुहलवा सपन्न बने रहते थे। आर्य सुधर्मास्वामी के पास बैठे हुए होने पर भी ये तप और सयम के आचरण से रहित नहीं थे-(तएण से अन जणामे अणगारे जायसड्ढे जायससरा जायफोउहल्ले सजायसड्ढे सजायससए, सजायको- उहले) जब ये ध्यान से निवृत्त हुए तय उनके चित्त में तत्त्वनिर्णय करने की इच्छा सामान्यरूप से जगी-कारण इनके मनमे ऐसा सदेहरूप विचार आया कि जैसे प्रभुने केवलज्ञानरूपी आलोर(प्रकाश)द्वारा लोक और अलोक को देग्व कर पचमा व्याख्या प्रज्ञप्ति (भगवती) में जो भाव प्ररूपित किये है क्या उसी तरह वेभाव उन्होने छठवें अग में भी प्ररूपित किये हैं या अन्यरूप से किये है ? तथा इस प्रकारका उन्हे कुतूहल भी हुआ-कि प्रभु ने पचमाग में समस्त वस्तुओं का स्वरूप तो कह ही दिया है-अब ऐसा और कौन सा अपूर्व अर्थ बाकी बच रहा है कि जिसे वे छठे अग मे कहेंगें। यहा कुतृहलपद कौतृल अर्थका चाचा नहीं है किन्तु औत्सुक्य માટે સપન રહેતા હતા સુધર્માસ્વામીની પાસે બેઠેલા હોવા છતા એ તપ અને सयभना भावी रक्षित नहाता (तएण से अज्जजबूणामे अणगारे जायसंड्ढे जायससजायगेउहल्ले सजायमढे सजायमसए, सजायकोउहल्ले) न्यारे से ध्यान નિવૃત્ત થયા ત્યારે તેમના ચિત્તમા તત્વ નિર્ણય કન્વાની ઈસાધારણ રીતે હત્યા થઈ કારણકે એમના મનમાં શારૂપે વિચાર આવે ક જેમ પ્રભુએ કવળ જ્ઞાનરૂપી આલે લેડ અને અલકને જોઈને પચમાગ વ્યાખ્યા પ્રજ્ઞપ્તિ (ભગવતી) મા જે ભાવ પ્રરૂપિત કર્યા છે, શું તેજ પ્રમાણે તે ભાવ તેમણે છઠ્ઠા અગમાં પણ નિરૂપિત કર્યા છે, અથવા બીજી રીતે કર્યા છે અને આ વાતનું પ થયું તે પ્રભુએ પચમાગમાં બધી વસ્તુઓના સ્વરૂપ તે કહ્યા છે, હવે એ કયે અપૂર્વ અર્ધ શેપ રહ્યો છે કે જેને તેઓ ઇ અગમા કહેશે અહી કતલ એમને કુલ ·अनगारधर्मामृतवर्षिणी टीफा सू.३ सुधर्मस्वामिन चम्पानगर्या समयसरणम् २१, उत्पन्नश्रदत्तस्पायरूपत्वात्, समुत्पन्नश्रद्धत्वस्य च धारणापत्वाद, एवमग्रेड पीति भावः। अदमुक्त भाति- अवग्रहः-नाम स्वरूपादिविशेपणकल्पनारहितसामान्यावग्रहणम् । यथा- 'पञ्चमानानन्तर पष्ठमप्यनमस्तीति सामान्यायोध. - - की श्रद्धानी अपेक्षा इस श्रद्धा में निश्चयरूपता है । समुत्पन्नश्रद्वा यह पद धारणा ज्ञान के स्थानापन्न रपा गया है। कारण तीसरे नगर की श्रद्धा की अपेक्षा यह श्रद्धा कालान्तर मे भी विस्मरण नहीं हो सकती है। इसी तरह का भाव जातसशय सजातसशय उत्पन्नसशयएव समु स्पन्नसंशय आदि पदो मे भी जानना चाहिये । जिस ज्ञान में नाम स्वरूप आदि विशेषण विशिष्ट कल्पना नहीं होती केवल पदार्थका सामान्यरूप ही बोध रहता है-उस ज्ञानका नाम अवग्रहशान है जैसे ऐसा योध होना फी पचम अग के याद छहा भी अग है। अवग्रह द्वारा जो पदार्थ सामान्यरूप से गृहोत हुआ है। उस विषय को विशेप निर्णय करने की ओर बढता हुआ जो विचार होता है उसका नाम ईहा है। जैसे छठे अगकी सत्तारूप सामान्यज्ञान के बाद उसमे रहे हुए अर्य विशेष का विचार करना । वह इस प्रकार से कि इस अग में भी नगर उद्यान समवसरण धर्मकथा, ऋद्धि विशेप, भोगपरित्याग, प्रज्या, पर्याय, श्रुतपरिग्रह-तपश्चरण, सलेखना भक्तमत्याख्यान पादपोप गमन, देवलोकगमन, सुकुलमत्यायात, पुनर्योधिलाभ अन्तः क्रिया आदि નિશ્ચયાત્મક્તા છે મમુત્પન્ન શ્રદ્ધા આ પદ ધારણુ જ્ઞાનને સ્થાને મૂકવામાં આવ્યું છે કારણકે ત્રીજા નંબરની શ્રદ્ધાની અપેક્ષાએ આ શ્રધ્ધા કાળાન્તરમા પણ ભૂલી શકશે નહિ આ પ્રકારને જ ભાવ જાત સશય, સાત સશય, ઉત્પન્ન સશય અને સમુત્પન્ન મશય વગેરે પદોમાં પણ જાણવું જોઈએ જે જ્ઞાનમાં નામ –૩૫ વગેરે વિશેષણ-વિશિષ્ટ કલ્પના નથી થતી, ફક્ત પદાર્થના મામાન્યરૂપનું જ જ્ઞાન રહે છે, તે જ્ઞાનનું નામ અવગ્રહ જ્ઞાન છે જેમકે આત્મજ્ઞાન થવુ કે પાચમા અગ પછી છું અગ પણ છે. અવગ્રહ વડે જે પદાર્થ સામાન્યરૂપથી ગ્રહીત હોય છે તે વિષયના માટે વિશેષ નિર્ણય કરવાની તરફ વૃદ્ધિ પામેલ જે વિચાર છે, તેનું નામ હા જેમ હું આ ગના સત્તારૂપ સામાન્ય જ્ઞાન પછી તેમાં રહેલ અર્થ વિશેષને વિચાર કરે તે આ પ્રમાણે કે આ અગમા પણ નગર, ઉદ્યાન, અમવસરણ, વર્મકથા દ્ધિ વિગેપ, બેગપરિત્યાગ, પ્રજ્યા, પર્યાય, શ્રત પરિચડ તપણુ, લેખના ભન પ્રત્યાખ્યાન, પાદપે પગમન, દેવલોકગમન, સુકુલ પ્રત્યાયાત, પુનધિલાભ અન્ત ક્રિયા ·" साताधर्म कथासूत्र उत्पन्ना श्रद्धा यस्य स तथोक्तः। एप समुत्पन्नसशयः, समुत्पन्नकुतूहल इति। न चात्र जात श्रद्धादय शब्दा समानार्था इति वाच्यम्, तेपामवग्रहे-हाऽवाय धारणाभेदभिन्नत्वात्तथाहि-जातश्रद्धवस्यायग्रहरूपत्वावसजातश्रद्धवरयेहारूपत्वान श्रद्धा आदि भाव दूसरे नयर पर हुए थे वे ही काफमानुसार आगे और अधिकरूप में पुष्ट होते गये । इस तरह उनके चित्त में अथ उत्कृष्ट रूप से अनेक तत्त्वों को निर्णय करने की श्रद्धा रूप भावना आदि भाव जाग्रत हुए। (समुप्पन्नसड्ढे समुप्पन्नससए ममुप्पन्नरोउहल्ले) इन समुत्पन्न श्रद्धा आदि पदों द्वारा यह भाव घोषित होता है कि ये भाव उनमे इसरूप में जगे कि जबतक उनका पूर्ण निर्णय नहीं किया जा सकेगा-तयतक कालान्तर मे भी उन बातों की विस्मृति नहीं हो सकेगी। अत तीसरे नयर के भावों की अपेक्षा इन भावों में और अधिक स्थायिता कही गई है। इन जात श्रद्धा आदि पदों में समर्थना है ऐसी आशका नहीं होनी चाहिये कारण ये जो पद यहा चार जगत् रक्खे गये हैं वे अवग्रह ज्ञान के रूप में प्रयुक्त हुवे हैं। कारण यहां पर सामान्यरूप से ही श्रद्धा का उद्भव हुआ है। सजात श्रद्धा यह पद ईहाज्ञान के रूप में प्रयुक्त आहे-क्यों कि - पहिले श्रद्धा की अपेक्षा इस धंदा में कुछ विशेषता-आई है। उत्पन्न श्रद्धा यह पद वायज्ञान के रूप में प्रयुक्त हुआ है-कारण दूसरे नबर - શ્રદ્ધા વગેરે ભાવે બીજા નખરે થયા હતા તેજ કાળક્રમાનુસાર આગળ એના કરતા વધારે રૂપમાં પુષ્ટ થતા ગયા આ રીતે તેમના ચિત્તમા હવે ઉત્કૃષ્ટરૂપથી અનેક तत्याना निय ४२वानी श्रद्धा ३५ मापना गरे लाया (समुप्पन्नसड्ढे समुप्पन्नससा समुप्पन्नकोउल्ले) मा समुत्पन्न श्रद्धा वगैरे पह। वो मे ભાવ સમજાય છે કે એ ભાવ તેમનામાં આ ૩૫માં ઉત્પન થયા કે જ્યાં લગી તઓને અપૂર્ણપણે નિર્ણય કરવામાં નહિ આવે ત્યાં લગી કાળાન્તરમાં પણ તે વાતોની વિસ્મૃતિ નહિ થઈ શકે એટલા માટે ની નબોના ભાવની અપેક્ષાએ આ ભારોમ એના કરતા વધારે સ્થાયિત્વ બતાવવામા આવ્યુ છેઆ જાતશ્રદ્ધા વગેરે પદમા અર્થની અપેક્ષાએ સમાનતા છે, આ જાતની શકી ન થવી જોઈએ મકે એ પદ અલ ચાર સ્થાને મુકવામાં આવ્યા છે, તે અવસાનના રૂપમાં પ્રયુક્ત થયેલ છે કારણકે અહીં સામાન્યરૂપથી જ શ્રદ્ધાનો ભાવ ઉદય થાય છે સતશ્રદ્ધા આ પદ ઇહાનાનના રૂપમાં પ્રયુક્ત થયેલ છે, કેમકે પહેલાની શ્રદ્ધાની અપકાએ આ શ્રઢામ કઈક વિશેષતા આવી છે ઉત્પન્ન શ્રદ્ધા જ્ઞાનનારૂપમાં પ્રયુકત થયેલ છે કેમકે બીન નબરની શ્રદ્ધાની અપેક્ષા આ આ પદ અનાય શ્રદ્ધામાં ·, " अनगारधर्मामृतवपिणी टीका सू २ मुधर्म स्वामिन चम्पानगयाममयमरणम् ३१ एतादृश आर्यजम्चूनामाऽनगारः 'उहाए' उत्थया उत्थानम् उत्था, तया जीभरनेन भूयेत्यर्थः, 'उठेइ उत्तिष्ठति उत्थितो भवति, उत्थाय यत्रवा- sऽर्य सुधर्मास्यविरो विराजते तगोपागन्छति, उपागत्य आर्यमुधर्मण स्थविरस्य 'मूने पप्ठ्यर्थे द्वितीया प्राकृतशैलीवशात, 'तिपयुत्तो' नि.कृत्या-निधारम् भादति- णपदक्षिणम्-अञ्जलिपुट स्वदक्षिणपर्णादारभ्य दक्षिणावर्तगोलागरेण भ्रामयन पुनर्दक्षिणफर्ण यावदानीय तस्य ललाटपदेशे स्थापन करोति, कृत्वा 'वदई वन्दते- उठा कि छ? अग में वर्णित समस्त पदार्थों को श्रीसुधर्मास्वामी महाराज के मुग्वारविन्द से मुनकर में उनका ऐसा अवधारण करूँगा कि जिससे चे पदार्थ कालान्तर में भी नहीं भुलाये जा सकें। (उठाए उट्टेह) इस तरह श्री सुधर्मास्वामी से कुछ दूर पर बैठे हुए वे जम्बूस्वामी वहाँ से जय उठे तो झुककर के ही उठे । "उद्याप" इम पद से मूत्रकार उनमे अतिशय विनय सपन्नता प्रकट करते हैं । (उहित्ता जेणामेव अज्जसुहम्मे तेणामेव उवागन्छइ) उठकर वे जहाँ श्री आर्यसुधर्मा- स्वामी विराजमान थे वहा आये । (उवागनिउत्ता अज्जसुहम्म थेरे तिम्खुत्तो आयारिणपयाहिण करेड) आकर उन्होने आर्ग सुधर्मा स्थविर से तीन तार अञ्जलिपुट-बनाकर वदन किया। "आदक्षिणप्रदक्षिण" का तात्पर्य यह है कि दोनों हाथों को अजलि रूप में करके अपने दक्षिण वर्ण से लेकर उस अजलि को गोलाकार घुमाते हुए पुनः दक्षिणार्ण तर ले जाना और उसे फिर मस्तक पर लगाना । (करित्ता वटड नमसड) । એમની એવી રીતે અવધારણુકીય ક તેથી તે પદાર્થનું કાળાન્તમાં પણ વિસ્મરણ (उद्वारा उठेह) २मा प्रभारी श्री सुधा-वामीधी थोडे ६२ मेता ते म्यू વામી ત્યાથી ત્યારે ઊભા થયા ત્યારે નમીને જ ઊભા થયા “દાદ આ પદ વડે १-२ तेमनामा अत्यन्त विनय मपन्नता मताचे 2 (उद्वित्ता जेणामेव अज्ज- मुहम्मे तेणामेव उवाग) मा न तेगा श्री सुषमायामी त्या विग मान ता त्या माया (उचागन्छिता अज्ज सुहम्म थेरे तिकवुत्तो आया- हिणपयाहिण करेड) तमामे मावान आर्य सुधा न्यविश्ने अY Aut Aria भूप प्राम या 'आदक्षिग प्रदक्षिणम'नो अर्थ ये थायछ मन्ने थाने मर- લિ આકારે બનાવીને પિતાના જમણા કાનથી લઈને તે અજલિને ગળાકારે દેવતા ફરીથી समान! डान सुधा सावयु अनेन तेने भाया पर गायु (करित्ता वदह नमसह) વદના કરી પછી વાણીથી સ્તુતિ કરી ફરી પાચે અને નમાવીને વદન ટી ·१ ३० माताधर्मकथाप्रसत्रे ईहा-यवगृहीतपियनिर्णयतर्पणा, पप्ठानसत्ताप सामान्यज्ञानानन्तर तद्ग सद्भतार्थविशेषविचारणेत्यर्थः, यथा-'अत्रापि नगरोधानसमासरण-धर्मकथा- ऋद्धिविशेप-भोगपरित्यागमत्रज्या-पर्याय श्रुतपरिग्रह-तपश्चरण-सलेसना भक्तम स्याख्यानपादपोपगम-देवलोकगमन मुकुलमत्यायातपुनधिलामाऽन्त क्रियादयो विषया' आख्याताः सन्ति तथाऽत्र उदेशनकाला,समुदेशनकालाः, पदानि. अक्षराणि, गमा., पयार्याः, प्रसाः, स्थावराः, जिनमशताः भागः, आत्मा, चरण करणमरूपणा वा केपा कीदृशाः कयारीत्या वर्णिताः सन्ति ?" इत्यादि विकल्पनम् । अवाय:--ईहितविपयनिर्णयात्मक ज्ञानम्, यथा-'अब नगरप्रभृतीना चरण करणप्ररूपणापर्यन्ताना सर्वेपा समावेशोऽवश्य वर्तते' इति निश्चयकरणम् । धारणा-निश्चितार्थस्य कालान्तरेऽप्यविस्मरणम् यथा-'पष्ठावर्णित सर्व पदार्थजात परमदयालु श्रीसुधर्मस्वामिमुग्यात्वा पालान्तराविस्मरणेन धारयिष्यामीति। ५ विषयोंका वर्णन है या नही-१ तथा उदेशनकाल समुशनकाल पद अक्षर, गम, पर्याय, उस स्थावर जिन प्रज्ञसभाव, आत्मा, करण सत्तरी एव चरणसत्तरी इन सरकी प्ररूपणामें से किन किन की प्ररूपणा हुई है किस रीति से हुई है। इस प्रकार से इस तरह का जो आत्मा में विकल्प उठता है वह ईहा ज्ञान है। ईहा ज्ञान के विषयभूत बने हुए पदार्थ का निर्णय रूप जो बोध होता है उसका नाम अवाय ज्ञान है-जैसे यह निश्चितरूप विचार दृढ होताहै- कि इस अग में नगर आदि समस्त पदार्थों का निर्णय अवश्य २ किया गया है । अवायज्ञान से निश्चित् किये गये पदार्थ को कोलान्तर मे भी नहीं भूलना इसका नाम धारणा है जैसे जम्नूस्वामी के हृदय म ऐसा विचार વગેરે વિયેનું વર્ણન છે કે નહિ ? તેમજ ઉદ્દેશકાળ, સમુદ્રેશનકાળપદ, અક્ષર, ગામ, પર્યાય, ત્રસ, સ્થાવર, જિન પ્રજ્ઞપ્તિભાવ, આત્મા, કરણસર અને ચણ સારી આ બધાની પ્રરૂપણ થઈ છે, કેવી થઈ છે, કયા પ્રકારે થઈ છે આ પ્રમાણે આત્મામા જે વિકપ ઉદભવે છે, તે ઈહા જ્ઞાન છે, ઈહા જ્ઞાનના વિષયભૂત બનેલ પદાર્થનું નિર્ણયરૂપ જે શાન થાય છે, તેનું નામ અવાય જ્ઞાન છે જેમ નિશ્ચિત પણે આ વિચાર મક્કમ હોય છે ક આ અગમા નાર વગેરે બાધા પદાર્થોને નિર્ણય ચક્કમ કરવામાં આવ્યો છે અવાયજ્ઞાનથી નક્કી કરેલા પદાર્થને કાળાન્તરમાં પણ ન ભુલી જવુ એનું નામ ધાણ છે જેમકે જમ્મુ ગામના હૃદયમાં એ વિચાર કે છઠ્ઠા અગમાં વર્ણવેલા બધા પદાર્થોને શ્રી સુધમાં સ્વામી મકરાજના મુખત્મલાથી શ્રવણ –ીને હુ ·अनगारधर्मामृतवर्षिणी टोका मू. ३ सुधर्मस्वामिन चम्पानगर्या समवसरणम् ३३ वता-समग्रेश्वर्यवता महावारण, कीटन' इत्यत्राह-'आइगरेण' इत्यादि, 'भाइ- गरेण' आदि करेण-आदौ-प्रथमतः स्वशासनापेक्षया श्रुतचारित्रधर्ममरूपण कार्य करोतीति आदिकरस्तेन । 'तित्यगरेण तीर्थकरेण-तीर्यते-पार्यते संसारमोहमहो दधिर्यन तत्तीर्थ-चतुर्विधः सद्ध. तत्सम्धापरत्वातीर्थरस्तेन । 'सयसयुद्धग' स्वय सम्मुद्रेन-स्वय-परोपदेशमन्तरेण सम्बुद्ध सम्यक् तया पोध माप्तस्तेन। 'पुरि मुत्तमेण' पुरुषोत्तमेन-पुरपेपूनमः= प्ठ -सानाधनन्तगुणवचात, तेन पुरिस- धर्मक्यागका क्या अर्थ कहा है। इस प्रकार जबुस्वामीने आर्य सुधर्मा स्वामी से प्रश्न पिया। इनका सयन्ध "टाणमुवगएण" यहीं तक है। इनविशेषणोंका अर्थ इस प्रकार है-ममग्न ऐश्वर्यसपन्नव्यक्ति को भगवान कहते है । महावीर इस तरह के-"भगवान्" थे। भगवान महावीरने अपने शासनकी अपेक्षा सर्व प्रथम श्रत चारित्ररूप धर्म की प्ररूपणाकी है इसलिये उन्हें मृत्रकारने "आइगरेण" इस विशेपण से युक्त किया है। ससाररूप महोदधि जिसके द्वारा पारकिया जाता है वह तीर्थ है-ऐसा वह तीर्थ चतुर्विधसघ है। इसकी स्थापना प्रभुने की अतः वे "तीर्थकर" कहलाये । परोपदेश से जो बुद्ध होता है वह स्वय सयुद्ध नही होता है। मभु जो धुद्ध हुए वे पर के उपदेश से नहीं हुए किन्तु स्वत हुए इसीलिये वे स्वय समुदकहलाये। प्रभु मे ज्ञानोदिक अनन्त गुणोंने अपना स्थान बनाया या इसलिये वे "पुरुपोत्तम" इस કથાગીને શો અર્થ કહ્યો છે આ પ્રમાણે સુધર્માન્વામીને જબૂવામીએ પ્રશ્ન કર્યો मा विपणन मध 'ठाणमुवागरण' मी सुधा मा विशेषणानो मर्य આ પ્રમાણે છે કે સમગ્ર એશવર્ય પન્ન વ્યક્તિને ભગવાન કહેવામાં આવે છે મહાવીર પ્રભુ આ પ્રકારના “ભગવાન” હતા ભગવાન મહાવીર પિતાના શાસન (આશા)ની અપેક્ષાએ સૌથી પહેલા શ્રત ચાત્રિાપ ધર્મનું નિરૂપણ કર્યું, એટલા માટે તેમને સત્રવારે 'आइगरेण' 41 विशेषयुथी GिAL ना-या छ ममा ३५ भासा ना कर પાર ગય છે, તે તીર્થ છે એવું તે તીર્થ ચતુર્વિધ મઘ છે એની પ્રભુએ સ્થાપના કરી એથી જ તેઓ “તી નર’ કહેવાય પારકાના ઉપદેશથી જે બુદ્ધ (જ્ઞાનમ પન્ન) હોય છે, તે સ્વયન બુદ્ધ નથી હોતે પ્રભુ જે બુદ્ધ થયા તે પાગ્યાના ઉપદેથી નહેતા થયા, પણ પિતાની મેળે થયા તેથી જ તેઓને વય મ બુધ કહેવામાં આવ્યા છે જ્ઞાન વગેરે અનેક ગુણોએ પ્રભુમા પિતાનું સ્થાન બનાવ્યું હતુ એથી તેઓ પુરુત્તમ વિશેષણથી અલકૃત થયા રાગદ્વેષ વગેરે અન્ડરગ શત્રુઓને હરાવવામા પ્રભુએ પિતાનું અવનવું પરાક્રમ પ્રકટ કર્યું છે એટલા માટે જ તેમને પુરુષોમા ·जाताधर्मकथाको बाचा स्तोति, 'मिसइ नमस्यति पञ्चागनमनपूर्वक प्रणमति, गदिस्या नमरियस्वा आर्य-सुधर्मणः स्थपिरस्य नात्यासन्ने नातिरे-समुचितदेशे 'मुस्म्समाणे' शुश्रूष माणानियसमाचरणादिरूपा सेवा पुन 'मममाणे' नमस्यनम्नम्रीमान् 'अभिप्नुह' अभिमुख सम्मुख 'पजलिउठे' मालिपुट: कृताअलिःसन पिमयेन- विनम्रभावेन 'पजुवासमाणे' पर्युपासीन सविधिपर्युपासना कुर्माण:एय-वस्य- माणमझारमवादीत् । यदवादीत्तदाह-'जई' इत्यादि। यदि भदन्त! श्रमणेन भग वदनकर फिर वचन से स्तुतिकी । पुनः पाच अगों को मुकार वदना की (वदित्ता नमसित्ता अज्जमुहम्मस्स थेरस्स णच्चासन्ने णाइरे मुम्सूसमाणे णमंसमाणे अभिमुह पजीलिउडे विणएण पज्जवासमाणे एक्चयासी) बदना एव नमस्कार करके वे फिर आर्य सुधर्मास्वामीके पास इसतरह से बैठे कि जिससे वे न उनसे अतिदूर बैठे और न अनि समीप ही अर्थात् उचित स्थानपर बैठे वहा बैठ कर उनकी विनय समाचरणा दिरूप सेवा करते हुए नम्रीभूत होकर समुख हाथ जोडकर बडे ही नम्रभाव से उन्होंने सविधिपर्युपासना कर उनसे इसतरह कर।। (जहग भते समणेण भगवया महावीरेण पाइगरेण तित्थगरेण सय सबुद्धेण पुरिमु मेण पुरिससीहेण पुरिसवरपुडरीएण पुरिसवरगधहत्यिणा लोगुत्तमेण लोगनाहेण लोगहिएण लोगपईवेणलोगपज्जोयारेण अभयदण्ण चखुद एण मग्गदण्णा सरणदएण) इत्यादि भदन्त । यदि श्रमण भगवान महावीरने व्यारया प्रज्ञप्ति नामक पाचवें अग का अर्थ इस प्रकार कहा है तो इस छठवें अग ज्ञाता (वदिना नमसित्ता अज्जमुहम्मस्स थेरम्स णच्चासन्ने णाइदरे सुस्मूसमाणे णमप्त माणे अभिमुह पजरि उडे विणएण पन्जुवासमाणे एक बयासी) ५६ना ने નમસ્કાર કરીને તેઓ ફરી આર્ય સુધમાં સ્વામીની નજીક આ પ્રમાણે બેસી ગયા કે જેથી તેઓ એમનાથી વધારે દર પણ નહીં અને વધારે નજીક પણ નહીં અર્થાત્ તેઓ ઉચિત સ્થાને બેસી ગયા ત્યાં બેસીને તેમની વિનય સમાચરણાદિના રૂપમાં સેવા કરતા તેઓ અતિ વિનમ્ર થઈને સામે હાથ જોડીને અત્યન્ત નમ્રભાવે તેમણે विपि पर्युपामना ४२ता या तेभने L प्रमाणे उधु-(जहण मते समणेण भगवया महावीरेग आइगरेण तित्यारेण सय समुद्रेण पुरिमुत्तमेण पुरिस सीहेग पुरिस घर पुडरीपण पुरिसवरगधहस्थिणा रोगुत्तमेण लोगनाडेण गरिएण लोगपईवेण लगेगप-जोयगरेण अभयदपण चाबुदएण मग्गदण्ण सरदाण इत्यादि)। लापन् अमर लगवान महावीर याभाये व्यायाल નામના પાંચમા અગને અર્થ જે આ તે કહ્યો છે, આ છઠ્ઠી અને ‘ાતાધમ ·भनगारधर्मामृतार्पिणीटीका म.३सुधर्म स्यामिन चम्पानगर्या समरसरणम् अथवा पुण्डरीक-श्वेतातपत्र, पुरुषाणा परपुण्डरीकमिरअप्ठश्वेतातपनमिव पुरु- पवरपुण्डरीक, तेन । यथाहि लोके छमातापमपनयति तथा भगवानपि-अनन्त जन्मजरामरणादि दुग्यदायक कमजनितसन्ताप निवारयतीति । 'पुरिमवरगम हस्थिणा पुरुपपरगन्धहस्तिना गन्धयुक्तो हस्ती गन्धहस्तिी, परश्वासो गन्धहस्ती वरगन्धहस्ती, पुरुपो वरगन्धहस्ती पुस्पवरगन्धहस्ती, तेन । गन्धहन्तिलक्षण यथा "यस्य गन्ध समानाय, पलायन्ते परे गजाः। त गन्धहस्तिन विद्यान्नृपते विजयावहम् ॥१॥" इति। अथवा-पुडरीक शब्द का अर्थ श्वेत पत्र भी होता है । जिस प्रकार छत्र आतप को दूर करता है उसीतरद् भगवान भी भव्यजनों के अनन्त जन्म जरा एव मरणादि दुःखदायक कर्म के सताप को दूर कर देते है इसलिये वे पुरूपों में वरपुडरीक जैसे कहलाते है। गघ हस्ती के गध को सूचकर अन्य हस्ती इस तरहसे भागकर अन्य स्थान में छिप जाते है कि उनका पता तक नहीं पडता उसीतरह भगवान का जहा जहा विहार होता है वहा का वायु मडल उनके अचिन्त्य अतिशय प्रभाव से वासित बनकर जहाँ पहुँच जाता है यहा २ का ईति-उमर उपद्रव-मरकी आदि का भय शान हो जाता है गधहस्ती का लक्षण इस तरह कहा गया है-कि जिसकी गध से अन्य हाथी दूर भाग जाते है तथा जो अपने राजा के विजय का कारण बनता है। इसीलिये "भगवा । स्पी पुरुप वरगध हस्ती" की उपमा से उपमित किये गये है। क्योंकि અથવા પુડરીક શબ્દને અર્થ ધોળું છત્ર એમ પણ થાય છે જેમ છત્ર તાપને દૂર કરે છે, તેમજ ભગવાન પણ ભયજનના અનેક જન્મ જરા અને મૃત્યુ વગેરે દુ ખ આપનાર કર્મના સતાપને દૂર કરે છે, એથી જ તેઓ પુરુમાં શ્રેષ્ઠ પુડી ની જેમ વખણાય છે ગધ હનીના ગધને સૂધીને બીજા હાથીઓ નાગીને ઇ બીજા સ્થાને મતાઈ જાય છે કે તેમને પત્તા પણ નથી લાગતો, તેમજ ભગવાનને જ્યા જ્યા વિહાર હોય છે, ત્યાનુ વાયુમડળ તેમના અચિત્ય અને અત્યન પ્રભાવ થી સુવાસિત થઈને ત્યાં પહોચે છે ત્યા ત્યાના ઈતિ ડમર મરવું વગેરે ઉપ એ રીતે શાત થઈ જાય છે કે તેમનું કેઈ ચિહ્ન પણ નથી રહેતું હત્નીનું લક્ષણ આ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યુ છે કે જેના ગધથી બીજા હાથીઓ દૂર ના જાય, અને જે પિતાના રાજાના વિજયનું કારણ બને છે એટલા માટે જ ભગવાનને “પુરુષવર ગઇ હતી'ની ઉપમા ઉપમિત ડવામા આ યા છે કેમકે घ ·शाताधर्म कथासूत्रे सीहेण पुरुषसिंहेन पुरुषेषु सिंह इच रागद्वेषादिशत्रुपराजये दृष्टादभुतपराक्रमत्वाव, तेन 'पुरिसवरपुडरीण्ण' पुरुषवरपुण्डरीकेण-पुण्डरीक कमल, वर च तत्पुण्डरीक वरपुण्डरीक प्रधानकमल, पुरुषो घरपुण्डरीकमि वेत्युपमितसमासे पुरुषवरसुण्ड रीक तेन । भगवतो वरपुण्डरोकोपमा च पिनिर्गताखिलाशुभमलीमसत्वात, सः सुभानुभावः परिशुद्धत्वाच । यद्वा-यथा कमल पङ्काजातमपि सलिले वर्द्धिनमपि- चोभयसम्बन्धमपहाय निर्लेप सदा जठोपरि वर्तते, निजानुपमगुणगणवलेन मुरासुरनरनिकरशिरोधारणीभूतयाऽतिमहनीयपरमसुखास्पद च भवति तथा- ऽय भगवान् कर्मपड्काज्जातो भोगाम्भोवदितोऽपि निर्लेपस्तदुभयमविवर्त्तते, गुण- सम्पदास्पदतया च केवलज्ञानादिगुणभादखिलभव्यजनशिरोधारणीयो भवतीति। विशेषण से युक्त हुए हैं। रागद्वेप आदि अन्तरग शत्रुओं को पराजित करने में प्रभुने अपना अद्भुत पराक्रम प्रकट किया है इसलिये उन्हें पुरुषों में सिंह जैसा कहा गया है । भगवान "उत्तम पुण्डरीक (कमल) जैसे पुरुप थे, कारण उनकी आत्मा से अखिल अशुभरूप मली नता सर्वथा निकल चुकी थी-तथा समस्त शुमानुभावरूप निर्मलतापूर्णरूप से बढ़ चुकी थी। अथवा-जिस प्रकार कमल पक्से उत्पन्न होता है और जल से बढ़ता है फिर भी वह इन दोनों से असवन्धित होता हुआ बिलकुल निर्लिप्तवनकर सदा जल के ही ऊपर रहता है- तथा अपने अनुपमगुणगण के बल से सुर, असुर एव नर निकरों द्वारा शिरोधार्य होकर अतिमाननीय गिना जाता है और परमसुग्व रा स्थान माना जाता है, उसी तरह भगवान भी कर्मरूप पक से उत्पन्न हुए ओर भोगरूप जल से बढे-फिर भी इन से निर्लिप्त होकर वे इनसे सदा दूर ही रहे । और अन्त में केवल ज्ञानादि गुणों के आविर्भाव से वे सकल भव्यजनों के शिरोधार्य बन गये। मिला पामा साध्या सापान 'उत्तम पुण्डरी (वेत उभ) या પુરષ હતા કેમકે તેમના આત્મામાથી પૂર્ણ અશુભ૩પ માલિન્ય નર્વથા નીકળી ગયું હતું, તેમજ મકલ શુભાનુભાવરૂપ નિર્માતા અને પૂર્ણરૂપમાં વૃદ્ધિ પામી હતી અથવા જેમ કમળ કાદવમાથી ઉદ્ભવે છે, જળથી વસે છે, તો તે આ બન્નેથી અસબધિત થઈને સર્વથા નિલિત બનીને હમેશા પાણીની ઉપર જ રહ્યા કરે છે તેમજ પિતાના શ્રેષ્ઠ ગુણને બળવડે સુર, અસુર અને ન સમૃાવડે શિરાચાર્ય થઈને બહુજ સમ્માનનીય ગણવામાં આવે છે, અને અતિ સુખનું સ્થાન મનાય છે, એ જ રીતે ભગવાન પણ ડમરૂપ કાદવમાથી અવતર્યા, અને ભગરૂપ પાણીથી વૃદ્ધિ પામ્યા, છતા પણ તેઓ એમનાથી નિર્લિપ્ત થઈને એમનાથી હમેશ દરે જ અને અંતે કેવળજ્ઞાન વગેરે ગુનાઆવિર્ભાવથી તેઓ બધા ભવ્યજનોના શિરોધાર્ય બન્યા रु। - ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीफा म.३सुधर्म स्वामिन चम्पानगांसमवसरणम् अथवा पुण्डरीक-श्वेतातपत्र, पुरुषाणा वरपुण्डरीकमित्र-अप्ठश्वेतातपत्रमिव पुरु- परपुण्डरीक, तेन । यथाहि लोके छत्रमातापमपनयति तथा भगवानपि-अनन्त जन्मजरामरणादि दु.ग्वदायक कर्मननितसन्ताप निवारयतीति । 'पुरिमवरगर- हस्थिणा पुस्पारगन्धहस्तिना गन्धयुक्तो हस्ती गन्धहम्तिी, वरश्वासौगन्धहस्ती वरगन्धहस्ती पुरुपो परगन्धहस्तीच पुरपवरगन्धहम्ती, तेन । गन्धहस्तिलक्षण यथा "यस्य गय समानाय, पलायन्ते परे गजा.। त गन्यहम्तिन विद्यान्नृपते विजयावहम् ॥१॥" इति। अथवा-पुडरीक शब्द का अर्थ श्वेत पत्र भी होता है । जिस प्रकार छत्र आनप को दूर करता है उसीतर भगवान भी भव्यजनों के अनन्त जन्म जरा एव मरणादि दुखदायक र्म के संताप को दूर कर देते है इमलिये वे पुरूपों में वरपुडरीक जैसे कहलाते है । गघ हस्ती के गध को सूचकर अन्य हस्ती इस तरहसे भागकर अन्य स्थान में छिप जाते है कि उनका पता तक नहीं पड़ता उसीतरह भगवान का जहा जहा विहार होता है वहा का वायु मडल उनके अचिन्त्य अतिशय प्रभाव से वासित बनकर जहाँ पहुँच जाता है यहा २ का ईति-डमर उपद्रव-मरकी आदि का भय शान हो जाता है गधहस्ती का लक्षण इस तरह कहा गया है-कि जिसकी गध से अन्य हाथी दूर भाग जाते है तथा जो अपने राजा के विजय का कारण बनता है। इसीलिये "भगवान स्पी पुरुप वरगध हस्ती" की उपमा से उपमित किये गये है। क्योंकि અથવા-પુડરીક શબ્દનો અર્થ ધોળું છત્ર એમ પણ થાય છે જેમ છત્ર તાપને દૂર કરે છે, તેમજ ભગવાન પણ ભયજનના અનેક જન્મ જગ અને મૃત્યુ વગેરે દુ ખ આપનાર કર્મના સતાપને દુર કરે છે, એથી જ તેઓ પુરુમાં શ્રેન્ડ પુડી ની જેમ વખણાય છે ગધ હસ્તીના ધને સૂઘીને બીજા હાથીઓ નાખીને કેઈ બીજા સ્થાને સતાઈ જાય છે કે તેમને પત્તો પણનથી લાગતું, તેમજ ભગવાનને ત્યા ત્યા વિહાર હોય છે, ત્યાનુ વાયુમડળ તેમના અચિત્ય અને અત્યન્ત પ્રભાવ થી સુવાનિત થઈને ત્યાં ત્યાં પહોચે છે ત્યા ત્યાના ઈતિ ડમર મગ્ન વગેરે ઉપદ્ર એ રીતે શાત થઈ જાય છે કે તેમનું કઈ ચિહ્ન પણ નથી રહેતુ ગંધ ત્નીનું લક્ષણ આ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યું છે કે જેના ગધથી બીજા હાથીએ દર નામ જાય, અને જે પિતાના રાજાના વિજ્યનું કારણ બને છે એટલા માટે જ ભગવાનને પુરુષવર બંધ હસ્તી'ની ઉપમા ઉપમિત કરવામાં આવ્યા છે કમક AN ·माताधर्मकथासूत्रे अत एव यथा गन्ध हास्तनागन्धमाघ्रायान्ये गजाः क्यापि प्रपलायन्ते तथा भगवड चिन्त्यातिशयप्रभावशात्तद्विहरणसमीरणगन्धसम्बन्धगन्धतोऽपि ईति डमर मरादय उपवास्तत्र न तिष्ठन्तीति, गन्धगजाश्रितराजवद् भगवदाश्रितो भव्यगणः सर्वदा विजयवान् भवतीति च भवत्युभयोर्युक्त सादृश्यम्। 'लोगुतमेण' लोकोत्तमेन- लोकेपु-अधिस्तिर्यग्रूपेषु उत्तमः श्रेष्ठः, यद्वा-लोकस्य भव्यलोकस्य कल्याण कारित्वादुनमस्तेन । 'लोगनाहेण' लोकनाथेन-लोकस्यम्भव्यसमूहस्य नाथ योगक्षेम कारित्वात्प्रभुस्तेन। 'लोगहिएण। लोकहितेन-लोकस्य पड्जीवनिमयरूपस्य हितः- सर्वथा तद्रक्षणप्ररूपणेन स्वय रक्षणेन हितकरस्तेन। 'लोगपईवेण' लोकपदीपेन लोकस्य =भव्यरूपमिशिष्टलोकस्य आन्तरमिथ्यात्वतिमिरनिकरनिराकरणपुरस्सर जीवानीवादि पदार्थस्वरूपप्रकाशकत्वात्मदीपस्तेन, नहि जन्मान्धः प्रदीपे सत्यपि वस्तु पश्यति, गध गजारूढ नरेश की तरह भगवदानित, "भव्य गण" भी सर्वदा विजयी होता है । "लोकोत्तम" प्रभु को इसलिये कहा गया है कि उर्ध्व अधो एव मध्यलोक मे उन जैसा उत्तम श्रेष्ट और कोई नहीं है-न हुभा है-और न होगा । अथवा-लोक शब्द का अर्थ भव्यनन भी होता है- उनका कल्याण प्रभुद्वारा ही होता है इसलिये भी उन्हें "लोकात्तम कहा है। भव्यसमूह के ये योगक्षेमकारी होने से नाथ है इसलिये "लोक- नाथ" इन्हें कहा गया है । पट्जीवनिकायरूप इसलोक के रक्षण करने के प्ररूपक होने से ये "लोकहित" इस शब्द के वाच्य हुए हैं । लोक प्रदीप- भव्यरूप-विशिष्ट लोको को ये, उनके आ तर मि पात्वरूप तिमिर निकर अन्धकारसमूह) के निराकरण करनेवाले होने से और साथ साथ में उन्हें जीव अजीव आदिपदार्थों के यथार्थ स्वरूप का प्रकाश देने वाले होने से प्रदीप जैसे कहे गये हैं। ગધ હાથી ઉપર બેસનાર રાજાની જેમ “ભગવદાશ્રિત” “ભવ્યગણ પણ કાયમને માટે વિજ્ય થાય છે પ્રભુને “કેમ” એટલા માટે કહેવામા આવ્યા છે તે ઊર્ધ્વ, અ અને મધ્યલોકમા એમના જે ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ બીજે કઈ છે નહિ, થયું નથી અને થશે નહિ અથવા-લેક શબ્દને અર્થે ભવ્યજન પણ થાય છે–તેમનું શ્રેય પ્રભુ વડે જ થાય છે, એટલા માટે પણ તેમને લોકોત્તમ” કહા છે ભવ્યમમહના એ ગમ કરનાર હોવાથી “નાથ” છે, એટલા માટે જ એમને લોકનાથ કહયા છે પ૬ જવનિકાયરૂપ આલેકના રક્ષણ ખ્યાના નિવપક હવાથી એને હિત' આ શબ્દધી બેધામા આવ્યા છે તે પ્રદીપ-ભાગરૂપથી વિશિષ્ટ લેવાને એ તેમના અન્તના મિથ્યાત્વરૂપ તિમિર નિકટ (અન્ધકાર) અને દર કરનારા હોવાથી અને માથે નાથે તેમને જીવ-અજીવ વગેરે પદાર્થોના સાચારૂપને પ્રકાશ આપનાર (સાચા રૂપને બતાવનાર) હોવાથી પ્રદીપના જેમ તેઓને “પ્રદીપ” કહેવામાં આવ્યા છે ·३७ . अनगारधर्मामृतयपिणीटीका मा३ सुधर्म म्यामिन चम्पानगया समरसारणम् किन्तु तस्मै पदीपोऽप्रदीप एच, तयेव भगवानप्यभव्यायेति लोकगन्देन भव्य लोक्ग्रहणम् । 'लोगपनोयगरेण' लोरमधोतकरेण-लोक्यत इति लोक , इति व्यु- स्पत्या लोकालोकरुपम्य ममस्तवस्तुजातस्य भावस्याखण्डमार्तण्डमण्डलमित्र प्रयोत प्रकाश करोतीत्येव शीलो लोकमयोतकरः, तेन । 'अभयदएण' अभयढयेन- अभयम् आत्मनो विशिष्टस्वास्थ्य दयते ददातीत्यभयद.-विकट कर्मोटिसङ्कट- मोचन-नि श्रेयसमाधनभूतसम्यग्दर्शनादि लक्षणपरमधृति दायक इत्ययः, तेन । 'चरयु यता जो लोक पद से भव्यरूप विशिष्ट लोक्का ग्रहण किया गया है-उसका कारण यह है कि जिस प्रकार दीपक के होने पर भी जन्मान्ध वस्तुका अवलोपन नहीं कर सकता है-उसी तरह भगवान के सद्भाव में भी अमन्यजन यथार्थ वस्तु के स्वरूप अवलोकन से रहित ही बने रहते है-उनके द्वारा उसका कुछ भी कल्याण नहीं हो सकता है-जिम प्रकार दीपक जन्मान्य के लिये अदीपक है-उसी प्रकार अमव्यजन भग वान से लाभ नहीं प्राप्त कर सकते है। लोकप्रद्योतार-जो देग्वने में आता है उसका नाम लोक है-इस न्युत्पत्ति के अनुसार लोक और अलोफरूप ममस्त वस्तु समूह के अग्वण्ड रविमार्तण्डमडल की तरह ये प्रकाश करने वाले है इसलिये लोकपपोतकर हैं। अभयदय-आत्मा के विशिष्ट स्वास्थ्य का नाम अभय है। इस अभय को जो देता है वह अभयदय-महलाता है। ऐसे अभयदय प्रभु ही हैं-कारण उन्होंने भव्य जीवो को विकट कर्मों के कोटिकोटि साटो से छुडाया है और उन्हे नि श्रेयम के साधनभूत से-सम्यग्दर्शनादिरूप परम धैर्य को प्रदान किया है અહીં જે લો- પદ વડે ભવ્ય૩૫ વિશિષ્ટ લેડનું ગ્રહણ કવ્વામા આવ્યુ છે તેમનું કાગ આ છે કે જેમ દીપક હોવા છતા પણ જન્માધ, વસ્તુને જોઈ શકતા નથી, તમ ભગવાનના અભાવમાં પણ (ભગવાનની મેજૂદગીમાં પણ) અભવ્યજન થવા પૂસ્તુના સ્વરૂપને જોવામાં અક્ષમ જ બની રહે છે જેમ દીપક જન્માધ માટે અદીપક છે, તેમ અભત્ર ભગવાન પાસેથી લાભ મેળવી શકતા નથી લે-પ્રદ્યોતક*_ જોવામાં આવે છે તેમનું નામ લો કે આ વ્યુત્પત્તિ મુજબ લેક અને અ૩૫ અપ-સમૂહના અખ ડ મૂર્ય મંડળની જેમ એ પ્રકાશ કરનાર છે, એટલા માટે એ લાક નવોત-૨ છે અભય –આત્માના વિશિષ્ટ સ્વાથ્યનું નામ અભય છે એ અભયને જે આપે છે, તે “અભયદય' કહેવાય છે એવા અભયદય પ્રભુ જ છે કેમકે તમો ભવ્યજીને પિતાના) વિટ ) ના કટિ કોટિ નમાવી મુક્ત કરા યા છે, અને તેમને નિશ્ચયનના (કલ્યાણના) બાવનભૂત એવા સમ્યગ્દન વગર ૩૫ પરમ વૈર્ય આયુ ?

·माताधर्म कथासूत्र दएण' चक्षुदयेन पश्यतीति चक्षुः, हेयोपादेय प्रस्तुषिमागकारित्वेन चक्षुरिव चक्षु %3D श्रुतज्ञान तस्य दयोदायकश्चक्षुर्दयस्तेन । 'मग्गदएण' मार्गदयेन-मृग्यते-अन्विप्यते स्वाभीष्टस्थानमनेनेतिमार्ग:-निश्चयव्यवहारलक्षण शिवपुरपथस्तस्य दयेन । 'सर गदएण' शरणदयेन-शरण-ससारदु खसन्तप्तप्राणिगणस्य रसास्थान तत्वतो निर्ग- णपद दयतइति शरणदयस्तेन, ससारकान्तारे परिभ्रमता रागपश्चानन-डेपव्याघ चक्षुर्दय-"पश्यतीतिचक्षुः" इस व्युत्पत्ति के अनुसार यहाँ चक्षु शब्द का अर्थ श्रुतज्ञान है क्योंकि वही हेय और उपादेय वस्तुका विभाग कारी माना गया है ।- इस चक्षु की प्राप्ति भव्यजीवों को प्रभु से ही होती है-अतः वे चक्षुर्दय है। मग्गदय-मार्गदय-"मृग्यते स्वाभीष्टस्थान-अनेन इति मार्ग. इस व्युत्पत्ति के अनुसार मार्ग का अर्थ-मोक्षपुर का रास्ता होता है। क्यों कि मार्ग से ही पथिक अपने अभीष्ट स्थान की खोज करते हैं। यह रास्ता निश्चय ओर व्यवहारकी अपेक्षा दो नरह का कहा हुआ है। मोक्षरूप अभीष्ट-स्थानकी प्राप्ति करानेवाले इस मार्ग की प्राप्ति मोक्षा भिलापीजनों को प्रभु के उपदेश से ही हुई है । अत• उन्हें "मार्गदय" सूत्रकारने प्रकट किया है। शरणदय- सासा रिक दु ग्वों से सन्तप्त हुए प्राणियों के लिये रक्षा का जो सर्वोत्तम स्थान है उसका नाम शरण है। ऐसा स्थान-केवल एफ मोक्ष ही है। इस पद के प्रदाता प्रभु है अत वे शरणदय हैं । यह ससार एक भयकर कान्तार है । इसमे परिभ्रमण करनेवाले प्राणी रागरूपी पचानन (सिंह) यभुय-पश्यतीतिचक्षु' मा व्युत्पत्ति भुमही या शहना अर्थ થતજ્ઞાન છે કેમકે તેજ હેય ઉપાદેય (અસ્વીકાર કરવા યંગ્ય અને સ્વીકાર કરવા વ્ય) પદાર્થને વિભક્ત કરનાર માનવામાં આવ્યા છે ભવ્યજીને આ ચતુની પ્રાપ્તિ प्रमुथी । थाय छ, मेटा भाटे तेमा य य छ भगाय-भाग ४५- 'मृग्यते अन्विप्यते स्वाभीष्टस्थान अनेन इति मार्ग" 20 व्युत्पत्ति भुम भानाम મોક્ષપુરને માર્ગ એ પ્રમાણે થાય છેકેમકે માર્ગથી જ મુસાફર પિતાના ઈતિ સ્થા નની શેવ કરે છેઆ માર્ગ નિશ્ચય અને વ્યવહારની અપેક્ષાએ બે જાતને બતા છે મેક્ષરૂપ ઈત થાનની પ્રાપ્તિ માભિલાષીઓને પ્રભુના ઉપદેથી જ થઈ છે એટલા માટે તેમને “માર્ગદય’ સૂત્રકારે કહ્યા છે શરણદય જગતના દુખેથી સન્તસ થયેલ પ્રાણીઓને માટે ક્ષણનું જે સૌથી નારૂ સ્થાન છે, તેનું નામ શરણ છે એવું સ્થાન ફક્ત એક મેલ જ છે આ (મેલ) પને આપનારા પ્રભુ જ છે, એટલા માટે તેઓ શણજ્ય છે એક ભય- કાન્તા' (અટવ) છે આમા વિચરનારા પ્રાણીઓ મારપી પવાનને વવામાં આ આ મે માર ·- . अनगारधर्मामृतपिणीटीका सू. ३ सुधर्मास्वामिन चम्पानगया समयमरणम् ३९ क्रोपदावानल-मानमहागिरि-मायापिशाची-लोभमहानगर-विपयावलीविपवल्ली- कुगुरुतस्करकर्म प्रकृतिरक्षाली-मि यात्वमहान्धकारचतुर्गतिदीर्घाध्वतृष्णामहासरि दाखवजल-कुश्रद्धामवाह कुत्सितमरूपणा-तरङ्ग-कुशीलवटे-न्द्रियगणमार-सयोग वियोगकण्टक नरकनिगोद महावर्नाभिमुख वह नानाविधदु खपरम्परासक्लेशसत्रस्ता ना माणिना निरूपद्रवमचलमरुजमव्यागाधमपुनरावृत्तिक सुरक्षास्थान ददातीति भाव । अत्र-'अभयदयेन, चक्षुर्दयेन,-मार्गदयेन,-शरणदयेन' इत्येतत्पदचतुष्ट स्यायमभिप्राय.- यथा कोऽपिकारुणिक' पुस्पोऽनेकविधश्वापदाटिकीणे महारण्ये तस्वरनिन से, द्वेष रूपी व्याघ्र से नोध रूपी दावानल से मानरूपी महागिरि से, मायारूपी महापिशाची से, लोभ रूपी महा अजगर से, विषयावली रूपी विषवल्ली से, कुगुरु रूपी तस्कर से कर्मप्रतिरूपी रक्ष पक्ति से, मिथ्यात्व रूपी महाअन्धकार से चतुर्गति स्पी विकट लम्वे मार्ग से, तृष्णा रूपी महानदी से आस्रव रूपी जल से त्रस्त कुश्रद्धा रूपी प्रवाह से कुत्मित प्ररूपणा तरगो से कुशील रूपी तटसे इन्द्रियगण रूपी मकर से सयोग वियोगरूपी कटको से नरस एव निगोद स्पी महा आवों में परिभ्रमण जन्य अनेक विध दुग्व परम्परा के सल्केशो से हो रहे हैं। उन्हें इस ससार कान्तार- के द ग्वों से छुडाकर निस्पद्रव, अचल, अरुज, अव्याराध एव अपुन रारत्तिक सिद्विनाम का सुरक्षित स्थान देने वाले यदि कोई है तो वे एक भगवान् ही है। इसीलिये वे "शरणदय" कहलाये है। अभयदय चक्षु र्दय मार्गदय तथा शरणदय इन चार पदों का यह अभिप्राय है कि-निम (હિ)થી, દેવરૂપી વાઘથી, કોપરૂપી દાવાનલથી, માનરૂપી મહા પર્વતી, માયાણી મહાપિવાચીધી, લેમરૂપી મહા અજગથ્થી વિષયાવલીરૂપ વિષની વેલથી, કુગુરુ (ખરાબ ગુ) ૩થી ચાથ્થી, કર્મની પ્રવૃત્તિથી ઝાડની પાનીથી, મિથ્યાત્વ (મિથ્યાપા)રૂપી ઘા અન્યાગવી, ચતુતિરૂપો વિકટ લાબા રસ્તાથી, તૃષ્ણારૂપી મહા નદીધી, આબવ (કર્મનું આત્મામાં દાખલ થવું તે),પી પાણીથી, કુશ્રદ્ધારૂપી પ્રવાહથી, કુત્સિત પ્ર પગ રૂપી માઓથી, કુશીલરૂપી કિનારાથી, ઈન્દ્રિયના સમડપી મગરથી, મગ વિયેગ રૂપી ડોટાઓથી તર્ક અને નિગેદરૂપી મહા આવર્તે (ચકરી અથવા પાણીની કમી) માં પરિભ્રમ થી ઉત્પન અનેકવિધ દુ બની પર પગના સલવી ત્રસ્ત થઈ રહ્યા છે તેમને આ નામ તન્ના (નિર્જન જગલ)ના દુખોથી મુકત કરાવીને નિપટવ, અવન, અ અ યાદવ અને અપુનગત્તિક-મિહિનામનુ મુક્ષિત સ્થાન આપનાર જે છે તે તે એક ભગવાન જ છે એટલા માટે તેઓ “શરણ કહેવામા આવ્યા છે અમયા, ચબુર્દય માર્ગ તથા શ દ આ ચાર પદને એ અર્થ છે. જેવી રીતે કોઈ ·४० माताधर्मकथासूत्रे रापहतसर्वस्व भयस्थानपतित पट्टिकादृढपद्धचक्षुप पुरुप निरीक्ष्य तममयरूपमधुराला पादिना सतोप्य पट्टिकापनोदेन चक्षुर्दत्वा मार्गप्रदर्शनपूर्वक निरुपद्रा स्थान प्रापयनि, तथैव भगवानपि नानाविधक्लेशसन्तापसफुले पिपुले भवारण्ये कर्मतस्करापदतारमगुण सर्वस्व मोहान्छादितनेत्र भव्यजन 'भो भव्य ! मा भैपीः, चुयस्त्र निजात्म स्वरूपम्' इति सम्बोधनपुरस्सर सन्तोप्य ज्ञानचक्षुर्दानेन सम्यग्दर्शनादिलक्षण मोक्षमार्ग पदय निर्वाणरूप शरण ददातीति । प्रकार कोई कारुणिक (दयालु) पुरुप अनेक विध सिजन्तुओं से आकीर्ण हुए महारण्य में चोरों द्वारा जिसका सर्वस्व हरण कर लिया गया है और जिसे भयस्थान मे टाल दिया गया है-तथा दोनो ऑखें जिसकी दृढ पट्टी से बांध कर जकड दी गई हैं ऐसे पुरुप को देखकर वरुणाभाव से उसे अभयप्रद मधुर मधुर स्नेहोत्पादक आलापों से धैर्य बधाता है-आखों से पट्टी खोलकर उसे चक्षु प्रदान करता है और अन्त में मार्ग दिखाकर उसे निरुपद्रवस्थान में पहुँचा देता है, उसी तरह प्रभु भी नानाविध क्लेश और सन्ताप से सकुल (घिरे) हुए इस विस्तृत भवारण्य मे कर्म रूपी लुटेरों द्वारा जिसका आत्मगुण सर्वस्वरूप लूट लिया गया है तथा जिसके आतर ज्ञानरूप चक्षुओं पर मोहरूपी पट्टी पाध दी गई है ऐसे भन्यजन को हे भव्यो तुम मत डरो, अपने आत्म स्वरूप को समझो "इन वचनो द्वारा सतोपित कर उसे ज्ञान रूपी चक्षु प्रदानकर सम्यग्दर्शनादिप मोक्षमार्ग को दिग्वा कर निर्वाणरूप अभय स्थान में पहुँचा देते है। કાણિક (દયાળુ) પુષ્પ અનેક જાતના હિંસક પશુઓથી આકાત મેટા જગલમાં ચાએ જેનું સર્વસ્વ હરી લીધું છે, અને જેને ભયસ્થાનમાં ફેકવામાં આવે છે, તેમજ તેની અને આખો મજબૂત પાટીથી બાધીને કસવામાં આવી છે, એવા પુરુષને કરુણભાવથી તેને નિર્ભય બનાવનાર મીઠા મીઠા વચનથી વીરજ આપે છે, આની પટી ખોલીને તેને દૃષ્ટિ આપે છે અને અને તેને રસ્તો બતાવીને નિરુપદ્રવ સ્થાનમાં પહોચાડે છે, તેમજ પ્રભુ પણ અનેક જાતના કલેશ અને સત્તાપથી શિયેલા આ વિશાલ વારણ્યમાં કમપી લુટાવ જેનું સર્વસ્વરૂપ આત્મગુણ લુટાઈ ગયું છે, તેમજ જેમના આન્તજ્ઞાનરૂપ ચબુઓ ઉપર મેહ (અજ્ઞાન)રૂપી પટી બાધવામાં આવી છે, એવા ભયજનને “હે ભવ્ય તમે મા બશે, પિતાના આત્મસ્વરૂપને સમજે.” આ પ્રકારના વચને વડે સંતુષ્ટ કરીને તેમને જ્ઞાનરૂપી ચબુ અપને સમ્યગ્દર્શનાદિરૂપ મોક્ષમાર્ગને બતાવીને નિર્વાણુરૂપ અભયસ્થાનમાં પહેવાડે છે ·अनगारधामृतवर्षिणीटीका सू.३ सुधर्म स्वामिन चम्पानगर्या समवसमरणम् जीवदयेन-जोवेपु दयते इति जीपदय., यद्वा-जीवन्ति मुनयो येन स नो:- सयमनीवित, त दयत इति जीवदयस्तेन । 'योहिदएण' योधिदयेन-बोधन योधि जिनधर्ममामिः, प्रशमसवेगनिदानुकम्पाऽऽस्तिक्यानां पश्चानुपूर्ध्या प्रादुर्भावोवा, त दयते इतियोधिदयस्तेन । 'धम्मदएण' धर्मदयेन-धर्मः श्रुतचारित्रलक्षणस्तस्य दयेन 'धम्मदेसएण' धर्मदेशकेन धर्म. गारानगाररूपस्तस्य देशक-अरूपमस्तेन। 'यम्मनायगेण धर्मनायकेण धर्मः क्षायिज्ञानदर्शनचारित्रात्मकस्तस्य। नायका- स्वामी-ययावत्परिपालनेन तत्फलपरिभोगात्, यद्वा-धर्मः श्रुतचारित्रलक्षणस्तस्य नायक' स्वशासनापेक्षया तत्मम्पकत्वाद, तेन । 'धम्मसारहिणा' धर्मसार- 'जीवदय" जीवों पर दया करने वाले होने से अथवा सयमरूप जीवन प्रदान करने वाले होने से प्रभु मे जीवदय यह विशेषण सार्थक है। योधिदय-जिनधर्म की प्राप्ति होने का नाम योधि है-अथवा पश्चानुपूर्वी से प्रशम सवेग निर्धेद अनुकम्मा तथा अस्तिक्य इन भावों का प्रादुर्भाव होना इसका नाम भी घोधि है, यह योधि प्रभु द्वारा ही जीवों को प्राप्त होती है। इसलिये उन्हें गोधिदय कहा गया है। श्रुतचारित्ररूप धर्म का उपदेश जीवों को प्रभु से मिलता है इसलिये उन्हें धर्मदय, तथा अगार श्रावक और अनगारमुनि रूप धर्म की प्ररूपणा प्रभु द्वारा ही हुई है इसलिये उन्हें धर्मदेशक कहा गया है। तथा वे क्षायिक ज्ञान क्षायिक दर्शन, और क्षायिक चारित्र रूप धर्म के स्वामी है क्योंकि वे इनका यथारत पालन करते हैं और उनके सुखों का परिभोग करते हैं इसलिये वे धर्मनायक है। अथवा श्रुतचारित्ररूप धर्म की उन्होंने प्ररूपणा अपने शासन की अपेक्षा જીવદય’ છે ઉપર દયા કરનાર હોવાથી અથવા સ યમરૂપ જીવન આપનાર હોવાથી પ્રભુ માટે “જીવદય’ આ વિશેષણ સાથે છે બોધિદય જિનધર્મ મેળવે તેનું નામ બેધિ છે, અથવા પશ્ચાનુપૂ વડે પ્રામ, વેગ, નિર્વેદ, અનુજમ્યા અને આસ્તિક્ય ભાનો જન્મ થે એનું નામ પણ બોધિ છે આ બધિ પ્રભુનને જ જીને મળે છે એટલા માટે તેમને બેધિદય કહેવામા આવ્યા છે અને શ્રત ચારિરૂપ ઘને ઉપદેશ પ્રભુથી જ મળે છે, એથી જ તેઓ ધર્મા નામે પ્રબિદ્ધિ પામ્યા છે તેમજ અગાર શ્રાવક અને અનગાર મુનિરૂપ ધર્મની પ્રરૂપણ પ્રભુવડે જ થઈ છે, એથી જ તેમને ધર્મદેશ કહેલ છે તેમજ તેઓ ક્ષાયિકજ્ઞાન, ક્ષાચિકન અને ક્ષાયિક ચારિત્ર્યરૂપ ધર્મના સ્વામી છે, કેમકે તેઓ તેને સારી રીતે પિવે છે, અને તેઓના ફળને તેઓ મારી રીતે ભેગવે છે, એટલા માટે જ તેઓ ધર્મનાયક છે અથવા પિતાના શાસનની અપેક્ષાથી જ થતચારિરૂપ ધર્મની તેઓએ પ્રરૂપણ કી છે, એટલા માટે પણ તે તેના ધર્મના) નાયક છે “ધર્મનાથી સારથીની એ જ , r ·४२ भाताधर्मकथाम थिना-धर्मस्य सारयिम् सञ्चालक-धर्मसारथिस्तेन ! यथा सारयिस्मार्गे गच्छन्त रथ सन्मार्गमानयति तथा भगवानपि श्रुतचारित्रधर्मस्खलितान् तदक्षणोपदेशेन पुनर्धर्ममार्गे स्थापयतीति । 'धम्मवरचाउरतचपहिणा' धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ति नादानशीलतपोभावश्चतमृणा नरयादिगतीना चतुणी या पायाणामन्तो नाशो यस्मात् स चतुरन्तः, चतुरन्त एव चातुरन्त , चमिवचनम्, चातुरन्त एक चक्रम् चातुरन्तचक्रम् जन्मजरामरणोच्छेदयत्वेन चक्रतुल्यलाव, वरच तचातुरन्त चक्रम् घरचातुरन्तचक्रम्, वरपदेन राजचकापेक्षयाऽस्य श्रेष्ठत्व व्यज्यते लोकद्वय साधकत्वात् धर्मएव वरचातुरन्तचक्र-धर्मवरचातुरन्तचक्रम्, तेन वर्तित शीलमस्येति की है इसलिये भी वे उसके नायक हैं। धर्मसारधी-मारथी का यह कर्तव्य होता है कि वह रथका सचालन ठीक२ रूप से करें यदि वह उन्मार्ग पर जा रहा है तो उसे सन्मार्ग पर ले आवे । अतः इस अपने कर्तव्य का पालक जैसे सारथी होता है, उसी प्रकार प्रभुने भी धर्मरूपी स्थ का अच्छी तरह से सचालन किया है। यदि कोई प्राणी धर्मरूपी रथ को उन्मार्ग में ले जाता है-अर्थात् श्रुतचारित्ररूप धर्म स्खलित होता है तो प्रभु उसकी रक्षा करने के उपदेश से पुन' उस धर्म मे सस्थापित कर देते है। धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ती दान शील तप एव भावों द्वारा नरकादि चार गतियों का अथवा क्रोधादि चार कपायों का यह धर्म नाशक होता है इस लिये वह चतुरन्त है। जन्म, जरा एव मरण का उच्छेदक होने से धर्मको चक्र के समान प्रकट किया गया है। चर शब्द का अर्थ श्रेष्ठ है इससे यह बोध होता है कि राज चक्र की अपेक्षा भी यह धर्मरूपी चक्र श्रेष्ठ है। क्यों कि इससे जीव के दोनों लोक હોય છે કે તે સારી પેઠે રથને હાકે, જે તે ઉન્માગે (ખોટે રસ્તે જતું હોય તે તને સન્માર્ગ (સારા રસ્તા) તરફ વાળે માટે જેમ આ સારથી પોતાની ફરજને પાળનાર હોય છે તે પ્રમાણે જ પ્રભુએ પણ ધર્મરૂપી રથને સારી પેઠે હાક્યો છે જે ગમે તે પ્રાણી ધર્મરૂપી રથને ઉન્માર્ગ (ટા રાન્તા) તરફ લઈ જવાને પ્રયત્ન કરે અર્થાત્ શ્રતચારિ વ્યરૂપ ધમનુ ખુનલ થાય એ રીતનુ વતન કરે તો પ્રભુ તેના રક્ષક થાય, એટલે કે ધર્મના પદેશથી તેને ફરી ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે ધર્મવચાતુ રાચકવર્તીદાન, શીલ, તપ અને ભાવિ નરક વગેરે ચાર ગતિને અથવા કોઇ વગેરે ચાર કષાને આ ધમ નાશ કરનારે હોય છે, એટલા માટે તે “ચતુરન્ત છે જન્મ, જગદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુને નાશ કરનાર હોવાથી ધમને ચક્રના આકારે બતાવે છે વર શબ્દને અર્થે શ્રેષ્ઠ છે એનાથી એમ જણાય છે કે “રાજચ” કરતા પણ ધર્મચક્ર ચઢિયાતુ છે કેમ ·. . , अनगारधर्मामृतवर्षिणी टीका मू. ३ सुधर्मस्वामिन चम्पानगर्या समरसरणम् ४३ धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ती लोकोनर धर्ममवतस्तेन धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्तिना । 'दीवो' द्वीप ससारसमुद्रे निमजता द्वीप 'तुल्यः, 'ताण' त्राण-प्रमकदथिताना भन्याना रक्षणसक्षणः, अतएव तेपा 'सरणगई शरणगति. आश्रयस्थानम्, 'पहाण प्रतिष्ठान-कालत्रयेऽप्यविनाशित्वेन स्थित., तेन, अर तृतीयार्थे प्रथमा । 'अप्पडिहयवरनाणदसगधरेण' अप्रतिहतवरज्ञानदर्शन परेण-प्रतिहत-भित्याद्या वग्णवलित न प्रतिहतम्अप्रतिहत, ज्ञानश्चदर्शनश्चेति शानदर्शने, अप्रतिहते वरज्ञानदर्शने अप्रतिहतवरज्ञानदर्शने, धरतीतिधर -अप्रतिष्टतवरज्ञानदर्शनयोर्धरः, मुखावर धनते है। धर्मरूपी श्रेष्ठ चातुरन्त चक्र से वर्तन करने का प्रभु का स्वभाव है अतः वे धर्मवरचातुरन्त चक्रवर्ती है। इस का निष्कर्थ यह है कि प्रभुने जिस धर्म की प्ररूपणा की है वह लोकोनर है। ऐसे लोकोत्तर धर्म के प्रवर्तक प्रभु के सिवाय और दूसरा कोई नहीं हो सकता है। प्रभु दीप तुल्य इसलिये प्रकट किये गये हैं कि वे ससाररूपी समुद्र में हुबते हुए प्राणियों को एक द्वीप के समान सरारा प्रदान करने वाले । "त्राण" प्रमु कर्मों से कर्थित हुए भव्य जीवों को रक्षण करने में समर्थ है इसलिये ब्राणरूप है। इमलिये "शरणगति." उन्हें आश्रयस्थान है। बालत्रय मे भी अविनाशीस्प से स्थित्त रहने के कारण प्रभु प्रतिष्ठान स्वरूप हैं अपतिहत वरज्ञानदर्शन धर-प्रभु के अनन्तज्ञान और अनन्त दर्शन त्रिकाल में भी किसी भी पदार्थ द्वारा प्रतिहत नहीं हो सस्ते है-इसलिये उन्हें अप्रतिहत कहा गया है। अपतिहतज्ञान और दर्शन को धारण करने वाले केवल एक प्रभु हैं इसलिये वे उस विशे એનાથી જીવના બને છે. [ઇલેક અને પબ્લેક] સુખી બને છે ધર્મરૂપી શ્રેષ્ઠ ચાતુરન્ત ચકડે વર્તવાની પ્રભુની ટેવ છે એટલા માટે તેઓ ધર્મવાર ચાતુરન્ત ચક્રવત છે એને નિષ્કર્ષરૂપે આ અર્થ છે કે પ્રભુએ જે ધમની પ્રરૂપણા કરી છે, તે દૂધમ] લકત્તર [અલૌકિક અથવા અસાધારણ છે એવા લેત્તર ધર્મને પ્રવર્તનાર પ્રભુ વિના અન્ય બીજો કોઈ પણ ન થઈ શકે પ્રભુને દ્વિીપ (બેટ)ના જેવા એટલા માટે બતાવવામાં આવ્યા છે કે તેઓ મા રૂપી સમુદ્રમાં ડૂબના પ્રાણિઓને એક હીપની જેમ સહારે આપનાર છે “ત્રા કર્મો વડે કદથિત દુખિત થયેલ જેનું રક્ષણ કરવામાં પ્રભુ સમર્થ છે, એટલા માટે ત્રણરૂપ છે એવી જ “શરણ ગતિ તેઓનું આશ્રય આપનાર સ્થાન છે ત્રણે વાળમાં પણ અવિનાશીરૂપે એક 3] स्थित हिवान सीधे प्रामु अति हान ५३५ D 'अप्रति तवरज्ञानदर्शनधर' જૂનું અનન્તરાન અને અનન્તદર્શન ત્રણે કાળમાં પણ ગમે તે પદાર્થ વડે પ્રતિહત પ્રિતિબધ પામેલુ] થઈ શકતુ નથી, એથી જ તેમને અપ્રતિત કહેવામાં આવ્યા છે કે તે એક પ્રભુ જ અપ્રતિહતજ્ઞાન અને દર્શનને વાણનાગ છે એટલા માટે તેઓને આ .

·४२ . , शाताधर्मकथाङ्गसूत्रे थिना-धर्मस्य सारथि: सञ्चालका-धर्मसारथिस्तेन ! यथा सारथिर मार्गे गच्छन्त रथ सन्मार्गमानयति तथा भगवानपि श्रुतचारित्रधर्मस्खलितान् तद्रक्षणोपदेशेन पुनर्धर्ममार्गे स्थापयतीति । 'धम्मवरचाउरतचक्वट्टिणा' धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ति नादानशीलतपोभावश्चतसृणा नरकादिगतीना चतुर्णा वा कपायाणामन्तो नाशो यस्मात् स चतुरन्त', चतुरन्त एव चातुरन्त , चक्रमिवचनम्, चातुरन्त एक चक्रम् चातुरन्तचक्रम् जन्मजरामरणोच्छेदत्वेन चक्रतुल्यत्वात, वरच तच्चातुरन्त चक्रम्-वरचातुरन्तचक्रम्, वरपदेन राजचकापेक्षयाऽस्य श्रेष्ठत्व व्यज्यते लोकद्वय साधकत्वात् धर्मएव वरचातुरन्तचक्र-धर्मवरचातुरन्तचक्रम्, तेन वर्तित शीलमस्येति की है इसलिये भी वे उसके नायक हैं। धर्मसारथी-मारथी का यह कर्तव्य होता है कि वह रथका सचालन ठीक२ रूप से करें यदि वह उन्मार्ग पर जा रहा है तो उसे सन्मार्ग पर ले आवे । अतः इस अपने कर्तव्य का पालक जैसे सारथी होता है, उसी प्रकार मभुने भी धर्मरूपी रथ का अच्छी तरह से सचालन किया है। यदि कोई प्राणी धर्मरूपी रथ को उन्मार्ग में ले जाता है-अर्थात् श्रुतचारित्ररूप धर्म स्खलित होता है तो प्रभु उसकी रक्षा करने के उपदेश से पुनः उस धर्म मे सस्थापित पर देते है। धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ती दान शील तप एव भावों द्वारा नरकादि चार गतियों का अथवा क्रोधादि चार कपायों को यह धर्म नाशक होता है इस लिये वह चतुरन्त है। जन्म, जरा एव मरण का उच्छेदक होने से धर्मको चक्र के समान प्रकट किया गया है। वर शब्द का अर्थ श्रेष्ठ है इससे यह बोध होता है कि राज चक्र की अपेक्षा भी यह धर्मरूपी चक्र श्रेष्ठ है। क्यों कि इससे जीव के दोनों लोक હેય છે કે તે સારી પેઠે રથને હાકે, જે તે ઉન્માર્ગે (ટે રસ્ત) જતો હોય તો તેને સન્માર્ગ (મારા રસ્તા) તરફ વાળે માટે જેમ આ સારથી પોતાની ફરજને પાળના હોય છે તે પ્રમાણે જ પ્રભુએ પણ ધમપી રથને સારી પેઠે હા છે જે ગમે તે પ્રાણી ધર્મરૂપી રથને ઉન્માર્ગ (ખોટા રાતા) તરફ લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરે અર્થાત્ શ્રતચારિ વ્યરૂપ ધર્મનું ખૂનલ થાય એ રીતનું વર્તન કરે તે પ્રભુ તેના રક્ષક થાય, એટલે કે ધર્મને cપદેશથી તેને ફરી ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે ધર્મરચાતુ રન ચક્વત દાન, શીલ, તપ અને ભાવ વ નરક વગેરે ચાર ગતિને અથવા કોધ વગેરે ચાર કષાયોને આ ધમ નાશ કરનારા હોય છે, એટલા માટે તે “ચતુરન્ત' છે જન્મ, જગ[ઢાવસ્થા અને મૃત્યુને નાશ કરનાર હોવાથી ધર્મને ચકના આકારે બતાવ્યું છે વર શબ્દનો અર્થ એ છે એનાથી એમ જણાય છે કે “રાજચ” કરતા પણ ધર્મચક્ર ચઢિયાતુ છે કેમકે ·- अनगारचमानषिणीटीका सू. ३ सुधमास्वामिन चम्पानगया समयमरणम् प्राप्तेन । 'पोहएण' बोधकेन-बुध्यमानान् अन्यान् भव्यजीवान मेरयतीति गोधरस्तेन । 'मुत्तण' मुक्तेन-अमोचि स्वयमपञ्जरादिति मुक्तस्तेन । 'मोयगेण' मोच केन-मुन्यमानान-भव्यजीवान् प्रेरयतीति मोचकस्तेन । 'सवण्णुणा' सर्व जेन-सर्वमालद्रव्यगुणपर्यायलक्षणं वस्तुजात यावातव्येन जानातीति सर्वज्ञ तेन । 'मन्नदरिसिणा' सर्वदर्शिना-सर्व-समस्त पदार्थस्तम्प सामान्येन इष्टु शील मस्याऽमौ मर्वदर्शी तेन । 'सिव' शिव-निखिलोपद्रवरहितत्वाव, शिव रल्याणमय, 'स्थान' इत्यस्य विशेषणमिदम्, शिवादीना सर्वेपा द्वितीयान्तानामग्रेतनेन 'उपगतेन'-इत्यनेनाऽन्वयः। 'अयल' अचल-स्वाभाविक-प्रायोगिक-चलनक्रि जीवों को प्रभुने योध प्राप्त करने की प्रेरणा प्रदान की इसलिये वे योधक है, कम पनर से भभु स्वय छटे इसलिये मुक्त, तथा अन्य भव्य जीवों को कर्म पजर से छूटने की प्रेरणा की इसलिये मोचक है। समस्त द्रव्य और उनके गुण पर्यायों के यथार्थ ज्ञाता होने से प्रभु सर्वज्ञ हैं तथा समस्त पदार्थों का स्वरूप वे सामान्य रूप से जानते हैं इसलिये शर्वदर्शी है (मिवमयलमरुयमणतमाग्वयमचावारमपुणरवित्तिय सामसठाण उगगएण पचमस्स अगस्म विवा'पण्णत्तीय अयम? पणते उसण भते अगस्स णायाधम्मकहाण के अट्टे पण्गो शिव अचल अरुज जणन अक्षय, अव्यानराव एव अपुनराटनिरूप ऐसे शाश्वत स्थान को प्रभुने प्राप्त किया है। यह स्थान समस्त उपद्रवो मे रहित होने के कारण कल्याण मय कहा गया है-इसलिये शिवरूप हैं, इसमे स्वभाविक तथा प्रायोगिक किसी भी तरह की चलन क्रिया नहीं है इसलिये अचलरूप हैं, इममे બેવ પ્રાપ્ત કરવાની પ્રેરણા આપી એટલા માટે તેઓ બોધક છે કર્મના પાજરામાથી પ્રભુ જાતે મુક્ત થયા, એટલા માટે મુકત તેમજ બીજા ભવ્ય જીને કર્મના પાજરા માથી મુકિત મેળવવાની પ્રેરણું આપી એટલે તેઓ મેચક છે બધા દ્રવ્ય અને તમને ગુપ્તપર્યાય (પદાર્યના ગુણ અથવા ધર્મો)ના કાચા જ્ઞાતા હોવાથી પ્રભુ સક છે તેમજ બધા પદાથોના સ્વરૂપને તેઓ સામાન્યરૂપમાં સમજે છે એટલા માટે १४॥ छ (सिव मलय मल्य मणत मकवयमन्यावाहमपुणरावित्तिय सामग ठाण उवागष्ण परमस्स अगस्म विवाहपण्णत्तीय अयम? पपणचे छहस्म ण मते अगाम णायाधम्मकहाग के अहे पण्णत्ते) शिव, मयण, मन, અણત, અક્ષય, અવ્યાબાવ અને અપુનાનગૃત્તિરૂપ એવા શાશ્વત સ્થાનને પ્રભુએ મેળ યુ છે આ ખ્યાન બધા ઉપદ્રવ વગર હોવાને કારણે કલ્યાણમય બતાવવામાં આવ્યું છે એટલા માટે શિવરૂપ છેઆમાં સ્વાભાવિક તેમજ પ્રાયેગિક કઈ પણ જાતને ખમવાની ક્રિયા ચિલિત થવાની ક્યિા નથી, એટલા માટે જ અચળરૂપ છે ·. এষামকথা नेन आवरण रहित केवलज्ञान केरलदशनधारणा यिउउमण' व्यावृत्त न्छाना-छाधते-आनियते केवलज्ञान केवलदर्शनावात्मनोऽनेनेति-पातिक कर्मवृन्द शानाऽऽवरणीयादिरूप वा कर्मजातम च्यान-निवृत्त-जम यस्मात् स व्यायत्त उद्म, तेन व्यावृत्तच्छद्मना । जिणेण' जिनेन-रागद्वेपादिशत्रविजय शीलेन । 'जावएण' जापकेन-रागद्वेपरिपु जयन्त भव्यजीवगण मतिधर्मदेशना दिना प्रेरकेण, 'जि जये' इतिधातोणिनि-कीजोना णो' इत्यात्वे पुफि बुल् । 'तिण्णण' तीर्णेन-स्वय ससारौघाद उत्तीर्णेन । 'तारपण' तारवेण-तारयति- -तरतोऽन्यान् भव्यजीवान् प्रेरयतीति तारकस्तेन । 'युद्धेण' बुद्धेन-स्वयबोध पण से कहे गये हैं। तात्पर्य प्रावरण रहित केवलज्ञान और केवल दर्शन को प्रमु धारण करते है। इसलिये वे अप्रतिहत वरज्ञानदर्शन वाले हैं। व्यापत्तछम-छद्म शब्द का अर्थ आवरण करना होता है-केवलजान केवलदर्शन आदिरूप आत्मा जिन के द्वारा आनित की जाती है ऐसे ज्ञानावरण, दर्शनावरण, मोहनीय तथा अन्तराय रूप घातकर्म या आठों कर्म यहाँ छद्म शब्द से कथित हुए हैं। यह उद्म प्रभु की आत्मा से निवृत हो चुका है अत चे व्यावृत्त छद्म है। रागद्वेष आदि शत्रुओं के विजेता होने से प्रभु जिन हैं तथा इन रागद्वेप रूपी शत्रुओं को जीतने की प्रेरणा भव्य जीवो को प्रभने अपनी धर्मदेशना द्वारा प्रदान की श्रत प्रभु जापक हैं स्वय ससार समुद्र से प्रभु पार तिर चुके हैं इसलिये तीर्ण हैं, तथा अन्य जीवों को तरने की उन्होंने प्रेरणा की-अत तारक है, स्वयबोध को प्राप्त हो जाने के कारण प्रभु वुद्ध है तथा अन्य વિશેષણેથી યુક્તકહેવામાં આવ્યા છે તાત્પર્ય એ છે કે આવરણ ગહિત કેવળજ્ઞાન અને વળદનને પ્રભુ ધારણ કરે છે એટલા માટે તેઓ અપ્રતિડતડરજ્ઞાનદીનવાળા છે “યાત્ત છદ્મ અને અર્થ આવના, કરવું હોય છે કાળજ્ઞાન કવળદર્શન વગેરે રૂપ આત્મા જેઓ વડે આવૃત (આચ્છાદિત) કરવામાં આવે છે, એવા જ્ઞાનાવરણ, દરીના વરણ મેહનીય તેમજ વિનરૂ૫ ઘેર ઘાતકર્મ અથવા આઠે કર્મ અહીં છા શબ્દ વડે કહેવામાં આવ્યા છે આ છદ્મ પ્રભુના આત્માથી નિવૃત્ત થઈ ગયુ છે, એટલા માટે તેઓ વ્યાવૃત્ત % છે ગુગો વગેરે મુઓ ઉપર વિજય મેળવનાર હોવાથી પ્રભુજિન છે, તેમજ આ રાગ રૂપી ઓને જીવવાની પ્રેરણા ભવ્ય અને પિતાની ધર્મ દેશના કે પ્રભુએ જ આપી છે, એટલા માટે પ્રભુ જાપ પ્રભુ પાસે આ બનારસમુદ્રને પર તરી ગયા છે, એટલા માટે તેઓ તીર્થ છે, તેમજ બીજા કવાને તવાની તેમણે પ્રેણા આપી એટલા માટે તેઓ તારક છે જેને બિપ (જ્ઞાન) મેળવના- દાવાને લીધે પ્રભુ બુઢ છે, તેમજ બીજા ને પ્રભુએ . . - ·४9 अनगारधर्मामृत चर्षिणीटीका. म३ मुर्मम्पामिन चम्पानगयासमवमरणम् अस्य शाताधर्मस्याङ्गस्य कोऽयः प्रज्ञा ? इति प्रश्नवाक्यम् । अथ उत्तरदानाप शिष्य सम्बोधयति-हे जम्बू । इति-इत्थ प्रकारेणाऽऽमन्त्रणवास्येनाऽऽमन्त्र्य आर्य मुधर्मा स्थविरः-आर्यजम्यूनामानमनगारमेवमयादीत-अमययत्-हे जम्मू । ज्वल निश्चयेन-एवम्-अमुना प्रकारेण श्रमणेन भगवता महातीरेण गवत् समा- एनेन सिद्धिगतिस्थानमुपगतेन पप्ठम्याऽगस्य-ज्ञावाधर्मकथागस्य द्वौ श्रुतस्कन्धों प्रज्ञप्ती, तघयाज्ञानानिच धर्मकथाश्च, एत दूपी द्वौ श्रुतस्तन्धो कथितौ इत्युत्तरम् पुनर्जम्मूनामाऽनगार' प्रष्टु मस्तौति 'जइण भते' इत्यादि-हे भगवन् ! यदि श्रमणेन भगवता महावीरेण पप्ठस्याङ्गस्य द्वी श्रुतस्कन्धौ प्रज्ञप्ती-ज्ञातानि च कहा है तो ज्ञाता धर्मकथाङ्ग नामक छठे अग का क्या भाव कहा है ? इस तरह अपने शिष्य जगूस्वामी के प्रश्न को सुनकर सुधर्मास्वामी इस प्रश्न का उत्तर देते हुए कहते हैं कि-(जबत्तितएण अज मुहम्मे थेरे अन्न जणाम अणगार एव वयसी) हे जनू इस प्रकार मम्बोधन वाक्य द्वारा सम्बोधित कर आर्य सुधर्मा स्वामीने आर्य जवूनामक अनगार से इस प्रकार कहा-(एव खलु जंबू समणेणं भगवया महावीरेण जाव सप तेण छडम्स अगस्स दो सुयग्वधा पण्णत्ता) हे जवू! श्रमण भगवान महावीर ने जो कि पूर्वोक्त आदिकरादि विशेषणों से विशिष्ट हैं पत्र शिवरूप आदि विशेषण सपन्न सिद्विगति नामक स्थान को माप्त हो चुके हैं उन्होंने छ? ज्ञाताधर्मस्थान के दो श्रुतस्कध प्ररूपित किये है (त जहा णायाणिय धम्मकहाओय) वे ये है-१ ज्ञाता और दूसरा धर्म कया। (जहण भते समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण छहस्म રૂપ પાચમા અગને અર્થ કહ્યો છે તે જ્ઞાતાધર્મકથાગ નામના છઠ્ઠા અ ગમે અર્થ કહ્યો છે પિતાના પ્રધાન શિષ્ય જ બૂસ્વામીના આ પ્રશ્નને સાભળીને સુવમાં न्यानी - ननो artin Arual ४९ छ (जत्ति तएण अज्जमुहम्मे थेरे अज्ज जणाम अणगार एव वयासी) | Andना समान वयन 4 ममा Unt माय भुवमायामागे आ ण नाम माशुभारने २॥ प्रमाणे धु- (एव म्बलु जयू ममणेण भगवया महावीरेण जाध सपत्तेण छट्ठस्स अगस्स दो सुय ग्वधा पण्णत्ता) पू । म लगवान् महावीर या पूर्व उस माह- કરાદિ વિશેષણોથી યુક્ત છે અને શિવરૂપ વિગેરે વિશેષણ મ પન્ન સિદ્ધગતિ નામના સ્થાનને પ્રાપ્ત થઈ ગયા છે તેમણે-છઠ્ઠા નાતાધર્મકથાનના બે સુતઋ ધ નિરૂપિત કર્યા છે (त जहा णापाणिय पम्मकहानी य) ते या प्रमाणे पसा-शाता [१] भने जीन धर्मथा [२] (जहण मते समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण * ·बाताधर्म कथा यारहितम् । 'अरुय' अरुजम्-अविधमाना रुजा यस्य तत, अविद्यमानशरीर मनस्कत्वात्, आधिव्याधिरहितमित्यर्थः। 'अणत' अनन्तम्-अविधमानोऽन्तो माशो यम्य तत, अतएर 'भक्खय' अक्षय-नास्ति खेशतोऽपि क्षयो यस्य तत्, अवि नाशि-इत्यर्थः, 'अनागाह' 'अन्याराधम्-न विद्यते व्यावाधा-पीडा ट्रव्यतो भावतश्च यत्र तत् । 'अपुनरावित्तिय' अपुनरारतिकम् अविधमाना पुनरावृत्ति:- ससारे पुनरावर्तन यस्मात् तत्, यत्र गत्या न पदाचिदप्यात्मा विनिवर्तते । इत्थ मुक्तशिवत्वादि विशेषणविशिष्ट 'सासय' शाश्वत-निस्य 'ठाण' स्थानम्- स्थीयतेऽस्मिन्-इति स्थान लोकाऽग्रलक्षणम्, 'उबगएण' उपगतेन-माप्तेन श्रमणेन भगवता महावीरेण पञ्चमस्यागस्य व्याख्यामज्ञप्तिरूपस्य अयमर्थ, अनन्त रोदितत्वेन बुद्धया सन्निधावानीतत्वात्मत्यक्ष प्रज्ञप्त:-कथितः, ततः पयस्यास्य- पहुँचे हुए जीवों को शरीर और मन से रहित होने के कारण प्राधि व्याधिरूप दुखो को भोगना नहीं पड़ता इसलिये यह अरुजप है। त्रिकाल में भी इस स्थान का नाश नही होता है इसलिये यह अनन्तरूप है और इसलिये अविनाशी होने से अक्षयरूप है। द्रव्यपीडा तथा भावपीडा का इसमे लेशत भी सम्बन्ध नहीं है, इसलिये व्यायाधा-पीडा से रहित होने के कारण यह अव्यापार रूप है। इस स्थान पर पहुँचे हुए जीवों का पुन संसार में कभी भी आगमन नहीं होता है इसलिये यह अपु नरावृत्तिरूप है। शाश्वत होने के कारण यह स्थान नित्य है और लोक के अग्र भाग मे यह स्थित है। ऐसे स्थान को भगवान महावीर ने प्राप्त किया है। अब जम्बूस्वामीने सुधर्मास्वामी से ऐसा पूछा कि ऐसे स्थान को प्राप्त हुए तथा आदिकर आदि विशेषणों से युक्त हुए श्रमण भग चान् महावीर प्रभुने व्याख्याप्रज्ञप्तिरूप पचम अग का अर्थ इस प्रकार અહી પહોચેલ જીને શરીર અને નથી રહિત હોવાને લીધે આધિવ્યાધિરૂપ દુખે ભેગવવાના રહેતા નથી, એટલા માટે એ અજરૂપ છે ત્રણે કાળમાં પપુઆ સ્થાન નો નાશ થતો નથી, એટલા માટે આ અન તરૂપ છે અને એથી અવિનાશી લેવા બદલ અક્ષયરૂપ છે, દય પીડા અને ભાવપીડાને એનાથી ડે પણ બધ નથી, એટલા માટે વ્યાબાધા પીડાથી રહિત હેવાને કારણે આ આ યાબાવ આ સ્થાને પહોચેલ છેને ફરીથી મસામા કયારેય પણ પાછા ફરવાનું થતું નથી, એટલા માટે એ આ અપુનરાવૃત્તિરૂપ છે શાશ્વત હેરાને લીધે આ સ્થાન નિત્ય છે, અને લેના અગ્રભાગમાં આ અવસ્થિત છે એવા સ્થાનને ભગવાન મહાવીરે મેળવ્યું છે માટે જબૂસ્વામીએ સુધમસ્વામીને એવું પૂછ્યું કે એવા સ્થાનને પ્રાપ્ત થયેલ તેમજ આદિકર વગેરે વિશેષણોથી યુક્ત શ્રમણ ભગવાન મહાવીને પ્રભુએ વ્યાખ્યાતિ ૨૫ છે ·अनगारधर्मामृतपिणी टीका सू३ सुधर्मस्वामिन चम्पानगांसमवसरणम् ४९ (१) उत्क्षिप्तशातम्-मेवकुमारज'वेन म् इस्तिभरे दारदह्यमानसशक जीवरक्षायै पाद उक्षिप्त जीकृत एन धृत इति तदुपलक्षितमिद मरममभ्ययन मुक्षिप्तवातम् । नातमित्युदाहरम्-तदेयागीयमानत्वादध्ययनम् । एउमग्रेऽपि । (२) सद्धाटका-पन्यथेष्टि-विजपतम्बरयारेकमन्धन पद्धस्वार्थाभिधायक ज्ञात सवाटरज्ञातम् । १९ एगृणीमामे ॥ जय के इस प्रश्नका उत्तर देते हुए श्री सुधर्माम्बामी कहते है-जब श्रमण भगवान महावीरने जोरि आदिकर आदि विशेषणों से युक्त है और शिव आदि स्पसिद्धिगति नामक स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने जाता नामक प्रथम सध के मार ११ अध्ययन मरूपित किये है- वे येह-उत्क्षिप्तजात१, सराटकर, अड३, कर्मठ, शैलफ५, तुप६, रोहिणी७, मलि८' माकदी९, चान्द्रिक१०, दावद्रच११, उदकज्ञात१२, मडूक१३, तेतलि १४, नदिफल १५, अपरकका१६ आकीर्ण१७ सुसमा१८, पुडरीकजात१९॥ जात शब्द का अर्थ उदाहरण है। उक्षिप्तज्ञात में यह कहा गया है फि मेयकुमार के जीवने जन कि यह हस्ती के भर मे या दावाग्नि से दह्यमान (जलता हुआ) एक शशक की रक्षा करने के लिये अपने चरण को ऊँचा किया था-सो वह उसे ऊँचा ही किये रहा। इस उत्क्षिप्त उदाहण से युक्त होने के कारण इस अध्ययन का नाम भी उक्षिप्त जात पड गया है । सघाटकनात में धन्य श्रेष्ठ और विजय पगूणवीसहमे। જબુને આ પ્રશ્નને જવાબ આપતા શ્રીગુસ્વામીએ કહ્યું કે-જબૂ. શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે-કે જેઓ આદિડ વગેરે વિશેષણથી વિશિષ્ટ છે, અને શિવ વગેરે૩૫ મિદ્ધિ ગતિ નામના સ્થાને વિરાજમાન થયા છે તેઓએ જ્ઞાતા નામના પ્રમતના આ રીતે ઓગણીસ [૧૯] અચયને પ્રરૂપિત કર્યા છે, તે આ પ્રમાણે છે–ઉક્ષિપ્તનાત ૧, ઘાટકર, અડ ३४, रोड, ५, तुम, sell ७, मालिख ८, भारी, यादि १०, हावय ११, ઉદરજ્ઞાત ૧૨, મહૂક ૧૩, તેતલિ ૧, ન દિલ ૧૫, અ પરઠ ના ૧૬, આકીર્ણ ૧૭, યુગમાં ૧૮, પુડરી જ્ઞાત ૧૯, ઝાત રાબ્દને અર્થ Cદાહરણ છે ઉક્ષિપ્તા તમા બતાવવા મા આવ્યુ છે કે મેઘકુમને જીવ જ્યારે તે હાથીના ભવ (સ્વરૂ૫) મા હતું, ત્યારે દ વાગ્નિથી બળતા સનલ ની રક્ષા કરવા માટે પેતાના પગને અદ્ધર કર્યો હત, તે તેને અદ્ધર જ નખતા રહ્યા આ ઉત્સસ ઉદાહરણથી યુકત હોવાને કારણે આ અધ્યયનનું નામ પણ ઉસ્લિમ જ્ઞાત પડ્યું છે ૧, ન ઘાટકરાતમા ધન્ય શ્રેષ્ઠી અને વિજ્ય ને લગતી કથા છે, 1.

·माताधर्म कयास्त्रि धर्मकथाश्च, अनयोः श्रुतस्कन्धयोर्म ये प्रथमस्य-भावारूपस्य खलु भगवन् ' श्रुत मन्यस्य श्रमणेन याव-सम्माप्तेन शावतस्थानमुपगतेन भगवता महावीरेण ज्ञाताना कति अध्ययनानि पज्ञप्तानि-कथितानि, एच मने कृते मुधर्मास्वामी- उनरमाह-एव खलु जबूः ! खलु-निश्चयेन एवम् एतनामकमधमाश्रुवस्कन्धस्य एकोनविंशतिरभ्ययनानि प्राप्तानि. तद्यथा तानि सार्द्धश्लोकद्वयेन दर्शयति-'उक्खि पाए' इत्यादि। अगस्स दी सुयक्खधा पणत्ता तंजहाणायाणीय धम्मकहानो या पढमस्स ण मते ! सुयरखधस्स समणेण जाव सपत्रोण णायाण कइ अञ्झयणा पणत्ता!) पुन जयू पूछते हैं भदन्त ? यदि श्रमण भगवान महावीरने कि जो आदि करादि विशेषणोंवाले एव शिव आदि विशेषण सपन्न सिद्विगति नामक स्थान पर पहुंच चुके हैं छट्टे अगके ये दो श्रुतस्कध प्ररूपित किये है- १ ज्ञाता और दूसरा धर्मका-तो भदत्ता प्रथम श्रुतस्कन्ध ज्ञाता के उन श्रमणभगवान महावीरने कि जो पूर्वोक्त विशेषण वाले है एव शिव आदि विशेषण युक्त स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने कितने अध्य यनमरूपित किये है ? (एव खलु जबू' समणेण जाव सपत्तेण णायाण गगूणवीस अज्झयणा पण्णत्ता त जहा उक्खित्तणाए१ सयाडे२, अडे३, कुम्मे४, सेलगे५, तुवे६, य रोहिणं मली८ मायदी९, चदीमाइय१० ११॥ दावद्दम्वे११, उदगणाए१२ मडक्के१३, तेयली१४, बिय। नदीफले १५, अवरकंका१६, आइन्ने १७, मुसमा१८ इय। अवरे य पुडरीय गायरा छहस्स अगस्स दो सुयक्खधा पण्णत्ता त जहाणायाणीय धम्मकहाओ या पद मस्सण मते ! सुयवस्वधम्स समणेण जाव सपत्तेण णायाण कइ अज्झयणा पण्णत्ता) भूपूछ छ महन्तले श्रम भवान महावीरे- જેઓ આદિકરાદિ વિશેષણેથી યુકત અને શિવ વગેરે વિશેષણોથી સપા સિદ્ધ ગતિ નામના સ્થાને પહોંચ્યા છે–તેઓએ છઠ્ઠા અગના આ બે શ્રુતસ્ક ધ નિરૂપિત કયા – જ્ઞાન અને બીજે ધર્મકથા તે હે ભદન્ત પ્રથમ શ્રુતસ્ક ધ જ્ઞાતાના તે શ્રમ, ભગવાન મ્હાવીરે-જેઓ પૂર્વે કહેવામાં આવેલા બધા વિશેષણેથી યુક્ત છે અને રિવ વગર વિશેષણયુકતસ્થાને વિરાજમાન થયેલ છે, તેમણે કેટલા અધ્યયને નિઃપિત કર્યા? ( खल जममणेण जान सपत्तेण एगूणवीस अज्झयणा पण्णता त नहा उकिवत्तणाग १, मनाडे २, अहे ३ कुम्मे ४, सेलगे ५, तुये ६ य रोहिणी ७, मल्ली ८, मायदी ९ चदिमाहय १० ॥१॥ दारवे ।। उदगणाए १२, मुडक्के १६ तेयली १४, विय ! नदी फले १५ अयो का १६ आइन्ने १७ मुसमा १८, इय ।

·अनगारधर्मामृतापिणी टीका सू ३ सुधर्म स्वामिन चम्पानगर्यासमवसरणम् ४९ (१) उत्क्षिप्तज्ञातम्-मेघकुमारजी वैन म इस्तिमरे दाउदघमानक जीवरक्षायै पाद उत्क्षिप्त.कीकृत एन वृत्त इति तदुपललितमिद प्रयममध्ययन मुक्षिप्तमातम् । जातमित्युटाहरम्-तदेराधीयमानत्वादध्ययनम् । एवमग्रेऽपि । (२) सद्धाटका-पन्य श्रेष्टि-नियतस्करयोरेफरन्धन पद्धत्वार्याभिधायक ज्ञात सद्धाटरजातम् । १९ एगूण पीसइमे ॥ जद के इस प्रश्नका उत्तर देते हुए श्री सु पर्मावामी करते है-जब श्रमण भगवान महावीरने जो कि आदिकर आदि विशेपणों से युक्त है और शिव आदि रूप सिद्धिगति नामक स्थान पर पिराजमान हो चुके है उन्होंने जाता नामक प्रथम अस्मिथ के मसार १९ अध्ययन प्ररूपित किये है- वे ये है-उक्षिप्तजात१, सपाटकर, अट३, कर्मठ, शैलफद, तुअ६, रोहिणी, मल्लिद माकदी९, चान्द्रिक१०, दाचव११, उदकजात१२, मडूक१३, तेतलि १४, नदिफल १५, अपरकका१६ आकीर्ण१७ सुसमा१८, पुडरीकनात१९। जात शब्द का अर्थ उदाहरण है। उक्षिप्तज्ञात में यह कहा गया है कि मेवकुमार के जीवने जन कि यह हस्ती के भव में या दावाग्नि से दह्यमान (जलता हुआ) एक शशक की रक्षा करने के लिये अपने चरण को ऊंचा किया था-सो वह उसे ऊँची ही किये रहा। इस उत्क्षिप्त उदाहण से युक्त होने के कारण इस अध्ययन का नाम भी उक्षिप्त ज्ञात पड गया है । सघाटकतात में धन्य अष्ठि और विजय एगृणवीसइमे। જબૂના આ પ્રશ્નને જવાબ આપતા શ્રી સુધસ્વમીએ કહ્યું કે-જ બૂ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે-કે જેઓ આદિર વગેરે વિશેષવી વિશિષ્ટ છે, અને શિવ વગેરૂપ સિદ્ધિ ગતિ નામના ન્યાને વિ જમાન થયા છે તેઓએ જ્ઞાતા નામના પ્રમતના આ રીતે ગણીને [૧૯] અચયને પ્રરૂપિત કર્યા છે, તે આ પ્રમાણે છે–ઉક્ષિપ્તજ્ઞાત ૧, ન ઘાટકર, અડ 354 ४, रोनार, ५, तुमहि ७, भटिस ८, भाउदी, यानि १०, हापद्रव ११, Cડનાત ૧૨, મડ ૧૩, તેતલિ ૧૮, દિલ ૧૫, અપચ્છ તા ૧૪, આરણ ૧૦ સુનમાં ૧૮, ૫ડી નાત ૧૯, જ્ઞાત કાને અર્થે દાહરણ છે ઉસ્લિપ્તના તમા એ બતાવવા મા આવ્યુ છે કે મેઘતુમ ને જીવ જ્યારે તે હાથીને ભર (સ્વરૂ૫) મા હતું, ત્યારે દવાગ્નિથી બળતા સનલ ની ક્ષા કરવા માટે પેતાના પગને અદ્ધર કર્યો હતે, ત તેને અદ્ધર જ રાખતા રહ્યા આ ઉક્ષિપ્ત ઉદાહરણથી મુકત હોવાને કારણે આ આ યયનનું નામ પણ ઉસ્લિમ જ્ઞાત પડ્યું છે ૧, ન ઘાટ સાતમા ધન્ય ગ્રી અને વિજ્ય ચારને લગતી કથા છે, ·४८ साताधर्म कथास्त्रेि धर्मकथाश्च, अनयोः श्रुतस्कन्धयोर्म ये पथमस्य-ज्ञातारूपस्य खलु भगवन् ! युत- मन्यस्य श्रमणेन यावत्सम्माप्तेन-शाश्वतस्थानमुपगतेन भगवता महावीरेण ज्ञाताना कति अध्ययनानि मज्ञप्तानि-कथितानि, एव मश्ने कृते सुधर्मास्वामी- उनरमाह-एव खलु जबू! खलु-निश्चयेन एवम् एतन्नामकमयमाश्रुतस्कन्धस्य एकोनविंशतिरध्ययनानि प्रजातानि. तद्यथा तानि सार्द्धश्लोकद्वयेन दर्शयति-'उक्खि तणाए' इत्यादि। अगस्स दो सुयस्खधा पण्णत्ता तजहा णायाणीय धम्मकहानो य। पढमस्स ण मते ! सुयक्खधस्स समणेण जाव सपत्रोण णायाण कइ अज्झयणा पग्णत्ता?) पुन जवू पूछते है भदन्त ? यदि श्रमण भगवान महावीरने कि जो आदि करादि विशेषणोंवाले एव शिव आदि विशेपण सपन्न सिद्विगति नामक स्थान पर पहुंच चुके हैं छट्टे अगके ये दो श्रुतस्कध प्ररूपित किये है- १ ज्ञाता और दूसरा धर्मकथा-तो भदत! प्रथम श्रुतस्कन्ध ज्ञाता के उन श्रमणभगवान महावीरने कि जो पूर्वोक्त विशेषण वाले है एव शिव आदि विशेपण युक्त स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने कितने अध्य यनमरूपित किये है ? (एव खलु जबू? समणेण जाव सपत्तेण णायाण पगूणवीस अज्झयणा पण्णत्ता त जहा उक्खित्तणाए? सब्बाडे २, अडे३, कुम्मे४, सेलगें५, तुबे६, य रोहिण ७ मल्ली८ मायदी९, चदीमाइय१० ॥१॥ दावद्दश्वे११, उद्गणाए१२ मडुक्के१३, तेयली१४, विय। नदीफले १५, अवरकंका१६, आइन्ने १७, सुसमा१८ इय। अवरे य पुडरीय णायण छट्टस्म अगस्स दो सुयक्खधा पण्णत्ता त जहाणायाणीय धम्मकहाओ य । पढ मस्स ण भते! सुयक्खधम्स समणेण जाव सपत्तेण णायाण कइ अज्झयणा पण्णत्ता) Ary पूछ छ महन्त ने श्रम मवान महावीर- જેઓ આદિકરાદિ વિશેષણોથી યુક્ત અને શિવ વગેરે વિશેષણોથી સંપન્ન સિદ્ધ ગતિ નામના સ્થાને પહેચ્યા –તેઓએ છઠ્ઠાગના આ બે કૃતષ્ક ધ નિરૂપિત કયા [૧]જ્ઞાન અને બીજે ધર્મકથા તો હે ભદન' પ્રથમ શ્રુતસ્ક ધ જ્ઞાતાના તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે-જેઓ પૂર્વે કહેવામાં આવેલા બધા વિશેષણોથી યુક્ત છે અને શિવ વગેરે વિશેષણયુક્તસ્થાને વિરાજમાન થયેલ છે, તેમણે કેટલા અચયને નિરૂપિત કર્યા છે? (एच खलु जनू' ममणेण जाव सपत्तेण एगूणवीस अझयणा पण्णता न नहा उकिवित्तणाए १, सभाडे २, अडे ३ कुम्मे ४, सेन्गे ५, तुचे ६, य रोहिणी ७, मल्ली ८, मायदी ९ चदिमाहय १० ॥१॥ नावद्दये १ उदगणाए १२, मुडाके १६ तेयत्री १४, विय ! नदी फले १५, अर्थ कका १६. आइन्ने १७ मुसमा १८, इय ! अबरे य पुटरीयणाया - ·अनगारधामृतपर्पिणी टीका सू ३ सुधर्मस्वामिन'चम्पानगया समवसरणम् ५१ (१२) उदयज्ञातम्-उदय नगरपरिखाजल, तदुदाहरणेन पुद्गलस्वभाव मतिपादकत्वादनातम् उदकज्ञातम् । (१३) मण्डका-भेकः-नन्दमणिकार श्रेष्ठिजीव., तचरित्रोपलक्षित महाज्ञातम्। (१४) तेतलि -तेतलिरिति तेतलिपुत्र सूचामात्रत्वात्सूत्रस्य, म कनकरथराना मात्य , तदुपरक्षित तेतलिजात तेतलिपुत्रज्ञातमित्यर्थ । (१५) नन्दिफलम्-नदिफलाभिधाना आपातभट्टाः परिणामदारुणाक्षाः, तदुदाहरणपतिपादकमध्ययन नन्दिफल्जातम् । (१६) अपरकवा-धातकीखण्ड-भरतक्षेत्र राजधानी, तत्र परिहतद्रौपद्या नयनार्थ कृष्ण चामुदेव गमनरूपायर्यादि प्ररूपक ज्ञातम् अपरकड्काज्ञातम् । (१७) आकीर्ण -आकीर्णा.-कालिकद्वीपवर्तिनो जात्याचाः, तदुदाहरणो- पलक्षितम् आकीर्णज्ञानम् । (१८) मुमुमा-गुसमानाम्नी धन्यप्रेष्ठिदुहिता, तच्चरित्रविषयक्म ययन सुंझमाझातम् । (पाइ) के जल के दृष्टान्त द्वारा पुद्गल के स्वभाव का प्रतिपादन पिया गयो है १२, महाजात मे नदिमणिकारसेठ का जीव जो महक हुआ था उसका जीवनचरित्र कहा गया है१३। तेतलिजात में कनकस्थराजा के अमात्य तेतलि का जीवन चारित्र लिखा गया है१४। नदीफलज्ञात मे नदिफल जो देखने मे तो पडा सुन्दर होता है परन्तु उसका परिणाम बडा ही दारुण होता है- य-बात स्पष्ट की गई है१५। अपर कमाजात मे पातकी ग्वडस्य भरत क्षेत्र की राजधानी अपरकका मे परिहृत द्रौपदी को लाने के लिये गये हुए कृष्ण वासुदेव का वर्णन किया है१६ आकीर्णज्ञात में कालिक द्वीप में रहे हुए जात्यश्वों (जातिमान अश्वों) का उदाहरण प्रदर्शित पिया गया है १७१ सुसमाजात में धन्य श्रेष्ठी की पुत्री का चरित्र लिखा गया ૧૧, દજ્ઞાતમા પરિખા (ખા)ના પાણીના ઉદાહરણ વડે પુગલના સ્વભાવનું નિરૂ પણ કરવામા આવ્યુ છે ૧૨ મડ઼જ્ઞાતમાં નદિ મણિનાર શેઠને જીવ જે મેડૂક (દેડકો) થયે, તેના જીવનની કથા કહેવામાં આવી છે ૧૩, તેતલીજ્ઞાતમા કનકથે રાજાના મત્રી તેતવીનું જીવન ચરિત્ર લખવામાં આ યુ ) ૧૪, નદીફળજ્ઞાતમાં નદીફળ જે જેવામાં બહુ જ સારું હોય છે, પણ તેનું પરિણામ બહુ જ ખરાબ હોય છે, આ વાત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે અપરવાજ્ઞાતમા ધાતકી બડ ક્ષેત્રની ગજવાની અપરકામાં પરિહત દ્રોપદીને લાવવા માટે ગયેલ કૃષ્ણ-વાસુદેવનું વર્ણન કગયુ છે ૧૬ આર્ણિ જ્ઞાતમાં કાલિદ્વીપમાં રહેતા જાત્ય (તિમાન અવે)નું દાત બતાવવામાં આવ્યુ છે ૧૭ સુસમાજ્ઞાતમાં ધન્ય શ્રેષ્ઠીની પુત્રીનું ચરિત્ર લખાયુ છે ૧૮ પુરી સાતમા ·40 प्राताधम कथानमत्र (३) अण्डम्-सूचनात्म्नमिति न्यायादन-'अण्ड' मिति मयूराण्डम्, तद पलक्षितम ययनम्-अण्डकज्ञातम् । (४) कूर्म' कर्म इति कच्छप , तदुदाहरणेन गुप्त्यगुप्तिगुणदोपप्रति पादकत्वादिद कृमज्ञातम् । (५) शैलका-शैलकराजवितव्यतापियामा ययन शैलज्ञातम् । (६) तुम्मम्-अला', तदुदाहरणप्रतिपादकत्वेन तन्नाम्ना प्रसिद्ध तुम्ब ज्ञातम् । (७) रोहिणी-धन्यसार्थवाहपुत्रस्य धनरक्षणतत्परा भार्या, तस्या शालि. पणसुरक्षणवर्धनोदाहरणेन समुपलक्षित रोहिणीज्ञातम् । (८) मल्लिः-एतन्नाम्नी कुम्भकराजपुनी-एकोनविंशतितम-तीर्थरपट धारिणी तदाहरणोपलक्षित मल्लिज्ञातम् । (९) माकन्दी-अत्र माकन्दी शब्देन मापन्दीदारको गृह्यते, तन्नाम्ना प्रसिद्ध माकन्दीज्ञातमिति माफन्दीदारसज्ञातमित्यर्थः । (१०) चान्द्रिक -चन्द्रोदाहरणप्रतिपादकत्वाञ्चान्द्रिकज्ञातम् । (११) दाबद्रव -स्वनामग्यातः समुद्रतटस्थो वृक्षविशेष, तदुपलक्षित दाबद्रवज्ञातम् । चोर के सबन्ध की कथा है। अण्डाध्ययन में मयूराण्ड की ३१ क्रमां ध्ययन में कर्म के उदाहरण को लेकर गुप्ति और अगुप्ति के गुण दोषों का वर्णन किया गया है। शैल्पज्ञात में शैलकराजर्षि के समन्ध की क्था है। तुम्बज्ञात में अलाधू-तुमडी-का उदाहरण प्रतिपादित किया गया है । रोहिणी ज्ञात में धन्य सार्थवाह के पुनबहू की कथा है जो धनके रक्षण और उसके वर्धन करने में विशेष चतुर थी ७ मल्लीज्ञात में १९वें भगवान श्री मल्लीनाय की स्था कही गई है। ये कुम्भकराज की पुत्री थी८, माकदीजात म माफदी दारक री कथा नही हुई है। चन्द्रिकात में चद्रमा का उदाहरण दिखलाया गया है१० दावद्वज्ञात में-समुद्र तट पर रहे हुए दावद्रव विशेष का दृष्टात दिया गया है११॥ उदकज्ञात में परिखा ૨ અધ્યયનમાં મયૂરાન્ડની ૩ કર્માધ્યયનમાં ફર્મ (ડાબે) ને દાખલે લઈને ગુપ્તિ અને અગુપ્તિના ગુણ દોનુ વર્ણન કર્યું છે જ, શૈલજ્ઞાતમાં શિક્ષક રાજર્ષિના સબ ધની કથા છે , તુ બનાતમાં અલાબૂ હતૂ.બી)નું ઉદાહરણ આવ્યું છે ? હિણી ઝાતમા ધન્યમાર્યવાહની પુત્રવધૂઓની કથા છે જે ધનનું રક્ષણ અને તેનું વર્ધન કરવામાં બહુ ચતુર હતી ૭ મલ્લજ્ઞાતમાં ઓગણીસમા (૧૯) ભગવાન શ્રી મલ્લિનાથની કયા કહેવામાં આવી છે ૮ એ કુભરાતના પુત્રી હતા માટદી જ્ઞાતમા માદી દા કની કથા વર્ણવવામા આવે ૯, ચકિનાજ્ઞાતમા ચૂદ્રનું દાહરણ આપવામા આવ્યુ છે ૧૦, દાવદ્રવજ્ઞામમાં સમુદ્રના કિનારે રહેલ દાવઢવ વિશેષને દાખલે આપવામા આવે છે ·अनगारधमामृतवर्षिणीटीमा सू । प्रवादिनिरूपणम् सव्वभूमियासु लखपच्चए विडण्णवियारे रजधुरचितए यावि होत्था, सेणियस्स रन्नो रज चरच कोस च कोटागार वल च वाहण च पुरंच अतेउरच सयमेव समुवेस्खमाणे समुवेम्खमाणे विहरडासू, । टीका-'जडण भते !' इत्यादि । जम्यूम्यामी भगवन्तमार्यमुधर्मम्मामिन पृच्छति-यदि ग्वलु भगवन् । श्रमणेन यावत्सम्प्राप्तेन ज्ञाताना ज्ञाताग्य स्य प्रथमश्रुतस्कन्धस्यैकोनशितिर-ययनानि-मज्ञप्तानि, तया-स्थितनातादीनि यावत्-पुण्डरीकज्ञातान्तानि च, एतेषु प्रयमस्य सलु भगवन् ! अ-ययनस्य उत्क्षिप्तज्ञातार यस्य कोऽयं प्रनत ११ इति प्रश्ने कोसति-आर्यमुधर्माम्वामी माह- एवम् अमुना प्रकारेण खलु निश्चयेन हे जम्मृ.! तस्मिन काले तस्मिन समये इहैव निवासाधारतया प्रत्यक्षाऽऽमन्ने न तु जम्बूद्वीपानामसदस्यतयाऽन्य जहण भते ! समणेण जाव इत्यादि जम्मामी-आर्य सुधर्मास्वामी से पुनः यह पूठते है कि (जाव सपत्तेण समणेण) आदि करआदि विशेपणों से लेकर-सिद्धिगति को प्राप्त । हुए विठोपगों वाले श्रमण भगवान महावीरने (गायाण प्रगृणवीसा अज्झ- यणापण्णत्ता) जाता नामक-प्रथम श्रुतस्कर के ये १९ उन्नीस अभ्ययन कहे है (त जहा) जैसे (उफियत्तणाए जाब पुडरीत्तिय) उत्क्षिप्तज्ञात से लगाकर- पुडरीकजात तक। तो इनमे (पढमस्स ण भते । अज्मयणस्स के-अट्टे पपणत्ते) प्रथम अध्ययन जो उत्क्षिप्तज्ञात है उसका क्या अर्थ उन्होंने प्रतिपादित किया है। इसप्रकार जबूस्वामी का वक्तव्य सुनकर श्री सुपर्मास्वामी उत्तर रूप म यह कहते है कि-(एव खलु जनू। तेण कारेण तेणसमण्ण इहेय "जण मते ! समणेण जाव इत्यादि" कन्वाभी आर्य सुधाम्वाभीने या प्रमाणे पूछे (जारसपत्रेण समणेण) આદિકર આદિ વિશેષણથી લઈને સિદ્ધિગતિને પ્રાપ્ત કરેલ વિશેષણવાળા શ્રમણ +वान महावीर (णायाण एगृणवीसा अज्झयणा पण्णता) ज्ञाता नाभना प्रथम થત—ધના मे माय (१८) अध्ययनो 5 छ (त जहा) भ3 (उक्खित्तणाए जावपुडरीएत्तिय) Gadतथा साने गुरुजात सुधा तो मनामा (पहमास ण मते ! अज्झयणस्स क अट्टे पण्ण) प्रथम मध्ययन रे cસ્થિતજ્ઞાત છે, તેનો શો અર્થ તેઓએ બતાવ્યું છે? આ રીતે જ બુસ્વામીના पयन सामणीने श्री सुधभावामी उत्तमा २मा प्रमाणे ८-(ण्य स्बल जा । तेण वालेण तेण समपण ज हीवे दीवे भारहे पासे दाहिणड्ढे म हे ·साताधमकथा , अपर च अन्यत-एकोनविशतितम- (१९) पुण्डरीफज्ञातम्-पुण्डरीका=पुक्लायतीविनयम यवर्तिपुण्डरीरिणी नगर्यामेतन्नामको राजा, तद्वक्तव्यता प्रतिबद्धत्वादिद पुण्डरीकजातम् । इत्य सङ्कलनया प्रथमश्रुतस्कन्धे जातानाम के एकोनविंशतिसस्यानि जातानि-उत्तक्षिप्तादीनि सन्ति |मू० ३॥ मूलम्- जइण भते समणेण जाव संपत्तेणं एगूणवीसा अज्झ पणा पण्णत्ता त जहां-उक्खित्तणाए जोव पुडरीए ति य, पढमस्स ण भते अज्झयणस्स के अटे पन्नते ? एव खलु जवृ । तेणं कालेण तेण समएण इहेब जबुद्दीवे दीवे भारहे वासे दाहिणडढे भरहे राय- गिहे णाम नयरे होत्था वण्णओ, गुणसिलए चेइए वन्नओ। तत्थण रायगिहे नयरे सेणिए नाम राया होत्था, महयाहिमवंत० वष्णओ। तस्स ण सेणियस्स रन्नो नदा नाम देवी होत्था सुकुमालपाणिपाया वपणओ। तस्स ण सेणियस्स रन्नो पुत्ते नदाए देवीए अत्तए अभए नाम कुमारे होत्था, अहीण जाव सुरूवे साम-दंड-भेय- उपप्पयाणणीति--सुप्पउत्तणयविहिन्नू ईहा-वूह-मग्गण-गवेसण- अत्थसत्थ-मइविसारए उप्पत्तियाए वेणइयाए कम्मियाए पारिणा मियाए चउव्विहाए बुद्धिए उववेए सेणियस्स रपणो बहुसु कन्जेसु य कुडुबेसु य मतेसु य गुज्झेसु य रहस्सेसु य निच्छएसु य आपु. च्छणिजे पडिपुच्छणिज्जे मेढीपमाण आहारे आलबण चस्म्वू मेढी भूए पमाणभूए आहारभूए आलवणभूए चक्खूभूए सब्बक जेसु है १८१ पुण्डरीकजात मे पुप्फ्लापती विजय के म य मे रही हुई पुण्डरी किणी नाम की नगरी में पुडरीक राजा की कथा दिपलाई गई है १९ ॥ પુવાનની વિજ્યના મધ્યમાં આવેલી યુનિણ નામની નગરીમાં પડી રાજની દવા બતાવવામાં આવી છે ૧૯ ૩ ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका स. ४ प्रनादिनिरूपणम् पर्पत. भुल्ल हिमवत्पर्वतापेक्षया-उद्यत्वायामोहेर (गाम्भीर्य) विष्कम्भपरिक्षेपादिना रत्नमयपद्मपरवेदिका नानामगिरत्नमय कटल्पतरुणिप्रभृतिना क्षेत्रमर्यादास रित्वेन च महान तथा श्रेणिकभूपोऽपि शेपराजापेक्षया जातिकुल नीतिन्यायादिना विपुल्धनकनररत्नमणिमौक्तिशगानिलाममार-राज्यराष्ट्रपलपाहन कोशकोप्ठागा रादिना जातिकुल धर्ममर्यादाकारित्वेन च महान् वरीवति, तथा सर्वजनमनोमोटक- तया विस्तृतयगः कीर्तिरूपमुगन्यतया च महामलयवन, औदार्य धैर्य-गाम्भी र्यादिगुणैर्मन्दरबत, भूपरन्दे दिव्या दिव्यश्रुति-दिव्यप्रभावादिभिर्महेन्द्रवत् के-जैसा श्रेष्ट था। जैसे महा हिमवान पर्वत अन्य लोटे २ पर्वतों की अपेक्षा उच्चता आयाम (दीर्घता) एव उद्वेध (गाम्भीर्य) तथा विप्फम जौर परिक्षेप आदि द्वारा रत्नमय पन की परवेदिकाढारा नानामगि मय पप रत्नमय कुटों द्वारा तथा कल्परक्षोंकी पक्तियोटाराक्षेत्र की मर्यादा- कारी होने से महान् माना जाता है उमी प्रकार श्रेणिक राजा भी अन्य राजाओं की-अपेक्षा, जाति, कुल नीति, न्याय आदिद्वारा विपुल पन, कनक, रन्न, मणि मौक्तिक, शव शिला-प्रवाल द्वारा, राज्य, राष्ट्रपल, पाहन कोश, कोप्ठागार आदि द्वारा, जाति कुल, धर्म की मर्यादा करनेवाला होने से महा हिमवान जैसा कहा गया है । समस्तजनता के मन को प्रमन्न करनेवाला होनेसे तथा विस्तृत यश एव कीर्तिरूप मुगधिवाला होनेसे महामलय की तरह बह श्रेष्ठ माना गया है।-औदार्य पैर्य तथा गाभीर्य आदि गुणों से युक्त होने के कारण वह-रानामन्दर की तरह उत्तम कहा જેવા શ્રેષ્ઠ હતા જેમ મહાન હિમાન પર્વત બીજા નાના પર્વતની અપેક્ષા ઉચ્ચતા આયામ (દીર્ઘતા) ઉદેવ (ગભીરતા) તેમજ વિદ્ધ ભ અને પરિક્ષેપ વડે રત્નમય પની cત્તમ વેદિકામ અને મણિમય અને રત્નમય કો (શિખરો) વછે, તેમજ કલ્પવૃક્ષની હારમાળાઓ વડે ની મર્યાદા કરનાર હોવાથી મહાન માનવામાં આવે છે, તેમજ શ્રેણિક રજા પા બીજા રાજાઓ કરતા જાતિ, કુળ, નીતિ ન્યાય વગેરે વગે પુષ્કળ धन, उन, न, भा, भौति, शुभ, शिक्षा प्रवासवडे न्य, राष्ट्र, म, पान, શ, કorગાન જતિકુળ અને ધમની મયાદા કાર હેગથી મહા હિમવાનું જેવા કહેવામા આવ્યા છે ન પૂર્વ જનસમાજના મનને પ્રસન કરનાર લેવાથી તેમજ વિ-તૃત યય અને કીતિરૂપ મુગધવાળા હોવાથી મહમલયની જેમ તેમને શ્રેષ્ઠ માનવામા આવ્યા છે ઉદાતા ધીરજ, તેમજ ગભીરતા વગેરે ગુણોથી સંપન્ન હેરાને લીવે તે જાને મેશ્વતની જેમ ત્તમ કહેવામાં આવ્યા છે રાજાઓના - , ·साताधर्म कथासूत्रे म्मिन् जम्बूद्वीपे, जम्बूद्वीपनाम के द्वीपे भारते-भारतनाम के वक्षेत्रे दक्षिणा ईभरते भरतक्षेत्रस्य दक्षिणा राजगृह नामक नगरमासीत्, 'पण्णी' वर्णका वर्णन ग्रन्थोऽन वक्तव्य , स च चम्पावर्णनात्मकऔपपातिकमूत्र वर्तते, सोऽत्र नपुसकलि इनिर्देशेन द्रष्टव्यः, व्याख्यातोऽप्यसो तस्य पीयुपपपिण्या टीकाया मयेति । गुण शिलक चैत्यम् वर्णक =औपपातिकमूत्रकृतवर्णनवदेवात्रज्ञातव्यः । तत्र खलु राजगृहे नगरे श्रेणिको नाम राजाऽऽसीत् । स कीदृश.? इत्यत्राह-महयाहिमयत०' इत्यनेन 'महयाहिमवतमहतमलयमदरमहिंदसारे' इत्येव विज्ञेयम् महाहिमवन्महामलय मन्दरमद्देन्द्रसार'-तत्र महाहिमवानिव-एतन्नामकबर्पयरपर्वताच, यथा महाहिमवान् जबुद्दीवे दीवे-भारहे वासे दाहिड्दभरहे रायगिहे णाम णयरे होत्या) जवू । तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस प्रकार है-उसकाल म और उम समय में इसी जवू द्वीप नामके द्वीप में भरत नाम का क्षेत्र है । इस भरत क्षेत्र के दक्षि णार्द्ध मे राजगृह नामका नगर था। यहाँ जो (चण्णओ) यह पद आया है उसका तात्पर्य यह है कि औषपातिक सूत्र मे चम्पानगरी का जैसा वर्णन किया गया है वैसा ही वर्णन इस राजगृह नगर का भी जानना चाहिये । उस वर्णनाअनुवाद औपपातिक सूत्रकी पीयूपवर्षिणी नामकी टीका मे कर दिया है । जिज्ञासुओं को वहा से यह विषय समझ लेना चाहिए। (गुण सिलए चेइए बन्नओ) उस नगर मे गुण शिल्क नामका-चैत्य था। इसका वर्णन भी औपपातिक सूत्र में किया गया है वहा से जान लेना चाहिये । (तत्थ ण रायगिहे नयरे सेणिए नाम राया होत्या महया हिमवत वण्णओ) उस राजगृह नाम नगर में श्रेणिक इस नाम का राजा राज्य करता था। यह महा हिमवान पर्वत-जैसा महामलय पर्वत जैसा, मदराचल जैसा, और महेन्द्र रायगिहे णाम ण यरे मोत्या) | तमा। प्रश्नमा वाम मा प्रभात કાળે અને તે વખતે એજ જબૂરીપ નામના કપમાં ભારત નામે ક્ષેત્ર હતુ देना दक्षिामा २२४६ ना ना तु मी (वष्णओ) - ५४ माव्यु છે તેનો અભિપ્રાય આ પ્રમાણે છે કે પાતિક મૂત્રમા પાનગીનુ જેવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, તેવું જ વર્ણન આ ગજગહ નગરનુ પણ સમજવું જોઈએ તે વર્ણનને અનુવાદ પીવર્ષિણી નામની ટીકામાં કરવામાં આવ્યો છે જિજ્ઞા सुमागे त्याथी या विषयने मलमे (गुणसिलग चे" बन्न मो) ते नगरमा ગુણશિલા નામે ચૈત્ય હતું આનુ વર્ણન પણ ઓપતિક નામા કવ્વામા આવ્યુ છે त्याथी त नये (तत्थ ण रायगिहे नयरे सेगिए नाम राया होत्या महया हिमवत वणओ) ते 25 नामा श्रेलि नामे AM otu ४ता sna મહા હિમાલય પર્વતના જેવા મામલય પર્વત જેવા, મદ વલ જેવા અને મહત્ત્વના . અા ·अनगारधमामृतर्पणोटीश ४ प्रनादिनिरूपणम् लपवण-वजणगुणोए, माणुम्माणपमाणपटिपुण्णमुजायसवगसुदरगे, ससि सोमाकारे, फते, पियदसणे मुस्वे' इति सग्रहः। व्यारया-अहीनमतिपूर्णपञ्चे न्द्रियगरीर - जहीनानि-लक्षणतोऽन्यूनानि मतिपूर्णानि=स्वरूपतोऽखण्डितानि पश्चापीन्द्रियाणि यस्मिन् तत्तथाविध शरीर यस्य स तथोक्त' । लक्षणव्यञ्जनगुणो- पपेतः-लक्षणानि स्वस्तिश्चयवमत्स्यादीनि, व्यञ्जनानिम्मपतिलादीनि, तेपा गुण प्रशस्तत्परूपास्तै. उपपेतः युक्तः । अत्र-'उप' 'अप' अनयोरुप सर्गयो शक-यादित्वात्पररूपे 'उपपडतः' अनयोर्गुणे 'उपपेत.' इति सिद्धम् । मानोन्मानप्रमाणप्रतिपूर्णमुजातसद्गिसुन्दराद्ग'-अत्र मान जलेन परिपूर्णे कुण्टे यस्मिन् पुरुपे पविष्टे सति यजल कुण्डादरहिनिस्सरति तनल यदि द्रोणपरि माण भाति तदा तस्य शरीरावगाहना मानमुच्यते । तुलादण्डेन सन्तुलित पुम्पो यद्यर्द्धभारपरिमाणो भवति तदा तस्य अर्धभारपरिमाणम् उन्मानमुन्यते । स्वा लेनाप्टोत्तरशतोन्नतता प्रमाण रयते ततः-मान च उन्मान च प्रमाण च मानोन्मानममाणानि, तैः प्रतिपूर्णानि मुजातानि सद्गाणि, तैः मुन्दरागः-सर्वथा प्रमाणप्रतिपूर्णमुजानतया सर्वागीण सुन्दर इति भावः । 'ससि- तथा स्वरूप से परिपूर्ण पाचो इन्द्रियों से युक्त था।' लक्षणों-स्वस्तिक-चक्र यव एव मत्स्य आदि के चिह्नो-से-तथा मपा तिल-आदिस्प व्यञ्जनों से भरपूर था । 'मान उन्मान, तथा प्रमाण से शरीर का प्रत्येक अवयव આવે છે કે એમનું શરીર લક્ષણેથી અન્યૂન (સપૂર્ણ) તેમજ સ્વરૂપ (સૌદર્યથી પરિપૂર્ણ પાચે ઈન્દ્રયોથી યુકત હતું લક્ષણ સ્વસ્તિક ચક્ર, યવ અને મત્સ્ય વગેરે ચિદોથી તેમજ મકાતિલ વગેરે વ્યજનોથી પૂર્ણ રીતે ભરેલુ હતુ માન, (૧) ઉન્માન, (૨) તેમજ પ્રમાણ (૩) શરીરને દરેકે દરેક અવયવ પરિપૂર્ણ હતા (१) जल से परिपूर्ण भरे हुए कुण्ड में मनुष्य को बैठाने पर उस कुड से जितना पानी बाहर निकल आता है वह पानी नौलने पर पदि एक द्रोण प्रमाण होता है तो वह जल उस पुरुष की शरीरावगोहना का मान मानाजाता है । (२) तराजू पर सन्तुलित होने पर पुरुष का जो अर्ध भार होगा वह उन्मान माना जावेगा । (३)१०८ अगुल की जो ऊँचाई होती વિશેષ –(૧) પાણીથી પૂણ ભલ કુકમા માણસને બેસાડ્યા પછી તે કુડમાથી જેટલું પાણી બહાર નિકળી આવે છે, તે પાણીને જે તેલવામાં આવે, અને તે એક કોણ પ્રમાણે તેલમાં ઉતરે તે તે પાણીને તે પુરુષની શરીગવગાહનાનુ માન” માન વામાં આવે છે (ર) ત્રાજવા ઉપર તલવામા પક્ષનુ જે અધું વજન થાય તેને ઉન્માન માનવામા આવે છે (૩)એકસો આઠ (૧૦૮) આગળની જે ઊંચાઈહોય છે તેને પ્રમાણે કહેવામા આવે છે ·. . माताधर्मप यादव सार =श्रेष्ठ , इत्यादि । 'वण्णओ' वर्णक -भूपवर्णनमारणीपपातिरमत्राद् विज्ञेयम्, तस्य खलु श्रेणिकस्य राज्ञ. नन्दानाम्नी देव्यासीत् । सा कीदशी' इत्यत्राह-'मुकुमालपाणिपाया' मुकुमारपाणिपादापाणी च पादौ च पाणिपाद= करचरण, सुकमारम्-अतिकोमल पाणिपाद यस्या सा तथोक्ता-अतियोमलार- चरणवतीत्यर्थ , 'वण्णो' पर्णक राजीवर्णन औषपातिम्मनादासेयम् । तस्य सलु श्रेणिकस्य पुत्रः 'नदाए देवीए भत्तए' नन्दायादेच्या आत्मजा तद्गर्भज इत्यर्थः अभयनामा कुमारऽआसीत् । स कीदृश• ? इत्यार-'अहीण जाव मुरूवे' अहीन यावत्सुरूप., अप्रत्ययावच्छन्देन-'अहीणपडिपुण्णपचिदियसरीरे, गया है। राजाओं के समूह मे दिव्यमद्धि, दिव्याति तथा दिव्यप्रभाव आदिद्वारा वह महेन्द्री तरह उत्तम प्रकट दिया गया है। यहा पर भी जो यह "वणओ" शब्द आया है वह यह प्रकट करता है कि इस राजा के विषय मे और भी अधिक वर्णन अन्य ग्रन्थों में किया गया है, सो वह वर्णन औपपातिक मूत्र से जाना जा सकता है । (तस्स ण सेणियस्स रन्नो नदा नाम देवी होत्या सुकुमार पाणिपाया वण्णओ) उस श्रेणिक राजा की रानी का नाम नदा था। इसके हाथ पाव बहुत ही सुकुमार थे। यह कितनी-अधिक सुन्दर यी और रिस स्वभाव आदि की थी यह सय विषय का वर्णन औपपातिक सूत्र में दिया गया है। (तस्सण सेणियस्सरन्नो पुत्ते नदाए अत्तए अभयनोम कुमारे होत्या) उस रेणिक राजा के एक पुत्र या जिसका नाम अभयकुमार था। यह नग देवी की कुक्षि से अवतरित हुआ था । (अहीण जात्र सुरूवे) यहा यावत् शब्द से यह पाठ-ग्रहीत हुआ है-इसका शरीर लमण से अन्यून સમૂહમા દિવ્યકદ્ધિ, દિવ્યવતિ તેમજ દિવ્યપ્રભાવ વગેરેથી તેને મહેન્દ્રની જેમ ઉત્તમ બતાવવામા આ યા છે અહીં પણ જે “વળાટ શબ્દ આવ્યું છે, તે આમ બતાવે છે કે આ રાજના વિષે એના કરતા બીજુ વધુ વર્ણન બીજા શાસ્ત્રોમાં કરવામાં આવ્યું છે માટે તે વર્ણન ઔપપાતિક સૂત્રવડે સમજી શકાય છે तस्स ण सेणियस्स रन्नो नदा नाम देवी होत्था सुकुमार पाणिपाया ) તે શ્રેણિક રાજાની રાણીનું નામ નદી હતુ તેના હાથમા બહુ જ મુકે મળ હતા તે કેટલી બધી રૂપવતી હતી તેને સ્વભાવ વગેરે ક હતા, આ જાતના या योनु पनि मौषपाति: भूतमा माधवाभा मान्यु छ (तम्स ण सेणिय म्म रन्नो पुत्ते नदाए देवीए अत्ता प्रभयनाम् कुमारे होत्या) ते अलि ગજના એક પુત્ર હતા તેનું નામ અભયકુમાર હતુ તે ન દાદેવીની અમથી અને तयां लता (अहीण जार मुरूवे) मई। यावत् थी गे पा3 Xs! अन्यामा ·अनगारधर्मामृतर्पिणी टीका स.४ प्रश्नादिनिरूपणम् कोपाद्यपहरणेन वा गनोरनुशासनम् । भेद' उपक्षे स्नेहाफ्नयनपुरस्मर स्वामि सेक्कयोश्चित्तभेदकरण, स त्रिवियः, । उक्तश्च-"परोप्पर णेहभगो, पलटुप्पायण तहा। तजण सनुपरखेमु, मेयणीई पक्रित्तिया ॥१" इति । अभ्य छाया-परस्पर स्नेहभग , क्लहोत्पादन तथा । तर्जन शत्रुपक्षेपु, भेदनीति, प्रकीर्तिता ॥१॥ इति । उपपदानम्-पूर्वगृहीतवस्तुमतिपदानम्, अभिमतादान था, एतद्रूपा चतुर्विधा नीतिः-नीयते सानुल्य पाप्यते रिपुरनयेति सा तथोक्ता तया सामादि चतु विधया नीत्या मु-मुटु पयुक्त=पयोगो व्यापारो यत्र स सुप्रयुक्त', एतादृशो नयः- न्यायस्तस्यै विधि-विधान, त जानातीति स तथोक्तः-यथायोग्यनीतिन्याय कुशल इत्यः। नीति प्रयोगो यथा-'उत्तम प्रणिपातेन, शर भेदेन योजयेत। 'परोप्परणेहभगो, कलप्पायण तहा।' तज्जण सपखसु 'भेयणीई पकित्तिया ॥१॥ शत्रु पक्षमे स्वामी सेवकम स्नेह का भग करवाना उनमे आपसमे लाई झगडा परया, देना-एच परस्पर में तर्जन-डाट-डपट-आदि करवाना। पूर्वम गृहीत की हुई वस्तु का देना अथवा अभिमत अबका टेनों इसको नाम उपपदान है साम, दण्ड भेद एवं उपपदान इस तरह ४ चार प्रकार की नीति के प्रयोगरूप न्याय के विधानमे यह अभय कुमार निष्णात था-यथा योग्यनीति न्यार में कुशल था-नीति का प्रयोग इस प्रकार कहा गया है-(उचम प्रणिपातेन) उत्तम जनको यदि નેહભાવ હોય છે, તેમાં ફૂટ પાડવી, તેમના મનમાં એવી વાત ઠસાવવી કે જેથી બન્ને એક બીજાને વિશ્વાસ ન કરે, તેનું નામ ભેદ-નિતી છે આ ભેદનીતિ ત્રણ પ્રકારની બતાવવામાં આવી છે परोप्पर णेहभगो, कलहुप्पायण तहा। तज्जण सत्तुपरखेमु भयणीई पकित्तिया ॥१॥" શરૂપમાં સ્વામી મેવાડના નેહમા ફૂટ પડાવવી, તેમનામાં પરમ્પર કલહ ડગવો અને પપુર તર્જન (તિરસ્કાર) દમદાટી વગેરે કરાવવા પૂર્વે કોઈ પાસેથી લીધેલ પદાર્થને આપ અથવા અભિમત (ઈટ) અર્થને આપ તેનું નામ ઉપપ્રદાન છે સામ દડ, ભે અને ઉપપ્રદાન આ પ્રમાણે ચાર પ્રકારની નીતિને પ્રવેગ કરતા ન્યાય આપવામાં અક્ષયકુમાર નિષ્ણાત હતા નીતિના સમુચિત માર્ગને અનુસરતા ન્યાય આપવામાં તે Aण ता नीतिनो यथायोग्य व्यवहार ॥ गते मतावामा साव्यो छ-'उत्तम मणिपातेन, सा२५ भासने १२ या साय तो तेनी सामे नम्र थने तन ·" शाताधर्म कयास सोमागारे' शशिसोम्याकार:-शशी-चन्द्रस्तात् सौम्य रमणीयः, आगार:- स्वरूप यस्य स तथोक्तःकते' कान्तः कमनीयः । 'पियदसणे प्रियदर्शन'- प्रिय दर्शकजनमनोहलादक दर्शनम् अवलोक्न यस्य स तथोक्तः । 'मुरूचे' सुरूप सर्वाविशायिरूपलापण्यवान ! 'सामदडभेयउवप्पयाणणीहमुप्पउत्तण यविहिण्णू' सामदण्डभेदोपमदाननीति मुभयुक्तनयविधिज्ञ:-तर साम= वय युप्मा के यूयमस्माक को भेदोऽस्माकम्' इत्यादि मधुरवास्यैः शत्रुपक्षवशीकरणम्, दण्डः दण्डयते-धनात्यपहरणेन निस्सारी क्रियते जनी येन स तथोक्ताबलेशोत्पादेन परिपूर्ण था। चद्रमाके जैसा इसका सौम्य आकार था। देग्वने वालों को यह पहुँ अधिक प्रिय लगता था। कमनीय था। रूप लावण्य इसके प्रत्येक अग से टपकसा रहा था। यहाँ "अहीणजावसुरुवे" मे जो यावत् पद रखा है--उस से इस पाठ का यहाँ ग्रहण पिया गया है-अहीणपडिपूष्ण-पचेन्द्रियसीरे लक्षणवजणगुणोववेए, माणुम्माणप्पमाणपडिपुष्ण -सुजायसव्वगसुदरगे, ससिसोमागारे, कते, पियदसणे सुरूवे । (सामदडभेदउवप्पयाणणी तिसुप्पउनणयविदिन्नू ईहा-चूरमग्गण गवेसणअत्यसत्थमडविसामर) आपके है आप हमारेहै हम में और आप मे कोई भेद नहीं है इत्यादिमधुर वचनो द्वाराशत्रुपक्ष को वश मे करना यह साम उपाय है, क्लेश उत्पन्न करके अथवा कोष आदि का अपहरण करके शत्रु को वश में करना या उसे विलकुलपम जोर बना देना यह दण्डनीति है, शत्रु पक्ष के स्वामी तथा सेवा में जो परस्पर मे स्नेह होता है उसमे भेद करना-उनके चित्त मे एसी बात जमा देना कि जिमसे दोनों आपसमे एक दूसरे का विश्वोम न कर सके इसका नाम भेदनीति है। यह भेदनीति ३ तीन मकार की कही गई है- ચન્દ્રના જે એમને સૌમ્ય આકાર હતા જેનારને એ બહુજ વધારે ગમતા હતા એ કમનીય હતા રૂપ અને લાવણ્ય એમના દરેકે દરેક અગમાથી નીતરતુ હતુ मही 'अहीण जाव सुरूवे' भारे यावत् प६ भुरामा पाव्यु छ, तनाथी પાઠનું અહીં ગ્રહણ ४२थामा भाव्या ६-बहीणपडिपुणपदियसरीरे लखणवजनगुणोववेण माणुम्माणप्पमाणपडिपुषणमुजायसव्वगसुदरगे ममिसोमागारे, कने पियदसणे सुरूचे।" सामटभेद उप्पयाण धीतिसुप्पउत्तणयविहिन हा चूहमम्गणगवसणअत्यपस्थभविसामण) અમે તમારા છીએ, તમે અમારા છે, આપણામા કાઈ પણ જાતને ભેદ નથી, વગેર મી. વચનોથી શત્રુપક્ષને વશ કરો આ કામ ઉપાય છે પતિ કરીને અથવા તો ધન-ભાનુ હર કરીને દુશમન પર કાબૂ મેળવો અગરતો તેને સાવ નિબ બનાવ આ દડનીતિ છે શપક્ષના સ્વામી તેમજ નેવકમા જે એક બીજાને है वह प्रमाण फहीगई है। L ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीफा स. ४ प्रश्नादिनिरूपणम् ६१ अपोइ -अपोहते-निवार्यते साकाराद्विपरीत भाकारोऽनेनेति स तयोक्तः निना कारनिर्णयज्ञान यथा-'स्मापुरेवाय' मिति। मार्गग-मार्यते अविष्यते वर - नेनेति तनधोक्तम्-अपोहाग्रे सद्भूताय विशेषज्ञानाभिमुसमेव 'तत्मत्त्वे तत्स- चमन्यय.' इत्यचयधर्मान्वेपण, यथा वहीलताधारोहण स्थाणुधर्म एवान घटने इति। स्थाणुमेगाश्रित्य गल्लीलताधारोहण भवति, अत स्थाणु धर्मत्वेन पलोलता धारोहण व्यपदिश्यते। गवेपण-गवेप्यते-विशेषतो निश्चीयते वासनेनेति तत्त "इसी का नाम सशय है। इस सरायके होने पर यह स्थाणु होना चाहिये अधयों पुरुप होना चाहिये इसतरह किसी एक तरफ झुकती हुई जो उद्वि की चेष्टा होती है यही ईहा है। ईहा के बाद जो विशेष जान होता है उसका नोम अवाय है- अपोह है- अपने आकार से विपरीत आकार जहा दूर किया जाता है वह 'अपोह है ऐसी अपोह शब्द की व्युत्पत्ति है। जैसे जब ग्रह योध हुआ कि यह कि यह स्थाणु होना चाहिये तर ऐसा जो गोर होता है कि यह स्थाणु ही है इसी का नाम अपोह है मार्गण शब्द का अर्थ होता है-अन्वेपण- यह स्थाणु ही है ऐसा जो अपोह नामक योध हो रहा है वह इस बात को लेकर हो रहा है कि यहाँ पर वल्ली आरोहण आदि जो स्थाणुगत पर्म है वे ही घटित हो रहे है। इसी का नाम अन्वय है 'तत्मत्त्वे तत्सत्वमन्वय' यह अन्वय का लक्षण है। स्थाणु को अश्रित करके ही बल्ली लता आदि का वहाँ श्रारोहण होता है- इसलिये ये स्थाणु के धर्म तरी के प्रकट किये जाते हैं। मार्गणा मे अन्वय धर्म की पर्यालोचना होती है। गवेपणा में व्यतिरेक धर्म का विचार चलता આ પ્રમાણે કેઈ એક તરફ વળતી બુદ્ધિની ચેષ્ટા થાય છે, તેનું નામ ઈહા છે હા પડી જે વિશેષનાન હોય તેનું નામ અવાય છે અપેહછે પિતાના આકારથી ભિન્ન આકારને ત્યા દૂર કરવામા આવે તેને અહિ કહે છે એ રીતે અપહ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ છે દા ત જ્યારે એ જ્ઞાન થયું કે આ ત્થા ! (હઠું) હેવું જોઈએ ત્યારે એવુ નિશ્ચયરૂપે જેરાન થાય છે કે આ સ્થા(હુ દુ) જ છે, આનું જ નામ અપેહ છે માગણ શબ્દને અર્થ “અન્વેષણ થાય છે. આ વ્યાણ જ છે, આ પ્રકારનું અપહ નામે જે જાન થઈ રહ્યું છે, તે આને લઈને જ થઈ રહ્યું છે કે અહીં વલી (વેલ) આરેહણ વગેરે જે સ્થાણુમાં રહેનારા ધર્મો છે, તે જ ઘટિત થઈ રહ્યા છે આનુ નામ मन्वय छ “तत्सचे तत्समन्वय" २ अन्वयनु सक्षा छ '२था (i) ना આધારે જ લતા વગેરેનું આરેહણ થાય છે માટે જ એ સ્થાણુના ધર્મ બતાવવામાં આવ્યા છે માર્ગણામા “અન્વય” ધર્મની પર્યાલોચના થાય છે ગષણામાં કે વ્યતિરેક ·६० রাঘনকখানি नीचमल्पप्रदानेन, सम तुल्यपराक्रमः||१॥ इति, अन्पञ्च-"लुधमर्थेन गृहीयात्, साधुमजलिफर्मणा। मूर्ख छन्दानुरोपेन, तत्त्वार्थेन च पण्डितम् ॥” इति। 'हाबोड मग्गणगवेसण प्रत्यसत्यमदविसारए' ईहाऽपोहमागंणगोषणार्थशास्त्रमतिविशारद - तत्र ईहारस्यापिपरतुनोऽनालाचितविलोपनजन्यसशयनिराशाय बुद्धिचेष्टा, यथा दूरत उच्चस्त्वयुक्तस्य कस्यचिद्दर्शने 'स्थाणुर्ग पुरुषो वा इति विकाय उद्धिचेष्टनम् । वश में करना हो तो उसके साथ नम्रता या व्यवहार रखना चाहिये। (शूर भेदेन योजयेत्) किसी शरवीर को यदि वा में करना है तो उसके साथ भेदनीति का प्रयोग करना चाहिये। (नीचमल्पमदानेन) यदि किसी नीचजन को वश मे करना है, तो उसे कुछ न कुछ योडा बहुत अवश्य दे देना चाहिये। (सम तुल्यपराक्रम.) घरापरी वाले शत्रु को यदि वश में करना है तो उसके तो उसके साथ बराबरी का पराक्रम करना चाहिये । यही थात अन्यत्र इस प्रकार से गई है- लब्धमर्थन गृह्णीयात् साधुमजलि,कर्मणा, "मूर्ख छन्दानुरोपेन तत्वार्थेन च पण्डितम्"। सामान्य रूप से वस्तु के बाद जो उसमे सयश होता है उस सशय को दूर करने की जो एक प्रकार की बुद्धि चेष्टा होती है उसका नाम ईहा है। जैसे दूर से किसी ऊँची वस्तु का जय हमे दर्शन होता है तव यह कुछ है ऐमा सामान्य वोध होता है अब इम सामान्य बोध के बाद फिर ऐसा जो विचार आता है कि यह स्थाणु है या पुरुष है ४२७ ने 'शर भेदेन योजयेत्' वीर पुरुषने परवा खाय तो तनी माथे मेहनीतिन प्रयो। ४२ने ये 'नीचमल्पप्रदानेन' नाय भाए।सने १२ ४२यो साय तो: यो यो७से आप ले सम तुल्यपराक्रम' मी तिवाणा દુશ્મનને વશ ક હોય તે તેની સાથે બરાબનુ શરતન બતાવવું જોઈએ એજ વાત બીજે સ્થાને આ રીતે બતાવવામાં આવી છે- लुब्धमर्थेन गृहीयात् साधुमम्मलिफर्मणा । मृत छन्दानुरोधेन तत्त्वार्थेन च पण्डितम् ॥१॥ સામાન્ય રૂપમ વસ્તુના બેધપદીએ તેમા સશય ઉદ્દભવે છે તેને દરવાની એક પ્રકારની બુદ્ધિનીચેષ્ટા હોય છે, તેનું નામ ઇહાર છે દા ત ફરી કઈ ઉ ચ વસ્તુનું જ્યારે દાન થાય છે, ત્યારે આ કઈક છે, એવું સામાન્ય જ્ઞાન આપણને થાય છે આ સામાન્ય જ્ઞાન પછી ફરી એમ વિચાર થાય કે આ થા! (હુ) છે કે પુરુષ છે, આનું નામ આશય છે આ મશય પછી આ સ્થાણું દેવું જોઈએ અથા પુરુષ હવે જોઈએ. .

·भनगागधर्मामृत पर्षिणीटीका न. ४ प्रशादिनिरूपणम् पैनयिक्या-विनयेन नाता वैनयिकी-गुर्यादिविनयमाप्तगास्त्रार्थ सस्कारजन्या, तया, अत्र नैमित्तिकशिप्यद्वयोटाहरण सक्षेपतः पदश्यते- परस्मिन्नगरे समकसवयस्को द्वौ शिष्यौ निमित्नशास्त्र पठितु कस्यागि नैमिनिकस्य समीपे गतवन्तौ। तयोरेमो पिनयगीलो यद् यथा गुरुरुपदिशति तत्तयैव बहुमानपुरस्सर पिनयावनतमस्तकोऽधीते, गुरुपाठित मुर्मुर्विमृशति, शङ्काम्पद स्थल गुरुप्तमीपमुफ्त्य सविनय निर्णयति च। अपरस्तु न तथा विनयेन पठति, न उति, नापि विमृशति च । अधीतशास्त्रामो कालान्तरे जीकिार्य देशान्तर गतौ। वरचि है। गुर आदि के विनय से प्राप्त हुए शास्त्री अर्थ के सम्मार से जो बुद्धि प्राप्त होती है वह वैनयिकी पुद्धि है। इस विषय में दो नैमित्तिक शिष्यों का उदाहरण इस प्रकार है- किसी नगर में समान अवस्था वाले दो शिष्य किमी निमित्त के पास निमित्त शास्त्र को पढ़ने के लिये गये। उनमे एक शिष्य विनय शील था। गुरुमहाराज उसे जिस प्रकार जिस बात को पढाते थे वह उस पात को रहमान पुरस्सर पडे भारी पिनय के साथ पढता था। विद्या गुरु जिस विषय को उसे समझाया करते थे वह उस विषय को बार चार विधार मे आया करता था। जित पिय में उसे किसी भी तरह मा सदेह होता तो वह गुरु के पास जा कर विनय के साथ उसका निर्णय करता। दूसरा शिप्य ऐसा कुछ अविनयी था कि वह न तो कुछ पढता न कुछ लिखता और न गुरु से कुछ पूछता और न कुछ विचार ही करता। अब उन दोनो के लिये ऐसा अवसर पाया कि उन्हें आजी ગુરુ વગેરેના વિનયથી પ્રાપ્ત કરેલ શાકીય અર્ચના બાર વડે જે બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થય છે, તેનાયિકી બુદ્ધિ આ વિષયને લગતા બે મિત્તિક શિવેના દાન આ પ્રમાણે છે- ડેઈનરમા સખી ઉમરના બે વિદ્યાર્થિઓ કેઈ નિમિત્તજ્ઞની પાને નિમિત્ત શાસ્ત્રના અભ્યાસાર્થે ગયા તેમાં એક શિષ્ય વિનમ્ર હતે ગુરુ તેને જે વાત રીખવતા તે તે વાતને બહુજ માનપૂર્વક ઘણુ વિનય સાથે તે શીખતો હતો વિવા આપના ગુરુ જે વિષય તેને સમજાવતા તે તે વિષય ઉપર વાર વાર મનન - તે હતે તે વિષયમાં તેને કોઈ પણ જાતની ના હોય તે તે ગુરુની પાસે જઈને વિનય તેનું સમાધાન હતું અને બીજે રિળ ઈઅવિનયી હતા ન તે તે કઈ પાચ અને ન તે કઈ લખતો તેમજ ન ગુગને તે કઈ પૂછતે અને तेत विना तो -- Pram ·. ६२ আনাম খান योक्त-मार्गणारे सद्भूतार्थविशेष निर्णयाभिमुग्यमेवान्यधर्मपरित्यागेन तदमरने तदसाय व्यतिरेक.' इति व्यतिरेक धर्माभ्यास समालोचन यथा-'अस्मिनगिशिरोर कण्ड्यनादय पुरुपधर्मा न दृश्यन्ते' इति । पतेपा समाहारे ईहापोहमार्गणावेप णानि, तरर्थशास्त्र अर्थोपार्जननिमित्त शासमर्थशास्त्र, तत्र या मतिमनन तया पिशारदा निपुणः प्त तथोक्तः। तथा 'उप्पत्तियाए येणइयाए सम्मयाए पारि- जामियाए चउनिहाण युद्धीए उपए' भोत्पत्तिक्या, अनयिश्या, कर्मजया, पारिणामिक्या, चतुर्विधया युद्धया उपपेत', तन-औत्पत्तिक्या-उत्पत्ति-शास्त्रा भ्यासकर्मपरिशीलनादिक विहाय प्रयोजन यस्या सा औत्पत्तिको-पूर्वमदृष्टाश्रुता ननुभूतपिपयत्तयाप्यकस्मादुदयनशीला, तया, अत्र रोहमष्टान्त प्रसिद्ध एव। है जैसे ऐसा विचार होना-कि यह स्थाणु ही है- पुरुष नहीं कारण पुरुपगत जो शिर कण्ट्टयन आदि धर्म हैं वे यहा प्रतीत नहीं हो रहे है। 'तदसत्त्वे तदसत्वम्' यह व्यतिरेक का लक्षण है। अभयकुमार जिस तरह सामादि नीति के प्रयोग करने में विशेष पटु थे उसी मकार ने ईहा अपोह मार्गण, गवेषण द्वारा अर्थशास्त्र के विचार करने में भी विशेष विशारद थे। (उप्पत्तिवाए वेणइयाए कम्माया पारिणामियाए चउनिहाए'घुद्धी उववे ए) औत्पत्ति की, चैनयिकी कर्म जा तथा, परिणामिकी, इस तरह चार प्रकार की बुद्धि से वे अभयकुमार युक्त थे। जो बुद्धि स्वत• इस जीव को बिना किसी शास्त्राभ्यास आदि के उत्पन्न होती हे वह औत्पत्ति की बुद्धि है। यह बुद्धि पूर्व मे अदृष्ट अश्रुत तथा अननुभूत हुए विषय को अकस्मात जान लेती है। इस विषय मे रोहों का दृष्टान्त प्रसिद्ध ही [અભાવ ધર્મ ઉપર વિચાર કરવામાં આવે છે દા ત એમ વિચાર થવો કે આ થાગ જ છે, પુરુષ નથી કારણ કે પુરુષગત જે શિર કશ્યન વગેરે ધમે છે તેઓની Asी प्रतात ती नथी 'तदसत्त्वे, तदसत्त्वम्' मा व्यतिरेऽनु सक्षम અભયકુમાર સામ વગેરે નીતિને પ્રગ કરવામાં વિશેષ કુશળ હતા, તેમજ ઈહ, અહિ માગણ, ગવેષણ વડે અર્થશાસ્ત્ર ઉપર વિચાર કરવામાં પણ વિશેષ શિ या• ता (उप्पल्यिाए वेणइयाण कम्मयाए परिणामिपाए चउनिहाए बुद्धिए उ.वेर) औत्पत्तिी, वैनयि' भन्न मने परिवामित ते या मारना બુદ્ધિથી અભયકુમાર સંપન્ન હતા જીવને પોતાની મેળે ઈ પણ જાતના શાખાભ્યાસ વાજે બુઢઉભરે છે તે ઓત્પત્તિની બુદ્ધિ છે આ બુધ્ધીપહેલા ઈપણ વખત લેવામાં નહિ આવેલા, સાભળવામાં નહીં આવેલા તેમજ અનુભૂતિના વિષયમાં નહિ આવેલા વિષયને અનાયાસ સમજી લે છે આ બાબતમાં કેકનું દટાત પ્રનિદ્ધ થયેલ જ છે ·. श्रेनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका मप्रनादिनिरूपणम् नयिक्या-विनयेन जाता नयिकी-र्यादिविनयप्राप्तशास्त्रार्थ सस्कारजन्या, तया, अत्र नैमित्तिरगिप्यद्वयोदाहरण सक्षेपतः पदयते- एपस्मिन्नगरे समकक्षवयस्को हौ शिष्यो निमिनशास्त्र पठितु कम्यागि नैमित्तिकम्य समीपे गतवन्तौ। तयोरेको विनयशीलो यद् यथा गुरुरुपदिशति तत्तथैव बहुमानपुरस्सर पिनयावनतमस्तकोऽधीते, गुम्पाठित मुहुर्मुर्विमृशति, शङ्काम्पद म्यत गुरुप्तमीपमुपेत्य सविनय निर्णयति च। अपरस्तु न तथा पिनयेन पठति, न पृच्छति, नापि विमृशति च । अधीतशास्त्रामौ शालान्तरे जीसिाय देशान्तर गती। क्वचि है। गुर आदि के विनय से प्राप्त हुए शास्त्री जी के मम्फार से जो बुद्धि प्राप्त होती है वह चैनयिकी धुद्धि है। इस विषय में दो नैमित्तिक शिष्यों का उदाहरण इस प्रकार है- किसी नगर में समान अवस्था पाले दो शिष्य किमी निमित्त के पास निमित्त शास्त्र को पढ़ने के लिये गये। उनमे एक शिष्य विनय शील था। गुरुमहाराज उसे जिस प्रकार जिस पात को पढाते थे पह उस गात को रहमान पुरस्सर डे भारी विनय के साथ पढता था। विद्या गुरु जिम विपय को उसे समझाया करते थे वह उस विषय को वार चार विधार में लाया करता था। जिन पिपय मे उसे किसी भी तरह का सदेह होता तो वह गुरु के पास जा कर विनय के साथ उसका निर्णय करता। दसरा शिष्य ऐसा कुछ अविनयी पा कि वह न तो कुछ पढ़ता न कुछ लिग्वता और न गुरु से कुछ पूछत्ता और न कुछ विचार ही करता। अब उन दोनों के लिये ऐसा अवसर पाया कि उन्हें आजी ગુઝ વગેરેના વિનયથી પ્રાપ્ત કરેલ શાકીય અર્થના સંસ્કાર વડે જે બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમનાયિકી બુદ્ધિ છે આ વિષયને લગતા બે મિત્તિક વિના દષ્ટાન્ત આ પ્રમાણે છે-- નિગમા ની ઉમરના બે વિદ્યાર્થિઓ કેઈ નિમિત્તાની પાને નિમિત્ત રાસ્ત્રના અભ્યાસાર્થે ગયા તેમાં એક શિષ્ય વિનમ હતે ગુગ તેને જે વાત વીખતા તે તે વાતને બહુજ માનપૂર્વક વણા વિનય સાથે તે શીખતો હતો વિવા આપના ગુરુ જે વિષય તને સમજાવતા તે તે વિષય ઉપર વાર વાર મનન કરતો હતે તે વિષયમાં તેને કોઈ પણ જાતની અને હેય તે તે ગુની પાસે જઈને અમાવાન તે હતો બીજે વિશ્વ ४४ सविनयी तो તે તે કઈ વાતો અને ન તે કઈ લખતે તેમજ ન ગુને તે કઈ પૂછતો અને તે કોઈપણ જાતના વિચાર તો હવે વિવાઅ યાસ કરી ઘા પછી આ બન્નેને નવિનય તનુ ·माताधर्म क्यास नगरनिम्टे सरस्तीरे विशश्रमतः । 'एनामी विद्वासी' इतिशाचा मस्त मन्यम्त- जलभृतघटा काचिद्धा विदेशगतस्वसुनकुशलिनी वार्ता पप्रा । प्रश्नममशालमेव तन्मस्तकाद् घटो न्यपतत् तदृष्टा सोऽस्पृिश्यकारी झटितिप्राह-वृद्धे । मृतस्तत्र पुन.' त्यादि । कर्णकठोर माणापहारस मियाऽऽपतव पुत्रमरणास्प ताचन श्रुत्वा यावत्सा मूछी प्राप्नोति तापदपरी विमर्शशीलो नमित्तको न्यगदत भोभ्रात मैं चूटि, अस्याः पुत्रः साम्प्रतमेव स्वगृहमागतो ते मात ! गल शीघ्र गृह पुत्र मुखावलोग्नजनितममन्दपरमानन्दमनभवेत्यादि । तया प्रत्युजीवितेव विका सपादन के लिये परदेश में जाना पडानिर ये बाहर जा रहे थे तो किसी एक नगर के पास के सरोवर के किनारे ये दोनों ठहर गये । उनने एक हद्धाने कि जिसपापुत्र बहुत समय से परदेश गयाआ था और अभी तक वापिस नही आया था उन्हे देवा-वह मस्तक पर घडा रग्बकर वहां जल भरने को आई थी। उसने विद्वान समझ कर इनसे अपने पुत्र की कुशल वार्ता पूछी तो अविनीत शिप्यने यह देखकर कि उसके मस्तक से प्रश्न पूछने के साथ साथ घडा गिर गया है जल्दी से ऐसा रहा कि है वृद्धे ? तेरा पुत्र तो परदेश मे ही मर गया है-तू अर क्सि की कुशल वार्ता पूछ रही है। ऐसा उसका वर्णकठोर वन के प्रहार जैसा तीक्ष्ण पुत्र का मरण रूप वचन सुनकर वह मच्छित होने वाली ही थी इतने में दूसरे विनयशील शिष्यने विचार कर कहा भाई ऐसा मतमहो-इसका पुत्र तो इस समय घर पर ही आ पहुँचा है। ऐसा करकर फिर उसने उस वृद्धा से कहा। तुम जल्दी से जल्दी घर जाओ। પિતાની આજીવિકા ચલાવવા માટે પરદેશ જવાનું થયું જ્યારે તેઓ બહાર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે માર્ગમાઈનગર પાસે સરેવરના કાંઠે આ બન્ને રોકાયા એટલામાં એક ડોશીએ કે જેને પુત્ર ઘણા સમય પહેલા વિદેશ ગયે હતું અને હજી પિતાને ઘેર પાછો ફર્યો ન હત–તેઓને જેયા, તે ઘડે માથા ઉપર મૂકીને પાણી ભરવા આવી હતી તે ડીએ તેઓને વિદ્વાન સમજીને એમને પોતાના પુત્રનું કુશળ પુણ્ય પ્રશ્ન પૂતાની માથે જવૃદ્ધાના માથા ઉપરથી પાણી વડે પડી ગયે,એ જેને અનીત રિએ ૧ કહ્યું કે હે વૃદ્ધ તારે પુત્ર તે વિદેશમાં મરણ પામ્યું છે, તુ હવે કેના કુશળને વાત પૂછે છે, આ પ્રમાણે તેનું વજપ્રહાર જેવું કાર્ણ, તીણ, અન્ત ટરને વીંધનારૂ, યુવમરણરૂપવચન સાભળીને તે બેભાન થવાની હતી તેટલામા બીજા વિનયલ શિવે વિચારીને કહ્યું કે ભાઈઆવુ નબેલે એને પુરતો અત્યારે ઘેર આવી પહોચે છે આમ કહીને પછી તેણે તેડશીને કહ્યું કે મા' તમે સત્વરે ઘર જાઓ તમારો પુત્ર ·- अनगारधमामृनयर्षिणीटीका सू. ४ प्रश्नादिनिम्पणम् मागता गृह, मिलितोलयमगम' पुत्र , हर्पमपमुशागता। तनुमा पदुमूल्य पारितोपिकमादाय सरस्तीरमागत्य तो पृष्टपतीकय ज्ञातमेतदत्तमिनि। अविनश्य पारी ब्रूते पन्नसमये तब मस्तकान्निपत्य कुम्भः स्फुटितस्तेन मया सात-'मृतस्तव पुनः' इति । तत्पश्चाद् विमृश्यकारी प्राक्ति-प्रश्नममकालमेव तत्र घटायो भूमी निपतितम्तजनल च सरोजलेन साफ मिलित तेन मया ज्ञात-'यम्य यन्नर तत्तेन तुम्हारा पुत्र पर पर आ गया है। उसके मुग्वावलोपन से तुम परम हर्प का अनुभर करो। इस प्रकार उम विनयशील विचारक शिप्य के वचन मुन कर उसे मानो नई चेतना मी प्राप्त हो गई हो इस तरह बनार कर अपने घर पहुंची। पहुंचते ही रहा उसने एक गार रूपयो को मा कर साय में गरे हुए अपने पुत्र को देवा-देनते हो उसे परम आनन्द का अनुभा हुआ हर्प प्रकर्ष से युक्त हो कर वह बहुमूल्य पारि तोपिक लेकर पुनः उस तालाब के किनारे पर यह आई। आते ही उन दोनों से उमने प्रडा-भाई पतलाभो तुमने यह सब कैसे जाना। मुनकर अविमृश्यकारी शिष्यने उससे कहा-मा! प्रश्न पूछने के साथ ही जर तुम्हारे मस्तक से घडा गिर कर फट गया-तो मैने विचार किया कि जिस प्रकार यह घडा अचानक गिरफर फूट गया है उसी प्रकार तुम्हारा पुत्र भी मर गया है। विमृश्यकारीने अपनी यात के समर्थन में उसे कहा -कि मात.? प्रश्न करने के समकाल में ही जर आप का घडा जमीन पर गिर पडा और उसमे जल सरोवर के मार मिल गया ઘેર આવી ગયું છે તેનું મે જોઈને તમે ખૂબ જ આનંદ અનુભવો આ રીતે વિનયી અને વિચાર વિશ્વના વચન સાંભળીને તે જાણે કે નવી ચેતનાન મેળવી હોય, તેમ તે પિતાને ઘેર ગઈ અને વેર પહોંચતા જ ત્યાં તેણે એક લાખ રૂપિયા કમાઈઆવેલ પિતા ના પુત્રને જે જોતાની સાથે જ તેનુ યુ આનન્દથી તરબોળ થઈગયુ પ્રસન્ન થતી તે કીમતી ભેટ લઈને તેજ તળાવને કાડે ફરી આવી આવીને તેઓ બન્નને તેણે પંડ્યુ “ભાઈ તમે આ બધુ કેવી રીતે જાણ્યું ?? એ સાભળીને અવિમૃગના [અવિચારી શિવે उधु- -મા | પ્રન કરવાની સાથે જ તમારા માથા ઉપરથી વડે પડીને ફુટી ગયે, ત્યારે મને થયું કે જે રીતે આ ઘડો ઓચિ તો પડીને ફૂટી રીતે તમારે પુત્ર પણ મ ણ પામ્યા હશે “વિમૃત્યકારીએ [વિચા] પિતાની વાતને સમર્થનમાં કહ્યું કે “મા પ્રરન કરતી વખતે તમારે ઘડે જમીન પર પડે અને તેનું પાણી સવારના પાણીની સાથે મળી ગયું તે એ ઉપરથી મે જાણ્યું કે જે પ્રમાણે આ વડાનું પાણી આ મરવા પાની સાથે મળી ગયુ છે, તે જ પ્રમાણે તમારે પુત્ર પણ તેમને જલ્દી મળવો જોઈએ આ गयो, ·माताधर्मकथासूत्रे मिलित्तमिति ततोऽम्या.पुत्रेोऽध्यनया सह दुनमा मिलिायती' त्यादि । तत्वा तमविश्यकारिण दुचनैनित्स्य विमृश्यकारिणे बहुमुल्य पारितोपिक समा शीर्वादशतानि ददौ । अथासारविश्यकारी खेदविनो भृत्या स्वचेतसि चिन्तया मास-'मया गुरुजन नियाभावेन शाखमभ्यस्त तस्मान्मे विद्या न फलातीजाते' त्यादिना मनःसताप समाप। पिनयशीरो मिश्यारी तु गुरोरुपकार मुहुर्म रनुस्मरन् पियामचार कुश्वास्मिन् लोके जनरमृतमिर पूजितः-क्रमा आत्म विद्या समाप्य रल्याणमार्ग साधितवान् । सहा ययने तेऽपि निीते एम तो इस पर से मैंने जाना कि जिस प्रकार यह जल इस जल के साथ मिल जुल गया है-उसी प्रकार आपका पुत्र भी आपके साथ शीघ्र ही मिल जाना चाहिये। इस प्रकार उस विमृश्यमारी के भूरि भूरि प्रशसा करती हुई उस वृद्धाने उस अविमृश्यकारी व्यक्ति से बुरा मला कह कर तथा उम विचारशील व्यक्ति को बहुमूल्य पारितोपिक प्रदान कर अन्त मे सैन्डो आशीर्वाद वचनों से बचाया। अपने साथी को इस प्रकार देव दुर्लभ सन्मान देखकर अविमृश्यकारी वहत अधिक खेद खिन्न हुआ। उसने अपने चित्त मे सोचा मैने विद्यागुरुके पास विद्या का अध्ययन तो किया है-परन्तु विनयाभाव के कारण वह मुझ मे फलवती नहीं हुई है। विनयशील विमृश्यकारीने 'विनयादि सपन्न नार जो भी विद्या मने विद्या गुरु से पढी वह मुझ मे विशेप रीति से प्रस्फुटित हुई है अत मेरे ऊपर विद्यागुरु का वडा भारी उपकार हुआ है-'इस प्रकार बार चार विद्या गुरु के उपकार का स्मरण करते हुए विद्या का प्रचार अच्छी तरह से किया इस प्रचारसे लोगो मे उसकी अमृत जैसी मान्यता वढी। क्रमश जब वह आत्मविद्या की साधना करते२ कल्याणमार्ग का पथिक बन પ્રમાણે વાત જાણી તેરીએ અવિશ્યકારના જ્ઞાનની ખૂબ ઝાટકણી કાઢી અને તે પછી વિચારશીલને ખૂબ કીમતી ભેટ અને એક આરીર્વચને આપ્યા પિતાના સાથીનું આ રીતે દેવ દુર્લભ સન્માન જોઈને અવિમથકારી ખૂબ જ દુખી થશે અને તેણે પિતાના મનમાં વિચાર કર્યો કે વિવાર પાસેથી વિદ્યાભ્યાસ તે કોઈ પણ વિનય રહિત હોવાને લીધે વિદ્યા સારી પેઠે મારામાં ફળવતી થઈ નથી” વિનય શીલ વિચારી શિલ્વે વિચાર કર્યો કે “વિયાદિથી જે વિદ્યા ગુરુ પાસેથી મેળવી છે, તે મારામાં સવિશેષ વિકાસ પામી છે. ખરેખર મારા ઉપર વિધારાને બહુ ભારે ઉપસાર થયું છે” આ રીતે વાર વાર વિધારાના ઉપકારનું સ્મરણ કરતા મારી છે વિદ્યા પ્રચાર કર્યો આ પ્રચાથી લે માઅમૃત જેવી તેની ખ્યાતી વધી અનુક્રમે ત્યારે તે આત્મવિદ્યાની સાધના કરતા કશ્તા કલ્યાણપથને પથિક બન્યું ત્યારે અનન્ત , ·अनगारपामृतवर्षिणीटीका म् प्रश्नादिनिरूपणम् विया मफल शास्त्ररहस्य प्रकटर्यात । मुविनीतन्तद् विद्या प्रभावेणास्मिन् लोके स्व रचनया गानादिरहस्य प्रस्टयनात्मविद्या समवाप्य स्वपर कल्याणाय प्रभवति। दनिवनयिरी बुद्धि इप्टान्तः । अत्राने कगो दृष्टान्ता. सन्तीति विम्तरभयाद् रिभ्यते । मार्मिक्या कर्मणः कृपिवाणिज्यादि व्यवसाया जाता कार्मिकी-तत्तक मो-यामार्पजनितेत्यः तया । अत्र तसरकृषीवलोटाहरणम्- रश्चिनम्फरो पाणिजनामे स्यचिद्वणिजो गृहे मलागार सात खनितवान् । प्रभात जना एस्त्रीभृतारतरखात दृष्ट्वा भूयो भूयः प्रशसा कृतवन्तः-अहो ! चौरस्य गया तो उनन्त ससार का भी अत उमने पर दिया। इस दृष्टान्त लिखने का वात्पर्य यह है कि मा २ अध्ययन करने पर भी विनीत जन में ही विद्या फलवती बनती है तथा माठ शास्त्रों का रहस्य भी आत्मा में प्रस्ट होता है जो आत्मा पिनीत होता है। विनीत जन ही विद्या के प्रभाव से इस लोक में अपनी रचना द्वारा शास्त्रादि के रहस्य को प्रकट करते है और आत्मविद्या को प्राप्त कर अन्त में वे म्र और पर के रल्याग करने में समर्थ बन जाते है। इस बुद्धि के ऊपर और भी अनेक प्रकार दृष्टान्त ह जो यहा ग्रन्ध विस्तृन हो जाने के भय से नहीं लिखे गये है। कृपि वाणि ज्य आदि व्यवसायरूप कर्म से जो बुद्धि उत्पन्न होती है वह कार्मिी युद्धि है। इसके ऊपर कृपिवल (किमान) और चोर का उदाहरण इस प्रकार है- एक चोर ने वाणिज गाव मे किसी एक वणिक के घर में रात्रि के समय मिल के आकार जैसा खात-ओडा दिया।-प्रभातकाल जन हुआ तो लोगोने इसे टेग कर चोर की बडी भारी प्रशसा की। कहने મણને પણ તેણે અત ર્યો આ દષ્ટાન્ત લખવાનું પ્રયોજન એ છે કે એકી સાથે અભ્યાસ ડગ્યા હતા પણ વિનીત માણસમા જ વિવા સફળ થાય છે, અને બધા શાસ્ત્રોનું હુન્ય પણ તે જ આત્મામાં પ્રકટે છે, કે જે આત્મા વિનમ્ર હેય છે નમ્ર માણસ જ વિવાના પ્રભાવથી આ માં પિતાની ના વ શાસ્ત્ર વગેરેનું રહસ્ય બતાવે છે, અને આત્મવિદ્યાને મેળવીને અને પિતાનું અને પર[પાડાનું કલ્યાણ સાધવામાં સમર્થ થાય છે આ બુદ્ધિ વિષે બીજા પણ અનેક દષ્ટાન્ત છે જે અહી પ્રસ્થ વિસ્તાઝા ભયની લખ્યા નથી કૃષિ, વાણિજ્ય વગેરે વ્યવસાયના કર્મોથી જે બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે તે મિત્રી બુદ્ધિ છે એના માટે કૃપીવલ [ખેડૂત અને ચોરનુ ઉરહણ આ પ્રમાણે છે- વાણિજ ગામમાં કોઈ એક વાણિયાના વેર રાતના વખતે એક ચેરે મળના આકાર જેવું બાર [ખાતર પાડ્યું સવારે લોએ એ જોઈને ચેરના બહુ ભારે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ उपोद्धात अस्यामपसर्पिण्या जातस्य चतुर्विंशस्य चरमतीर्थकरस्य भगवतः श्रीवर्धमान- स्वामिनश्वरमचातुर्मास्य पानापुर्यामासीत् । तर कृतपष्ठभक्तेषु नरमल्लकि नव- लेच्छकि-काशी-कौशलकेषु अष्टादशमु गणराजेषु समुपस्थितेषु तस्य चरमदेशना पशिद ययनामिका उत्तरा ययननामतः प्रसिद्धा, विंशत्य ययनामिका तु विपाश्रुतारव्या । तमोत्तरा ययनस्य शब्दार्थस्त्वेवम्-उत्तराणि-मोक्षसाधकत्वात् प्रधानानि अभ्ययनानि यर तदुत्तरा ययनम् । नन्विदमेर शास्त्र प्रधान चेत् आचाराङ्गादिद्वादशाही भगवत्मज्ञप्ताऽपि प्रधानतयाऽनुक्तवादितोऽपकृप्टतया मेक्षापहिरनुपादेया स्यादिति चेद ' अयो- भगवान गौतम गणधर को (नत्वा) नमस्कार कर मैं (उत्तराध्ययने) इस उत्तराभ्ययन मूत्र के ऊपर (प्रियदर्शिनी वृत्ति) प्रियदर्शिनी नामक वृत्ति की (कुर्वे) रचना करता हूँ ॥४॥ टीकार्य-इस अवसर्पिणी काल मे उत्पन्न चौवीसवें अन्तिम तीर्थकर भगवान श्रीवर्धमान स्वामी का अन्तिम चातुर्मास पावापुरी मे हुआ। वहा पर भगवान की सेवा मे, नवमल्लकि नवलेच्छकि जो काशी पव कौशल देश के अठारह गणराजाये वे उपस्थित हुए। उनसनोने पष्ठभक्त किया। उस समय उन श्री भगवान महावीर स्वामी की अन्तिम देशना हुई, जो देशना उत्तीस अध्ययनरूप 'उत्तराभ्ययन' इस नाम से प्रसिद्ध हुई, तथा वीस अध्ययनरूप विपाकश्रुत, इस नाम से भी प्रसिद्ध छई। उनमे 'उत्तराध्ययन' शब्द का अर्थ इस प्रकार है-मोक्ष साधक होने से उत्तर-प्रधान है अध्ययन जिसमे वह उत्तराध्ययन है। आशुधरने (नत्या) नमा२ री हु (उत्तराध्ययने) उत्तराध्ययन सूत्र ५२ (प्रियदर्शिनीम् वृत्ति) प्रियदर्शिनी नामनी वृत्तिनी (कुर्ने) श्यना ४३ ॐ ॥४॥ ટીકા–આ અવસર્પિણી કાળમા ઉત્પન્ન થયેલા ચોવીસમા છેલ્લા તીર્થ કર ભગ વાન શ્રી વર્ધમાન સ્વામીને છેલ્લે ચાતુર્માસ પાવાપુરી થયે ત્યાં આગળ ભગવાનની સેવામાં નવમલકિ નવલેચ્છકિ જે કાશી અને કૌશલ દેશના અઢાર ગણરાજા આવેલ હતા એ બધાએ વછભક્ત કરેલ આ સમયે ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીની અતિમ દેશના થઈ, જે દેશના છત્રીસ અધ્યયનરૂપ ઉત્તરાધ્યયને આ નામથી પ્રસિદ્ધ થઈ, તથા વીસ અધ્યયનરૂપમા વિપાકશ્રુત નામથી પણ પ્રસિદ્ધ થઈ, આમા “ઉત્તરાધ્યયન' શબ્દને અર્થ આ પ્રકારે છે– મક્ષસાધક હેવાથી ઉત્તર--પ્રધાન રે અવ્યયન જેમા તે ઉત્તરાધ્યયન છે ·उत्तराध्ययनसूत्रे (सगुप्तिसमितिं समा विरतिमादधान सदा) जो पाच समिति और तीन गुप्तियों के धारक है, तथा सर्वदा सर्वविरति को पालने वाले है, (क्षमावदखिलक्षम) पृथिवी के समान जो सर्व प्रकार के अनुकूल प्रतिकूल परीपहादिक को सरन करते है, (कलितमन्जुचारित्रकम्) जो निरतिचार चारित्र अराधन मे सदा तत्पर रहते है, तथा-(सदोर- मुखवस्त्रिकाविलसिताननेन्दु) वायुकायादि की यतना के लिये जिनका मुखरूपी चन्द्रमण्डल सदा सदोरक मुखवस्त्रिका से सुशोभित है, तथा- (अपूर्वयोधप्रद ) जो अपूर्व समकितरूपी गोध-चीज के दाता है और (भववारिधिप्लवम् ) इस ससारसमुद्र से भन्य जीवों के पार होने के लिये नौका समान है, ऐसे (गुरु) निर्ग्रन्थ गुरु महाराज को (प्रणौमि) मैं नमस्कार करता हूँ ॥ ३॥ अब टीकाकार भगवानकी वाणी आदिको नमस्कार करके अपनी व्यक्तव्यता प्रकट करते हैं-'जैनी' इत्यादि । (जैनी सरस्वती) जिनेन्द्र के मुसकमल से निर्गत द्वादशागीरूप सरस्वती देवी को, एव (गणनायक गौतम) गणनायक-गच्छ के नायक (सगुप्तिसमिति समा विरतिमाधान सदा )-रे पाय समिति भने ३५ शुस्तियाना धा२४ छ, तथा सह। सावितिने पावापास छ, (भमा वदसिल्क्षम) पृथ्वीना समान के स प्रा२ना मनुश्रूण प्रतिकूल परिपडाने सहन ७३ , (कलितमजुचारित्रकम् ) નિરતિચાર ચારિત્રના આરાધનમાં सहा त५२ २९ ले तथा (सदोरमुसवस्त्रिकाविलसिताननेन्दु) वायुय माहिनी ચેતનાને માટે જેમનુ મુખરૂપી ચન્દ્રમડળ સદા દેરાસહિતની મુહપત્તિીથી सुशोलित छ, तया (अपूर्वबोधप्रद) पूर्ण समरित३पी माध-मीना हाता छ भने (भववारिधिप्लवम् ) मा संसारसमुद्रथी भव्य वाने. पार ३२वामा नौडासमान छे, सेवा (गुरु) निन्थ २३ महारान (प्रणोमि) હુ નમસ્કાર કરે છે હવે ટીકાકાર જીન ભગવાનની વાણી આદિને નમસ્કાર કરી સ્વવક્ત व्यता ५८ उरे-जैनी' इत्यादि (जैनी सरस्वती) मिनेन्द्रना भु भगथा नित aleull3५ १२वती हवान, मने (गणनायकम् गौतम ) MYनाय४-1291 नाय: मवान गौतम .

·. . - - प्रियदर्शिनी टीका अ० १ अध्ययननामानि (३६) तर पनिशद यानाना नामानि प्रदश्यन्ते-- १-पिनय श्रुतम् , २-परीपहा, ३-चतुरङ्गीयम् , ४-सस्कृतम् , ५-4- कामसकाममरणीयम् , ६-शुल्कनिर्ग्रन्थीय, ७-एल्कीयम् (उरभ्रीयम् ), ८- कापिटकम्, ९-नमिमत्रज्या, १०-दुमपतकम्। ११-पहुश्रुतम् , १२-हरिकेशीयम्, १३-चित्तसभूतीयम् , १४-दपुकारायम् , १५-सभिक्षु, १६-ब्रह्मचर्यसमाधिः, १७-पापश्रमणीयम् , १८-सयतीयम् , १९-मृगापुत्रीयम् , २०-महानिर्ग्रन्थीयम् , २१-समुद्रपालीयम् , २२--रथनेमीयम् , २३-केशिगोतमीयम्, २४-समितीयम् , २५-यनीयम्, २६-सामाचारी, २७-खलुकीयम्, २८-मोक्षमार्गगतिः, २९-सम्य- क्वपराक्रमः, ३०-तपोमार्गः, ३१-चरणविधिः, ३२-प्रमादस्थानम् , ३३-कर्म- जगह-जगर वर्णित शुआ है, अत' प्रसिद्धिवश इसे प्रधान कहना कोई अनुचित नहीं है। इसलिए इस मलसत्र का नाम उत्तराध्ययन कहा गया है। उत्तराध्ययन के ३६ अध्ययन ये है- (१) विनयश्रुत, (२) परीपर, (३) चतुरगीय, (४) असस्कृत, (६) अकामसकाममरण, (६) क्षुल्लकनिम्रन्थीय, (७) पलकीय, (८) कापि- लक, (९) नमिप्रव्रज्या, (१०) द्रुमपत्रक, (११) पहुश्रुत, (१३)हरिकेशीय, (१३) चित्तसभूतीय, (१४) इपुकारीय, (१५) सभिक्षु, (१६) ब्रह्मचर्य- समाधि, (१७) पापश्रमणीय, (१८) सयतीय, (११) मृगापुत्रीय, (२०) महानिर्ग्रन्थीय, (२१) ममुद्रपालीय, (२२) रथनेमीय, (२३) केशि- गौतमीय, २४) समितीय, (२५) यज्ञीय, (२६) सामाचारी, (२७) खलु- कीय, (२८) मोक्षमार्गगति, (२९) सम्यक्त्वपराक्रम, (३०) तपोमार्ग, એટલે પ્રસિદ્ધિવશ આને પ્રધાન કહેવામાં કાઈ અનુચિત જેવું નથી નામ ઉત્તરાધ્યયન કહેવાયેલ છે ઉત્તરાધ્યયનના છત્રીસ અવ્યયન આ પ્રકારે છે— (१) विनययुत, (२) परिपड, (3) अतु२०ीय, (४) असत, (५) माम- समभरण, (6) सुनि-थीय, (७) बाय (८) पिस, (6) नभि- Haril (१०) Qभपत्र (११) महुश्रुत, (१२) ७२३२ीय, (१3) वित्तस भूतीय (१४) धुरीय, (१५) सलिन, (१६) प्रार्थसमाधि, (१७) पापमय, (१८) स यतीय, (१८) भृगापुत्रीय, (२०) भनिन्थीय (२१) समुद्रपालीय, (२२) २थने भीय, (23) शिगीतभीय, (२४) समितीय, (२५) यज्ञीय, (२६) सामाचारी, (२७) मीय, (२८) मोक्ष भाति, (२८) अभ्यत्व, . માટે આ મુલત્રનું ·-- उत्तराध्ययनसूत्रे च्यते यद्यपि सर्व प्राचन प्रधानमेर, तथाप्येतानि विनयश्रुतादीनि पशिद- ध्ययनानि रूढियशात् प्रधानानि । भगायरमदेशनासरूपतयाऽम्मिन् शास्खे द्वादशाही प्रतिपादितार्थमुपसहरता भगरता माधान्य रून्या प्रदर्शितम् , सविस्तर तु तच तत्र तत्र सूने वर्णितमिति न काऽप्यनुपपत्तिः । प्रश्न-यदि उत्तीस अध्ययनात्मक यह शास्त्र ही प्रधान माना जावेगा तो आचाराग आदि बादशाग कि जिनका प्ररूपण भी स्वय भगवान् ने ही किया है, प्रधानरूप से नहीं कहे जाने के कारण इमकी अपेक्षा अपकृष्ट-अप्रधान हो जायेगे, और इस कारण वे प्रेक्षावान्- घुद्धिमानो-की दृष्टि में उपादेय नही रह सकेंगे, सो इस प्रकार यदि कोई प्रश्न करे तो उसका समाधान इस प्रकार है- भगवत्प्रतिपादित होने के कारण यद्यपि सभी दादशागात्मक प्रवचन प्रधान है फिर भी यराजो इन विनयश्रुतादिक छत्तीस अध्ययनों में प्रधानता प्रदर्शित की गई है वह केवल प्रसिद्धि के वश समझना चाहिये। भगवान की अन्तिमदेशनास्वरूप होने से इस शास्त्र में द्वादशागप्रतिपादित अर्थ का सक्षेप से समावेश किया गया है, अतः सूत्रकार ने प्रसिद्धि से ही इसमे प्रधानता प्रकट की है। द्वादशांग का विस्तारसहित वास्तविक तत्त्व, आचाराग, सूत्रकृताग आदि आगमोंमे પ્રશ્ન—જે છત્રીસ અધ્યયનાત્મક આ શાસ્ત્ર જ પ્રધાન મનાશે તે આચા રાગ વગેરે દ્વાદશાગ કે જેનું પ્રરૂપણુ પણ સ્વયં ભગવાને જ કરેલ છે, તે પ્રધાનરૂપના ન કહેવાવાને કારણે આની અપેક્ષા અપકૃષ્ટ–અપ્રધાન બની જશે, અને આ કારણથી તે પ્રેક્ષાવાન--બુદ્ધિમાને-ની દષ્ટિએ ઉપાદેય નહી રહે જે આ પ્રકારને કદાચ કોઈ પ્રશ્ન કરે તે એનું સમાધાન આ પ્રકારથી છે- સ્વયં ભગવાનથી પ્રતિપાદિત હોવાના કારણે જેકે બધા દ્વાદશાગાત્મક પ્રવચન પ્રધાન છે છતા પણ અહિં આ વિનયશ્રુતાદિક છત્રીસ અધ્યયનમાં પ્રધાનતા પ્રદર્શિત કરાયેલ છે, તે કેવળ પ્રસિદ્ધિને વશ હેવાનું સમજવું જોઈએ ભગવાનની છેલ્લીદેશના સ્વરૂપ હેવાથી આ શાસ્ત્રમાં દ્વાદશાગપ્રતિ પાદિત અર્થને સક્ષેપમાં સમાવેશ કરવામાં આવેલ છે, એટલે સૂત્રકારે પ્રસિદ્ધિથી જ આમાં પ્રધાનતા પ્રગટ કરી છે દ્વાદશાગનુ વિસ્તાર સહિત વાસ્તવિક તત્ત્વ, આચારાગ, સૂત્રકૃતાગ વગેરે આગામા ઠેકઠેકાણે વર્ણન થયેલ , ·" प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा०१ विनयोपदेश सह सम्बन्धः । भारसयोग.-अशुभभावैः सहात्मनः सम्बन्धः, तस्मात् सर्वविध- सयोगाद् विप्रमुक्तस्य-विपयुक्तस्य, अनित्याशरणादिद्वादशभावनाभिः सयोगस्य फल ससारपरिभ्रमणादिरूप विज्ञाय सयोग परित्यक्तात इत्यर्थः । सयोगो हि मृग- तृष्णापद् भ्रमोत्पादकः, कुगतिसाधकः, विवेकतरून्मूलने मत्तगजराजोपमः, अम- न्दात्मानन्दरसशोपणे प्रचण्डमार्तण्डसमः, श्रुतचारिधर्मारामदावानलः, सयान- वारिदविक्षेपणे शैलशिखरानिलः । सयोगस्य नियरियोगजनकत्वेन दारुणदुःवोत्पाद- कतयाऽपि परिहार्यता, क्तस्य) सर्वथा रहित (अणगारस्स-अनगारस्य) अनगार (भिक्खुणो -भिक्षोः )-साधु के (विणय-विनय ) विनय को मै (आणुपुब्बि-आ- नुपूर्वी) शास्त्रोक्तपद्धति के अनुसार (पाउकरिस्सामि-प्रादुष्करिष्यामि) प्रकट-क गा। अत. हे जम्बू! तुम सर उसे (मे-मत्तः) मुझ से (सुणे-शृणुत) सुनो ॥१॥ भावार्थ-सयोग शब्द का अर्थ सवध है। द्रव्यसयोग और भावसयोग के भेद से यह सयोग दो प्रकार का है। पूर्वसयोग और पश्चात्सयोग के भेद से द्रव्यसयोग भी दो तरह का बतलाया गया है। माता पिता आदि के साथ जो जन्म से सवध है वह पूर्वसयोग है। श्वशुर अदि के साथ पीछे से हुआ सवध पश्चात्सयोग है। अशुभ भावो के साथ आत्मा का सबध रहता है वह भावसयोग है। इस सयोग का सर्वथा परित्याग वही आत्मा कर सकता है जो अनित्य रहित (अणगारस्स-अनगारस्य) २२२ (भिक्खुणो-भिभो ) साधुना (विणय- विनय) विनयने (आणुपुब्धि-आनुपूर्वी) शासोत पति अनुसार (पाउफ रिस्सा मि-प्रादुष्करिण्यामि) प्रगट 300 से 3 पू। तमे गधा मेने (मे-मत्त ) भाग पाथी (सुणेह-श्रुणुत) सामगे। ભાવા–સચેગ શબ્દનો અર્થ સબધ છે દ્રવ્યસગ અને ભાવસ યોગના ભેદથી આ સોગ બે પ્રકારે છે. પૂર્વસ યોગ અને પશ્ચાત્સગના ભેદથી દ્રવ્ય સગ પણ બે રીતને બતાવેલ છે માતા પિતા વગેરેની સાથે જે જન્મને સબધ છે, તે પૂર્વગ છે શ્વશુર વગેરેની સાથે પછીથી થયેલ સબ ધ એ પશ્ચાત્સગ છે અશુભ ભાવોની સાથે આત્માને જે સબ ધ રહે છે એ ભાવસાગ છે આ સોગને સર્વથા પરિત્યાગ એ જ આત્મા કરી શકે છે, ·" - १० उत्तराध्ययनसूत्रे प्रकृतिः, ३४-लेश्या, ३५-अनगार मार्गगतिः, ३६-जीराजीव-विभक्तिः, इति । तत्र-श्रीसुधर्मा स्वामी जम्बूस्वामिनमन्यानपि शिष्यानुत्तराध्ययनमनार्थ मतिरोध- यितु प्रत्तः सन् धर्मस्य विनयमूलकत्वात्मथम पिनयश्रुताग्यम ययन प्रस्तुपस्त- स्याघ सूत्रमाह- मूलम्-- सजोगा विप्पमुक्कस्स, अणगारस्स भिक्खुणो। विणय पाउकरिस्सामि, आणुपुंवि सुणेह में ॥१॥ छाया- सयोगाद् पिप्रमुक्तस्य, अनगारस्य भिक्षोः । विनय पादुष्करिष्यामि, आनुपूर्वी शृणुत मे ॥१॥ टीका- 'सजोगा.' इत्यादि । सयोगादिति, सयोगासम्बन्धः, स द्विविधः- द्रव्यसयोगः भावसयोगश्च । तत्र द्रव्यसयोगो द्विविधः-पूर्वसयोगः पश्चात्सयोगश्च । तत्र पूर्वसयोगो मातापित्रादिभिः साध सम्बन्धः। पथात्सयोगस्तु श्वशुरादिभिः (३१) चरणविधि, (३२) प्रमादस्थान, (३३) कर्मप्रकृति, (३४) लेश्या, (३५) अनगारमार्गगति, (३६) जीवाजीवविभक्ति । इन मे श्री सुधर्मास्वामीने सर्व प्रथम जबूस्वामी एव और भी दूसरे शिष्योको इस उत्तराध्ययन सत्र के अर्थको समझाने के लिये “विनय है मूल कारण जिसका ऐसा धर्म है" ऐसा समझकर पहले इस विनयश्रुत नाम अध्ययनका प्ररूपण करते हुए प्रथम सूत्र कहते है-'सजोगा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(सजोगा-सयोगात्)सयोग से (विप्पमुक्कस्स-विप्रमु- (३०) तपोभाग, (३१) यरविधि, (३२) प्रभास्थान, (33) प्रकृति, (३४) वेश्या, (३५) मनसभाति, (३६) पापविमति આમ શ્રી સુધર્મા સ્વામીએ સર્વ પ્રથમ જમ્મસ્વામી અને બીજા ઘણું શિષ્યોને આ ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રને અર્થ સમજાવવા માટે “વિનય છે મૂળ કારણ જેનુ એ ધર્મ છે” એવુ સમજી પહેલા આ વિનયકૃત નામના भव्ययननु प्र३५४ ४२ता प्रथम सूत्र छ–'सजोगा विप्पमुक्स्स' त्याह अन्वयार्थ -(सजोगा-सयोगात)स योगथा (विप्पमुक्रस-विप्रमुक्तस्य) सर्वथा हो ·प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा०१ विनयोपदेश सह सम्बन्धः । भारसयोगः-अशुभभावैः सहात्मनः सम्बन्धः, तस्मात् सर्पविष- सयोगाद् विममुक्तस्य-विप्रयुक्तस्प, अनित्याशरणादिद्वादशभावनाभिः सयोगस्य फल ससारपरिभ्रमणादिरूप विज्ञाय सयोग परित्यक्तात इत्यर्थः । सयोगो हि मृग- तृष्णावद् भ्रमोत्पादकः, कुगतिसाधकः, पिवक्तरून्मूलने मत्तगजराजोपमः, अम- न्दात्मानन्दरसशोपणे प्रचण्डमार्तण्डसमः, श्रुतचारियर्मारामदावानलः, सद्धयान- वारिदविक्षेपणे शैलशिखरानिलः । सयोगम्य प्रियवियोगजनकत्वेन दारणदुःखोत्पाद- कतयाऽपि परिहार्यता, क्तस्य ) सर्वथा रहित (अणगारस्स-अनगारस्य ) अनगार (भिरखुणो -भिक्षोः)-साधु के (विणय-विनय ) विनय को मैं (आणुपुब्वि-आ- नुपूर्वी) शास्त्रोक्तपद्धति के अनुसार(पाउकरिस्सामि-प्रादुष्करिष्यामि) प्रकट-क गा। अत. हे जम्बू। तुम सर उसे (मे-मत्तः) मुझ से (सुणे-शृणुत ) सुनो ॥१॥ भावार्थ-सयोग शब्द का अर्थ सवध है। द्रव्यसयोग और भावसयोग के भेद से यह सयोग दो प्रकार का है। पूर्वसयोग और पश्चात्सयोग के भेद से द्रव्यसयोग भी दो तरह का बतलाया गया है। माता पिता आदि के साथ जो जन्म से सबध है वह पूर्वसयोग है। श्वशुर अदि के साथ पीछे से हुआ सपध पश्चात्सयोग है। अशुभ भावो के साथ आत्मा का सबध रहता है वह भावसयोग है। इस सयोग का सर्वथा परित्याग वही आत्मा कर सकता है जो अनित्य २डित (अणगाररस-अनगारस्य) मार (भिक्खुणो-भिक्षो ) साधुना (विणय- विनय) विनयने (जाणुपुर्दिय-आनुपूर्वी) शासो पति गनुभा(पाउक रिस्सा मि-प्रादुष्करियामि) प्रगट 30 सेट डे भ्यू । तमे 44 मेने (मे-मत्त ) भारी पामेथी (सुणेह-श्रुणुत) माला मापाथ -સગ પાબ્દનો અર્થ નબધ છે દ્રવ્ય એગ અને ભાવનગના ભેદથી આ સોગ બે પ્રકારે છેપૂર્વ અને પશ્ચાત્મગના ભેદથી દ્રવ્ય સગ પણ બે રીતને બતાવેલ છે માતા પિતા વગેરેની સાથે જે જન્મ સબધ છે, તે પૂર્વસ યોગ છે શ્વગુર વગેરેની સાથે પછીથી થયેલ સબ ધ એ પશ્ચાત્મગ છે અશુભ ભાવની સાથે આત્માને જે સ બ ધ રહે છે એ ભાવગ છે આ સગને સર્વથા પરિત્યાગ એજ આત્મા કરી શકે છે, ·- उच्चराध्ययनसूत्रे अन्यच न खलु पिघटिताः पुनर्घटन्ते, न च घटिताः स्थिरसगत श्रयन्ते । पिपतिपुमश रुजन्ति पश्या,- स्तटतरुमाप इचापगागणस्य ॥ ३॥ अन रिपये दृप्टात कथयति- कश्चिद् वणिपुनः सयोगस्य कटुझफल विज्ञाय पिरज्य सयोग परित्यक्त- वान् । तथाहि-मथुरानगर्या सुभग-सुनन्दनामानौ द्वौ पणिजो स्तः, सुभगस्तत्र और भी न खलु विघटिता पुनर्घटन्ते, नच घटिता. स्थिरसगतश्रयन्ते । पिपतिपुमवश रुजन्ति वश्यास्तटतरुमाप इवापगागणस्य ॥ ३ ॥ जो मिलकर फिर अलग हो जाते है उनका उसी पर्याय मे उसी रूप से फिर मिलना होगा, यह सर्वथा असम्भव है। जो मिले हे वे हमारे साथ सदा स्थिर ही रहेगे यह भी कोई नहीं कह सकता। जिस प्रकार नदियो का पानी अपने तट पर रहे हुए वृक्षोको दु.व देता है, उसी प्रकार वश्य-प्रिय स्त्रीपुत्रादि मरते समय मनुष्य को दुःखी करते हैं, अर्थात् ये स्त्री पुत्रादिक इस जीव को अनेक प्रकार से व्यथित करते रहते हैं । इस लियेमाता पिताआदि का सयोगसर्वथा त्यागने योग्य है। इस पर सुधन नामक वणिक्पुत्र का दृष्टान्त इस प्रकार है- सुधन नामक एक वणिक्पुत्र ने किस तरह इस सयोग का फल कटुक जाना और किस तरह विरक्त होकर उसका परित्याग किया यह न सलु विघटिता पुनर्घटन्ते, न च घटिता स्थिरसगत श्रयन्ते । पिपतिपुमवश रुजन्ति वश्यास्तटतरुमाप इवापगागणस्य ।।३।। જે મળીને ફરી જુદા થઈ જાય છે એમનુ એજ પર્યાયમા એજ રૂપમાં ફરી મળવાનું થાશે, એ નર્વથા અસ ભવ છે જે મળ્યા છે તે અમારી સાથે સદા સ્થિર જ રહેશે-આ પણ કોઈ કહી રાતુ નથી જે રીતે નદિયેનું પાણી પિતાના તટ ઉપરના વૃક્ષોને દુ ખ આપે છે, એ જ પ્રકારે વશ્ય પ્રિય સ્ત્રી પુરાદિ મરતી સમયે મનુષ્યને દુખી કરે છે, અર્થાત્ એ સ્ત્રીપુરાદિક આ જીવને અનેક પ્રકારથી દુખી કરતા રહે છે આ માટે માતાપિતા આદિને સગ સર્વથા ત્યાગવા ગ્ય છે આ અગે સુધન નામના વણિક્ષત્રનુ દાત આ પ્રકારનું છે– સુધન નામના એક વણિપુત્રને કેવી રીતે આ નાગનું ફળ કડવું માલુમ પડ્યું ? અને કેવી રીતે વિક્ત બનીને તેને પરિત્યાગ કર્યો ? એ વાત વળી પણ ·१५ , . प्रियदर्शिनी टीका न० १ गा० १ सयोगे दृष्टान्त दक्षिणतः, मुनन्दचोत्तरतो निरसन्नासीत् । तत्रैकोऽपरस्य गृहे प्राघुणिकोऽभवत् , तदोभो मिथश्चिन्तितवन्तौ-आवयो. प्रीतिदृढतरा कथ भविष्यति , यद्यावयोमध्ये एकस्य पुनः स्याटेकस्य च पुत्री, तदा तयौवाहिकसम्बन्येनावयोः सयोगस्तजनिता प्रीतिश्च स्थिरतरा भविष्यति । अथैक्दा दक्षिणदिग्वर्तिनः अप्टिनः मुधननामकः पुनो जातः, उत्तरदियासिनः अप्टिनच पुत्री, कुसुमवती-नाम्नी समजनि । तयोः परस्पर पादान सजातम् । तदनन्तर दक्षिणदिमासी पणिग् मृतः । तस्मिन् मृते- सति तत्पुनः मुधनः पितुर्धनाधिकारी सजातः। प्रचुर पितृधन प्राप्य स प्रमुदितो- यात उसीके आख्यान द्वारा प्रकटित की जाती है-मथुरा नगरीमे सुभग और सुनन्द नाम के दो वणि निवास करते थे। सुभग का घर दक्षिण दिशा में था और सुनन्द का घर उत्तर दिशा मे । एक दिनकी बात है कि इन दोनो मे से एक दमरे के घर मेहमान हुआ था, वहाँ इन दोनो ने परस्पर यह विचार किया कि-अपने दोनो का यह स्नेह सर्वदा इसी तरह से बना रहे, इस हेतु अपने दोनो मे से यदि एक को पुत्र हो और दूसरे को पुत्री हो तो दोनो का विवाह कर दे। भाग्यवशात् ऐसा ही हुआ फि-सुभग के यहा पुत्र का जन्म हुआ। लडकेका नाम सुधन रखा गया। उत्तरदिशा में निवास करनेवाले उस सुनन्दके यहा एक पुत्री हुई । उसका नाम कुसुमवती रखा गया, पूर्वनिश्चित के अनुसार इनकी सगाई-वाग्दान पक्की कर दी गई। सगाई पकी करके सुभग का तो देहात हो गया। पिता के धन का अधिकारी पुत्र होता है, इस नियम તેના આખ્યાન દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવે છે-મથુરા નગરીમા સુભગ અને સુનદ નામના બે વણિ નિવાસ કરતા હતા સુભગનુ ઘર દક્ષિણ દિશામાં હતુ અને સુનદનુ ઘર ઉત્તર દિશામાં એક દિવસની વાત છે કે એ બન્નેમાથી એક બીજાને ઘેર મહેમાન બનેલ, ત્યાં આ બન્નેએ પરસ્પર વિચાર કર્યો કે- આપણુ બન્નેને આ સ્નેહ કાયમ ટકી રહે તે હેતુથી આપણુ બન્નેમાથી કદાચ એકને પુત્ર હોય અને બીજાને પુત્રી હોય તે બન્નેના વિવાહ કરી દેવા ભાગ્યવશાત્ એવું જ બન્યું કે, સુભગને ત્યાં પુત્રને જન્મ થયે, છગનું નામ સુધન રાખવામા આવ્યુ ઉત્તર દિશામાં નિવાસ કરવાવાળા તે સુનાદને ત્યા પુત્રી અવતરી, તેનું નામ કુસુમવતી રાખવામાં આવ્યું અગાઉના નિશ્ચય અનુસાર તેમની સગાઈ કરવામા આવી સગાઈ પાકી કર્યા પછી સુભગનું મૃત્યુ થયું પિતાના ધનને અધિકારી પુત્ર હોય છે, આ નિયમ અનુસાર પોતાના પિતાના ધનને સુધન અધિકારી બન્યા કે એક સમયે સુપને સ્નાન ·उत्तराध्ययनसूत्रे ऽभवत् । अथैकदा तेन स्नानार्थ पार्धतः पृष्ठतः पुरतचतुर्दिशु चत्वारः स्वर्ण-कलशा- चत्वारो रौप्यकलशाश्चत्वारस्ताम्रकलशाचत्वारो मृन्मयालशा जरपूर्णाः स्थापिताः, अन्यान्यपि स्नानोपकरणानि तनोपस्थापितानि । अनान्तरे तत्भामिनदेवस्त प्रतियोधयितु समागतः। स पणिपुनः सुधनः स्नानार्थ स्वर्णकरशमुत्थापयति, स स्वर्णकलशस्तदानीमेर मिनदेवमभागात्मणप्टः, एर चतुर्दिसु सर्वे कलशाः मणटाः। ततोऽसौ स्नानपीठादुनिष्ठति । तस्मिन्नुत्थिते सति स्नानपीठमपि नष्टम् । ततस्तस्य धृतिर्नटा । यापद् गृह प्रविष्ट., भृत्यौजनरिधिरुपस्थापित., स्वर्णरोप्य- के अनुसार सुधन अपने पिताके धनका अधिकारी बना। किसी एक समय सुधनने स्नान के अवसर पर भृत्योसे चार सोने के कलश, चार चादी के कलश, चार तॉवेके कलश और चार ही मिट्टी के कलश पानी से भरवाकर अपनी चारो ओर आजू बाजू और समक्ष ण्व पीछे की ओर, इस प्रकार चारों दिशाओं मे रग्ववा लिये। इसके बाद इसका पूर्वभवका मित्र जो देवपर्याय में या इसकी इस तरह सयोगी पदार्थों के सेवन मे अधिक लालसा का निरीक्षण कर उसको प्रतिवोध देने के लिये वहा आया। वणिक्पुत्र उस सुधन ने ज्योही नहाने के लिये सुवर्ण के कलश को ऊपर उठाया कि उसी समय वह कलशउस अदृश्य हुए देव के प्रभाव से शीघ्र ही अदृश्य हो गया। इसी तरह अवशिष्ट तीन कलशों की भी यही हालत हुई। वह एकदम स्नान पीठ से उठ कर खडा हो गया और ज्यो ही उससे नीचे उतरा तो वह स्नान पीठ भी इसकी नजरो के समक्ष ही नष्ट-अदृश्य हो गया। उसने आश्चर्यचकित होकर इधर उधर देखा पर कुछ समझ मे नहीं आया। यह क्या बात है इससे કરવાના સમયે નેકરોથી ચાર સોનાના કળશ, ચાર ચાદીના કળશ, ચાર તાબાના કળશ, અને ચાર માટીના કળશ પાણીથી ભરાવીને પિતાની ચારે તરફ આજુ બાજુ ચારે દિશાઓમાં રખાવ્યા આ પછી એના પૂર્વ ભવને મિત્ર જે દેવ પર્યાયમા હતે તેણે આ રીતે સગી પદાર્થના સેવનમાં અધિક લાલસાનું નિરીક્ષણ કરી તેને પ્રતિબોધ આપવા માટે ત્યા આ વણિકપુત્ર સુધને ન્હાવા માટે જ્યા સુવર્ણ કળશને ઉપાડ્યો ત્યા અદશ્ય રહેલા દેવના પ્રભાવથી તે કળશ તુરત જ અદશ્ય થઈ ગયા આજ રીતે બીજા ત્રણ કળશની પણ એજ હાલત થઈ વણિપુત્ર સ્નાનની જગ્યાએથી એકદમ ઉભું થઈ ગર્યો અને પાટલા ઉપ- પિતે બેઠે હતું તેનાથી નીચે ઉતર્યો ત્યા એ પાટલે પણ અદશ્ય થઈ ગયે એણે આશ્ચર્યચકિત બની ચારે તરફ જેવા માડ્યું ·" प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा० १ सयोगे दृष्टान्त मयभोजनपामगि समानीतानि, तकभाजन क्रमेण नप्टमभवत् । यदाऽसौ स्वर्णमयस्थालमग्रतो धापमान व्योम्नि पश्यति, तदा तत् स्थाल हस्तेन गृहाति, गृहीते सति तदग्रभागतः ग्वण्डमेक तस्य करतग्लग्नमासीत् , अपरभागतः स्वर्णमय- स्थाल सर्व प्रगप्टम् । तत. जुटितस्थालेकरखण्डहस्तः सुधनः सा नश्यद विलोकयन् मूलधन द्रष्टुमाग रति, तापन सौ मृधनमपि नष्टम् । एप सर्वाऽपि तस्य श्री विनप्टा । जय निधिं द्रष्टुमागन्छनि तदा सर्व निधानमपि नष्टम् । एष दासीवर्गः, परिवारवगोऽपि तस्य नष्ट। इसका धैर्य नष्ट हो गया। घर मे जाकर यह ज्यो ही भोजन करने के लिये भोजनालय मे गया तो रसोईयेने पहिलेसे सजाकर रखे हुए सुवर्ण ण्य चादी के भोजनपात्रो मे इसके बैठने पर भोजन परोस दिया परन्तु इसके समक्ष ही वे सर के मब भोजनपान क्रम २ से नष्ट हो गये- पता नहीं पडा कहा चले गये। जन एक सुवर्ण का बाल जो इसके समक्ष ही आगे से उठकर आकाश में उडने लगा तो इसने उसे थाम कर पकड लिया। पकडते ही उस याल की किनार टूटकर इमके हाथ गयी। बाकी का थाल नष्ट हो गया । यह फिर उस टुकडे को हाथ मे लिये हुए ही अपने मूल धन को देखने के लिये वहा से दूसरी तरफ चला तो क्या देखता है कि इसका मृल धन भी सब नष्ट हो चुका है। इस तरह समक्ष ही देखते २ इसकी समस्त लक्ष्मी नष्ट हो गई। निधान नष्ट हो गया । दासी-दास आदि और परिवार वर्गभी नष्टहो गये ।अब यह उस પરતુ કાઈ સમજવામાં ન આવ્યું એનામા ધિરજ ન રહી આથી અકળાઈ નાવાનું છોડી દઈ ગયે અને ભોજન કરવા ભેજનાલયમાં પહેએ જ્યા રસોઈયાએ સોના ચાદિના વાસણમાં એને બેઠા પછી ભોજન પીરસ્ય ભેજન પિરસાયા પછી તેની નજર સામે જોત જોતામાં ક્રમ ક્રમથી ભેજનપા અદશ્ય થવા લાગ્યા ખબર ન પડી કથા ચાલ્યા ગયા એક સુવર્ણ થાળ જે તેની સામેથી ઉડવા માડે તેને હાથથી પકડતા એ થાળની કિનાર તુટીને તેના હાથમાં રહી ગઈ અને બાકીને થાળ અદશ્ય બની ગયે થાળના તુટેલા ટુકડાને હાથમાં રાખીને પોતાના મુળ ધનને જોવા માટે ત્યાથી બીજી તરફ ગમે ત્યાં જતા શુ દેખે છે કે પિતાનુ મુળ ધન પણ અદસ્ય બની ગયુ હતુ આ રીતે પિતાની નજર સામે તેની સઘળી લક્ષ્મી અદશ્ય બની ગઈ, નિધાન નષ્ટ થઈ ગયે દાસી દામ વગેરે પરિવાર પણ में रह ઘરમાં ·१८ उत्तराध्ययनसूत्रे अवासी स्वर्णमयस्थालेकखण्डहस्तः सन्नितस्ततो भ्राम्यनकस्मादुत्तरभाग- वासिनः पितृमित्रस्य सुनन्दनामकस्य पणिजो गृह जगाम । त दृष्ट्वा मुनन्दस्त सादर भोजयामास । भोजनसमये सुधनस्तानि तानि रत्नानि, ताथ स्वर्णलशान्, तानि स्वर्णमयस्थालानि सर्वाणि स्वकीयानि वस्तुनि तन ददर्श । तत्चद् वस्तुजात प्रेक्षमाण पणिपुत्र सुधन सुनन्दो वणिक् पृच्छति-किं मम पुगी पश्यसि ? मुधनेनोक्तम्-नाह तर पुत्री पश्यामि, किं तु वद्गृहस्थितान्येतानि रत्नमयानि वस्तूनि मदीयानि सन्तीति विलोकयामि । सुनन्देन पणिजा प्रोक्तम्-किमत्र सोने के याल के टुकडे को हाथ मे लिये हुए इधर-उधर घूमने फिरने लगा। फिरते २ इसकी दृष्टि उस उत्तर दिशा में रहने वाले सुनन्द के मकान ऊपर पडी, जो इसके पिता का मित्र था। यह उसके घर पर गया । सुनन्द ने उसको आदर के साथ भोजन करने के लिये बैठाया। वहा पर सुधन ने अपनी समस्त नष्ट हुई वस्तुग़ देवी-वे ही सोने के थाल, वे ही सुवर्णादि के कलशऔर वे ही रत्न आदि। जब उसकी दृष्टि उन अपनी चीजोके निरीक्षण करने मे आसक्त हो रही थी, तब अचा- नक ही बीचमे टोकते हुए सुनन्द ने कहा-सुधन । यह क्या करते हो? तुम्हारी दृष्टि इस समय कहा है, क्या हमारी पुत्री को देख रहे हो? सुनन्द के वचन सुन कर सुधन ने कहा-महाशय ! मै आपकी पुत्री को नहीं देख रहा हूँ, किन्तु यह विचार कर रहा हूँ कि "तुम्हारे यहा रही हुई ये सबही रत्नादिक वस्तुएँ मेरी हे, यहा ये कैसे आ गई" इस बात का विचार कर रहा हूँ। सुनन्द ने कहा-तुम्हारी होने का क्या प्रमाणहै? નષ્ટ થઈ ગયા, આ પછી નાના થાલના ટુકડાને હાથમાં રાખીને તે અહિ તહિં ઘુમવા લાગ્યો ફરતા ફરતા તેની દષ્ટિ ઉત્તર દિશામાં રહેવાવાળા સુનદના મકાન ઉપર પડી, જે તેના પિતાને મિત્ર હતું તે એના ઘેર ગ સુન દે તેને આવકારી પ્રેમપૂર્વક ભજન કરવા બેસાડે ત્યા સુધને પિતાની નણ થએલી સઘળી વસ્તુઓ જે–તેજ સેનાને થાળ, એજ સેનાના કળશ અને એજ રત્ન આદિ જ્યારે તેની દષ્ટિ એ પિતાની ચીજોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આસક્ત થઈ રહી હતી, ત્યારે અચાનક જ તેને ટેકતા સુન દે કહ્યુ–સુધન ! આ શું કરે છે? તમારી દષ્ટિ આ સમયે ક્યા છે, શુ મારી પુત્રીને જોઈ રહ્યા છે ? સુનદના વચન સાંભળીને સુધને કહ્યું–મહાશય આપની પુત્રી તરફ જોતું નથી, પરંતુ એ વિચાર કરું છું કે તમારે ત્યાં રહેલી આ સઘળી રત્નાદિક વસ્તુઓ મારી છે, અહિ એ કઈ રીતે આવી” આ વાતનો વિચાર કરી રહ્યો છું સુનદે કહ્યું-તમારી હેવાનુ શુ પ્રમાણ છે હા, પ્રમાણ છે .

·, प्रियदर्शिनी टीका ० १ गा० १ सयोगे दृप्रान्त प्रमाणम् । सुधनः प्रत्याह-वद्गृहावस्थितम्यैतस्य जुटितस्पर्णमयस्थालस्य खण्ड- मेक मम इस्ते विद्यते, पश्य सयोजयामीत्युक्त्या सयोजयति, सयोजिते सति तत् खण्ड तन सम्यक् सरग्नम् । अथ मुनन्दः पृच्छति-कस्त्वम् , सुनन्देन पृप्टोऽसौ पणिपुनः मुपनः पितुर्नाम कथयित्वा परिचय दत्तवान् । तस्मिन् वणिर- पुत्रे परिचिते सति मुनन्दः पुनराह-त्व तु मम नामाताऽसि, इति । इत्य सर्व हा, प्रमाण है तभी तो ऐसा कह रहा हूँ, नम्रता से सुधन ने जनाय दिया। सारित करनेकी चेष्टा करते हुए सुधन ने वह एक सोने के पाल की किनार जो उसके हाथ मे पहिलेसे थी उसको दिसलाया, और यह भी बतलाया कि देखो यह सुवर्ण का बाल जो भग्न अवस्था मे आप के यहा है उसी की यह किनार है। मै आप के ही समक्ष उसे इसमे जोडता हूँ, यदि यह उस याल मे जुट जाये तो आपको मेरी बात सत्य माननी पडेगी। सुनद ने यह सन स्वीकार कर लिया। सुधन ने सुनद के समक्ष ही उस किनार को उस थाल मे ज्यों ही योजित किया तो वह उस मेअच्छी तरह जुट गया। यह देखकर सुनद ने कहा-ठीक है। अब तुम यह तो बतलाओ कि तुम हो कौन ' इस प्रकार सुनद के पूर ने पर सुधन ने उसे अपना परिचय दे दिया । परिचय पाकर सुनद यहुत हर्पित हुआ और कहने लगा कि धन्य है आज का दिन जो आपके दर्शन हुए । आपके पिताने मेरी पुत्री के साथ आप का पहिले से वाग्दान निश्चित कर दिया था, अतः आप मेरे सवध मे जामाता हैं। अब आप योग्य हो चुके है, इस ત્યારે તે એવું કહી રહ્યો છું તે નમ્રતાથી જવાબ સુધને આપે સાબીત ડવાની ચેષ્ટા કરતા પિતાના હાથમાં રહેલી નાના થાળની કિનાર તેને બતાવી, અને એ પણ જણાવ્યુ કે જુઓ ને વાળ જે તુટેલી અવસ્થામાં તમારે ત્યાં તેની આ કિનાર કે આપની ઝમક્ષ જ હુ તેને આ માથે જોડુ છું, કદાચ તે આ વાળ સાથે જોડાઈ જાય તે આપને મારી વાત સત્ય માનવી પડશે સુન દે એ વાતને સ્વીકાર કર્યો સુધને સુનદની સામે જ એ કિનાર તુટેલા થાળ સાથે જોડતા તેની સાથે બરાબર મળી ગઈ આ જોઈ સુન દે કહ્યું-ઠીક છે, હવે તમે એ તે બતાવો કે તમે કોણ ? આ પ્રકારે સુનદના પૂછવાથી સુધને તેને પિતાને પરિચય આપે પરિચય સાભળતા જ ખૂબ જ હર્ષ પામે અને કહેવા લાગ્યો કે ધન્ય છે આજનો દિવસ, કે આપના દર્શન થયા તમારા પિતાએ મારી પુત્રી સાથે તમારૂ વેવિશાળ અગાઉ નકકી કરેલું એટલે તમે મારા જમાઈ છે, અને તમે એગ્ય ઉમરના થયા છે, એ માટે મારી ·उत्तराध्ययनसूत्रे पूर्ववृत्त वर्णयिखा मुनन्दो वणिक् पुनरपोचत्-गृहाण मम पुत्री, मदीय सर्वस्य च । एतद्वचन श्रुत्वा सुधनोऽनयीत्-पुरुषः पूर्व कामभोगान् परित्यजति, कामभोगा वा पुरुपम् , मा तु कामभोगा एर पूर्व परित्यक्तान्तस्तेनाह तान् परित्यजामि, नास्ति मे किंचित् प्रयोजन ता पुत्र्या सर्वस्पेन चेति । एक सगसालित सुधन- वचन श्रुत्वा सुनन्दो वणिक् सवेग माप्तवान् । अथ वणिपुनस्य मुधनस्य वैराग्य दृष्ट्वा तत्पूर्वभामिनदेव. प्रत्यक्षीभूय तमब्रवीत्-त्वा प्रतियोधयितु मया सर्वमेतत् समाचरितम् , इत्युक्त्वा तस्मै सदोरक- मुखवस्त्रिकारजोहरणपानादीनि साधूपकरणानि समर्पितानि । तदा मुधनः मुनन्देन सह प्राजित इति । लिये मेरी पुत्री को और मेरे सर्वस्व को अपनाकर मुझे कृतार्थ करें। सुनद के वचनोको सुनकर सुधन ने कहा-ससार की विचित्रता को देखो । प्राय पुरुप ही पहिले काम-भोगोका परित्याग किया करता है परन्तु आश्चर्य है कि जब काम-भोगो ने ही मुझे पहिले से छोड दिया है, तब अब सुन्दर मार्ग यही है कि मै भी अब इन्हें सर्वथा छोड दु, अतः मुझे अब न आपकी पुत्री से मतलब है और नआपके सर्वस्व से। इस प्रकार वेराग्य से युक्त सुधन के वचन को सुनकर सुनद भी वैराग्य को प्राप्त हुआ। वणिपुत्र सुधन के वैराग्य को देखकर उसका पूर्वभवीय वह मित्र जो देव या प्रत्यक्ष होकर उससे कहने लगा-मित्र सुधन ! तुम्हें प्रतियोधित करने के लिये ही मने यह सब खेल रचा है, अच्छा हुआ तुम प्रतियोधित हो गये । इस प्रकार करते हुए उसने उसके लिये પુત્રીને અને મારા સર્વસ્વને પિતાનુ માની મને કૃતાર્થ કરે સુનદના વચને સાભળી સુધને કહ્યુ-એન સારની વિચિત્રતાને જુઓ, ખરી રીતે પુરૂષ જ ભેગોને પરિત્યાગ કરતા આવેલ છે, પરંતુ આશ્ચર્ય છે કે જ્યારે કામ–ભેગેએ જ પહેલેથી મને છોડી દીધેલ છે, ત્યારે સારામાં સારા માર્ગ એ છે કે પણ આને સર્વથા છેડી દઉં, એટલે મને હવે નથી આપની પુરીથી મતલબ કે ન આપના સર્વસ્વથી આ પ્રકારના વૈરાગ્યથી યુક્ત એવા સુધનના વચને સાભળીને સુનદને પણ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થયે હવે વધુપુત્ર સુધનના વૈરાગ્યને જોઈ તેના પૂર્વભવને મિત્ર કે જે દેવ છે તે પ્રત્યક્ષ બની તેને કહેવા લાગ્ય- -મિત્ર સુધન! તને પ્રતિબંધિત કરવા માટે જ મે આ સઘળે ખેલ રચેલ છે ઠીક થયુ કે તમે પ્રતિબોધ પામ્યા પ્રકારે કહેતા તેણે તેના માટે - કામ આ ·प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा० १ विनयोपदेश २१ जनगारस्य न विद्यतेऽगार = गृह यस्य सोऽनगारम्द्रव्यभावगृह- रहितः, तर द्रव्यागार-नियतवासस्थानम् , भाषागार कपायमोहनीय कर्म, तस्य स्थित्यादिभूयस्त्वे नास्ति पिरतिसभास्तस्मादल्पकपायमोहनीयो भावतोऽनगार- स्तस्य भिलो. हनन यातनादिनकोटिपरिशुद्धभिक्षाग्राहिणः विनयम्-विशिष्टो साधु के उपकरणरूप सदोरक मुखवस्त्रिका रजोहरण पच पात्र आदि समर्पित किये । इस प्रकार सयोग का कटुक फल जानकर सुधनके साथ सुनन्द भी प्रबजित हो गया। अव 'अणगारस्स भिरखुणो' का अर्थ कहते हैं-अनगार शब्द का अर्थ घर का परित्याग करना है। द्रव्य और भावके भेदसे अगार के दो भेद ह। नियत जो निवास का स्थान है-वह द्रव्य-अगार है। कपाय-मोहनीय कर्म भाव-अगार है। इसकी उत्कृष्ट स्थिति आदि मे जीच को चिरतिका लाभ नही होता है । विरति का लाभ होने के लिये इसकी स्थिति आदि अल्प अपेक्षित होती है, इसलिये अत्पकपाय- मोहनीयवाला भावानगाररूप से विवक्षित हुआ है । अब 'भिक्षु शब्द का अर्थ कहते है-भिक्षु वही हो सकता है जो हनन घातन आदि क्रियाओ का नवकोटि से परित्यागी होता है, अर्थात् हनना, हनवाना, उसका अनुमोदन करना, पकाना, पकवाना, उसका अनुमोदन करना, खरीदना, खरीदवाना, उसका अनुमोदन करना, इन नवकोटि दोपोसे સાધુના ઉપકરણરૂપ દેરાસાથેમુખવસ્ત્રિકા, રજોહરણ અને પાત્ર આદિ સમર્પિત કર્યા આ પ્રકારે સોગના કડવા ફળને જાપુને સુધનની પ્રામાય સુન દે પણ પ્રતયા અગીકાર કરી वे “अणगारस्स भिखुणो " 4' उहे थे—मना२ १५४ने। અર્થ ઘરને પરિત્યાગ કરે તે દ્રવ્ય અને ભાવના ભેદથી અગારના બે ભેદ છે નિયત જે નિવાસનું સ્થાન છે તે દ્રવ્ય–અગાર છે કષાય મેહનીય કર્મભાવ-પગાર છે તેના ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ આદિમ જીવને વિરતિને લાભ થત નથી વિરતિનો લાભ થવા માટે એની સ્થિતિ આદિ અલ્પ અપેક્ષિત થાય છે, આ માટે અમે પાયમેહનીયવાળા ભાવનગારરૂપથી વિવલિત થયેલ છે હવે “મિચ્છુ” શબ્દનો અર્થ કહે છે–ભિક્ષુ એજ થઈ શકે છે જે હનન ઘાતન આદિ કિયાઓને નવકેટથી પરિત્યાગ કરે છે અર્થાત હણવું, હણાવવું અને તેનું અનુમોદન કરવુ પકાવવુ, બીજાથી તૈયાર કરાવવું, તેનું અનુદન કરવું, ખરીદવુ, ખરીદાવવું, અને તેનું અનુમાન કરવું, આ નવરાટી દેથી રહિત , ·૨૨ उत्तराध्ययनसूत्रे , - , नयो नीतिनिया साधुसमादृतः समाचारस्तम्, यद्वा-पिनयतिन्नाशयति सकल- क्लेशजनझमष्टविध कर्म स पिनयस्तम् , गुरु प्रति नीचैर्वृत्तिलक्षणा नम्रता द्रव्यतो विनयः, साधाचार प्रति प्रवणत्व भारतो पिनयस्तमित्यर्थः, मादुष्करिष्यामि प्रारयिष्यामि । केन प्रकारेण मादुष्करिप्यामीत्याकाङ्क्षायामाह-'आणुपुन्नि इति। आनुपूर्वीमिति, भा-सौनत्वात् तृतीयार्थे द्वितीया, आनुपूया-क्रमेण शास्त्रोक्तपरिपाटयेत्यर्थः, हे शिष्या. 1 मे-मम मत्सफाशादित्यर्थः, यद्वा-'मे' इति विभक्त्यन्तमतिरूपकमव्ययम् मे मत्तः, शृणुतम्यूयमाफर्णयत श्राण प्रति सावधाना भवतेत्यर्थः । स्वशिष्याभिमुखीकरणार्थमिदम् ॥ १॥ 'विनय मादुष्करिष्यामी'त्युक्त', तर विनीतलक्षणे विज्ञाते सति विनय- स्वरूप विदित स्यादिति विनीतलक्षणमाह- रहित भिक्षा का ग्रहण करनेवाला भिक्षु कहा गया है। विनय का अर्थ है-विशिष्ट नय, इसलिये यहाँ 'विनय' शब्द से साधुओका आचार समझना चाहिये । अथवा-जो अष्टविध काँका नाश करे सो विनय' है। वह विनय द्रव्य-विनय और भाव-विनय के भेद से दो प्रकार का है । गुरु के प्रति, तथा पर्यायज्येप्टोके प्रति नम्र होना, तथा उनकी सेवा करना यह द्रव्य-विनय है। साध्वाचार मे तत्पर रहना यह भाव-विनय है। उस विनय को मैं शास्त्रोक्त पद्धति के अनुसार प्रकट करूँगा, अत. हे जबू ! तुम सब मुझ से इस बात को अच्छीतरह सुनो ॥१॥ विनीत के लक्षण का जबतक ज्ञान न हो जाय तब तक विनय का स्वरूप जाना नहीं जा सकता है, इसलिये सूत्रकार विनीत का लक्षण कहते है-'आणाणिद्देसकरे' इत्यादि । ભિલાને ગ્રહણ કરવાવાળા “ભિક્ષુ કહેવાય છે વિનયનો અર્થ છે-વિશિષ્ટ નય, આ માટે અહિ “વિનય’ શબ્દથી ખાધુઓને આચાર સમજે જોઈએ અથવા- જે અષ્ટવિધ કર્મોનો નાશ કરે તે “વિનય છે તે વિનય દ્રવ્ય-વિનય અને ભાવ –વિનયને ભેદથી બે પ્રકારે છે ગુરૂના પ્રતિ તથા પર્યાયથી બડાઓ પ્રતિ નમ્ર થવુ, તથા તેની સેવા કરવી તે દ્રવ્ય વિનય છે સાધુના આચારમા તત્પર રહેવું એ ભાવ-વિનય છે તે વિનયને હુ શાસ્ત્રોત પદ્ધતિ અનુસાર પ્રગટ કરીશ, માટે હે જમ્મુ તમે મારાથી આ સઘળી વાતને સારી રીતે સાભળે (૧) વિનીતના લક્ષણનુ જ્યા સુધી જ્ઞાન ન થાય ત્યા સુધી વિનયનુ સ્વરૂપજાણી सातु नथी । भाटे सूत्र विनातन सक्षए -'आणाणिद्देसकरे' याद ·प्रियदर्शिनी टीका ज० गा० १ मिनीतलक्षणम् मूलम्-आणाणिदेसकरे, गुरूणंमुववार्यकारए। इगियाारसपण्णे, से विणीएं त्ति वुच्चई ॥२॥ छाया- आज्ञानिर्देशकरः गुरुणामुपपातकारकः । इगिताकारसम्पन्न. स रिनीत इत्युच्यते ॥२॥ टीका- 'आणाणिदेसकरे, इत्यादि। पाशानिर्देशक: माज्ञा-विधिरूप प्रतिषेधरूप वा गुरुवचन, यथा-'इट कुरु' 'इद मा कुरु' इति, तस्या निर्देश:- भवद्वचनानुसारेण करिप्यामीति कथन, तस्य कर. कर्ता, यद्वा-भातायाः तीर्थ- करसाण्या निर्देश:-उत्सर्गापनादमयन, तस्य कारकः, तपा-गुरूणाम् आचार्यादीनाम्, उपपातकारक =उपपातासमीपेऽवस्थान, तस्य कारक., जाचार्यादिसनिहितस्थान- वर्ती, न नु तन्नियोगवचनभयाद् दुरावस्थायीत्यर्थः, तथा-इशिताकारसम्पन्न, इद्वित-निपुणमतिगम्य स्वाभिमायमचक्मीपद्भूचालनादिकम् , जाकारः स्थूल- मतिगम्य. प्रस्थानादिमुचको दिगवलोकनादि', ताभ्या सपन्ना=युक्तः, गुरुमनो- वृत्तिज्ञानवानित्ययः, एवभूतो य. शिष्यः सः विनीतः विनयवान् , इत्युच्यते तीर्थफरगगधरादिभिरिति शेपः। अन्वयार्थ-(गुरूण-गुरुणा)आचार्य आदिकी (आणाणिद्देसकरे- आज्ञानिर्देशकर ) आज्ञा को मानने वाला (उववायकारण-उपपातकारकः) उनके निकट सदा रहने वाला (इगियागारसपण्णे-इगिताकारसपन्न.) इगित-सूक्ष्म बुद्धि वालो से जानने योग्य गुरु आदि की भ्रूचालन आदि चेष्टा । आकार-स्थूल बुद्धि वालों से भी समझने योग्य गुरु आदि की गमनादिसूचक दिशाका अवलोकनादि चेष्टा । गुरु आदि की इन दोनों चेष्टाओं को अच्छी तरह जानने वाला जो शिष्य होता है (से विणीण मन्पयार्य-(गुरूण-गुरूणा) मायायः वगेनी (आणाणिदेसकरे-आज्ञा-- निर्देशकर ) माज्ञाने मानवावास (उपवायकारए-उपपातकारक ) भनी पाये सहा रसुवावा (इगियागारसपणे-इगिताकारसपन्न ) नित-सूक्ष्म शुद्धिवाणाथी જાણવા ચોગ્ય ગુરૂની ભૂચાલન-(આખનો ઈશારો) આદિન ચેષ્ટા, આકાર -શૂલ બુદ્ધિવાળાથી પણ મજવા ગ્ય ગુરૂ આદિની ગમનાદિસૂચવ દિશાનું અવલંડન આદિ ચણા, ગુરૂ આદિની આ બન્ને ચેષ્ટાઓને સારી રીતે જાણવાવાળા ·उत्तराध्ययनसूत्र त्ति वुचइ-सः विनीत इति उच्यते) वह तीर्थंकर गणघर आदि के द्वारा विनीत कहा गया है ॥२॥ भावार्थ--"आज्ञानिर्देशकरः " "यह करो, यह न करो" इस प्रकार विधिरूप और निषेधरूप जो गुरु के वचन है वे 'आज्ञा' शब्द से ग्रहण किये गये है। "आप के वचन के अनुसार ही प्रवृत्ति करने का भाव है, अन्यथा नही," इस प्रकार शिष्य का कथन निर्देश है। इस निर्देश का अच्छी तरह से पालन करने वाला आजानिर्देशकर है। अथवा-आज्ञा-तीयकर प्रभु की वाणी के द्वारा जो उत्सर्ग व अपवाद मार्ग का निर्देश अर्थात् विधान किया गया है उसके अनुसार करने घाला आज्ञानिर्देशकर कहा जाता है। उपपात शब्द का अर्थ है-समीप थैठना । शिष्य का कर्तन्य है कि वर सदा अपने गुरु के समीप बैठे। उनकी आज्ञा के पालन करने के भय से उनसे दूर न बैठे। गुरु का अभिप्राय परखना यह माधारण बात नहीं है। यह बात तब ही सीखी जा सकती है कि जब शिष्य उनके पास मे बैठे, अन्यथा नही । विनीत शिष्य गुरु की सेवा करने से आत्मकल्याण करता है,। २ शिष्य हाय छ, (से विणीए-त्ति वुच्चइ-स विनीत इति उच्यते) ते ती ३२ ગણધર આદિ દ્વારા વિનીત કહેવાયેલ છે (૨) भावार्थ-" आज्ञानिदशकर " "24 ४२ मन मान।" પ્રકારે વિધિરૂપ અને નિવરૂપ જે ગુરૂના વચન છે તે “આજ્ઞા શબ્દથી પ્રહણ કરવામાં આવેલ છે “ આપના વચન અનુસાર જ પ્રવૃત્તિ કરવાના ભાવ છે બીજા આ પ્રકારનુ શિષ્યનું કથન નિર્દેશ છે નિર્દેશનું સારી રીતે પાલન કરવા વાળા આજ્ઞાનિર્દેશકર છે અથવા–આજ્ઞા-તીર્થ કર પ્રભુની વાણી દ્વારા જે ઉત્સર્ગ અને અપવાદ માગને નિર્દેશ અર્થાત્ વિધાન કરવામાં આવેલ છે તે અનુસાર કરવાવાળા આજ્ઞાનિર્દેશકર કહેવાય છે ઉપયત શબ્દનો અર્થ છે સમીપે બેસવું શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે સદા પોતાના ગુરૂની સમીપ બેને ગુરૂની આજ્ઞાનું પાલન કરવાના ભયથી તેનાથી દૂર ન બેસે ગુરૂને અભિપ્રાય જાણ તે સાધારણ વાત નથી એ વાત ત્યારે જ શીખી શકાય કે જ્યારે રિખ્ય તેની પાસે બેને, એ શિખ નહી વિનીત શિષ્ય ગુરૂની સેવા કરવાથી આ नथा" આત્મકલ્યાણ કરે છે ·" प्रियदर्शिनी टीका २० । गा २ विनयेगुणनिधिशिष्य दृष्टान्त अन गुणनिधिमणस्य दृष्टान्त:- तथाहि-धर्मसिंहाचार्यस्य गुणनिधिनामकः सुधीः शिष्यः प्रकृतिभद्रः प्रकृतिविनीत. प्रतिदिवस गुरुनिकटवासी गुरुवचनानुकूल कार्यकारी गुरुमनोहत्य- नुसारी गुरुविचारश्रेगिमरणिसचरणशीलः प्रकृतिसरल: सुशील जासीत् । यदा गुरुरागच्छति तदाऽऽसनादुत्याय तस्मै सविनयमासन प्रयच्छति, यदा गच्छति तदाऽऽसनमुपादाय तदुपवेशनस्थाने विस्तारयति, गुरोराज्ञा कदा कीदृशी भविष्यती- त्येव पतिक्षण प्रतीक्षमाणस्तिष्ठति । यस्मिन् यस्मिन् ऋतौ यद् यद् गुरुमकृत्य- नुकल्मशनादिक, तत्तत् समानीय गुरवे समर्पयति । गुरुहि जननीजनकाभ्या- मप्यधिकः, तत्र कारण-जन्मदाता जन्मनि जन्मनि भवति, मुक्तिदाता गुरुस्तु दुर्लभः, इस पर गुणनिधिमण का दृष्टान्त करते है-- धर्मसिंह आचार्य का गुणनिधि नामका एक शिष्य था। यह सुबुद्धि एव प्रकृतिभद्र था। विनीत था। गुरु महाराज के पास बैठना उनके वचन के अनुसार चलना, उनकी मनोवृत्ति के अनुकूल काम करना, इत्यादि समस्त सद्गुणों से युक्त था । बडा ही सुशील था। जब गुरु महाराज पधारते तर आसन से उठ कर वर उनके लिये विनयपूर्वक आसन देता, तथा जन गुरु महाराज वहाँ से उठ कर जाते तयवर आसन लेकर उनके पीछे २ चलता और जहाँ गुरु महाराज बैठना चाहते वहाँ आसन बिछा देता । गुरु महाराज की आज्ञा कब कैसी होगी, इसकी प्रतिक्षण प्रतीक्षा करता था। जिस २ ऋतु मे जो जो आहार पानी आदि गुरुमहाराज के प्रकृति के अनुकूल होता उस उस ऋतु मे वही वही पदार्थ लाकर गुरु महाराज को अर्पण करता । गुरु ने जो कुछ कहा वही આ અગે ગુણનિધિ શ્રમણનું દાત કહે છે– ધર્મસિંહ આચાર્યને ગુણનિધિ નામને એક શિષ્ય હતું તે સુબુદ્ધિ વાળ અને પ્રકૃતિભદ્ર હતે વિનીત હત ગુરૂ મહારાજ પાસે બેસવું તેમના વચન અનુસાર ચાલવું, તેમની મનોવૃત્તિ અનુકૂળ કામ કરવું ઇત્યાદિ સમસ્ત સશુણેથી યુક્ત હતે ઘણે સુશીલ હતો જ્યારે ગુરૂમહારાજ પધારે ત્યારે આસનથી ઉઠીને તે તેમને માટે વિનયપૂર્વક આસન આપતે, તથા જ્યારે ગુરૂ મહારાજ ત્યાથી ઉઠીને જતા ત્યારે તે આસન લઈને તેમની પાછળ પાછળ જતે અને જ્યા ગુરૂ મહારાજ બેસવા ઈચ્છે ત્યા આસન બીછાવી (પાથરી) દેતે ગુરૂ મહારાજની આજ્ઞા કયારે કેવી હશે, તેની પ્રતિક્ષણ પ્રતીક્ષા કરતા હતે જે જે રૂતુમાં જે જે આહાર પાણી આદિ ગુરૂ મહા રાજની પ્રકૃતિને અનુકૂળ હોય તે તે રૂતુમાતે તે પદાર્થ લાવીને ગુરૂ મહારાજને ·. " उत्तराध्यापनसूत्र गुरु पिना कालप्रयेऽपि ज्ञान दुर्लभम् , यथा सिद्धाञ्जन विना भूतलान्तर्गत निधान नयनपथ नारतरति, तथैव गुरुमन्तरेणात्मस्वरूप न पश्यति । यथा दुधान्नवनीत तविलोडन रिना न माप्यते, एप गुरुसेवन चिना रत्नत्रय नोपलभ्यते । स गुण- करना, यह समझ कर कि गुरु महाराज कभी भी अन्यथा प्रवृत्ति नहीं करा सकते है, अहित मे प्रवर्तन कराने का अभिप्राय इनके अन्त करण मे कभी भी जाग्रत नहीं हो सकता है, क्योंकि ये मेरे हितकारी है, इस अभिप्राय से-इस दृढ आस्था से वह सदा गुरु की आजा का आराधन किया करता था। साथ मे उसका यह पका विश्वाम या कि गुरुमहाराज माता पिता से भी अधिक उपफारी होते है, क्योकि जन्म दाता तो इस जीव को प्रत्येक भव मे प्राप्त होते रहते हैं, परन्तु मुक्तिदाता गुरु तो बडे भाग्य से ही मिलते हैं, निर्धन को निधिके समान आत्मा को इनका समागम बहुत दुर्लभ है । आत्मज्ञानकी प्राप्ति इनसे ही हुआ करती है। गुरु के विना तो कालत्रय मे भी मम्यग्ज्ञान का लाभ नहीं हो सकता है. ये तो सिद्ध-अजन समान हैं-जिस प्रकार सिद्ध-अजन आखो में आजने के प्रभाव से जीवों की भूमिगत निधान को लक्षित करनेवाली दृष्टि खुल जाती है उसी प्रकार गुरु की कृपा से आत्मज्ञान का अनुभव जीवको होने लगता है । दुग्ध के विलोडन किये विना जैसे मरवन का અર્પણ કરતે ગુરૂએ જે કઈ કહ્યુ એજ કરવું, એવુ સમજીને કે ગુરૂ મહારાજ કદી પણ અન્યથા પ્રવૃત્તિ ન જ કરાવે અહિતમાં પ્રવર્તન કરાવવાને અભિપ્રાય તેમના અત કરણમાં કોઈ વખત પણ જાગ્રત થાય જ નહીં, કેમકે તેઓ મારા હિતકારી છે. આ અભિપ્રાયથી–આવી દ્રઢ આસ્તાથી–તે સદા ગુરૂની આજ્ઞાનું આરાધન કર્યા કરતે સાથે સાથે તેને એ પાકે વિશ્વાસ હતો કે ગુરુ મહારાજ માતા પિતાથી પણ અધિક ઉપકારી હોય છે કેમકે જન્મદાતા તે આ જીવને પ્રત્યેક ભવમાં પ્રાપ્ત થતા જ રહે છે પરંતુ મુક્તિદાતા ગુરૂ તો સાર સંભાળ્યથી જ મળે છેનિર્ધનને નિધિ સમાન તેવી રીતે આત્માને ગુરૂને સમાગમ ઘણે જ દુર્લભ છે આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ તેમનાથી જ થાય છે ગુરૂ વિના તે કલત્રયમા પણ સમ્યજ્ઞાનને લાભ થઈ શકતું નથી એઓ તે સિદ્ધ-અજન સમાન છે જે પ્રકારે સિદ્ધ-અજન આખોમા આજ વાના પ્રભાવથી જીવની ભૂમિગત નિધાનને લક્ષિત કરવાવાળી દષ્ટિ ખુલી જાય છે એવી રીતે ગુરૂની કૃપાથી આત્મજ્ઞાનને અનુભવ જીવને થવા લાગે છે દુધને વાવ્યા સીવાય જેમ માખણનું મળવું અસ ભવ. ।

·प्रियदशिनी टीका २०१ गा २ विनये गुणनिधिशिप्य दृष्टान्त निधिर्गुरुस्तुति करोति-हे गुरो ! भवान् पारित इव करणारसटप्टयामामकीन चित्त- चातक प्रमोदयति, शमदमादिगुणोद्यान हरितीकरोति । हे करणासागर ! भव- करुणा विना सम्यक्त्वमाप्तिन भाति, सम्यक्त्व पिना तत्चातत्वविवेकल्पाऽमृत- भाग्ना न जायते, अमृतभाषना विना पिशुद्ध यान न भाति । विशुद्वयान पिना सपकणिर्न प्रादुर्भवति । सपकगि रिना गुरु यानस्य द्वितीयपादः प्राप्तो न भाति । शुरुभ्यानस्य द्वितीयपाद विना केवलज्ञान न सभपति । केवलज्ञान- मिलना असभव ह उसी प्रकार गुरु की सेवा किये बिना भी रत्नत्रयकी प्राप्ति होना महादुर्लभ है,धन्य है, गुरुमहाराज!! गुणनिधि ने इस प्रकार मन मे विचार कर गुरु महाराज की स्तुति की, जो इस प्रकार है- हेगुरुमहाराज ! आप मेघ की तरह मेरे चित्तरूपी चातक को करुणारस के वर्पण से प्रमुदित करनेवाले ह । शम दम आदि गुणस्वरूप उद्यान को हरा भरा बनाने वाले हैं। हे कम्णासागर । जबतक आपकी करणा- रसाई दृष्टि जीयो पर नहीं पटती, तबतक उन्हें सम्यक्त्व का लाभ नही होता है। सम्यत्त्व प्राप्त किये विना जीव कभी भी तत्त्वातत्त्वविवेकरूप अमृत से भरी हुई भावना को अपने मे नही भर सकता। अमृतभा- वना भरे विना विशुद्ध भ्यान कभी भी नहीं जग सकता। विशुद्ध ध्यान की जागृति विना जीव को क्षपकणिकी प्राप्ति नही हो सकती, क्षपकश्रेणि की प्राप्ति हा विना शुक्लध्यान का द्वितीयपाद (दूसरा ગુરૂની સેવા કર્યા સિવાય ત્રયની પ્રાપ્તિ થવી મહાદુર્લભ છે ધન્ય છે ગુરૂ મહારાજ ગુણનિધિએ આ પ્રકારને મનમાં વિચાર કરી ગુરુમહારાજની સ્તુતિ ડગે, જે આ પ્રકારની છે –ણે ગુરૂમહારાજ આપ મેઘની માફક મારા ચિત્તારૂપી ચાતકને કરૂણારસના વર્ષથી પ્રમુદિત કરવાવાળા છે ગમ દમ આદિ ગુણસ્વરૂપ ઉદ્યાનને કાલતો ફૂલતો બનાવવાવાળા , હેડરૂણાનાગર' જ્યા સુધી આપની કરૂણા રમા (દયાથી ભીની) દષ્ટિ જીવે પર નથી પડતી ત્યાં સુધી તેને સમ્યક્ત્વને લાભ થતું નથી સમ્યક્ત્વ પ્રાપ્ત કર્યા વગર જીવ કયારેય પs તત્તાતત્વવિવેકરૂપ અમૃતથી ભરેલી ભાવનાને પોતાનામાં ભરી શકતો નથી અમૃત ભાવના ભર્યા વગર વિશુદ્ધ વ્યાન કદી પણ જાગ્રત થતુ નથી વિશુદ્ધવ્યાનની જાતિ વિના જીવને લયની પ્રાપ્તિ થતી નથી લપકશ્રેણીની પ્રાપ્તિ થયા વિના શુક્લધ્યાનને બીજે પાયો પ્રાપ્ત થત ·उत्तराभ्ययनसूत्र प्राप्ति विना शैलेश्यवस्था न जायते । ना पिना सफलफर्मक्षयो न भाति । सकल- कर्मक्षय विना मुक्तिन सभपति । मुक्तिमाप्ति पिनाऽयमात्माऽमरपद न लभते । अमरपदमाप्ति पिनाऽऽत्मनः सिद्धावस्था न जायते, जतो भगानेर सफलकल्याण- कारणमिति प्रतिक्षण भाचरणसमाराधनमेष मम सयमारापनम् । एवं गुरुमारा धयन् गुणनिधिः सयमयाना निर्वहन् स्वात्माल्याणमचिरेण साधितवान् । एक मन्येनापि शिष्येण विनयपरेण भवितव्यम् ॥ २॥ अविनीतत्ववर्जनेन निीतो भवतीत्यतो निीतविपरीतमपिनीत- स्वरूपमाह-- पाया) प्राप्त नही हो सकता । शुक्लध्यान के दूसरे पाये की प्राप्ति विना केवलज्ञान की प्राप्ति नहीं होसकती। केवलज्ञान की प्राप्ति विना शैलेशी अवस्था प्राप्त नहीं हो सकती है। शैलेशी अवस्थाकी प्राप्ति विना सकल कोका क्षय नहीं हो सकता है और सकल कोंके क्षय विना मुक्ति की प्राप्ति नही हो सकती, और मुक्तिकी प्राप्ति विना अमरपद नहीं मिल सकता। अमर पद पाये बिना आत्मा सिद्धावस्थासम्पन्न नही बन सकता । इस लिये हे नाथ । आप ही सकल कल्याण के कारण है, अत. प्रतिक्षण आपके चरणोका आराधन ही मेरा सयमाराधन है। इस प्रकार अपने गुरुकी आराधना करते हुए गुणनिधि ने तप सयम की आराधना की, और थोडे ही काल मे आत्मकल्याण किया। इसी तरह अन्य शिष्यो को भी अपने गुरुके प्रति विनयशील रहना चाहिये ॥२॥ નથી શુકલધ્યાનના બીજા પાયાની પ્રાપ્તિ વિના કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના શલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત થતી નથી શૈલેશી અવસ્થાની પ્રાપ્તિ વિના સકલ કર્મો ક્ષય થતું નથી અને સકલ કર્મોના ક્ષય વિના મુક્તિની પ્રાપ્તિ થતી નથી અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ વિના અમરપટ મળી શકતુ નથી અમરપદ મેળવ્યા વગર આત્મા સિદ્ધઅવસ્થાપન બની શકતું નથી માટે હે નાથ ! આપજ સકલ કલ્યાણના કારણ છે એટલે પ્રતિક્ષણ આપના ચરણોનું આરાધન જ મારૂ સયમ આરાધન છે આ પ્રકારથી પિતાના ગુરૂની આરાધના કરતા કરતા ગુણનિધિએ તપ સ યમની આરાધના કરી અને થોડાજ કાળમા આત્મકલ્યાણ કર્યું આવી રીતે અન્ય શિષ્યોએ પણ પિતાના ગુરૂ પ્રત્યે વિનયશીલ રહેવું જોઈએ ઘર , ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा ३ जविनीतलक्षणम् आणांऽणिदेसकरे, गुरूणमणुवायकारए। पडिणीए असर्बुद्धे, अविणीएं-त्ति वुर्चइ ॥ ३ ॥ छाया- आज्ञाऽनिर्देशकरो गुरुणामनुपपातकारकः । प्रत्यनीकोऽसबुद्ध. अविनीत इत्युच्यते ॥ ३॥ टीका- 'आणाऽणिद्देसकरे' इत्यादि । आनाऽनिर्देशकरः आज्ञाया गुरुवचन- स्यानिर्देशकर.-अनादरकारकः, तथा गुरूणाम् आचार्यादीनाम् , अनुपपातकारका समीपान प्रस्थायी, गुरुणा सनि तिप्ठामि चेद् गुरवो मा स्वकार्यार्थमाज्ञापयिष्य- न्तीति विज्ञाय दूरे तिप्ठतीत्यर्थः । तथा प्रत्यनीका प्रतिकूल', गुरुढोपान्वेषणपर इत्यर्थः। तथा असम्बुद्ध, जीवाजीवादितत्त्वानभिज्ञः, एवभूतो यः शिष्यः स खल्वविनीत इत्युच्यते । शिष्य मे विनीतता, अविनीतता के परित्याग से ही आती है इसलिये विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप सूत्रकार कहते हैं- 'आगाऽणिदेसकरे०' इत्यादि । अन्वयार्थ-(गुरूण आणाऽणिद्देसकरे-गुरूणा आज्ञाऽनिर्देशकर.) गुरु की आज्ञा का अनादर करने वाला, (अणुववायकारण) उनके समीप नहीं बैठने वाला (पडिणीण) उनसे सदा प्रतिकूल बर्ताव करनेवाला (असवुद्धे) जीव एव अजीव आदि के स्वरूप को नही जाननेवाला ऐसा शिष्य (अविणी चुच्चड-अविनीत'-उच्यते) अविनीत कहा जाता है। भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार ने विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप प्रदर्शित किया है । यद्यपि यह वात अर्थापत्ति से स्वय सिद्ध નિધ્યમાં વિનીતતા અવિનીતતાના પત્યિાગથી જ આવે છે विनीती विपरीत अविनातनु १३५ भूत्रधार -आणाऽणिद्देसकरे' त्यादि अन्वयार्थ:--(गुरूण आणाऽणिदेसकरे गुरूणा आज्ञाऽनिर्दशकर) गुरुनी माज्ञाने। मना२ ३२वावा (अणुववायकारए) मेमनी भाभे मेसवावाणा (पडिणीए) मेमनायी सहा प्रति पनि ४२पापा (असबुद्धे) ७१ भने ५००५ महिना स्प३पने नही analain मेवा शिष्य (अविणीए-वुच्चइ-अविनीत उच्यते) અવિનીત કહેવાય છે ભાવાર્થ-આ ગાથાદ્વારા સૂત્રકારે વિનીતથી વિપરીત અવિનીતનું સ્વરૂપ પ્રદર્શિત કરેલ છે કે આ વાત અર્થપત્તિથી સ્વયંસિદ્ધ થઈ જતી હતી આ માટે ·- उत्तराभ्ययनसूत्रे प्राप्ति बिना शैलेश्यवस्था न जायते । ता विना सफलफर्मक्षयो न भवति । सफल- कर्मक्षय विना मुक्तिन सभवति । मुक्तिमाप्ति विनाध्यमात्माऽमरपद न लभते । अमरपदमाप्ति पिनाऽऽत्मनः सिद्धावस्था न जायते, तो भगानेर सफलफ्ल्याण- कारणमिति प्रतिक्षण भवचरणसमाराधनमेव मम सयमाराधनम् । एप गुरुमारा- धयन् गुणनिधिः सयमयाना निर्वहन् सात्मकल्याणमचिरेण साधितवान् । एव मन्येनापि शिष्येण विनयपरेण भवितव्यम् ॥ २ ॥ अविनीतत्ववर्जनेन विनीतो भवतीत्यतो पिनीतपिपरीवमपिनीत- स्वरूपमाह- पाया) प्राप्त नहीं हो सकता। शुक्लध्यान के दूसरे पाये की प्राप्ति विना केवलज्ञान की प्राप्ति नहीं हो सकती। केवलज्ञान की प्राप्ति विना शैलेशी अवस्था प्राप्त नहीं हो सकती है। शैलेशी अवस्था की प्राप्ति विना सकल कर्मोंका क्षय नही हो सकता है और सकल काँके क्षय विना मुक्ति की प्राप्ति नही हो सकती, और मुक्तिकी प्राप्ति विना अमरपद नही मिल सकता। अमर पद पाये विना आत्मा सिद्धावस्थासम्पन्न नहीं बन सकता । इस लिये हे नाथ । आप ही सकल कल्याण के कारण हे, अत. प्रतिक्षण आपके चरणोका आराधन ही मेरा सयमाराधन है। इस प्रकार अपने गुरुकी आराधना करते हु० गुणनिधि ने तप सयम की आराधना की, और थोडे ही काल मे आत्मकल्याण किया। इसी तरह अन्य शिष्यो को भी अपने गुरुके प्रति विनयशील रहना चाहिये ॥२॥ નથી શુકલધ્યાનના બીજા પાયાની પ્રાપ્તિ વિના કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના શૈલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત થતી નથી શૈલેશ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ વિના સલ કર્મોને લય થતો નથી અને સકલ કર્મોના ક્ષય વિના મુક્તિની પ્રાપ્તિ થતી નથી અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ વિના અમરપદ મળી શકતુ નથી અમરપદ મેળવ્યા વગર આત્મા સિદ્ધઅવસ્થાપન બની શકતું નથી માટે હે નાથ ! આપજ સકલ કલ્યાણના કારણ છે એટલે પ્રતિક્ષણ આપના ચરણેનું આરાધન જ મારૂ સયમ આરાધન છે આ પ્રકારથી પિતાના ગુરૂની આરાધના કરતા કરતા ગુણનિધિએ તપ સયમની આરાધના કરી અને થોડાજ કાળમાં આત્મકલ્યાણ કર્યું આવી રીતે અન્ય શિષ્યએ પણ પિતાના ગુરૂ પ્રત્યે વિનયશીલ રહેવું જોઈએ પરા ·२९ प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ३ अविनीतलक्षणम् आणोऽणिदेसकरे, गुरूणमणुवायकारए। पडिणीए असवुद्धे, अविणीएं-त्ति वुच्चइ ॥३॥ छाया- माज्ञाऽनिर्देशकरो गुरुणामनुपपातकारकः । प्रत्यनीकोऽसयुद्धः अविनीत इत्युच्यते ॥ ३ ॥ टीफा- 'आणाऽणिद्देसफरे' इत्यादि । आज्ञाऽनिर्देशकरः भाज्ञाया गुरुवचन- स्यानिर्देशकर.-अनादरकारकः, तथा गुरुणाम्नाचार्यादीनाम् , अनुपपातकारक.= समीपान पस्थायी, गुरुणा सनिधौ तिप्ठामि चेद् गुरवो मा स्वकार्यार्थमाज्ञापयिष्य- न्तीति विज्ञाय दूरे तिप्ठतीत्ययः । तथा-प्रत्यनीका प्रतिकूलः, गुरुदोपान्वेपणपर इत्यर्थः । तथा असम्बुद्धः जीवाजीवादितत्त्वानभिज्ञः, एवभूतो यः शिष्यः स खल्वविनीत इत्युच्यते। शिष्य मे विनीतता, अविनीतता के परित्याग से ही आती है इसलिये विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप सूत्रकार कहते हैं- 'आगाऽणिद्देसकरे०' इत्यादि । अन्वयार्थ-(गुरूण आणाऽणिद्देसकरे-गुरूणा आज्ञाऽनिर्देशकरः) गुरु की आज्ञा का अनादर करने वाला, (अणुववायकारण) उनके समीप नहीं बैठने वाला (पडिणीण) उनसे सदा प्रतिकूल वर्ताव करनेवाला (असवुद्ध) जीव एव अजीव आदि के स्वरूप को नहीं जाननेवाला ऐसा शिष्य (अविणी बुचइ-अविनीत -उच्यते) अविनीत कहा जाता है। भावार्य इस गाथा द्वारा सूत्रकार ने विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप प्रदर्शित किया है । यद्यपि यह यात अर्यापत्ति से स्वय सिद्ध નિધ્યમાં વિનીતતા અવિનીતતાના પરિત્યાગથી જ આવે છે विनीती विपरीत विनातनु १३५ भूत्रा२ . छे—'आणाऽणिदेसकरे' ऽत्यादि क्याथ-(गुरूण आणाऽणिदेसकरे गुरूणा आज्ञाऽनिर्देशकर) शुरुनीमाज्ञानी मना२ ३२वावा (अणुववायकारए) मेमनी मामे नमसवावास (पडिणीए) मेमनाथी महा अति पाव २वावा (असबुद्धे) ७१ भने भ७१ माहिना १३पने नही जावा मेवा शिष्य (अविणीए-वुच्चइ-अविनीत उच्यते) અવિનીત કહેવાય છે ભાવાર્થ આ ગાથાદ્વારા સૂત્રકારે વિનીતથી વિપરીત અવિનીતનું સ્વરૂપ પ્રદર્શિત કરેલ છે જોકે આ વાત અર્થપત્તિથી સ્વય સિદ્ધ થઈ જતી હતી આ માટે .

·२८ उत्तराध्ययनसूत्रे प्राप्ति विना शैलेश्यवस्था न जायते । ना विना सफलफर्मक्षयो न भाति । सफर. कर्मक्षय विना मुक्तिर्न सभाति । मुक्तिमाप्ति पिनाऽयमात्माऽमरपद न लभते । अमरपदमाप्ति विनाऽऽत्मनः सिद्धावस्था न जायते, तो भगानेर सफलकल्याण- कारणमिति पतिक्षण भाचरणसमाराधनमेव मम सयमाराधनम् । एष गुरुमारा धयन् गुणनिधिः सयमयाना निर्वहन् स्वात्मरल्याणमचिरेण साधितमान् । एवं मन्येनापि शिष्येण विनयपरेण भवितव्यम् ॥ २॥ अविनीतत्ववर्जनेन विनीतो भवतीत्यतो पिनीतविपरीतमविनीत- स्वरूपमाह- पाया) प्राप्त नही हो सकता । शुक्लध्यान के दूसरे पाये की प्राप्ति विना केवलज्ञान की प्राति नहीं हो सकती। केवलज्ञान की प्राप्ति विना शैलेशी अवस्था प्राप्त नहीं हो सकती है। शैलेशी अवस्था की प्राप्ति विना सकल काँका क्षय नही हो सकता है और सकल कोंके क्षय विना मुक्ति की प्राप्ति नही हो सकती, और मुक्तिकी प्राप्ति विना अमरपद नही मिल सकता। अमर पद पाये विना आत्मा सिद्धावस्थासम्पन्न नही बन सकता । इस लिये हे नाय । आप ही सकल कल्याण के कारण है, अत प्रतिक्षण आपके चरणोका आराधन ही मेरा सयमाराधन है। इस प्रकार अपने गुरुकी आराधना करते हुए गुणनिधि ने तप सयम की आराधना की, और थोडे ही काल मे आत्मकल्याण किया। इसी तरह अन्य शिष्यो को भी अपने गुरुके प्रति विनयशील रहना चाहिये ॥२॥ નથી ગુલધ્યાનના બીજા પાયાની પ્રાપ્તિ વિના કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના શૈલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત થતી નથી શેલેશી અવસ્થાની પ્રાપ્તિ વિના સકલ કર્મોને લય થતું નથી અને સકલ કર્મોના ક્ષય વિના મુક્તિની પ્રાપ્તિ થતી નથી અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ વિના અમરપદ મળી શકતુ નથી અમરપદ મેળવ્યા વગર આત્મા સિદ્ધઅવસ્થાપન બની શકતું નથી માટે હે નાથ ! આપજ સકલ કલ્યાણના કારણ છે એટલે પ્રતિક્ષણ આપના ચરણેનું આરાધન જ મારૂ સયમ આરાધન છે આ પ્રકારથી પિતાના ગુરૂની આરાધના કરતા કરતા ગુણનિધિએ તપ સયમની આરાધના કરી અને થોડાજ કાળમા આત્મકલ્યાણ કર્યું આવી રીતે અન્ય શિષ્યએ પણ પિતાના ગુરૂ પ્રત્યે વિનયશીલ રહેવું જોઈએ ધારા , .

·. प्रियदर्शिनी टीका ज०१ मा ३ विनये सुद्रयुद्धिशिप्य दृष्टान्त ३१ अत्र क्षुद्रगुद्धिशियस्य दृष्टान्तः- यथा एकस्य भद्रमुद्धिनामकाचार्यस्याऽविनीतः क्षुद्रगुद्धिनामकः शिप्य आसीत् । यदा गुरुः शिक्षार्थ प्रेरयति, तदा शिक्षा पहियालेव तस्य प्रतिभाति, प्रत पिवत् , तपस्या ग्वगधारेव, स्सा यायः कर्णमूचीव, सयमो यम दर। अयमाहारे विहारे व्यवहारे च सर्वदाऽऽचार्य पीड- यति । सरस भद्रक मुस्वादमाहार स्वयमश्नाति विवर्ण विरसमभटक रूक्षमाचार्याय प्रयच्छति । अब कदाचिढसौ श्रारकथारिकाणा पुरतो ब्रूते-अद्य मम गुरोरुपवासः, पास वह इसलिये नही रहना चाहता है कि वह प्रत्यनीक-अर्थात्-गुरु- वेपी-गुरु के छिद्रान्वेपण में तत्पर है, गुम्छे थी वह इसलिये है कि वह असम्बुद्ध अर्थात् हिताहित के विचारो से रहित है। अविनीत शिष्य कैसा होता है हम बात को क्षुद्रधुद्धि शिष्य के दृष्टान्त से स्पष्ट किया जाता है- भद्रधुद्धि नामके एक आचार्य थे। उनका क्षुद्रबुद्धि नामक शिष्य था जो पडा अविनीत या। यह यथानाम तथागुण था। गुरु महाराज जर इसे शिक्षा देने बैठते तर उसका मन उदास हो जाता था। शिक्षा उसे ऐसी मालूम होती थी कि जैसे अग्नि की ज्वाला है । विपतुल्य इसे व्रत ज्ञात होने लगते। तलवार की पार के समान यह तपस्या को मानता, कर्ण को भेदनेवाली शलाई के तुल्य यह स्वाभ्याय को समझता । अधिक क्या कहा जाय-सयम को तो यह यमके समान निहारता । आहार में विहार मे ण्व व्यवहार मे यह सदा गुरु महाराज को दुःखित ही किया નથી, તેમની પાસે રહેતું નથી, પાને રહેવાનું તે એટલા માટે નથી ચાહત કે તે પ્રત્યની--અર્થાત ગુરૂઢેલી-ગુરૂના છીદ્રા જોવામાં તત્પર છે ગુરૂષી તે એ માટે છે કે તે હિતાહિતના વિચારોથી રહિત છે અવિનીત શિષ્ય કેવું હોય છે આ વાતને શુદ્રબુદ્ધિ શિષ્યના દષ્ટાતથી મ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે– ભબુદ્ધિ નામના એક આચાર્ય હતા તેમને સુદ્રબુદ્ધિ નામનો એક શિષ્ય હતા જે અવિનીત હતું, તેનામાં નામ પ્રમાણે ગુણ હતા ગુરૂ મહા રાજ જ્યારે તેને શિક્ષા આપવા બેસતા ત્યારે તેનું મન ઉદાસ થઈ જતુ શિક્ષા જેને અગ્નિની જવાળા જેવી લાગતી હતી મત તેને ઝહેર જેવા કડવા લાગતા, તપસ્યાને તે તરવારની ધાર સમાન ગણતો, સ્વાધ્યાયને તે કાનને વિંધનારા સોયા મા જાણતા હતે વધુ શું કહેવામાં આવે સયમને તે તે યમની માફક જ જેત, આહારમ, વિહારમા, ને વહેવારમા એ ગુરૂમહારાજને ·उत्तराध्ययनसूत्रे रो जाती थी कि जो विनीत के कथित स्वरूपसे रहित है वह अविनीत है फिर भी जो यहा सूत्रकार ने उसे स्पष्ट शब्दो द्वारा अलग उल्लेख किया है उसका कारण विशेपरीति से विवेचन करना है, ताकि मद- घुद्धि जन भी इस बात को अच्छी तरह समझ सके। गुरु के समीप वह अविनीत शिष्य इसलिये नहीं रहना चाहता है कि वह विचारता है कि यदि गुरु के पास पैठूगा तो उनका प्रत्येक कार्य मुझे करना पडेगा इसलिये अच्छा है कि मैं उनसे दूर ही बैठू। ऐसा करने वाला शिष्य स्वेच्छाचारी हो जाता है। गुरु के पास बैठने का मुख्य यही उद्देश्य होता है कि शिष्यजन विनय आदि गुणो को प्राप्त करते हुए तप सयम की आराधना सुख से कर सके। मुझ से गुम कुछ भी कह न सके, गुरु पर भी मेरा रौन रहे, इस ख्याल से वह अपने पूज्य गुरजनो मे भी दोपो को ढूढने में लगा रहता है । यह काम उसी शिप्य से हो सकता है जो असवुद्ध-अर्थात् हिताहित के विचारो से रहित है। अभिज्ञ शिव्य ऐसा नहीं होता। गाथा मे ये सब विशेषण हेतुहेतुमद्भाव वाले है, जिनका अभिप्राय इस प्रकार है-वह गुरु की आज्ञा का पालक इसलिये नही है कि वह उनके पास नही बैठता हे-उनके पास नहीं रहता है, કે જે વિનીતના કથિત સ્વરૂપવી નહિત છે, તે અવિનીત છે, તે પણ અહિં સૂત્રકારે એને સ્પષ્ટ રાબ્દો દ્વારા અલગ ઉલ્લેખ કરેલ છે, તેનું કારણ વિશેષ શિતિથી વિવેચન કરવુ એજ છે, કાર, કે મદબુદ્ધિવાળે માણસ પણ આ વાતને સારી ગતે સમજી શકે ગુરુની ગમીય તે અવિનીત શિષ્ય એટલા માટે રહેવા નથી ચાહતે કે તે વિચારે છે કે કદાચ ગુરૂની પાપે બેમુ તે તેનુ પ્રત્યેક કાર્ય મારે કરવું પડશે આ માટે સારૂ એ છે કે તેમનાથી દૂર બેસુ આવુ કરનાર શિષ્ય છાચારી બને છે ગુરૂની પાસે બેસવાને ખાસ ઉદેશ તે એ છે કે શિષ્યજન વિનય આદિ ગુણેને પ્રાપ્ત કરતા કરતા ત૫ સયમની આરાધના સુખથી કરી શકે ગુરૂ મને કોઈ પણ કહી ન શકે, ગુરૂ ઉપર મારો દાબ રહે, આ ખ્યાલથી તે પોતાના પૂજ્ય ગુરૂજનમાં પણ દેને શોધવા લાગી રહે છેઆ કામ તેવા શિષ્ય કરે છે કે જે અસ બુદ્ધ અર્થાત્ હિતાહિતના વિચારથી રહિત છે, અભિજ્ઞ શિષ્ય આવા નથી દેતા ગાથામ આ બધા વિશેષણ હેતુહેતુમદ્ભાવવાળા છે, જેને અભિપ્રાય આ પ્રકારે છે તે ગુરૂની આજ્ઞાનો પાલક એ ખાતર નથી કે તે ગુરૂની પાસે બેસતા ·, प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा ३ अविनये सुदगुद्धि दृष्टान्त करोति, यदि कमपि दानादिक विपयमवलम्ब्य गुरुभन्यानुपदिशति, तदा तत्स- भायागेर गुरोरनभिज्ञता पदन् त विपय स्वयमुपदिशन् गुरुमपमानयति । कदाचिद् वदति-अद्य मम गुरुमौनत्रतमनुतिष्ठन्नास्ते' इत्युक्त्या स्वयमेव व्याख्यान करोति। एक भुद्धिचरित विठोक्य वृद्धाचार्यः सचेतसि चिन्तयति-अयमभीक्ष्ण 'सनि- मित्त-मनिमित्तमा क्रोधकारकः, कलहप्रियः, अभिमानी, अज्ञानी, मर्ममृपावादी च, तदिद ममैव कर्मणः फलमिति मन्यानो वृद्धाचार्यः सर्व सहमान आसीत् । कदा- से विहीन हो गया। गुरुजी वृद्ध थे, इस लिये विहारकाल मे चलते समय उन्हे रडा कष्ट होने लगा, परन्तु क्या किया जाय फिर भी शिप्य की प्रेरणा से उन्हें अनिच्छा रोने पर भी विचार करना ही पड़ता था। शिष्य का यह हाल या कि वह साधुसामाचारी को भी विपरीत करते हुए नही लजाता था। गुरु-महाराज जय कभी किसी दानादिक विपय को लेकर प्रवचन परिपद के भीतर बैठकर करते तब यह उनके प्रवचन को अन्यथारूप मे जाहिर करने के लिये, अथवा उस विषय में उनकी जनभिज्ञता प्रकट करने के लिये पीच ही मे बोल उठता और करता कि यह ऐसे नही ऐसे है, गुरुजी वृद्ध होने के कारण मूल गये है । जब कभी इसे बोलना होता तो लोगोसे कहने लगता कि आज गुरुजी को मौनव्रत है, वे व्याख्यान नहीं देंगे, मैं ही व्याख्यान दूंगा, इस प्रकार कह कर व्याख्यान देने लग जाता। क्षुद्रबुद्धि का इस प्रकार स्वच्छदाचरण देख कर गुरु-महाराज स्वय इसमे अपने कोका फल બની ગયુ ગુરૂ વૃદ્ધ હતા એથી વિહારમાં ચાલતી વખતે તેમને ઘણુ થવા લાગ્યું પરંતુ શું થઈ શકે ? શિષ્યની પ્રેરણાથી તેમણે ઈચ્છા ન હોવા છતા પણ વિહાર કરે પડતે શિષ્ય સાધુસામાચારીથી વિપરીત ચાલવામાં પણ લજાતે નહતે ગુરૂ મહારાજ જ્યારે કોઈ દાનાદિ વિષયને લઈને તેને ઉપર પ્રવચન પરિષદમા કરતા ત્યારે તે શિષ્ય તેમના પ્રવચનને અન્યથારૂપમાં જાહેર કરવા માટે અથવા એ વિષયમાં તેમની અનભિજ્ઞતા બતાવવા માટે વચમાં જ બોલી ઉઠતે અને કહે કે આ આમ નથી પણ આમ છે, ગુરૂજી વૃદ્ધ હોવાથી ભૂલી ગયા છે જ્યારે તેને બોલવાનું મન થતુ ત્યારે તે તેને કહે કે આજે ગુરૂજીને મનાત છે તે વ્યાખ્યાન આપશે નહીં, હુ જ ભાષણ કરીશ આ રીતે કહીને ભાષણ કરવા લાગતે મુદબુદ્ધિનું આગ્સ જોઈને ગુરૂ મહારાજ પોતાના કર્મોનું ફળ ट આવું સ્વચ્છ દ ·३२ उत्तराध्ययनसूत्रे इति, ततोऽसौ सयमश्नाति, गुरुश्च क्षुधातः सन् दिवस यापयति। कदाचिद् वदति- अद्य मम गुरुणा पष्ठभक्त कृतम् , कदाचिच वदति-अद्य मम गुरुणाऽप्टभक्तमनु- ष्ठितमिति, एव क्रमेण गुरुः धया विपर्णः कृशः शक्तिरहितः सजातः । विहार- काले वृद्धत्वेन शीघ्रगमनसामर्थ्यवनितोऽपि गुरुः शिष्यप्रेरणया सक्लेश विहरति । साधुसामाचार्या शुद्रगुद्धिपिपरीतमाचरति, मतिलेखनादिक सम्यग् न करता था। आहार के समय सरस सुस्वादु ण्व रुचिकारक आहार यह स्वय पहिले खाता और जो रूक्ष विरस एच अत प्रान्त आहार होता वह गुरु-महाराज को देता । अब इसे गुरु-महाराज को आहार देनेकी इच्छा नहीं होती तो श्रावक और श्राविकाओ के समक्ष कहने लगता कि आज तो मेरे गुरु-महाराज ने उपवास किया है, इस प्रकार यह गुरु महाराज को भूखा रखकर स्वय खूब खाने पीनेकी मजामौज उडाता रहता। विचारे गुरुजी क्षुधा को शातिभाव से सहन करते हुए शमभाव मे समय को न्यतीत करते । कभी २ कहता है कि आज रमारे गुरु महाराज ने पष्ठभक्त किया है, आज अष्ट-भक्त किया है। इस प्रकार गुरु को अत्यन्त कष्ट पहुचाता। गुरु जी भी सम- ताभाव से क्षुधा की वेदना इसे अविनीत समझ कर सहन करने लगे, परन्तु आखिर औदारिक शरीर ही तो ठहरा वर विना आहार के कहा तक टिके । अन्त मे वह शरीर विवर्ण-म्लान, कृश-कमजोर, और शक्ति સદા દુ ખીત જ કર્યા કરતે, આહારના સમયે સરસ સ્વાદવાળા એટલે રૂચી કારક આહાર તે પિતે પહેલા ખાઈ લેતે અને જે રૂક્ષ, વિરસ એ અન્ત પ્રાન્ત આહાર હેય તે ગુરૂ મહારાજને આપતે જ્યારે તેની ગુરૂમહારાજને આહાર દેવાની ઈચ્છા ન થતી ત્યારે શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓની સમક્ષ કહેવા લાગતું કે આજ તે મારા ગુરૂમહારાજે ઉપવાસ કરેલ છે. આ પ્રકારે તે ગુરૂ મહારાજને ભૂખ્યા રાખીને પિતે ખૂબ ખાવાપીવાની મેજમજાહ ઉડાવતે રહેતે, બીચારા ગુરૂજી સુધાને શાન્ત ભાવથી સહન કરીને સમભાવમા સમયને વ્યતીત કરતા કઈ કઈ વખત કહેતો કે આજે અમારા ગુરૂ મહારાજે છઠ્ઠ કરેલ છે આજે અઠ્ઠમ કરેલી છેઆવી રીતે ગુરૂને અત્યત કષ્ટ પહચાડતે ગુરૂ પણ સમતાભાવથી સુધાની વેદના તેને અવિનીત સમજી સહન કરવા લાગ્યા પરંતુ આખરે દારિક શરીર તે છે જ તે આહાર વિના ક્યા સુધી ટકી શકે ? અતમા તે શરીર વિવર્ણ પ્લાન, કૃશ-કમજોર, અને શક્તિ વગરનું ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा ३ अग्निये क्षुद्रगुद्धिशिप्य दृष्टान्त जरानजेरिते कृशे निःसचे सत्यपि शरीरे कानरजनदुष्कर कठिनतर तीन मनशन स्वीकृतम् । एव चतुर्विधसरवचन श्रुत्वा गुरुगा चिन्तितम्-यदि स्वगता चुभुला प्रकाशयामि शिष्यप्रपञ्च चावेदयामि, तर्हि जिनशासनस्य हील्ना निन्दना लघुता भवतीति । तदन्तर वृद्धाचार्येण चिन्नितम्-मम साहजिकः सकल- कर्मक्षयसमयः समायात इति । एपमसो मनसि पारयन समाधिभावमुपगत्य प्रवृद्ध- परिणामेन क्षपकणि प्राप्य सफलफर्म तपयिला केवली भूत्वा सिद्धिगति प्राप्त गन्। को सुनकर समस्त चतुर्विध सघ उसी समय आचार्य के समीप आया और कहने लगा हे महात्मा! आपको अनेकश. धन्यवाद है, आप वास्तव मे बडे भाग्यशाली है, आप जैसे जिनशासन को प्रकाशित करनेवाले सूर्य से धर्मकी प्रभावना होती है । करुणासागर ! हम आपका गुणगान कहा तक गावे, हम सबको तो यह सुनकर अपार हर्प हो रहा है कि आपने जरा से जर्जरित, कृश एव निःसत्त्व शरीर के होने पर भी कायर जनो द्वारा दुष्कर एवं कठिनतर तीव्र अनशन को जो स्वीकृत किया है। इस प्रकार चतुर्विध सर के वचन सुनकर गुरुमहाराज ने चित्त मे विचार किया कि यदि में अपनी भूग्व प्रकट करता है और यह सब कुछ शिष्यका प्रपच है' ऐसा जो कहता है तो जिनशामन की अव- हेलना होती है, निन्दा होती है लघुता जाहिर होती है अत अन श्रेय इसी में है कि अनशन व्रत अगीकार कर लू, यह सहज ही कर्मक्षय- का ममय उपस्थित हुआ है, इसे छोडना बुद्धिमानी की बात नहीं નોને સાભળી નમસ્ત ચતુર્વિધ સંઘ તે સમયે આચાર્યની પાસે આવી અને વિનતી કરી કહેવા લાગ્યા કે હે મહાત્મા ! આપને અનેકાનેક ધન્યવાદ છે, આપ વાસ્તવમા મહાન ભાગ્યશાળી છે. આપ જેવા જીનશાસનને પ્રકાશિત કરવાવાળા સૂર્યથી ધર્મની પ્રભાવના થાય છે કરૂણાસાગર અમે આપના ગુણોને ક્યા સુધી વર્ણવી શકીયે અમને બધાને તો એ જાણીને એ હવે થયે છે કે આપે વૃદ્ધાવસ્થાથી જીર્ણ ફળ અને નિ સત્ત્વ પીર હેવા છતા પણ કાયરજનો દ્વારા દર એવા આ કઠિનતર તીન અનશનનો અગીકાર કરેલ છે ચતુર્વિધ સંઘના આ પ્રકારના વચન સાભળીને ગુરૂ મહારાજે ચિત્તમાં વિચાર કર્યો કે જે હુ મારી ભુખ પ્રગટ કરૂ અને “આ મઘળે શિષ્યને પ્રપચ છે એમ જે હું તે જનશાસનની અવહેલના થાય છે, નિન્દા થાય છે, લઘુતા જાહેર થાય છે, માટે હવે તે શ્રેય એમા છે કે અનશન વ્રત અગીકાર કરી લઉ કર્મલયનો આ સહેજે સમય પ્રાપ્ત થયે છે એને છેડે એ બુદ્ધિવાળી વાત નથી આ પ્રકારે વિચાર કરી ગુરૂ મહારાજે ·, ३४ उत्तराध्ययनसूत्रे चिदतिक्षुधया पीडितो गुरुश्चिन्तयति आहारानयनार्थ तुमुद्धि मेपयामीति, तावदसौ शुद्रधुद्धिः स्वगुरोः माणव्यपरोपणार्थ चतुर्विधसघसमक्षमादीद-गुरुणा शरीरमतिकृश शक्तिरहित रिलोक्य यावनीवमनशन स्वीकृतम् , सुद्रगुद्धिमास्य श्रुत्वा चतुर्विधसघस्तदैवाचार्यस्य समीपमागत्याब्रवीद-धन्योऽसि कृतपुण्योऽसि महात्मन् ! भवान् जिनशासनभास्करः करुणासागर., यत् खलु सवता विचारते थे और मनही मन करते थे-देखो तो सही इसकी कितनी बडी भारी अज्ञानता है जो विना निमित्त के ही क्रोध किया करता है, चाहे जिससे झगडा करता है, समझाने पर भी नहीं मानता है, अभि- मान का पुतला बना हुआ है, मर्मच्छेदी मृपावचन बोलने में इसे सकोच तक नहीं होता, अव इसका इलाज क्या किया जावे, कुछ भी उपाय नहीं, अनुपायवस्तु में सहनशीलता धारण करना ही उचित है। इस प्रकार के विचार से गुरुमहाराज शान्त रोकर उस के द्वारा प्रदत्त कष्टोंको सहते रहते। एक समय की बात है जब कि गुरु-महाराज क्षुधा से पीडित होकर आहार लाने के लिये क्षुद्रयुद्धिको भेजनेका विचार कर रहे थे कि इतने मे क्षुद्रवुद्धि ने गुरुमहाराज को मारने के अभिप्राय से चतुर्विध संघ के समक्ष ऐसा प्रकट कर दिया कि वृद्धावस्था के कारण गुरुमहाराजने शरीर की स्थिति कमजोर जानकर यावजीव अन- शनवत-सथारा धारण कर लिया है । क्षुद्रधुद्धि के इस प्रकार वचनो હોવાનુ પિતે વિચારતા અને મનમાજ કહેતા કે જુઓ તે ખરા આની કેટલી બધી અજ્ઞાનતા છે કે જે વિના નિમિત્ત ક્રોધ કર્યા કરે છે, ચાહે તેનાથી ઝગડે છે, સમજાવવા છતા પણ માનતો નથી, અભિમાનનું પુતળુ બની ગયું છે મર્મવેધક મૃષા વચન બોલવામાં તેને સકેચ થતો નથી, હવે એને ઈલાજ શું થઈ શકે, કેઈ ઉપાય નથી અનુપાય વસ્તુમાં સહન શીલતા ધારણ કરવી તે જ ઉચિત છે એવા પ્રકારના વિચારથી ગુરૂમહારાજ શાન્ત બનીને તેનાથી અપાતા કષ્ટને સહ્યા કરતા એક સમયની વાત છે જ્યારે ગુરૂ મહારાજ ભુખથી પીડિત બનીને આહાર લાવવાને સુદ્રબુદ્ધિને મોકલવાનો વિચાર કરતા હતા એટલામા ક્ષુદ્રબુદ્ધિએ ગુરૂમહારાજને મારવાના અભિપ્રાયથી ચતુર્વિધ સંઘની સમક્ષ એવુ પ્રગટ કર્યું કે વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે ગુરૂ મહારાજના શરીરની સ્થિતિ સારી રહેતી ન હોવાથી તેમણે જ્યા સુધી જીવે ત્યા સુધી અનશન વ્રત ધારણ કરેલ છે શુદબુદ્ધિના આ પ્રકારના વચ ·१ प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ४ सदृष्टान्तमविनीतलक्षणम् तरा दगविधक्षत्रवेदनामनुभूय स गर्भाद् गर्भ, जन्मतो जन्म, मरणाद् मरण, दुःखाद् दुःख, पुनः पुनश्चतुर्गतिदुःस प्राप्नुवन् दुर्लभवोधिता दी ससारिता च माप्तवान्॥३॥ जविनीतस्य सदृष्टान्तमवस्थामाह---- मूलम्--जहाँ सुणी पूइकणी, निक्कसिज्जइ सम्बसो। एंव दुस्सील पडिणीए, मुहरी निक्कसिजा ॥४॥ छाया- यथा गुनी पूतिकर्णी निष्कास्यते सर्वत.। एर दुःशील, प्रत्यनीकः मुखारिनिफास्यते ॥ ४ ॥ 'जहा०' इत्यादि-यथा-पूतिकर्णी-पूती-दुर्गन्तवन्तो कणा यस्या. सा तथोक्ता, कर्णगतानेकविपमत्रणपरिपाकजनितदुस्सहदुर्गन्धपूयविकृतरक्तस्रावस्थि- तकृमिमक्षिकानिकरदशनोद्भूततीनतरवेदनाव्याकुलतया प्रतिक्षगमितस्ततो भ्रम- न्तीत्यर्थ., शुनी-कुक्कुरी, सर्वशासमिकरण प्रतिस्थानात् निष्कास्यते=निःसार्यते, और घोर नरक में जाकर नारकी की पर्याय से उत्पन्न हुआ। वहा उसने दश प्रकार की तीव्रतर क्षेत्रसवधी वेदना को पाया। वहा की स्थिति को समाप्त कर जब वह वहा से निकला तो भी इस के दु.खो का अन्त नही आया । एक गर्भ से दूसरे गर्भ मे पहुचना और वहा के कष्टों को भोगना, फिर वहा से मर कर पुन. जन्म धारण करना और कष्टो को भोगना, इस प्रकार अनतससारी बने हुए इस क्षुद्रबुद्धि की आत्मा को योधिका लाभ दुर्लभ हो गया ॥ ३ ॥ अविनीत की अवस्था कोदृष्टान्त द्वारा सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं- 'जहा सुणी' इत्यादि । દમ પ્રકારની તીતર ક્ષેત્ર સબધી વેદનાઓ સહેવી પડી એ સ્થિતિ ભોગવી એ જ્યારે ત્યાંથી નિકળે છતા પણ તેના દુખે અત ન આવ્યું એક ગર્ભમાંથી બીજા ગર્ભમા જવું અને ત્યાના કષ્ટ ભેગવવા એક સ્થળેથી મને બીજે સ્થળે ફરી જન્મ ધારણ ક અને વચ્ચે ભેગવવા આ પ્રકારે અનન્ત સારી બનેલ તે મુદ્દબુદ્ધિના આત્માને બોધિને લાભ દુર્લભ બની ગયો भविनीतनी अवस्याने हटात द्वारा सूत्रधार प्रदर्शित ४२ --'जहा सुणी' छत्यादि ·उसराभ्ययनसूत्रे तदा गगनमण्डले देौर्दुन्दुभि पादयद्भिर्जयजयध्वनिः कृतः । सुद्धिकृत सर्वमत्या- चार च ते देवा विदितान्तः । ततस्ते तद्वृत्तमुद्रोपितपन्तः । तात्या चतु- विधसघस्त सघान्निष्कासितवान् । तस्मिन्नेर समये आचार्याशातनाजनितपापेन क्षुद्रबुद्धेवपुपि पोडश रोगा. समुत्पन्नाः । गच्छान्निष्कासितः, तीनवेदना सर्वजन- तिरस्कार च प्राप्नुवन् स क्षुद्रगुद्धिम॑तः । तदतन्तर स नरके निपतितः। तत्र तीन- होगी। इस प्रकार विचार कर गुरु-महाराज ने समाधिभाव को धारण कर लिया, और परिणामो की अतिशय विशुद्धि ण्व वृद्धि से क्षपक श्रेणि पर आरूढ़ होकर धातिया कमों के नाश से केवली-अवस्था प्राप्त करली, पश्चात् अघातिया कौके नाश से सिद्धिगति के अधिपति बन गये । देवो ने भद्रबुद्धि आचार्य के केवलज्ञानप्राप्तिका उत्सव मनाया। आकाश मे जयरघोपपूर्थक दुदुभिया जायी। उन देवो ने साथ २ यह भी जान लिया कि इन आचार्य के साथ इस क्षुद्रधुद्धि ने अच्छा व्यवहार नहीं किया, उन्हें इसने अधिक से अधिक दुःख दिये और खूब मनमाना उनके साथ अविनीतता का व्यवहार किया है । देवताओ ने इस बात को सघ मे जाहिर की। सघ ने क्षुद्रधुद्धि को सघवाहर किया, क्षुद्रवुद्धि भी कुछ समय बाद गुरुद्वेषी होने के कारण अर्जित पापकर्म के उदय से बहुत दुसी हुआ, उसके शरीर मे १६ प्रकार के रोगो ने अपना प्रभाव जमाया। संघ से बहिष्कृत वह इस प्रकार तीव्र वेदना एव तिरस्कारजन्य दु.खो का अनुभव करता हुआ मर गया, સમાધિભાવ વારણ કર્યો અને પરિણામની અતિશય વિશુદ્ધિ અને વૃદ્ધિથી ક્ષપકશ્રેણી પર આરૂઢ બની ઘાતીયા કર્મોના નાશથી સિદ્ધગતિના અધિપતિ બની ગયા દેએ ભદ્રબુદ્ધિ આચાર્યને પ્રાપ્ત થયેલ કેવળજ્ઞાનનો ઉત્સવ મના આકાશમાં જ્યજયકાર સાથે દુદુભિ વગાડવામાં આવી, અને દેએ સાથે સાથે એ પણ જાણી લીધુ કે આ આચાર્યની સાથે શુદ્રબુદ્ધિએ સારે વહેવાર કરેલ નથી, તેણે એમને વધુમાં વધુ દુ ખ આપેલ છે, અને મનમા અવિનીતનો વહેવાર એમની સાથે ચલાવ્યો છે દેવતાઓએ આ વાતને સઘમાં જાહેર કરી સશે શુદબુદ્ધિને સઘ બહાર કર્યો કુબુદ્ધિ ગુરૂદેવી હેવાના કારણે થોડા સમય બાદ અજીત પાપકર્મના ઉદયથી ઘણે દેખીત થયે, તેના શરીરમાં સોળ ૧૬ પ્રકારના રોગોએ પિતાનો પ્રભાવ જમાવ્યું સંઘથી બહિષ્કૃત એવા એ શિષ્ય આ પ્રકારની તીન વેદના અને તિરસ્કાર જન્ય દુખેને અનુભવ કર્યો, અને છેવટે તેનો દેહાત થયે મરણબાદ તેને .

·प्रियदर्शिनी टीका जगा ४ अविनीतशिप्यदृष्टान्त समालोचयति, मुव हि जासेवना फियते, दुःख चेत्यमालोचयितुम् , तस्मादय शाव्यहीनः शुद्ध इति । एष त गुरुणा प्रशस्यमान दृष्ट्वाऽन्येऽपि गीतार्थश्रमणा. प्रशसन्ति चिन्तयन्ति च-दोपासेवनायामसमृदापतितायामपि न कश्चिद्दोप., जागेचनयैव सारोपपरिहारसमवात् । जथान्यदा तत्र सचिनगीवार्यः कश्चिदा- चार्यः शिष्यगणपरिवृतः समागतः । स च प्रतिदिन तमेव व्यतिकर विलोक्या- चार्यमवयीन-हे महाभाग! शासनप्रभावक! भव्यभास्कर जयमग्निीत. सलुशिष्यो करता है। जो मुनि इस प्रकार से अपने अतिचारों की आलोचना करता है उसी की आलोचना करना ठीक है। ऐसीआलोचना से ही दु.खों का चिनाश होता है। इस प्रकार अन्य शिष्योंने जय गच्छाचार्य को उसकी प्रशसा करने में रत देवा तो अगीतार्थ शिष्य भी उसकी प्रशसा करने लगे। तथा सार में यह भी वारणा उनके चित्त मे जम गई कियार २ दोपो की आसेवना करने पर भी हरकत नहीं है, क्योकि दोप करने पर भी उन दोपोंकी शुद्धि आलोचना से हो जाती है, नहीं तो इस मुनिकी प्रशसा हमारे आचार्य क्यो करते, और क्यों यह दोपों का जासेवन करता हुआ भी उनकी आलोचना करता है। एक दिन की यात है कि वहा सविग्न गीतार्थ-( क्रियापात्र ) कोई आचार्य महाराज अपनी शिष्यमडलीसहित आये। उन्हों ने जय वहा इस अविनीत शिष्य के इस प्रकार के प्रतिदिन के व्यवहार को देखा तो वे आश्चर्य पाये और गच्छाचार्य से कहने लगे कि हे महाभाग ! शासनप्रभावक। લાગેલા અતિચારોની શુદ્ધ આચના કરે છે જે મુનિ આ રીતે પિતાના અતિચારેની આલોચના કરે છે તેવી આલોચના કરવી ઠીક છે આવી આલે ચનાથીજ દુખનો વિનાશ થાય છેઆ પ્રકારે અન્ય શિષ્યોએ જ્યારે ગુરૂ મહાગજને તેની પ્રશંસા કવ્વામાં રત જોયા ત્યારે બીજા શિખ્યું પણ તેની પ્રશમા કવ્વા લાગ્યા અને સાથોસાથ એવી ધારણા એમના ચિત્તમાં ઠસી ગઈ કે વાવાર નુ સેવન કવ્વામા પણ હત નથી કેમકે દોષ કવ્વા છતા પણ તેવા દેની શુદ્ધિ આચનાથી થઈ જાય છે નહીં તે આ મુનિની પ્રશમા અમારા આચાર્ય કયા કારણે કરત તેમ આવા દેનુ આનેવન કવ્વા છતા પણ તે તેની આલોચના કરે છે એક દિવસની વાત છે કે ત્યાં કોઈ અન્ય આચાર્ય મહારાજ પોતાની શિધ્યમ ડળી સાથે આવ્યા તેઓએ જ્યારે ત્યાં તે અવિનીત શિષ્યના આ પ્રકારના દરેજના વહેવારને જે તે તેમને આશ્ચર્ય થયું અને આચાર્ય મહારાજને કહેવા લાગ્યા કે ·४० , उत्तराध्ययनसूत्रे अन दृष्टान्तस्तथाहि- कस्मिंश्चिद् गच्छे एकः अमणगुणमुक्तः सर्वथा भारपिनयान्तिः सा-वाभासः शिष्य आसीत् । स च प्रतिदिन पुरस्कर्मादिदोपदूषितमनेपणीय भक्तादिक गृहीत्वा महता सवेगेन अतिक्रमणकाले आलोचयति । तस्य गच्छाचार्यः प्रायश्चित प्रयच्छन् वदति-अहो पश्यत कथमसौ भारमगोपयन् शाठ्यहीनः सर्व इस अविनीततारूपी घाच के रोने पर शिष्यजनो मे स्वाभाविक चञ्चलता आजाती है, परन्तु जर उस घाव मे गुरुओं से भी प्रत्यनीक होनेरूप सडा आने लगता है तब उसकी दुर्गध को गुरुजन भी सहन नही कर सकते है, अत: वह सघ से अथवा गच्छ से बाहर कर दिया जाता है। यदि इस प्रकार की परिस्थितिवाले शिष्य को सघ से याहर न करे तो कुल गण एव सघ मे महान् अनर्थ होता है । इसी विषय को एक उदाहरण द्वारा स्पष्ट किया जाता है- किसी गच्छ मे साधुओ के भीतरी आचार विचार से रहित परन्तु उपर से साधु जैसा ज्ञात शेने वाला एक साध्वाभास शिष्य रहता था। वह प्रतिदिन पुर कर्मादिदोपो से दूपित अनेषणीय-आहारादिक ग्रहण करता और ऊपर से दिखावटी सवेगभाव से घडे जोर-शोर से प्रति- क्रमण के समय आलोचना किया करता था । गच्छाचार्य प्रायश्चित देते समय कहा करते कि देखो यह कितना भवपरिणामी जीव है जो अपने हार्दिक भावो को नही छुपाकर लगे हुवे अतिचारो की शुद्ध आलोचना કારણે અવિનીતતારૂપ ઘા ને લઈ તેના મનમાં ભારે ચચળતા આવી જાય છે પરંતુ ગુરૂ-આજ્ઞાના અનાદરરૂપી સડે એના દિલમાં લાગી જાય છે ત્યારે એની દુર્ગધીને ગુરૂજન પણ સહન કરી શકતા નથી એટલે એને સઘથી અથવા ગચ્છથી બાહેર કરી દેવામા આવે છે જે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિવાળા શિષ્યને સઘથી બહાર કરવામાં ન આવે તે કુલ ગણ અને સઘમાં મહાન અનર્થ બને છે આ વિષયને એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે – કોઈ ગચ્છમાં સાધુઓના અદરના આચાર વિચારથી રહિત પરતુ ઉપરથી સાધુ જેવો દેખાવ રાખતે એક સાધ્વાભાસ શિષ્ય રહેતો હતો તે દિને દહાડે આપા કર્માદિ દોથી દૂષિત અનેપણુય આહારાદિ ગ્રહણ કર અને ઉપરના દેખાવમાં સગભાવથી ઘણું જોરશોરથી પ્રતિકમણના સમયે આલે- ચના કર્યા કરતે ગુરૂ મહારાજ એને પ્રાયશ્ચિત્ત દેતી વખતે કહેતા કે જુઓ આ કેટલે ભદ્રપરિણમી જીવ છે જે પિતાના હાર્દિક ભાવોને નહીં છુપાવતા ·प्रियदर्शिनी टीका ज०१ गा ४ अविनीतशिप्यवहिष्कार आगतेनाचार्येण कवितम्- गिरिनगरनिवासी कश्चिदग्निभक्तो गिर पद्मरागरत्नैर्भवन पूरयित्वा प्रतिवर्ष पहिना प्रदीपयति । वनत्यमन्दयुद्धिनृपतिसभाया स वणिक् प्रशसितः-अहो धन्योऽय पणिक् यदनेन पतिदेवः पद्मरागरत्नै सतय॑ते । तदन- न्तरमेकदा प्रपलपरनपटलप्रेरितस्तत्मदीपितदहन. सराजप्रासाद समस्तमपि तन्न- गर दहतिस्म । ततोऽसौ वणि राता दण्डितो नगरान्निष्कासितः, तदेव राज्ञा को वाधने मे भिल्ल के जैसा सिद्धहस्त होता है। धर्मस्पी उद्यान को नष्ट करने के लिये यह तरुकोटरान्तर्गत वह्निकी ज्वाला के समान दारुण और विनाशकारी माना गया है। आप जैसे गच्छाधिपति को इस अविनीत की प्रशसा करते हुए देख कर मुझे उस राजा की कथा याद आती है- गिरिनगरनामक एक शहर में अग्निभक्त कोई एक पनिया रस्ता था, जो प्रतिवर्ष अपने भवन को पद्मराग मणियो से भर कर जला दिया करता था। उसके इस कार्यकी प्रशसा वहा के मन्दबुद्धि नामक राजा तथा प्रजा सभी मुक्तकठ से करते थे। वे कहते थे-धन्य हे यह अग्निभक्त जो अग्नि की प्रतिवर्ष इस प्रकार से पूजा किया करता है। एक दिन की बात है कि उस वणिम ने ज्यो ही अपना मकान जलाया कि इतने मे बडी भारी आधी का एक प्रवल वेग आया, और उससे प्रज्वलित हो उस अग्निज्वाला ने उस नगर को भस्म कर दिया। ભય જીવરૂપી મૃગોને બાધવામા જિલન માફક સિદ્ધહસ્ત હોય છે ધર્મરૂપી બાગને નાશ કરવા માટે આ તરૂટના તર્ગત અગ્નિની જ્વાલા સમાન દારૂણ અને વિનાશકારી માનવામાં આવેલ છે આપ જેવા ગાધિપતિને આવા અવિનીતની પ્રરાસા કરતા જોઈ મને એક રાજાની વાત યાદ આવે છે—- ગિરિનગર નામના એક શહેરમાં અગ્નિભક્ત એ એક વણીક રહેતે હતો જે દર વરસે પિતાને મકાનને પમરાગ મણીઓથી ભરી બાળી નાખત તેના આ કાર્યની પ્રશસા રાજા અને પ્રજા બધા મુક્તક ઠે કરતા હતા અને કહેતા હતા કે-ધન્ય છે આ અગ્નિભક્તને કે જે દરવરસે અગ્નિની આ પ્રકારથી પૂજા કર્યા કરે છે એક દિવસની વાત છે કે એ વણકે પિતાનું મકાન સળગાવ્યું એ સમયે ભારે જોરશોરથી પવનની આધી ચઢી આવી વેગવાળી પવનની આધીને લઈ અગ્નિ જેશભેર પ્રજ્વલિત બન્યો અને તેના અગારા શહેભમ્મા ફરી વળતા આખુ શહેર અને રાજાના મહેલમાં પણ અગ્નિશાખાઓ ફરી વળી અને સારૂ એ શહેર તથા રાજમહેલ પણ નાશ પામ્યું રાજાએ આથી અસંતુષ્ટ બની એ વણીકને ભાળ ·દર. उत्तराध्ययनसूत्रे जन्मजरामरणगर्तपातनाय पञ्चविधासपरूपः, सान्त्यादिगुणकमलनिकरनाशनाय भयकरतुपारनिकरस्वरूपः, चारित्रविध्यसने धूमकेतुः, सकलास्रबहेनुः, मुनि- मण्डलाखण्डशशिमण्डले राहुरिव, मायाजालेन भव्यमृगवन्धने भिल्ल इव, धर्मोद्यानदहने तरुफोटरसहिरिर गच्छे पर्तते । भानित्यमस्य प्रशसा कुर्वन् क्षितीश इस लक्ष्यते । आचार्येणोक्तम्-कोऽसौ क्षितीशः कीदृशी तस्य वार्ता आप भव्य जीवोंके विकसित करने मे यद्यपि सूर्य के तुल्य है तो भी आपकी उम्रच्छाया मे रहकर भी जो कुमुद ही बना रहे, अर्थात्-आचार विचार से सदा शिथिल रहे उस मन्दभागी के लिये क्या कहा जाय। आप के इस गच्छ मे एक अविनीत शिष्य है, जो उस गच्छ का कलक स्वरूप है, क्यो कि अविनीत शिष्य जन्म जरा एव मरणरूपी खड्डे मे पाडने के लिये पचविध आस्रवरूप माना गया है, जिस प्रकार तुपार-हिम का पुज कमलो के वन को विश्वस्त करने मे कसर नहीं रखता है उसी प्रकार अविनीत शिष्य भी क्षान्त्यादि गुणों को नष्ट भ्रष्ट करने में जरा भी आगे पीछे का विचार नही करता है । अविनीत शिष्य चारित्र के विनाश करने के लिये धूमकेतु के जैसा माना गया है । सम्पूर्ण आस्रवो का यह कारण बतलाया गया है । मुनिमडलरूप अखड चन्द्रमण्डल को असन करने के लिये विद्वानो ने इस को राहु के जैमा कहा है। यह अपनी माया-जालसे अन्य विचारे भोले भाले भव्यजीवरूपी मृगो હે શાસન પ્રભાવ આ ભવ્ય જીવોને વિકસિત કરવામા જે કે સૂર્યના તુલ્ય છે તે પણ આપની છત્રછાયામાં રહીને પણ જે કુમુદ જ બની રહે અર્થાત્ આચાર વિચારથી સદા શિથિલ રહે તેવા મદભાગી માટે શું કહેવામાં આવે આપના આગ૭મા એક અવિનીત શિષ્ય છે-જે આ ગચ્છમાં કલકસ્વરૂપ છે કેમકે અવિનીત જન જન્મ, જરા, અને મરણરૂપી ખાડામાં પચવિધ આAવરૂપ માનવામાં આવેલ છે જે પ્રકારે તુષાર અર્થાત (બરફ) હીમને પુજ કમળના વનને નાશ કરવામાં કસર રાખતો નથી તેમ અવિનીત શિષ્ય પણ ક્ષાત્યાદિ ગુણોને નષ્ટ ભ્રષ્ટ કરવામા આગળ પાછળનો વિચાર કરતો નથી અવિનીત શિષ્ય ચારિત્રનો વિનાશ કરવા માટે ધૂમકેતુ જે માનવામા આવેલ છે પૂર્ણ આશ્રવનું એ કારણ બતાવવામાં આવ્યું છે મુનિમડળરૂપ અખ ડચદ્રમ ડળને ગ્રહણ કરનારા રાહુ જે વિદ્વાનોએ હેલ છે તે પિતાની આ અવિનીતતા રૂપી જાળથી અન્ય બીચારા ભેળા પાડવાવાળા ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ५ अविनीतप्रवृत्ती सूकरहटान्त ननु दुःशील सकलानर्थमूल चेत् लपिनीतेन कथ तर्हि तत्रानुरज्यते ? इत्याकाहाया दुःशीलरतिकारण सदृष्टान्त प्रतिपोधयितुमाह- मूलम्-कणकुंडग चइत्ता ण, वि? भुजई सूर्यरो। एंव सील इत्ती ण, दुस्सीले रमई मिए ॥ ५॥ छाया- कणकुण्डक त्यक्त्वा पलु, पिष्टा मुड़े, मूकरः । एर शील त्यक्त्वा खलु, दुःशीले रमते मृगः ॥ ५ ॥ टीका- 'कणकुडग' इत्यादि । सूकरः खलु कणकुण्ड कम्-तण्डुलपूर्णभाजनम्- इदमुपलक्षणम्-रुचिर मधुर मुस्वाद सुगन्धयुक्त त्वमासादिपुष्टिकर हितकर यत् तण्डलादिक, तेन पूर्ण यद्भाजनमुपस्थित तदिति भावः, त्यक्त्या विष्टा भुते अब विप्टामित्यनेन अपवित्रा घृणोत्पादिका रुजाफरा हेया दुर्गन्या कृमिमक्षि- कादिपरिपूर्णामित्यर्थी नितः । एवम् अमुना प्रकारेण मृगः-मृग इस मृगः अज्ञः- हिताहितविवेकवर्जित इत्यर्थः, शील-मूलोत्तरगुणलक्षण साध्वाचार, यद्वा-विनय- समाधिलक्षण त्यक्त्वा दुःशीलेन्दुराचारे अविनयलक्षणे रमते आसज्यते । अय भावः-यथा मूकरः प्रशस्तमाहार विहाय नितान्तमशुचिं सादर मुड़े, ज्ञत्वात् , यदि दु.शील सकल अनयों की जड है तो फिर क्यो अविनीत उसमे अनुरक्त होता है? इस प्रकार की शका के समाधान निमित्त दुःशील मे रतिका कारण दृष्टान्त देकर सूत्रकार समझाते है-कणकुडग इत्यादि । अन्वयार्थ-जैसे-(सूयरो-शूकरः) सूकर (कणकुडग-कणकुडक) तन्दुल-आदि उत्तम भोजनीय पदार्थों से भरे हुए माजन को ( चइत्ता) परित्याग कर (ण-खलु) निश्चय से आनद के साथ (विट्ठ-विष्टा) विष्टा-अशुचिको (भुजद-मुक्ते) खाता हे (एव) इसी तरह (मिरा- જે દુશીલ નકલ અનર્થોના જડ છે તો પછી અવીનાત એમ તેમ “નુરાન થાય આ પ્રકારની છે નાનુ અમાધાન કરવા નિમિત્ત તું શીલમાં तिनु हटात मापी सूत्रधार समावे—'कणकुडग' त्यादि भन्क्या-म (सूयरो-शूकर ) सु४२ (मू) (कणकुडग-कणकुडक) यामा वरेत्तम मानना पहाथी लरेसा लालन पात्रना (चइत्ता)त्याग ३ (ण-सलु) निश्चयी मानद साथे (विटु-विष्टा) विष्टा मथिने (मुजइ- ·उत्तराध्ययनसूत्रे तस्य मशसा कुर्वता आत्मा नगर लोकश्च नाशितः। तथा मानपि स्यारिधि- भवृत्तस्य प्रशसा कुर्वन् आत्मान समस्तगच्छ चोच्छेदयति । ततस्तद्वचन श्रुत्वा स आचार्यः सा वाभासमरिनीत शिष्य स्वगच्छतो निष्कासितवान् । तस्माद् दुःशी- लस्य निष्कासन श्रेयस्करम् ॥ ४॥ देखते २ वह समस्त नगर उस राजा के महलसहित एकदम जल कर नष्ट हो गया। राजाने इससे असतुष्ट हो उस वणिक् को दण्डित करके अपने नगर से बाहर निकाल दिया। राजा जो पहिले से उस वणिक् के इस कार्य की प्रशसा न करता तो उसका होसला आगे भी इस कार्य को करने के लिये नही बढता। समस्त नगर एव राजमहल जो नामशेप हुए उसका प्रधान कारण उस राजा की ही नासमझी है। इसी तरह साधु के अकल्पनीय कार्य में प्रवृत्त इस अविनीत शिष्य की जो आप प्रशसा करते है उससे इसका हौसला बढता है, आगे भी अकल्पनीय कार्य करने में सोत्साह बनता है। जिसका अन्तिम फल होगा गच्छका उच्छेद, और इस उच्छेदजन्य दोषो के भागी होना पडेगा आप को, अत: आपका अपनी और गच्छकी रक्षानिमित्त इस अविनीत को गच्छ से बाहर कर देने मे ही श्रेय है। इस प्रकार आये हुवे आचार्य महाराज के करन पर अच्छी तरह ध्यान देकर गच्छा- चार्यजीने उस अविनीत शिष्य को अपने गच्छ से पाहर कर दिया। क्यो कि दुशील शिष्य का गच्छ से सब विच्छेद करना श्रेयस्कर ही माना गया है ॥४॥ સારી રીતે દડ કરવા ઉપરાંત તેને પોતાના શહેરમાથી કાઢી મૂક્યો રાજા જે વણીના એ કાર્યની પ્રશંસા ન કરત તે એ વણીની તાકાત નહોતી કે દર વરસે આ પ્રમાણે અગ્નિજ્વાલા પ્રગટાવી શકે સમન્ત શહેર અને રાજમહેલ બળી ગયા તેનું પ્રધાન કારણ એ રાજાના બીનસમજદારી જ છે એ રીતે સાધુના અકલ્પનીય કાર્યમાં પ્રથમ આ અવિનીત શિષ્યની આપ પ્રશ સા કરે છે, એથી એ પિતાના મનમાં ફુલાઈને આગળ ઉપર આથી પણ વિશેષ અકલ્પનીય કાર્યમાં આગળ વધશે જેનું અતિમ કળ ગચ્છના ઉઢમાં આવવાનું અને એ ઉચ્છેદજન્ય દોષના ભાગી આપને બનવું પડશે આથી આપની અને ગચ્છની રક્ષા માટે આ અવિનીતને ગચ્છમાથી બહાર કરી દેવામાજ શ્રેય છે આ પ્રકારે આવેલા આચાર્ય મહારાજના કહેવા ઉપર સારી રીતે ધ્યાન દઈ ગચ્છાચાર્યજીએ એ અવિનીત શિષ્યને પિતાના ગ૭થી બહાર કરી દીધું કેમકે દુશીલ શિષ્યનો ગ છથી વિચ્છેદ કરવો એ શ્રેયસકર માનવામાં આવેલ છે (૪) ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा. अज्ञानविपये सूफरदृष्टान्त' ज्ञानापरणीयादिकर्मरजःसमुत्पादक सान्त्यादिगुणघातक मूलोत्तरगुणकल्पपाद- पोन्मूलक शुभभापनाऽम्भोजनिकरनीहारपटल सकलानर्थमूल धर्ममर्यादावि उसन- शील दुःशील सेवते । अज्ञान हि सनिर्यकर विवेकहर कप्टकण्टकानुविद्ध सफल- दुर्गुगसमिद्ध तपासयमविनाशक प्रमादजनक स्वर्गापवर्गसुतहारकम् । देने वाले ऐसे शील-अर्थात मुनि के आचार का परित्याग कर देता है। यह शील सकल गुणो मे प्रधान माना गया है । जीव के साथ अनादि- काल से लगे हुए अष्टविध ज्ञानावरणीय जादि कर्मों के वध का उच्छेद करने वाला बतलाया गया है। मिथ्यात्वरूपी प्रबलग्रन्थि-(गाठ) का यह भेद करने वाला है। मम्यग्ज्ञानरूपी अमृत की वृष्टि करना इसका स्वभाव है। ऐसे प्रशस्त उपकारक इस शील का यह अविनीत शिष्य परित्याग करके दशीलका सेवन किया करता है। यह दुःशील शिग्य जानावरणीयादिक कर्मरूपी धूलीको अपनी आत्मा मे चिपकाने वाला है। क्षान्ति आदि मद्गुणो का ध्यसक है। मूलगुण ग्ध उत्तरगुणरूप कल्पवृक्ष का उन्मूलक है। शुभभावनास्पी कमलो को नष्ट-भ्रष्ट करने के लिये तुपारपात-अर्थात्-हिमवर्षा जैसा है। मफल अनर्थों का यह मृल है। ऐसे धार्मिक मर्यादा को उखाडने के स्वभाववाले इस दुःशील का वह अविनीतशिग्य सेवनकर हिताहित को नहीं समझता है। यह कितने आश्चर्य की बात है कि जिस विनयमूल धर्म से अपनी आत्मा का उद्धार होता है उसका वह अविनीत त्याग कर अपकारक दु.शील બાચારનો પરિત્યાગ કરી દે છે આ શીલ સકલ ગુણમાં પ્રધાન મનાયેલ છે જીવની સાથે અનાદિકાળથી લાગેલા આઠ પ્રકારના જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મના બધનને ઉછેદ કવ્વા વાળા બતાવેલ છે મિથ્યાત્વરૂપી પ્રબળ થીને આ ભેદ કરવાવાળે છે, સમ્યજ્ઞાનરૂપી અમૃતની વૃષ્ટિ કરવી તેનો સ્વભાવ છે, એવા પ્રશસ્ત ઉપકારક આ શીલનો તે અવિનીત શિષ્ય પરિત્યાગ કરીને દુશીલનું સેવન કરે છે આ દુશીલ શિષ્ય જ્ઞાનાવરણીયાદિ કર્મરૂપ ધૂળને પિતાના આત્મામા ચટાડનાર છે લાન્તિ આદિ સદ્ગણોનો નાશ કરનાર છે મૂળગુણ ઉત્તરગુણરૂપ કલ્પવૃક્ષનો ઉન્મેલડ-નારા કરનાર છે શુભ ભાવનારૂપી કમલેને નષ્ટ ભ્રષ્ટ કરવા માટે તુષાપાત–અર્થાત હિમવર્ષા જેવા કે સરળ અનર્થોનું છે એવા ધાર્મિક મર્યાદાને ઉખાડવાની વૃતિવાળા આવા દુશીલનું તે અવિનાતજન વન કરી હિતાહિતને સમજતા નથી બા કેવા આશ્ચર્યની વાત છે કે જે વિનય મુળ ઘર્મથી પોતાના આત્માનો ઉધ્ધાર થાય છે તેનો મુળ ·उत्तराध्ययनसत्र . यथा गा हिताहितविवेकरहितत्यान्मृगः स्यापायमपश्यन् गानतानश्रयणमाहितः सन् व्याधमभिसरति, एयम्-भज्ञानतिमिरसतात्मा खलु ससारसारिधिमहातरणि शिवपदसरलसरगि सिद्धिपददायक सकलगुणनायकम् , अनादिभवसचिताष्टपिर- कर्मवन्धनोच्छेदक मिथ्यात्वग्रथिभेदक सम्यग्ज्ञानमुधार्पणशील शील प्रविहाय मृग.) विवेक रहित होने के कारण मृग जैसा यह अविनीत शिष्य भी (सील-शील) मूलोत्तरगुणरूप अथवा विनयसमाधिरूप साधुसयधी आचार को (चइत्ता-त्यस्त्वा) परित्याग कर (ण-पलु) निश्चय से (दुस्सीले दुःशीले) अविनयरूप दुराचार का (रमइ-रमते) सेवन करता है ॥५॥ भावार्थ-योधविकल रोने के कारण जैसे सकर प्रशस्त आहार का परित्याग कर नितान्त अशुचि पदार्थका वडे आनदके साथ सेवन करता है, तथा हिताहित विवेक से रहित होनेकी वजह से जैसे मृग भविष्य में होने वाली आपत्ति को नहीं जानता दुआ गान के सुनने मे एकतान होकर अपने आप व्याध की जाल में फस जाता है, उसी तरह अज्ञानरूपी अधकार से आच्छादित हुआ अविनीत शिष्य भी ससाररूपी समुद्र से पार लगाने के लिये बडे सुरक्षित जहाज जैसे, तथा शिवपद मे लेजाने के लिये सुन्दर सीधे मार्ग जैसे, एव सिद्धिपद को भुक्ते) पाय छ (एव) An प्रभारी (मिए-मृग) वि.२लित थपाने र भृत 41 m अपनात शिष्य ५५ (सील-शील) भूदोत्तर गु५३५-अथ विनय- समाधि३५ माधुसमधी मायारने (चइत्ता-त्यक्त्वा), परित्याग (ण-सलु) निश्चयथी (दुस्सीले-दु शीले) विनय३५ दुराचानु ( रमइ-रमते ) सेवन उरेले ભાવાર્થ – બેધવિકલ હેવાને કારણે જેમ સૂકર (ભૂડ) પ્રશસ્ત આહારનો પરિત્યાગ કરી નિતાઃ અશુચિ પદાર્થનું ભારે આનંદથી સેવન કરે છે અને હિતાહિત વિવેકથી રહીત હોવાના કારણે જેમ મૃગ ભવિષ્યમાં આવનારી આપત્તિને જાણતા નથી, કારણકે સંગીતના સુરેમ એકતાન બનીને પોતે પિતાના હાથે શીકારીની જાળમાં ફસાઈ જાય છે એવી રીતે અજ્ઞાનરૂપી અધકારથી આચ્છાદિત બનેલા અવિનીતશિષ્ય પણ સંસારરૂપી સમુદ્રથી પાર કરવાવાળા મેટામા માટે સુરક્ષિત જહાજ જેવા તથા શિવપદમા લઈ જવાવાળા સુદર સીધા માર્ગ જેવા અને નિદ્ધિપદને આપનાર એવા શીલ અર્થાત મુનિના ·प्रियदर्शिनी टीका २०१ गा ५ अविनीतप्रवृतौ सूकरदृशान्त दासी सफरीसनिधी गत्वा तदीयशिशु समानीय राजपुत्र्यै समर्पयामास । सा व राजपुत्री वात्सल्येन मुकरशिशु पालयन्ती कदाचित्तमके स्थापयति, स्नापयति, तदग करेण प्रोन्छयति, कदाचित् तदद्गसलग्ना धूलिमपसारयितु माजयति, विविध मिष्टान्न भोजयति, मृदुलशग्याया स्वसमीपे स्वापयति । सा राजपुत्री तम्य सूकरशिशोगले चरणेषु च सकिङ्किणीक स्वर्णाभरण रचयति, पृष्ठोपरि बहुमूल्यक विविधवर्णरजित 'झर' इति प्रसिद्ध स्वर्णजटितवस्त्र च वितरति । एव सा राजपुत्री पुत्रवत् मूकरगिशु लालयतिस्म । एक दिनकी गात है कि जब यह अपने महलके झरोखे में बैठी हुई बाहर की ओर निहार रही थी कि सहसा इसकी दृष्टि एक सफरी पर पड़ी, जो अपने बच्चोंको सगमे लिये हुए वहीं पर इधर-उधर फिर रही थी। उसे देखकर उसने मन में विचार किया कि यह सफरी मेरी अपेक्षा अधिक श्रेष्ठ है, जो कम से कम अपने बच्चों के साथ घूमा करती है। इस अवस्था में इसे जो आनद मिलता है वह यही जान सकती है। एक मैं अभागिनी जो राजमहल मे रहती हुई भी इस प्रकार के सुख से वचित बनी हुई है । इस प्रकार का विचार कर उसने अपनी एक दासी को बुलाया और कहा कि जाओ और इन सूफरी के वचों में से एक बच्चे को ले आओ। आज्ञा पाते ही दासी मूकरी के पास पहॅची और वहा से एक बच्चे को उसने उस राजपुत्री के लिये लाफर दे दिया। राजपुत्री ने भी बडे आनद के साथ उसका पालन पोपण करना प्रारभ कर दिया । इस सिलसिले में कभी वह उसे अपनी गोद में बैठा लेती, જ્યારે એ પિતાના મહેલના ઝરૂખામાં બેઠી બેઠી બહાર જોઈ રહી હતી, કે સહસા તેની દષ્ટી એક ભૂ ડણ ઉપર પડી જે પિતાના બચ્ચાઓને સાથમા લઈને આમતેમ ઘુમી રહી હતી તેને જોઈને રાજકન્યાએ મનમાં વિચાર કર્યો કે આ સૂકી મારા કરતા ઘણું સુખી છે, જે પિતાના બચ્ચાઓ સાથે લઈને ફરે છે, આ અવસ્થામાં એને જે આનદ મળતું હશે તે એજ જાતી હશે એક હુ જ એવી અભાગણી છુ કે રાજમહેલમાં રહેવા છતા પણ આ પ્રકારના સુખેથી વચિત બનેલ છે આ પ્રકારનો વિચાર કરી તેણે પિતાની એક દામીને બેલાવી અને કહ્યું કે જાઓ અને એ સૂકરીના બચ્ચામાથી એક બચુ લઈ આ આજ્ઞા મળતા જ દાસી સૂકીની પાને પહેચી અને ત્યાથી એક બચુ લઈ રાજપુત્રી પાસે આવી તેને સુપ્રઢ કર્યું રાજપુત્રીએ તેનુ સારી રીતે પાલન પિપણ કરવાનું શરૂ કર્યું આ ઉત્સાહમાં તે કોઈ વખત સૂકરીના બચ્ચાને પ્રેમથી પોતાના ખોળામાં બેસારી દેતી, કયારેક તેને નવડાવતી ·- , उत्तराध्ययनसूत्रे अस्मिन्नर्थे सूकरदृष्टान्तः प्रदर्यते- पदेशेक्षितिमतिष्ठितनगरेऽरिमर्दननामा नृपो भूव । तस्य सप्त कन्यका आसन् । स भूपतिस्तासा कन्यकाना यौग्ने प्रयसि प्राप्ते ता एकैकक्रमेण मिा- हिताः। तत्रैका कन्यका कर्मयोगतो पिहानन्तरमचिरेणैर कालेन पतिहीना जाता । एकदा सा गवाक्षे स्थिता कुतश्चित् समागता समुता मुकरी दृष्ट्वा चिन्त- यामास-अहो ! धन्यमस्या जन्म, पदिय बहुभिरपत्यैः साधं विचरन्ती मुग्वमनु- भवति । इति विचिन्त्य सा स्वदासीमब्रवीत्-अत्रैक सूकरशिशु समानय । तदानया को सेवता है । अज्ञान की महिमा अपार है। समस्त अनयों की जड़ एक अज्ञान ही तो है। अजान आते ही परिले वर विवेकपर ही कुठारा घात करता है। जिस आत्मा से विवेक का लोप हो जाता है उस आत्मा मे विविध कष्टरूपी काटे ग्वडे हो जाते है। यह अज्ञान अनेक प्रकार के दुर्गुणों को उत्पन्न करता है । तथा तप और सयम का विना- शक है, यह प्रमाद को उत्पन्न करनेवाला है, तथा स्वर्ग और मोक्ष के सुखोंका विघातक है। इस पर सूकर का दृष्टान्त इस प्रकार है- गदेश मे क्षितिप्रतिष्ठित नामका एक सुन्दर नगर था। अरिमर्दन नामका राजा उसका शासक था। इसके सात कन्याए थी। राजा ने इनका क्रमश. जब वे तरुण अवस्थावाली हो चुकी विवाह कर दिया। कर्मकी विचित्रतावश एक लडकी विवाह के बाद ही विधवा हो गई। તે અવિનાત ત્યાગ કરી અપકારક દુશીલને સેવે છે અજ્ઞાનની મહિમા અપાર છે સમસ્ત અનર્થોની જડ એક અજ્ઞાન જ છે અજ્ઞાન આવતાની સાથે જ તે સહુ પ્રથમ વિવેક ઉપર જ ઘા કરે છે જે આત્મામાથી વિવેકને લોપ થઈ જાય છે એ આત્મામાં નાના પ્રકારના કષ્ટરૂપી કાટાએ બીછાવાઈ જાય છે એ અજ્ઞાન અનેક પ્રકારના દુર્ગુણેને ઉત્પન્ન કરે છે તથા તપ અને સયમનો વિનાશ કરે છે એ પ્રમાદને ઉત્પન્ન કરનાર છે તથા સ્વર્ગ અને મેક્ષના સુખનો નાશ કરનાર છે આ ઉપર સૂકરનું દષ્ણાત આ પ્રકારે છે બગદેશમાં ક્ષિતિ પ્રતિષ્ઠિત નામનું એક સુંદર નગર હતુ અરિમર્દન નામના રાજાનું શાસન હતું, તેને સાત કન્યાઓ હતી રાજાએ તેના ક્રમ પ્રમાણે જેમ જેમ ઉમર લાયક થતી ગઈ તેમ તેમ તેના વિવાહ કરી આપ્યા કર્મની વિચિત્રતાવશ એક પુત્રી વિવાહ પછી વિધવા બની એક દિવસની વાત છે કે ·प्रियदर्शिनी टीका ३०१ गा ५ अविनीतप्रवृत्ती सूकरदृष्टान्त सह मुक्तवत्यः । सा दुर्भगाऽपि म्फरशिशुना सह भोक्नु पटत्ता स्वर्णस्थाले रत्न- कटोरकेषु च स्थापित प्रशस्त पथ्य रुचिकर पातपित्तफहर विविधमशन पान खाच स्वाद च चतुर्बिचमाहारमभ्यवहरन्ती प्रेम्गा प्रथमग्रास सूकरशिशुमुखे दत्त्वा तदनु सानन्द स्वयमनाति, तदाऽस्मादेकस्या भगिन्याः शिशुना आसन्नमदेशे पुरीपोत्सर्गः कृतः, तमालोक्य तेन मुकरशिशुना प्रशस्तमशन परित्यज्य पुरीप- भक्षण कृतम् । पुरीपमश्नन्त मुकरशिशु विलोक्य सर्वा भगिन्यः सपरिहासमब्रुवन्- विधवा राजपुत्रीने कहा कि यदि आप सर जनी मेरे इस सूकर शिशु के साथ जो भोजन करने के लिये तैयार हो तो ही मैं आपके साथ भोजन करने में सम्मिलित हो सकती है अन्यथा नहीं। उसकी इस बात को सुनकर उसकी अन्य वहिनोंने मजूर नही किया। अतः उन सबने अपने-अपने बच्चोके साथ पृथक्-पृथक् रूप मे ही भोजन करना प्रारभ किया। और पति विना की राजपुत्री भी अपने सकर शिशु के साथ भोजन करने मे प्रवृत्त हुई। खाने के पहिले उसने जो भोजन सुवर्णके थालों में परोसा हुआ था और सुवर्णकी कटोरियो मे अलग-अलग रूपमे रखा गया था और जो प्रशस्त, पथ्य, रुचिप्रद तथा वात पित्त एव कफ हारक या ऐसे उस विविध भाति के अशन-हलुआ पुरी आदि, पान-दुध शरयत आदि, खाद्य-द्राक्षा आदि, खाद्य-चूरण आदि, एव चार प्रकार के भोजन में से एक-एक ग्रास अपने प्रिय उस सूकर शिशु के मुखमे देती हुई आनद के साथ भोजन करने लगी। जब यह भोजन करने मे प्रवृत्त थी कि इतने मे ही एक अपनी बहिन के बच्चे મારા સુરના બ ચાની સાથે જોજન કરવા તૈયાર છે, તે જ હુ આપની સાથે ભેજન કરવામાં સામીલ થઈ શકુ એ સિવાય નહી તેની આ વાતને બીજી બહેનોએ મજુર ન કરી એટલે તે બધીએ પિતપોતાના બાળકો સાથે જુદી જુદી રીતે ભજન કરવાનો આર ભ કર્યો અને વિધવા રાજપુત્રી પણ પિતાના સૂર બધાની સાથે ભોજન કરવા લાગી ખાવા બેસતા પહેલા એણે જે ભજન નાના થાળમા પીએલ હતુ, જે નાની વાટકીઓમાં અલગ અલગ રીતે ગોઠવવામાં આવેલ હતું જે ભજન પ્રશસ્ત, પથ્ય, રૂચીપ્રદ તથા વાતપિત અને કફ હરનાર હતુ એવા વિવિધ પ્રકારના ભેજનમાં હલવા પુરી આદિ, પાન–દુધ શરબત વિગેરે ખાદ્ય-કાલ વગેરે, સ્વાદ્ય-ચૂર્ણ વગેરે આવા ચાર પ્રકારના ભેજનમાથી અનેક રોળાયે પિતાના પ્રિય સૂતરના બચ્ચાના મોઢામા દેતી દેતી વિધવા રાજપુત્રી ખુરી સાથે ભોજન કરવા લાગી જ્યારે એ ભોજન કરવામાં પ્રવૃત્ત હતી ત્યારે તેની એક બહેનના બાળકે ઘેડે છે. .

·उत्तराभ्ययनसूत्रे एकदारिमर्दनस्य भवने कचिदुत्सर निमित्तीकृत्य साः कन्यकाः समायाताः । मेम्णा परस्पर ता ऊचुः-अद्यास्माभिः साभिः सहेर भोजन कर्तव्यम् , तदाऽसौ दुर्भगा राजपुत्री जगाद-यद्यनेन मम मियशिशुना सह यूयं भोजन कुरुत, तर्हि युप्माभिः साफ मया भोक्तव्य नान्यथा, ततोऽन्याभिस्तस्याः सम्भगिनीभिस्तद्वचन नागीकृतम् । तदा पृथा पृथगेर सर्मा' स्व-स्व-शिशुभिः कभी उसको स्नान कराती। और स्नान कराकर फिर उसका शरीर भी पोंछती । कभी कभी यह उसके शरीर पर लगी हुई चूलीका मार्जन करती । विविध मिष्टान खिलाती । नरम-मूदल-शय्या पर उसे अपने ही पास सुलाती। इतने मात्र से ही वह राजपुत्री सतुष्ट नहीं रहती किन्तु वह उस बच्चे के गले मे और पैरों में सुवर्ण रचित बहुमूल्य आभरणो को भी पहिराती । जिनमे लोटी-मोटी बजती हुई घटियां लगी रहती थी। उसकी पीठ पर वह झूल भी ओढाती जो वहत कीमती होती तथा अनेक प्रकार के रगविरंगे रगो से रजित रहा करती। और जिस झुलमे सुनहरी काम बना रहता। इस प्रकार वह राजपुत्री उस सूकर के बच्चे का लालन पालन करने में तत्पर रहने लगी। एक समय की बात है कि राजा अरिमर्दनने अपनी समस्त कन्याओं को किसी उत्सव के समय आमत्रित किया और कन्याये आयीं, बहुत समय के बाद उन सबको परस्पर मिलने से बहुत ही आनद हआ। सबने विचार किया कि आज हम सब मिलकर एक ही साथ भोजन करें। यह सुनकर उस અને નવડાવી તેના શરીરને સાફ કરતી, કયારેક ક્યારેક તેના શરીર ઉપર ઉડેલી ધુળને સાફ કરતી, વિવિધ મિષ્ટાન્ન ખવડાવતી અને સુવાળી એવી શૈયા ઉપર પિતાની પાસે સુવાડતી આટલાથી જ રાજપુત્રીને સતેષ ન થત પરંતુ તે બચ્ચાના ગળામાં અને પગમાં સોનાના બહુ મુલ્ય અલકારો પણ પહેરાવતી જેમાં નાની નાની ટેકરીઓ-ઘુઘરીઓ લગાડવામાં આવતી એની પીઠ ઉપર ઝુલ પણે ઓઢાડતી જે ઘણી કિંમતી હતી તેમજ અનેક પ્રકારના ગબેરગી રગાવાળી હતી જેમાં તેનેરી તારની કસબ કળા પણ કરવામાં આવેલ હતીઆ પ્રકારે રાજપુત્રી એ સૂકરના બચ્ચાનું કરવામા તત્પર રહેતી એક સમયે રાજા અરિમર્દને પિતાની સમસ્ત કન્યાઓને કોઈ ઉત્સવના પ્રસગે આમત્રણ આપી બોલાવી, કન્યાએ આવી ઘણું સમય પછી એક બીજીઓને પરસ્પર મળતા ઘણે જ આનદ થયે બધી બહેનોએ મળી વિચાર કર્યો કે આજે બધી બહેનો સાથે બેસીને ભેજન કરીએ આ સાભળી એ વિધવા રાજપુત્રીએ કહ્યું કે જે તમે બધી બહેનો લાલન પાલન ·. प्रियदर्शिनी टीका अ२१ गा ६ श्यादिदृष्टान्तश्रवणतो विनीतस्य कर्तव्यम् ५३ उक्तार्यमुपसहरन् कर्तव्यमुपदिशति- मूलम्-सुणिर्याऽभावे साणस्स सूयरस्स नरस्स य । विणए ठविज्ज अप्पाणं इच्छेतो हियमप्पणो ॥६॥ छाया- श्रुत्वाऽभार शुन्याः मूकरस्य नरस्य च । विनये स्थापयति आत्मानम् इच्छन् हितमात्मनः ॥ ६ ॥ टीका- 'सुणिया' इत्यादि -शुन्याः पूतिकर्णशुन्याः मुकरस्य च एतदुभय- दृष्टान्तस्य, तथा च-पुनः नरस्य-पुरुपस्य-दान्तिकतया कथितस्य दुःशीलशिप्य- अग्नि जलाकर उसको अग्नि मे भून दिया। इस कुमौत से उसको मारा । इस लिये सूत्रकार कहते है कि-दुःशील का त्यागकर शील सदाचार का सेवन करना चाहिये ॥५॥ इसी कथित अर्थका उपहार करते हुए सूत्रकार कर्तव्य का उप- देश अगली गाया द्वारा करते हैं-'सुणिया इत्यादि। अन्वयार्थ-(साणस्स-शुन्याः) पूतकर्णी कुत्ती के (सूयरस्स नरस्स य-सूकरस्य नरस्य च) सूकर के और दार्दान्तिक रूप मे प्रदर्शित किये गये दु.शील शिष्य के (अभाव-अनादर ) अर्थात् दुर्दशारूप अवस्था को (सुणिया-श्रुत्वा) सुनकर (अप्पणो दियइच्छतो-आत्मनः हितम् इच्छन् ) आत्मा के हित के अभिलापी शिष्य (अप्पाण- आत्मान) अपनी आत्माको (विणए ठविन-विनये स्थापयेत्) विनय સળગાવ્યો અને તેમાં તેને ભૂજી નાખ્યું આ રીતે મેતથી તેને માર્યું આ માટે સૂત્રકાર કહે છે કે દુશીલને ત્યાગ કરી શીલ-સદાચારનું સેવન કરવું જોઈએ (૫) આ તહેવાયેલા અર્થને ઉપહાર કરીને સૂવનાર કર્તવ્યને ઉપદેશ माथा २ -'सुणिया भाव स-क्याथ-(साणस्स-शुन्या ) पूती तरीना (सूयरस्स नरस्स य सूकरस्य नरस्य च) सून मने तिs ३५ प्रशित यस शी शिष्यना (अभाव-अनादर) अर्थात् हुशा३५ अवस्याने (सुणिया श्रुत्वा) मामणीने (अप्पणो हिय इच्छतो-आत्मन हितम् इच्छन् ) माना हितना मलितापी शिष्य (अप्पाण-आत्मान) पोताना मामाने (विणए उविज्ज-विनये स्थापयेत् ) * ઈત્યાદિ ·उत्तराभ्ययनसचे भगिनि ! पश्य तवाय शिशुः किं करोति ! पिष्ठा भक्षयति । अनेनैव सामस्मान भोजयितु समीहसे, एव सर्वभगिनीना वचन श्रुत्वा लज्जिता सा राजपुत्री मूकर- शिशु तत्याज। तदनन्तरमितस्ततो भ्रमन्त हष्टपुष्टाङ्ग त फरशिशु विलोक्य चाण्डाला स्वगृह नीत्वा चरणेपु वन्या ही प्रक्षिप्य कुत्सित मृत्युना इतवान् । तस्मात् दुःशील परित्यज्य शीलमासेपनीयम् । ॥ ५॥ ने थोडी दूर पर जाफर अशुचि कर दी। यह देखकर उस सूकर शिशु ने उस प्रशस्त मधुर सुस्वादु सुगन्धि पथ्य भोजन का परित्याग करके कन्या के मना करते भी शीघ्र ही दौड़कर अशुचि के पास जाकर उसका भक्षण करने लगा । सूकर शिशु को अशुचि खाते देखकर वे सभी वहिने मजाक करती हुई अपने बहिन से गोली कि हे बरिन ! देखो तो सही आपका यह प्यारा पुत्र क्या कर रहा है। कितने आनदसे अशुचि खाने मे मग्न हो रहा है। इसी के साथ आप हम सबको भोजन करने के लिये प्रेरित करती हैं ? इस प्रकार वहिन को उन सब बहिनो ने उलाहना दिया। उलाहनेके वचन सुनकर वह उनके समक्ष अधिक लजित हुई और उस सूकर शिशु को घर से बाहिर निकाल दिया। घरसे चाहिर होजाने पर यह इधर उधर फिरने लगा। इतने में चाडाल ने इसे पकड लिया और घर ले जाकर चारों पैर वाधकर जमीन पर डाल दिया और उस पर घास डालकर फिर अग्नि जलाई और જઈને અશુચિ કરી, આ જોઈ તે સૂર બચ્ચાએ પ્રશસ્ત, મધુ, મુસ્વાદિષ્ટ, સુગધી ભજનને પરિત્યાગ કરીને વિધવા રાજકન્યાના રેવા છતા ન રેકાતા ઝડપથી દેડી જઈ અશુચિ પાસે પહોચી તેનું ભક્ષણ કરવું શરૂ કર્યું સૂકર બચ્ચાને અશુચિ ખાતુ જઈ બધી બહેને મશ્કરી કરતા પેલી વિધવા બહે નને કહેવા લાગી કે હે બહેન! જુઓ તે ખરા તમારે એ પ્યારે પુત્ર શું કરી રહેલ છે કેટલા આનદથી અશુચિ ખાવામાં મગ્ન બની ગયેલ છે આની સાથે તમે અમને ભજન કરવાનું કહેતા હતા આ પ્રકારે પેલી બધી બહેનેએ તેને મહેણુ દેતા મહેણાનું વચન સાંભળીને તે એમની સમક્ષ ખુબ શરમાઈ ગઈ અને એ કૂકર બચ્ચાને ઘરમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યું ઘરથી બહાર થઈ જતા તે ત્યાં ત્યાં ભટકવા લાગ્યું એટલામા ચડાળને હાથ તે પડી ગયું જેને પકડી તે પિતાને ઘેર લઈ ગયો અને ત્યાં લઈ જઈ ચારે પગ બાધી જમીન ઉપર પછાડ્યું, અને તેના ઉપર ઘાસ નાખીને પછી અગ્નિ ·- प्रियदर्शिनी टीका १ गा ६ श्वादिष्पान्तश्रवणतो विनीतस्य कर्तव्यम् ५३ उक्तार्यमुपसहरन् कर्तव्यमुपदिशति- मूलम्-सुणियांऽभावं साणस्स सूयरस्स नरस्स ये । विणए ठविज अप्पाणं इच्छंतो हिंयमप्पणो ॥६॥ छाया- श्रुत्वाऽभार अन्याः मूकरस्य नरस्य च । विनये स्थापयति आत्मानम् इच्छन् हितमात्मनः ॥६॥ टीका- 'सुणिया' इत्यादि-शुन्याः-पूतिकर्णशुन्याः सूकरस्य च एतदुभय- दृष्टान्तस्य, तथा च-पुनः नरस्य-पुरुषस्य दार्शन्तिकतया कथितस्य दुःशीलशिष्य- अग्नि जलाकर उसको अग्नि मे भून दिया। इस कुमौत से उसको मारा । इस लिये सूत्रकार कहते है कि-दुःशील का त्यागकर शील सदाचार का सेवन करना चाहिये ॥५॥ इसो कथित अर्यका उपसहार करते हुए सूत्रकार कर्तव्य का उप- देश अगली गाया द्वारा करते हैं-'सुणिया इलादि' अन्वयार्थ-(सागस्स-शुन्याः) पूतकर्णी कुत्ती के (सूयरस्स नरस्स य-सूकरस्य नरस्य च) सूकर के और दार्शन्तिक रूप मे प्रदर्शित किये गये दुःशील शिष्य के (अभाव-अनादर ) अर्थात् दुर्दशारूप अवस्था को (सुणिया-श्रुत्वा) सुनकर (अप्पणो यि इच्छतो आत्मनः रितम् इच्छन् ) आत्मा के हित के अभिलापी शिष्य (अप्पाण- आत्मान) अपनी आत्माको (विण ठविज-विनये स्थापयेत् ) विनय સળગાવ્યું અને તેમાં તેને ભૂજી નાખ્યું આ રીતે કમેતથી તેને માર્યું આ માટે સૂત્રકાર કહે છે કે દુ શીલને ત્યાગ કરી શીલ-સદાચારનું સેવન કરવું જોઈએ (૫) આ કહેવાયેલા અર્થને ઉપસહાર કરીને સૂત્રકાર કર્તવ્યને ઉપદેશ આ ગાથા દ્વારા કરે છે- सुणिया भाव भ-क्या-(साणस्स-शुन्या ) पूतsी तरीना (सूयरस्स नरस्स य - सूकरस्य नरस्य च) सूना भने शाति३५मा प्रशित यस शव शिष्यना (अभाव-अनादर) अर्थात् हुशा३५ अप-याने (सुणिया-श्रुत्वा) सालीन (अप्पणो हिय इच्छतो-आत्मन हितम् इच्छन् ) मात्भाना तिना लियापी शिष्य (अप्पाण-आत्मान) पोता मात्माने (विणए उविज्ज-विनये स्थापयेत् ) त्यादि ·उत्तराध्ययनसचे स्येत्यर्थः, अभार-कुत्सितो भारः अभायः दुर्दशालक्षणः, स चेह भवे सर्वतो निष्कासनादिरूपः, परभवे गुरोराशातनया अधिः, नमोस्तपःसयमासभवः, सयमभावेन मोक्षमार्गानाराधनम् , तेनानन्तससारपरिभ्रमणम् त तथाविधमभाव तपः श्रुत्वा-गुरुसनिधौ निशम्य आत्मनः स्वस्य, हित-भल्याणम् इच्छन् आत्मान धर्म मे स्थापित करता है। अथवा-भाव यह है कि कुत्ती सूकर और अविनीत शिष्यका स्वरूप सूनकर आत्महितैपी विनय शील नें । भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार यह उपदेश दे रहे है कि जो शिष्य आत्मकल्याण का अभिलापी है उसका कर्तव्य है कि वह इस विनयधर्मके आचरण करने मे थोड़ा भी प्रमाद न करे। कारण कि अविनीत शिष्य की वह दुर्दशा होती है जो पूतिकर्णी शुनी की तथा सूकर शिशु की हुई है। अविनीत के ऊपर किसी का भी विश्वास नहीं रहता वह इस भवमे गुरु की अकृपाका भाजन बनता हुआ जगह- जगह अपमान आदि दुःस्थिति को सहन करता है और गच्छ से बाहर भी कर दिया जाता है तथा परभव मे गुरु की आशातना से घोधि के लाभ से भी वचित रहता है बोधिलाभ के विना कभी भी श्रेयस्कर मुक्ति का मार्ग उसे प्राप्त नहीं हो सकता है। क्यो कि बोधि के अभाव मे सम्यक् तप और सयम नहीं होता है । सम्यक् तप सयम के अभाव से मोक्षमार्ग की आराधना नहीं होती है और मोक्ष- વિનય ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે અથવા ભાવાર્થ એ છે કે—કુતરી, સૂકર અને અવિનીત શિષ્યનું સ્વરૂપ સાભળી આત્મહિતૈષી વિનયશીલ બને ભાવાર્થ_આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર એ ઉપદેશ આપે છે કે જે શિષ્ય આત્મ કલ્યાણને અભિલાષી છે, એનું કર્તવ્ય છે કે તે આ વિનય ધર્મનું આચરણ કરવામા થડે પણ પ્રમાદ ન કરે કારણ કે અવિનીત શિષ્યનો આવી દુર્દશા થાય છે જે પૂતાણી શુનીની તથા સ્કર(ભૂડણુના બચાની) બાળકની થઈ છે, અવનીતને કઈ પણ વિશ્વાસ કરતું નથી તે આ ભવમાં ગુરૂની અકૃપાને ભાજન બની દરેક સ્થળે અપમાન આદિ દુસ્થિતિને સહન કરે છે અને છથી બહાર કરી દેવામા આવે છે અને પરભવમાં ગુરૂની આશાતનાથી બોધિના લાભથી પણ વચિત રહ્યા કરે છે બેધિ લાભ વિના કદી પણ શ્રેયકર મુક્તિનો માર્ગ અને પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી કેમકે ધિના અભાવમાં સભ્ય તપ અને સયમ હોતુ નથી સમ્યક્ તપ સયમના અભાવથી મિક્ષ માર્ગની આરાધના બની શકતી નથી અને મોક્ષમાર્ગની ·प्रियदशिनी टीका अ०१ गा ६-७ भ्वादिदृष्टान्तश्रवणतो विनीतस्य कर्तव्यम् ५५ विनये अभ्युत्थानादिगुरुशुश्रूपालपणे स्थापयति । उक्त च- विणया होइ य णाण, णाणागो दसण तओ चरण । चरणाहितो मोक्खो मोक्खे, सोक्ख निरावाह ॥१॥ छाया- विनयाद् भवति च ज्ञान, ज्ञानाद् दर्शन ततश्चरणम् । चरणाद् मोक्षो, मोक्षे सौख्य निरापराधम् ॥ १॥ इति ॥६॥ अथोपसहरन्नाह- मूलम्-तम्हा विणयमेसिज्जा सील पडिलभेजओ। बुद्धपुत्त नियागंही न निक्कसिज्जइ कण्हुइं ॥७॥ ठाया- तम्माद् विनयमेपयेत् शील प्रतिलभेत यतः। युद्धपुनो नियागार्थी न निष्कास्यते कुतश्चित् ।। ७ ।। टीका- 'तम्हा. इत्यादि । तस्मात्-दुःशीलस्य सर्वतो निष्कासनादिरूपा दुर्गति भवतीत्युक्तरूपात् कारणात् साधुर्विनयम् एपयेत् कुर्यात् धातूनामनेकार्थत्वात् । मार्ग के आराधना के अभाव में अनत ससार परिभ्रमण करना पड़ता है, इसलिये शिष्य को अपने परमोपकारी गुरु महाराज का विनय सदा करना चाहिये । वे जब कही से अपने स्थान पर आवे तो शिष्य का कर्तव्य है कि वह उनके समक्ष जावे-उन्हें देखकर अपने आसनसे उठ खडा होवे । उनकी शुश्रूषा आदि करता रहे। इससे विनय धर्मकी आराधना होती है। कहा भी है -विनय से ज्ञान होता है। ज्ञान से दर्शन और दर्शन से चारित्रका लाभ होता है चारित्र से मोक्ष और मुक्ति होने से इस जीव को अव्यायाध सुग्व की प्राप्ति होती है ॥ ६॥ આરાધનાના અભાવથી અનત મસાર પરિભ્રમણ કરવુ પડે છે આ માટે શિષ્ય પિતાના પાપકારી ગુરૂ મહારાજને સદા વિનય કરવું જોઈએ તેઓ ત્યારે ક્યાયથી પિતાના સ્થાન ઉપર આવે ત્યારે શિષ્યનું એ કર્તવ્ય છે કે તે તેમની સામે જાય-એમને જોઈ પિતાના આસન ઉપરથી ઉઠી ઉભા રહે અને એમની સેવા કુવામાં લાગી જાય, આથી વિનય ધર્મની આગધના થાય છે થાય છે, જ્ઞાનથી દર્શન અને દર્શનથી ચાગ્નિને લાભ થાય છે ચાગ્નિથી મોલ અને મુક્તિ થવાથી આ જીવને અવ્યાબાધ સુખની . વિનયથી જ્ઞાન પ્રાપ્તિ થાય છે દા ·- उत्तराध्ययनसूत्रे स्येत्यर्थः, अभार-कुत्सितो भाषः अभाव. दुर्दशालक्षणः, स चेह भवे सर्वतो निष्कासनादिरूपः, परभवे गुरोराशातनया मोधिः, नमोस्तपःसयमासभा, सयमभावेन मोक्षमार्गानाराधनम् , तेनानन्तससारपरिभ्रमणम् त तयाविषमभाव तपः श्रुत्वा-गुरुसनिधो निशम्य आत्मना-स्वस्य, हित-कल्याणम् इच्छन् आत्मान धर्म मे स्थापित करता है । अथवा-भाव यह है कि कुत्ती सूकर और अविनीत शिष्यका स्वरूप सूनकर आत्महितैपी विनय शील नें । भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार यह उपदेश दे रहे है कि जो शिष्य आत्मकल्याण का अभिलापी है उसका कर्तव्य है कि वह इस विनयधर्मके आचरण करने में थोड़ा भी प्रमाद न करे । कारण कि अविनीत शिष्य की वह दुर्दशा होती है जो पूतिकर्णी शुनी की तथा सूकर शिशु की हुई है। अविनीत के ऊपर किसी का भी विश्वास नहीं रहता वर इस भवमे गुरु की अकृपाका भाजन बनता टुआ जगह- जगह अपमान आदि दुःस्थिति को सहन करता है और गच्छ से बाहर भी कर दिया जाता है तथा परभव मे गुरु की आशातना से योधि के लाभ से भी वचित रहता है योधिलाभ के विना कभी भी श्रेयस्कर मुक्ति का मार्ग उसे प्राप्त नही हो सकता है। क्यों कि बोधि के अभाव मे सम्यक् तप और सयम नहीं होता है । सम्यक् तप सयम के अभाव से मोक्षमार्ग की आराधना नही होती है और मोक्ष- વિનય ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે અથવા ભાવાર્થ એ છે કે-કુતરી, સૂકર અને અવિનીત શિષ્યનું સ્વરૂપ માભળી આત્મહિતૈષી વિનયશીલ બને भावार्थ –આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર એવો ઉપદેશ આપે છે કે જે શિષ્ય આત્મ કલ્યાણને અભિલાષી છે, એનું કર્તવ્ય છે કે તે આ વિનય ધર્મનું આચરણ કરવામાં થડે પણ પ્રમાદ ન કરે કારણ કે અવિનીત શિષ્યનો આવી દુર્દશા થાય છે જે પૂતકણું ગુનીની તથા સુવર(ભૂડણના બચ્ચાની) બાળકની થઈ છે, અવનીતને કઈ પણ વિશ્વાસ કરતું નથી તે આ ભવમાં ગુરૂની કૃપાને ભાજન બની દરેક સ્થળે અપમાન આદિ દુસ્થિતિને સહન કરે છે અને ગચ્છથી બહાર કરી દેવામાં આવે છે અને પરભવમા ગુરૂની આશાતનાથી બેધિના લાભથી પણ વચિત રહ્યા કરે છે બેધિ લાભ વિના કદી પણ શ્રેયસકર મુક્તિનો માર્ગ અને પ્રાપ્ત થઈ શકતો નથી કેમકે બોધિના અભાવમાં સભ્ય તપ અને સયમ હેતુ નથી સમ્યફ તપ મ યમના અભાવથી મોક્ષ માર્ગની આરાધન બની શકતી નથી અને મેક્ષમાર્ગની ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ७विनयफलम् मालम्बनम् । यथा श्रीखण्डचन्दनतरुः समस्तमलयाचलकाननगतान वृक्षान् मुर- भयति, यथा वा अमृतमयशीतलचन्द्रकिरणससर्गतो विकसत् कुमुदयन मनोजमुगन्ध शीत-पवनमनोहरचन्द्रिकाभिर्जनमनःप्रसादक भवति, यथा वा क्षीरसागरनिझरी स्वासन्नवतिनो वृक्षगुन्गुल्मलतावल्लीप्रभृतीन् नानाविधान् वनस्पतीन् रसमदानेन वर्धयन्ती मोदयति, एर विनयविभूपितः खलु शीलेन कुल्गणगच्छान् मोदयन् लोके चिन्तामणिरिव समन्यते, कल्पतरुरिव सेव्यते, निधिरिव समाद्रियते, सुधेव परिपूज्यते ॥७॥ कर लेती है कि मुझे अपना कल्याण करना है-अतः वह नियागार्थी- मोक्षाभिलापी बन जाता है। और इस स्थिति मे उसकी प्रत्येक किया मोक्षप्राप्ति की ओर ही उसे ले जाने वाली होती रहती हैं, अतः वह किसी भी कुल, गणग्व-गच्छ से नहीं निकाला जाता है। भावार्य-जिस प्रकार श्रीग्वण्डचदन का वृक्ष समस्त मलयाचल के जगल में रहे हा वृक्षों को अपनी अपार सुगधि से सुरभित करता रहता है । अथवा जिस प्रकार अमृतमय शीतलचन्द्र की किरणों के ससर्ग से विकसित कुमुदवन, मनोज, शीतल एव सुगधित वायु एव मनोहर चादनी के द्वारा प्रत्येक जन के मन को आल्हादित करता है। अथवा-जिस प्रकार क्षीर सागर की निर्झरी अपने निकट रहे हा वृक्षों को उनके गुच्छों को गुल्मों व लतावल्ली आदि को रमप्रदान से वृद्धि- गत अर्थात् बढ़ाती हुई उन्हें विकसित करती है इसी तरह विनय से મારે પિતાનું કલ્યાણ કરવું છે–આથી તે નિયાગાથ–મોક્ષ અભિલાષી બની જાય છે અને એ સ્થિતિમાં એની પ્રત્યેક ક્રિયાઓ મોક્ષ પ્રાપ્તિની તક્ જ એને લઈ જવાવાળી થતી રહે છે એટલે તે કોઈપણ કુળ, ગુણ અને ગ૭થી દૂર કરવામાં આવતા નથી મતલબ આને એ છે કે જે પ્રકારે શ્રીખ ડ ચદનનું વૃક્ષ સમસ્ત મલયાચલના જગલમાં રહેલા બધા વૃને પિતાની અપાર સુગ ધીથી સુરક્ષિત કરતુ રહે છે અથવા જે પ્રકારે અમૃતમય શીતળ કિરણોના સમર્ગથી વિકસિત કુમુદવન, મજ્ઞ, શીતળ અને સુગ ધિત વાયુ એવી મનહર ચાદની દ્વારા પ્રત્યેક જનના મનને આલ્પાદિત કરે છે અથવા- જે પ્રકાર ક્ષીર સાગરની નિર્જરી (૪૭) પિતાની નિકટ રહેલા વૃક્ષોને એની ડાળ વિગેરેને તથા કુલફળાદિ, પાદડા વગેરેને રસપ્રદાનથી વૃદ્ધિગત અર્થાત્ વધારે છે અને વિકસીત કરે છેઆ રીતે વિનયથી વિભૂષિત બનેલ ·उचराध्ययमसूचे विनयस्य फल्माह-सीलमित्यादि । यतः स्नियात् , शील-मूलोत्तरगुणलक्षणं मतिलभेत-माप्नुयात् । अनेन विनस्य फ्ल शील्पाप्तिरित्युक्तम् । शीलस्यापि फल प्रदर्शयन्नाह–'युद्धपुत्ते. ' इत्यादि । युद्धपुत्र:-बुद्धस्य आचार्यस्य पुत्र इव पुत्रः-शीलधारी शिप्यः, पुनशिप्ययोः शिक्षणीयतया साम्यात् , अतएर नियागार्यो- नियागो मोक्षस्तमर्थयतीति नियागार्थी-मोक्षाभिलापी कुतश्चित्-कुलगणगच्छतः न निष्कास्यते न वहिष्क्रियते । अय भा-निीतः कुलगणगच्छाना सर्वेषा- अब उपसार करते हैं-'तम्हा ' इत्यादि। अन्वयार्थ-अतः (तम्हा-तस्मात् ) अविनीत शिष्य की सर्व जगह दुर्दशा होती है साधु का कर्तव्य है कि वह (विणय-विनयम् ) विनयरूप धर्मका (सिजा-एपयेत्) पालन करे। इस विनय धर्म के पालन करनेका क्या फल है-इस यातको (सील पडिलभेजओ-शील प्रति लभेत यतः ) इस पद द्वारा सूत्रकार प्रकट करते हुए करते हैं कि यह विनयधर्म, आचरित होने से आचरण करने वाले साधु के लिये मूलगुण और उत्तरगुणोंकी प्राप्ति कराता है। शील की प्राप्ति होने से वह शीलधारी शिष्य (बुद्धपुत्ते नियागढी-बुद्धपुत्रः नियागाथी) गुरुजनों की दृष्टि में अपना पुत्र जैसा हो जाता है । क्यो कि पुत्र शिक्षणीय होता है और वैसे शिष्य भी शिक्षणीय होता है। इसी विचार से शिष्य को यहा पुत्र जैसा बतलाया गया है जब वह गुरु कृपा का पात्र हर तरह से हो जाता है तब यह बात भी स्वत उसके हृदय मे स्थान हुवे उपस हार रेछे- तम्हा • ઈત્યાદિ मन्वयार्थ-मेटदा माटे (तम्हा-तस्मात् ) अविनीत शिष्यनी सस्थणे दुश। थाय छे माधुनु ४तव्य छेते (विणय-विनयम् ) विनय३५ धर्मनु (एसिज्जा- एषयेत् ) पासन उरे मा विनय धर्मनु पालन ४२वानु शुछ - पातने (सील पडिलभेज्जओ-शील प्रति लभेत यत ) मा ५६ वा। सूत्र१२ પ્રગટ કરતા કહે છે કે આ વિનય ધર્મ આચતિ હોવાથી આચરણ કરવાવાળા સાધુને માટે મુળગુણ અને ઉત્તર ગુણોની પ્રાપ્તિ કરાવે છે શીલની પ્રાપ્તિ थवाथी से शीमधारी शिष्य (बुद्धपत्ते नियागढी-बुद्ध पुत्र नियागार्थी) ગુરૂજનની દ્રષ્ટીમાં પોતાના પુત્ર જે બની જાય છે કેમકે પુત્ર શિક્ષણીય હોય છે અને આવા શિષ્ય પણ શિક્ષણીય હોય છે આ વિચારથી શિષ્યને અહિં પુત્ર જે બતાવવામા આવેલ છે જ્યારે તે ગુરૂકૃપાને પાત્ર દરેક રીતે બને છે ત્યારે આ વાત પણ સ્વત એના દિલમાં સ્થાન કરી જાય છે, કે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ८ विनयप्राप्तेरुपाय युक्तानि-अर्यते मार्यते मुमुसुभिर्य सोऽर्थः अव्यावाधसुखरूपो मोक्षस्तेन युक्तानि तत्मतियोधमानि । यद्वा-अर्चा हेयोपादेयरूपस्तेन युक्तानि-तत्प्रतिपाद कानि वीतरागशास्त्राणि शिक्षेत अभ्यस्येत् । अय भाषः-मोक्षमार्गमदर्शकानि शास्त्राण्येर उपादेयानि पारमार्थिकस्वरूपप्रतिपादकत्वात्, यथा सिन्धुस्तर विलसति वथा स्याद्वाविलसितानि रागद्वेपदोपपरिवर्जितानि अव्यावाधसुखजनकानि उत्पादव्ययप्रोव्यस्वरूपनिरूपकाणि भगवद्वचनानि, तस्मात् तान्येवाभ्यसेदिति । के समीप (सया-सदा) सदा-काल (अजुत्तानि-अर्थयुक्तानि) मोक्ष- प्रतिरोधक-अथवा हेयोपादेय तत्त्व प्रतिपादक-ऐसे वीतरागो-पदिष्ट शास्त्रोका (सिक्खिन्ना-शिक्षेत) अभ्यास करे। तथा (निराणि उ वज-निरर्थानि तु वर्जयेत् ) इनसे विपरीत अन्य शास्त्रोका वर्जन करें । भावार्थ-वस्तुका पारमार्थिक स्वरूप प्रतिपादन करने वाले होने से मोक्षमार्गके प्रदर्शक शास्त्र ही उपादेय है । जिस प्रकार समुद्र अपनी तरङ्गमालाओसे शाभित होता है उसी तरह प्रभु के वचन स्वरूप आगमशास्त्र भी स्यादाद-शैली से सुशोभित होते है। इनमे राग एवं देपको बढाने वाली कथाएँ बिलकुल नहीं है । उनसे ये सदा वर्जित हैं। अव्यावाध सुख के ये जनक ह । उत्पाद व्यय एव ध्रौव्य के यथार्थ स्वरूप का ये निरूपफ है। इसलिये मोक्षाभिलापिओ को वीतराग प्रणीत शास्त्रका ही अभ्यास करना चाहिये। जिन मे इस प्रकार की घातें नही है जो सर्वथा एकान्तवाद के पोषक असर्वज्ञोपदिष्ट शास्त्र है (अठ्ठजुत्तानि-अर्थयुक्तानि ) भाक्ष प्रतिमाध४-424। योपाय तप प्रतिया मेवा वितरणपहिष्ट शास्त्रोनी (सिक्सिज्जा-शिक्षेत् ) २८यास ४२ तथा (निरद्वाणि उ वज्जए-निरर्थानि तु वर्जयेत्) मेनापी विपरित अन्य शासन ત્યાગ કરે ભાવાર્થવસ્તુનું પારમાર્થિક સ્વરૂપ પ્રતિપાદન કરવાવાળા હોવાથી મોલમાર્ગના પ્રદર્શક શાસ્ત્ર જ ઉપાદેય છે જે પ્રકાર સમુદ્ર પિતાની તરગ માળાઓથી ભિત દેખાય છે એ જ રીતે પ્રભુના વચન સ્વરૂપ આગમ- શાસ્ત્ર પણ સ્યાદ્વાદશૈલીથી સુશોભિત હોય છે તેમાં રાગ અને દ્વેશને વધા રનારી કથાઓ બીલકુલ હોતી નથી એનાથી એ સદા વર્જીત છે અવ્યાબાધ સુખના એ જનક છે ઉત્પાદ વ્યય, અને ધ્રવ્યના યથાર્થ સ્વરૂપના એ નિરૂપક છે આ માટે મોક્ષાભિવાષિઓએ વિતરાગ પ્રણત શાસ્ત્રને જે અભ્યાસ કર જોઈએ જેમાં આ પ્રકારની વાત નથી, જે સર્વથા એકાન્તપાદને પોષનાર ·उत्तराध्ययमसू पिनयः कथमेपणीय इत्याह- मूलम्... निसंते सिंयाऽमुहरी वुद्धाण अतिएं सयां । अर्जुत्ताणि सिक्खिज्जा, निराणि उ वज्जएँ ॥८॥ छाया- निशान्तः स्यात् अमुखारिः बुद्धानाम् अन्तिके सदा। अर्थयुक्तानि शिक्षेत निरानि तु वर्जयेत् ॥ ८ ॥ टीका- 'निसते इत्यादि'-निशान्ता नितरा शान्तः-उपशमयुक्तः-अन्तः क्रोध- परिवर्जनेन वहिश्च सौम्याकारेण प्रशान्तः स्याद्-भवेत् , अमुसारि अविरुद्धभाषी मियभापी सन् बुद्धानाम् आचार्याणाम् , अन्तिके समीपे, सदासर्वकालम् अर्थ- विभूषित बना शिष्य भी शील से कुल, गण एव गच्छ को प्रमुदित करता हुआ लोक मे चिन्तामणि रत्न के समान माना जाता है कल्प- वृक्षके समान सेवित किया जाता है, निधिके समान आदरीणय होता रहता है और सुधा (अमृत) के समान पूजा जाता है ॥७॥ विनय पालन कैसे करना चाहिये इसे सूत्रकार इस निम्नलि- खित गाथा से स्पष्ट करते है-'निसते ' इत्यादि । अन्वयार्थ (निसते-निशान्त) जो उपशम भाव से युक्त है- भीतर में जिसके क्रोध का उद्रेक नही होता है-तथा बाहिर से जिसका सदा सौम्य आकार बना रहता है ऐसा शिष्य (अमुखारि) अविरुद्ध- भाषी-प्रियभाषी-होता हुआ (बुद्धाण अतिए-बुद्धाना अन्तिके) आचार्यों શિષ્ય પણ શીલથી કુળ, ગણ એટલે ગચ્છને પ્રમુદિત કરીને લેકમા ચિન્તા મણું રત્ન સમાન માનવામાં આવે છે કલ્પવૃક્ષના સમાન સેવિત કરવામાં આવે છે. નિધિની માફક આહત થતા રહે છે અને સુધાની (અમૃત) માફક પૂજાય છે પણ વિનય પાલન કેવી રીતે કરવું જોઈએ તેને સૂત્રકાર આ નિચે બતાવેલ गाथाथी स्पष्ट उरे छे निसते त्याहि मन्वयार्थ (निसते-निशान्त ) २ उपशम माथी युत छ-२न આદર ક્રોધને ઉપદ્રવ થતો નથી તથા બાહરથી જેનો સદા સૌમ્ય આકાર मन्यो २९ छ मेवा शिष्य (अमुसारी) मविदलापी-प्रियलाषी मनाने (बुद्धाण अतिए-बुद्धाना अन्तिके) मायार्यानी सभिप (सया-सदा) हमेशा ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ८ विनयमाप्तेरुपाय प्रशमसरशोपणे प्रचण्डमार्तण्डकिरणरूपाणि, भ्रमोत्पादने मृगतृष्णास्वरूपाणि, श्रद्धा जाग्रत हुए विना जीवको आत्म कल्याण का मार्ग दिखलाई नहीं देता है। अतः वह पतित होकर अनत ससारी हो जाता है। इसीलिये लौकिक शास्त्रोका अध्ययन वर्जनीय पतलाया गया है यदि इस भावना से उनका अध्ययन किया जाय कि देखु कि वीतराग प्रस्त- पित शास्त्रो मे और इनके उपदेश मे कितना भेद है तो इस स्थिति में ज्ञानी को अनेकान्त शासन पर और अधिक दृढ श्रद्धा बढ़ जाती है। क्यो कि सच्चे मणिकी कीमत तो झूठे मणि के देखने से ही होती है। सच्चे मणिका परिचायक झूठामणि ही हुआ करता है। इसीलिये टीकाकार में इन्हे महाव्रत रूप पर्वत के भेदन करने मे वज्रकी उपमा दी है। दावानल जिस प्रकार वन को भस्म करने मे ढील नहीं करता उसी प्रकार निरर्थक शास्त्रों का अध्ययन भी मोक्षाभिलापिओ के तप और सयमरूप उद्यान को नाश करता है । जिस प्रकार ग्रीष्मकाल का प्रखर आतप-धूप सरोवर को शोपण करता है उसी प्रकार ये मोक्षमार्ग के उपदेश से विहीन शास्त्र भी मोक्षाभिलापी के प्रशमभावको शुष्क करने में जरा सी भी कमर नही रखते है। मृगतृष्णा जिस प्रकार मृगो को વિના જીનને આત્મકલ્યાણને માર્ગ મળતું નથી એટલે તે પતિત બની અન ત સ મારી થઈ જાય છે આ માટે લૌકિક શાસ્ત્રોનું અધ્યયન વર્જનીય બતાવવામા આવેલ છે જે એ ભાવનાથી તેનું અધ્યયન કરવામાં આવે કે જેઉ વિતરાગ પ્રરૂપિત શાસ્ત્રોમાં અને એમના ઉપદેશમા કેટલે ભેદ છે તે આ સ્થિતિમાં જ્ઞાનીને અનેકાન્ત શાસન પર વધુ દ્રઢ શ્રદ્ધા બેસી જાય છે કેમકે સાચા મણિની કિમત તે જુઠા મળીને જોવાથી જ થાય છે સાચા મને ઓળખાવનાર ખેટે મણી જ હોય છેઆ માટે ટીકાકારે તેને મહાનતરૂપ પર્વતનું ભેદન કરનારા વજની ઉપમા આપી છે દાવાનળ જે રીતે વનને ભસ્મ કરવામાં ઢીલ કરતો નથી, તેવી જ રીતે નિર Wક શાસ્ત્રોનું અધ્યયન પણ મોક્ષાભિલાષિઓના તપ અને સયમરૂપ ઉદ્યાનને નાશ કરે છે જે પ્રકાર ગ્રીષ્મકાળને પ્રખર આતાપ સરોવરનું સેરાણ કરે છે તેવા પ્રકારે મોક્ષમાર્ગના ઉપદેશથી વિહિન શાસ્ત્ર પણ મેક્ષ અભિલાષિના પ્રશમભાવને શુષ્ક કરવામાં કસર રાખતા નથી મૃગજળ જેવા પ્રકારે મૃગેને ·उत्तराभ्ययनसूत्रे निरर्थकानि मोक्षार्थनितानि, यद्वा-देयोपादेयरूपार्थानभिधायकानिशेपिकादीनि वात्स्यायनमणीतकामशास्त्राणि तु वर्जयेत् परिहरेत् । अय भारः-लौकिकशास्त्राणि तु-महानतपर्वतभेदने रनोपमानि, तपःसयमकाननविनाशने दारानलसमानि, वे निरर्थक शास्त्र है । उनका अभ्यास नहीं करना चाहिये । क्यो कि वे अपने अभ्यासियोके लिये मोक्षमार्ग के यथार्य स्वरूप से चचित एव अपरिचित है। अथवा-निरर्थक वे शास्त्र है कि जिनके अध्ययन करने से जीवोको हेय और उपादेय रूप अर्थका भान न रो सके, जो इस प्रकार के मोक्ष अर्थ के अभिधायक नहीं है गेसे वैशेपिक आदि-आदि द्वारा प्रणीत शास्त्र तथा वात्स्यायनदाराप्रणीत काम शास्त्रों का अध्ययन कभी भी मोक्षामिलापिओ को नहीं करना चाहिये । लौकिक असर्वज्ञ- द्वारा उपदिष्ट लौकिक शास्त्र ससार बढ़ाने वाली ही शिक्षाओं से परि- पूर्ण ह। इनसे साधुओ को अपने महानतों को पालन कर- नेकी शिक्षा यथार्थतया प्राप्त नही होती है। अत. उनका अध्येता अर्थात्-अध्ययन करने वाला भद्रपरिणामी साधुजन अपने व्रतों से भी च्युत हो जाता है । इसलिये ऐसे शास्त्रों का अध्ययन महावतरूप पर्वत को नष्ट करने के लिये वज़का काम करता है। सम्यग्दर्शन की पुष्टि जबतक जीव की नहीं होती हैं तबतक उसे समस्त द्रव्यो से भिन्न आत्मद्रव्य मे दृढ श्रद्धा जाग्रत नहीं होती है। इस प्रकार के અસર્વજ્ઞોપટિટ શાસ્ત્ર છે તે નિરર્થક શાસ્ત્ર છે, તેને અભ્યાસ નહી કરે જોઈએ કેમકે તે આપણું અભ્યાસિયે માટે મેક્ષમાર્ગના યથાર્થ સ્વરૂપથી વચિત અને અપરિચિત છે અથવા-નિરર્થક તે શાસ્ત્ર છે કે જેનું અધ્યયન કરવાથી જીવને હેય અને ઉપાદેયરૂપ અર્થનું ભાન થઈ શકતું નથી જે આ પ્રકારના મેક્ષ અર્થના અભિધાયક નથી એવા વૈશેષિક આદિ આદિ દ્વારા પ્રણીત શાસ્ત્ર તથા વાત્સ્યાયન દ્વારા પ્રણીતું ડામશાસ્ત્રોનું અધ્યયન કદી પણ મેક્ષના અભિલાષીએ કરવું – જોઈએ લૌકિક-અસર્વ-દ્વારા ઉપદિષ્ટ લૌકિક શાસ્ત્ર અસાર વધારનાર શિક્ષાઓથી પરિપૂર્ણ હોય છે તેનાથી સાધુઓને પોતાના મહાનતોનું પાલન કરવાની શિક્ષા યથાર્થ તયા પ્રાપ્ત થતી નથી, એટલે એનું અધ્યયન કરવાવાળા ભદ્રપરિણામી સાધુજન પિતાના વ્રતોથી પણ ચુત બની જાય છે. આ માટે એવા શાસ્ત્રોનું અધ્યયન મહા વ્રતરૂપ પર્વતને નષ્ટ કરનાર વજીનુ કામ કરે છે સમ્યગદર્શનની પુષ્ટિ જ્યાં સુધી જીવને થતી નથી, ત્યા સુધી તેને સમસ્ત દ્રવ્યથી ભિન્ન આત્મા દ્રવ્યમા દ્રઢ શ્રદ્ધા જાગ્રત થતી નથી આ પ્રકારની શ્રદ્ધા જાગ્રત થયા ·मियदर्शिनी टीका २० ९ विनयमाप्तेरुपाय गुरु परुपवचनानि ग्रीप्मर्तुसहसकिरणकिरणावलीसमानि तथापि स्वल्पेनैव समयेन सनला जलदावलीसमुत्थितसमीरसहचारिनीरकणिका इव परिणमन्तीति गुरुणा परुपवचनानि अनन्तहितविधायफानि मोक्षपथमदर्शकानि सावधर्म- निवर्तकानि अमृतमयानि आसेवनाग्रहण शिक्षारूपाणि भवन्तीति मन्यमानः सन् सहेत । उक्त च-- शास्त्र किस तरह से सीखे सो यतलाते हैं-'अणुसासिओ' इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्यजन यदि कदाचित् गुरुओ द्वारा कठोर वचनों से भी (अणुसासिओ-अनुशासितः) अनुशासित-शिक्षापाते हो तो भी उन्हें चाहिये कि वे (न कुप्पिन्ना-न कुप्येत्) अपने शिक्षाप्रदाता गुरुजन पर कभी भी कुपित न हो । प्रत्युत ऐसी अवस्था मे सत् और असत् के विवेक करने मे (पडिए-पण्डितः) कुशलमति वह शिष्य (खति सेविज क्षान्ति सेवेत)परुपभापण को सहन करने रूप शातिभाव का ही सेवन करे । तथा (खुड्डेहिं सह ससग्ग हास क्रीड च वजा-क्षुद्रैः सर ससर्ग हास क्रीड च वर्जयेत् ) क्षुद्रजनों-याल अथवा पार्श्वस्थ अवसन्न- कुशील ससक्त-स्वेच्छाचारी साधुओं का सग वर्जन करें। तथा हास्य क्रीडा का भी वर्जन करें। भावार्थ-यद्यपि गुरु महाराजके वचन उस समय शिष्य को ग्रीष्मऋतुके प्रखर सूर्यकी किरणों के समान मालूम पडते हैं परन्तु शाख ४ गते सीमा ते तावे छे-अणुसासिओ Vत्यादि અન્વયાર્થ_શિષ્યજન જે કદાચ ગુરૂઓ દ્વારા ઠેર વચનોથી પણ (अणुसासिओ-अनुशासित ) अनुशासित-शिक्षा भणपता डाय तो ५ तेभरे वियान (न कुप्पिज्जा-न कुप्येत् ) पोताना शिक्षा प्रदाता ગુરૂજન ઉપર કદી પણ ક્રોધ ન કરે પરંતુ એવી અવસ્થામા મત અને અસને वि. ७२वाभा (पण्डिए-पटित ) शणमति ते शिष्य (सति सेविज-क्षान्ति सेवेत) (२) ५२५ लापधुने साउन २३५ शातिमापनु सेवन उरे तथा (खुद्देहिं सह ससम्ग हास क्रिड च वजए क्षुद्र सह ससर्ग हास क्रीडा च वर्जयेत् ) મુજને, ૧ બાળ અથવા ૨ પાWથ, ૩ અવસાન, ૪ કુશીલ, પ સ સક્ત- ચારિ સાધુઓને સગ વર્જન કરે તથા હામ્ય ક્રિડાનું પણ વર્જન કરે મતલબ તેને એ છે કે કદાચ ગુરૂ મહારાજનુ વચન, તે સમયે શિષ્યને ઉનાળાના પ્રખર સૂર્યના કિરણે સમાન માલુમ પડે છે પરંતુ પરિણામમા ·उत्तराध्ययनसूत्रे सकलापत्तिदायफपिपयबिलासपातकानिदीर्घा चतुर्गतिकससारपरिभ्रमणकारणानि सन्ति, तस्माद् विपमविषधरभुना मत् तानि दूरतः परिवर्जनीयानि ।।८|| अर्थयुक्तानि कथ शिक्षेत ? इत्याह- मूलम्-~-अणुसोसिओ ने कुप्पिज्जा, खर्ति सेविज पंडिए । खुंडेहि सह ससांग, हाँस क्रीडे' चे वजएँ ॥९॥ छाया- अनुशासितः न कुप्येत् , क्षान्ति सेवेत पण्डितः। क्षुद्रैः सह ससर्ग, हास क्रीडा च र्जयेत् ॥ ९ ॥ टीका- 'अणुसासिओ.' इत्यादि-अनुशासितः-गुरुभिः कठोरवचनैस्तनि- तोऽपि न कुप्येत् कोप न कुर्यात् । किं तर्हि ? इत्याह-खतिः' इत्यादि । पण्डितः= सदसद्विवेकवान् सन् शान्ति परुपभापणसहनरूपा सेवेत । अय भावः यद्यपि जलका भ्रम उत्पन्न करती है उसी तरह मिथ्या शास्त्र भी मोक्षाभिला- पिओके लिये यथार्थस्वरूप का ज्ञान न कराकर केवल वस्तु के स्वरूप में भ्रमोत्पादक होते हैं। समस्त आपत्ति-एव विपतियो को देने वाले विषय कषायोंकी ही इनसे केवल वृद्धि रोती रहती है अतः इनसे ससार का अन्त न आकर जीवो के अनन्त ससार के मार्ग की ही पुष्टि होती है और इसी वजह से यह जीव इस चतुर्गति स्वरूप ससार में इतस्ततः परिभ्रमण किया करता है। इस लिये जिस प्रकार जहरीले सर्पका दूर से ही परिहार कर दिया जाता है उसी प्रकार मोक्षाभिला- पिओं को इन निरर्थक शास्त्रोका परिहार कर देना चाहिये ॥८॥ જળને ભ્રમ ઉત્પન્ન કરે છે, તેવી રીતે મિથ્યાશાસ્ત્ર પણ મજ્ઞ અભિલાષીઓ માટે યથાર્થ સ્વરૂપનું જ્ઞાન ન કરાવતા કેવળ વસ્તુના સ્વરૂપમાં ભ્રમોત્પાદક બને છે સમસ્ત આપત્તિ અને વિપત્તિને દેવાવાળા વિષય કક્ષાની જ તેનાથી ફક્ત વૃદ્ધિ થતી રહે છે જેથી તે વડે સસારને અત આવતા અને અન ત સ સારના માર્ગમાં લઈ જાય છે, અને એ કારણે આ જીવ આ ચતુ ગતિરૂપ સંસારમાં અહિં તહિં ભટકતે રહે છે આ માટે જે પ્રકારે જહેરીલા સાપને દુરથી જ ત્યાગ કરવામા આવે છે, તેવી રીતે મેલના અભિલાષિઓએ આવા નિરર્થક શાસ્ત્રને ત્યાગ કર જોઈએ ૮ ·प्रियदर्शिनी टीफा अ१ गा ९ घालपार्श्वस्थादिससर्गस्य हेयता. ६५ ननु वालपार्थस्थादिससगै सत्यपि साधोः का हानिः १ दृश्यते हि वैडूर्यमणिः काचसहयोगेऽपि काचधर्म नामोति, एरमात्मार्थिनो मुनेलपार्थस्थादि- ससर्गे सत्यपि स्वाचारपरिवर्तन न स्यात् १ अप्रोच्यते-जी हि ससर्गदोपानु- भावतो पाल्पार्थस्थाद्याचरितप्रमादादिभावनाभावितत्वात् द्रुतमेव तद्भाव पामोति, यथा-निम्बोदवासिताया भूमौ कचिदाम्ररक्षः समुत्पन्नः, पुनस्तत्राम्रस्य निम्बस्य च द्वयोरपि मूले मिलिते, ततश्च ससर्गदोपादाम्रो निम्वत्व प्राप्य कठोर अक्षरों से युक्त गुरुजनों के वचनों से तिरस्कृत हुए शिप्यजन मरत्व को प्राप्त करते हैं। जयतक मणी शाण पर नही चढाया जाता है तबतक वह अपने उत्कर्ष को प्राप्त नहीं कर सकता है और न राजाओं के मुकुटो मे भी जडा जाता है । साधु यदि बाल एव पार्श्वस्थ आदि की सगति करे तो उसकी इससे क्या हानि है। क्यो कि देखा जाता है कि वैडूर्यमणि काचमणि के साथ रहते हुए भी उसके धर्मको अर्थात् काच के गुण को ग्रहण नहीं करता है इसी प्रकार पार्श्वस्थ आदि की सगति मे रहा हुआआत्मार्थी साधु भी अपने आचार विचार से परिचलित नहीं हो सकता' प्रश्न ठीक है-परन्तु यह ध्यान रखना चाहिये कि भद्रपरिणामी आत्मा निमित्ताधीन होता है। निमित्त मिलने पर निमित्त के अनुसार शीघ्र ही उसका परिणमन हो जाता है। जिस प्रकार जिस भूमि मे नीमके वृक्ष लगे हए होते है और उसी भूमिमें यदि आम का भी वृक्ष लगा दिया जावे तो वह नीमके मूल -ઠેર અક્ષરેથી ભરેલા ગુરૂજનના વચનેથી તિરસ્કૃત થયેલ શિષ્યજન મહત્વને પામે છે જ્યા સુધી મને સરાણ ઉપર ચડાવવામાં આવતું નથી ત્યા સુધી તે પિતાના ઉત્કર્ષને પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી અને ન તો એ રાજાઓના મુગટેમા જડાય છે સાધુ જે બાલ અને પાસ્થ આદિની સગતિ કરે તે એથી એને કઈ જ નુકશાન થતુ નથી કેમકે જોઈ શકાય છે કે વૈડૂર્યમણ કાચ મણની સાથે રહેવા છતા પણ એ કાચના ગુણ ગ્રહણ કરતા નથી આ રીતે પાર્થસ્થ આદિની સગતિમાં રહેલા આત્માથી સાધું પણ પિતાના આચાર વિચારથી પરિચલિત થતા નથી? પ્રશ્ન ઠીક છે–પરતુ એ ધ્યાનમાં રાખવુ જોઈએ કે ભદ્રપરિણામી આત્મા નિમિત્ત આધિન બને છે નિમિત્ત મળવાથી નિમિત્તના અનુસાર જતદીથી તેનું પરિણમન થઈ જાય છે જે પ્રકારે જે ભૂમિમાં લીમડાના વૃક્ષો લાગેલા હોય છે અને એ જ ભૂમિમાં જે આબાનું વૃક્ષ વાવવામાં આવે તો લીમડાના મૂળ સાથે તેના મૂળ મળવાથી ·६४ उत्तराध्ययनसूत्रे गीमिगुरुणा परुपाक्षराभि,- स्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्चम् । अलब्धशाणोत्कपणा नृपाणा, न जातु मौलौ मणयो सन्ति ॥१॥ च-पुनः क्षुदै बालैः, अथवा पार्श्वस्थावसन्नकुशील्ससक्तयथाच्छन्दः सह ससर्ग-सङ्ग वर्जयेत् । परिणाम में वे जल से भरे हुए मेघ के समय उत्पन्न वाय के साथ जल कणिका के समान हितविधायक होते हैं। जिस प्रकार वर्षाकाल में जब आकाश में घटाए घिर आती हैं तो उससमय वायु का भी सचार होने लगता है-आंधी उठने लगती है और उसके उठते ही वे घटाएं वरसने लगती हैं। इससे आतपतप्त-गरमीसे पीडित आत्माओं को शीतलता का अनुभव होने लगता है । इसी प्रकार उस समय गुरुजनों के वचन कठोर प्रतीत होते हैं परन्तु भविष्य में वे शिष्यों के लिये आत्मकल्याण के साधक रोने से अनत शीतलताप्रदान करने वाले हो जाते हैं। शिष्यजन कोगुरु के वचन अनतहित विधायक, मोक्षपथप्रदर्शक,सावद्यकर्मनिवर्तक अमृतस्वरूप जानकर सहते रहना चाहिये । क्यों कि इनसे शिष्योंको आसेवनशिक्षा एव ग्रहण शिक्षा प्राप्त होती है व्रतों को ग्रहण करना एव उनका सम्यग्रीति से पालन करना यह शिक्षा गुरु के वचनोंसे ही शिष्यो को मिलती है। कहा भी है-गीभिगुरूणां० इत्यादि- તે જળથી ભરેલા મેઘના સમયે ઉત્પન્ન થતા વાયુની સાથે જળકણિકાના જેવા હિત વિધાયક હોય છે જે પ્રકારે વર્ષાકાળમાં જ્યારે આકાશમાં ઘટાઓ ઘેરાય એ સમયે વાયુને પણ સંચાર થાય છે અને આધી ઉઠવા લાગે છે અને આધીના આગમનથી તે ઘટાઓ વરસવા લાગે છે એનાથી (તડ કાથી તપેલ) આતપતપ્ત આત્માઓને શીતળતાને અનુભવ થવા લાગે છે આ પ્રકારે એ સમયે ગુરૂજને નુ વચન કઠેર જણાય ભવિષ્યમાં તે શિષ્યને માટે આત્મ કલ્યાણનુ સાધક હોવાથી અનત શિતળતા આપનાર બને છે શિષ્યજને ગુરૂના વચન અનત હિત વિધાયક, મેક્ષપથ પ્રદર્શક સાવધ કર્મ નિવર્તક અમૃત સ્વરૂપ જાણીને સહી લેવા જોઈએ કેમકે તેનાથી શિષ્યને આસેવન શિક્ષા અને ગ્રહણશિક્ષા પ્રાપ્ત થાય છે વ્રતનુ ગ્રહણ કરવું અને તેને સમ્યગરીતિથી પાલન કરવું આ શિક્ષા ગુરૂના વચનથી જ शिष्यान भणे छ ।यु ५४ छ-गीभिर्गुरुणां त्याहि- છે પરંતુ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१गा ९ हास्यकीडयोहयता तया-हास-हसन, क्रीडा-कन्दुकादिका च वर्जयेत् , ज्ञानावरणीयाधष्टविध- कर्मवन्यजनकत्वादिति भावः। उक्तच-"जीरे ण भते ! इसमाणे वाउस्सुयमाणे वा कइ कम्मपगडीओ वाइ । गौयमा ' सत्तविहरपए वा अढविवधए वा" गया-जीरः खलु भदन्त ! हसन् वा उत्सुकन् वा कति कर्मप्रकृतीर्व- नाति, गौतम ! सप्तविधयन्धको वा अष्टविधपन्धको पा इत्यादि। क्रीडाविपये- ऽप्येवमेवागमोऽनुसन्यः ॥ ९ ॥ के महत्व को भी विनष्ट कर देता है ण्व दशविध धर्मको ध्वस्त कर देता है । इसलिये क्षुद्रों का तथा वालको का ससर्ग सदा परिहार्य बतलाया गया है। तथा बालआदिजनोकी सगति से निंदा होती है एव पापकार्यों मे अनुमति देने की भी आदत पड़ जाती है । इसी तरह ज्ञानावरणीय आदि अप्टविध कमोंके वध के जनक होने से साधुजन को बालोंके साथ हँसी करना, फ्रीडा करना आदि अकर्तव्योका भी परिहास कर देना चाहिये । प्रभुका स्वय भी ऐसा ही उपदेश है-"जीवे ण भते । हसमाणे उस्सूयमाणे वा कह कम्मपगडीओ बधइ ? गोयमा सत्तवियधए वा अठवियधए चा" इत्यादि-प्रभु से गौतमने प्रश्न किया हे भदन्त ! यह जीव जर हॅसी करता है अथवा उत्सुक होता है तथ कितने कर्मकी प्रकृतियो का वध करता है ? तय प्रभु ने उत्तर दिया कि हे गौतम । इस अवस्था में यह जीव सात प्रकार के या आठ प्रकार के कर्मोंका बघ करता યમના મહત્વને પણ નાશ કરી નાખે છે એમ જ દશવિધ ધર્મને પણ ધ્વસ્ત કરી નાખે છે. આ માટે ક્ષુદ્રાને તથા બાલકને એ સર્ગ સદા પરિહાર્ય બતાવવામાં આવેલ છે તથા બાળ આદિ જનની સગતિથી નિદ થાય છે તેમજ પાપકાર્યોમાં અનુમતિ દેવાની પણ આદત પડી જાય છે આ રીતે જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મના બંધનના જનક હોવાથી સાધુજનેએ હાસી કરવી, ક્રિડા કરવી આદિ અક્તને પરિહાર કરી દેવું જોઈએ प्रभुना स्वय मावा पहेश छ “जिवेण भते । हसमाणे वा रस्सूयमाणे वा कइ कम्मपगडीओ वधई १ गोयमा । सत्तविह वधए वा अविह वधए वा०" ઈત્યાદિ–પ્રભુથી ગૌતમે પ્રશ્ન કર્યો હે ભદન્ત! આ જીવ જ્યારે હસે છે ત્યારે કેટલા કર્મની પ્રવૃતિઓનો બધ કરે છે ? પ્રભુએ ઉત્તર આપ્યો કે હે ગૌતમ! આ અવસ્થામાં આ જીવ સાત પ્રકારના અથવા આઠ પ્રકારના કર્મોને - १ ·उत्तराभ्ययनसूत्र फटुफलो भवति । अपर च पाल्पार्थस्थादिससर्गो लोके गहीं जनयति, सर्व एवैते साधर एभूता इति, तथा पापेऽनुमतिमुत्पादयति । अय भाषः-यथा- रजापुञ्जो मणिगण मलिनयति, राहुश्चन्द्रमण्डलप्रभामपफर्पयति, लोभः सर्वगुण- गण विनाशयति, हेमन्तः कमलपन मलीनयति, तथा-सुद्रससर्गः शान्त्यादिगुणगण मलिनयति, लल्यादिमभारमपफर्पयति, तपःसयमजनितमहत्व स्निाशयति, दश- विधधर्म मलीनयति, तस्मात् शुद्रससर्गः परिपननीय इति । साथ अपने मूल से मिला रहने पर कटुकफल देने लगता है। यह यात प्रसिद्ध है । इसलिये ससर्ग के दोप से जैसे आम्र निम्वभाव को प्राप्त होकर कडवे फल देने लगता है उसी प्रकार आत्मार्थी साधुजन भी बाल पार्श्वस्थादि के सगति से स्वाचार भ्रष्ट हो जाते है। आम्र पर नीमका ही प्रभाव पडता है-नीम पर आम का नहीं-कारण कि बुरी वस्तु का ही अधिक प्रभाव पड़ा करता है और वही वस्तु दूसरो को जल्दी अपने अनुरूप परिणमा लेती है-यह एक स्वाभाविक बात है। यह तो आखोदेखी वाते हैं कि धूलि का पुज मणिगणको भी मलिन बना देता है । राहुचन्द्रमडल की प्रभा का अपकर्षक रोता है, लोभ समस्त सद्गुणोंका लोपक होता है । हेमन्त ऋतु कमलवन को दग्ध कर देता है। इसी तरह यह भी मानने मे कोई आपत्ति नहीं है कि क्षुद्र- जनो का ससर्ग भी साधुजनो के शाति आदि गुणगणो को मलिन बना देता है। उनके प्राप्त-प्रभाव को कम कर देता है। तप एव सयम કડવા ફળ આપવા લાગે છે આ વાત પ્રસિદ્ધ છે આ માટે સસના દોષથી જેમ આબે લીમડાના ભાવને પામી કડવા ફળ આપનાર બને છે એ જ રીતે આત્માથી સાધુજન પણ બાળ પાર્શ્વસ્થાદિના સગથી સ્વાચારભ્રષ્ટ બની જાય છે આખા ઉપર લીમડાને જ પ્રભાવ પડે છે, લીમડા ઉપર આખાને નહીં કારણ કે ખરાબ વસ્તુને અધિક પ્રભાવ પડે છે અને વસ્તુ બીજાઓને જલ્દી પોતાના જેવી બનાવે છેઆ એક સ્વાભાવિક વાત છે આ તે આખે જોયેલી વાત છે કે ધુળને વટેળ મણીઓને પણ મલીન બનાવી દે છે રાહુ ચદ્ર મડળ તેજને ઢાકી દે છે લેભ સમસ્ત સદ્દગુણોને લેપનાર હોય છે હેમન્ત કમળ વનને બાળી નાખે છે. આ રીતે એ માનવામાં કઈ અયુક્તિ નથી કે શુકજને સસ પણ સાધુજના શાન્તી આદિ ગુણોને મલીન બનાવી દે છે એના પ્રાપ્ત પ્રભાવને ઓછો કરે છે, તપ અને ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा १० क्रोधवशतो मृपावादादिनिपेध, क्रोध के आवेश से मृपाभापण मत करो। (यहुय माय आलवे-बहुक माच आलपेत् ) व्यर्थ आलजालरूप वचनोंका उच्चारण मत करो-अनर्थ प्रलाप मत करो-अधिक मत बोलो। (कालेण य अहिजित्ता-कालेन चाधीत्य) प्रथम पौरुपी मे स्वाध्याय करके (तओ एगओ झाइज-ततः एकाफी ध्यायेत्) द्वितीय पौरुपी मे एकाकी होकर सूत्रार्थका चिन्तवन करो। उपलक्षण से तृतीय पौरुपी मे भिक्षाचयी, एव चतुर्थी पौरुषी मे भण्डोपकारण की प्रतिलेखना के बाद पुनः स्वाध्याय करो। यह बात स्वय सूत्रकार छाईस चे अध्ययन में कहेगे। भावार्थ-इस सत्र द्वारा प्रकारान्तर से विनय धर्मका शिष्य- जनो को उपदेश देते हुए सूत्रकार कहते है कि हे शिष्यो यदि तुम इस विनय धर्मको पालन करने के अभिलापी हो तो तुम्हारा यह कर्त- व्य है कि तुम क्रोध के आवेशमे आकर कभी भी मृपाभापण मत करो। क्यों कि इस प्रकार करनेसे विनयधर्मकी पालना नहीं होती है मृषा- भापण के निव से उसके साथ-साथ मान, माया, लोभ, एव हास्यादि कों का भी विनयवान को त्याग कर देना चाहिये । मृपावादादि को त्याग करने का कारण यह है कि इस प्रकार की प्रवृत्ति करने वाला भूपालाप न (बहुय माय आलवे-बहुक माच आलपेत् ) मा५पा રૂપ વનેનુ યર્થ ઉચ્ચારણ ન કરે–અનર્થ પ્રલાપ ન કરે–વધારે ન બોલે (कालेण य अहिज्जित्ता-कालेन चाधीत्य ) प्रथम पौ३धीमा स्वाध्याय श (तओ एगओ झाइज्ज-तत एकाको ध्यायेत् ) मा पो३५ीमा मेडी थने सूत्रानु ચિંતવન કરો ઉપલક્ષણથી ત્રીજા પૌરૂષીમા ભિક્ષા ચર્યા અને ચોથા પૌરૂષીમા ભપકરણની પ્રતિલેખના પછી ફરી સ્વાધ્યાય કરે આ વાત સૂત્રકાર પતે ૨૬ મા અધ્યયનમાં કહેશે ભાવાર્થ–આ સૂત્ર દ્વારા પ્રકારાતરથી વિનય ધર્મને શિષ્યજનેને ઉપદેશ આપતા સૂત્રકાર કહે છે के शिष्यो! તમે આ વિનયધર્મનું પાલન કરવાના અભિલાષી છે તે તમારૂ એ કર્તવ્ય છે કે તમે ક્રોધના આવેશમાં આવી કદી પણ મૃષાભાષણ કરે નહી કેમકે આ પ્રકારે કરવાથી વિનય ધર્મની પાલના થતી નથી મૃષાભાષણના નિષેધથી એની સાથે માન, માયા, લેભ અને હાસ્યાદિકને પણ વિનયવાને ત્યાગ કરી દેવું જોઈએ મૃષાવાદાદિકેને ત્યાગ કરવાનું કારણ એ છે કે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ કરવા ·उत्तराप्ययनसूत्रे पुनरपि प्रकारान्तरेण पिनयमुपदिशन्नाह- मूलम्-माँ ये चडालिय कांसी, पहुंय मा ये आलवे । कालेण ये अहिजित्ता, तओ झाइज एगओ॥१०॥ छाया-- मा च चण्डालीक कापीद, बहुक मा च आलपेत् । कालेन चाधीत्य, ततो ध्यायेत् एककः ॥१०॥ टीमा- 'मा य' इत्यादि-च शब्दः समुच्चयार्थकः । चण्डालीक-चण्डः क्रोध- स्तद्वशादलीक-मृपाभापण मा कापीमा कुर्यात् , इदमुपलक्षण मानमायालोभ- भयहास्यादीनाम् । उक्तच- मुसावाओ उ लोगम्मि, सन्चसाहूहि गरिहिओ। अविस्सासो य भूयाण, तम्हा मोस विवज्जए ॥ (दशवै. ६ अ. १३ गा.) छाया- मृपावादस्तु लोके, सर्वसाधुभिर्गहितः। अविश्वासश्च भूताना, तस्माद्मृपा विवर्जयेत् ।। च-पुनः वहुक-यदेव बहुकम्-अतिशयम् आलजालरूप मा आलपेन्मा वदेत् । बहुभाषणे वहवो दोपा भवन्ति । उक्त च- है। इसी तरह क्रीडाके विषय मे भी समझ लेना चाहिये ॥९॥ दूसरे प्रकार से भी इसी विनयधर्मका सूत्रकार उपदेश करते हैं-'माय.' इत्यादि । अन्वयार्थ-शिष्यजनो को सबोधित करते हुए सूत्रकार करते है कि हे शिष्यो ! तुम (चण्डालिय माम कासी-चडालीक मा चकार्षीत् બધ કરે છે આ રીતે ફડાઓના વિષયમાં પણ સમજી લેવું જોઈએ છે ! બીજા પ્રકારથી પણ આ વિનય ધર્મને સૂત્રકાર ઉપદેશ કરે છે– माय० ४त्यादि અન્વયાર્થ-શિષ્યજનેને સધન કરતા સૂત્રકાર કહે છે કે હે शिष्यो ! तमे चडालिय माम कासी-चडालीक मा चकार्षीत् ) अधना मावशथी

·यहत दोप है"
प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा १० क्रोधवशतो मृपावादादिनिपेध, ७१
पालने का आदेश है। पदभाषण मे अथवा विना विचार किये भाषण
में न तो साधु के मूलगुणरूप इस समिति का ही पालन होता है और
न गुप्ति का ही । इसीलिये पटुभापण मे "
अन्यत्र भी
ऐसा ही कहा है--
यहभापणमुन्माद स्वाध्यायध्यानभजन कुरते ।
अहितमनर्थकर तत्, भवति च पीटाकर नितराम् ॥१॥
बहुभापणात् द्वितीय नश्यति, तावन्महाव्रत तस्मात् ।
स्यादेव कर्म धस्तस्माद् दीर्घाध्यससारः ॥२॥
यत्त आलजालरूप यकवाद करने वालोंके उन्माद रोग हो जाता
है। साधु के स्वाध्याय एव ध्यान में विघ्न पडता है-स्वाध्याय ध्यान
नष्ट हो जाते है। बहुभापण से अनेक अनर्थ होते है। ज्यादा इस
विषय मे और क्या कहा जाय साधु का इस हालत में द्वितीय सत्य-
महाव्रत भी खडित हो जाता है अतः बहुभापीके कर्म बहुत बन्धते है
और वह दीर्घ ससारी होकर ससार मे परिभ्रमण करता है।
"कालेण" इस पद से सूत्रकार साधु का क्या कर्तव्य है यह
यात दिखलाते हैं। वे कहते ह कि साधु को प्रथम पौरपी मे स्वाध्याय
સમિતિ અને વચનગુપ્તિ પાળવાને આદેશ છે બહુ ભાષણમાં અથવા વિચાર
કર્યા વગરના ભાષણમાં ન તે સાધુના મુળગુણ ૩૫ એ અમિતિનું પાલન
થાય છે અને ન ગુપ્તિનુ પણ આ માટે બહુ ભાષણમા
ઘણે દેપ છે ”
બીજામાં પણ તેમજ કહ્યું છે
वहुभापणमुन्मार स्वाध्यायध्यानभजन कुरुते ।
अहितमनर्थकर तत् भवति च पीडाकर नितराम् ॥१॥
वहुभापणात् द्वितीय नश्यति तावन्महाव्रत तस्मात् ।
स्यादेव कर्मवधस्तस्मात दीर्घाध्वससार
આલ જાલરૂપ વધુ બકવાદ કરવાવાળાને ઉન્માદ રોગ લઈ આવે છે
માધુના સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનમાં વિન પડે છે–સ્વાધ્યાય ધ્યાન ન થઈ જાય
છે બહુ ભાષણથી અનેક અનર્થ થાય છે આ વિષયમા વધુ શુ કહેવાય સાધુનું
આ હાલતમાં બીજુ સત્ય મહાવ્રત પણ ખડિત થઈ જાય છે એટલે બહુભાષીના
કર્મ વધુ બધાય છે અને તે દી સસારી બની સસારમા પરિભ્રમણ કરે છે
"कालेण" मा ५४थी सूत्रता साधुनु शु इतव्य छ मा पात मतावे
છે, તેઓ કહે છે કે સાધુને પ્રથમ પૌરૂષીમા સ્વાધ્યાય કર જોઈએ પછી
“
॥२॥

·७. उत्तराध्ययनसू बहुभापणमुन्माद, स्वाध्याय यानभान कुरुते । अहितमनर्थकर तद्, भपति च पीडाकर नितराम् ॥१॥ बहुभापणाद् द्वितीय, नश्यति तायन्महारत तस्मात् । स्यादेव कर्मपन्ध,-स्तस्माद् दीर्ग ससारः ॥२॥ तर्हि किं कुर्यात् ? इत्याह-कालेग.' इत्यादि । 'कालेग'-इत्यत्र सप्तम्यर्थे तृतीया, काले प्रधमपौरुप्या तु, चकारस्त्वर्थवाचका, भीत्य स्वा-याय कृत्वा ततः तदनु द्वितीयपौरुप्याम् एका-एकाफी सन् भारतो रागादिरहितः, द्रव्यतो विविक्तशयनासनादिसस्थः ध्यायेत्-मूत्राथै चिन्तयेत् । उपलक्षगमैतत् तृतीयचतुर्य- पौरुष्योरपि, तथा च-तृतीयपौरुष्या भिक्षाचर्य चतुर्यो पुनः स्वा-याय कुर्या- दित्यवः । वक्ष्यति पविशेष ययने- साधु साधु नही है वह साध्वाभास है। कहा भी है कि- मुसाबाओ उलोगम्मि सब्यसाहहिं गरिहिओ। अविस्सासो य भूयाण तम्हा मोस विवजए । (दशवै०६ अ.१३ गाथा) यह भृपावाद सर्व-साधुओं अर्थात् तीर्थकर आदि महापुरुषों द्वारा गर्हित-निन्दित है, दूसरे मृपावादी पर जगत का कोई भी प्राणी विश्वास नहीं करता है, अर्थात् वह सब के लिये अविश्वास्य होता है। इसी प्रकार बहुत बोलने से भी विनय धर्म यथावत् पालित नहीं हो सकता है। क्यो कि इस अवस्था मे ऐसे भी कई शब्द निकल जाते हैं जो व्यर्थ होते है एव सुनने वाले के लिये भी कष्टप्रद होते है । जो मन मे आया सो बोल देना-यह प्रवृत्ति साधु मार्ग की नहीं है। इसमे तो बडी सावधानी रखनी पड़ती है। इसी लिये भापासमिति एव वचनगुप्ति વાળા સાધુ સાધુ નથી તે સાધ્વાભાસ છે કહ્યું પણ છે કે- मुसायओ उ लोगम्मि सव्वासाहु हिं गरिहिओ । अविस्सासो य भूयाण तम्हा मास विवज्जए । दशवै०६ अ २३ गाथा આ મૃષાવાદ સર્વ સાધુઓ અર્થાત્ તીર્થકર આદિ મહાપુરૂદ્વારા ગ્રહિત છે બીજા મૃષાવાદી ઉપગ જગતના કેઈપણ પ્રાણી વિશ્વાસ કરતા નથી તે બધાને માટે અવિશ્વાસ હોય છે આ પ્રકારે બહુ બોલવાથી પણ વિનયધ યથાવત્ પાલિત નથી થઈ શકતો કેમકે એ અવસ્થામાં એવા પણ કઈ શબ્દ નિકળી જાય છે, જે વ્યર્થ હેય છે, અને સાભળવાવાળાને માટે પણ દુ ખદાયક હોય છે જે મનમાં આવ્યું તે બોલી નાખ્ય–આ સાધુનું નથી. એણે તે ખૂબ જ સાવધાની રાખવી પડે છે. આ માટે ભાષા કામ ·७३ प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ११ क्रोधवशतो मृपाभापणे तदनपलाप च-पुनः, कृतम् नाचरित चण्डालीकाढिक, नो कृतमिति-मृपाभाषण मया न कृतमित्येव भाषेत । जय भाष:-गुरुशुश्रूपाकारिणोऽपि शिप्यस्य कयचिदतीचार- सभवे गुरुसनिधो तटालोचना करणीया । जालोचना हि-मोक्षमार्गविपातकानाम- नन्तससारवर्धकाना माया-निढान-मिध्यादर्शनशल्याना निष्कर्पणी, ज्ञानावरणीया- द्यष्टविधर्ममलापकपणी, शुद्धात्मस्वरूपदर्शनी, तचातचरिमर्शनी, अव्यागाध- मुपयापिणीति ॥११॥ (आच-कदाचित्) यदि अस्मात् (चडालिय कटु-चडालीक कृत्वा । क्रोध के आवेश से अकस्मात् झूट बोला गया हो तो भी उसे (कवि न निन्दविन-कदापि न निमुवीत) कभी भी किसी भी परिस्थिति मे छिपाना नहीं चाहिये। (कड कटेत्ति भासेन्जा-कृत कृतमिति भापेत ) ऐसा नहीं कहना चाहिये कि मैने कोपादिक के आवेश से असत्य भाषण नही किया है किन्तु ऐसा ही कहना चाहिये कि मेरे द्वारा फ्रोधादिक के आवेश से असत्यभापण अवश्य-अवश्य हुआ है, (अकड नो कडेत्ति य-अकृत नो कुतमिति च) और जो क्रोधावेशसे असत्य नहीं बोला गया हो तो ऐसा भी नहीं कहना चाहिये किमने असत्य भापण किया है। भावार्थ-यदि मोगादिक कपायो के जावेश से सहसा जसत्य मापण हो भी जाय तो उसे यह नहीं कहना चाहिये कि मैने असत्य भाषण नहीं किया है । जैसे रक्त से दूपित वस्त्र रक्तसे धोने आइन्च-कनाचित्-हाय यदि-५४-मात् चडालिय कटु-चडालीकम्त्वा अपना भारावी -4-भात 6ge मादी गायु डायत ५ तेन कयावि न निन्दु- विन-कदापि न निनुनीत दी ye 5 पयतिमा छुपाय नही कड कडेत्ति भासेज्ना-कृत कृतमिति भाषेत ये नहेन में जोधा દિકના આવેશમાં અત્ય–ભાણ કરેલ નથી--કરતુ એવું કહેવું જોઈએ કે मायी धना मामा असत्य मा ४३२॥१३२ ययुछे अकट नो कडे त्ति य-अत नो कृतमिति च मनेने घाना सीधे ममत्य नमसायु डाय તે એવું પણ ન કહેવું જોઈએ કે મે અસત્ય ભાષણ કર્યું છે મતલબ આને એ છે કે જે ક્રોધાદિત કરવાના આવેશથી સહમા અ ત્ય-ભાષણ થઈ જાય તો એવું ન કહેવુ છે કે મે અસત્ય-ભાષણ નથી કર્યું જે રીતે લેહીથી ખરડાયેલુ દૂષિત વસ્ત્ર લેહીથી ઘવાથી શુદ્ધ થતુ ·उत्तराभ्यपमरे , पढम पोरिसि सज्झाय वीय झाण झियायई । तइयाए भिक्खायरिय पुणो चउत्पीड सज्झाय " इति ।। सु० १०॥ यदि कथञ्चिदसत्यभापण भवेत्तदा तन्न गोपयेदित्याह-'आहच्च.' इत्यादि । मूलम्-आह चडालिय कटु, न निन्हुविज कयाइवि' । कडं कडेत्ति भासज्जी, अकडे ना कडेति ये ॥११॥ छाया- कदाचित् चण्डालीक कृत्वा, न निनुपीत कदाचिदपि । कृत कृतमिति भाषेत, अक्रतं नोकृतमिति च ॥११॥ टीका- आहच्य' इत्यादि-कदाचित् अकस्माद् चण्डालीक-क्रोधादिवशाद- नृतभापण कृत्वा कदाचिदपि-यदा परेण ज्ञात नोज्ञात पा तदापि न निह वीत-न गोपयेत्-अनृतभापण मया न कृतमित्यपलाप न कुर्यात् । किं तर्हि ? इत्याह-कृत चण्डालीकादि, कृतमिति-क्रोधादिवशादनृतभाषण मया कृतमित्येव भाषेत, तथा करना चाहिये । पश्चात् द्वितीय पौरपी में रागादिक भावों से रहित होकर सूत्रार्थका चिन्तवन करना चाहिये। उपलक्षण से तृतीय ' एव चतुर्थ पौरुषी का ग्रहण हुआ है जिसका भाव इस प्रकार है कि तृतीय पौरुषी मे वह भिक्षाचर्या करे और चतुर्थ पौरुपी में पुनः स्वाध्याय करे इसी बात को इसी सूत्र के छाईस २६ वें अध्ययन में भगवानने कहा है- पढम पोरिसि सज्झाय बीय झाण झियायई । तइयाएभिक्खा यरिय पुणो चउत्थीइ सज्झाय ॥ इति ॥ सू०१०॥ अगर किसी कारण वश असत्य घोलाजाय तो उसे छिपावे नहीं, इसी वातको कहते हैं-'आच.' इत्यादि । બીજા પૌરૂષીમા રાગાદિક ભાવેથી રહિત બની સ્વાર્થનું ચિતવન કરવું જોઈએ ઉપલક્ષથી ત્રીજા અને ચેથા પૌરૂષીનું ગ્રહણ થયેલ છે જેને ભાવ આ પ્રકારે છે કે ત્રીજા પૌરૂષીમાં તે ભિક્ષા ચર્ચા કરે અને ચોથા પૌરૂષીમા ફરી સ્વાધ્યાય કરે આ વાત આજ સૂત્રના ૨૬મા અધ્યયનમા ભગવાને કહી છે– पढम पोरिसि सज्झाय बीय झाण झियायई । तड्याए भिक्सायरिय पुणो चउत्थीय सज्झाय इति ॥ सू० १०॥ આ વાતને આ સૂત્રના ૨૬ મા અધ્યયનમાં ભગવાને કહ્યું છે જે કોઇ કારણવશ અસત્ય બેલાઈ જાય તે એને છૂપાવવુ નહિ એજ વાત ને કહે છે કાદવ- ઈત્યાદિ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा १२, गुरोरिगितज्ञेन शिष्येण भाव्यम् वाले अष्टविध कौंका इस आलोचना के प्रभाव से विनाश होता है। आत्मिक शुद्ध स्वरूप के दर्शन करानेवाली यह आलोचना है और तत्त्व एव अतत्त्व के विवेक को जाग्रत करती हुई अव्यागराध सुख को प्रदान करनेवाली यही आलोचना हे ॥ ११ ॥ शिष्यको सभी काम गुरुमहाराजके अभिप्रायसे ही करना चाहिये, मो दिखलाते ह–'मा गलियस्सेव०' इत्यादि । अन्वयार्थ-(गलियस्सेव कस-गलिता-व इव कशा) जिस प्रकार अविनीत घोडा चारचार कशा (चाक) के प्रहार की इच्छा करता है, उसी प्रकार (पुणो पुणो मा वयणमिच्छे-पुनः पुन. मा वचन इच्छेत् ) पुनः पुनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप गुरुके आज्ञा की शिष्य को वाछा नहीं करनी चाहिये, अर्थात्-उपदिष्ट अर्थको ही वारपार कहलवाने के लिये गुरु महाराज को कष्ट नहीं देना चाहिये । किन्तु (आइन्ने कस व ट्ठ-आकीर्ण. कशाम् इव दृप्ट्या) जिस प्रकार आकीर्ण अर्थात् जाति- मान् सुशिक्षित विनीत घोडा चानुक को देखकर अपनी अविनीतता का परिहार कर देता है, उसी तरह विनीत शिष्य भी (पावग परिवजए- पापक प्रतिवर्जयेत् ) गुरु के इगित आकार को जानकर पापमय अनु- ठान का परित्याग करे। इस श्लोकका भावार्थ शत्रुमर्दन राजा के दृष्टान्त से कहते हैं- वह इस प्रकार है- સ્વરૂપનું દર્શન કરાવનાર આ આલેચના છે અને તત્વ તેમજ અતત્વના વિવેકને જાગ્રત કરીને અવ્યાબાધ સુખ આપનારી આ જ આલેચના છે ૧૧૫ ગિળે બધા કામ ગુરુમહારાજના અભિપ્રાયથી જ કરવા જોઈએ, તે બતાવવામાં આવે છે मागलियस्सेव०' ' ઈત્યાદિ गरियरसेव कस-ारिताश्व इन कशा सारे घोडी वावा यामुना प्रडा न २ से प्रारे पुणो पुणो मा वयणमिच्छे-पुन पुन मा वचन કુચ્છસ્ કરી ફરી પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિ ૫ ગુરુની આજ્ઞાની શિષ્ય ઈચ્છા ન કરવી જોઈએ-અર્થાત્ ઉપદિષ્ટ અને વારવાર કહેવડાવવા માટે ગુરુમહારાજને ४४ नापने ५२तु आइन्ने कस व छु-आकोण कशाम् इव दृष्ट्वारे मारे આકણું અર્થાત્ જાતવાન કેળવાયેલ ઘોડો ચાબુકને જોઈ પિતાની અવિનીત- ताना त्यास मे गत विनात शिष्य ५ पाचग परिवज्जए-पापक પ્રતિવયે ગુરુના ઈગિત-આકારને જાણું પાપમય અનુષ્ઠાનને પરિત્યાગ કરે આ લેકને ભાવાર્થ શત્રુમર્દનના દુષ્ટાતથી સમજાવવામાં આવે છે, જે આ પ્રકારે છે ·" उत्तराध्ययनसूत्रे गुरोरभिप्रायेणैव सर्व कर्तव्यमित्याह- मूलम्-मौ गलियस्से कस. वयणमिच्छे पुणो पुणो । कसं वे देठुमाइन्ने", पविगं परिवेज्जए ॥१॥ छाया- मा गलिताश्व इस कशा, पचनम् इन्छेत् पुनः पुनः । कशाम् इस दृष्ट्वा आकीर्णः, पापक परिवर्जयेत् ॥ १२ ॥ टीका- 'मा गलियस्सेव.' इत्यादि-इवन्यथा, गलिताव: अग्निीततुरतः पुनः पुनः कशाकशामहार वाञ्छति, तथा पुनः पुनः वचन-प्रवृत्तिनिटत्तिपर गुरोरुपदेश मा इच्छेत् । उपदिष्टार्थमेव पुनः पुनर्गत गुरवे परिश्रमो न देय इति भावः। पर शुद्ध नहीं होता, उसी प्रकार झूठ की शुद्धि पुन. झूठ बोलने से नहीं होती है यह विश्वास रखना चाहिये। फलितार्थ यह है कि वास्त- विक स्थिति को साधु के लिये छुपाना नही चाहिये, और अवास्तविक स्थिति को कल्पना के तृलिका से सजाकर प्रकट नहीं करना चाहिये। शिष्य चाहे गुरुजन की शुश्रूषा करनेवाला भी क्यों न हो तो भी उसे कथचित् अतीचार लगने पर गुरु के समीप आलोचना अवश्य करनी चाहिये। कारण कि आलोचना से आत्मा की शुद्धि होती है एव मोक्ष- मार्ग के विघातक तथा अनत ससार के वर्धक ऐसे माया, मिथ्या एव- निदान इन तीन शल्यो का अभाव होता है। आत्मा को मलिन करने- નથી એજ રીતે જુઠની શુદ્ધિ ફરી જુઠ બેલવાથી થતી નથી, આ વિશ્વાસ રાખવું જોઈએ અને અર્થ એ છે કે વાસ્તવિક સ્થિતિને સાધુએ કદી પણ છુપાવવી ન જોઈએ, અને અવાસ્તવિક સ્થિતિને કલ્પનાથી સજાવીને પ્રગટ ન કરવી જોઈએ શિષ્ય ગુરુજનની શુશ્રુષા કરવાવાળે પણ કેમ ન હોય તે પણ તેને કથચિત્ અતીચાર લાગવાથી ગુરૂની પાને તેણે આલેચના જરૂર કરવી જોઈએ કારણ કે આલેચનાથી આત્માની શુદ્ધિ થાય છે અને મોક્ષ માર્ગના વિઘાતક તથા અનત સાગરને વધારનાર એવા માયા, મિથ્યા અને નિદાન એ ત્રણ શલ્યોને અભાવ હોય છે આત્માને મલિન કરવાવાળા અષ્ટ વિધ કર્મોને આ આલેચનાના પ્રભાવથી વિનાશ થાય છે આત્મિક દ્ર ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० १२ शत्रुमर्दन दृष्टान्त स च तुरङ्गमः कशया पुनः पुनस्ताडितोऽपि नेच्छति शमभिगन्तुम् । अनान्तरे शत्रु- सैनिका अस्य सालानपि सैनिकान् अनाथानिय जशरणानिन मन्वाना अचिरेणैव विजित्य निजात पादयामामुः, शत्रुमर्दनः स्ववाहनेन गलिताश्वेन पराजितः श्री. हतो यावत्पलायितु मान्छति, तापत् "गृह्यता गृह्यताम्" इति वदन्तः शत्रुसैनिकास्त निग्रहीतु पश्चाद्धावमानाः शत्रुमर्दन निगृह्य लोहपिञ्जरे स्थापितवन्तः । एव गलिता- श्यसदृशः शिष्यो महतेऽनय भाति । किं तर्हि कुर्यादित्याह-कशा-'चाबूक इति भापामसिद्धा दृष्ट्वा, कीर्णः जात्याश्यः, विनीताश्य इस शिष्यो गुरोरिगि- तमाकार दृष्ट्वा पापक-पापानुष्ठानम् अग्निीततामित्यर्थः, परिवर्जयेत् सर्मथा परि- हरेत् । अय माता-यथा जात्याश्वः कशा दृष्ट्वैपावारुढस्याशय विज्ञाय कशाताडन घोडे को चाबुकसे ताडना करता था वह घोडा त्यो त्यों पीछे हटता जाता था और शत्रु के सन्मुख जाने मे अचकचाताया। इसके बाद शत्रु सैनिको ने इस राजा के सैनिकोको अशरण एव अनाथ जैसा मानकर बहुत जल्दी पराजित कर दिया। और अपनी विजयकी दुदु भी वजा दी। शत्रुमर्दन नरेश ज्यो ही अपने को उस अडियल घोडे की वजह से पराजित समझकर एव श्रीविहीन होकर युद्धभूमि से पलायन करने को तैयार टुआ कि इतने मे ही “ इसको पकड लो पकड लो" इस प्रकार योलते हुए शनुसैनिको ने उसका पीछा किया और उसको पकडकर उन्होने लौहनिर्मित एक पीजर के अन्दर बन्द कर दिया। इस कथा से यह साराश निकलता है कि गलिताश्व-जडियल घोडे की तरह अविनीत शिष्य भी महान् अनर्थकारी होता है। तथा जिस प्रकार विनीत घोडा अपने स्वामी के अभिप्रायानुसार चलता વાર તેને ફટકારવાનું શરૂ કર્યું પરંતુ ગમે તેટલા ચાબુક પડવા ડે પાછળ જ હોતે ગયે, શત્રુની સામે જવામા તે અચકાતો હતો. આ પરિસ્થિતિનો લાભ લઈ શત્રુ સેનાએ શત્રુમર્દન રાજાના સિન્યમાં હાહાકાર વર્તાવી ધેિ અને બત્રુઓએ જીત મેળવી પોતાના વિજ્યના વાજા વગાડ્યા ગવુમન રાજાએ, આ પિતાના અડીયલ વોડાને કારણે પરાજિત થવું પડ્યું છે તે જાણું યુદ્ધભૂમિથી પલાયન કરવાની તૈયારી કરી એટલામા “આને પકડી , પકડી આ પ્રકારે બેલતા ગગુનિક તેની પાસે આવી પહોચ્યા અને તેને પકડી લોઢાના મજબુત સળીયાવાળા પાજરામાં પુરી દીધો આ વાર્તાથી એ સારાશ નિકળે છે કે ગલિતા–અડિયલ ઘોડાની માફક અવિનીત શિષ્ય પણ મહાન અનર્થકારી હોય છે જે પ્રકારે વિનીત છતાં પણ ·- . उत्तराध्ययनसूत्रे अत्र शत्रुमर्दनदृष्टान्तः, नबाहि- आसीदगदेशे चम्पापुरी नाम नगरी, तर नरसीरः समरधीरः शूरः शत्रु- मर्दनो नाम नृपतिर्बभूव । स चैकदा युद्धप्रसङ्गेन तुरङ्गमारुह्य हस्त्यश्वस्थपदातिभिः परिटतः सग्रामभूमौ गतः । तत्मतिपक्षनृपसैनिका दुला जपि ससैन्य शत्रुमर्दन शस्त्रास्त्रार्पणैः पीडयन्ति । अब शनुमर्दनः सोत्साइ शत्रुसैनिकान् मर्दयितु स्वाहन वैरिसेनाया प्रवेशयन् मेरयति स्म । तेन तुरनमेन पिलोमतः पश्चात् गमन समार- ब्धम् । ततः शत्रुमर्दनः कशया समाहन ताडयन् पुनः पुनरये नापयितुमिछति, अगदेश मे चपापुरी नामकी एक नगरी थी। उसका शासक शत्रुमर्दन नामका एक राजा था। वह मनुष्यो मे श्रेष्ठ, युद्धकला मे निपुण एव शरो मे वीर या । एक दिन की बात है कि वह नरेश युद्ध के प्रसग से घोडे पर सवार होकर हस्ति, अन्च, रथ एव पदातियों से परिवृत होकर सग्राम भूमि मे गया। उसके प्रतिपक्षभूत राजा की सेनाने जो कि एक प्रकार से दुर्घल थी तो भी ससैन्य उस शत्रुमर्दन नरेश को शस्त्र पव अत्रो के प्रहारो से जर्जरित कर दिया। शत्रुमर्दन ने जब इस प्रकार की अपनी स्थिति देखी तो उसने उत्साहित होकर शत्रु के सैनिको को मर्दन करने के लिये अपने घोडे को शत्रुकी सेनाके भीतर प्रविष्ट होने के लिये आगे प्रेरित किया । परन्तु वह घोडा उस सेना के भीतर न घुसकर उल्टा पीछे ही हटने लगा। तब शत्रुमर्दन ने कोडे से बारवार अपने उस घोडे की ताडना करना प्रारभ की जिससे कि उस घोडे द्वारा वह शत्रुसेनाहट सके। परन्तु ज्यो-ज्यो नरेश उस અગદેશમાં ચ પાપુરી નામની એક નગરી હતી ત્યા શગુમર્દન નામના રાજા રાજ્ય કરતા હતા તે મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધકળામાં નિપુણ અને શૂરવીર હતા એક દિવસની વાત છે કે રાજા શત્રુમર્દન યુદ્ધના પ્રસગે ઘોડા ઉપર સ્વાર થઈ હાથી, ઘોડા, રથ અને સૈનિકના સમુદાય સાથે સ ગ્રામ ભૂમિ ઉપર ગયા એના પ્રતિપક્ષી રાજાની સેના એક પ્રકારથી ઘણી ઓછી હતી, છતા પણ શત્રુમન રાતના સિન્યને તથા ખુદ શત્રુમનને પણ શસ્ત્ર અસ્ત્રના પ્રહારથી વિહળ બનાવી દીધા શત્રુમર્દને પિતાની આ પ્રકારની સ્થિતિ જોઈ ત્યારે એક સાચા વીર પુરુષને શેભે એ રીતે શત્રુસન્યને શિકસ્ત આપવા અને પિતાના સૈન્યને નિકળતે કચરઘાણ બચાવવા પોતાના ઘોડાને શત્રુસૈન્યની વચ્ચોવચ્ચ લઈ જવા પ્રયત્નશીલ બન્યા, પરંતુ તે ઘડે શત્રુ- સેનાની વચ્ચે ન જતા પાછા હઠવા લાગે ત્યારે શત્રુમને રડાથી વાર ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा० १२ मणिनाथष्टान्त ७२ । भो ! मन्त्रिणः किमधुना करणीय, माल्वैरिणश्चतुङ्गिणी सेना चतुर्यु खलु भागेषु नगरी-मावेष्टय तिष्ठति। मन्त्रिण ऊचुः-प्रभो! अल्मनया चिन्तया, वयमल्पसख्यका अपि भवदीयतेजः समुपलभ्य शानबालविजये प्रखरतरशक्तिशालिनी भवामः । भवत्मतापादेव सर्व रिपुपल प्रणप्ट भविष्यति । देव ! जात्याश्वमारुह्य भवान् सन्नद्धः सन्नग्रतः शत्रुमभिसरत, वयमपि सन्नद्राः सन्तो भवन्तमनुगच्छामः । एव विचार्य स्वकीयसेनापरितः स मणिनाथो यो निःसृतः। अल्पाल मणिनाथ- मवलोक्य शटुसैनिकाः केचिदसिचर्महस्ताः केचिद्भल्लहस्ताः केचिद्धनुर्वाणधराः साथ विचार किया, योला-हे मत्री महाशयो! कहो अब क्या करना चाहिये । देखो, प्रचलशडकी चतुरगिणी सेना नगरी को चारों ओर से घेर कर पड़ी हुई है। सुनकर मत्रियोने कहा प्रभो चिन्ता मत करो। हम मय लोग आपके प्रवल तेज से उद्दीप्त होकर शत्रुसेना को पराजय करने में प्रखर शक्तिशाली होंगे। आपके प्रताप से ही समस्त रिपुदल प्रणष्ट होगा। स्वामिन् । सजधज कर आप जात्याश्व पर सवार होकर पहिले से ही शन्न के सन्मुख जाइये। हम लोग भीसन्नद्ध होकर आपके पीछे-पीछे आते हैं। इस प्रकार विचार कर मणिनाथ नरेश सेना से परिवृत होकर युद्ध करने के लिये निकल पडे । अल्पवलवाले नरेश को देखकर शत्रु के सैनिकोंने उसे घेर लिया। सैनिकों में किन्ही-किन्ही के हाथो मे तलवारें थी। किन्हो-किन्ही के हाथो मे भाले थे। किन्हीं- किन्ही के हाथों मे धनुप एव घाण थे। किन्ही-किन्ही के हाथों में આ જાણી ભત્રીઓ સાથે વિચાર કર્યો, મત્રીઓને ઉદેશીને તેણે કહ્યું- હે મત્રિ- મહાશ ! હા હવે શું કરવું જોઈએ પ્રબળ શત્રુની ચતુર ગિણી સેના નગરને ચારે તરફથી ઘેરે ઘાલીને પડેલ છે આ પ્રકારનુ રાજાનું કહેવું સાભળી મત્રિએ કહ્યું, પ્રભો ! ચિંતા ન કરે અમે બધા આપના પ્રબળ તેજથી ઉદ્દીપ્ત થઈ શત્રુ નેનાને પરાજય કરવામાં પ્રખર શક્તિશાળી થઈશું આપના પ્રતાપથી શત્રુનું સિન્ય હારી જશે સ્વામિન! આપ તૈયાર થઈ જાત્યા પર સવાર થઈ પહેલાજ શત્રુઓની સન્મુખ પહોચે, અમે પણ તૈયાર થઈ આપની પાછળ પાછળ આવીએ છીયે આ પ્રકારે વિચાર કરી મણિનાથ ગજા તેનાથી પરિવૃત થઈ યુદ્ધ કરવા માટે નિકળી પડ્યા થોડા બળવાળા રાજાને જોઈ શત્રુનેનાએ તેમને ઘેરી લીધા સિનિમા કોઈ કોઈના હાથમાં તરવાર હતી, કેઈના હાથમાં ભાલા હતા કોઈની પાસે ધનુષ્ય બાણ હતા કેઈના ·S ७८ उत्तराध्ययनसूत्रे पिन तदभिमायानुसार चेष्टते, तथा मुशिष्योऽपि गुरोरिनिताकार दृष्ट्वा तदाशय विज्ञाय "गुरोचनायासो माभूदिति"-पचनेनाप्रेरित एर तदभिप्रायानुसार कुर्यात् । अत्र मणिनाथदृष्टान्तः-तथाहि- आसीदजितनाथजिनशासने बगदेशे रगपुर नाम नगरम् । तत्र प्रजा- पालनतत्परः सजनपदहितकरः प्रशान्तमानसः मुजनहसमानसः समाश्रितनीति- सरणिः सकलसद्गुणसरोनतरणिर्मगिनाथनामको नृपतिः। स चैकदा दुरात्मभिः प्रबलरिपुभिः परितो वेष्टिता स्वनगरीमालोक्य मन्विभिः सह विचारितवान्-भी है उसी प्रकार सुशिष्य भी गुरु के इगित आकार को समझ कर उनकी आज्ञा के अनुसार चलता रहता है। इस विषय मे मणिनाथराजा का दृष्टान्त है और वह इस प्रकार है- द्वितीय तीर्थकर श्री अजितनाथ स्वामी के समय मे वगाल देश के अन्दर रगपुर नामका एक नगर था। वहा के नरेश का नाम मणि- नाथ था। यह प्रजापालन करने मे सदा तत्पर रहा करता था। इससे देश भर मे आनन्द मगल छा रहा था। राज्यकार्य से इसका मन कभी भी कायर नही बनता था। सुजनरूपी सो को रमने के लिये यह मानसरोवर जैसा माना जाता था। राजनीति के पालन करने में यह सर्वदा दत्तचित्त रहा करता था। सद्गुणरूपी कमलो को विकसित करने के लिये यह सूर्य जैसा था। एक दिन की बात है कि इसकी नगरी को इसके प्रवल शत्रु नेआकर घेर लिया। राजाने यह देखकर मत्रियोके ઘેડે પિતાના માલીકના કહેવા મુજબ ચાલે છે, એ જ રીતે સુશિષ્ય પણ ગુરુના ઈ ગિત આકારને સમજી એમની આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલતું રહે છે આ અગે મણિનાથ રાજાનું દાત છે જે આ પ્રકારનું છે બીજા તીર્થ કર શ્રી અજીતનાથ સ્વામીના સમયમાં આ ગાળ દેશમાં રંગપુર નામના એક નગરમાં મણિનાથ નામના રાજા રાજ્ય કશ્તા હતા જે પ્રજા પાલન કરવામાં સદા તત્પર રહેનાર હતા આથી દેશભરમાં આનદ મંગળ વરતાઈ રહેલ હતો રાજ્યકાર્યથી એનું મન કદી પણ કાયર બનતુ નહી સુજનરૂપી હસને રમવા માટે તે માનસરોવર જેવા ગણાતા નીતિનું પાલન કરવામાં તે સર્વદા દત્તચિત્ત રહેતા હતા, સગુણરૂપી કમ ને વિકસિત કરવા માટે તે સૂર્ય જેવા હતા એક દિવસની વાત છે કે એના નગરને એના પ્રબળ શત્રુએ, સન્યસાથે આવી ઘેરી લીધ રાજાએ હતા રાજ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० १३ अचिनीतचिनीतशिप्याचरणम् टीका- 'अणासवा' इत्यादि-अनाश्रवाः अनाज्ञाकारिणः, उन्तृङ्खलत्वात् , स्थूलवचसा अविचारितभाषिणः, भिमानित्वात् , कुगीला: कुत्सिताचारचन्तः दुष्टस्यभावा उभयलोकभयरहितलादित्यर्थः । शिप्याः मृदुमपिन्कोमलहृदयमपि गुरु, चण्ड-सफोप प्रन्ति । पूर्वार्थेनाविनीतशिष्याचरण प्रदर्शितम् । का आराधन करता हुआ स्व और पर का कल्याण करनेवाला होता है ॥ १२ ॥ फिर भी सूत्रकार अविनीत एच विनीत के स्वरूप को कहते हैं- अणासवा०' इत्यादि। अन्वयार्थ-(अणासवा-अनाश्रवाः) अविनीत होने से आज्ञा- नुसार नहीं चलने वाले (यूलवया-स्थूलवचसः) अभिमानी होने से विना विचारे पोलनेवाले, (कुसीला-कुशीला:) इहलोक एव परलोक के भय से रहित होने के कारण दुष्ट स्वभाववाले ऐसे (सीसा-शिष्याः) शिष्य (मिउपि-मृदुमपि) कोमल हृदयवाले गुरु को भी (चड पकरति- चडं प्रकुर्वन्ति) कोपयुक्त करते ह । एच जो शिष्य (चित्ताणुया-चित्ता- नुगा) आचार्य महाराजकी आराधना तप एव सयम की हेतु होती है ऐसा जानकर आचार्य महाराज की मनोवृत्तिका अनुसरण करनेवाले होते है अर्थात् उनके आज्ञा के आराधक होते हैं, तथा (दक्खोववेया- दाक्ष्योपपेताः) गुरु महाराज की सुख शाता के अभिलापी होने से ફરકાવી આ પ્રકારે મુષ્યિ પણ ગુરૂ મહારાજની આજ્ઞાનું પિતાનું અને બીજાનું કલ્યાણ કરવાવાળા હોય છે ૧રા સૂત્રકાર વધુમાં અવિનીત એને વિનિતના સ્વરૂપને કહે છે વાળવા ઈત્યાદિ अन्वयार्थ -अणासवा-अनाश्वा विनीत नवाथी आज्ञानुमार नयाद पापा यूलवया-यूल मचस भलिभानी डापाथी १२ विया) मारवाया कुसीला-कुशीला सामने ५२सोना लयथी હિત હોવાના કારણે દુષ્ટ સ્વભાવવાળા એવા શિષ્ય કોમળ હૃદયવાળા ગુરુને પણ કોય ચુક્ત કરે છે या सीसा-शिष्या शिष्य मिउपि-मृदुमपि। म यवाणा शुरुन ५५ चड पकरति चड प्रकुर्वन्ति ५ युर। उ२ छ मायाय महारानी मा२। ધના તપ અને સયમના હેતુથી હાય છે એવું જાણી આચાર્ય મહારાજની મનવૃત્તિનું અનુકરણ કરવાવાળા હોય છે, અર્થાત્ એમની આજ્ઞાના આગધડ डाय तथा दक्सोववेया-दाल्योपपेता शुरु भा२।०/! सुभशाताना अमिसापी રાન કરતા र--११ ·उत्तराध्ययनसूरे केचिद् यष्टिधारिणः केचित्तोमरसरा अनेकानेकशस्त्रास्रधारिणः परितो मणिनाथ वेष्टितवन्तः । एर पिविधसकटेषु समुपस्थितेषु स मणिनाथस्तेन जात्याश्याइनेन शत्रुसनिकरचितपिविधन्यूहेषु मृगेषु सिंह इस निगः प्रविश्य सानुचरैः सहायतो धावमानः शत्रुसैनिकेषु विजय प्राप्तवान् । एर मुशिप्यः स्वगुरुमाराधयन स्पर- कल्याणाय भवति ॥ १२ ॥ पुनरविनीतविनीतयोराचरणमाह- मूलम्-अणासेवाथूलवया कुसीला, मिउपि चंड पकरति सीसा । चित्ताणुया लेहु दक्खोववेया, पसाय, ते हु दुरासयपि ॥१३॥ छाया- अनाश्रवाः स्थूलवचसः कुशीलाः, मृदुमपि चण्ड प्रकुर्वन्ति शिष्याः। चित्तानुगा लघु दाक्ष्योपपेताः, मसादयन्ति ते हु दुराशयमपि ॥ १३ ॥ लकडिया थी। किन्हीं-किन्ही के हाथो मे तोमरजाति के शस्त्र थे। इस प्रकार अस्त्र एव शस्त्रो से सुसज्जित उस शत्रुसेना ने चारो ओर से मुझे घेर लिया है, यह देखकर नरेश ने अपने उस घोडेको उस सेना के रचित विविध प्रकार के व्यूह में आगे बढाया। जिस प्रकार मृगों के टोले मे नि शक होकर सिंह घुस जाता है उसी प्रकार मणिनाय नरेश भी उस घोडे पर बैठे हुए उस शत्रु की सेना मे घुस पडे और अपनी एवं अपने अनुचरो की उनसे रक्षा करते हुए आगे बढ़ते गये । शत्रु- सेना भी इनसे ज्यो-ज्यों ये आगे बढते जाते थे परास्त होती जाती थी। इस प्रकार शत्रुसेना को पराजित कर मणिनाथ ने अपनी विजय- पताका वहा फहराई । इसी प्रकार सुशिष्य भी गुरु महाराज की आज्ञा હાથમાં લાકડીઓ હતી, તેના હાથમા તમાર નામના શસ્ત્ર- અસ્ત્રથી સુસજજ એવી શત્રુસેનાએ મને ઘેરી લીધેલ છે, એવું જોઈ મનાથ રાજાએ પોતાના ઘેડાને એ સેનાએ રચેલા વ્યુહની વચ્ચે આગળ વધાર્યો જે રીતે મૃગેના ટેળામા નિ શ ક બની સિંહ ધૂમતો હોય, આ રિતે શત્રુમેનાની વચ્ચે ઘુસી જઈ પિતાનુ અને પિતાના સિનિકેનું રક્ષણ કરતા કરતા આગળ વધવા માંડ્યું આથી શત્રુનામા ભગાણું પડયું આ પ્રકારે શત્રુસેનને પરાજિત કરી રાજા મણિનાથે પિતાની વિજયપતાકા શિસ્ત્ર હતા. આ પ્રકારના ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा० १३ चण्डशिप्यदृष्टान्त अण्डनामकः शिष्यो मिरितः । अथैकदा भिवाचयो गच्छतस्तस्याचार्यस्य मार्गेऽ- कस्मादज्ञानतो मृतमण्डूकलेबरोपरि चरणतल सलग्नम् । तदनुगतोऽसौ चण्डस्तदानी- गुरुमब्रवीत्-जहह ! भवता चरणाघातेन मण्टको मारितः, तदा गुरुः शिष्यवचन श्रुत्वा दुःशीलोऽयमिति मत्वा समतामवलम्य मौनमास्थाय स्वस्थानमागत्य स्वा-याय- व्यानसलग्नो जातः । तदानों चण्डेन मनसि पिचारितम्-मामय प्रतिदिन प्रतिक्षण ग्रहणासेवनाशिक्षाया प्रेरयति-मा प्रमाद्यताम् , मा प्रमाद्यताम् । इति कार्यभार छिद्रोका अन्वेपण करना ही एक उसका कामया। इसी से गुरुमहाराज जैसे परमोपकारी के साथ भी यह सदा अपनी छेप भरी दृष्टि रखा करता था। एक दिन की बात है कि जब गुरु महाराज स्वय गोचरी के लिये जा रहे थे-तत्र मार्ग मे इनका पैर एक मृतक मण्डूक के कलेवर के ऊपर अनजान से पड गया । साय मे यह गोधी शिष्य भी था। जो गुरुमहाराज के पीछे-पीछे चल रहा था। उसने ज्यो ही यह देखा, सहसा बोल उठा कि गुरु महाराज आप के पैर के आघात से मडूक की विराधना हुई है। इस प्रकार शिष्य का वचन सुनकर और यह दुःशील है ऐसा जानकर समता का अवलन करके चुपचाप गुरु महाराज अपने स्थान पर वापिस लौट आये और आकर स्वाध्याय एव ध्यान में लीन हो गये। ऐसा देखकर उस समय चड-(क्रोधी शिग्य) ने मनमे विचार किया-देखो गुरु महाराज तो मुझे प्रतिदिन एव-प्रतिक्षण प्रमाद मत करो, प्रमाद मत करो" इस प्रकार से ग्रहण शिक्षा और મહારાજના છિદ્રોનું અન્વેષણ કરવું એ જ એનું કામ હતુ એથી ગુરુ મહારાજ જેવા પરમપકારીના સાથે પણ સદા પિતાની દેશભરી દહી રાખ્યા કરતે હતે એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે ગુરુમહારાજ પોતે ગોચરી માટે જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે માર્ગમાં તેમને પગ એક મરેલા દેડકાના કલેવર ઉપર અજાણથી પડી ગયે તે કોધી શિષ્ય પણ સાથે હતા જે ગુરુ મહારાજની પાછળ પાછળ ચાલતો હતો જ્યારે તેણે આ જોયુ તે તુર્તજ બોલી ઉઠયો કે ગુરુ મહારાજ આપના પગના આઘાતથી દેડકાનું મૃત્યુ થયુ છે આ પ્રકારના શિષ્યના વચન સાંભળીને અને તે દુ શીલ છે, તેવું જાણીને સમતાનું અવલબન કરીને ગુરુ મહારાજ ચુપચાપ પોતાના સ્થાન ઉપર પાછા ફરી ગયા અને ત્યાં આવીને સ્વાધ્યાય તેમજ ધ્યાનમાં લીન બની ગયા આવું જોઈ ચડે (તે કૅધી શિષ્ય) મનમાં વિચાર કર્યો જુઓ ગુરુ મહારાજ તે મને પ્રતિદિન તેમજ પ્રતિક્ષણ “પ્રમાદ ન કરે, પ્રમાદ ન કરે " આ પ્રકા- ·उत्तराध्ययनसूत्रे अन्न चण्डशिष्यदृष्टान्तः, तधारि- एक: सरलहृदयः सदयस्तपम्ची तेजस्वी रत्ननयसम्पन्नः कोमलान्तः फरणः सुभद्रनामको वृद्धाचार्य आसीत् । तस्यातिविद्वेपी गुरुच्छिद्रान्वेपी प्रचण्ड- चतुराई से युक्त होते है वे शिष्य (दुरासयपि दुराशय अपि) कुपित भी अपने गुरुमहाराज को (ह) निश्चय से (लर-लघु) शीघ्र ही (पसायरा-प्रसीदयन्ति) प्रसन्न करते है। अविनीत शिष्य का आचरण चण्ड अर्थात् क्रोधी शिष्य के दृष्टान्त से वर्णन किया जाता है- एक वृद्ध आचार्य थे। जिनका नाम सुभद्र था। हृदय इनका कषाय निर्मुक्त होने से बहुत ही सरल था। और दयालु थे। वे परत ही अधिक तपस्या किया करते थे, अतः "तपस्वी" इस नाम से प्रसिद्ध थे। जैसे ये तपस्वी थे वैसे ही ये तेजस्वी भी थे। इसी से रत्नत्रय से सुशोभित इनका अन्त'करण बना हुआ था। आर्जव (सरलता) धर्मकी प्राप्ति हो जाने से जो मनमे एक प्रकार की नरमाई आजाती है उसका नाम कोमलता है। यह कोमलता इनके अन्तःकरण मे पूर्णतया भरी हुई थी। इनका एक शिष्य था। इसका नाम चण्डथा। यह यथा नाम तथा गुणवाला था। जितने गुरु महाराज कोमल परिणामी थे उतना ही अधिक यह कठोर या। अपने गुरु महाराज के डापाथी यतु।४थी युत डोय छे ते शिष्य दुरासयपि-दुराशयअपि धायमान થયેલા પિતાના ગુરુ મહારાજને નિશ્ચયથી रही पसायए- प्रसीदयन्ति प्रसन्न रेछ અવિનીત શિષ્યનું આચરણ ચડ અર્થાત્ ક્રોધી શિષ્યના દાતથી વર્ણન કરવામાં આવે છે તેઓ ખુબ એક વૃદ્ધ આચાર્ય હતા, જેમનું નામ સુભદ્ર હતું એમનું હૃદય કષાય નિર્મુક્ત હોવાથી બહુજ સરળ હતુ અને દયાળુ હતા અધિક તપસ્યા કર્યા કરતા હતા જેથી તપસ્વી નામથી પ્રસિદ્ધ હતા જેવા એ તપસ્વી હતા એવા એ તેજસ્વી પણ હતા તેજસ્વીપણાને લીધે રત્ન ત્રયથી સુશોભિત એમનું અત કરણ હતુ આવ (સરલતા) ધર્મની પ્રાપ્તિ થઈ જવાથી જે મનમાં એક પ્રકારની નરમાઈ આવી જાય છે, એનું નામ કોમળતા છે આ કમળતા એમના અત કરણમા પૂર્ણતયા ભરી હતી એમને એક શિષ્ય હતે જેનું નામ ચન્ડ હતું તે યથા નામ તથા ગુણવાળો હતે જેટલા ગુરુ મહારાજ કોમળ પરિણામી હતા એટલે જ એ કઠોર હતો પિતાના ગુરુ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा १३ चण्डरुद्राचार्यशिष्यदृष्टान्त ८५ वशगतोऽसौ वृद्धाचार्यः शरीर त्यक्त्वा सर्पदेह प्राप्तवान् । स च विपमविपधरो नाम्ना चण्डकौशिक. सो जातः । एव चण्डशिष्यवदविनीतशिष्या मृदुमपि गुरु प्रकोपयन्ति, दुर्गतिमपि प्रापयन्ति । जय विनीतशिष्याचरण प्रदर्शयति-'चित्ताणुग'. इत्यादि । चित्तानुगा. भाचार्यमनोवृत्त्यनुसरणशीला., आचार्याराधनस्य तपासयमहेतुत्वात् , दामोपेताः दाक्ष्य चातुर्य तेनोपेता.न्युक्ताः, गुरुशाताभिलापित्वात्, ते शिप्याः हुन निश्चयेन, दुराशयमपिन्सकोपमपि गुरु, लघु-शीघ्र प्रसादयन्ति प्रसन्न कुर्वन्ति । अप चण्डरुद्राचार्यशिप्योदाहरणम्-तथाहि- कदाचिदुज्जयिनीनगर्या शिष्यपरिवारसहितः स्वभावतश्चण्ड चण्डरुद्रनामक जाचार्यः समवस्तः । स च साधूना ग्रहणासेवनाशिक्षाया न्यूनातिरिक्तादिदोप- जो अन्धकार होने की वजह से दिखलाई नही पड रहा था। उससे उनका माया टकराया और फूट गया विशिष्ट आघात होने से उनके चित्त में आतध्यान उत्पन्न हुआ। इससे वे वृद्ध आचार्य आर्तध्यान में मरकर विषम-विपधर चण्डकौशिक सर्पकी पर्याय मे उत्पन्न हुए। इस प्रकार चडशिप्यकी तरह अविनीत शिष्य कोमल हृदयवाले भी अपने गुरु महाराज को कुपित करते हैं और दुर्गति तक पहुंचाते हैं- विनीत शिष्यका आचरण कैसा होता है, यह बात चण्डरुद्रा- चार्यके शिष्य के उदाहरण से स्पष्ट की जाती है- किसी समय उज्जयिनी नगरी मे शिष्य परिवार सहित चण्डरुद्र नामक एक आचार्य जो स्वभावत क्रोधी ये आये। वे एकान्त स्थान में बैठकर स्वाध्याय ण्व ध्यान इस अभिप्राय से किया करते थे कि कही તેમનું માથુ ટકરાયુ અને કુટી ગયું વિશિષ્ટ આઘાત હોવાથી તેમના ચિત્તમા આધ્યાન ઉત્પન્ન થયુ, જેનાથી તે વૃદ્ધ આચાર્ય આધ્યાનમા મરીને વિષમ વિષધર ચડકૌશિક સર્પની પર્યાયમાં ઉત્પન્ન થયા આ પ્રકારે ચડ શિષ્યની માફક અવિનીત શિષ્ય કોમળ હદયવાળા પિતાના ગુરુને પણ કોધીત બનાવે છે, અને દુર્ગતિમાં પહેચાડે છે વિનિત શિષ્યનું આચણ કેવું હોય છે તે વાતચડરૂદ્રાચાર્યના શિષ્યના ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે કોઈ એક સમય ઉયની નગરીમા શિષ્ય પરિવાર સહિત ચડરૂદ્ર નામના એક આચાર્ય જે સ્વભાવે કેવી હતા તે પધાર્યા તે એકાન્ત સ્થાનમાં બેસીને સ્વાધ્યાય તેમજ ધ્યાન એવા અભિપ્રાયથી કરતા હતા કે કયારેક ·उत्तराध्ययनसूत्रे - दचाऽनेन विश्रामाय महा समयो न मदीयते, अद्य तु स्वयमेर ममादाश गतः । प्रतिक्रमणसमये सायकाले सोरनिर्यातन करिप्यामि । तदनु सायकाले दैपसिक प्रतिक्रमणे कृते सति स चण्डो चन्दन समये आयफसबसमक्षे ब्रवीति-गुरो! मण्डूकपिराधनायाः मायश्चित्त कथ न गृह्यते, एर पुनः पुनः शिष्येणोक्तः सन् गुरुः क्रोधवशेन त शिप्य ताडयितु सवेगमुत्सितो यावत् तदभिमुख गच्छति ताव- दुपाश्रये तमसि पापणमयस्तम्भे सघहित तस्य शिर. स्फुटितम् । तदाऽऽत-यान आसेवन शिक्षा देते रहते है । तथा मेरे ऊपर इतना अधिक कार्यभार रस दिया है कि जिससे मुझे विश्राम करने का भी समय नहीं मिलता है। और आप स्वय प्रमाद का सेवन करते है। आज सायकाल के समय प्रतिक्रमण करने के अवसर पर मैं उनसे समस्त वैर भाव का बदला लूगा । इस प्रकार विचार कर उसने सायकाल के समय प्रति- क्रमण कर चुकने पर वन्दना के समय श्रावकसघ के समक्ष गुरुमहाराज से कहा कि हे गुरो! आज आपने महूक की विराधना का प्रायश्चित्त क्यो नही लिया। शिष्य की इस बात को गुरु महाराज ने लक्ष्य में नहीं दिया। अत. शिष्य को बुरा मालूम दिया और ईर्ष्यावश उसने फिर से वही बात बारवार कही । गुरुमहाराज को सुनकर फ्रोध का आवेश हो आया। इससे वे उस शिष्य को मारने के लिये खडे हुए और उसकी तरफ आगे बढे । बीच मे उस उपाश्रय मे एक पापाण का स्तम्भ या રથી પ્રહણ રિક્ષા અને આસેવન શિક્ષા આપે છે અને મારા ઉપર એટલે અધિક કાર્યભાર રાખે છે કે જેથી મને વિશ્રામ કરવાનો સમય મળતું નથી, અને પિતે પ્રમાદનુ સેવન કરે છે સાજના વખતે પ્રતિક્રમણ કરવાનો અવસર ઉપર હું તેમનાથી સમસ્ત વેરભાવને બદલો લઈશ પ્રકારે વિચાર કરી તેણે સાય કાળનુ પ્રતિક્રમણ કરી લીધા પછી વદનાના સમયે શ્રાવક સઘની સમક્ષ ગુરુ મહારાજને કહ્યું કે હે ગુરુ ! આજ આપે દેડકાની વિરાધનાનું પ્રાયશ્ચિત કેમ ન લીધુ ? શિષ્યની આ વાતને ગુરુ મહારાજે લક્ષમાં લીધી નહી આથી શિષ્યને ખરાબ લાગ્યું અને ઈર્ષાવશ ફરીથી તેને તે વાત વારવાર કહી ગુરુ મહારાજે સાભળીને તેમના મનમાં કાધનો આવેશ આવી ગયે જેથી તે પિતાના શિષ્યને મારવા ઉભા અને તેની તરફ આગળ વધ્યા, વચમા તે ઉપાશ્રયમાં એક પત્થરને ખભા હતો જે અધિકાર હેવાના કારણે દેખવામાં આવતો ન હતો તે સ્ત ભ સાથે આજ આ થયા ·८७ प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा १३ चण्डरुद्राचार्यशिप्यष्टान्त निविण्णोऽय गृहवासेन, भार्ययाऽप्यय परित्यक्तः अतः प्रसीदत, ससारदुत्तारयत, साधुभिरुक्तम्-अनास्माफ गुरुस्ति स प्रनायिप्यति, पयमनधिकारिणोदीक्षा- दानस्य, तस्मात् तत्समीप गच्छत, तदनु मित्रवर्गस्तमिभ्यपुत्र चण्डदाचार्यस्य समीप नीत्वा त प्रणम्य सपरिहासमुक्तवान्-भदन्त ! दीयतामस्मै दीक्षा । ततस्त- त्परिहासपचन श्रुत्वा सजातकोपेन चण्डरुद्राचार्येण कथितम्-भस्मानयेति, तदानी- मेकेन मिनेण हास्यादेव भस्मानीत, ततश्चण्डरुद्राचार्यों भस्म गृहीत्वा वलादेव तत्केशलुवन चकार, तदा तद्वयस्याः सर्वे मत्रज्याभयात्पलायिता। उन्होने हँसी मे कहा कि महाराज ! इस नव परिणीत श्रेष्ठि पुत्र को आप दीक्षा दीजिये। क्यो कि यह गृहस्थावास से उदासीन हो रहा है । इस की धर्मपत्नी ने भी इसका परित्याग कर दिया है। अतः प्रसन्न होकर इसे ससार से पार उतारिये । मुनिराजों ने सुनकर उनसे कहा कि यहां हमारे गुरुमहाराज विराजमान हे-वे ही दीक्षा देगे-हम लोग उनके समक्ष दीक्षा देने के अधिकारी नहीं हैं। इसलिये आप लोग इन्हें उनके ही पास ले जाइये। साधुओके इस प्रकार के कहे गये वचनो को सुनकर वे लोग अपने उस मित्र को चडरुद्र आचार्य के समीप ले गये। आचार्य महाराज को वन्दना कर वे उनसे भी परिहास पूर्वक यही कहने लगे कि हे भदन्त । इसको आप दीक्षा दीजिये । उनकी हँसी के वचन सुनकर कुपित होते हुए चडरुद्र आचार्य योले-ठीक है-भस्म लाओ मै इसे दीक्षा देता है। इतना सुनते ही किसी एक मित्र ने हसी-हसी मे शीघ्र ही भस्म लाकर वहा उपस्थित कर दी। चडरुद्राचार्य ने उस भस्म તેમણે કહ્યું કે મહારાજ આ નવપરિણીત શ્રેષ્ઠિ પુત્રને આપ દીક્ષા આપે કેમકે એ ગૃહસ્થાવાસથી ઉદાસીન બની રહેલ છે આની ધર્મપત્નિએ પણ તેને ત્યાગ કર્યો છે આથી પ્રસન્ન થઈને આને સંસાર સાગરથી પાર ઉતારે મુનિરાજેએ એ સાભળીને તેમને કહ્યું કે અહિ અમારા ગુરુ મહારાજ બિરાજે છે તે દીક્ષા આપશે અમે તેમની સામે દીક્ષા આપવાના અધિકારી નથી માટે આપ લેગ તેને ગુરુ મહારાજ પાસે લઈ જાવ સાધુઓના આ પ્રકારે કહેવામા આવેલ વચનેથી તેઓ તેમના મિત્રને ચડરૂદ્ર આચાર્ય પાસે લઈ ગયા આચાર્ય મહારાજને વદના કરી તેઓ તેમને પણ પરિહાસપૂર્વક એવુ જ કહેવા લાગ્યા કે હે ભદન્ત આને આપ દીક્ષા આપે તેમના હાસીના વચન સાંભળીને કેબીત થતા ચ ડરૂદ્ર આચાર્ય બેલ્યા ઠીક છે- ભસ્મ લાવે, હું તેને દીક્ષા આપુ છુ આ સાભળતા ઈ એક મિત્રે હસતા હસતા તુરતજ ભસ્મ લાવીને હાજર કરી ચડરૂદ્રાચાર્ય એ ભસ્મને હાથમાં ·उत्तराध्ययनसूत्र दर्शनात् कोपोत्पत्तिर्माभूदिति मनसि कृत्वा रहसि स्वाध्याय यान कुन्निन्यसाधुभ्य. पृथगातिष्ठते । अान्तरे उज्जयिनीवास्तव्य इभ्यपुनः कोऽपि नवपरिणीत सुहृत्परिटतः कृताहुमरागः पारनेपथ्यः साधुना बन्दनाथै तागतः, साधूना सरिधि पन्दन कृत्वा तन स्थितः । अथ तन्मिनैः कैश्वित् सोपहासमुक्तम् भी सापः ! धर्म दूत । ते साधास्तेपामुपहास पचन पिदित्या किमपि नौक्तरन्तः, किंतु स्वा- ध्याय कुर्वन्त जासन् । पुनस्तैः सपरिहासमुक्तम्-हे भगवन्तः ! दीयतामस्मै दीक्षा, साधुओ की ग्रहण शिक्षा एव आसेवन शिक्षा मे न्यूनातिरिक्त दोपों के देखने से उनके प्रति मेरे चित्त में फ्रोध की उत्पत्ति न हो जाय, । अत. वे साधुओ से सदा अलहदा ही एकान्त में रहा करते थे। और वहा स्वाध्याय एव ध्यान करते-करते अपना समय व्यतीत करते। एक समय की बात है कि उसी उज्जयिनी नगरी का रहने वाला कोई एक सेठ का पुत्र कि जिसका उसी समय विवाह हुआया अपनी मित्रमडली सहित सजधज के साधुओको वन्दना करने के लिये आया! उसके पैरों का माहुर अभी ढीला भी नही पड़ाया और हाथोंकी मेहदी भी अभी पूरी तरह से सुखी नहीं थी। वह सविधिवन्दना कर एक ओर बैठ गया। इतने मे उसके मित्रो ने मुनिराज से उपहास करके कहा कि हे महाराजा आप लोग धर्मका उपदेश दीजिये । साधुओंने उनके हास्य मिश्रित वचन सुनकर उन्हे धर्मका उपदेश नहीं दिया और न कुछ करा भी किन्तु अपने स्वाध्याय करने मे ही तल्लीन रहे । पश्चात् फिर भी સાધુઓની ગ્રહણ શિક્ષા અને આસેવન શિક્ષામાન્યૂનાતિરિક્ત દોષને જોવાથી તેમના પ્રતિ મારા ચિત્તમા ધની ઉત્પત્તિ ન થઈ જાય, આથી તેઓ સાધુ ઓથી સદા અલાયદા એકાતમા જ રહ્યા કરતા હતા અને ત્યા સ્વાધ્યાય અને ધ્યાન કરતા કરતા પિતાને સમય વ્યતિત કરતા એક સમયની વાત છે કે, એ ઉજજયની નગરીમાં રહેનાર એક શેઠને પુત્ર કે જેને તુરતમાજ વિવાહ થયે હતું તે પિતાના મિત્ર મંડળ સાથે બની ઠનીને સાધુઓને વદન કરવા આવ્યું એના પગનું માહુર (મહાવર) પગના તળીયાને લાલ ૨ગ) હજુ ઢીલુ થયેલ ન હતુ તેમ હાથમાની મેંદી પણ સુકાઈ ન હતી તે સવિધિ વદના કરી એક બાજુ બેઠો એ વખતે તેના મિત્રએ મુનિરાજને ઉપહાસ કરી કહ્યું કે મહારાજ ! આપ ધર્મને ઉપદેશ આપે સાધુઓએ તેમનું હાસ્ય મિશ્રીત વચન સાંભળીને ઉપદેશ ન આપ્યો અને જે કાઈ પણ કહ્યું, પિતાને સ્વાધ્યાય કરવામાજ તલ્લીન રહ્યા ફરીથી, હસતા હસતા ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा १३ चण्डरुद्राचार्यशिप्यदृष्टान्त वान्यया उपद्रव करिष्यन्ति । गुरुणोक्तम्-अहो शिष्य ! सपति रात्रिर्माता, अह रानो न पश्यामि । ततस्तेन शिष्येण स्वकीयस्कन्चे गुरुरारोपितः, मार्गे उन्च- नीचप्रदेशे पहनेन गुरुचेतसि खेदः समुत्पन्ना, तेन चण्डरुद्राचार्येण शिप्यशिरसि रजोहरणदण्डप्रहारो दत्तः, असौ शिप्यो मनस्येव विचारयति-अहो! ममाराधनीयो गुरु मयेदृशीमवस्था मापितः इति । एव सम्यग्भारनया तस्य शिप्यस्य केवल- घन्युजन यहा आकर उपद्रव करेंगे। शिष्यकी यह बात सुनकर आचार्य महाराज ने कहा-ठीक है परन्तु इस समय तो अन रात्रि हो चुकी है तथा मुझे रात्रि में दिखता भी नही है-अतः जाना ठीक नहीं है। आचार्य महाराज कीयात सुनकर शिप्य ने कहा कि आप इसकी चिन्ता नहीं करे । म आप को अपने कचे पर बैठा लूगा। ऐसा कह कर उस शिव्य ने गुरु महाराज को अपने क पर बैठा लिये और उस स्थानसे दूसरे स्थान पर पहुँचने के लिये प्रयाण प्रारभ कर दिया। मार्ग सम विपम या । अतः गुरु महाराज को अचानक हिलने डुलने की घजह से कष्ट हुआ और इससे उनके चित्तमे अशाति उत्पन्न हो गई । उन्होने बैठे-बैठे ही अपना रजोहरण दड उसके मस्तक पर देभारा । चोट लगते ही शिप्य ने चित्त मे चिन्तवन किया कि हे मन जिनकी मुझे सेवा करनी चाहिये उन गुरु महाराज को इस समय मेरे द्वारा कितना कष्ट पहुँच रहा है। गुरुमहाराज की इस कष्ठावस्था का कारण में ही बन रहा है। इस प्रकार की भक्तिरूप हार्दिकभावना के प्रभाव से क्षपक श्रेणी જન અહિયા આવીને ઉપદ્રવ કરશે શિષ્યની આ વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે કહ્યું, ઠીક છે પરંતુ આ સમયે રાત્રીનું આગમન થઈ ચુકયુ છે તેમ મને રાત્રીમાં ગુજતું પણ નથી, આથી જવુ ઠીક નથી આચાર્ય મહા રાજની વાત સાંભળી શિયે કહ્યુ, આપ એની ચિંતા ન કર આપને મારા ખભા ઉપર બેસાડી લઈ એવું કહી તે શિધ્યે ગુરુ મહારાજને પોતાના ખભા ઉપર બેસાડી લીધા અને એ સ્થાનથી બીજા સ્થાન તરફ પ્રયાણ કર વાને પ્રારભ ર્યો માર્ગ સમ વિષમ હતો આથી ગુરુ મહારાજને અચાનક હલવા ડેલવાને કારણે કષ્ટ થયું અને તેથી એમના ચિત્તમા અશાન્તી ઉત્પન્ન થઈ તેઓએ બેઠા બેઠા જ પિતાને રહણ દડ એના માથા ઉપર માર્યો, ચેટ લાગતાજ શિવે મનમાં વિચાર્યું કે હે મન! જેની માટે સેવા કરવી જોઈએ એ ગુરુ મહારાજને આ સમય મારા તરફથી કેટલુ કષ્ટ થઈ રહ્યું છે ગુરુ મહારાજની કઈ અવસ્થાનું કારણ હું જ બની રહેલ છુ આ પ્રકારની ભક્તિરૂપ હાર્દિક ભાવનાના પ્રભાવથી લપેટ શ્રેણી પ્રાપ્ત કરી ઘાતક કર્મોને ·८८ उत्तराभ्यपनस्चे ततः स इभ्यपुनो भाग्यवशेन लघुकर्मणा च भाषश्रमणो जातः, तदानीं तस्येभ्यपुत्रस्य लोचे कृते सति "मम माज्यपास्तु" इति परिणामः सम्पन्नः, ततो रजोहरणसदोरकमुखवखिकादिभिः साधुवेप धृत्वा द्रव्यभारतः सयतो जातः । ततोऽसौ गृहीतभनज्या शिष्यो गुरुमनमीद-भदन्त ! अन्यत्र नामः, अत्र मम को हाथ मे लेकर जबर्दस्ती उसके केशों का लुचन कर दिया। मित्रों ने यह देखकर समझा कि करी हमारी भी यही हालत न हो जाय-रमें भी जबर्दस्ती से दीक्षित न यना दिया जाय-इस डरसे वे सय के सब वहां से शीघ्र भाग गये। उस समय वह श्रेष्टिपुत्र भाग्य के उदय से एव लघुकर्म के प्रभाव से भावमण बन गया था। क्यों कि जिस समय आचार्य- महाराजने उसके केशोका लुचन किया था उस समय उसके चित्त मे यही परिणाम रो गया था कि मेरी दीक्षा ही हो जाय तो सर्व सुन्दर है।" इस परिणाम विशिष्ट-भाव श्रमण अवस्था सपन्न-उस इभ्यपुत्र के लिये आचार्य महाराज ने केशलुचन करने के बाद ही रजोहरण एव सदोरक मुखवस्त्रिका प्रदान करदी-इससे वह यथार्थ में द्रव्यरूप से भी साधु वेपसे सुशोभित होने लगा। इस प्रकार द्रव्य एव भाव से सयत अवस्था को धारण किये हुए-उस नवीन शिष्य ने गुरुमहाराज से कहा कि हे भदन्त ! चलो अब यहा से दूसरी जगह चलें। नहीं तो मेरे લઈને જબરજસ્તીથી તેના વાળને લોન્ચ કર્યો મિત્રો આ જોઈને એવુ સમજ્યા કે અમારી પણ આવી હાલત ન થઈ જાય અમને પણ જબરજસ્તીથી દીક્ષીત ન બનાવાય આવા ડરથી તેઓ સઘળા ત્યાંથી તુરતજ ભાગી ગયા તે સમય શ્રેષ્ઠી પુત્ર ભાગ્યના ઉદયથી તેમજ લઘુ કમના પ્રભાવથી ભાવશમણું બની ગયો હતો કેમકે જે સમય આચાર્ય મહારાજે તેના વાળને લેચ કર્યો ત્યારે તે સમયે તેના ચિત્તમા એ જ પરિણામ થઈ ગયુ હતુ કે મને દીક્ષા અપાય તે તે સર્વ સુન્દર છે આ પરિણામ વિશિષ્ટ-ભાવશ્રમણ અવસ્થા સ પન્ન-તે ઈભ્ય પુત્ર માટે આચાર્ય મહારાજે કેશને લેચ કર્યા પછી રજોહરણ અને દેરા સાથેની મુખવસ્ત્રિકા આપી આથી યથાર્થમા દ્રવ્ય રૂપથી પણ સાધુ વેશથી સુશોભિત બની રહ્યો આ પ્રકારે દ્રવ્ય અને ભાવથી સયત અવસ્થાને ધારણ કરીને એ નવીન શિષ્ય ગુરુમહારાજને કહ્યું કે હે ભદન્ત ! ચાલે હવે અહિંથી બીજા સ્થળે જઈએ નહી તે મારા બધુ ·. प्रियदर्शिनी टीका १०१ गा १३ चण्डरुद्राचार्यशिप्यदृष्टान्त वान्या उपद्रव करिष्यन्ति । गुरुणोक्तम्-महो शिप्य । सपति रात्रिर्जाता, जह रानो न पश्यामि । ततस्तेन शिष्येण स्वकीयस्कन्ये गुरुरारोपितः, मार्गे उच्च- नीचमदेशे बहनेन गुरुचेतसि खेदः समुत्पन्नः, तेन चण्डरुद्राचार्येण शिप्यशिरसि रजोहरणदण्डप्रहारो दत्तः, असौ शिप्यो मनस्येव विचारयति-महो! ममाराधनीयो गुरु मवेशीमयम्या भापितः इति । एव सम्यग्भावनया तस्य गिप्यस्य केवल- बन्धुजन यहा आकर उपद्रव करेंगे। शिष्यकी यह बात सुनकर आचार्य महाराज ने कहा-ठीक है परन्तु इस समय तो अब रात्रि हो चुकी है तथा मुझे रात्रि में दिखता भी नहीं है-अत' जाना ठीक नहीं है। आचार्य महाराज कीयात सुनकर शिप्य ने कहा कि आप इसकी चिन्ता नहीं करे। म आप को अपने कंधे पर बैठा लूगा। ऐसा कह कर उस शिष्य ने गुरु महाराज को अपने कधे पर बैठा लिये और उस स्थानसे दूसरे स्थान पर पाँचने के लिये प्रयाण प्रारभ कर दिया। मार्ग सम विपम या । अत. गुरु महाराज को अचानक हिलने डुलने की वजह से कष्ट हुआ और इससे उनके चित्तमे अशाति उत्पन्न हो गई । उन्होंने बैठे-बैटे ही अपना रजोहरण दड उसके मस्तक पर देभारा । चोट लगते ही शिष्य ने चित्त मे चिन्तवन किया कि हे मन जिनकी मुझे सेवा करनी चाहिये उन गुरु महाराज को इस समय मेरे द्वारा कितना कष्ट पहुँच रहा है। गुरुमहाराज की इस कष्ठावस्था का कारण मै ही बन रहा है। इस प्रकार की भक्तिरूप हार्दिकभावना के प्रभाव से क्षपक श्रेणी જન અહિયા આવીને ઉપદ્રવ કરશે શિષ્યની આ વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે કહ્યું, ઠીક છે પરંતુ આ સમયે રાત્રીનું આગમન થઈ ચુકયુ તેમ મને રાત્રીમાં ગુજતુ પણ નથી, આવી જવું ક નથી આચાર્ય મહા રાજની વાત સાંભળી શિષ્ય કહ્યું, આપ એની ચિંતા ન કરહું આપને માગ ખભા ઉપર બેસાડી લઈશે એવું કહી તે શિષે ગુરુ મહારાજને પિતાના ખભા ઉપર બેસાડી લીધા અને એ સ્થાનથી બીજા સ્થાન તથ્થુ પ્રયાણ કર વાનો પ્રારંભ કર્યો માર્ગ સમ વિષમ હતો આથી ગુરુ મહારાજને અચાનક હલવા ડેલવાને કારણે કઈ થયું અને તેથી એમના ચિત્તમા અશાન્તી ઉત્પન્ન થઈ તેઓએ બે બેઠા જ પિતાને રહણ દડ એના માથા ઉપર માર્યો, ચેટ લાગતા રિયે મનમાં વિચાર્યું કે હે મન જેની માટે સેવા કરવી જોઈએ એ ગુરુ મહારાજને આ સમય માગ તરફથી કેટલું કષ્ટ થઈ રહ્યું છે ગુરુ મહારાજની કઈ અવસ્થાનું કારણ હું જ બની રહેલ છુ આ પ્રકારની ભક્તિરૂપ હાર્દિક ભાવનાના પ્રભાવથી લપેક શ્રેણી પ્રાપ્ત કરી ઘાતક ને उ-१२ ·उत्तराध्ययनस्ये ततः स इभ्यपुत्रो भाग्यवशेन लघुकर्मणा च भाषश्रमणो जातः, तदानीं तस्येभ्यपुनस्य लोचे कृते सति "मम प्राज्यवास्तु" इति परिणामः सम्पन्न, ततो रजोहरणसदोरकमुखास्त्रिकादिभिः साधुवेष धृत्वा द्रव्यभावतः सयतो जातः । ततोऽसौ गृहीतपत्रज्या शिष्यो गुरुमब्रवीत्-भदन्त ! अन्यत्र नामः, अत्र मम को हाथ में लेकर जबर्दस्ती उसके केशों का लुचन कर दिया। मित्रों ने यह देखकर समझा कि कही रमारी भी यही हालत नसे जाय-रमें भी जबर्दस्ती से दीक्षित न यना दिया जाय-इस उरसे वे सय के सप वहा से शीघ भाग गये। उस समय वह श्रेष्ठिपुत्र भाग्य के उदय से ण्य लघुकर्म के प्रभाव से भावभ्रमण बन गया था। क्यों कि जिस समय आचार्य- महाराजने उसके केशोका लुचन किया था उस समय उसके चित्त मे यही परिणाम हो गया था कि मेरी दीक्षा ही हो जाय तो सर्व सुन्दर इस परिणाम विशिष्ट-भाव श्रमण अवस्था सपन्न-उस इभ्यपुत्र के लिये आचार्य महाराज ने केशलुचन करने के याद ही रजोदरण एव सदोरक मुखवस्त्रिका प्रदान करदी-इससे वह यथार्थ में द्रव्यरूप से भी साधु वेषसे सुशोभित होने लगा। इस प्रकार द्रव्य एव भाव से सयत अवस्था को धारण किये हुए-उस नवीन शिष्य ने गुरुमहाराज से कहा कि हे भदन्त । चलो अब यहा से दूसरी जगह चलें। नहीं तो मेरे લઈને જબરજસ્તીથી તેના વાળને લેચ કર્યો મિત્રો આ જોઈને એવુ સમજ્યા કે અમારી પણ આવી હાલત ન થઈ જાય અમને પણ જબરજસ્તીથી દક્ષીત ન બનાવાય આવા ડરથી તેઓ સઘળા ત્યાંથી તુરતજ ભાગી ગયા તે સમય શ્રેષ્ઠી પુત્ર ભાગ્યના ઉદયથી તેમજ લઘુ કર્મના પ્રભાવથી ભાવશ્રમણ બની ગયે હતો કેમકે જે સમય આચાર્ય મહારાજે તેના વાળને લેચ કર્યો ત્યારે તે સમયે તેના ચિત્તમા એ જ પરિણામ થઈ ગયુ હતુ કે મને દીક્ષા અપાય તે તે સર્વ સુન્દર છે આ પરિણામ વિશિષ્ટ-ભાવશ્રમણ અવસ્થા સ પન્ન–તે ઈભ્ય પુત્ર માટે આચાર્ય મહારાજે કેશને લગ્ન કર્યા પછી રજોહરણ અને દેરા સાથેની મુખવસ્ત્રિકા આપી આથી યથાર્થમા દ્રવ્ય રૂપથી પણ સાધુ વેશથી સુશોભિત બની રહ્યો આ પ્રકારે દ્રવ્ય અને ભાવથી સયત અવસ્થાને ધારણ કરીને એ નવીન શિષ્ય ગુરુમહારાજને કહ્યું કે હે ભદન્ત ! ચાલે હવે અહિંથી બીજા સ્થળે જઈએ નહી તે મારા બધુ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० १४ गुरुचित्तानुगामिशिष्यलक्षणम् पुनस्तत्तामण कुर्वन् सोऽपि केवलज्ञान प्राप्तवान् । एरविनीतशिष्यभवितव्यम् ॥१३॥ कथ गुरुचित्तानुगामी भवेदित्याह- मूलम्-नौपुट्ठो' वार्गरे किंचि, पुट्ठो वो नालिय वएं। कोहं असच्च कुविजा, धारिजो पिर्यमाप्पिय ॥१४॥ छाया- नापृष्टो कुर्यात् किंचित् , पृप्टोगा नालीकवदेत् । क्रोधम् असत्य कुर्यात् , धारयेत् प्रियमप्रियम् ॥ १४ ॥ टीका-'नापुटो'. इत्यादि- अपृष्टः गुरुणाऽनुक्तः किंचित् न व्याकुर्यात्=न वदेत् पृष्टो वो गुरुगा कास्मि- विद् विपये पृष्ट. सन् अलीकम् अनृतं न वदेत् , क्रोध केनापि कारणेन समुत्पन्न कोपम् असत्य-निष्फल कुर्यात् । कर चार पार अतिशय पश्चात्ताप करने लगे। पश्चात् उनसे अपने दोप खमाने लगे। इस प्रकार पश्चात्ताप करते करते विशुद्ध भावना से गुरु ने भी केवलज्ञान प्राप्त किया। इस दृष्टान्त का सार यही है कि विनीत शिष्य अपनी विशुद्धि के साथ-साथ गुरु महाराज की भी विशुद्धि का कारण बनताहै। अतः शिष्य को इसी तरह विनीत होना चाहिये॥१३॥ गुरु-चित्तानुगामीशिप्य के चिन्हो को इस गाथा द्वारा सूत्रकार यतलाते ह-नापुट्ठो ' इत्यादि । अन्वयार्थ-(अपुट्ठो किंचि न वागरे-अपृष्टः किश्चित् न व्या- कुर्यात् ) गुरुमहाराज जब तक कोई बात नही पूछे तब तक शिष्य का कर्तव्य है कि वह किसी भी विषय मे कुछ न कहे । (पुट्ठो वा અતિશય પશ્ચાત્તાપ કરવા લાગ્યા પછી તેનાથી પિતાને દેપ ખમાવવા લાગ્યા આ પ્રકારે પશ્ચાત્તાપ કરતા કરતા વિશુદ્ધ ભાવનાથી ગુરુને પણ કેવલી જ્ઞાન આ છાતને સાર એ છે કે વિનિત શિષ્ય પિતાની વિશુદ્ધિની સાથે સાથે ગુરુ મહારાજની પણ વિશુદ્ધિનું કારણ બને છે એટલે શિષ્યએ આ રીતે વિનીત થવું જોઈએ ૧૩ ગુરુ-ચિત્તનુગામી શિષ્યના ચિહેને આ ગાથા દ્વારા સૂવાર બતાવે छे नावुट्ठो छत्याह मन्वयार्थ –अपुट्ठो किंचि न वागरे-अपृष्ट किञ्चित् न व्याकुर्यात् गुरु મહારાજ જ્યા સુધી કોઈ વાત ન પૂછે ત્યા સુધી શિષ્યનું કર્તવ્યું છે કે તે छ ५ विषयमा आई नई पुट्ठो वा नालिय वए-पृष्ठोया अलीकनवदेत પ્રાપ્ત થયું ·. उत्सराध्ययनसूत्रे ज्ञानमुत्पन्नम् , ततः केपलानमभागादसी समप्रदेश इस पहन गुरुणा मोक्त:- मार एव सारः, अधुना कीदृशः सममदेशे इस पहनसि ? शिष्येणोक्त-युप्मत्म- सादान्मम बहन सम भवति । पुनर्गुरुणोक्तम्-कि रे! ज्ञान समुत्पन्न ता । शिये- णोक्तम्-एवम् । पुनर्गुरुणा मोक्तम्-प्रतिपाति, अमतिपाति या ज्ञानमुत्पन्नम् । तेनोक्तम्-अप्रतिपाति। ततो गुरुः पश्चात्ताप कुन पदति-हा! मया केली आशा- तित:-इत्युक्त्या शिष्यशिरसि रजोहरणदण्डप्रहारजनित रुधिर प्रवाह पश्यन् पुनः प्राप्तकर घातक काँका नाशफर उस शिष्य ने केवलज्ञान को प्राप्त किया। केवल ज्ञान के प्रभाव से यह गुरुको इस प्रकार अव लेजाने लगा कि मानो सम प्रदेशमे ही वह चल रहा हो । गुरुजीने कहा कि मार ही सार है, इतना मार ने पर अब तृ सीधा चलने लगा है। शिष्यने कहा महाराज आपके प्रभाव से ही यह सब कुछ होरहा है-अर्थात् पहिले चलते समय उँची नीची जगह में मेरा पैर पडता या सोआपको कष्ट होता था। पर अब नही पडता है अतः समभूमि मे चलने की तरह में चल रहा हूँ । गुरु महाराज ने कहा तो क्या तुझे ज्ञान उत्पन्न हो गया है ? शिष्यने कहा हा ! पुनः गुरु महाराज ने कहा वह ज्ञान प्रतिपाति उत्पन्न हुआ है या अप्रतिपाति उत्पन्न हुआ है। शिष्यने उत्तर दिया महाराज ' अप्रति- पाति ज्ञान उत्पन्न हुआ है। बाद गुरु ने कहा ! हाय !मैं ने केवली की इस समय आशातना की है। इस प्रकार कह कर गुरु जी शिष्य के शिर पर रजोहरण के दण्ड के प्रहार से वहते हुए रुधिर को देख-देख નાશ કરી તે શિષ્ય કેવલ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું કેવલજ્ઞાનના પ્રભાવથી તે ગુરુને એવા પ્રકારે લઈ જવા લાગે કે જાણે તે સમપ્રદેશમાં ચાલી રહ્યા હાય ગુરુજીએ કહ્યું કે “માર જ સાર છે ? આટલુ મારવાથી હવે તુ સીધે ચાલવા લાગે છે, શિષે કહ્યું મહારાજ! આપના પ્રભાવથી જ આ સઘળું બની રહ્યું છે અર્થાત્ પહેલા ચાલતી વખતે ઉચી નીચી જગ્યામાં મારા પગ પડૂતા હતા જેનાથી આપને કણ થતુ હતુ પણ હવે પડતા નથી એટલે સમભૂમિમા ચાલવાની માફક હુ ચાલુ છું ગુરુ મહારાજે કહ્યું કે શુ તને જ્ઞાન ઉત્પન્ન થઈ ગયુ છે ?શિષ્ય કહ્યું હારે ફરી ગુરુ મહારાજે કહ્યું, તે જ્ઞાન પ્રતિપતિ ઉત્પન્ન થયુ છે કે અપ્રતિપતિ શિવે કહ્યું મહારાજ! અપ્રતિપાતિ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયુ છે આથી ગુરુએ કહ્યું, અહાહા" મે કેવલીની આ સમયે આસાતના કરી છે આ પ્રકારે કહીને ગુરુજીએ શિષ્યના શીર ઉપર રજોહરણના દડના પ્રહારથી વહેતા રૂધીરને જેઈ વારવાર .

·प्रियदर्शिनी टोका अ०१गा १४ कोधासत्यफरणेदृष्टान्त । उक्तच-लोभी पश्येद्धनप्राप्ति, कामिनी कामुकस्तथा । भ्रान्त पश्येदयोन्मत्तो न किंचिच्च क्रुधाकुलः ॥१॥ अन्वच-अपकारिणि चेत क्रोधः कोक्रोधः कथन ते । धर्मार्थकाममोक्षाणा चतुर्णा परिपन्थिनि ॥२॥ क्रोधस्यासत्यकरणे उदाहरणम् । यथा-कस्यचित् कुलपुत्रस्यभ्राता वैरिणा हतः। "लोभी आत्मा धनकी प्राप्ति की चिन्ता मे ही मस्त बना रहता है । कामुक कामिनी में मस्त है । उन्मत्त सर्वत्र भ्रान्ति युक्त बना रहता है । परन्तु क्रोध से आकुल हुआ आत्मा देखता हुआ भी अन्धा चना रहता है । इस क्रोध को निवारण करना हो तो इस प्रकार की भावना माननी चाहिये जैसे- हे आत्मन् । तृ अपने अपकार करनेवाले पर जिस प्रकार क्रोध करता है उसी प्रकार इस अपकार करने वाले क्रोध पर क्रोध क्यों नहीं करता। क्यों कि यह तेरा वडा भारी अपकारी है। कारण कि इसके सद्भाव मे धर्म, अर्थ, काम ण्व मोक्ष का सर्वथा विनाश हो जाता है। अतः चतुर्वर्गका विनाश करने वाला होने से यह तेरा सबसे अधिक अपकारी है। क्रोध पर क्रोध करना इसका मतलब है कि क्रोध कभी नहीं करना चाहिये ॥२॥" क्रोध को असत्य करने मे द्वा देने मे-दृष्टान्त इस प्रकार है- किसी कुलपुत्र के भाई को उसके वैरी ने मार डाला । वह कुल- લોભી આત્મા ધનની પ્રાપ્તિની ચિતામાં જ મત બની રહે છે, કામુક કામિનીમા મન છે, ઉન્મત્ત સર્વત્ર બ્રાતિયુક્ત બની રહે છે પરતું bધથી વ્યાકુલ બનેલ આત્મા જેવા છતા પણ આધળે બની રહે છે ! આ ક્રોધનું નિવારણ કરવું હોય તે આ પ્રકારની ભાવના કરવી જોઈએ કે હે આત્મા ! તુ તાગ ઉપર અપકાર કરવાવાળા ઉપર જે પ્રકારે ક્રોધ કરે છે એ પ્રકારે તે અપકાર કરવાવાળા ક્રોધ ઉપર ક્રોધ કેમ નથી કરતે કેમકે એ તારે ખુબ માટે અપનાવી છે કારણ કે તેના ભાવમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મને ગર્વથા વિનાશ થાય છે એથી ચતુંવર્ગને વિનાશ કરવાવાળે હેવાથી એ તારે બધાથી વધુ અપકારી છે ક્રોધ પર કે ડો એને મતલબ છે કે ક્રોધ કદી ન કરવું જોઈએ ક્રોધને દબાવી દેવામાં છાત આ પ્રકારે છે–– કોઈ કુળપુત્રના ભાઈને તેને વેરીએ મારી નાખે તે કુળપુત્ર મરણ ·૨૨ उत्तराध्ययनसूत्रे अय भाष:-गुरुगा निर्भर्सने छते सति पदाचित् कोपोत्पत्तो सत्या तस्य कदुरुविपाकमनुचिन्त्य क्षमया त परिहरेत् , क्रोधो हि सर्मानर्थकर सकलशुभहरः तपः सयमोद्यानदारज्वलन समभावजलदपटलीविकिरणप्रचण्डपानः शान्तिसुधा. करतम' सफलसद्गुणसरोजानहिमः चिनोटेनकः शत्रुतापर्धकः सकलविपदा- मास्पद जनपद विप्लवयति । १-तमःराहुः। नालियवा-पृष्टो वा अलीक न वदेत् ) यदि प्रसग वश किसी विषय मे गुरु महाराज पूरें भी तो उस मे झूठ नहीं बोलना चाहिये । (कोह असच्च कुविना-कोप असत्य कुर्यात् ) किसी निमित्त से उत्पन्न हुए क्रोध को शीघ्र ही दवा देना चाहिये। भावार्थ-किसी कारण वश यदि कदाचित् गुरु महाराज शिष्य को कठिन वचन से शिक्षा दे तो उस समय शोध का कटुआ फल समझकर उत्पन्न हुवे क्रोध को क्षमा से दना देवे। कारण कि क्रोध समस्त अनयों की एक मजबूत जड है। सकल कल्याणो का विनाशक है। सयमल्पी उद्यान को भस्म करने के लिये यह दावानल की ज्वाला असा भयकर है । समतारूपी मेघघटाओं को विक्षिप्त करने के लिये यह क्रोध प्रचण्ड पवन के जैसा है। शान्तिरूपी चन्द्रमडल के ग्रसने के लिये राहु जैसा, सकल सद्गुणरूपी कमलवन को दग्ध करने के लिये हिम- पात जैसा कहा है । क्रोध से चित्त मे उदेग उत्पन्न होता है और क्रोध से ही शत्रता की वृद्धि होती है। जिस जनपद (देश) मे इस क्रोध का आवास हो जाता है वह सकल विपत्तियो का स्थान बनकर देश आदि को नष्ट कर देता है । कहा भी है- જે પ્રસગવશ કોઈ વિષયમા ગુરુ મહારાજ પૂછે તે પણ એમાં જૂઠ નહી मालवु नये कोह असज्जकुविजा-कोप असत्य कुर्यात् निमित्तथी ઉત્પન થયેલા કોઇને જલદીથી દબાવી દેવું જોઈએ ભાવાર્થ –કેઈ કારણવશ જે કદાચ ગુરુ મહારાજ શિષ્યને કઠીન વચ નથી શિક્ષા આપે છે તે સમયે ક્રોધનું કડવુ ફળ સમજી ઉત્પન્ન થયેલ ક્રોધને ક્ષમાથી દબાવી દે કારણ કે ક્રોધ સમસ્ત અનર્થોની એક મજબુત જડ છે બધા કલ્યાણને વિનાશક છે સયમરૂપી ઉદ્યાનને ભષ્મ કરવા માટે દાવાનળની જવાળા જે ભયકર છે સમતારૂપી મેઘ ઘટાઓને વેરવિખેર કરવા માટે આ ક્રોધ પ્રચંડ પવન જે છે શાતિરૂપી ચદ્રમડળને પ્રસવા માટે રાહે જેવા સકળ સદૂગુણરૂપી મળવનને દગ્ધ કરવા માટે હિમપાત જે કહેલ છે ક્રોધથી ચિત્તમા ઉગ ઉત્પન્ન થાય છે અને ક્રોધથીજ શત્રુતાની વૃદ્ધિ થાય છે જે જનપદ (દેશમા) આ ક્રોધને આવાસ થાય છે તે સકલ વિપત્તિઓનું સ્થાન બની દેશ આદિને નાશ કરે છે કહ્યું પણ છે– ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० १४ फ्रोधासत्यफरणेदृष्टान्त ततस्तेन कुलपुत्रेण कथितम्-तर्हि कय स्वरोप सफलीकरोमि' जनन्या प्रोक्तम् -वत्स ! सर्वत्र न रोपः सफलीक्रियते । मातृवाक्यात् कुलमित्रेण स पन्धुपातको मुक्तः। ततोऽसौ तयोश्चरणेपु निपत्य स्वापराध क्षामयित्वा गतः । एव कुल- पुत्रवत् क्रोधमसत्य कुर्यात् । तथा-अप्रिय शिक्षार्थ गुरोः कटुवचन, प्रिय=मियमिव हितमित्ययः, धारयेत्= माता के इस प्रकार वचन सुनकर कुलपुत्र ने कहा-टीक है यह अवध्य है परन्तु हे जननि ! यह रोप जो मुझे उत्पन्न हुआ है उसे कैसे अर सफल करूँ ? माता बोली प्रिय पुत्र उत्पन्न रोप सर्वत्र सफल ही किया जाय ऐसा कोई नियम नहीं है। माता के इन वचनोसे सन्तुष्ट होकर कुलपुत्र ने रोप को शात करते बन्धु करने वाले वैरी को विना किसी तकलीफ दिये छोड दिया । उस वैरी ने भी उन दोनोंके चरणों मे गिरकर अपने अपराध की क्षमा मागी और खुश होते वह अपने घर चला गया। प्रत्येक मुनि का कर्तव्य है कि वह कुलपुत्र की तरह अपने उत्पन्न हुए क्रोध को विफल बनाने मे सचेष्ट रहे। (अप्पिय पिय धारिजा-अप्रिय प्रिय धारयेत् ) शिष्य का यह कर्तव्य है कि वह गुरु महाराज के द्वारा कहे गये अप्रिय वचनों को भी प्रियवचन ही मानकर हृदय मे धारण करे। गुरु महाराज के वचन એમના ઉપર મહાપુરૂષ પ્રહાર કરતા નથી, પરંતુ તેની રક્ષા કરે છે માતાના આ પ્રકારના વચન સાંભળીને કુળપુત્રે કહ્યું ઠીક છે આ અવધ્ય છે. પરતુ હે માતા! આ રેલ જે મારામાં ઉત્પન્ન થે છે તેને हुए उस अपने के घात हुए अन्त मे રીતે શાત કરૂ ? માતાએ કહ્યું પ્રિય પુત્ર ઉત્પન થયેલ રોષ બધી રીતે સફળ કરવામાં આવે એ કોઈ નિયમ નથી, માતાના આવા વચનથી સંતુષ્ટ બની કુળપુત્રે રેષને શાન્ત કરીને તેણે પિતાના બધુને ઘાત ડરનાર વૈરીને કોઈ તકલીફ આપ્યા વગર છોડી દીધે મારનાર વૈરીએ પણ બન્નેના ચરણોમાં પડીને પિતાના અપરાધની ક્ષમા માગી અને ખુશ થતે તે પોતાના ઘર તફ઼ ચાલી ગયે પ્રત્યેક મુનિનું કર્તવ્ય છે કે કુળપુત્રની માફક પોતાનામાં ઉત્પન્ન થયેલ કેધને દબાવવામા સચેષ્ટ રહે (अप्पिय पिय धारिज्जा-अप्रिय प्रिय पारयेत् ) शिष्यनु इतव्य छ તે ગુરુ મહારાજ દ્વારા કહેવામાં આવેલ અપ્રિય વચનને પણ પ્રિય માની હૃદયમાં ધારણ કરે ગુરુ મહારાજના વચન પરિણામમાં સતાપને વચન ·- उत्तराध्ययनसूत्रे पुनमरणात यानयुक्ता जननी निलोक्य स कुलपुरस्त वैरिणं गृहीत्वा मातुः समिपमानीयानपी-अरे! बन्धुघातक ! अनेनासिना त्या कुत्र हन्याम्, तेनातिभी- तेन कथितम् यत्र शरणागता न हन्यन्ते तत्र। एतद्वचन श्रुत्वा कुलपुत्रेण जननीमुख विलोस्तिम् । जनन्या च मध्यस्थभावमालम्य सनात-करुणया निगदितम्-हे पुन ! शरणागता न हन्यन्ते । यतः- सरणागया य वीस,-त्या पणया वसणपत्ता य । रोगी अजगमा य, सप्पुरिसा र पहरति ।। छाया-शरणागताच विश्वस्तान् प्रणतान् व्यसनमाप्ताश्च । रोगिणः अजगमाच सत्पुरुषा नैर महरन्ति ।। पुत्र पुत्रमरण जनित दुःख से आर्तध्यान करती हुई माता को देखकर शीघ्र ही अपने भाई के उस घातक को पकड़ कर माता के सन्मुख उपस्थित कर कहा अरे वन्धु घातक ! वोल तुझे इस तलवार के द्वारा कहाँ पर मा। उसने डरते हुए कहा-जहा शरण में आये हुए प्राणी नही मारे जाते है वही पर आप मुझे मारे । बन्धु घातक के इस प्रकार वचन सुनकर कुलपुत्र ने माता के मुखकी ओर देखा। माता ने धैर्य धारण कर दयायुक्त होते हुए कहा कि हे वेटा शरण मे आये हुए को वीर पुरुप मारा नही करते है । क्यो कि इतने प्राणी अवध्य होते हे- सरणागया य वीस-त्या पणया वसण पत्ताय ।। रोगी अजगमा य, सप्पुरिसा व पररति ॥१॥ गाथार्थ-शरणागत, विश्वासपात्र, कष्ट मे पडा हुआ, और अपग, इनके ऊपर महा पुरुष प्रहार नही करते है अर्थात् इनकी रक्षा करते है। જનત દુખથી આર્તધ્યાન કરતી માતાને જોઈ તુરતજ પિતાના ભાઈના એ ઘાતકને પકડીને માતાની સન્મુખ ઉભે રાખી કહ્યું, અરે બધુ ઘાતક ! બેલ તને આ તરવાર કયે સ્થળે મારૂ તેણે કરીને કહ્યું-જ્યા શરણમાં આવેલા પ્રાણીને મારવામાં નથી આવતા એ એળે આપ મને મારે બધુને મારનારના આ પ્રકારના વચનને સાભળી કુળપુત્રે માતાના મુખની સામે જેયુ માતાએ પૈર્ય ધારણ કરી દયાયુક્ત બની કહ્યું કે હે બેટા' શરણમાં આવેલાને વીરપુરૂ કદી મારતા નથી કેમકે આટલા પ્રાણી અવધ્ય હોય છે सरणागया य वीस, रोगी अजगमा य, सप्पुरिसा णेव पहरति ॥१॥ ગાથાર્થ-શરણાગત, વિશ્વાસપાત્ર, કચ્છમાં પડેલા, રોગી અને અપગ, रोगी -त्था पणया वसणपत्ता य ।

·. प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. १४ प्रशसायामुनेरुत्कर्षवर्जनम् इदमन बोध्यम्-यथा गुरोराज्ञया भिक्षाचर्या गत• शिष्यः पावकगृह माविष्टः, तर भद्रभारसपन्नो वार्मिको धर्मानुगो यमसेवी धर्मिप्ठो धर्मरयातिपर्मा- नुरागी धर्मग्रलोकी धर्मजीपी धर्मप्रस्जनो धर्मशीला आपको मुनि दृष्ट्वा सप्ताप्टपदानि तदभिमुखमागच्छन् हष्टस्तुष्टः प्रसन्नचित्तः प्रीतमना' परमसौमनस्ययुक्तो मुनिद- र्शन जनितहर्पयशसिर्पन्मानसस्त वन्दित्वा नमस्कृत्य पुनः पुनः स्तुवन् वदति- लाम मे, जलाम मे, सुग्व मे, दुःख मे, जीने में मरणे मे, मान में, अपमान में तथा निंदा और प्रशसा मे एक साधु ही ऐसा है जो समान रहता है। यहा इस प्रकार समझना चाहिये-गुरु की आज्ञा प्राप्त कर ही तो शिष्य भिक्षाचर्या के लिये गृहस्थो के घर जाता है। गृहस्थ भी अपने पर पर पधारे हुए साधु के दर्शन कर अपने आपको बहुत ही पुण्यशाली मानता है । क्यो कि ऐसे गृहस्थजन प्रकृति से भद्रपरि- णामी एव धर्मानुग-धर्मका अनुसरण करने वाले होते है। धर्म सेवी होते हैं और धर्मिष्ट होते ह । धर्मख्याति-धर्मका उपदेश देनेवाले ण्व धर्मानुरागी-धर्म मे अनुराग रखने वाले होते हैं। धर्मप्रलोभी और धर्मजीवी होते हैं। धर्मप्ररजन और धर्मशील होते है। ये मुनि को घर पर आते हुए देखकर सर्व प्रथम उनका विनय करने के निमित्त सात आठ पग उनके समक्ष जाते है । हर्प से सतुष्ट चित्त होकर ऐसे फल जाते हैं कि मानो कोई अपूर्व निधि का ही इन्हे लाभ हुआ है। सालमा, मसालमा, सुममा, अमा, रूपवाभा, भरभा, मानमा, અપમાનમા, તથા નિદા અને પ્રશસામાં એક સાધુજ એવા છે જે સમાન રહે છે અહિ એ પ્રકારે સમજવું જોઈએ ગુરુની આજ્ઞા મેળવીને પછી જ શિષ્ય ભિલાચર્યા માટે બહાને ઘેર જાય છે પ્રહસ્થ પણ પોતાના ઘેર પધારેલા સાધુના દર્શન કરી પિતાને બહુજ પુણ્યશાળી માને છે કેમકે એવા ગૃહસ્થજન પ્રકૃતિથી ભદ્ર પરિણામ તેમજ ધર્મનું અનુસરણ કરવાવાળા હેય છે, ધર્મ સેવી હોય છે અને ધમષ્ટ હોય છે ધમખ્યાતિ-ધર્મને ઉપદેશ દેવાવાલા એટલે ધર્માનુરાગી-ધર્મમા અનુરાગ રાખવાવાળા હોય છે ધર્મપ્રકા અને ધર્મજીવી હોય છે ધર્મ પ્રર જજન અને ધર્મશીલ હોય છે મુનિને ઘેર આવતા જોઈને સર્વ પ્રથમ તેને વિનય કરવા નિમિત્ત સાત આઠ પગલા એમની સામે જાય છે હર્ષથી સંતુષ્ઠ ચિત્ત બનીને એવા કુલાતા હોય છે કે જાણે કેઈ અપૂર્વ નિધિને એમને લાભ થયો હોય, ચહેરો પ્રસન્ન થઈ જાય છે, મનમાં ·- उत्तराभ्ययन मनसा भारयेत् । गुरोर्वचन हि परिणामे तापोपशमक रत्नत्रयपरिशोधक शान्तिमुपा- संभृत परमहितम् , आम्रफलमिदी कदुक, मध्येऽम्लरसयुतम्, भन्ते चापूस्वाद- जनक भातीति मत्वामियमेव मन्येतेति भाव । यद्वा-मिय-भीतिजनक स्तुत्यादि, अप्रियम्-अप्रीतिकारक निन्दादि, धारयेत्= सम जानीयात् । भिक्षाचर्यादौ मियमप्रिय पा वचन श्रुत्वा समभावनया तत् विविक्षत, तत्र राग द्वेप वा न कुर्यादित्यर्थः । उक्त च भगवता- लाभालाभे मुहे दुक्खे, जीविए मरणे तहा। समो निदापससासु, तहा माणापमाणभो ।। (उत्त०१९) परिणाम मे सताप को मिटाने वाले रत्नत्रय को परि शुद्ध करने वाले, शान्तिरूपी अमृत के समुद्र परम रितकारी तथा आम्रफल के समान आदि मे कटुक, मध्य मे आम्लरसयुक्त एव अन्त में अपूर्व रस का आस्वाद कराने वाले होते है । इसलिये गुरु महाराज के वचन को प्रिय मानकर ही उनका सेवन करते रहना चाहिये यही विनीत शिष्य का कर्तव्य है । अथवा-" धारिजा पियमप्पिय" इसका अभिप्राय यह भी है कि साधु जब भिक्षाचर्या आदि के लिये जावे तब उस समय यदि कोई खोटे मीठे वचन भी कहे-निंदा एव स्तुति भी करे तो भी उसमें इसे पक्षपाती नही होना चाहिये-दोनो पर साधु का समान भाव ही होना चाहिये । उस पर राग ण्व देप करना साधुका कर्तव्य नहीं है। लाभालाभे सुहे दुक्खे । जीविए मरणे तहा ॥ समो निंदा पससासु । तहा माणा व माणओ ॥ (उ १९अ) મટાડવાવાળા રત્નમયને પરિશુદ્ધ કરવાવાળા શાતિરૂપી અમૃતના સમુદ્ર પરમ હિતકારી તથા આમ્રફળ જેવા શરૂઆતમાં તુરા, મધ્યમાં આસ્ફરસ યુક્ત તથા અતમાં અપૂર્વ રસનો આસ્વાદ કરવાવાળા હોય છે આ માટે ગુરુ મહારાજના વચનને પ્રિય માનીને તેનું સેવન કરતા રહેવું જોઈએ તે વિનીત शिष्यनु तव्य छे मथवा-"धारिज्जा पियमप्पिय" सानो मनिाय भव। પણ છે કે સાધુ જ્યારે ભિક્ષા ચર્યા વગેરે માટે જાય ત્યારે તે સમયે કઈ કાઈ સારૂ નરસુ વચન કહે-નિદા અગર સ્તુતિ પણ કરે છે. પણું એમાં તેમણે પક્ષપાતિ ન બનવું જોઈએ બન્ને પર સાધુનો સમાનભાવ હે જોઈએ એના પર રાગ અગર કેશ કરે એ સાધુનું કર્તવ્ય નથી लाभालाभे सुहे दुक्खे, जीविए मरणे तहा । समो निंदापससासु, तहा माणावमाणओ ॥ (उत्त० १९ अ) ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा १० निन्दाया मुनेरयकर्पवर्जनम् तथा-केचिदधार्मिका अनार्या म्लेच्छा अधर्मजीविनोऽधर्मानुरागिणोऽधर्म- शोला विवेकविकला साधु दृष्ट्वा निन्दन्ति हीलन्ति खिसन्ति-'अय पराको निःसचः कातरो दाम्भिको भिक्षामात्रोपनीनी कुक्षिभरिभूमिभारस्वरूपो गृहे गृहे गृहपाल इव भ्रमति' इत्यादि वचन श्रुत्वा मुनि. स्वात्मान नापकर्पयेत् । अत्रोदाहरणम्-कश्चिद् वृद्धो महात्मा भिक्षार्थमेकस्मिन् गृहे गत्वा तद्गृहस्त्रा- मिनी प्रति किं सचित्तजलादिस्पर्शरहिताऽसि न वेत्याशयेन पृष्टमान् -भगिनि । तथा कितनेक ऐसे भी अधार्मिक, म्लेच्छ, अनार्यजन हैं कि जिनका जीवन सत्य धर्म की वासना से विलकुल विहीन बना हुआ है, अधर्म मे ही जिन्हें बडाभारी अनुराग है, प्रकृति भी जिनकी अधर्मशील है, विवेक से जो सर्वथा पराइमुख हैं वे साधुजन को देखते ही अपनी नाक भौहे सिकोडने लगते है और जो मन मे आता है वही वकने लग जाते है-निन्दा करते ह, हीलना करते हैं-खिसाते हैं-कहते है कि देखो तो सही यह विचारा कितना अपने आपको भूलता है तथा कितना कायर बना हुआ फिर रहा है कैसे-कैसे दभ रच रहा है जो यह वहा से भिक्षा मागकर अपना निर्वाह करता है । अपना ही पेट भरना इसने सीखा है। ऐसे जनो से ससार की क्या भलाई हो सकती । ये तो केवल इस पृथिवी के भारभूत है जो कुत्तकी तरह घर घर में प्रतिदिन भ्रमण करते रहते है। इस प्रकार के वचन सुनकर साधु को चाहिये कि वह अपनी आत्मा को हल्की न समझे। इसी विषय को एक उदाहरण द्वारा स्पष्ट किया जाता है- તથા કેટલાક એવા પણ અધાર્મિક પ્લેછ, અનાર્યજન છે કે જેમનુ જીવન સત્ય ધમની વાસનાથી બીલકુલ વિહીન બનેલ હોય છે અધર્મોમાં જ જેને ભારે અનુરાગ છે, પ્રકૃતિ પણ જેની અધર્મશીલ છે, વિવેકથી જે સર્વથા પરાક્ષુખ છે તે સાધુજનને જોઈને પિતાના નાક તથા મહેને બગાડે છે અને મનમાં આવે તેવું બકવા લાગી જાય છે નિદા કરે છે, હીલના કરે છે- ખિસાય છે, કહે છે કે જુએ તે ખરા આ બીચારે કેટલો પિતાની જાતને ભુલે છે તથા કે ડાયર બનીને ફરી રહ્યા છે, કેવા કેવા દભ રચી રહેલ છે, જે અહિ હિથી ભિક્ષા માગીને પિતાને નિર્વાહ કરે છે પોતાનુ જ પેટ ભરવાનુ એ શીખેલ છે આવા સાધુથી સસારની શુ ભલાઈ થઈ શકવાની છે આ તે કેવળ આ પૃથ્વી ઉપર ભાર જેવા છે જે કુતરાની માફક ઘેર ઘેર દરરોજ ભમતા રહે છે આ પ્રકારના વચન સાભળી સાધુએ પોતાના આત્માને હલકે માનતા ન બનવું જોઈએ આ વિષયને એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે- ·. उत्तराभ्ययनसूत्रे 'धन्योऽस्मि, कृतपुण्योऽस्मि, कतलक्षणोऽस्मि भादर्शनेन, भादागमन दरिद्रस्य गृहे स्वर्णपृष्टिरिस कामधेनुसि मम सर्वसौभाग्यजनसम्" इत्युक्त्वा स्वगृह सादर मानीय विपुलमशन पान खाद्य साय ददाति, दत्त्वा च पुनः पुनः स्तौति, तत्र मुनिः स्वात्मान नोत्कर्पयेत् । चेरा प्रसन्न हो जाता है। मन मे एक प्रकार का विलक्षण सतोप आ जाता है, उस समय उसे बड़ा भारी आनन्द आता है। उस आनन्द में तल्लीन होता हुआ वह श्रावक उस समय एक प्रकार से अपने आपको भी भूल सा जाता है और वन्दना ण्व नमस्कार कर भक्ति के आवेश से स्वय अपने गुरु महाराज की स्तुति करता हुआ कहता है हे नाथ! आज मैं धन्य हुआ ह कृतपुण्य हुआ ह और मेरी यह पर्याय सफल हुई है जो आपके दर्शन पाये । दरिद्र के घर मे सुवर्ण की वर्षा के समान एव कामधेनु के समान आप का मेरे घर पधारना मेरे परम सौभाग्य का उत्पन्न करने वाला ण्व वृद्धि करनेवाला है। इसलिये पधारिये और घर को पावन कीजिये-इस प्रकार कह कर वह महात्मा को अपने घर लाता है और सादर उन्हें विपुल अशन, पान, खाद्य एवं स्वाद्य चार प्रकार का आहार देता है । फिर पारम्बार उनकी स्तुति करता है। ऐसी प्रशसा सुनकर गृहस्थकी ऐसी विनय भक्ति देखकर साधु को फूल नहीं जाना चाहिये। એક પ્રકારને વિલક્ષણ સતેજ આવી જાય છે એ સમયે એને ઘણુંજ આનદ થાય છે એ આને દમાં તલ્લીન થતા થતા તે શ્રાવક એ સમયે એક પ્રકારથી પિતે પિતાને પણ ભુલી જાય છે અને વદના એવા નમસ્કાર કરી ભક્તિના આવેશથી સ્વય પિતાના ગુરુ મહારાજની સ્તુતિ કરતા કહે છે કે હે નાથ ! આજ હું ધન્ય બને છુ, કૃત પુણ્ય બન્યો છું, અને મારી આ પર્યાય સફળ બની છે જે આપના દર્શન થયા દરિદ્રના ઘરમાં સેનાના વરસાદ સમાન તેમ કામ ધેનુ સમાન આપનુ મારે ઘેર પધારવું મારા પરમ સૌભાગ્યને ઉત્પન્ન કરવાવાળું અને વૃદ્ધિ કરનાર છે. આ માટે પધારે અને ઘરને પાવન કરે આ પ્રકારે કહી તે મહાત્માને પિતાને ઘેર લાવે છે અને આદર માનથી તેમને વિપુલ અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ એમ ચાર પ્રકારને આહાર આપે છે પછી વારંવાર તેની સ્તુતિ કરે છે એવી પ્રશંસા સાભળી, ગૃહસ્થની એવી વિનય ભક્તિ જોઇ, સાધુએ ફુલાઈ જવું ન જોઈએ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा १५ आत्मदमनोपदेश १०१ यति-स्थूलस्य हृष्टपुष्टाङ्गस्य तर कयमल्पेनोदर भरिप्यति ? इत्यादि परिभनपचन झुत्वाऽपि स महात्मा समभार समालम्व्य स्वात्मान हीन न मन्यते स्म, तदा स उचितभिक्षा गृहीत्वा प्रतिनिवृत्तः । एस समुनिभिर्भाव्यम् ॥ १४ ॥ आत्मनो दमने मत्येव कोधौफल्य फतुं शक्यते तस्मात् तदुपदेश तत्फल चाह- मूलम्-अप्पा चेवं दमेयव्यो अप्पा हुँ खलु दुइँमो। अप्पी दतो मुंही होई अस्सि लोएं परत्थ ये ॥१५॥ छाया-आत्मा एव दमितव्यः जात्मा हु खलु दुर्दमः । जात्मान दाम्यन् सुखी भवति, अस्मिन् लोके परन च ॥१५॥ स्वामिनि ने कहा-बाह खूब कहा इतने सडमुसड तो होरहे हो फिर भी थोडा आहार देने के लिये कह रहे हो योडे से दिये गये आहार से भला इस हृष्टपुष्ट शरीर की तृप्ति कैसे हो सकेगी । इत्यादि उसके अपमान जनक वचन सुनकर भी वे महात्मा समभावशाली ही बने रहे और उन्होंने उसके वचन से अपने आपको हीन नहीं समझा । वहा से उचित भिक्षा लेकर फिर वे अपने स्थान पर वापिस आगये । इसी प्रकार कहने का मतलब यह है कि समस्त मुनिजनोंको अपने आपको प्रतिकूल सयोग मे हीन नही मानना चाहिये ॥ १४ ॥ जो आत्मा का दमन करता है वही क्रोध को निष्फलकर सकता है इस लिये सूत्रकार आत्मा-अर्थात्-मन को दमन करने का उपदेश देते ह ण्व उसका फल भी कहते है-'अप्पाचेव०' इत्यादि । વાહ ખૂબ કહ્યું, આટલા અલમસ્ત જેવા તે બની રહેલ છે છતા પણ છેડે આહાર દેવાનું કહી રહ્યા છે ચેડા આહારથી ભવા શરીરની તૃપ્તિ કઈ રીતે થઈ શકશે ઈત્યાદિ એના અપમાન સાભળીને પણું તે મહાત્મા સમભવશાળી જ બની રહ્યા અને તેના તેવા વચનોથી પિતાની જાતને હીન નહિ સમજ્યા ત્યાથી ઉચિત ભિક્ષા લઈને પછી તે પોતાના સ્થાન ઉપર આવી ગયા આ પ્રકાર કહેવાનો મતલબ એ છે કે સમસ્ત મુનિ જએ પિત પિતાને પ્રતિકુલ સંગમા પણ હિન માનવુ ન જોઈ એ ૧૪ જે આત્માનું દમન કરે છે તે ક્રોધને નિષ્ફળ કરી શકે છે આ માટે સૂત્રકાર આત્મા-અર્થા–મનને દમન કરવાનો ઉપદેશ આપે છે અને તેનું ફળ ५५५ ४ छे-अप्पाचेव० इत्यादि આ અલમસ્ત જનક વચન ·- १०० उत्तराध्ययनसूत्रे स्वस्थाऽसि, तया कथितम्-त्वमेनासि रोगी, अह तु स्वस्थैनारिम भिक्षादानार्थ महात्मना प्रोक्ता सा गृहस्वामिनी पदति-किमान तर पिनोपार्जन कला स्थापित, तद् ग्रहीतुमनागतोऽसि, एतद् वचन श्रुत्वा स महात्मा पराटत्त । ततो गृहसामिनी पदति-हो ' भिक्षार्थिनोऽपि ततानान् मदः, एहि, एहि, ददामि मिक्षाम् , एव तयाऽभिहित. सन् स महात्मा पुनस्तद्गृहे मिक्षा ग्रहीतुमागतः । स्लाः स्थूलाश्च- तस्रो रोटिकास्तया समानीता., महात्मना प्रोक्तम्-स्तोक देहि, गृहस्वामिनी कथ- कोई एक वृद्ध महात्मा भिक्षा के लिये किसी एक घर पर पहुँचे। वहाँ जाकर गृहस्वामिनि से “सचित्त जलादिक के स्पर्श से रहित हो कि नहीं" इस अभिप्राय से पूछा कि वहिन । स्वस्थ तो हो? महात्मा जी की बात सुनकर गृहस्वामिनी कहने लगी कि में तो स्वस्थ ही ह- रोगी तो तुम ही हो। महात्माजी ने फिर उससे भिक्षा देने के लिये कहा तो वह बोली कि यहा क्या तुम्हारा नाप कमाकर रख गया है जो लेने के लिये दौडे आये हो ? इन वचनोको सुनकर मरात्माजी वहा से पीछे लौटे। महात्माजी को पीछा लौटा हुआ देखकर गृहस्वामिनि बडबडाती हुई कहने लगी-ओहो भिक्षार्थी होकर के भी इतना अभिमान। अच्छा आओ आओ और भिक्षा ले जाओ । मै भिक्षा देती है । इस प्रकार जब उस गृहस्वामिनि ने कहा तो महात्मा उसके घर भिक्षा लेने के लिये पीछे आये। वह जब उन्हें मोटी-मोटी चार रोटी देने लगी तो महात्मा- जीने पुन• कहा बहिन थोडा आहार दो-यह तो अधिक है । तब गृह કઈ એક વૃદ્ધ મહાત્મા ભિક્ષા માટે કે એક ઘેર પહોંચ્યા ત્યાં જઈ ગૃહસ્થના સ્ત્રને “સચિત્ત જળાદિકના સ્પર્શથી રહિત છે કે નહીં અભિપ્રાયથી પૂછ્યું કે, બહેન! સ્વસ્થ છે ને? મહાત્માજીની વાત સાંભળીને ગૃહસ્થની સ્ત્રી કહેવા લાગી કે હુ તે સ્વસ્થ જ છુ-રોગી તે તમેજ છે મહાત્માજીએ પછી તેને ભિક્ષા આપવા કહ્યું તે એ બેલી કે, અહીં કયા તમારો બાપ કમાઈને રાખી ગયેલ છે, જે લેવા માટે દેડી આવ્યા છે? આ વચનેને સાભળીને મહાત્માજી ત્યાંથી પાછા ફર્યા, મહાત્માજીને પાછા ફરેલા જોઈ ગૃહસ્થની સ્ત્રી બડબડાટ કતા કહેવા લાગી, એણે ભિક્ષાથી હોવા છતા પણ આટલું અભિમાન ! આ ભિક્ષા લઈ જાવ હું ભિક્ષા આપુ છુ આ પ્રકારે એ ગૃહસ્થની સ્ત્રીએ કહ્યું તે મહાત્મા એને ઘેર ભિક્ષા લેવા પાછા ગયા તે જ્યારે તેને મોટી મોટી ચાર જેટલી દેવા લાગી તે મહાત્માજીએ કહ્યું બહેન છેડે આહાર આપે- તે ઘણું છે ત્યારે ગૃહસ્થની સ્ત્રીએ " આ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा १५ आत्मदमनेदृष्टान्त १०३ उक्तच-जओ जओ संचरइ, मणो चचलमत्थिर ॥ तओ तओ नियमिय, कुज्जा अप्पमि त थिर ॥१॥ छाया-यतो यतः सचरति मनः चचलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्य कुर्यात् आत्मनि तत् स्थिरम् । सूर्योदये सति शीतवेदना निवृत्तवन्मनोविजये सति सकलदुःखानामात्यन्तिक निवृत्तिभवति । अविजित मनस्तत्त्वज्ञान विनाशयति तपः सयमशिखरादात्मान जाग्रत हो सकती है। आत्मा शब्द का अर्थ यहाँ पर मन है। क्यों कि इसीका दमन किया जाता है। जीव आत्मा इसका दमन करने वाला । दमन करने से आत्मा को सब से बडा भारी लाभ यह होता है कि जिस प्रकार सूर्यके उदय होने पर शीतवेदना की निवृति हो जाती है उसी प्रकार मनको जीत लेने पर आत्मा से सकल दुःखो कीआत्यन्तिक निवृत्ति हो जाती है। इसीलिये शास्त्रकारों का यह उपदेश है कि "जओ जओ सचरइ मणो चचलमत्थिर। तओ-तओ नियमिय कुज्जा अप्पमि त धिर ॥ यह अस्थिर चचल मन जिन-जिन पदार्थोंकी ओर झुके-उनमे चले-उसे वहां से खेंचकर मोक्षाभिलापी का कर्तव्य है कि वह उसे अपनी आत्मा मे सलग्न करे । जबतक मन स्थिर नही होगा उसका निग्रह नहीं होगा तब तक तत्त्वज्ञान आत्मा मे उत्पन्न नही हो सकता है । तत्त्वज्ञान की जागृतिहुए विना आत्मा को हेय एव उपादेय पदार्थोंका वास्तविक भान नही हो सकता । मनकी ही तो यह चचलता જ આત્મામા સાતી જાગી શકે છે ત્મા શબ્દનો અર્થ અહી મન છે કેમ કે આત્માનું જ દમન કરવામાં આવે છે જીવ આત્મા એનુ દમન કરવાવાળા છે દમન કરવાથી આત્માને મોટામાં મોટે લાભ તો એ થાય છે કે જે પ્રકારે સૂર્યને ઉદય થવાથી ઠડીની વેદનાની નિવૃતિ થાય છે એજ રીતે મનને જીતી લેવાથી આત્માના સકળ દુ ખોની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે આ માટે શાસ્ત્રકારોને આ ઉપદેશ છે કે – "जओ जओ सचरई, मणो चचलमत्थिर । तओ तओ नियमिय, कुज्जा अप्पमित थिर॥" આ અસ્થિર ચચલ મન જે જે પદાર્થોની તરફ ઢળે-એમાં ચાલે-એને ત્યાથી ખેચીને મોક્ષાભિલાષીએ પિતાના આત્મામા સ લગ્ન કરી દેવું જોઈએ જ્યા સુધી મન સ્થિર નહી હોય–ત્યા સુધી એને નિગ્રહ થનાર નથી–ત્યા સુધી તત્વજ્ઞાન આત્મામાં ઉત્પન્ન થઈ શકતું નથી તત્વજ્ઞાનની જાગૃતિ થયા વગર આત્માને હેય અને ઉપાદેય પદાર્થોનું વાસ્તવિક ભાન થઈ શકતુ નથી ·- १०२ उत्तराभ्ययनसूत्रे टीका-'अप्पा चेक०' इत्यादि- आत्मैव-मन एप, दमितव्या-वशी कर्तव्यो जेतव्य इत्यर्थः, इहात्मशब्देन मनो गृह्यते तस्यैव दमनीयत्वात् । जात्मा तु दमको गोध्यः। शन्दादि विषयेषु प्रार्तमान मनस्ततः प्रत्याहत्य सात्मनि स्थापनीयमिति भावः। अन्वयार्थ-(अप्पाचेव दमेयव्यो-आत्मा एव दमितव्यः) मन ही दमन करने योग्य है । (अप्पा हु सलु दुबमो-आत्मा टु खलु दुर्दमः) क्यों कि मन ही दुर्दम है । (अप्पा दतो अस्सि लोग परत्य य सुही होइ- आत्मान दाम्यन इलोके पुत्र च सुखी भवति) मनको दमन करने वाला जीव नियम से इस लोक मे तथा परलोक मे सुखी होता है। भावार्थ-सूत्रकार इस गाथा द्वारा इन्द्रियों के विपयो मे प्रवर्त- मान मन के निग्रह करनेका उपदेश दे रहे है। वे कहते हैं कि इसलोक एव परलोक से यदि सुखी होना चाहते हो तो मनका निग्रह करो उसे अपने वश मे करो। जब तक इसको वश मे नहीं किया जायगा तब तक इसका अधीन बना हुआ आत्मा कभी भी किसी भी भव मे सुख शाति नही पायेगा । आत्मा ही मन का दमन कर सकता है। दमन करनेका मतलब यह है कि जो मन इन्द्रियोके विषयों मे गृद्ध बना हुआ है उसको उनमे गृद्ध नहीं बनने देता। यही मनका दमन करना है । मनको विष- योसे हटाकर आत्मामे स्थापित करना चाहिये। तभी आत्मा मे शाति अन्वयार्थः-अप्पा चेव दमेयव्यो-आत्मा एव दमितव्य:-, મનજ દમન કરવા છે अप्पा हु खलु दुइमो-आत्मा हु खलु दुर्दम:- કેમકે મનજ દુર્દમ છે अप्पा दतो अस्सि लोए परस्थ य मुहो होइ । आत्मान दाम्यन् इह लोके परत्र च सुखी भवति । મનનું દમન કરનાર જીવ આલેક અને પરલોકમાં સુખી થાય છે ભાવાર્થ–સૂત્રકાર આ ગાથા દ્વારા ઈન્દ્રિયોના વિષયમાં પ્રવર્તમાન મનને નિગ્રહ કરવાને ઉપદેશ આપી રહ્યા છે તેઓ કહે છે કે, આ લેક અને પરલોકમાં જે સુખી થવા ચાહતા હે તે-મનને નિગ્રહ કરે, એને પિતાના વશમા રાખે જ્યા સુધી મનને વશ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી એના આધીન બનેલે આત્મા કયારેય પણુ-કેઈ પણ ભવમા સુખ શાંતિથી રહી શકવાને નથી આત્મા જ મનનું દમન કરી શકે છે દમન કરવાને હેતુ એ છે કે ઈન્દ્રના વિષયમાં વ્યાપ્ત બન્યુ છે અને એમાંથી દુર કરવું એજ મનનું દમન કરવુ છે મનને વિષયેથી હંટાડી આત્મામાં સ્થાપિત કરવું જોઈએ ત્યારે મન ·प्रियदर्शिनी टीका भ० १ १५ आत्मदमने दृष्टान्त वृक्षतले उपविष्ट आसीत् तदा तेन महात्मना ध्यानावस्थायामेक श्वापदसकुल व्यालाकुल विशाल महारण्य दृप्टम् । तत्रैको पुरुषस्तेन दृष्टः स च सहस्रभुजो विस्तृतकायः सहस्रहस्तधृतैः सहसमुशलै स्वदेह ताडयन् भीतभीत इव चीत्कार कुन्नितस्ततः पलायमानः शतयोननानि धारमानः अमेण शिथिलाग्यवः परवशः सन् पातालबद्गम्भीरे गादान्धकारे महान्धकूपे निपतितः । पुनरसी तस्मादन्धकूपाद् वहिनि:मृत पूर्ववत् सहस्रमुशलैः स्वदेह ताडयति तदनु महत्यामग्निज्वालाया शलभ इवासी प्रविष्टः। पुनरसी ततोऽपि यहिनिः मृत्यफण्टकाकीणे महारण्ये इतस्ततो धापति, तदनु पुनः सदेहोपरि पूर्ववत्सहस्रमुशलमहार कुर्वन् स दृष्टः । बैठे हुए थे। मुख पर सदोरक मुग्ववस्त्रिका बंधी हुई थी, उन्हें उस ध्यान में एक विशाल जगल दिखलाई पडा।जोश्वापदोहिंसक प्राणीयों से सकीर्ण ण्व व्याप्त था। उस में उन्होंने एक महाकाय व्यक्ति जिसके हजार हाथ ये देखा । उसके सब ही हाथो मे मुसल थे। वह इधर उधर भागता हुआ मुसलको शरीर पर मारता हुआ भयकर चीत्कार शब्द करता था। वह भगता भी इतना अधिक कि सौ योजन तक निकल जाता। जब वह थक जाता और उसका शरीर जब ढीला हो जाता तब वह पाताल के समान गभीर एक महान्धकप मे कि जिसमें गाढ अधकार ही अधकार था उसमे गिर जाता था। पीछे वहासे निकलना और इसी तरह अपने शरीर को हजारों मुसलोसे पीटता, पाद मे शलभ-(पतग) की तरह एक महती अग्निज्वाला मे प्रविष्ट हो जाता। पश्चात् वहा से भी निकल कर यह एक कण्टकाकीर्ण अरण्य मे घुस जाता और वहा इधर उधर दौडता हुआ अपने शरीर को सहस्र मुसलो से पूर्वकी तरह બેઠા હતા મોઢા ઉપર દેરાસાથે મુખવસ્ત્રિકા બાધેલ હતી એમને એ ધ્યાનમાં એક વિશાળ જગલ દેખાયુ, જે અનેક પ્રકારના હિંસક પ્રાણીઓથી ભરેલુ હતુ, તેમાં એમણે એક મહાકાય વ્યક્તિ જેને હજાર હાથ છે તેવી જોઈ, એના બધા હાથમાં મુશળ હતા, તે અહિથી તહી દેડતા દેડતા મુસલેને પોતાના શરીર પર મારતું હતું અને ભયકર ચિત્કાર શબ્દ કરતે હતે, એ એટલા જેરથી દડતું હતું કે સો જન સુધી નિકળી જતે થાક લાગતે અને શરીર જ્યારે ઢીલું થઈ જતુ ત્યારે તે ખુબજ ઉડા અને ગાઢ અ ધકારથી છવાયેલ કુવામાં કુદી પડતે, પાછો ત્યાથી નિકળતે અને એજ રીતે હજારે મુસલથી પિતના શરીરને ટીપતે બાદમા શલભ (પત ગ)ની માફક એક મહતી અગ્નિ જવાળામા પડતે અને ત્યાથી પણ નીકળીને તે મહાન કાટાઓવાળા જગલમાં ઘુસી જતો ત્યા પણ આમ તેમ દોડતે અને પહેલાની જેમ પોતાના , उ०१४ ·.. १०४ उत्तराध्ययनसत्रे पातयति उन्मार्ग मापयति चतुर्गतिरससारचक्रे भ्रामयति नरकनिगोदाधनन्तदुख गर्ने निपातयति रत्नत्रय लुण्टयति आत्मगुणान् घातयति ज्ञानावरणीयायप्रविध कर्मोपार्जयति । तस्मान्मनो निग्रह कुर्यात् । अनोदाहरणम्- तथाहि-एको लब्धिसपनो महात्मा पद्धसदोरकमुखरखिक: ध्याननिष्ठः सन् है जो अच्छे-अच्छे ज्ञानीजन भी सयमरूपी शिसर से इकदम पतित हो जाते है और नही सेवन करने योग्य मार्ग में भी प्रवृत्त हो जाते है। इससे उनकी चतुर्गतिरूप ससार मे परिभ्रमणरूप दुर्दशा ही होती रहती है। नरक एव निगोद के अनत दुःखों को वे भोगते हैं। इन समस्त दुःखो से आत्मा का सरक्षण करनेवाला जो रत्नत्रय धर्म है-यह उनका लुटा जाता है। वे बिलकुल निर्धन यन जाते है । इन निर्धनता में और भी अनेक जो आत्मा के सद्गुण है उनका विकास नहीं होते पाता है इस स्थिति में इस आत्मा की इतनी दयनीय स्थिति हो जाती है, कि ज्ञानावरणादिक अष्ट प्रकार के कर्म इस पर रात दिन अपना प्रहार करते रहते है । इसको उस समय बचानेवाला कोई नहीं होता है । इस लिये मोक्षाभिलापी का कर्तव्य है कि वह मन का निग्रह करे। इस विषय को एक उदाहरण द्वारा स्पष्ट किया जाता है- कोई एक महात्मा जो लब्धिसपन्न थे, एक वृक्ष के नीचे ध्यानमे મન એવુ ચચળ છે કે ભલભલા જ્ઞાનીજનને પણ સયમરૂપી શિખર ઉપરથી એકદમ નીચે ગબડાવી મુકે છે, અને સેવન ન કરવા ચોગ્ય માર્ગમાં પ્રવૃત્ત બનાવી દે છે. આથી તેમની ચતુર્ગતિરૂપ સંસારમાં પરિભ્રમણ રૂપ દુર્દશા જ થતી રહે છે નરક અને નિગોદને અનંત દુખે તે ભગવે છે આ દુ ખેથી આત્માનું રક્ષણ કરનાર જે રત્નમય ધર્મ છે-તે એની પાસેથી લુટાઈ જાય છે, આથી બિલકુલ નિધન બની જાય છે આ નિર્ધનતામાં આત્માના જે બીજા સદ્ગુણ હોય છે એને પણ વિકાસ થતું નથી આ પરિસ્થિતિમાં આત્માની એટલી દયામય હાલત થઈ જાય છે, કે જ્ઞાનાવરણદિક આઠ પ્રકારના કર્મ રાત અને દિવસ એના પર પ્રહાર કરતા રહે છે. આ સમયે એને આમાથી કઈ બચાવનાર હોતું નથી આ માટે મોક્ષાભિલાષીનું કર્તવ્ય છે કે, તે મનને નિગ્રહ કરે આ વિષયને એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્પણ કરવામા આવે છે- કોઈ એક મહાતમા જે લબ્ધિસ પન્ન હતા, એક વૃક્ષની નીચે સમસ્ત ધ્યાનમાં ·मियदर्शिनी टीका गा १५ आत्मदमने मनोदृष्टान्त' १०७ अहमन्यो नास्मि किंतु मनोनाम्ना प्रसिद्धोऽस्मि इप्टानिप्टशब्दादिविपये प्रवर्त मानोऽह तृष्णारज्ज्वा प्राणिन पध्नामि, ततस्तमारम्भपरिग्रहाऽऽसक्त संसारचक्र भ्रामयन् कदाचिदेवजातौ कदाचिन्नरजाती कदाचित्तिर्यग्जातौ कदाचित् पृथि- व्यादिस्थावरयोनिषु द्वीन्द्रियादि-त्रसयोनिषु अनन्तदुःख प्रापयामि। यदा तु भादृशेन महात्मना निगृहीतो भवामि तदा रत्नत्रयाराधन कारयामि, मोक्षमार्ग स्थापयामि, क्षपफणिमारोहयामि । शनैः शनैनिग्रहाभ्यासप्रफ सति शास्त्रसदर्शि- नहीं हू-मेरा नाम मन है । इष्ट अनिष्ट शब्दादिक विषयों मे प्रवृत्ति करना और तृष्णारूपी रस्सी से प्राणियो को जकडना यही मुझे प्रिय है। मुझे आनद भी इसी मे आता है कि जब प्राणी आरभ परिग्रह मे आसक्त होकर ससार चक्रमे घूमता है। मै ही तो उनकी इस स्थिति का मूल कारण बनता है। कभी जीवो को देवजाति मे, कभी मनुष्य योनि मे कभी तिर्यञ्चगति मे, कभी पृळ्यादिक स्थावर योनि मे, कभी दीन्द्रियादिक वस पर्यायों मे घुमाता रहता हू और वहा के अनत कष्टो का उन्हे पात्र बनाता हुआ बडा खुशी होता रहता हू। आप जैसे महात्माओं पर दुःख है कि मेरा बश नहीं चलता । कारण कि आपके सामर्थ्य के आगे मेरी शक्ति सर्वथा सकुचित हो जाती है। वह इस दिशा मे न वह कर दूसरी दिशा तरफ बहने लग जाती है। इसलिये मै निगृहीत होकर आप जैसो से रत्नत्रय की आराधना करवाता हूँ। मुक्ति के मार्ग में लगा देता हूँ तथा क्षपकश्रेणि पर भी चढा देता है। जय साधुजनो का मुझे निग्रह करने હું બીજું કઈ નથી-મારૂ નામ મન છે ઈષ્ટ અનિષ્ટ શબ્દાદિક વિષયમાં પ્રવૃત્તિ કરવી અને તૃષ્ણારૂપી રસ્સીથી પ્રાણીઓને બાધવા એ મને પસંદ છે મને આનદ પણ એ વાતમાં આવે છે કે જ્યારે પ્રાણ આરભ પરિગ્રહમા આશક્ત બની સ સાર ચક્રમાં ઘૂમે છે હુ પોતે જ તેની આ સ્થિતિનું મૂળ કારણ બનું છું, કે ઈવખત હુ જીવને દેવ જાતીમા, કયારેક મનુષ્ય નીમા, ક્યારેક તિર્થં ચ ગતિમા, કયારે પૃથ્વી આદિ સ્થાવર નીમા, કયારેક બે ઈન્દ્રિયવાળા ત્રસ પર્યામાં ઘૂમતે રહુ છું અને ત્યાના અનેક કષ્ટોને પાત્ર બનાવી ખુશી થતે રહુ છુ આપ જેવા મહાત્માઓ ઉપર ભારે પ્રભાવ પડી શકતે નથી એ વાતનુ મને દુ ખ છે કારણ કે આ આપના સામર્થ્ય આગળ મારી શક્તિ સર્વથા સકુચિત બની જાય છે તે આ દિશામાં ન વહેતા બીજી દિશા તરફ વહેતી હોય છે. આ માટે હુ નિગ્રહીત બનીને આપ જેવાથી રત્નત્રયની આરાધના કરાવુ છુ મુક્તિના માર્ગમા લગાડી દઉ છું, અને ક્ષપાક ·१०६ उपराध्ययनले अथासौ दूरं गत्वाऽष्टाहास कुर्वन् धापमानचन्द्रकिरणशीतल कदलीवन प्रविष्ट । क्षणादेव ततोऽपि वहिनिःसृत्य पुनः स्वदेहोपरि सहस्रमुशलैः महारं कुर्वन् धावमान इतस्ततो भ्राम्यति । पुनः श्रमेण शिथिलायसः सन् महान्धकपे निपतितः । वत. चिरेण निःमृत्य पुनः कदलीपन मरिष्टः, ततोऽपि निर्गत्य लतावन गतः, लता वनाद् वहिर्भूत्वाऽन्धकूपे पतितः, तदनु कृपानिमित्य कुसुमान गतस्ततस्ततो धावमानः स्वदेहोपरि मुशलैः प्रहार करोति ततोऽपि नि:मृत्य फलमन प्रविष्टा, तनापि धावमानः स्वदेहोपरि पूर्ववत् सहस्रमुशलैः प्रहार करोति । एवविध पुरुष स महात्मा ज्ञान दृष्टया विलोक्य स्वलब्धि वलेन तस्य प्रतिरोध कृत्वा पृष्टवान- कस्त्वम् ? किमर्थमेव क्रियते ? तव किं मियमस्ति ? एव पृष्टोऽसौ पुरुषोऽब्रवीद- ही प्रहारित करता। फिर दूर जाकर बडे जोर से हँसता और चद्रकिरण के समान शीतल कदलीवन में प्रवेश कर वहा विश्राम करने लगता। क्षण एक विश्रामित होकर वहासे बाहर आते ही फिर वही अपनी चाल शुरू करता, जब वह इस चाल से थक जाता था तो गाढ़ अधकार वाले कूर मे गिर जाता था, वहां से निकल कर फिर कदली वनमे जाता, वहां से बाहर होते ही लतावन मे वहा से फिर अधकूप में वहां से कुसुमित वन मे, वहा से फल वाले वन में इस प्रकार भ्रमण करता-करता वह अपने शरीर को मूसलों के प्रहारोसे कृटता रहता। महात्मा ने जब इस प्रकार की इसकी स्थिति देखी तो उन्हे घडा ही अचरज हुआ। उसकी इस स्थिति को उन्होने अपने लब्धिवल से स्थभित कर दिया और उससे पूछा-तु कौन है और क्यो इस प्रकार की चेष्टाएँ करता है ? तुझे क्या प्रिय है ? महात्माकी इस बात को सुनकर उसने कहा कि मैं और कोई શરીર ઉપર મુશલેના ફટકા લાગાવતે પછી થોડા આગળ વધી જોર જોરથી હસતો અને ૨ દ્રકિરણ સમાન શીતળ કેળના વનમાં પ્રવેશ કરી ત્યા આરામ કરવા લાગતે ચેડે સમય વિશ્રાતિ લઈ–શ્રમ રહિત બની ત્યાથી બહાર નીકળી પૂર્વવત્ દેડા દેડ અને શરીર ઉપર મુશલના પ્રહારની પ્રવૃત્તિ અધ કારવાળા કુવામાં પડવું, ફરી પાછા કેળાના વનમાં પ્રવેશ, ત્યાથી લતા વનમાં, ત્યાથી ફરી કુવામાં, ત્યાંથી નીકળી ફરી કેળના વનમા, આ પ્રકારે ભ્રમણ કરતા અને પિતાના શરીરને મુસલેથી ભારતે આ સ્થિતિ જ્યારે મહાત્માએ જઈ ત્યારે તેમને ભારે અચરજ થઈ એની એ સ્થિતિને પિતાના લબ્ધિબળથી સ્થભિત બનાવી દઈ મહાત્માએ તેને પૂછયુ-તુ કેણુ છે અને આ પ્રકારની ચેષ્ટાઓ શા માટે કરે છે? તને શું પ્રિય છે? મહાત્માની વાત સાંભળી તેણે ·। प्रियदर्शिनी टोका गा १५ आत्मदमने दृष्टान्त यद्वा-आत्मा बाह्येन्द्रिय दमितव्य एर वाद्येन्द्रिय पञ्चविवं प्रोनचक्षुर्माण रसनस्पर्शनभेदात् । पाझेन्द्रियाणा दमनाकरणे आत्मनो विनाशः स्यात् । उक्तच-- जिस प्रकार सूर्य के उदय होने के परिले उसफा आलोक-प्रकाश प्रसृत हो जाता है उसी प्रकार समस्त स्पादिक पदार्थोंको विपय करने वाला यह प्रतिमज्ञान, केवलज्ञानरूप सूर्य के उदित होने के पहिले उसकी प्रभा सरीग्वा प्रकट हो जाता है। जिससे यह बात निश्चित हो जाती है कि अब इस आत्मा में केवलज्ञान का उदय होनेवाला है। जन मनो- निग्रह का अभ्याम सर्वोत्कृष्ट अवस्था सपन्न हो जाता है तब उस समय आत्मा मे केवलज्ञान की उद्भूति हो जाती है। इसके समस्त पदार्थोंका स्पष्ट प्रतिभास होने लग जाता है। कोई भी स्पी अथवा अरूपी पदार्थ ऐसा नहीं पचता जो केवलज्ञान का विपय नही बनता हो। यह ज्ञान अनुपम हे-ऐसा कोई और ज्ञान नही है-कि जिससे इसे उपमित किया जा सके । इसके द्वारा प्रकाशित पदायों में किसी भी प्रकार से आधा नही आती है। इस प्रकार महात्मासे कहकर वह मन नामका पुरुप अन्तर्हित हो गया ॥ आत्मा शब्द का अर्थ वाद्य इन्द्रिया भी है । वे स्पर्शन, रसना, घाण, चक्षु और कर्ण के भेद से ५ प्रकार की है। मोक्षाभिलापी आत्मा જ્ઞાનની અપેક્ષા રહેતી નથી જેમ સૂર્યને ઉદય થયા પહેલા તેને આવવાને પ્રકાશ પ્રસાર પામે છે, ભાસ પ્રસ્તુત બને છે તે પ્રકારે સમસ્ત રૂપાદિક પદા Èને વિષય કરવાવાળા આ પ્રતિભ જ્ઞાન કેવળ જ્ઞાનરૂપ સૂર્યના ઉદય થતા પહેલા તેની પ્રભારૂપે પ્રગટ થાય છે જેથી એ વાત નિશ્ચય બને છે કે હવે આ આત્મામાં કેવલજ્ઞાનનો ઉદય થવાને છે જ્યારે મોનિગ્રહને અભ્યાસ સર્વોત્કૃષ્ટ અવસ્થા સંપન્ન બની જાય છે, ત્યારે તે સમય આત્મામા કેવલજ્ઞાનની ઉદ્દભૂતિ થઈ જાય છે આથી સમસ્ત પદાર્થોને સ્પષ્ટ પ્રતિભાસ થવા લાગી જાય છે કેઈ પણ રૂપી અથવા અરૂપી પદાર્થ એ નથી બચતે જે કેવલજ્ઞાનને વિષય ન બનતે હેય, આ જ્ઞાન અનુપમ છે એવુ બીજુ કઈ જ્ઞાન નથી કે જેનાથી આને ઉપમિત કરી શકે તેના દ્વારા પ્રકાશિત પદાર્થોમાં કઈ પણ પ્રકારની બાધા આવતી નથી આ પ્રકારે મહાત્માને કહીને તે મન નામને પુરૂષ અતર્ધાન થઈ ગયે આત્મા શબ્દનો અર્થ બાહા ઈન્દ્રિય પણ છે, જે સ્પર્શન, રસના, પ્રાણ, ચક્ષુ, અને કાનના ભેદથી પાચ પ્રકારની છે મેક્ષાભિલાવી આત્મા એનું દમન ·१०८ उत्सराप्ययसूत्रे तोपायाः वचनगोचरातीताः, निग्रहाभ्यासमकपरहिवमाणिगणसवेदनयाऽगम्याः सिद्धिपदसंपज्जनकाः सूक्ष्म मूक्ष्मतरार्थविपया मनारु समुल्लसत्स्फुटप्रतिमासा ज्ञानपिशेपा उत्पद्यन्ते। ततः किंचिनात्पन्तम निरपेक्षमत्यादिज्ञान मर्यपर्यन्तो- तरकालभाविकेवलज्ञानादाक्तन सवितुरुदयात् पार तदालोकाल्पम् अशेष- रूपादिवस्तुविशेप मातिभ ज्ञानमुदयते, पथात् सोकप्टमकर्षे सति सुस्पष्टपति- भाससकललोकालोकविषयमनुपममा य कालज्ञानमुत्पद्यते। एवमुक्त्वाऽसौ तिरो- हितो जातः। तस्मादात्मन दमनीयः। का अभ्यास धीरे-धीरे प्रकर्प अवस्था को प्राप्त हो जाता है तब इस अभ्यास की प्रकर्पता की कृपा से उन्हें ज्ञानविशेपोंकी प्राप्ति हो जाती है। इनसे वे शास्त्र प्रतिपादित उपायो का निरीक्षण किया करते है। उन ज्ञानविशेषों का कथन ऐसा तो नही है जो आपके समक्ष वचनों द्वारा कथित हो सके। यह यात तो वे ही जान सकते है जो इस अव- स्था पर पहुंच चुके होते है। जिनकी आत्मा इस निग्रह के अभ्यास के प्रकर्प से विहीन हैं भला वे इनके स्वाद को क्या जानें। ये ज्ञान विशेष सिद्धिपदरूपी सपति के जनक होते है। सूक्ष्म, सूक्ष्मतर भी पदार्थोंके ये निर्णायक होते हैं । इनसे जीवोका कुछ-कुछ पदायाँका स्पष्ट प्रतिभास होने लग जाता है । जर मनोनिग्रह करनेका अभ्यास किञ्चित् न्यून अत्यत प्रकर्प अवस्था तक पहुंच जाता है तब उस समय आत्मा में प्रातिभ नामका एक ज्ञानविशेप उत्पन्न होता है। यह ज्ञान केवलज्ञानसे पहिले होता है । इसमे मत्यादिक परोक्ष ज्ञानकी अपेक्षा नहीं रहती है। શ્રેણી પર પણ ચડાવી દઉ છું ત્યારે સાધુજનને નિગ્રહ કરવાને મને અભ્યાસ ધિરે ધિરે પ્રદર્શ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે આ અભ્યાસની પ્રકર્ષતાની કૃપાથી તેને જ્ઞાન વિશેની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે, તેનાથી તે શાસ્ત્ર પ્રતિપાદિત ઉપાયેનું નિરિક્ષણ કર્યા કરે છે એ જ્ઞાન વિશેષનું કથન એવું તે નથી જે આપની સામે વચનથી કહી શકાય, તે વાત તે તેજ જાણે શકે છે જે આ અવ સ્થાને પહોચેલ છે જેની આત્મા આ નિગ્રહના અભ્યાસના પ્રકથી વિહિના છે આવા જીવ એ સ્વાદને કયાથી જાણે આ જ્ઞાન વિશેષ સિદ્ધિ પદરૂપી સપત્તિના જનક હોય છે સૂફમથી સૂમ પદાર્થોના પણ એ જાણકાર હોય છે એમનાથી છને કઈ કઈ પદાર્થને સ્પષ્ટ પ્રતિભાસ થવા લાગે છે મનો નિગ્રહ કરવાને અભ્યાસ જ્યારે થોડા અશે અત્યંત પ્રક અવસ્થા સુધિ પહોંચી જાય છે ત્યારે એ સમયે આત્મામા પ્રાતિજ નામનું એક જ્ઞાનવિશેષ ઉત્પન્ન થાય છે. આ જ્ઞાન કેવલ જ્ઞાનથી પહેલા થાય છે તેમા મત્યાદિક ·प्रियवशिनी टीका गा १५ आत्मदमने उग्रनृपष्टान्त अय भावः-मनोनिग्रहेण बाह्येन्द्रियनिग्रहेण चात्मा उपशमभावे नेतन्य इति भावः। हु-निश्चयेन, खलु-यतः आत्मा दुर्दमा दुर्जयः। अगोदाहरणम्- 'अप्पा हु खल दुचमो' इति भगवद्वचन भद्राचार्यसन्निधौ श्रुत्वाऽऽत्मक- ल्याणसाधक उपयशोत्पन्न उग्रनामा नृपः प्रत्रज्या गृहीतवान् । स्वकल्याणार्थ मनो निग्रहीतु प्रवृत्तः। किन्तु मनः पारदवत् परमचञ्चलम् , तेन तत्स्वायत्त न जातम् , बसौ मुनित्रतधारी नृपश्चिन्तयति-अहो ! एकेनापि कोपकटाक्षमाण सर्वे जना ममाज्ञा शिरसिधृत्वा ममायत्ताः सन्तो मम चरण शरणीकृत्य तिष्ठन्ति स्म । परन्तु विपयों की ओर अर्थात् असयम मार्ग मे प्रवृत्ति करते हैं। सयमरूपी लगाम से सयमित करे जिससे उनकी असयम में प्रवृत्ति रुक जाय । कहने का भाव यही है कि पाच इन्द्रिय एव मन इन छह को निगृहीत करने से आत्मा अपने उपशम भावमे स्थित होता है। अतः इनके निग्रह करनेका प्रयत्न प्रत्येक मोक्षाभिलापी आत्मा को करना चाहिये। अप्पा हु खलु दुद्दमो" इस प्रभु कधित वचन को भद्राचार्य के पास सुनकर उग्र- वशीय उग्र नामका राजा दीक्षित हुए। उन्होंने हर तरह से अपने मन को निग्रह करने का खूप प्रयत्न किया, परन्तु पारे एव पवन के समान अति चचल होने से उसका वह निग्रह नहीं कर सके। उसी मुनिव्रत- धारी राजा ने विचार किया-यडे आश्चर्यकी बात है कि एक कोपकुटिल भ्रकुटीमात्र से भी समस्त मेरे प्रजाजन मेरी आज्ञाको शिर पर धारण कर लिया करते थे और चरण की शरण मे आ जाते थे-परन्तु-यह માગમાં પ્રવૃતિ કરે છે એને સાયમરૂપી લગામથી સંયમિત બનાવે જેનાથી તેની અસયમની પ્રવૃતિ શેકાઈ જાય મતલબ કહેવાનું એ છે કે, પાચ ઈન્દ્રિય અને મન, આ છ ને નિગ્રહીત કરવાથી આત્મા પોતાના ઉપશમ ભાવમા સ્થિત થાય છે આથી એને નિગ્રહ કરવાને પ્રયત્ન દરેક મોક્ષાભિલાષી આત્માએ કર જોઈ એ अप्पाहु खलु दुइमो" २॥ प्रभुणे ४ा क्यनने मायायनी પાસેથી સાભળીને ઉગ્રવ શીય ઉગ્ર નામના રાજા દક્ષીત થયા તેઓએ દરેક પ્રકારે પિતાના મનને નિગ્રહ કરવાને ખુબ પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ પવનના સમાન અતિ ચચળ હેવાથી તેનાથી નિગ્રહ કરી શકાય નહી એ મુનિવૃતધારી રાજાએ વિચાર કર્યો-ઘણા આશ્ચર્યની વાત છે કે, એક કેપ કુટિલ ભ્રકુટી માત્રથી મારા સમસ્ત પ્રજાજને મારી આજ્ઞાને માથા ઉપર ધારણ કરતા હતા અને ચરણના શરણમાં આવી જતા હતા પરંતુ આ મન કેટલુ બળવાળું છે જે મારા વશમાં ·११० उपराज्यपनसूत्रे फुरजमावापतगभूषा- मीना हताः पञ्चभिरेज पश्च। एकः प्रमादीस न हन्यते किं, यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥१॥ अन्यच-इन्द्रियाणा हि चरता, पिपयेप्वपहारिपु । संयमे यलमातिष्ठेद्, विद्वान् पन्तेव वाजिनाम् ।। १।। अयमर्थ -विद्वान्-तत्वज्ञः अपहारिपु-भाकर्षकेषु-तत्तदिन्द्रियरिपयेषु चरता- गच्छताम् इन्द्रियाणां सयमे-सयमने यत्नम् आतिष्ठेत् कुर्यात् , क इव ? इत्याह- वाजिनाम् अश्वाना यन्तेव-सारथिरिवेति । यदि इनका दमन नही करता है तो वह मुक्तिमार्ग में प्रवृत्त नहीं रो सकता है और न साधक ही बन सकता है । इन्द्रियो का यदि दमन न किया जाय तो शास्त्रकारों ने यहा तक कह दिया है कि आत्मा का भी विनाश हो जाता है। कहा भी है-देखो-जय क्रमशः एक एक इन्द्रिय के विषय मे लोलुप होने से कुरग-हिरण, मातग-दस्ती, पतग, भ्रमर एव मीन-मउली, ये प्राणी अपने प्राणों से रहित होते ह तव जो मनुष्य पाचो इन्द्रियोके विषय मे लोलुप बनेगा क्या वह विनष्ट नही होगा? परतु अवश्य विनष्ट होगा-दुर्गति को प्राप्त करेगा। अत. जिस प्रकार यन्ता-अश्वरोही-घुडसवार-इच्छित मार्ग पर चलाने के लिये घोडे को लगाम द्वारा अपने आधीन बना लेता है उसी प्रकार आत्महितैषी का कर्तव्य है कि वह भी इन इन्द्रियरूपी घोड़ो को कि जो अपने-अपने ન કરે તે તે મુક્તિ માર્ગમાં પ્રવર્ત બની શક્તા નથી તેમજ સાધક પણ બની શકતો નથી ઈન્દ્રિયોનુ જે દમન ન કરવામાં આવે તે શાસ્ત્રકારેએ ત્યા સુધી કહે છે કે, આત્માને પણ વિનાશ થઈ જાય કહ્યું પણ છે-જુઓ-જ્યારે ક્રમથી એક એક ઈન્દ્રિયના વિષયમાં લાલુપ હેવાથી કુર ગ-હરણ, માત ગ- હાથી, પતગ, ભ્રમર, તેમજ માછલી, આ પ્રાણી પિતાના પ્રાણથી રહિત બને છે તે પછી માણસ જ્યારે પાચેય ઈન્દ્રિયોના વિષયમાં લાલુપ બની રહે તે તેને નાશ ન થાય? ખરેખર નાશ થવાનેદુર્ગતિને પ્રાપ્ત કરશે એથી જે રીતે ઘડેસ્વાર ઈચ્છિત માર્ગ ઉપર ચલાવવા માટે ઘડાને લગામ દ્વારા પિતાના આધિન બનાવી લે છે એજ પ્રકારે આત્મહિતૈષીનું કર્તવ્ય છે કે, તે પણ આ ઈન્ટિયરૂપી ઘોડાઓને કે જે પિત પિતાના વિષયેની તરફ અર્થાત અસયમ ·प्रियदर्शिनी टीका गा १५ आत्मदमने पल्लीपतिदृष्टान्त ११३ नियमयति, ततोऽपि निःसृतं पुनरुपशमभावे समारोहयति, ततोऽपि नि मृतं दृष्ट्वा स चिन्तयत्ति-अहो! मनो हि दुर्दमम् तदपि ज्ञानक्रियाभ्या वशीकरिष्यामि, इति विचिन्त्य क्षपण्यामारुह्य मनो निगृह्य शुलध्यानद्वितीयपाद समाप्य केवलज्ञान प्राप्तवान् । आत्मानं दाम्यन् जस्मिन् लोके परत्र च सुखी भवति । अनोदाहरणम्- एको धर्मघोपनामाऽऽचार्यः शिष्यसहितो यामानुग्राम विहरन् विस्मृतमार्गः पञ्चशतचौराधिष्ठिताया चौरपल्ल्या गतः । मार्गविस्मरणादेव चातुर्मास्यारणार्थ जब यह वहा भी नहीं ठहरा तो सूत्रार्थचिन्तनरूप ध्यान मे लगा दिया। तब यह वहा सूत्रार्य के चिन्तवन करने में लग गया। परतु यह घटुत काल तक स्थित नहीं रह सका। तो फिर उसको उपशम भाव मे लगाया । जिससे उसको शांति मिले, फिर भी यह स्थिर नहीं रहा और निकला तो मुनि विचारने लगे अहो! मन बडा ही दुर्दम है उसको ज्ञान ग्व क्रिया में लगा दिया । ज्ञान क्रिया से इसको वश मे करूँगा ऐसा निश्चित विचारकर क्षपक श्रेणी का आश्रयण किया, फिर मन स्थिर हो गया, और शुक्ल ध्यान के द्वितीय पाद के अवलम्बन से केवलज्ञान को प्राप्त कर लिया और सिद्धिपद पाये, तात्पर्य कहनेका यह है कि आत्मा को दमन करने वाला साधु इस लोक एव परलोक मे सुखी होता है। धर्मघोप नाम के कोई एक आचार्य थे। वे शिष्यो सहित विहार करते हुए किसी दूसरे ग्राम को पधार रहे थे। चलते-चलते वे मार्ग તહિ જવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે, રાજરૂષિએ તુરતજ સ્વાધ્યાયમાં નિરત કરી દીધુ જ્યારે તે ત્યા પણ ન ટકયુ ત્યારે સ્વાર્થ ચિહનરૂપ ધ્યાનમાં લગાવી દીધુ અને તે સ્વાર્થના ચિતનમા ત્યા લાગી ગયા પરંતુ ત્યા પણ તે લાબા રામય સ્થિર ન રહી શકયા આ પછી ઉપશમ ભાવમાં લગાવવામાં આવતા જેમાથી શાતિ મળે છતા પણ એ સ્થિર ન રહ્યું ત્યારે મુનિ વીચારવા લાગ્યા કે, મન બહુજ ચચળ છે તેને જ્ઞાન વગેરેની ક્રિયામાં લગાડવામાં આવ્યું, જ્ઞાનકિયાથી તેને વશ કરીશ એ નિશ્ચીત વિચાર કરી ક્ષક શ્રેણીને આશ્રય લીધે, પછી મન સ્થિર થયુ અને શુકલ ધ્યાનના બીજા પદના અવલ બનથી કેવલજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું અને સિદ્ધી પદ પામ્યા તાત્પર્ય કહેવાનું એ છે કે, આત્માને દમન કરવાવાળા સાધુ આ લોક અને પરલોકમાં સુખી થાય છે અને ઉદાહરણ દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવે છે – ધર્મશેષ નામના કોઈ એક આચાર્ય હતા, તે શિષ્ય સહિત વિહાર કરીને કઈ ગામે જઈ રહ્યા હતા. ચાલતા ચાલતા તે માર્ગ ભુલી ગયા અને न ·उत्तराभ्ययनले इदमेकमेव मनः शतधा मां नर्तयति, अह जातिमम्पनः कुल्सम्पन्न उअवशीयः क्षनियोऽस्मि, येन केनापि प्रकारेणातिचञ्चलमिद मनः स्वायत्तीकरिष्यामि सपसा सयमेन मा स्वाध्यायध्यानादिना या यथातथा मनः सुस्थिर करिष्यामि, इति मनसि निश्चित्य समितिपु मनः सयोजयति, ततो निःसरति तदनु गुप्तिपु नियोज- यति ततोऽपि नि सत स्वाध्याये, ततोऽपि निःमृत मूनार्थचिन्तनलक्षणे ध्याने मन कितना बलिष्ठ है जो मेरे वशमें नहीं आता है-उल्टा मुझे ही अनेक तरह से नचाता है । मैं जाति सपन्न ह, कुल सपन्न ह और उग्रवशीय क्षत्रिय है, अतः मेरा कर्तव्य है कि इसका विजय करने के लिये मैं अपनी शक्ति का परिचय दु । में कोई ऐसा वैसा व्यक्ति तो नहीं जो इसके वश मे पड जाउ । अतः जैसे भी हो सकेगा हर एक उपाय से चाहे यह कितना भी चचल क्यों न हो इसे अपने अधीन बनाकर ही रहगा । यदि यह तप से वश मे होना चाहेगा-तो तप करूँगा-सयम से वश मे होना चाहेगा तो सयम मार्ग अराधुगा, यदि स्वाध्याय एवं ध्यान से वश मे होना चाहेगा-तो स्वाध्याय, ध्यान करुगा, परतु इसे अब छोडूगा नही । इस प्रकार दृढ प्रतिज्ञ होकर सर्वप्रथम उसने पांच समितियों के पालन करने मे मनको नियुक्त किया, परन्तु यह तो बडा ही चचल था, इसलिये ज्यो ही वहा से निकला की गुप्तियों में नियुक्त किया, फिर भी यह वहा कुछ ही देर ठहर कर जब इसने इधर उधर जानेका प्रयत्न किया कि राजऋपि ने शीघ्र ही स्वाध्याय में निरत कर दिया। આવતુ નથી ઉલટુ મને જ અનેક રીતે નચાવે છે હુ જાતિ સંપન્ન છું, કુળ સપન્ન છું, અને ઉગ્ર વાશિય ક્ષત્રિય છુ આથી મારૂ કર્તવ્ય છે કે, એના ઉપર વિજય કરવા માટે હું મારી શક્તિને પરિચય કરાવુ હુ કોઈ એવો નબળા મનને માણસ નથી કે એના વશમાં પડી જાઉ આથી જેમ બને તેમ દરેક ઉપાયથી ચાહે તે કેટલું પણ ચચલ કેમ ન હોય તેને મારા આધિન બનાવીને જ જંપીશ તે તપથી વશ બનશે તે હું તપ કરીશ-મયમથી વશ થશે તે યમ માર્ગનું આરાધન કરીશ, જે સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનથી વશમાં આવશે તે સ્વાધ્યાય, ધ્યાન કરીશ પરતુ આને હુ છેડનાર નથી આ પ્રકારની દ્રઢ પ્રતિજ્ઞા લઈ સર્વ પ્રથમ તેણે પાચ સમિતિઓનું પાલન કરવામા પરેવ્યું પરંતુ મન તે ભારે ચચલ હતુ આ કારણે જેમ ત્યાથી નિકળ્યું કે ગુણિમા નિયુક્ત થયુ છતા પણ તે ત્યા ડીવાર રહી જ્યારે તેણે અહિ . મત ·प्रियदर्शिनी टीका गा १५ आत्मदमने पल्लीपतिदृष्टान्त मेधा पिपीलिका हति, यूका कुर्याज्जलोदरम् ।। कुरुते मक्षिका वान्ति, कुष्ठरोग च कोलिकः ॥१॥ कण्टको दारुखण्डं च, वितनोति गलव्यथाम् । व्यजनान्तनिपतित,-स्ताल विध्यति वृश्चिकः ॥ २ ॥ विलग्नस्तु गले वालः, स्वरभगाय जायते । इत्यादयो दृष्टदोपाः, सर्वेपा निशिभोजने ॥ ३ ॥ तथैव परलोकेऽपि, दुर्गतिर्जायते ध्रुवम् । तस्मात् रानी न भुजीत मोस्त भगरता सदा ॥४॥ लिये उनके पीछे २ गये। वहा आचार्य ने उन्हें रात्रिभोजन न करने का उपदेश दिया। उस समय मे उन्हों ने बतलाया कि रात्रिभोजन में अनेक दोप है, क्यों कि सूर्यास्त हो जाने से उस समय अनेक सूक्ष्म जीवों का प्रचार और उत्पत्ति होती है तथा यदि भोजन में पिपीलिका- कीडी खाने में आ जावे तो खाने वाले की बुद्धि नष्ट हो जाती है। जू यदि भोजनमे खाने मे आ जावे तो जलोदर नामका रोग हो जाता है। भोजनमें मक्षिका आ जानेसे वमन होता है, भोजनमे कौलिक करोळिया के खाने से कुष्ठरोग होता है, कादा तथा लकडी की फांस से गले में घोर दुःख होता है, विछु खाने मे आ जाय तो तालु का भेदन होता है, केश-खाने में आ जावे तो स्वर का भग होता है इत्यादि अनेक दोष रात्रिभोजन मे है । तथा परलोक मे रात्रिभोजन करने वाले को दुर्गति की प्राप्ति होती है। इसलिये किसी को रात्रिभोजन नहीं करना चाहिये। મહારાજને પહોચાડવા તેમની પાછળ પાછળ ગયા ત્યા આચાર્યે તેમને રાત્રી ભજન ન કરવાને ઉપદેશ આપે, તે વખતે તેમણે જણાવ્યું કે રાત્રી ભેજનમાં અનેક દેશ છે કેમકે, સૂર્યાસ્ત થઈ જવાથી અનેક સૂકમ જીને પ્રચાર અને ઉત્પત્તિ થાય છે અને ભેજનમાં જે પીપલીકા–કીડી ખાવામાં આવી જાય તે બુદ્ધિને નાશ થાય છે જુ વગેરે જે ખાવામાં આવી જાય તે જળદર નામને રેગ થાય છે, માખી આવી જવાથી ઉલટી થાય છે, જે કરોળી ખાવામાં આવી જાય તો કઢ થાય છે, કાટા તેમજ લાકડાની ફાસ જેવુ ખાવામાં આવી જાય તે ગળામાં અટકાઈ જાય છે અને ઘણું દુખ થાય છે, વિકી જે ખાવામાં આવી જાય તે તાળવુ તેડી નાખે છે, મેવાળે ખાવામાં આવી જાય તે સ્વરનો ભ ગ થાય છે ઈત્યાદિ અનેક દેષ રાત્રી ભેજનમાં છે અને રાત્રી ભોજન કરનારને દુર્ગતિની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ માટે કેઈએ રાત્રી ભોજન ન કરવું, , ·. उत्तराध्ययनसूत्रे निक्षितस्थान गन्तुमक्षमो भूत्वा चौरपल्ल्यामेर चातुर्मास्येऽवस्थातु चौर- पल्लीनायकमुपाश्रयं याचितवान् चौरपल्लीनायकेन प्रोक्तम्-अत्र भरवा देशना न कर्तव्या, सर्वे वय तस्करचिजीविनः । मुनिना तद्वचन स्वीकस्प स्वाध्यायध्याना- दिना चातुर्मास्यं यापितम् । चातुर्मास्यापसाने विहारसमये सर्वे तस्कराः किंचिदुर मुनिमनुगताः वदामुनिना तेभ्यो रात्रिभोजनमतिपेधरूपा देशना दत्ता। तथा चोक्तम्- भूल गये और चोरोंकी पल्ली में जा परचे । वहा ५०० चौर रहते थे, चौमासे का समय बिलकुल नजदीक आ पहुंचा था। इतना समय था नहीं कि किसी और दूसरे स्थान पर वहां से चलकर चौमासे में रहने का निश्चय किया जा सके । अतः आचार्यने वहीं पर चतुर्मास व्यतीत करने के अभिप्राय से चौरो के नायकसे चतुर्मास में ठहरने के लिये उपाश्रयकी याचना की। आचार्यकी यातसुनकर पल्लीपति ने उनसे कहा कि आप यहा ठहरे-हमे इसमें कुछ हरकत नहीहै परतु आप यहा धार्मिक उपदेश देने का कष्ट न करें। कारण कि हम सब यहा के निवासी चौरी करके अपना निर्वाह करते हैं कहीं ऐसा न हो कि आपकी देशना से हमारा व्यापार धदावद हो जाय । आचार्य ने उसकी यात मान ली और स्वाध्याय एव ध्यान से वही पर रहते हुए अपना चौमासे का समय व्यतीत किया । जव विहार करने का समय आया तो उस वख्त सब चौर मिलकर आचार्य को पहुंचाने के लिए इकडे हुए और कुछ दूर तक सब के सब आचार्य महाराज को पहुँचाने के ચારોના નેસડામા જઈ પહોંચ્યા ત્યા ૫૦૦ ચાર રહેતા હતા, ચોમાસાને સમય નજીક આવી રહ્યો હતો, એટલે સમય ન હતું કે ત્યાથી બીજા સ્થાને પહોંચીને ત્યા ચોમાસામાં રહેવાનો નિશ્ચય કરી શકાય આથી આચાર એ સ્થાન ઉપર ચતુર્માસ વ્યતિત કરવાના અભિપ્રાયથી ચરોના નાયકથી ચતુર્માસ રોકાવા માટે આશ્રય સ્થાનની યાચના કરી આચાર્યની વાત સાભળી ચોરાના નાયકે કહ્યું કે ભલે આપ અહિ રહે અમને એમા કાઈ વાધ નથી પરંતુ આપ અહિ ધામીક ઉપદેશ આપવાને વિચાર ન રાખશે કારણ કે અમે સઘળા અહિના નિવાસી ચોરી કરીને પિતાને નિર્વાહ કરીએ છીયે કદાચ એવું ન અને કે આપના ઉપદેશથી અમારે ધ ધ બધ થઈ જાય, આચાર્યો તેની વાત માની લીધી અને સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનથી ત્યાં રહીને પોતાને માસાને સમય વ્યતિત કર્યો જ્યારે વિહાર કરવાનો સમય આવ્યો તે વખતે બધા ચેરેએ મળી આચા ને પહોચાડવા માટે એકઠા થયા અને થોડે દૂર સુધી આ બધા ·प्रियदर्शिनी टीका गा १५ आत्मदमने पल्लीपतिदृष्टान्त निर्विपा । पाकमत्ता अपि एवमेव विचार्य स्वभोजनार्थम मास पृथक निधाय अर्ध मास विपमिश्रित कृतवन्तः । स भोजनार्थमुपस्थिताः पल्लीनायक प्रोक्तवन्तः। पल्लीपतिनोक्तम्-इदानी रातिः सजाता, मया रात्रिभोजनस्य प्रत्याख्यान कृतम् , सर्भुज्यताम् , ततः पल्लीनायफाज्ञया सर्वे चौरा भोक्तुमुपविष्टाः । ता सार्धद्वय- सख्यकाचोराः सविपमदिरापानेन मृताः, अन्ये सार्धद्वयसख्यकाः सविप मासभक्षणेन मृताः । एतत् सर्व दृष्ट्वा पल्लीनायकन मनसि चिन्तितम् - से आधी मदिरा मे विप मिला दिया जाय । ऐसा विचार कर उन्होने आधी मदिरा मे विप मिला दिया और आधी मदिरा अपने लिये विना विप की अलग रख ली । उधर जो मास आदि पकाने में लगे हुए थे उन्होंने भी यही विचार किया और जैसा काम इन लोगोने किया वैसा ही उन्हों ने किया-अर्थात् उन लोगो ने भी आघे भोजन मे विप मिला दिया और आधा भोजन अपने लिये विना विप का अलग रख लिया। जब सब भोजन के लिये बैठने लगे तर सर ने पल्लीपति को भोजन करने के लिये बुलाया। परतु पल्लीपति ने उस समय भोजन करने से यह कह कर मना कर दिया कि देखो भाईयों इस समय रात्रि हो चुकी है- मैं ने रात्रिभोजन का त्याग किया है, अतः आप लोग ही इस समय भोजन करें ! पल्लीपति की इस प्रकार आज्ञा प्राप्त कर वे सब के सब भोजन करने के लिये बैठ गये। उनमे आधे तो विप मिश्रित मदिरा के पान करने से मर गये और आधे विपमिश्रित मास के खाने से मर गये । इस प्रकार सर्व विनाश देखकर पल्लीपति ने मन मे विचार આવે એવો વિચાર કરી તેઓએ અરધા દારૂમા વિપ મેળવી દીધુ અને અરધો દારૂ પોતાના માટે અલગ રાખ્યો અહિ પણ જે માસ વગેરે પકાવવામાં લાગેલ હતા તેમણે પણ એ વિચાર કર્યો જેવું કામ આ લોકેએ કર્યું અર્થાત એ લોકેએ પણ અરધા ભોજનમા વિષ મેળવી દીધુ અને અરધુ પિતાના માટે અર્લગ રાખી લીધુ જ્યારે બધા જમવા માટે બેસવા માડ્યા ત્યારે બધાએ તેના આગેવાનને જમવા માટે બોલાવ્યા પરંતુ આગેવાને એમ કહી ના કહી કે જુઓ ભાઈ ઓ આ સમયે રાત્રીને સમય થઈ ચુક્યું છે કે રાત્રી ભેજ નને ત્યાગ કરેલ છે આથી આપ લેકેજ જમી લો આગેવાનની આ પ્રકારે આજ્ઞા મળતા તે બધા જમવા માટે બેસી ગયા, અને અરધા તે વિષે મેળવેલ દારૂનું પાન કરવાથી મરી ગયા અને અરધા વિષ મિશ્રીત માસના ખાવાથી મરી ગયા આ પ્રકારે સર્વ વિનાશ જેઈને આગેવાને મનમાં વિચાર કર્યો કે ·उत्तराध्ययनसूत्र देशना श्रुत्वा तेपु केरलमे केन पट्टीपतिना रात्रिभोजनमत्याग्यान कृतम् । एकदा पञ्चशतसख्यकैयौरे सह पल्लीपतिः स्तेय कर्नु गतः। एकस्या नगर्या बहुवर धन चौर्येण प्राप्त, तदुपादाय ते सर्वे महारण्ये समागक्ष्य तत्र सर्व सस्थिताः । तत्र तन्नायकेन कथितम्-मनभुज्यता सः, तदासार्धद्वयसम्यकाः पाककरणार्थ प्रसृत्ताः, साधद्वयसख्यसाथ मुरादिकमानेतु समीपस्थ ग्राम गताः । मदिरादिकमानेतु प्र. तैस्तैचिन्तितम्-चार्येणोपार्जित साधनमस्माफ मरिष्यति, यद्यमदिरा विपमि- श्रिता नीयते । एष विचिन्त्याधिमदिरा पिमिश्रिता तैरानीता, अर्धा तु स्वार्थ आचार्य महाराज की इस प्रकार को धर्मदेशना सुनकर उनमे से केवल एक पल्लीपति ने रात्रिभोजन का त्याग कर दिया। एक समय की यात है कि यह पल्लीपति उन पाचसौ चोरों के साथ चोरी करने के लिये बाहर गया। किसी एक नगर में चोरी करने से उन्हें यहत सा द्रव्य मिला । उसे लेकर वे सर के सर वहा से चल दिये और किसी एक जगल में आकर ठहर गये । पल्लीपति ने सर से कहा कि अयसब लोग भोजन की तैयारी करो। पल्लोपति के इस आदेश को पाकर उनमें से आधे अर्थात् अढाईसौ चौर तो भोजन करने की तैयारी में लग गये और अढाइसौ चौर सुरा मदिरा आदि को लेने के लिये पास के गावों मे गये। मदिरादिक लानेके लिये गये हुए इन व्यक्तियों ने मनमे विचार किया कि चोरी में जितना भी द्रव्य हाथ लगा है वह सब का सब हम सब लोगों को ही मिल जावे तो बहुत ही उत्तम बात है. इसलिये ऐसा प्रयत्न करना चाहिये कि जो लोग भोजन बना रहे हैं वे सब के सब मर जायें-अत उन्हें मारने की तरकीच एक यही है कि इस मदिरा में આચાર્ય મહારાજની આ પ્રકારની ધર્મ દેશના સાભળીને તેમાથી ફક્ત એક ચેરના આગેવાને રાત્રી ભેજનને ત્યાગ કર્યોએક વખતે તે શેરને આગેવાન એ પાચ એની સાથે ચેરી કરવા માટે બહાર ગયે, કેઈ એક નગરમા ચેરી કરવાથી તેને ઘણુ દ્રવ્ય મળ્યું એને લઈ તે બધા ત્યાથી ચાલતા થયા અને કઈ એક જગલમાં પહોંચી ત્યા રેકાયા ચારના આગેવાને બધાને ભોજનની તૈયારી કરવાનું કહ્યું તેના આદેશને સાભળી અરધ જેટલા ચાર તે ભોજનની તૈયા રીમાં લાગી ગયા અને અરધા દારૂ વિગેરે લેવા માટે પાસેના ગામમાં ગયા, દારૂ વિગેરે લેવા ગયેલા એ ચરોએ મનમાં વિચાર કર્યો કે, ચેરીમાં મળેલ સઘળુ દ્રવ્ય બધુ અમને મળી જાય તે ઘણુ સારૂ થાય આ માટે એ પ્રયત્ન કરે જોઈએ કે જે લેકે ભેજન બનાવે છે તે બધા મરી જાય તેમને મારવાની તરકીબ કેવળ એક જ છે કે આ દારૂમાના અરધા દારૂમા વિષ ને ·" . प्रियदर्शिनी टीका गा १६ आत्मदमने प्रकार लक्षणेन सप्तदशवियेन, तपसा अनशनादिद्वादशवियेन च दान्ताचशीकृतः स्यात् तर्हि वरं श्रेयः शोभन भवेदित्यर्थः, सयमो हि आस्रवनिरोध जनयति, क्षपकणि समारोहयति, कर्म निर्जरयति केवलज्ञानमुत्पादयति, शैलेश्यवस्था मापयति सिद्धा- वस्था प्रकटयति । तपश्च रागद्वेपादिदोपमलिनात्मसशोधक, तेजोलेश्यादिविवि- धलब्धिजनक पूर्वसचितसफलफर्मदाहरू नफर्मानुत्पादकम् । पुनर्मनस्येव चिन्त- येत्-अहं परैः अन्यैः वन्धनैः शृङ्खलादिभिः, वधैः लगुडचपेटादिभिः, दमिता निगृहीत.-पद्ध्या ताडयित्या च स्वाधीनीकृत इत्यर्थः, मा भवेयम् । अय भाष-यदाऽन्ये मम बन्धन ताडनैर्दमन करिष्यन्ति तदा मम श्रेयो नास्ति, परवशत्वात् , तथाहि-वधपन्धनैः परपशस्य मम चित्तसमाधि नै सम्भवति तदभावे कर्मनिर्जराभाः, तदभावे दीर्घावससारपरिभ्रमण भविष्यतीति । एच मन का दमन करूँ यह सर्वोत्तम है। अगर ऐसा नहीं करूँ तो कदाचित् मुझे (वधणेहिं बहेहिं परेहि दम्म तो अह मा वर-वधनैः वधैः परैः दमितः अह मा बर) बधनों-शृखला आदि के द्वारा चाधना रूप क्रियाओ से तथा वध-चपेटा आदि प्रहारों से जो मै दूसरों के द्वारा दमित होउँ । अथवा यदि मैं इन्द्रियो एव मनका जो तप तथा सयम दारा दमन कर लूगा तो यह इसलिये उत्तम है कि मैं भविष्य मे अन्य व्यक्तियों द्वारा वधन एव वध से निगृहीत नही हो सकूगा । कहने का तात्पर्य यह है कि जब मुझे अन्यजन वधन एव ताडन आदि द्वारा निगृहीत करेंगे तो इसमें मेरी कोई भी भलाई नहीं है कारण कि यह अवस्थाएँ अनिच्छापूर्वक वश होने की वजह से सहन करनी पड़ती हैं। इसमे चित्त की समाधि तो होती नही है। चित्त मे समता भावरूप સયમ અને તપ દ્વારા જો હુ આત્માને ઈન્દ્રિયે અને મનનુ દમન કરૂ એ सर्वोत्तम छ ने तम न ४३ त ४ायित भने वधणेहिं वहेहिं परेहिं दम्म तो अह मा वर-वधन वधै परै दमित अह मा वर ५ धनी श्रम माहवाश બાધવારૂપ ક્રિયાઓથી તથા વધ-ચપેટા આદિ પ્રહારોથી જે હું બીજાઓથી દમિત બંનુ અથવા--જે હું ઈન્દ્રિયો અને મનનું તપ તથા સમ દ્વારા દમન કરી લઉ તે તે એ માટે ઉત્તમ છે કે હું ભવિષ્યમાં અન્ય વ્યક્તિઓ દ્વારા બે ધન અને વધથી નિગૃહીત નહી થઈ શકુ કહેવાનો મતલબ એ છે કે જ્યારે મને બીજા માણસો બધન અથવા તાડન આદિ દ્વારા નિગૃહીત કરે તે આમા મારી કેઈ પણ ભલાઈ નથી કારણ કે, આ અવસ્થાએ અનિચ્છાએ પરવશ થવાને કારણે સહન કરવી પડે છે તેમાં ચિત્તની સમાધી થતી નથી ચિત્તમાં ·, ११८ उत्तरायपनसूत्र रानिभोजनमत्याख्यानेन रसनेन्द्रियमानदमनस्य फलमेतद् यन्मया जीवन लब्धम् , यदि पुनः सर्वयाऽऽत्मदमन गर्या तर्हि कथ न ध्रुव नित्यमचलमन्यावा शिवसोख्य लभेयम् । एव विचिन्त्य चौरपल्लीनायकेन मुनिसमोपे गत्वा प्राज्यां गृहीत्या स्वात्मकल्याण साधितम् ॥ १५ ॥ आत्मदमनार्थमेव चिन्तयेदित्याह- मूलम्-वर में अप्पा देतो. सजमेण तवेण ये । माऽहं परेहि दम्मतो, वधणेहिं वैहेहि यें ॥१६॥ छाया-वर मे आत्मा दान्तः सयमेन तपसा च । माऽहं परैर्दमित. पन्धनधेच ॥ १६ ॥ टीका-'वर मे० ' इत्यादि । मे=मया, आत्मा-मनोरूपः पञ्चेन्द्रियरूपश्च सयमेन सानयानुष्ठानविरति किया कि रात्रिभोजन त्याग करने का, जिसमें एक मात्र रसनेन्द्रिय का दमन किया जाता है, यह फल है जो मैं अकेला जीवित बच सका हु । यदि सर्व प्रकार से में आत्मा-इन्द्रियों एव मन का दमन करूँ तो क्यों नहीं ध्रुव, नित्य, अचल और अध्यागाध मुक्ति सुख का अधिकारी यनू । इस प्रकार विचार कर उस पल्लीपति ने उसी समय मुनिकी पास जा कर दीक्षा धारण कर आत्मकल्याण के मार्ग का साधन करना प्रारभ कर दिया ॥१५॥ आत्मा को दमन करने के लिये मोक्षाभिलाषी को इस प्रकार विचार करना चाहिये-'वरमे० ' इत्यादि । अन्वयार्थ-(मे अप्पा सजमेण तवेण य दतो वर-सयमेन तपसा मया दान्तः वर) सयम एव तप के द्वारा जो मै आत्मा का-इन्द्रियों રાત્રી ભેજન ત્યાગ કરવાથી માત્ર એક રસનેન્દ્રિયનું દમન કરવામા આવે છે તેનું આ ફળ છે જે હું એકલે જીવતે રહી શકો જે હું સર્વ પ્રકારથી આત્મા-ઇન્દ્રિયો અને મનનું દમન કરૂ તે ધ્રુવ, નિત્ય, અચલે અને અવ્યાબાધ મુક્તિ સુખને અધિકાર કેમ ન બનું? આ પ્રકારને વિચાર કરી તે ચેરના આગેવાને એ જ વખતે મુનિ પાસે જઈને દીક્ષા ધારણ કરી આત્મ કલ્યાણના માર્ગનું સાધન કરવાને પ્રારભ કરી દીધો ૧૫ મોક્ષના અભિલાષીએ આ પ્રકારે આત્માનું દમન કરવાનો વિચાર परवान-वरमे० प्रत्याहि भन्पयार्थ- मे अप्पा सजमेण तवेणय दतोवर-सयमेन तपसा मया दान्त वर ·प्रियदर्शिनी टीका गा १५ ात्मदमने सेचनकहस्तिदृष्टान्त १२१ चिन्तयति, यदा कथमपि मे पालको भविष्यति तदाऽनेन हनिष्यते । ततः सा हस्तिनी यूथादपसरति, क्रमेण महर प्रहरद्वयमन्तरितं कृत्वा यूथमध्ये मिलनि, क्रमशः सा द्वितीये दिवसे यूथमध्ये गत्वा मिलति एव कुर्वत्या तेया पसबसमये समागते सति तापसायमो दृष्टः, सा तत्राऽऽलीना गुप्तस्थाने प्रसूता, वालक: सजात.। स वालकस्तन यथा तापसकुमारा घटादिभिरुद्यानगतान् वृक्षान् सिञ्चन्ति, तथा जलाशय गत्वा स्वशुण्डाया जलं भृत्या वृक्षान् सिञ्चति । ततस्तापसैस्तस्य निवास करता था। वहा जितने भी नवीन बच्चे पैदा होते थे सब को मार डालता था। एक समय की बात है कि एक हस्तिनीगर्भवती हुई। गर्भावस्था मे हस्तिनी ने विचार किया कि जब मेरी कुक्षि से बच्चा पैदा होगा तो यह निश्चय है कि यह दुरात्मा गज उसे विना मारे नहीं रहेगा, अतः अच्छी अब यही है कि मैं इस यूथ से अलग ही होकर रह । ऐसा विचार कर यूथ से अलग रहने लगी-परन्तु यह अलग रहने का भेद प्रकट न हो जाय इस ख्याल से पहिले तो वह यूथ में एक २ दो २ प्रहर के बाद आती जाती रही, फिर १-१-२-२ दिन के बाद मिलती रही। इस प्रकार करते २ जव उसके प्रसव का समय नजदीक आ गया तो वह किसी तापस के आश्रम में जा पहुंची। वहां पर गुप्तस्थान में प्रच्छन्न होकर उसने घच्चे को जन्म दिया। बच्चा क्रमश बढने लगा। यहा पर जिस तरह तापस कुमार घडो में पानी भरकर उद्यान के वृक्षो को सीचा करते थे उसी प्रकार यह हाथी का बच्चा भी जलाशय से अपनी सूड में पानी भर कर उद्यान के वृक्षों (साथी) निवास ४रतो तो ત્યા જેટલા નવા બચ્ચા જન્મતા હતા તે બધાને તે મારી નાખતે એક સમયની વાત છે એક હાથણી ગર્ભવતી થઈ, ગર્ભાવસ્થામા હાથીએ વિચાર કર્યો કે જ્યારે મને બચુ અવતરશે ત્યારે એ વાત નિશ્ચિત છે કે આ દુરાત્મા હાથી તેને મારી નાખ્યા વગર રહેશે નહી આથી સારૂ તે એ છે કે, આ જુથથી જુદા પડીને રહુ આવો વિચાર કરી તે જુથથી જુદી રહેવા લાગી પરંતુ અલગ રહેવાને ભેદ પ્રગટ ન થઈ જાય એ માટે તે જુથમા અવાર નવાર આવતી જતી અને ધીરે ધીરે એકેક દિવસ અને બબ્બે દિવસના અંતરે આવતી જતી આ પ્રકારે કરતા કરતા જ્યારે તેને પ્રસવ સમય નજીક આવ્યો ત્યારે તે કોઈ તપસ્વીના આશ્રમમાં જઈ પહાચી અને ત્યાં ગુપ્ત સ્થાનમાં પ્રચ્છન્ન-છૂપાઈને બચ્ચાને જન્મ આપે બચુ મેટુ થવા માડયું, ત્યાં જે રીતે તાપસ કુમાર ઘડામાં પાણી ભરીને ઉદ્યાનના વૃક્ષને પાતા હતા તે રીતે આ હાથીનું બચ્ચું પણ જળાશયથી પિતાની સુ ઢામાં પાણી ભરીને उ०१६ ·उपराज्यपाल अब दृष्टान्तः सेचनकइस्ती यथा- एफस्यामटव्या बहुतरहस्तिनीमिः सह महागनो निवसनासीत् । स च जातं जात करिशारक विनाशयति । एकदा तत्रका हस्तिनी सगर्भा जाता, सा चैत्र समाधि की प्राति नहीं होगी-यह भी निश्चित है कि कर्म की निर्जरा नहीं होगी। कर्म की निर्जरा के अभाव में इस अनन्तससार का परि- भ्रमण भी नहीं रुक सकता है । १७ प्रकार के सयम से एव १२ प्रकार के अनशन आदि तप से जो म आत्मा का दमन कर लूगा उससे मेरा एकान्त हित होगा। कारण कि सयम से ही आस्रव का निरोध होता है । इसकी सहायता से ही आत्मा क्षपकोणी पर आरूढ़ होता है । अनन्तगुणी कर्मों की निर्जरा इसके ही सद्भाव से रोती है। केवल ज्ञान की प्राप्ति जीव को इसी के बल पर होती है। शेलेशी अवस्था का लाभ एव सिद्धावस्था की प्रकटता इसी तप सयम से मिलती है। रागद्वेष आदि से मलिन आत्मा का शोधन तप से होता है। तेजोलेश्या आदि विविध लब्धियो का जनक तथा पूर्व में सचित समस्त कर्मों का नाशक एव नवीन कर्मों का आगमन का निरोधक तप होता है। अतः इस अवस्था मे एकान्ततः आत्मा का हित भरा हुआ है । अब सेचनकहस्ती के दृष्टान्त से इस विपय को स्पष्ट करते हैं- किसी एक अटवीमे अनेक हस्तिनीके साथ एक मदोन्मत्त महागज સમતાભાવરૂપ સમાધીની પ્રાપ્તિ થશે નહી આ પણ નિશ્ચીત છે કે, કર્મની નિજરા પણ થશે નહી કમની નિર્જરાના અભાવમાં આ અન ત સ સારનું પરિભ્રમણ પણ રોકી શકાવાનુ નથી ૧૭ પ્રકારના સ યમથી અને ૧૨ પ્રકારના અનશન આદિ તપથી જે હુ આત્માનું દમન કરી લઉ તે તેનાથી મારૂ એકાન્ત હિત થશે કારણ કે, સયમથી જ આશ્રવને નિરોધ થાય છે, તેની સહાયતાથી જ આત્મા ક્ષેપક શ્રેણીએ પહોચે છે અનતગુણી કમેની નિર્જરા એનાજ સદૂભાવથી થાય છે કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ જીવને એના જ બળથી મળે છે શૈલેશી અવસ્થાને લાભ તેમજ સિદ્ધઅવસ્થાની પ્રગટતા એજ તપ સયમથી મળે છે રાગકેશ આદિથી મલીન આત્માનું શોધન તપથી થાય છે તે વેશ્યા આદિ વિવિધ લબ્ધિઓના જનક તથા પૂર્વના સચિત સમસ્ત કર્મોને નાશ કરનાર અને નવીન કર્મોને રોકનાર તપ હોય છે આથી આ અવસ્થામાં એકાન્તત આત્માનું હિત સમાયેલું છે (સેચનક હાથીના દાતથી સૂત્રકાર આ વિષયને સ્પષ્ટ કરે છે ) કઈ એક વનમાં અનેક હાથણીઓની સાથે એક મન્મત્ત ·- प्रियदर्शिनी टीका गा १६ आत्मदमने सेचनकहस्तिदृष्टान्त ૨૨૨ जालानस्तम्भे लौहशृङ्खलाभिः स निबद्धः । तापसास्तवागत्य सेचना भर्मयन्ति- अरे गजराज ! अधुना का ते पराक्रमः, अविनयस्य फलमिदानी लब्धम् । एतद्वचन श्रुत्वा सेचनकः मुद्धः स्तम्भं भक्त्वा पुनर्मन प्रपिष्टस्तेपामावासभूमौ रक्षान् विध्व- सितवान् । पुनः श्रेणिकः सेचनक गज निगृहीतु तद्वन गतः । अत्रान्तरे पूर्वभव मित्रदेवेन सेचनक्समीपमागत्य मोक्तम्-हे वत्स ! परेभ्यो दमनात् सय दमन वरम् , ततस्तद्वचः श्रुत्वाऽसौ सयमागत्यालानस्तम्भनिकटे स्थितः । रहा है । हमारे आश्रम का समस्त वन उसने नष्ट भ्रष्ट कर दिया है। तापसों की इस प्रकार यात सुनकर श्रेणिक ने बडी सेना के साथ चन में जाकर उस सेचनक हाथी को पकड लिया। और उसे लाकर आलान- स्तभ में लोहे की सामलों से बाध दिया। तापस आकर अब उसे भसित करने लगे। कहने लगे-अरे! सेचनक गजराज ! कह अब वह तेरा पराक्रम कहा चला गया, देख तेरी कैसी दुर्दशा हुई है। समझा यह अविनय करने का फल है, जिसे तू भोग रहा है । तापसो के इस प्रकार भर्सना भरे वचनों को सुनकर सेचनक को बहुत ही क्रोध आया और उस आवेश मे आलानस्तभ को तोड मरोड कर वह सीधा वन मे जा पहुँचा। वहा पहुँचकर उसने पहिले की तरह ही उनकी आवासभूमि के वृक्षों का विश्वस करना प्रारभ कर दिया। राजा ग्रेणिक पुन. उसे पकड़ने के लिये वन मे आये । इतने में पूर्वभव के मित्र देवने आफर सेचनक से कहा-जो तुम बार २ दूसरों के द्वारा दमित किये जाते हो-उसकी अपेक्षा तो यही अच्छा है कि तुम अपने आपको આશ્રમના સઘળા વૃક્ષેને એણે નાશ કરી નાખ્યો છે તાપસની વાત સાંભળી શ્રેણિક રાજાએ ભારે સેના સાથે વનમાં જઈ એ મેચનક હાથીને પકડી લીધે અને તેને રાજધાનીમાં લાવી એક ખૂબ મજબૂત સ્તભ સાવે લેઢાની સાકળથી બાધી દીધે તાપસેએ આ સમયે તેની સામે જઈ તેની મશ્કરી શરૂ કરી અને કહેવા લાગ્યા-અહે! સેચનક ગજરાજ કહે હવે તમારૂ પરાક્રમ કયા ચાલ્યુ ગયુ? જે તારી કેવી દુર્દશા થઈ? અવિનયનું આ ફળ છે, જે તુ ભોગવી રહેલ છે તાપસનું આ કહેવાનું સાભળી સેચનકને ખૂબ જ ક્રોધ આવ્યું અને તે જબરજસ્ત એવા સ્વ ભને તેડી નાખી લોઢાની સાકળોને ફગાવી દઈ વનમા જઈ પહેઓ ત્યાં પહોંચીને ચારે બાજુથી વનના વૃક્ષોને વિચ્છેદ કરવાનું શરૂ કરી દીધું રાજા શ્રેણિક ફરી તેને પકડવા માટે વનમાં પહોચ્યા આ સમયે સેચનકના પૂર્વભવના મિત્ર દેવે આવી સેચનકને કહ્યું–તમે બીજી દ્વારા ઘડી ઘડી હેરાન થાવ છે-આથી સારૂ તે એ છે કે તમે તમારી જાતે પિતાનુ દઝન કરે ·૨૨૨ उत्तराध्ययनसूत्रे 'सेचनक' इति नाम छतम् । स सेचनकम्तापसवालकाना वयस्यो जातः । कदाचिद् भ्रमन्त यूधाधिपतिं दृष्ट्वा से पनकस्त मारितगन् । स्वय यूथाधिपतिर्जातः। स च तापसाश्रमे वृक्षाणा विध्वसन कतमान् , काऽप्यन्या मन्मानेर प्रच्चन्ना मा तिष्ठतु इति विचारितवाच । ततस्ते तापसा रुष्टाः पुष्पफल्पूर्णदस्ताः श्रेणिकनृपस्य समीप गला तमनुपन्-एक सेचनफनामाइस्ती ने तिष्ठति, स चास्माक वासस्थाने वन विनाशयति । ततः श्रेणिकेन महत्या सेनया सह पन गया सेचनक निगृत को सीचने का काम करने लगा। सिंचनरूप कार्य को करने से तापसों ने इसका नाम " सेचनक" रख दिया। तापस यालक इस पर पडे प्रसन्न रहा करते, अतः उन सबके साथ यह खूय हिलमिल कर रहने लगा, यहा तक कि उनके साथ इसकी पूर्ण मित्रता हो गई। जप यर खूब चलिष्ट हो चुका-तो एक समय की यात है कि उसने अवसर पाकर यूधाधिपति हाथी को घूमते समय जान से मार दिया और स्वय यूथ का अधिपति रो गया । इसने ऐसा विचार किया कि मेरी माता के समान कोई भी हथिनी छुप कर न बच्चा उत्पन्न करे और न छुप कर ही रहे, इस अभिप्राय से इसने आश्रम के समस्त वृक्ष उखाड़ डाले। इसके इस प्रकार के कार्य से तापस लोग रुष्ट हो गये। वे सब के सब पुष्प फलादिकरूप भेट लेकर राजा श्रेणिक के पास पहुँचे । वहा पहुँचकर उन्हो ने राजा को अपनी सारी कथा सुनाई। कहा महाराज ! एक सेचनक नामक हस्ती वनमे रहता है वह बहुत ही उपद्रव कर ઉદ્યાનના વૃક્ષોને પાણી પાવાનુ કામ કરવા લાગ્યુ, તાપસીએ આ પ્રકારનું કામ કરવાથી તે હાથી બાળકનું નામ “સેચન રાખ્યું તાપસ બાળક તેના પર ખૂબ પ્રસન્ન રહ્યા કરતા, એથી તે એમની સાથે ખૂબ હળી મળીને રહેવા લાગ્યું, તે ત્યા સુધી કે એમની સાથે તેની પૂર્ણ મિત્રતા થઈ ગઈ જ્યારે તે હાથી બચુ ખૂબ બન્યુ ત્યારે એક સમયે તે સશક્ત અને બનેલા હાથી બાળે મહાબળવાન અને ઘાતક એવા હાથી ઝડપતિને અવસર મેળવી જીવથી મારી નાખ્યો અને પિતે ગુડપતિ બને તેણે વિચાર કર્યો કે મારી માતાની માફક કઈ પણ હાથણ છુપાઈને બચ્ચાને જન્મ ન આપે અને ન તે છુપાઈને રહે આ અભિપ્રાયથી તેણે આશ્રમના બધા વૃક્ષોને જડમુળથી ઉખેડી નાખ્યા હાથીના આ પ્રકારના કાર્યથી તપસ્વીઓના દિલમાં ભારે દુખ થયું અને તેઓ પુષ્પ ફળ વગેરે ભેટ લઈ રાજા શ્રેણિકની પાસે પહોંચ્યા અને ત્યા જઈ રાજાને બધી વાત કહી સંભળાવી અને કહ્યું, મહારાજ ! સેચનક નામનો એક હાથી વનમાં રહે છે તે ખૂબ ઉપદ્રવ કરે છે, અમારા બળવાન બળવાન ·- प्रियदर्शिनी टीका गा १६ आत्मदमने सुदर्शनमुपदृष्टान्त १२५ समागताः मजा समिलन्ति । तस्य प्राज्यराज्यसुख, प्रतिदिवस ना नवमिव यौवनम् , नानीतमिम शिरीपकुसुममिव मुकुमार शरीरम् , नयनलोभकर रूपलावण्यम् , सर्वत्रा व्याहतगतिक यानम् , दिदमण्डलविजयिनी चतुरगिगो सेना, शीतलमुगन्ध- मन्दमारुतमनोविनोदन, नन्दनवनमित्र सर्नुमुखद रमणीयमुद्यानम् , चन्द्रमण्डला- वधीरणगगनस्पर्शिधनलमामादाः, सर्ने कामभोगा अनुकूला आसन् । असी दौगुन्दु- कदेव इव सर्व सुखमनुभपन्नास्ते । तदा धर्मचन्द्रनामक पाचार्यः शिष्यगणपरि- राज्य का उसे अधिक से अधिक स्मुख या। योधन भी इसका प्रति दिन नवीन नवीन रूप में खिलता रहता था। शरीर इसका नवनीत एव शिरीप पुष्प से भी अधिक सुकुमार या । रूप लावण्य नयनों को लुभावे ऐसे थे इसे कही पर भी चले जाने में कोई रुकावट नहीं होती थी। इसकी चतुरगिणी सेना दिदमडल को विजय करने वाली थी। इसके एक रमणीय उद्यान या जो नन्दनवन के समान समस्त ऋतुओ में सुखदायक या। जिसमें शीतल, मद एवं सुगधित पवन यहा करता या उससे मन का अच्छा विनोद होता था। जिस महल में राजा का निवास या वह चद्रमडल से भी रमणीय या तथा इतना ऊँचा था कि आकाश को जैसे स्पर्श करता हो । समस्त कामभोग इसके अनुकूल थे। दौगुन्दक देव की तरह यह समस्त प्रकार के सुखों को भोगता हुआ अपना समय निश्चितरूप से व्यतीत करते थे। इतने मे एक दिन की बात है ग्रामानुग्राम विचरते हुए धर्मचन्द्र नामके आचार्य દિશાઓમાથી લેકે દેડીને આવતા હતા રાજાનું એમને સારૂ એવુ સુખ હતુ, યૌવન પણ એમનું પ્રતિદિન અવનવીન રીતે ખીલતું રહેતું હતું, શરીર એમનું નવનીત (માખણ) અને શિરીષ પુષ્પથી પણ અધિક સુમાર હતુ, રૂપ લાવણ્ય નયનને લેભાવે તેવું હતું, કેઈ પણ સ્થળે જવામાં એને કઈ રૂકાવટ ન હતી, એમની ચતુરાગિણી સેના દિમડળને વિજય કરનાર હતી, એમનુ એક સુદર એવુ ઉદ્યાન હતુ જે નન્દનવન સમાન દરેક રૂતુમાં સુખ આપનાર હતુ જેમા શીતળ, મદ, અને સુગંધિત પવન વહ્યા કરતો હતો, જેથી મનને સારે આનદ મળતા જે મહેલમા રાજાને નિવાસ હતું તે ચદ્રમડળથી પણ રમણિય હતો અને તે એટલે ઉચો હતો કે જે આકાશને અડીને ઉભો હેય એમ લાગતુ બધા કામગ એને અનુકૂળ હતા દૌગુદા દેવની માફક એ સમસ્ત પ્રકારના સુખને ભેગવતા પિતાને સમય નિશ્ચીત રીતે વ્યતિત કરતા હતા આમાં એક દિવસની વાત છે કે ગ્રામાનુગ્રામ વિચરતા ધર્મચક ·१२५ उत्तराध्ययनसूत्र सयमागत स्तम्भसमीपे विचरणेनावस्थित सेचनक दृष्ट्वा अणिपस्तं मिप्टाहारैः वर्णभूपणैः करस्पर्शादिभिध नितरा लालयति स्म । एक सेचनकह- स्तिपत् स्वयमात्मनो दमनेन लोके सर्वनादर लभमानः मुसी भाति । तथैव परलोकेऽपि सुखी भाति ' तत्रोदाहरणम्- अष्टमतीर्थकरस्य श्रीचन्दप्रभस्य शासने चन्द्रपुरीनगर्या तद्वशपरपराया मुद- र्शनो नाम नरपतिरासीत् । स चैव पूर्वोपार्जितपुण्यराशिरासीत्-येन तस्य दर्शनाव प्रजानामिप्टलाभो भाति, अतस्तदर्शनार्थमनुदिवस तत्र चतसभ्यो दिग्भ्यः दमन करो । देव के इस प्रकार वचन सुनकर सेचनक जालानस्तम्भ के पास स्वय आ कर खड़ा हो गया । राजा सेचनकको आलानस्तभके पास खड़ा देखकर वडा प्रसन्न हुआ। उसने मिष्ट आरार से तथा स्वर्ण के आभूषणों से उसका खूब सत्कार किया। वारवार उसके ऊपर हाथ फेरा और पुचकारा । मतलब करने का यरी है कि जो व्यक्ति सेचनक हाथी की तरह अपना स्वय दमन करता है वह सर्वत्र आदरणीय बन कर इस लोक में खूप सुखी हो जाता है । तथा परलोक में आनदका भोक्ता बनता है, इस विषय मे उदाहरण इस प्रकार है- अष्टमतीर्थकर श्री चद्रप्रभु स्वामी के शासन में चद्रपुरी नाम की नगरी में सुदर्शन नामका एक राजा थे। यह चद्रप्रभुस्वामी की वशपर- परामे ही उत्पन्न हुए थे। उसकी पूर्वोपार्जितपुण्यराशि इतनी प्रबल थी कि जो कोई प्रजाजन इसका दर्शन करते थे उसे अवश्य ही इष्ट का लाभ होता था। इसी से उसके दर्शन के लिये हरएक दिशा से दौड २आते थे। દેવના આ પ્રકારના વચન સાભળી સેચનક પિતાની જાતે જ રાજધાનીમાં પહો અને પ્રથમ જે સ્થળે તેને બાધવામાં આવેલ હતું તે સ્થળે જઈ ઉભે રહી ગયે સેચનકને આ રીતે પાછો આવેલે જઈ રાજા શ્રેણિક ખુશી થયા અને તેને સારૂ એવુ મીષ્ટ ભેજન આપી સેનાના અલકારે પહેરાવી તેના શરીર ઉપર પ્રેમથી હાથ ફેરવવા લાગ્યા કહેવાને મતલબ એ છે કે જે વ્યક્તિ સેચનક હાથીની માફક સ્વય પિતાનુ દમન કરે છે તે સર્વત્ર આદરને પાત્ર બની આ લેકમા ખૂબ સુખી થઈ પરકમાં પણ આનદના ભેગવનાર બને છે આ વિષયમાં ઉદાહરણ આ પ્રકારનું છે– આઠમા તીર્થંકર શ્રી ચંદ્રપ્રભુસ્વામીના શાસનમા ચદ્રપુરી નામના નગ રમા સુદર્શન નામના રાજા હતા તે ચદ્રપ્રભુ સ્વામીના વશના જ હતા એની પૂર્વોપાજીત પુણ્યરાશિ એટલી પ્રબળ હતી કે જે કઈ પ્રજાજન એમના દર્શન કરે તેને ઈષ્ટને લાભ અવશ્ય મળી જતે, આથી એમના દર્શન માટે દરેક ·प्रियदर्शिनी टीका गा १६ आत्मदमने सुदर्शननृपदृष्टान्त १२७ अनशनारमौदरिकाभ्या तपोभ्या रूपलावण्य सपन्न सुकुमार शरीर कृशयति, तथाहि-चतुर्भक्त कृत्वा तत्पारणायामतप्रान्तरुक्ष, तदपिसाभिग्रह, तदपि स्वल्प, वदप्यवमोदरिकानुकूल गृह्णाति । तदनन्तर पप्ठभक्तमष्टमभक्त दशमभक्त द्वादशभक्त यावन्मासक्षपण तपः कृत्वा सर्वपारणासु अवमोदरिक तपः कुर्व नेव शरीर कशतर कृतवान् । एव तीव्रतस्तपश्चःणाद धारनामानगारवत शुक्मासशोणितः सन् परि- चिन्तयति-आचार्यदेशनानुसारेण मया सर्वथाऽऽत्मा दमितः, धर्मध्यानेनात्मपल माप्य पुष्टोऽस्मि, अत' पर शूलध्यानाय सर्वथा यतिष्ये, एवं सोत्साह विशुद्धभाव- नया क्षपस्णि समारह्यान्तर्मुहर्तमात्रेण केवलज्ञान प्राप्तवान् , एव वक्मात्रेण तीन- तपसा स्वात्मान दमयन सिद्धो जातः। तस्मात् स्वयमेव स्वात्मा दमनीय इति ॥१६॥ होकर दीक्षित हो गये। उन्हों ने अपने रूपलावण्ययुक्त सुन्दर सुकुमार शरीर को अनशन एव अवमौदरिक तप द्वारा कृश करना प्रारभ कर दिया। कभी वह चतुर्भक्त उपवास करते और पारणा के समय अन्त, प्रान्त ण्व रुक्ष आहार लेते, उसमें भी अभिग्रह, अभिग्रह मे भी स्वल्प, उसमें भी अवमोदरिकानुकल लेते । बाद मे पष्ठ भक्त, अष्टमभक्त, दादशभक्त, से लेकर एक मासक्षपण तक भी तपश्चर्या करते । और इन सब तपस्याओं के पारणा के दिन यह अवमोदरिक तप करते। इससे इनका शरीर अतिशय दुर्बल हो गया। इस प्रकार तीव्र तपश्चर्या के करने से इनका शरीर धन्य नामक अनगार के शरीर की तरह शुष्क मास शोणित वाला होकर केवल अस्थिपजर मात्र अवशिष्ट रहा । उस समय उन्होंने विचार किया कि मैं ने आचार्य महाराज की देशना अनुसार सर्व प्रकार से अपनी आत्मा का दमन किया तथा इस अवस्था સુકુમાર શરીરને અનશન અને અવમોદરિક તપથી કશ કરવાને પ્રારભ કરી દીધે કયારેક તેઓ ચતુર્ભક્ત અપવાસ કરતા અને પારણના સમયે અન્ત, પ્રાન્ત અને રુક્ષ આહાર લેતા હતા એમાં પણ અભિગ્રહ, અભિગ્રહમા પણ સ્વ-૫, એમા પણ ઉદરિક તપ કરતા બાદમા ષષ્ઠભક્ત, અષ્ટમભક્ત, દશ- મભક્ત, દ્વાદશભક્ત, થી લઈ એક માસક્ષપણ સુધીની પણ તપશ્ચર્યા કરતા અને એ બધી તપશ્ચર્યાના પારણાના દિવસે ઉદરિક તપ કરતા આથી એમનું શરીર અતિશય દુર્બળ બની ગયુ, આ પ્રકારની તીવ્ર તપશ્ચર્યા કરવાથી તેમનું શરીર ધન્ય નામના અનગારના શરીરની માફક લેહી માસ વગરનું થઈ ગયું, અને ફક્ત હાડકાને માળખો જ બાકી રહ્યો એ સમયે તેમણે વિચાર કર્યો કે--મે આચાર્ય મહારાજની દેશના અનુસાર સર્વ પ્રકારથી મારા આત્માનું દમન કર્યું .

·१२६ उत्तराभ्ययमसूत्र तो ग्रामानुग्राम विहरन् चन्द्रपुरीनगर्या राहिल्याने सहमाऽऽम्राने समवस्तः । तद्वन्दनाथै सुदर्शनो नृपः सपरिवारः समायातः । आचार्यण सुदर्शननृपस्य नामा- नुरूप रूपलापण्यादिक पिलोक्य धर्मदशना दत्ता-मुदर्शननृपो निशम्य मुनिदशना मनसि चिन्तयति-अहो ! यः स्वात्मान य न दमयति, स पर धन्यनादिभि दमितः सन् सात्मनः कर्म निरयितु न प्रभाति अपितु ज्ञानावरणीयाघप्टविध- कर्मरजोमिः स्वात्मान गुरुतरी कृत्य चतुर्गतिफससारगर्ने निपतति जन्मजराम- रणाद्यनन्तदु.ख प्राप्नोति । इति चिन्तयन् सभ्यः कामभोगेम्पो रिज्य मनजितः । महाराज अपने शिष्यगण सहित उस चद्रपुरी नगरी के याहिर बगीचे मे सहस्राम्रवन में पधारे । उनको वन्दन करने के लिये वे सुदर्शननरेश परिवारसहिक वहा गये । आचार्य महाराज ने नाम के अनुरूप उनके रूपलावण्य को देखकर धर्म देशना प्रारभ की। सुनकर नरेश बहुत ही आनदित हुए और विचारने लगे-जो व्यक्ति अपनी आत्मा को स्वय दमन नहीं करता है वह दूसरों द्वारा वध यधनादिक से दमित होकर अपने कर्मों की निर्जरा करने मे शक्ति शाली नहीं होता है किन्तु दुर्ध्यान होने से उस समय वह आत्मा चतुर्गतिक ससाररूप गर्त में निपातन हेतु जो ज्ञानावरणीयादिक अष्टविध कर्म का बध है उसे दृढ़ करता है । उस कर्मरूपी रज से मलिन बना वह आत्मा इतना भारी हो जाता है कि उसका पतन ससाररूपी गर्त मे अवश्यभावी होता है। और वहा पड़ा हुवा वह जन्ममरण आदिके अनत दुःखो को भोगता रहता है। इस प्रकार विचार कर वह नरेश समस्त कामभोगों से विरक्त નામના આચાર્ય પિતાના શિષ્યગણ સહિત એ ચદ્રપુરી નગરના બહારના બગી ચામાં પધાર્યા રાજા સુદર્શન તેમને વદન કરવા પરિવાર સાથે ત્યા ગયા આચાર્ય મહારાજે નામના જેવા જ તેના રૂપ લાવણ્યને જોઈ ધર્મ દેશના પ્રારંભ કરી સાભળી રાજા ખૂબજ ખુશી થયા અને મનમાં વિચારવા લાગ્યા કે જે વ્યક્તિ પિતાના આત્માનું સ્વય દમન નથી કરતે તે બીજા દ્વારા વધ બ ધનાદિકથી દમિત થઈ પિતાના કર્મોની નિજ રા કરવામાં શક્તિશાળી બની શકતું નથી પરતુ દુર્ભાન હોવાથી એ સમય તે આત્મા ચતુર્ગતિક સંસારરૂપ ખાડામાં અવશ્ય પડે છે અને એમાં જ પડયે રહી તે જન્મ મરણ આદિના અનત દુ છે ભગવત રહે છે આ પ્રકારને વિચાર કરી રાજા સુદર્શન સમસ્ત કામ ભેગથી વિરક્ત બની દીક્ષિત થઈ ગયા તેમણે પોતાના રૂપલાવણ્ય યુક્ત સુંદર ·- . प्रियदर्शिनी टीका गा १८ आसनविनय कर्मयोग्यानाम् आचार्यादीनामित्ययः, पक्षतः पार्थतः, न उपविशेदिति शेपः । पार्श्वभागोपवेशने गुर्वादिपक्तौ समावेशात् वत्साम्य स्यात् , किंच शिष्य प्रति चक्रावलोकने गुरोः रुधादिवाधासम्भवः तथा चाविनयः प्रसज्येत, तस्मादाचा- दिवाहुना सह पाहु कृत्वा शिष्यो नोपरिशेदिति भावः । पुरतो न=गुर्वादीनाम- ग्रतोऽपि नोपनिशेत , त्योपवेशने पन्दनार्थमागताना जनाना गुर्वादिमुखावलोकने- ऽन्तरायः स्यात् , पृष्ठतोऽपि नैवोपरिशेत् , गुरुशिष्ययोरुभयोरपि मुखादर्शने वाच- नादीनामानन्दो न स्यादिति भावः । ऊरुणा-जड्डया ऊरुजवा न युज्यात्न सघट्टयेत् , अत्यासनोपवेशनादिभिः शिष्य. स्वकीयेनोरुणा गुरोरूरु न स्पृशेदि- त्यर्थः । तथाकरणे सति गुर्वादीनामविनय स्यात् । तथा-शयने शग्याया शयित आसीनो वा न प्रतिशृणुयात् । अय भावः-शग्यागत. शिष्यो यदि गुरुणाऽऽहूतः आसन विनय को सूत्रकार कहते हैं-'न पक्खओ०' इत्यादि ॥ अन्वयार्थ (किचाण पक्खओ-कृत्याना पक्षतः "न उपविशेत्" कृतिकर्म-अर्थात् वदनादि के योग्य-आचार्य तथा अपने से बडो के पास में सघहा करते हुए वरापर नहीं बैठे । ( पुरओ न पिट्ठओ न-पुरतः न पृष्ठत. न) गुरु महाराज के आगे नहीं बैठे। पीछे सघहा करता हुआ नही बैठे । (अरुणा ऊरु न जुजे-ऊरुणा ऊरु न युज्यात् ) उनके ऊरु-घुटना से घुटना लगाकर नहीं बैठे । (सयणे नो पडिस्सुणे) तथा जिस समय आचार्य आदि किसी काम करने के लिये बुलावे अथवा कहें उस समय अपने आसन पर बैठे ही बैटे उत्तर नहीं दे । कृतिकर्म का अर्थ चन्दन विशेष है । इसका वर्णन मेरे द्वारा रचित आवश्यक सूत्र की टीका मे किया गया है । अतः यह पिपय वहा से जान लेना चाहिये । इस कृतिकर्म के योग्य आचार्य आदि होते हैं। આસન-વિનય વિષે સૂત્રકાર કહે છે -~-न पक्खओ० इत्यादि अन्वयार्थ-किच्चाण परसओ-कृत्याना पक्षत “ न उपविशेत् " कृति અર્થાત વન્દનાદિને યોગ્ય આચાર્ય તથા પિતાનાથી મેટાએની પાસે તેમની माम 5 मेस नही, पुरओ न पिठ्ठो न-पुरत न पृष्ठत न गुरु મહારાજની આગળ બેસવુ નહિ, પાછળ અડોઅડ થઈ ન બેસે કળા કરું ન जुजे-ऊरुणा ऊरू न युज्यात् तेमना धु टयुथी धुटय वन न मेसे सयणे नो પદિષ્ણુ તથા જે સમયે આચાર્ય આદિ કેઈ કામ કરવા માટે બેલા અથવા કહે તે સમયે પિતાના આસન ઉપર બેઠા બેઠા જવાબ ન આપે ભાવાર્થ–કૃતિ અને અર્થ વદન વિશેષ છે! જેનું વર્ણન મારાથી રચિત આવસ્યક સત્રની ટીકામાં કરવામાં આવેલ છે, આથી આ વિષય ત્યાથી

·१३०
उत्तराप्ययस्वे
आसनविनयमाह-
मूलम्-नै पक्खओ न पुरओ, नेवे फिच्चाण पिट्टओ।
नं जुजे" अरुणा ऊरु, सयेणे नो" पडिस्सुणे॥१८॥
छाया-न पक्षतो न पुरतो, नैव कृत्यानां पृष्ठतः ।
न युञ्याद् उरुणा करु, शयने नो प्रतिशृणुयात् ॥ १८ ॥
टीका-न पक्खो' इत्यादि।
कृत्यानाम्-कृतियोग्याः कृत्याः, अत्र हतिशब्देन कृतिकर्म गृह्यते, कतिकर्म-
वन्दनविशेषः, तद्वर्णनमानश्यपसूनस्य मत्कृतमुनितोपिणीटीकाया द्रष्टव्यम् , कृति-
सुन्दर लता को प्रत्यनीकभाव नष्ट कर देता है। इसलिये मोक्षाभिलाषी
विनयवान शिष्य का कर्तव्य है कि वर स्वप्न में भी अपने गुरु महाराज
का प्रत्यनीक न बने।
श्लोक में
वाचा कर्मणा" जो पद दिये गये है उसका मतलब
यह है कि गुरु के प्रति शिष्य ऐसा न कहे कि "आप भी क्या कुछ
जानते हैं " । इस प्रकार का व्यवहार वाचनिक प्रतिकूल आचरण में
गर्भित होता है। इसी तरह वे जिस सस्तारक पर बैठते हों उसका
कभी भी शिष्य को उल्लघन नहीं करना चाहिये । उससे पैर का सघर्षण
या सघट्टन न हो इसकी सदा सावधानी रखनी चाहिये । तथा आचार्य
महाराज के समक्ष कभी भी शिष्य को उच्च आसन पर नही बैठना
चाहिये और उनके आने पर अपने आसन से उठकर गुरु महाराज को
बदन आदि करना उचित है ॥ १७॥
લતાને પ્રત્યનિભાવ નાશ કરી નાખે છેઆ માટે ક્ષાભિલાષી વિનયવાન
શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે સ્વપ્નામા પણ પિતાના ગુરુ મહારાજને પ્રત્યનિક ન બને
asभा (वाचा कर्मणा)२ ५४ मापवाभा मावत छ तर मतम
એ છે કે ગુરુના પ્રતિ શિષ્ય એવું ન કહે કે “તમે પણ શુ કાઈ જાણે છે
આ પ્રકારને વહેવાર વાચનિક પ્રતિકૂલ આચરણમાં ગર્ભિત થાય છે. આ રીતે
તે જે આસન ઉપર બેસતા હોય તેનુ શિષ્ય કદિ પણ ઉcવ ઘન કરવું ન
જોઈએ, એ આસનને તેનો પગ ન લાગે તેની તેણે સાવચેતી રાખવી જોઈએ
તથા આચાર્ય મહારાજની સામે કદી પણ શિષ્ય ઉચા આસન પર બેસવું
જોઈએ અને તેમના આવવાથી પિતાના આસન ઉપરથી ઉભા થઈ ગુરુ
महारान बहन कोरे ७२७ लयित छ ॥ १७ ॥

·प्रियदर्शिनी टीका गा १९-२० मासनविनय १३३ मूलम्-ने पल्हत्थिय कुज्जा, पक्खैपिड च सजएं। पाएँ पंसारिए वांवि ने चिट्टे"गुरुणतिएं ॥१९॥ छाया-नैव पर्यस्तिका कुर्यात् , पक्षपिण्ड च सयत । पादो प्रसार्य पापि, न तिप्ठेद् गुरूणामन्तिके ॥ १९ ।। टीका-'नेव पल्हत्यिय' इत्यादि । सयतः-मुनिः, पर्यस्तिकाम्-द्वे जानुनी उत्थाप्य वस्त्रेण पृष्टत. समारभ्य पार्यद्वय जानुद्वयं च संवेष्टयोपवेशन पयस्तिका, यद्वा-जड्डाद्वय वस्त्रेण सवेप्टयो- उन्हें प्राप्त नहीं हो सकेगा। तथा गुरु महाराज की जघा से जघा अडाकर भी शिष्य को इसलिये नहीं बैठना चाहिये कि इस प्रकार की क्रिया से गुरु महाराज का अविनय होता है । गुरु महाराज जय किसी कार्य करने के लिये शिष्य को बुलावें तो उस समय उसका कर्तव्य है कि वह 'तहेति तहेति' कहकर आसनसे उसी वख्त सभ्रान्तचित्त होकर आसन का परि- त्यागकर देवें और बडी भक्तिसे विनयके साथ गुरुके समक्ष जाकर हाथ जोड वन्दना करके पूछे कि हेभदत ! आज्ञा दीजिये-किस कार्य के लिये आपने मुझे याद किया है। इस प्रकार का व्यवहार भी विनयधर्म में परिगृहीत हुआ है ॥१८॥ 'नेव पल्हत्यियः' इत्यादि। अन्वयार्थ-(सजए सयतः) मुनि शिष्य को (गुरुणतिए-गुरुणा- मन्तिके) अपने गुरुजनों के समक्ष (पल्हत्यिय नेव कुजा-पर्यास्तिका नैव कुर्यात् ) पैरों पर पैर रखकर-पालरथी मारकर-पद्मासन माडकर- कभी नहीं बैठना चाहिये। इस प्रकार बैठने से आशातना दोप लगता है। એને પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેમ ગુરુ મહારાજના ગઠણથી ગોઠણ ભીડાવીને શિષ્ય એટલા માટે ન બેસવું જોઈએ, કારણ કે આ પ્રકારની ક્રિયાથી ગુરુ મહારાજને અવિનય થાય છે, ગુરુ મહારાજ કંઈ કામ માટે શિષ્યને બોલાવે છે તે સમયે એનું કર્તવ્ય છે કે પિતાના આસન ઉપરથી એ જ વખતે સ્વસ્થ ચિત્ત બની ગુરુ બેલાવે ત્યારે તહેત કહી આસનને ત્યાગ કરી ભક્તિપૂર્વક વિનય સાથે ગુરુની સામે જઈ હાથ જોડી વદના કરી છે કે હે ભદન્ત! આજ્ઞા આપ વ્યા કામ માટે આપે મને યાદ કરેલ છે આ પ્રકારને વહેવાર પણ વિનય ધમમ अड ४२वामा आवत छ ॥१८॥ नेव पहस्थिय त्यादि सन्याथ-सजए-सयत मुनि शिष्ये गुरुणतिए-गुरुणामन्तिके चाताना शु३/नानी भाभे पल्हत्यिय नेषकुज्जा-पर्यास्तिका नैर कुर्यात् ५1 6५२ રાખી-પલેઠી લગાવી–પદ્માસન લગાડી, કદિ પણ બેસવું ન જોઈએ ·- १३२ उत्तराध्ययनसूत्रे किंचित्कार्यकरणाय प्रोक्तो या स्यात् , तदा शिष्येण शरयाया स्थितेनेव न श्रोतव्यम् , किंतु गुरुपचनश्रषणसमनन्तरमेर सभ्रान्तचेताः सग्नियः कृताञ्जलिः सन् गुरोः समीपमागत्य चरणारविन्द वन्दमान: अनुगृहीतोऽहम् ' इति मनसि मन्यमानो रदेव-'भदन्त ! आज्ञापयतु किं विवेय मया' इति ।। १८ ॥ मोक्षाभिलापी शिष्य का कर्तव्य है कि वह आचार्यादिक को दाये वायें न बैठे । कारण कि इस प्रकार बैठने से गुर्वादिक की पक्ति में उसका समावेश रोता है। दर्शनार्थी लोग शिप्य को समझगे कि यही गुरु महाराज है । तथा शिष्य के प्रति जब गुरु को देखने की इच्छा होगी तो वे अपनी गर्दन को मोड़कर उसको देखेंगे, इससे उनकी गर्दन में तथा स्कन्ध आदि फिराने में तकलीफ होगी, तथा गुरु महाराज का सघट्टा आदि होने से शिष्य को आशातना आदि दोप लगने का सभव है। इसलिये गुरु महाराज की बरावरी में नहीं बैठना चाहिये। गुरु महाराज के आगे भी इसी तरह से नही बैठना चाहिये। कारण कि इस प्रकार से पैंठने मे गुरु महाराज को वन्दना निमित्त आने वालो को उनके दर्शनो मे अन्तराय होती है। इसी प्रकार गुरु के पीछे भी शिष्य को नही पैठना चाहिये-क्यों कि इस प्रकार से बैठने पर गुरु को शिष्य का मुख नहीं दीख सकेगा और शिष्य को गुरु का मुख नही दीख सकेगा, इससे वाचना पृच्छना आदि मे अन्तराय होने से उनका आनंद જાણી લેવું જોઈએ, આ કૃતિકમના એગ્ય આચાર્ય આદિ હોય છે મોક્ષા ભિલાષી શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે આચાર્ય આદિથી ડાબા-જમણ ન બેસે કારણ કે, આ પ્રકારે બેસવાથી ગુરુ આદિની પકિતમાં તેને સમાવેશ થાય છે દર્શનાથી લોક શિષ્યને જ ગુરુ મહારાજ માની લે શિષ્ય તરફ જ્યારે ગુરુ મહારાજને જોવાની ઈચ્છા થાય ત્યારે તે પિતાની ગરદન મરડીને તેના તરફ જશે આથી એમની ગરદનમાં ખભા વગેરે ફેરવવામાં તકલીફ થશે તથા ગુરુ મહારાજનું સઘ આદિ થવાથી શિષ્યને આદિ દોષ લાગવાને સ ભવ છે આ માટે ગુરુ મહારાજની બરોબરીમાં બેસવું ન જોઈએ તેમ ગુરુ મહારાજની આગળ પણ આ રીતે બેસવું ન જોઈએ કારણ કે આ પ્રકારના બેસવાથી ગુરુ મહારાજની વેદના માટે આવનારને તેમના દર્શનમાં અતરાય થાય છે આ પ્રકારે ગુરુની પાછળ પણ શિષ્ય બેસવું ન જોઈએ કેમ કે આ રીતે બેસવાથી ગુરુ શિષ્યનું મુખ જોઈ શકતા નથી અને શિષ્ય, ગુરુનું મુખ જોઈ શકતા નથી અને ગુરુ શિષ્યનું મુખ જોઈ શકે નહી આથી વાચના પૃચ્છના આદિમા અતરાય થવાથી એને P તથા અશાતના ·. प्रियदर्शिनी टीका गा २१ आसनविनय प्रेक्षितु शीलमस्येति तथा, जसौ गुरूणा प्रसादा-यदन्येषा गिप्याणा सद्भावेऽपि गुरखो मामाज्ञापयन्तीति विचारशील इत्यर्थः । यद्वा-केन विधिना गुरुः प्रसन्नो भनेदिति भावनाभापितः, गुरुप्रसादलाभार्थी इति यावत् । उक्तब- जो नत्यि भग्गसाली, नो सो गुरुदेसण इह लभए । धारामियस्स निवडइ, जगेणो पुन्नहीणाण ॥ १ ॥ छाया-यो नास्ति भाग्यशाली, नासौ गुरुदेशनामिहालभते । धाराऽमृतस्य निपतति, अने नो पुण्यहीनानाम् ॥ १॥ तथा नियागार्थी-मोक्षार्थी शिष्यः गुरु-धर्माचार्यादिक, सदा उपतिष्ठेत 'मत्थरण पदामि' इत्यादि वदन् सनिनय गुरुसमीपे तिष्ठेदित्यर्थः ॥१०॥ जावे, अथवा किसी कार्य करने के लिये कहा जावे-तब वह (कयाइविं- कदाचिदपि) कभी भी (तृसणीओ न-तूणीक न भवेत् ) उत्तर दिये विना नहीं रहे चाहे बीमार भी होवे तो भी चुपचाप न रहे। (पसाय- पेही-प्रसादप्रेक्षी) यह समझे कि मेरा बड़ा भारी सौभाग्य का उदय है, जो अन्य शिष्यो के होने पर भी गुरु महाराज मुझे ही आज्ञाप्रदान- कर रहे हैं । अथवा-यह विचार करे कि गुरु महाराज जिस उपाय से मेरे पर प्रसन्न हों वही उपाय मुझे करते रहना चाहिये । इस प्रकार की भावना से भावित होकर गुरु के प्रसाद का लाभार्थी बने । क्यों कि कहा भी है-जिस प्रकार हीन पुण्यवालों के शरीर ऊपर अमृत रस की धारा नहीं पड़ती है-उसी प्रकार जो शिष्य भाग्यशाली नहीं होता है वह गुरु की देशना का पात्र नहीं होता है । इसी तरह (नियागट्ठी) मोक्षा- मिलापी शिप्य का कर्तव्य है कि घर (मया गुरु उवचिद्वे-सदा गुरु જ્યારે તેને બોલાવવામાં આવે અથવા કેઈ કામ માટે કહેવામાં भाव त्यारे कयाइविं-कदाचिदपि हि पण तुसणीओ न-तुष्णीक न भवेत् उत्तर આપ્યા વગર ન રહે ચાહે તે બીમાર હોય તે પણ ચુપચાપ ને રહે पसायपेही-प्रसादप्रेक्षी त सभो , भारी सौलायन भोट हय છે કે, બીજા શિષ્યો હોવા છતા પણ ગુરુ મહારાજ મને જ આજ્ઞા આપે છે અથવા એ વિચાર કરે કે ગુરુ મહારાજ જે ઉપાયથી મારા ઉપર પ્રસન્ન રહે તેવો જ ઉપાય મારે કરતા રહેવું જોઈએ આ પ્રકારની ભાવનાથી ભાવિક બનીને ગુરુના પ્રસાદને લાભાર્થી બને કેમકે, કહ્યું છે કે—જે પ્રકારે દુર્ભાગીના શરીર ઉપર અમૃતરસની ધાર પડતી નથી, એ પ્રકારથી જે રિધ્ય ભાગ્યશાળી नथालात त शुरुनी शनात पात्र मनत नयी ॥ ते नियागट्ठी-मोक्षामि anी शिष्यनु तव्य सया गुरु वचिठे-सदा गुरु उपतिष्ठेत् उमेश ·- १३४ उत्तराध्ययनसूत्रे पवेशन, पर्यस्तिका, ताम् , पसपिण्ड-बाहुदयेन कायवेटन च नैव कुर्यात् । अपि चा=अपि च गुरूणाम् अन्तिः सनिधौ पादौ चरणी प्रसारितौ कृत्वा न तिष्ठेत् । इदमुपलक्षणम्-एकजसोपरि अपरचरण निधायापि न तिठेत् । तयासत्यग्नियः स्यादिति भारः॥ १९ ॥ मूलम्-आयरिएहिं वाहित्तो, तुसिणीओ न कयाई वि। पसायपेही नियोगट्ठी, उवचि? गुरु सया ॥२०॥ छाया-प्राचार्याहृतः तूष्णीको, न कदाचिदपि । प्रसादपेक्षी नियागार्थी, उपतिष्ठेत् गुरु सदा ॥ २० ।। टीका-'आयरिएहिं०' इत्यादि । आचार्य:-गुरुभिः, व्याहृतः-आहूतः, यद्वा-उक्तः सन् तूष्णीक. मौनावलम्बी, कदाचिदपि ग्लानाद्यवस्थायामपि न भवेदिति शेपः । किंतु मसादप्रेतीप्रसाद (पक्खपिंड च नेव कुन्जा-पक्षपिण्ड च नैव कुर्यात् ) इसी प्रकार दोनो हायो से घुटने वाधकर तथा पीठ भाग से लेकर दोनों घुटनों को वस्त्र बाधकर भी बैठना गुरु महाराज की आशातना है। (पारा पसारिए वावि न चिट्टे-पादौ प्रसार्य वापि न तिष्ठेत् ) अर्थात् गुरु महाराज के सामने पैरो को पसार कर भी शिष्य को बैठना उचित नहीं है । इसी तरह अर्ध पद्मासन के रूप में भी उनके समक्ष नहीं बैठना चाहिये। ऐसा करने से अविनय दोष लगता है ॥ १९ ॥ 'आयरिएहिं०' इत्यादि । अन्वयार्थ-शिष्य को चाहिये कि वह (आयरिएहिं वाहितो- आचार्य, व्याहृत. सन् ) आचार्य तथा अपने से बडो द्वारा जब धुलाया मारे सवाथी मशातनाना होष साग छ पक्सपिंड च नेव कुज्जा-पक्षपिण्ड च नैव कुर्यात् २ रे भन्ने हायान ४ ५२ वा વાસાના ભાગથી લઈ બને ઘુટણને વસ્ત્રથી બાધી બેસવાથી પણ ગુરુ भडा२।०४नी मशातना थाय छ पाए पसारिए वावि न चिठे-पादौ प्रसार्य वापि न વિદ્ અર્થાત્ ગુરુ મહારાજની સામે પગ લાંબા કરીને પણ શિષ્ય બેસવું ઉચિત નથી આ રીતે અર્ધ પદ્માસનના રૂપથી પણ એમની સામે બેસવું ન જોઈએ એમ કરવાથી અવિનય દેષ લાગે છે ! ૧૯ | 'आयरिएहिं०'त्या अन्वयार्थ-विवे शिश्य भाटे ये ४३री छ आयरिएहिं वाहित्तो- भाचार्य व्याहृतः सन् मायार्य તથા પિતાનાથી મેટા- તથા .

·प्रियदर्शिनी टीका गा २२ पृच्छाप्रकार १३७ , आसनावस्थित शिष्य वदति, तदा शिष्यो व्याख्यानादिकालेपि पट्टाधासने नोप- विष्टः स्याद् , किंतु आसन त्यक्त्वा धीर:=पुद्धिमान् , शिष्यः यत =यलवान् एका- ग्रचित्तः सन् यत् यत् कार्य, गुरुणोक्त सुकर दुप्फर वा, तत्तत् प्रतिशृणुयात् , 'अवश्यफरणभावोऽस्ति' इत्युक्त्वा स्वीकुर्यात् । अत्र-धीर इति विशेषण व्याख्या- नादिकाले, तथा शरीरादिकार्यवशाद् व्यग्रस्यापि शिष्यस्य गुरुविनयाराधनार्थ क्षमत्व सावधानत्व च मूचयति । 'यतः' इति विशेषणेन समितिगुप्तिसमाराधन- पूर्वक गुरोः सफलकार्यसपादनाभिरुचिः सूचिता । प्रतिशणुयादिति पदेन गुरुव चनवणसमनन्तरमविलम्वेन तत्कार्यसपादनार्थ स्वीकृतिवचनमुक्त्वाऽन्यत् सर्व स्वकीयफाय विहाय प्रथम सर्वथा गुरुकार्यसाधने सादरा प्रत्तिः सुचिता ॥२१॥ बैठा हो तो भी उस समय शीघ्र उठकर उसे गुरु महाराज की आज्ञा का पालन करना चाहिये । ऐसा नहीं करना चाहिये कि गुरु महाराज की बात सुनकर भी पुनः आसन पर बैठ जावें । अर्थात् उस समय व्यारयान आदि का समय हो तो भी गुरु महाराज की आज्ञा का आराधन करना चाहिये । इसी बात को उत्तरार्ध मे सूत्रकार ने स्पष्ट किया है-(चइऊण आसण धीरोजओ जत्त पडिस्सुणे-त्यक्त्वा आसन धीर' यत्तत् प्रतिशृणुयात् ) चाहे वह कार्य सरल हो चाहे कठिन हो तो भी सर्वप्रकार के सकल्प विकल्प से रहित होकर गुरु महाराज कथित कार्य को " अवश्य करने का भाव है"ऐसा कहकर शिष्य को स्वीकार करना चाहिये । सूत्र में जो धीर विशेषण दिया गया है उमसे सूत्रकार का यह अभिप्राय सूचित होता है कि जिस समय गुरु महाराज कार्य करने के लिये शिष्य से कहें उस समय वह शिष्य चाहे व्याख्यान देने આસન ઉપર બેસેલ હોય તે પણ ત્યાથી તુરત જ ઉઠીને તેણે ગુરુ મહારાજની આજ્ઞાનું પાલન કરવું જોઈએ એવું નહીં કરવું જોઈએ કે, ગુરુ મહારાજની વાત સાંભળીને પણ આસન ઉપર પાઠો બેસી જાય અથતું એ વખતે વ્યાખ્યાન આદિને સમય હોય તે પણ ગુરુ મહારાજની આજ્ઞાનું આરાધન કરવુ જોઈએ આ વાતને ઉત્તરાર્ધથી સૂત્રકારે સ્પષ્ટ કરેલ છે चइऊण आसण धीरोजओ जत्त पहिस्सुणे-त्यक्त्वा आसन धीर यतो यत्चत् प्रति श्रुणुयात् या त म सरस डेय, या हीन डाय तो urg स मारना સકલ્પ વિકલ્પથી રહિત થઈને ગુરુ મહારાજે કહેલા કામને “અવશ્ય કરવુ જોઈએ તે ભાવ છે” એવુ કહીને શિષ્ય તેને સ્વીકાર કરવો જોઈએ સૂત્રમાં જે ધીર વિશેષણ અપાયેલ છે તેનાથી સૂત્રકારને એ અભિપ્રાય જણાય છે કે, જે સમયે ગુરુ મહારાજ કામ કરવા માટે શિષ્યને કહે તે સમયે શિષ્ય उ०१८ ·, उत्तराभ्ययनसूने आसनस्थितस्य शिप्यस्य विनयमाह- मूलम् -आलेवंते लवते वा, न निसिज कयाइवि । चइऊण आसँण धीरों, जैओ जैत्त" पडिस्सुणे ॥२१॥ छाया-आलपति ल्पति था, न निपीदेत् कदाचिदपि । त्यक्त्वा आसन धीरो, यतो यत्तद् प्रतिशृणुयात् ॥ २१ ॥ टीका-'आलबते' इत्पादि। गुरौ आलपति-समृद् वदति सति, कार्यस्य लघुत्वात्समत्कयनमिति भावः, यथा-आसनमानीयताम् , पारण क्रियताम् , इत्यादि, वा-अथवा गुरौ लपति- पुनः पुनः कथयति सति ग्रहणासेवनाशिक्षाया सपररीयाहत्यकार्ये च, कार्यस्य बृह- चादत्यावश्यकत्वाच्च पुनः पुनः कथन मिति भावः, शिष्यः कदाचिदपि न निपोदेव- आसनाऽऽसीनो न भवेत् । अय भावः-यदि गुरुः किंचित् कार्य सकृद्धा, पुनः पुनर्वा, उपतिष्ठेत् ) “मत्थे ण वदामि " इस प्रकार विनयद्योतक शब्द का न्यवहार करता हुआ सदा अपने गुरु के समक्ष उपस्थित होवे । भावार्थ-गुरुमहाराज जिस तरह अपने ऊपर प्रसन्न हो उत्तम शिष्य का कर्तव्य है कि वह उस प्रकार प्रयत्नशील रहे ॥ २० ॥ 'आलवते.' इत्यादि। अन्वयार्थ-(आलवते लवते वा कयाइ वि न निसिज्जा-आलपति लपति वा कदाचिदपि न निपीदेत् ) उत्तमशिष्य-विनयशीलशिष्य का कर्तव्य है कि जब गुरु महाराज किसी कार्य को करने के लिये एक ही बार मे कहें या बार २ भी कहें तो उस समय उसे कभी उस कार्य को करने के लिये आना कानी नहीं करनी चाहिये । अर्थात्-उस समय वह शिष्य चाहे अपने आसन पर भी પિોતાના ગુરુની સમક્ષ જતી વખતે મળે જ વવામિ આ પ્રકારનો વિનય ઘાતક શબ્દને વહેવાર કરતો રહે ભાવાર્થ–ગુરુદેવ જે રીતે પોતાના ઉપર પ્રસન્ન થાય એ પ્રયત્ન કરવાનું ઉત્તમ શિષ્યનું કર્તવ્ય છે, અને એ પ્રકારે તે પ્રયત્નશીલ રહે | ૨૦ || आटवते. त्यादि मन्वयार्थ आलवते स्वते वा कयावि न निसिज्जा-आलपति लपति वा कदाचिदपि न निषीदेत् उत्तम शिष्य-विनयशीत शिष्यनु तव्य છે કે જ્યારે ગુરુ મહારાજ કઈ કામ કરવા માટે એક જ વખતે કહી દે અથવા વાર વાર કહે તે સમયે તેણે કદિ પણ એ કાર્ય કરવા માટે આનાકાની કરવી ન જોઈએ અથએ વખતે એ શિષ્ય ભલે પિતાના .

·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ विनीतशिष्याय वाचनादानम् १३९ कृत्वा स्थितः सन् प्राचलिपुट =उताभलि., सूत्रादिक पृच्छे । यदा-कदाचिदपि =बहुश्रुतत्वेऽपि जासनगतः शुश्यागतो वा न पृच्छेत् सूनादिकमित्यर्थः । 'आसणगओ' इत्यादि। अन्वयार्य-उत्तम शिष्य को, चाहिये कि वह (आसणगओ -आसनगतः) आसन पर बैठे २ अथवा (सेज्जागओ-शय्यागतः) सस्तारक पर बैठे २ या सोये २ (रोगादिक अवस्था को छोड़- कर) (कयाइवि-कदाचिदपि) कभी भी (न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् । गुरु महाराज से सूत्र का अर्थ अथवा उनकी कुशलता न पूछे । किन्तु (आगम्मुक्कुडओ सतो पजली उडो पुचिउजा-आगम्य उत्कुटुकः सन् प्राञ्जलिपुटः पृच्छेत्) उनके समीप आकर और उत्कुटुकासन-उकडु आसनसे बैठकर दोनों हाथजोड फिर उनसे सूत्र आदि का अर्थ पूछे । शिष्य कितना ही पहुश्रुती क्यो न हो तो भी अपने गुरु से सूत्रार्थ की प्रच्छना अथवा सुख शाता की पृच्छना आसन पर बैठे २ या विस्तर पर लेटे २ नहीं करनी चाहिये । यद्यपि सूत्रार्थ की पृच्छना सशय होने पर ही की जाती है। बहुश्रुत होने पर भी सशय हो सकता है। अब ऐसी स्थिति मे शिष्य का धर्म है कि उस सशय की आसणगओत्यादि अन्वयार्थ-त्तम शिष्यनी थे ५२०४ छ त आसनगओ-आसनत मासन ७५२ मे 28t अथवा सेज्जागओ-शय्यागत શચ્યામાં બેઠા બેઠા , सुता सुता (शाkिs अपत्याने छडीने) कयाइवि-कदाचिदपि ही ५y शुरु भडाराथी सूत्रन। म अथवा मेमनी शणा न पुच्छिन्ना-न पृच्छेत् न पुछे ५२तु आगम्मुक्कुडुओ सतो पजलि उडो पुच्छिज्जा-आगम्य उत्कुटु सन् प्राञ्जलिपुट पृच्छेत् मन माझे मापी माने. सनथी બેસી બને હાથ જોડો ત્યારપછી એમને સૂત્ર આદિના અર્થ પુછે અને સુખ શાતાના સમાચાર પુછે શિષ્ય ગમે તેવો બહુશ્રુત કેમ ન હોય તે પણ પોતાના ગુરુથી સૂત્રાર્થના અર્થ અથવા સુખશાતાના સમાચાર આસન પર બેઠા બેઠા અથવા તે પથારી પર સુતા સુતા ન પુછવા જોઈએ જે કે સૂત્રાર્થ આદિના અર્થ સશય થવાથી જ પુછાય છે થાય છે આથી આવી સ્થિતિમા શિષ્યને ધર્મ છે કે, એ સશયની નિવૃત્તિ માટે તે ગુરુની સમક્ષ જાય અને ખુબ વિનયની સાથે એ સશયની નિવૃત્તિ બહુશ્રુત હેવા છતા પણ સાય ·૨૨૮ उत्तराभ्ययनस्ये -आसंणगओ ने पुच्छिज्जा, नेवसेज्जागओ कयाइ वि। आगेम्मुक्कुंडुओ सतो, पुच्छिज्जा पजेलीउडो ॥२२॥ छाया-आसनगतो न पृच्छेत् , नैव शरयागतः कदाचिदपि । आगम्योत्कुटुकः सन् , पृच्छेत् माअलिपुटः ॥ २२ ॥ टीका-'आसणगो' इत्यादि। आसनगतः आसनोपविष्टः सन् न पृच्छेद सूत्राथै कुशलादिक पा स्मिपि न पृदित्यर्थः । तथा-कदाचिदपि कस्मिन्नपि काले शय्यागतः सस्तारपस्थितः नव प्रपठेत रोगावस्था विना शयानः सन् किमपि नैव पृच्छेदित्यर्थः । किंतु आगम्य गुरोः समीपे आगत्य, उत्कुटुकः उत्कुटुकासन के लिये भी तैयार रहा हो-वह काल उसके व्यारयान करने का भी हो अथवा अपने शारीरिक कार्य के वश से वह शिप्य व्यग्रचित्त वाला भी हो तो भी विनय धर्म की आराधना निमित्त उसे गुरु महाराज कथित कार्य करने की क्षमता एच उस कार्य करने में विशेप सावधानी रखनी चाहिये । "जओ-यतः" यह पद यह प्रकट करता है कि शिष्य को समिति गुप्ति के आराधनपूर्वक ही गुरु महाराज के समस्त कार्यो के सम्पादन में रुचि शील होना चाहिये।" प्रतिशृणुयात्" यह क्रिया- पद इस विशेषता का सूचक है कि गुरु वचन के श्रवण के अनन्तर ही विना किसी विलब के उनके कार्य को करने के लिये प्रतिज्ञा वचन कहकर और अपने निज कार्य को भी छोड़कर शिष्य का कर्तव्य है कि वह सर्व प्रकार से उनके कार्य के माधन करने मे सादर प्रवृत्ति करे ॥२१॥ ભલે વ્યાખ્યાન આપવા માટેની તૈયારીમાં હેય-તે સમય તેને વ્યાખ્યાન કરવાને હેય, અથવા પિતાના શારીરિક કાર્યના વશથી તે શિષ્ય વ્યગ્ર ચિત્ત વાળે હોય તે પણ વિનય ધમની આરાધના નિમિત્ત તેનામાં ગુરુ મહારાજે કહેલા કામને કરવાની ક્ષમતા અને એ કામ કરાવવામાં વિશેષ સાવધાની रामवीन जओ-यत में यह मे प्रगट ४२ छ , शिध्ये समिति ગુપ્તિના આરાધન પૂર્વક જ ગુરુ મહારાજના દરેક કામનુ સપાદન કરવામાં रुया की ये प्रतिश्रृणुयात् मे याद में विशेषतानु सूय छ ગુરુવચનને સાભળતા જ કઈ પ્રકારના વિલ બ વિના એમના કામને કરવા માટે પ્રતિજ્ઞા વચન કહીને અને પિતાનું કામ હોય તેને છેડીને શિષ્યનું ઠત વ્ય છે કે, તે સર્વ પ્રકારથી ગુરુ મહારાજના કામને પૂરૂ કરવામાં પિતાની સાદર प्रवृत्ति ४२ ।। २१॥

·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ विनीतशिष्याय वाचनादानम् १३१ कृत्ला स्थितः सन् पाश्चलिपुट =तामलिः, सूत्रादिक पृच्छेत् । यद्वा-कदाचिदपि =बहुश्रुतत्वेऽपि जासनगतः शग्यागतो या न पृच्छत् मूनादिकमिययः । आमणगओ' इत्यादि। अन्वयार्थ उत्तम शिष्य को चाहिये कि वह (आसणगओ -आसनगतः) आसन पर पैठे २ अथवा (सेज्जागओ-शय्यागतः) सस्तारक पर बैठे २ या सोये २ (रोगादिक अवस्था को छोड- कर) (कयाइवि-कदाचिदपि) कभी मी (न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् । गुरु महाराज से सूत्र का अर्थ अथवा उनकी कुशलता न पूछे । किन्तु (आगम्मुक्कुटुओ सतो पजली उडो पुचिउजा-आगम्य उत्कुटुका सन् प्राञ्जलिपुटः पृच्छेत्) उनके समीप आकर और उत्कुटुकासन-उकड आसनसे बैठकर दोनों हाथजोड फिर उनसे सूत्र आदि का अर्थ पूछे। शिष्य कितना ही बहुश्रुती क्यों न हो तो भी अपने गुरु से सूत्रार्थ की प्रच्छना अथवा सुख शाता की पृच्छना आसन पर बैठे २ या विस्तर पर लेटे २ नहीं करनी चाहिये । यद्यपि सूत्रार्थ की पृच्छना सशय होने पर ही की जाती है। बहुश्रुत होने पर भी सशय हो सकता है। अब ऐसी स्थिति में शिष्य का धर्म है कि उस सशय की आसणगओ इत्यादि मन्वयाय-त्तम शिष्यनी से ३२०० छ उ ते आसनगओ-आसनत मासन 6५२ मे मे81 अथवा सेज्जागओ-शय्यागत શચ્યામાં બેઠા બેઠા है सुत भुता (डि अपश्याने छाडीन) कयाइवि-कदाचिदपि ४ी पy शुरु महारथी सूत्रना अर्थ अथवा मेमनी YAणता न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् नपुळे ५२तु आगम्मुरकुडुओ सतो पजलि उडो पुच्छिज्जा-आगम्य उत्कुटुरू सन् प्राञ्जलिपुट पृच्छेत् तेमाल सामे यापी मने टासनथा બેસી બન્ને હાથ જોડી ત્યારપછી એમને સુત્ર આદિના અર્થ પુછે અને સુખ શાતાના સમાચાર પુછે શિષ્ય ગમે તે બહુશ્રુત કેમ ન હોય તે પણ પોતાના ગુરુથી સૂત્રાર્થના અર્થ અથવા સુખશાતાના સમાચાર આસન પર બેઠા બેઠા અથવા તે પથારી પર સુતા સુતા ન પુછવા જોઈએ જે તે સ્વાર્થ આદિના અર્થ સ શય થવાથી જ પુછાય છે બહુશ્રુત હેવા થાય છે આથી આવી સ્થિતિમા શિષ્યને ધર્મ છે કે, એ સ શયની નિવૃત્તિ માટે તે ગુરુની સમક્ષ જાય અને ખુબ વિનયની સાથે એ સશયની નિવૃત્તિ છતા પણું સ શિય ·२४० उत्तगध्ययनसूत्रे - जय भाषा बहुश्रुतोऽपि शिष्य सशये सति गुरु पृच्छति मूत्रार्थम् , तर विनयपूर्विकैव प्रच्छना करणीया यथा गुरोराशातना न भवेदिति । उत्कुटुक इति विशेषणेन- इन्द्रियदमनशीलत्व विनीतत्य च मूचितम् , मामलिपुट इत्यनेन सविधग्नियवत्व जातिकुलसम्पन्नत्व च सूचितम् ।। २२ ।। मूलम्-एव विणयजुत्तस्स, सुत्त अथ च तदुभयं । पुच्छमाणस्स सीसंस्त, वागरिज्ज जहासुय ॥२३॥ छाया-एव विनययुक्तस्य, सूत्रम् अयं च तदुभयम् । पृच्छतः शिष्यस्य, व्याकुर्याद् यथाश्रुतम् ॥ २३ ॥ टीका-' एव विणयजुत्तस्स' इत्यादि । एव-उक्तमकारेण पिनययुक्तस्य- विनयवतः, सूत्रम्-कालिकोत्कालिकादि, अर्थ-तद्बोध्य, मूगाभिमायमित्यर्थः । निवृत्तिके लिये गुरुके सन्मुख जावेऔर बडे विनयके साथ उस सशय की निवृत्ति करे । गुरु महाराज का विनय भक्ति में यदि जरा सी भी त्रुटि हो जायगी तो शिष्य आशातना दोपका भागी होगा। "उत्कुटुक" इस विशेषण से सूत्रकार यह सूचित करते है कि जो इस आसन से बैठता है वह साधु इन्द्रिय दमन शोल तथा विनीत होता है। "प्राज- लिपुट " इस विशेषण से शिष्य में सभी प्रकार के विनयगुण तथा जातिसम्पन्नता एव कुल सम्पन्नता सूचित होती है ।।गा २२।। एव' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एव-एच) पूर्वोक्त प्रकार से (विणयजुत्तस्स- विनययुक्तस्य) विनयधर्म से युक्त होकर (सुत्त अथ च तदु- भय पुच्छमाणस्स-सूत्र अर्थ तदुभय पृच्छत ) सूत्र-अर्थ और सूत्र अर्थ दोनों को पूछने वाले (सीसस्स-शिष्यस्य) शिष्य को (जहासुय કરી ત્યે ગુરુ મહારાજની વિનય ભક્તિમાં જરા પણ ભૂલ થાય તે શિષ્ય આસાતના દોષને ભાગી બને છે છે उत्कुटुक * આ વિશેષણથી સૂત્રકાર એ એ સૂચિત કરે છે કે, જે આ આસનથી બને છે તે સાધુ ઇન્દ્રિયનું દમન ४२नार तथा विनित राय छ “प्राअलिपुट" मा विशेषyथी शिष्यमा सर्प પ્રકારના વિનયગુણ તથા જાતિવા પન્નતા અને કુળસ પન્નતા દેખાઈ આવે છે મારા . एव पत्याहि અન્વયાર્થ एव-एव पूर्वरित थी विणयजुत्तस्स - विनययुक्तस्य विनय धर्मथी युत मनी सुत्त अथ च तदुभय पुच्छमाणस्स-सूत्र अर्थ तदुभय पृच्छत सूत्र-मर्थ भने सुत्र Anda mernmint ·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूत्रशब्दार्थ उक्तञ्च- जो मुत्ताभिप्पाओ, सो अत्यो अज्जए य जम्हा । (स्था. २ ठा १ उ०) छाया-या सूत्राभिमायः सोऽर्थः, अर्यते च यस्मात् । व्याख्या-या मूत्रस्य अभिप्रायः स एव अर्थः । यस्मात् यतः करणादसा- वर्यः सूनात् अर्यते गम्यते । तदुभय-मूनाथद्वय च पृच्छतः पृच्छा कुर्नतः शिष्यस्य गुरुः यथाश्रुत-गुरुपरपरातो यथा ज्ञात तथा मूत्रम् , पर्व तदुमय च व्याकुर्यात् कथयेन् , न तु स्वयुद्धथा कल्पित कृत्वा गोषयेदिति भावः । इह तारत् सूत्रज्ञा- नाय सूत्रस्य शन्दार्थ तलक्षण तद्भेद तद्वाचनादिक च निर्दिशामः, तथाहि- वागरिज्जा-यथाश्रुत व्याकुर्यात् ) गुरु महाराज उन सर का शास्त्रविहित विधि के अनुसार प्रतिपादन करे । कालिक उत्कालिक आदि सूत्र है । सूत्र का जो अभिप्राय है वही अर्थ है। कहा भी है-जो सुत्ताभिप्पाओ सो अत्थो अज्जए य जम्हा- सूत्र के अभिप्राय को अर्थ कहा गया है। क्यो कि यह अर्थ सूत्र से ही निश्चित किया जाता है। इस तरह केवल सूत्र को अथवा उसके अर्थ को एव इन दोनों को जय शिष्य अपने आचार्य महाराज से पूछे तो आचार्य महाराज को चाहिये कि वे उसको गुरु परपरा से यथाज्ञात सूत्र-अर्थ एव दोनों को अच्छी तरह समझावें । ऐसा न करें कि अपनी निजी कल्पना से मिश्रित कर उन्हे समझायें। सूत्रज्ञान के लिये उपयोगी समझकर सूत्र का शब्दार्थ, उसका लक्षण, उसके भेद, एव उसकी वाचना आदि के विषय में कुछ स्पष्टीकरण किया जाता है।- શિષ્યને जहासुय वागरिज्जा-यथाश्रुत व्याकुर्यात् शुरु मडा से पानी शान વિહિત વિધિ અનુસાર પ્રતિપાદન કરે કાલિક ઉત્કાલિક આદિ સૂત્ર છે, સૂત્રને જે અભિપ્રાય છે તે જ અર્થ छे यु पर छे,-जो सुत्ताभि पाओ सो अत्यो अज्जए य जम्हा-सूत्रना अभिप्रायन અર્થ કહેવામા આવેલ છે કેમ કે, આ અર્થ સૂત્રથી નિશ્ચીત કરવામાં આવે છે આ રીતે કેવળ સૂત્રને અથવા તેના અર્થને અથવા એ બન્નેને જ્યારે શિષ્ય પિતાને આચાર્ય મહારાજને પૂછે તે આચાર્ય મહારાજે તેને ગુરુ પર પરાથી યથાજ્ઞાત સૂત્ર–અર્થ અને બનેને સારી રીતે સમજાવે એવું ન કરે કે પિતાની જ કલ્પનાથી મિશ્રિત કરી તેને સમજાવે સૂત્ર જ્ઞાનને માટે ઉપગી સમજીને સૂત્રને શબ્દાર્થ, તેનુ લક્ષણ, તેને ભેદ, અને તેની વાચના मानि विषयमा 15 स्पष्टि४२५५ ४२वाभा भावे छे-सूचयतीति सूत्रम्-- ·२४० उत्ताध्ययन अय भावः-बहुश्रुतोऽपि शिष्य सशये सति गुरु पृच्छति सूत्रार्थम् , तत्र पिनयपूर्विकैव प्रच्छना करणीया यथा मुरोराशातना न भवेदिति । उत्कुटुक इति विशेषणेन- इन्द्रियदमनशीलत्व विनीतत्व च सूचितम् , मानलिपुट इत्यनेन सविधग्नियवत्व जातिकुलसम्पन्नत्व च सूचितम् ॥ २२ ॥ मूलम्-एव विणयजुत्तस्स, सुत्त अथ च तदुभय । पुच्छमाणस्स सीसंस्स, वागरिज्ज जहासुय ॥२३॥ छाया-एव विनययुक्तस्य, सूत्रम् अथं च तदुभयम् । पृच्छतः शिष्यस्य, व्याकुर्याद् यथाश्रुतम् ।। २३ ॥ टीका-एव विणयजुत्तस्स' इत्यादि । एव-उक्तमकारेण विनययुक्तस्य- विनयवतः, सूत्रम्-कालिकोत्कालिकादि, अर्थ-तदोध्य, सूत्राभिमायमित्यर्थः । निवृत्तिके लिये गुरुके सन्मुख जावे और बडे विनयके साथ उस सशय की निवृत्ति करे । गुरु महाराज का विनय भक्ति मे यदि जरा सी भी त्रुटि हो जायगी तो शिष्य आशातना दोष का भागीहोगा। "उत्कुटुक इस विशेषण से सूत्रकार यह सूचित करते है कि जो इस आसन से बैठता है वह साधु इन्द्रिय दमन शोल तथा विनीत होता है । “प्राज- लिपुट " इस विशेषण से शिष्य मे सभी प्रकार के विनयगुण तथा जातिसम्पन्नता एव कुल सम्पन्नता सूचित होती है ।गा २२|| एव' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एव-एव) पूर्वोक्त प्रकार से (विणयजुत्तस्स- विनययुक्तस्य) विनयधर्म से युक्त होकर (सुत्त अथ च तदु- भय पुच्छमाणस्स-सूत्र अर्थ तदुभय पृच्छत.) सूत्र-अर्थ और सूत्र अर्थ दोनों को पूछने वाले (सीसस्स-शिष्यस्य) शिष्य को (जहासुय કરી ત્યે ગુરુ મહારાજની વિનય ભક્તિમાં જરા પણ ભૂલ થાય તે શિષ્ય આસાતના દેવને ભાગી બને છે જ આ વિશેષણથી સૂત્રકાર એ એ સૂચિત કરે છે કે જે આ આસનથી બેસે છે તે સાધુ ઈન્દ્રિયનુ દમન કરનાર તથા વિનિત હોય છે જ प्राञ्जलिपुट આ વિશેષણથી શિષ્યમાં સર્વ પ્રકારના વિનયગુણ તથા જાતિસ પન્નતા અને કુળસ પન્નતા દેખાઈ આવે છે ઘરરા , . " एव प्रत्याशि અવયાર્થ. - एव-एव पूर्वरित प्रार्थी विणयजुत्तस्स - विनययुक्तस्य विनय भथी युद्धत मनी सुत्त अत्य च तदुभय पुच्छमाणस्स-सूत्र अर्थ तदुभय पृच्छत सूत्र-मर्थ भने सूत्र सर्थ मन्नत unwanammi ·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूचशब्दार्थ १५१ - सूत्र से ही उक्तन्व- जो मुत्ताभिप्पाओ, सो अत्यो जज्जए य जम्हा । (स्था. २ ठा १ उ०) छाया-या सूत्राभिमायः सोऽर्थः, अर्यते च यस्मात् । व्याख्या-यः मूत्रस्य अभिप्रायः स एष अर्थः । यस्मात् यतः करणादसा- वर्थः सूत्रात् अर्यते गम्यते । तदुभय-मूनार्थद्वय च पृच्छतः पृच्छा कुतः शिष्यस्य गुरुः यथाश्रुत-गुरुपरपरातो यथा ज्ञात तथा मूत्रम् , अर्थ तदुभय च व्याकुर्यात् कथयेत् , न तु स्वबुद्धधा कल्पित कृत्वा गोषयेदिति भावः । इह तावत् सूत्रज्ञा- नाय सूत्रस्य शन्दार्य तल्लक्षण तद्भेद तद्वाचनादिक च निर्दिशामः, तथाहि- चागरिज्जा-यथाश्रुत व्याकुर्यात् ) गुरु महाराज उन सब का शास्त्रविहित विधि के अनुसार प्रतिपादन करे । कालिक उत्कालिक आदि सूत्र है। सूत्र का जो अभिप्राय है वही अर्थ है । कहा भी है-जो सुत्ताभिप्पाओ सो अत्यो अज्जए य जम्हा- सूत्र के अभिप्राय को अर्थ कहा गया है । क्यो कि यह अर्थ निश्चित किया जाता है। इस तरह केवल सूत्र को अथवा उसके अर्थ को एव इन दोनों को जय शिष्य अपने आचार्य महाराज से पूछे तो आचार्य महाराज को चाहिये कि वे उसको गुरु परपरा से यथाज्ञात सूत्र-अर्थ एव दोनों को अच्छी तरह समझावें । ऐसा न करें कि अपनी निजी कल्पना से मिश्रित कर उन्हे समझावें । सूत्रज्ञान के लिये उपयोगी समझकर सूत्र का शब्दार्थ, उसका लक्षण, उसके भेद, एव उसकी वाचना आदि के विषय में कुछ स्पष्टीकरण किया जाता है।- શિષ્યને जहासुय वागरिज्जा-याश्रुत व्याकुर्यात् शुरु महारा०० मे मचाना शास्त्र વિહિત વિધિ અનુસાર પ્રતિપાદન કરે કાલિક ઉત્કાલિક આદિ સૂત્ર છે, સૂત્રને જે અભિપ્રાય છે તે જ અર્થ छ ड्यु ५५ छ,-जो सुत्ताभि पाओ सो अत्यो अजए य जम्हा-सूत्रना अनिमायने અર્થ કહેવામાં આવેલ છે કેમ કે, આ અર્થ સૂત્રથી નિશ્રીત કરવામાં આવે છે. આ રીતે કેવળ સૂત્રને અથવા તેના અર્થને અથવા એ બન્નેને જ્યારે શિષ્ય પિતાના આચાર્ય મહારાજને પૂછે તે આચાર્ય મહારાજે તેને ગુરુ પરંપરાથી યથાજ્ઞાત સૂનઅર્થ અને બન્નેને સારી રીતે સમજાવે એવું ન કરે કે પિતાની જ કલ્પનાથી મિશ્રિત કરી તેને સમજાવે સૂત્ર જ્ઞાનને માટે ઉપગી સમજીને સૂત્રને શબ્દાર્થ, તેનુ લક્ષણ, તેને ભેદ, અને તેની વાચના माहिना विषयमा ४४ पटि४२५ ४२वामा आवे छे-सूचयतीति सूत्रम्-- - ·, શકેo उत्तगध्ययनसूत्र जय भावः-पहुश्रुतोऽपि शिष्य सशये सति गुरु पृच्छति सूत्रार्थम् , ता पिनयपूर्विकैव मच्छना करणीया यथा गुरोराशातना न भवेदिति । उत्कुटुक इति विशेषणेन- इन्द्रियदमनशीलत्व विनीतत्य च सूचितम् , मानलिपुट इत्यनेन सविधविनयवत्व जातिकुलसम्पन्नत्व च मूचितम् ।। २२॥ मूलम्-एव विणयजुत्तस्त, सुत्त अथ च तद्भय । पुच्छमाणस्स सीसंस्स, वागरिज्ज जहासुय ॥२३॥ छाया-एव विनययुक्तस्य, सूनम् अर्थ च तदुभयम् । पृच्छतः शिष्यस्य, व्याकुर्याद् यथाश्रुतम् ॥ २३ ॥ टीका-' एवं विणयजुत्तस्त' इत्यादि । एव-उक्तमकारेण निययुक्तस्य- विनयवतः, सूत्रम्-कालिकोत्कालिकादि, अर्थ-तद्बोध्य, मूत्राभिमायमित्यर्थः । निवृत्तिके लिये गुरुके सन्मुख जावे और बडे विनयके साथ उस सशय की निवृत्ति करे। गुरु महाराज का विनय भक्ति मे यदि जरा सी भी त्रुटि हो जायगी तो शिष्य आशातना दोष का भागी होगा। "उत्कुटुक" इस विशेषण से सूत्रकार यह सूचित करते है कि जो इस आसन से बैठता है वह साधु इन्द्रिय दमन शोल तथा विनीत होता है। "प्राज- लिपुट" इस विशेषण से शिष्य मे सभी प्रकार के विनयगुण तथा जातिसम्पन्नता एव कुल सम्पन्नता सूचित होती है ।।गा २२।। एव' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एच-एव) पूर्वोक्त प्रकार से (विणयजुत्तस्स- विनययुक्तस्य) विनयधर्म से युक्त होकर (सुत्त अथ च तदु- भय पुच्छमाणस्स-सूत्र अर्थ तदुभय पृच्छत ) सूत्र-अर्थ और सूत्र अर्थ दोनों को पूछने वाले (सीसस्स-शिष्यस्य) शिष्य को (जहासुय કરી યે ગુરુ મહારાજની વિનય ભક્તિમાં જરા પણ ભૂલ થાય તે શિષ્ય આસાતના દેવને ભાગી બને છે જ ” આ વિશેષણથી સૂત્રકાર એ એ સૂચિત કરે છે કે, જે આ આસનથી બને છે તે સાધુ ઇન્દ્રિયનુ દમન કરનાર તથા વિનિત હોય છે જ આ વિશેષણથી શિષ્યમાં સર્વ પ્રકારના વિનયગુણ તથા જાતિપન્નતા અને કુળસ પન્નતા દેખાઈ આવે છે કારરા . प्रा.लिपुट" एव प्रत्याहि અન્વયાર્થી - एव-एव पूst Pथी विणयजुत्तस्स - विनययुक्तस्य विनय यथी युत मनी सुत्त अत्य च तदुभय पुच्छमाणस्स-सूत्र अर्थ तदुभय पृच्छत सूत्र-म भने सूत्र अर्थ मन्नने malani मीसम्म- ·१४३ प्रियदर्शिनी टोका गा २३ स्पस्य निक्षेप लक्षण च । सूत्रपदनिक्षेपनामक द्वितीय द्वारम्- अध-मूत्रपदनिक्षेपः । द्रव्यम्न-कार्पासादिकम् । भानसून तु-अस्मिन् ज्ञाना. धिकारे सूचक ज्ञान श्रुतज्ञानम् , तस्यैव स्वपरायसूचकत्वात् , श्रूयते यत् तत् श्रुत ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञान, श्रुत च तद् ज्ञान श्रुतज्ञानम् । तच्च-एकादशाङ्गानि, प्रकीर्णकानि, दृष्टिवादश्च । तदुक्तम्- . " एकारसमगाइ, पइन्नग दिहिवाओ य" इति । (उ २८५ २३ गा.) ॥ इति द्वितीय मूत्रपदनिक्षेपद्वारम् ॥ अथ तृतीय मूनलक्षणद्वारम्- यत् सूत्र सूनल क्षणोपेत तदेनोचारणीयम् , लक्षणरहित हि मूत्र विवक्षितमय न साधयति, तस्माल्लाणयुक्तमेव मूत्रमिप्यते, अतः सूत्रलक्षण वाच्यम् । तद् यया- अप्परखर महत्व, पत्तीसदोसचिरहियं ज च । लक्खणजुत्त मुत्त, अट्ठहि य गुणेहि अवेय ॥ जिसके सेवन से-उपासना करने से उसके द्वारा प्रतिपादित मार्ग का अनुसरण करने से-अष्टविध कर्मों का आत्मा से निर्गमन हो जाय उसका नाम सूत्र है। १। सूत्र पद निक्षेप नामक दूसरा द्वार करते है- सूत्र के दो भेद हैं-१ द्रव्यसूत्र, २ भावसत्र । कपास आदि से बना हुआ द्रव्यसूत्र है। भावश्रुत का नाम भावमत्र है। इससे ही स्वरूप और परस्वरूप का सूचन-अर्थात् बोध होता है । जो सुना जाय वह श्रुत एच जिसके द्वारा जाना जाय वह ज्ञान है । श्रुतरूप जो ज्ञान है उस का नाम श्रुतज्ञान है। ११ अग प्रकीर्णक (पइन्ना ) एव दृष्टिवाद ये सब श्रुतज्ञान स्वरूप है। कहा भी है-"एफारसमगाइ पइन्नग दिद्विवाओय"1३। કરવાથી તેના દ્વારા પ્રતિપાદિત માર્ગનું અનુસરણ કરવાથી આ કર્મોનું આત્માથી નિર્ગમન થઈ જાય તેનું નામ સૂત્ર છે કે ૧. સૂત્રષદ નિક્ષેપ નામનુ બીજુ દ્વાર કહે છે – સૂત્રના બે ભેદ છે–૧ દ્રવ્યસૂત્ર, ૨ ભાવસૂત્ર કપાસ વગેરેથી બનેલ દ્રવ્યસુત્ર છે, ભાવકૃતનુ નામ ભાવસૂત્ર છે આનાથી જ સ્વ સ્વરૂપ અને પર સ્વરૂપનું સુચન-અર્થાતું બંધ થાય છે જે સાભળી શકાય તે શ્રુત અને જેનાથી જાણી શકાય તે જ્ઞાન કે શ્રુતરૂપ જે જ્ઞાન છે એનું નામ શ્રુતજ્ઞાન છે ૧૧ અગ પ્રકિર્ણક (પઈન્ના) અને દીવાદ એ બધા સુતજ્ઞાન સ્વરૂપ છે કહ્યું પણ छ ।-एक्कारसमगाइ पइन्नग दिठिवाओ य પ્રકારના ·- શ્વર उत्तराध्ययनसूत्र ननु का सूत्रशब्दार्थः १-उच्यते-सूचयतीति सूत्रम् , यथा सूची सूत्रेण मुच्यते, सूचीसलग्न यत् सूत्र तदेव मूच्याः सूचक प्रमोधक भाति, तथाऽर्थसबद सूत्र, याच्यवाचकभावसम्मन्येन यावानर्थः सो विद्यमानस्तस्य तस्यार्थस्य सूचक सूत्रम्। एवमर्थस्य सूचनात् सूत्रम् ॥ १ ॥ अथवा-सीव्यतीति मूत्रम् । यथा-सूत्र-तन्तुः अदरक्षिकादीनि सीव्यति, एवमयं च पद सीव्यति योजयति-एव च सीवनाद सूत्रमिति ॥ २॥ अथवा-स्रपतीति सूत्रम् यया-चन्द्रकान्तमणि. चन्द्रकिरणसनि- धानाज्जलं सवति-प्रादुर्भावयति । एष मूत्रमप्याचार्यसनिधानादर्थ प्रस्रवति तथा च स्रपणात सूत्रमिति ॥ ३॥ अथवा-सरतीति मूत्रम् , अपविध कर्म सरति- निर्गच्छति येन तत् सूत्रम् ॥ ४ ॥ ॥ इति प्रथम सूत्रशब्दार्थद्वारम् ॥ १ ॥ सूचयतीति सूत्रम्- सूत्र शब्द का अर्थ-जिस प्रकार सूई सलग्न सूत्र मूई का प्रयोधक होता है उसी तरह अर्थ सनद्ध सूत्र वाच्य वाचकभाव सवध से जितना २ अर्थ अपने में विद्यमान होता है उतने २ अर्थ का सूचक होता है, इस तरह "सूचयतीति सूत्रम् " अर्थ का सूचक होने से सूत्र कहा गया है । यह व्युत्पत्तिलभ्य अर्थ है । अथवा-"सीव्यतीति सूत्रम्"-जिस प्रकार डोरा अगरक्षिका-कुर्ता-आदि वस्त्रों को सीता है परस्पर मे जोड देता है-उसी तरह सूत्र भी अर्थ को योजित कर देता है । अथवा-"स्रवतीति सूत्रम्"-जिस प्रकार चद्रकान्तमणि चद्र किरणों के सपर्क से द्रवित हो जाता है-पानी छोडता है-उसी प्रकार सूत्र भी आचार्य के सनिधान से अर्थ को अपनेमे प्रकट कर देता है। अथवा-"सरतीति सूत्रम्"- સૂત્ર શબ્દને અર્થ–જે રીતે સેય સલગ્ન સૂત્ર સેયને પ્રબોધક બને છે તેવી રીતે અર્થ સબદ્ધ સૂત્ર વાચ્ય વાચક ભાવ સબ ધથી જેટલા જેટલા અર્થ તેનામાં વિદ્યમાન હોય છે, એટલા એટલા અર્થને સૂચક હોય છે " सूचयतीति सूरम् " मयने। सूय पाथी ०४ सूत्र वामा आवेत छ આ વ્યુત્પત્તિલભ્ય અર્થ છે मथ-सीव्यतीति सूत्रम् २ शत हो। અગનું રક્ષણ કરનાર કુર્તા આદિ વરેને સીવે છે, પરસ્પરથી જેડી દે छ मेवीत सूत्र ५ मथने योगनार डाय छे मथवा स्रवतीतिसूत्रम् જે રીતે ચદ્રકાન્ત મણ ચદ્રકિરણના સંપર્કથી કવિત બને છે પાણી છોડે છે તે પ્રકારે સૂત્ર પણ આચાર્યના સનિધનથી અને કે જે પિતાનામા સમાયેલ છે તે પ્રગટ કરી દે છે અથવા તીતિ ત્રમ્ જેના સેવનથી--- ।

·. प्रियदर्शिनी टोका गा २३ स्नदोषा ३२ महाक्षर महार्य यथा-दृष्टिवादः ॥४॥ यच द्वात्रिंशद्दोपविरहित अलीफादिभित्रिंशद्दोपैर्जित तथाऽष्टभिर्गुणैरुपेत सून तल्लक्षणयुक्त मूत्र भवति तत् सूत्र पठनीयमित्यर्थः। अथ-सूरदोपा अथ मुत्राणा द्वात्रिंदोपा उच्यन्ते- अलियमुनघायजणय, णिरत्वगमवस्थय छलं दुहिल । निस्सारमहियमूण, पुणरुत्त वायमजुत्त ॥१॥ कमभिन्न-चयणमिन्ने, विभत्तिभिन्न च लिंगभिन्न च । अणमिहियमपयमेव य, सभावहीण ववहिय च ॥ २ ॥ काल-जति-च्छपि-दोसो, समयविरुद्ध च वयणमित्त च । अत्थावती दोसो, हवइ य असमासदोसो य ॥३॥ उवमा रूवगदोसो, निद्देसपयत्थसधिदोसो य । एए य सुत्तदोसा, बत्तीस हुति नायया ॥ ४ ॥ छाया-अलीकम् १, उपघातजनक २, निरर्थक ३, अपार्थक ४, उल ५, द्रुहिलम् ६, निःसारम् ७, अधिकम् ८, ऊनम् ९, पुनरुक्त १०, व्याहत ११, अयुक्तम् १२, ॥१॥ क्रमभिन्न १३, वचनभिन्ने १४, विभक्तिभिन्न च १५, लिङ्गभिन्न च १६, अनभिहित १७, अपदमेव च १८, स्वभावहीन १९, व्यवहितं च २० ॥२॥ तथा वृहत्कल्पादि सूत्र २। महा अक्षर वाला हो पर अर्थ अल्प हो जैसे- ज्ञाताध्ययन आदि ३ । महाक्षर वाला हो और अर्थ भी जिसका महान् हो जैसे दृष्टिवाद ४ । ३२ यत्तीस दोप सूत्र के ये हैं- ३२ दोष सूत्र के अलीक १, उपघातजनक २, निरर्थक ३, अपार्थक ४, छल ५, द्रुहिल ६, निःसार ७, अधिक ८, ऊन ९, पुनरुक्त १०, व्याहत ११, अयुक्त १२, क्रमभिन्न १३, वचनभिन्न १४, विभक्तिभिन्न १५, लिङ्गभिन्न १६, अनभिहित १७, अपद १८, स्वभावहीन १९, व्यवहित ત્પાદિ સૂવ ૨ વધુ અક્ષરવાળા હોય પણ અર્થ ના હેય જેવા જ્ઞાતાધ્યયન આદિ ૩ વધુ અક્ષરવાળા હોય અને અર્થ પણ જેને મહાન હોય જેવા દીવાદ ૪ સૂત્રના બત્રીસ દેશ આ છે અલક ૧, ઉપઘાતજનક ૨, નિરર્થક ૩, અપાઈક ૪, છલ ૫, द्रुलिस ६, निसार ७, अधि: ८, न ८, Yनत १०, व्याहत ११, मयुत ૧૨, કમભિન્ન ૧૩, વચનભિન્ન ૧૪, વિભક્તિભિન્ન ૧૫, લિગ્ન ભિન્ન ૧૬, અન- ભિહિત ૧૭, અપદ ૧૮, સ્વભાવહીન ૧૯, વ્યવહિત ૨૦, કાલદેપ ૨૧, યતિ- - . उ० १९ ·. उत्तराभ्ययन यद् अल्पाक्षर, तथा-महार्थ च भाति, अत्र "अल्पाक्षर महार्यम्" इति विशेषणद्वये चत्वारो भगा भान्ति, यथा-अल्पाक्षरमल्पार्यम् ' यथा कार्पासा- दिकम् ॥ १ ॥ 'अल्पाक्षर-महार्थम् ' यथा-सामायिक वृहत्कल्पादि च ॥ २ ॥ 'महाक्षरमल्पार्थम्"। यथा-ज्ञाताध्ययनानि, अन्यच्च यदस्या कोटो व्यवस्थितम्। अब सूत्रलक्षण नाम का तीसरा वार कहते है-जो सूत्र सूत्रलक्षण से युक्त है वही उच्चारण करने के योग्य होता है। और उसीसे अपने वास्तविक अर्थ का बोध होता है। इससे विपरीत सूत्र द्वारा विवक्षित अर्थ की प्रतिपत्ति-ज्ञान नही हो सकती है क्यों कि उससे यथार्थ अर्थ का प्रकाशन नही होता है । इस लिये " सूत्र का क्या लक्षण है" इस प्रकार के प्रश्न के समाधान निमित्त उसका लक्षण कहा जाता है । "अप्पक्खर महत्व, यत्तीसदोस, विरहिय ज च । लक्खणजुत्त सुत्त, अहिय गुणेहि उववेय" ॥१॥ जिसमे अल्प अक्षर होते हैं और महान जिसका अर्थ होता है एव बत्तीस दोपो से जो रहित होता है तथा आठगुणों से जो युक्त होता है वह सूत्र है " अल्प अक्षर वाला हो एव अर्थ जिसका महान हो" इस प्रकार के सूत्र के विशेषण से ये ४ भग होते हैं-अल्प अक्षर वाला हो एव अल्प अर्थ वाला हो जैसे कपास आदि का बना हुआ सूत १ । अल्प अक्षर वाला हो, पर जिसका महान् अर्थ हो जैसे सामायिक सूत्र, હવે સૂત્ર લક્ષણ નામનું ત્રીજુ દ્વાર કહે છે- જે સૂત્ર સૂત્રલક્ષણથી યુક્ત છે તે જ ઉચ્ચારણ કરવા માટે યોગ્ય છે, અને એનાથી પિતાના વાસ્તવિક અર્થને ધ થાય છે એનાથી વિપરીત સૂત્રથી વિવક્ષિત અથની પ્રતિપત્તિ-જ્ઞાન થઈ શકતું નથી, કારણ કે, એનાથી યથાર્થ અર્થનું પ્રકાશન થતુ નથી अपक्खर महत्थ बत्तीस दोसविरहिय ज च । लक्षणजुत्त सुत्त अट्टहियथेगेहि उववेय रेभा मक्ष२ माछ। डाय छ भने અર્થ મહાન હેય છે જે બત્રીસ દેથી રહિત હોય છે તથા આઠ ગુણોથી જે યુક્ત હોય છે તે સૂત્ર છે “ડા અક્ષરવાળા હોય અને અર્થ જેને મહાન હોય આ પ્રકારના સૂત્રના વિશેષણથી આ ચાર ભ ગ થાય છે થોડા અક્ષર વાળા હોય અથવા અ૫ અર્થવાળા હોય જેમ કે કપાસ આદિથી બનેલ સુતર ૧ થોડા અક્ષરવાળા હોય પણ જેનો અર્થ મહાન હેય, જેવા સામાયિક- ·- - - प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूचदोपा ३२ यथा--'अ, आ, इ, ई, इत्यादि । डित्यादिवद्वा ॥३॥ अपार्थकम्-असवद्धा- थकम् , यथा-" दश दाडिमानि पडपूपाः, सप्त गर्दभपुच्छाः, इत्यादि ॥४॥ छल-यनानिष्टस्यार्थान्तरस्य संभवाद् विवक्षितार्थीपघात' क्तुं शक्यते तच्छम् , यथा-'नकम्मलो देवदचः' इत्यादि, जन-नूतनकम्बलस्य विव- तितार्थस्य नपसरयककम्मलविषयकगोधसभवादुपयातः कर्तुं शक्यते ॥५॥ द्रुहिल-जन्तुनामहितोपदेशकत्वेन पापव्यापारपोपकम्, यथा- अनुष्टुप्छन्दः-एतापाने लोकोऽय, यारानिन्द्रियगोचरः। भद्रे! टकपद पश्य, यद् वदन्त्यपहुश्रुताः॥१॥ नियोगिनी छन्दः-पिर खाद च चारुलोचने, यदतीत वरगानि तन्न ते । नहि भीरु ! गत निरर्तते, समुदयमात्रमिद कलेवरम् ॥२॥ नहीं पडता, जैसे-अ आ इ ई इत्यादि ॥३॥ असवद्ध अर्थ जिस सूत्र दारा कहा जाता है वह अपार्थक दोप वाला सूत्र माना जाता है-जैसे दशदाडिम, छह मालपुए, सात गधे की पूछे इत्यादि ॥४॥ ये सब सूत्र असनद्ध अर्थ के प्रतिपादक है । जहा अनिष्ट अर्थान्तर की सभावना से विवक्षित अर्थ का अपलाप किया जा सकता है वह उलदोप है जैसे किसी ने कहा कि " नव कम्बलोऽय देवदत्तः" देवदत्त नवकम्बल वाला है-यहां नव शब्द का अर्थ नूतन है, और इसी अर्थ मे नव शब्द विवक्षित हुआ है, , परतु इस अर्थ को उपघात करने वाला यह कह देता है कि ९ सख्या युक्त कम्पल इसके पास कहा है एक ही कम्बल तो है । इस प्रकार के अर्थ की सभावना नव शब्द से हुई है । अतः विवक्षित अर्थ का उपघात जिस शब्द से युक्त सूत्र का होना, उपघात दोपावशिष्ट माना जाता है જ મળતું નથી, જેમ અ આ ઇ ઈ ઈત્યાદિ (૩) અસ બદ્ધ અર્થ જે સૂત્ર દ્વારા કહેવામાં આવે છે તે અપાર્થક દેવવાળા સૂત્ર માનવામાં આવે છે જેમ દસ દાડમ, છ પુઆ, સાત ગધેડાની પૂછ ઈત્યાદિ (૪) આ બધા સૂત્ર અસબદ્ધ અર્થના પ્રતિપાદક છે જ્યા અનિષ્ટ અર્થાન્તરની સભાવનાથી વિવક્ષિત અર્થ અપલાપ કરવામાં આવે છે તે છલદેાષ છે भ ये यु, ": कम्वलोऽय देवदत्त આ દેવદત્ત નવ કમ્બલવાળા છે–અહિં નવ શબ્દને અર્થ નૂતન છે અને આજ અર્થમા નવ શબ્દ વિવક્ષિત થયેલ છે પરંતુ આ અર્થને ઉપઘાત કરવાવાળા એવું કહી દે છે કે, નવ સ ખ્યા યુકત કબૂલ એમની પાસે કયા છે એક જ કમ્બલ છે આ પ્રકારે અર્થની સભાવના નવ શબ્દથી થઈ છે વિવક્ષિત અને ઉપઘાત જે સૂત્રમાં થાય છે એ શબ્દથી યુક્ત સત્રનું હોવું ઉપઘાત દેવાવિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે (૫) नव " ·उत्तराध्ययनसचे - - ~ - काल-पति-छविदोपः (कालदोपः २१, यतिदोपः २२, विदोषः २३) समयविरुद्ध च २४, वचनमान च २५, । अर्थापचिोपो २६, भरति च असमास दोपश्च २७॥३॥ उपमा २८,-रूपकदोपो २९, निर्देश ३०,-पदार्थ ३१,-सधिदोपश्च ३२, एते तु सूत्रदोपा द्वारिंशद् भवन्ति ज्ञातव्याः॥ ४ ॥ व्याख्या-अलीकम्-अनृतम् तच्च द्विधा-अभूतोहारन भूतनिहवश्च । यथा- 'ईश्वरकर्तृक जगत् ' इत्यादि-अभूतोद्धापनम् । 'नास्ति जात्मा' इत्यादिकस्तु भूतनिक्षवः ॥१॥ उपघातः-सत्चयावादिः, तज्जनक यथा-'वेदपिहिता हिंसा- धर्माय' इत्यादि ॥ २ ॥ निरर्थक-यत्र वर्णाना क्रमनिर्देशमानमुपलभ्यते न त्वों २०, कालदोप २१, यतिदोप २२, छविदोप २३, समयविरुद्ध २४, वचनमान २५, अर्थापत्ति २६, असमासदोप २७, उपमा २८, रूपक २९, निर्देश ३०, पदार्थ ३१, एव सधिदोप३२। कहा भी है- 'अलिय मुवघायजणय' इत्यादि- इन ३२ दोषों का स्वरूप इस प्रकार है-अलीक नाम असत्य का है यह दो प्रकार का होता है-अभूतोलावन १। भूतनिहव है २ । जैसे-" ईश्वर कर्तृक जगत् इत्यादि " जगत् को ईश्वर ने बनाया है-इस प्रकार का प्रतिपादक सूत्र अभूतोद्धावक है नास्ति आत्मा-आत्मा नहीं इस प्रकार जमाली द्वारा कथित सूत्र भूतनिह्नव स्वरूप है ॥१॥ उपघात शब्द का अर्थ है प्राणियो की हिंसा आदिका प्ररूपण करना । इस बात के प्ररूपक सूत्र उपघात दोपवाले माने जाते हैं जैसे कहना कि वेदविहिता हिंसा धर्माय" वेदविहित हिंसा धर्म के लिये है " ॥२॥ जिसमे सिर्फ वर्णो का क्रम ही निर्दिष्ट हो वह निरर्थक दोष है-इसमे अर्थ का पता દેષ ૨૨, છવિદેષ ૨૩, સમયવિરૂદ્ધ ૨૪, વચનમાત્ર ૨૫, અર્થાપતિ ૨૬, અસમાસ દેાષ ૨૭, ઉપમા ૨૮,રૂપક ર૯, નિર્દેશ ૩૦, પદાર્થ ૩૧ અને સ ધીષ ૩૨, तदुक्त-"आलियमुवधाय जणय." त्याह! આ બત્રીસ દોષોનું સ્વરૂપ આ પ્રકારે છે–અલીક નામ અસત્યનું છે આ બે પ્રકારે છે, ૧ અભૂતદ્દભવન, ૨ ભૂતનિત્વ, જેમ-ઈશ્વર કક જગત ઈત્યાદિ જગતને ઈશ્વરે બનાવ્યું છે-આ પ્રકારે પ્રતિપાદિત સૂત્ર અભદ્ ભાવક છે, નાસ્તિ આત્મ-આત્મા નથી, આ પ્રકારના જમાલી દ્વારા કહેવાયેલ સૂત્ર ભૂતનિબંધ સ્વરૂપ છે ઉપઘાત શબ્દનો અર્થ છે પ્રાણીની હિંસા આદિનું પ્રરુપણ કરવું, આ વાતને પ્રરૂપક સૂર ઉપઘાત ષવાળા માનવામા આવે છે- भयु, वेदविहिता हिंसा धर्माय (२)" वह विडित डिसा घमंना भाटे છે જેમા ફક્ત વર્ગોના કમને જ નિર્દોષ હોય તે નિરર્થક દેષ છે,આમા અર્થ ·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूत्रदोपा ३२ ऊनम्-अक्षरपदादिभिर्दानम् । अथवा-हेतुदृष्टान्ताभ्यामेव हीनम् ऊनम् । यथा-अनित्यः शब्दो घटवदिति । अत्र हेतुर्नास्ति, यया वा 'अनित्यः शब्दः कृतकलाद्' इत्यादि, अत्र-घटादिरूपो दृष्टान्तो नास्ति ॥ ९ ॥ पुनरुक्त विधा-शदतोऽर्धतश्च । तथा-अर्थादापनस्य पुनर्वचन-पुनरुतत । तत्र शब्दतः पुनरुतं यथा-घट , घट , इत्यादि । अर्थतः पुनरुक्त यथा-घटः, कुटः, कुम्म इत्यादि । पर्यादापनस्य पुनर्वचचन यथा-पीनोऽय देवदत्तो, दिवा न भुचते इत्युक्त अर्यादापन्न-'रानौ भुक्ते' इति, तगार्थीदापन्नमपि ' रानी मुक्ते इति यो चूयात् तस्य पुनरुक्तता ॥ १० ॥ व्याहत--यत्र पूर्वेग पर विहन्यते । यथा- "कर्म चास्ति फल चास्ति का न त्वस्ति कर्मणाम् " इत्यादि। अक्षर एव पद आदि से हीन होता है वहा ऊन नामक दोप माना जाता है । अथवा हेतु ण्व दृष्टान्त से जो हीन होता है वहा भी यह दोप माना जाता है। जैसे "अनित्यः शब्दः घटवत् " यह वाक्य हेतु से रीन है ॥९॥ पुनरुक्त दोप शब्द, अर्थ एव प्रसगादि से प्राप्त अर्थ के पुनः कथन से होता है । घट घट यहा शब्द की अपेक्षा, घट कुभ कुट यहाँ अर्थ की अपेक्षा तथा "पीनोऽय देवदत्तः दिवा न भुक्ते" यहा अर्थात् प्रसक्त अर्थ रात्रि में भोजन करना है फिर भी "रात्रौ भुक्ते" रात्रि मे खाता है यह कहना पुनरुक्ति दोप से पित माना जाता है ॥ १० ॥ पूर्व से पर जहां विरोध होता है, वहा व्याहत दोप माना जाता है-जैसे-किसी ने कहा कि कर्म है फल है परन्तु कर्मो का कर्ता कोई नहीं है। यह वाक्य पूर्वापर में અને બે દષ્ટાત નહી (૮) જે અક્ષર અને પદ આદિથી હીન હોય છે ત્યા ઉન નામને દેવ માનવામા આવે છે અથવા હેતુ અને દષ્ટાતથી જ હીન હોય छे, त्या ५ मे होप भानपामा भावे छ २वी शत अनित्य शब्द घटवत मा पाउय तुथी हीन छ अनित्य शब्द कृतकत्वात् मडि हटातथा विनिता છે () પુનરુક્ત દોષ શબ્દ, અર્થ અને પ્રસંગ આદિથી પ્રાપ્ત અર્થના પુન કથનથી થાય છે ઘટ ઘટ અહિં શબ્દની અપેલા ઘટ કુભ કુટ અહિ અર્થની अपेक्षा तथा "पीनोऽय देवदत्त दिवा न मुक्ते" महि अर्थात् प्रसत अर्थ રાત્રીમાં ભેજન કરવું એ છે રાત્રીમાં ખાય છે, આમ કહેવું પુનરુકિત દેવથી દુષિત માનવામાં આવે (१०) પૂર્વથી પર જ્યા વિરોધ છે, ત્યા વ્યાહત દેષ માનવામા આવે છે, જેમ કે, કેઈએ કહ્યું કે, કર્મ છે, ફળ છે, પરંતુ કર્મોને કર્તા કેઈ નથી આ વાક્ય ·१४८ उत्तराभ्ययनसूत्रे इत्यादि ॥६॥ निःसार-तथाविधयुक्तिरहितं परिफल्गु, यथा-सौगतादिशास्त्रम् ॥७॥ अधिकम्-भक्षरपदादिभिरतिमानम् । अथवा हेतोदृष्टान्तस्य वाऽऽधिक्ये सति अधिक, यथा-अनित्यः शब्दः, कृतस्त्त प्रयत्नानन्तरीयफवाभ्या घटपटनदित्यादि। एकस्मिन् साध्ये एक एव हेतुर्दृष्टान्तथ वक्तव्यः । अत्र च प्रत्येक द्वयाभिधानादा- धिक्यमिति भावः ॥ ८॥ ॥५॥ जन्तुओं को अहित का उपदेशक होने से जो पापव्यापार का पोषक सूत्र होता है वह द्रुहिल दोपवाला सूत्र माना जाता है । जैसे- चार्वाक का यह कहना कि-यह लोक जितना प्रत्यक्ष से दिखता है उतना ही है इससे आगे नहीं । पुण्य पाप एव स्वर्ग नरक यह भी नहीं है। इस लिये खाओ पीओमस्त रहो और आनद' से अपने समय को निकालो ॥६॥ युक्ति रहित जो सूत्र होता है वह निस्सार दोपवाला माना जाता है, जैसे सौगत आदि का शास्त्र ॥७॥ जिसमें अक्षर पद आदि आव- श्यकता से अधिक होते हैं वह सूत्र अधिक दोप संयुक्त जानना चाहिये, अथवा-जिसमे एक हेतु और दृष्टान्त के अतिरिक्त हेतु और दृष्टान्त हों वह भी अधिक दोपवाला सूत्र मानना चाहिये-जैसे-" अनित्यः शब्दः कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटपटवदिति" शब्द अनित्य है क्यों कि वह कृतक है एव प्रयत्नपूर्वक होता है जैसे घट और पट ॥७॥ इस अनुमान में एक हेतु और १ दृष्टान्त अधिक है। एक साध्य मे १ ही हेतु और १ ही दृष्टान्त होता है। दो हेतु और दो दृष्टान्त नही ॥ ८॥ जो જતુઓના અહિતના ઉપદેશક હોવાથી જે પાપ વ્યપારને પિષક સૂત્ર હેય છે, તે તૃહિલ દષવાળા સૂત્ર માનવામા આવે છે જેમ ચાર્વાક કહે છે કે – આ લોક જે રીતે પ્રત્યક્ષથી દેખાય છે એટલુ જ છે એનાથી આગળ નથી, પુણ્ય, પાપ અને સ્વર્ગ નરક એ પણ નથી, આ માટે ખાઓ પીઓ અને મસ્ત રહે તથા આનદથી સમયને પસાર કરે, (૬) યુતિ રહિત જે સૂત્ર હોય છે તે નિસાર દેવવાળા મનાય છે જેમાં સૌગત આદિ શાસ્ત્ર, (૭) જેમા અક્ષર પદ આદિ આવી શ્યકતાથી અધિક હોય છે તે સ્ત્ર અધિક ષ સ ચુક્ત જાણવું જોઈએ અથવા જેમા એક હેતુ અને દષ્ટાતના અતિરિત હેતુ અને દુષ્ટાત હોય તેને પણ અધિક होषवाणा भानपान सेरेम-“अनित्य शब्द कृतकत्वप्रयत्नान्तरीयकत्वात શદ અનિત્ય છે, કેમ કે, તે કૃતક છે અને પ્રયત્નપૂર્વક થાય છે, જેમ ઘટ અને પટ આ અનુમાનમાં એક હેતુ અને એક દષ્ટાત અધિક છે એક સાધ્યમાં એક જ હેતુ અને એક જ દષ્ટાત હોય છે એ घटपटवदिति ·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूत्रदोपा ३२ शब्दरूपगन्धरसस्पर्शा इति वक्तव्ये रूपगन्यशब्दस्पर्शरसा इति ब्रूयाद्' इत्यादि ॥१३॥ वचनभिन्न-पत्र वचनव्यत्ययः, यथा-'क्षा ऋतौ पुष्पितः' इत्यादि ॥१४॥ विभक्तिभिन्न-यत्र विभक्तिव्यत्ययः, यथा-वृक्ष पश्य' इति वक्तव्ये वृक्षः पश्य' इति ट्यात् ' इत्यादि ॥ १५ ॥ लिङ्गभिन्न-~यत्र लिङ्गव्यत्ययः, यथा-'इय स्त्री' इति वक्तव्ये 'अय स्त्री इति नूयात् , इत्यादि ॥ १६ ॥ जनभिहित-स्वसिद्वान्तोपदिष्टाधिककथनम् । यथा-राशिद्वयमिति वक्तव्ये राशित्रयकथनम्, इत्यादि ॥ १७ ॥ का दोप आता है। क्यो कि सूत्र मे जिस क्रम से इन्द्रियों का वर्णन किया गया है उसी क्रम से उनके विपय का भी वर्णन करना चाहिये ॥ १३ ॥ जहा वचन का व्यत्यय होता है वहा वचनभिन्न नामका दोप होता है जैसे "वृक्षाः ऋतौ पुष्पितः" यहा वचन व्यत्यय है। क्योंकि " पुष्पितः" की जगह " पुष्पिताः" ऐसा बहुवचन होना चाहिये ॥१४॥ जहा विभक्ति का व्यत्यय होता है वहाँ विभक्तिभिन्न दोप माना जाता है जैसे “वृक्षः पश्य" यहां पर विभक्ति भिन्न दोप है यहाँ, 'वृक्षः की जगह 'वृक्ष' ऐसा होना चाहिये॥१५॥ जहां स्त्रीलिङ्ग आदि का व्यत्यय होता है वह लिङ्गभिन्न दोप है जैसे, "अय स्त्री" या हुआ है । 'अय' की जगह 'इय' होनी चाहिये सो ' इय' की जगह अय' कर दिया यह लिङ्गव्यत्यय है ॥ १६ ॥ जो वात सिद्धान्त में प्रतिपादित नहीं है उसे भी मानना अर्थात् सिद्धान्तकथित वात से भी ભિન્ન નામને દોષ આવે છે કેમ કે, સૂત્રમાં જે કમથી ઈન્દ્રિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે એ જ ફમથી એના વિષયનુ પણ વન કરવું જોઈએ (૧૩) જ્યા વચનને ઉલટ-સુલટ વ્યત્યય થાય છે ત્યા વચનભિન્ન નામને દેપ લાગે છે भ वृक्षा ऋतौ पुष्पिता-मडी पयनव्यत्यय छ, भडे पुष्पित की ज्यामे पुष्पिता " मेम मपयन डावु नये (१४) न्या विमतिना व्यत्यय डाय छे त तिमिन्न होष मानवामा आवे छ म “वृक्ष पश्य" मडि ५४ छे “वृक्ष पश्य" मे छे वृक्ष नीच्या वृक्ष मा HिEORA व्यत्यय છે (૧૫) જ્યા સ્ત્રીલિગ આદિને વ્યત્યય બને છે તે લિગ ભિન્ન દોષ છે, रेम अय स्त्री मही अयनी यामे इय नये ते इय नी या अयं કરી દીધુ એ લિગાવ્યત્યય છે, (૧૬) જે વાત સિદ્ધાતમાં પ્રતિપાદિત નથી તેને માનવી, અર્થાત્ સિદ્ધાંત કથિત વાતથી પણ અધિક જે યુક્તિ ·- १५० उत्तगभ्ययनसूत्रे पूर्व-कर्म चास्ति' इत्युक्तम् , तेन-कर्मणा कर्ता नास्तीत्यस्य विघातो भवति। यथा वा अय वालको वध्यामसूत , इत्यादि ॥ ११ ॥ अयुक्तम्-उद्या चिन्त्यमानम्-अनुपपत्तिक्षमम् । यथा- तेपा कटतटभ्रष्टे,जाना मदविन्दुभिः । मारतत नदी घोरा, इस्त्यश्वरथमाहिनी ॥१॥ यथा वा-श्रावकस्य मुनिदर्शनहशुभिरुपाश्रयः सभृतः ॥ १२ ॥ क्रमभिन्न-यन क्रमो नाराध्यते। यथा-'श्रोत्रच सुर्घाणरसनस्पर्शनाना पियाः विरोधी है कारण कि जव कर्म है तो कोई न कोई इनका कर्ता भी हैं-फिर यह कहना कि इनका कोई कर्त्ता नहीं है यह व्यारतदोप है। इसी तरह "अयवालकोवन्ध्याप्रसूतः" अर्थात् यह बालक पन्ध्यापुत्र है यह भी समझना चाहिये ॥ ११ ॥ जो युक्ति सह नही होता है वहा अयुक्त दोष आता है जैसे-हाथियों का वर्णन करते समय ऐसा कहा जाय कि उनके हाथियो के गण्डस्थल से च्युत मद्जल का इतना अधिक प्रवाह वहा कि वहां एक घोर नदी हो गई जिसमें हाथी, अश्व एव रथ सब के सब वह गये। यह धुद्धिकल्पित चीज युक्ति सह नही है। इस लिये ये अयुक्त नामका दोष है। इसी तरह यह कथन भी कि मुनियों के दर्शन से श्रावकों की आखों से इतने आनदाश्रु निकले कि उपाश्रय भर गया " ॥ १२ ॥ जहा क्रम वर्णन पर ध्यान नहीं रखा जाता है वहा क्रमभिन्न नामका दोप है-जैसे-श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनाना विषयाः रूपगधशब्दस्पर्शरसाः, ऐसा कोई सूत्र बनावें तो उसमे क्रमभिन्न नाम પૂર્વાપરમાં વિરોધી છે કારણ કે, જ્યારે કમ છે તે કઈને કઈતેને કર્તા પણ હે જોઈએ પછી એ કહેવું કે એને કેઈકર્તા નથી એ “વ્યાહત દેવ છે આ श" अय वालको वन्ध्याप्रसूत અર્થાત “આ બાળક વધ્યા પુત્ર છે” એમ કહેવુ તે પણ સમજવું જોઈએ (૧૧) જે યુક્તિ પુર સર નથી ત્યા અયુક્ત ષ આવે છે જેમ હાથીનુ વર્ણન કરતી વખતે એમ કહેવામાં આવે કે તે હાથીના ગડસ્થલથી ચુત મદજળને એટલે વધુ પ્રવાહ નિકળે છે, ત્યાં એક ઘોર નદી થઈ ગઈ જેમા હાથી, અશ્વ અને રથ આ બધા તણાઈ ગયા, આ બુદ્ધિ કપિત ચિજ યુક્તિ સહ નથી આ માટે અયુક્ત નામનો દેષ છે એવી રીતે મુનિયાના દર્શનથી શ્રાવકેની આખેમાથી એટલા આસુ વહ્યા કે તેનાથી ઉપાશ્રય ભરાઈ ગજે આ કથન પણ અયુક્ત દેજવાળુ છે (૧૨) ક્યા ક્રમવર્ણન ઉપર ધ્યાન नथी २मातु त्या उभलिन्न नाभन होष छ-भ श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनाना विषया-रूप-गध-शब्द-स्पर्श-रसा मे सूत्र मनावे अभाभ.

·, मियदर्शिनी टीका गा २३ स्वदोपा ३२ -१५३ कालदोपो यत्रातीतादिकालव्यत्यय , यथा 'रामो वनं प्रविवेश' इति वक्तव्ये 'रामोवन मरिशति' इत्यादि ॥ २१ ॥ यविदोपोऽस्थानविरतिः, सर्वधाऽविरतिर्वा । यथा-'धम्मो मंगलमुक्टि इत्यादौ 'धम्मो' इत्यत्र विरामः । यद्वा-गायाया अन्ते विरामकरणम् ॥ २२ ॥ छविः-अल्कारः, तेन शून्य छविदोपः । यथा-'वालो धावति' इत्यादि ॥२३॥ समयविरुद्ध-स्वसिद्धान्तविरुद्ध, यथा-स्याद्वादसिद्धान्ते तद्विरुद्धकथनम् ॥२४॥ में सुवन्त तिटन्तात्मक पद का स्वरूप विस्तार से विवेचित करके अथवा अर्थशास्त्र का कथन करके पुनः हेतु का कथन करने लग जाना। इसी तरह दया के वर्णव करते समय शील का विस्तृत वर्णन करना और पुनः दया का वर्णन करना । इस प्रकार का वर्णन इस दोप वाला जानना चाहिये ॥ २० ॥ जहां अतितादिकाल का व्यत्यय होता है वहां काल- दोप माना जाता है-जैसे-राम वन मे प्रविष्ट हुए की जगह ऐसा कहना कि राम वन में प्रवेश करते हैं ॥ २१॥ अस्थान में विरति-' अर्थात्- विराम-रुकना' होना अथवा सर्वथा अविरति-' नही रुकना' होना उसका नाम यति दोप है। जैसे-धम्मोमगल मुकिट" इत्यादि में धम्मो यहां विराम करना अथवा गाथा का अन्तमें विराम करना ॥ २२ ॥ अलकार शून्यता में छविदोप होता है-जैसे-" पालो धावति" इत्यादि ॥ २३ ॥ जहा स्वसिद्धान्त से विरुद्ध कहा जाता है वहाँ समय विरुद्ध दोप लगता है-जैसे-स्यादादसिद्धान्त में उसके विरुद्ध प्रतिपादन करना સુખન્ત તિઓન્તાત્મક પદનું સ્વરૂપ વિસ્તારથી વિચિત કરીને અથવા અર્થ શાસ્ત્રનું કથન કરીને પુન હેતુનું કથન કરવા લાગી જવું વર્ણન કરતી વખતે શિલનું વિસ્તૃત વર્ણન કરવું અને ફરીથી દયાનું વર્ણન કરવુ આ પ્રકારનું વર્ણન વ્યવહિત દેશવાળુ જાણવું જોઈએ (૨૦) જ્યા અતીતાદિ કાળને વ્યત્યય થાય છે ત્યા કાળ દેષ મનાય છે–જેમ રામ વનમાં પ્રવિષ્ટ થયાની જગ્યાએ એવું કહેવું કે, રામ વનમાં પ્રવેશ કરે છે (૨૧) અસ્થાનમાં વિરતિ-અર્થી-વિરામ-રોકાવુ, થવું અથવા સર્વથા અવિરતિ -"- आधु" थपु, तेनु नाम यतिहष छ भ-" धम्मो मगलमुकिदु ઈત્યાદિમા ધમ્મ એ જગ્યાએ વિરામ કરે અથવા ગાથાના આ તમા વિરામ । (२२) १२ शून्यतामा छवि हाप याय छे म " वालो धावति" છેરે દોડે છે (૨૩) ઈત્યાદિ જ્યા સ્વસિદ્ધાતથી વિરૂદ્ધ કહેવામા આવે છે ત્યા સમયવિરૂદ્ધ દોષ લાગે છે જેમ સ્યાદવાદ સિદ્ધાતમાં તેની વિરૂદ્ધ પ્રતિપાદન કરવુ (૨૪) યુક્તિશૂન્ય કથન કરવામા વચન માત્ર નામનું દુષણ આવે છે આ રીતે દયાનું उ० २० ·उत्तराभ्यपनसूत्रे अपद-निर्विभक्तिकशब्दोचारणरूपम् । यथा-मुनिर्विहरतीति वक्तव्ये मुनि निहरतीति कथनम् ॥ १८॥ स्वभावहीन-पत्र वस्तुस्वभागोऽन्यथा स्थितोऽन्यथाऽभिधीयते तत् । यथा 'शीतो पतिः। रूपरदाफाशम् ' इत्यादि ॥ १९ ।। व्यवहित-या प्रकृतमुक्त्वाऽप्रकृत विस्तरतोऽभिधाय पुनः प्रकृतमुच्यते तद् । यथा-हेतुकथामधिकृत्य सुप्तिदन्तपदलक्षणप्रपञ्चमर्थशास्त्र या अभिधाय पुनर्हेतुवच- नम् । यथा वा-दया प्रस्तुत्य शीलस्य विस्तरवर्णन विधाय पुनर्दयावर्णनम् ॥२०॥ अधिक जो युक्तियुक्त नहीं है-उस को मानना जैसे-जीवराशि अजीव- राशि ये दो ही राशिया हैं । पर ऐसा कहना कि "नो जीव नो अजीव" इस प्रकार तीसरा राशि का वर्णन करना अनभिरित दोप है ॥१७॥ विभक्ति रहित शब्द वाला सूत्र अपद दोप वाला माना जाता है जैसे " मुनिविहरति" यहा हुआ है । क्यों कि सुवन्त एव तिडन्त की पद मज्ञा रोती है। निर्विभक्तिक शब्द पद सज्ञक नहीं होता। अतः इस प्रकार का शब्द वाला सूत्र इस दोप से विशिष्ठ माना जाता है। मुनिर्विदति" यह शुद्ध है ॥ १८ ॥ जिस मूत्र द्वारा वस्तु का यथा- वस्ति स्वरूप निरूपित न होकर अन्यथारूप में निरूपित किया जाता है वहा स्वभावहीन दोप होता है । जैसे-अग्नि को शीत एव आकाश को रूपी कहना ॥ १९ ॥ जहाँ प्रकृन अर्थ को छोडकर अप्रकृत का विस्तार से वर्णन करके पुनः प्रकृत अर्थ का वर्णन किया जाता है वहा व्यवहित नाम का दोष होता है-जैसे-हेतु के लक्षण के कथन अवसर યુક્ત નથી તેને માનવી જેમ-જીવરાશી અજીવરાશી એ બે રાશી છે, પણ सभ यु नो जीव-नो अजीव मा प्ररे श्री राशीनु वर्णन ४२७ અનભિહિત દોષ છે (૧૭) વિભક્તિરહિત શબ્દવાળા સૂત્ર અપદ્ ષવાળા भनाय छे म “ मुनिविहरति " मा थये भी, सुमन्त मनतिनी પદ સજ્ઞા થાય છે નિવિભકિતક શબ્દ પદ સજ્ઞક થતું નથી એટલે આ ४२. शाणा सूत्र मा घोषथी विशिष्ट भानवामा आवे छे 'मुनिर्विहरति" આ શુદ્ધ છે (૧૮) જે સૂત્રથી વસ્તુનું યથાવસ્થિત સ્વરૂપ નિરૂપિત ન થતા બીજા રૂપમાં નિરૂપિત કરવામાં આવે છે ત્યા સ્વભાવહિન દેષ હોય છે જેમ અગ્નિને શીત અને આકાશને રૂપી કહેવું (૧૯) ક્યા પ્રકૃત અર્થને છોડીને અપ્રકૃતનુ વિસ્તારથી વર્ણન કરીને પુન પ્રકૃત અર્થનું વર્ણન કરવામા આવે છે ત્યા વ્યવહિત નામને દેષ લાગે છે-જેમ હેતુ લક્ષણના ડથન " ·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूनदोपा ३२ रूपकदोप. अवयविन्यारोपयितव्येऽवयवारोपणम् । यथा-पर्वतादौ रूपयि- तव्ये शिखरादीस्तदवयवान् रूपयति । गज प्रति उच्चत्वादि धर्म निरीक्ष्य पर्वता- भेदमारोप्य पर्वतोऽयमिति वक्तव्ये शिखरोऽयमिति कथनम् ।। २९ ॥ निर्देशदोपस्तत्र, यत्र निर्दिष्टपदानामेकवाक्यता न क्रियते, यथा-इह बावक उपाश्रये प्रतिक्रामतीत्यभिधातव्ये प्रतिकामति शब्द नाभिधत्ते ॥ ३० ॥ पदार्थदोपः-यत्र वस्तुनि पर्यायोऽपि सन् पदार्थान्तरत्वेन कल्प्यते, यथा- 'सतो भाव सत्ता' इति कृत्वा वस्तुपर्याय एव सत्ता, सा च वैशेषिकैः पट्सु पदार्थेषु मध्ये पदार्थानन्तरत्वेन स्वीकृता, तच्चायुक्तम्-वस्तूनामनन्तपर्यायत्वेन पदार्थानन्त्य-प्रसगादिति ॥३१॥ उपमा करने में आती है वहा उपमा दोपमाना जाता है जैसे कहना कि मेरु सर्पप के समान है अथवा सर्पप मेरुके समान है ॥२८॥ अवयवी का जहा आरोपण करना चाहिये वहा अवयव का आरोपण करना, जैसे-पर्वतके निरूपयितव्य होने पर उस के अवयवभूत शिखरादिको का निरूपण करना । गज में उच्चत्व आदि धर्म का निरीक्षण कर के उस मे पर्वत का रूपक बांधकर फिर ऐसा कहना कि यह शिखर है ॥ २९॥ जहा निर्दिष्ट पदो मे एक वाक्यता नहीं की जाती है वहा निर्दिष्ट दोष माना जाता है । जैसे-इस उपाश्रय में श्रावक प्रतिक्रमण करता है ऐसे करने की जगह सिर्फ इतना ही कहना । इह उपाश्रये श्रावकः अयोत् एक वाक्यता प्रदर्शक क्रियापद का प्रयोग नहीं करना ॥ ३० ॥ जिस वस्तुमे पर्याय भी दूसरे पदार्थरूप मे कल्पित को जावे वहा पदार्थदोप माना जाता है । जैसे-सत् का भाव ही सत्ता है और यह सत्ता वस्तु की ही ત્યા ઉપમાદોષ માનવામાં આવે છે જેમ કહેવું કે, મેરૂ સર્ષવના જેવું છે અથવા સર્ષવ મેરૂના સમાન છે (૨૮) અવયવીનું જ્યાં આરોપણ કરવું જોઈએ ત્યા અવયવનુ આપણુ કરવું, જેમ પર્વતના નિરૂપયિતવ્ય કથન કરવુ જોઈએ ત્યા એમના શિખરાદિકનું નિરૂપણ કરવુ, ગજમાં ઉચ્ચત્ત્વ આદિ ધર્મનું નિરિક્ષણ કરી એમા પર્વતનું રૂપક બાધીને પછી એવું કહેવું કે એ શિખર છે (૨૯) જ્યા નિર્દિષ્ટ પદેમા એકવાયતા કરવામાં નથી આવતી ત્યા નિર્દિષ્ટ દોષ માનવામાં આવે છે જેમ આ ઉપાશ્રયમાં શ્રાવક પ્રતિક્રમણ કરે છે એમ કહેવાને બદલે ફક્ત એટલું જ કહેવું કે, इह उपाश्रये श्रावक અર્થાત્ એક વાક્યતા પ્રદર્શક ક્રિયાપદને પ્રગ કર નહીં (૩૦) જે વસ્તુમાં પર્યાય પણ બીજા પદાર્થરૂપમાં કલ્પિત કરવામાં આવે ત્યા પદાર્થ દેષ મનાય છે, જેમ ચને ભાવ જ સત્તા છે અને એ સત્તા વસ્તુની જ એક પર્યાય છે- ·-- उत्तराभ्ययनसूत्रे वचनमान-निर्देतुक केवलवचनम् , यथा कथिद् यथेच्छया कचित् प्रदेश कोक- मध्यतया जनेभ्यः प्ररूपयति ॥ २५ ॥ अर्थापत्तिदोपः-यमार्थापत्याऽनिष्टमापतति तर, यथा-प्रामकुक्कुटो न हन्तव्यः, इत्युक्तेऽर्धापत्त्या शेपघातोऽदुष्ट इत्यापतति ॥ २६ ॥ असमासदोप:--या समासविधिमाप्ती समास न करोति, व्यत्ययेन वा करोति तत्र । यथा-भगतो नामनिर्देशे 'महावीरः' इति वक्तव्ये 'महान् वीर । इति कथनम् । यद्वा-समानाधिकरण्येन समासे कर्तव्ये व्यधिकरणेन तत्करणम् । यथा-महतो वीरो महद्वीर इति ॥ २७ ॥ उपमादोपो यन हीनोपमा क्रियते । यथा-मेरुः सर्पपोपमः । जधिकोपमा वा क्रियते, यथा-सर्पपो मेरुसनिमः । अनुपमा ना यथा मेरु. समुद्रोपमः, इत्यादि।॥२८॥ ॥ २४ ॥ युक्ति शून्य कथन करने में वचनमात्र नामका दूपण आता है। जैसे-अपनी इच्छा से कल्पना करके कहना कि अमुक प्रदेश लोक के मध्य में है ॥ २५ ।। जरा पर अर्धापत्ति से अनिष्ट की प्रसक्ति होती, वहा अर्यापत्तिदोष माना जाता है। जैसे-किसी ने कहा कि ग्राम का कुक्कुट (मुर्गा) नही मारना चाहिये, तो इससे इस अनिष्ट का आपा- दन होता है कि शेष जीवों का घात करना दोपावह नही है ।। २६ ॥ जहा समासविधि प्राप्त हो भी तो भी वहा समास नही करना, असमासदोप माना जाता है अथवा व्यत्यय से समास करना इसमें भी समासदोष माना जाता है। जैसे किसी ने पूछा कि अन्तिम तीर्थकर का नाम क्या है ? वहा महावीर न कह कर महान वीर ऐसा कह देना। अथवा-समानाधिकरण्य से समास कर्तव्य होने पर व्यधिकरण से समास करना-जैसे महतो वीरः महीरः ॥२७।जहा हीन उपमा अथवा अधिक જેમ પિતાની ઈચ્છાથી કલ્પના કરીને કહેવું કે, અમુક પ્રદેશ લોકના મધ્યમાં છે (૨૫) જ્યા અથપત્તિથી અનિષ્ટની પ્રસિદ્ધિ થાય છે ત્યા અર્થપત્તિ દોષ માનવામાં આવે છે જેમ કેઈએ કહ્યું કે, ગામને કુકડે માર ન જોઈએ, તે આથી એ અનિનુ કથન આપાદાન થાય છે કે, શેષ જીવને ઘાત કરે તે દેષાવહ નથી (ર૬) ક્યા સમાસવિધિ પ્રાપ્ત થાય તે પણ ત્યા સમાસ ન કરે એમા અસમાસ દેષ માનવામા આવે છે, અથવા વ્યત્યયથી સમાસ કરી એમાં પણ સમાસ દોષ માનવામાં આવે છે, જેમ કેઈએ પૂછ્યું કે અતિમ તિર્થંકરનુ નામ શું છે ત્યા મહાવીર ન કહેતા મહાન વીર એમ કહી દેવું અથવા સામા નાધિકરણ્યથી સમાસ કર્તવ્ય હોવા છતા વ્યધિકરણથી સમાગ કર, જેમ महतोवीर महावीर ' (२७)च्या लिन पभा मथपा भघि १५मा ४२वाभा मावेछ इसमें .

·, प्रियदशिनी टीका गा २३ सूरगुणा अष्ट पद च व्याख्या-निदोंपम्-अलीकादिदोपवनितम् ॥ १ ॥ सारचन-भूमिशब्दवद् बहुपर्याययुक्तम् ॥ २ ॥ हेतुयुक्त-हेवव -अन्वयव्यतिरेऊलक्षणास्तैर्युक्तम् ॥ ३॥ अलकृतम्-उपमोत्प्रेक्षाधलकारैर्युक्तम् ॥ ४ ॥ उपनीतम्-उपनयोपसहृतम् ॥५॥ सोपचार-ग्राम्यभणितिरहितम् ॥॥ मित-वर्णादिनियतपरिमाणम् ॥७॥ मधुर-श्रवणमनोहरम् ।। ८॥ अब सूत्रके ८ गुण कौन २ से है सो कहते हैं-निदाप १, सारवत २, हेतुयुक्त ३, अलकृत ४, उपनीत ५, सोपचार ६, मित७, एव मधुर ८, कहा भी है- "निदोस सारवत च, हे उजुत्त मलकिय । उवणीय सोवायार च, मिय महुरमेव च ॥१॥ जो मूत्र अलीकादि दोपों से वर्जित होता है वहा निर्दोप यह गुण माना जाता है ।। १।। जिस प्रकार भूमि शब्द के अनेक पर्यायवाची शब्द है, उसी प्रकार अनेक पर्यायों से युक्त जो सूत्र होता है वह सारवत् इस गुण से विशिष्ट माना जाता है ॥ २॥ अन्वय व्यतिरेक लक्षण हेतु से युक्त हो वह हेतुयुक्त नामक तीसरा गुण है ॥ ३ ॥ उपमा उत्प्रेक्षा आदि अलकारों से संपन्न सूत्र को अलकृत गुण वाला कहा गया है ।। ४ ।। उपनय पूर्वक से उपसहृत-समासि जो सूत्र होता है वह उपवीतगुणवाला कहा गया है ॥५॥ ग्राम्यभणिति से रहित जो मूत्र होता है अर्थात् जिस सूत्र की भाषा साधारणजनों की भापा जैसी नही होती है वह सूत्र सोपचारगुण से विशिष्ट माना गया है. હવે સૂત્રના આઠ ગુણ કયા કયા છે તે કહે છે-નિ, સારવ૮, હેતુયુક્ત, અલકૃત, ઉપનત, પચાર, મિત, અને મધુર કહ્યું પણ છે निदोस सारवतं च, देउजुत्त मलकिय । उरणीय सोवयार च, मिय महुरमेवय ॥१॥ જે સૂવ અસત્ય અલકાદિ દેથી વજીત હેય છે ત્યા નિર્દોષ આ ગુણ માનવામાં આવે છે ૧) જે પ્રકારે ભૂમિ શરદ જે અનેક પર્યાયવાચી શબ્દ છે मे १ त मन पर्यायायी युक्त सूत्र य छ “सारवत् " मा गुथी વિશિષ્ટ માનવામા આવે છે (૨) અન્વય વ્યતિરેક લક્ષણ હેતુથી યુકત છે તે હેતુયુક્ત નામને ત્રીજો ગુણ છે (૩) ઉપમા ઉલ્ટેક્ષા આદિ અલ કારેથી સપન્ન સૂત્રને અલકૃત ગુણવાળા કહેવામાં આવેલ છે () ઉપનય પૂર્વકથી ઉપસહિત સમણિ જે સૂવ હોય છે તે ઉપવિત ગુણવાળા કહેવાયેલ છે (૫) ગ્રામ્યભણિ તિથી રહિત જે સૂત્ર હોય છે અથૉત્ જે સૂવની ભાષા સાધારણ જજોની ભાષા જેવી હોતી નથી તે સૂત્ર સેપચાર ગુણુથી વિશિષ્ટ માનવામા આવેલ છે. (૬) .

·उत्तराध्ययनसूत्र सन्धिदोप-यन सन्धिमाप्तौ त न करोति, दुष्ट या करोति तत्र, यया . सयपाराधनम्" इति वक्तव्ये ' सयम, आराधनम् ' इति कथनम् । यथा वा 'मुनि एतौ' इति वक्तव्ये 'मुन्येतो' इति कथनम् ॥३२॥ एते द्वात्रिंशव सूत्रदोषाः । अथ मूत्रगुणा:- सूत्राणामष्टौ गुणास्स्वेपम्- निद्दोस सारवत च, देउजुत्त मलकियं । उवणीय सोचयार च, मिय महुरमेव य ॥१॥ एक पर्याय है-फिर भी चैशेपिक सिद्धान्तकार इसे द्रव्यगुण आदि-पदार्थ से भिन्न पदार्थरूप से स्वीकार करते हैं । अतः उनके सूत्रों में यह दोष आता है । कारण कि इस प्रकार से पर्याय को यदि भिन्न पदार्थ तरीके माना जायगा तो प्रत्येक पदार्थ की अनत पर्याये हैं उन सबमें अनत पदार्थता की प्रसक्तिमाननी पडेगी, इस प्रकार छह ही भावात्मक पदार्थ है, यह कथनविरुद्ध मानना पडेगा ॥३१॥ जहा सधि की प्राप्ति होने पर भी सधि नही की जाय वहा सन्धिदोप होता है जैसे-" यह सयम का आराधन करता है" इस स्थानमें सयमाराधन न कह कर सयम आराधन" ऐसा कहना। इसी प्रकार " मुनी एतौ" इस जगह "मुन्येतो" कहना । " मुनी एतौ" यहा व्याकरण सिद्धान्त के अनुसार द्विवचनान्त ईदन्त शब्दकी प्रगृह्य सज्ञा होती है और उससे सन्धिकार्य का अभाव हो जाता है॥३२॥ इस प्रकार सूत्रके ये बत्तीस (३२) दोष हैं। વૈશેષિક સિતવાર તેને દ્રવ્યગુણ આદિ પદાર્થથી ભિન્ન પદાર્થ રૂપથી સ્વીકાર કરે છેઆથી તેમના સુમા એ દેવ આવે છે કારણ કે, આ પ્રકારથી પર્યાયને કદિ ભિન્ન પદાર્થ તરીકે માનવામાં આવે તે પ્રત્યેક પદાર્થની અનત પર્યાય છે એ બધામાં અનત પદાર્થતાની પ્રસિદ્ધિ માનવી જોઈશે આ પ્રકારે છ ભાવાત્મક પદાર્થ છે, એ કહેવુ વિરૂદ્ધ માનવુ પડશે (૩૧) જ્યા સધિની પ્રાપ્તિ હેવા છતા પણ સધી ન કરવામા આવે તે સધી દેષ બને છે જેમ- આ સયમનું આરાધન કરે છે આ સ્થાનમાં સયમારાધન ન કહીંને “સ યમ આરાધન ” मेम ४ मा हारे "मुनि एतौ " मा स्थणे मुन्येती ।यु વ્યાકરણ સિદ્ધાત અનુસાર દ્વિવચનાન ઈદન્ત શબ્દની પ્રગૃહ્ય સંજ્ઞા થાય છે અને એથી સધી કાર્યને અભાવ થઈ જાય છે (૩૨) આ પ્રકારે સૂત્રના ૩ર દેષ છે ·प्रियदर्शिनी टीका गा २३ सूनपर्याया १० चत्वारोऽप्यनुयोगा व्यास्यायन्त॥४॥'अस्वोभकम्, स्तोभका-निरर्थकतया प्रयुक्ताः, चकार-वा-शब्दादयो निपाताः, वैरियुक्तम् ॥५॥ अनवद्य'-कोमादिपापव्यापारा- मरूपकम् ॥६॥ एवभूतं मून सर्वज्ञभापितम् । इमे पड़ गुणाः पूर्वोक्तेप्वष्टसु गुणे- प्वन्तर्भूताः सन्ति, तथाहि-अल्पाक्षरस्य विश्वतोमुखस्य च मिते समावेशः, अस न्दिग्धानपद्यास्तोभाना च निर्दोपेऽन्तर्भावः । एव सूनानुगमे समस्तदोपवर्जिते लक्षणयुक्ते सूत्रे उच्चारिते सति स्वसमयगत- जीवाद्यर्थमतिपादकस्य स्वसमयपदस्य ज्ञान भाति तथा परसमयगत-प्रकृतीश्व- राद्यर्थप्रतिपादकस्य परसमयपदस्य ज्ञान भवति । अनयोरेन मध्ये परसमयपद जैसे " धम्मोमगलमुक्किड" यह सूत्र है । इस सूत्र मे चारों ही अनुयोग का व्याख्यान है ॥४॥ जिस सूत्र में चकार, चकार आदि निरर्थक शब्दों का प्रयोग नहीं किया जाता है वह सूत्र "अस्तोभ" गुण वाला माना गया है।॥ ५॥ जिस सूत्र द्वारा कामादिक व्यापारों की प्ररूपणा नहीं की जाती है वह सूत्र "अनवद्य" गुण सपन्न है ॥६॥ सूत्र इसी प्रकार का होना चाहिये, इससे विपरीत नही, ऐसा प्रभु का आदेश है। ये छह गुण पूर्वोक्त अष्टगुणों मे अन्तर्भूत समझना चाहिये। अल्पाक्षर एव विश्वतोमुख, इन दो गुणो काअन्तर्भाव "मित" इस गुण मे तथा असदिग्ध, अनवद्य एव अस्तोभइन गुणों का अन्तर्भाव "निर्दोष" इस गुण मे हुआ है। इस प्रकार समस्तदोषवर्जित, एव लक्षणयुक्त सूत्र के उच्चारित होने पर जीवादिक अर्थ के प्रतिपादक स्वसमय-पद का ज्ञान तथा पर समयानुसार प्रकृति ईश्वर आदिक अर्थ के प्रतिपादक परसमय-पद का रेम-"धमो मगलमुक्किट्ठ" આ સૂત્ર છે આમા ચારે અનુયોગ ને વ્યાખ્યાન છે ચકાર, વકાર આદિ વ્યાખ્યાન છે આદિ નિરર્થક શબ્દનો પ્રગ નથી કરવામાં આવે તે સૂત્ર અસ્તંભ ગુણવાળા મનાયેલ છે (૫) જે સૂવદ્વારા કામાદિક વ્યાપારની પ્રરૂપણા કરવામાં નથી આવતી તે સૂત્ર અનવદ્ય ગુણસંપન્ન છે (૬)સૂત્ર આવા પ્રકારનું હોવું જોઈએ એનાથી વિપરીત નહીં એ પ્રભુને આદેશ છે આ છ ગુણ પૂર્વોક્ત આઠ ગુણમા અાભૂત સમજવા જોઈએ અ૫ાક્ષર તેમજ વિશ્વમુખ આ બે ગુણેને અન્તભવ “મિત” આ ગુણમાં તથા અસ દિગ્ધ, અનવદ્ય અને અસ્તભ ગુણને અન્તર્ભાવ નિર્દોષ” આ ગુણમા થયેલ છે આ પ્રકાર સમસ્ત દેષ વજીત, અને લક્ષણયુક્ત સૂત્રના ઉચ્ચારિત હોવાથી જીવાદિક અર્થના પ્રતિપાદક સ્વસમય પદનું જ્ઞાન તથા પર સમયાનું સાર પ્રકૃતિ, ઈશ્વર આદિ અર્થના પ્રતિપાદક પરસમયપદનું જ્ઞાન થાય છે ·१५८ उत्तराध्ययनसत्रे -- " केचित्तु सूत्रस्य पद गुणान् वदन्ति । तद् यथा- अप्पक्रखरमसदिद्ध, सारव विस्स मोमुह । जत्योभमणपज्ज च, मुत्त सधण्णुभासिय ॥१॥ छाया-अल्पाक्षरमसदिग्ध, सारवृद् विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्य च, सून सर्वभापितम् ॥ १॥ व्याख्या-'अल्पाक्षरम् ' मिताक्षर, यथा सामायिकम्तम् ॥१॥ असंदिग्धम्-सैन्धवशब्दवद् यल्लपण-यसन-तुरगायनेकार्थसशयकारि न भवति, यथा-अहिंसा ॥२॥ सारवचच पूर्वपत् ॥३॥ 'विश्वतोमुख' मतिमून चरणानुयोगा- धनुयोगचतुष्टयव्याख्याक्षमम् , यथा-'धम्मोमगल मुक्ट्ठि' इत्यादि श्लोके ॥६॥ वर्णादिक का जिसमे नियत परिमाण होता है वह मित गुण है ॥७॥ एव कर्णमनोहर जो होता है वह मधुर गुण सयुक्त सूत्र माना जाता है ॥ ८॥ किन्ही २ के मतानुसार सूत्र के ६ गुण भी माने गये हैं-वे ये हैं- अल्पाक्षर १, असदिग्ध २, सारयुक्त ३, विश्वतोमुख ४, अस्तोभ५, अनवद्य ६ । इनमे मित अक्षर जिसमे हो वह अल्पाक्षर गुण है, यह "अल्पाक्षर" प्रथम गुण है । जैसे सामायिक सूत्र ॥१॥ सैन्धव शब्द की तरह जो लवण, वसन, तुरग आदि अनेक अर्यों के बोध का सशय- जनक नही रो वह "असदिग्ध" गुण है । जैसे अहिंसा शब्द ॥२॥ भूमि शब्द के समान अनेक पर्यायो से युक्त जो सूत्र वह सारवत् तीसरा गुण वाला है ॥३॥ प्रत्येक सूत्र चरणानुयोगादिक अनुयोग- चतुष्टय से युक्त है वह "विश्वतोमुख" गुणवाला सूत्र माना जाता है । વર્ણાદિકનુ જેમા નિયત પરિમાણ હોય છે તે મિતગુણ છે (૭) જે કણે મનેહર હોય છે તે મધુરગુણ સયુક્ત સૂત્ર માનવામાં આવે છે (૮) કઈ કઈને મત અનુસાર સૂત્રના છ ગુણ પણ માનવામાં આવ્યા છે તે પ્રમાણે છે– અલ્પાક્ષર ૧ અસ દિધુ ૨ સારયુકત ૩ વિશ્વમુખ૪ અસ્તંભ ૫ અનવદ્ય ૬ આમા મિત અક્ષર જેમા હોય તે અ૫ાક્ષર ગુણ છે, આ “અ૫ાક્ષર” પ્રથમ ગુણ છે, જેમ સામાયિક સૂત્ર (૧) સૈધવ શબ્દની માફક લવણ, વસન, તુરગ આદિ અનેક અર્થોના બોધ જેમા સશયજનક ન હોય તે “અસદિગ્ધ” ગુણ છે જેમ અહિંસા શબદ (૨) ભૂમિ શબ્દની માફક અનેક પર્યાચોથી યુકત જે સૂત્ર હેય ते “सारवत् " alon Yष्णुपाछे (3) प्रत्ये: सूत्र यानुयोगादि मनुयास ચતુષ્ટયથી યુક્ત છે તે જ विश्वतोमुख " गुथुवाणा सूत्र भानवामा ·मियदर्शिनी टीका अ० १ गा २३ सूनमेदा सूनोच्चारणविधिश्व "सुयनाणे दुविहे पण्णत्ते, त जहा-जगपरितु चेव, अगाहिरे चैव" । स्था०२ठा० १ अद्गप्रविष्ट द्वादशभेदम्-आचारादिभेदात् , तर दृष्टिवादवजे सर्व कालिकम् , दृष्टिपादसत तूत्कालिकम् । तत्र यद् दिवसस्य प्रथमपश्चिमपौरुपीद्वये रात्रेश्व प्रथमपश्चिमपीरुपीद्वय एव पठ्यते, तत् कालिकम् । यत्तु कालवेलार्ज पठ्यते तदुत्कालिकम् । अङ्गवाह्य द्विविधम् , आवश्यक, तद् व्यतिरिक्त च । तत्रावश्यक मुत्कालिक, तच-पड़विधम्-सामायिक १, चतुर्विशतिस्तवः २, वन्दनक ३, प्रतिक्रमण ४, कायोत्सर्ग. ६, प्रत्याख्यान ६ च । अब सून भेदनाम के पाचवा द्वार करते है- यह कहा ही जा चुका है कि सूत्र का दूसरा नाम युतज्ञान भी है, अतः यह मूलभेद की अपेक्षा से दो भेदवाला है-१ अङ्गप्रविष्ट २ अग- वाह्य । कहा भी है-" सुयणाणे दुविहे पण् गत्तेत जहा-अगपविढे चेव अगवाहिरे चेव" इनमे अगप्रविष्ट श्रुतज्ञान के १२ भेद हैं-आचाराग से लेकर दृष्टिवाद तक । उनमे दृष्टिवाद को छोड़कर बाकी सब कालिक हैं। दृष्टिवाद उत्कालिक है । जो सूत्र दिवस के पथम पश्चिम पौरुषीदय में तथा रात्रि के प्रथम पश्चिम पौरुपीदय मे ही पढा जाता है वह सूत्र कालिक जानना चाहिये । जो सूत्र अकाल के समय को छोड़ कर पढ़ा जाता है वह उत्कालिक है । अगवाह्य श्रुतज्ञान भी आवश्यक एक तव्य- तिरिक्त के भेद से दो प्रकार का है। इनमे आवश्यक सूत्र उत्कालिक है, और वह ६ प्रकार का है जैसे-सामायिक १, चतुर्विशतिस्तव २, वन्दनक ३, प्रतिक्रमण ४, कायोत्सर्ग५, एव प्रत्याख्यान ६। कालिक, उत्कालिक के भेद હવે સૂત્રભેદ નામનું પાચમુ દ્વાર કહે છે એ કહેવાઈ ગયુ છે કે, સૂત્રનુ બીજુ નામ શ્રુતજ્ઞાન પણ છે આથી તે મૂળ ભેદની અપેક્ષાએ બે ભેટવાળુ છે આગ પ્રવિણ ને ૧ અગબાહ્ય ૨ કહ્યું પણ छ । सुयणाणे दुविहे पण्णत्ते त जहा-अगपवि? चेव अगवाहिरे चेव तेभा ॥ પ્રવિષ્ટ શ્રુતજ્ઞાનના ૧૨ ભેદ છે આચારાગથી લઈને દીવાદ સુધી એમા છવાદને છોડીને બાકી બધા કાલીક છે દષ્ટીવાદ ઉકાલિક છે, જે સૂત્ર દિવસના પ્રથમ અને પશ્ચિમ બે પૌરૂથીમા તથા રાત્રીના પ્રથમ અને પશ્ચિમ બે પૌરૂષીમાજ વાચી શકાય છે, તે સૂવને કાલીક જાણવા જોઈએ જે સૂત્રને અકાલના સમયને છેડી વાચી શકાય છે તે ઉત્કાલિક છે અ બાહ્ય શ્રુતજ્ઞાન પણ આવશ્યક અને તદ્રવ્ય તિરિક્તના ભેદથી બે પ્રકારે છે એમા આવશ્યક સૂત્ર ઉત્કાલિક છે, અને તે પ્રકારનું છે, જેમ સામયિક ૧, ચતુર્વિશતિસ્તવ ૨, વદન ૩, પ્રતિક્રમણ , उ०२१ ·. . उत्तराभ्ययनसूत्रे कुवासनाजनकत्वाद् बन्धपदम् , स्वसमयपद तु-सद्बोधकारणस्वान्मोक्षपद- मिति बोध्यम् । इति तृतीय द्वारम् । अथ सूनपर्यायनामक चतुर्थ द्वारम् :- मुयसुत्तगथसिद्ध-त, सासणे आण अयण उपएसो। पष्णवणा मा गमइय, एगहा पज्जा मुत्ते ॥ १॥ श्रुवम् , सूत्रम् , ग्रन्थः, सिद्धान्तः, शासनम् , आज्ञा, वचनम् , उपदेश , मज्ञापना, आगमः, इति दश पर्यायाः एकार्थाः। ॥ इति चतुर्थ द्वारम् ।। अथ सूत्र भेद नामक पञ्चम द्वारम्- सूत्र नाम श्रुतज्ञानमित्युक्तम्, तत् खलु मूलभेदापेक्षया द्विभेदम् , अङ्गप्रवि- एम् , अङ्गवाह्य च । तथा चोक्तम्- ज्ञान होता है। कुवासना का जनक होने से परसमयपद बन्धपद है एव सहोध का कारण रोने से स्वसमय-पद मोक्षपद है। ॥ इस प्रकार तीसरा द्वार सम्पूर्ण हुआ ॥ ३ ॥ अव चौथा द्वार कहते हैं- श्रुत, सूत्र, ग्रन्थ, सिद्धान्त, शासन, आज्ञा, वचन, उपदेश, प्रज्ञापना आगम, ये सव मूत्र के पर्यायवाची शब्द- -नामान्तर हैं- कहा भी है-"सुयसुत्तगथसिद्धत सासणे आण वयण उयएसो। पण्णवणा-मागम इय, एगट्ठा पज्जवा सुत्ते ॥१॥ ॥ चौथा द्वार सपूर्ण ॥४॥ કુવાસનાના જનક હોવાથી પરસમયપદ બન્ધ પદ અને સદુધના કારણ રૂપ હોવાથી સ્વસમયપદ મોક્ષપદ છે આ પ્રકારથી ત્રીજુ દ્વાર સ પૂર્ણ થયુ. હવે સૂત્રભેદ નામનું ચોથું દ્વાર કહે છે – श्रुत, सूत्र, अन्य, सिद्धात, साशन, माज्ञा, क्यन, पश, प्रज्ञापना, આગમ, આ બધા સૂત્રના પર્યાયવાચી શબ્દનામાન્તર છે, કહ્યું પણ છે– सुयसुत्तगथसिद्धत सासणे आण वयण उवपसो। पण्णवणा-मागम इय पगठ्ठा पज्जवा सुत्ते ॥ १ ॥ | ચોથુ દ્વાર સંપૂર્ણ - ·- प्रियदर्शिनी टीका म०१ गा २३ सूत्रोचारणविधि किंचिदर्थविशेष जानाति, यदा तु गुरुणाऽर्थेन सह स्त्र प्रपोधित भवति, तदा शिष्यस्तदन्तर्गताना सर्वेपा भावाना ज्ञाता भवति, यथा स एव कलाऽभिज्ञः पुरुषः प्रबोधितः सन् सर्वासा कलाना ज्ञाता भवति, अतः सूत्र गुरुसनिधान पिना प्रसुप्त- समं भरति, तस्मात् सून गुरुसनिधी श्रुत्वा पठनीयम् । किंच-गुरुसनिधानाभावे सूत्रोच्चारण स्खलितादिदोपदुष्टं स्यात् । तथा सति प्रायश्चित्तम् , अज्ञान, मिथ्यात्व, जात्मविराधना, सयमनिराधनादयो दोपा भवन्ति तस्माद् गुरुसनिधौ सूत्रमुच्चारणीयम् । सूत्र का अर्थ यदि ज्ञात न हो तो पढने वाला व्यक्ति उसके महत्त्व को नही जान सकता है। जिस समय शिष्य गुरु महाराज के पास अर्थ- सहित सूत्र का अध्ययन करता है, अथवा गुरु महाराज शिप्य को अर्थ- सहित सूत्र पढा देते है उस समय शिष्य उसके अन्तर्गत समस्त भावों का ज्ञाता हो जाता है । जिस प्रकार ७२ कला के जानने वाला पुरुष जगने पर समस्त कलाओ का ज्ञाता होता है । इसलिये सूत्र गुरु महा- राज के समीप सुनकर ही पढ़ना चाहिये, क्यो कि विना गुरु महाराज के पठित सूत्र कलानिपुण सोया हुआ पुरुष जेसा माना जाता है, पढ़ने वाले को उससे अर्थविशेप की प्राप्ति नहीं हो सकती है। किञ्च-गुरुमुखसे यदि सूत्र का अध्ययन न किया जाय तो सूत्र के यथावत् उच्चारण करने मे स्खलना आदि दोपो का सद्भाव हो सकता है। इससे अध्ययन करने वालों को लाभ के स्थान मे प्रायश्चित्त का भागी होना पड़ता है । अज्ञान, मिथ्यात्व, आत्मविराधना एव सयम की विरा- धना आदि दोपों का भाजन भी बनना पडता है। इसलिये गुरु महाराज के વ્યક્તિ તેના મહત્વને જાણી શકતા નથી જે સમયે શિષ્ય ગુરુમહારાજની પાસે અર્થ સહિત સૂત્રનું અધ્યયન કરે છે અથવા ગુરુ મહારાજ શિષ્યને અર્થ સહિત સૂત્ર ભણાવી દે છે, તે સમયે શિષ્ય તેના અતર્ગત સમસ્ત ભાવને સાતા બની જાય છે જે પ્રકારે ૭૨ કળાને જાણવાવાળા પુરુષ જાગવાથી સમસ્ત કળાઓના જ્ઞાતા બને છે આ માટે સૂત્ર ગુરુ મહારાજની સમીપ સાભળીને ભણવું જોઈએ કેમ કે ગુરુ મહારાજ વગર ભણવામાં આવેલ સૂત્ર કળા નિપૂર્ણ સુતેલા પુરૂષ જેવુ માનવામા આવે છે ભણવાવાળાને એનાથી અર્થ વિશેષની પ્રાપ્તિ થતી નથી કિંચ ફરી–ગુરુ મુખથી સૂત્રનું અધ્યયન કદાચ ન કરવામાં આવે છે, સૂત્રનુ યથાવત્ ઉચ્ચારણ કરવામાં ખલના આદિ દોષોને સહભાવ બને છે એથી અધ્યયન કરવાવાળાએ લાભના સ્થાનમાં પ્રાયશ્ચિત્તના ભાગી બનવું પડે છે, અજ્ઞાન, મિથ્યાત્વ, આત્મવિરાધના અને સયમની વિરાધના આદિ દેવોના ભાજન - ·उत्तराध्ययमसूत्र आवश्यकव्यतिरिक्त द्विविधम्-कालिमम् , उत्कालिक च। तर-जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ति श्चन्द्रप्रज्ञप्तिर्निरयापलिकादीनि च पञ्च सूनाणीति सप्तोपाद्गानि, व्यवहारादीनि चत्वारि छेदमूत्राणि, मूलसपु-उत्तराध्ययन, समुत्थानस्त च । एतत् सर्व कालिकम् । उत्कालिक तु दशवैकालिकसून नन्दीसनम् , अनुयोगद्वारसूत्र च-एतत्त्रय मूलमूत्रम् , औपपातिक राजमश्नीय जीवाभिगमः प्रज्ञापना सूर्यप्रज्ञप्तिरिति पञ्चोपाहानि च । ॥ इति पञ्चमद्वारम् ॥ अथ सूत्रोच्चारणविधिनामक पष्ठ द्वारम्- सुविनीतेन शिष्येण सूत्र गुरुसनिधौ ग्रहीतव्यम् । यथा-द्वासप्ततिकलापण्डितो मनुष्यः ममुप्तः सन् तासा कलाना न किंचित् जानाति, एवमनागोधिते सूने न से तद्व्यतिरिक्त दो प्रकार का है। जम्दीपप्रज्ञप्ति, चन्द्रप्रज्ञप्ति और निर- यावलिका आदि पाँच सूत्र-ये सातों उपाग, न्यवहार आदिक चार छेद सूत्र, मूलसूनों मे उत्तराध्ययन, और समुत्यानसूत्र, ये सब कालिक है । दुशवकालिक, नन्दीसूत्र और अनुयोगदार ये तीनों मूलसूत्र, तथा- औपपातिक, राजप्रश्नीय, जीवाभिगम, प्रज्ञापना और सूर्यप्रज्ञप्ति ये पाचो उपाग उत्कालिक हैं। ॥ पाचवा दार सपूर्ण ॥ अब छटे द्वार मे सूत्र के उच्चारण की विधि करते हैं- सुविनीत शिष्य को सूत्र का अध्ययन गुरु महाराज के समीप करना चाहिये । जिस प्रकार ७२ कलाओ का ज्ञाता मनुष्य प्रसुप्त अवस्था मे उन कलाओ के अर्थविशेष को नहीं जानता है, उसी प्रकार કાયેત્સર્ગ પ, અને પ્રત્યાખ્યાન ૬, કાલિન, ઉત્કાલિકના ભેદથી તવ્યતિરિક્ત બે પ્રકારે છે જમ્બુદ્ધિપપ્રજ્ઞપ્તિ, ચદ્રપ્રજ્ઞપ્તિ અને નિરયાવલિકા આદિ પાચ તથા વ્યવહારઆદિક ચાર સૂત્રએ સાતે ઉપાગ, વ્યવહાર આદિક ચાર છેદ સૂત્ર, મૂળસૂત્રમાં ઉત્તરાધ્યયન અને સમુત્થાન સૂત્ર એ બધા કાલિક છે દશવૈકાલિક નદિસૂત્ર અને અનુગદ્વાર આ ત્રણે મૂળસૂત્ર તથા-પાતિક રાજપ્રક્ષીય, જીવાભિગમ, પ્રજ્ઞાપના અને સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ આ પાચે ઉપાગ ઉત્કાલિક છે છે પાચમુ કાર સપૂર્ણ હવે છઠ્ઠા દ્વારમાં સૂત્રના ઉચ્ચારણની વિધિ કહે છે- સુવિનીત શિષ્ય સૂત્રનું અધ્યયન ગુરુ મહારાજની સમીપ કરવું જોઈએ, જે પ્રકાર ૭૨ કળાઓને જ્ઞાતા મનુષ્ય પ્રસુપ્ત અવસ્થામા એ કળાઓના અર્થ વિશેષને નથી જાણતે એ જ રીતે સૂવને અર્થ જે જાણેલ ન હોય તે વાચનાર - - ·प्रियदर्शिनी टीका म०१ गा २३ सूत्रोच्चारणदोषा अब न ज्ञायते सफल्साधारणश्रोभिः, यदिद कालिकमुत्कालिक वा । यथा वा-सामायिकपदे दशबैकालिकोचराध्यनप्रभृतीनामनेकानि पदानि मीलयति । ३ व्याविद्वाक्षरम्-व्याविद्धाक्षर, विपर्यस्तरत्नमालागतरलानीव विद्धानि विपर्यस्तान्यक्षराणि यत्र तत् । यथा-'धम्मो मगल' इत्यन'लगमम्मोध' इत्युच्चारणम्। ४ हीनाक्षरम्-अक्षरेहींनम् । यथा-'नमो अरिहताण' इत्यत्र नमो अरिहवा' इत्युच्चारणम् । ५ अधिकाक्षर-स्वयुद्धयाऽधिकाक्षरयोजन यत्रतत् । यथा-'धम्मो मगल मुकिह' अर-'धम्मो मगलमुक्ट्ठि नरग' इत्युच्चारणम् । हीनाक्षरे अधिकाक्षरे वा सर्वसाधारण श्रोताजन यह नहीं समझ सकते कि यह कालिक है अथवा उत्कालिक है । अथवा-जो उच्चारण सामायिक पद में दशवैका. लिक उत्तराध्ययन आदिके अनेक पदो को मिला देता है वहां पर भी यह दोप होता है ॥२॥ व्याविद्धाक्षरम्-जिस उच्चारण मे उल्टे उलटे कर अक्षर बोले जावें वहा व्याविद्धाक्षर नामका दोप होता है-जैसे- धम्मो मगल ऐसा न बोलकर "लगमम्मोध" ऐसा उच्चारण करना ॥३॥ हीनाक्षरम्-जैसा सूत्र हो वैसा उच्चारण न करना-हीनाक्षर दोष है। जैसे-"णमोअरिहताण" की जगह "णमो अरिहता" ऐसा बोलना ॥४॥ अधिकाक्षर-जिस उच्चारण मे अधिक अक्षर उच्चरित हों वहा अधि- काक्षर नामका दोप जानना चाहिये, जैसे-धम्मो मगलमुकि" बोलते समय धम्मो मगलमुकिट्ठ नरग" ऐसा अधिक "नरग" अक्षर का उच्चारण करना हीनाक्षर एव अधिकाक्षर, ये दोनों दोष उच्चारण के સર્વ સાધારણ શ્રોતાજન એ નથી સમજી શકતા કે, આ કાલિક છે કે ઉત્કાલીક છે જે ઉચ્ચારણ સામાયિક પદમા દસ વૈકાલિક ઉત્તરાધ્યયન આદિના અનેક પદોને મેળવી દે છે ત્યા પણ આ દોષ થાય છે (૨) (૨) વ્યાવિદાક્ષરમૂ-જે ઉચ્ચારણમાં ઉટાવી ઉલટાવીને અક્ષર દેલવામા આવે ત્યા વ્યાવિતાક્ષર” નામને દેવ બને છે જેમ ધમોમારું એવું ન બોલીને लगमम्मोध मे प्यार ४२ (૩) હીનાક્ષરમૂ-જેવા સૂત્ર હોય તે પ્રમાણે ઉચ્ચારણ ન કરવું અર્થાત सो अक्षशथी या२५ २-जानाक्ष' होप छ, रेम-"मो अरिहताण" नीच्या “णमो अरिहता" मे मार (૪) અધિકાક્ષર–જે ઉચ્ચારણમાં વધુ અક્ષર ઉચ્ચારવામાં આવે ત્યા અધિકાક્ષરી નામને દોષ જાણ જોઈએ જેમ धम्मो मगल मुकि? " मालती मते "धम्मो म गल मुक्किड नरग એમ અક્ષરનું ઉચ્ચારણ કરવું હીનાક્ષર અને અધિકાક્ષર આ બને દેવ ઉચ્ચારણમાં આ વધારાના ·રદર उत्तराध्ययनमत्रे अथोच्चारणदोपा स्खलितादयो दश मोच्यन्ते-स्खलितम् १, मिलितम् २, व्याविद्धाक्षरम् ३, हीनाक्षरम् ४, अधिकाक्षरम् ५, व्यत्यानेडितम् ६, अपरिपूर्णम् ७, अपरिपूर्णघोपम् ८, अण्ठोष्ठविममुक्त ९, जगुरुषाचनोपगतम् १०, इति । तत्र- १ स्खलितम् -यद् अन्तराऽन्तरा आलापफान मुञ्चति, यथा-" अहिंसा" "देवा वि त नमसति। २ मिलितम्-यद् अन्यस्यान्यस्योदेशफस्याध्ययनस्य वा आळापकान् एकत्र मीलयति 'सर्व जिनवचनम् ' इति कृत्वा, यथा-" सम्पाणा पियाउया " ( सर्वे प्राणा प्रियायुष्काः) (आचा. १ श्रु.२.३ उ.) “सपे जीवा वि इच्छति जीविउँ न मरिजिउ" (सर्वे जीना अपि इच्छन्ति जीवितु न मर्तुम् ) दश चै ६अ। समीप ही सून का अध्ययन या उसका उच्चारण करना सीखना चाहिये। उच्चारण के कितने दोप हैं यह अव प्रकट किया जाता है स्खलित १, मिलित २, व्याविद्धाक्षर ३, होनाक्षर ४, अधिकाक्षर ५, व्यत्यानेडित ६, अपरिपूर्ण ७, अपरिपूर्णघोप ८, अकण्ठोष्ठविप्रमुक्त ९, एव अगुरुवाच- नोपगत १०,ये १० दोष उच्चारण सवधी हैं। स्खलित-धीच र मेस्क २ कर सूत्र का बोलना यह स्खलित दोप है, जैसे-अहिंसा, देवा वित नमसति इत्यादि ॥१॥मिलित-जहा अन्य २ उद्देशक अथवा अध्ययन के आलापकों को एकत्र मिला दिया जाता है वहा मिलित दोप होता है, जैसे-" सर्व जिनवचन" ऐसा ख्यालकर " सव्वे पाणा पियाउया""सवे जीवा वि इच्छति जीविउ न मरिजिउ" इन सब को एक साथ ही बोल देना। इन सब के एक साथ बोलने में मिलित दोष इसलिये आता है कि પણુ બનવું પડે છે માટે ગુરુ મહારાજ સમીપજ સૂત્રનું અધ્યયન અગર તેનું ઉચ્ચારણ કરવુ–સીખવું જોઈએ ઉચ્ચારના કેટલા દેષ છે તે હવે પ્રગટ કરવામા भावेछ (१) मलित,(२) मिलित, (3) व्याविद्धाक्ष२, (४)ीनाक्ष२, (५) मEिxt २२,(6) व्यत्याडित, (७) परिपूर्ण, (८)अपरिपूधाप, (6)-43 विप्रभुत, અને (૧૦) અગુરુવાચને પગત આ દસ દે ઉચ્ચારણ સ બ ધી છે ખલિત-વચમા વચમાં રોકાઈને સૂત્રનુ બોલવું તે ખલિત દેાષ છે भ- अहिंसा देवा वि त नम सति त्या ! (१) भिलित-orया अन्य अन्य ઉદ્દેશક અથવા અધ્યયનના આલાપને એકત્ર મેળવી અપાય છે ત્યા મિલિત દોષ थायरम " सर्व जिन वचन " वो याद श “सव्वे पाणा पिआ उगा सवे जीवा वि इच्छति जीविउ न मरिज्जिउ मा प्रधान मे साथ બોલવું આ બધાને એક સાથે બોલવામા મિલિત દોષ એ માટે આવે છે કે, ·नयपदेशप्रयदर्शिनी टोका भ( गा २३ सूनोचारणदोपा' १६७ द्रव्यभावतो व्यत्यानेडित मूत्रे कुर्वतोऽर्थस्य विसवादः इत्यादि विवक्षामागिव, यया दीक्षा निरथिका। ७ अपरिपूर्ण-मात्राभिः, पदै धरणे विन्दुभिर्वर्णश्च । मात्राभिरपरिपूर्ण 'धम्म मगलमुक्टि' । पदैरपरिपूर्ण-यथा-" धम्म उक्टि"। चरणैरपरिपूर्ण-यथा- धम्मो मगलमुक्टिः' इत्यादि गाथाया कमपि चरण परित्यज्य पठनम् । विन्दु- भिरपरिपूर्ण-यथा 'धम्मो मगलमुक्टि" इति । वर्णरपरिपूर्ण यथा-'धम्मोल उकिह' इत्यादि । मात्राभि' पदैश्चरणैर्विन्दुभिर्पर्णरपरिपूर्णे उच्चारित तदेव प्रायश्चित्त त एव दोपाच भवन्ति । में व्यत्यानेडित कर देता है तर उसके अर्थ मे स्वभावतः विसवाद होने लगता है और इससे जो हानि होती है यह अधिकाक्षर तथा हीनाक्षर के दोष के स्वरूपनिरूपण मे पता चुके हैं।॥६॥अपरिपूर्ण-जहां मात्राओ से, पदों से, चरणो से, विन्दुओ से, वर्णो से अपरिपूर्णता होती है वहां अपरिपूर्ण दोप माना जाता है, जैसे "धम्मो मगलमुकिट्ठ" की जगह "धम्ममगल किट्ठ" इस प्रकार "ओकार " की मात्रा हीन कर पढना । धम्म उकिठ" ऐसा मगलपन हीन कर पढना । किसी चरण को- पाद को-हीन कर पढना, किसी पिन्दु को हीन कर पढना, किसी वर्ण को हीन कर पढना सो क्रमशः मात्रा आदिको से अपरिपूर्ण दोप माना गया है । इस प्रकार के उच्चारण करने पर एक तो आगम की आशातना होने से प्रायश्चित का भागी होना पडता है दूसरे विसवादादि अनेक अनर्थ उत्पन्न हो जाते हैं। इससे जीव को मुक्ति का लाभ नही हो सकता है। तथा दीक्षा मे निरर्थकता की प्रसक्ति का प्रसग प्राप्त होता है ॥ ७ ॥ વિવાદ થવા લાગે છે અને એથી જે હાની થાય છે તે અધિકાક્ષર તથા હિનાક્ષરના દોષના નિરૂપણમાં બતાવવામાં આવેલ છે (6) अपरिपूर्ण l भात्रामाथी uatथी, यहाथी, मिमाथी, વર્ણથી, અપરિપૂર્ણતાં હોય છે ત્યા “અપરિપૂર્ણ” દોષ માનવામા આવે છે “धम्मो मगल मुक्किठ्ठ” नीच्या मे चम्ममगलमुक्किट्ठ मा शत, ओकारी मात्रा हीन पायवु, “धम्म उक्किठ्ठ "म भगत ५६ हीन 3री पायपु, કેઈ વણને હીન કરી વાચવુ તે ગમશ માત્રા આદિથી અપરિપૂર્ણ દોષ માનવામાં આવેલ છેઆ પ્રકારનું ઉચ્ચારણ કરવાથી એક તે આગમની આશાતના થવાથી પ્રાયશ્ચિત્તના ભાગી થવું પડે છે બીજુ વિવાદાદિ ઘણુ અનર્થ ઉત્પન્ન થાય છે, આથી જીવને મુક્તિને લાભ મળી શકતું નથી આથી દીક્ષામાં નિરર્થકતાની પ્રક્તિને પ્રસ ગ પ્રાપ્ત થાય છે ·. उत्तराभ्ययसूत्रे उच्चारिते सति-अर्धस्य पिसवाद., अर्थस्य निसवाद चरणस्य विसवादः, चरण- विसवादान मोक्षः, मोक्षाभावे सा दीक्षा निरथिका । ६ व्यत्यानेडित-नाम अन्यान्यशास्त्रपल्लपपिमिश्रण, यथा-'सन्मभूयप्प- भूयस्स सम्म भूयाइ पासनो । पिहियासास्स दतस्स, पारफम्म न वधई ॥" अत्रेदमपि-घटते इति कृत्वा क्षिपति-अन्यशास्त्रपचनम्- श्रूयता धर्मसर्वस्त्र, श्रुत्वा चैावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि, परेपा न समाचरेत् ।। इसलिये माने जाते है कि सूत्र में होनाक्षर अथवा अधिकाक्षर उच्चरित होने पर उसके अर्थ में विसवाद (विपरीतता) होता है। अर्थ मे विसवाद जहा हुआ कि चरण-आचार-चारित्र मे मी विसवाद होने लगता है। इससे मोक्ष का लाभ नहीं हो सकता। मोक्ष के अभाव में समस्त दीक्षा निरर्थक हो जाती है ॥५॥ व्यत्यानेडित-भिन्न २ शास्त्रों के पल्लव (अश) का जिस उच्चारण मे मिश्रण होता है वहा व्यत्यानेडित दोष माना जाता है ।जैसे-" सव्वभूयप्पभूयस्स सम्म भूयाइ पासओ। पिहियासवस्स दतस्स पावफम्म न वधइ"-यहा यह भी घटित होता है ऐसा समझकर अन्य शास्त्र का वचन मिलाना, जैसे- श्रूयता धर्मसर्वस्व, श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ॥ आत्मन' प्रतिकूलानि, परेपा न समाचरेत् ॥१॥" महाभारत के इस वाक्य को मिश्रित करना। यह व्यत्ययानेडित दोष इस लिये माना गया है कि उच्चारण करने वाला द्रव्य एव भाव से जव सूत्र એ માટે માનવામાં આવેલ છે કે સૂત્રમાં હીનાક્ષર અથવા અધિકાક્ષર ઉચ્ચારવાથી એના અર્થમાં વિસ વાદ થાય છે વિપરીત અર્થમાં વિસ વાદ જ્યા થયે કે, ચરણ-આચાર ચારિત્રમા પણ વિવાદ થવા લાગે છે એથી મોક્ષને લાભ થઈ શકતે નથી મોક્ષના અભાવથી સમસ્ત દીક્ષા નિરર્થક થઈ જાય છે (૫) વ્યત્યાદિત જુદા જુદા શાસ્ત્રોના પલ્લવનુ જે ઉરચારણમાં મિશ્રણ થાય છે ત્યા " व्यत्याप्रेरित " होष भानपामा मावे छ म सव्वभूयप्पभूयस्स सम्म भूयाइ पासओ" “पिहियासवस्स दतस्स पावकम्म न बधई " मडि से પણ ઘટિત થાય છે એમ સમજી બીજા શાસ્ત્રનું વચન મેળવવુ જેમ- "श्रूयता धर्म सर्वस्व श्रुत्वा चैवावधार्यता ।। आत्मन प्रति कूलानि परेपा न समाचरेत् ॥१॥ વાસ્થને મેળવવુ, આ "व्यत्ययाति" होष એ માટે માનવામા આવેલ છે કે, ઉચ્ચારણ કરવાવાળા દ્રવ્ય અને ભાવથી જ્યારે સૂત્રમાં વ્યત્યાયાઍડિત થવાથી એના અર્થમા સ્વભાવત " મહાભારતના આ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा २३ वाचनाद्वारम् ७ १६९ . अध वाचनानामक सप्तम द्वारम्- अथ वाचनाविधिरुच्यते-तत्रैव वाचनाशदार्थः-चाचयतीति वाचना-पाठना, शिष्याय सूनादिदान । ननु वाचनायाः किं फल्म् ' वाचनया जीवो निर्जरा जनयति श्रुतस्य चानाशातनाया प्रवर्तते, तर च भवर्तमानो जीपः श्रुतप्रदानरूप तीर्थधर्ममवलम्मते, एव तीर्थधर्ममाश्रयन् कृत्स्नकर्मक्षपणेन महानिर्जरावान् भवति । ततो मुक्तिमाप्त्या तस्य सर्वथा भवपर्यवसान भाति । वाचनादानग्रहणविधिस्त्वेवम्- उवरिसइ उवज्झाओ, सीसा विजरति वदण तस्स । सो तेसिं सबसमय, वायइ सामइयप्पमुह ॥१॥ वाचना से जो विहीन होता है, अर्थात्-गुरुप्रदत्त वाचना से जो प्राप्त नही होता है वह अगुरुवाचनोपगत दोप है ॥१०॥ ॥ यह छट्ठा द्वार हुआ ॥६॥ सातवा वाचनाद्वार कहते हैं- अप वाचना की विधि बतलाते हैं-शिष्य को सूत्रादिक का देना- पढाना यह वाचना है। सूत्र की वाचना से कर्मो की निर्जरा होती है तथा उसकी अनाशातना में प्रवृत्ति होती है । उस वाचना में लगा हुआ जीव श्रुतप्रदानरूप तीर्थधर्म का आधार होता है। तीर्थधर्म का आधार से वह जीव समस्त कर्मो के क्षपण से महानिर्जरावाला होता है। महानिर्जरावाला होने से मुक्ति की प्राप्ति द्वारा उसके सर्वथा भव का क्षय हो जाता है। वाचना के देने की एव उसके ग्रहण करने की विधि इस प्रकार है- નાથી જે વિહિન હોય છે, અર્થાતુ-ગુરૂપ્રદત્ત વાચનાથી જે પ્રાપ્ત થયેલ નથી હેતુ તે અગુરૂ વાચને પગત દેવ છે (૧૦) આ છઠું દ્વાર થયું સાતમુ વાચનાદ્વાર કહેવામાં આવે છે – હવે વાચનાની વિધિ બતાવવામાં આવે છે–શિષ્યને સૂત્રાદિક ભણાવવા- સમજાવવા એ વાચના છે. સૂત્રની વાચનાથી કર્મોની નિર્જરા થાય છે, તથા તેના અનાશાતનાની પ્રવૃત્તિ થાય છે એ વાચનામાં લાગેલ જીવ શ્રુતપ્રદાનરૂપ તીર્થ ધર્મના આધાર બને છે, તીર્થ ધર્મના આધાર થવાથી તે જીવ સમસ્ત કર્મોના ક્ષપણુથી મહાનિરાવાળા થાય છે મહાનિર્જરાવાળા થવાથી મૂક્તિની પ્રાપ્તિ દ્વારા એને જીવન મરણના ફેરાને ભય મટી જાય છે उ० २२ ·१६८ उत्तराभ्ययनसूत्रे ८ अपरिपूर्णघोपम्-घोपरेशापरिपूर्ण नाक्षरादिभिः, घोपा-उदात्तादय । तत्र-उच्चैरुदात्तः, नीचैरनुदात्तः, समाहारः स्वरितः। उच्चैःशन्देन यथा-" उप्प न्नेइ वा विगमेइ वा, धुवेइ गा" इत्यादि । नीचैःशब्देन यया-"जे भिक्खू वा भिक्खुणी वा " इत्यादि । अत्र घोपैरयुक्तमुच्चारण कुर्वतस्तदेव प्रायश्चित्त त एव च दोपाः। ९ अकण्ठोष्ठविप्रमुक्तम्-कण्ठोष्ठेन विममुक्त-व्यक्त-सुस्पष्ट यन्न भवति, वालमूकभापितवदव्यक्तमित्यर्थः । १० अगुरुनाचनोपगतम् , गुरुमदत्तया वाचनया यन्न माप्त तत् ।। ।। इति पाठद्वारम् ॥ अपरिपूर्णघोष-घोपों से अर्थात्-उदात्तादिक स्वरों से-जोअपरिपूर्ण होता है वा अपरिपूर्णघोप नाम का दोप आता है। जो ऊँचे स्वर से बोला जाय उसका नाम उदात्त, नीचे स्वर से जो बोला जाय उसका नाम अनुदात्त, तथा जोन अधिक ऊँचे स्वर औरन अधिक नीचे स्वर से किन्तु मध्यम स्वर से चोला जाय उसका नाम स्वरित है। जैसे-" उप्पन्नेह वा, विगमेह वा, धुवेइ वा," इत्यादि ऊँचे स्वर से बोले जाते हैं। नीचे स्वर से जैसे-"जे भिक्खू वा भिक्खुणी वा" इत्यादि सूत्र नीचे स्वर से घोला जाता है । इस को दोष इसलिये माना है कि घोषों से अयुक्त उच्चारण करने वाले को आगम की आशातनाजन्य दोप का भागी होने से प्रायश्चित्त का भागी होना पड़ता है ॥८॥ अकण्ठोष्ठविप्रमुक्त- बालमूकादिक के बोलने की तरह जो उच्चारण व्यक्त-स्पष्ट नहीं होता है वह अकण्ठोष्ठविप्रमुक्त दोप है ॥९॥अगुरुवाचनोपगतदोप-गुरुप्रदत्त (૭) અપરિપૂર્ણાષ–ઘેથી--અર્થાત ઉદાત્તાહિક સ્વરથી-જે અપરિ પૂર્ણ હોય છે, ત્યા અપરિપૂર્ણ ઘોષ નામને દોષ લાગે છે, જે ઉચા સ્વરથી બોલાય તેનુ નામ ઉદાત્ત, નીચા સ્વરથી બોલાય એનું નામ અનુદાત્ત તથા જે ન તે ઘણું ઉચા સ્વરથી કે ન તે ઘણા નીચા સ્વરથી પરતુ મધ્યમ स्वरथी माताय मेनु नाम स्वरित छ रेम-" उप्पन्नेइ वा, विगमेइ वा, धुवइ वा, ध्या या स्वरथी मादाय छ नीया शथाभ-"जेभिक्खू वा भिक्खुणी वा" ઈત્યાદિ સુત્ર નીચા સ્વરથી બોલાય છે અને દોષ એ માટે માનવામાં આવેલ છે કે, શેષોથી અયુક્ત ઉચ્ચારણ કરવાવાળાએ આગમની આશાતના જન્ય દેશના ભાગી બનવાથી પ્રાયશ્ચિતના ભાગી બનવું પડે છે (૮) અકઠષ્ઠ વિઝ મુક્ત–બાલ મૂકાદિકના બેલવાની રીતે જે ઉચ્ચારણ સ્પષ્ટ વ્યક્ત થતુ નથી તે અકરૂઠોઠ વિપ્રમુક્ત દોષ છે (૯) અગુરૂ વાચને પગત દેષ–ગુર વાચ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा २३ वाचनाद्वारम् ७ १७१ निद्रारूपे प्रमादे, अप्रतिलेखने दुष्पतिलेखनादौ च सकृत् स्खलितस्य स्मा रणा कर्तव्या भाति । यथा-"भो आयुष्मन् ! प्रमादो वर्जनीयः" इति पूर्वमेवा- स्माभि कवितम् , अतः प्रमादमा कुरु तपासयम च समाराधय, इत्येपा स्मारणा। अब प्रतिस्मारणा- पुनः पुनः सामाचार्या प्रमाद कुर्वन् शिष्यः पुनर्गुरुणा वोधनीयः-"वत्स ! मा प्रमाद्यताम् , तपःसयमाराधन क्रियताम् "। इत्येपा प्रतिस्मारणा। इत्यमुक्तोऽपि यदि प्रमाद्यवि, तदा दण्डना-लघुमायश्चित्तरूपा कर्तव्या प्रतिलेखना नही करे अथवा दुप्प्रतिलेखना आदि करता है उस समय उसे स्मारणा वाचना देनी चाहिये, इसमे उसे यह समझाना चाहिये कि है आयुप्मन् ! तुम्हें यह पहिले पतला दिया गया है कि प्रमाद वर्जनीय है। इसलिये इस बात का ख्याल करो, और प्रमाद का आसे- चन मत करो तथा तप एव सयम की अच्छी तरह आराधना करो, इसका नाम स्मारणा है । प्रतिस्मरणा वाचना शिष्य को उस समय दी जाती है जय शिप्य अपनी समाचारी में चार २ प्रमाद करता है । उस समय उसे यही समझाया जाता है कि हे वत्स! देखो यह प्रमाद ठीक नहीं है, इससे तप एव सयम की आराधना ठीक २ नही होती है । तुम्हें बार बार यह समझा दिया गया है अतः इसका परित्याग कर तप एच सयम की आराधना करो। इसी मे आत्मा की भलाई है, इसका नामप्रतिस्मारणा है। अब दण्डना कहते है-इस प्रकार उपदेश, स्मारणा, ઉપદેશ છે નિદ્રારૂપ પ્રમાદમાં પડેલ શિષ્ય જે પ્રતિલેખના ન કરે અથવા દુષ્ય- તિલેખના આદિ કરતે હોય તો એ સમયે એને સમારણ વાચના આપવી જોઇએ એમાં એને એ સમજાવવું જોઈએ કે આયુષ્યમાન ! તમને એ પહેલું બતાવ વામાં આવેલ છે કે, પ્રમાદ છેડવા ગ્ય છેજેથી એ વાતને ખ્યાલ કરે ને પ્રમાદને ખ્યાલ ન કરે, તથા તપ અને સયમની સારી રીતે આરાધના કરે આનુ નામ મારણા છે પ્રતિસ્મારણ વાચના શિષ્યને તે સમયે આપવામાં આવે છે જ્યારે શિષ્ય પિતાની સામાચારીમાં વાર વાર પ્રમાદ કરે છે તે સમયે તેને એવુ સમજાવાય છે કે હે વત્સ જુઓ આ પ્રમાદ કર ઠીક નથી તેનાથી તપ અને સયમની આરાધના સારી રીતે થતી નથી તમને વખતે વખત એ સમજાવવામાં આવેલ છે, માટે તેને પરિત્યાગ કરી સયમ અને તપની આરા- ધના કરે તેમાં આત્માની ભલાઈ છે, તેનું નામ પ્રતિ સ્મારણ છે હવે દડના કહે છે–આ પ્રકારને ઉપદેશ મારણા, પ્રતિમારણા રૂપ ત્રણ પ્રકા ·उत्तराभ्ययनसूत्रे छाया-उपविशति उपाध्यायः, शिष्या वितरन्ति वन्दन तस्मै। स तेभ्यः सर्वसमय, पाचयवि सामायिकप्रमुखम् ॥ १॥ वाचना-त्रिविधा भवति-उपदेशः, स्मारणा, प्रतिस्मारणा च ।ये खलु गृहीत- सामाचारीकाः शिष्यास्तेभ्य सूत्रार्थवाचना दातव्या । तेपा सामाचारीकरणे प्रमादं कुर्वता क्रमेण उपदेशः, स्मारणा, प्रतिस्मारणा च करणीया । तर गुरुस्तान् प्रति वदति-" मुनीनामेपा सामाचारी यन्निद्राविकथादयः प्रमादाः परिहर्तव्याः" एप उपदेशः। " उवविसइ उवज्झाओ, सीसा वियरति वदण तस्स । सो तेसिं सव्वसमय, वायइ सामाइयप्पमुह ॥ वाचना देने वाला उपाध्याय अपने आसन पर विराजमान जय हो जाय तव वाचना लेने वाला शिष्य सर्वप्रथम उन्हें वदना करे। फिर याद में उनसे सामायिक आदि सर्व सूत्रों की वाचना लेवे। उपदेश १, स्मरणा २ एव प्रति- स्मारणा ३ के भेद से वाचना ३ प्रकार की है। जिन शिष्यों ने सामा- चारी को ग्रहण कर लिया है उन शिष्यों को सूत्रार्थ की वाचना देना चाहिये । वे यदि सामाचारी के आचरण करने में प्रमाद करे तो गुरु का कर्तव्य है कि वे उन्हें कम से उपदेश, स्मारणा एव प्रतिस्मारणा रूप वाचना दें। उसमें वे उसे यह समझावे कि देखो यही मुनियों की सामाचारी-आचार है कि वे सर्वप्रथम निद्रा विकथा आदि प्रमादों को दूर करे । यह उपदेश हैं। निद्रारूप प्रमाद मे पडा हुआ शिष्य यदि વાચના દેવાની અને તેને ગ્રહણ કરવાની વિધિ આ પ્રકારે છે– उपविसइ उवज्जाओ, सीसा विअरति वदण तस्स । सो तेसिं सव्वसमय वायइ सामाइयप्पमुह ।। વાચના આપવાવાળા ઉપાધ્યાય જ્યારે પિતાના આસન ઉપર બિરાજમાન થઈ જાય ત્યારે વાચના લેવાવાળા શિષ્ય સર્વ પ્રથમ એમને વદના કરે અને પછી તેમની પાસેથી સામાયિક આદિ સર્વ સૂત્રોની વાચના લે 6५३श, સ્મારણું અને પ્રતિ મારણા ના ત્રણે ભેદથી વાચના ત્રણ પ્રકારની છે જે શિષ્યએ સમાચારીને ગ્રહણ કરી લીધેલ હોય તે શિષ્યને સૂત્રાર્થની વાચના દેવી જોઈએ તે કદી સામાચારીનું આચરણ કરવામાં પ્રમાદ કરે તે ગુરૂનું કર્તવ્ય છે કે તે એને કમથી ઉપદેશ, સ્મારણ, અને પ્રતિ મારણ રૂપ વાચના આપે એમાં તેઓ શિષ્યને એ સમજાવે કે, જુઓ આજ મુનિની સમા ચારી આચાર છે કે જે સર્વ પ્રથમ નિંદ્રા, વિકથા આદિ પ્રમાદેને દર : આ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा २३ वाचनाद्वारम् ७ निद्रारूपे प्रमादे, अमतिलेखने दुष्पतिलेखनादौ च सकत् स्खलितस्य स्मा रणा कर्तव्या भाति । यथा-" भो आयुष्मन् ! प्रमादो वर्जनीयः" इति पूर्वमेवा- स्माभि कधितम् , अतः प्रमादमा कुरु तपासयम च समाराधय, इत्येषा स्मारणा । अथ प्रविस्मारणा- पुनः पुनः सामाचार्या प्रमाद कुर्वन् शिष्यः पुनर्गुरुणा वोधनीयः-"वत्स ! मा प्रमाद्यताम् , तपःसयमाराधन क्रियताम् "। इत्येपा पतिस्मारणा । इत्यमुक्तोऽपि यदि प्रमाधति, तदा दण्डना-लघुप्रायश्चित्तरूपा कर्तव्या। प्रतिलेखना नही करे अथवा दुष्प्रतिलेखना आदि करता है उस समय उसे स्मारणा वाचना देनी चाहिये, इसमे उसे यह समझाना चाहिये कि है आयुष्मन् । तुम्हें यह पहिले यतला दिया गया है कि प्रमाद वर्जनीय है। इसलिये इस बात का ख्याल करो, और प्रमाद का आसे- वन मत करो. तथा तप एव सयम को अच्छी तरह आराधना करो, इसका नाम स्मारणा है । प्रतिस्मरणा वाचना शिष्य को उस समय दी जाती है जय शिष्य अपनी समाचारी में वार २ प्रमाद करता है। उस समय उसे यही समझाया जाता है कि हे वत्स! देखो यह प्रमाद ठीक नहीं है, इससे तप एव सयम की आराधना ठीक २ नहीं होती है। तुम्हें चार बार यह समझा दिया गया है अतः इसका परित्याग कर तप एव सयम की आराधना करो । इसी मे आत्मा की भलाई है, इसका नामप्रतिस्मारणा है। अब दण्डना कहते है-इस प्रकार उपदेश, स्मारणा, ઉપદેશ છે નિદ્રારૂપ પ્રમાદમાં પડેલ શિષ્ય જે પ્રતિલેખના ન કરે અથવા દુષ્ય- તિલેખના આદિ કરતે હોયતો એ સમયે એને મારણું વાચના આપવી જોઈએ એમા એને એ સમજાવવું જોઈએ કે આયુષ્યમન! તમને એ પહેલું બતાવ વામા આવેલ છે કે, પ્રમાદ છોડવા યોગ્ય છે, જેથી એ વાતને ખ્યાલ કરી ને પ્રમાદને ખ્યાલ ન કરે, તથા તપ અને સયમની સારી રીતે આરાધના કરી આનુ નામ સ્મરણ છે પ્રતિસમારણ વાચના શિષ્યને તે સમયે આપવામાં આવે છે જ્યારે શિષ્ય પિતાની સામાચારીમા વાર વાર પ્રમાદ કરે છે તે સમયે તેને એવુ સમજાવાય છે કે હે વત્સ જુઓ આ પ્રમાદ કર ઠીક નથી તેનાથી તપ અને સયમની આરાધના સારી રીતે થતી નથી તમને વખતે વખત એ સમજાવવામાં આવેલ છે, માટે તેનો પરિત્યાગ કરી સયમ અને તપની આરા- ધના કરે તેમાં આત્માની ભલાઈ છે, તેનું નામ પ્રતિ સ્મારણ છે હવે ઇડના કહે છે–આ પ્રકારને ઉપદેશ મારણ, પ્રતિસ્મારણા રૂપ ત્રણ પ્રકા G ·- . उत्तराध्ययनसूत्र ततोऽपि यदि प्रमाद्यति तर्हि मासलघुमायचित्तरूपा दण्डना कर्तव्या। इत्थ दण्डितोऽपि पदि प्रमादान विरमते तदा कुदुमदृष्टान्तो वक्तव्यः । यथा-अतीव पिष्टं कुडुमं 'केसर' इति भापाप्रसिद्ध पापाणमिव कठोर न भवति, भवान् महता प्रयासेन मतिनोद्यमानः कय प्रमत्तः समृतः। अत्र मासलघु दीयते। वारत्रयार्प यदि प्रमादवो न निवर्तते तदा निकासना कर्तव्या। अथासौ स्वय परेण वा प्रज्ञापितः सन् पुनरागत्य प्रमादात् प्रतिनिवृत्तो वदति-भगवन् ! क्षमस्त्र मदीयमपराधनिकुरम्यम्, न पुनरेर करिष्यामीति । तदा गुरुरेवं वदेव-यथा प्रतिस्मारणारूप तीन प्रकार की वाचना के देने पर भी यदि शिष्य प्रमादपतित होता है, तो उसे एक मास का लघुप्रायश्चित्त देना चाहिये। उस समय उससे यह कहना चाहिये कि देखो केशर जय बार २ रगड़ कर पीसी जाती है तो वह भी पापाण जैसी कठोर नहीं रहती है किन्तु इकदम नरम पड जाती है परन्तु बडे आश्चर्य की बात है कि तुम्हें बार २ समझाया जाता है फिर भी तुम प्रमाद को नहीं छोडते हो । क्या बात है पता नही पड़ता कि तुम प्रमादी क्यों बन रहे हो। आचार्य तथा अन्य मुनि द्वारा तीन वार समझाने पर भी यदि शिष्य प्रमाद से पीछे नही हटता है, उस समय उसे सघ से बाहर करने रूप दण्ड देना चाहिये । उस समय यदि दूसरों के द्वारा समझाये जाने पर अथवा अपनी गल्ती अपने आप स्वीकार करने पर यह ऐसा गुरु महाराज के समक्ष कहे कि हे गुरु महाराज! मेरे अभीतक के समस्त अपराध आप क्षमा करे, अब आगे ऐसा नही करने का भाव રની વાસ્ના દેવા છતા પણ જે શિષ્ય પ્રમાદ વશ બને, તે તેને એક માસનું પ્રાયશ્ચિત દેવું જોઈએ તે સમયે તેને એવું કહેવું જોઈએ કે, કેશર ને વારવાર ઘુટાઈ ઘુટાઈને પીસવામાં આવે છે, તે પણ પત્થરની માફક કઠોર નહિં બનતા વધુ ને વધુ નરમ બને છે વાત છે કે, તમને વાર વાર સમજાવવા છતા પણ તમે પ્રમાદને છેડતા નથી કયુ કારણ છે તે સમજાતું નથી કે તમે તમારે પ્રમાદ છોડતા નથી આચાર્ય તથા અન્ય મુનિદ્વારા ત્રણવાર સમજાવ્યા છતા પણ જે શિષ્ય પ્રમાદથી પાછો ન હટે તે તેને તે સમયે સઘની બહાર કરવારૂપ દડદેવે જોઈએ તે સમય કદાચ બીજાઓ દ્વારા સમજાવવાથી અથવા પિતાની ભૂલ પિતે જ સ્વીકારીને તે ગુરૂ મહારાજ સમક્ષ એવું કહે કે, હે ગુરુ મહારાજ! મારા આજ સુધીના બધા અપરાધ આપ માફ કરે, હવે આગળ હુ આવુ નહિ કરે તે સમયે . લઘુ ઘણું જ આશ્ચર્યની ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. २३ वाचनायां राजदृष्टान्त वाम्मूलपन कुथित न परित्यज्यते चेत् , तर्हि शेपाण्यपि पत्राणि तत् कोषयति । एवं त्वमपि स्वय विनष्टो मम अन्यानपि साधून् विनाशयिष्यसीति कृत्वा निष्कासितोऽस्माभिः । समति पुनरप्रमत्तेन भवितव्यम् , मासगुरु च ते प्रायश्चित्तम् । अत्र राजदृष्टान्तो वर्णनीयः। कस्यचिद् राज्ञोऽक्षिरोगः सजातः । तत्रत्ययास्तचिकित्सा कर्तुमशक्ता अभूवन् । अन्यश्च कश्चिदागन्तुको वैद्यस्तत्रागत्याह-ममाक्षिगुटिकास्तु अक्षिरोगप्रश- मन्य । ताभिरञ्जितेपु अतिपु तीनतरा दुःसहा वेदना भवति । सा तु मुहूर्तमात्रम् । है, उस समय गुरु महाराज उससे ऐसा कहें कि देखो, पान सड जाने पर यदि बाहर निकाल कर न फेंक दिया जाय तो वह जैसे अन्य पानों को सड़ा कर विगाड देता है, उसी प्रकार तुम भी स्वय विनष्ट होकर मेरे सघ के अन्य साधुओं को विनष्ट कर दोगे इस ख्याल से हम तुम्हें सघ से बाहर कर रहे हैं। यदि आगे ऐसा नहीं करोगे तो सघ में रख लिये जाते है । इसलिये जाओ १ मास का यह तुम्हें गुरु प्रायश्चित्त दिया जाता है । इस विषय में एक राजा का दृष्टान्त इस प्रकार है- किसी एक राजा को आखों में रोग हो गया। नगर भर में जितने वैद्य थे उन सब ने खूब यत्नपूर्वक इलाज किया, परतु उनके इलाज से राजा की आंखो का रोग शमित नहीं हुआ। एक समय वहां बाहर गाव का एक वैद्य आया। उसने नरेश के पास जाकर कहा कि महाराज! हमारे पास ऐसी गोलिया हैं जो आखों में आजने पर बिलकुल रोग को नष्ट कर देती है । परन्तु उनके आजने पर १ मुहर्त तक बडी दुःसह ગુરુમહારાજ તેને એવું કહે કે જુઓ પાન સડી જવાથી બહાર કાઢી ફે કી દેવામાં ન આવે તે તે જેમ બીજા પાનને સડાવી બગાડી દે છે તે જ રીતે તમે પણ સ્વય વિનિષ્ઠ બની મારા સઘના બીજા સાધુઓને પણ વિનિષ્ટ બનાવી દેશે આ ખ્યાલથી તમને સઘથી બહાર કરવામાં આવે છે કદાચ આગળ એવુ નહી કરે તે સઘમાં રાખવામાં આવશે આ માટે તમને એક મહિનાનુ ગુરૂ પ્રાયશ્ચિત્ત આપવામાં આવે છે આ વિષયમાં એક રાજાને દાખલે આ પ્રકારે છે કેઈ એક રાજાની આખમા રેગ થયો, શહેરમાં જેટલા વૈદ્ય હતા તે સઘળાથી ખૂબ પ્રયત્ન પુર્વક ઈલાજ કરવામાં આવ્યું પરંતુ તેઓના ઈલાજથી રાજાની આખને રોગ મટયે નહી એક સમયે ત્યા બહાર ગામને એક વૈદ્ય આ તેણે રાજાની પાસે પહોંચી કહ્યું કે, મહારાજ! મારી પાસે એવી ગોળીઓ છે, જે આખેમા આજવાથી રોગને બીલકુલ મટાડે છે પરંતુ તેને આજવાથી - ·'उच्चराध्ययनसूत्रे यदि वेदनाया सत्या मा मापदण्ड कर्तु कर्मचारिभ्य आज्ञा न ददासि, वहि तवा- क्षिणी अञ्जयामि । राज्ञा कथितम्-नाह तर माणदण्ड कर्तुमाज्ञापयिष्यामि । तदा राज्ञोऽक्ष्णोरञ्जन वैद्यः कृतवान् । अञ्जितयोरक्ष्णोस्तीनतरा वेदना जाता। तदा राज्ञा निगदितम्-'अनेनाक्षिणी मम पीडिते, अत एन मारय ' इत्याना स्वकर्म- चारिणः प्रति दत्तवान् । तैः कर्मचारिभिस्तस्य राज्ञो हितकर विज्ञाय वैद्यः पच्छमः स्थापितः । मुहूर्तान्तरेण राज्ञो वेदना उपशान्ताः, अक्षिणी रोगरहिते दिव्ये दिव्य- ज्योतिष्मती सजाते । तदा राज्ञा वैद्यः स्मृतः । राजर्मचारिभिरानीय समर्पितो वैद्यः सत्कारित समानितश्च । यथा वस्य राज्ञस्तकालदु सहमपि गुटिकाअन क्रमेण चक्षुपो नैरुज्यकरणात् परिणामसुन्दर समजनि, एव भवतामपि स्मारणादिक खर- पीडा होती है। यदि आप वेदना होने पर अपने कर्मचारियों को मुझे प्राणदण्ड देने की आज्ञा न करे तो में आपकी आखों में उन गोलियों को आज सकता है। राजाने वैद्य की बात सुन कर उसे अभय करने का वचन दे दिया। वैद्य ने भी गोलियो को घिस कर राजा की आखों में आज दिया । आजते ही राजा की आखों में तीव्रतर दुःसह वेदना होने लगी। उस वेदना से पीडित होकर राजा ने उसे मारने की आज्ञा दे दी । कर्म चारियों ने उसे राजा का हितकारी मान कर एक जगह छिपा दिया और मारा नहीं । कुछ समय के बाद वेदना शात हो गई और आखें रोग रहित हो गई । राजा ने प्रसन्न होकर उस वैद्य को याद किया तय कर्मचारियों ने उस वैद्य को लाकर हाजर किया। राजा ने उसको खूब आदर सत्कार करके विसर्जित किया। मतलब इस दृष्टान्त का यह है कि जिस प्रकार उस राजा के लिये दुःसह भी એક ઘડી સુધી ઘણું જ અસહ્ય વેદના થાય છે વેદના થવાથી આપ આપના કર્મચારીઓ દ્વારા મને પ્રાદડ દેવાની આજ્ઞા ન કરે તે હું આપની આમ એ ગોળીઓ આજવા ઈચ્છું છુ રાજાએ વૈદની વાત સાંભળીને તેને અભય કરવાનું વચન આપ્યુ વૈધે પણ ગોળીઓને ઘસીને રાજાની આખમા આજ દીધી આજતા જ રાજાની આખમા તીવતર દુ સહ વેદના થવા લાગી, આ વેદનાથી વ્યાકુળ બની રાજાએ તેને મારવાની આજ્ઞા આપી કમચારીઓએ તેને રાજાને હિતકારી માની એક જગયાએ છુપાવી દીધું અને માર્યો નહી થોડા સમય પછી વેદના શાન્ત થઈ અને આ રોગ રહિત બની રાજાએ પ્રસન્ન થઈને તે વૈદ્યને યાદ કર્યો ત્યારે કર્મચારીઓએ તે વિદ્યને લાવીને હાજર કર્યો રાજાએ તેને ખૂબ આદરસત્કાર કરીને વિદાય આપી આ દષ્ટાતને સાર એ छ, शत भाटे सह मेवी मापी in fein narishma थ" ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा०२३ सूत्रार्ययो पौर्वापर्यनिरूपणम् । परुषत्वात् यद्यप्यापातमानदुःखजना तथापि परिणामसुन्दरमेव द्रष्टव्यम् , इह परत्र च सफल कल्याणपरपराकारणत्वादिति । ॥ इति सप्तम वाचनाद्वारम् ॥ सूनार्थयोः पौर्यापर्यनिरूपणनामकमष्टमद्वारम्- अथ पूर्व सूत्रम् अर्थों वा ? इति निरूप्यते-उत्पादव्यय मौन्यलक्षणोऽयस्तीर्थ- करैः पूर्वमुक्तः, पश्चात् तमेवार्थ हृदये निधाय गणधराः सूत्रं रचयन्ति, तस्मादयतः पश्चादावि मूत्रम्, इति सिद्धान्तः । अत एव सूत्रम् अणु-लघु भनति, अर्थस्तु महान्, गुटिकाजन आखो की पीडा का शमक हुआ-पीडाजनक होने पर भी परिणाम में हितविधायक हुआ, उसी प्रकार शिष्यों को भी गुरु महाराज द्वारा प्रदत्त स्मारणादिक तीन कठोर होने पर भी आयति- (उत्तरकाल) सुख कारक होने से एकान्त हितविधायक ही होते हैं। क्यों कि इनसे इस लोक में तथा परलोक में आत्मा का हित ही होता है अरित नहीं। । सातवा द्वार समाप्त हुआ ॥ ७॥ अव आठवाँ द्वार कहते हैं- सूत्र एव अर्थ के पौर्वापर्य द्वार का निरूपण करते हैं- अब यहां यह बतलाया जाता है कि पहिले सूत्र होता है कि अर्थ होता है । उत्पाद, व्यय, एव धौव्य इस लक्षण से युक्त अर्थ-पदार्थ होता है। अर्थ का यह लक्षण तीर्थंकर प्रभुने कहा है। इसी अर्थ को हृदय में अवधृत कर गणधर देवों ने सूत्रों की रचना की है । इस- પીડા આપનાર હોવા છતા પણ પરિણામમા હિતકારક પરિણામ આવ્યું આ પ્રકાર શિષ્યએ પણ ગુરુમહારાજ દ્વારા પ્રદત્ત સ્મારણાદિક તીવ્ર-કઠોર હોવા છતા પણ અતે ગુણ કરનાર સુખકારક હેવાથી એકાન્ત હિતવિધાયક જ હોય છે કેમકે એનાથી આલોક તથા પરાકમાં આત્માનું હિત થાય છે, અહિત નહી + સાતમુ દ્વારા સમાપ્ત થયું હવે આઠમુ દ્વારા કહેવામા આવે છે– સુત્ર તથા અર્થના પર્વોપર્યદ્વારનુ નિરૂપણ કરવામાં આવે છે- હવે અહિ એ બતાવવામાં આવે છે કે, પહેલા સૂત્ર હોય છે કે અર્થ હોય છે ઉcવાદ,વ્યય, અને ધ્રૌવ્ય આ લક્ષણથી યુક્ત અર્થ પદાર્થ બને છે અર્થનું એ લક્ષણ તીર્થ કર પ્રભુએ કહેલ છે તે અને હૃદયમાં ધારણ કરીને ગણધર દેએ સૂત્રની રચના કરી છે, માટે અર્થની પાછળ સૂત્ર છે, એ સિદ્ધાત - ·उत्तराभ्ययनसूत्रे यदि वेदनाया सत्या मा प्रागदण्ड कर्तु कर्मचारिभ्य आज्ञा न ददासि, तर्हि तवा- क्षिणी अअयामि । राज्ञा कथितम्-नाह तर माणदण्ड कर्तुमानापयिष्यामि । तदा राज्ञोऽक्ष्णोरञ्जन वैद्यः कृतवान् । अअिवयोरक्ष्णोस्तीनतरा वेदना जाता। तदा राशा निगदितम्-'अनेनाक्षिणी मम पीडिते, अत एन मारय ' इत्याज्ञा स्वकर्म- चारिणः पति दत्तवान् । तैः कर्मचारिभिस्तस्य राज्ञो हितकर विज्ञाय वैद्यः प्रच्छन्नः स्थापितः । मुहूर्तान्तरेण राज्ञो वेदना उपशान्ताः, पक्षिणी रोगरहिते दिव्ये दिव्य- ज्योतिष्मती सजाते । तदा राज्ञा वैद्यः स्मृतः । राजकर्मचारिभिरानीय समर्पितो वैद्यः सत्कारित समानितश्च । यथा तस्य राज्ञस्तरकालदुःसहमपि गुटिकाभन क्रमेण चक्षुपो नैरूज्यकरणात् परिणामसुन्दर समजनि, एव भवतामपि स्मारणादिक खर- पीडा होती है। यदि आप वेदना होने पर अपने कर्मचारियों को मुझे प्राणदण्ड देने की आज्ञा न करे तो मैं आपकी आखों में उन गोलियों को आज सकता ह । राजाने वैद्य की बात सुन कर उसे अभय करने का वचन दे दिया । वैद्य ने भी गोलियो को घिस कर राजा की आखों में आज दिया। आंजते ही राजा की आखों में तीव्रतर दुःसह वेदना होने लगी। उस वेदना से पीडित होकर राजा ने उसे मारने की आज्ञा दे दी । कर्म चारियों ने उसे राजा का हितकारी मान कर एक जगह छिपा दिया और मारा नहीं । कुछ समय के बाद वेदना शात हो गई और आखें रोग रहित हो गई । राजा ने प्रसन्न होकर उस वैद्य को याद किया तय कर्मचारियों ने उस वैद्य को लाकर हाजर किया। राजा ने उसको खूब आदर सत्कार करके विसर्जित किया। मतलब इस दृष्टान्त का यह है कि जिस प्रकार उस राजा के लिये दुःसह भी એક ઘડી સુધી ઘણું જ અસહ્ય વેદના થાય છે વેદના થવાથી આપ આપના કર્મચારીઓ દ્વારા અને પ્રાણદડ દેવાની આજ્ઞા ન કરે તે હુ આપની આમાં એ ગોળીઓ આજવા ઈચ્છું છુ રાજાએ વૈદની વાત સાંભળીને તેને અભય કરવાનું વચન આપ્યું વૈષે પણ ગોળીઓને ઘસીને રાજાની આખમા આજી દીધી આજતા જ રાજાની આખમા તીવ્રતર હુ સહ વેદના થવા લાગી, આ વેદનાથી વ્યાકુળ બની રાજાએ તેને મારવાની આજ્ઞા આપી કમચારીઓએ તેને રાજાને હિતકારી માની એક જગ્યાએ છુપાવી દીધું અને માર્યો નહી થોડા સમય પછી વેદના શાન્ત થઈ અને આ રોગ રહિત બની રાજાએ પ્રસન્ન થઈને તે વૈદ્યને યાદ કર્યો ત્યારે કર્મચારીઓએ તે વૈિદ્યને લાવીને હાજર ક રાજાએ તેને ખૂબ આદરસત્કાર કરીને વિદાય આપી આ દષ્ટાતને સાર એ છેકે, રાજા માટે દુસહ એવી આની પીડાનુ શુટિકાના અજનથી શમન થયુ ·" प्रियदर्शिनी टीका ० १ गा० २३ सूत्रार्थयारर्थमहत्त्वम् तन मान्ति स्म । एव पेटिकास्थानीये मुत्रे वहून्यर्थपदानि वर्तन्ते, तर मृत्रमेव पादर भवितुमर्हति नार्थ इति। किंचार्यस्य महत्वमेकान्ततो नास्ति, प्रथमे उत्तिप्मज्ञाते हि 'अनुकम्पा कर्तव्या' इत्यों बहुभिः सर्वर्णितः । तथा-अष्टादशे सुसुमा- दारिकाज्ञाते वर्णरूपलादिद्धयर्थ नाहारयितव्यम् , इत्यों बहुभिः सूत्रैवर्णितः, तस्मादों न महान् किन्तु सूनमेन महदिति चेत्--? अगोच्यते-पूर्व सूत्र पश्चादयः, इति न सभवति । अर्थस्य हि सूत्रतः पश्चा- द्भावित्व न युज्यते, अर्थ पिना सूत्र निवारहित सत् कीदृश स्यात् १ असबद्ध में अनेक वस्त्र रख दिये जाते हैं तावता पेटी में ही बादरता आती है वस्त्रों में नहीं। क्यो कि उसके आधार से ही नहुन वस्त्र उसमे समा जाते हैं। इसी तरह पेटी के स्थानीय सूत्र में भी बहुत से अर्थपद रहा करते है इसलिये भूत्र को ही बादर होने का प्रसग प्राप्त होता है अर्थ को नहीं। तथा-अर्थ मे महत्ता भी एकान्त से स्थापित नहीं होती है। प्रथम उत्क्षिप्तजाते " ज्ञातामत्र के प्रथम उत्क्षिप्तजात नामक अध्ययन में भगवान ने फरमाया है कि अनुकपा करनी चाहिये इस प्रकार का अर्थ बहुत सूत्र से वर्णित किया है । तथा अष्टादशे सुसमादारिका- ज्ञाते" अर्थात् इसी ज्ञाता मुत्र के अठारवें सुसुमादारिकानामक अध्ययन में वर्ण, रूप, बल आदि की वृद्धि निमित्त मुनियो को आहार नही करना चाहिये यह अर्थ बहुत सूत्रो से वर्णित किया है। इसलिये अर्थ महान नहीं है किन्तु सूत्र ही मरान है यही बात ज्ञात होती है। उत्तर-पहिले सूत्र होता है पश्चात् अर्थ यह कथन युक्तियुक्त नहीं है, આવે છે, વસ્ત્રોમાં નહી, કેમ કે પેટીના આધારથી જ ઘણા વચ્ચે તેમાં સમાઈ શકે, એવી રીતે સ્થાનીય સૂત્રમાં પણ ઘણા અર્થ પદ રહ્યા કરે છે માટે જ સૂત્રને બાદર હેવાને પ્રસ ગપ્રાપ્ત થાય છે, અર્થને નહીં તેમ અર્થમાં મહત્તા પણ એકાન્તથી સ્થાપિત થતી નથી, જ્ઞાતા સૂત્રના પ્રથમ ઉક્ષિપ્તજ્ઞાત નામના અધ્યયનમાં ભગવાને ફરમાવ્યું છે કે, અનુકમ્પ કરવી જોઈએ આ પ્રકારને અર્થ धए सूत्रोथी पाम भार छ सय "अष्टादशे सुसमादारिका ज्ञाते " अर्थात् આ જ્ઞાતા સૂત્રના અઢારમા “સુ સમાદારિકા” નામના અધ્યયનમા વર્ણ, રૂપ, બળ વગેરેની વૃદ્ધિ નિમિત્ત મુનિએ આહાર ન કરવું જોઈએ આ અર્થ ઘણા સ્મા વર્ણવવામાં આવેલ છેઆ માટે અર્થ મહાન નથી પણ સૂર જ મહાન છે આ વાત જ્ઞાત થાય છે ઉત્તર–પહેલા સૂત્ર હોય છે પછી અર્થ આ કહેવુ યુક્તિ યુકત નથી, કારણ उ०२३ ·- - उत्तराध्ययनसूत्रे एकैकस्य सूत्रस्यार्योऽनन्तः । स्तोकत्वाद् पश्चादभिहितत्याच सूत्रम् ' अणु' इत्यु- च्यते, तेन चाणुना सूत्रेण सहार्थस्य यः सम्बन्धो योगः स चानुयोग इत्युच्यते । ननु पूर्वमर्थः पथात् सूत्रमिति कथनमयुक्तम् , पूर्व हि मूत्र पश्चादर्थः, सूत्रामावे तु अर्थः कस्य स्यात् । लौकिका जप्येयमेव वदन्ति-आधारे सत्येवाधेय तिष्ठतीति । यच्च सूत्रमणु, अर्थस्तु विस्तृत इति, तदप्ययुक्तम् ? एकस्या हि पेटिकायां बहूनि वस्त्राणि सन्ति, तत्र पेटिकाया एवं पादरत्व युज्यते, तशाद् बहूनि वस्त्राणि लिये अर्थ के पश्चाद् सूत्र है यह सिद्धान्त निर्धारित हो जाता है। सूत्र अणु-लघु होता है । तथा-अर्थ सूत्र की अपेक्षा महान होता है। एक २ सूत्र के अनत अर्थ होते हैं। सूत्र को अणु इसी अभिप्राय से कहा गया है कि एक तो वह अर्थ के पश्चाद्' भावी है और दूसरे वह स्तोक अर्थात् छोटा होता है। उस अणु सूत्र के साथ अर्थ का जो योग है- सबध है उसी का नाम अनुयोग है। प्रश्न-पहिले अर्थ होता है याद में उसके सूत्र होता है यह कथन अयुक्त है। कारण कि सूत्र के विना अर्थ नहीं हो सकता है। इसलिये ऐसा मानना चाहिये कि पहिले सूत्र होता है और बाद मे अर्थ होता है। लौकिक जन भी यही कहते हुए पाये जाते हैं। सूत्र आधार है और अर्थ आधेय है। सूत्र में अर्थ रहता है अर्थ में सूत्र नहीं। आधार के होने पर ही आधेय रह सकता है अन्यथा नहीं। दूसरे-अर्थ की अपेक्षा जो सूत्र को अणु कहा गया है वह भी ठीक नहीं मालूम पडता । कारण कि देखा जाता है कि एक ही सन्दूक નિર્ધારિત બની જાય છેસૂત્ર અણુ –લઘુ હોય છે તથા અર્થ સૂત્રની અપેક્ષાથી મહાન હોય છે, એક એક સૂત્રના અનત અર્થ થાય છે સૂત્રને અણુ એ અભિ પ્રાયથી કહેવામા આવેલ છે કે, એક તે તે અર્થના પશ્ચાદ્ભાવિ છે, (પાછળ થનારૂ) અને બીજુ તે લઘુ હોય છે, એ અણુ સૂત્રની સાથે અર્થને જે રોગ છે-સબધ છે તેનુ નામ અનુગ છે પ્રશ્ન-પહેલો અર્થ થાય છે અને એ પછી સૂત્ર થાય છે, તે કહેવું અયુકત છે કારણ કે સૂત્ર વગર અર્થ થઈ શકે નહી. આ માટે સમજવું જોઈએ કે પહેલા સૂત્ર હોય છે અને પછી અર્થ થાય છે સૂત્ર આધાર છે અને અર્થ આધેય છે સૂત્રમાં અર્થ રહે છે અર્થમાં સૂત્ર નહી આધારના હોવાથી જ આધેય રહી શકે છે તેના વગર નહી બીજુ અર્થની અપેક્ષા જે સૂત્રને અણુ કહેવામા આવેલ છે તે પણ ઠીક નથી કારણ કે, જોવામાં આવે છે કે, એક જ પેટીમાં ઘણા વસ્ત્ર રાખવામા આવે છે આથી તે પેટીમા બાદરતા

·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० २३ स र्थितदुभयेपु यथोत्तर प्रावल्यम् ।
१७२
रच्यन्ते । एव पखस्थानीयस्यार्थस्य हत्यम् , पेटिकास्थानीयस्य तु सूत्रस्याणु-
त्वमेव । यदप्युक्तम्-अर्थो महानित्यस्यैकान्तता नास्तीति तदप्यविचारितभापितम्
-उत्क्षिप्तज्ञातादिपु सत्त्वानुकम्पादिशोऽयस्तत्तदभ्ययनमात्रस्य, अशेषस्य तु मूत्रस्य
तदतिरिक्ता अपि नहवोऽर्था. सन्ति ।
॥ इति अष्टम द्वारम् ॥
अर्थ के विना सूत्र नित्रारहित होता हुआ दशदाडिम आदि वाक्य
की तरह केवल असबद्ध और निरर्थक ही माना जाता है।२। जो यह
कहा है कि पेटी की तरह सुत्र चादर होता है तथा वस्त्रादिक की तरह
अर्थ अणु होता है सो यह कहना भी ठीक नहीं है। क्यो कि जिस
प्रकार उसी पेटी के किसी एक वस्त्र द्वारा उसी पेटी जैसी अनेक पेटिया
लपेटीजामतीह उसी प्रकार एक अर्थ से अनेक स्त्र रचे जा सकते है।
इस तरह वस्त्रस्थानीय अर्थ मे महत्व आता है और पेटी स्थानीय
सूत्र मे अणुत्व हो । एकान्तसे अर्थ मे महत्व नहीं है क्यो कि उत्क्षिप्त
आदि अध्ययनों में जो कहा गया है वह सत्वानुकपादिक रूप अर्थ
उस अध्ययनमात्र का ही है, अर्थात् उनमे अनुकपादि अर्थो की ही
प्रधानता है। और अनुकपादि अर्थो को ही सिद्ध किया है । न कि
अवशिष्ट समस्त सूत्र का। उसके तो उससे अतिरिक्त और भी
अनेक अर्थ है।
॥ यह आठवा द्वार सपूर्ण हुआ ॥ ८॥
દશદાડમ આદિ વાકયની માફક કેવળ અસ બદ્ધિત અને નિરક જ માનવામાં
આવે છે એમ કહેવામાં આવે કે પેટીની માફક સૂત્ર બાદર હોય છે, તથા
વસ્ત્રાદિકની માફક અર્થ અણુ હોય છે તે તે કહેવું પણ ઠીક નથી કેમ કે, એ
પિટીના કેઈ એક વસ્ત્રમાં આવી અનેક પેટીઓ બાધી શકાય છે એજ રીતે
એક અર્થથી અનેક સૂત્ર રચી શકાય છેઆ રીતે વસ્ત્રનું સ્થાનીય અર્થમાં
મહત્વ આવે છે અને પેટી સ્થાનીય સૂત્રમાં અણુત્વ જ એકાન્તથી અર્થમાં મહત્વ
નથી એવું જે કહેવામાં આવેલ છે તે પણ ઠીક નથી કેમકે, ઉક્ષિસ વગેરે
અધ્યયનમાં જે કહેવાયેલ છે તે સત્યાનું ક પાદિક રૂપ અને તે તે અધ્યયન
માત્રાના જ છે અર્થાત તેમાં અનુષ્પાદિ અર્થોની જ પ્રવાનતા છે અને અનુ
કમ્પાદિ અર્થોને જ સિદ્ધ કરેલ છે ન કે અવશિષ્ટ બધા સૂત્રને એના તે એનાથી
બીજા ઘણું અર્થો છે
॥ मामाभु द्वा२ सपू थयु.॥८॥

·॥ . उत्तराभ्ययनसचे निरर्थक स्यात् , यथा नव पूपा दशदाडिमानीत्यादिवाक्य सम्बन्धरहित निरर्यक भवति। अपि च-लौकिका अपि शास्ता प्रथमतोऽयं दृष्ट्वा मून कुन्ति, अर्थमन्त- रेण सूनस्यानिप्पत्तेः । तथा चोक्तम्-- अस्य भासइ अरिहा, तमेव मुत्तीरेंति गणधारी। अत्थ पिणा च सुत्त, अणिस्सिय केरिस होइ" ॥१॥ छाया--अर्थ भापतेऽर्डन , तमेव मुनीकुर्वन्ति गणधारिणः । अर्थ विना च सूत्रम् , अनिश्रित कीदृश स्यात् ॥ १॥ किञ्च-" अत्थ भासइ अरिहा, सुत्त गुफति गणहरा निउणा। अपरञ्च सासणस्स हियट्ठाए, ततो मुत्त पात्त यदप्युक्त-पेटिकावद् वादर सूत्रम् , अर्थस्तु अणुरिति तदप्यसत् , यतस्तस्या पेटिकाया एक वखमादाय तेनानेकाः पेटिका वध्यन्ते, तथैकेनार्थेन बहुनि सूत्राणि कारण कि अर्थ के विना निश्रारहित सूत्र रो ही नहीं सकता है। यदि वह होता है तो "नवपूपा दशदाडिमा" आदि वाक्य की तरह निरर्थक और असयद्ध ही होगा। लौकिक शास्त्र के जानने वाले भी तो प्रथम अर्थ को देखकर ही सूत्र की रचना किया करते हैं। क्यों कि अर्थ के विना सूत्र की निष्पत्ति नही होती है। कहा भी है- अत्थ भासइ अरिश, तमेव सुत्ती करेति गणधारी । अत्थ विणा च सुत्त, अणिस्सिय केरिस होइ ॥१॥ अत्य भासइ अरिहा, सुत्त गुफति गणररा निउणा । सासणस्स हियट्ठाण, ततो सुत्त पवत्तई ॥२॥ तीर्थंकर भगवान पहिले अर्थ की प्ररूपणा करते हैं और उसी अर्थ को गणधर भगवान सूत्ररूप में गुथते है ।१। કે અર્થના વિના નિશ્રા રહિત સૂવ થઈ જ શકતું નથી કદાચ તે હોય છે, તે नवपूपा दशदाडिमा" माहि पायनी भा निश्थ मने समय गरनु હેય લૌકિક શાસ્ત્રના જાણવાવાળા પણ પ્રથમ અર્થને જોઈને સૂત્રની રચના કર્યા કરે છે કેમ કે અર્થના વગર સૂત્રની ઉત્પત્તિ થતી નથી કહ્યું પણ છે કે- अस्थ भासइ अरिहा, तमेव सुत्तीकरेंति गणधारी। अत्थ विणा च सुत्त, अणिस्सिय केरिस होइ ॥१॥ अत्थ भासइ अरिहा, सुत्त गुफति गणहरा निउणा। समणस्स हियहाए, ततो सुत्त पवत्तई ॥२॥ તીર્થકર ભગવાન પહેલા અર્થની પ્રરૂપણ કરે છે, અને એ જ અર્થને ગણધર ભગવાન સૂત્રના રૂપમાં ગૂથે છે અથના વગર સૂત્ર નિશ્રા- -

·.
प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० २३ स र्थितदुभयेपु यथोत्तर प्रावल्यम्। १७९
रच्यन्ते । एव स्वस्थानीयस्यार्थस्य इतम् , पेटिकास्थानीयस्य तु सूत्रस्थाणु-
त्वमेव । यदप्युक्तम्-अर्थो महानित्यस्यैकान्तता नास्तीति तदप्यविचारितभापितम्
-उत्क्षिप्तवातादिपु सचानुकम्पादिकोऽयस्तत्तद ययनमात्रस्य, अशेपस्य तु मूत्रस्य
तदतिरिक्ता अपि नवोऽर्थाः सन्ति ।
॥ इति अष्टम द्वारम् ॥
अर्थ के विना मत्र निभारहित होता हुआ दशदाडिम आदि वाक्य
की तरह केवल असवद्ध और निरर्थक ही माना जाता है।२। जो यह
कहा है कि पेटी की तरह मुत्र यादर होता है तथा वस्त्रादिक की तरह
अर्थ अणु होता है सो यह कहना भी ठीक नहीं है। क्यो कि जिस
प्रकार उसी पेटी के किसी एक वस्त्र द्वारा उसी पेटी जैसी अनेक पेटिया
लपेटीजा सकती है उसी प्रकार एक अर्थ से अनेक सत्र रचे जा सकते है।
इस तरह वस्त्रस्थानीय अर्थ में महत्व आता है और पेटी स्थानीय
सूत्र मे अणुत्व हो । एकान्तसे अर्थ मे महत्व नहीं है क्यो कि उत्क्षिप्त
आदि अध्ययनों मे जो कहा गया है वह सत्वानुकपादिक रूप अर्थ
उस अध्ययनमात्र का ही है, अर्थात् उनमे अनुपादि अर्थो की ही
प्रधानता है । और अनुकपादि अर्थो को ही सिद्ध किया है । न कि
अवशिष्ट समस्त सूत्र का। उसके तो उससे अतिरिक्त और भी
अनेक अर्थ हैं।
॥ यद आठवा चार सपूर्ण हुआ ॥८॥
દશદાડમ આદિ વાકયની માફક કેવળ અસ બદ્ધિત અને નિરર્થક જ માનવામાં
આવે છે એમ કહેવામાં આવે કે પેટીની માફક સૂત્ર બાદર હોય છે, તથા
વસ્ત્રાદિકની માફક અર્થ આપુ હાય છે તે તે કહેવું પણ ઠીક નથી કેમ કે, એ
પેટીના કેઈ એક વસ્ત્રમાં આવી અનેક પેટીઓ બાધી શકાય છે એ જ રીતે
એક અર્થથી અનેક સૂત્ર રચી શકાય છેઆ રીતે વિશ્વનું સ્થાનીય અર્થમાં
મહત્વ આવે છે અને પેટી સ્થાનીય સૂત્રમાં આપુત્વ જ એકાન્તથી અર્થમાં મહત્વ
નથી એવું જે કહેવામા આવેલ છે તે પણ ઠીક નથી કેમકે, ઉસ્લિમ વગેરે
અધ્યયનમાં જે કહેવાયેલ છે તે સત્યાનું કપાદિક રૂપ અને તે તે અધ્યયન
માત્રાના જ છે અર્થાત તેમાં અનુષ્પાદિ અર્થોની જ પ્રવાનતા છે અને અનુ
કમ્પાદિ અર્થોને જ સિદ્ધ કરેલ છે ને કે અવશિષ્ટ બધા સૂત્રને એના તે એનાથી
બીજા ઘણા અર્થો છે
॥मा भु द्वार सपूण थयु.॥ ८॥

·-- १८० उत्तराध्ययनसूत्रे अथ नवम द्वारम्-सूत्रार्थतदुभयेणु ययोत्तर पापल्यम्- द्वादशाङ्गमधीयानाना तैयारत्ये क्रियमाणे तेपायावृत्यराणा महती निर्जरा भवति तदावरणीयस्य कर्मणः क्षयकरणात् , तेषां महापर्यवसान च भवति-पुनरन्य ननकर्ममधाभावात् । ननु कस्य कीशी निर्जरा भाति ? अोन्यते--सूत्रेऽयं च यधोतर पलवती निर्जरा । आवश्यकादियावचतुर्दश पूर्वाणि मत्र, तद्वारा यथोत्तर महती महत्तरा निर्जरा भाति । इयमन भावना-एक आवश्यकसूत्रधरस्य वैयावृत्य करोति, अपरो दशकालिकसूत्रधरस्य धैयावृत्त्यक सूत्र, अर्थ एव सूत्रार्थ में यधोत्तर प्रलता का कथन नवर्य द्वार मे करते है- दारशाग को पढ़ते है और वे वैयावृत्य करते हैं (अर्थात् आचार्य उपाध्याय की सेवा करते है ) उनको श्रुतज्ञानावरणीय कर्मो की महा- निर्जरा होती है तथा अन्य नवीन कर्म का पन्ध भी नही होता है। किसके कैसी निर्जरा होती है इस बात को स्पष्ट किया जाता है-सूत्र एव अर्थ को पढ़ने वालों की ययोत्तर महानिर्जरा होती है। आवश्यक सूत्र से लेकर १४ पूर्वतक के आगम सूत्र हैं। इनके द्वारा उत्तरोत्तर महानिर्जरा होती है मो तात्पर्य इसका इस प्रकार है कि कोई मुनि आवश्यक सूत्र को जानने वाले की वैयावृत्ति (सेवा) करता है और कोई दूसरा दशवकालिक सूत्र को जानने वाले की वैधावृत्ति (सेवा) करता है । तो इनमे आवश्यक सूच को जानने वाले की वैयावृत्ति करने वाले की निर्जरा की अपेक्षा जो दशवकालिक को पढाने वाले की वैया સૂત્ર, અર્થ એવો સ્વાર્થમાયત્તર પ્રબળતાનું કથન નવમા દ્વારમા કરે છે દ્વાદશાગ ભણે છે અને જે વૈયાવૃત્ય કરે છે (આચાર્ય–ઉપાધ્યાયની સેવા કરે છે) એને શુ જ્ઞાનાવરણીય કર્મોની મહાનિર્જરા થાય છે તથા નવા બીજા કર્મોને બધ પણ થતું નથી કોને કેવી નિર્જરા થાય છે? આ વાતને સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. સૂત્ર અને અર્થને ભણવાવાળાને યોત્તર મહાનિર્જરા થાય છે આવશ્યક સૂત્રથી લઈ ૧૪ પૂર્વ સુધીના આગમ સૂત્ર છે, એના દ્વારા ઉત્તરોત્તર મહાનિર્જરા થાય છેમતલબ કે મુનિ આવશ્યક સૂત્રને જાણવાવાળાની વૈયા- વૃત્તિ (સેવા) કરે છે અને કેઈ બીજા દશવૈકાલિક સૂપને જાણવાવાળાની વયવૃત્તિ (સેવા કરે છે તે એમ આવશ્યકસૂત્રને જાણવાવાળાની વૈયાવૃત્તિ કરવાવા ળાની નિજેરાને બદલે જે દશવૈકાલિકના ભણાવનારની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળા છે, - ·। प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा २३ सूमार्थतदुभयेपु यथोत्तर प्रावल्यम् १८१ रस्तस्यावश्यक सूत्रधरवैयावृत्त्यारापेक्षया महती निर्जरा, जावश्यम्भूत्रधरस्यैर दश वैकालिकाध्ययनेऽधिकारात् । एपम् अपस्तनाधस्तनतरश्रुतपरवैयावृत्त्यारापेक्षया उपर्युपरितनश्रुतधरवैयावृत्त्यकरो यधोत्तर महानिर्जरावान् भवति । ण्य त्रयोदश- पूर्व परवैयारत्यारापेक्षया चतुर्दगपूर्व परीयारत्यारो महानिर्जराकारी भाति । एसमर्थ-गि भावनीयम् । आवश्यकार्यधरस्य यो चयापत्य कगेति, तदपेपया दश वैकालिकायघरस्य यो चैयारत्यारस्तस्य महती निर्जरा भाति, एप पूर्ववोध्यम् यथा सूने ययोत्तर बलिष्टता एवमर्वेऽपि भावनीया । तत्र विशेषस्तु-जघरवैया वृत्ति करने वाला है उसके महानिर्जरा होती है। क्यों कि आवश्यक सूत्र को पढ़ चुकने वाले का ही अधिकार दशवकालिक मृत्र के अध्ययन मे होता है । इस प्रकार नीचे २ श्रुत को धारण करने वालो की वैया. वृत्ति करने वालो की निर्जरा की अपेक्षा जो ऊपर २ के श्रुन को पारग करने वाले है उनकी वैयावृत्ति करने वालों की निर्जरा ययोत्तर अधिक अधिकतर होती है। इसी तरह जोतेरहपूर्व के वारी हैं उनकी जो वैचावृत्त करने वाला है उसके जितनी निर्जरा होगी उसकी अपेक्षा जो १४ पूर्व के पाठियों की वैयावृत्ति करने वाला होगा उसकी महानिर्जरा होगी। इसी तरह इनके अर्थ विषय में भी समझ लेना चाहिये। जैसे-जो आव- व्यक सूत्र के अर्थ का पाठी है उसका जो वैयाकृत्य करने वाला है उसके जितनी निर्जरा होगी उसकी अपेक्षा जो दशवकालिक सूत्र के अर्थ का पाठी है उनको धेयावृत्ति करने वाले की निर्जरा अधिकार होगी। इस तरह पहिले की तरह अर्थ के विषय मे लगा लेना चाहिये। जिस तरह એને મહાનિર્જરા થાય છે કેમકે, આવશ્યક સૂત્ર પુરી રીતે શીખી લેનારને જ અધિકાર દરાવાલિકસૂરના અવયનને ડાય છે આ તે નીચે નીચેના યુનને ધારણ કરવાવાળાની વૈયાવૃત્તિ કરનારને નિરાની અપેક્ષા જે ઉપર ઉપરના શ્રુતને વારણ કરવાવાળા એની વૈયાવૃતિ કરનારની નિજ રા યત્તર અધિક અધિકતર થાય છેઆ રીતે જે તેરપૂવના ધારક છે એમની જે વૈયાવૃત્તિ કરે છે, એને જેટલી નિકરા થાય એની અપેક્ષા જે ચૌદપૂર્વના ધારક છે એની વયવૃત્તિ કરવાવાળાને મહાનિર્જરા થાય છેઆવી જ રીતે અર્થમાં પણ સમજવું જોઈએ જે આવશ્યક સૂત્રના અર્ચના પાડી છે, એની વૈયાવૃતિ કરનારની જેટલી નિરા વાય એની અપેક્ષા જે દશવૈકાવિક સૂના અર્વના પાઠી કે એમની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળાની નિર્જ અધિસ્તર થાય છે એજ રીતે પહેલાની માફક એના વિષ યમાં સમજી લેવું જોઈએ જે રીતે સૂરમાં ઉત્તરોત્તર મહાનિર્જરા કહી છે એજ ·उत्तराभ्ययन हत्यारेषु निशीथ-गृहत्कल्प-व्यवहारार्धधराणा वैयावृत्यरो महानिर्जरागन भाति । तथा द्वादशागीधरस्य वैयावृत्यारः । शेपार्येभ्यश्छेद मूत्रार्यस्य वल्वत्त्वे किं कारणमिति चेत्-उच्यते-स्वलितचारित्रस्य दसूनार्थेन शोधिभाति, तस्मात् शेषात् सर्वस्मादप्यर्थात् छेदमूनार्यो पल पान् । मूत्रेऽर्थे तथा युगपत् तदुभयस्मिचिन्त्यमाने ययोत्तर निर्जरा पलपती भवति । सूत्रापेक्षयाऽयो महर्दिक , जर्यापेक्षया तदुभयो महर्दिक', तर कि कारणमिति चेत् १ अनोच्यते-गृहनिष्पत्ती यत् साधन-काष्ट पापाणादि, तत्सग्रहे कृते सत्येव सूत्र में उत्तरोत्तर महानिर्जरा कही है उसी तरह अर्थ मे उत्तरोत्तर मानिर्जरा समझनी चाहिये । अर्थधरों की वयावृत्ति करने वालों में निशीथ, सूत्र, बृहत्कल्पसूत्र, ण्व व्यवहार मूत्र के अर्थधरो की वैयावृत्ति करने वालो के महानिर्जरा तो है तथा-दादशागी के पाठी की वैया- वृत्ति करनेवाला महानिर्जरा करता है। शेष अर्थ की अपेक्षा छेद सूत्रो के अर्थो मे अधिकता क्यो कही गई हैं, उसका ममाधान इस प्रकार है। यदि कोई साधु अपने गृहोत चारित्र से स्सलित हो जाता है तो उसकी शुद्धि छेदश्रुत के अर्थ से होती है। इसलिये अवशिष्ठ-समस्त अर्थों की अपेक्षा छेदश्रुतों का अर्थ अधिक कहा गया है । सूत्र का, अर्थ का तथा युगपत् सूत्रार्थ का अध्ययन करने पर यथो- त्तर अधिक २ निर्जरा होती है । सूत्र की अपेक्षा अर्थ महान होता है और अर्थ की अपेक्षा तदुभय-सूत्र एव अर्थ-ये दोनों महान होते हैं। इसमे कारण यह है कि जिस प्रकार घर बनाने में जो काष्ठपाषाण आदि साधन हैं जब उनका संग्रह हो जाता है तब घर बनता है । उसी રીતે અર્થમાં ઉત્તરોત્તર મહાનિજ રા સમજવી જોઇએ અર્થઘરની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળામાં નિશીથસૂવ, બૃહપસૂત્ર અને વ્યવહારસૂત્રના અર્થવરેની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળાને મહાનિર્જરા થાય છે તથા દ્વાદશાગીના પાઠીની વૈયાવૃત્તિ કરનાર મહાનિર્જરા કરે છે શેષ અર્થની અપેક્ષા છેદ સૂત્રોના અર્થોમાં અધિ કતા કેમ કહેવામાં આવી છે, એનું સમાધાન આ પ્રકારનું છે જે કોઈ સાધુ પિતે ગ્રહણ કરેલા ચારિત્રથી અલિત થઈ જાય છે તે એની શુદ્ધિ છેદકૃતના અર્થથી થાય છેઆ માટે અવશિષ્ટ-સમસ્ત અર્થોની અપેક્ષા છેદશ્રુતેને અર્થ અધિક કહેવાયેલ છે સૂત્ર, અર્થનું તથા યુગપત્ સૂત્રાર્થનું અધ્યયન કરવાથી યથાત્તર અધિક અધિક નિર્જરા થાય છે સૂત્રની અપેક્ષા અર્થ મહાન હોય છે આમા એ કારણ છે કે, જે રીતે ઘર બનાવવામાં પાણી લાકડા વગેરે સાધન છે, અને તેને સંગ્રહ ·- प्रियदर्शिनी टोका अ० १ गा २३ सूनार्थतदुभयेपु यथोत्तर प्रारल्यम् गृह निष्पद्यते, तथाऽनुसन्धाने मत्येव सूत्र निप्पद्यते, अतः मूत्रापेक्षयाऽर्थस्य माधान्य भाति । किं च-मूनगणधर प्रोक्तम् , अर्थस्तु भगवघोधितस्तस्मात् सूत्रापेक्षयाऽर्थस्य प्राधान्य भाति । तथाचोक्तम्- तित्वगरहाणो खलु, अत्यो मुत्त तु गणहरद्वाण । अत्धेण य वजिज्जइ सुत्त, तम्हा उ सो वल्प ॥१॥ छाया-तीर्थफरस्थानः खलु अर्थः, सूत्र तु गणधरस्थानम् । अर्थेन च व्यज्यते सूत्र, तस्मात्तु स पलपान् ॥ १॥ व्याख्या-अर्थः खलु तीर्थकरस्थानः, तस्य तेनाभिहितत्वात् । सूत्र तु गणधरस्थान तस्य तैथितत्वात् । नर्थेन च यस्मात् मूत्र व्यज्यते मस्टोक्रियते, तस्मात् सोऽर्थ. मूत्राद् बलवान् ॥१॥ मनापेक्षयार्थापेक्षया च मूगार्थोभयस्य प्रावल्ये दृष्टान्त', प्रदर्श्यते । यथा जातमा दधि मधुर, तदपेक्षया शहरामधुरतरा, एका समिलिते दधिशर्करे श्रीख- तरह अर्थ का अनुसधान जन होता है तभी गणधर भगवान सूत्रों की रचना करते है। अतः सूत्र की अपेक्षा अर्थ में प्रधानता आती है। तथा-मूत्र गणधरों ने कहे हैं और अर्थ प्रभु द्वारा प्ररूपित हुआ है इसलिये भी सूत्रकी अपेक्षा अर्थ मे प्रधानता आजाती है । कहा भी है-अर्थ तीर्यकर के स्थानापन्न है क्यों कि तीर्थकर ही अर्थ की प्ररूपणा करते है । मन्त्र गणधर के स्थानापन्न है क्योंकि वह उनके द्वारा ग्रथित होता है। अर्थ से ही मूत्र उत्पन्न होता है अत. अर्थ हो प्रधान है। सूत्र की अपेक्षा एव अर्थ की अपेक्षा सूत्रार्थ किस प्रकार प्रधान होता यह यात दृष्टान्त द्वारा स्पष्ट की जाती है-जैसे-ताजा दही मीठा होता । दही की अपेक्षा शकर मीठी रोती है । जब इन दोनों का परस्पर કરવામાં આવે છે ત્યારે જ ઘર બને છે એ જ રીતે અર્થનું અનુસંધાન થાય છે, ત્યારે ગણધર ભગવાન સૂત્રની રચના કરે છે આથી સૂત્રની અપેક્ષાએ અર્થમાં પ્રધાનતા આવે છે તથાસૂત્ર ગણુધરેએ કહેલ છે, અને અર્થ પ્રભુ દ્વારા પ્રરૂપિત થયેલ છે. આ કારણે પણ અર્થમાં પ્રધાનતા આવે છે કહ્યું પણ છે –અર્થ તીર્થ કર પ્રભુના સ્થાનાપન્ન છે કેમકે, તીર્થકર જ અર્થની પ્રરૂપણ કરે છે સૂત્ર ગણધરના સ્થાનાપન્ન છે કેમકે, તે એમના દ્વારા ગ્રથિત થાય છે અથથી જ સૂત્ર ઉત્પન્ન થાય છે આથી અર્થ જ પ્રધાન છે સૂત્રની અપેક્ષા અને અર્થની અપેક્ષા સૂત્રાર્થ કઈ રીતે પ્રધાન હોય છે, તે વાત દ્રષ્ટાત દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે જેમ-તાજુ દહી મીઠું હોય છે, અને દહી થી સાકર મીઠી હોય છે, જ્યારે એ બન્ને ને એક બીજા સાથે મેળવવામાં આવે છે ત્યારે ·" उत्सराभ्ययनसूत्रे ण्डनामक द्रव्य भाति, तत् खलु उमाभ्या पृथगास्थिताम्या दधिशर्कराभ्यामधिक विशिष्टास्वादजनक यथा भाति, तथा सूपार्थाभयम्य सर्वभावाधिगमकारणत्वेन विशिष्टभारशुद्धिजनक गात् सर्वतः प्राधान्यम् । अतस्तदुभयपरस्य महती निर्जरा भवति ॥ २३ ॥ ॥ इति नाम द्वारम् ॥ पुन शिष्यस्य वाग्विनयमाह- मूलम्-मुस परिहरे भिक्खू, न यं ओहारणिं वए । भासादोस परिहरे, माय च वजेए सया ॥ २४ ॥ मे समिश्रण हो जाता है तो उससे श्रीग्वदनाम का एक अपूर्व मधुर पदार्थ बनता है। उसका स्वाद न दही जैसा होता है और न शक्कर जैसा होता है। किन्तु इन दोनों से विलक्षण स्वाद होता है। इसी तरह सूत्र अर्थ ये दोनों जय सम्मिलित होते हैं तर इनसे समस्त भावों का-पदार्थो के स्वरूप का ज्ञान होने लगता है जो न केवल मूत्र से साय है और न केवल अर्थ से। इससे विशिष्ट भावो की अर्थात्-अभ्यवसायों की विशिष्ट शुद्धि होती है। इसलिये सुत्र और अर्थ इन दोनों की अपेक्षा तदुभय प्रधान कहा गया है और इसीलिये केवल सूत्रधारी अथवा केवर अर्शधारी को अपेक्षा तदुभयधारी की सेवा करने वाले के महानिर्जरा होती है। इस तरह तेवीसवी गाथा का अर्थ सक्षेप से सपूर्ण हुआ विस्तार से अर्थ अन्य शास्त्रो से समझना चाहिये ॥२३॥ नवमा द्वार सम्पूर्ण એનાથી શીખડ નામને એક અપૂર્વ મધુર પદાર્થ બને છે જેને સ્વાદ ન દહી જે હોય છે અને ન તે સાકર જેવો પર તુ આ બનેથી જુદી જ જાતને સ્વાદ હોય છેઆવી જ રીતે સૂત્ર અને અર્થ એ બને જ્યારે સમ્મિલિત હોય છે ત્યારે એનાથી સમસ્ત ભાનુ-પદાર્થોના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થવા લાગે છે જે ન કેવળ સૂત્રથી સાધ્ય છે અને ન કેવળ અર્થથી એનાથી વિશિષ્ટ ભાવની અર્થાતુ-અધ્યવસાયની વિશિષ્ટ શુદ્ધિ થાય છે આ માટે સૂવ અને અર્થ આ બનેની અપેક્ષા તદુભય પ્રધાન કહેવામાં આવેલ છે અને એજ માટે કેવળ સૂર ધારી અથવા કેવળ અર્થધારીની અપેક્ષા તદુભયધારીની સેવા કરવાવાળાની મહુ નિર્જરા થાય છે. આ રીતે તેવીસમી ગાથાને અન્ય સક્ષેપથી પૂર્ણ થયે વિસ્તારથી અર્થ અન્ય શાથી સમજવું જોઈએ ૨૩ નવમુ દ્વાર સ પૂર્ણ ·. . प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा. २० निरवद्यभाषणविधि २८५ छाया-मृपा परिहरेद् भिसुः, न चावधारणी वदेत् । भापादोष परिहरेत् , माया च र्जयेत् सदा ॥ २४ ॥ टीमा-'मुर्म परिहरे' इत्यादि । भिक्षु =साधु', मृपा-मृपापादम्-असत्यपचन परिहरेत् धर्जयेत् । मृपावादः सक्षेपेण द्विविध -लौकिको लोकोत्तरश्च । तर प्रत्येऊ द्रन्य-क्षेत्र-काल-भाव-भेदा- चतुर्धा । द्रव्यतो लौकिकमुपागद -विपरीतद्रव्यकथनम् , यथा-गाम् अश्व कथयति। क्षेत्रत'-यथा-जन्यदीयक्षेत्र प्रति मदीयमिद क्षेत्रम् , इति कथनम् । एवमेव कालेऽपि भूत भविष्यद् वर्तमानविपये विपरीतकवनम् , यथा-पूर्वाद प्रति-मध्याह्नकालो- ऽपमिति कयनम् इत्यादि। भावतो लौकिकमृपावाद -कोपादिकपायनिमित्तका, तर कोधतो यथा- रुष्ट पुत्रो वदति नप मम पिता, स्प्टः पिता वा वदति-नैप मम पुत्र इति । मानतो शिष्य के वचनविनय के विषय मे मूत्रकार समझाते हुए कहते है कि-'मुस०' इत्यादि । अन्वयार्थ (भिक्खु मुस परिहरे-भिक्षुःमृपा परिहरेत् ) भिक्षु- साधु का कर्तव्य है कि वह मृपावाद का परित्याग कर देवे। मृपावाद सक्षेप से दो प्रकार का है-एक लौकिक और दूसरा लोकोत्तर । ये दोनों द्रव्य, क्षेत्र, काल, एव भाव से चार २ प्रकार के हैं। विपरीत द्रव्य का कहना यह द्रव्य से लौकिक मृपावाद है जैसे गाय को घोडा कहना ॥१॥ दूसरे के क्षेत्रको अपना क्षेत्र बनाना यह क्षेत्र की अपेक्षा मृपावाद है ॥२॥ पूर्वाह्न को मध्याह्नकाल पतलाना यह काल की अपेक्षा मृपावाद है ॥३॥ जो क्रोधादि कपाय निमित्तक होता है वह भाव की अपेक्षा मृपावाद कहलाता है ४ ॥ वह भी चार प्रकार का है-जैसे क्रोध के आवेश में शिष्यता क्यानविनयना विषयमा सूत्रधार समानता छ -मुसत्या अन्वयार्थ-भिक्युमुस परिहरे-भिभु मृपापरिहरेत् मिक्षु-साधुनु उतन्य છે કે તે મૃષાવાને પરિત્યાગ કરી દે મૃષાવાદ સક્ષેપથી બે પ્રકારે છે એક લૌકિક અને બીજે લોકોત્તર આ બને દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવથી ચાર પ્રકારના છે વિપરીત દ્રવ્યનું કહેવું એ દ્રવ્યગ્રી લૌકિક મૃષાવાદ છે, જેમ ગાયને ઘેડો કહે, શા બીજાના શ્રેત્રને પોતાનું ક્ષેત્ર બનાવવું તે ક્ષેત્રની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે મારા સવારને મધ્યાન કાળ કહે એ કાળની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે વા જે ફોધાદિક કષાય નિમિત્ત બને છે, તે ભાવની અપેક્ષા મૃષાવાદ કહેવાય છે છે તે પણ ચાર પ્રકારથી છે જેમ ક્રોધના આવેશમાં આવીને પુત્ર કહે છે કે આ મારે પિતા નથી અથવા જે સમય nu ·१८४ उत्तराध्ययनसूत्रे ण्डनामक द्रव्य भाति, तत् खलु उभाभ्या पृथगास्थिताम्या दधिशर्कराभ्यामधिक विशिष्टास्वादजनक यथा भाति, तथा सूचार्थोभयम्य सर्वभावाधिगमकारणत्वेन पिशिष्टभानशुद्धिजनकत्वात् सर्वतः प्राधान्यम् । अतस्तदुभयधरस्य महती निर्जरा भवति ॥ २३ ॥ ॥ इति नरमं द्वारम् ॥ पुनः शिष्यस्य पामिनयमाह- मूलम् मुसं परिहेरे भिम्वू, न ये ओहारणिं वए। भासादोस परिहरे, माय चैं वजेए सया ॥ २४ ॥ मे समिश्रण हो जाता है तो उससे श्रीग्वटनाम का एक अपूर्व मधुर पदार्थ बनता है। उसका स्वाद न दही जैसा होता है और न शक्कर जैसा होता है। किन्तु इन दोनों से विलक्षण स्वाद होता है। इसी तरह सूत्र अर्थ ये दोनों जा सम्मिलित होते है तर इनसे समस्त भावों का-पदार्थो के स्वरूप का ज्ञान होने लगता है जो न केवल मूत्र से साय है और न केवल अर्थ से। इससे विशिष्ट भावो की अर्थात्-अभ्यवसायों की विशिष्ट शुद्धि होती है। इसलिये सूत्र और अर्थ इन दोनों की अपेक्षा तदुभय प्रधान कहा गया है और इसीलिये केवल सूत्रधारी अथवा केवल अर्थधारी को अपेक्षा तदुभयधारी की सेवा करने वाले के महानिर्जरा होती है । इस तरह तेवीसवी गाथा का अर्थ सक्षेप से सपूर्ण हुआ विस्तार से अर्थ अन्य शास्त्रो से समझना चाहिये ॥२३॥ नवमा द्वार सम्पूर्ण એનાથી શ્રીખડ નામને એક અપૂર્વ મધુર પદાર્થ બને છે જેને સ્વાદ ન દહી જે હોય છે અને ન તે સાકર જેવો પર તુ આ બનેથી જુદી જ જાતને સ્વાદ હોય છેઆવી જ રીતે સૂત્ર અને અર્થ એ બને જ્યારે સમ્મિલિત હોય છે, ત્યારે એનાથી સમસ્ત ભાનુ-પદાર્થોના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થવા લાગે છે જે ન કેવળ સૂત્રથી સાધ્ય છે અને ન કેવળ અર્થથી એનાથી વિશિષ્ટ ભાવોની અર્થાત-અધ્યવસાયની વિશિષ્ટ શુદ્ધિ થાય છે આ માટે સૂત્ર અને અર્થે આ બનેની અપેક્ષા તદુભવ પ્રધાન કહેવામા આવેલ છે અને એજ માટે કેવળ સૂર ધારી અથવા કેવળ અર્થ ધારીની અપેક્ષા તદુભયધારીની સેવા કરવાવાળાની મહુ નિર્જરા થાય છે. આ રીતે તેવીસમી ગાથાને અથ સપથી સ પૂર્ણ થયે વિસ્તારથી અર્થ અન્ય શાથી સમજ જોઈએ ૨૩ નવમું દ્વાર સ પૂર્ણ ·- - प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. २४ निरपद्यभापणविधि या-मृपा परिहरेद् भिसुः, न चावधारणी वदेत् । भाषादीप परिहरेत् , माया च वर्जयेत् सदा ॥ २४ ॥ टीका-'मुस परिहरे' इत्यादि । भिक्षु =साधुः, मृपा-मृपावादम्-असत्याचन परिहरेत् वर्जयेत् । मृपावाद' सक्षेषेण द्विविधः-लौकिको लोकोत्तरश्च । तर मत्येक द्रव्य-क्षेत्र-काल-भार-भेदा- चतुर्था । द्रव्यतो लोकिकम्पानाद -विपरीतद्रव्यकथनम् , यथा-गाम् अश्व कथयति । क्षेत्रत-यथा-अन्यदीयक्षेत्र प्रति मदीयमिद क्षेत्रम् , इति कथनम् । एवमेव कालेऽपि भूत भविष्यद् वर्तमान विपये विपरीतकवनम् , यथा-पूर्वाह प्रति-मध्याह्नकालो- ऽपमिति कयनम् इत्यादि। भावतो लौकिकमृपावाद:-क्रोपादिकपायनिमित्तकः, तर क्रोधतो यथा- रुप्ट पुनो वदति नैप मम पिता, रुप्टः पिता या पदति-नैप मम पुन इति । मानतो शिष्य के वचनविनय के विषय में मूत्रकार समझाते हुए कहते है कि- मुस० ' इत्यादि। अन्वयार्थ (भिक्खू मुस परिहरे-भिक्षुःमृपा परिहरेत् ) भिक्षु- साधु का कर्तव्य है कि वह मृपावाद का परित्याग कर देवे। मृपावाद सक्षेप से दो प्रकार का है-एक लौकिक और दसरा लोकोत्तर। ये दोनों द्रव्य, क्षेत्र, काल, एव भाव से चार २ प्रकार के हैं। विपरीत द्रव्य का कहना यह द्रव्य से लौकिक मृपावाद है जैसे गाय को घोडा कहना ॥१॥ दूसरे के क्षेत्रको अपना क्षेत्र बनाना यह क्षेत्र की अपेक्षा मृपावाद है ॥२॥ पूर्वाह्न को मध्याह्नकाल बतलाना यह काल की अपेक्षा मृपावाद है ॥३॥ जो क्रोधादि कषाय निमित्तक होता है वह भाव की अपेक्षा मृपावाद कहलाता है ४ ॥ वह भी चार प्रकार का है जैसे क्रोध के आवेश में શિષ્યના વચનવિનયના વિષયમા સૂત્રકાર સમજાવતા કહે છે કે -मुस० ઈત્યાદિ अन्वयार्थ:-भिफ्युमुस परिहरे-भिक्षु मृपापरिहरेत् भिक्षु-साधुनु तन्य છે કે તે મૃષાવાદને પરિત્યાગ કરી દે મૃષાવાદ સક્ષેપથી બે પ્રકારે છે એક લૌકિક અને બીને કેસર આ બને કવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવથી ચાર પ્રકારના છે વિપરીત દ્રવ્યનું કહેવું એ દ્રવ્યથી લૌકિક મૃષાવાદ છે, જેમ ગાયને ઘેડો કહે, આવા બીજાના ક્ષેત્રને પિતાનું શ્રેત્ર બનાવવુ તે ક્ષેત્રની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે મારા સવારને મધ્યાન કાળ કહે એ કાળની અપેક્ષા મૃષાવાદ જે ધાદિક કષાય નિમિત્ત બને છે, તે ભાવની અપેક્ષા મૃષાવાદ કહેવાય છે પાછા તે પણ ચાર પ્રકારથી છે જેમ ક્રોધના આવેશમાં આવીને પુત્ર કહે છે કે આ મારા પિતા નથી અથવા જે સમય उ०२५ ·उत्तराभ्ययनसचे यथा-अस्य कुटुम्मस्य भरणपोपणादिकार्य फर्नु को मा रिहाय समर्थ ! मायातो यथा-राजारग्राहकः कचिद् व्यापारिण क्रियास्तु समादाय स्वस्थानमागत प्रति पृच्छति-' कस्येद वस्तुजातम् ' इति, एव पृष्टोऽसौ व्यापारी मायया कथयति- 'नास्ति ममेद वस्तुजातम् , अन्यदीयमेतत् सर्वम् ' इति । लोभतो यथा-व्यापारी लोभवशाद् वदति ग्राहक प्रति यात्रता मूल्येन मया क्रीत, तातैर तब हस्ते विक्रीणामि किंचिदप्यधिक मूल्य न गृहामी-'ति । लोकोत्तरमृपाराद. प्रदर्यते तन द्रव्यतो या-जीवम् जजीव वदनि, अजीव आकर पुत्र करता कि यह मेरा पिता नहीं है। अथवा जिस समय पिता मष्ट होता है, उस समय वह कहता है कि यर मेरा पुत्र नहीं है, यह सब कथन क्रोध रूप भाव की अपेक्षा मृपावाद है (१) मन कषाय के वशवर्ती होकर ऐसा कहना कि यदि मैं न हो तो इस कुटुम्ब का भरण पोषण कौन करे (२) माया के वश मे होकर जो ऐसा करता है कि यह वस्तु मेरी नही है यह तो दूसरो की है, तात्पर्य इसका यह है जब कोई व्यापारी किसी राजा का कर लेने वाले के पूछने पर विक्रय वस्तु किसकी है तब यह माया वश कहता है कि यह तो दूसरो की है मेरी नही है (३) लोभ के वश होकर जो झूठ वचन योला जाता है वर लोभ पाय की अपेक्षा मृपावाद है-जैसे व्यापारी लोग ग्रारको को ऐसा करते है कि भाई हमने जितने मूल्य में यह चीज खरीदी है उतने ही मूल्य मे हम तुम्हे यह दे रहे हैं। कुछ भी अधिक नही ले रहे हैं ॥ ४ ॥ यह सब लौकिक मृषावाद है। चार प्रकार का लोकोत्तर मृषायाद इस प्रकार है-जीव को अजीव कहना, अजीव પિતા ને ધત બને છે તે વખતે તે કહે છે કે, આ મારે પુન નથી, આ સઘળા કથન ભાવની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે (૧) મન કષાયના વશવતિ બનીને એવું કહેવું કે જે હું નહોઉ તે આ કુટુંબનું ભરણ પોષણ કેણ કરે (૨) માયાના વશમાં આવીને જે એમ કહે છે કે આ વસ્તુ મારી નથી પણ બીજાની છે મતલબ આની એ છે કે, જ્યારે કોઈ રાજાનો કર્મચારી, કર વસુલ માટે આવે અને તેને પુછ કઈ વેપારી પોતાની વરતુ હોવા છતા માયા વશ બની પિતાની ન હોવાનું કહી બીજાની લેવાનું બતાવે(૩) લાભના વશ બનીને જે જુહુ વચન બોલવામાં આવે છે તે લોભ કષાયની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે જેમ-પારી લેક ગ્રાહકોને એમ કહે છે કે, ભાઈ જેટલી કિમતે આ વસ્તુ મારા ઘરમાં પડેલ છે તેજ કિમને હુ તમને આપુ છુ, કાઈ પણ ન લેતા નથી. (૪) આ લૌકિક મૃષાવાદ છે ચાર પ્રકારના લોકેત્તર મૃષાવાદ આ પ્રકારે છે कि यह બધા पन ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा २४ निग्मयभाषणविवि . पा जीपम् , इत्यादि । क्षेततो यथा-भक्षनम् पेसत क्षेत्रम् वदति, ऐसत पा भगतमिति । काल्तो यथा---उत्सर्पिणीम् प्रासर्पिणी पदति, तया-नासर्पिणीम् उत्सर्पिणी पदति । भारतो लोकोतरमृपावाद. कोधादिकपायजनित, तर क्रोधतो यथा-सत्यपि गुरुशिष्यसम्बन्धे स्टो गुरुदति-न त्वमसि मम शिष्यः, क्रोधाविष्टः शिष्योऽपि दति- नाय मम गुरुः' इत्यादि । मानतो यथा-अहमे गन्मुराधा- रणे समर्थोऽम्मि, यद्वा-अहमेन सानिर्वाहकोऽस्मि । मायातो यथा-कृतातिचार शिष्य प्रति गुरुः पृच्छति-त्वयाऽतिचारः कृतः किम् ? तदा शिष्यो मायया बदति न मयातिचार त,' इत्यादि । को जीव करना । यह वन्य की अपेक्षा मृपावाद है १। भरतक्षेत्र को रावत क्षेत्र कहना अथवा रावत क्षेत्र को भरन क्षन करना यह क्षेत्र की अपेक्षा लोकोत्तर मृपावाद । २ । उत्मर्पिणी काल को अवमर्पिणी काल करना अथवा अवसर्पिणी काल को उत्सर्पिणी काल करना यह काल की अपेक्षा लोकोत्तर मृपावाद है। माव से लोकोत्तर मृपावाद कोधा दिक कपाय को लेकर चार प्रकार का है। गुरु शिष्य सबध होने पर भी जिस समय गुरु किसी निमित्त को लेकर जय गिष्य के प्रति मष्ट हो जाते है तय वे करने लगते है कि तुम मेरे शिष्य नहीं हो। शिष्य भी जर क्रोध के आवेश में आ जाता है तो पर भी इस तरह से गुरु के प्रति कहने लगता है कि आप हमारे गुरु नहीं हैं। यह क्रोध की अपेक्षा लोकोत्तर भाव मृपावाद है (१)। म ही गच्छ की पुरा वारण करने में समर्थ अषका में ही साधुओ का निर्धारक ह इस प्रकार कहना यह मान कपाय की अपेक्षा लोकोत्तर भाव मृपावाद है (२) । અજીવ કહેવુ, અજીવને છવ કહે, એ દ્રવ્યની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે (૧) ભરત ક્ષેતને એરાવતન કહેવું અને રાવત ક્ષેત્રને ભરતક્ષેત્ર કહેવુ તે ક્ષેત્રની અપેક્ષા લત્તર મૃષાવાદ દે (૨) ઉત્સર્પિણી કાળને અવસર્પિણી કાળ કહેવે અથવા અવસર્પિણી કાળને ઉત્સર્પિણી કાળ કહે એ કાળની અપેક્ષા કેન્સર મૃપા વાદ છે (૩) ભાવથી લોકેત્તર મૃષાવાદ કોધાદિક કપાયને લઈ ચાર પ્રકારના ગુરુ કેઈ નિમિત્ત જ્યારે શિખ્ય પ્રત્યે કોધિન બને છે ત્યારે તે કહેવા લાગે છે કે તું મારા શિષ્ય નથી, શિષ્ય પણ ધના આનેરામાં આવી જાય છે, ત્યારે તે પણ પોતાના ગુરુને કહેવા લાગે છે કે આપ મારા ગુરુ નથી એ સોધની અપેલા લત્તર ભાવ મૃષાવાદ છે (૧) હુ જ ગચ્છની ધુરા ધારણ કર વામા સમર્થ છુ અથવા હુ જ સાધુઓને નિર્વાહ છુ આ પ્રકારે કહેવું એ માન કષાયની અપેક્ષા લેવાત્તર ભાવ મૃદાવાદ છે (૨) જે સમય શિષ્ય જ્યારે ·૧૮૮ उत्तराध्ययनसूत्रे लोभतो यथा--अकल्प्येऽपि बसपात्रादौ, 'ममेद पत्र कल्पते' इत्यादि कथनम् । यद्वा-मृपावादचतुर्विधः-सद्भारप्रतिषेधः १, असदामोदापनम् २, अर्था नन्तरम् ३, गर्दा च ४, । तर सद्भारमतिपेयी यथा-नास्त्यात्मा, नास्ति पुण्य, नास्ति पापम् , इत्यादि। असदापोडापन यथा-अस्त्यात्मा सर्वगत., आत्मा स्यामाक- तण्डुलमान., इत्यादि । अर्थान्तर यथा-गोविपये-नयोऽयम् ' इति । गर्दा तु विधा-एका सापद्यव्यापारमार्तनी, यया क्षेत्र कृप' इत्यादि । द्वितीया-अप्रिया, जिस समय शिष्य जब कोई अतिचार लगा लेता है तो गुरु महाराज उससे पूछते हैं कि क्या तुमने अतिचार लगाया है तर शिष्य माया कपाय का अवलम्बन कर कहता है कि मैने कोई अतिचार नहीं लगाया, इस प्रकार शिष्य का यह कथन माया कपाय की अपेक्षा लोकोत्तर भावमृपावाद है (3)। जो वस्त्र पात्रादिक अकल्पनीय है उनमे ये मेरे लिये कल्पनीय है इस प्रकार कहना यह लोभापाय की अपेक्षा लोकोत्तर मृषावाद है । अथवा-मृपावाद इन अन्य प्रकारो से भी चार भेद वाला है-१ सद्भाव का प्रतिपेध, २ असद्भाव का उद्भावन, ३ अर्थान्तर, ४ गहीं। आत्मा नहीं है पुण्य और पाप नही ह इस प्रकार सत् अर्थ का अपला- पक वचन सद्भाव प्रतिषेध मृपावाद है १ । आत्मा सर्वन्यापक है अथवा श्यामाक तन्दुल के समान आत्मा है इस प्रकार असत् अर्थ का उद्भावक वचन असद्भाव का उद्भावारूप द्वितीय मृपावाद है २ । गो के विषय मे ऐसा कहना कि यह अश्व है इस प्रकार अर्थान्तर का कथक वचन तृतीय अर्थान्तर नामक मृपावाद है ३ । गर्दा तीन प्रकार की है सावध કઈ અતિચાર લગાડી લે છે તે ગુરુ મહારાજ એને પૂછે છે કે, શુ તને અતિ ચાર લાગેલ છે, ત્યારે શિષ્ય માયા કપાયનું અવલ બન કરી કહે છે કે મે કઈ અતિચાર લગાડેલ નથી આ પ્રકારનું એ શિષ્યનું કથન માયા કષાયની અપેક્ષા લોકોત્તર ભાવ મૃષાવાદ (૩) જે વસ્ત્ર પાત્રાદિક અકલ્પનીય છે એમાં એ મારા માટે ક૫નીય છે એમ કહેવુ તે લોક કષાયની અપેક્ષા લોકેત્તર મૃષા- વાદ છે અથવા-મૃષાવાદ એ અન્ય પ્રકારોથી પણ ચાર ભેદ વાળા છે ૧ સ ભાવને પ્રતિષેધ, ૨ અસદ્દભાવનુ ઉદ્દભવન, ૩ અર્થાન્તર, ૪ ગહ આત્માનથી પુણ્ય અને પાપ નથી, આ પ્રકારનું સાચા અર્થનું અપલાપક વચન સંભાવ પ્રતિષેધ મૃષાવાદ છે ૧ આત્મા સર્વ વ્યાપક છે, અથવા સ્યામાક ખાના જેવો આત્મા છે, આ પ્રકારનું અસત્ અર્થનુ ઉભાવક વચન અસદુભાવતુ ઉભાવ ન રૂપ બીજુ મૃષાવાદ છે ર ગાયના વિષયમાં એવું કહેવું કે તે ઘડે છે આ પ્રકારે અર્થાન્તરનું કથન વચન ત્રીજે અર્થાન્તર નામને મૃષાવાદ છે ૩ ગોં " ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा २४ निरवद्यभाषणविधि १८९ यथा-काण प्रति 'अय काण' इत्यादि । तृतीया-आक्रोशरूपा यथा-'अरे वायमिनेय दासीपुत्र.'' इत्यादि । पुनरय कोषादिभावोपलक्षितश्चतुर्विधः । नोद गोध्यम्- मृपावादः क्रोधमानमायालोभहास्यभयत्रीडाक्रीडारस्परतिदाक्षिण्यमात्सर्यविपादा- दिभिः सभवति । पीडाजनक: सत्यवादोऽपि मृपावाद इति । मृपाभाषणे दोपा उकाः महानिरविश्वासो, देहार्थव्यसन तथा । असत्यमापिणा निन्दा, दुर्गतिथोपजायते ॥ १॥ इति । व्यापार प्रवर्तिनी, अप्रिया, और आक्रोशरूपा। क्षेत्र को जोतो इत्यादिक सावत्यव्यापार मे प्रवर्तन कराने वाला वचन गर्दा का प्रथम भेद है । काने को काना कहना यह गर्दा का द्वितीय प्रकार है। 'अरे कुलटा के पुत्र' इत्यादि वचन गर्दा का तृतीय प्रकार है। क्रोध, मान, माया, लोभ, हास्य, भय, व्रीडा-(लज्जा) क्रीडा, रति, अरति, दाक्षिण्य, मात्सर्य एव विपाद आदि निमित्तो को लेकर मृपाबाद में मनुष्यों की प्रवृत्ति होती है । जिस सत्यवचन से दूसरों की पीडा उपजे ऐसा सत्य- वचन भी मृपावाद में अन्तर्हित जानना चाहिये । मृपावाद में अनेक दोप है-जैसे कहा है- "धर्महानिरविश्वासो, देहार्थव्यसन तथा । अमत्यमापिणा निन्दा, दुर्गतिश्चोरजायते ॥१॥" मृपावाद से धर्म की क्षति होती है लोगों में विश्वास उठ जाता है देह और पन का नाश होता है। जो असत्यमापी होते ह उनकी अनेक ત્રણ પ્રકારની છે સાવદ્ય વ્યાપાર પ્રવતિની, અપ્રિયા અને આક્રોશ રૂપ ક્ષેત્રને જોઈને ઈત્યાદિક નાવદ્ય વ્યાપારમાં પ્રવર્તન કરાવનાર વચન ગહને પ્રથમ ભેદ છે કણને કણે કહેવો એ ગહને બીજો પ્રકાર છે “અરે કુરાના પુત્ર ઈત્યાદિ વચન ગહને ત્રણ પ્રકાર છે વ, માન, માયા, લેભ, હાસ્ય, ભય, લા કીડા, રતિ, અરતિ, દાક્ષિણ્ય, માત્સર્ય અને વિવાદ આદિ નિમિત્તોને મૃષાવાદમાં મનુષ્યોની પ્રવૃતિ થાય છે જે સત્ય વચનથી બીજાઓને પીડા ઉપજે એવું સત્ય વચન મૃષાવાદમાં અતહિત જાણવું જોઈએ મૃષાવાદમાં એનેક દેવ છે જેવી રીતે કહ્યુ છે કે- "धर्महानिरपिश्चासो देहार्थव्यसन तथा। असत्यभापिणा निन्दा दुर्गतिश्योपजायते ॥ १॥" મૃષાવાદથી ધર્મની સતી થાય છે, તેને વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે, દેહ અને ધનને નાશ થાય છે, જે અસત્ય ભાષી હોય છે તેની અનેક પ્રકારથી ·- " - १९० उत्तराध्ययनसूत्रे च-पुनः, अधारणीम्-निश्चयात्मिका भापा न वदत्-'गमिष्याम्येन' करिष्याम्येव' इत्यादिका भाषा न चूयादित्यर्थः । यत.- अन्नह परिचितिन्जर, कज्ज परिणमड अनहा चे । रिदिवसयाण जियाण, मुहत्तमत्त पि बहुविध ॥ १ ॥ छाया-अन्यथा परिचिन्त्यते, कार्य परिणमत्यन्यया चैत्र । विधिवशगाना जीनाना मुहूर्तमानमपि बहुविघ्नम् ॥ १ ॥ यद्वा-जयधार्यते जायतेऽर्थोऽनयेत्यपधारणी अवोधननिका भाषा, सा चतुर्विधा-सत्या, मृपा, सत्यामृपा, असत्यामृपा च । प्रकार से इम लोक मे निन्दा होती है और परलोक में उन्हें दुर्गति की प्राप्ति होती है। अवधारणात्मक (निश्चयकारी) मापा को बोलना यह भी एक असत्य का प्रकार है-जैसे-'जाऊँगा ही,' 'काँगा री। अथवा-'जाऊँगा' काँगा' इस प्रकार को मापा गपागाद में इमलिये सम्मिलित हो जाती है कि- अन्नह परिचितिज्जइ, कज्ज परिणमइ अन्नहा चेव । विहिवसाण जियाण मुदत्तमेत पि बहुविग्ध" ॥१॥ बोलने वाला विचारता कुछ है और होता कुछ है । मन मे अव धारित बात की पूर्ति नहीं होती है। क्यो कि कर्म वशवर्ती जीवो के एक मुहूर्त मे भी अनेक विघ्न उत्पन्न हो जाते हैं । अथवा-"अवधारण" शब्द का अर्थ अवयोध जनक भी है। यह अवयोधजनक भाषा सत्या १, मृपा २, सत्यामृषा ३, एव असत्यामृषा ८, के भेद से આ લેકમાં નિંદા થાય છે, અને પરલોકમાં તેને દુર્ગતિની પ્રાપ્તિ થાય છે અવધારણાત્મક નિશ્ચયકારી ભાષા બેલવી એ પણ એક અસત્યને પ્રકાર છે २भ-'श, रीश १ मथवा-श-श'मा प्रा२नी साषा भूषावाहमा એ માટે સમાય જાય કે, अन्नह परिचिंतिजई फज्ज परिणामइ अन्नहा चेव। विहिवसयाग जीयाण मुहुत्त पेत्त बहुविग्ध ।। १ ।। બોલવાવાળે વિચારે છે કાઈ અને બને છે કાઈ, મનમાં અવધારીત વાતની પૂતિ થતી નથી કેમકે, કમવશ વર્તી જીવને એક ઘડીમાં પણ અનેક વિદત ઉત્પન્ન થાય છે અથવા–“અવધારણ” શબ્દને અર્થ અવ બેધજનક પણ છે અવ બેધજનક ભાષા ૧ સત્યા, ૨ મૃષા, ૩ સત્યામૃષા અને ૪ અસત્યા મૃષાના ભેદથી ચાર પ્રકારની છે દેશકાળાદિકની અપેક્ષા જેમાં કોઈ પ્રકારને ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा २४ निरवधभाषणविधि तनाराधनी सत्या । आरायते मोक्षमार्गोऽनयेत्याराधनी यथावस्थितवस्त्व- भिधायिनी-या मर्मज्ञमतानुसारेण भाष्यते, यथा-अस्त्यात्मा सदसन्नित्यानि- त्याद्यनेकरमयुक्त इत्यादि। या तु निराधनी विपरीतवस्त्यभिधायिनी सा मृपा । विराध्यते मोक्षमार्गोऽन- येति विरावनी, मर्वज्ञमतप्रातिकूल्येन भाष्यते, यथा-' नास्त्यात्मा' यया वा- 'एकान्तनित्य आत्मा' यथा -अचौरे 'जय चौरः' इत्यादि । तथा-सत्यापि परपीडोत्पादिका, मा परपीडाजनकत्वाद् मुक्तिपिराधनाद् पा गिराधनी, विराधनो- त्वाच मृपा। यथा चौर पति-'अय चौर.' इति । चार प्रकार की है। देशकालादिक की अपेक्षा जिसमे किसी भी प्रकार का विसवाद न आसके एव वस्तुका जो स्वरूप है उसे उसी प्रकार से कहने वाली भापा सत्य मापा है। इस मापा से मोक्षामिलापी मोक्षमार्ग की आराधना करते हैं। जैसे-आत्मा है और वह न सर्वथा नित्य है और न मर्वथा अनित्य है किन्तु कथचित् नित्या- नित्यात्मक है (१) इस प्रकार अनेक धर्मविशिष्ट वस्तु का कथन करने वाली भाषा इस कोटि मे परिगणित होती है । जो भापा विराधिनी है-वस्तु के विपरीत स्वरूप को प्रतिपादन करने वाली है-वह मृषा मापा है। इसको बोलने वाला प्राणी कभी भी मुक्तिमार्ग का आराधक नही हो सकता है । इस प्रकार की भापा मे सदा सर्वज्ञ मत से प्रतिकूलता रहा करती है। जैप्ले-आत्मा नहीं है। अथवा है भी तो वह सर्वथा नित्य है या सर्वथा अनित्य है । अथवा जो चोर नही है उसको 'यह चोर है ' गेमा कहना । जो भाषा सत्य भी हो-परन्तु यदि उससे दूसरों को पीडा होतीहोतो वह भी इसी मृपावाद मे सम्मिलित जाननी चाहिये ।। વિવાદ ન આવી શકે અને વસ્તુનું જ સ્વરૂપ છે તેને તેવા પ્રકારથી કહેવા- વાળી ભાષા સત્ર ભાષા છે આ ભાષાથી મોક્ષાભિલાષી મેલ માર્ગની આરા ધના કરે છે જેમ આત્મ છે અને તે સર્વથા નિ ય નથી તેમ સર્વથા અનિત્ય પણ નથી પરંતુ કળ ચિત નિત્યાનિ યાત્મક છે આ રીતે અનેક ધર્મ વિશિષ્ટ વરતુન કથન કરવાવાળી ભાષા આ કોટિમાં પરિણીત થાય છે (૧) જે ભાષા વિરાધિની છે વસ્તુના વિપરીત સ્વરૂપને પ્રતિપાદન કરવાવાળી છે તે મૃષા ભાષા છે એને બેલનાર પ્રાણી કદી પ, મુક્તિ માગને આરાધક બની શકતું નથી આ પ્રકારની ભાષામા સદા સર્વજ્ઞ મતથી પ્રતિકૂળતા રહ્યા કરે છે જેમ-આત્મા નથી, અથવા છે તે પણ તે સર્વથા નિરવ છે યા સર્વથા અનિત્ય છે, અથવા જે ચાર નથી એને “આ ચોર છે” એમ કહેવુ, જે ભાષા સત્ય પણ હોય-પરતુ જે એનાથી બીજાને પીડા થતી હોય તે તે પણ આ મૃષાવાદમા સમ્મિલિત - ·. . १९२ उत्तराभ्ययनसचे या तु आराधनपिराधनी सा सत्यमृपा-आराधनी चासौ रािधनी च आराधनपिराधनी, कर्मधारयत्वात् पुपदारः। यथारस्थितपस्तुतचाभिगायिनी विपरीतास्त्वभिधायिनी चेत्युभयस्वभागा सत्यामृपा । यथा-कस्मिचिनगरे पञ्चसु दारकेपु जातेपु एवमभिधीयते ' अस्मिन्नगरेऽद्य दश दारका नाताः' इति सा आराधनपिराधनी । इय हि पञ्चाना दारकाणा यज्जन्म, तारताशेन सवादन संभवादाराधनी, दश न पूर्यन्ते इत्येतारताऽशेन सिवादसभा निराधनी भवति । यद्वा-श्वस्ते शत दास्यामीत्यभिधाय पञ्चाशत्स्यपि दत्तेषु लोकें मृपात्यादर्शनात् । अदत्तेपेन च मृपात्वसिद्धे , सर्वथा प्रदान क्रियाऽभावेन सर्वथाव्यत्ययात् । जो भाषा आराधनी भी हो और विराधिनी हो वह सत्यमृपा भाषा है। सत्यभापा का नाम आराधिनी है और मृपाभापा का नाम विराधिनी है । इन दोनों स्वरूपवाली जो भाषा है वह सत्यामृपा भाषा है जैसे यह कहना कि आज इस गाव मे दश गलक उत्पन्न हुए हैं। उस गांव में पाच ही वालक उत्पन्न हुए थे।तर ऐसा कहना सत्यामृपा स्वरूप इसलिये है, कि दश के करने में पाच का अन्तर्भाव तो हो ही जाता है अतः इतने अशकी अपेक्षा यह वचन सत्य है परन्तु दश पालक हुए नही हैं इतने अशमे वह मृपा है । अथवा ऐसा कहना कि “श्वस्ते शत दास्यामि" मैं कल तुम्हें सो (१००) रुपये दूगा। इसमें सो रुपये न देकर वह यदि पचास रुपये हो दे देता है तो इमप्रकार के व्यवहार को लोक मे असत्य मे परिगणित नहीं किया जाता है। जितना भाग नहीं दिया गया है उसी मे असत्यता आती है। हा यदि वह बिलकुल न देता तो यह भाषा જાણવી જોઈએ (૨) જે ભાષા આરાધની પણ હોય અને વિરાધની પણ હોય તે સત્યામષા ભાષા છે સત્યભાષાનું નામ આરાધિની છે અને મૃષા ભાષાનું નામ વિરાધિની છેઆ બન્ને સ્વરૂપવાળી જે ભાષા છે તે સત્યાગ્રુષ ભાષા છે જેમ એવુ કહેવુ છે, આજ આ ગામમાં ૧૦ બાળક જન્મ્યા છે કેઈ ગામમા પાચ જ બાળક જન્મ્યા હતા ત્યારે એવુ કહેવુ સત્યામૃષા સ્વરૂ, કે, દશના કહેવામાં પાચન અ ત વ તે થઈ જ જાય છે આથી આટલા અશની અપેક્ષા આ વચન સત્ય છે પરંતુ દસ બાળક જન્મ્યા નથી એટલા અશે એ મૃષા છે અથવા એમ કહેવું કે કાલે તમને સે રૂપીયા मापीश, આમાં સો ન આપતા જે ૫૦ રૂપીયા પણ આપે તે આ પ્રકારના વ્યવહારમાં લેકમાં અસત્ય બોલનાર તરીકેની ગણના નથી થતી, એટલે ભાગ આપવામાં ન આવ્યો એટલા પુરતી એમા અસત્યતા આવે છે, પણ આ માટે ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा २४ निरवद्यभागभेदा या तु नैराऽसत्या नापि सत्या सानमत्यामृपा नाम चतुर्थीभाषाव्यवहाररूपा । तन प्रथमा चतुर्थी च भापा भाषणीया । चतुर्थी-असत्यामृपाभापा-जामन्त्र- ण्यादिभेदयुक्ता । तर कोऽसावामन्त्रण्यादिभेद ? उच्यते-अपमर्थो भगवत्यामुक्तः । या-"अह भते 'आसइस्सामो सहस्सामो चिद्विस्मामो निसीटस्सामो तुयहिस्सामो। आमतणि जाणवणी, जायणि तह पुच्छणी य पण्णवणी । पञ्चरखाणी भासा, भासा इन्छाणुलीमा य ॥१॥ अणभिग्गहिया भासा, भासा य अभिग्गहम्मि योद्धया। समयकरणी भासा, गोयडमनोयडा चेर ॥ २॥ पनवणी ण एसा, न एमा भासा मोसा'। मृपा में ही अन्तर्भूत हो जानी (३)। जो न सत्य है, और न असत्य है ऐमी भापा का नाम असत्यामृपा-अर्थात् व्यवहार भाषा है ४ । इनमें प्रथम एव चतुर्थ भापा बोलने योग्य है ।चौथी जो असत्यामृपा भापा है वह आमन्त्रणी आदि भेदों से अनेक प्रकार की कही गई है। इसी विषय को भगवान ने भगवतीसून में कहा है- अह भते । आसहस्सामो सडस्सामो चिहिस्सामो निसीइस्सामो तुयद्विस्सामो। आमतणि आणवणी, जायणि तह पुच्छणी य पण्णवणी। पच्चक्खाणी भासा, भासा इच्छाणुलोमाय॥१॥ अणभिग्गदिया भासा, भासा य अभिग्गहमि योव्वा । ससयकरणी भासा, चोयडमव्वोयडा चेव ॥ २॥ पन्नवणीण एसा, न एसा भासा मोसा। ન દેત તે એ ભાષા મૃષામાં જ અતર્ભત બની જાત (૩) જે ન સત્ય છે અને ન અસત્ય છે એવી ભાષાનુ નામ અસત્યાપા-અવત વ્યવહાર ભાષા છે (૪) આમાં પ્રથમ અને ચાવી ભાષા બેલવા ચોગ્ય છે એવી જે અસત્યામૃષા ભાષા છે, તેને આમત્રણ આદિ ભેદોથી અનેક પ્રકારની કહેવામા આવે છે આ વિષયને ભગવાને ભગવતી સૂત્રમાં કહેલ છે- अह भते आसइस्सामो सदस्सामो चिद्विस्मामो निसीइस्सामो तुयहिस्सामो। आमतणि आणवणी, जायणि तह पुच्छणी य पप्णवणी। पञ्चक्खाणी भासा, भासा इच्छाणु लोमाय ॥१॥ अणभिग्गहिया भासा, भासा य अभिग्गहमि बोद्धव्या । ससयकरणी भासा, वोयडमव्वोयडा चेन ॥२॥ पन्नपणी ण एसा, न एसा भासा मोसा . - ·१९४ उत्तराभ्ययनसूत्रे , हता! गोयमा! जामइम्सामो त चेन० जाप न सा भासा मोसा। (भ० १० १० ३ उ० ४०३ सू०) छाया--अथ भान्त ! आशयिष्यामहे शयिष्यामहे स्थास्यामः निपस्स्यामः त्वग्वतयिष्यामः। आमन्त्रणी जाज्ञापनी याचनी तथा प्रच्छनी च भज्ञापनी । प्रत्याख्यानी भापा, भापा इच्छानुलोमा च ॥ १॥ अनभिगृहीता भाषा, भापा चाभिग्रहे गोडव्या । सशयकरणी भापा, न्याकृता अव्याकृता चैत्र ॥ २॥ प्रज्ञापनो खलु एपा, नेपा भाषा मृणा'। हत ! गौतम ! आशयिष्यामहं तदेव यारत् नेपा भाषा मृपा । व्याख्या-अथ' इति प्रश्नार्थक भदन्त ! हे भगान इत्येव श्री महावीर गौतमः पृच्छति-आश्रयिष्यामहे-आश्रयणीय वस्तु स्वीकरिष्याम , शयिष्यामहे विशेषतः शयन गरिप्यामहे, स्थास्यामः-ऊर्धस्थानेन स्थास्याम., निपत्स्यामः उपवेक्ष्यामः। त्वपरिवर्तयिष्यामः-सस्तारके पार्श्वपरिवर्तन करिष्यामः, यद्वा-आश्रयिष्यामः= आश्रयणीय स्थानादिक स्वीकरिष्यामः । इत्यादिका भाषा किं प्रज्ञापनी ' इत्यन्वयः इदमुपलक्षणम् । एवजातीया भापाविशेषाः किं भज्ञापनोस्पाः ? इति भावः। हता । गोयमा ! आसइस्सामोत चेव० जाव न एसा भासा मोसा (भ. १० श० ३ उ. ४०३ सून) भगवान महावीर से गौतम पूछते है कि-हे भगवन् ! हम आश्रय योग्य वस्तु का आश्रय लेंगे,शयन करेंगे, ग्वडे रहेंगे, बैठेंगे, करवट बदलेंगे इत्यादिक भाषा, तथा आमनणी आदि भाषा क्या प्रज्ञापनी भाषा है ? यह भाषा मृषा नही है? आमन्त्रणी आदि भाषाओं के नाम ये हैं-१ आमत्रणी, २ आज्ञापनी, ३ याचनी, ४ प्रच्छनी,५प्रज्ञापनी, प्रत्याख्यानी,७ इच्छा नुलोमा,८अनभिगृहीता,९ अभिगृहाता, १० सशयकरणी,११ व्याकृता, १२ अव्याकृता । इस प्रकार गौतम स्वामी के पूछने पर भगवान् उत्तर हतागोयमा आसदस्सामो तचेव० जाव न एसा भासा मोसा(भ १०श ३उ ४०३ सूत्र) ભગવાન મહાવીરને ગૌતમ પૂછે છે કે હે ભગવાન! અમે સુઈશુ, વધુ સુઈશું, ઉભા રહિશુ, બેસશુ, કરવટ બદલશુ, ઈત્યાદિક ભાષા તથા આમત્રણી આદિ ભાષા શુ પ્રજ્ઞાપની ભાષા છે? આ ભાષા મૃષા નથી? આમત્રણી આદિ ભાષાઓના નામ આ છે–૧ આમન્ત્રણ ૨ આજ્ઞાપની ૩ યાચની ૪ પ્રચ્છની ૫ પ્રજ્ઞાપની ૬ પ્રત્યાખ્યાની ૭ ઈચ્છાનુલેમા ૮ અનભિગ્રહીતા ૯ અભિગ્રહીતા, ૧૦ સશયકરણી, ૧૧ વ્યાકૃતા, ૧૨ અવ્યાકૃતા આ - ગૌતમ । - r ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० मा २४ निरपद्यभापामेदा तर-आमन्त्रणी-यथा 'हे साक" इत्यादि । एपा च फिक वस्तुनोऽविधा- यमत्वादनिषेधपत्याच सत्यादिभापारयललणनियोगतचाऽसत्यामृपा व्यवहाररूपा।१। आजापनी-कार्ये परस्य प्रर्तनी यथा इदमा कुर इत्यादि । एपा च निर्दिष्ट कार्यप्रवर्तकत्वाददुष्टविक्षासद्भावाचाऽसत्यामृपा । एवमन्यत्रापि भारनीयम् ॥ २ ॥ याचनी-अनिर्दिप्टरस्तुविशेपन्य देहीत्येवं याचनरूपा । यथा- "भिक्षा देहि"॥॥ प्रच्छनी-अपितातस्य मदिग्यस्य नाऽर्थस्य ज्ञानार्य प्रच्छनम् । यथा- "क्यमेतत् ॥ १॥४॥ देते हैं कि हे गौतम । पूर्वोक्त प्रकार को मापा प्रज्ञापनी भापा है, किन्तु यह भाया मृपा नहीं है । आमन्त्रणी आदि मापाओ का अर्थ करते ह- आमन्त्रणी-'हे साधो!' इत्यादि । यह किसी वस्तु की अविधायक एव अनिषेधक होने से, तथा सत्यादि तीन भापा के लक्षण से रहित होने से असत्यामृपास्वरूप व्यवहार भापा है १। आज्ञापनी-दूसरे को कार्य में प्रवृत्त कराने वाली भाषा आज्ञापनी भापा है। जैसे-'यह करो, यह मत करो' इत्यादि । यह भापा निर्दिष्ट कार्य मे प्रवर्तक होने से तथा निदोप विवक्षा के सद्भाव से असत्यामपा-स्वरूप है २। याचनी-"भिक्षा दो" इस प्रकार की याचनस्वरूप भापा याचनी भापा है । प्रच्छनी- अविज्ञात-अर्थात्-विना जाने हुए विषय को, अथवा सदिग्ध अर्थात्- सदेयुक्त विषय को जानने के लिये जो पूछना वह प्रच्छनी भाषा है ४ । સ્વામીના પુછવાથી ભગવાન ઉત્તર દે છે કે હે ગૌતમ પૂર્વોકત પ્રકારની ભાષા પ્રજ્ઞા પનીભાષા છે પરંતુ આ ભાષા મૃષા નથી આમત્રણ વગેરે ભાષાઓના અર્થ કહે છે અમ–ણું–હે માધે ! ઈત્યાદિ આ કઈ વસ્તુની અવિધાયક અને અનિષેધક હેવાથી,તથા સત્યાદિ ભાવાત્રયના લક્ષણથી રહિત હેવાથી અસત્યાગ્રુધાસ્વરૂપ વ્યવ હાર ભાષા છે ૧ આજ્ઞાપની–બીજાને કાર્યમાં પ્રવૃત્ત કરાવવાવાળી ભાષા આજ્ઞાપની ભાષા છે જેમ–આ કર, આ ન કરો, ઈત્યાદિ ! આ ભાષા નિર્દિષ્ટકાર્યમાં પ્રવર્તક હોવાથી તથા નિર્દોષ વિવક્ષાના સભાવથી અસત્યામૃષા વરૂપ છે ૨ યાચની- "सिक्षाहो" આ પ્રકારની યાચના સ્વરૂપ ભાષા યાચની ભાષા છે 3 प्री- અવિજ્ઞાત, અર્થાત જાણ્યા વગરના વિષયની અથવા સ દિગ્ધ અર્થા-સંદેહયુકત વિષયને જાણવા માટે જે પૂછવું તે પુચ્છનિ ભાષા છે ૪ પ્રજ્ઞાપની-શિષ્યને ઉપ- - ·उत्तराध्ययनसूरे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अयोधिका गापा, यथा-हिंसाप्रवृत्तो. ऽनन्तदुःखभागी भनति" इत्यादि । यथा पा-माणिवधानियताः माणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाच भान्ति । उक्तन-- पाणियहाउ नियत्ता, हरति दीहाउ या रोगा य । एस मई पन्नता, पन्नपणी वीयरागेहि ॥१॥५॥ छाया-प्राणिवधाद् नित्ता, भान्ति दीर्घायुषः अरोगाथ। एपा मतिः प्राप्ता, प्रज्ञापनी पीतरागे ॥१॥ प्रत्यारयानीभापा-याचमानस्य प्रतिषेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्त वस्त्र पार वा याचमान शिष्य प्रति गुरुदवि-"अधिक वस्त्र पात्र वा न दीयते" इति ॥६॥ प्रजापनी-शिप्य को उपदेश देने स्वरूप जो मापा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवरोध होता है उसका नाम प्रज्ञापनी भापा है। जैसे-"जो रिसा में प्रवृत्त होता हे वह अनत दु.ग्य का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे मर भर मे दीर्घ आयु पाते हैं तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तच- "पाणिवहाउ नियत्ता, स्वति दीहाउया अरोगाय । एस मई पन्नत्ता, पनवणी धीयरागेहिं ॥" प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पाम याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक मापा का प्रयोग होता है वह प्रत्यारयानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वस्त्र व पान को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते है कि-मर्यादा से अधिक वस्त्र व पात्र नहीं दिया जाता है" इत्यादि ६ । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે કે જેનાથી તેને અને અવધ થાય છે એનું નામ પ્રજ્ઞાપનીભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અને તે દુ અને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણી વધથી દૂર રહે છે તે ભવભવમા દીર્ધાયુ ભેગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે એ કહ્યુ છે કે- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पनत्ता, पन्नवणी वीयरागेहि ॥" પ્રત્યાખ્યાની–ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પ્રાગ હેાય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે જેમ-મર્યાદાથી અતિરિત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામાં આવતું નથી (૬) ઈત્યાદિ ! ઈચ્છાનુલેમાન - ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० २४ निरवद्यमापामेदा इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इन्छा वदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य " एपमस्तु ममाप्यभिमेतमेतत् " एव रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ कार्यमारभमाणः कचन पृच्छति, स प्राह- भवान् करोतु ममाप्येतदभिप्रेनम् ' इति । यथा वा केनचित् कथिदुक्त -"सासकाश गच्छाम" स वदति-एवमस्तु इति।।७।। अभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्य योन्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-बहुपुकार्येप्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-किमिदानी करोमि ?, स पाह- यत् रोचते तत् कुर' इति ॥८॥ अभिगृहीता-नयमभिगृह्य योच्यते-इद वस्त्रपात्रादिक धर्मोपकरणम्, अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो मापा बोली जाती है वह 'इच्छानुलोम' भाषा है-जैसे कोई किसी को किमी शुभ कार्य में प्रेरणा करे तर वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है। अपना कोई किसी शुभ कार्य का प्रारभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसद है । अबचा-कोई ऐसा कहे-'म साधु के पास जारहा ह' तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ । अनभिगृहीता- अर्थशन्य-डित्थडवित्यादि शन्दो का बोलना। अथवा जिसमे किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-तसे कार्यो के उपस्थित होने पर कोई किसो से जय यह पठता है कि-'कहो मै इस ममय कौनसा काम करूँ" तो वह कहता है कि-जो तुम्हें रचे सो करो'। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता भाषा है ८ । अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भाषा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण ह' । अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાનો અર્થાત-પ્રેરકના કાને અનુકળ જે ભાષા બોલાય છે તે ઈરાનુલોમા ભાષા છે જેમ-કઈ કઈને કઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કેઈ શુભ કાર્યને પ્રારભ કરતા કોઈને પૂછે છે તે કહે કે-કરો એ મને પણ પસદ છે અથવા કઈ એમ કહે કે હુ સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાભળનાર કહે કે, સારૂ જાવ ૭ અનભિગૃહિતા-અર્થશુ ય–“હિત્ય ડવિત્યાદિ શબ્દ બેલ અથવા જેમાં કોઈ એક અર્થને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણું કામે ઉપસ્થિત થતા કોઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હુ આ વખતે કયુ કામ કરે, તે તે કહે છે કે, જે તમને રૂચે તે કરો આ પ્રકારની ભાષાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે ૮ અભિગૃહીતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રયોગ કરવામાં આવે ते लिखित ભાષા છે જેમ- આ વસ્ત્ર પત્રાદિક ધર્મના ઉપકરણ છે” અથવા આ સમયે " ·उत्तराध्ययनहरे प्रज्ञापनी-नियस्योपदेशानरूपा, भीगोपिका भाषा, यथा-हिंसापतो ऽनन्तदु.ग्यभागी भरति " इत्यादि । यया पा-माणिग्धान्निटत्ताः प्राणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाम भान्ति । उक्ती-- पाणिहाउ नियत्ता, हात्ति दीहाउ या रोगा य । एस मई पन्नता, पनरणी वीयरागेहि ॥१॥५॥ छाया-प्राणिरधाद् नित्ता, भान्ति दीर्यायुपः अरोगान। एपा मतिः मनमा, प्रशापनी पीतरागः ॥१॥ प्रत्यारयानीमापा-याचमानस्य प्रतिपेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्त वस्त्र पात्र वा याचमान शिष्य प्रति गुरुदिति-"अधिक मत पात्र वा न दीयते" इति ॥६॥ प्रज्ञापनो-शिष्य को उपदेश देने स्वरूप जो माता रोती है कि जिससे उसे अर्थ का अवोध रोता है उनका नाम प्रज्ञापनी भापा है। जैसे-"जो हिसा मे प्रवृत्त होता है वह अनत दु ग्व का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भा भव मे दीर्घ आयु पाते है तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तच- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवति दीहाउया अरोगाय । एस मई पन्नत्ता, पनवगी वीयरागेहिं ॥ प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पास याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भाषा का प्रयोग रोता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वन व पार को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते है कि-मर्यादा से अधिक वन व पात्र नहीं दिया जाता है" इत्यादि । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે તે જેનાથી તેને અર્થનો અવબોધ થાય છે એનું નામ પ્રજ્ઞાપની ભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અને તે હું અને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણી વધથી દૂર રહે છે તે ભભવમાં દીર્ધાયુ ભોગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે ૫ કહ્યુ છે કે "पाणिवहाउ नियचा, हवति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पनत्ता, पन्नवणी वीयरागेहिं ।। પ્રત્યાખ્યાની–ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પ્રયોગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે જેમ-મર્યાદાથી અતિરિકત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામા આવતુ નથી () ઈત્યાદિ ! ઈચ્છાનુમા- ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० २४ निरवद्यभाषाभेदा इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इन्छा तदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य " एवमस्तु ममाप्यमिप्रेतमेतत् " एव रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ कार्यमारभमाण कचन पृच्छति, स प्रार-भान् करोतु ममाप्येतदभिग्रेनम्' इति । यथा वा केनचित् कश्चिदुक्त'-"सासकाश गच्छाम" स वदति-एवमस्तु इति।।७।। अभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्य योच्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रविनियतार्थानधारणम् । यथा-उद्पुर्येप्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृउति-किमिदानी करोमि ?, स माह-' यत् रोचते तत् कुर' इति ॥ ८ ॥ अभिगृहीता-नयमभिगृह्य गोच्यते-इद वस्त्रपानादिक धर्मोपकरणम् , अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो भाषा बोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' मापा है-जैसे कोई किमी को फिमी शुभ कार्य मे प्रेरणा करे तर वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है'। अपना कोई किसी शुभ कार्य का प्रारभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसद है। अथवा-कोई ऐसा कहे-' में साधु के पाप्त जा रहा है' तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ । अनभिगृहीता- अर्थशून्य-डित्थडवित्यादि शब्दो का बोलना। अथवा जिममे किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-बहुतसे कार्यो के उपस्थित होने पर कोई किसो से जब यह पूछता है कि-'कहो मै इस ममय कौनसा काम करूँ?' तो वह कहता है कि-जो तुम्हें स्चे सो करो'। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता मारा है ८ । अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भाषामा प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भाषा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण है'। अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાને અર્વા-પ્રેરકના કાને અનુકુળ જે ભાષા બોલાય છે તે ‘ઈરછાનુલોમા ભાષા કે જેમ-કઈ કઈને કોઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કેઈ શુભ કાર્નને પ્રાર ભ કરતા કેઈને પૂછે તો તે કહે કે-કરે એ મને પણ પસદ છે અથવા કઈ એમ હે કે હું સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાભળનાર કહે કે, સારૂ જાવ ૭ અનભિગૃહિતા-અર્થશુન્ય-“ડિલ્થ ડિવિત્યાદિ ” શબ્દ બેલ અથવા જેમા કઈ એક અર્થને નિશ્ચય નહાય, જેમ-ઘણા કામે ઉપસ્થિત થતા કેઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હુ આ વખતે કયુ કામ કરું, તે તે કહે છે કે, જે તમને રૂચે તે કરો આ પ્રકારની ભાષાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે ૮ અભિગૃડીતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રયાગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા ભાષા છે જેમ-છે આ વસ્ત્ર પાત્રાદિક ધર્મના ઉપકરણ છે” અથવા “આ સમયે ·उत्तराध्ययनसूत्रे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अर्थोपिका भापा, यथा-हिंसाप्रवृत्तो- ऽनन्तदुखभागी भवति" इत्यादि । यथा पा-माणिग्धान्नित्ताः माणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाव भवन्ति । उक्तश्च--- पाणिवहाउ नियत्ता, हवति दीहाउ या रोगा य । एस मई पन्नत्ता, पन्नाणी वीयरागेहिं ॥१॥५॥ छाया-प्राणिवधाद् नित्ता, भवन्ति दीर्घायुषः अरोगाश्च । एपा मतिः प्रतप्ता, प्रज्ञापनी पीतरागः ॥१॥ प्रत्याख्यानीभापा-याचमानस्य प्रतिपेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्त वस्त्र पान वा याचमान शिष्य प्रति गुरुदिति-"अधिक वस्त्र पान वा न दीयते" इति ॥६॥ प्रज्ञापनो-शिप्य को उपदेश देने स्वरूप जो भाषा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवनोध होता है उसका नाम प्रज्ञापनी मापा है। जैसे-"जो हिसा मे प्रवृत्त होता है वह अनत दु ग्व का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भव भर मे दीर्घ आयु पाते हैं तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तच- "पाणिवहाउ नियत्ता, स्वति दीहाउया अरोगाय । एस मई पन्नत्ता, पन्नवगी वीयरागेहिं ।। प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पाम याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भाषा का प्रयोग होता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वस्त्र एव पान को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते है कि-मर्यादा से अधिक वन व पान नहीं दिया जाता है" इत्यादि ६ । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે તે જેનાથી તેને અને અવધ થાય છે એનું નામ પ્રજ્ઞાપની ભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અને ત દુખને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણુ વધથી દૂર રહે છે તે ભવભવમાં દીર્ધાયુ ભેગવે છે તથા શીરે નિરોગી રહે છે એ કહ્યું છે કે- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नत्ता, पन्नपणी चीयरागेहिं ॥ પ્રત્યાખ્યાની–ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પ્રાગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે જેમ-મર્યાદાથી અતિરિકત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામાં આવતું નથી (૬) ઈત્યાદિ ! ઈચ્છાનુલોમા- " ·. मियदर्शिनी टीका अ० १ गा २४ निरवद्यमापाभदा इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इन्छा तदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य " एवमस्तु ममाप्यमिप्रेतमेतत् " एव रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ कार्यमारभमाणः कचन पृच्छति, स पाह-' भवान् करोतु ममाप्येतदभिप्रेतम्' इति । यथा वा केनचित् कश्चिदुक्त'-"साधुसफाश गच्छाम" स वदति-एवमस्तु इति।।७।। अभिगृहीता--अर्थमनभिगृह्य योन्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रविनियतार्थावधारणम् । यथा-बहुपुर्येष्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-फिमिदानी करोमि ?, समाह-' यत् रोचते तत् कुरु ' इति ॥ ८॥ अभिगृहीता--अर्थमभिगृह्य योच्यते-इद वस्त्रपागादिक धर्मोपकरणम् , अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो मापा गोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' भाषा है-जैसे कोई किसी को किमी शुभ कार्य मे प्रेरणा करे तर वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है। अपवा कोई किसी शुभ कार्य का प्रारम करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसद है। अथवा-कोई ऐसा कहे-'मै साधु के पास जा रहा है' तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ ७॥ अनभिगृहीता- अर्थशून्य-डित्थडवित्यादि शब्दो का बोलना। अथवा जिममे किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-पटुतसे कार्यो के उपस्थित होने पर कोई किसी से जब यह पूछता है कि-'कहो मै इस ममय कौनसा काम करूँ?' तो वह कहता है कि-जो तुम्हें म्चे सो करो। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता माता है ८ । अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता मापा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण ह' । अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાની અત-પ્રેરડના કાને અનુકળ જે ભાષા બોલાય છે તે ઈચ્છાનુલમાં ભાષા કે જેમ-કઈ કઈને કઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કેઈ શુભ કાર્યને પ્રારભ કરતા કેઈને પૂછે છે તે કહે કે-કરે એ મને પણ પસદ છે અથવા કેઈએમ હે કે હું સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાભળનાર કહે કે, સારૂ જાવ ૭ અનભિગૃહિતા-અર્થશુ ય“ડિલ્થ ડિવિસ્થાદિ શબ્દ બેલ અથવા જેમાં કઈ એક અને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણુ કામે ઉપસ્થિત થતા કોઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હુ આ વખતે કયુ કામ કરૂ, તે તે કહે છે કે, જે તમને રચે તે કરો આ પ્રકારની ભાષાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે ૮ અભિગુડતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રયોગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા ભાષા છે જેમ-“આ વસ્ત્ર પાત્રાદિક ધર્મના ઉપકરણ છે” અથવા આ સમયે " ·उत्तराध्ययनसूत्रे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अर्थयोपिका भाषा, यथा-हिंसामवृत्तो- ऽनन्तदुःखभागी भवति" इत्यादि । यथा वा-माणिवधान्नित्ताः पाणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाव भान्ति । उक्तन-- पाणिवहाउ नियत्ता, हयति दीहाउ या रोगा य । एस मई पन्नत्ता, पनपणी पीयरागेहि ॥ १॥५॥ डाया-प्राणिवधाद् नित्ता, भान्ति दीर्घायुपः अरोगाच । एपा मति. पक्षमा, मज्ञापनी वीतरागे ॥१॥ प्रत्याख्यानीभापा-याचमानस्य प्रतिषेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्त वस्त्र पानं वा याचमान शिष्य प्रति गुरुदति-"अधिक वस्त्र पान वा न दीयते" इति ॥६॥ प्रज्ञापनो-शिष्य को उपदेश देने स्वरूप जो भाषा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवरोध होता है उनका नाम प्रज्ञापनी भाषा है। जैसे-"जो हिसा मे प्रवृत्त होता है वह अनत दु.प का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भर भव मे दीर्घ आयु पाते है तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तच- "पाणिवहाउ नियत्ता, स्वति दीहाउया अरोगाय । एस मई पन्नता, पन्नवगी वीयरागेहिं॥" प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पाम याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भाषा का प्रयोग होता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वस्त्र एव पान को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते है कि-मर्यादा से अधिक वन व पान नहीं दिया जाता है" इत्यादि ६ । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે કે જેનાથી તેને અર્થને અવબોધ થાય છે એનું નામ પ્રજ્ઞાપની ભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અને દુ અને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણી વધથી દૂર રહે છે તે ભભવમાં દીર્ધાયુ ભેગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે પ કહ્યું છે કે "पाणिवहाउ नियत्ता, हवति दोहाउ या अरोगा य । एस मई पनत्ता, पन्नाणी वीयरागेहिं ।। પ્રત્યાખ્યાની–ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે જેમ-મર્યાદાથી અતિરિકત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામા આવતુ નથી (૬) ઈત્યાદિ ! ઈ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गार २४ निरवद्यभापाभदा इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इच्छा वदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य "एसमस्तु ममाप्यमिमेतमेतत् " ए रूपा, यया वा कश्चित् किंचित् शुभ कार्यमारभमाणः कचन पृच्छति, स पाह-'भवान् करोतु ममाप्येतदभिप्रेतम्' इति । यथा वा केनचित् कश्चिदुक्त.-"सासकाश गच्छाम" स वदति-एवमस्तु इति।।७।। अभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्य योच्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रतिनियतार्थापधारणम् । यथा-बदुपुकार्येवास्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-किमिदानी करोमि ?, स माह-' यत् रोचते तत् कुर' इति ॥ ८॥ अभिगृहीता-नयमभिगृह्य योच्यते-इद वस्त्रपानादिक धर्मोपकरणम्, अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो मापा गोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' भाषा है जैसे कोई किमी को फिमी शुभ कार्य में प्रेरणा करे तर वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है'। अपना कोई किसी शुभ कार्य का प्रारभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसद है। अथवा-कोई ऐसा कहे-'म साधु के पाप्त जा रहा है' तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ ७॥ अनभिगृहीता-- अर्थशून्य-डित्थडवित्यादि शब्दो का बोलना। अथवा जिसमे किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-तसे कार्यों के उपस्थित होने पर कोई किमो से जय यह पूछता है कि-'कहो में इस ममय कौनसा काम करूँ?" तो वह कहता है कि-जो तुम्हें रचे सो करो। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता माना है ८ । अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भाषा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण ह' । अथवा इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાના અત-પ્રેરતના ઈછાને અનુકુળ જે ભાષા બોલાય છે તે ઈચ્છાનુલેમા ભાષા છે જેમ-કઈ કઈને કોઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કઈ શુભ કાર્યને પ્રારભ કરતા કેઈને પૂછે છે તે કહે કે-કરો એ મને પણ પસદ છે અથવા કોઈ એમ કહે કે હુ સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાભળનાર કહે કે, સારૂ જાવ ૭ અનભિગૃહિતા–અર્થશુ ય-“ડિથ ડવિથાદિ” શબ્દ બેલ અથવા જેમા કોઈ એક અર્થને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણા કામો ઉપસ્થિત થતા કોઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હુ આ વખતે કયુ કામ કરૂ, તે તે કહે છે કે, જે તમને રચે તે કરે આ પ્રકારની ભાવાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે ૮ અભિગૃડતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા ભાષા છે જેમ-“આ વસ્ત્ર પત્રાદિક ધર્મના ઉપકરણ છે” અથવા “આ સમયે ·- उत्तराध्ययनसूत्रे -प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-इदमिदानी कर्तव्यम् , इद न कर्तव्यमिति ॥९॥ सशयकरणी-याउने कार्यमतिपनिकरी सा। या भापा जनेकार्थाभिधायि तया परस्प सशयमुत्पादयति, यथा - सेन्धमानयेत्या संघाशदो नरवण वाजिवाचफत्वेन सशयोत्पादकः ॥ १०॥ व्याकृता-या प्रकटार्था । यथा-अहिंसा-सर्वकल्याणकारिणी ॥ ११ ॥ अव्याकृता-अतिगम्भीरशब्दार्थी, अव्यक्ताक्षरपयुक्ता वा, यवा- सपत-स्य महापाप प्रतिक्रमणकर्मणा"। इत्यादि, यथा पा मम्मगादि वालभापा ॥१२॥ एपा-आमन्त्रण्यादिका भाषा प्रज्ञापनी खलु-प्रज्ञाप्यते प्रकटी क्रियतेऽर्थोऽनयेति प्रज्ञापनी अर्थकथनी, सा भापणीया इत्यर्थ । नेपा भापा मृपा समय यह करना चाहिये, यह नहीं करना चाहिये १०। सशयकरणी- जिस भाषा से सुनने वालेको अनेक अर्यों की प्रतिपत्ति होने लगे उस भाषा का नाम सशयकरणी मापा है, जैसे-किसी ने कहा कि-'सैन्धव लाओ' यह सैन्धव शब्द पुरुप, लवण और घोडे रूप अर्थों का प्रतिपादक है, अतः सुनने वाले को सशय जनक हो जाता है १० । व्याकृता- जिसका अर्थ स्पष्ट होता है वह व्याकृता भाषा हे जैसे-"अहिंसा सर्व प्रकार से कल्याण करने वाली है " ११ । अव्याकृता-अतिगभोर शब्दार्थवाली भापा अव्याकृता भापा है । अथवा-जो अव्यक्त अक्षर से युक्त होती है वह भापाअव्याकृता मापा है जैसे-"सयत-स्य महत्पाप प्रतिक्रमणकर्मणा" प्रतिक्रमण कर्म से सयत को बडा मारी पाप लगता है। यहा पर जप "स्य" को क्रियापद मान लिया जाता है तब इसका આ કરવું જોઈએ આ ન કરવું જોઈએ ” ૯ સ શપકરણી-જે ભાષાથી સાભી નારને અનેક અર્થોને આભાસ થવા લાગે તે ભાષાનું નામ સશયકરણી ભાષા છે જેમ કેઈએ કહ્યું કે—“સિન્ધવ લાઓ” આ સન્થવ શબ્દ પુરુષ મીઠું અને ઘડારૂપ અર્થને પ્રતિપાદક છે આથી સાભળવાવાળાને પ્રકરણદિના અભાવમાં સશયજનક બને છે એ માટે પ્રકરણ સમજીને આ ભાષા બોલવામા દેષ નથી કેમકે, તે વ્યવહારૂ ભાષા છે ૧૦ વ્યાકુતા–જેને અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે તે વ્યાકૃત ભાષા છે જેમ-અહિંસા સર્વ પ્રકારથી કલ્યાણ કરવાવાળી છે” ૧૧ અવ્યાકૃતા અતિ ગભીર શબ્દાર્થવાળી ભાષા અવ્યાકૃત ભાષા છે અથવા જે અવ્યકત અક્ષરથી યુક્ત હોય છે તે ભાષા અન્ય કૃત ભાષા છે જેમ सयत-स्य महत्पाप प्रतिक्रमणा कर्मणा- પ્રતિક્રમણ કર્મથી સયતને મોટુ ભારે પાપ લાગે છે, અહિ જ્યારે “” ને ક્રિયાપદ માનવામાં આવે ત્યારે એને અર્થ એવો થાય છે કે, ·. - प्रियदर्शिनी टीफा अ० । गा० २४ निरयद्यभाषाभेदा २९९ -एपा भाषा मृपा जयक्तव्या नेत्यर्थः । प्रश्नकर्तुरयमभिप्राय:-'आशयिप्यामहे' इत्यादिका भाषा भविष्यकालविपया, साचान्तरायसभवेन कदाचिदर्थाभिधायिनी न स्यात् । तथा एकार्यपियाऽपि बहुवचनान्ततयाऽभिहिता तस्मादयथार्या । तथा-आमन्त्रणीप्रभृतिका, सत्यभापावदर्य नियता नास्ति विधिप्रतिषेधयोधकत्वा भावात् , अत. किमिय वक्तव्या स्यात् , उत न ' इति । अर्थ ऐसा होता है कि हे सयत' प्रतिक्रमण कर्म से तुम अपने पापोका क्षय करो। यह बोध शीघ्र नही हो सकता है, अतः इसे अव्याकृत भाषा कहा है। अयवा-पालककी भाषाको अव्याकृत भाषा कहते है १२। ये सर भापाय प्रज्ञापनी हैं, यह प्रज्ञापनी भाषा मृपास्वरूप नहीं है। प्रश्न करने वालेका कहने का हेतु यह है-जर यह कहा जाता है कि हम 'शयन करेंगे' इत्यादि, तर यह भापा भविष्यत् काल को विषय करने वाली होने से अर्थकी पूर्ति में असमर्थ जान पडती है, कारण कि अन्तराय कर्म के उदय की सभावना होने से उस विवक्षित अर्थकी कदाचित् पूर्ति न भी हो सके तो फिर जिस प्रकार मृपाभापा अर्थको कहनेवाली नहीं मानी जाती है उसी प्रकार यह भाषा भी अनर्थाभिधायिनी मान लेना चाहिये हम शयनकरेंगे" इस कथनमे "मैं शयनकरूँगा" इस एक वचन के ही प्रयोग मे पहुवचन का प्रयोग किया गया है। जैसे एक को अनेक करनेवाली भाषा अयथार्थ मानी जाती है। उसी प्रकार यह भी अयथार्थ मानी जानी चाहिये । इसी तरह आमन्त्रणी भाषा भी सत्य भापाकी तरह अर्थ में नियत नहीं है, क्यों कि इनमें विधि एव प्रतिषेध की योधकता का अभाव है, इसलिये यह सदेह होता है कि यह योलने के योग्य है अथवा नही है। इस प्रकारकी आशका का यह उत्तर है कि સયત પ્રતિક્રમણ કર્મથી તમે તમારા પાપને ક્ષય કરે આ બેધ જલદી થઈ શકતું નથી આથી આને અવ્યાકૃત ભાષા કહેવામાં આવે છે બાળકની ભાષાને અવ્યાકૃત ભાષા કહેવામાં આવે છે ૧૨ આ બધી ભાષા પ્રજ્ઞાપની છે આ પ્રજ્ઞાપની ભાષા મૃષા સ્વરૂપની નથી પ્રશ્ન કરનારના કહેવાનો મતલબ એ છે કે, જ્યારે એમ કહેવામાં આવે છે કે, “અમે સુઈએ છીએ“ આ હુ સુઉ છુ” આ એક વચનના પ્રયોગમાં બહુ વચનનો પ્રયોગ કરવામાં આવેલ છે જેમ એકને અનેક કહેવાવાળી ભાષા અયથાર્થ માનવામાં આવે છે એ રીતે પણ અયથાર્થ માનવી જોઈએ આ રીતે આમન્ત્રણ ભાષાઓ પણ સત્ય ભાષાની જેમ અર્થમાં નિયત નથી કેમકે, એનામા વિધિ અને પ્રતિધની બેધકતાને અભાવ છેઆ માટે એ સ દેહ થાય છે, એ બોલવાને યોગ્ય છે, . - मथा- उयनमा " ·२०० . उत्तराभ्ययनस्ये अनोत्तरमाह-हता । इत्यादि । 'हन्त' इनि स्वीकारावक., अय भावः- 'आशयिष्यामहे' 'शयिष्यामहे' इत्यादिका भाषा निश्चयात्मकशन्दप्रयोगा भावान्नास्ति निश्चयात्मिका, या तु-'आशयिष्यामहे एप' 'शपियामह एव' इत्यादिशा निश्चयात्मिका सैगन्तरायसभगद् भविष्यकालविपया भाषा मृषा- भवितुमर्हति । 'आशयिष्यामहे ' इत्यादी तु-शयनादिक्रियाया वक्तुरभिमायः "शयनादिक्रियाकरणस्य भावो मम पर्तते" इत्यादि रूप' सत्य एवास्तीति भवति प्रज्ञापनी । एकार्थविपये पचनाभिधानमपि आत्मनि गुरौ च शास्त्रानुमत, तस्माद् बहुवचनान्ततया प्रयुक्ताऽपि प्रज्ञापन्येव भाति । एषमामन्त्रण्यादिकाऽपि। आश्रयिष्यामहे " इत्यादिक भापार निश्चयात्मक शब्द के प्रयोग के अभाव से निश्चयात्मक नहीं हैं। ये निश्चयात्मक जर ही मानी जाती है कि जर इनके साथ निश्चयात्मक शब्दका प्रयोग किया हुआ होता है। जैसे-आश्रयिष्यामहे ग्व, शयिष्यामहे एव" इस प्रकारकी निश्चया- स्मक भाषा में जो कि भविष्यत् कालको विषय करनेवाली हो अन्तराय फर्म के उदय से अपने अर्थकी पूर्ति की निश्चितता सदिग्ध रहती है अतः पही भाषा मृपावाद रूप मानी जाती है। "आश्रयिष्यामहे" इत्यादि भाषा मे तो शयनरूप क्रिया करने का भाव ही केवल वक्ता का रहा हुआ है अत उस अपेक्षा वह सत्य ही है। इसी अर्थ को मन में रख कर मुनिराज भविष्यकाल के अर्थ मे भाव शब्द का प्रयोग करते हैं, जैसे-'कल स्वाध्याय करने का भाव है ' अथवा-'तपस्या करने का भाव है' इत्यादि। एकवचन में भी व्याकरणसिद्धान्त के अनुसार मया नथी से प्र४२नी माना या उत्तर छ, "आशयिष्यामहे " SAlles ભાષાઓ નિશ્ચયાત્મક નથી અને નિશ્ચયાત્મક ત્યારે જ કે જ્યારે એની સાથે નિશ્ચયાત્મક શબ્દ પ્રયોગ કરવામાં આવેલ હોય रेम आशयिष्यामहे एव शयिष्यामहे एव-मा प्रानी श्याम सापामा કે જે ભવિષ્પત કાળને વિષય કરવાવાળી હોય અતરાય કમના ઉદયથી તેના અર્થની પૂર્તિની નિશ્ચિતતા સંદિગ્ધ રહે છે. આથી તે ભાષા મૃષા । ३५ भानपामा मावे छ " आशयिध्यामहे" त्या भाषामा त नारन। સુવાની ક્રિયા કરવાને ભાવ જ ફકત રહેલ છે આથી એ અપેક્ષાથી તે સત્ય જ છે આ જ અર્થને મનમા રાખી મુનિરાજ ભવિષ્યકાળના અર્થ માં ભાવ શબ્દને પ્રયોગ કરે છે જેમ—કાલે સ્વાધ્યાય કરવાને ભાવ છે” કરવાને ભાવ છે” ઈત્યાદિ એક વચનમાં પણ વ્યાકરણ સિદ્ધાતની માનવામાં આવે અથવા તપસ્યા ·" प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा २४ सायद्यभापणनिषेध ૨૦૨ या निरवधपुरुषार्थसाधनी सा प्रज्ञापन्येव । यथा “ हे साधो !” " इद मा कुरु " इत्यादिका । सा तु भापणीयैवेति । भापादोप-सावधानुमोदनादिक, मृपा-कर्कशाऽसभ्यशब्दोच्चारणादिक च, परिहरेत् । च-पुनः, माया सदा-सनकाल परिवर्जयेत् । अत्र मायामित्युपलक्षणम् , क्रोधमानलोभाना कपायाणाम् । सर्वान् कपायान् पखिर्जवेदित्यर्थः । कयायाणा पाभापणहेतुत्वात् , कपायवर्जने सति मृपाभाषणपरि- हारः सुतरा स्यादिति भावः ॥ २४ ॥ यहुवचन का प्रयोग हो जाता है। वहा कहागया ह कि अपने मे एव गुरू में यरवचन का प्रयोग करना निर्दोप है, इसलिये एक मे भी बहु वचनान्तरूप से प्रयुक्त भाषा प्रज्ञापनी ही भाषा है । इसी तरह आम- न्त्रणी आदि भापारों भी जो निरवद्य पुरुपार्थ की साधक होती हैं वे पज्ञापनी ही हैं। जैसे-" हे साधो।" "यह करो यह मत करो" इत्यादि। सावध कर्म की अनुमोदना आदि करना यह भापा दोप है। इसी भकार कर्कश एवं कठोर शब्द का उच्चारण करना आदि भी मृषा भाषा में ही अन्तर्हित है।माया शब्द उपलक्षण है। इसलिये क्रोधादिक कपाय के विषय में भी समझ लेना चाहिये, क्यो कि कषाय के आवेश से ही मृपाभाषण होता है। इनके परिचर्जन से मृपाभाषाका परिवर्जन हो जाता है। अतः भाषादोष एव माया का सदा काल परित्याग कर देना चाहिये ॥२४॥ બહુ વચનને પ્રગટ થઈ જાય છે, આથી એ બતાવાયુ છે કે, પોતાનામા અને ગુરુ મહારાજમા બહુ વચનનો પ્રયોગ કરવા નિર્દોષ છે આ માટે એકમા પણ બહુવચનાન્તરૂપથી પ્રયુકત ભાષા પ્રજ્ઞાપની ભાષા જ છે આ રીતે આમ ત્રણ આદિ ભાષાઓ પણ જે નિરવઘ પુરૂષાર્થની સાધક હોય છે તે પ્રજ્ઞાપની छ भ-साधे"मा ४२, मान ४२,"त्यादि। સાવધ–કર્મની અનુમોદના આદિ કરવી એ ભાષા દે છે આ પ્રકારે કર્કશ અને કઠોર શબ્દનું ઉચ્ચારણ કરવું આદિ પણ મૃષાભાષામા જ અન્ત હિત છે માયા શબ્દ ઉપલક્ષણ છે આ માટે ફોધાદિક કષાયના વિષયમાં પણ સમજવું જોઈએ કેમકે, કષાયના આવેશથી જ મૃષાભાષણ થાય છે તેના ત્યાગથી મૃષા ભાષાને ત્યાગ થાય છે આથી ભાષાદેવ અને માયાને સદાકાળ પરિત્યાગ કરી દેવું જોઈએ (૨૪) ·२०२ उत्तराभ्ययन . मूलम्-ने लवेज पुट्ठो सावज्ज, न निरहन मम्मय । अपणहा परंडा वी, उभयस्सतरेण वो ॥ २५॥ छाया-न कपेत् पृष्टः सावध, न निरर्थ न मर्मगम् । आत्मा परार्थ पा, उभयस्य जन्तरेण ग॥ २५ ॥ टीका-'न लवेज्ज' इत्यादि । पृष्टः केनचित् , सावध-आयेन-पापेन सह वर्तते इति सावध-सदोप वचन न लपेत्-न पदव , सावग्रवचन हि रागद्वे- पादिदुर्गुणनिधान सफलासरनिदानम्, आत्मममाधिविधुविधुतुदस्वरूप, गुणटक्षस- मूलोन्मूलने प्रचण्डझझापातरूप, पायविपल्लीवर्धक, पइजीपनिकायोपमर्दकम् । न लवेज्ज इत्यादि- अन्वयार्थ-(पुटो सावज्ज न लवेज्ज-पृष्टः सावद्य न लपेत्) किसी के द्वारा पूछे जाने पर सावद्य-पापयुक्त वचन नी बोलना चाहिये । (न निरह न मम्मय-न निरर्थक न मर्मग) निरर्थक वचन नही बोलना चाहिये । मर्म उद्घाटक वचन नहीं बोलना चाहिये। (अप्प- णहा परठा वा उभयस्सतरेण वा सावज न लवेज्ज-आत्मार्थ परार्थ वा उभयस्यान्तरेण वा सावद्य न लपेत् ) अपने निमित्त अधवा पर के निमित्त तथा उभय-स्व पर के निमित्त और विना प्रयोजन के (व्यर्थ) भी सावध वचन नहीं बोलना चाहिये । स्यो कि-सावद्य वचन राग द्वेष आदि दुर्गुणों का निधान है, समस्त आत्रवों का निदान-कारण है, आत्मसमाधिरूप चन्द्रमा को ग्रसन करने मे राहुसमान है, गुणरूप वृक्षी को जड़ से उखाड ने में प्रचण्ड झझावात समान है, तथा कषाय- न लवेज त्यहि मन्वयार्थ-पुट्ठो सावज्ज न ल्वेज्ज-पृष्ठ सावा न लपेत्-जाना छपाथी पापयुत सावध वयन मोसन मे नही न निरटु न मम्मय-न निरर्थक नमर्मग નિરર્થક વચન બોલવું ન જોઈ અને મમઉદ્ધારક વચન બોલવું ન જોઈએ अप्पणट्ठा परहावा उभयस्सतरेण वासानज्ज न लवेज- आत्मार्थ परार्थ गा उभयस्यान्तरेण वा सावध न लपेत्- પિતાના નિમિત્ત અથવા બીજના નિમિત્ત તથા આસપસના નિમિત્ત અને વગર પ્રોજન (પથ) સાવદ્ય વચન ન બેલવા જોઈએ કેમકે, સાવધ વચન રાગ દેશ આદિ ગુણોનુ નિધાન છે, સમસ્ત આAવોનું કારણ છે, આત્મસમાધિરૂપ ચ દ્રમાનું ગ્રહણ પ્રસિત કરવામાં રાહે સમાન છે, ગુણરૂપ વૃક્ષને જડથી ઉખેડવામાં પ્રચંડ ઝઝાવાત સમાન છે તથા ·प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा २५ सापद्यमापणेऽश्वपतिदृष्टान्त २०३ सावयरचनमापणदृष्टान्त. निवद्यभापानभिज्ञः कश्चिदश्वपतिक्षमूल्यकमच विक्रेतु कस्मिंश्चिन्नगरे- जगाम । तनामस्मादश्वपतिहस्तान्चो निर्मुक्त. सन् पापति । धावन्तमश्च परिग्रहीतु वत्पृष्ठतोऽश्वपतिरपि पारति । त परिग्रहीतुमशक्तोऽसो रापनात् परिश्रान्त. कोपा- वेशेन तदानी स्वाभिमुग्वमागन्छन्त कचिद् भापादोपानभिज्ञ दण्डहस्त पुरपम- नवीत्-भो । योऽय धापति, एन मारय मारय, एवमुक्तोऽपो दण्डेन तमश्व मर्मस्थाने ताडितमान् । तदाऽसौ दण्डापातेन मृत' । जथाश्वपतिस्त तुग्गपातक रूप विपलताओ को बढाने में मेघममान है, एव पटजीवनिकायों का उपमर्दन करने वाला है। सावध वचन के पोलने मे जीव को क्या हानी उठानी पडती है, इसे दृष्टान्त द्वारा स्पष्ट किया जाता है एक अन्वपति था जो निरवन्य भापा घोलने का अनभिज्ञ था। वह एक लाग्य मया की कीमत वाले अपने घोडे को बेचने के लिये किसी नगर मे आया। बहा आते हा उसके राय से वह पोडा छूटकर भाग निकला। मागते था उस घोडे का पीछा करने पर भी वह पकड नहीं सका । जब यह दौडते २ यक गया तो मोधके आवेश मे आकर इसने एक पुरुष से जो हाथ मे दडा लिये हुए इसकी ही ओर जा रहा था। तथा मापा के दोष से अनभिज्ञ या कहा कि हे भाई देखो यह घोडा जो भाग रहा है इसे मारो मारो । इस प्रकार अश्वपत्ति के कहने पर उस व्यक्ति ने एक दडा ऐसा मारा जो उस घोडे के मर्मस्थान में लगा। કપાયરૂપ વિષ લત્તાઓને વધારનાર છે, પછવનાકાનું ઉપમર્દન કરનાર છે સાવદ્ય વચન બોલવાથી શું અનર્થ થાય છે, તે આ દ્રષ્ટાંત દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે... એક અશ્વપતિ હતું, જે નિરવ ભાષા બોલવામાં અનભિન્ન હતું તે એક લાખ રૂપિયાની કિંમતના પિતાના વડાને વેચવા માટે કોઈ એક નગરમાં ગમે ત્યા પહોચતા જ તેના હાથમાથી તે ઘડો છુટીને ભાગી ગ, ભાગી રહેલા તે ઘોડા પાછળ તેને હાથ કરવા તે ખૂબ દોડયે છતા પકડી શકાય નહીં ત્યારે તે દેડતા દોડતા થાકી ગયે વારે ધના આવેશમાં આવી એણે એક પુરૂષ, કે જે હાથમાં દડે લઈને તેની સામે આવી રહ્યો હતો અને તે ભાષાના દેષથી અજાણ હતા, તેને કહ્યું કે હે ભાઈ આ ડે જે ભાગી રહ્યો છે તેને મારો આ પ્રકારે એ અશ્વપતિના કહેવાથી પેલા માણસે એક દડે ઘોડાને એ માર્યો કે જે મર્મસ્થાનમાં લાગવાથી તેના પ્રહારના કારણે ઘડે એજ વખતે મરી ગયે ·. २०४ उत्तराध्ययनसूत्रे गृहीत्वा न्यायालय गतः । तत्र स न्यायाध्यक्षसनिधी वदति-अनेन मम लाम्- ल्यास्तुरगो दण्डाघातेन मारितः। तदा न्यायाध्यक्षेण कथितम्-'कथय कस्ते साक्षी' इति । अश्वपविद्रूते-अस्यैव पुत्रो मम सासी । न्यायाध्यक्षेण पृष्टस्तत्पुत्रोऽवदत्- अनेनावपतिना मम पिता निगदित:-" भो 'तुरगोऽय धावति, एन मारय मारय" इति । तदा मम पिना दण्डेनास्य तुरगो मारितः। पर सातिभापण श्रुत्वा न्याया- धीशो मनसि पिचारयति-महो। सापद्यभापाठोपानभिज्ञतयाऽनेनावपतिना'मारय मारय' इत्युक्तम् दण्डताउनभय पदर्य तुरग निवर्तयेत्याशयेनानेन प्रोक्तमेतत् । घोडा दडा के प्रहार से शीघ्र मर गया। जब अश्वपति ने अपने घोडेको मरा हुआ देगा तो वह उस मारने वाले को पकडकर न्यायालय ले गया। न्याय पीश के समक्ष उसके ऊपर अभियोग (आरोप) लगाने के भिप्राय से इसने कहा कि इसने मेरा एक लाख रुपये की कीमत का घोडा दडे के प्रहार से मार दिया है । यह सुनकर न्यायधीश ने कहा ठीक है। परतु इसका साक्षी कौन है कहो। अश्वपतिने कहा कि साहेब इसका पुत्र ही मेरे इस विषय में साक्षी है। न्यायधीश ने उसके पुत्र से पूछा-तत्र पुत्र ने कहा कि स्वय इस अश्वपति ने ही मेरे पिता से घोडे को मारने के लिये कहा था । अतः मेरे पिता ने दडे के प्रहार से इस के पोडे को मारा है। इस प्रकार साक्षी के भाषण को सुनकर न्यायधीश ने मन मे विचार किया मालूम पड़ता है कि घोडे का यह स्वामी भाषा दोप से अनभिज्ञ है। इसलिये इसने "मारो मारो" ऐसा कहा है। इसके कहने का अभिप्राय केवल उस समय इतना ही या की यह दण्डे का भय दिखलाफर उस घोडे को लौटा देवे । इस જ્યારે અશ્વપતિએ પિતાના ઘોડાને મરણ પામેલે છે ત્યારે તે માર નારને પકડી પાયાલમાં લઈ ગયે, ન્યાયાધીશની સામે તેના ઉપર આરોપ લગાવવાના ભાવથી તેણે કહ્યું કે, આ માણસે મારા એક લાખ રૂપીયાની કિમ તના ઘડાને દડાના પ્રહારથી મારી નાખેલ છે આ સાભળીને ન્યાયાધીશે કહ્યું ઠીક છે, પરંતુ આને સાક્ષી કેણ છે તે કહે અશ્વપતિએ કહ્યું કે, સાહેબ! તેને પુત્ર જ મારા આ વિષયમાં સાક્ષી છે ન્યાયાધીશે તેના પુત્રને પૂછ્યું ત્યારે પુત્રે કહ્યું કે, આ અશ્વપતિએ પિતે જ મારા પિતાને ઘેડાને મારવાનું કહ્યું હતુ આથી મારા પિતાએ દડાના પ્રહારથી તેના ઘડાને મારેલ છે આ પ્રકારે સાક્ષીનું ભાષણ સાભળી ન્યાયાધીશે મનમાં વિચાર કર્યો કે ઘડાને આ સ્વામી ભાષા દેષથી અનભિજ્ઞ છે તેવું જણાય છે, આ માટે તેણે મારે, મારે! એમ કહેલ છે આમ કહેવાને અભિપ્રાય કેવળ તે સમય એટલે જ હતું કે, દડાને ·૨૦, प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा २५ निरर्थकभाषणेदृष्टान्त इत्यं मनसि विमृश्य न्यायाधीश' साद्यभापाभापिगमश्वपति माइ-त्वया सावध- भाषा प्रोक्ता, तत्कलमेतत् प्राप्तम् । पुनरेव कदापि कथमपि सानयभापा न वाच्या ॥ इति । तया निरर्थम् अर्थरहित न लपेत् , यथा- एप बन्ध्यासुतो याति, खपुष्पकृतशेग्वरः । मृगतृष्णाम्भसि स्नातः, शशशदधनुपरः ॥ १॥ प्रकार विचार कर सारय मापा मापी उस अश्वस्वामी से न्यायधीशने कहा कि इसका क्या अपराध है । अपराध तो तेरा ही है। जो तने मारो २ इस प्रकारकी सावन्य मापा द्वारा इसे मार ने के लिये उत्साहित किया, उसीका यह फल है। अब आगे इस बात का यान रखो कि इम प्रकारको सावध भापा न बोली जाय । इसी प्रकार निरर्थक मापा भी नहीं बोलनी चाहिये । जिस भाषा का कोई अर्थ नही होता हो ऐसो भाषा का प्रयोग करना भी वर्जित यतलाया गया है-जैसे- एप व या सुतो याति। खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नात. । शशशृग धनुर्धर ॥९॥ यह बन्या पुत्र जा रहा है । इस के शिर पर आकाश के पुष्पो को माला है, तथा यह मृग तृष्णा के जल मे स्नान किया वा है, इस के हाथ मे शशले के सीग का धनुप हे । इस प्रकार के वचन निरर्थक होते है । क्यो कि न तो वध्या का कोई पुत्र होता है, न आकाश का ભય દેખાડી તે ઘડાને પાછો ફરવી દે આ પ્રકારને વિચાર કરી સાવદ્ય ભાષ- ભાવી તે અશ્વસ્વામીને ન્યાયાધીશે કહ્યું અને શુ અપરાધ છે, અપરાધ તે તારોજ છે, જે તે મારે, મારે! આ પ્રકારની સાવધ ભાષા દ્વારા તને મારવા માટે ઉત્સાહિત બનાવ્યું તેનું આ ફળ છે, હવે પછી એ વાત ધ્યાનમાં રાખો કે આ પ્રકારની સાવદ્ય ભાષા બોલવામાં ન આવે આજકા–નિરર્થક ભાષા પણ ન બેલવી જોઈએ જે ભાષાને કોઈ અર્થ ન થતું હોય એવી ભાષાને પ્રયોગ કરે એ નિરર્થક આવેલ છે જેમ- " एप या सुतो याति ख पुष्प कृत शेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नात शशश्रृग धनुर्धरः ॥ આ વધ્યાપુત્ર જઈ રહ્યો છે, તેના માથા ઉપર આકાશના પુષ્પોની માળા છે, તથા એણે મૃગતૃષ્ણના જળમાં નાન કરેલ છે, એના હાથમાં સસલાના શીગનુ ઘનુષ્ય છે, આ પ્રકારના વચન નિરર્થક હોય છે, કેમકે, ન ત વ વ્યા । . બતાવવામાં ·२०४ उचराध्ययनसूत्र गृहीत्या न्यायालय गत । तन स न्यायाध्यक्षसनिधौ पदति-अनेन मम लक्षमू- ल्यकस्तुरगो दण्डाघातेन मारितः। तदा न्यायायक्षेण कथितम्-'कथय कस्ते साक्षी' इति । अश्वपतिते-अस्यैर पुत्रो मम साक्षी । न्यायाध्यक्षेण पृष्टस्तत्पुत्रोऽवदत्- अनेनावपतिना मम पिता निगदित.-" मो! तुरगोऽय धावति, एन मारय मारय" इति । तदा मम पिना दण्डेनास्य तुरगो मारितः । एप साक्षिभाषण श्रुत्वा न्याया- धीशो मनसि पिचारयनि-अहो । सापद्यमापाठोपानभिततयाऽनेनावपतिना मारय मारय' इत्युक्तम् दण्डताउनभय प्रदर्य तुरग निवर्तयेत्याशयेनानेन प्रोक्तमेतत् । घोडा दडा के प्रशर से शीघ्र मर गया।जा अश्वपति ने अपने घोडेको मरा हुआ देखा तो वह उस मारने वाले को पकडकर न्यायालय ले गया। न्याय रीश के समक्ष उसके ऊपर अभियोग (आरोप) लगाने के अभिप्राय से इसने कहा कि इसने मेरा एक लाख रुपये की कीमत का घोडा दडे के प्रहार से मार दिया है । यह सुनकर न्यायधीश ने कहा ठीक है। परतु इसका साक्षी कौन है करो! अश्वपतिने कहा कि साहेब इसका पुत्र ही मेरे इस विषय में साक्षी है। न्यायधीश ने उसके पुत्र से पूछा-तर पुत्र ने कहा कि स्त्रय इस अश्वपति ने ही मेरे पिता से घोडे को मारने के लिये कहा था। अतः मेरे पिता ने दडे के प्रहार से इस के घोडे को मारा है। इस प्रकार साक्षी के मापण को सुनकर न्यायधीश ने मन मे विचार किया मालूम पड़ता है कि घोडे का यह स्वामी भाषा दोप से अनभिज्ञ है। इसलिये इसने "मारो मारो" ऐसा कहा है। इसके कहने का अभिप्राय केवल उस समय इतना ही था की यह दण्डे का भय दिखलाफर उस घोडे को लौटा देवे । इस જ્યારે અશ્વપતિએ પિતાના ઘોડાને મરણ પામેલો જોયો ત્યારે તે માર નારને પકડી પાયાલમાં લઈ ગયા, ન્યાયાધીશની સામે તેના ઉપર આરોપ લગાવવાના ભાવથી તેણે કહ્યું કે, આ માણસે મારા એક લાખ રૂપિયાની કિમ તના ઘડાને દડાના પ્રહારથી મારી નાખેલ છે આ સાભળીને ન્યાયાધીશે કહ્યું ઠીક છે, પરંતુ આને સાક્ષી કેણ છે તે કહે અશ્વપતિએ કહ્યું કે, સાહેબ! તેને પુત્ર જ મારા આ વિષયમાં સાક્ષી છે ન્યાયાધીશે તેના પુત્રને પૂછયું ત્યારે પુત્રે કહ્યું કે, આ અશ્વપતિએ પિતે જ મારા પિતાને ઘેડાને મારવાનું કહ્યું હતુ આથી મારા પિતાએ દડાના પ્રહારથી તેના ઘોડાને મારેલ છે આ પ્રકારે સાક્ષીનું ભાષણ સાંભળી ન્યાયાધીશે મનમાં વિચાર કર્યો કે ઘડાને આ સ્વામી ભાષા દેષથી અનલિશ છે તેવું જણાય છે, આ માટે તેણે મારે, મારે! એમ કહેલ છે આમ કહેવાને અભિપ્રાય કેવળ તે સમય એટલે હતું કે, દડાને ·२09 प्रियदर्शिनी टोका अ० १ ग २५ मार्मिकभाषणे धनगुप्तधेष्टियान्त मूखों, एरुस्तु भाण्डनिर्माणफलाभिज्ञोऽपि नै निर्माति । यस्तु नास्ति भाण्डनि माता, तेन त्रीणि भाण्डानि निर्मितानि। तर द्वे स्फुटिते, एक न युज्यते । अयो- जिते भाण्डे यस्तण्डुला रन्विताः, तपोभो तण्डुलाबामरूपो, एकोन सिभ्यतितेन यो वामगा भोनिताः तमोभी बुभुक्षितो, एकोन मुझते, एवमेक कश्चिदासीद् भूपतिर्य आसीदासीन्नचासीत् । तथा-मर्मग=मर्माचक वचन न लपेत् । रहस्योद्घाटक बचन न व्यादित्यर्थः। मर्मग वचन हि हृदये शराघातवेदनामित्र वेदना जनयति, बाघात इव मूर्छयति, निवाम का ही अभाव या। जो गाव जनों के निवास से विहीन या उसमें तीन कुभार थे। इन मे दो मर्व थे और एक बर्तन बनाने की कला में निपुण या। परतु यह वर्तन नहीं बनाता था। जो यतन बनाने घाला नही या-उसने तीन बर्तन बनाये। दो फटे और एक ऐसा जो जुउता नही था। अर्थात् कपाल माला जिमकी जुदी २ थी। इस मे तीन चावल पकाये गये। इन में दो चावल कच्चे रहे और गफ चावल सीझा नही। उससे तीन ब्राह्मणो को भोजन कराया गया। दो ब्राह्मण तो भूखे रहे और एक ने वाया नही । इस प्रकार इस कथा में केवल निरर्थक शब्दो का ही प्रयोग हुआ है। इस प्रकार के निरर्थक वचन नहीं बोलना चाहिये। जिनसे दूसरो के मर्म का उद्धाटन होता तो ऐसे वचन भी नहीं बोलना चाहिये । जो मर्मोद्धाटक वचन होते है वे जिस प्रकार बाण हृदय में आघात पहुँचाता हैं, उसी तरह आघात पहुँचाते हैं । वज्र के વિહાન હતું તેમાં ત્રણ કુભાર રહેતા હતા, જેમાં બે મુખ હતા અને એક વાસણ બનાવવાની કળામાં નિપુણ હતું, પરંતુ તે વાસણ બનાવતે ન હતે જે વાસણ બનાવનાર ન હતું, તેણે ત્રણ વાસણ બનાવ્યા બે કુટેલા અને એક એવું કે જે જોડાતું ન હતું અર્થાત્ કપાલમાળા જેની જુદી જુદી હતી, એમાં ત્રણ ચેખા પકવવામાં આવ્યા, જેમાં બે ચેખા કાચા રહ્યા અને એક ચાખ ચડ નહી–એનાથી ત્રણ બ્રામણને ભેજન કરાવવામાં આવ્યું બે બ્રાહ્મણ તે ભુખ્યા રહ્યા અને એકે ખાધુ નહી આ રીતે આ કથામાં કેવળ નિરર્થક શબ્દને જ મગ થ છે પ્રકારના નિરર્થક ન બેલવા જોઈએ જેનાથી બીજાના મર્મનું ઉદ્દઘાટન થાય એવા વચન પણ ન બોલવા જોઈએ જે મર્મો દ્વાટક વચન હોય છે, તે જેમ બાણ હૃદયમાં આઘાત પહોચાડે છે એજ રીતે આઘાત પહોચાડે છે વજાના આઘાતથી જે રીતે મૂછ વચન ·૨૦૬ उत्तराध्ययनसूत्रे निरर्थक वचन हि परिवत् सालगुणभस्मकारक, सद्भूतार्थापलापक, मिथ्या- यमतियोधक, माटवीभ्रामक, विफलानालजनक. वेराग्यलतापिनाशक, विवेक- चन्द्रमच्छादकम् । अन दृष्टान्तः प्रदश्यते यथा- आसीत् कविदेओ सतिनिर्मापको नृपति., स नामोदासीन्न चासोत् । असद्भाव प्राप्तेन तेन भूपतिना यो ग्रामा निर्मापिताः । तत्र वासिनिनामिना जनाना निर्गसनाद् द्वौ ग्रामी निर्वासिता, एका जननिगामाभारादर रमति नभूत् । अथ या जनाना वामो नाभूत तत्र य. कुम्भकारा आसन् । तेषु द्वौ कोई पुष्प होता है, न मृगतृष्णा रूपजल कोई भावात्मक पदार्थ है, और न शशशृग कोई वस्तु है। निरर्थक वचन अग्नि की तरह सफलगुणों को भस्म करने वाले सदभूत अर्थ के अपलापक एव मिया अर्थ के प्रतिबोधक होते हैं। इनके प्रयोग से प्रयोक्ता मवाटयो में ही भ्रमण करता रहता है। अनेक प्रकार के विकल्पों का ताता इन निरर्थक वचनों से आत्मा मे उद्भुत होता रहता है । वैराग्यस्पी लता के ये विनाशक तथा विवेक रूपी चद्रमा के आच्छादक ये माने गये हैं। इस विषय में दृष्टात इस प्रकार है- कोई एक राजा जो वस्ति का निर्माण किया करता था। वह होकर भी नहीं था। उसने अपनी गेर मौजूदगी अवस्था मे तीन ग्रामों की रचना की। दो गावो को उमने वहा के निवासियो को निकाल कर बिलकुल उजड कर दिये। एक इसलिये ऊजड या फि उसमे जनो के અિને પુત્ર હોય છે, ન આકાશનુ કોઈ પુરુષ હોય છે, મૃગતૃષ્ણારૂપ જળ ન કઈ ભાવાત્મક પદાર્થ છે, અને ન તે સસલાના શિગ કઈ વસ્તુ છે નિરર્થક વચન અગ્નિ માફક સઘળા ગુણોને ભસ્મ કરવાવાળા સભૂત અર્થને આ લાપક અને મિથ્યા અર્થ કરવાવાળા હોય છે આવા પ્રયોગથી પ્રતા ભવાટવીમા જ ભ્રમણ કરતા રહે છે અનેક પ્રકારના વિકના તાતા આવા નિરર્થક વચનેથી આત્મામાં ઉદભવતા રહે છે, વેરાગ્નરૂપી લતાના એ વિનાશક તથા વિવેકરૂપી ચક્રમાનુ આછાદન કરનાર માન્યા ગયા છે આ વિષયમાં આ પ્રકારે દ્રષ્ટાંત છે કેઈ એક રાજા હતા, જે વસ્તીનું નિર્માણ કર્યા કરતે હો, તે હવા છન ન હતું, તેણે પિતાની ગેરમૌજુદગી અવસ્થામાં ત્રણ ગામની રચના કરી બે ગામને ત્યાંના રહેવાસીઓને ત્યાંથી કાઢી મુકી ઉજજડ બનાવી દીધા એક એ માટે ઉજ્જડ હતુ કે ત્યાં કોઈ વસ્તી જ ન હતી જે ગામ લોકોના નિવાસથી ·२०९ , प्रियदर्शिनी टीका गा २५ मार्मिकभापणे धनगुप्तप्ठिदृष्टान्त पशुरग्रामसमीपस्य कूपस्य तटे विश्रामार्थमुपविष्ट । तत्र तद्भार्यया चिन्तितम्-विदेशे नानाविध कष्ट मया कथ सोढव्यम् ? इति विमृश्य सा पतिमब्रवीत्-प्राणनाथ' मा पिपासा पाधते । ततोऽमौ श्रेष्ठी मार्यावचन निशम्य तर कपादुदरमुदत्त कूपा- भिमुख शिरोऽजनतीकरोति यावत् , तारदेव भार्यया पृष्ठे हस्ताघातेन कूपे निपा- तितः। तदनन्तर सा पितुर्गेइ गत्वा पितरमब्रवीत्-तर नामाता गृहात् काचिन्नि गतस्तस्य नास्ति पार्ता, अतस्ता समीपे समागताऽस्मि । उसे अपने श्वशुर का ग्राम मिला। वह वहा गाम के बाहर कुए के पास विश्राम करने के लिये एक तरफ ठहर गया। इतने में उसकी पत्नी ने विचार किया कि-'ये विदेश जा रहे हैं और मै भी इनके साथ जा रही है। विदेश में अनेक प्रकार के कष्ट प्राणियो को सहन करने पडते है मैं उन कष्टो को कसे सहन करुगी' ऐसा विचार कर उसने अपने पति धनगुप्त से कहा कि हे प्राणनाय' मुझे इस समय बडे जोरकी प्यास लग रही है, पति पानी लेने को ज्यो ही कुए पर पहुँचा और पानी भरने लगा कि इतने में पीछे से उस पत्नी ने आकर उसे धक्का मारकर कुरा में पटक दिया । बाद मे फिर वह अपने पिता के घर जाकर कहने लगी कि हे पिता! तुम्हारे जमाई न मालूम घर से का निकल कर चले गये हैं। मैं ने बहुत तपास कराई परन्तु अभीतक उनकी कोई खबर नही मिली है, सो मै तुम्हारे पास आई है। જવા નીકળ્યા ચાલતા ચાલતા માર્ગમાં તેના સસરાનું ગામ આવ્યું તે ત્યા ગામ બહાર એક કુવા પાસે આરામ કરવા રોકાયા એ સમયે તેની સ્ત્રીઓ વિચાર કર્યો કે, “શેઠ પરદેશ જાય છે અને હું પણ તેમની સાથે જાઉ છુ પરદેશમાં અનેક પ્રકારના દુખે પ્રાણીઓ સહન કરવા પડે છે, હુએ દુ ને કેમ કરીને સહન કરી શકીશ” એ વિચાર કરી તેણે પોતાના પતિ ધનગુપ્તને કહ્યું કે, હે પ્રાણનાથ ! મને અત્યારે ખૂબ જ તરસ લાગી છે, પતિ પાણી લેવા માટે જયા કુવા પર પહેર્યો, અને પાણી ભરવા લાગ્યા કે એટલામાં તેની સ્ત્રીએ પાછળથી આવીને તેને ધક્કો મારી કુવામાં હડસેલી દીધે આ પછી તે પિતાના પિયર પહોચી અને ત્યાં જઈ કહેવા લાગી કે, હે પિતા! તમારા જમાઈ કહ્યા વગર કોણ જાણે કેમ ઘેરથી ચાલ્યા ગયા છે, મે ઘણી તપાસ કરાવી છતા હજુ સુધી તેની કેઈ ભાળ મળી નથી માટે હું તમારી પાસે આવી છું उ०२७ ·૨૦૮ उत्तराध्ययसूत्रे द्वेपाग्नि मज्वलयति, शोकमुत्सादयति, चारित्रं घसपति, गुणगण सहारयति, नरकनिगोदादिदुःखगर्ने निपातयति, निशितापाणधारापमर्माणि कर्तयति । मर्मगवचनमापणस्य दृष्टान्तस्त्वेषम्- आसीद् धनगुप्तनामा कविदेशः श्रेष्ठी । स चक्दा भार्यामनगीव-मिये ! धनार्जनाय विदेश मामि । तया प्रोक्तम्-नाथ ! भवान् मामपि तत्र नयतु । स श्रेष्ठी सहगमनार्थमनुमति पल्यै प्रदत्तवान् । ततोऽसौ पत्न्या सह गच्छन् मार्ग आघात से जिस प्रकार भूळ आजाती है उसी प्रकार इन वचनों से भी प्राणी मतित हो जाता है। ये वचन सदा द्वेष रूपी अग्नि को प्रज्वलित करते रहते है और शोक परम्परा के सवर्द्धक होते है। इन के सद्भाव मे चरित्र का सर्वथा विनाश होता रहता है । गुणगण का सहार करके वे वचन प्राणी को नरक एव निगोदादिक के दुःख रुपी खड्डे मे गिराते हैं । जैसे तीक्ष्ण धार वाली तलवार हर एक वस्तु को छेदनभेदन करती है उसी प्रकार मर्मग वचन भी प्राणी के मर्मस्थानों कों छेदनभेदन करते हैं। इस विषय मे दृष्टात इस प्रकार है- कोई एक धनगुप्त नाम का सेठ था । उसने एक दिन अपनी पत्नी से कहा कि हे प्रिये ! मै धन कमाने के लिये परदेश जाना चारतार। सुनकर उसने कहा कि हे नाय ! आप मुझे भी साथ ले ते चलिये । पत्नी की बात सुनकर धनगुप्त ने उसे अपने साथ चलने की अनुमति दे दी। धनगुप्त पत्नी को साथ लेकर परदेश निकला। चलते२ मार्ग में આવી જાય છે, એ જ રીતે આવા વચનથી પણ પ્રાણી મૂછિત થઈ જાય છે આવા વચને હમેશા પ્રેશરૂપી અગ્નિને પ્રગટ કરતા રહે છે અને શેક પર પરાને ઉત્તેજન કરનાર નિવડે છે અને સદ્ભાવમા ચાસ્ત્રિને સર્વથા વિનાશ થત રહે છે ગુણ સમૂહને સ હાર કરીને એ વચને પ્રાણીને નરક અને નિદાદિ કના દુખરૂપી ખાડામાં પાડે છે જેમ તીક્ષણ ધારવાળી તરવાર હરએક વસ્તુનું છેદન ભેદન કરે છે એ જ રીતે માર્મિક વચન પણ પ્રાણીના મર્મસ્થાને છેદન ભેદન કરે છે આ વિષયમાં આ પ્રકારનું દષ્ણાત છે કેઈ એક ધનગુપ્ત નામે શેઠ હતા, એણે એક દિવસ પોતાની સ્ત્રીને કહ્યું કે, હે પ્રિયે! હુ ધન કમાવા માટે પરદેશ જવા ઈચ્છું છુ સાભળીને તેણે કહ્યું, કે હે નાથ! આપ મને પણ સાથે લેતા જાવ, સ્ત્રોની વાત સાભળી ધનગુપ્ત શેઠે તેને પોતાની સાથે ચાલવાની અનુમતિ આપી ધનગુપ્ત સ્ત્રીને સાથે લઈ ·प्रियदर्शिनी टोका गा २५ मार्मिकभाषणे धनगुप्तश्रेष्ठिदृष्टान्त व्यननयोजन कुर्वती पुरोऽप्रतिष्ठने । स्माद् भास्करकिरणास्तद्भवनजालान्त- गंवाः प्रेष्ठिमुखोपरि निपतन्तस्तया दृष्टाः । पत्युमुखे भास्कर का स्पर्शजनितस्तापो मा भूदिति भावनया सा सत्वर निनकरद्वय भास्कर किरणसमुखे कृत्वा अष्ठिमुखो परि मूर्यकिरणान निवारयति। अकस्मात्तदैव पत्नीकृत पूर्ववृत्त अष्टिना स्मृतम् । श्रेष्ठी मनसि चिन्तयति- अहो ययाह कूपे निपातित सैवेयमधुना मम सूर्यकरस्पर्शजनित ताप निवारयति" इत्येव विचारयतस्तस्य येष्ठिनो मुख हास्य समजनि। तदा तत्पुरमधूईसन्त श्रेष्ठि- नमकस्मादपश्यत् । सा पत्युः समीपमागत्य पदति-नाय । भवतः पिता श्वश्रूसमक्ष कि धनगुप्त अपने रंगभवन मे बैठा हुआ भोजन कर रहा था। और पत्नी उस के ऊपर पखा कर रही थी । धनगुप्त के चहरे पर अकस्मात् सूर्य की किरणें मकान की उत के छिद्रो मे से आकर पडने लगी, पत्नी ने ज्यों ही यह देखा कि शीघ्र ही उसने 'पति को ताप न लगे' इस ख्याल से अपनी दो नों हथेलियो को सूर्य के साम्हने कर दिया। इससे धनगुप्त के मुख पर पडती हुई वे किरणें थम गई-मुख पर हथेलियों की छाया हो गई। पत्नी द्वारा इस प्रकार की गई सेवा का अवलोकन कर धनगुप्त को पहले का वह कुए मे डाल ने का वृत्तान्त याद आ गया। धनगुप्त ने विचार किया, देखो-जिसने मुझे पहिले कुए में पटका वही अब मुझे ' सूर्यजनित सताप न हो' इस ख्याल से उस सनाप का निवारण कर रही है। ऐसा ख्याल कर धनगुप्त को कुछ हँसी आगई। धनगुप्त को अकस्मात् हँसता हुआ उस समय उसकी पुत्रवधू ने देख- लिया था, इसलिये वह अपने पति के पास आकर करने लगी कि नाथ, અને તેની સ્ત્રી પખાથી તેને હવા નાખી રહી હતી. એ વખતે ધનગુપ્તના ચહેરા ઉપર મકાનના છતના કાણામાથી સૂર્યના કિરણે અકસ્માત પડવા લાગ્યા તેની સ્ત્રીએ જોવુ આ જોયુ કે તુરત જ એણે “પતિને તાપ ન લાગે એવા ખ્યાલથી પિતાના બન્ને હાથની હથેળીઓને સૂર્યના એ કિરણેની આડે ધરી દીધી આથી ધનગુપ્તના ચહેરા ઉપર પડતા કિરણેને તાપ અટકી ગયે, મુખ ઉપર હથેળીઓની છાયા થઈ ગઈ, સ્ત્રી તરફથી આ રીતે કરવામાં આવેલી સેવા જોઈને ધનગુપ્તને પહેલા કુવાવાળો પ્રસંગ યાદ આવી ગયે, ધનગુખ્ત વિચાર કર્યો જુઓ ' જેણે મને પહેલા કુવામાં નાખી દીધો હતો તે હવે મને સૂર્યના કિરણને તાપ ન લાગે એવા ખ્યાલથી એ સતાપનું નિવારણ કરી રહી છે આ વિચારથી ધનગુપ્તને જરા હસવું આવ્યું ધનગુપ્તને અકસ્માત્ હસતા તેની પુત્ર વધુ એ જોઈ લીધેલ, આથી એ પિતાના પતિ પાસે જઈ કહેવા લાગી કે- ·२१० उत्तराध्ययनसूत्रे इतवासी श्रेष्ठी कूपे पतन भाग्यशात् रूपभिनिगत पापाण भाष्य तमवल- म्य स्थितः । तदनु तनागर्जलाधिजनेरनुकम्पयाऽसौ कृपान्निःसारितः । ततोऽसौ विदेशं गत्वा पुण्यप्रभागात् प्रचुर धन समुपायं श्वशुरगृहे समायातः । तदा तस्य पत्नी प्रसन्ना जाता, तया सह श्रेष्ठी स्वगृह गतः। अथैकदा अप्ठिनः पुत्रो जातः तस्य यौग्ने वयसि प्राप्ते प्रेष्ठिना विवाहः कारितः । पुनमधूरागता । किंचिदि वसेषु व्यतीतेपु सत्सु श्वश्रूवध्योर्मध्ये कलाः प्रात्तः । वधूनित्य वच्छिद्रान्वेषण- परा जाता। एकदाऽसौ श्रेष्ठी रगभाने भोजन नासीत् तत्पत्नी तदानी वाल- धनगुप्त ज्यों ही कुए मे गिरा कि भाग्यवश से उसे कुरा की भित्ति मे पास ही एक पत्थर का टुकडा लगा आदिपलाई पडा। यह भित्ति से कुछ अधिक बाहर की ओर निकला था। पडते ही धनगुप्त ने उसको पकड लिया। जय पानी भरने वाले वहा पानी भर ने के लिये आये तब उन्होने धनगुप्त को कुरा से बाहर निकाला। स्वस्थ होकर यह विना कुछ कहे परदेश की ओर चल दिया। वहा पहुँच कर उसने पुण्यकर्म के उदय से खूब धन कमाया। कमाकर यह वा से अपने घर वापिस हुआ। रस्ते मे इस के श्वसुर का गाम आया और यह श्वशुर के घर पहुँचा। पत्नी ने पति को देखकर बहुत आनद मनाया। वरासे अपनी पत्नी को साथ लेकर घर आ गया। कालान्तर में धनगुप के एक पुत्र हुआ। समय पर उसका विवार कर दिया गया, बहु घरमें आई । रहते २ सास और बहु में झगडा रोने लगा। बहु ने सास को दबाने के लिये उस के छिद्रों का अन्वेषण करनाप्रारभ कर दिया। एक दिनकी बात है, ધનગુપ્ત કુવામાં પડયે કે, ભાગ્યવશ કુવાની ભી તમા તેની પાસે જ એક પત્થર ચટાડેલો નજરે પડયે જે ભીતથી છેડો બહાર નિકળેલ હતો કુવામાં પડતાની સાથે જ ધનગુપ્ત તે પત્થર પકડી લીધે જયારે પાણી ભરવાવાળા કુવા ઉપર પાણી ભરવા આવ્યા ત્યારે તેમણે ધનગુપ્તને કુવામાંથી બહાર કાઢયે સ્વસ્થ બની કાઈ પણ બોલ્યા સિવાય તે પરદેશ જવા ચાલી નિકળે ત્યા પહાચી તે પૂણ્ય કર્મના ઉદયથી ખૂબ ધન કમાયે ખૂબ ધન કમાઈ તે પિતાને ઘેર આવવા નિકળે, રસ્તામા સાસરાનું ગામ આવ્યું ત્યારે તે સાસરાને પહો પત્નિએ પતિને જોઈ આનદ મનાવ્યો ત્યાથી એ પિતાની સ્ત્રીને લઈને પિતાને ગામ પિતાને ઘેર પહે સમય જતા એ ધનગુપ્તને ત્યા એક પુત્ર થયો સમય ઉપર તેના લગ્ન કર્યા, વહુ ઘેર આવી, રહેતા રહેતા સાસુ અને વહુ વચ્ચે વિખવાદ થવા લાગે, વહએ સાસુને દબાવવા માટે તેના ગુપ્ત છિદ્રોના અન્વેષણ કરવાનો પ્રારભ કરી દીધે એક દિવસ ધનગુપ્ત પિતાને ગભવનમાં બેસી ભજન કરી રહેલ હતા ·प्रियदधिनी टीका गा २९ मामिकभारणे धनगुप्तवेष्ठिन्त ૨૨૨ पुनरेकदा प्रेष्टिपल्या. पुत्राधा सह कलहो जात , तस्मिन्नासरे पुत्रमपूर पद-जानामि तर चरित्रम्, पति कूपे निपात्य, सपति पवित्रता भनितुमुद्यताऽसि । एतन्मार्मिक वचन निगम्य श्वश्रूः परमदु-पिता जाता, बहुशो रोद, रुदिन्या च मनसि चिन्तयति म्म-अधुना मम जीपन लिसि निरर्थकम् नय ममेय वार्ता लोके परिप्यति, मालोक किं पदिप्यति । इत्येव विचिन्त्य सा भानस्य द्वितीय- भूमिकामारोह। तर गत्या गले पाग मयोज्य रज्ज्या लम्भिता प्राणान् परित्यक्ताती। सी का जो कुछ कारण या वह अपने पुत्र को कह दिया । मौका पाकर अष्टि पुत्र ने भी जो कुर जैसी नात थी वह अपनी पत्नी से कह दी। एक समय सास रतु मे परस्पर जन कलह हुवा नो पूत्रवधू ने सासु से कहा कि "आप चादा मत बोलो मै जानती कि आप वही है जिन्हो ने अपने पति को कण में डाल दिया था, अर पतिनता नती है।" इम प्रकार यह के मार्मिक वचनो को सुनकर मास के हृदर में अपार दृ ग्ब हुआ, वह चार यार रोने लगी, विचार किया कि अब मेरा जीना पिलकुल निरर्थक है। यह ने मेरी सर शान वृलि में मिला दी है। यदि मेरी यह बात लोक में फैल गई तो लोग क्या कहेंगे? इस प्रकार सोचकर वह अपने मकान के दूसरे मजिल पर गई, और वहा उसने गले में फासी डालकर आत्मगत कर दिया। વાળા શેઠે હાનીનું જે કઈ કારણ હતુ તે સઘળુ પિતાના પુત્રને કહી દીધુ અવસર મેળવીને શેઠ પુત્ર ૫, જે કાઈ વાત હતી તે પિતાની પત્નીને કહી દીધો માસુ વહુમા પમ્પર ક્યારે ક ટન વયે ત્યારે પુત્રવઘુએ માસુને કહ્યું કે “તમે વધુ ન બેલે, હું જાણું છુ કે, તમે એ જ છે કે જેણે પોતાના પતિને કુવામાં ધકેલી દીવ, હવે પ્રતિકતા બને છે ” આ પ્રકારના વાયુના મામક વચનોને સાભળી સાસુના હૃદયમાં અપાર દુ ખ ઉપજ્યુ અને તે ચાધાર આસુએ રડવા લાગી, તેમના મનમાં એવો નિશ્ચય કર્યો કે, હવે મારૂ જીવવુ બીલકુલ નીર છે, વહુએ મારી બધી પાન ધળમાં મેળવી દીધી છે જે મારી આ વાત લોકોમાં ફેલાઈ જાય તો તે શું કહેશે? આ રીતે વિચાર કરી તે પિતાના મકાનના બીજા માળ ઉપર પહોંચી અને ત્યા જઈ ગળામાં ફોન નાખી આત્મઘાત કર્યો ·-- . ૨૨ उत्तराभ्ययनसूत्र हसन् मया दृप्ट', किं तत्र दासस्य कारगमभूदित्यावेद्यताम् । श्रेप्टिपुत्रः माह- पतिपत्न्योर्युत्तमवेद्य भाति । पत्नी पदवि-भवता यादतन नानेष्यते, न वा वृत्तानयनवचन दास्यते, नापन्मयाऽनपान परित्याज्यम् । प्रेमपराशेन विस्मृतविवे- केन प्ठिपुत्रेण 'हास्य कारण कथयिप्यामी' ति पचन प्रदानेन पत्नी परितोपिता । एकदा येष्टिपुत्रः पितुचरणम गहन नि पृच्छतिस्म जार्य ! तस्मिन् दिवसे केनकारणेन माता इसितम् , इत्येव पृष्टोऽसौ सरलहृदय. श्रेष्ठो सा पूर्वदृत्त पुनाय कथितवान्। श्रेष्टिपुन. मयं पूर्वटत्त विज्ञाय पल्यै कथयामास । आज म ने आप के पिता को मामुजी के समक्ष हँसते हुए देखा है अतः हे नाथ! आप मुझे रतलाई ये कि इस अकारण हँसी का क्या कारण है। सेठ के पुत्र ने अपनी पत्नी को समझाया कि पति और पत्नी का वृत्त ओद्य सुआ करता है। अत इस विषय को जानने की चेष्टा करना व्यर्थ हे । पत्नी ने पति के मुस से यह बात सुनकर कहा हे नाथ! जब तक आप मुझे इसका कारण नहीं बतलायेंगे, तबतक में अन्नजल ग्रहण नही करुंगी। पत्नी का इस प्रकार वृत्त को जानने का अधिक आग्रह देखकर पति ने उसके प्रेम से पागल जैसे बनकर उसे इस बात का आश्वासन दिया कि वह कुछ समय बाद इसका वास्तविक कारण उसे बतला देगा। इस प्रकार स्ट हुई पत्नी सतुष्ट हो गई । एक समय की बात है कि अष्टि पुत्र ने पिता के चरणो को दानते हुए उनसे पूछा कि हे तात! आप एक दिन भोजन करते समय किस कारण से की इस बात को सुनकर सरल हृदय वाले सेठ ने समस्त હે નાથ ! આજ મે તમારા પિતાને સાસુજી સામે હસતા જોયા તે આપ એ બતાવે તે તેમના અકારણ હસવાનું શું કારણ છે? શેઠ પુત્રે પિતાની સ્ત્રીને સમજાવ્યું કે, પતિ પત્નીને સ બ ધ અવેદ્ય હોય છે આ વિષયને જાણવાની ચેષ્ટા કરવી વ્યર્થ છે પત્નીએ પતિના મુખથી આવી વાત સાંભળીને કહ્યું કે, હે નાથ! જરા સુધી તમે મને તેનું કારણ નહીં બતાવે ત્યા સુધી હું અને જળ ગ્રહણ કરીશ નહી પત્નીને આ પ્રકારે વૃત્તાન્ત જાણવાને અધિક આગ્રહ જાણને પતિએ તેના પ્રેમમાં પાગલ જેમ બનીને તેને આ વાતનું આશ્વાસન આપ્યું કે, થોડા સમયમાં પિતે તેનું વાસ્તવિક કારણ બતાવશે આથી રૂઝ બનેલ પતને સતેષ થયે એક સમયની વાત છે કે, શેઠ પુત્રે પિતાના પિતાના પગ દાબતા દાબતા એમને પૂછયું કે, હે તાત! આપ એક દિવસ ભજન કરતા કરતા શા માટે હસ્યા હતા પુત્રની આ વાતને સાભળીને સરળ हँसे थे?

·प्रियदर्शिनी टीका गा २५ मार्मिकभापणे धनगुप्तधेष्ठिदृष्टान्त २१५ तदाऽमौ पुरोऽपि मातापित्रोवियोगेन शोकातः सन् भविष्यदनिष्ट चिन्तयन् मृत पितर पाशनधनाद् विमुच्य सगले त पाश वद्ध्वा मृत । तदनन्तर पुत्रवधूः 'इमे त्रयः खलु मिलित्वा ममैव दुर्दशां भावयन्ति' इति विचिन्त्य क्रोधावेशेन धमधमायमाना उपरिगता । तत्र सा पश्यति-श्वश्रूः श्वशुर- शोभी मृतौ निपतिती, पतिरपि गले नद्धपाशो मृत. पाशरज्ज्वा लम्बित इति । तदा विनिटत्तकोपा नितान्तदुःखार्ता सा चिन्तयति स्म-अतः पर कीदृशी दशा मम भविष्यति, लोकाः पिदिष्यन्ति, क. स्यान्मम शरणम् , इत्यादि। तदनन्तर- मसौ सगर्भा पुनमधू पत्युगले सलग्न पाशबन्धन विमुच्य संगले सयोज्य लम्मिता माणान् त्यक्तवती। गले मे फामी लगाकर मरे ए लटक रहे हैं। इस परिस्थिति से उसे वहुत ही दु.ग्व हुआ। माता पिता के वियोग ने उसे पागल बना दिया, अन्त में उस विचारे ने भी अपने पिता के गले से फासी उतार कर अपने गले मे लगाली । जब पूनवधू ने यह विचारा कि "देखो ये तिनों के तिनों मिलकर मेरी दुर्दशा कर ने की भावना कर रहे है। अतः ऊपर जाकर देखू , कि इन सबकी क्या राय हो रही है ' इस प्रकार क्रोध के आवेश से धम धम करती हुई वह ऊपर गई । जाते ही उसने देखा कि सास श्वशुर मरे पडे हुए हैं पति भी गले मे फांसी लगाकर मरे हुए लटक रहे है । उस दुर्घटना को देखकर उसके शरीर में सन्नाटा छा गया, कोप जाता रहा । अत्यत शोक से वह विह्वल हो गई। विचारा कि अब ससार मे मेरा कौन है, कि जिस के लिये इन प्राणो की रक्षा करूँ। लोग सुनेंगे तो क्या कहे गे। इस प्रकार विचार कर वह भी अन्त में ગળામાં ફાસે લગાડી મરેલી હાલતમાં લટકી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ જોઈ તેને ખૂબ દુખ થયું, માતા પિતાના વિયોગે તેને પાગલ બનાવી દીધો અને એ બિચારાએ પણ પિતાના પિતાના ગળામાંથી ફાસે કાઢી પિતાના ગળામાં લગાવી આત્મઘાત કર્યો જયારે પુત્રવધુએ એ વિચાર્યું કે, આ ત્રણે જણ મળી મારી દુર્દશા કરવાની યોજના ઘડી રહ્યા હશે આથી ઉપર જઈ જે તે ખરી કે બધા કે વિચાર કરી રહ્યા છેઆ રીતે કોધના આવેશથી ધમ ધમ કરતી વહુ ઉપર પહોચી ને જુએ છે તે સાસુ સસરા મરેલા પડ્યા છે અને પતિ પણ ગળામાં ફાનો લગાવી મરેલ લટકી રહેલ છે આ દુર્ઘટનાને જઈ એના શરીરમાં કપારી વછુટી, ક્રોધ જતો રહ્યો અને શેકથી વિહળ બની ગઈ વિચાર્યું કે હવે સ સારમાં મારુ કેણુ છે કે જેના માટે આ પ્રાણની રક્ષા કરૂ લેકો જાણશે તે શું કહેશે ? આ વિચાર કરી તેણે પિતાના ·२२४ उत्तराभ्ययनसूत्रे अथ श्रेष्ठी गृहमागतः, पत्नीमनालोक्य पुनमधू पृष्टान्-आयुष्मति ! तय श्वयूः क्यास्ति ?, पुमधुः करवेष्टयाऽऽदयति-भानापरिभागे गता इति । श्रेष्ठी गृहोपरिभागभूमिका गत्या ठिनी गले पाशनद्धा मता पश्यति । तदाऽसौ श्रेष्ठी विपादमुपगतः सन् मिचिन्तयति-अनया रिना मम कीशी दशा भविष्यति, इत्यादि । तदनु स अष्टो पत्नीगलगत पाशचिमुच्य सगले सयोज्य प्राणाम्त्यक्तवान् । पुनोऽपि गृहमागत., स पितरमदृष्ट्या पत्नी पृष्टवान-सारित मम तात। पत्नी माह-उभौ ममानिष्ट र्तुमुपरि वर्तते । पुत्रः पत्नीपचनमार्ण्य तर गत्वा पश्यति माता मृता निपविताऽस्ति, पिताऽपि पाशनद्धो मृतः मलम्बितो वर्तते, इति । धनगुस जर घर आया तो उसने सेठानी को न देग्वकर यह से पूछा आयुष्यमती ' तुम्हारी सास करा है ? उसने हाथ के इशार से कहा कि वे मकान के दूसरे मजिल पर है । धनगुप्त वहा पहुँचा और देखा कि वह गले में फांसी लगा कर मर गई है। पनगुप्त ने यह दशा देखकर बहुत ही शोच विचार किया और अन्त में यह निर्णय कर कि सेठानी के विना मेरी क्या दशा होगी, पत्नी को फासी से उतार कर वह स्य फासी लटक गया। पुत्र ने पिता को घर पर आकर जव नहीं देखा तो पत्नी से पूछा कि पिताजी कहाँ पर हैं। उसने यात को बना कर कहा कि माता-पिता दो नो ही दूसरे म जल पर मेरा अनिष्ट कर ने की विचारणा करने के लिये गये हुए हैं। पत्नी की बात सुनकर वह मकान के ऊपर गया। देखा कि माता मरी पडी है और पिताजी ધનગુપ્ત જ્યારે ઘેર આવ્યું તે તેણે પોતાની સ્ત્રીને ન જોતા વહુને પૂછ્યું, આયુષ્મતી ! તમારી સાસુ ક્યા છે? તેણે હાથના ઈશારાથી કહ્યું કે, બીજા માળ ઉપર (મેડી ઉપર) છે ધનગુપ્ત ત્યા પહો અને જુએ છે તે ગળામાં ફરે નાખી તે મરી ગયેલ છે આ રીતે પોતાની પત્નિની દશા જોઈ ધનસુને ખૂબજ મને મથન સાથે વિચાર કર્યો અને અંતે એ નિર્ણય કર્યો કે, પત્નિના જવા પછી હવે મારી શુ દશા થશે? ફાસાથી લટકતી પત્નિને નીચે ઉતારી એ દેરડાને ફાસો પિતાના ગળામાં નાખી લઈ પોતે પણ અત્મઘાત કર્યો એક તરફ પતિપતિને એક જ દોરડાના ફાસાથી આત્મહત્યા કરી જીવમુકત બન્યા એ સમયે પુત્રે ઘેર આવતા પિતાના પિતાને ન જેવાથી પત્નિને પૂછ્યું, પિતાજી કક્યા ગયા? સ્ત્રીએ વાતને બનાવીને કહ્યું કે, માતા-પિતા બને જણ મારૂ અનિષ્ટ કરવાની વિચારણા કરવા મેડી ઉપર ગયેલ છે પત્નિની વાત સાભળી તે મેડી ઉપર ગયે જોયુ તે મા નીચે મરેલી પડી છે, અને પિતાજી ·२१७ प्रियदर्शिनी टीका गा २६ ब्रह्मचारिकर्तव्यम् लक्षण सर्वेषां स्थानानाम्, कुनापि लिया सहारस्थान सभापण च न कुर्यादित्यर्थः, एकग्रहणमप्युपलक्षणम् तेनाने कसी भिरपि सहावस्थान सभापण च पर्जनीयम् , यत्र पुरुषः साक्षी नास्ति तर स्त्रिया सहारस्थान सभापण च परिहरेदिति मूत्राशयः। उक्त च श्रीदशवकालिक सरे- जहा कुस्कुडपोयस्स, निच्च कुललओ भय । एव तु भयारिस्स, इत्थी विग्गहओ भय ।। (ज. ८ गा. ५४) छाया-यथा कुक्कुटपोतस्य, नित्य कुललाद् भयम् ।। एवमेव ब्रह्मचारिणः, स्त्रीविग्रहाद् भयम् ।। स्वगत दोप का निरूपण कर के अत्र अन्य के ससर्ग से होने वाले दोपोंका वर्णन करते हैं-'समरेसु-इत्यादि. अन्वयार्थी-(ममरेसु-समरेप) लुहारकी शाला में (अगारेसु-अगा रेपु) घरों में, (सधीसु-सधिपु) दो घरों के अतराल में तथा (महापहेसु- महापयेषु), राजमार्ग मे (गिथिएसद्धि-एकत्रियासार्ध) अकेली स्त्री के साथ (नेवचिठे न सलवे-नैवतिष्ठेत् नैव सलपेत् ) न खडा होने और न उससे बातचीत करे। इस श्लोक मे समरादिक चार पद उपलक्षण हैं, इससे समझना चाहिये कि किसी भी जगह में जब तक पुरुष साक्षीभृत नरो तब तक अकेली स्त्री से अथवा अनेक स्त्रियो से ब्रह्मचारी का कर्तव्य है कि वह न बोले और न वहाँ वडा रहे । दशवकालिक सूत्र मे भगवानने कहा है આ પ્રકારે પિતાનામાં રહેલ દોનુ વર્ણન કરી હવે બીજાના સ સર્ગથી येस होयानु पनि ४२ छे समरेसु त्याह अन्क्याथ-समरेसु-समरेषु सुडारनी भा, अगारेसु-अगारेषु धराभा, ससु-सधेषु मे घराना मतमा तथा महापहेसु-महापथेपु २०० भागभा, एगिथिए सद्धि-एफस्त्रिया साध ४दी सीनी माथे, नेव चिट्ठे न सलये-नैव तिष्ठेत् नैव सलपेत् मा न यु भने भेनाथी पातयात ७२वी नही આ લેકમાં સમરાદિક ચાર ઉપલક્ષણ છે, એથી એ સમજવું જોઈએ કે, કેઈ પણ સ્થળે જ્યા સુધી બીજો પુરૂષ સાક્ષીભૂત ન હોય ત્યા એકલી સ્ત્રીથી અથવા અનેક સ્ત્રીઓ સાથે બ્રહ્મચારીએ બોલવું ન જોઈએ, અને ત્યા ઉભવું પણ ન જોઈએ દશવૈકાલિક સૂત્રમાં ભગવાને કહ્યું છે કે, જે રીતે કુકડાના બચ્ચાને બિલાડીને ભય રહે છે, એ રીતે સ્ત્રીના શરીરને બ્રહ્મચારીને પણ ભય રહ્યા કરે છે उ० २८ ·उत्तरपयनसूत्रे अस्मिन् दृष्टान्ते-समदुक्तादपि मर्मपचनान् पण्णा जीगाना प्राणन्यपरोपण जातम्, यतः पुनमधूगर्भ द्वयमपत्यमामीत् । तस्मामार्मिक वचन न भाषणीयम् । सापद्य-निरर्थक-ममंग-चनमापगम्य मर्मधा प्रतिषेध गोधयितुमुत्तरामाह- अप्पगट्ठा' इत्यादि । भात्मा स्वार्थ, परार्थ पा, तथा उभयस्य आत्मनः परस्य च अर्थे, वा-अधया, अन्तरेण भनुभयार्थे सारप्रपोजनाभावेऽपि सापद्य न लपेत्= न निरर्थक लपेत्, न मर्मग लपेत् , इति सम्पन्यः ॥ २५ ॥ अयान्यससर्गकृतदोपपरिहारमाह---- मूलम् -समेरेसु अंगारेसु, संधीसु य महापहे । एगो एगिथिए सद्वि, नेव चिट्टे ने सलवे ॥२६॥ छाया-समरेषु अगारेपु, सधिषु च महापये । एका एकत्रिया साधं, नैर निष्ठेत् न सलपेत् ॥२६॥ टोका-'समरेसु' इत्यादि- समरेपु-लौहकारशालासु तथा-अगारेपु-गृहेषु, तया सधिपु-गृहद्वयान्तरा लेषु तया-महापये राजमार्ग, एक-एकाको, एफस्त्रिया एकाफिया खिया, सार्घ-सह, नैा तिष्ठेन् ऊर्यस्थानापस्थितो नैव भवेत् । न सलपेतू-तया सह सम सदिपु स्थानेषु क्यापि सभापण न कुर्यादित्य । अत्र समरादिचतुष्प्रयम्थानमुप पति के गले से फासी निकाल कर अपने गले में फासी डालकर मर गई वह उस समय गर्भवती थी। उस के गर्भ में दो बालक थे। इस दृष्टात से यह वात स्पष्ट होती है कि देखो एक बार भी कहे गये मार्मिक वचन से यह प्राणियों का दारूण आपघात हुआ। इसलिये मार्मिक वचन नही कहना चाहिये । अपने अथवा पर के निमित्त तथा दोनो के निमित्त एव जहा स्व और पर का कुछ भी प्रयोजन न हो वहा पर भी व्यर्थ ही मनुष्य को सावद्य, निरर्थक मर्मग वचन नहीं बोलना चाहिये ॥२५॥ પતિના ગળામાથી ફાસ કાઢી પોતાના ગળામાં નાખી મરી ગઈ તે એ સમયે ગર્ભવતી હતી, એના ગર્ભમાં બે બાળક હતા આ છાતથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે, એક વખત પણ કહેવામાં આવેલા માર્મિક વચનથી છે પ્રાણીઓનો કરૂણ આપઘાત થયે, આ માટે મામિ ૪ વચન ન બેલના જેઈએ પિતાના અથવા બીજાને નિમિત્ત તથા બનેના નિમિત્ત અને જરા પિતાનુ કે બીજાનું કઈ પણ પ્રયોજન ન હોય ત્યા પર પણ મનુષ્યને સાવઘ, નિરર્થક અને માર્મિક વચન બલવા ન જોઈએ (૨૫) एव ~ ·प्रियदशिनी टोका गा २७ विनीतशिष्यकर्तव्यम् २१९ रणम् , लाभ--अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-सम्यग्ज्ञान-सम्पचारित्रलक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्तस्य कारणमस्ति, इविप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया बुद्धया प्रयतः अझ- र्पण यतनावान् सहनशील सन् शिष्यः तत् अनुशासन गुरो. शिवारचन प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयाङ्गीकुर्यात् । अयमाव:- यथा-काले सूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भान्ति, परतु परिणामे दिनदिष- साम्यन्तर एव ते जलदावलीसमागमनशोतलपवनजलधारासपानजनितशीतस्पर्श- सुखमादुर्भावयन्ति। "यथा वा-नालिफेर वहिः कर्कश भाति तथापि तदीय शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टि इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एव सम्यक् चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेहा-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयो त पडिस्तुणे-प्रयत'त प्रतिश्रृणुयात् ) सहनशील चना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल मे सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती है और इम से वे प्राणियो को असहनीय वनती है परन्तु परिणाम मे दो तीन दिन के भीतर ही वे परसात के समागमन से पवन को शीतल बना देती है उस से जलवृष्टि खून होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती है । अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધુ મારે માટે લાભકારક છે કેમ કે, એનાથી અપ્રાણ સમ્પન્ દર્શન સમ્યજ્ઞાન, भने साम्य यात्रिनी भने प्राति थाय छ तिपेहाए-इतिप्रेक्ष मा रे या बायनाम मुद्धिया पियार ४ी, पयो त पडिस्सुणे-प्रयत तत् प्रतिवणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચને કર્તવ્ય સમજી અગિકાર કરે આનુ તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વાળમાં સૂર્યના કિરણ પ્રચડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે પરતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠોર હોય છે પરંતુ એની અદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલો હોય છે જેને મેળવી લે તુષ્ટિ-સતિષ , .

·उत्तराम्ययन % 3E , उक्त चान्यत्र-ससा सुया नुसा माया, एयाहि दिन सलगे । एगते नेव चिढेजा, अप्पठी सनए सया ॥१॥ छाया-वसा सुता स्तुपा माता, एतामिरपि न सलपेत् । एकान्ते नेर तिष्ठेत्, आत्मार्थी मयतः सदा ॥ १॥ इति ॥ २६ ॥ अथ निीतशिष्यकर्तन्यमाह- मूलम् -जं में बुद्धाऽणुसीसंति, सीएण फरसेंण वा। मम लाभो ति" पेहाएं, पयओ त" पडिसुणे ॥२७॥ छाया-यन्मा बुद्धा अनुशासति, शीतेन परुपेण या। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ॥२७॥ टीका-'जमे' इत्यादि। उदाः आचार्याः, यन्माम् शीतेन शीतलपचनेन मृदुरचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुपेण कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासन मम लाभकामकाः -कि-जिस प्रकार मुर्गे के यच्चेको कुलल-बिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है। इसलिये चाहे अपनी सासारिक परिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, माता भी हो, तो भी एकान्तमे ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना नहीं चाहिये और न पातचीत ही करनी चाहिये ॥ २६ ॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य करते है-जमे' इत्यादि। अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे बुद्धा-यन्मा बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरुसेण-परुषेण) कठोर वचनों से (अणुसा- सति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभ ) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પોતાની સ સારક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હોય, વહે હેય અથવા માતા હોય તે પણ એકાતમા એમની સાથે બેસવુ ઉઠવું કે વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ ૨૬ वे विनीत शिननु ४तव्य ४ -जमे छत्यादि વિનીત શિબે આ પ્રકારનો વિચાર કર જોઈએ કે, भ-क्यार्थ-जमेबुद्धा-यन्मावुद्धा भने मायार्य भड।२।०४, सीएण-शीतेन भी क्यनाथी, वा अथवा फरुसेण-परुपेण २ क्यनाथी, अनुसासति-अनु- शास ति मनुशासित रे छ, अर्थात शिक्षा साधे मालामो .

·२१९ प्रियदर्शिनी टोका गा २७ विनीतशिष्यकर्त्तव्यम् रणम् , लाभ.-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-सम्यगृतान-सम्पचारिक्लक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्तस्य कारणमस्ति, इतिप्रेक्षया-इतिपर्यालोचनात्मिकया उद्धया प्रयत:प्रक- पैण यतनावान् सहनशील सन् शिष्यः तत्-अनुशासन गुरो. शिक्षाचन प्रति- शृणुयात् कर्तव्यवयानीकुर्यात् । अय भाव यथा-वर्षाकाले सूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भवन्ति, परतु परिणामे द्वित्रदिन- साभ्यन्तर पर ते जल्दावलीसमागमनशीत पवनजलधारासपातजनितशीतस्पर्श- सुखमादुर्भावयन्ति। "यथा पा-नालिफेर बहिः कर्कश भाति तथापि तदीय शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्प लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एव सम्यक् चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेहाए-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयो त पडिस्सुणे-प्रयतःत प्रतिश्रृणुयात् ) सहनशील बना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल मे सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती है और इस से वे प्राणियों को असहनीय बनती है परन्तु परिणाम मे दो तीन दिन के भीतर ही वे परसात के समागमन से पवन को शीतल बना देती है उस से जलवृष्टि खूब होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती है । अथवा जैसे-मारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધુ મારે માટે લાભકારક છે કેમ કે, એનાથી અપ્રાણ સમ્યમ્ દર્શન સમ્યગ્રાન, मने साम्य यात्रिनी भने प्राप्ति थाय छ त्तिपेहाए-इतिप्रेक्षमा प्रारे पर्या वयनाम मुद्धिथी विया२ १, पयओ त पटिस्सुणे-प्रयत तत् प्रतिथणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચને કર્તવ્ય સમજી અગિકાર કરે આનુ તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વાળમાં સૂર્યના કિરણો પ્રડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે પર તુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠોર હોય છે પરંતુ એની અદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલું હોય છે જેને મેળવી લોકો સુષ્ટિ-સતેલ ·" २१८ ওনা उक्त चान्पर-ससा सुया नुसा माया, एयाहि नि सलरे। एगते नेव चिठे ज्जा, अपठ्ठी सजए सया ॥१॥ छाया-स्वसा सुता स्तुपा माता, एतामिरपि न सलपेत् । एकान्ते नेर तिष्ठेव, आत्मार्थी सयतः सदा ।। १ ।। इति ॥ २६ ॥ अब चिनीतशिष्यतव्यमाह- मूलम्जे में बुद्धाऽणुसहसति, सीएण फरुसेण वा । मम लाभो ति" पेहाऐ, पैयओ त" पडिसुणे ॥२७॥ छाया-पन्मा बुद्धा अनुशासति, शीतेन परुपेण वा। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ॥२७॥ टीका-'ज मे' इत्यादि। उदा: आचार्याः, यन्माम् शीतेन शीतलपचनेन मृदुपचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुपेण कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासन मम लाभ-कामका- -कि-जिस प्रकार मुर्गे के बच्चेको कुलल-बिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है। इसलिये चाहे अपनी सासारिक बहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, माता भी हो, तो भी एकान्तमें ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना नही चाहिये और न यातचीत ही करनी चाहिये ॥ २६ ॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य करते है-'जमे' इत्यादि। अन्वयार्थ-- विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे वुद्धा-यन्मा बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरुसेण-परुषेण) कठोर वचनों से (अणुसा- सति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभ.) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પિતાની સંસારીક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હેય, વહુ હોય, અથવા માતા હેય તે પણ એકાતમાં એમની સાથે બેસવું ઉઠવું કે વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ ૨૬ हवे विनीत शिष्यनु तव्य ४९ जे-जमे त्यात વિનીત શિપે આ પ્રકારને વિચાર કરવો જોઈએ કે, ५-qयार्थ-जमेयुद्धा-यन्मावुद्धा भने मायार्थ महारा, सीएण-शीतेन भी। क्यनाथी, वा अथवा फरुसेण-परुपेण ४।२ क्यनाथी, अनुसासर्ति-अनु- शास ति मनुशासित ४रे छ, अर्थात् शिक्षा आपे ममलाभ ·- प्रियदर्शिनी टोका गा २७ विनीतशिष्यकर्त्तव्यम् २१९ रणम् , लाभ.-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-मम्यग्ज्ञान-सम्पचारिवलक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्तस्य कारणमस्ति, इतिप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया बुद्धया प्रयतःप्रक- र्पण यतनावान् सहनशील. सन् शिष्यः तत् अनुशासन गुरो. शिक्षापचन प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयाऽङ्गीकुर्यात् । अय माव.. यथा-वर्षाकाले सूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भान्ति, परतु परिणामे द्वित्रदिन- साभ्यन्तर एव ते जल्दावलोसमागमनशीतलपवनजलवारासपातजनितशीतस्पर्श- सुखमादुर्भाग्यन्ति। “यथा वा-नालिफेर बहिः कर्कश भरति तथापि तदीय शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एव सम्यक् चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेशाग-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयो त पडिस्तुणे-प्रयत.त प्रतिशृणुयात् ) सहनशील चना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अगीकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल मे सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती है और इम से वे प्राणियों को असहनीय बनती है परन्तु परिणाम मे दो तीन दिन के भीतर ही वे परसात के समागमन से पवन को शीतल पना देती है उस से जलवृष्टि खून होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती है । अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધુ મારે માટે લાભકારક છે કેમ કે, એનાથી અપ્રાપ્ત સભ્ય દર્શન સમ્યગ્રાન, मने साम्य यात्रिनी भने प्राप्ति थाय छ तिपेहाए-इतिप्रेक्ष मा प्रडारे पर्या बोयनात्मर मुद्धिथी विचार , पयो त पडिस्सुणे-प्रयत तत् प्रतिश्रुणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચનોને કર્તવ્ય સમજી અગિકાર કરે આનુ તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વર્ષાકાળમાં સૂર્યના કિરણે પ્રચડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે પરતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠેર હોય છે પરંતુ એની અદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલું હોય છે જેને મેળવી લેકે તુષ્ટિ-સતિષ .

·- , " २१८ उत्तराभ्ययनमा उक्त चान्यन-ससा सुया नुसा माया, एयाहि विन सलगे। एगते नेर चिठेजा, अपठी सजए सया ॥१॥ छाया-स्वसा सुता स्नुपा माता, एताभिरपि न सलपेत् । एकान्ते नै तिष्ठेद, आत्मार्थी सयतः सदा ॥ १।। इति ।। २६ ॥ अब गिनीतशिष्यकर्तव्यमाह- मूलम्जे में बुद्धाऽणुसीसति, सीएण फरुसेण वा । मम लाभो ति" पेहाऐ, पयओ त" पडिस्सुणे ॥२७॥ छाया-यन्मा बुद्धा अनुशासति, शीतेन परुपेण या। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ॥२७॥ टीका-'ज मे' इत्यादि। वुदाः आचार्याः, यन्माम् शीतेन-शीतलपचनेन मृदुरचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुषेण कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासन मम लाभ'नामका -कि-जिस प्रकार मुर्गे के पच्चेको कुलल-बिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है । इसलिये चाहे अपनी सासारिक रहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, माता भी हो, तो भी एकान्तमे ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना 'नही चाहिये और न पातचीत ही करनी चाहिये ॥ २६ ॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य करते है-'जमे' इत्यादि। अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे बुद्धा-यन्मा बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरुसेण-परुषेण) कठोर वचनों से (अणुसा- सति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभ ) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પિતાની સંસારીક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હોય, વહુ હાય અથવા માતા હોય તે પણ એકાતમાં એમની સાથે બેસવું ઉઠવું વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ પરદા हवे विनीत शिनु तव्य 83 -जमे इत्यादि વિનીત શિબે આ પ્રકારનો વિચાર કરવો જોઈએ કે, भन्पयार्थ-जमेसुद्धा-यन्मायुद्धा भने मायाय महारान, सीएण-शीतेन भी क्यनाथी, वा अथवा फरुसेण-परुपेण ॥२ क्यनाथी, अनुसासति-अनु- शास ति मनुशासित ४२ छ, अर्थात् शिक्षा मा छे ममलामो .

·. प्रियदधिनी टोका गा २७ विनीतशिष्यकर्त्तव्यम् रणम् , लाभ.-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-मम्यग्ज्ञान-सम्यरुचारित्रलक्षणरत्ननयस्य प्राप्तिस्तस्य कारणमस्ति, इविप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया उद्या प्रयतम् प्रक- पण यतनावान् सहनशोळ सन् शिष्यः तत् अनुशासन गुरो. शिक्षाचन प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयानीकुर्यात् । अय माव:- यथा-वर्षाकाले सूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भवन्ति, परतु परिणामे द्वित्रदिन- साभ्यन्तर पर ते जल्दारलोसमागमनशीत परनजलधारासपातजनितशीतस्पर्श- सुखमादुर्भाग्यन्ति। “यया चा-नालिफेर वहिः कर्कश भाति तथापि तदीय शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोफस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एव सम्यक चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेशाग-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयो त पडिस्सुणे-प्रयत.त प्रतिशृणुयान) सहनशील चना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल मे सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती है और इम से वे प्राणियो को असहनीय बनती है परन्तु परिणाम मे दो तीन दिन के भीतर ही चे रसात के समागमन से पवन को शीतल बना देती है उस से जलवृष्टि खूर होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती है। अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધુ મારે માટે લાભકારક છે કેમ કે, એનાથી અપ્રાપ્ત સભ્ય દર્શન સમ્યગૂજ્ઞાન, भने साम्य यात्रिनी भने प्राति थाय छ तिपेहाए-इतिप्रेक्ष मा पारे पर्या डायनाम मुद्धिधा पियार उरी, पयओ त पडिस्सुणे-प्रयत तत् प्रतिश्रुणुयात् સહનશીવ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચને કર્તવ્ય સમજી અગિકાર કરે આનુ તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વાળમાં સૂર્યના કિરણે પ્રચડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે પરંતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠોર હોય છે પરંતુ એની અદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલો હોય છે જેને મેળવી લેકે તુષ્ટિ-સતિષ ·२१८ उत्तराध्ययनस " उक्त चान्यत्र-समा सुया नुसा माया, एयाहिं बिन सलगे। एगते नेर चिठेना, अपठी सजए सया ॥१॥ छाया-स्वसा सुता स्नुपा माता, एताभिरपि न सलपेन् । एकान्ते नै तिष्ठेत, आत्मार्थी सयतः सदा ॥ १ ॥ इति ।। २६ ॥ अथ विनीतशिष्यफर्तव्यमाह- मूलम् -ज में बुद्धाऽणुसिति, सीएण फरसेण वा । मम लाभो तिं पेहाएं, पैयओ त" पडिस्सुणे ॥२७॥ छाया-पन्मा बुद्धा अनुशासति, शीतेन परुपेण वा। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिगृणुयात् ॥२७॥ टीका-'ज मे' इत्यादि। बुदाः आचार्याः, यन्माम् शीतेन शीतलपचनेन मृदुरचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुपेण-कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासन मम लाभ =ळामका -कि-जिस प्रकार मुर्गे के पच्चेको कुलल-बिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है । इसलिये चाहे अपनी सासारिक बहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, माता भी हो, तो भी एकान्तमे ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना 'नही चाहिये औरन यातचीत ही करनी चाहिये ॥२६॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य करते है-'जमे' इत्यादि । अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे बुद्धा-यन्मा बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरसेण-परुपेण) कठोर वचनों से (अणुसा- सति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाम ) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પોતાની સ સારીક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હોય, વહુ હાય અથવા માતા હોય તે પણ એકાતમાં એમની સાથે બેસવુ ઉઠવું વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ ૨૬ वे विनीत शिष्यनु ४तव्य ४- जमे छत्याल વિનીત શિવે આ પ્રકારનો વિચાર કરવો જોઈએ કે, भन्यार्थ-जमेबुद्धा-यन्माबुद्धा भने मायायं भडा०४, सीएण-शीतेन भी। वयनाथी, वा अथवा फरसेण-परुपेण ।२ क्यनाथी, अनुसासति-अनु- शास ति मनुशासित रे छ, अर्थात् शिक्षा माघे छ ममलामो-ममलाभ से " ·प्रियदर्शिनी टीका गा २८ शिष्यायशिक्षा २२१ - छाया-अनुशासनमापाय, दुप्फतस्य च नोदनम् । हित तत् मन्यत मानः, द्वेष्य भरति अमाधो. ॥ २८ ॥ टीका-'अणुसाप्तण' इत्यादि- माल प्रज्ञावान् मेधापी शिप्य', औपायम्--उपाय-गीतपरुपभाषणरूपे भवम्, मृदुकठोर मापणसमन्वितम् अनुशासन-गुरो. शिक्षावाश्य, च-पुन दुष्कृतस्य अति चारस्य निवारणाय नोदन-प्रेरण, 'हा किमिदमकल्प त्वया कृतम्' इत्यादिरूपम् तद् वचन हित-लोकद्वयरल्याणकारक, मन्यते । जसाधोःअग्निीतशिप्यस्य तदेव वचन द्वेष्यद्वेषजनक भवति। यथा-क्षुक्षेत्र दत्त जल मधुररसरूपेण परिणत भाति, निम्मतरुमले तु तदेव सफल कल्याण करनेवाली भी गुरुशिक्षा किस को किस रूप मे परिणत होती है सो कहते है-'अणुमासग'-उत्यादि। अन्वयार्थ-(पन्नो-प्रज्ञ.) बुद्धिमान मेधावी शिष्य (ओवाय-ओपाय) मृदु एव कठोर मायण से मुक्त (अनुमासण-अनुशासन) गुरु के शिक्षा स्वरूप वचनो को कि जो (दुक्कडस्त य चोयण-दुकृतस्य च नोदनम् ) अतिचार के निवारण के लिये प्रयुक्त किये गये ह-'यह तुमने नही करने योग्य काम क्यो कर दिया है' इत्यादिरूप रो जो कहे गये है (तरिय मन्नए-तत् हित मन्यते उसको अपना हितकारक मानता है। (असाहुणो-असाघो) परन्तु जो अविनीत शिष्य होता है वह उन्ही शिक्षावचनो को (वेसहवइ-देष्य भवति) अहितकारी मानता है। मेधावी शिष्य गुरु के मृदुकठोररूप वचनो को अपना हितकारक, एव असाधु अर्थात् अविनीत शिष्य उन्ही वचनो को दु.खदायक मानता है। મકલ કલ્યાણ કરવવાળી ગુરુ રિલા કોને કયા રૂપમાં પરિણા થાય ते वामा आवे अणुसासण त्या स-पयाथ-पन्नो-प्रज्ञ भुद्धिमान भेयाची शिष्य ओवाय-औपाय है। अथवा र मापी युत अणुसासण-अनुशामन गुरुना शिक्षा २१३५ पयनाने से दुकडस्स य चोयण-दुष्कृतस्य च नोदनम् अतियाना निवारण भाटे પ્રયુક્ત કરવામાં આવેલ છે આ ન કરવા એગ્ય કામ તમે શા માટે કર્યું ?” त्या६ि३५थी२ ४३वायछ तेहिय मन्नए-तत् हित मन्यते ने चोताना ति5२ भाने छ असाहुणो-असाधो ५२ रे सविनात शिराय छे ते मे शिक्षा पयनान द्वेष्य भवति सहितरी भान छे ·- , २२० उत्तगध्यपमसूत्र च लभते । पपमाचार्याणा शीत परुप चेत्पुभयविध शिक्षापन परिणामे सुखज नकमेव । आचार्यपचन हि-परिणामतस्तपःमयमाराधनमार्तक, मिथ्यात्यादिपञ्चवि धासननिर्तक, ज्ञानावरणीयाटिकमग्नःपटापसारणपरमभीपणसमीरणात्मक, ना. नाविधळन्धिसाधक, निग्विलभानसभागारमासाकरलालोम्मदर्शक, शावतिरसुख- समर्पक च भाति" इत्येव पर्यालोच्य गुरोः शिवाचनमगीकर्यादिति ।। २७॥ सकलकल्याणकारिण्यपि गुरुशिक्षा कस्मै कीदृशी परिणमतीत्याह- मूलम् -अणुसासणमोवाय, दुकडस्स यं चायण । हिंय त मन्नए पन्नो, वेस्स होई असाहुणो ॥२८॥ प्राप्त कर लोक तुष्टि व पुष्टि को प्राप्त करते है। इसी तरह आचार्य महाराज के कोमल व कठोर, दोनो प्रकार के शिक्षामद वचन शिष्य को परिणाम मे सुसजनक होते है । शिप्य को आचार्य महाराज के वचन ही अन्त मे तप गव सयम की आराधना करने में प्रवृत्त कराने वाले होते है । मिथ्यात्वादि पाच प्रकार के आस्रव के वे निरोधक होते है। ज्ञानावरणीय आदि कर्मरज के पटल को हटाने में वे प्रचण्ड पवन के वेगतुल्य होते है। शिप्यजनोमे अनेक प्रकार की लब्धियों की जागृति कराने वाले होते है। समस्त पदार्थों के स्वभाव का जिस में अवमासन होता है ऐसे केवलज्ञानरूप प्रकाश के प्रदर्शक एव शाश्वतिक सुख के देनेवाले होते है। इस प्रकार गुरु महाराज के शिक्षा वचनो को हितकारक जानकर शिष्यका कर्तव्य है कि वह उन्हे अगीकार करे ॥२७॥ અને પુષ્ટિ પ્રાપ્ત કરે છેઆ રીતે આચાર્ય મહારાજના કમળ અથવા કઠેર બન્ને પ્રકારના શિક્ષાપ્રદ વચન શિષ્યને પરિણામમાં સુખ જનક બને છે આચાર્ય મહારાજના વચનજ આતમાં શિષ્યને તપ તથા સયમની આરાધના કરવામા પ્રવૃત્ત કરાવનાર હોય છે મિથ્યાત્વાદિ પાચ પ્રકારના આસવના એ નિરાધક હેય છે જ્ઞાનાવરણીય આદિ કમરના આવરણને દૂર કરવામાં તે પ્રચંડ પવનના વેગ જેવા હોય છે શિષ્યજનેમા અનેક પ્રકારની લબ્ધિની જાગૃતિ કરાવનાર હોય છે, સમસ્ત પદાર્થોના સ્વભાવનુ જેનામાં અવભાસન હોય છે એવા કેવળ જ્ઞાન રૂપ પ્રકાશના પ્રદર્શક અને શાશ્વતિક સુખને દેવાવાળા હોય છે આ પ્રકારે ગુરુ મહારાજના શિક્ષા વચનને હિતકારક જાણીને શિષ્યનું એ કર્તવ્ય છે કે તે એને અગિકાર કરે છે ૨૭ ·२२३ , । प्रियदर्शिनी टीका गा ५९ शिघ्यायशिक्षा टीका-'हिय' इत्यादि- विगतभया:=भयरहिताः, भय सप्तविधम्-इहलोकभयम् १, परलोभियम् २, आदानभयम् ३, अकस्माद्भयम् ४, आजीविकाभयम् ५, मरणभयम् ६, अल्लोक- भय च ७, एतैयिर्जिता , उद्धाःज्ञाततचा मेधाविन इत्ययः, एवभूताः शिष्याः परुपमपि=+ठोरमपि, अनुशासनम्=गुरूणा शिक्षापचनम् हित-पथ्य मन्यन्ते इति शेष । किंतु शान्तिशोधिकर-शान्तिः क्षमा, शोधिः शुद्धिः आत्मशुद्धिः, तयो. करम् उत्पत्तिजनक, यथा-वर्षाऋतुनिमित्त प्राप्य जलधरा गर्नन्ति, वसन्त प्राप्य वृक्षा नूतनपलवकुसुमश्रियोपेता भान्ति, चन्द्र पाप्य चन्द्रकान्तमणयः प्रसनन्ति, सूर्य माप्य कमलानि विकमन्ति, तथा समा प्राप्य नि भतादिगुणाः प्रादुर्भवन्ति । शोधि श्थ दुःखमेघनाशने पवनरूपा, सुखोत्पादने कल्पतरुरूपा भवसिन्धुपारकरणे नौका- रूपा, अज्ञानान्धकारनाशने प्रभारूपा । एवभूतयोः शान्तिशोध्योर्जनकम्, इदमुप- लक्षणम् तेन गाजवादिकरमपि, पद-नानादि गुणाना स्थानम् । तत् अनुशासन, मुढाना कुशिष्याणा द्वेप्य-द्वेपजनक भाति । उक्त च- पुनरप्यार-'हिय' इत्यादि । अन्वयार्थ--(विगयभया-विगतभयाः) इहलोकभय, परलोकभय, आदानभय, अकस्मात्भय, आजीविकाभय, मरणभय, अलोकभय, ये सात भय है। इनसे जो रहित हैं तथा (बुद्धा-बुद्रा): तत्वों के जो जानकार है-मेघावी है वे शिष्य (फरुसपि-परपमपि) कठार भी (अणुसासण-अनुशामन) गुरु महाराज के शिक्षात्मक वचनों को (हिय-हित) पथ्य-हितविधायक मानते है। किन्तु (खति सोहिकर -क्षान्निशोधिकर) क्षमा और शुद्वि के विधायक तथा ( पय-पदम् ) ज्ञानादिक गुणो के स्थानभूत (तत् ) गुरु के वे ही अणुशासनरूप पुनरप्याह हिय -त्या अन्वयार्थ-विगयभया-विगतभया આ લેકને ભય, પરલકને ભય, આદાન ભય, અકસ્માત ભય, આજીવિકા ભય, મરણ ભય અને અશ્લોક ભય मा सात लय छ मेनाथीले २डित तथा (युवा-बुध्धा) तस्वोन (१२ , मेधावी छ, त शिष्य फरुसपि-पपअपि ४२ प अणुसासण-अनुशासन शुरु महाराना शिक्षामवयनाने हिय-हित पथ्य हित विधायॐ भानेछ, सतिसोहिकर-शातिगोशिकार क्षमा मनादिना विधायर पय-पदम जाना , ग्व ·૨૨૨ - - उत्तराभ्ययन फटुकरसरूपेण, यथा या सितोपल-'मिसरी' इति भाषामसिद्धं सर्वेषा मयुरा- स्वादजनक भाति तदेव पित्तपितरसनस्य निम्बादित् कटुक, गर्दभाणा तु विष- मेघ भवति, यथा रा शुद्ध घृत सर्वपां पुष्टिकर माति, तदेव जराक्रान्ताना जनाना रोगवर्धकम् । एष गुरुवचन सचिनयम्य हिताय जायते, विनयरहितस्य शिष्यस्य तु द्वैपाय इति भावः ॥२८॥ उक्तमर्थ विशुदयन्नाद- मूलम् -हिय विगयभया बुद्धा, फरुस पि अणुसासण । वैस्स त होई मूढाण, खतिसोहिकर पैय ॥२९॥ छाया-हित विगतभया बुद्वा , परुपमपि अनुशासनम् । द्वेष्य तत् भाति मूढाना, शान्तिशोधिकर पदम् ।। २९ ।। तात्पर्य इसका इस प्रकार का है कि जिस प्रकार इक्षु के खेन में दिया गया पानी मधुर रसरूपसे परिणत होता है और वही पानी जर निम्बवृक्ष के मूलमे दिया जाता है तो कडुवे रूपमें परिणत हो जाता है, अथवाजैसे मिश्री सब के लिये मधुर आस्वाद देती है परन्तु जिस की जीभ पित्त से दूषित हो रही है उसके लिये वर मिश्री कडवी नीम जैसी मालूम होती है, तथा गधी को तो वह विष जैसी ही मालूम होती है। अपना जैसे शुद्ध घृत समस्तजनों को पुष्टि करने वाला होता है परन्तु के लिए रोगवर्द्धक होता है, इसी प्रकार जो विनयी शिष्य है उनके लिये गुरु महाराज के वचन हितकारक होते हे और वे ही वचन अवि- नीत शिष्य के लिये द्वेपकारक होते है ॥२८॥ તેનું તાત્પર્ય આ પ્રકારનું છે, કે જે પ્રકારે દ્રાક્ષના ખેતરમા આપવામા આવેલ પાણી મધુરસપમાં પરિણીત બને છે અને તેજ પાણી જ્યારે લિંબડાના વૃક્ષના મૂળમાં આપવામાં આવે છે તે કટુરસ રૂપમાં પરિણમે છે જેમ-સાકર બધા માટે મધુર આસ્વાદ આપે છે પરંતુ જેની જીભ પિત્તથી દુષિત થયેલ હોય છે, તેને માટે સાકર કડવા લિમડા જેવી માલુમ પડે છે અને ગધેડાને તે તે ઝહેર જેવી બને છે અથવા જેમ ચોખ્ખું ઘી સઘળા માટે પુણો કરવાવાળું હોય છે પરંતુ તે દી તાવવાળા માટે રેગને વધારનાર બને છે એ જ રીતે જે વિનયી શિપ છે તેને માટે ગુરુ મહારાજનુ વચન હિતકારક હોય છે અને તે જ વચન અવિનીત શિષ્ય માટે Àપકારક હોય છે કે ૨૮ છે घृत ज्वरवाले ·- - प्रियदशिनी टीका गा .९ शिष्यायशिक्षा टीका-'हिय' इत्यादि- विगतभया भयरहिताः, भय सप्तविधम्-इहलोकभयम् १, परलोकभयम् २, आदानमयम् ३, अकस्माद्भयम् ४, आजीविकाभयम् ५, मरणभयम् ६, अ-लोक- भय च७, एतैयिर्जिता, उद्धा =ज्ञाततया मेधाविन इत्ययः, एवभूताः शिष्याः परुपमपि-कठोरमपि, अनुशासनम्-गुरूणा शिक्षामचनम् हित-पथ्य मन्यन्ते इति शेप.। किंतु तान्तिशोधिकर-शान्तिः क्षमा, शोधिः-शुद्धिः आत्मशुद्धिः, तयोः करम् उत्पत्तिजनक, यथा-वर्षाऋतुनिमित्त प्राप्य जलधरा गर्जन्ति, वसन्त प्राप्य वृक्षा नूतनपलनकुसुमश्रियोपेता भवन्ति, चन्द्र प्राप्य चन्द्रकान्तमणय प्रसान्ति, सूर्य माप्य कमलानि विकमन्ति, तथा क्षमा प्राप्य नि भतादिगुणा. प्रादुर्भवन्ति । शोधि व दुःखमेघनाशने पवनरूपा, सुखोत्पादने कल्पतरुरूपा भवसिन्धुपारकरणे नौका- रूपा, अज्ञानान्धकारनाशने प्रभारूपा । एवंभूतयोः क्षान्तिशोध्योर्जनकम्, इदमुप- लक्षणम् तेन आजवादिकरमपि, पदनानादि गुणाना स्थानम् । तत् अनुशासन, मूढाना-कुशिष्याणा द्वेप्य-द्वेषजनक भाति । उक्त च- पुनरप्या-'रिय' इत्यादि । अन्वयार्थ--(विगयभया-विगतभयाः) इहलोकभय, परलोकभय, आदानभय, अकस्मात्भय, आजीविकाभय, मरणभय, अलोकभय, ये सात भय हैं। इनसे जो रहित हैं तथा (युद्धा-बुद्रा): तत्वो के जो जानकार है-मेघावी है वे शिष्य (फरुसपि-पस्थमपि) कठार भी (अणुसामण-अनुशामन) गुरु महाराज के शिक्षात्मक वचनों को (हिय-हित) पथ्य-हितविधायक मानते है। किन्तु (खति सोहिकर -क्षान्निशोधिकर ) क्षमा और शुद्धि के विधायक तथा ( पय-पदम् ) ज्ञानादिक गुणो के स्थानभूत (तत् ) गुरु के वे ही अणुशासनरूप पुनरप्याह हिय -त्यादि सन्याय-विगयभया-विगतभया આ લેકને ભય, પલકને ભય, આદાન ભય, અકસ્માત ભય, આજીવિકા ભવ, મરણ ભય અને અલોક ભય मा सात सयोनाथी २ २हित तथा (उध्धा-सुध्धा ) तयाना गार छ, मेधावी छ, त शिष्य फरुसपि-पम्पअपि ४२ ५५ अणुसासण -अनुशासन शुरु माना शिक्षात्म वयनाने हिय -हित पथ्य हित विधाय: भाने छ, पतिसोहिकर-शातिशोधिकर क्षमा मने शुद्धिना विधायs, पय-पदम् सानाही एव m ·૨૨ उचरम्पयन फटुकरसरूपेण, यथा या सितोपल-'मिसरी' इति भाषाप्रसिद्ध सर्वेपा मधुरा- स्वादजनक भाति तदेव पिच पितरसनस्य निम्मादिश्व कदुक, गर्दभाणा तु विष- मेव भवति, यथा गा शुद्ध घृत सर्वेपा पुष्टिकर मावि, तदेव पराक्रान्ताना जनाना रोगवर्धकम् । एष गुरुवचन मनियम्य हिताय जायते, विनगरहितस्य शिष्यस्य तु द्वैपाय इति भावः ॥२८॥ उक्तमर्थ विशदयन्नाइ- मूलम्-हिये विगयेभया बुद्धा, फरुस पि अणुसासण । वैसस त होई मूढाण, खतिसोहिकर पैय ॥२९॥ छाया-हित विगतभया युद्धा., परुपमपि अनुशासनम् । देप्य तत् भाति मृहाना, शान्तिशोधिकर पदम् ॥ २९ ।। ता पर्य इसका इस प्रकार का है कि जिस प्रकार इक्षु के खेत में दिया गया पानी मधुर रसरूपसे परिणत होता है और वही पानीजर निम्यवृक्ष के मूलमे दिया जाता है तो कडवे रूपमें परिणत रो जाता है, अथवा जैसे मिश्री सब के लिये मधुर आस्वाद देती है परन्तु जिस की जीभ पित्त से दूषित हो रही है उसके लिये वह मिश्री कडवी नीम जैसी मालूम होती है, तथा गधी को तो वह विप जैसी ही मालूम होती है। अपना जैसे शुद्ध घृत समस्तजनों को पुष्टि करने वाला होता है परन्तु वही घृत के लिए रोगवर्द्धक होता है, इसी प्रकार जो विनयी शिष्य हैं उनके लिये गुरु महाराज के वचन हितकारक होते है और वे ही वचन अवि. नीत शिष्य के लिये द्वेपकारक होते है ॥२८॥ તેનું તાત્પર્ય આ પ્રકારનું છે, કે જે પ્રકારે દ્રાક્ષના ખેતરમાં આપવામાં આવેલ પાણી મધુરસપમાં પરિણત બને છે અને તેજ પાણી જ્યારે લિંબડાના વૃક્ષના મૂળમાં આપવામાં આવે છે તે કટુરસ રૂપમાં પરિણમે છે જેમ-સાકર બધા માટે મધુર આસ્વાદ આપે છે પરંતુ જેની જીભ પિત્તથી દુષિત થયેલ હેય છે, તેને માટે સાકર કડવા લિમડા જેવી માલુમ પડે છે અને ગધેડાને તે તે ઝહેર જેવી બને છે અથવા જેમ ચોખ્ખું ઘી સઘળા માટે પુષ્ટ કરવાવાળું હોય છે પરંતુ તે ઘી તાવવાળા માટે રેગને વધારનાર બને છે એ જ રીતે જે વિનયી શિપ છે તેને માટે ગુરુ મહારાજનુ વચન હિતકારક હોય છે અને તે જ વચન અવિનીત શિષ્ય માટે હૈષકારક હોય છે . ૨૮ ज्वरवाले ·. . प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ३० शिष्याय शिक्षा ૨૨૬ मूलम्-आसणे उबंचिट्ठिजा, अणुच्चे अकुंए थिएँ । अपुढाई निरुटाई, निसीएज्जप्पकुर्वकुए ॥३०॥ छाया-आसने उपतिष्ठेत, अनुच्चे अकुचे स्थिरे । अल्पोत्थायी निरुत्थायी, निपीदेत् अल्पकौकुच्यः ॥ ३० ॥ टीका-'आसणे' इत्यादि- अनुच्चे-द्रव्यतो गुर्वासनानीचे, भावत स्वल्पमूल्यके, अकुचे अकम्पमाने, यद्वा चटत्कारादिशब्दरहिते, स्थिरे समपादयत्त्वेन निश्चले, आसने उपतिष्ठेद पीठादौ वर्षामु उपतिप्ठेत् उपविशेत् । ईदृशेऽप्यासने साधुः किमवस्थः सस्तिष्ठे- दित्याह-'अप्पुट्ठाई' इति जल्पोत्थायी कार्ये सत्यपि ईपदुत्तिप्ठतीत्येवशीला, एककार्येणोत्थितः सन् सहकार्यसपाटक इत्यर्थः । अत-एन-कीदृशः सनित्याह- अव शिष्य के लिये आसन की विधि कहते हैं-'आसणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्य (अणुच्चे-अनुच्चे) द्रन्यकी अपेक्षा गुरुमहाराज के आसनसे नीचा भावकी अपेक्षा अल्पमूल्यवाला (अकुए-अकुचे) तथा चटचट इत्यादि शब्द से रहित, अथवा हिलनेवाला नहीं ऐसा जो (थिरे-स्थिरे) स्थिर-चारो पाये जिसके समान हों ऐसे (आसणे-आसने ) आसन - पीठ फलक पाट पाटले आदि, उन पर वर्षाकाल में (उवचिद्विज्जा-उपतिष्टेत्) बैठे। शिष्य जिस आसन पर बैठे वह गुरु के आसन की अपेक्षा नीचा होना चाहिये । तथा अल्प मूल्यवाला एव हिलने डुलने वाला नहीं होना चाहिये। शिष्य अपने आसन पर जम कर बैठे, कारण विना न उठे, यही यात (अप्पुट्ठाई- अल्पोत्थायी) इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। उठने का काम यदि वे शिष्य माटे मासननी विधि हे छ, आसणे-त्या मन्वयार्थ-शिष्य अणुच्चे-अनुच्चे द्रव्यनी अपेक्षा गुरुमहारानी मासनथी नीया, सापनी अपेक्षा ८५भुत्या, अकुए-अकुचे तथा ध्याहिश थी हित अथवा सपावणा नही सवार थिरे-स्थिरे स्थिर-न्यारे पाया ना सरमा डाय तवा, आसणे-आसने मायन-पीड ३७ पाट पाटदा माहिना ५२ वर्षामा उबचिट्ठिज्जा-उपतिष्ठेत् से शिष्य रे આસન ઉપર બેસે તે ગુરુના આસનથી નીચુ હોવુ જોઈએ, તથા હલે ચલે નહીં તેવુ હોવુ જોઈએ શિષ્ય પિતાના આસન ઉપર સ્થિર થઇને બેસે, કારણ १२ - 8, अप्पुट्ठाई-अल्पोत्थाई I पात मा ५६ ॥२॥ प्रदर्शित ४२पामा । ચટચટ उ० ·उत्तराध्ययमसूत्र सद्बोध विदधाति हन्ति कुमति मिथ्याम राधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे सोगनिदने । रागादोन गिनिहन्ति नीतिममा पुष्णाति इन्त्युत्पथ, यद्वा किं न करोति सद्गुरुवादभ्युद्गता भारती ॥१॥ इति ॥ २९ ।। वचन (मूढाण वेस्स होइ-मूढाना देप्य भवति) मूर्ख-अविनीत शिष्यों के लिये उपजनक रोते है। कहा भी है- "सबोध विदधाति हन्ति कुमति मिथ्यादृश पाधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे सवैगनिवेदने । रागादीन् चिनिन्ति नीतिममला पुष्णाति ह त्युत्पथ, यदा किं न करोति सद्गुरुमुग्वादभ्युद्गता भारती" ॥१॥ सद्गुरू के मुग्वसे निकली हुई वाणी प्रशस्त गोधकी-सम्यग्ज्ञान की जनक होती है, कुमति की विदारक होनी है, मिथ्यात्वरूपी दृष्टि की विध्वसक होती है, धर्म में मति उत्पन्न करने वाली होती है, सवेग, एव निर्वेद गुण की उत्कर्पक होनी है, रागादिकों की विनाशक होती है, निर्मल नीति की पोपक होती है, कुमार्ग की विद्रावक होती है। ऐसे और कौन से मद्गुण रचते है जो गुरुदेव की वाणी से जीवों को प्राप्त न होते हों ॥ २९ ॥ शुशाना थानभूत, तत् ते गुरु साना मनुशासन। ३५ वयन मूढाण वेस्स होइ-मूढाना देव भवति मविनीत शिष्य भाटे ५ न मन छ કહ્યું પણ છે કે – सब्दोध विदधाति हन्तिकुमति, मिथ्याद्रश वाधते । धत्ते धर्ममति तनोति परमे सवेगनिवेदने । रागादिन गिनिहन्ति नीतिममला पुष्णाति हन्त्युत्पथ । यद्वा कि न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती ॥१॥ સશુના મુખથી નીકળેલી વાણી પ્રશસ્ત બોધની સામ્યજ્ઞાનની જનક હોય છે, કુમતિની વિદારક હોય છે, મિથ્યાત્વરૂપી દષ્ટિની વિશ્વ સક હોય છે, ધર્મમા મતિ ઉત્પન કરવાવાળી હેય છે, એ વેગ અને નિવેગ ગુણને ઉત્કપ ક કરવાવાળી હોય છે, રાગાદિકનો વિનાશ કરનારી હોય છે, નિમળ નિતીની પિષક હોય છે કુમાર્ગની વિદ્રાવક હોય છે, એવા અને બીજા કયા સદ્ગુણ બાકી રહે છે કે જે ગુરુદેવની વાણીથી જીવને પ્રાપ્ત ન થતા હોય ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा० ३० शिप्याय शिक्षा २२५ मूलम्-आसणे उवैचिट्ठिज्जा, अणुच्चे अकुंए थिरे । अप्पुटाई निरुहाई, निसीएज्जप्पकुक्कुए ॥३०॥ छाया-आसने उपतिष्ठेत्, अनुच्चे अकुचे स्थिरे । अल्पोत्थायी निरुत्यायी, निपीदेत् अल्पकौकुच्यः ॥ ३० ॥ टीका-'आसणे' इत्यादि- अनुच्चे-द्रव्यतो गुर्वासनानीचे, भावत स्वल्पमूल्यके, अकुचे अफम्पमाने, यद्वा चटत्कारादिशब्दरहिते, स्थिरे समपादयत्त्वेन निश्चले, आसने उपतिष्ठेत पीठादौ वर्षासु उपतिष्ठेत् उपविशेत् । ईदृशेऽप्यासने साधुः किमवस्था सस्तिप्ठे- दित्याह-'अप्पुट्ठाई' इति अल्पोत्थायी कार्ये सत्यपि ईपदुत्तिप्ठतीत्येवशीला, एककार्येणोत्थितः सन् बहुकार्यसंपादक इत्यर्थः । अत-एव-कीदृश. सनित्याह- अव शिप्य के लिये आसन की विधि कहते है-'आसणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्य (अणुच्चे-अनुच्चे) द्रव्यकी अपेक्षा गुरुमहाराज के आसनसे नीचा भावकी अपेक्षा अल्पमूल्यवाला (अकुए-अकुचे) तथा चटचट इत्यादि शब्द से रहित, अथवा हिलनेवाला नहीं ऐसा जो (धिरे-स्थिरे ) स्थिर-चारो पाये जिसके समान हों ऐसे (आसणे-आसने ) आसन - पीठ फलक पाट पाटले आदि, उन पर वर्षाकाल में (उवचिद्विज्जा-उपतिष्ठेत् ) बैठे। शिष्य जिस आसन पर बैठे वह गुरु के आसन की अपेक्षा नीचा होना चाहिये । तथा अल्प मूल्यवाला एव हिलने डुलने वाला नहीं होना चाहिये। शिष्य अपने आसन पर जम कर बैठे, कारण विना न उठे, यही यात (अप्पुट्ठाई- अल्पोत्थायी) इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। उठने का काम यदि डवे शिष्य भाटे मासननी विधि हे छ, आसणे-त्या मन्वयार्थ-शिष्य अणुच्चे-अनुन्चे द्रव्यनी अपेक्षा गुरुमहारानी सासन्थी नीया, मापनी अपेक्षा ८५भुदयवाणा, अकुए-अकुचे तथा यस्यट त्याच्या हित अथवा सपापा नही सवार थिरे-स्थिरे स्थिर-थारे पाया नामे सरमा डाय तवा, आसणे-आसने मासन-पी8 सपाट पास माह सेना ७५२ वर्षामा उवचिट्ठिज्जा-उपतिष्ठेत् मेसे शिष्य ? આસન ઉપર બેસે તે ગુરુના આસનથી નીચુ હોવુ જોઈએ, તથા હલે ચલે નહીં તેવું હોવું જોઈએ શિષ્ય પિતાના આસન ઉપર સ્થિર થઈને બેસે, કારણ पर न ठे, अप्पुट्ठाई-अल्पोत्थाई An पात 20 ५६ द्वारा प्रशित ४२वामा उ०२९ ·. २२४ उत्तरायपन सबोध निदधाति हन्ति कुमति मिथ्याश पाधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे सोगनिदने । रागादोन मिनिहन्ति नीतिममा पुष्माति इन्त्युत्पथ, यद्वा किंन करोवि सद्गुरुगुम्वादभ्युद्गता भारती ॥१॥ इनि ।। २९॥ वचन (मूढाण वेस्स रोड-मूढाना देप्य भति) मूर्ख-अविनीत शिष्यों के लिये उपजनक होते है। कहा भी है- "सद्बोध विदधाति हन्ति कुमति मिथ्याश याधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे सवैगनिवेदने । रागादीन् चिनिहन्ति नीतिममला पुष्णाति ह त्युत्पथ, यहा किं न करोति सद्गुरमुखादभ्युद्गता भारती" ॥१॥ सद्गुरू के मुग्यसे निकली हुई वाणी प्रशस्त योधकी-सम्यग्ज्ञान की जनक होती है, कुमति की विदारक होती है, मिथ्यात्वरूपी दृष्टि की विध्वसक होती है, धर्म में मति उत्पन्न करने वाली होती है, सवेग, एव निर्वेद गुण की उत्कर्पक होनी है, रागादिकों की विनाशक होती है, निर्मल नीति की पोपफ होती है, कुमार्ग की विद्रावक शेती है। ऐसे और कौन से मद्गुण बचते रें जो गुरुदेव की वाणी से जीवों को प्राप्त न होते हों ॥ २९ ॥ सुहाना क्यानभूत, तत् ते गुरु सान। अनुशासन। ३५ पयन मूढाण वेस्स होइ-मूढाना द्वय भवति अविनात शिष्य भाटे द्वेष न मन छ કહ્યું પણ છે કે – सन्दोध विदधाति हन्तिकुमति, मिथ्याद्रश वाधते । धत्ते धर्ममति तनोति परमे सवेगनिर्वेदने । रागादिन गिनिहन्ति नीतिममला पुष्णाति हन्त्युत्पथ । यद्वा किं न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती ॥१॥ સરુના મુખથી નીકળેલી વાણી પ્રશસ્ત બોધની સામ્યજ્ઞાનની જનક હોય છે, કુમતિની વિદારક હોય છે, મિથ્યાત્વરૂપી દષ્ટિની વિધ્ય સક હોય છે, ધર્મમાં મનિ ઉત્પન્ન કરવાવાળી હોય છે, એ વેગ અને નિગ ગુણને ઉત્કર્ષક કરવાવાળી હોય છે, રાગાદિકને વિનાશ કરનારી હોય છે, નિર્મળ નિતીની પિષક હોય છે કુમાર્ગની વિદ્રાવક હોય છે, એવા અને બીજા ક્યા સદ્ગુણ બાકી રહે છે કે જે ગુરુદેવની વાણીથી અને પ્રાપ્ત ન થતા હોય, 712॥

·૨૨૬ , - प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ३० शिष्याय शिक्षा मूलम्-आसणे उवचिद्विजा, अणुच्चे अकुंए थिएँ । अप्पुट्ठाई निरुहाई, निसीएज्जप्पकुक्कुए ॥३०॥ छाया-आसने उपतिप्ठेत्, अनुच्चे अकुचे स्थिरे । अल्पोत्थायी निरुत्थायी, निपीदेत् अल्पकौकुच्यः ॥ ३० ॥ टीका-'आसणे' इत्यादि- अनुच्चे-द्रव्यतो गुर्वासनानीचे, भावत स्वल्पमूल्यके, अकुचे अझम्पमाने, यद्वा चटकारादिशब्दरहिते, स्थिरे समपादवत्त्वेन निश्चले, आसने उपतिष्ठेत् पीठादौ वर्षासु उपतिष्ठेद-उपविशेत् । ईदृशेऽप्यासने साधुः फिमवस्थः सस्तिप्ठे- दित्याह-'अप्पुट्ठाई' इति अल्पोत्थायी कार्ये सत्यपि ईपदुत्तिष्ठतीत्येवशीला, एककार्येणोत्थितः सन् पहुकार्यसंपादक इत्यर्थः । अत-एव-कीदृशः सन्नित्याह- अब शिष्य के लिये आसन की विधि कहते हैं-'आसणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्य (अणुच्चे-अनुच्चे) द्रन्यकी अपेक्षा गुरुमहाराज के आसनसे नीचा भावकी अपेक्षा अल्पमूल्यवाला (अकुए-अकुचे) तथा चटचट इत्यादि शब्द से रहित, अथवा हिलनेवाला नहीं ऐसा जो (धिरे-स्थिरे) स्थिर-चारो पाये जिसके समान हों ऐसे (आसणे-आसने) आसन - पीठ फलक पाट पाटले आदि, उन पर वर्षाकाल में (उवचिद्विज्जा-उपतिष्टेत् ) चैठे। शिष्य जिस आसन पर बैठे वह गुरु के आसन की अपेक्षा नीचा होना चाहिये । तथा अल्प मूल्यवाला एव हिलने डुलने वाला नहीं होना चाहिये। शिष्य अपने आसन पर जम कर बैठे, कारण विना न उठे, यही बात (अप्पुट्ठाई- अल्पोत्थायी ) इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। उठने का काम यदि डवे शिष्य भाट मासननी विधि ३ छ, आसणे-त्या भ-पयार्थ-शिष्य अणुच्चे-अनुन्चे द्रव्यनी अपेक्षा गुरुमहाराना मासन्थी नीया, लापनी मपेक्षा २६५भुत्यवाणा, अकुए-अकुचे तथा यदयट ઈત્યાદિ શદથી રહિત અથવા હલવાવાળા નહી એવા જે થિ-શિરે સ્થિર–ચારે पायाना सरमा हाय तवा, आसणे-आसने मासन-पी8 सपाट पाटया माहिना ५२ वर्षामा उवचिट्ठिज्जा-उपतिष्ठेत् बसे शिष्य रे આસન ઉપર બેસે તે ગુરુના આસનથી નીચુ હોવુ જોઈએ, તથા હલે ચલે નહીં તેવું હોવું જોઈએ શિષ્ય પિતાના આસન ઉપર સ્થિર થઇને બેસે, કારણ पर न , अप्पुट्टाई-अल्पोत्थाई मा पात मा ५६ द्वारा प्रशित ४२वाभा , उ० ·२२६ उत्तराभ्यपासून 'निरुठाई' इति निरुत्यायो-प्रयोजनेऽपि न पुनः पुनरुत्थानशीलः पुनः कीदृशः सनित्याह-'अप्पकुमकुए' इति अल्पकौकुच्यः-अल्प कोकच्य यस्य स तथा- अत्राल्पशब्दो नगर्थे वर्तते तथाच-करचरणधूभ्रमणायशिष्टचेप्टारहित इत्यर्थः निपीदेव-उपविशेत् । 'अनुच्चे' इति विशेषणेन विनयः प्रदर्शितः। 'अकुचे' इत्यनेन द्वीन्द्रियादित्रसजीवयतना मूचिता । 'स्थिरे' इत्यनेन वायुकाययवना सूचिता । 'अल्पोत्थायी' इत्यनेन निपद्यापरिपदविजयः सूचितः। 'निरुत्थायी' इत्पनेन आभ्यन्तरिकव्युत्सर्गतपसः समाराधनाऽऽवेदिता। पडे भी तो भी जव उठे तय जिस काम के लिये उठा हो उस समय और भी जो काम करना हो वे भी कर लेवे ।तथा (अप्पकुक्कुए-अल्प कौकुच्यः) हाथ तथा पैर एव भ्रू आदि का अशिष्ट सचालन न करे, तात्पर्य यह कि यदि यह पाट आदि आसनपर जमकर बैठे तो भी ऐसी हालत मे जिस प्रकार ससारी जन पैठे २ ही हाथ पैर आदि हिलाया डुलाया करते है वैसी अशुभ चेष्टाएँ नहीं करनी चाहिये। सूत्रकार ने 'अनुच्चे' इस पद द्वारा विनयगुण प्रदर्शन किया है। 'अकुचे' इस विशेषण द्वारा द्वीन्द्रियादि जीवो की यातना का सूचन किया है। 'स्थिरे' इस शब्द द्वारा वायुकाय की यातना का 'अल्पोत्थायी' इस पद द्वारा निपद्यापरीपह के विजय का 'निरुत्थायी' इस द्वारा आभ्यन्तर આવેલ છે ઉઠવાનુ કામ જે પડે તે પણ જ્યારે ઉઠે ત્યારે જે કામ માટે ઉકેલ હેય તેની સાથે બીજુ પણ જે કામ કરવાનું હોય તે કરી લે તથા अल्पकुक्कुए-अल्पकौकुच्य तथा साथ भने ५५ तथा बू कोरेनु मशिष्ट से यातन ન કરે તાત્પર્ય એ છે કે, જે તે પાટ આદિ આસન ઉપર સ્થિર બેસે તે પણ એવી હાલતમાં જે પ્રકારથી સસારી જન બેઠા બેઠા જ હાથે પગ વગેરે હલાવ્યા- aव्या ४२ छे ते शते सशुभत्येष्टामा ४२वीन ने सूत्रधारे "अनुच्चे" ॥ પદ દ્વારા વિનયગુણ પ્રદર્શન કરેલ છે અને આ વિશેષણ દ્વારા દ્વિ ઈનિદ્રયાદિ જવાની યતનાનું સૂચન કરેલ છે સ્થિરે આ પદ દ્વારા વાયુકાયની યત્નાનું " अल्पोत्थायी से ५६ द्वारा निषधा परिषड़नाविन्यतु સૂચન કરેલ છે નિત્યાથી એ પદ દ્વારા આભ્યતર વ્યુત્સગ ત સૂચન કરેલ છે ·, - प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा ३१ पपणासमितिविधि 'अल्पकौकुच्यः' इति विशेषणेन सयमलज्जा सूचिता ॥ ३० ॥ सप्रति एपणासमितिविषय विनयमाह- मूलम्-कालेण निक्खमे भिक्खू, कॉलेण ये पडिकमे । अर्काल च विवंजित्ता, कॉले कौल समायरे ॥३१॥ छाया-कालेन निष्कामेद् भिक्षुः, कालेन च प्रतिक्रामेत् । अकाल च विवर्य, काले कालं समाचरेत् ॥ ३१ ॥ टीका-'कालेण' इत्यादि- कालेन-काले-देशकालानुसारेण भिक्षायोग्यसमये एव भिक्षुः साधुनिष्का- मेत्-भिक्षार्थ निर्गच्छेत्-काले भिक्षार्थ निर्गमने सनिवेशनिन्दासात्मक्लेशादि दोपसभवान् । च-पुन. कालेन-काले उचित समय एव प्रतिक्रामेत्-भिक्षाटनात् पति- निवर्तत, अल्पलाभे अलामेवा लाभाशया कालमतिक्रम्य न चिरकालमटेदिति भाव । व्युत्सर्ग तपका तथा 'अल्पकौकुच्य.' इस पद द्वारा सयम की लज्जा के निर्वाह का सूचन किया है ।। ३० ।। अव एपणासमितिविपथक विनयधर्मका सूत्रकार कथन करते हैं-कालेण' इत्यादि. अन्वयार्थ--(कालेण-कालेन) देश काल के अनुसार भिक्षायोग्य समय में ही (भिक्खू-भिक्षु) साधु को (निक्खमे-निष्कामेत्) भिक्षा के लिये अपने स्थान से जाना चाहिये । अकाल मे भिक्षा के लिये निकल ने मे सनिवेश-गॉव की तथा साधु की निन्दा होती है, इस से आत्मा को क्लेशादिक दोपो की सभावना रहती है। तथा (कालेण य पडिकमे -कालेन च प्रतिक्रामेत् ) उचित समय मे ही वह वापिस भिक्षाटन से लौट आवे, ऐसा नही करना चाहिये कि भिक्षा का अल्पलाभ हो अथवा अल्पकौकुच्य में पढ़ा। सयभनी Barsat निडिनु सूयन ४रेख छ ।॥३०॥ वे पायासमितिविषय४ विनयधनु सूत्र॥२ ४थन ४रेछ कालेण त्या Arqयाथ-कालेण-कालेन हेश मनुसार मिक्षानयोज्य सभयेन, भिक्खु-भिक्षु साधु निक्समे-निष्कामेत् निक्षा भाटे पाताना स्थानी से અકાળમાં ભિક્ષા માટે નિકળવામા ગામની તથા સાધુની નિદા થાય છે એથી આત્માને उसा होपानी ससवन २७ छ, तथा कालेण य पडिकमे-कालेन च प्रतिकामेत् अथित समयमा १ ते लक्षाटनथी । ३रे मे न ४२५ જોઈએ કે શિક્ષાને અ૫ લાલ હોય અથવા અલાભ હેય તે તે લાભની ·२२८ उत्तराभ्ययनसूत्रे उक्त च-अलाभो ति न सोइज्जा, पोति अहियासए । छाया-अलाभ इति न शोचेत्, तप इत्यध्यासीत ।। च-पुनः अकाल-प्रतिक्रमण-मतिलेखनाऽऽपृच्छना-स्सा याय मिक्षाचरीप्रभृति- कार्याणामयोग्य समय च पिवयं-परित्यज्य, काले-यस्य कार्यस्य यः कालस्त- स्मिन्नेव, काल तत्तत्कालोचित प्रतिक्रमण-प्रतिलेखनादिक कार्य समाचरेत-कुर्यात् । अय भावः-यो यस्य अगमविष्टादेः श्रुतस्य काल उक्तस्तस्य श्रुतस्य तस्मि- न्नेव काले स्वाध्यायः कार्यः, नान्यदा, पिनसभमाद, दीर्थंकराज्ञाविरोधाच्च। अलाभ हो तो वही लाभ की आशा से समय को उल्लघन कर बहुत समय तक घूमता ही रहे। भगवान ने करा भी है- "अलाभो त्ति न सोइज्जा, तवोत्ति अहिया सत" साधु को जब अपने समयानुसार भिक्षा का लाभ न हो तो उस समय उसे शोच नही करना चाहिये फिन्तु ऐसा समझना चाहिये कि यह एक बडे भारी तप का लाभ हुआ है। प्रतिक्रमण, प्रतिलेखना, अपृच्छना, स्वाध्याय तथा भिक्षाचर्या का जो समय नियत है उस समय के अतिरिक्त (अकाल च विवज्जित्ता-अकाल च विवर्य ) शेष उनका अकाल का समय है अतः उसे छोडकर (काल) जोर, कार्य जिस समय मे किये जाने चाहिये उन्हें (काले) उसी समय में (समायरे -समाचरेत) करे। भावार्थ--जिस अगप्रविष्ठ आचारांग आदि सूत्रों के स्वाध्याय करने का जो समय नियत है उस समय मे उसी श्रुत की स्वाध्याय આશાથી સમયનુ ઉલ ઘન કરીને ઘણા સમય સુધી ફરતા રહે ભગવાને કહ્યું છે કે अलाभोत्ति न सोइज्जा तवो त्ति अहियासए साधुने न्यारे चाताना समय अनुसार ભિક્ષાને લાભ ન થાય તે તે સમયે તેણે સેચ ન કરવું જોઈએ પરંતુ म सभाबुन, मासे मारे तपन दास भन्यो, प्रतिक्रमण, प्रतिलेखना आस्पृच्छना स्वाध्याय तथा निक्षायांना २ सभय नियत छे से सभय सिवाय, अकाल च विवज्जिता-अकाल च विवर्य शेष तन मन समय छ, माथी भेन छोडी, काल २२ सय २२ समयमा Nal नये मन में काले समयमा समायरे-समाचरेत् ४रे ભાવાર્થ—અગ પ્રવિષ્ટ આચારાગ આદિ સૂત્રોને સ્વાધ્યાય કરવાને જે સમય નિયત છે એ સમયમાં એજ શ્રતને સ્વાધ્યાય કર જોઈએ બીલ ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ३१-३२ एपणासमितिविधि दृश्यते च लोकेऽपि काल एप कृप्यादिकरणे धान्यादिनिष्पत्तिरूपं फल भवति, विपर्यये तु विपर्ययः । यथा काल एव वनस्पतीनामङ्कुराः प्रादुर्भनन्ति, काल एव वृक्षाः कुसुमिता भवन्ति, फलपन्तश्थ, काल एव पड़ स्तवः समायान्ति, काल एव तीर्थकराश्चक्रिणो वल्देना वासुदेवा जायन्ते, काल एव शुक्तिकाया मुक्ता उत्पद्यन्ते, काले आवश्यफकारिणस्तीर्थकरगोत्र कर्मोपार्जयन्ति । यतः कालम्मि कीरमाण, किसिकम्म बहुफल जहा होइ। इय सव्वच्चिय किरिया, निय-निय-कालम्मि विन्नेया ॥१॥ . छाया--काले क्रियमाण, कृपिकर्म बहुफल यया भवति। इति सर्वव क्रिया, निज-निज काले विज्ञेया ॥१॥ करनी चाहिये, भिन्न समय मे नही, कारण कि अकाल में विघ्नों के आने की सभवना रहती है। तया तीर्थंकर प्रभुकी ऐसी आज्ञा नहीं है, अतः उनकी आज्ञा के विरुद्ध प्रवृत्ति करने से स्वच्छता का दोप लगता है। लोकमे भी यही यात देखी जाती है-खेती आदि करने का जो काल नियत है उसी में उस के करने से धान्यादिक फल की निष्पत्ति होती है, अन्य समय में नही । समयानुसार ही वृक्षों में पत्र पुष्प फलादिक आया करते है। तथा वनस्पतिया अंकुरो को उत्पन्न करती हैं। अपने अपने समय मे छह ऋतुएँ आती हैं। तीर्थकर, चक्रवर्ती, बलदेव, वासुदेव, ये सब अपने २ समय पर ही होते हैं। सीप मे मोती, समयानुसार ही होते हैं। आवश्यक क्रियाओं को करने वाले जीव समय पर ही तीर्थंकर गोत्र का उपार्जन किया करते हैं। कहा भी है- સમયમા નહી કારણ કે અકાલમાં વિદને આવવાની સંભાવના રહે છે તથા તીર્થંકર પ્રભુની એવી આજ્ઞા નથી માટે એમની આજ્ઞાની વિરુદ્ધ પ્રવૃત્તિ કરવાથી સવચ્છ દતાને દોષ લાગે છે કે મા પણ આવી વાત દેખાય છે – ખેતી વગેરે કરવાને જે કાળ નિયત છે એ સમયે જ કરવાથી ધાન્યાદિક ફળની ઉત્પત્તિ થાય છે અન્ય સમયમાં નહીં સમયાનુસારજ વૃક્ષમા પત્ર પુષ્પ ફળાદિક આવ્યા કરે છે તથા વનસ્પતિઓ અકુરને ઉત્પન્ન કરે છે પિતાના સમયમાં છ ઋતુઓ આવે છે તીર્થકર, ચક્રવતિ, બલદેવ, વાસુદેવ એ બધા પોત પોતાના સમય ઉપર થાય છે સિપમાં મોતી સમયાનુસાર જ થાય છે આવશ્યક ક્રિયાઓને કરવાવાળા જીવ સમય પર જ તીર્થંકર પ્રકૃતિને બધ ડર્યો કરે છે કહ્યું પણ છે કે- .

·૨૨૦ उत्तपम्ययास तस्मात् साधुमिः कालएर सर्मा प्रतिक्रिमणपतिलेखनादिक्रिया कर्तव्येति । सूने 'कालेण' इत्या तृतीया सप्तम्यर्थे ॥३१॥ मूलम्-परिवाडीए नै चिठेजा, भिक्खू दत्तेसेणं चरे। पंडिरूवेण एसित्ता, मिय" कालेण भखैए ॥३२॥ छाया-परिपाटया न तिष्ठेद्, भिक्षुः दत्तैपणां चरेत् । प्रतिरूपेण एपित्वा, मित कालेन भक्षयेत् ॥ ३२ ॥ टोका-'परिवाडीए' इत्यादि- भिक्षुः साधुः, परिपाट्या-गृहस्थगृहे भुजानाना जनाना पङ्क्ती न तिष्ठेत् । किं च-दत्तैपणा दत्त-दान तस्मिन् गृहस्थेन दीयमाने, एपणा-तद्गतशङ्कित- "कालम्मि कीरमाण, किसिकम्म पटफल जहा होइ । इय सव्वचिय किरिया, निय-निय-कालम्मि विन्नेया॥१॥ छाया-काले क्रियमाण, कृषिकर्म बहुफल यथा भवति । इति सर्वा चैव क्रिया निज-निज-काले विज्ञेया ॥१॥ इस लिये साधुओं को चाहिये कि वे समस्त अपनी प्रतिक्रमण प्रतिलेखनादिक क्रियाओ को नियत समय पर ही करते रहें॥३१॥ 'परिवाढीए इत्यादि अन्वयार्थ (भिक्खू-भिक्षुः) साधु (परिवाडीए न चिढेज्जा- परिपाट्या न तिठेन्) गृहस्थ के घर में भोजन करती हुई जीमणवार की जनपक्ति में न खडा रहे । (दत्तेसण चरे-दत्तैषणा चरेत्) "कालम्मि कीरमाण, किसिकम्म बहुफल जहा होई । ईय सव्वच्चिय किरिया, निय-निय-कालम्मि विन्नेया॥१॥ छाया-कालेक्रियमाण, कृषिकर्म बहुफल यथा भवति । इतिस_वक्रिया, निज-निज-काले विज्ञेया ॥२॥ આ માટે સાધુનું કર્તવ્ય છે કે તેણે પિતાની સમસ્ત ક્રિયાઓ પ્રતિક્રમણ પ્રતિલેખનાદિક નિયત સમય ઉપર કરવી જોઈએ ૩૧ છે परिवाडिए-त्यादि अन्वयार्थ भिक्खु-भिक्षु साधु, परिवाडीए न चिठ्ठज्जा-परिपाट्या न तिष्ठेत् खस्यनारमा लोन ४२ मथुपानी नपतिमा न २२ दत्तेसणघरे- दत्तषणा चरेत् गृहस्थ द्वारा प्रत्तहानमा शक्ति, भक्षि माहिषानी अष। ३५ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १गा ३२-३३ एपणासमितिविधिः प्रतितादिदोपान्वेषणात्मिका दत्तेपणाता, चरेत् आसेवेत । अनेन ग्रहणैपणा सूचिता। कि कृत्वा दोषणां चरेदित्याह-'पडिरूवेण' इत्यादि। प्रतिरूपेण-मुनिवेषेण, बद्धसदोरकमुखवत्रिकत्व, रजोहरणपानधारकत्व, श्वेतपत्रपरिधायफत्व च मुनि- वेपरतेन, एपित्वा=गवेपयित्वा, अनेन उद्गमोत्पादनाविषया गवेपणेपणा मोक्ता। मित परिमित कालेन-काले-आगमोक्तसमये देशकालानुसारेण भक्षयेत्-भुञ्जीत । अनेनाभ्यवहरणविपया ग्रारोपणाऽऽवेदिता। अत्र 'परिवाडीए न चिठेज्जा' इत्यनेन अग्रीतिः, रसलोलुपतावर्जन च मूचितम् । 'दसण' इत्यनेनादत्तादाननिवृत्तिः सूचिता। 'पडिस्वेण' इत्यनेन निष्कपटता प्रदर्शिता। 'मिय' इत्यनेनाधिकभोजननिवृत्तिरावेदिता॥३२॥ गहस्थद्वारा प्रदत्त दान में शङ्कित, प्रक्षित आदि दोषों की गवेषणा रूप दत्तैपणा अर्धात् ग्रहणपणा का ध्यान रखे। (पडिरूवेण-प्रतिरूपेण) प्रतिरूपसे-मुनि के वेप से-मुख पर दोरासहित मुहपत्ति यांधना. रजोहरण ग्य पात्रों का धारण करना, यह मुनिवेप है इस वेप से (एसित्ता-एपित्वा) गवेपणा कर (कालेण-कालेन) आगमन में कथित समयमें देश काल के अनुसार समय पर मिले हुए अन्न आदिका (मिय- मित) परिमित (भक्खए-भक्षेत्) आहार करे। 'एसित्ता एपित्वा' इस पद से उद्गम, उत्पादन आदि दोपों से वर्जित गवेपणेपणा, तथा 'भुञ्जीत' इस क्रियापद द्वारा ग्रासैपणा प्रकट की गई है। 'परिवाडीए न चिट्टेखा' इस पद् द्वारा अप्रीति एव रस मे लोलुपताका परिहार सूचित हुआ है। 'दत्तेसण' से अदत्तादान से निवृत्ति, 'पडिरूवेण' से निष्कपटता, 'मिय' इस से अधिक भोजनकी निवृत्ति सूचित की गई है ॥ ३२ ॥ हतैषा मात् पचानु ध्यान राणे पडिरूवेण-प्रतिरूपेण प्रति३५या-मुनिना વેશથી મેઢા ઉપર દેરાસહિત મુહપતિ બાધવી, રજોહરણ તથા પાત્રોનુ ધારણ ४२ तथा शु: सोने थार ४२वा मे मुनिवेश छ २॥ शन, एसित्ता- एपित्वा घा२५ ४री, कालेण-कालेन मागभना सा समयमा देश सभय मनु सार सभय ५२ भणेसा भन्न माहिना मिय-मित परिभित भक्सए-भक्षयेतु माहार ४२. एसित्ता-एपित्वा से पEथी दाम, पाहन माहि हाथी पळत गपशप ભુ જીત * આ ક્રિયા પદ દ્વારા ગ્રાસેપણું પ્રગટ કરવામા આવેલ છે परिवाडी ए न चिठेज्जा २ ५६ द्वारा मप्रीति २सभा दुपताना પરિહાર સૂચિત થયેલ છે જ આ પદથી અદત્તાદાનની નિવૃત્તિ, સૂચિત ४२वामा भावी छ पडिरूवेण मा पस्थी निपटता सूथित ४२ छ मिय એ પદથી અધિક ભજનની નિવૃત્તિ સુચવવામાં આવેલ છે (૩૨) . तथा" ·। - २३२ उत्तराम्ययनले भिक्षाचर्या कुता साधुना गृहस्वगृहे पूर्वसमागतभिभुसद्भावे यत् कर्तव्यं तदाह- मूलम्-नाईदूरमणासन्ने, नन्नेसि चखुफासओ। एंगो चिटुंज भत्तंह, लघित्ता त नाइकमे ॥३३॥ छाया-नातिदूर अनासन्ने, नान्येपा चक्षुःस्पर्शतः । एकस्तिप्ठेद् भक्तार्थम्, लङ्ययित्वा त नातिकामेत् ॥ ३३ ॥ टीका-नाइदूर०' इत्यादि- अतिदूरम् अतिदूरे न तिप्ठेन्, भिक्षाचर्या कुर्वन् साधु गृहस्थगृहे पूर्वसमागत भिक्षुक दृष्ट्वा ततोऽति दूरे न तिप्ठेत् , अतिदारस्याने भिक्षुनिर्गमन ज्ञातुमशक्य स्यात्, एपणा शुद्धयसभवश्चेति भारः। तथा आसन्ने अतिनिकटेऽपि न तिष्ठेद, जिस समय साधु भिक्षाचर्या कर रहा हो उस समय यदि गृहस्थ के घर में कोई दूसरा भिक्षु भिक्षाचर्या के लिये आया हुआ हो तो साधु का क्या कर्तव्य है ? इस विपय को इस गाथाद्वारा स्पष्ट किया जाता है-'नाइदर०' इत्यादि अन्वयार्थ-भिक्षा करता हुआ साधु (नाइद्रमणासन्ने-नातिदूर अनासन्ने) जब यह देखे कि गृहस्थ के घर पर पहिले से कोई दूसरा भिक्षु आदि भिक्षानिमित्त आया हुआ है, या भिक्षा ग्रहण कर रहा है तो वह उस समय बहुत दूर जाकर खडा न होवे और न अति समीप खडा होवे । क्यों कि अतिदुर खडे रोने पर भिक्षु का निर्गमन उसे ज्ञात नही हो सकता है, तथा अति समीप खडे रहने पर उससे पूर्वगत જે સમય સાધુ ભિક્ષા ચર્ચા કરતા હોય એ સમયે ગૃહસ્થને ઘેર કઈ બીજા ભિક્ષુ ભિક્ષાચર્યો માટે આવેલ હોય તો સાધુનું શું કર્તવ્ય છે विषयन २0 सूत्रद्वारा स्पष्ट ४२वाभा यावे -नाइदूर-त्या मन्वयार्थ-मिक्षा भाटे निणे साधु, नाइदुरमणासन्ने-नातिदूर अनासन्ने એ જુએ કે જે ગૃહસ્થને ત્યા પતે જઈ રહેલ છે, ત્યાં તેની પહેલા કોઈ બીજા ભિક્ષુ ભિક્ષા નિમિત્ત ગયેલ છે, અથવા ભિક્ષા ગ્રહણ કરી રહેલ છે, તે તે એ સમયે ઘણે આઘે જઈ ઊભા ન રહે તેમ અતિ સમીપમાં પણ ઊભા ન રહે કેમ કે, અતિ દૂર ઊભા રહેવાથી ભિક્ષાથે ગયેલા ભિક્ષુનુ નિર્ગ મન જાણું શકાતુ નથી તથા અતિ સમીપ રહેવાથી પહેલા ભિક્ષા માટે , મ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ३४ एपणासमितिविधि २३३ तर स्थिते सति पूर्वागतभिभुस्य द्वेषः स्यादिति भावः। अन्येषा-भिक्षुकापे- क्षया येऽन्ये सन्ति गृहस्थास्तेपा, चक्षुःस्पर्शतः-चक्षु.स्पर्शे दृष्टिगोचरे न तिष्ठेद, 'अय भिक्षुः पूर्वागतभिक्षुनिष्क्रमण प्रतिक्षते इति यथा गृहस्था न जानन्ति तथा तिप्ठेदिति भार । एक. रागद्वेष रहितः सन्, भक्तार्थम्-माहाराय तिप्ठेत् । तम् पूर्वागनभिशुरू, लययित्वा अनादृत्र, नातिक्रामेत्= न गृहमध्ये गच्छेत्, पूर्वागतभिक्षुकस्य मद्भावे गृहस्थस्यगृहे गमने तदप्रीतिशासनलघुनादिदोषाणा सभव इति भावः ॥३३॥ सम्मति ग्रहणैपणाविधि मूनकारः प्रदर्शयति- मूलम्-नाइँउच्चे न नीएं वा, नासपणे नाइटूरओ फासुय परॅकड पिड, पडिगाहिज्ज सजए ॥३४॥ छाया-नात्युच्चे न नीचे वा नासन्ने नातिदूरतः । प्रामुक परकृत पिण्ड, प्रतिगृहीयात् सयतः ॥३४ ।। भिक्षु को देप हो सकता है। इसी प्रकार (नन्नेसिं चक्खुफासओ चिट्ठज्ज-नान्येपा चक्षुःस्पर्शतः तिष्ठेत् ) गृहस्थ के नजर मे आवे ऐसा भी खडा न होवे (गो-एक.) एक तथा राग-द्वेप रहित होकर (भत्तट्ट- भक्ताम्) आहार के लिये (चिटेज) खडा रहे और (लधित्ता त नाइक्कमे- लद्धयित्वा त नातिक्रमेत् ) पहले वाला भिक्षु जब तक बाहर न निकले तर तक मुनि को उस गृहस्थ के घर मे आहार निमित्त प्रविष्ट नही होना चाहिये । पहले आये हुए भिक्षु के सद्भाव मे गृहस्थ के घर जाने पर गृहस्थ को उस के प्रति अप्रीति हो सकती है एव शासन की लघुता आदि दोपो की समावना हो सकती है ॥ ३३ ॥ गयेसा लिना भनमा देष ann २७ भने छ तेभ नन्नेसिं चक्खु फासओ चिद्वेज्ज- नान्येषा चक्षु स्पर्शत तिष्ठेत् गन्थनी टि ५ मे गत पर SAL - २ एगो-एक मे तथा रा देश हित मनाने भत्तट्ठ-भतार्थम् लिक्षा भाटे चिद्वेज NA २९ भने लघित्ता त नाइकमे-ल्पयित्वा त नातिमेत પહેલા ભિક્ષા માટે ગયેલ ભિક્ષુ જ્યા સુધી બહાર ન નીકળે ત્યા સુધી મુનિએ તે ગૃહસ્થના ઘરમાં આહાર નિમિત્ત પ્રવેશ ન કરવો જોઈએ પહેલા ગયેલા સાધુના સદ્ભાવમાં ગૃહસ્થને ત્યાં જવાથી ગૃહસ્થને તેના તરફ અપ્રીતિ થાય અને શાસનની લઘુતા આદિ દોષોની સભાવના થાય છે કે ૩૩ उ०३० ·२३४ उत्तराध्ययनसूत्रे टीका-नाइ उच्चे' इत्यादि- सयता साधुः, मामुक-पनकादिजतुरहित, निर्दोप-नाकोटिरिशद, पर- कृत-परेण गृहस्थेन स्वार्थ कृत न तु सा चम्, पिण्डम् चतुर्विधमाहारम्, अत्युच्चे- गृहोपरिभूमिकादौ वशकाप्ठनिर्मितचर निग्रेणिकारोहण कृत्वा, न प्रतिग्रहीयात् प्रतिगृह्णीयादित्यस्य नीचादावपि सम्बन्धः। नीचे भतिनीचे-भूमिगृहादौ वा न प्रविगृहीयात् तया-नासन्ने अत्यासन्ने, अतिसमीपे स्थितः सन् न प्रति- गृहीयात्, अतिदूतः-अतिरे स्थितः सन् न मनिगृहीयात् । अत्र-'अत्युच्चे' इति-जारोहणेऽवरोहणे च स्वपरविराधनासभव सूचयति। अव ग्रहणेपणा की विधि कहते है-'नाइउच्चे' इत्यादि अन्वयार्थ-(सजए-सयतः) साधु (फासुय-प्रासुक) पनक-नीलन -फूलन-आदि जीवों से रहित-निर्दोप-नवकोटि से विशुद्ध तथा (परकड-परकृत) गृहस्थ द्वारा अपने निमित्त बनाये गये-न कि साधु के निमित्त बनाये गये, ऐसे (पिंड-पिण्ड) चतुर्विध आहार को (अइउच्चे न पडिगाहिज्ज-अत्युच्चे न प्रतिगढ़ीयात्) घर के ऊपर की भूमि कादि पर वास अथवा काष्ठ की निसरणी से चढकर न लेवे इसी तरह जो आहार (नीए-नीचे) अत्यंत नीचे तलघर आदि मे हो उसको (न) नही लेवे । तथा (नासण्णे नाइदूरओ-नासन्ने नातिदूरतः) न अति नजदीक से लेवे और न अतिदूर से ही लेवे। 'अत्युच्चे' इस पद द्वारा सूत्रकार यही सूचित करते हैं कि ऊँचे स्थान पर चढने एव उतर ने मे स्व और पर को विराधना होने की वे डोषानी विधि सेवामा आवे छे नाइऊच्चे-त्यादि सन्क्याथ- सजए-सयत साधु, फासुय-प्रासुक पनड, नासन, सन, આદિ જીવોથી રહિત નિર્દોષ-નવ કોટીથી વિશુદ્ધ તથા વડે પરત ગૃહસ્થને ત્યાં પિતાના નિમિત્ત બનાવવામા આવેલ નકે સાધુના નિમિત્ત બનાવેલ એવા કવિ यतुविध मा२ने आइउच्चे न पडिगाहिज्ज-अत्युच्चे न प्रतिगृह्णीयात् घरनी ઉપરની ભૂમિ ઉપર વાસ કે લાકડાની નિસરણી ઉપર ચડીને ન લે આ રીતે २ २२ नीए-नीचे सत्यत नाय तर माहिमा हाय ते ५ नखे तथा नासण्णे नाइदूरओ-नासन्ने नातिदूरत मती नथी न भर અતિ દૂરથી પણ ન લે अत्युच्चे मा ५४ वा। सूत्रा२ मे सूथित ४२ छ, या स्थान ચડવા અગર ઉતરવામા સ્વ અને પરની વિરાધના થવાની સંભાવના રહે છે, ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ३४-३५ ग्रासपणाविधि वागयतना च। २३५ 'नीचे' इति तमोत्क्षेपनिक्षेपनिरीक्षणासभर स्वपरविराधनासमवश्थेति द्योतयति। 'आसन्ने' इति पश्चात्कर्मादिसभर ज्ञापयति । 'अतिरे' इति एपणाशुद्वयसभव वोधयति ॥ ३४ ॥ अथ ग्रासैपणारिधिमाह-- मूलम्-अप्पंपाणेऽप्पवीयम्मि, पडिच्छन्नम्मि सर्बुडे । समय सजेए भुजे, जय अप॑रिसाडिय ॥३५॥ छाया-अल्पप्राणेऽल्पपीजे, प्रतिच्छन्ने सस्ते। समझ सयतो भुञ्जीत, यतमानोपरिशाटितम् ॥३५॥ टीका-'अप्पपाणे' इत्यादि- अल्पमाणे अस्थितागन्तुकद्वीन्द्रियादिजीवरहिते, अल्पपीजे शाल्यादि- नीजरहिते, इदमुपलक्षणम्-पृथ्व्यायेकेन्द्रियजीवरहिते इत्यर्थः, प्रतिच्छन्ने सपा- तिमजीना यथा न पतन्ति तथोपरिकृतमावरणयुक्ते, सट्टते-पाश्चतः कटकुडया सभावना रहती है। 'नीचे इस पद से भी यही बात उनकी लक्षित होती है । 'आसन्ने पद से पश्चात्कर्मादिक की सभावना रहती है, तथा 'अतिरे' पद से एपणाशुद्धि की ठीक तरह पालना नही होती है वह वात प्रदर्शित की गई हे ॥३४॥ अव ग्रासपणा का विधि कहते ह-'अप्पपाण' इत्यादि अन्वयार्थ-(अप्पपाणे अप्पवीयम्मि पडिच्छन्नम्मि सबुडे-अल्प- माणे अल्पबीजे प्रतिच्छन्ने सवृते) अवस्थित एव आगन्तुक द्वीन्द्रि- यादिक जीवों से रहित तथा शाली आदि बीजो से रहित, इसी तरह पृथ्वी आदि एकेन्द्रिय जीवों से वर्जित और सपातिम जीव न पड़ सके इस ख्याल से ऊपर से तथा चारों तरफ से छाये हुए ऐसे उपाश्रय "नीचे" मा ५४थी ५ मे ४ पात मेन लक्षित छ "आसन्ने" म पथा पश्चात् महिना समपना २छे तथा "अतिदुरे" मा ५६था मेष। शुद्धिनी ઠીક ઠીક પાલન થતી નથી એ વાત પ્રદશિત કરવામા આવી છે કે ૩૪ वे यासैपयानी विधा हवामा आवे छे अप्पपाणे०-त्याह मन्वयार्थ- अप्पपाणे अप्पवीयम्मि पडिच्छन्नम्मि सवुडे–अल्पप्राणे अल्पवीजे प्रतिच्छन्ने सवृते अपस्थित मने माग द्वीन्द्रिया िाथी रडित तथा शाही આદિ બીજેથી રહિત, એજ રીતે પૃથ્વી આદિ એકેન્દ્રિય થી વાત અને સપત્તિમય જીવ ને પડી શકે આ ખ્યાલથી ઉપરથી તથા ચારે બાજુથી ·, उत्तराध्ययनसूत्रे दिना समावृते उपाश्रयादारित्यर्थः, सयतः सायु., यतमान.-चप्पड चप्पडादि शन्दमकुर्वन् सन् अपरिशाटित परिशाटरहित । सिस्थपातनेन रहित यया स्यात् , यथा एकोऽप्यन्नकणः करान्मुखतो वाय: पतितो न भवेतयेत्यर्थः, समरम्- सभोगि साधुभिः सह न लेकाक्ये आहार मुजोत ॥ ३५॥ समति पाग्यतनामाद- मूलम्-सुर्कडेत्ति सुपंकेत्ति, सुच्छिन्ने सुहंडे मंडे | सुनिदिए सुलटेत्ति सावज्ज वज्जए मुंणी ॥३६॥ छाया-सुकृतमिति सुपकमिति, सुच्छिन्नं सुहृत मृतम् । सुनिष्ठित मुल्पमिति, सापद्य पर्जयेन्मुनिः ॥३६॥ टीका-'सुकडेत्ति' इत्यादि-- मुनिः साधुः, सापद्य-सपाप वचन वर्जयेत् न वदेत् । कीदृश तत्सापद्यमित्याइ आदि मे (सजए-सयतः) साधु (जय-यतमान.) चप्पड चप्पड आदि शब्द के तथा विना (अपरिसाडिय-अपरिशाटितम्) हाथ से या मुह से एक भी सीय-अन्न का कण-नीचे न गीरे, इस रूप से (समय-समक) सभोगी साधुओं के साथ (भुजे-भुजीत) आहार करे ।'३५॥ अब वचन की यातना कहते है-'सुकडेत्ति' इत्यादि अन्वयार्थ (मुणी सावज्ज वज्जए-मुनि. सावध (वचन) वर्जयेत् मुनि का कर्तव्य है कि वह इस प्रकार के सावद्य-सपाप वचन के बोलने का परित्याग करे। वे वचन ये है-(सुकडे त्ति सुपक्के त्ति, सुच्छिन्ने, सुरडे मडे सुनिट्ठिए, सुलटेत्ति,-सुकृतमिति, सुपक्व- मिति सुच्छिन्न सुहृत मृतम् (सुमृतम् ) सुनिष्ठित सुलष्ठमिति, 'सुकडे छवायेस मेवा उपाश्रय माहिमा राजये--सयत साधु जय-यतमान २.५ २५५3 ARE A६ १२२ अपडिसाडिय अपरिशाटितम् तथा सायी तथा भौताथी मे પણ સાથ અન્નને કણ નીચે ન પડે એ રીતે સમય સમય સગી સાધુઓની साथे मुजे-भुञ्जीत माडार ४२ ॥ ३५ ॥ व पयननी यतन। वामा आवे छे सुकडेत्ति--त्यादि अन्वयार्थ-मुणीसावज्ज वज्जए-मुनि सावद्य वचन वर्जयेत् मुनिनु કર્તવ્ય છે કે તે આ પ્રકારના સાવદ્ય–સપાપ વચનને બોલવાને પરિત્યાગ १२ ते क्यन मा छे सुकडेत्ति सुपकेत्ति सुच्छिन्ने सुहडे मडे सुनिट्ठिए सुलठेत्ति- सुकृतमिति, सुपक्वमिति, सुच्छिन्न सुहत मृतम् (सुमृतम् ) सुनिष्ठितम् सुलष्ठमिति . , ·. प्रियदर्शिनी टीका ज०१ गा ३६ वाग्यतना २३७ -मुरुडेत्ति' इत्यादि । मुस्तमिति-इद मूपमिष्टान्नादिक हिगुजीरकादिव्या- घारैः सुष्टु सस्कृतमिति, तथा-मुपसमिति-इद घृतपूरादिक घृतादिना सुपक- मस्तीत्यादिक, तथा सुच्छिन्नमिति-इद शाम्पनादिदानासिपुत्रादिशौ सुष्टु छेदित- मस्तीत्यादिक, तथा-मुहत= कारपेल्लादिशाकस्य कटुकत्व सुष्टु हत-निवारित तदुत्कालनेन' इत्यादिकम् , तथा-'मडे' इत्यनेन पूपिर-साहचर्यात् 'मुमडे' इति गो-यते, मृत-मुमृतम्-पारदादिधातुजातम् , इत्यादिक, तथा- मुनिहिए' सुनिप्ठितम्-'इदमन्नादिक सम्यग् निष्ठा रसमकात्मिका प्राप्त, मुष्टु रसवत्कृत- मस्ति' इत्यादिक, तथा-'सुलठेत्ति' मुल्प्ट-मुष्टु कमनीयम् इदमन्नादिक मनोहरमस्ति' इत्यादिक सापद्य पर्जयेदिति समन्धः । यह दाल वगैरह हीग जीरे आदि के वधार से बहुत अच्छी बनी हुई है, तथा 'सुपके' यह कचौरी खाजा मालपुआ घेवर आदि घी मे बहुत अच्छी तरह से पकाये गये हैं, तथा-'सुच्छिन्ने' यह शाक आदि चाकू रि आदि से बहुत ही उत्तम रीत से काटा गया है, तथा 'सुडे' यह करेला का शाफ देखो तो सही फितना स्वादिष्ट बना है कि इन का कडुआपन सर्वथा हरलिया है अर्थात् इन मे जरा भी कटुआपन नहीं रहा है, । तथा-'मडे' यह पारदादिक धातुएँ कितनी अच्छी तरह से मार कर दवा के उपयोग लायक बना दी गई हैं। तथा-'सुनिटिए' यह आरार बत्त ही स्वादिष्ट बनाया गयाहै । 'सुल? यह भोजन जय देखने में ही मनोहर लग रहा है तो फिर इस के खाने में कितना आनद आवेगा? इत्यादि, ये समस्त सावद्य वचन हैं, इस लिये साधु को इस प्रकार के सावद्य वचन नही बोलना चाहिये। આ દાળ વગેરે હિંગ જીરા વગેરેના વઘારથી ઘણી સારી બની છે, તથા સુપ આ કચેરી, ખાજા, માલપુવા, ઘેવર વગેરે વીમા ઘણું સારી રીતે પકવવામાં આવેલ છે, તથા સુદિ આ શાક વગેરે ચાકા છરીથી ઘણું ઉત્તમ રીતે સુધારવામાં આવેલ છે, તથા યુ આ કારેલાનું શાક જુઓ તે ખરા કેવું સ્વાદિષ્ટ બન્યું છે કે એનું કડવાપણ પણ દૂર થયેલ છે અર્થાત એમાં જરા પણ કડવાપણ રહેલ નથી કે આ પારદાદિક ધાતુઓ કેવી સારી રીતે મારીને દવાના ઉપગ લાયક બનાવવામાં આવી છે તથા સુનિહિ આ આહાર ઘણું જ સ્વાદિષ્ટ બનાવવામાં આવેલ છે તુ આ ભજન જ્યારે જોવાથી જ મનહર લાગે છે તે પછી એને ખાવામાં કેટલો આનદ આવશે ? ઈત્યાદિ આ સઘળા સાવદ્ય વચન છે સાધુએ આ પ્રકારના વચન ન બેલવા જોઈએ ·२३८ उपराज्ययन यद्वा-सुरत-'सुप्ठत यदनेन शत्रु प्रति प्रतिक्रिया कता' इति, मुपक्यम् । इदमपूपादिकं घृताधतिशयेन पाचितमिति, मुच्छिन्नोऽय रक्षो बटपिपलादिरिति, सुहृत-कृपणस्य धन तस्करैरिति, मृतः-मुष्ठु मृतोऽप दुष्ट इति । मुनिप्ठितः- 'मुष्टु नष्टोऽय प्रासादः, कूपो वा' इति, यद्वा-'मुष्ठ निर्मितोऽयं प्रासादः, पोवा' इति, यद्वा-'मुष्टु नष्टमस्यदुष्टस्य द्रविणादिक' मिति । मुलष्ट:-'मुपुष्टोऽय गजस्तुर- गमो या' इति, यद्वा-'मुलप्टा रुचिरापयवेय राजकन्ये-ति सापद्य वर्जयेत् । अथवा-इस प्रकार साधु को कभी नहीं करना चाहिये, कि जो -'सुकडे'-इसने शत्रु को मार भगा दिया है, यह बहुत अच्छा काम किया। 'सुपके' ये अपूपादिक अधिक घृत में खूब अच्छे पकाये गये हैं इस लिये सुपक हैं खाने में बहुत अच्छे लगते है। 'सुच्छिन्ने' इस वृक्ष को आसानी से खूब अच्छा काटा है। 'सुडे' अच्छा हुआ जो इस कजूस का द्रव्य चोरों ने चुरा लिया। 'मडे' यह बडा दुष्ट था मरा सो अच्छा ही हुवा । 'सुनिट्ठिए' यह मकान अथवा कुआ गिर गया वह अच्छा हुआ, अथवा-यह मकान या कुआ बहुत ही सुन्दर बनाया गया है, या ऐसा कहना कि भला हुवा इस दुष्ट की सपत्ति जो लूट गई। 'सुलटे' यह हाथी अथवा घोडा बहुत अच्छा पुष्ट हुआ है । यह राजकन्या बडी सुन्दर है। ये सब वचन सावद्य हैं, अत. साधु के कहने योग्य नहीं है। અથવા–આ પ્રકારના વચને પણ સાધુએ કદી ઉચ્ચારવા ન જોઈએ કે જે સુવાડે આણે શત્રુને મારી ભગાડી દીધા છે, એ કામ ઘણુ સારુ કર્યું gછે આ મિઠાઈઓ, અપૂ૫-માલપુડા વગેરે સારા ઘીમાં ઘણી જ સારી રીતે પકાવવામાં આવેલ છે તેથી એ સુપફવ છે, ખાવામાં બહુ લીજ્જત આપે છે सुच्छिन्ने २॥ वृक्षने माछी महेनते सारीशत पवाभा माव्यु सुहडे सा३ ५यु કે, આ ક જુસનું ધન ચેર ઉપાડી ગયા મરે એ ઘણે દુષ્ટ હતે મર્યો તે સારું थयु, सुनिट्ठिए मा भान असर हु। पाडी अथवा भुरी नासाम। સારૂ થયુ અથવા આ મકાન અગર કુ ખૂબ સુંદર બનાવવામા આવેલ છે તથા આ દુષ્ટની સપત્તિ લુટાઈ ગઈ તે સારૂ થયુ તુ આ હાથી અથવા ઘોડે ખૂબ સારી રીતે પુષ્ટ બનેલ છે, આ રાજકન્યા ખૂબ સુંદર છે, આ બધા વચને સાવદ્ય વચન છે આથી તે સાધુએ બેલવા યોગ્ય નથી . , આવતા ·. - प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ३६ वागयतना २३९ सुकृतम्' इत्यनेन सुपनिष्ठानादिसपादने लवणलक्षणपृथिवीकायादिजल- तेजोवायुवनस्पतिद्वीन्द्रियादिवसजीवपर्यन्त हिंसानुमोदन मूचितम् । एव सुप कमित्यत्रापि हिंसानुमोदन पोध्यम् । सुच्छिन्नमित्यनेन-वनस्पतिद्वीन्द्रियादिहिंसानुमोदन सूचितम् । सुहृतमित्य नेन कारवेल्लादिपक्षे वनस्पत्यादिहिंसानुमोदनम्, धनहरणपक्षेऽदत्तादानपरपीडोत्पा- दनाधनुमोदन सूचितम् । मृतमित्यनेन पारदादिधातुपक्षे पृथिवीमायादि हिंसानु- सुकृतम्' इस पद से सूत्रकार यह प्रकट करते हैं कि जब साधु ऐसा कहता है कि यह दाल आदि यहुत ही अच्छी बनी है तब उसे लवणरूप पृथिवीकाय तथा जलकाय, तेजस्काय, वायुकाय, वनस्पति- काय एव दिन्द्रियादिक स काय, इन सबकी हिंसा की अनुमोदना करने का दोप लगता है। इसी प्रकार सुपक करने में भी यही दोप लगते हैं। 'सुच्छिन्नम् ' इस पद से सूत्रकार यह बात सूचित करते हैं कि यदि मुनि 'ये शाकपत्रादि चाकू आदि से अच्छी तरह काटे गये हैं। ऐसा कहता है तो उसे वनस्पति काय की एव दीन्द्रियादिक ब्रसकाय की हिंसा की अनुमोदना करने का दोष लगता है । 'सुहृतम्' यदि यही यात धन हरण आदि के पक्ष मे जब बोलने मे आती है तो उस समय उसे अदत्तादान की अनुमोदना करने का तथा पर को पीडा उत्पन्न कर ने आदि की अनुमोदना का दोष लगता है। 'मृतम् ' इस 'सुकृतम्' આ પદથી સૂત્રકાર એ પ્રકટ કરે છે કે, સાધુ જ્યારે એમ કહે છે કે, આ દાળ વગેરે ખૂબ સ્વાદિષ્ટ બનેલ છે ત્યારે તેને લવણ રૂપી પૃથવીકાય, જળકાય, તેજસકાય, વાયુકાય, વનસ્પતિકાય અને દ્વિન્દ્રિાદિક ત્રસકાય આ બધાની હિંસામા અનુદના કરવાને દેવ લાગે છે આ રીતે सुपक्कम् ४ वाथी ५ मा ५ मा छ सुनिच्छन्नम् मा पहथी सूत्रधार आ पात सूचित ठरे 3, भुनिने शा પત્રાદિક ચાકુ વગેરેથી સરસ રીતે કાપવામાં આવેલ છે એવું કહે છે તેને વનસ્પતિ કાય અને દ્વીન્દ્રિયાદિક ત્રસકાયની હિંસા મદન કરવાને દેષ લાગે છે કુતમ આવી જ રીતે ધન હરણ વગેરેની બાબતમાં બેલવામાં આવે ત્યારે તેને અદત્તા દાનની અનુમોદન કરવાને તથા બીજાને પીડા ઉત્પન કરવી વગેરેની અનુમેદનને દેપ લાગે છે મૃત એ પદથી ક૨વામાં અનું ·२४० उत्तराध्ययनसूत्रे -- , मोदन मूचितम, दुष्टपक्षे तु माणघातानुमोदन यो यम् । मनिष्टिनमित्यनेन पसाय हिंसानुमोदन गचितम् । मुलष्टमित्यनापि तथैव पोयम् । 'सावध वर्जयेत्' इत्यनेन उक्तमेर भापण निरपद्य नेत् तत्र न प्रतिषेध इति ध्वन्यते, तवा च पक्षयमनया गाथया गम्यते । तन सामयपक्षो व्यारयात', पद से सूत्रकार का यह अभिप्राय है कि जनमाधु 'सुमृत' इस पद का खुश होकर प्रयोग करता है और वह प्रयोग यदि उसका पारदादिक धातुओं के मारण करने के पक्ष में होता है तो उस समय उसे पृधिवी कायादिक एकेन्द्रिय जीव की हिंसा करने की अनुमोदना का समर्थक माना जाता है । जब पही प्रयोग साधु की ओर से किसी दुष्ट के पक्ष में किया गया होता है तो वह प्राणघात का जनुमोदक माना जाता है। 'सुनिष्ठितम्' इस पद से सूत्रकार यह सूचित करते है कि जब साधु 'यह अन्नादिक सामग्री सरस तैयार हुई है। इस प्रकार का प्रयोग करता है तो उसे अन्नादिक सामग्री की तेयारी में जो पट्काय के जीवों की निरावना हुई है उसकी अनुमोदना करने का दोप लगता है। इसी तरह 'सुलष्टम् ' इस पद के उच्चारण करने में भी इसी दोप का भागी होना पडता है। 'सावध वर्जयेत्' इस प्रकार के कथन का यह अभिप्राय है कि यदि यह सुकृत आदि भापण निरवद्य होता है तो उस समय सायु को સૂત્રકારને એ અભિપ્રાય છે કે, જ્યારે સાધુ सुमृत આ પદને ખુશ થઈ પ્રયોગ કરે છે અને તે પ્રયોગ પારદાદિ ધાતુઓનુ મારણ કરવાના પક્ષમાં હોય છે તે એ સમયે એને પૃથવીકાયાદિક એકેન્દ્રિય જીવની હિંસા કરવાની અનુદનાના સમર્થન માનવામાં આવે છે જ્યારે એક પ્રયોગ સાધુ તરફથી કેઈ દુષ્ટના પક્ષમાં કરવામાં આવ્યો હોય તે તે પ્રાણઘાતને અનુમોદક માન વામાં આવે છે सुनिष्ठितम् ॥ ५४थी सूत्रा२ मे सूथित उरे छे है, न्यारे साधु અનાદિ સામગ્રી સરસ તૈયાર કરવામાં આવી છેઆ પ્રકારને પ્રયોગ કરે છે તે તેને અનાદિક સામગ્રીની તૈયારીમા જે ષસ્કાય જીવોની વિરાધના થઈ છે એની અનુમોદના કરવાને દેષ લાગે છે આ રીતે “ सुलष्टम्" અગેના પદનું ઉચ્ચારણ કરવામાં પણ એ દેશના ભાગી બનવું પડે છે सावध वर्जयेत् " मा प्रा२ना थन अने से अभिप्राय छ , ने એ સુકૃત આદિ ભાષણ નિરવદ્ય હોય છે તે એ સમયે સાધુને કઈ દેવ "मा ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा० ३६ वाग्यतना २४१ निरखद्यपक्षो व्याख्यायते-यथा-'सुकृतमिति ' सुष्टु कृतमनेन वैयावृत्त्यमभयदान सुपानदानादिक वेति, 'सुपक्वमिति' सुष्टु पक्वमस्य ब्रह्मचर्यादिकमिति, सुच्छिन्न' सुष्टु छिन्नमनेन स्नेहबन्धनमिति, 'सुहत' सुष्ठु हृत-स्वायत्तीकृत ज्ञानादिरत्नत्रयमिति, 'सुनिष्टितम् ' सुप्ठु नष्टमस्याममत्तसाधोः कर्मनालम्, सुमृतः सुष्टु मृतोय पण्डितमरणेन इति । मुल्टा-मुष्ठु मनोज्ञा क्रियाऽस्य साधोः, यद्वा-सुल्टा-दीक्षायोग्या कन्येति वदेत् ॥ ३६ ॥ कोई दोप नहीं लगता, इस प्रकार यह सापद्य पक्ष का वर्णन हुवा है। अब निरवद्य पक्षका अर्थ कहते हैं-निरवद्य पक्ष मे जब साधु 'सुकृत' 'इस ने चैयावृत्य, अभयदान पच सुपात्र दान आदि सत्कर्म जो किये हैं वे बहुत अच्छे किये ह' इस प्रकार योल ने में कोई दोप नहीं है। इसी प्रकार आगे सब जगह समझलेना चाहिये, जैसे ' सुष्टु पकमस्य ब्रह्मचर्यादिक' इस के ब्रह्मचर्य आदि सदगुण अच्छी तरह से परिपक्व हो चुके ह, इति 'सुष्टु छिन्न अनेन स्नेहबन्धनम् ' इति, इस ने स्नेह का वधन अच्छी तरह से काट दिया है, 'सुष्ठ हृत स्वायत्तीकृत अनेन ज्ञानादिरत्नत्रय' इति, इस ने ज्ञानादिक रत्नत्रय को अच्छी तरह से स्वाधीन कर लिया है, 'सष्टु नष्टमस्याऽप्रमत्तसाधोः कर्मजालम् । इति, इस अप्रमत्त साधु का कर्मजाल अच्छी तरह से नष्ट हो चुका है, 'सुटु मृतोऽय पण्डितमरणेन' इति, पडित मरण से इसकी मृत्यु हुई यह बहुत ही सुदर बात हुई, 'सुष्ट मनोज्ञा अस्य साधोः क्रिया' इति, લાગતું નથી આ પ્રકારે આ સાવદ્ય પક્ષનું વર્ણન થયુ હવે નિરવઘ પક્ષનું વર્ણન કરવામાં આવે છે. निरवध पक्षमा न्यारे साधु " सुकृत" माणे यावृत्य, ARREIन, मने સુપાત્રદાન આદિ જે સત્કર્મ કર્યા છે તે ઘણા સારા કર્યા છે” આ પ્રકારે બોલવામાં કેઈ દેષ નથી આ પ્રકારે આગળ દરેક જગ્યાએ સમજી લેવુ नाये रेभ-" मुछ पक्वमस्य ब्रह्मचर्यादिक" अने। प्रायः माहि सहशुष्प सारी शत परि५४५ थयेस छ, ति, "सुष्टु छिन्न अनेन स्नेहबन्धनम् "ति, मोरनेनु मधन सारी रात अपी नामेट छ "स्वायत्तीकृत अनेन ज्ञानादिरत्नत्रय" धति, मेरी साना नत्रयने सारी शत स्वाधीन ४२रीबी छ 'सुष्ठुनष्टमस्या प्रमत्त साधो कर्मजालम् આ અપ્રમત્ત સાધુની કમજાળ સારી રીતે નષ્ટ થઈ युडेद छ, “ सुष्ठु मृतोऽय पण्टितमरणेन" त, पति भरघुथी भेनु मृत्यु થયુ એ ઘણુ જ સારૂ થયુ, सुष्ठु मनोज्ञा अस्य सायो क्रिया" ति यहा- . १ . . उ०३१ ·२४२ , उत्तरान्पयन पिनीताविनीतयोरुपदेशदाने यत् फल गुरोभाति तदाह- मूलम्--रमए पडिए सांस, हय भैद व वाहए। वाल सम्मइ सासतो, गलियस्स वे वाहए ॥३७॥ छाया--रमते पण्डितान् गासन, हय भद्रमिय वाहकः । पाल श्राम्यति शासन, गलिताश्वमिव वाहकः ॥ ३७॥ टीका-रमए' इत्यादि-- अत्र गुरुरिति कर्तृपद प्रकरणपशाद्विज्ञेयम् । पण्डितान् यिनीतशिप्यान, शासन =शिक्षयन् गुरुः, रमते-सफलमयत्नतया प्रसन्नो भवतीत्यर्थः। काइप ? भद्रजात्यं विनीत, हयम् अश्व वाहयन, नाहका अश्वपाह इस, यया नात्यान वाहयन्नश्ववाहा यद्वा- 'मुलप्टा दीक्षायोग्या कन्येति' इसी साधु की क्रिया मनोज्ञ है अथवा यह कन्या दिक्षा योग्य है। भावार्थ-मुकृत आदि शब्दो को प्रयोग यदि साधु सासारिक कार्यों को लक्ष्य में रख कर करता है तो वह दोप का भागी होता है और इन्ही शब्दों का प्रयोग यदि वह धार्मिक कार्यो को लक्ष्य मे रखकर करता है तो उसको कोई दोप नहीं लगता है ॥३६॥ विनीत और अविनीत शिष्य को उपदेश देने में गुरु महाराज कोजो फल प्राप्त होता है उसे इस गाथाद्वारासूत्रकार कहते हैं-'रमए' इत्यादि अन्वयार्थ-गुरु महाराज (पडिरा-पडितान् विनीत शिष्यो को (सास-शासत्) शिक्षा देते हुए (रमए-रमते) सफल प्रयत्नवाला होने से प्रसन्न होते है। जैसे-(भद्द य व वाहए-भद्र य इव वाहक.) सुलष्ठा दीक्षायोग्या कन्येति આ સાધુની ક્રિયા મનોજ્ઞ છે અથવા આ દિક્ષા ગ્ય છે ભાવાર્થ–સુકૃત આદિ શબ્દોને પ્રયોગ જે સાધુ સંસારીક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તે દેષને ભાગી બને છે અને એ જ શબ્દોને પ્રયોગ જે તે ધાર્મિક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તેને કઈ દોષ લાગતું નથી ૩દા વિનીત અને અવિનીત શિષ્યને ઉપદેશ દેવામા ગુરુ મહારાજને જે ફળ प्रास थाय छे मेन ॥ माथा दा२। सूत्रा२ 58 छ -रमए० त्यादि मन्वयार्थ-गुरु भई पडिए-पडितान् विनात शिव्याने सास-शासत् शिक्षा माता रमए-रमते सण प्रयल वाणा वाथी तन। ६५२ प्रसन्न કન્યા me ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा ३७-३८ विनीतोपदेशे फलम् , कुशिष्य दुर्भावना च २४३ पसीदति तद्वदित्यर्थः। पाल-विनयरहित शिष्य, शासन-शिक्षयन् गुरुः श्राम्यति- खिद्यते, क इव ? गलिताच दुर्मिनीतमश्च बहुशः कशया ताडनेऽपि विपरीतगत्या पश्चाद्भागगमनादिकारिणम व वाहयन्, वाहक डर । यथा दुर्विनीतमश्व गायन गाहकः खलु निष्फलप्रयत्नतया खेद प्रामोति तद्वदित्यर्थः॥ ३७ ॥ विनीत घोडे को इच्छित मार्ग पर चलाने रूप शिक्षा से घुडसवार प्रसन्न होता है। (बाल-बाल) विनयरहितशिष्यको (सासतो-शासत्) शिक्षा देते हुए गुरु महाराज (सम्मइ-ग्राम्यति) खेदखिन्न होते हैं। जैसे- (गलियस्स व वाहए-गलिताश्व इव वाहकः) दुर्विनीत अश्वको वार २ कशा से ताडित करने पर सवार दुखित होता है, क्यो कि दुविनीत अवको ज्यों २ चावुक लगाते ह त्यो २ वह पीछे उलटाहटता है। इससे सवार का प्रयत्न निष्फल होता है। भावार्थ-विनीत शिष्य को दी गई शिक्षा सफलता का साधक होने से गुरु की प्रसन्नता का कारण होती है । अविनीत शिष्य को दी गई वही शिक्षा असफल होती है। अतः उस से उल्टा गुरु महाराज को खेदखिन्न ही होना पडता है। जैसे-विनीत अश्व इच्छित मार्ग पर चल कर अपने मालिक को प्रसन्न करता है और अविनीत अश्व कशाद्वारा ताडित होने पर भी विपरीत ही मार्ग पर चलता है, इस से सवार को उल्टा कष्ट उठाना पड़ता है ॥३७॥ रमभद्द हय ववाहए भद्रहय इव वाहक -विनात पारित भाग ५२-सावा ३५ शिक्षाथी पाउपार प्रसन्न थाय छे बाल-बाल विनय २खित शिष्यने सासतो. शासत् शिक्षा -nual गुरु महारा०४ सम्मइनाम्यति भिन्न मन छ, रेभ गलियरसेव वाहए-गलिताच इव वाहक भविनीत या घडी घड़ी ચાબખાથી મારવાની બાબતમાં સ્વારનું મન દુ ખીત બને છે કેમ કે અવિનીત ઘોડાને જેમ જેમ ચાબુક મારવામાં આવે છે તેમ તેમ તે પાછો પડે છે આથી સવારને પ્રયત્ન નિષ્ફળ બને છે ભાવાર્થ –વિનીત શિષ્ય ને આપવામાં આવેલ શિલા સફળતાની સાધક બનવાથી ગુરુ મહારાજની પ્રસન્નતાનું કારણ બને છે, અવિનીત શિષ્યને આપ વામાં આવતી એ જ શિક્ષા અસફળ બને છે, આથી ગુરુ મહારાજે ખેદ ખિન્ન બનવું પડે છે જેમ-વિનીત ઘેડે ઈચ્છિત માર્ગે ચાલી પિતાના માલીકને પ્રસન્ન કરે છે, અને અવિનીત ઘેડે ચાબુકથી પીટવામા આવવા છતા પણ વિપરીત માર્ગ પર જ ચાલે છે જેનાથી સવારને ઉલ્ટાનુ કષ્ટ જ ભેગવવુ પડે છે ૩ળા ·२४२ , -- उत्तराभ्ययनसचे पिनीतापिनीतयोरुपदेशदाने यत् फल गुरोर्भपति तदाह- मूलम्-रमए पडिए सांस, हेय भंद व वाहए। वाल सम्मैइ सासतो, गलियस्स वे वाहए ॥३७॥ छाया--रमते पण्डितान् शासन, हय भद्रमित्र पाइकः । याल थाम्यति शासन, गलिताश्चमिन याहरूः ॥ ३७॥ टीका-रमए' इत्यादि-- अन गुरुरिति कर्तृपद प्रकरणाशाद्विनेयम् । पण्डितान-विनीतशिप्यान, शासन =शिक्षयन् गुरु, रमते=सफलमयत्ननया प्रसन्नो भरतीत्यर्थः । कइय? भद्रजात्यं विनीत, हयम्भश्व वाहयन्, साहका अश्वपाद इस, यथा जात्याश्य वाहयन्नश्ववाहः यद्वा- 'मुलप्टा दीक्षायोग्या कन्येति' इसी साधु की क्रिया मनोज्ञ है अथवा यह कन्या दिक्षा योग्य है भावार्थ-मुकृत आदि शब्दो को प्रयोग यदि साधु सासारिक कार्यों को लक्ष्य में रख कर करता है तो वह दोप का भागी होता है और इन्ही शब्दों का प्रयोग यदि वह धार्मिक कार्यों को लक्ष्य मे रखकर करता है तो उसको कोई दोप नहीं लगता है ।।३६।। विनीत और अविनीत शिष्य को उपदेश देने में गुरु महाराज कोजो फल प्राप्त होता है उसे इस गाथाद्वारा सूत्रकार कहते हैं-'रमए' इत्यादि अन्वयार्थ-गुरु महाराज (पडिए-पडितान ) विनीत शिष्यो को (सास-शासत्) शिक्षा देते हुए (रमए-रमते) सफल प्रयत्नवाला होने से प्रसन्न होते हैं। जैसे-(भद्द हय व वाहए-भद्र य इव वाहकः) सुलष्ठा दीक्षायोग्या कन्येति" २॥ साधुनी ठिया मनास छ अथवा मा દિક્ષા યોગ્ય છે ભાવાર્થ–સુકૃત આદિ શબ્દ પ્રયોગ જે સાધુ સંસારીક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તે દેવને ભાગી બને છે અને એ જ શબ્દોનો પ્રયોગ તે ધાર્મિક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તેને કેઈ દેષ લાગતું નથી ૩૬ વિનીત અને અવિનીત શિષ્યને ઉપદેશ દેવામાં ગુરુ મહારાજને જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર કહે છે–રમgo ઈત્યાદિ मन्वयार्थ-गुरु महा२।०४ पडिए-पडितान् विनात शिष्याने सास -शासत् शिक्षा मापता रमए-रमते स प्रयल पाहवाथी तना ६५२ प्रसन्न थ छ, કન્યા ·प्रियदर्शिनी टोका अ०१ गा ३९ विनीतशिण्यभावना २४५ अय भावः-दुविनीतशिष्यः खल्वेर चिन्तयति-भय गुरुर्मा केवल खड्डुकादिभिः पीडयति न तु किमपि ममहित चिन्तयतीति ॥ ३८॥ सविनयशिष्यस्य भावनामाह-- मूलम्-पुत्तो में भाय गाईत्ति, साहू कल्लाण मन्नई। पावदिट्ठी 3 अप्पोण, साँस दौसेत्तिं मन्नई ॥३९॥ छाया-पुनो मे भ्राता ज्ञातिरिति, साधुः कल्याण मन्यते । पापदृष्टिस्तु आत्मान, शास्यमान दास इति मन्यते ॥ ३९ ॥ टीका-पुत्तो मे' इत्यादि- जय शिष्यः, मेम्मम, पुप्रतुल्य इति, भ्राताम्भ्रातृतुल्य इति, ज्ञातिः ज्ञाति- भावार्थ-उभयलोकसवधी हितकारक उपदेश देने पर भी अवि- नीत शिप्यकी दृष्टिमे वह गुरु महाराज के शिक्षावचन हितकारक प्रतीत न होकर केवल कष्टप्रद चपेटा आदिरूप ही प्रतीत होते है । वह ऐसा मानता है कि ये मुझे इस बहाने केवल पीडित ही करना चाहते हैं। क्यों कि इन्हो ने कभी भी मेरे हित का विचार ही नहीं किया है तो फिर ये मेरे हित की बुद्धि से अच्छी बात कहेगे भी कैसे ॥ ३८ ॥ विनीत शिष्य की भावना कैसी होती है ! इसको इस गाथाद्वारा सूत्रकार प्रकट करते हैं-'पुत्तो मे ' इत्यादि। अन्वयार्थ-जव गुरुमहाराज शिष्यो को शिक्षा देते है तब उनमे जो (साहू-साधुः) विनीत शिष्य होता है वह इस प्रकार विचार करता ભાવાર્થ –ઉભયલક સબ ધી હિતકારક ઉપદેશ દેવા છતા પણ અવિનીત શિષ્યની દહીમાં ગુરુ મહારાજનું તે શિક્ષા વચન હિતકારક ન ગણતા કેવળ ૬ ખદાયક તેમજ મુજવનાર આદિરૂપ જ લાગે છે તે એવું માને છે કે, આ બહાના તળે તેઓ કેવળ પિડવાજ માગે છે કેમકે, તેમણે કદી પણ મારા હિતને વિચાર કર્યો નથી તો તેઓ મારા હિતની ભાવનાથી સારી વાત કેવી રીતે કહે છે ૩૮ || વિનીત શિષ્યની ભાવના કેવી હોય છે-એને આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર प्रगट उरे छे पुत्तो मे ऽत्यादि અન્વયાર્થ-જ્યારે ગુરુ મહારાજ શિષ્યને શિક્ષા આપે છે, ત્યારે એનામાં જે साहू-साधु विनात शिष्य साय छ त के प्रारमा वियार ४२ छ , २ शुरु ·-- २४४ उत्तराभ्ययन गुरोः शिक्षापचने कुशिष्यस्य दुर्भाग्नामाह- मूलम् खड्डुया में चवेडा में, अकोसा ये वहीं ये में। केल्लाणमणुसासतो, पौवदिहिर्ति मन्नई ॥३८॥ छाया-खड्डुका मे चपेटा मे, जानकोशाच वधाव में। कल्याणमनुशासन, पापदृष्टिरिति मन्यते ॥ ३८ ॥ टीका-'खड्ड्या' इत्यादि- कल्याण-लोकद्वयहितम्, अनुशासत् = शिक्षयन् गुरु. कुशिष्येण पापदृष्टिः= पापा-पापमयी दृष्टिर्यस्य स तथा, इति मन्यते-जय गुरुर्मम हिंसकोऽस्तीति मन्यते । यतोऽनेन-मै=मम, खड्डुका.-टफरा आता दीयन्तेऽनेनेति शेपः।तथा मे-मम, चपेटाः करतलाघाता दीयन्ते । च-पुनः, आक्रोशा परुपभाषणानि, च-पुनः, मेन्मम, वधा.-दण्डादिधाताः क्रियन्ते । जो कुशिष्य होता है उसे जय गुरु महाराज शिक्षा देते हैं तब उसकी क्या भावना होती है यह वात इस गाथा द्वारा प्रकट की जाती है- खड्डया' इत्यादि. अन्वयार्थ-अविनीत शिष्य (कल्लाणमणुसासतो-कल्याण अनुशा- सत्) उभयलोकसवधी हित शिक्षा देने वाले गुरु महाराज को (पाव- दिट्ठी-पापदृष्टिः) यह पापदृष्टि वाले मेरे घातक हैं (त्ति-इति) इस प्रका समझता है । क्यों कि वह गुरु महाराज की शिक्षा सम्बन्धी बातों को इस प्रकार मानता है कि (खड्डया मे चवेडा मे अक्कोसा य वहा य मे- खड्डुका मे चपेटा मे आक्रोशाश्च वधाश्च मे)ये मेरे लिये आघातस्वरूप हैं थप्पडस्वरूप हैं, परुषभाषण-गाली-स्वरूप हैं, प्रहारस्वरूप है। જે કુશિષ્ય હોય છે એને ગુરુ મહારાજ શિક્ષા આપે છે, ત્યારે તેની કેવી ભાવના હોય છે તે વાત આ ગાથા દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવે છે વડ્ડયા ઈત્યાદિ स-पयार्थ - भनिनात शिष्य कल्लाणमणुसासतो कल्याण अनुशासत् Get al समधी तिशिक्षा वाणा गुरु महाराने पावदिवी-पापदृष्टि में पा દીવાળા મારા ઘાતક છે ત્તિ શુતિ એ પ્રકારના સમજે છે કેમ કે, ગુરુ મહારાજની शिक्षा समधी वाताने से प्रारे भान छ है, खड्डया मे चवेडा मे अक्कोसा य यहा य मे-खड्डुका मे चपेटा मे आक्रोशाच वधाश्च मे या भा२। भाटे याघात સ્વરૂપ છે, થપ્પડ સ્વરૂપ છે, પ્રહાર સ્વરૂપ છે ·२४७ प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा ४० विनीतशिष्याय शिक्षा अथ विनयसर्वस्वमुपदिशति- मूलम्-न कोवए आयरिय, अप्पणि पि न कोवए । बुद्धोवघाई न सिया, ने सिया तोत्तगवेसए ॥४०॥ छाया-न कोपयेत् आचार्यम्, आत्मानमपि न कोपयेत् । युरोपघाती न स्यात्, न स्यात् तोनगवेपकः ॥ ४० ॥ टीका-'न कोपए' इत्यादि- आचार्य न कोपयेत्कोगाविष्ट न कुर्यात्, आचार्यमित्युपलपण तेन विनया हमुपाध्यायाटिकमपि न कोपयेदित्ययः। नात्मानमपि न कोपरेत्-आचार्येण परस भापणादिभिः शिल्यमाणमात्मानमपि कोपयुक्त न कुर्यात् । अपिनाऽन्यस्यापि सग्रहः अन्य कमपि न कोपपेदित्यवः॥ यत -मासोपचासनिरवोऽस्तु तनोतु सत्य, ध्यान करोतु विदधातु पहिनिवासम् । ब्रह्मात वरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्य, रोप करोति यदि सर्पमनर्थक तत् ॥ १ ॥ कवचित् कोपावेगेऽपि सुद्धोपपाती न स्यात्-आचार्योपधातको न भवेत् । जर विनय का साराश कहते है-'न कोव' इत्यादि. अन्वयार्थ-(आयरिय न कोवग-आचार्य न कोपर्यत्) विनीत शिष्य का कर्तव्य है कि वह आचार्य को कभी भी कुपित न करे। (अप्पाण पिन कोव-आत्मानमपि न कोपयेत्) आचार्य महाराज जर कोई शिक्षा देवें उम समय अपनी आत्मा को भी कुपित न करे। यदि कदाचित् कोप का आवेश आ भी जावे तो उस समय (युद्धोवघाई न सिया-युद्दोपघाती न स्यात् ) जपने आचार्य महाराज का उपघातक नहीं व विनयना सारा उन कोत्रए त्या भन्याय-आयरिय न कोवए-आचार्यान् न कोपरेत् विनीत शिष्यनु ये उ०५ छे , ते पायाने ही अपित न डरे अप्पाण पिन कोवये- आत्मानमपि न कोपयेत् माया महा। स्यारे शिक्षामाचे त्यारे चाताना આત્માને કેપિત ન કરે કદાચિત જે ટેપને આવેશ આવી પળ જાય તે તે । स्यात् पाताना मायायं महानु પણુ ·, . २४६ নষণ तुल्य इति गुरुनानाति, इत्येव साधुः-नियमान शिग्य. कल्याग: शुभ मन्यते- 'अय गुरुः पुत्रादिभावेन मामनुशास्ति' इति शुभभापना करोतीत्यर्थः । शिष्यः पुनःकिंमन्यते ? इत्याह-'पादिहीउ' इत्यादि । पापटिपिनयरहितशिष्यस्तु शास्यमानम् आत्मान-मा दास इति गुरु नावि, इत्यय मन्यते । 'अय गुरुनींच- दृष्टयाऽमानयन्मा दासमिम तर्जयति' इत्यशुभमारना करोतीत्यर्थः। अन्ये तु मुविभक्तिव्यत्ययात् 'पुत्तो' इत्यस्य 'पुत्रमिन' 'भाय इत्यस्य-'भ्रातरमिर' गाइ' इत्यस्य 'ज्ञातिमिर' इति द्वीतीयान्ताय कल्पपन्ति 'मे' इति द्वितोयान्तार्थक च कल्पयन्ति तत्सर्वमनुचितम्-आगमोक्तपाठेऽयंसगती सत्या तद्विपरीतार्थकल्पनाया भगवद्वचनविराधनाऽऽपत्ते. ॥ ३९ ॥ है कि ये गुरु महाराज मुझे (पुत्तोमे-पुत्रःमे) यह शिप्य मेरे पुत्रतुल्य है (भाय-भ्राता) भाई के समान है (णाय-ज्ञातिः) ज्ञातिजनतुल्य है, ऐसा समझकर शिक्षा देते है, (त्ति-इति) इस प्रकार विनीत शिष्य (कल्लाण-कल्याण) शुभ (मन्नइ-मन्यते) मानता है, अर्थात् विनीत शिष्य गुरु महाराज के प्रति कल्याण मावना करता है। और (पावदिही य-पापदृष्टिस्तु) जो अविनीत शिष्य होता है वह इस प्रकार विचारता है कि ये गुरु गराज (सास अप्पाण-शास्यमानमात्मानम्) शिक्षापाते हुए मुझको (दासे-दासः) यह दास है, इस प्रकार समझकर शिक्षा देते हैं (त्ति-इति) इस प्रकार (मन्नइ-मन्यते ) अशुभ मानता है, अर्थात् अविनीत शिप्य गुरु महाराज के प्रति अशुभ भावना करता है। इस गाथा मे विनीत और अविनीत शिष्य की भावना प्रदर्शित की है।॥३९॥ भडा०४ भने पुत्तो मे-पुत्र मे या शिष्य भा। पुत्र तुर छे भाय-भ्राता मानी तुल्य छ णाय-ज्ञाति ज्ञाति तुल्य छ मेषु समलन शिक्षा मा छे त्ति-इति । मारे विनात शिष्य कल्लाण मन्नइ कल्याण-मन्यते या1२४ मने शुल।२४ માને છે અર્થાત વિનીત શિષ્ય ગુરુ મહારાજ તરફ ખૂબ ઉચી ભાવના રાખે છે અને पावदिट्ठीय-पापदृष्टिस्तु रे भविनीत शिष्य डाय छे ते प्रजानु पियारे छे , सुरु भडा२।४ सास अप्पाण-शास्यमानमात्मान शिक्षा मापती वम भने दासे दास न्यास छ, मेवी शते समलन शिक्षा मा छे त्ति इति मा ४ारे मन्नइ- मन्यते અશુભ માને છે અર્થાત્ કુશિષ્ય, ગુરુ મહારાજ તરફ અશુભ ભાવના ભાવે છે આ ગાળામાં શિષ્યની વિનીત અને અવિનીત ભાવના પ્રદર્શિત કરેલ છે તેવા .

·- प्रियदर्शिनी टीका गा ४० वीर्योल्लासाचार्य दृष्टान्त २४९ वुद्धोपघाती न स्यादिति यदुक्त तत्र दृष्टान्तो वर्ण्यते- अङ्गदेशे चम्पापुरीनगर्या गणिगुणसमन्वितः प्रक्षीणमायकर्मा क्षीणजवावल कृतैकशिष्यमतिज्ञ कश्चिद् वीर्योल्लासनामा आचार्यः क्षुद्रमतिनाम्नैकेनैव शिष्येण जो विनय के योग्य हैं उन्हें भी कुपित नहीं करना चाहिये, क्यों कि कोप अनेक अनों की जड ण्व समस्त उत्तम क्रियाओं का विनाशक माना गया है, कहा भी है- "मासोपवासनिरतोऽस्तु तनोतु सत्यं, ध्यान करोतु विद्धातु बहिर्निवासम् । व्रत्मव्रत धरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्य, रोप करोति यदि सर्वमनर्थक तत्" ॥१॥ कोई भी व्यक्ति यदि मास मास खमण भी पारणा करता हो, सदा सत्य बोलता हो, ध्यान करता हो, वन मे भी निवास करता हो, ब्रम- चर्यव्रत का पालन करता हो, भिक्षावृत्ति करता हो परन्तु यदि रोष -कोप करता है तो उसकी ये समस्त क्रियाएँ व्यर्थ हैं ॥१॥ 'धुद्धोपघाती नहीं होना चाहिये' ऐसा जो कहा है उसको दृष्टान्त से स्पष्ट करते हैं- जगदेश मे चपा नामकी नगरी थी । उसमे गणिगुणो से युक्त કરવા જોઈએ કેમકે, કેપ અનેક અનર્થોની જડ તેમજ સમસ્ત ઉત્તમ ક્રિયાઓને નાશ કરનાર મનાયેલ છે કહ્યું પણ છે मासोपवास निरतोऽस्तु तनोतु सत्य, ध्यान करोतु विदधातु बहिनियासम् । ब्रह्मवत धरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्य , रोप करोति यदि सर्वमनर्थक तत् ॥१॥ કઈ પણ વ્યક્તિ કદાચ તે મહિના મહિનાના અપવાસ કરે, સદા સાચું બોલતે હોય, ધ્યાન કરતે હોય, વનમાં પણ રહેતું હોય, બ્રહ્મચર્યવ્રતનું પાલન કરતે હોય, ભિક્ષાવૃત્તિ કરતે હેય, પરંતુ તે જે ક્રોધ કરતે હોય તે તેની એ સઘળી ક્રિયાઓ વ્યર્થ છે બુદ્ધપઘાતિ ન થવું જોઈએ, એવુ જે કહેવામાં આવે છે એને દટા તથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે – અગ દેશમાં ચપાપુરી નામની નગરી હતી, તેમાં ગણગુણોથી યુકત उ० ३२ ·૨૪૮ उत्तराम्ययनसूत्रे नथा तोनगवेपको न स्यात्-तोगन्तोदन तत्सशस्य पीडोत्पादकस्य परुपमाषणा- ऽऽदेगवेपका अन्वेपको न भवेदित्यः। भय भार'-यथा-दष्टस्तुरगमो विपरीत- गत्या प्रचलन् तोदनमन्वेषयति तद्वत् शिष्यः आचार्यस्य प्रेरणाक्षगवचनस्य गवेपको न भवेदिति। होना चाहिये। तथा-(तोत्तगवेसप नसिया-तोत्रगवेषकः न स्यात् तोत्रगवेपक भी नहीं रोना चाहिये-अर्थात् गुरु महाराज को वार २ प्रेरणा करने की आवश्यकता नही होने दे। तात्पर्य इसका यह है कि शिष्य को यह चाहिये कि जिस समय आचार्य महाराज अपने लिये परुप भापण आदि रूप में भी यदि शिक्षात्मक वचन कहें तो उस समय वह उनके प्रनि ऐसा न्यवहार न करे कि जिससे वे कुपित हो जावें, तथा स्वय भी अपनी आत्मा को उनके व्यवहार से अप्र सन्न न रखे । तया ऐसी चेष्टा भी उसको नहीं करना चाहिये कि जिसमें आचार्य महाराज का उपघात हो। जिस प्रकार दुष्ट धोडा विपरीत चाल से चलता हुआ अपने मालिक को पद २ पर दुःखित किया करता है उसी प्रकार उनकी इच्छा के विरुद्ध चलकर शिष्यको उन्हें कभी भी दुःखित नही करना चाहिये। सूत्र मे जो अपि-शब्द आया है वह इस बात का सूचक है कि शिष्य को अपने आचार्य महाराज से अतिरिक्त और भी किसी को व्यथित नही करना चाहिये । तथा उपाध्याय आदि समान ७२नार न थवान तथा तोत्तगवेसए न सिया-तोत्रगवेपक न स्यात् તેત્રગષક પણ ન બનવું જોઈએ અથવા-ગુરુ મહારાજે વારવાર પ્રેરણા કરવી પડે તેવુ ન થવા દે જે સમયે આચાર્ય મહારાજ પિતાના માટે પરૂષ ભાષણ આદિ રૂપથી પણ કદાચ શિક્ષાત્મક વચન કહે છે તે વખતે તે તેમના પ્રત્યે એ વહેવાર ન કરે છે, જેથી ગુરુ મહારાજે કોધિત બનવું પડે તથા તેમના વહેવારથી પિતાની જાતને પણ અપ્રસન્ન ન રાખે તથા એવી ચેષ્ટા પણ તેણે ન કરવી જોઈએ કે જેમા આચાર્ય મહારાજનું અપમાન હોય, જે પ્રકાર હૃષ્ટ ઘેડે વિપરીત ચાલથી ચાલીને પિતાના માલીકને પગલે પગલે દુખિત કર્યા કરે છે તેવી રીતે, તેમની ઈચ્છાની વિરૂદ્ધ ચાલીને શિષ્ય તેમને કદી પણ દુખી ન કરવા જોઈએ સૂત્રમાં જે “અપિ” શબ્દ આવેલ છે તે આ વાત સૂચન કરે છે કે શિષ્ય પોતાના ગુરુ મહારાજ કે બીજા કેઈને પણ દુ ખ ન પહોચાડવું જોઈએ તથા ઉપાધ્યાય આદિ જે વિનયને એગ્ય છે તેમને પણ વિત ન ·- प्रियदर्शिनी टीका गा ४० वीयोल्लासाचार्य दृष्टान्त पथ्य चतुर्विधमशनादिक आरकजनैरुदारभावैरनुदिन दीयमानमुपादाय तस्मै नाप- यति स्वयमेव तदनाति । अन्त प्रान्त रूक्ष शुष्क कुपथ्यमशनादिकमानीय गुरवे प्रयच्छति । पदति च- किमिह कुर्मो वयम् । ईदृशी दशामुपगतानो भवता योग्यमशनादिक विद्यमानमपि नामो विवेकविकला भानका दातुमिच्छन्ति । श्रावकान् कथयति च-ममाचार्याः खलु परमनिःस्पृहतया सशरीरयानामप्यचिन्तयन्त. मणीत भक्तपान ग्रहीतु नेच्छन्ति और दूसरी जगह भी चल फिर सकें। इस प्रकार विचार कर उसने ऐसा काम करना प्रारभ किया कि-श्रावको से जो आचार्य की अवस्था अनुरूप स्निग्ध, मधुर, मनोज्ञ, सरस चतुर्विध आहार इसे भिक्षा मे मिलता वह स्वय खा जाता और गुरु महाराज को अन्तप्रान्त, रूक्ष शुष्क एच कुपथ्यरूप आहार लाकर देता। जय गुरु महाराज पूछते तो करने लगता कि महाराज हम इस में क्या करे। यहा के प्रावक आप- की ऐसी अवस्था को देखकर असतुष्ट हो गये है, इसी लिये वे अपने घर मे होते हुए भी योग्य अशनादिक को देना नहीं चाहते । जय श्रावक उससे पूछते तो कहता कि हमारे ये आचार्य महाराज अय बिलकुल शिथिलशरीर हो रहे है इसलिये उन्हें अपने शरीरमे अब कोई ममत्वपरिणति नहीं रही है। उन्हें तो जसा भी आहार मिलजाता है वे उसे ले लेते हैं। वे नहीं चाहते कि हमारा यह शरीर अब और રહી નથી કે એક સ્થળ ઉપરથી બીજા સ્થળે જરા પણ હાલી ચાલી શકે આ પ્રકારને વિચાર કરી તેણે એવા કામને પ્રારભ કર્યો કે, શ્રાવકોથી આચાર્યની અવસ્થા અનુરૂપ જે સ્નિગ્ધ, મધુર, મનેશ, સુરસ ચાર પ્રકારને આહાર તેને ભિક્ષામાં મળતે તે સ્વય ખાઈ જતો અને ગુરુ મહારાજને અન્ત, પ્રાન્ત, રૂક્ષ, શુષ્ક અને કુપથ્થરૂપ આહાર લાવી આપતે ગુરુ મહા- રાજના પૂછવાથી તે કહે કે, મહારાજ હુ એમા શુ કરૂં અહીના શ્રાવકે આપની આવી અવસ્થા જોઈને અસતુષ્ટ બની ગયા છેઆ માટે તેઓ પિતાના ઘરમાં હોવા છતા પણ ચગ્ય આહાર આપવા ઈચ્છતા નથી જ્યારે શ્રાવક તેને પૂછતા તે કહેતા કે, મારા આચાર્ય મહારાજ હવે બિલકુલ શિથીલ શરીરને બની ગયા છે. આ માટે તેમને હવે પિતાના શરીરમાં કોઈ મમત્વ પરિણુતી રહી નથી તેમને જેવો આહાર મળી જાય છે તે તે ત્યે છે તે નથી ચાહતા કે મારૂ આ શરીર હવે વધુ વખત કર્યું રહે આ માટે પ્રતિ ·२५० , उत्तराण्ययनको सह कृतस्थिरवास आसीत् । तनासो शिष्यः प्रतिदिवस ससारसागरोनारक जन्ममर- णोच्छेदक सकलकर्मनिधसक तीर्थंकरगोनोपान गुरुयात्य कुर्माणो गुरुकर्म- कत्वाद् दुर्लभगोधित्वाच्चैक्दा मनसि चिन्तयति-'अशीणाल स्थविरोऽयमस्मामिः कियत्कालमनुपालनीयः' इत्येन विमृश्यासौ तद्वयोऽनुरूप स्निग्ध मधुर मनोज्ञ सुरस वीर्योल्लास नाम के आचार्य अपने प्रिय क्षुद्रमति नामक शिष्य के साथ स्थिरवास ररते थे। विशेप वृद्ध होने के कारण हलन-चलन आदि क्रियाएँ इनकी क्षीणप्राय रो चुकी थी। जघा बल भी कम हो गया था। "में एक ही शिष्य करूँगा" ऐसी उनकी प्रतिज्ञा थी। उस के अनुसार उन्होंने क्षुद्रमति नामक एक ही शिष्य किया था, और उसी के साथ वे वहा रहा करते थे। शिष्य भी अपने गुरु महाराज की ठीक २ रीत से वैयावृत्य किया करता था। वैयावृत्य करना यह एक तप है इसके प्रभाव से प्राणी ससार समुद्र से पार हो जाता है। जन्म, मरण और जरा से विमुक्त हो जाता है । अष्ट कर्मों का विनाश भी इस वैयावृत्य के बल पर प्राणी कर देता है। इससे तीर्थकरनामगोत्र का उपार्जन भी करता है। शिष्य गुरु कर्मा या। इस लिये चैयावृत्त्य करने पर भी इसे बोध का लाभ दुर्लभ हो रहा था। एक दिन शिष्य ने विचार किया कि हम इनकी अब कबतक वैयावृत्त्य करते रहेंगे। यह तो बिलकुल स्थविर हो चुके हैं । इन में तो अब इतनी भी शक्ति नहीं रही है जो ये यहां से એક વિલાસ નામના આચાર્ય પિતાના યુદ્ધમતિ નામના શિષ્ય સાથે રિસ્થર વાસ રહેતા હતા ખૂબ વૃદ્ધ થઈ જવાના કારણે હલન ચલન આદિ ક્રિયાઓ તેઓ કરી શકતા નહી શરીરનું તેમજ જાગેનું બળ પ, ક્ષિણ થઈ ગયું હુ એકજ શિષ્ય કરીશ” એવી તેમની પ્રતિજ્ઞા હતી એ અનુસાર તેમણે એક જ શિષ્ય કરેલ હતું જેનું નામ સુદ્રમતિ હતુ તે શિષ્યની સાથે તે ચ પાપુરીમાં રહેતા હતા શિષ્ય પણ પિતાના ગુરુમહારાજની યંગ્ય રીતે ચાકરી બરદાસ કરતો હતે વૈયાવૃત્ય કરવું એ એક તપે છે તેના પ્રભાવથી પ્રાણી સસાર સમુદ્રથી પાર થાય છે જન્મ મરણ અને જરાથી વિમુક્ત થઈ જાય છે આઠ કર્મોને વિનાશ પણ આ વૈયાવૃત્યના બળ ઉપર પ્રાણી પુરી દે છે તેનાથી તીર્થ કર નામ ગોત્રનું ઉપાર્જન પણ કરે છે શિષ્ય ગુરુ કર્મ હતે આ માટે વૈયાવૃત્ય કરવા છતા પણ એને બોધને લાભ દુર્લભ થતું હતુંએક દિવસ શિષ્ય વિચાર કર્યો કે, હું ક્યાં સુધી આમની સેવા ચાકરી કરતો રહીશ આ તો બીસ્કુલ સ્થવિર બની ગયા છે એમનામાં એટલી પણ શક્તિ હવે ·प्रियदर्शिनी टीका गा ४१-१२ शिष्य कर्तव्योपदेश ૨૬૩ रस्माभिर्भवन्तः शिग्यश्च पीडनीयाः ' इति निषेध भक्त प्रत्यारयाय स प्राणरहितो जात । एव भुद्रमविशिष्यत् साधुसुद्धोपघाती न भवेत् ॥ ४० ॥ आचार्य कुपिते शिप्यफर्तव्यमाह- मलमू-आयरिय कुविय नचा, पत्तिएंण पसायए । विझविज पजलीउडो, वएंज्ज न पुंणुत्ति यं ॥४१॥ छाया-आचार्य कुपित ज्ञात्वा, मीविकेन प्रसादयेत् । विध्यापयेत् पातलिपुट., वदेत न पुनरिति च ॥ ४१ ॥ टोका-'आयरिय इत्यादि । शिष्यः केनचित् स्वापरापेन आचार्य कुपितम् अपरितुष्ट ज्ञात्वा प्रीतिकेन= पीतिरेस प्रीतिक तेन-प्रीतिजनकेन विनयभावेन यद्वा-'प्रतीतिफैन' इतिच्छाया, प्रतीतिफैन-विधासजनकेन पास्येन त प्रसादयेत् प्रसन्न कुर्यात् । 'प्रीतिकेन' कहा तक कष्ट दिया जाय, अत. यही सर्वसुदर मार्ग है कि सलेखना धारण करलो जाय। ऐसा कह कर उन्होंने भक्तप्रत्यारयान कर दिया और कुछ समय के बाद वे समाधिमरण को प्राप्त कर अपना कल्याण किया। इस कथा से शिष्य को यह शिक्षा लेनी चाहिये कि क्षुद्रमति शिप्य की तरह वह गुरु महाराज का प्राणप्रहारी न बने ॥४०॥ आचार्य महाराज के कुपित होने पर शिष्य का क्या कर्तव्य है सो कहते हैं-'आयरिय' इत्यादि अन्वयार्थ-शिष्य (कुविय आयरिय नचा-कुपित आचार्य ज्ञात्वा। जर यह समझे कि आचार्य महाराज कुपित हैं उस समय वह (पत्ति- एण पसायरा-प्रीतिकेन प्रसादयेत्) प्रीतिजनक-विनयभाव से अथवा સર્વ સુદર માર્ગ છે કે, સલેખણ ધારણ કરી દઉ એવું કહીને તેઓએ ભક્ત- પ્રત્યાખ્યાન ડી લીધુ અને થોડા સમય બાદ સમાધી મરણને પ્રાપ્ત કરી પિતાનું કલ્યાણ કર્યું આ કથાથી શિષ્ય એ શિક્ષા લેવી જોઈએ કે, સુમતિ શિષ્યની માફક તે પિતાના ગુરુ મહારાજના પ્રાણ હરનાર ન બને છે ૪૦ | આચાર્ય મહારાજના ક્રોધિત થવાથી શિષ્યનું શું કર્તવ્ય છે તે કહેવામાં मार-आयरियन्त्याल मन्वया4-शिष्य कुविय आयरिय नच्चा-कुपित आचार्य ज्ञात्वा यारे से सम माया भडारा युपित त समय त पत्तिएण पसायए-प्रीतिफेन प्रसादयेत् प्रितिनि-विनय मा१यी मया विश्वास 15 पायचीत प्रसन्न ·? २५२ उत्तमभ्ययनसूत्रे किंतु सलेखनामे कर्नु व्यास्यन्ति । ततः शिष्याचन निशम्य शोकाचेतसः श्रावफास्तमुपमृत्य सगद्गद पदन्ति-भगान ! कथमत्र भरिकालण्य सलेसना- विधिरारब्ध ? न च पय निदहेतवः, इति मन्तव्यम् यतः शिर स्थिता अपि भान्तो न भारमस्माफ कुर्वन्ति । इत्य आमाणा पचन श्रुत्वाऽऽचार्येण विचारि- तम्-सर्वमेवच्छिष्यदुचरितम्-भलमस्य शिष्यस्याप्रीतिकरण मम प्राणपारणेन, इति मनसि विचिन्त्य तेन श्रावफाणा शिष्यस्य च पुरस्तादुक्तम्-फियचिरमजङ्गमै अधिक समय तक टिका रहे । इस लिये प्रणीत रस वाले भक्त पान को लेने की वे अब चारना ही नहीं करते है, किन्तु सलेखना धारण करने के लिये उद्यत हो रहे है, श्रावक जनो ने जन शिष्य के इन वचनों को सुना तो वे बहुत शोकार्त चित्त हो चिन्तित हुए और गुरु महाराज के समीप पहुँच कर गद्गद वाणी से कहने लगे कि-महाराज । अकाल में आप सलेखना क्यों धारण कर रहे है ? हम लोग तो आपके लिये निर्वेद के कारण है नही-हमारे तो आप माथे पर भी बैठे तो भी आपका हमें कोई भार नही लग सकता है। आचार्य ने जय श्रावको के इन वचनों को सुना तो वे बडे विचार में पड गये और मन में कहने लगे कि यह सब करतूत हमारे शिष्य की है, मालूम पडता है इस को मै बहुत भारी हो रहा है । इस प्रकार सोच समझकर आचार्य ने शिष्य एव श्रावकों के समक्ष कहा कि महानुभाव। अब हम से चलना फिरना बनता नही है, अतः ऐसी स्थिति में आप सब को ण्व शिष्य को રસવાળા ભક્ત પાનને લેવાની ચાહના હવે તેઓ કરતા નથી પરંતુ સલેખના ધારણ કરવામાં પ્રયત્નશીલ બની રહ્યા છે શિષ્યનુ આ કહેવુ સાભળી શ્રાવક જને ખૂબ શકાતુર બન્યા અને ગુરુ મહારાજ પાસે જઈને ગગદ વાણીથી કહેવા લાગ્યા કે, મહારાજ! અકાલમાં આપ સ લેખના કેમ ધારણ કરી રહ્યા ? અમે લેકે તે આપના માટે નિર્વેદના કેઈ કારણ નથી ? આપ અમારા માથા ઉપર બેસો તે પણ અમને આપને કેઈ ભાર લાગતો નથી આચાર્યો શ્રાવકેનું ત્યારે આ પ્રકારનું કહેવું સાંભળ્યું તે વિચારમાં પડી ગયા અને મનમાં કહેવા લાગ્યા કે, આ બધુ કરતૂત મારા શિષ્યનું છે, એને હું ખૂબ ભાર રૂપ બની રહ્યો છું આ પ્રકારનું સમજી વિચારીને આચાર્યો શિષ્ય તેમજ શ્રાવકેની સમક્ષ કહ્યું કે, મારાથી હાલ ચાલી શકાતુ નથી, આથી આવી સ્થિતીમાં આપ બધાને તથા શિષ્યને કયા સુધી ત્રણ આપ્યા કરૂ આથી એજ ·, प्रियदर्शिनी टीका गा ४१-१२ शिष्य कर्तव्योपदेश २५३ रस्माभिर्भवन्त. शिष्यश्च पीडनीयाः ? इति निवेद्य भक्त प्रत्याख्याय स प्राणरहितो जात । एव शुद्रमविशिष्यवत् साधुवुद्धोपघाती न भवेत् ॥ ४० ॥ आचार्य कुपिते शिप्यकर्तव्यमाह-- म्लमू-आयरिय कुवियं नच्चा, पत्तिएंण पसायए । विझविज पजलीउडो, वएज्ज न पुणुत्ति यं ॥४१॥ गया--आचार्य कुपित ज्ञात्वा, मीतिकेन प्रसादयेत् । विध्यापयेत् प्राञ्जलिपुटः, वदेत न पुनरिति च ॥ ४१ ॥ टोका-आयरिय इत्यादि । शिष्यः केनचित् सापराधेन आचार्य कुपितम्-जपरितुष्ट ज्ञात्वा प्रीतिकेन प्रीतिरेव प्रीतिक तेन-मीतिजनकेन विनयभावेन यद्वा-'प्रतीतिकेन' इतिच्छाया, प्रतीतिकन-विश्वासजनकेन पाक्येन त प्रसादयेत् प्रसन्न कुर्यात् । 'प्रीतिकेन' कहा तक कष्ट दिया जाय, अतः यही सर्वसुदर मार्ग है कि सलेखना धारण करलो जाय। ऐसा कह कर उन्होने भक्तप्रत्याख्यान कर दिया कुछ समय के बाद वे समाधिमरण को प्राप्त कर अपना कल्याण किया। इस कथा से शिष्य को यह शिक्षा लेनी चाहिये कि क्षुद्रमति शिष्य की तरह बह गुरु महाराज का प्राणप्रहारी न बने ॥४०॥ आचार्य महाराज के कुपित होने पर शिष्य का क्या कर्तव्य है सो कहते है-'आयरिय' इत्यादि अन्वयार्थ-शिष्य (कुविय आयरिय नचा-कुपित आचार्य ज्ञात्वा। जब यह समझे कि आचार्य महाराज कुपित है उस समय वह (पत्ति- एण पसायए-प्रीतिकेन प्रसादयेत्) प्रीतिजनक-विनयभाव से अथवा સવ સુ દર માર્ગ છે કે, સલેખણ ધારણ કરી દઉ એવું કહીને તેઓએ પ્રત્યાખ્યાન કરી લીધું અને થોડા સમય બાદ સમાધી મરણને પ્રાપ્ત કરી પિતાનુ કલ્યાણ કર્યું આ કથાથી શિષ્ય એ શિક્ષા લેવી જોઈએ કે, શુદ્રમતિ શિષ્યની भालेपोताना गुरु महान प्राय २नार न मन ॥४०॥ આચાર્ય મહારાજના કોધિત થવાથી શિષ્યનું શું કર્તવ્ય છે તે કહેવામાં भाव छ-आयरिय-त्यादि अन्क्याथ---शिष्य कुविय आयरिय नच्चा-कुपित आचार्य ज्ञात्वा न्यारे गेषु समान आया महा। दुषित समय ते पत्तिएण पसायए-प्रीतिकेन प्रसादयेत् प्रितिन-विनय साथी अथवा विश्वास न पायथा तेने प्रसन्न और ભક્ત ·- - २५४ उत्तराध्ययनले इत्या रूढया नपुसकत्यम् । प्रासलिपुटा-कृताअलि सन् विध्यापयेत् कथचिदुत्थित कोपरहि प्रशमयेत् । च=पुन. 'न पुनरेर करिष्यामि मन्तव्योऽयमपरायः' इति पदेत्। मानसिक-कायिक वाचिकोपाय गुरुः प्रमादनीय इति भावः ॥४१॥ अथ येन गुरोः कोप ण्व नोत्पयेत तमुपायमाह- मूलम्-धम्मज्जिय चे ववहार, बुद्धेहायरिय सया । तमायरतो ववहार, गैरह नाभिगच्छइ ॥४२॥ छाया-धर्मार्जितश्च व्यवहारः युद्धः आचरितः सदा। तमाचरन् व्याहार, गर्दा नाभिगच्छति ॥४२॥ टीका-'यम्मज्जिय' इत्यादि-. यत्तदोनित्यसम्बन्धाद् य. धर्मार्जिता धर्मेण क्षान्त्यादिना अर्जितः-उपा- र्जित', च-पुनः सदासर्वकाल युद्धः तत्त्वविद्भिः आचरित =सेवितः, व्यवहार = -विश्वासजनक वाक्य से उन्हें प्रसन्न करे। और (पजलीउडो विज्झविज्ज -प्राञ्जलिपुटः विध्यापयेत्) दोनो हाथ जोड़कर उनकी कयचित् उत्थित कोपाग्नि को वुझावे । उस समय वह ऐसा (वण्ज्ज-चदेत्) कहे कि (न पुणुत्ति य-न पुनरिति च) हे गुरु महाराज अब ऐसा व्यवहार नहीं करने का भाव है अतः अव यह मेरा अपराध आप क्षमा करें। मन से वचन से एव काया से जैसे भी बने उस प्रकार के उपायो से गुरु महाराज को प्रसन्न कर लेना चाहिये ॥४१॥ अब सूत्रकार ' गुरु महाराज को कोप ही न उत्पन्न हो सके ऐसा उपाय बतलाते है-'धम्मज्जिय इत्यादि. अन्वयार्थ जो(धम्मज्जिय-धर्मार्जितः) उत्तम क्षमा आदि धर्मों उरे पजलिउडो विज्झ विज्ज-प्राञ्जलिपुट विध्यापयेत् भने मन्ने थान तभनी ४५ थित् अस्थित पानिने मुआये ये सभय ते मे वएज्ज-वदेत् ४९ , न पुणुत्ति य-न पुनरिति च हे गुरु महा। वे हुये ४ नही ३ माथी હવે આપ આ મારે અપરાધ ક્ષમા કરે મન વચન અને કાયાથી જેવું પણ બને એ પ્રકારના ઉપાયોથી ગુરુ મહારાજને પ્રસન્ન કરી લેવા જોઈએ છે ૪૧ હવે સૂત્રકાર “ગુરુ મહારાજને કેપજ ન ઉત્પન્ન થાય ” એવો ઉપાય मताव छ-धम्मज्जिय ऽत्यादि सन्क्याथ-२ धम्मज्जिय-धर्मार्जितम् उत्तम क्षमा मा6ि धर्भाथी म ४२ ·प्रियदर्शिनी टीका गा ४३ शिष्यफर्तव्योपदेश २५५ मोक्षार्थी कर्तव्यः प्रतिलेखनादिरूप , अस्ति, त व्यवहारम्-पाचरन् साधुः, गर्हा- निन्दाम्-'अग्निीतोऽयम् ' इत्यादिरूपा नाभिगच्छति-न प्राप्नोति। एव कृते गुरोः कोपोत्पत्तिन भवतीति भावः। 'धम्मज्जिय' इत्यादौ प्रथमा द्वितीया आपत्वात् । 'धम्मज्जिय' इति विशेषण प्रतिलेखनादिव्यवहारस्य शास्त्रानुकूलता दभसमानाद्ययं कृतव्यवहारस्य परिहार्यता च गोधयति । वुद्वेहायरिय' इति विशेषण व्यवहारस्य शासनसप्रदा- यानुगतत्व मूचयति ॥ ४२ ॥ मूलम्-मणोगयं वक्फगय, जाणित्तायरियस्स उ। त परिगिज्झ वायाए, कम्मुंणा उवायए ॥४३॥ के द्वारा अर्जित किया है, तथा (सया-सदा) सर्व काल (बुध्धेहायरिय- युद्धः आचरितः) तीर्थकर गणधारो के द्वारा आचरित-सेवित हुआ है ऐसा यह (ववहार-व्यवहारः) प्रतिलेखनादिरूप कर्तव्य है । (त ववहार आयरतो-त व्यवहारम् आचरन् ) उस व्यवहार को अपने आचरण में लाने वाला साधु (गरह-गाँ) 'यह अविनीत है' इत्यादिरूप निन्दा को (नाभिगच्छइ-नाभिगच्छति)प्राप्त नही करता है। "धम्मजिय" यह पद यह सूचित करता है कि प्रतिलेखनादिकरूप जो व्यवहार है वह शास्त्रानु कूल है, तथा दभ एव सम्मान आदि के निमित्त जो व्यवहार किया जाता है वह परिहार्य है। " बुद्धदायरिय" यह पद 'यह व्यवहार तीर्थ- कर एव गणधरो की परपरा से चला आ रहा है अतः प्रामाणिक हैं' यह सूचित करता है ॥ ४२ ॥ पामा मा छे तथा सया-सदा सर्प । बुद्धहायरिय-युद्ध आचरित ती ३२ गधराथी सेवीत ये छे सेवा या ववहार-व्यवहार प्रतिन३५ ४५ छे मा व्यवहारने पोताना मायरमा तापनार माधु गरह-गर्दा 'मायविनीत છે? ઈત્યાદિ ૨૫ निहाने नाभिगच्छइ-नाभिगच्छति प्राप्त उरत नथी धम्मजिय આ પદથી એ સૂચિત થાય છે કે પ્રતિલેખનાદિક રૂપ જે વ્યવહાર છે તે શાસ્ત્ર નુકૂળ છે તથા દભ અને સમ્માન આદિ નિમિત્ત જે વ્યવહાર કરવામાં આવે છે તે પરિહાર્ય છે “ बुद्धेहायरिय" मा पहथी मा व्यवहार तीथ ३२ तेमन ગણુધરેની પર પરાથી ચાલ્યો આવે છે આથી તે પ્રમાણુક છે એવું સૂચિત ३२वामा मावळे ॥४२॥ - ·२५६ उत्तराभ्ययनरत्रे --- , . छाया-मनोगत चास्यगत, लावा आर्चायस्य तु। तत् परिगृह्य वाचा, कर्मणा उपपादयेत ॥४३॥ टीका-मणोगय ' इत्यादि- आचार्यस्य मनोगत मनसि वर्तमान, तथा पास्यगत पचसि स्थित तु शब्दात् कायगतमपि कार्य पूर्व ज्ञात्वा, पश्चात् तत्-कार्य वाचा परिगृह्य-अहीकत्य, 'अह- मेतत् कार्य करोमि' इत्युक्त्या शिष्यः कर्मणाकायित्या क्रियया, उपपादयेत्- सपन्न कुर्यात् । यत् कार्य गुरोर्मनसि विद्यमान, 'कार्यमिद क्रियताम्' इत्यादिना वचसा वाऽभिहित, गुरुणा क्रियमाण वा यत् कार्य तद् गुरुहस्तादुपादाय स्वरितमेव सुशिष्येण सपादनीयमिति भावः ॥४३॥ 'मणोगय' इत्यादि. अन्वयार्थ (आयरियस्स मणीगय चकगय-आचार्यस्य मनोगत वास्यगत) आचार्य महाराज के मनोगत व वाक्यगत " तु" शब्द से कायगत कार्य को (जाणित्ता-ज्ञात्वा) पहिले जानकर पश्चात् (त-तत्) उस कार्य को (वायाए-वाचा) वाणी से (परिगिज्झ-परिगृह्य) अगीकार कर के शिष्य (कम्मुणा-कर्मणा) कायसवधी क्रिया द्वारा (उपवायए- उपपादयेत् ) उस कार्य को कर देवे। जो कार्य गुरु के मन मे स्थित हो-गुरु ने जिस कार्य को करने का विचार किया हो 'इद कार्यम् क्रियताम् 'यह काम करो' इस प्रकार जिस कार्य को करने के लिये उन्होंने कहा हो, अथवा गुरु महाराज जिस कार्य को स्वय अपने हाथ से कर रहे हों तो विनयी शिष्य का कर्तव्य है कि वह उस कार्य को शीघ्र ही स्वय सपादित करे।और गुरु महाराज करते हो तो उनके हाथ से लेकर स्वय करने लग जाय ॥४३॥ मणोगय-त्यादि सन्याय-आयरियस्स मनोगय वक्कगय -आचार्थस्य मनोगत वाक्यगत આચાર્ય મહારાજના મને ગત્ અને વાયગત “તું” શબ્દથી કાયગત કાર્યને जाणित्ता-ज्ञात्वा पस। यीन पछीथी त-तत् ते डायन वायाए-वाचा वीथी परिसिज्ज-परिग्रहय मामि॥२ ४ीने शिष्य कमुणा-कर्मणा ४ाय सपी लिया । उववाय-उपपादयेत् मे ४२ र्य शुरुना मनमा સ્થિત હોય, ગુરુએ જે કાર્ય કરવાનો વિચાર કર્યો હોય, “भ ४२।" આ પ્રકાર જે કાર્ય કરવા માટે પોતે પોતાના હાથથી કરી રહ્યા હોય તે વિનયી શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે એ તે કાર્યને તુરત જ પિતે ઉપાડી લે અને ગુરુ મહારાજ કરતા હોય તે તેમના હાથમાથી લઈને પિત કરવા લાગી જાય છે ૪૩ | ·२५७ " प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ४५-४५ शिष्यकर्त यतत्फल च मूलम्-वित्ते' अचाइए निच्च, खिप्प हवंइ सुचोईए। जहोवेइट्ट सुर्कय, किच्चाइ कुवेई सयों ॥४४॥ छाया-वित्तः अनोदितः नित्य, क्षिम भाति सुनोदित । यथोपदिष्ट सुकृत, कृत्यानि करोति सदा ।। ४४ ॥ टीका-'पिते' इत्यादि- वित्तः-विनयादिगुणेन भसिद्धः शिष्यः, अनोदितः अप्रेरित एव गुरुकार्येषु नित्यं सर्वदा, प्रार्तते। कदाचित् सयमेन कार्य कुर्वाणः मुनोदितः गुरुणा सुष्टु प्रेरितथेत् स पिनपवान् शिष्यः क्षिप-शिमकृद् शीघ्रमेष-कार्यकारी भाति । अय भार-कायं कुर्वन् आचायण प्रेरितश्चेद् एव न ब्रूते-'अह तु कार्यकरोम्येष, कि 'वित्ते' इत्यादि। अन्वयार्थ-(वित्त-वित्तः) विनय आदि गुणों से प्रसिद्ध शिष्य (अचोहा-अनोदितः) विना कहे ही-प्रेरणाकिये बिना ही-अपने गुरु महराज के कार्यो में (निच्च-नित्य) सर्वदा प्रवृत्ति शील रहा करता है । (सुचोइए-सुनोदितः) गुरु महाराज अपने कार्य को करने की प्रेरणा करे तो विनयवान शिष्य का कर्तव्य है कि वह (खिप्प स्वइ- क्षिण भवत्ति) गुरु महाराज का कार्य यतनापूर्वक शीघ्र करे। ऐसा शिप्य गुरु महाराज जर कार्य करने के लिये कहते हैं तब ऐसा नहीं करता है कि 'मै तो कार्य कर ही रहा हु आप क्यो कहते है । वह तो (सया-सदा) सर्वदा जो कुछ भी करने को कहा जाता है उसे ही करने के अनुसार (सुकय-सुकृत) जैसे वह अच्छी रीति से हो सकता है उसी वित्त इत्यादि- स-यार्थ-वित्त-वित्त विनय माहि गुथी प्रसिद्ध शिष्य अचोइए- अनोदिन ह्या १५२ र ४या बार-बाताना शुरु मडा२।०४ ना जायभा निच्च- नित्य सहा सहा प्रवृतिशीट २ह्या ७२ छे सुचोइए-सुनोदित गुरु महा२।०४ પિતાનું કાર્ય કરવા માટે પ્રેરણા કરે તે વિનયવાન શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે खिप्प हवइ-क्षिप्र भाति गुरु महाराना यिने यत्नापूर्व तुरत ॥ ४२१ માડે વિનયી વિષ્ય ગુરુ મહારાજના તરફથી કામ માટેનું સૂચન થતા એવુ કદી પણ કહેતા નથી કે, હું કામ તે કરી રહ્યો છું, આપ શા માટે કહો छ। ते त सया-सदा सर्व सन २४४ामा मावे ते म त उस मनु- सार सुकय-सुकृत भ त सारी रीत थ श मे शते किच्चाइ कव्वइ-कृत्यानि - - ·उत्तराभ्ययनसूत्रे भवद्भिः मलप्यते?' इति । यथोपदिष्टम् उपदिष्टमनविक्रम्य समुपदिष्ट कार्य, सुकृत =सुष्टु कृत, यथा स्यात्, तथा कार्याणि सर्वाणि गुरुकार्याणि, सदासर्वकाल, करोति-संपादयति। गुरुकार्यपालस्य न विधेय प्रसन्नमारेन तदेव कार्य सत्वर करणीयमिति भावः॥४४॥ अध्ययनार्थमुपसहरन्नाह- मूलम्-नच्चा नमइ मेहावी, लोएँ कित्ती से जायए। हवंई किच्चाण सरणं, भूयाण जगई जही ॥४५॥ छाया-ज्ञात्वा नमति मेधावी, लोके कीतिस्तस्य जायते । भवति कृत्याना शरण, भूताना जगती यथा ॥ ४५ ॥ टीका-'नच्चा' इत्यादि-- मेधावी-मर्यादावी शियः, ज्ञात्वा-अनन्तरोक्त सर्वमध्ययनार्थमवगम्य, नमति=नम्रीभवति विनयवान् भवतीत्यर्थः, स्वकर्तव्यकरण पति सादरमुधतो भवतीति यावत् । विनयस्य फलमाह-'लोए' इत्यादि । लोके तस्य कीति:- रीति के माफिक (किच्चाइ कुब्बइ-कृत्यानि करोति) उन सब कार्यो को सुसपादित करता है। गुरु महाराज के कार्यो मे कभी भी आलस्य नहीं करना चाहिये प्रत्युत प्रसन्नचित्त से जो कुछ भी करने को कहा जाय वर शीघ्र ही कर देना चाहिये ॥ ४४ ।। अब अध्ययन के अर्थ का उपसहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ--(मेहावी-मेधावी) मर्यादावर्ती शिष्य (नच्चा-ज्ञात्वा) अनन्तरोक्त इस समस्त अध्ययन के अर्थ को जानकर (नमइ-नमति) अवश्य विनयी होता है। अर्थात् अपने कर्तव्य को निभाने के लिये सादर उद्यत हो जाता है। (से लोए कित्ती जायए-तस्य लोके कीर्ति વોતિ તે બધા કામે સારી રીતે કરતે રહે છે ગુરુ મહારાજના કામમાં કદી પણ આળસ શિષ્ય ન કરવી જોઈએ જે કાઈ કરવાનું કહેવામાં આવે તે प्रसन्न थित्ते शी। शहेने से ॥४४॥ डवे अध्ययनमा मथना सडार ७२ता सू२ ४ छ-नच्चा इत्यादि- अन्वयार्थ-मेहावी-मेधावीमाहात शिष्य नच्चा-ज्ञात्वा मानता સમસ્ત અધ્યયનના અર્થને જાણીને મન્નતિ અવશ્ય વિનયી બને છે અર્થાત पोताना तव्य निभावपा भाटे साह२ इधत २ छे से लोए कित्ति, ·२५९ , प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ४६ आचार्यादीना प्रसन्नत्वे फलम् 'अनेन सफलीकृत जन्म, छिन्न च दुग्छेद्य कर्मपन्धन निस्तीर्णश्च दुस्तरः ससार- सागरः' इत्यादिरूपा, जायते मादुर्भवति, अपि च-स कृत्याना=आचार्याणा शर- णम्-आश्रयो भाति, यया जगती-पृथिवी, भूतानामाणिना शरणम्-आधारो ऽस्ति तद्वत् ।। ४५ ॥ मूलम्-पुज्जा जस्स पसीयति, सवुद्धा पुर्वसथुया । पसन्ना लाभइँस्संति, विउँलं अद्विय सुर्यम् ॥४६॥ छाया-पूज्या यस्य प्रसीदन्ति, सबुद्धा पूर्वसस्तुताः। प्रसन्ना लाभयिष्यन्ति, पिपुलम् जार्थिक श्रुतम् ।। ४६।। टीका-'पुज्जा' इत्यादि- सयुद्धाः सम्यग्ज्ञानवन्त., पूर्वसस्तुताः पूर्व सम्यक् प्रकारेण स्तुता , श्रुतदा- जायते) जो साधु अपने कर्तव्य को निभाता है उसका उसे यह फल मिलता है कि उसकी कीर्ति इस लोक मे फैल जाती है। लोग कहने लग जाते हैं कि इसने अपने जन्म को सफल बना लिया है। दुश्छेद्य कर्मबन्धन इसने छेद डाला है । दुस्तर ससार सागर इसने पार कर लिया है। (जहा-यथा) जैसे-(जगई-जगती) पृथिवी (भूयाण सरण स्वद-भूताना शरण भवति) प्राणियों के लिये आधारभूत होती है, इसी तरह वह शिष्य भी (किच्चाण सरण हवइ-कृत्याना शरण भवति) अपने आचार्य महाराज का आधार बन जाता हे ॥४५॥ 'पुज्जा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(सवुद्धा-सवुद्धा) पहिले-श्रुतदान के पहिले ही विनय. लोके कोर्ति जायते २ साधु पोताना तव्यन निसावे छे मे तनु मे ॥ મળે છે કે, તેમની કિતી આ લેકમાં ફેલાઈ જાય છે, લેકે કહેવા લાગે છે કે, આણે પોતાના જન્મને સફળ બનાવી લીધું છે કમના બ ધનને એણે તેડી नाण्या छ, हुस्त२ ससार सा२ मेरे पार २ सीधा छ जहा-यथा संभ- जगई-जगती पृथ्वी भूयाण सरण हवइ-भूतामा शरण भवति प्राणीमाने भाटे આધારભૂત હોય છે, એજ રીતે તે ઉષ્ય પણ પિતાના આચાર્ય મહારાજને माश्रय मनी लय छे ॥४५॥ पुज्जा-इत्यादि- પહેલા શ્રુતદાનના પહેલા-વિનયગુણથી सत्यार्थ-सबुद्धा-सवुद्धा ·, - વપ૮ उत्तययनसूत्रे भवद्भिः मलप्यते?' इति । यथोपदिष्टम् उपदिष्टमनतिक्रम्य समुपदिष्ट कार्य, सुकृत =सुष्टु कृत, यथा स्यात्, तथा कार्याणि सर्वाणि गुरुकार्याणि, सदासर्वकाल, करोति-संपादयति। गुरुकार्यपालस्य न विधेय प्रसन्नमानेन तदेव कार्य सत्वर करणीयमिति भावः॥४४॥ अध्ययनार्थमुपसहरन्नाह- मूलम्-नच्चा नमैइ मेहावी, लोएँ कित्ती से जायए । हवंइ किच्चाण सरणं, भूयाण जगई जही ॥४५॥ छाया--ज्ञात्वा नमति मेधावी, लोके कीतिस्तस्य जायते । भवति कृत्याना शरण, भूताना जगती यथा ॥ ४५ ॥ टीका-'नच्चा' इत्यादि- मेधावी मर्यादावर्ती शिष्यः, ज्ञात्वा-अनन्तरोक्त सर्वमध्ययनार्थमवगम्य, नमतिन्नम्रीभवति विनयवान् भवतीत्यर्थः, स्वकर्तव्यकरण प्रति सादरमुद्यतो भवतीति यावत् । विनयस्य फलमाह-'लोए' इत्यादि । लोके तस्य कीर्तिः- रीति के माफिक (किच्चाइ कुब्वइ-कृत्यानि करोति) उन सब कार्यों को सुसपादित करता है। गुरु महाराज के कार्यो मे कभी भी आलस्य नहीं करना चाहिये प्रत्युत प्रसन्नचित्त से जो कुछ भी करने को कहा जाय वह शीघ्र ही कर देना चाहिये ॥४४॥ अब अध्ययन के अर्थ का उपसहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ--(मेहावी-मेधावी) मर्यादावर्ती शिष्य (नच्चा-ज्ञात्वा) अनन्तरोक्त इस समस्त अध्ययन के अर्थ को जानकर (नमइ-नमति) अवश्य विनयी होता है। अर्थात् अपने कर्तव्य को निभाने के लिये सादर उद्यत हो जाता है। (से लोए कित्ती जायए-तस्य लोके कीर्तिः વતિ તે બધા કામે સારી રીતે કરતે રહે છે ગુરુ મહારાજના કામમાં કદી પણ આળસ શિષ્ય ન કરવી જોઈએ જે કાઈ કરવાનું કહેવામા આવે તે प्रसन्न थित्ते शीघ्र ४री ॥४४ ।। हुवे अध्ययनना मथनी उस डार ४२ता सूत्रा२४९ छनच्चा इत्यादि- अन्वयार्थ-मेहावी-मेधावीभोवती शिष्य नच्चा-ज्ञात्वा अनन्तरात २॥ સમસ્ત અધ્યયનના અર્થને જાણીને નમનમતિ અવશ્ય વિનયી બને છે અર્થાત पाताना तव्यन निमाला भाटे साह२ इधत २९ छे से लोए कित्ति जायए-तस्य ·प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा ४६ आचार्यादीना प्रसन्नत्वे फलम् २५९ 'जनेन सफलीकृत जन्म, छिन्न च दु छेद्य कर्मपन्धन निस्तीर्णश्च दुस्तरः ससार- सागरः' इत्यादिरूपा, जायते मादुर्भाति, अपि च-स कृत्याना-माचार्याणा शर- णम् आश्रयो भवति, यया जगती-पृथिवी, भूताना-माणिना शरणम्-आधारो ऽस्ति तद्वत् ॥ ४५॥ मूलम्-पुज्जा जस्तै पसीयति, संयुद्धा पुर्वसथुया । पसन्ना लाभइस्संति, विउल अंट्टिय सुर्यम् ॥४६॥ डाया-पूज्या यस्य प्रसीदन्ति, ससुद्धा पूर्वसस्तुताः। प्रसन्ना लाभयिप्यन्ति, विपुलम् जार्थिक श्रुतम् ॥ ४६॥ टीका-'पुज्जा' इत्यादि- ससुद्धाः सम्यग्ज्ञानवन्तः, पूर्वसस्तुताः पूर्व सम्यक् प्रकारेण स्तुता , श्रुतदा- जायते) जो सायु अपने कर्तव्य को निभाता है उसका उसे यह फल मिलता है कि उसकी कीर्ति इस लोक मे फैल जाती है। लोग कहने लग जाते हैं कि इसने अपने जन्म को सफल बना लिया है। दु छेद्य कर्मवन्धन इसने छेद डाला है । दुस्तर ससार सागर इसने पार कर लिया है। (जहा-यथा) जैसे-(जगई-जगती) पृथिवी (भूयाण सरण हवइ-भूताना शरणं भवति) प्राणियों के लिये आधारभूत होती है, इसी तरह वह शिष्य भी (किच्चाण सरण हवइ-कृत्याना शरण भवति) अपने आचार्य महाराज का आधार बन जाता है ॥४५॥ 'पुज्जा' इत्यादि। अन्वयार्थ (सवुद्धा-सवुद्धा) पहिले-श्रुतदान के पहिले ही विनय- लोके कोर्ति जायते २ साधु पोताना तव्यन निनावे छे । तेनु मे ३१ મળે છે કે, તેમની કિતી આ લોકમાં ફેલાઈ જાય છે, લકે કહેવા લાગે છે કે, આણે પિતાના જન્મને સફળ બનાવી લીધો છે કર્મના બે ધનને એણે તેડી नाम्या छ, स्तर ससार सागर मेरी पार २ सीधे। जहायथा रेभ- जगई-जगती Y2वी भूयाण सरण हवइ-भूतामा शरण भवति प्राणीमान भाटे આધારભૂત હોય છે, એજ રીતે તે શિષ્ય પણ પિતાના આચાર્ય મહારાજનો અશ્રય બની જાય છે ||૪૫ पुजा-इत्यादि- म-क्याथ-सबुद्धा-सबुद्धा પહેલા શ્રુતદાનના પહેલા-વિનયગુણથી ·વિદર उत्तराध्ययनसूत्र कार्ये रुचिरिच्छा यस्य स मनोरुचिः-गुरुमनोऽनुवर्ती न तु स्वेच्छाचारी तिष्ठति- आस्ते तथा-तपःसमाचारीसमाधिसटतः-तपसोऽनशनादेशिविधस्य समाचारी च समाधिश्च तपःसमाचारीसमाधी, ताम्पा संवृता-निरुद्धासना, पञ्च प्रतानि-माणा- तिपातविरमणादीनि पञ्चमहानतानि पालयित्वा-निरतिचार समाराध्य महाद्युतिः महती द्युति यस्य स महाद्युतिः तपस्तेजःसमन्वित., तेजोलेश्यापुलाफला यादि सहितो भवतीत्यर्थ ॥४॥ कार्य को सपादन करने की जिसकी इच्छा बनी रहती है-गुरु महा- राज की इच्छानुसार चलने वाला, स्वेच्छाचारी नही। एव (तवोसमा- यारिसमाहिसबुडे-तपासमाचारीसमाधिसवृतः) अनशन आदि बारह प्रकार के तप के अनुष्ठान से, तथा चित्तकी शुद्धिरूप समाधि से जिसने आस्रव के द्वारको निरुद्ध कर दिया है (पचवयाइ पालिया-पचव्रतानि पालयित्वा) पाच प्राणातिपातविरमण आदि महावतों का निरतिचार पालन करके (मजुई चिट्ठइ-महाद्युति तिष्ठति) तपस्तेज से समन्वित होता हुआ तेजोलेश्या एवपुलाफलन्धि आदि से सहित होता है। भावार्थ-गुरु महाराज के प्रसाद से जिसने श्रुतज्ञान प्राप्त कर लिया है ऐसा शिष्य शास्त्रसमत अर्थ में विगतसशयहोकर जनता द्वारा प्रसशनीयज्ञानवाला माना जाता है। उसके वचन को जनता निस्सदेह अगीकार कर लेनेमें निस्सकोचित हो जाती है। उसकी विनयादि પિતાનો ગુરુ મહારાજના મનનુકૂળ કાર્ય સંપાદન કરવાની ઈચ્છા જેની બની રહે છે એવા ગુરુ મહારાજની ઈચ્છાનુસાર ચાલવાવાળા સ્વેચ્છાચારી નહિ એવા शिष्य २ तवोसमायारिसमाहिस वुडे समाचारीसमाधिस वृत मनशन આદિ બાર પ્રકારનાતપના અનુષ્ઠાનથી તથા ચિત્તની શુદ્ધિરૂપ સમાધીથી જેણે माना वारने नि३६ ४री हीधा छ, पचवयाइ पालिया-पचत्रतानि पालयित्वा ५२५ प्रातिपात विरभ माहि भावृतान निरतियार पान ४N महज्जुई चिठइ- महाद्युति तिष्ठति तपस्थी समन्वित 25 वेश्या व Yalace આદિથી સહિત બને છે ભાવાર્થ–ગુરુ મહારાજના પ્રસાદથી શ્રુતજ્ઞાન જેણે પ્રાપ્ત કરી લીધુ છે એવા શિષ્ય શાસ્ત્રીય સમત અર્થમાં વિગતસ શય બનીને જનતા દ્વારા પ્રશ સનીય જ્ઞાનવાળા માનવામાં આવે છે એવા વચનને જનતા નિ સહ અગીકાર કરવામાં સકેચરહિત બની જાય છે એની કિયાસ પત્તિથી ગુરુ મહારાજ तप ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा ४८ श्रुतशानलामे मोक्षमाप्तिदेवत्वप्राप्तिर्वा २६३ मूलम्-से देवगधब्वमणुस्सपूइए, चइत्तु देहँ मलपकपूइय । सिद्धे वा हवइ सासए, देवे"वाअप्परए महिड्āिए-त्ति मि॥४८॥ [स सिद्धए वा हमए य सासए, सुरेय वा अप्परए महिइिह ए-तिमि] । उत्तरज्झयणस्स पढमज्झयण समत्त । डाया-स देव गमनुष्यपूजितः, त्यक्त्वा देह मठपदपूतिकम् । सिद्धो वाभाति शाश्वतः, देयो वा अल्परजा महर्दिक इति ब्रीमि ॥४८|| [स सिद्धो पा भरति च शाश्वतः, सुरश्च ना अल्परजा महर्दिक:-इति ब्रवीमि ] टीका--'स देवगधन्य० ' इत्यादि-- स. पूर्वोक्तलक्षणविशिष्टो विनयवान् शिष्यः, इह लोके देवगन्धर्वमनुष्य- पूजितः देवैः वैमानिक ज्योतिप्कैः, गन्धवः-गन्धर्वनिकायो-पलक्षितैय॑न्तरभ- वनपतिभिः, मनुष्यैः चक्रवर्त्यादिभि पूजित समानितो भवति । यथा मलपङ्कपू. विक-मल-विण्मूनादिक, तदेव पङ्कःकर्दमस्तेन पूतिक-दुर्गन्धियुक्तदेहम् औदारिक क्रियासपत्ति से गुरु महाराज उस पर सदा प्रसन्न रहा करते हैं। द्वादश प्रकार की तपस्या से वह कर्मो के आस्रव को रोकने वाला हो जाता है। पाच महाव्रतो की आराधना से उसका आत्मिक वल विशिष्ट होकर उसको तपस्तेज की लब्धि से सपन्न बना देता है ॥४७॥ 'सदेव' इत्यादि। अन्वयार्थ-(स-सः) पूर्वोक्त लक्षणों से विशिष्ट विनयशाली शिष्य (देवगधन्वमणुस्सपूइए-देवगधर्वमनुष्य पूजितः) देव वैमानिक ज्योतिष्क देवों से गधर्व-गवर्वनिकाय से उपलक्षित व्यन्तर देवों से, एव भवनपति- देवो से, तथा मनुष्यों-चक्रवर्ती आदि से पूजित होता है । तथा (मलप- એના પર સદા પ્રસન્ન રહ્યા કરે છે બાર પ્રકારની તપસ્યાથી તે કર્મના આઘવને રેડનાર બની જાય છે અને પાચ મહાવ્રતની આરાધનાથી એનું આત્મિક બલ વિશિષ્ટ બને છે અને આથી તેને તપસ્તેજની લબ્ધિ સંપન્ન मनावे ॥४७॥ “स देव ऽत्याहि- थन्क्याथ-स-स पूर्वात सक्षन विशिष्ट विनयशाणी घ्य देव गधब्व मणुस्सपूइए-देव गधर्व मनुष्य पूजित देव-वैभानिs ज्योतिष् हेवी, ग-1 નિકાયથી ઉપલક્ષિત વન્તર દેવ અને ભવનપતિ દેવે તથા મનુષ્ય ચકવતી मादिया पूछत मन छ तया मलपक पूइय देह चइतु-मलपकपूतिक देह त्यक्त्वा ·- - २६४ उत्तययनसूत्रे मनुष्यशरीर, त्यक्त्वा, शाश्वतासनकालामस्थायी जन्ममरणरहितः सिद्धो भवति । वा-अथवा, सारशेपकर्मातु जल्परना. अल्पफर्मा महर्दिक महती दिव्या ऋद्धिः- रिमानादिसम्पत्, उपलक्षणेन दिव्यानि द्युतियशोवर्णवलपीर्यादीनि च यस्य स महर्दिकः, तर द्युतिः-शरीराभरण कान्तिः, यश-कीर्तिः, वर्णः शुदिः, वल- शारीरिकपराक्रमः, वीर्यम्-आत्मवलम्, आदिपदेन-इतोऽन्यदपि सग्राह्यम्, एभिः सपनाः, देवो भवति। कपूइय देर चइत्तु-मलपकपूतिक देर त्यक्त्वा) शुक्रशोणित से जन्य इस औदारिक शरीर का परित्याग कर (सास सिद्धे रवड-शावतः सिद्धो वा भवति ) अनत काल तक सदा सिद्वि स्थान में रहने वाला सिद्ध परमात्मा हो जाता है। (वा) अथवा यदि वह सिद्ध नही बने तो (अप्परण्मरिढिए देवे वा हवइ-अल्परजाः महद्विकः देवो वा भवति) अल्पकर्मा मरद्धिक देव हो जोता है। भावार्थ पूर्वोक्तलक्षणविशिष्ट विनीत शिष्य देवादिक द्वारा पूज्य होता है, एव इस अपवित्र औदारिक शरीर का परित्याग कर सिद्ध हो जाता है। यदि कर्म शेप रह जाय तो वह महामद्धिशाली देव होता है। यहा ऋद्धिसे द्युति, यश, वीर्य ग्रहण हुवा है। विमान आदि सपत्ति का नाम ऋद्धि है। शरीर एव आभरण की कान्ति का नाम द्युति है। कीति का नाम यश है। शरीर का जो शुक्ल आदि वर्ण है - उसका नाम वर्ण है। शारीरिक पराक्रम का नाम बल एव आत्मजन्य शक्ति का नाम वीर्य है। शुति न्य मा मोहारि शरीरमा परित्या उरी सासए सिद्ध हवइ- शाश्वत सिद्धो भवति मन-artm सुधा सही सिद्धि स्थानमा रसुवापामा सिद्ध પરમાત્મા બની જાય છે વા અથવા જે તે સિદ્ધ ન બને તે, અપકર્મા મહ દ્વિક દેવ બની જાય છે ભાવાર્થ–પૂર્વોક્ત લક્ષણવિશિષ્ટ વિનીત શિષ્ય દેવદિક દ્વારા પૂજ્ય બને છે અને આ અપવિત્ર ઔદારિક શરીરને પરિત્યાગ કરી કો તે સિદ્ધ બની જાય છે જે કર્મ શેષ રહી જાય તે તે મહાદ્ધિ શાળી દેવ બને છે ઋદ્ધિથી धुति, यश, वर्ष, मण, वाय, मा मयानु थामा ७५ ४२६ छ, વિમાન આદિ સંપત્તિનું નામ ઋદ્ધિ છે શરીર અને આભરણની કાન્તિનુ નામ ઘુતિ છે, કીર્તિનું નામ યશ છે શરીરને જે શુકલ આદિ વર્ણ છે-દ્રવ્ય વેશ્યા છે-એનું નામ વર્ણ છે શારીરિક પ્રરાક્રમનું નામ બળ છે અને वर्ण, बल, इन सबका ·२६५ - प्रियदर्शिनी टीका १०१गा ४८ प्रथमाध्ययनसमाप्ति इति शन्दः समाप्तिपोधकः, अधया 'इति' एवम्-अमुना प्रकारेण एतद् विनयश्रुतास्यमध्ययन नगरीमि यथा भगरता कथित तथा कथयामि न तु स्वयुद्धया परिकल्प्य किंचिद् ब्रवीमीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ इति श्रीविन्धविरयात-जगहल्लभ-प्रसिद्धवाचक-पञ्चदशमापा- कलितललितकलापालापक-प्रपि-शुद्धगद्यपद्यनैश्यन्यनिर्माय- कादिमानमर्दक-श्रीशाहछत्रपति-कोल्हापुरराजमदत्त- " जैनशास्त्राचार्य "-पदभूपित-कोल्दापुर-राजगुरु- पालब्रह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य- श्रीघासीलालनविविरचिताया श्रीमदुत्तराध्ययन- मूनस्य मियदर्शिन्यारयाया व्याग्याया विनयसमाधिनामक प्रथममध्ययन सपूर्णम् ॥१॥ (तिवेमि'-इति ब्रवीमि) यह पद अध्ययनकी समाप्ति का सूचक है, इसका यह अर्थ है कि-श्री सुधर्मास्वामी जम्बूस्वामी से कहते है कि हे जम्बू! यह विनयश्रुत नाम का अध्ययन जैसा भगवान से सुना है उसी तरह का मैने कहा है। इस में अपनी बुद्धि से कल्पित कुछ नहीं कहा गया है ॥४८॥ विनयश्रुतनामक प्रथम अध्ययन सम्पूर्ण ॥ १॥ “त्तिवेमि" શક્તિનું નામ વીર્ય છે इति प्रवीमि' मा ५६ अध्ययननी સમાપ્તિનુ સૂચક છે તેને અર્થ આ છે કે-થી સુધર્માસ્વામી જ બૂસ્વામીને કહે છે કે હે જબૂ! આ વિનયકૃત નામનું અધ્યયન જેવુ ભગવાનથી સાભળ્યું છે તેજ પ્રકારે મે કહ્યું છે આમા પિતાની બુદ્ધિથી કલ્પિત કાઈ નથી કહ્યું છે ૪૮ છે આ વિનયશ્રુત નામનું પ્રથમ અધ્યયન સપૂર્ણ છે ? -00- उ० ·द्वितीयाध्ययनम् । विनयश्रुताख्य प्रथममध्ययन वर्णितम् , इदानी द्वितीयमभ्ययन प्रारम्यते । अस्य चायमभिसम्मधा-इहानन्तराध्ययने विनयः सविस्तर वर्णितः, स चानुकूलम- तिकूलपरीपहजयनशीलैरेव फतुं शक्यते इति द्वितीय परीपहारयमध्ययन प्रारभ्यते- यद्वा-विनयाराधकाः मायः परीपहभाजी भवन्त्येवेति द्वितीय परीपहाख्य- मध्ययन प्रारभ्यते, तस्येदमाद्य सूत्रम्- मूलम्-सुय मे आउस । तेण भगवया एवमक्खाय-इह खल्लु बावीस परीसहा समणेणं भगवया महावीरेण कासवेणं पवेइया, जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा अभिभूय भिक्खा- यरियाए परिव्ययतो पुट्ठो नो विनिहन्नेज्जा ॥१॥ छाया-श्रुत मे आयुष्मन् । तेन भगवता एवमाख्यातम्-इह खलु द्वाविंशति परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन प्रवेदिता, यान् भिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वा जित्वा अभिभूय भिक्षाचया परिव्रजन स्पृष्टो नो विनिहन्येत ॥१॥ द्वितीय अध्ययन। विनयश्रुत नाम के प्रथम अध्ययन का वर्णन हुवा, अब सूत्रकार द्वितीय अध्ययन का वर्णन करते हैं। प्रथम अध्ययन के साथ इसका सबंध इस प्रकार है-प्रथम अध्ययन मे विस्तारपूर्वक विनयधर्म का वर्णन करने में आया है। उस विनयधर्म की आराधना परीषहों को जीतने वाला ही कर सकता है, और विनयशील को प्रायः परीषह उत्पन्न होते ही हैं इसलिए अय परीषहाध्ययन कहते हैं जिसका यर प्रथमसूत्र है-"सुयमे" इत्यादि । બીજુ અધ્યયન વિનય શ્રુત નામના પ્રથમ અધ્યયનનુ વર્ણન પુરૂ થપ્યુ હવે સૂત્રકાર બીજા અધ્યયનનુ વર્ણન કરે છે પ્રથમ અધ્યયનની સાથે એને સ બ ધ આ પ્રકારને છે પ્રથમ અધ્યયનમા વિસ્તાર પૂર્વક વિનય ધર્મનું વર્ણન કરવામાં આવેલ છે તે વિનય ધર્મની આરાધના પરિષહુને જીતવાવાળા જ કરી શકે છે અને વિનયશીલને પરિષહ ઘણે ભાગે ઉત્પન્ન થાય જ છે, આ માટે હવે “પરિ પહાધ્યયન” કહેવામાં આવે છે જેનું આ પ્રથમ સૂત્ર છે સુમે ·, प्रियदर्शिनी टोका अ० २ सू० १ द्वाविंशतिपरीपहप्रस्ताव २६७ टीका-श्रीमुधर्मा स्वामी श्रीजम्यूसामिन प्रति कथयति-'मुय मे आउस!' इत्यादि । हे आयुष्मन् ! भगरता ज्ञानादियुक्तेन, तेन-तीर्थकरेण, एवम् वक्ष्यमा- णप्रकारेण, यत् जाख्यात-सफलजीवभापापरिणामिन्या भापया कथितम् , उक्तञ्च- देवा दैयौं नरा नारी, शराथापि शावरीम् । तियञ्चोऽपि हि तैरवी, मेनिरे भगरद्गिरम् ॥ १॥ तद् , मे मया, श्रुतम् । भगवत्कथितमेवार्थ तवाग्रे वर्णयामीति भावः । अस्य सविस्तर व्याख्यान जिज्ञासुभिराचारागसूत्रस्य मत्कृताचारचिन्तामणिटीकाया द्रष्टव्यम् । यद्वा-'आउसतेण' इत्येक पद, 'मया इत्यस्य विशेषणम् । श्री सुधर्मा स्वामी श्री जबूस्वामी से कहते है-(आउस-आयुष्मन्) कि हे आयुष्मन् । जम्बू ! (तेण भगवया एवमक्खाय-तेन भगवता ण्व आख्यातम् ) ज्ञानादि गुणों से युक्त उन तीर्थंकर भगवान् श्री महा- वीर स्वामी ने वक्ष्यमाण प्रकार से कहा है वह (मे सुय-मया श्रुतम्) मैंने सुना है वही मैं कहता है। प्रभु की भापा सर्वभापामय होती है, कहा भी है-"देवा देवी" इत्यादि । प्रमु की वाणी को देव, मनुष्य, आर्य, अनार्य, तिर्यञ्च, सभी अपनी अपनी भापा में समझते हैं। इस सूत्र का विस्तृत विवेचन आचाराग सूत्र की आचारचिन्तामणि टीका में किया गया है, इसलिए जिज्ञासु को वहा से देख लेना चाहिये। आउस तेण" इस पद की सस्कृत छाया "आयुष्मन् तेन" ऐसी न श्री सुधीस्वामी, श्री भूस्वामीन ४ छ आउस-आयुष्मन् । मायुष्मन् कम्मू। तेण भगवया एवमक्खाय-तेन भगवता एव आर्यातम् सानाहि ગુણેથી યુક્ત એવા તીર્થ કર ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીએ વયમાણ પ્રકા २थी धु छ मे सुय-मया श्रुतम्-ते में सामन्यु छे से हुई छ प्रभुनी भाषा सापामय डाय छे उधु ५५ छे–देवा देवी प्रत्याहि પ્રભુની વાણુને દેવ, મનુષ્ય, આર્ય, અનાર્ય, તિર્યંચ, સઘળા પોત પોતાની ભાષામાં સમજે છે આ સૂત્રનું વિસ્તૃત વિવેચન આચારાગસૂત્રની આચારચિતામણી ટીકામ કરેલ છે भाटे मासुभे त्याथी न देनमे “ आउस तेण" से પદની સંસ્કૃત છાયા “ आयुष्मन् तेन" की न यता आउसतेण" " आवसता ·२६४ - उत्तराध्ययनसूत्रे मनुष्यशरीर, त्यच्या, शाम्यतामफालापस्थायी जन्मगरणरहितः मिदो भाति । वा अथवा, सारशेपकर्मा तु अल्परजाः नल्पकर्मा महर्दिका महती-दिव्या ऋद्धि- विमानादिसम्पत्, उपळदाणेन दिव्यानि द्युतियशोवर्णपलीर्यादीनि च यस्य स महर्दिकः, तर युतिः-शरीराभरणकान्तिः, यश-कीतिः, वर्ण: शुभादिः, बल- शारीरिकपराक्रमः, वीर्यम्-आत्मवलम्, आदिपटेन-इतोऽन्यदपि सग्राह्यम्, एभिः सपन्नः, देवो भाति। कपूइय देह चइत्तु-मलपातिक देर त्यस्त्वा) शुकशोणित से जन्य इस औदारिक शरीर का परित्याग कर (सास सिद्वे दवइ-शा-वतः सिद्वो वा भवति) अनत काल तक सदा सिद्धि स्थान में रहने वाला सिद्ध परमात्मा हो जाता है। (वा) अपना यदि वह सिद्ध नही बने तो (अप्परण्महिड्ढिए देवे वा हवा-अरपरजाः महद्धिका देवो वा भवति) अल्पकर्मा महद्धिक देव हो जाता है। भावार्थ पूर्वोक्तलक्षणविशिष्ट विनीत शिप्य देवादिक द्वारा पूज्य होता है, एव इस अपवित्र औदारिक शरीर का परित्याग कर सिद्ध हो जाता है । यदि कर्म शेप रह जाय तो वह महामद्धिशाली देव होता है। यहा ऋद्धिसे द्युति, यश, वर्ण, बल, वीर्य इन सबका ग्रहण हुवा है। विमान आदि सपत्ति का नाम ऋद्धि है। शरीर एव आभरण की कान्ति का नाम द्युति है। कीर्ति का नाम यश है। शरीर का जो शुक्ल आदि वर्ण हैं - उसका नाम वर्ण है। शारीरिक पराक्रम का नाम चल एव आत्मजन्य शक्ति का नाम वीर्य है। शु शातिन्य मा मौहार शरीरना परित्याग श सासए सिद्ध हवइ- शाश्वत सिद्धो भरति मन-ताण सुधा सा सिद्धि स्थानमा रसुवावा सिद्ध પરમાત્મા બની જાય છે વા અથવા જે તે સિદ્ધ ન બને તે, અપકર્મા મહ દ્વિક દેવ બની જાય છે ભાવાથ–પૂર્વોક્ત લક્ષણવિશિષ્ટ વિનીત શિષ્ય દેવદિક દ્વારા પૂજ્ય બને છે અને આ અપવિત્ર ઔદારિક શરીરને પરિત્યાગ કરી કા તે સિદ્ધ બની જાય છે જે કર્મ શેષ રહી જાય તે તે મહાદ્ધિ શાળી દેવ બને છે ઋદ્ધિથી ઘુતિ, યશ, વર્ણ, બળ, વીર્ય, આ બધાનું ગાથામાં ગ્રહણ કરેલ છે, વિમાન આદિ સંપત્તિનું નામ ઋદ્ધિ છે શરીર અને આભરણની કાન્તિનું નામ ઘુતિ છે, કીર્તિનું નામ યશ છે શરીરને જે શુક્લ આદિ વર્ણ છે-વ્ય વેશ્યા છે-એનું નામ વર્ણ છે શારીરિક પ્રરાક્રમનું નામ બળ : , ·૨૭ , 'मया प्रियदर्शिनी टोका अ० २ सू० १ द्वाविंशतिपरीपहप्रस्ताव टीका-श्रीमुधर्मा स्वामी श्रीजम्यूनामिन प्रति कथयति-'सुय मे आउस!' इत्यादि । हे आयुष्मन् ! भगनता-ज्ञानादियुक्तेन, तेन-तीर्थकरेण, एवम् वक्ष्यमा- णप्रकारेण, यत् आख्यात सफलजीवभापापरिणामिन्या भापया कथितम् , उक्तञ्च- देवा दैवीं नरा नारी, शवरावापि शारीम् । तियञ्चोऽपि हि तैरवी, मेनिरे भगवद्गिरम् ॥ १॥ वद , मे-मया, श्रुतम् । भगवत्कथितमेवार्थ तवाग्रे वर्णयामीति भावः । अस्य सविस्तर व्याख्यान जिज्ञासुभिराचारागसूत्रस्य मत्कृताचारचिन्तामणिटीकाया द्रष्टव्यम् । यद्वा-'आउसतेण' इत्येक पद, इत्यस्य विशेषणम् । श्री सुधर्मा स्वामी श्री जबूस्वामी से कहते है-(आउस-आयुष्मन्) कि हे आयुष्मन् । जम्बू ! (तेण भगवया एवमक्खाय-तेन भगवता ण्व आख्यातम् ) ज्ञानादि गुणों से युक्त उन तीर्थकर भगवान श्री महा- वीर स्वामी ने वक्ष्यमाण प्रकार से कहा है वह (मे सुय-मया श्रुतम् ) मैंने सुना है वही मैं कहता है । प्रभु की भापा सर्वभापामय होती है, कहा भी है-" देवा दैवी" इत्यादि । प्रमु की वाणी को देव, मनुष्य, आर्य, अनार्य, तिर्यञ्च, सभी अपनी अपनी भापा मे समझते हैं। इस सूत्र का विस्तृत विवेचन आचाराग सूत्र की आचारचिन्तामणि टीका मे किया गया है, इसलिए जिज्ञासु को वहा से देख लेना चाहिये। आउस तेण" इस पद की सस्कृत छाया" आयुष्मन् तेन" ऐसी न श्री सुधरवामी, श्री स्वामी ४ छ आउस-आयुष्मन् । मायुम्भन मू! तेण भगवया एवमस्साय-तेन भगवता एव आरयातम् ज्ञान ગુણેથી યુક્ત એવા તીર્થકર ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીએ વયમાણ પ્રકા- २थी ४धु छे मे सुय-मया श्रुतम्-त में सन्यु छ छ प्रभुनी भाषा सापामय खाय छे युं ५ छ-देवा देवीं त्याल પ્રભુની વાણુને દેવ, મનુષ્ય, આર્ય, અનાર્ય, તિર્ય ચ, સઘળા પિત પિતાની ભાષામાં સમજે છે આ સૂત્રનું વિસ્તૃત વિવેચન આચારાગસૂત્રની આચારચિંતામણી ટીકામાં કરેલ છે માટે જીજ્ઞાસુએ ત્યાથી જોઈ લેવું જોઈએ “ आउस तेण" से आयुष्मन् वेन" मेवी न यता आउसवेण" " आवसता " પદની સંસ્કૃત છાયા ·- - द्वितीयाध्ययनम् । विनयश्रुताख्य प्रथममध्पयन वर्णितम् , इदानी द्वितीयमभ्ययन प्रारम्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने पिनयः सविस्तर वर्णितः, स चानुकूलम तिकूलपरीपहजयनशीलैरेव फत्तुं शक्यते इति द्वितीय परीपहारयमध्ययन प्रारभ्यते- यद्वा-विनयाराधकाः मायः परीपहभाजो भपन्त्येवेति द्वितीय परीपहाख्य मध्ययन मारभ्यते, तस्येदमाद्य सूनम् - मूलम्-सुय मे आउस । तेण भगवया एवमक्खाय-इह खल्लु वावीस परीसहा समणेणं भगवया महावीरेण कासवेणं पवेइया, जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा अभिभूय भिक्खा- यरियाए परिव्वयतो पुट्ठो नो विनिहन्नेज्जा ॥१॥ छाया-श्रुत मे आयुष्मन् ! तेन भगवता एवमाख्यातम्-इह खलु द्वाविंशति परीषहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन प्रवेदिता , यान् भिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वा जित्वा अभिभूय भिक्षाचर्याया परिजन स्पृटो नो विनिहन्येत ॥१॥ द्वितीय अध्ययन। विनयश्रुत नाम के प्रथम अध्ययन का वर्णन हुवा, अब सूत्रकार द्वितीय अध्ययन का वर्णन करते हैं। प्रथम अध्ययन के साथ इसका सबध इस प्रकार है-प्रथम अध्ययन मे विस्तारपूर्वक विनयधर्म का वर्णन करने में आया है। उस विनयधर्म की आराधना परीषहों को जीतने वाला ही कर सकता है, और विनयशील को प्रायः परीषह उत्पन्न होते ही हैं इसलिए अब परीपहाध्ययन करते हैं जिसका यर प्रथमसूत्र है—“सुयमे" इत्यादि । બીજુ અધ્યયન વિનય શ્રુત નામના પ્રથમ અધ્યયનનું વર્ણન પુરૂ થયુ હવે સૂત્રકાર બીજા અધ્યયનનું વર્ણન કરે છે પ્રથમ અધ્યયનની સાથે એને સ બધ આ પ્રકારને છે પ્રથમ અધ્યયનમા વિસ્તાર પૂર્વક વિનય ધર્મનું વર્ણન કરવામાં આવેલ છે તે વિનય ધર્મની આરાધના પરિવહને જીતવાવાળા જ કરી શકે છે અને વિનયશીલને પરિષહ ઘણે ભાગે ઉત્પન્ન થાય જ છે, આ માટે હવે “પરિ પહાધ્યયન” કહેવામા આવે છે જેનું આ પ્રથમ સૂત્ર છે સુમે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ सू०२-३ द्वाविंशति परीपहा २७१ एव श्रीसुधर्मस्वामिना मोक्ते सति श्री जम्बूस्वामी पृच्छति- मूलम् -कयरे ते खल्ल वावीस परीसहा समजेणं भगवया महावीरेण कासवेणं पवेइया जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा अभिभूय भिक्खायरियाए परिव्वयतो पुट्टो नोविनिहन्नेज्जा? ॥२॥ छाया--कतरे ते खलु द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन प्रवेदिताः । यान् भिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वा जित्वा अभिभूय भिक्षाचर्याया परिनजन् स्पृष्टो न निनिहन्येत ? ॥२॥ टीका-'कयरे ते' इत्यादि । कतरे-किनामफास्ते अनन्तरमूनोक्ता' खलु द्वाविंशतिः परीपहाः, अन खलु शब्दो वाक्यालकारे, शेपपदाना व्याख्या पूर्ववत् ॥ तदा श्रीसुधर्मा स्वामी श्रीजम्यूस्वामिन प्रति माह- मूलम्-इमे ते खल्लु वावीसं परीसहा समणेणं भगवया इस तरह श्री सुधर्मास्वामि का कहने पर श्री जम्बू स्वामी पूछने लगे-'कयरे' इत्यादि। (कासवेणं) काश्यपगोत्री (समणेणं भगवया महावीरेण) श्रमण भगवान महावीर स्वामी ने जिन २२ परिपहो का (पवेइया-प्रवेदिता) वर्णन किया है और जिनके सुनने आदि से भिक्षाचर्या में घूमता हुवा मुनि उन परिपहों से स्पृष्ट होने पर भी सयममार्ग से चलित नही होता है उन परिपहों के नाम क्या २ हैं ?। सुधर्मास्वामी जबूस्वामी के २२ परिपहों के नामों को जानने विषयक प्रश्न का उत्तर देने के लिये कह रहे हैं कि हे जवू । सुनो- આ પ્રમાણે શ્રી સુધર્માસ્વામીએ કહ્યું ત્યારે જબ્બરવામી ફરી પૂછવા લાગ્યા कयरे त्यावि कासवेण श्यपगोत्री “समणेणं भगवया महागीरेण"श्रम लगवान महावीर २१ाभीये २ २२ परिषडानु पवेइया-प्रवेदिता वयुन ४२ छे मन त सान વળવા આદિથી ભિક્ષાચર્યામાં ફરી રહેલ મુનિ એ પરિષહાથી પૂર્ણ થયા પછી પણ સંયમ માર્ગથી ચલિત બનતા નથી એ પરિષહેના નામ ક્યા કયા છે? સુધર્માસ્વામી જબૂસ્વામીને ૨૨ પરિષહના નામને જાણવા અગેના प्रश्न उत्तर मापता हे छ , । साम! “इमे" त्यादि।

·. २७० उत्तराभ्ययनसूत्रे कदाचित् स्ट:-परीपहैराक्रान्तः सन् , न विनिहन्येत मोक्षमार्गात् प्रच्युतो न भवेदित्यर्थः । भिवस्वायरिया' इत्यनेन भिक्षाटने प्रायः परीपहा. प्रादुर्भ- वन्ति, इति सूचितम् ।। नही होवे।"भिक्सायरियाग" इससे यह प्रकट होता है कि भिक्षु को भिक्षाटन करते समय प्राय. परीपह उत्पन्न होते हैं। भावार्थ-इस सूत्र द्वारा सुधर्मा स्वामी जम्बूस्वामी को समझाते हुए यह कह रहे है कि हे जम्बू ! मैं इस अध्ययय मे २२परीपहों के सबध मे जो कुछ भी विवेचन करूँगा वह सव जैसा मैंने प्रभु वर्धमानस्वामी के मुख से सुना है वैसा ही करूँगा। भगवान् ने पाईस परीपह फरमाये है-जो भिक्षु इन परीपहों से स्वय पराजित न होकर इनको जीतता रहता है वह मोक्षमार्ग से कभी भी विचलित नही होता है । भिक्षा- चर्या करते समय परीपहों के आने की अर्थात् उत्पन्न होने की प्रायः अधिक सभावना रहती है, अतः साधु को उनसे विचलित नहीं होना चाहिये । परीपह साधु को कसौटी है। इनके द्वारा कसा जाने पर जो साधु मोक्षमार्ग से चलायमान नही होता है, एव वीर्योल्लास प्रकट कर इनका साम्हना करता है वह कर्मों की निर्जरा करता हुआ अपना कल्याण करता है। પદથી પ્રગટ થાય છે કે, ભિક્ષુને ભિક્ષાટન કરતી વખતે પ્રાય પરિષહ ઉત્પન્ન થાય છે ભાવાર્થ- –આ સૂત્ર દ્વારા સુધર્મા સ્વામી જખ્ખસ્વામીને એ સમજાવીને કહે છે કે, હે જમ્મુ ! હુ આ અધ્યયનમાં ૨૨ પરિષહના સબ ધમાં જે કોઈ પણ વિવેચન કરીશ તે મે પ્રભુ વર્ધમાનસ્વામીથી જે રીતે સાભળ્યું છે તે કરીશ ભગવાને બાવીસ ૨૨ પરિષહ ફરમાવ્યા છે જે ભિક્ષુ આ પરિષહાથી સ્વય પરાજીત ન બની તેને જીતે છે તે મોક્ષ માગથી કદી પણ વિચલિત થતું નથી ભિક્ષાચર્યા કરતી વખતે પરિષહેના આવવાની અર્થાત્ ઉત્પન્ન થવાની અધિક સભાવના રહે છે આથી સાધુએ તેનાથી વિચલિત ન બનવું જોઈએ પરિષહ સાધુની સેટી છે તેના દ્વારા કસાયા પછી સાધુ મોક્ષમાર્ગથી ચલા યમાન નથી થતા તેમજ વિલાસ પ્રગટ કરી એને સામનો કરે છે તે કમની નિર્જરી કરીને પિતાનું કલ્યાણ કરે છે પ્રાય ·૨૭૨ प्रियदर्शिनी टीका ज० २ सू० ४ द्वाविंशतिपरीपहनामानि टीका--तद् यथा-क्षुधापरीपह. दिगिंडाशब्दो देशीयः क्षुगर्थे वर्तते । सैर परीपहः परिपह्यते इति परीपहः, ॥१॥पिपासापरीपह - पिपासा =तपा, सैन परीपदः, एव सर्पन परीपहार्थेन समानाधिकरण्य वोध्यम् ॥२।। शीत- परीपरः-शीत-हेमन्तशिशिरयोर्जातः गीतस्पर्श., तदेव परोपहः शीतपरीपहः ॥३॥ उष्णपरीपहः-उष्ण-ग्रीमासु जातस्तापरूप उप्णस्पर्शः,तदेव परीपहः॥४॥ दशमशफपरीषदः-दशमशकाः प्रसिद्धा', त एष परीपहः दशमशकपरी- पहः, दशमशकाः परीपहत्वान्त इत्यर्थः, तत्र परोपहत्वगतैकत्वविक्षया परीपह इत्येकवचनम् ॥५॥ अचल-चलाभायः जिनकल्पिफविशेपणाम् । स्थपिरक- ल्पिकाना तु जीर्ण खण्डितमल्पमूल्य प्रमाणोपेत च चैल सदप्यचैलमेव । तदेव "इमे"-इत्यादि।श्रमण भगवान् महावीर स्वामी ने जिन २२ परीपहों को सहन करने के लिए भिक्षुको आदेश दिया है वे २२ परीपद ये है- दिगिंगाशब्द देशीय शब्द है, इसका अर्थ क्षुधा है। दिगिछारूप परीपद का नाम दिगिच्छापरीपह है ।१। पिपासा-शब्द का अर्थ तृपा है। इसरूप जो परीपद है वह पिपासापरीपद है ।२। हेमन्त एच शिशिर ऋतु में उत्पन्न शीतस्पर्श का नाम शोत है। इसरूप जो परीपद है उसका नाम शीतपरीपह है ।३। ग्रीष्म ऋतु ण्व वर्षा ऋतु में उत्पन्न हुए ताप का नाम उष्णास्पर्श है। इसरूप परीपद का नाम उष्णपरीपर है।४। डास, मच्छर, विच्छ, चिउटी आदि का नाम दशमशक है। इनके काटने की वेदनारूप जो परीपद है वह दशमशक परीपद है ।५। वस्त्रका सर्वथा अभाव अचेल है, यह जिनकल्पियों को होता है। स्थविरकल्पियो के जीर्ण, खडित, अल्पमूल्यवाले एव प्रमाणोपेत वस्त्र होते हैं तो भी उनको શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ જે ઉર પરીષહેને સહન કરવાને ભિક્ષુને આદેશ આપેલ છે તે ૨૨ પરિષહ આ છે દિગિચ્છારૂપ પરિવહનું નામ દિગિચ્છાપરીષહ છે (૧) “દિગિ છા, એટલે ભૂખ પિપાસા શબ્દનો અર્થ તૃષા છે, આ રૂપ જે પરીપડે છે તે પિપાસા– પરીષહ છે (૨) હેમત અને શિશિર ઋતુમાં ઉત્પન્ન થતા ઠંડા સ્પર્શનું નામ શીત પરીષહ છે (3) ગ્રીષ્મ તથા વર્ષા ઋતુમા ઉત્પન્ન થતા તાપ રૂપ ઉષ્ણુ સ્પર્શનું નામ ઉણપરીષહ છે (૪) કાસ, મચ્છર, વીછી, માકડ, આદિનુ નામ દશમશક છે તેને કરડવાની વેદના રૂપ પરીષહ તે દશમશ પરીષહ છે (૫) વસ્ત્રને સદા અભાવ તેઅચલ છે એ જનકપિઓને થાય છે સ્વવિરકપિઓના જીર્ણ, ખડિત અપમૂલ્યવાળા એવા પ્રમાણે પેત વસ્ત્ર હોય છે તે પણ તેને અચેલજ માનવા જોઈએ એ उ०३५.

·२७२
उत्तराध्ययनसूचे
महावीरेणं कासवेणं पवेइया, जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा
अभिभूय भिक्खायरियाए परिव्वयतो पुट्टो नो विनिहन्नेजा ॥३॥
छाया--इमे ते खलु द्वाविंशतिः परीपहाः अमणेन भगवता महावीरेण
काश्यपेन प्रवेदिताः, यान् भिक्षुः श्रुत्वा शाला जित्वा अभिभूय मिक्षाचर्याया
परिव्रजन स्पृष्टो नो पिनिहन्येत ॥३॥
'इमेते' इत्यादि।
ये द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महागीरेण काश्यपेन प्रवेदितास्ते
खलु इमे=अग्रे वक्ष्यमाणाः सन्ति, अनातरमेव वक्ष्यमाणत्वात् हृदि वर्तमानाः परी-
पहाः 'इद' शब्देन निर्दिष्टाः। यान् भिक्षुः अत्ला ज्ञात्वेत्यादि पदाना व्याख्या पूर्ववत्।।
अथ तानेव नामनिर्देशपूर्वक दर्शयति-
मूलम्-त जहा-दिगिछापरीसहे १, पिवासापरिसहे २, सी-
यपरीसहे ३, उसिणपरीसहे ४, दसमसयपरीसहे ५, अचेल-
परीसहे ६, असेइपरीसहे ७, इत्थीपरीसहे ८, चरियापरीसहे ९,
निसीहियापरीसहे १०, सेज्जापरीसहे ११, अकोसपरीसहे १२,
वहपरीसहे १३, जायणापरीसहे १४, अलाभपरीसहे १५,
रोगपरीसहे १६, तणफासपरीसहे १७, जल्लपरसिहे १८,
सकारपुरकारपरीसहे १९, पन्नापरीसहे २०, अन्नाणपरीसहे २१,
दसणपरीसहे २२ ॥४॥
छाया--तद् यथा-क्षुधापरीपहः १, पिपासापरीपह. २, शीतपरीषहः ३,
उष्णपरीपहः ४, दशमशफपरीपहः ५, अचलपरीपहः ६, अरतिपरीपहः ७, स्त्री-
परीपह. ८, चर्यापरीपहः ९, नैषेधिकीपरीपहः १०, शग्यापरीपह ११, आक्रोश-
परीपहः १२, वधपरीपद. १३, याचनापरोपह. १४, अलाभपरीषह. १५,
रोगपरीषह १६, तृणस्पर्शपरीपद.१७, जल्लपरीपह.१८, सत्कारपुरस्कारपरीषहः१९,
प्रज्ञापरीपहः २०, अज्ञानपरीषह' २१, दर्शनपरीपहः २२ ॥४॥

·२७५ प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १ परीपहस्वरूपकथनप्रतिक्षा। ॥१५॥ रोगा यातपित्तश्लेष्मणा वैपम्येण समुत्पन्नः कुष्ठादिः, स एवं परीपहो रोगपरीपहः ॥ १६ ॥ तुणस्पर्श:-दर्भादिस्पर्शः, स एव परीपह. खणस्पर्शपरीपहः ॥ १७ ॥ जल्ल-मलः, स एन परीपहः जल्लपरीपहः ॥ १८ ॥ सत्कारो वनपानादिदानेन समाननम् , पुरस्कारोऽभ्युत्थानासनप्रदाननन्दनादि- सपादनम् , तावेव परीपहः सत्कारपुरस्कारपरीपहः॥ १९ ॥ प्रज्ञा स्वयविमर्श- पूर्वको वस्तुपरिच्छेदः, सैंव परीपहः प्रज्ञापरीपहः॥२०॥ अज्ञानपरीपहः-ज्ञान- मत्यादि, तदभावस्तु अज्ञानम् तदेव परीपहः ॥ २१॥ दर्शनपरीपहः- दर्शन-सम्यग्दर्शन, तदेव क्रियादिवादिना नानाविधमतश्रवणेऽपि निश्चलतया प्रिय- माणत्वात् सम्यक् परिपद्यमाण सत् परिपहो भाति ॥ २२ ॥४॥ एव श्रीसुधर्मा स्वामी परीपहाणा नामान्यभिधाय तेपास्वरूप वक्तुकामः माह- मूलम्-परीसहाण पविभत्ती, कासवेणं पवेईया । त में उदाहरिस्सामि, आंणुपुनि सुणे में ॥१॥ कफ की विपमता से समुत्पन्न कुष्ठादिरूप परीपह रोगपरीपह है।१६। दर्भ आदि का स्पर्शरूप परीपद तृणस्पर्शपरीपद है ।१७। मेल आदिरूप परीपह जल्लपरीपद है ।१८। अन्यद्वारा वस्त्र, पात्र आदि के देने रूप सत्कार, एव अभ्युत्थान, आसनप्रदान तथा वदना आदि करने रूप पुरस्कार, इन दोनोरूप परीपद सत्कारपुरस्कार परीपद है ।१९। स्वय विमर्शपूर्वक वस्तु के परिच्छेद करनेरूप परीपद प्रज्ञापरीपह है ।२०। मत्यादिजान के अभावरूप अज्ञानपरीपह है ।२१। क्रियावादी आदि के अनेकविध सिद्धान्तों के श्रवण करने पर भी सम्यग्दर्शन को निश्चल- रूप से चार रखने के परिपद का नाम दर्शनपरीपह है ॥२२॥ ઉત્પન્ન થયેલ કુષ્ઠાદિરૂપ પરીષહ રોગપરીષહ છે (૧૬) દભ આદિના સ્પર્શરૂપ પરીવહ તૃણસ્પર્શપરીષહ છે (૧૭) મેલ આદિરૂપ પરીષહ જલ્લપરીષહ છે (૧૮) અન્યદ્વારા વસ્ત્ર, પાત્ર આદિના દેવારૂપ સત્કાર, અને અભુત્થાન, આસનપ્રદાન તથા વદના આદિ કરવારૂપ પુરસ્કાર આ બન્ને રૂપ પરીષહ સકાર–પુરસ્કાર પરીષહ છે (૧૯) સ્વયે વિમશપૂર્વક વસ્તુને નિર્ણય–પરિચ્છેદ કરવારૂપ પરીષહ પ્રજ્ઞાપરીષહ છે (૨) મત્યાદિજ્ઞાનના અભાવરૂપ પરીષહ અજ્ઞાનપરીષહ છે (૨૧) કિયાવાદી આદિના અનેકવિધ સિદ્ધાને શ્રવણ કરવાથી પણ સમ્યગ દર્શનને નિશ્ચય રૂપથી ધારી રાખવાના પરીવહનુ નામ દર્શનપરીવહ છે રર ·२७४ उत्तराभ्ययनसचे परीपहः अचेलपरीपहः॥६॥ अरतिपरीपहा-रविःसयमविपयिका प्रीतिः। तद्विपरीता त्वरतिः, सैव परीपदः, परतिपरीपहः ॥७॥ स्त्री-नारी सैर कथंचिद् दृष्टा सती तद्गतरागपूर्वकगतिविलासहासचेप्टाचर्षिकाराधवलोकनेऽपि तदमि- लापनिवर्तनेन परिपह्यमाणत्वात् परीपहः खीपरीपह ॥ ८ ॥ चर्या-ग्रामानुपाम विहाररूपा, सैव परीपहः चर्यापरीपहः ॥९॥ नैपेधिकी-स्वाध्यायभूमिः, सेव परीपहः-नैपेधिकीपरीपहः ॥१०॥ शग्या वसति', सैन परीपदः शग्यापरी- पहः॥११॥ आक्रोशः असभ्यभापणरूपः, स एव परीपद आक्रोशपरीपहः ॥१२॥ वधः-ताडन, स एव परीपहः पधपरीपदः ॥१३॥ याचना परीपहः याचनापरी- पह. ॥१४॥अलाभा-अभिलपितवस्तुनोऽमाप्ति , स एव परीपह., अलाभपरीषह अचेल ही जानना चाहिये । इस रूप परीपद ही अचेल परीपह है।६। सयमविषयक अप्रीति का नाम अरति है इस अप्रीतिरूप ही अरति परीपद है ।। स्त्री के रागपूर्वक गमन, विलास, हास्य, चेष्टा, तथा चक्षु के विकार कटाक्ष-आदि के अवलोकित होने पर भी उस विषय की कोई भी अभिलापा नहीं करना-वह स्त्री परीपर है।८एक ग्रामसे दूसरे ग्राम मे विहार करना इसका नाम चर्या है इसरूप परीपद चर्यापरीषह है ।। स्वाध्याय करने के स्थान का नाम नैपेधिकी है। इसरूप जो परीपह है वह नैपेधिकी परीषद है ।१०। वसति रूप परीपद शय्यापरीपह है ।११॥ असभ्यभाषणरूप परीषह आक्रोशपरीपह है ।१२। ताडनरूप परीषह वधपरीषह है ।१३। याचनारूप परीपह याचनापरीपह है ।१४। अभि- लपित वस्तु की अप्राप्तिरूप परीपह अलाभपरीपद है ।१५। वात पित्त પરીષહ અચલપરીષહ છે (૬) સમવિષયક અપ્રીતિનું નામ અરતિ છે, એ અપ્રીતિરૂપ પરીષહ અરતિપરીષહ છે (૭) સ્ત્રી તરફના રાગપૂર્વક ગમન, વિલાસ, હાસ્ય, ચેષ્ટા તથા ચક્ષુને વિકાર-કટાક્ષ આદિના અવલોકન જેઈને પણ એ વિષયની કઈ અભિલાષા ન કરવી તે પરીષહ તે સ્ત્રીપરીષહ છે (૮) એક ગામથી બીજા ગામે વિહાર કરે એનું નામ ચર્યા છે, આ રૂપ જે પરીષહ તે ચપરીષહ છે (૯) સ્વાધ્યાય કરવાના સ્થાનનું નામ નધિકી છે તેવા રૂપનો જે પરીષહ તે નધિકીપરીષહ છે (૧૦) વસ્તીરૂપ પરીષહ શમ્પાપરીષહ છે (૧૧) અસભ્યભાષણ સહન કરવું તે આકાશપરીષહ છે (૧૨) તાડનારૂપ પરીષહ વધપરીષહ છે (૧૩) યાચનારૂપ પરીષહ તે યાચનાપરીષહ છે (૧૪) અભિષિત વસ્તુની અપ્રાપ્તિરૂપ પરીષહ તે અલાભપરીષહ છે (૧૫) વાત, પિત્ત, કફની વિષમતાથી ·%-- . प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० २ तुधापरीपहजय २७9 तस्मादादौ द्वाभ्या गाथाभ्या सुधापरीपहजय माह- मूलम्-दिगिछापरिगए देहे, तवस्सी भिक्खू थामव । न छिदे न छिदविए, न पए नं पयोदए ।।२।। गया-सुधापरिगते देहे, तपस्वी मितुः स्थानान् । न छिन्यात् न ठेदयेत् , न पचेत् न पाचयेत् ॥ २ ॥ टीका-'दिगिंगापरिग 'दत्यादि । तपस्वी पठाप्टमभक्तादितपोऽनुष्ठानवान स्थामवान् मनोरल समन्वितः,मिक्षु साधुः, देहे-शरीरे, तुधापरिंगते-भुभुक्षया व्याप्ते सति, न छिन्या कलादिक सय न नोटयेत् , न छेदयेत नाप्यन्यैः फलादीना ठेदन कारयेदित्यर्थः, न पचेत्- स्वय पाक न कुर्यात् , न च पाचयेत् अय. पाफ न कारयेत् । इदमुपलक्षणम्- पथसमा नत्यि जरा, दारिद्द समो य परिभवो नत्यि। मरणसम नत्यि भय, खुहासमा वेयणा नत्यि ॥ १॥ मार्ग के समान जरा कोई नहीं है अर्थात्-निरन्तर चलनेवाला मार्ग गामी जराजनित दु.खों का अनुभव करता है । तथा दारिद्रय के समान अन्य कोई भी परिभव-अर्थात् अनादर नहीं है, तात्पर्य यह है-अन्य गुण के रहने पर भी दारिद्रय के अस्तित्व मे मनुष्य अनादर पाता है। तथा-मरण के समान भय नहीं है और न क्षुधा से बढकर कोई वेदना है, अर्थात् मनुष्य मरण के भयसे जितना डरता है उतना अन्य से नहीं । तथा-क्षुधाजनित वेदना जितनी दु.खदायी होती है उतनी अन्य वेदना नहीं ॥१॥ पथसमा नत्यि जरा, दादियसमो य परिभगो नत्थि। मरणसम नत्थि भय, सुहासमा वेयणा नत्थि ॥१॥ માગના સમાન જરા કોઈ નથી, અર્થાત્ નિરતર ચાલવાવાળા માર્ગગામી જરાજનિત બોને અનુભવ કરે છે તથા દારિદ્રયના જેવું અન્ય કઈ પણ પરિભવ-અર્થાત્ અનાદર નથી તાત્પર્ય એ છે કે, અન્ય ગુણના હોવા છતા દારિદ્રયના અસ્તિત્વમાં માણસ અનાદર પામે છે તથા મરણના સમાન ભય નથી અને સુધાથી વધુ કોઈ વેદના નથી અર્થાત મનુષ્ય મરણના ભયથી જેટલું કરે છે, એટલે બીજાથી નથી ડરતો, તથા–સુધાજનક વેદના જેટલી અસહ્ય હોય છે, તેવી બીજી કોઈ વેદના નથી. ||૧|| ·उत्सराध्ययनसचे . छाया-परीपहाणा मविभक्तिः, काश्यपेन प्रवेदिता । ता युष्माकम् उदाहरिप्यामि, जानुपूर्व्या शृणुत मे ॥ १ ॥ टोका-'परीसहाण' इत्यादि । हे शिष्याः ! परीपहाणा प्रविभक्तिः पृथरु पृथक विभाग, काश्यपेन-कश्य: गोत्रोत्पन्नेन, श्रीमहासरसर्धमानस्वामिना प्रवेदिता, प्रार्पण पोरिता द्वादशप- रिपदि, ता=परीपहाणा प्रनिभक्तिम् , जानुपूाजनुक्रमेण, ययानिर्दिष्टक्रमेण युष्माकम् उदाहरिष्यामि-कथयिष्यामि, मेन्मत् , मम सकाशात् , शृणुत-साव- धानतया श्रवणगोचरी कुरुत । 'सुणेह'-लन बहुवचनमादरार्थम् ।। गा. १ ॥ इह सर्वेषु परीपहेपु सुधापरीपड़ एक दुस्सहः । उक्तञ्च- पथसमा नत्यि जरा, दारिदसमो य परिभयो नत्थि । मरणसम नत्यि भय, खुहासमा वेयणा नस्वि ॥ १ ॥ छाया-पथिसमा नास्ति जरा, दारिद्रयसम-च परिभयो नास्ति । मरणसम नास्ति भय, क्षुधासमा वेदना नास्ति ॥ १ ॥ इति इस प्रकार सुधर्मा स्वामी परीपहों के नामोका कथन करके अब उनका प्रत्येक का स्वरूप प्रकट करते हैं-परीसहाण-इत्यादि. हे शिष्य ! (परीसहाण पविभत्ती-परीपहाणा प्रविभक्तिः) परीषहों का यह पृथक् २ विभाग (कासवेण-काश्यपेन) काश्यगोत्रोत्पन्न श्री वर्धमान स्वामीने (पवेइया-प्रवेदिता) समवसरण में प्रकट किया है। मै (त मे उदाहरिस्सामि-ता युष्माक उदाहरिष्यामि ) उस परीषहो के पृथक् २ विभाग को तुम को कहगा (मे आणुपुब्वि सुणे-मे आनु पूर्व्या शृणुत) अतः मेरे से उम को यथा क्रम तुम सुनो। इन समस्त परीपदो में क्षुधापरीषद ही दुस्सह है। कहा भी है- આ પ્રકારે સુધર્મા સ્વામી પરીપોના નામનું કથન કરીને હવે તે ४२० २१३५ प्रगट रे छे-परीसहाण छत्यादि डे शिष्य । 'परिसहाण पविभची-परीपहाणा प्रविभक्ति परिवाना ५५५ अ५५ विमा कासवेण पवेइया काश्यपेन प्रवेदिता श्ययात्रोत्पन्न श्री महावीर मान २ाभी सभवसरमा प्रगट ४२ छ त भे उदाहारिस्सामि- ता युष्माक उदाहरिष्यामि हुने परीषडाना अथ प्रथ विला तमान ४ीश मे आणुपुब्धि सुणेह- मे आनुपूर्व्या श्रृणुत साथी यथाभ तर सालगो भाराथा આ સમરત પરિષહમા સુધા પરિષહ દુષ્કર છે કહ્યુ છે કે- ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३ क्षुधापरीपहजय १ ૨૭૧ फिच- मूलम् कालीपव्वगसंकासे, किसे धर्मणिसतए । मायने असणपाणस्स, अंदीणमणसो चरे ॥३॥ छाया-कालीपर्वसकाशाङ्गः, कृशः धमनिसततः । मात्रज्ञ : अशनपानस्य, अदीनमनाचरेत् ॥३॥ टीका-कालीपन्चग० ' इत्यादि । कालीपर्वसकाशाङ्ग:-काली-काकजङ्घा वनस्पति, तस्याः पाणि मध्ये तनूनि, अन्त्ये स्थूलानि भवन्ति तत्सकाशानि-तत्सदृशानि बाहुजवादीन्यगानि यस्य स तथा, यस्य साधोस्तपश्चर्यया जानुरूपरादयोऽवयवाः काकजधावत् प्रतलाः सन्ति स इत्यवः । अत एव कृशः कृशशरीरः, धमनिसततःचमनिमि नाडीभिः सतत = व्यातः शोणितमासादीना शुष्पतया दृश्यमाननाडीयुक्त इत्यर्थः। तथा-अशनपानस्य% अशनम् ओदनरोटिकादि, पान-दुग्धादि, तयोः समाहारः अशनपान, तस्य, मात्र ज्ञा परिमाणज्ञानसम्पन्न । यावताऽऽहारेण स्वकीयोदरपूरण भवेत् तावत्प्रमाणमे- वाहार गृह्णाति, नतु रसास्वादादिलोभादधिक गृह्णातीति भावः। तथा-अदीनमनाः तात्यय यह है कि साधु को भूखसे पीडित रोने पर भी नवकोटि से विशुद्ध आहार ग्रहण करना चाहिये ॥२॥ फिर भी- कालीपन्धग०'-इत्यादि। (कालीपव्वगसकासे-कालीपर्वा गसकाशः ) काली-काकजघा (वन- रपति विशेष)के पर्व जैसे अगवाला अत एव (किसे कृश) कृशशरीरयुक्त, (धमणिसतरा-धमनिसन्ततः) नसाजाल से व्याप्त, एव (असणपाणस्स मायन्ने-अशनपानस्य मात्रज्ञः) अशन पान की मात्रा का ज्ञाता साधु તાત્પર્ય આ છે કે, સાધુએ ભૂખથી પિડિત હેવા છતા પણ નવપ્રકારના વિશુદ્ધ આહારને જ ગ્રહણ કરવું જોઈએ કે ગો ३श ५९ हे छे कालिपव्वग० त्याल कालिपव्वगसकासे-कालीपर्वाड्ग सकाश seी-४४४ थाना पवा भ91- मत किसे-कृश श शरीरयुक्त, धमणिरातए-धमनिरातत नयी व्यास २ असणपाणस्स मायने-अशनपानस्य मात्रज्ञ मशन पाननी मात्राना साधु अदीणमणसो-अदीनमना महीन भन मनी સ યમના ભાગમાં ૨ | जाता ·२७८ उत्तराध्ययनसूत्रे अन्य छिन्दन्त पचन्त या नानुमोदयेत् । उपलक्षणत्यादेव-न स्य क्रीणीयात् । नाप्यन्यैः कापयेत् , न चान्य क्रीण-तमनुमोदयेत् । न स्वय इन्यात् , न चान्य- Cतयेत् , न चान्य घ्नन्तमनुमोदयेत् । युभुक्षया पीडितोऽपि नकोटिशुद्धमेवाहार गृह्णीयादिति भारः ॥ गा. २ ॥ क्षुधा से अधिक कोई वेदना नहीं है इस लिये सर से पहिले सूत्रकार प्रथम क्षुधापरिपह का जय कहते हैं-'दिगिंगापरिगए'-इत्यादि. (तवस्सी-तपस्वी) पठाप्टमभक्तादि तपोंका अनुष्ठान करने वाला एव (थामव-स्थामवान् ) मनोवल से समन्वित (भिक्खू-भिक्षु ) -साधु (देहे) शरीर (दिगिंछापरिगण-क्षुधापरिगते) क्षुधा से व्याप्त होने पर भी (न छिंदे-न छिन्द्यात् ) फलादिक को स्वय छेदे नही-तोडे नही (न छिंदावए-न छेदयेत्) न दूसरों से तुडवावे (न पए न पयावए-नपचेत् न पाचयेत्) न स्वय पकावे और न दूसरों से पक- चावे। उपलक्षण से (अन्य छिन्दन्त पचन्त चा नानुमोदयेत्, न स्वय क्रीणीयात् नाप्यन्यैः कापयेत् न चान्य क्रीणन्तमनुमोदयेत्, न स्वय हन्यात् त चान्यैर्धातयेत् न चान्य घ्नन्तं अनुमोदयेत् ) इन पदों का भी यहा सग्रह करलेना चाहिये, अर्थात् छेदन करने वाले तथा पकाने वाले व्यक्ति की अनुमोदना न करे, न स्वय खरीदे न दूसरों से खरीदवावे और न खरीदने वाले की अनुमोदना करे, न स्वय हणे न दूसरों से हणावे और न हणते हुए की अनुमोदना करे। સુધાથી અધિક કેઈ વેદના નથી, એટલા માટે સૂત્રકાર સૌથી પહેલા क्षुधा परीषडन ४य ४२१। उ छे दिगिच्छापरिगए-इत्यादि तवस्सी-तपस्वी ७०८ मम Hs तयानु अनुष्ठान ४२पापा तथा थामव-स्थामवान् भने मनामयी समन्वीत भिक्खू-भिक्षु भिक्षु-साधु दिगिच्छा परिगए-क्षुधापरिंगते शरीरे भूमथा व्याज डापा छता पर न छिदे-न छिन्द्यात् ३० जाने स्पय छ न त नड, न छिंदावए-न छेदयेत् भीतथी सप न नपए न पयावए-नपचेत न पाचयेत् न स्वय ५४वे, मने न भीनयी ५॥ Seक्षगुथी अन्य छिन्दन्त पचन्त वा नानुमोदयेत् धन ४२ पावाणी तथा ५४qावाजी व्यतिनी भनुमाइना न उरे न स्वय क्रिणीयात् नान्यै कापयेत् न चान्य क्रीणन्तमनुमोदयेत् न स्वयं मरीन भीथी भरीक्षा न तनी अनुभाहना रे न स्वय हन्यात् न चान्यैर्यातयेत् न चान्य नन्तमनुमोदयेत् ન સ્વય હશે, ન કેઈથી હણાવે કે ન તેની અનુમોદના કરે .

·- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३ सुधापरीपहजये दृढवीयदृष्टान्त २८१ अत्र क्षुधापरीपविजये दृष्टान्त प्रदर्श्यते- आसीदुज्जयिन्या गजमित्रनामा श्रेष्ठी। तस्य दृढवीर्यनामकः पुत्रोऽभवत् । एकदा गजमिनश्रेप्ठिनो भार्या मृता । ततः ससारासारता विज्ञाय सजातपैराग्यो ऽसौ दृढगीर्यपुत्रेण सह प्राजितः। स च गजमित्रमुनिः स्व शिष्येण दृढवीर्येण सह ग्रामानुग्राम विवरस्ता तन धर्मदेशना कुर्वन् सयमेन तपसाऽऽत्मान भावयन् विहरति । स चैकदा विहार कुर्वन् विस्मृतमार्गः सन् महारण्य प्रविष्टः । तर क्वचिन्मृगाणा यूथा इतस्ततो वारन्ति । सचिज्जम्यूकाः सपरिवारैः सह शब्दायन्ते । क्वचिद् व्याताउत्प्लयन्ति । क्वचित् सिंहा गर्जन्ति, येपा नादानुपश्रुत्य क्षुधापरीपद के विजय करने में दृष्टात इस प्रकार है-उज्जैनी नगरी में गजमित्र नामका एक सेठ रहता था। उसका एक पुत्र था जिसका नाम दृढवीर्य था। एक समय की बात है कि सेठ की पत्नी का देहान्त हो गया। इससे सेठ को ससार, शरीर एव भोगों से विरक्ति आगई और अपने पुत्र के साथ उन्होंने दीक्षा धारण करली। साधुचर्या की विधि के अनुसार सशिष्य वे विहार करने लगे। वे जनता को धर्म के उपदेश से वासित करते और सयम एव तप से अपनी आत्मा को भावित करते हुए ग्रामानुग्राम विचरते थे। एक समय की बात है कि ये विहार में मार्ग भूल गये और भयकर किसी अटवी में जा पहुंचे। वहा पहुँच कर ये देखते क्या हैं कि कही पर इधर उधर मृगों का झुण्ड दौड रहा है, कही पर श्रृगाल फिक्कार कर रहे हैं સુધા પરિવહને જીતવાની ઉપર દૃછાત આ પ્રકારે છે ઉજ્જૈની નગરીમાં ગજમિત્ર નામને એક શેઠ રહેતે હવે તેને એક પુત્ર હતું તેનું નામ દઢવીર્ય હતુ એક સમય ની વાત છે કે, શેઠની પત્નીને દેહાંત થઈ ગયે તેથી શેઠને સ સાર શરીર અને ભેગથી વિરકિત આવી ગઈ અને પિતાના પુત્રની સાથે તેણે દીક્ષા ગ્રહણ કરી લીધી સાધુ ચયની વિધી અનુસાર સશિષ્ય તેઓ વિહાર કરવા લાગ્યા તેઓ જનતાને ધમને ઉપદેશ આપતા આપતા સયમ અને તપથી પોતાના આત્માને ભાવિત કરતા ગ્રામનું ગ્રામ વિચારવા લાગ્યા એક સમયની વાત છે કે વિહારમા એ મુનિરાજ માર્ગ ભૂલી ગયા અને ભયકર જગલમાં જઈ પહોંચ્યા ત્યા પહેચતા તેમણે એવુ જેયુ કે, જ્યાં ત્યાં મૃગોને ટેળા દેડી રહ્યા છે, ક્યાક શિયાળયા લાળી કરી રહ્યા છે, વાઘ ઘુમી રહ્યા છે, સિંહ ગઈ રહ્યા છે, ક્યાક સિહગર્જનના ભયથી TIM ·૨૮૦ . उत्तराध्ययनसूत्रे =अन्याकुलचित्तः, अशनादेरमाप्तौ दैन्य विपाद च न कुन्नित्यर्थः, चरेत् सयममार्गे विचरेत् । प्राकृतत्यान-सफास' इति विशेषणस्य परनिपात' । ( अदीणमणसो-अदीनमनाः ) आदीनमन रोकर सयम के मार्ग में (चरे-चरेत् ) विचरण करे। भावार्थ-विशिष्ट तपस्याओं के अनुष्ठान करते २ जिसके शारीरिक अवयव काफ की जघा के पर्व समान बीच में पतले तथा अन्त में स्थूल हो गये हैं, और इससे जिसका शरीर अत्यत कृश हो गया है, तथा शरीर मे कृशता होने की वजह से ही जिसके शरीर के नसाजाल स्पष्ट दिखलाई दे रहा है ऐसा साधु इतना ही आहार ग्रहण करे की जिन से सयमयात्राका निर्वाह हो सके ! रसास्वाद के लोभ से अधिक आहार न लेवे । तथा जिस समय तपस्या का पारणा करने का अवसर आवे उस समय यदि आहार प्राप्त न हो तो भी चित्त में किसी भी प्रकार का विषाद न करे और सयममार्ग मे सदा सावधान बने रहने की चेष्टा करता रहे। काफ की जधा के पर्व बीच मे पतले एव अन्त में स्थूल होते हैं, तपस्या करते २ साधु के भी जघा आदि अग इसी तरह हो जाते है। चरे-चरेत् विय२६४२ ભાવાર્થ_વિશિષ્ટ તપસ્યાઓનું અનુષ્ઠાન કરતા કરતા જેના શારીરિક અવયવ કાકની જ ઘાના પર્વ સમાન વચમાં પાતળા તથા અતમા સ્થૂળ થઈ ગયેલ હોય અને તેનાથી જેનું શરીર અત્યત કૃશ થઈ ગયેલ હોય તથા શરીરમાં કૃષતા આવી જવાના કારણે જેના શરીરની નાડીઓ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે, એવા સાધુ એટલે જ આહાર ગ્રહણ કરે છે, જેનાથી સયમ માર્ગને નિર્વાહ થઈ શકે રસ સ્વાદના લોભથી અધિક આહાર ન લે તથા જે સમય તપસ્યાનુ પારણુ કરવાને સમય આવે તે વખતે કદાચ આહાર ન મળી શકે તે પણ ચિત્તમાં કઈ પણ પ્રકારને વિષાદ ન કરે અને સયમ માર્ગમાં સદા સાવધાન બની રહેવાની ચેષ્ટા કરતા રહે કાકની જ ઘાનું પર્વ વચમાં પાતળું અને છેડે સ્કૂળ હોય છે, તપસ્યા કરતા કરતા સાધુની જ ઘા આદિ અગ આ પ્રકારના થઈ જાય છે ·. - प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३ सुधापरीपहजये दृढवीर्यदृष्टान्त २८३ वन वने गच्छतस्तस्य गजमिनमुनेश्चरणतल पिमपिपभरेण कष्टकाग्रेण विद्ध- मभवत् । ततो गन्तुमसमर्थोऽसौ निजायुरल्पमवगम्य चतुर्विधाहारस्य प्रत्यारयान तुमुधतः सन् शिष्यमनदत-इतोऽन्यत्र गम्यताम् , अत्र दुःसह खलु सुधापरीपह- स्तम सोढव्यः स्यात् । शिष्योऽवदत्-भदन्त ! यया छाया शरीरं विहाय नापस- रति, तथाऽहमपि भवदीयचरणयुगल परित्यज्य नैन गमिप्यामि । इत्युक्त्वाऽसौ उधर फैले हुए है, लताप्रतानो द्वारा ग्रथित होकर एक जैसे बन गये हैं। इस प्रकार यह अटवी अनेक हिंसक जीवों से परिपूर्ण होती हुई जनों के लिये सर्वथा दुर्गम थी। कुश काश आदि घास से भरे हुए रहने के कारण यहा के मार्ग यडे हो विकट बने हुए थे। यहा की भूमि ऊची नीची और काटों से व्याप्त थी। इस अटवीमें चलते हुए गजमिन मुनिराज के पैरो मे विषम वेदना कारक विपैले काटे चुमने लगे तथा उनके पैरों के तलिये काटों से विंध गये, इससे ये आगे विहार नहीं कर सके। इन्होंने उस समय अपनी अवशिष्ट आयु बहुत अल्प जानकर चतुर्विध आहार के परित्याग करने के अभिप्राय से अपने शिष्य से कहा-तुम यहा से किसी दूसरी जगह चलेजाओ नहीं तो यहा पर मेरे साथ रहने से तीव्र क्षुधापरीपद तुम्हें सहन करना पडेगा । गुरु की इस बात को सुनकर शिष्य ने कहा, भदन्त जिस प्रकार छाया वृक्ष को नहीं छोड़ती है उसी तरह मैं भी आप के चरणकमलो को छोडकर अन्यत्र नहीं जा सकता। એથી આ બધા વૃક્ષે એકરૂપ બની ગયા દેખાય છે, આ પ્રકારે તે જગલ અનેક હિસક જીથી પરિપૂર્ણ હતુ, માણસ માટે દરેક રીતે ભયકારક હતુ, જમીન ઉપર ઉગેલા ઘાસ વગેરેને કારણે કોઈ સરળ માર્ગ દેખાતું નથી, ભૂમિ ઉચીનીચી અને કાટાથી ભરેલી હતી આ જગલમાં ચાલતા ચાલતા ગજમિત્ર મુનિરાજના પગમાં ઘણી વેદના ઉપજાવે તેવા કાટા લાગવા લાગ્યા આથી તેના પગના તળીયા ઝાટાથી વિધાઈ ગયા જેથી તે આગળ વિહાર કરી શક્યા નહીં તેમણે તે સમયે પોતાની બાકી રહેલ આયુ ઘણી ટુ કી જાણીને ચાર પ્રકારના આહારને ત્યાગ કરવાના ભાવથી પિતાના શિષ્યને કહ્યુ, તમે અહિથી કોઈ અન્ય સ્થળે વિહાર કરે, આ સ્થળે મારી સાથે રહેવાથી તમારે ભૂખને તીવ્ર પરિષહ સહન કરે પડશે, ગુરુની આ વાતને સાંભળીને રિન્ટે કહ્યુ-ભદન્ત! જે પ્રકારે કયા વૃક્ષને છેડતી નથી તેવી રીતે હુ પણ આપના ચરણ કમળને છોડીને અન્યત્ર જઈ શકતું નથી ·उत्तराध्ययनसत्रे क्वचिद्भयभीताथकिता इस्तिनः पलायन्ते । काचिच चिपमविपधरा भयकगः फणिनः स्वकीयविस्तृतफणाटोपमुत्थाप्य समुत्तिष्ठन्ति । तथा गृहद्विपाणधारिणः स्थूलकायाः श्यामवर्गा महिपाः काचित् सजलपहिले गर्ने शरीरपरिवर्तनेन पकलिप्त- देहाः सन्ति । क्वचित् तथैव सूकराणा यूथाः परिभ्रमन्ति । यचिद्वानरा सचिव मक्षा अत्युत्प्लयन्ति । लतापल्लीसमारता निविडच्छाया चिटपिनः परितः समुल्ल- सन्ति । क्वचिन्नानाविधानि निकुलानि भवनानीव पिलमन्ति । क्यचित् कण्टकिनो वृक्षाः परितः परस्पर लतापितानेरुग्रथिता सन्ति, येपी कण्टका इतस्ततो पि. कीर्णाः सन्ति । एष पहुहिंस्रसकुला कुशकाशादिठणपरिपूर्णा निम्नोन्नता कण्ट- किता जनाना दुर्गमा वनस्थली वर्तते कही पर व्याघ्र धूम रहे हैं, कहीं पर सिंह गर्ज रहे हैं, कहीं पर सिंह की गर्जना को सुनकर भय से त्रस्त गजराज चिंधार करते हुए इधर उधर भागे फिर रहे है, कही पर विपम विषधर सर्प अपने फणों को ऊपर उठाकर बैठे हुए हैं, कही पर जगली भैसे कि जिनका शरीर विलकुल काला है, तथा सीग भी जिनके बडे २ हैं और जो शरीर मे विशेष स्थूल है, सजलगर्त मे कि जिसमे कादव हो रहा है अपने शरीर को इधर से उधर करते हुए कीचड से लिप्त बने हुए हैं। इसी तरह कही २ शूकरो का यूथ भी इधर उधर भाग रहा है । कही २ पर यानर और कही पर ऋक्ष-रीछ-उछलकूद कर रहे हैं। इस घन में चारो ओर लताओं से वेष्टित बहुत गहरी छाया वाले वृक्षों के झुड हैं। कही २ पर वृक्षों का झुड ऐसे मालूम पड़ते हैं जैसे मानो मकान ही खडे हुए है । कही २ पर काटेदार वृक्ष कि जिनके काटे इधर ત્રાસીને હાથી ચિત્કાર કરતા અહિ કહિ નાસભાગ કરી રહ્યા છે, કયાંક વિષમ વિષધરે પિતાની કણેને ઉચી કરીને બેઠા છે, કયાક જગલી ભેસે કે જેના શરીર એકદમ કાળા છે અને જેના શીગ લાબા છે અને શરીર જેના અલમસ્ત છે તે જળથી ભરેલા ખાડાઓમાં જેમાં કાદવ ભરેલ છે તેમાં આળોટી પિતાના શરીરને કીચડથી ખરડાવી રહેલ છે, આવી રીતે ડુંકરોના જુથ પણ અહિ તહિ ભાગતા નજરે પડે છે, ક્યાંક ક્યાક વાનર અને રીછ કુદાકુદ કરતા દેખાય છે એ જગલ ચારે તરફથી મોટા વૃો અને તેની ડાળી તથા અન્ય વેલા પાનથી છવાઈ રહેલ છે, કેઈ વૃક્ષના ઝુડ એવા અરસપરસ મળી ગયા દેખાય છે કે જાણે તેની નીચે મકાન જેવું બની ગયેલ છે, કોઈ થળે કાટાવાળા વૃક્ષાથી તેના કાટા જમીન ઉપર જ્યા ત્યા પડયા aal ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ३ सुधापरीपहजये दृढवीर्यदृष्टान्त ३८५ या सा रूपविनाशिनी स्मृतिहरी पञ्चेन्द्रियाफर्पिणी, चक्षुःोनललाटदीनकरणी सक्लेशसपादिनी । वन्धूना त्यजनी विदेशगमनी धैर्यस्य विधसिनी, सेय तिष्ठति सर्वभूतदमनी प्राणापहारिक्षुधा ॥ १ ॥ अपर च- विवेको हीर्दया धर्मों, विद्या स्नेहश्च सौम्यता। सत्तं च जायते नैन, भुधार्तस्य शरीरिणः ॥२॥ इति ॥ तथापि स दृढवीर्यशिष्य' कस्मिन्नपि निजात्मप्रदेशे कातरता नाश्रयति कि जो आत्माके प्रतिप्रदेशमे व्याप्त होकर अपना प्रबल प्रताप दिखलाती है, जैसे कहा भी है- यह क्षुधा रूप को विनष्ट कर देती है, स्मृति को ध्वस्त कर देती है, पाचों इन्द्रियों की शक्ति का हास कर देती है, चक्षु मे श्रोत्र में एव ललाट में दिनता के निशानेबना देती हैं सक्लेश परिणामों को जागृत करती रहती है, बन्धुओं का वियोग करा देती है, विदेश में वास करा देती है, धैर्य को जडमूल से उखाड देती है, अधिक क्या कहा जाय यह क्षुधा प्राणियों के प्राण का भी हरण करने वाली है ॥१॥ और भी कहा है-क्षुधात प्राणी के विवेक, लज्जा, दया, धर्म, विद्या स्नेह, सौम्यता, पल आदि सभी सद्गुण नष्ट हो जाते हैं ॥२॥ मुनि दृढवीर्य शिष्य की आत्मा के प्रतिप्रदेश मे यद्यपि क्षुधा की तीव्र वेदना जागृत हो रही थी तो भी वह कभी भी कायर नही बना। આ દરના ભાગમાં પ્રવેશ કરીને પિતાને પ્રબળ પ્રભાવ બતાવે છે કહ્યું પણ છે- આ ભૂખ રૂપને નાશ કરે છે, સ્મૃતિને ધ્વસ કરે છે, પાચ ઈન્દ્રિયની શક્તિઓને ક્ષિણ બનાવી દે છે, આખ, કાન અને કપાળમાં દિનતાની નિશાની જગાડે છે કલેશના પરિણામેને જાગ્રત કરે છે, બધુઓને વિગ કરાવે છે, વિદેશમાં વાસ કરાવે છે, પૈર્યને જડમુળથી ઉખેડી નાખે છે, છેલ્લે છેલ્લે આ ભૂખ પ્રાણીઓના પ્રાણેનું પણ હરણ કરે છે કે ૧ ફરી પણ કહ્યું છે ભૂખથી પીડાતા પ્રાણીમા વિવેક, લજજા, દયા, ધર્મ વિદ્યા, સ્નેહ, સૌમ્યતા, બળ, આદિ સઘળા સદ્દગુણે નાશ પામે છે ૨ મુનિ દઢવીર્ય શિષ્યના આત્માના ઉડાણમાં કે, ભૂખની તીવ્ર વેદના થઈ હતી તે પણ કેઈ વખત ન બન્યા કાયર પિતાના ·२८५ उत्तराभ्ययनस्ते तत्रैव निवसति स्म । गुरुथ चतुर्विधाहारस्य प्रत्यारयान करवान् । स च शिष्यः सगुरु परितस्तदगरक्षणार्थ परिभ्रमस्तिष्ठति, तत्र पिपिपु मनोज्ञेषु रुचिरेषु फलेषु सत्स्वपि न तानि नोटयितुमिच्छति, रक्षाधस्तले पतितान्यपि फलानि सचित्ततया केनाप्यदत्ततया च नैव गृह्णाति । आहारा किंचिदर गया गत्वा प्रतिनिवर्तते । वसतेरभावात् क्वचिदाहारो न लभ्यते । मार्गस्य दुर्गमतया कश्चित् पथिकोऽपि नायाति, यस्मादशन गृह्णीयात् । पुनरुज्ज्वलभावेन गुरोर्वयात्त्यं करोति । यद्यपि तदा क्षुधाया बल वर्धमानमात्मनः मतिप्रदेश व्याप्तु मार्तते । यत.- शिष्य की इस प्रकार मात को सुनकर गुरु महराज ने चारों प्रकार के आहार का परित्याग कर दिया । शिष्य ने इस परिस्थिति में अपने गुरु महाराज की सेवा करना प्रारभ कर दिया। उस अटवी में यद्यपि अनेक प्रकार के मनोज्ञ सरस फल थे तो भी उन्हें तोड़ने का शिष्यने स्वप्न में भी विचार नहीं किया । वृक्षो के नीचे टूटे हुए फल पडे रहते थेउनको भी सचित्त होने की वजह से ग्रहण नहीं किया। तथा किसी २ फल के अचित्त होने पर भी दाता के अभाव से वे अदत्त होने से नहीं लिये। शिष्य आहार के लिये जाता है और कुछ दूर जा जाकर पीछे वापिस लौट आता है, क्यों कि एक तो वहा वसति नही थी, इस लिये वहा आहार का कोई जोग नहीं मिलता था। दूसरे-मार्ग अत्यत दुर्गम होने से उस रास्ते कोई भी पथिक प्रायः नही आता जाता था। परन्तु अनन्य भाव से गुरु की सेवा करता था। क्षुधा एक ऐसी वस्तु है कि શિષ્યની આ પ્રકારની વાત સાંભળીને ગુરુ મહારાજે ચાર પ્રકારના આહા ને ત્યાગ કરી દીધે શિષ્ય આ પરિસ્થિતિમાં પિતાના ગુરુ મહારાજની સેવા કરવાને પ્રારભ કર્યો તે જ ગલમાં છે કે, અનેક પ્રકારના સુદર અને સ્વા દિષ્ટ એવા ફળે હતા તે પણ તેને તેડવાનો શિષ્ય સ્વપ્નામા પણ વિચાર ન ક વૃક્ષની નીચે તૂટીને પહેલા જે ફળ દેખાતા તેને પણ સચિત્ત માનીને ગ્રહણ કર્યો નહી તથા કઈ કઈ ફળ અચિત્ત હેવા છતા આપનારના અભા વથી તે અદત્ત હોવાથી લીધા નહી શિષ્ય આહાર માટે જાતે અને છેડે ફેર જઈ ત્યાંથી પાછા ફરી આવતે કેમકે, એક તે ત્યા વસ્તી હતી નહી ત્યા આહારને કોઈ જેગ મળતો ન હતો, બીજી માર્ગ અત્યંત દુર્ગમ હેવાથી તે રસ્તે કઈ પણ વટેમાર્ગ આવતે જ ન હતું પરંતુ શિષ્ય અનન્ય ભાવથી ગુરુની સેવા કરતે હો ભૂખ એક એવી વસ્તુ છે કે જે આત્માની . शिष्य માટે ·بات प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३ सुधापरीपहजये दृढवीर्यदृष्टान्त या सा रूपविनाशिनी स्मृतिहरी पञ्चेन्द्रियारूपिणी, चक्षु.योनललाटदीनकरणी सक्लेशसपादिनी । वन्धूना त्यजनी विदेशगमनी धैर्यस्य विध्वसिनी, सेय तिष्ठति सर्वभूतदमनी प्राणापहारिक्षुधा ॥१॥ अपर च- विवेको हीर्दया धर्मों, विद्या स्नेहश्च सौम्यता । सत्व च जायते नैर, क्षुधार्तस्य शरीरिणः ॥२॥ इति ॥ तथापि स दृढवीर्यशिष्यः कस्मिन्नपि निजात्मप्रदेशे कातरता नाश्रयति किं जो आत्माके प्रतिप्रदेशमे व्याप्त होकर अपना प्रवल प्रताप दिखलाती है, जैसे कहा भी है- यह क्षुधा रूप को विनष्ट कर देती है, स्मृति को ध्वस्त कर देती है, पाचों इन्द्रियों की शक्ति का हास कर देती है, चक्षु में श्रोत्र में एव ललाट में दिनता के निशानेंवना देती हैं सक्लेश परिणामों को जागृत करती रहती है, बन्धुओं का वियोग करा देती है, विदेश में वास करा देती है, धैर्य को जडमूल से उखाड देती है, अधिक क्या कहा जाय यह क्षुधा प्राणियों के प्राण का भी हरण करने वाली है ॥ १॥ और भी कहा है-क्षुधात प्राणी के विवेक, लज्जा, दया, धर्म, विद्या स्नेह, सौम्यता, बल आदि सभी सद्गुण नष्ट हो जाते हैं ॥२॥ मुनि दृढवीर्य शिष्य की आत्मा के प्रतिप्रदेश मे यद्यपि क्षुधा की तीव्र वेदना जागृत हो रही थी तो भी वह कभी भी कायर नही बना। અદરના ભાગમાં પ્રવેશ કરીને પિતાને પ્રબળ પ્રભાવ બતાવે છે કહ્યું પણ છે- આ ભૂખ રૂપને નાશ કરે છે, સ્મૃતિને ધ્વસ કરે છે, પાચ ઈન્દ્રિયની શક્તિઓને ક્ષિણ બનાવી દે છે, આખ, કાન અને કપાળમાં દિનતાની નિશાની જગાડે છે કલેશને પરિણામેને જાગ્રત કરે છે, બધુઓને વિયાગ કરાવે છે, વિદેશમાં વાસ કરાવે છે, પૈયને જડમુળથી ઉખેડી નાખે છે, છેલ્લે છેલ્લે આ ભૂખ પ્રાણીઓના પ્રાણોનું પણ હરણ કરે છે કે ૧છે ફરી પણ કહ્યું છે ભૂખથી પીડાતા પ્રાણીમા વિવેક, લજ્જા, દયા, ધર્મ વિદ્યા, સ્નેહ, સૌમ્યતા, બળ, આદિ સઘળા સદગુણે નાશ પામે છે . ર. મુનિ દઠવીર્ય શિષ્યના આત્માના ઉડાણમાં જે કે, ભૂખની તીવ્ર વેદના થઈ હતી તે પણ કેઈ વખત કાયર ન બન્ય પિતાના , ·૧૮૯ उत्तराध्ययमसत्रे तु कर्मनिर्जराथं सुधापरीपहं विजित्य गुरुसेनापरायण एपासीत् । ततो गजमित्र- मुनिः कण्टकजनितामसहा वेदना सहमानः समाधिभावेन निनायुः समाप्य प्रथम- कल्पे पैमानिकदेवत्व प्राप्तः। अथासौ देव स्वकीयपूर्वभवमाधिना विज्ञाय, स्वदिव्यशक्त्या शिष्यरक्षार्थ तत्समीपप्रदेशे वसति निर्माय स्वय मनुष्यरूपः सन् दृढवीर्यशिष्य माह-मुने ! इतः समीपे सतिदृश्यते, अशनपानमानीयताम् । शिष्यो वदति-अयमस्ति कथिदेवमपञ्चा, इह हि नासोद पुरा कापि वसतिः, भूमि अपने वीर्योल्लास से उसने इस परीपह को खूब सरन किया। और गुरु महाराज की सेवा भक्ति की, क्यों कि शिष्य को यह पूर्ण- श्रद्धा थी कि कर्मनिर्जरा के लिये सुधापरीपह को सदन करना ही चाहिये। पैर मे लगे हुए काटे की असह्य वेदना प्रतिक्षण बढने लगी, अपनी आयु के अन्त समयमे समाधिभाव से कालधर्म को प्राप्त होकर प्रथमकल्प में वैमानिक देव हुए। इन्हो ने देव की पर्याय में अपने पूर्वभव को अवधिज्ञान से जानकर अपने शिष्य की प्राणरक्षा निमित्त दिव्यशक्ति से उसके समीप प्रदेश में एक वसति का निर्माण किया और स्वय मनुष्य के रूप में प्रकट होकर शिष्य से कहने लगे कि यहा से नजदीक ही एक वसति दिखाई देती है अतः वहा से आप आहार पानी ले आइये। देव की इस प्रकार यात को सुनकर शिष्य ने चित्त में विचार किया-यह कोई देव छलना करता है । मै पहिले यहा कई बार आया है परन्तु मुझे तो कोई वसति नजर नहीं आई, से आहार पानी વિર્યોમાસથી તેણે આ પરીષહને ખૂબ સહન કર્યો અને ગુરુ મહારાજની સેવા ભક્તિ કરી કેમકે, શિષ્યને એ પૂર્ણ શ્રદ્ધા હતી કે, કમનિર્જરા માટે સુધા પરિષહ સહન કરવો જોઈએ પગમાં લાગેલા કાટાઓની વેદના રેજ બજ વધવા લાગી, પિતાના આયુના આ તસમયમાં સમાધીભાવથી ગુરુજી કાળ ધર્મને પામી પ્રથમ કલ્પમાં વૈમાનિક દેવ બન્યા તેઓએ દેવની પર્યા યમાં પિતાના પુર્વભવને અવધિજ્ઞાનથી જાણીને પિતાના શિષ્યની પ્રાણુરક્ષા નિમિત્ત દિવ્ય શક્તિથી તેના સમીપપ્રદેશમાં એક વતિનું નિર્માણ કર્યું અને પિતે મનુષ્યના રૂપમાં પ્રગટ બનીને શિષ્યને કહેવા લાગ્યા કે, અહિથી નજીક જ એક વસ્તિ દેખાય છે માટે ત્યાથી તમે આહાર પાણી લઈ આવે, દેવની આ પ્રકારની વાતને સાભળીને શિષ્ય ચિત્તમાં વિચાર કર્યો કે, આ કેઈ દેવ મારી છલના કરે છે હુ પહેલા કેટલી વખત ગયો છું પરંતુ મને કઈ વરતી દેખાઈ નથી, માટે ત્યાથી આહાર પાણી લાવ ઊંચિત નથી શિષ્યની આ इसलिये यहा

·૨૮૭
प्रिपदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४ पिपासापरीपहजय २
स्त्रत्या मागेर दृष्टाऽस्माभिः, तोऽत्राशनपान न ग्रहीप्यामि । ततोऽसौ प्रसन्नमनसा
साक्षादेवरूप धृत्वा दृढवीर्यमुनि प्रशसति-धन्योऽसि हहनतोऽसि ' इत्यादि ।
पुनरसौ दृढवीर्यमुनिःसह क्षुधापरीपह सहमानः सपश्रेणीमारा प्रशस्तध्या-
नेन शुभाभ्यवसायेन केवलज्ञान माप्य मोक्ष प्राप्तवान्। स च देवस्तस्य केवलोत्सव
निर्वाणोत्सर च कृत्वा स्वस्थान गतः । एव सर्वमुनिभिरपि दृढवीर्यमुनिवत् क्षुधा-
परीपहः सोढव्यः ॥ ३॥
क्षुधा सहमानस्यैपणीयाहारार्थ भिक्षाचर्या पर्यटतो मुनेर्यदि अमादिजनिता
पिपासा स्याहिं सापि सोढव्येत्याशयेन पिपासापरीपहजय प्राह-
मूलम्
-तओ पुठ्ठो पिवासाए, दोगुच्छी लजसजए ।
सीओदग नै सविजा, वियंडस्सेसणं चरे ॥४॥
ग्रहण करना उचित नहीं है। शिष्य की इस प्रकार दृढ विचारधारा को
देखकर वह देव बहुत ही प्रसन्न हुआ और साक्षात् रूप में
प्रकट होकर शिष्य की बहुत प्रशसा करने लगा, बोला-आप धन्य
है व्रत के पालन करने में अतीव दृढप्रतिज्ञ है। शिष्य ने दुःसह क्षुधा
परीपद को सहन करने से क्षपकोणी पर आरूढ होकर प्रशस्त-ध्यान
एवं शुभाध्यवसाय के बल पर केवलज्ञान का लाभ कर मोक्ष को प्राप्त
किया। इनके गुरु महाराज का जीव जो देव था उसने अपने पूर्वपर्याय
के शिष्य को प्राप्त हुए केवलज्ञान के एव निर्वाण के उत्सव को मना-
कर अपने स्थान गया। इसी तरह प्रत्येक मुनिका कर्तव्य है कि वह
दृढवीर्यमुनि की तरह क्षुधापरीपद को सहन करे ॥३॥
પ્રકારની દઢ ધારણ જોઈને તે દેવને જીવ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા અને પ્રગટ
થઈને શિષ્યની ખૂબ પ્રસંશા કરવા લાગ્યા તેમણે કહ્યું–આપને ધન્યવાદ છે,
વ્રતનું પાલન કરવામા દઢ પ્રતિજ્ઞ છે શિષે દુ સહ ભૂખને પરિષહ સહન
કરવાથી લપક ઉપર આરૂઢ બની પ્રશસ્ત ધ્યાન અને શુભ અધ્યવસાયના
બળ ઉપર કેવળજ્ઞાનને લાભ કરી મોક્ષને પ્રાપ્ત કર્યો દેવ કે જે તેના
ગુરુ મહારાજને જીવ હતો તેણે પોતાના પૂર્વ પર્યાયના શિષ્યને પ્રાપ્ત થયેલ
કેવળજ્ઞાનના અને નિર્વાણના ઉત્સવને મનાવીને પિતાને સ્થાને ગયા આવી
રીતે પ્રત્યેક મુનિનું કર્તવ્ય છે કે, તે દઢવીય મુનિની માફક સુધા પરિષહને
सडन ४२ ॥3॥

·-- २८८ उत्तराप्ययसूत्रे छाया-ततः स्पृष्ट पिपासया, जुगुप्सी लज्जासयतः । शीतोदक न सेवेत विकृतस्य एपणा चरेत् ।। ४ ।। टीका-'तओ पुट्ठो' इत्यादि । तताक्षुधापरीपहानन्तर, पिपासपातृपया, स्पृष्टःव्याः सन् , जुगुप्सी =जुगुप्सक. अनाचारविरत इत्यर्थ तथा लज्जासयतः-लज्जायसयमे सम्यग् यत्नवानित्यर्थः । साधुः शीतोदक-सचित्तं जल ' न सेवेत 'न व्यापृणुयाद किंतु विकृतस्य-ययतण्डुलद्राक्षादिधावनोत्काल्नादिना वर्णगन्धरसस्पर्शेरन्यधाभाव माप्तस्य मासुकस्य जलस्य, प्रासुफजल त्वेकविंशतिविध भातीत्याचारागाने द्वितीयश्रुतस्कन्ये नवमाध्ययने निगदितम्- क्षुधापरीपह को सहन करने वाला मुनि को आहार की गवेषणा करते हुए पिपासा लगे, तथा अहार करने के बाद पिपासा लगे तोउसको सहन करना चाहिये, इस आशय से अय सूत्रकार पिपासापरीषह को कहते हैं-" तओ पुट्टो" इत्यादि। (तओ-तत.) क्षुधापरीपह के अनन्तर (पिवासाए पुठो-पिपासया- स्पृष्ट) पिपासा से व्याप्त होने पर भी (दोगुच्छी-जुगुप्सी) अनाचार- विरत तथा (लज्जसजए-लज्जासयत) सयम की रक्षा करने मे प्रयत्न शील साधु (सीओदग न सेविज्जा-शीतोदकन सेवेत) सचित्त जल का सेवन नहीं करे । किन्तु (वियडम्सेसण चरे-विकृतस्य एषणा चरेत्) विकृत-यव, तण्डुल, एव द्राक्षाआदि के धोने से अथवा उनके उकालने से जिनके वर्ण, गध, रस तथा स्पर्श का परिवर्तन हो चुका है ऐसे प्रासुक जल की गवेषणा करे। तात्पर्य यह है कि पिपासा से पीडित होने સુધા પરિષહ સહન કરનાર મુનિને આહાર કર્યા પછી તરસ લાગે તેને સહન ४२वी ने मे ! भाशयथी ४२ पिपासा परिष छ तओ पुट्ठो-त्या वओ-तत क्षुधा परिषडन। मन-तर पिवासाए पुट्ठो-पिपासयास्पृष्ट तसथी વ્યાપત पाछता अनाया पिरत तथा दोगुच्छि-जुगुप्सी मनायार वि२त तथा लज्जासजए-लज्जासंयत सयमनी रक्षा उपामा प्रयत्नशील साधु सीओदग न सेविज्ज-शीतोदक न सेवेत सथित्त vd સેવન ન કરે કિંતુ वियहस्सेसण चरे-विकृतस्य एपणा चरेत् विकृत (मथित्त)-४५, यामा, द्राक्ष વગેરેના છેવાથી અથવા એને ઉકાળવાથી તેના વર્ણ, ગધ, રસ તથા સ્પર્શનું પરિવર્તન થઈ ચુક્યુ છે એવા પ્રાસુક જળની ગષણ કરે તાત્પર્ય એ છે કે, તરસથી પીડાતા હોવા છતા પણ સાધુએ સચિત્ત ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा०४ पिपासापरीपहजये पानभेदा २८९ (१) उस्सेइम-उत्स्वेदिम-पिष्टोत्स्वेदनार्थमुदकम् । रोटिकाया कृताया येनो- दकेन पिष्टस्थाल्यादिधापन क्रियते तदित्यर्थः । (२) ससेइम-ससेफिम-उत्कालिताना परशाकादीनामनपगतविक्तादिरसाप- सारणार्य शैत्यार्थ वा येनोदकेन धावन क्रियते, तदित्यर्थः । (३) चाउलोदग-तण्डुलोदक-तण्डुलधावनोदकम् । (४) तिलोदग-तिलोदक-तिलधावनोदकम् । (५) तुसोदग-तुपोदक-तुपधारनोदकम् । (६) जवोदग-यवोदस-यवधावनोदकम् , अत्र' यव' इत्युपलक्षण तेन व्रीया- दिधामनोदकस्यापि ग्रहणम् । पर भी साधु को चाहिये कि वह कभी भी सचित्त अनेषणीय जल का उपयोग न करे। प्रासुक जल इक्कीस २१ प्रकार का होता है यह यात आचारागसूत्र मे द्वितीय श्रुतस्कन्ध के नवम अध्ययन में कही गई है- १ उस्सेहम-भोजन बन चुकने के बाद आटे की थाली आदिका धोवन। २ ससेइम-शाकपत्रादिकों के उबालने पर उनका कडआपन आदि निकालने के लिये अथवा उन्हें ठडे करने के लिये जो जल ऊपर से डाला जाता है वह । ३ चाउलोदक-चावलों का धोवन । ४ तिलोदग-तिलों का धोवन । ५ तुसोद्ग-तुपों कोधोने से निकला हुआ जल। ६ जवोदग-जौ आदि का धोया हुआ जल । જળને ઉપયોગ કદી પણ ન કરવું જોઈએ પ્રાસુક જળ એકવીસ પ્રકારનું હેય છે આ વાત આચારાગસૂત્રમ બીજા વ્યુતરક ધના નવમા અધ્યયનમાં કહેવામાં આવેલ છે उस्सेइम ૧ ભજન બની ચુક્યા પછી આટાની થાળી વિગેરેનું વર્ણ ससेइम ૨ શાક પત્રાદિકને ઉકાળવાથી તેના કડવા પટ્ટા વગેરેને કાઢવા માટે અથવા તેને ઠંડા કરાવવા માટે જે પાણી ઉપરથી નાખ- વામાં આવે છે તે चाउलोद्ग- ૩ ચેખાનુ ધાવણ तिळोद्ग- तुसोद्ग- ૫ તુને ધોવાથી નિકળેલ પાણી जवोदग ૬ જવ આદિને શ્વેતા નિકળેલ પાણી કે તલનું ધાવણ उ०३७ ·- ૨૮૮ उत्तराप्ययस्ये छाया-ततः स्पृष्ट पिपासया, जुगुप्सी लज्जासयतः । शीतोदक न सेवेत विकृतस्य एपणा चरेत् ॥ ४ ॥ टीका-'तओ पुट्ठो' इत्यादि । तता क्षुधापरीपहानन्तर, पिपासपातृपया, स्पृष्टः व्याप्तः सन् , जुगुप्सी =जुगुप्सक. अनाचारविरत इत्यर्थ तथा लज्जासयता-लज्जासयमे सम्यग् यत्नवानित्यर्थः । साधुः शीतोदर-सचित्त जल 'न सेवेत 'न व्यापणुयात् किंतु विकृतस्य यवतण्डुलद्राक्षादिधावनोत्काल्नादिना वर्णगन्धरसस्पर्शरन्यथाभाव प्राप्तस्य मासुकस्य जलस्य, प्रासुफजल त्वेकशितिविध भरतीत्याचाराद्गमूने द्वितीयश्रुतस्कन्धे नवमाध्ययने निगदितम्- क्षुधापरीपह को सहन करने वाला मुनि को आरार की गवेषणा करते हुए पिपासा लगे, तथा अहार करने के बाद पिपासा लगे तोउसको सहन करना चाहिये, इस आशय से अय सूत्रकार पिपासापरीषह को कहते हैं-" तओ पुढो" इत्यादि । (तओ-ततः) क्षुधापरीपह के अनन्तर (पिवासाए पुट्ठो-पिपासया- स्पृष्ट.) पिपासा से व्याप्त होने पर भी (दोगुच्छी-जुगुप्सी) अनाचार- विरत तथा (लज्जसजए-लज्जासयत.) सयम की रक्षा करने मे प्रयत्न शील साधु (सीओदग न सेविज्जा-शीतोदक न सेवेत) सचित्त जल का सेवन नहीं करे । किन्तु (वियडम्सेसण चरे-विकृतस्य एपणा चरेत) विकृत-यव, तण्डुल, एव द्राक्षा आदि के धोने से अथवा उनके उकालने से जिनके वर्ण, गध, रस तथा स्पर्श का परिवर्तन हो चुका है ऐसे प्रासुक जल की गवेषणा करे। तात्पर्य यह है कि पिपासा से पीडित होने સુધા પરિષહ સહન કરનાર મુનિને આહાર કર્યા પછી તરસ લાગે તેને સહન ४२पी न मा शयथी सूत्रा२ पिपासा परिषड छ तओ पुट्ठो-त्या तओ-तत क्षुधा परिषठना मनन्तर पिवासाए पुट्ठो-पिपासयास्पृष्ट तरसथी व्यायत । छ मनाया पिरत तथा दोगुच्छि-जुगुप्सी अनाया पिरत तय लज्जासजए-लज्जासंयत યમની રક્ષા કરવામાં यत्नशीस साधु सीओदग न सेविज्ज-शीतोदक न सेवेत सथित्त सनु સેવન वियहस्सेसण चरे-विकृतस्य एपणा चरेत् विकृत (अयित्त)-४१, यामा, द्राक्ष વગેરેના છેવાથી અથવા એને ઉકાળવાથી તેના વર્ણ, ગ ધ, રસ તથા સ્પર્શનુ પરિવર્તન થઈ ચુકયુ છે એવા પ્રાસુક જળની ગષણ કરે તાત્પર્ય એ છે કે તરસથી પીડાતા હોવા ન કરે કિંતુ ती कोन ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा०४ पिपासापरीपहजये पानभेदा २८९ (१) उस्सेइम-उत्स्वेदिम-पिष्टोत्स्वेदनार्थमुदकम् । रोटिकाया कृताया येनो- दकेन पिष्टस्थाल्यादिधारन क्रियते तदित्यर्थः । (२) ससेइम-ससेफिम-उत्तालिताना पत्रशाकादीनामनपगतविक्तादिरसाप. सारणार्थ शैत्यार्थ वा येनोदकेन धावन क्रियते, तदित्यर्थः । (३) चाउलोदग-तण्डुलोदक-तण्डुलधावनोदकम् । (४) तिलोदग-तिलोदक-तिलधावनोदकम् । (५) तुसोदग-तुपोदक-तुपधावनोदकम् । (६) जवोदग-ययोदक-यवधावनोदकम् , अत्र 'यव' इत्युपलक्षण तेन ब्रीह्या. दिधामनोदकस्यापि ग्रहणम् । पर भी साधु को चाहिये कि वह कभी भी सचित्त अनेपणीय जल का उपयोग न करे। प्रासुक जल इक्कीस २१ प्रकार का होता है यह बात आचारागसूत्र मे द्वितीय श्रुतस्कन्ध के नवम अध्ययन में कही गई है- १ उस्सेइम-भोजन बन चुकने के बाद आटे की थाली आदिका धोवन । २ ससेइम-शाकपत्रादिकों के उवालने पर उनका कडुआपन आदि निकालने के लिये अथवा उन्हें ठडे करने के लिये जो जल ऊपर से डाला जाता है वह । ३ चाउलोदक-चावलों का पोवन । ४ तिलोदग-तिलों का धोवन । ५ तुसोदग-तुपों को धोने से निकला हुआ जल। ६ जवोदग-जौ आदि का धोया हुआ जल । જળનો ઉપયોગ કદી પણ ન કરવું જોઈએ પ્રાસુક જળ એકવીસ પ્રકારનું હોય છે આ વાત આચારાગસૂત્રમાં બીજા ક્રુતસ્કંધના નવમાં અધ્યયનમાં કહેવામાં આવેલ છે उस्सेइम ૧ ભેજન બની ચુક્યા પછી આટાની થાળી વિગેરેનું વર્ણ ससेइम- ૨ શાક પત્રાદિકને ઉકાળવાથી તેના કડવા પણા વગેરેને કાઢવા માટે અથવા તેને ઠડા કરાવવા માટે જે પાણી ઉપરથી નાખ- વામાં આવે છે તે चाउलोग- ૩ ચોખાનુ ધાવણ तिलोदग- तुसोदगं- ૫ તુને ધવાથી નિકળેલ પાણી जवोदग- ૬ જવ આદિને જોતા નિકળેલ પાણી ૪ તલનું ધાવણ उ०१0 ·. उत्तराध्ययनसते अथ ग्रामनगरादिभ्यो पहि क्वचिदटव्यादिमार्गे विहरन मुनिर्यदि पिपासया पीडितः स्यात् तदाऽपि तत्परीपहः सोढव्य इत्याह--- मूलम्-छिन्नावाएसु पथेसु, ओउरे सुपिवासिए । परिसुकमहादीणे, त तितिक्खे परीसह ॥५॥ छाया-छिन्नापातेषु पथिपु आतुरः सुपिपासितः । परिशुष्कमुखादीन त तितिक्षेत परीपहम् ।। ५ ॥ टीका-'उिन्नावाएसु' इत्यादि । छिन्नापातेपु-छिन्ना अपगता, आपात:-जनाना गमनागमनरूपः संचारो यत्र तेपु, पथिपु-मार्गेषु गच्छनिति शेपः, आतुर. तृपया व्याप्तकायः, अत एवं सुपिपासितः अतिशयेन तृपितः, अत एव परिशुष्कमुखादीना परीशुष्कमुखः गत निष्ठीवनतया शुष्कतालुरसनोष्ठः, स चासापदीनश्च परिशुष्पमुखादीन., परिशुष्क- ग्राम नगर आदि से बाहर किसी अटवी आदि के मार्ग मे विचरते हुए साधु को यदि पिपासा से आकुलता उत्पन्न हो जावे तो भी उसे उस द्वितीय क्षुधापरीपद को सहन करना चाहिये यह बात इस नीचे की गाथा द्वारा सूत्रकार प्रकट करते है-'उिन्नावाएसु' इत्यादि। अन्वयार्थ-(छिन्नावाएसु-छिन्नापातेपु) जिन मार्गों मेजनो का आवाग मनरूप सचार छिन्न हो गया है अर्थात्-नहीं होता है ऐसे (पथेसु-पथिषु) मार्गों में सचरण अर्थात्-विचरण करता हुआ साधु (सुपिवासिए आउरे-सुपिपासितः आतुर.) यदि पिपासा से व्याप्त होकर आतुर- अत्यत पीडित हो जाता है और इसीसे (परिसुक्कमुहादीणे-परिशुष्क- मुखादीन.) जिसके मुख का चक तक भी सूखचुका है और ऐसी ગ્રામ, નગર વગેરેથી બહારના રસ્તા ઉપર વિચરતા સાધુને માર્ગમા તર સની આકુળતા ઉત્પન્ન થાય તે પણ તેણે એ બીજા સુધાપરીષહને સહન કરવા नये २ त नायनी ॥ २॥ सूत्रा२ ४८ ४३ छे छिन्नावाएसु-त्या सम्पया--छिन्नावाएसु-छिन्नापातेपुरे भाभा भासाना अपामन३५ सयार ५५ थ६ गये। डाय अर्थात् नया था सपा पथेसु-पथिपु भागभा सयार अर्थात् पियार ४२ना२ साधु सुपिवासिए आउरे-सुपिपासित आतुर पालना तरसथी व्याण मनी सत्यत पारित 45 orय छ भने मेथी परिसुक्कमुहादीणे -परिशुष्कमुखादीन ना भादाभानु थु: ५५ सुआ नय छे मेवी, ·प्रियदर्शिनी टीका ५० २ गा ५ पिपासापरीपहजय २९३ मुखोऽपि सनदीन इत्यर्थः । त-पापरीपह, तितिक्षेत-सहेत । अय भाव-निर्जन- स्थानस्थितोऽपि पान्याकुलितोऽपि सन् सचित्तमनेपणीय जल न पिदिति । 'छिन्नावामु पथेसु' इत्यनेन मुनीना चरणविहारः मूचितः। 'आउरे' इत्यनेन-परीपदावस्थायामपि समाधिभावेन वर्तितव्यमिति पोधितम् । 'सुपिवासिए' इत्यनेन पिपासापिक्येऽपि सचित्तमनेपणीयमुदकं न ग्रहीत. व्यमिति मूचितम् । परिमुकमुहादीणे' इत्यनेन कष्टावस्थायामपि परीपहो जेतव्य एवेति- मुचितम् । 'तितिक्खे' इत्यनेन परीपदोपस्थिती सहिष्णुता समाश्रयणीया, इति पोधितम्। हालत में तालु, रसना एव ओष्ठ भी बिलकुल शुष्क हो चुका है फिर भी अदान बना हुवा मुनि (त परीसह तितिक्खे-त परीपद तितिक्षेत) इस तृपापरीपह को जीते। तात्पर्य इसका यह है कि निर्जनस्थान में रहने पर भी यदि साधु तृपा से पीडित होता है तो भी उसे सचित्त अनेपणीय जल का पान नहीं करना चाहिये । गाथा में रहे हुए “छिन्नावाएसु पथेसु" इस विशेषणगर्भित पद द्वारा मुनियों का चरण विहार सूचित किया है। " आउरे" पद द्वारा परीपह अवस्था मे मुनियों को समाधिभावपूर्वक रहना बतलाया गया है। सुपिवासिए" पद् द्वारा पिपासा की तीव्र अवस्था में भी सचित्त अनेपणीय उदक नहीं लेना चाहिये, यह प्रकट તાલુ રસના અને હઠ પણ તદ્દન સુકા બની જાય છે, એવી પરિસ્થિતિમાં भुपात ५ महीन मनेस मुनि त परिसह वितिक्खे-त परिपह तितिक्षेत એ તૃષા પરીષહને જીતે એનું તાત્પર્ય એ છે કે, નિર્જન સ્થાનમાં રહેવા છતા પણ સાધુ તરસથી પીડિત હોય તે તેણે સચિન અનેપણુય જળનું પાન ન કરવું જોઈએ गाथामा रहेता “ छिन्नावाएसु पथेसु" शेष गर्मित पहारा भुनि- योन। य२९ विडार सुयपामा मा छे आउरे-माप४थी परीप अवस्थामा મુનિયેએ સમાધિ ભાવ પૂર્વક રહેવાનું બતાવેલ છે સુવિવાહ આ પદથી તરસની તીવ્ર અવસ્થામાં પણ સચિત્ત અનેષણય પાછું ન લેવું જોઈએ, .

·૨૨૪ उत्तराध्ययमसूत्रे अनदृष्टान्त:- आसीदुज्जयिन्या धनमित्रनामकः श्रेष्टी, स धनमियनाम्नाऽष्टवर्पवयस्केन सपुत्रेण सह मित्रगुप्ताचार्यसमीपे मनजितः । स धनप्रियशिष्यः सपरिवारेणाचार्येण सह कदाचिन्मार्गे हिरन् पिपासातोऽभवत् । अन्यैः साधुभिः सहाचार्यमग्रे गत दृष्ट्वा धनमित्रमुनिना नदीमालोक्य पुत्रानुरागेण कथितम् , वत्स! जल पिन, पवादालो- चनया शुद्धिर्भविष्यति । इत्युक्तोऽपि शिष्यो जलपान कर्तुं न पान्छति । ततो किया गया है। " परिसुकमुहादीणे" इस पद से मूत्रकार यह प्रदर्शित कर रहे हैं कि कष्ट की अवस्था में भी परोपही को जीतना ही चाहिये। "तितिक्खे" पद से यह ज्ञात होता है कि परीपर की उपस्थिति में घवड़ाना नहीं चाहिये किन्तु सहिष्णुता धारण करनी चाहिये। इस विषय को अब दृष्टान्तद्वारा स्पष्ट किया जाता है- उज्जैनी नगरी मे धनमित्र नाम का एक सेठ रहता था। वैराग्य पाकर उसने अपने आठवर्ष के धनप्रिय नामक पुत्र के साथ मित्रगुप्तआचार्य के पास मुनिदीक्षा धारण करली । एक समयकी बात है कि वे धनप्रिय मुनि सपरिवार आचार्य के साथ जब विहार कर रहे थे तय मार्ग में उन को प्यास की वेदना जागृत हुई । अन्य साधुओ के साथ आचार्य को आगे गये हुए जान कर धनमित्र मुनि ने नदी को देखते ही पुत्रा नुराग के वशवर्ती बन धनप्रिय से कहा कि वत्स! जल पीलो, पीछे आलोचना से इसकी शुद्धि कर लेना। इस प्रकार धनमिनमुनि के वचन એવુ પ્રગટ કરેલ છે પરિણુમુદ્દાને આપદથી કણની અવસ્થામાં પણ પરિ બહેને જીતવા જોઈએ એવું સૂત્રકાર પ્રદર્શિત કરે છે " तितिक्खे" सापही પરિષહના આવવાથી ગભરાવું ન જોઈએ પરંતુ સહિષ્ણુતા ધારણ કરવી જોઈએ આ વિષય ઉપર એક દુષ્ટાત કહેવામાં આવે છે ઉજજૈની નગરીમા ધનમિત્ર નામે એક શેઠ રહે તે હેતે વૈરાગ્ય પામીને તેણે પિતાના આઠ વર્ષના ધનપ્રિય નામના પુત્ર સાથે મિત્રગુપ્ત નામના આચાર્ય પાસે મુનિ દીક્ષા ધારણ કરી એક સમયની વાત છે કે, ધનપ્રિય મુનિ સપરિવાર આચાર્યની સાથે જ્યારે વિહાર કરી રહેલ હતું, ત્યારે માર્ગમાં તેને તરસ લાગી બીજા સાધુઓ સાથે આચાર્યને આગળ ગયેલા જાણીને ધનમિત્ર મુનિએ નદીને જોઈને પુત્ર પ્રેમને વશ બની ધનપ્રિયને કહ્યું, વસ્ત્ર પાણી પીઈ લે પછી આલોચનાથી એની શુદ્ધિ કરી લેજો આ પ્રકારના ધન મિત્ર - ·। प्रयदर्शिनी टीका म०२ गा ५ पिपासापरीपहजये धनप्रियदृष्टान्त धनमित्रमुनिश्चिन्तयति-मम समक्षे नाय जल पिरतीति, एप विचिन्त्य शुष्कमार्गेण सत्वर नदीमुत्तीर्याने गतः, तदनन्तर धनप्रियमुनिर्जलपानार्थ नद्या प्रविश्यालली जल भृत्वा सद्यः सजातकारण्यश्चिन्तयति-कथमह जल पियामि । यतः- एगमि उदगदिम्मि, जे जीवा जिणपरेहि पन्नत्ता । ते सरिसवपरिमित्ता, जम्बुद्दीवे न मायति ॥१॥ छाया-एकस्मिन्नुदकपिन्दौ, ये जीना जिनारैः प्रज्ञप्ताः । ते सर्पपपरिमानाः जम्बूद्वीपे न मायेयुः ॥ १ ॥ व्याख्या-एकस्मिन् जलपिन्दी ये जीवाः सन्ति, ते यदि सर्पपप्रमाण शरीर धृत्वा वर्तेयुस्तहि जम्बूद्वीपे न मायेयुरित्यर्थः ॥ १॥ सुनकर धनप्रिय ने पानी पीने की जरा भी इच्छा नहीं की। इस परि- स्थिति को देखकर धनमित्र मुनि ने विचार किया कि यह मेरे साम्हने जल नहीं पीवेगा अत यहा से चल देना चाहिये, सो वे शुष्कमार्ग से नदी को पार कर आगे चले गये। इसके बाद धनप्रियमुनि जलपान करने के लिये नदी में प्रविष्ट हुए और अजलि मे पानी भर कर दया भाव से विचारने लगे कि इस अकरपनीय सचित्त जल को में कैसे पीऊँ क्यों कि- " एगमि उदगविंदुम्मि, जे जीवा जिणवरेहि पन्नत्ता। ते सरिसवपरिमित्ता, जवुद्दीवे न मायति ॥१॥" एक जल के विन्दु में जितने जीव जिनेन्द्र भगवान ने बतलाये हैं वे यदि सरसों के आकार को धारण करलें तो इस जवृद्वीप मे नही समा सकते हैं ॥१॥ મુનિના વચન સાંભળીને ધનપ્રિયમુનિયે પાણી પીવાની પણ ઈચ્છા ન કરી આ પરિસ્થિતિને જોઈ ધનમિત્રમુનિએ વિચાર કર્યો કે, આ મારી સામે પાણી પીશે નહી માટે અહી થી ચાલવું જોઈએ જેથી તેઓ સુકા માર્ગેથી નદીને પાર કરીને આગળ ચાલ્યા આ પછી ધનપ્રિયમુનિએ જળપાન કરવા માટે નદીમાં પ્રવેશ કર્યો અને હાથમાં પાણી લઈ દયા ભાવથી વિચારવા લાગ્યા કે, આ અકલ્પનીય સચિત્ત પાણી હું કેવી રીતે પીઉ કેમકે કહ્યું છે કે- एगमि उदगविंदुम्मि, जे जीवा जिणवरेहि पन्नत्ता । ते सरिसव परिमित्ता, जम्बुद्दिवे न मायन्ति ॥१॥ જળના એક ટીપામાં જેટલા જીવ જીનેન્દ્ર ભગવાને બતાવ્યા છે તે કદાચ સરસવના આકારને ધારણ કરીયે તે આ જમ્મુદ્વિપમાં સમાઈ ન શકે કેળા જર ·उत्तराध्ययनसो जत्य जल तत्य वण, जत्य पण तत्य णिन्छियो तेज। तेऊ वाउसहगो, तसा य पचखया चे ॥२॥ छाया-यन जल तर वन, यत्र वन तर निश्चित तेजः। तेजो वायुसहगत साथ प्रत्यक्षका एवं ॥२॥ व्याख्या-यन जल तत्र वन-धनस्पतिः, यर वनस्पतिस्तन निथयेन तेजो- वहिः, यत्र तेजस्तन वायुः सहयोगिसाद , प्रसास्तु प्रत्यक्षा एव सन्ति ॥२॥ हतूण परप्पाणे, अप्पाण जो करेइ सप्पाण । अप्पाणं दिसाण, कए य नासेइ सप्पाण ॥३॥ छाया-हत्या परमाणान्, आत्मान यः करोति सप्राणम् । अल्पाना दिवसाना, कृते नाशयति सात्मानम् ॥३॥ व्याख्या-तस्मात् परमाणान् हला यः आत्मान सम्राण-सवल करोति, स अल्पाना दिवसाना कृते स्वात्मान नाशयति ॥३॥ जत्व जल तत्थ वण, जत्य वण तत्थ णिच्छिओ तेज। तेऊवाउ सगओ, तसा य पच्चस्खया चेव ॥ २॥" जहा जल है वरा निश्चित वनस्पति है। जहा वनस्पति है वहा निश्चित तेज-अग्नि है। जहा तेज है वहा निश्चित वायु है। त्रसकाय तो प्रत्यक्ष ही है ॥२॥ हतृण परप्पाणे, अप्पाण जो करेइ सप्पाण। अप्पाण दिवसाणं, क य नासेइ सप्पाण ॥ ३॥" जो दूसरे जीवों के प्राणो का हनन कर कुछ ही दिनों के लिये अपने आपको सबल बनाने की चेष्टा करता है वह अपने आपका विनाश करता है ॥३॥ जत्थजल तत्थ वण, जत्थ वण तत्थ णिच्छिी तेउ । तेउ वाउसहगओ, तसाय पच्चक्खया चेव ॥२॥ જ્યા જળ છે ત્યા વનસ્પતિનુ હોવુ નિશ્ચિત છે, જ્યાં વનસ્પતિ છે ત્યા તેજ અગ્નિ નિશ્ચિત છે જવા તેજ છે ત્યા વાયુ નિશ્ચિત છે ત્રસકાય તે પ્રત્યક્ષ છે જ મારા हतूण परप्पाणे, अप्पाण जो करेइ सप्पाण । अप्पाण दिवसाण, कए य नासेइ सप्पाण ॥३॥ જે બીજા ના પ્રાણની વિરાધના કરીને થોડા દિવસ માટે પિતે પિતાની જાતને સબળ બનાવવાની ચેષ્ટા કરે છે તે પોતે પિતાની જાતને વિનાશ કરે છે ? , ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ५ पिपासापरीपहजये धनप्रियदृष्टान्त महो' दुर्लभा सयमप्राप्तिः, ततोऽपि सयमरक्षण दुर्लभतर, तचाप्कायविराधनया पट्कायविराधनाया सत्या न भवितु शक्यते, सयमरक्षणाभावे सपा महानताना भङ्गा स्यात् , ततव चतुर्गतिकससारपरिभ्रमण भविष्यति । यस्मान्नेद जल पास्यामीति निश्चित्यासी मुनि रजलितो जल नयामेव यतनया मुमोच। स लघुवयस्कोऽपि मह- नीयधैर्यः शुप्फमार्गेण ता नदीमुत्तीय तत्तीर एवं पिपासया गन्तुमक्षमः सन् भूमौ निपवितः। इस प्रकार विचार कर धनप्रियनामक लघुमुनिने यह भी विचार किया कि इस ससार मे जीवों को एक तो सयम की प्राप्ति होना दुर्लभ है, और उसकी अपेक्षा सयम की रक्षा महान् दुर्लभ है । मैं कच्चा पानी पी तो अप्काय की विराधना होती है अप्काय की विराधना में पट्काय की विराधना अवश्य होती है, पट्काय को विराधना से सयम की रक्षा नही हो सकती । जहा सयम की रक्षा नहीं है वहां समस्त महाव्रतों का भग है। इनके भग से ससारपरिभ्रमण अवश्य होता है, अतः मै तो इस जलको नहीं पीऊँगा। इस प्रकार निश्चय कर लघुमुनि ने बडी ही यतना से अजलि में लिये हुए जल को उसी नदी मे छोड दिया। उस समय उनकी आयु कोई अधिक नहीं थी परतु धैर्य की मात्रा हृदय मे बढी हुई थी इस लिये यथा कथचित् वे शुष्क- मार्ग से होकर नदी को पार करके दूसरे तीर पर आगये । परन्तु प्यास ने इतनी प्रवलता धारण की कि वे आगे मार्ग पर नहीं चलसके और આ પ્રકારને વિચાર કરી ધનપ્રિય નામના નાના મુનિયે એ વિચાર કર્યો કે, આ સંસારમાં જેને એક તે સયમની પ્રાપ્તિ થવી દુર્લભ છે અને તેની અપેક્ષા સયમની રક્ષા મહાન દુર્લભ છે હુ કાચુ પાણી પીઉ તે અપ કાયની વિરાધના થાય છે, અપૂકાયની વિરાધનામા પકાયની વિરાધના અવશ્ય બને છે પટકાયની વિરાધનાથી સયમની રક્ષા થતી નથી જ્યા સયમની રક્ષા નથી ત્યા સમસ્ત મહાવ્રતને ભાગ છે તેના ભાગથી સસાર પરિભ્રમણ અવશ્ય થાય છે માટે હું તે આ જળને પીઈશ નહી આ પ્રકારને નિશ્ચય કરી લઘુ મુનિયે ખૂબજ યતનાથી ઓબામા લીધેલ પાણીને તે નદીમાં છોડી દીધું આ સમયે તેની ઉમર કોઈ મોટી ન હતી પરંતુ ધેની માત્રા હદયમાં વધેલી હતી આ કારણે આગળ કહેવામા આવ્યા પ્રમાણે સુકા માર્ગથી નદીને પાર કરી સામા કાઠે પહોચી ગયા પર તુ તરસ એટલા જોરથી લાગી હતી કે આને उ०३८ ·२९८ उत्तराभ्ययनसूत्र अथ पिपासाविपशोऽपि धर्मे निथलमतिरसौ पचनमस्कारस्मरणपूर्वक समा धिभावेन देह विहाय प्रथमफ्ल्पे वैमानिकदेवत्वेन समुत्पन्नः। ततोऽवधिज्ञानेन स्वपूर्वभर विज्ञाय तेन धनमियेण दवेन सपा मुनीनामनुपहार्य वैक्रियशक्त्या पथि गोकुल निर्मितम् । जथ सपरिवारो मिनराप्ताचार्य. पुरतो गोकुल दृष्ट्वा तत्र शुद्ध तक्रादि गृहीत्वा पिपासा निमार्य चलितः । अथ तेन देवेन स्वपरिचयार्थमेकस्य साधोरासन विस्मारितम् । येन मुनिनाऽऽसन विस्मृतम् , स च स्वासनान्वेपणार्थ पुनर्गोकुलस्थानमागत्य गोकुलमपश्यन् मत्यारत्तः सर्वान् मुनीनगीव-नास्ति तत्र वही पर गिर पडे । पिपासा से विवश होने पर भी इनकी मति धर्म में निश्चल बनी रही, पचनमस्कार मन का स्मरण करते हुए इन्होने समा- धिभाव से काल को प्राप्त किया। पिपासापरीपह को सहन करने के प्रभाव से ये प्रथमकल्प मे वैमानिक देव हुए। अवधिज्ञान से अपने पूर्व भव को जानकर उस लघुमुनि के जीव देव ने समस्त मुनियों की रक्षा के लिये अपनी वैक्रियिक शक्ति से मार्ग में गोकुल की रचना कर दी। सपरिवार मित्रगुप्ताचार्य ने आगे गोकुल देखा। वहा से शुद्ध तक आदि को लेकर अपनी पिपासा को शात किया, एव आगे विहार करना प्रारभ कर दिया। किसी ने भी यह नही जाना कि यह सब देवकृत माया है, अत देव ने अपने परिचय के निमित्त एक साधु को अपना आसन विस्मृति करा दिया । जो मुनि वहा पर आसन भूल गया था वह उस आसन को लेने के लिये पीछे उस स्थान पर आया तो क्या देखता है कि यहा पर तो कोई લઈ તે આગળ માગે ચાલી શકયા નહી અને ત્યાં જ પડી ગયા વિવશ બનવા છતા પણ તેની મતિ ધર્મમા નિશ્ચલ બની રહી પચનમસ્કાર મત્રનું સ્મરણ કરીને તેમણે સમાધી ભાવથી કાળધર્મ પ્રાપ્ત કર્યો તરસના પરીષહને સહન કરવાના પ્રભાવથી તે પ્રથમ કલ્પમાં વૈમાનિક દેવ થયા અવ- ધિજ્ઞાનથી પિતાના પૂર્વભવને જાણીને તે લઘુમુનિના જીવ દેવે સમસ્ત મુનિના અનુગ્રહ માટે પિતાની વૈકિયિક શક્તિથી માગમાં ગોકુળની રચના કરી સપરિ વાર મિત્રગુણાચા આગળ ગોકુળ જોયું અને ત્યાથી શુદ્ધ છાશ આદિ લઈને પિતાની તરસ છિપાવી અને આગળ વિહાર કરવા લાગ્યા કેઈએ એ ને જાણ્યું કે આ બધી દેવકૃત માયા હતી આથી દેવે પિતાના પરિચય નિમિત્ત એક સાધુને તેનુ આસન ભુલાવી દીધું જે મુનિ આસન ભુલી ગયા હતા તે મુનિ ત્યા આસન લેવા માટે પાછા આવ્યા તે શુ દેખે છે કે ત્યા કઈગોકુળ તરસથી ·प्रियदर्शिनी टीका ३०२ गा०५-६ शीतपरीपहजय २९९ पूर्वदृष्ट गोकुलम् । तदा तद्वचनेन सर्परपि साधुभितिगोकुलाभावैस्ता काचिदेव शक्तिर्विदिता । सर्वस्तत्पिण्डभोजनस्य प्रायश्चित्त कृतम् । ततस्तनागत्य तेन देवेन ससारावस्थाया तात सगुरु मुक्त्वा सर्वे साधवो वन्दिताः। किं कारण त्वया नाय वन्दितः १ एवमाचार्येण पृष्टोऽसौ सर्व स्ववृत्तान्त सचित्तजलपानार्थ पितुः प्रेरण च सर्वेपा साधूना पुरस्ताद् कथयित्वा देवलोक गतः। एवमन्यैरपि मुनिभिस्तुपापरीपहः सोढव्यः ॥ ५ ॥ भुधापिपासापरीपइसहनेन कृशशरीरस्य साधोः शीतकाले शीतमपि नहु पा- धते, इति शीतपरीपहजय प्राह- गोकुल नहीं है। वह शीघ्र ही पीछे वहा से वापिस लौटा और अपने आचार्य के पास आकर इस बात को कहा कि अब तो वहा पर कोई गोकुल नहीं है । साधुओं ने जब यह बात सुनी तो उन्हों ने यह निश्चित किया कि अवश्य इस मे कोई देव की माया थी। सब ने मिलकर इसका प्रायश्चित्त लिया, क्यो, कि इन सब ने वहा से पहिले तक्रादि को ग्रहण किया था। बाद में देव ने आकर अपने ससार अवस्था के पिता-धन- मित्र मुनि को छोडकर बाकी के समस्त साधुओं को वदना की। आचार्य ने पूछा धनमित्र मुनि को बदन क्यों नहीं किया तब उस देव ने समस्त पहिले का वृत्तान्त जो धनमित्र मुनि ने सचित्त जल को पीने के लिये अपने शिष्य धनप्रिय को मुनि की अवस्था मे कहा या आचार्य के समक्ष कह दिया। कह कर फिर यह स्वर्ग को वापिस चला गया। इसी प्रकार अन्य मुनियो को भी तृपापरीपद का विजय करना चाहिये ॥५॥ નથી તે એજ વખતે પાછા ફર્યા અને પિતાના આચાર્યની પાસે આવીને કહ્યું કે, ત્યાં તે કઈ ગોકુળ નથી. સાધુએાએ જ્યારે આ વાત સાંભળી તે તેઓએ એવું નક્કી કર્યું કે, અવશ્ય આમાં કોઈ દેવની માયા હતી. સહુએ મળીને તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત લીધુ કારણ કે, તે સહુએ ત્યાથી છાસ આદિ વસ્તુ ગ્રહણ કરેલ હતી બાદમાં દેવે આવીને પિતાના સસાર અવસ્થાના પિતા ધનમિત્ર મુનીને છોડીને બાકીના સમસ્ત સાધુઓને વ દના કરી, આચાર્યો પૂછયું કે, ધનમિત્ર મુનિને વદના કેમ ન કરી? ત્યારે તે દેવે પહેલાને સમસ્ત વૃત્તાત જે ધન મિત્ર મુનિયે સચિત્ત પાણી પીવા માટે પિતાના શિષ્યને મુનિ અવસ્થામાં કહ્યું હતું તે આચાર્ય સમક્ષ કહી દીધુ આ કહીને તે પોતાના મુળધામ સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા આ પ્રકારે અ યમુનિએ પણ તૃષાપરીષહને વિજય કરવો જોઈએ પા ·" ३०० उत्तराध्यपनसूत्रे म्लम्-चरत विरंय लूह, सीय फसइ एगेया । नोइ वेल" मुंणी गच्छे, सोचा णं जिणसासणं ॥६॥ छाया-चरन्त विरत रूक्ष, शीत स्पृगति एकदा । नातिवेल मुनिर्गच्छेत् श्रुत्वा खलु निनशासनम् ॥ ६ ॥ टीका-'चरत' इत्यादि । चरन्त=मोक्षमार्गे, ग्रामानुग्राम पा विहरन्त, चिरत-सावययोगतो निवृत्तम्- अग्निमज्वालनादिभ्यो निटत्तमित्यर्थः, रूक्ष-स्निग्धाहारवैलाम्यगपरिहारेण चूसरा मुनिम् , एकदा-शीतकाले, शीत स्पृशतिन्पीडयति । शीतकाले हि वनस्पतयो हिमनिपातेन परित. परिशुष्का भवन्ति, पथिकाः सफोचितपाणयः पदैकमपि गन्तुमममर्थाः पद्गुवत् तत्र तत्रैव तिष्ठन्ति, केचित् क्वणइन्तवीणिकाः कम्पमानगात्रा. इशानुसेवनाय तदभिमुख शलभा इवापतन्ति । क्षुधा एवं पिपासा परीपह के सहन करने से मुनि का शरीर कृश हो जाता है इससे शीतकाल में शीत की पीडा यहुत होती है इसलिये तीसरे शीतपरीपह को जीतना चाहिये, यही यात इस नीचे की गाथा से सूत्रकार प्रकट करते हैं- 'चरत विरय' इत्यादि अन्वयार्थ-(चरत विरय-चरन्त विरत) मोक्ष मार्ग मे अथवा एक ग्राम से दूसरे ग्राम मे विहार करने वाले तथा सावद्ययोग से विरक्त एव (लूह-रूक्षम्) स्निग्धातार तैलमर्दन आदि के त्याग से धूसर शरीर वाले ऐसे मुनि को (एगया-एकदा) शीतकाल में (सीय फुसइ-शीत स्मृ- शति ) शीत पीडित करता है। उस समय वह मुनि (ण-खल) निश्च ભૂખ અને તરસ સહન કરનારા મુનિનુ શરીર દુર્બળ બની જાય છે, અને દુર્બળ શરીરવાળાને ઠડિથી બહુ પીડા થાય છે આથી ત્રીજે ઠડિના પરિષહને મુનિએ છત જોઈએ એવી વાત સૂત્રકાર નીચેની ગાથાથી પ્રગટ કરે છે चरत विरय ऽत्यादि मन्वयार्थ-चरत विरय -चरत विरत मोक्षमा अथवा मे भाभी भी ગામે વિહાર કરવાવાળા તથા સાવદ્ય વેગથી વિરકત અને સૂક્ષ સ્નિગ્ધાહાર Naभईन माहिना त्यायी धूसर शरीरवा सपा मुनिने एगया-एकदा शीतभा सीय फुसइ-शीत स्पृशति शीतst पीडित ४२ छ त समये तमुनि -खलु ·प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा ६-७ शीतपरीपहजय ३०१ पायवश्व तुपारासारसगादतिशय शिशिराः प्राणिना शरीराणि परितः सातिशय पीडयन्ति । अनवरतगीतपातजनितव्यथावारणाय वालकाः काष्ठरवण्डादीनि समा- हत्यैकन पति मज्वाल्य प्रसारितपाणयस्तापमासेवन्ते । यत्र प्रतिक्षण प्राणिना प्राणाः मखर शीतवेदनाभिरुद्विग्ना भान्ति । तदा स मुनिः खलु-निश्चयेन, जिनशासन जिनवचनरहस्य श्रुत्वा ‘अनेन ममात्मना नरकनिगोदादौ तीनवरा अनन्तवेदना अनन्तवारमनुभूता' इति विभाव्य, अतिवेल वेलाऽतिक्रमण न गच्छेत्-न प्राप्नुयात्-प्रतिलेखनादे यः कालस्तं शीतभयादुल्लदस्याऽन्यस्मिन् काले प्रतिलेखनादिक न कुर्यादित्यर्थः । यद्वा-शीत- भयात् पूर्योपविष्टस्थान विहाय स्थानान्तर न नजेदिति । चरत' इत्यनेन कारण विना एकत्रावस्थान न करणीयमिति सूचितम् । 'विरय' इत्यनेन यतनायत्त्व सूचितम् । यसे (जिणसासण सोच्चा-जिनशासन श्रुत्वा) जिन शासम को-' इस मेरी आत्मा ने नरक निगोद आदि स्थानो में तीव्रतर अनत वेदनाएँ अनन्तवार भोगी है उस वेदना के सामने यह शीतवेदना क्या अधिक है ?' इस बात को सुनकर-समझकर (अइवेल-अतिवेलम्) समय को उल्लघन करके-प्रतिलेखना आदि के समय को टालन करके (न गच्छे-न गच्छेत् ) प्रतिलेखना आदि का जो समय है उसके सिवाय अन्य समय मे प्रतिलेखनादिक क्रियाओ को न करे। तथा शीत के भय से पूर्वाधिष्ठित स्थान का परित्याग कर दूसरे स्थान मे भी न जावे । गाथा मे रहे हुए "चरत" इस पद्दारा सूत्रकार यह प्रदर्शित करते ह कि मुनि को कारणविशेष विना एक जगह स्थिररूप से नही निश्वयथा जिणसासाण सोच्चा-जिनशासन श्रुत्वा न शासनाने या भा२३ मात्मामे નરક નિગોદ આદિ સ્થાનમાં તીવ્રતાવાળી અન ત વેદનાઓ ઘણી વખત ભોગવી છે તે વેદનાઓ સામે આ રીત વેદના કયા હિસાબમાં છે?” આ વાતને સાભળી सभल अइवेल -अतिवेल समयनु सघन उरी प्रतिमना माहिना समयन टाणान न गच्छे-न गच्छेत् प्रतिसेयना महिना रे समय छ तेना सीवाय मीon સમયમાં પ્રતિલેખનાદિક ક્રિયાઓને ન કરે તથા ઠડીના ભયથી પૂર્વાધિષ્ઠિત સ્થાનને ત્યાગ કરીને બીજા સ્થાનમાં ન જાય ગાથામાં રહેલા चरत" से ५४ा। सूत्रडार को प्रशित ४२छे , મુનિયે કારણ વિશેષ વીને એક જગ્યાએ સ્થિર રૂપથી રોકાવું ન જોઈએ ·. ३०२ उंचराध्ययनसूरे 'लूह ' इत्यनेन तपश्चरणशीलत्व प्रवेदितम् ॥ ६ ॥ 'मुणी' इत्यनेन सावध कार्ये मौनत्यमिति योधितम् । मूलम्न में' निवारणं अत्थि, छवित्ताणं न विजए। अहं तु अंग्गि सेवामि, इइ भिक्खू ने चिंतए ॥७॥ छाया-न मे निवारणम् अस्ति, छरित्राण न विद्यते । अह तु अग्नि सेवे, इति भिक्षुन चिन्तयेत् ॥ ७ ॥ टीका-न मे' इत्यादि। मे=मम, निपारण-शोतनिवारक स्थान नास्ति, तथा-उरित्राण-शरीराच्छा- दनक वस्त्रकम्पलादिक न विद्यते। तु-पुन., अग्नि सेवेअग्नि प्रज्वाल्य तत्तापमा- श्रयेय, इति-एच, भिक्षुर्न चिन्तयेत् मनसापि न प्रार्थयेत् । चिन्ताप्रतिषेधेन तत्सेवन तु दुरत एव निराकृतम् । ठहरना चाहिये। "विरय" इससे मुनिको यतनावान होना चाहिये यह सूचित किया गया है। "लूह " पद से तपश्चरण शीलता एव "मुणी" इस पद से सावद्यकार्य मे मौन रखना यह सूचित किया गया है ॥६॥ 'न मे निवारण' इत्यादि. अन्वयार्थ-(मे-मम) मेरे पास (निवारण-निवारणम् ) शीत को दूर करने वाला स्थान (न अस्थि-नास्ति) नहीं हैं (उवित्ताण न विज्जए-छवित्राण न विद्यते) शरीर को आच्छादान करने वाला वस्त्र एव कम्बल आदि भी नही है अत (अह तु अग्गि सेवामि-अतु अग्नि सेवे) मै अग्नि का 'सेवन करूँ (इइ-इति) इस प्रकार (भिक्खू-भिक्षु ) साधु (नचिंतए-न चिन्तयेत् )मन से भी विचार न करे, उसके सेवन की बात तो दूर रही। " विरय " सेनाथी भुनिये यत्नापान मन न मे सूथित ४२वामा माव्यु छ “लूह" ५४थी तपश्चरण शीता मन " मुणी આ પદથી સાવદ્ય કાર્યમાં મોન રાખવુ એ સૂચિત કરવામાં આવેલ છે नमे निवारण इत्यादि भ-क्यार्थ-मे-मम भारी पासे निवारण -निवारणम् 3 डीथी भयावीश तेवु स्थानन अस्थि-नास्ति नथी, छवित्ताण नविज्जए छवित्राण न विद्यते शरी२०५२ माढा भाटे पर तथा ४मल कोरे पाणु नथी माथी अहतु अग्गि सेवामि-अग्नि सेवे भनिनु सेवन ४३ इइ-इति ॥ २॥ भनथी ५५ भिक्खू-भिक्षु मुनि न चिंतए-न चिन्तयेव वियार न ४२ तेना सेवनानी पात तो २ २] " ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ७ शीतपरीपहजय ३०३ अय भावा-शीते महत्यपि पतति सति जीर्णवसन परित्राणवर्जितो नाफ- प्यानि वसनानि गृह्णीयात् शीतत्राणाय । भागमविहितेन विधिना एपणीयमेव यथाकल्प गवेपयेत् परिमुभीत ना । नापि शीतार्तोऽग्नि ज्वालयेत् , अन्यज्ञालितं वा नासेवेत । एवमनुतिष्ठता शीतपरोपहजयः कृतो भवतीति । अत्र 'भिक्खू' इत्यनेन निरवद्यभिक्षाग्रहणशीलत्व सूचितम् । अत्र दृष्टान्त:- चतुर्थारके-राजगृहे नगरे चत्वारः कुबेरदत्तवेष्ठिपुनाः कुवेरसेन-कुबेरमिन- कुवेरवल्लभ-कुवेरपियनामानो भद्रगुप्ताचार्यसमीपे जिनोक्त धर्म श्रुत्वा प्राजिताः। इस का भाव यह है कि जर शीतकाल मे शीत पडता है उस समय जीर्णवस्त्र वाला एवशीत की रक्षा के साधनो से रहित साधु अकल्पनीय वस्त्रों को शीत की रक्षा निमित्त ग्रहण नहीं करे। आगम में विहित विधिके अनुसार जो एपणीय हों तथा साधु के लिये कल्प- नीय हों उन्हें ही ग्रहण करे। ठड से पीडित होने पर भी अग्नि को न जलावे तथा दूसरों द्वारा जलाई गई अग्नि का भी सेवन नहीं करे। ऐसा करने से ही साधु शीतपरिषहविजयी माना जाता है। गाथा में रहे हुए-भिक्खूपद से सूत्रकार 'भिक्षु को निरवद्य भिक्षा ही ग्रहण करना चाहिये' यह सूचित करते हैं। इस विपय पर यहा दृष्टान्त दिया जाता है-राजगृह नगरमें कुवेर- दत्त नामक एक सेठके कुवेरसेन, कुवेरमित्र, कुवेरवल्लभ, कुवेरप्रिय આને ભાવ એ છે કે, ત્યારે શીતકાળમા ઠડી પડે છે એ સમયે જીર્ણ વસ્ત્ર વાળા અને ઠંડીની રક્ષાના સાધનેથી રહિત સાધુ અકલ્પનીય વસ્ત્રોને ઠંડીની રક્ષા નિમિત્તે પ્રહણ ન કરે આગમમાં કહેવાયેલ વિધિ અનુસાર જે એષણય હોય તથા સાધુ માટે કલ્પનિય હોય તેને જ ગ્રહણ કરે ઠંડીથી પિડીત હોવા છતા પણ અગ્નિને પ્રગટાવે નહી તથા બીજાઓ દ્વારા પ્રગટાવવામાં આવેલ અગ્નિનું પણું સેવન ન કરે આ રીતનું વર્તન રાખનાર સાધુ શીતપરીષહવિજયી भानपामा भाव छ गाथामा २९सा “ भिक्खू" ५४थी सूत्रडार सेम सूचित કરે છે કે, “ભિક્ષુએ નિરવઘ ભિક્ષા જ ગ્રહણ કરવી જોઈએ ” આ વિષય ઉપર અહી દાત કહેવામા આવે છે ચોથા આરામા-રાજગહ નગરમાં કુબેરદત્ત નામને એક શેઠ હતું જેને કુબેરસેન, કુબેરમિત્ર, કુબેરવલ્લભ અને કુબેરપ્રિય નામે ચાર પુત્ર હતા આ ·३०४ उचराम्ययनसूचे ते श्रुतमधीत्यान्यदा कदाचिदेकामित्वविहारास्यप्रतिमा स्वीकतान्तः । तदनन्तर- मेकाकित्वमतिमया सिहरन्तस्ते पुनरपि राजगृहनगरसमीपातिनि वैभारगिरिप्रदेशे वसतेयथाकल्पमस्ग्रहमागृह्य सयमेन तपसाऽस्मान भावयन्तो विहरन्ति स्म । तदा हेमन्तर्तुस्तुपारासारर्जनान् पीडधन , पनस्पतीन् परिम्लानयन् , पशुपक्ष्यादीन् का- एवज्जडता मापयन , सर्वमाणिमाणानुद्वेजयनासीत् । तस्मिन् समये ते चत्वारो मुनयस्तृतीययामे भिक्षाचार्य राजगृहनगर परिष्टाः, तत्र भिक्षा गृहीत्वा कृता- नामके चार पुत्र थे। उन चारों पुत्रों ने भद्रगुप्त आचार्य के समीप धर्म का श्रवण कर मुनिदीक्षा धारण की । शास्त्रों का अच्छी तरह से अध्ययन किया। एक समय की बात है उन्हों ने एकाकित्वविहार नाम की भिक्षु प्रतिमा स्वीकार की इससे वे एकाकी होकर विहार करने लगे। विहार करते२ वे किसी समय पुन. राजगृह नगर के समीपवर्ती वेभारगिरि की तलहटी मे वसी हुई एक वस्ती में आये और वहा यथाकल्प अव- ग्रह-आज्ञा लेकर उतरे और सयम एव तप से आत्मा को भाते हुए विचरने लगे। यह समय हेमन्तऋतु का था। तुपार-हिम के छोटे २ कणो से इस समय मनुष्यो को अधिक कष्ट होता है। वनस्पतियाँ हिम- कणो के निपात से दग्ध हो जाती है। पशु पक्षी काष्ठ जैसे जड हो जाते है । तात्पर्य यह कि इस ऋतु मे ठड की अधिकता से हरएक प्राणी को अधिक कष्ट का अनुभव होता है। ऐसे समय मे ये चारों ही ચારે પુત્રોએ ભદ્રગુપ્ત આચાર્ય પાસેથી ધર્મનુ શ્રવણ કરી મુનિદીક્ષા ધારણ કરી શાસ્ત્રોનું સારી રીતે અધ્યયન કર્યું એક સમયની વાત છે, તેઓએ એકોકિત્વ વિહાર નામની ભિક્ષુ પ્રતિમા સ્વીકારી આથી તેઓ ચારે એકાકી બનીને વિહાર કરવા લાગ્યા વિહાર કરતા કરતા કોઈ સમયે રાજગ્રહ નગર સમીપ રહેલી ભારગિરીની તળેટીમાં વસેલી એક વસ્તીમાં આવ્યા અને ત્યાં યથાકલ્પ અવગ્રહ આજ્ઞા લઈને ઉતર્યા સ યમ અને તપથી આત્માને ભાવતા વિચારવા લાગ્યા આ સમયે હેમન્ત ઋતુ હતી તુષાર હિમના નાના નાના કણાથી આ સમયે મનુષ્ય અધિક કણ પામે છે વનસ્પતિઓ હિમ કણોના પડવાથી બળી જાય છે, પશુ પક્ષીઓ લાકડા જેવા જડ થઈ જાય છે મતલબ એ કે, આ ઋતુમાં ઠંડીની અધિકતાથી દરેક પ્રાણને વધુ કષ્ટને અનુભવ થાય છે એવા સમયમા એ ચારેય મુનિ દિવસના ત્રીજા ભાગમાં ભિક્ષાચર્યા ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ७ शीतपरीपहजये मुनिचतुष्टयदृष्टान्त ३०५ हारास्ते सर्ने समसतिं गन्तु पृथक पृथगेर प्रतिनिटत्ताः तेपामेकस्य कुवेरसेनमुने- वैभारगिरिकन्दरान्तिकमुपगतस्य रातिः सजाता, अतस्त सोऽतिष्ठत् । द्वितीयस्य कुपरमिनमुनेरुयाने रानिः समजनि, जतस्तर सोऽतिष्ठत् । तृतीयस्य कुरवल्ल- भमुनेरुद्यानसमीपे, चतुर्थस्य कुमेरमियमुनेस्तु नगरसमीपे । तत्र वैभारगिरिकन्दरा- द्वारसमीपावस्थितस्य मुनेनिपतत्तुपारसपर्कशीतलैः शैलमारुतैः माम्पितशरीरस्यापि मनो मेरुरिवनिष्पकम्प मासीत् । यया यथा शीत प्रवर्धते, तया तथा त्मिकबल मकाशयन् मन सुस्थिर कुर्वन् रणे वीर इस शत्रु शीत विजेतु प्रोत्साहसपनः मुधीरः शीतवेदना सहमानोऽसौ मुनिः समाधिभावेन रानः प्रथमयाम एव काल गतः । मुनि दिवस के तृतीय प्रहर मे भिक्षाचर्या के लिये राजगृहनगर में आये। वहा पर मिले हुए एपणीय आहार करके वे सर फिर वहां से एक पोछे एक चैभारगिरि के समीप जहा उतरे हुए थे वहा पहुँचने के लिए चले। इनमे कुवेरसेन मुनि को मार्ग में ही जब वे वैभारगिरि का कन्दा के पास पहुंचे तो रात्रि हो गई, इसलिये वह वही पर ठहर गये। दूसरे कुवेरमित्रमुनि रात्रि हो जाने से बगीचे में ठहरे। वैसे ही तीसरे कुवेरवल्लभमुनि बगीचे के पास ठहरे । चौथे कुवेरप्रियमुनि रात्रि होने से राजगृह नगर के पास ही ठहर गये। वैभारगिरि की कन्दरा-गुफा के द्वार पर ठहरे हुए मुनिराज ने पडते हुए शीत के सपर्क से अत्यत शीतल पर्वतीय वायु के वेग से कम्पितशरीर होने पर भी अपने मनको मेरु के समान निष्कप बनाते हुए उस शीत को प्रबलता का सामना किया। जैसे २ शीतकी अधिकता होती जाती थी, उस उस रूप से માટે રાજગ્રહ નગરમાં આવ્યા ત્યાથી મળેલ એષણીય આહાર કરીને તે સઘળા ફરી પાછા એક પછી એક વૈભારગિરીની સમીપ જ્યા તેઓ ઉતર્યા હતા ત્યા પહોચવા માટે ચાલી નીકળ્યા તેમાથી કુબેરસેન મુનિને માર્ગમાજ રાત્રિ પડી જવાથી વૈભારગિરીની કદરાની પાસે કઈ ગયા બીજા કુબેરમિત્ર મુનિ રાત્રિ થવાથી બગીચામાં રોકાઈ ગયા, એવી જ રીતે ત્રીજા કુબેરવરલભ મુનિ બગી- ચાની પાસે રાઈ ગયા, ચોથા કુબેરપ્રિય મુનિ રાત્રિ થઈ જવાથી રાજગ્રહ નગરની પાસે જ રોકાઈ ગયા વૈભારગિરિ કદરાના મુખ્ય દ્વાર પાસે રોકાઈ ગયેલા, મુનિરાજે કડીના સપર્કથી અત્યત શીતળ પર્વતીય વાયુના વેગથી કપીત શરીર હોવા છતા પણ પોતાના મનને મેરૂ સમાન અડગ રાખી ઠડીની પ્રબળતાને સામનો કર્યો જેમ જેમ ઠડીની અધિકતા વધતી ગઈ તે તે રૂપથી તેમનું આત્મ उ० ३९ .0 ·२०६ उत्तराभ्ययनले उद्यानस्थ तु नीचप्रदेशपतिवाद् द्वितीययामे मालतर शीत बाधते स्म, तदा सोऽपि पूर्वोक्तमुनिपन्नियलेन मनसा शीतवेदना सहमानः समाधिभावेन द्वितीय यामे कालगतोऽभवत् । एपमुद्यानसमीपसस्थितस्तु तृतीययामे, एव नगरासनस्तु- उनका आत्मिकपल भी अधिकर विकसित होता जाता था। जिस प्रकार कोई उत्तम चीररणाङ्गण में बैरी का सामना करता है, उसी प्रकार ये भी उस शीत का डटकर सामना कर रहे थे। सद्भावना में जरा सी भी शिथिलता इन्हो ने नहीं आने दी। साम्हना करते २ ही वे मुनि समाधिभाव से कालधर्म को पाये। जो मुनिराज उद्यान में ठहरे हुए थे उन्हे शीत की वेदना ने द्विती यप्रहर में सताया । जिस प्रकार प्रथम मुनिराज ने शीत की वेदना सहन करने में निश्चलता धारण की, उसी प्रकार इन्होंने भी उसके सहन करने मे निश्चलता धारण की। अन्त में समाधिभाव से ये भी कालधर्म पा गये २। जो मुनिराज उद्यान के समीप ठहरे हुए थे, उन्हें शोत की वेदना रात्रि के तृतीय प्रहर मे सताने लगी, और नगर के पास ठहरे हुए मुनि- राज को शीत वेदना ने रात्रि के चतुर्थ प्रहर में सताना शुरू किया। इस प्रकार ये दोनों मुनिराज भी शीतपरीपद को जीतते २ ही समाधि- भाव से अन्त में कालधर्म को प्राप्त हुए ४। ये चारों के चारों ही अनुत्तर બળ પણ અધિક રૂપથી વિકસતું જતું હતું જે રીતે કેઈ ઉત્તમ વીર રણગણમાં વરીને સામને કરે છે તેવા પ્રકારે મુનિ પણ ઠડીને એવી જ રીતે સામને કરી રહ્યા હતા સદુભાવનામાં જરા પણ શિથીલતા તેમણે આવવા ન દીધી સામને કરતા કરતા તે મુનિ સમાધિ ભાવથી વાળ ધર્મ પામ્યા જે મુનિ બગીચામાં રહ્યા હતા તેમને ઠડીની વેદના બીજા પ્રહરમાં થઈ જે પ્રકારે પ્રથમ મુનિરાજે કડીની વેદના સહન કરવામા અડગતા ધારણ કરી તેવી જ રીતે આમણે પણ અડગતા દાખવી અને છેવટે સમાધીભાવથી કાળધર્મ પામ્યા જે મુનિરાજ બગીચાની બહાર રોકાયા હતા તેમને કડીની વેદના રાત્રીના ત્રીજા પહોરમાં થવા લાગી અને નગરની પાસે રોકાયેલા મુનિરાજને ઠડીની વેદના ચોથા પહેરે સતાવવા લાગી આ પ્રકારે આ બને મુનિરાજ પણું કડીના પરીવહને જીતતા છતતા સમાથી ભાવથી અને કાળધમને પામ્યા આ રીતે . M ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ८ उष्णपरीपहजय ३०७ चतुर्थयामे । सर्वेऽप्येते विजितशीतपरीपहाः काल कृत्वाऽनुत्तरविमानेषु एकभवा- वतारित्वेन समुत्पन्नाः । एवमन्यैरपि मुनिभिः शीतपरीपहः सोढव्यः ॥७॥ शीतकालानन्तर ग्रीष्मागमो भवतीत्यत शीतपरीपहानन्तरमुष्णपरीपह जय प्राह- मूलम् उसिणपरियावेणं, परिदाहेण तजिए। प्रिंसु वा परियावेणं, साय नो परिदेवए॥८॥ डाया-उप्णपरितापेन, परिदाहेन वर्जितः । ग्रीमे पा परितापेन, सात नो परिदेवयेत् ।। ८॥ टीका-'उसिण.' इत्यादि । ग्रीमे-उष्णकाले, या हि-भास्करः किरणनिकरैर्दैहन किरनि धरातलेगार- मकरमास्तुणन्निव जीवजात परितापयति, तरुगण परिशोपयति, शुप्फयति च । विमानो में एकभवावतारी रूप से उत्पन्न हुए। इसी प्रकार अन्य मुनियो को भी शीतवेदना के सहन करने में अपना पराक्रम फोडना चाहिये ॥७॥ शीतकाल के बाद ही ग्रीष्मस्तु का आगमन होता है अतः शीत- परीपद को सहन करने के बाद चौथा उष्णपरीपह भी मुनिराज को सहन करना चाहिये, यह बात इस नीचे की गाथा द्वारा सूत्रकार प्रद- शित करते है—'उसिण' इत्यादि । अन्वयार्थ-(घिसु-ग्रीष्मे) ग्रीष्मकाल में कि जिसमे सूर्य अपनी प्रखर किरणों के निकर से इस समस्त भूमण्डल पर प्रवल ताप की वर्षा किया करता है, समस्त जीव जिसमे मानो अग्नि तापसे जलते हो, वृक्षसमूह जिस मे शुष्क जैसा हो जाता है। विचारे प्यासे भोले मृगो के झुण्ड के એ ચારે મુનિરાજ અનુત્તર વિમાનમા એકભવ અવતારી રૂપથી ઉત્પન્ન થયા આ પ્રકારે અન્ય મુનિએ પણ શીતવેદના સહન કરવામાં પિતાનુ પરાક્રમ બતાવવું જોઈએ ઠડીના વખત પછી ઉનાળાને વખત આવે છે અહી શીતપરીષહને સહન કર્યા પછી ચા ગરમીના પરીષહને પણ મુનિરાજે સહન કરવું જોઈએ से वात नीयनी गाथाथी सूत्रा२ प्रगट डरे छ..--"उसिण"त्याल भन्याय-घिसु-ग्रीष्मे श्रीभ भाई न्यारे सूर्य पाताना २रिलायी સમસ્ત ભૂમડળ ઉપર પ્રબળ તાપની વર્ષા વરસાવે છે સમસ્ત જીવ જેમાં અનિના તાપની માફક બળતા હોય છે, વૃક્ષ સમૂહ શુષ્ક બની જાય છે, ·. ३०८ उत्चगण्ययनस्त्रे मृगतृष्णाभिरारचितजलतरजमालाभिरिव प्रचलज्जलधारा विभ्रममुपगता मुग्धमृग- यूथाः पिपासया परितः प्रधारन्ति । मनुष्याः खलु मायशः प्रचण्डमार्तण्डकरनिक- रसपर्फमखररजःकणोपेतयात्यापरिघहिताः प्रतप्तभूतलनिपतिताः पिपासयाऽऽस नमृत्यच इव भवन्ति । यत्र खलु बनस्थली पिपासापविभ्रमद्विविधपशुपक्ष्या दिभिः परिशुष्कतालरसनकण्ठैः समाकुला, नभस्तल च नानाविध पत्रकाप्ठतणाव वरोधूलनारप्रतिकूलमारुतध्वनिसमाकुल भाति । तस्मिन्नुष्णकाले, वा शदेन- शरदि वासु गा, उगपरितापेन-उष्णम्-सूर्यपिरणसयोगाचप्त-भूमिधूलिपापाणा- झुण्ड जिसमें "यह जलधारा यह रही है। इस प्रकार भ्रमोत्पादक मृगतृष्णा से पागल जैसे यने हुए इधर उधर दौडने लगते हैं। जिस ऋतु में सूर्य की प्रचण्ड फिरणों से धूप खून पडती है जिससे रेती तप जाती है और लू चलने लगती है। सतप्त रजकण से मिश्रित उस लूके वेग से व्याकुल होकर मनुष्य भी उस तपी हुई भूमि पर गिर गिर कर प्यास के मारे मूर्छित हो आसन्नमृत्यु जैसे दिसाई देने लगते है। जिस ग्रीष्म काल मे पिपासा के वश जिनके तालू ओष्ठ एव कठ सूख रहे हैं गर्मी के मारे मुह जिन के फटे हुए हैं और जीभ लटक रही है ऐसे पशु पक्षियो से अटची व्याप्त हो जाती है। तथा जिसमे आकाश नानाविधपत्र, काष्ठ, तृण, कूडा-कचरा आदि को उडाने वाली प्रतिकूल वायु की सनसनाहट ध्वनि से व्याप्त हो जाता है ऐसे उष्णकाल मे। (उसिणपरियावेण-उष्णपरितापेन) उष्णपरिताप से-सूर्य किरणों के તરસથી બીચારા ભેળા હરણના ટેળા “ આ જળધાર વહી રહી છે” આ પ્રકારના ભ્રમથી પાગલની માફક મૃગજળ રૂપી જળને આભાસ દેડતા રહે છે જે ઋતુમાં સૂર્યના પ્રચડ કિરણથી ખૂબ તાપ પડે છે જેનાથી રેતી તપે છે, અને હૂં ચાલવા લાગે છે, સતપ્ત રજકણથી મિશ્રીત તે ના વેગથી વ્યાકુળ બની મનુષ્ય પણ તે તપેલી ભૂમી ઉપર તરસના માર્યા પછી જઈ મૂછિત થઈ આસન્ન મૃત્યુ જેવા દેખાય છે જે ગ્રીષ્મકાળમાં અટવીમા પીપા સાને વશ જેનુ તાળવું, હોઠ અને કઠ સુકાઈ જાય છે. ગરમીના માર્યો માટુ જેનું ફાટી રહે છે અને જીભ લટકી જાય છે એવા પશુ પક્ષિઓથી વ્યાપ્ત થઈ જાય છે તથા જેમા આકાશ જુદી જુદી જાતના પાદડા, લાકડું, ઘાસ, ચેર, પૂજા વગેરેને ઉડાવવાવાળા પ્રતિકૂળ વાયુના સુસવાટા કરતા ધ્વનિથી વ્યાપ્ત થઈ જાય છે એવા Sostml “ उसिण परियावेण-उष्णपरितापेन" GY परिवाया। તરફે ·. , मियदर्शिनी टीका अ० २ गा ९ उप्णपरीपहजयोपदेश ३०९ दिक, तेन परितापः-उगपरितापस्तेन तर्जितः, अत्यत पीडितःसन् , तथा-- परिदाहेन-सूर्यकिरणसतप्तपायुना 'लू' इति भापामसिद्धेन, दाइज्वरादिकता. न्तरिकतापेन ना, तनित , तथा परितापेन=सूर्यकिरणादिजनिततापेन-तर्जितः, सात-मुख प्रति न परिदेवयेत् हा ! कदा मम चन्द्रचन्दनशीतलानिलादिभिः सह सयोगो भनियति येन मम शान्तिः स्यादिति ॥ ८॥ उपदेशान्तरमाह- मूलम् -उपहाहितत्तो मेहावी, सिणाण नो वि पत्थए। गाय नो परिसिज्जा, ने वीएंज्जा य अप्पय ॥९॥ छाया-उणाभितप्तः मेधावी, स्नान नो अपि मार्थयेत् । गान नो परिपिञ्चेत् , न पीजयेच जात्मानम् ॥९॥ सयोग से तप्त ऐसे जो भूमि, धूलि, एव पापाण आदि है उनके द्वारा जो परिताप-कष्ट होता है उससे, तथा (परिदाहेण) सूर्य की किरणो दारा गर्म हुई वायु से-लूसे, अथवा दाहज्वर आदि से होने वाले आन्तरिक ताप से (परियायेण-परितापेन) एव सूर्य की किरणो से उत्पन्न हुई अत्यत गर्मी से (तज्जिए-तर्जितः) अतिशय पीडित साधु (साय नो परिदेवए-शात नो परिदेवयेत् ) सुख की वाच्छा न करे-हा! फिस समय मुझे चन्द्र अथवा चदन के समान शीतल पवनादि का सयोग मिलेगा कि जिस से मुझे शानि मिले। अर्थात्-साधु का कर्तव्य है कि वह हरएक अवस्था में उष्णपरीपद को जीते किन्तु इस से घबरावे नहीं ॥८॥ સગથી તપેલ એવી જે ભૂમિ ધૂળ અને પાષાણુવાળી છે તેના દ્વારા જે કષ્ટ થાય छ, भेनाथी तथा “परिदाहेण" सूर्यना || बास गरम थये। वायुया सूथी, અથવા દાહજવર આદિથી થનાર આતરિક તાપથી પરિવેvi રિસ્તાન અને સૂર્યને हिरणेथी मल मत्यत भीथी तज्जिए-तजित अतिशय पीडित साधु "साय नो परिदेवए-शात नो परिदेवयेत् सुमनी पारछना न ४रे-मन या समये यद्र અથવા ચદનની જેવી શીતળ પવન આદિને સચોગ મળે કે જેથી મને શાન્તી થાય અર્થાત્ સાધુનું કર્તવ્ય છે કે તે દરેક અવસ્થામાં ઉણુ પરીષહને જીતે, પરંતુ તેનાથી ગભરાય નહી (૮) ·३१० उत्तराभ्ययनसूत्र टीका-' उपहाहितत्तो' इत्यादि। मेधावी-आगमोक्तमर्यादानुरती मुनिः, उष्णाभिनता उणेन-उष्णस्पर्शन, अभितप्तः-तापाकुल सन् स्नान नो पार्थयेत् नाभिलपेत् । अपि च गात्र-शरीर, नो परिपिञ्चेत्-न जलेराद्रीकुर्यात् । च-पुनः आत्मान-सदेह न वीजयेद- व्यजनादिना शरीरे वायु नोदीरयेत् । अय भावः-उष्णतप्तोऽपि मुनिर्जलावगाहनस्नानन्यजनयातादि वर्जयेत् , न च जलैर्गान सिञ्चेत् । आतपपारणाय स्वदेहोपरि रजोहरणादिना छाया न कुर्यात् । न चापि छनादिक धारयेत् । मनसाऽपिन मार्ययेत् किंतु उप्णपरीपद सम्यक् सहेतेति। उपहाहि०' इत्यादि। अन्वयार्थ-(मेहावी-मेधावी) आगमोक्त मर्यादा का अनुसरण करने वालामुनि (उपहाहितत्तो-उष्णाभितप्तः) उष्णस्पर्श से सतप्त होता हुआ भी (सिसाण नो विपत्थए-स्नान नोऽपि प्रार्थयेन्) स्नान की अभिलाषा न करे । तथा (गाय नो परिसिंचेज्जा-गात्र नो परिपिंचेत्) अपने शरीर ऊपर पानी न छीटे तथा उसको गोला भी न करे और न गीले कपडे से ही पोछे। तथा (अप्पय न वीएज्जा-आत्मान न वीजयेत्) शरीर पर बीजना आदि से हवा भी न करे। इसका भाव यह है-उष्ण से सतप्त भी मुनि अचित्त जल का भी अवगाहन करना-उससे स्नान करना, बीजनादि से-पखा आदि से हवा करना इन समस्त शीतलोपचारकारक क्रियाओं का परित्याग कर देवे। अपने शरीर पर गर्मी की वेदना को शमन करने के लिए शीतल जल के "उण्हाहि" त्यादि भ-क्या-मेहावी-मेधावी भागमभाव भानु मनुस२५ ४२वावा मुनि उपहाहितत्तो-उष्णाभितप्त Go] २५ था सतत या छता ५ सिसाण नो विप त्थए-स्नाननोऽपि प्रार्थयेत् स्नाननी मलिदा न ४२ गाय नो परिसिंचेज्जा-गात्र नो परिपिंचेत् पोताना शरीर ५२ पाणी न छोटे तभ ने लीनु ५५ न 32 न त लीना ४५४ाथी बुछे, तथा “ अप्पय न वीएज्जा"-आत्मान न वीजयेत् શરીર ઉપર વી જણ વગેરેથી હવા પણ ન નાખે આને ભાવ એ છે–ઉષ્ણુતાથી સતપ્ત બનેલ મુનિએ પાણીને આશા લે, એનાથી સ્નાન કરવું, પખા આદિથી હવા ખાવી આ સમસ્ત શીતળ ઉપચાર કારક ક્રિયાઓને પરિત્યાગ કરે પિતાના શરીર ઉપર ગરમીની વેદ નાનું શમન કરવા માટે શીતળ જળને છાટે પણ ન લે, આતા વારણ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ९ उष्ण परीपहजये-अरहन्नकदृष्टान्त अन्नदृष्टान्त:- आसीत् तगरानगया दत्तनामकः श्रेष्ठी । तस्य भद्राभार्यायामरहन्नक नामकः पुनो जातः । एकदाऽसौ दत्त श्रेष्ठी भार्यापुत्राभ्या सहाईन्मिनाचार्यसनिधौ धर्मदे- शना निशम्य विरक्तः सन् प्रत्रज्या गृहीतवान् । स दत्तमुनिः स्नेहवशादरहन्नक सदाचिदपि भिक्षार्थ न प्रेषयति, स्वयमेव भिक्षामानीय त पोफ्यति, न च तेन किमपि कार्य कारयति, अतोऽसौ सुकुमारो जातः । अन्यदा कदाचित् तस्य पिता छोटे भी न दे, तथा आतप को वारण करने के लिये रजोहरणादिक से शरीर पर छाया भी न करे। छत्र-छाता-आदि को भी चारण न करे और न इस प्रकार की क्रियाओं को करने की भावना ही रखे। जैसे भी घने उष्णपरीपद को सहन करे। दृष्टान्त-तगरा नाम की नगरी मे दत्त नाम का एक सेठ रहता था। उसकी धर्मपत्नी का नाम भद्रा था। भद्रा से एक पुत्र हुआ, जिस का नाम अरहन्नक था। एक समय सेठ ने अपने स्त्री पुत्र के साथ जाकर अर्हन्मित्र नामके किसी आचार्य के पास धर्म का उपदेश सुना। सुनकर चे ससार से विरक्त हो गये और स्त्रीपुत्रसहित उसने दीक्षा अगी- कार करली, पुत्र से प्रेम होने के कारण वे कभी भी अपने पुत्र को भिक्षा लाने के लिये नही भेजते थे, किन्तु स्वय जाकर भिक्षा लाते और पुत्र को भी आहार कराते । पुत्र से कुछ भी कार्य नहीं कराते । इस तरह दत्तमुनि का वह पुत्ररूप शिष्य बहुत ही सुकुमार प्रकृति के કરવા માટે રજોહરણાદિકથી શરીર ઉપર છાયા પણ ન કરવી, છત્ર-છત્રી વગેરે પણ ધારણ ન કરવા અને આ પ્રકારનિ કિયાએ કરવાની ભાવના પણ ન રાખવી જેમ બને તેમ ઉણપરીષહને સહન કરવા છાત–તગરા નામની નગરીમાં દત્ત નામના એક શેઠ રહેતા હતા, તેની ધર્મપત્નિનું નામ ભદ્રા હતુ ભદ્રાથી એક પુત્ર થયે જેનું નામ અરહત્રક હતુ એક સમય શેઠે પિતાને સ્ત્રી પુત્રની સાથે અઈન્મિત્ર નામના એક આચાર્ય પામે ધર્મને ઉપદેશ સાભળે એ ઉપદેશથી સ સારથી વિરક્તભાવ જાગ્યા અને સ્ત્રી પુત્ર સાથે તેણે દીક્ષા અગિકાર કરી લીધી પુત્રથી પ્રેમ હોવાને કારણે કદી પણ પોતાના પુત્રને ભિક્ષા લાવવા માટે મોકલતા ન હતા પરંતુ પોતે જ જઈને ભિક્ષા લાવતા અને પુત્રને પણ આહાર કરાવતા પુત્રથી કોઈ પણ કાર્ય કરાવતા નહીં આ રીતે દર મુનિના એ પુત્રરૂપ શિષ્ય ઘણી જ સુકુમાર પ્રકૃતિવાળા ·૨૨ उत्तराध्ययनसचे दत्तमुनिर्मतः तदनन्तरं साधुमिः प्रेरितः सन्नरहनको ग्रीष्मकाले भिक्षायं गतः । स पूर्वमकृतश्रमोऽतीवमुकुमारामः सूर्यकिरणोनप्तरेणुनिकरण चरणतले, तपनाशुमि- मस्तके च तापाभिभूतस्मृपाशुप्फण्ठोऽरहनक. कस्यचित् अष्टिनः प्रोत्तुगभानस्य च्छायामाश्रित्य तिष्ठति । तदा त सुकुमार रूपसौन्दयं लावण्यगुणेमन्मयातार मुनिमरहन्नाकुमार दृष्ट्या काचित् मोपितभरीका वणिग्भार्या दास्या त समाहूय गृहमानयति । ततः सा त पृच्छति-भनान किं याचते ? अाहन्नकः प्राह-भिक्षा याचे । ततः सा कामवशगता बन गये । कालान्तर मे दत्तमुनि का स्वर्गवास हो गया । अब क्या था- साधुओ से प्रेरित होकर वह एक समय भिक्षा लाने के लिये ग्रीष्म काल में गये। सुकुमार प्रकृति के तो ये ही, पिता के समय पहिले इन्हो ने कुछ परिश्रम भी नहीं किया था, अतः उस ग्रीष्मकाल में सूर्य की प्रचण्ड फिरणो से सतप्त भूमि पर चलने से उनके पैरो में छाले पड गये। माया गरम हो गया । कठ गर्मी के मारे सूग्य गया गर्मी की इनको अधिक वेदना हुई। पास मे किसी एक सेठकी बहुत ऊँची हवेली थी सो वे गर्मी के मारे उसकी छाया मे आकर ठहर गये। ठहरे हुए इन मुनि को एक प्रोपितभर्तृका-विरहिणी-स्त्री ने देखा। यह शारीरिक रूप, लावण्य व सौन्दर्य से ऐसे मालूम पडते थे कि जैसे मानो साक्षात् देव ही हो। देखते ही सुकुमार इस अरहनक मुनि को उस विरहिणी वणि- ग्भार्या ने अपनी दासी द्वारा मकान ऊपर वुलवाया। मकान ऊपर पहुँचते બની ગયા કાલાન્તરે દત્તમુનિને સ્વર્ગવાસ વયે આ પછી સાધુઓની પ્રેરણાથી પ્રેરિત બની તે સુકુમારમુનિ ગ્રીનકાળમાં ભિક્ષા લેવા માટે ગયા પ્રકૃતિ તો હતી જ, પિતાની હાજરીમાં તેણે જરા જેટલો પણ પરિશ્રમ કરેલ ન હતે આથી ગ્રીષ્મકાળમાં સૂર્યના પ્રચડ કિરણેથી સતપ્ત બનેલ ભૂમિ ઉપર ચાલવાથી એના પગમાં છાલા પડી ગયા, માથુ ગરમ થઈ ગયું, ગળું ગર મીના કારણે સુકાઈ ગયું, ગરમીની એને અધિક વેદના થઈ, પાસે જ કેઈ એક શેઠની ઘણું જ ઉચી હવેલી હતી-આથી તે એ હવેલીની છાયામાં જઈને ઉભા રહ્યા ઉભેલા મુનિને જોઈ એક વિરહણી સ્ત્રીનું એ તરફ લક્ષ ખેચાયુ જે શારીરિક રૂપ, લાવણ્ય અને સૌદર્યથી તેની દ્રષ્ટિએ દેવ તુલ્ય દેખાયા આ અરહેશ્વક સુકુમાર મુનિને જોઈને તે વિરહિણી વણિક સ્ત્રીએ પિતાની દાસી માર ફત મકાન ઉપર લાવ્યા મકાન ઉપર પહોંચતા જ મુનિ અરહાન્નકને તેણે સુકુમાર ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ९ उप्णपरीपहजये-अरहन्नकदृष्टान्त ३१३ त प्रलोभ्य स्वभवने स्थापितवती । अथ तन्माता भद्रासाधी मुनीना निवासस्थाने वन्दनार्थमागता । सा तत्र तमपश्यन्ती पर्हन्मित्राचार्यमपृच्छत्-भदन्त ! अरहन्न- कमुनिः क्व वर्तते ? अहन्मित्राचार्यः माह-जरहन्नको भिक्षार्थ गतः, किं तु न पुनः परात्तः, अतस्तमन्वेपयन्ति मुनय , इति तदनुपलब्धिवचन बज्राघातमिवकठोर श्रुत्वा व्याकुला सती भद्रा सा पी पुनमोहेन अरे अरहन्नक | अरे अरहनक ! इत्युच्चैलिपन्ती नयननिःस्रपदश्रुधारा पातयन्ती मोहेन पदे पदे प्रस्खलन्ती प्रति- ही मुनि अरहन्नक से उसने पूछा आप क्या चाहते ह ? अरहन्नक ने कहा भिक्षा चाहता है। काम के वशगत हुई उस स्त्री ने भिक्षा का लोभ देकर अरहन्नक मुनि को अपने घर पर ठहरा लिया। उधर अरहन्नक मुनि की माता भद्रा साध्वी मुनियों को वन्दना करने के लिये आई। अरहन्नक मुनि को ज्यो ही वहा साध्वी ने नहीं देखा त्यो ही वह अर्हन्मित्रा- चार्य को पूछने लगी कि भदन्त ! अरहन्नक मुनि कहा है। आचार्य महाराज ने कहा कि वे भिक्षा लेने के लिये बाहर गये थे, परन्तु अभी- तक वापिस नहीं आये हैं अतः अन्यमुनिजन उनकी तलाश कर रहे हैं। माता भद्रा सा-वी ने ज्यो ही यह बात सुनी त्यों ही उसके हृदय मे वज्र के आघात जैसा एक कठोर आघात हुआ और उसी समय उसका चित्त विक्षिप्त हो गया। वह पुत्र के मोह से बहुत ही आकुल- व्याकुल होने लगी, और अपने आप बड-बडाने लगी-अरे अरहन्नक! तू इस समय कहा है, कह तो सही। इस प्रकार ऊँचे स्वर से विलाप करती और आखों से आंसुओं की धारा बहाती हुई वह स्थान स्थान पर પૂછયુ આપ શુ ઈચ્છો છે? અરહકે કહ્યું કે, હું ભિક્ષા ચાહુ છુ કામને વશ બનેલ તે સ્ત્રીએ ભિક્ષાનો લાભ આપીને અરહક મુનિને પિતાને ઘેર રોકી લીધા અહિ અહંક મુનિની માતા ભદ્રા સાધ્વી મુનિને વદણ કરવા આવી અહ#ક મુનિને જ્યારે તે સાધ્વીએ ત્યા ન જોયા ત્યારે આચાર્યને પૂછયું કે, “હે ભદત અરહત્રક મુનિ કયા છે? આચાર્ય મહારાજે કહ્યું કે, ભિક્ષા લેવા માટે તેઓ બહાર ગયા છે, પરંતુ હજુ સુધી પાછા ફરેલ નથી જેથી અન્ય મુનિજન તેની તપાસ કરી રહેલ છે માતા ભદ્રા સાધ્વીએ જ્યારે આ વાત સાંભળી ત્યારે તેના હૃદ યમાં વજીના ઘા જે એક આઘાત થયો અને એ વખતે એનું ચિત્ત વ્યાકુળ બની ગયુ તે પુત્રના મેહથી ઘણા આકુળ વ્યાકુળ થવા લાગ્યા, અને પોતાના મનમાં જ બડબડવા લાગ્યા કે, અરે અન્નક ! તુ આ સમયે ક્યા છે, કહે તે ખરા આ પ્રકારે ઉચા સ્વરથી વિલાપ કરતા અને આથી અશ્રુધારા વહાવતા, તે . 10 ·३१४ उत्तराध्ययनस्त्र स्थल भ्राम्यति, सा यत्र यत्र गति तन तर पुनः पुनर्लोकान् पृच्छति-मम माणवल्लभः पुनोनहन्नकः क्यापि दृष्टो भाभिः । इत्येव पृच्छन्ती रुदती यं कमपि दृष्टपती, त प्रति-अयमरहन्नक इति मत्वा हर्पमुद्वहन्ती, पुनस्तमनालोक्य रुदती विलपन्ती एकदा यवारहना आसीत् तदानसमीपे समागता । वदा गवाक्षवर्तिनापुर- इनकेन तादृशावस्थापन्ना मावा दृष्टा, सनातात्यन्तसगः स गालादुत्तीर्य चर- णयोः पतित्वा मातरमेवमाइ-हे मातः! सोऽहमरहन्नकः । इति तद्वचन श्रुत्वा माता स्वस्थमानसा जाता, तदनु सा पुत्र माह-पत्स ! भव्यफुलोत्पन्नस्य वव कथमीदृशी- गिरती पडती इधर उधर घूमने लगी।जहा जहा वर जाती वहा २ पूछती कि हे महानुभावो! कहो तो सही तुम लोगों ने मेरे पुत्र अरहन्नक को कही देखा भी है। इस प्रकार पूछती, विलाप करती, रोती हुई वह भद्रा साध्वी जिस किसी को भी देखती रर्प के भावावेश में आकर कहने लगती 'यह रहा मेराअरहन्नक'। परन्तु जब उसमें उसे अरहन्नक दिखाई नही पडता तो पुनः रोने लगती। इस प्रकार अत्यत विह्वल बनी हुई एक दिन वह वहां पहुंची जिस मकान मे स्वय अरहन्नक ये। जब यह वहा पहुंची थी उस समय अरहन्नक उस मकान की खीडकी में बैठे हुए थे। उसने रोती हुई अपनी माता को ज्यों ही देखा त्यो ही उसे सवेग के भाव अतिशय रीति से जागृत हो उठे। वह इकदम झरोखे से नीचे उतर कर माता के दोनों चरणों मे पड गये और बोला कि हे मात मै अर- हन्नक हू । इस प्रकार उनके वचन को सुनकर माता का चित्त शान्त हो गया और बोली-वत्स ! तुम तो कुलवान् हो जातिमान हो फिर तुम्हारी સ્થળે સ્થળે અથડાતા અહિ તહિ ફરવા લાગ્યા જે તે સ્થળે તે જઈ પૂછતા કે હે મહાનુભાવે! કહે તે ખરા તમેએ મારા પુત્ર અરહવકને કયાઈ દેખે છે? આ પ્રકારે પૂછતા અને વિલાપ કરતા અને રેતા તે ભદ્રા સાધ્વી જ્યારે કેઈને જુએ તે હલના ભાવાવેષમાં આવીને કહેવા લાગતા કે આ રહ્યો મારો અરહ#ક ! પરંતુ જ્યારે તેને અન્નક ન દેખાતે ત્યારે તે ફરીથી રોવા લાગતા આ પ્રકારે અત્યત વિહ્વળ બની એક દિવસે તે એ મકાન ઉપર પહોંચ્યા કે જ્યા અરહસડ હતું જ્યારે તે ત્યાં પહોચ્યા તે વખતે અરહ૪તે મકાનની એક બારીમાં બેઠેલ હતું તેણે પિતાની માતાને રોતી જોઈ ત્યારે તેનામાં સવેગને ભાવ અતિશય જાગ્રત થયે તે એકદમ ઝરૂખેથી નીચે ઉતરીને માતાના ચરણમાં પડી ગયે અને બેત્યે કે હે માતા! હું અહિક છું આ પ્રકારના તેના વચન સાંભળીને માતાનું ચિત્ત શાન્ત બની ગયું અને બોલી, વત્સ!

·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ९ उपणपरीपहजये-यरहन्नकदृष्टान्त दशा ? सोऽवदत्-हे मातश्चारित्र पालयितुमसमर्थोऽस्मि । सा प्राह-तर्हि अनशन कुरु। यत:- वर पवेसो जलिए हुयासणे, न यावि भग्गं चिरसचिय वय । वर हि मच्चू मुविसुद्धकम्मो, न यावि सीलक्खलियस्स जीपण ॥१॥ छाया-वर प्रवेशो चलिते हुताशने, न चापि भग्न चिरसूचित जतम् । वर हि मृत्युः मुविशुद्धकर्मवो, न चापि शीलस्खलितस्य जीवनम् ॥१॥ सुविशुद्धर्मतः-निरवद्यक्रियाऽऽचरणतः, मृत्युः मरण, वर-श्रेयः, न तु शीलस्खलितस्य-चरिनपवितस्य जीवनम् । अन्यत् सुगमम् । ऐसी दशा क्यों हुई ?। अरहन्ना बोले-मातः ! इस दशा के होने का कारण चारित्र को पालन करने की असमर्थता है। माता चोली-यदि तुम चरित्र पार करने के लिये असमर्थ हो तो अनशन करो। जैसे कहा है- वर पवेसो जलिए यासणे, न यावि भग्ग चिरसचिय वय । वर हि मन्चू सुविसुद्धकम्मओ, नयावि सीलस्खलियस्स जीवणं ॥१॥" वधकती हुई अग्नि मे प्रवेश करना तो ठीक है परन्तु चिरसचित व्रत का भग करना ठीक नहीं है । सुविशुद्ध कर्म-शील आराधन करते તમે તે કુળવાન છે, જાતિવાન છે, છતા તમારી આવી દશા કેમ થઈ? અરહકે કહ્યું, માતા ! આ દશા થવાનું કારણ ચારિત્ર પાલન કરવાની અસ મર્થતા છે માતાએ કહ્યું, જે તમે ચારિત્ર પાલન કરવા માટે અસમર્થ છે તે અનશન કરે જેમ કહ્યું છે – "वर पवेसो जलिए हुयासणे, न यावि मग्ग चिरसचिय वय । वर हि मन्यू सुविसुद्धकम्मओ, नयावि सीलक्खलियस्स जीवण ॥१॥" ભભકતી એવી અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે ઠીક છે, પરંતુ ચિરસચિત વ્રતને ભાગ કરે ઠીક નથી સુવિશુદ્ધ કર્મશીલ આરાધના કરતા કરતા મૃત્યુ થયું ઠીક છે, ·" उत्तराध्ययनसूत्रे एर मातृवचः श्रुत्वा स सनातवैराग्यः सर्पसावधयोग प्रत्यारयाय पुनः संयम गृहीतवान् । तत उत्कृष्टाचारेण ग्रामानुग्राम विहरन् उष्णपरीपह सहमानः काचित् पापाणमयमदेश माप्य चिन्तयति-'प्रदेशोऽय प्रचण्डमार्चण्डकिरणसयोगाद् वहि- वत्सतप्तः, उष्णतरश्च पायुः मवहति, जन पदमपि गन्तुमसमर्योऽस्मि,' एव पिचिन्त्य परितः प्रतप्तभूमीतल ग्लिोस्य परीपदोऽय मया सोढव्य इत्याधार्य वप्तशिलोपरि करते मृत्यु होना ठीक है, परन्तु शील से स्पलित व्यक्ति का जीवन ठीक नहीं है। निरवद्य क्रिया का नाम सुविशुद्धकर्म एव चारित्र से पतित होने का नाम शील से स्सलित होना है। इस प्रकार जननी के वचन मुनकर उसका मुप्त वेराग्य जग उठा, पश्चात् उसने सर्वसावद्य योग का प्रत्याख्यान कर पुनः सयम लिया। माता के वचन से उद्योधित होकर उसने फिर उत्कृष्ट चरित्र का आराधन किया और चारित्र की आराधनापूर्वक ही ग्रामानुग्राम विहार करते हुए उष्णपरीपह को सहन किया। एक समय की बात है कि ये विहार करते २ ऐसे प्रदेश में पहुंचे कि जहा पत्थरों की बहुलता थी। वहा पहुँच कर उन्होंने विचार किया कि यह प्रदेश सूर्य की किरणों से अधिक सतप्त बना हुआ है। यह तो ऐसा तप रहा है कि जैसे मानों अग्नि ही जल रही हो। वायु भी इतनी गर्म चल रही है कि जिससे एक पैर भी सुखपूर्वक चला नहीं जा सकता है । इस प्रकार विचार करते हुए अरहन्नक मुनि ने अपने आसपास की समस्त भूमि को પર તુ શીલથી ખલિત થયેલ વ્યક્તિનું જીવન ઠીક નથી નિરવદ્ય ક્રિયાનું સુવિશુદ્ધ કર્મ, ચારિત્રથી પતિત થવાનું નામ શીલથી ખલિત બનવું તે પ્રકારના માતાના વચન સાંભળીને તેને સુતેલે વૈરાગ્ય જાગી ઉઠયે અને તેણે સર્વ સાવદ્ય ચેગનું પ્રત્યાખ્યાન કરી પુન સાયમને ધારણ કર્યો માતાના વચનથી ઉબધિત બની તેણે પછી ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રનું આરાધન કર્યું અને ચારિત્રની આરાધના પૂર્વક જ ગ્રામનુગ્રામ વિહાર કરીને ઉષ્ણ પરીષહને સહન કર્યો એક સમયે એ વિહાર કરતા કરતા એવા પ્રદેશમાં પહેચી ગયા કે, જ્યા પત્થરાએ મોટા પ્રમાણમાં હતા ત્યાં પહોંચીને તેઓએ વિચાર કર્યો કે, આ પ્રદેશ સૂર્યના કિરણેથી અધિક સતપ્ત બનેલ છે તે એવા તપી રહ્યા છે કે જાણે અગ્નિ જ સળગી રહી છે વાયુ પણ એટલી જ રીતે ગરમ કુકાઈ રહેલ છે આથી એક ડગલું પણ સુખપૂર્વક ચાલી શકાતું નથી આ પ્રકારને વિચાર કરતા કરતા અન્નક મુનિયે પિતાની આસપાસની નામ આ. આ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १० दशमशकपरीपहजय समुपविशति । तर प्रत्याख्याताष्टादशपापः कृतदुष्कृतगर्हः सामितसकलसवः स्वीकृतचतुर्विधशरणः, परित्यक्तसर्वसगः पुनः पुनः कृतपचनमस्कारोऽनशन कृत्वा समाधिभावसम्पन्नः पादपोपगमनेन मुहूर्तमात्रेण सुकुमारशरीरो नमनीतपिण्डयोष्णेन विलीनः सौधर्म मुरलोक गत., एव मुनिमिरुणपरीपहः सोढव्यः ॥९॥ ग्रीष्मकालान्तर वर्षाकाले दशमशकादिकृतपीडा प्राप्तेन साधुना तत्परीपहः सोढव्यः इत्याह- मूलम्पुट्ठो ये दसैमसएहि, सम वै महामुणी। नागो सगौमसीसे वा, सूरो अभिहणे 'पर ॥१०॥ छाया-स्पृष्टश्च दशमगकैः सम एव महामुनिः । नागः सग्रामशी ना, शूरोऽभिहन्यात् परम् ॥ १० ॥ अत्यत उष्ण देखा और पुन. विचार करने लगे कि यह उष्णपरीपह मुझे साधु के नाते अवश्य सहन करना चाहिये, ऐसा निश्चित कर वह एक तप्त शिला के ऊपर बैठ गये। वहां उन्होंने १८ पापस्थानों का प्रत्याख्यान किया, अपने दुप्कृतों की गर्हा की, समस्त जीवो से खमत खामणा किया। चार प्रकार के शरणो को स्वीकार किया, समस्त ममता का त्याग किया, एव पचपरमेष्ठी को बार बार नमस्कार किया। पश्चात् अनशन धारण कर समाधिभाव से युक्त अरहन्नक मुनि ने पादपोपगमन सथारा किया। एक मुहूर्तमान में ही उनका सुकुमार शरीर मक्खन के पिंड की तरह गर्मी से विलीन हो गया और वे मर कर सुधर्मदेवलोक मे देव हुए। इसी तरह अन्य मुनि जनों को भी उष्णपरीपद सहन करना चाहिये ॥ ९॥ સમસ્ત ભૂમીને અત્યંત ઉષ્ણુ જોઈ અને પાછા વિચાર કરવા લાગ્યા કે ઉણુ પરીષહ મારે સાધુના ધર્મથી અવશ્ય સહન કર જોઈએ એ નિશ્ચય કરી એક તપેલી શીલા ઉપર બેસી ગયા જ્યા તેઓએ ૧૮ પાપસ્થાનું પ્રત્યાખ્યાન કર્યું, પિતાના દુષ્પની માફી માગી, સમસ્ત જીવી ખમત ખામણા લીધા, ચાર પ્રકારના શરણને સ્વીકાર કર્યો અને સમસ્ત મમતાને ત્યાગ કર્યો તેમજ ૫ ચપરમેષ્ટીને વારંવાર નમસ્કાર કરવા લાગ્યા પછી અનશન ધારણ કરી સમાવિ- ભાવથી યુક્ત અરહક મુનિએ પાદપપગમન સ થારો કર્યો એક મુહુર્ત માત્રમાં જ તેમનુ સુકુમાર શરીર માખણના પીંડની ગરમીથી ઓગળી ગયુ અને તે મરીને સુધમ દેવલોકમા દેવ થયા આ રીતે અન્ય મુનિજનેએ પણ ઉણપરીષહ સહન કર જોઈ એ ૯ માફી ·उत्तराध्ययनसूत्रे एर मातृवचः शुला स सनातवैराग्यः सर्वसारययोग प्रत्यारयाय पुनः संयम गृहीतवान् । तत उत्कृष्टाचारेण ग्रामानुग्राम विहरन् उष्णपरीपह सहमानः क्वचिद् पापाणमयमदेश प्राप्य चिन्तयति-'प्रदेशोऽय प्रचण्डमार्तण्डफिरणसयोगाद् वहि- वत्सतप्तः, उष्णतरच गायुः मवहति, जन पदमपि गन्तुमसमर्थोऽस्मि,' एवं विचिन्त्य परितः प्रतप्तभूमीतल पिलोक्य परीपहोऽय मया सोढव्य इत्यपधार्य वप्तशिलोपरि करते मृत्यु होना ठीक है, परन्तु शील से स्पलित व्यक्ति का जीवन ठीक नहीं है। निरवद्य क्रिया का नाम मुविशुद्धकर्म एव चारित्र से पतित होने का नाम शील से स्पलित होना है। इस प्रकार जननी के वचन मुनकर उसका मुप्त वैराग्य जग उठा, पश्चात् उसने सर्वसावद्य योग का प्रत्याख्यान कर पुनः सयम लिया। माता के वचन से उद्बोधित होकर उसने फिर उत्कृष्ट चरित्र का आराधन किया और चारित्र की आराधनापूर्वक ही ग्रामानुग्राम विहार करते हुए उष्णपरीपह को सहन किया। एक समय की यात है कि ये विहार करते २ ऐसे प्रदेश में पहुंचे कि जहा पत्थरों की बहुलता थी। वहा पहुँच कर उन्होंने विचार किया कि यह प्रदेश सूर्य की किरणों से अधिक सतप्त बना हुआ है। यह तो ऐसा तप रहा है कि जैसे मानों अग्नि ही जल रही हो । वायु भी इतनी गर्म चल रही है कि जिससे एक पैर भी सुखपूर्वक चला नहीं जा सकता है। इस प्रकार विचार करते हुए अरहन्नक मुनि ने अपने आसपास की समस्त भूमि को પરતુ શીલથી ખલિત થયેલ વ્યક્તિનું જીવન ઠીક નથી નિરવદ્ય ક્રિયાનું નામ સુવિશુદ્ધ કર્મ, ચારિત્રથી પતિત થવાનું નામ શીલથી ખલિત બનવું તે આ પ્રકારના માતાના વચન સાંભળીને તેને સુતેલો વૈરાગ્ય જાગી ઉઠશે અને તેણે સર્વ સાવદ્ય યુગનું પ્રત્યાખ્યાન કરી પુન સાયમને ધારણ કર્યો માતાના વચનથી ઉધિત બની તેણે પછી ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રનું આરાધને કર્યું અને ચારિત્રની આરાધના પૂર્વક જ ગ્રામનુગ્રામ વિહાર કરીને ઉષ્ણુ પરીષહને સહન કર્યો એક સમયે એ વિહાર કરતા કરતા એવા પ્રદેશમાં પહોચી ગયા કે, જ્યા પત્થરાઓ મોટા પ્રમાણમાં હતા ત્યાં પહોંચીને તેઓએ વિચાર કર્યો કે, આ પ્રદેશ સૂર્યના કિરણથી અધિક સતપ્ત બને છે તે એવા તપી રહ્યા છે કે જાણે અગ્નિ જ સળગી રહી છે વાયુ પણ એટલી જ રીતે ગરમ ફુકાઈ રહેલ છે આથી એક ડગલું પણ સુખપૂર્વક ચાલી શકાતું નથી આ પ્રકારને વિચાર કરતા કરતા અરહત્રક મુનિએ પિતાની આસપાસની આ ·, सोढव्यः इत्याह- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १० दशमशकपरीपहजय ३९७ समुपविशति । तन-प्रत्याख्याताष्टादशपापः कृतदुष्कृतगई. क्षामितसकलसत्त्व स्वीकृतचतुर्विधशरण', परित्यक्तसर्वसगः पुनः पुनः कृतपचनमस्कारोऽनशन कृत्वा समाधिभावसम्पन्नः पादपोपगमनेन मुहूर्तमात्रेण सुकुमारशरीरो नवनीतपिण्डइयोष्णेन विलीन सौधर्म मुरलोक गतः, एष मुनिमिरुणपरीपहः सोढव्यः ।।९।। ग्रीष्मकालान्तर वर्षाकाले दशमशकादिकृतपीडा प्राप्तेन साधुना तत्परीपहः मूलम् -पुट्ठो ये दसैमसएहि, सम वै महामुणी। नागो सगामसीसे वा, सूरो अभिहणे 'पर ॥१०॥ छाया--स्पृष्टश्च दशमशकैः सम एव महामुनिः। नागः समामशीर्षे का, यूरोऽभिहन्यात् परम् ॥ १० ॥ अत्यत उष्ण देखा और पुनः विचार करने लगे कि यह उष्णपरीपह मुझे साधु के नाते अवश्य सहन करना चाहिये, ऐसा निश्चित कर वह एक तप्त शिला के ऊपर बैठ गये। वहा उन्होने १८ पापस्थानों का प्रत्याख्यान किया, अपने दुष्कृतों की गर्हा की, समस्त जीवो से खमत खामणा किया। चार प्रकार के शरणो को स्वीकार किया, समस्त ममता का त्याग किया, एव पचपरमेष्टी को बार बार नमस्कार किया। पश्चात् अनशन धारण कर समाधिभाव से युक्त अरहन्नक मुनि ने पादपोपगमन सधारा किया। एक मुहूर्तमात्र में ही उनका सुकुमार शरीर मक्खन के पिंड की तरह गर्मी से विलीन हो गया और वे मर कर सुधर्मदेवलोक मे देव हुए। इसी तरह अन्य मुनि जनो को भी उष्णपरीपह सहन करना चाहिये ॥९॥ સમસ્ત ભૂમીને અત્યંત ઉષ્ણુ જોઈ અને પાછા વિચાર કરવા લાગ્યા કે ઉણું પરીષહ મારે સાધુના ધર્મથી અવશ્ય સહન કર જોઈએ એ નિશ્ચય કરી એક તપેલી શીલા ઉપર બેસી ગયા જ્યા તેઓએ ૧૮ પાપસ્થાનું પ્રત્યાખ્યાન કર્યું, પિતાને દુષ્કૃત્યોની માફી માગી, સમસ્ત જીવેથી ખમત ખામણા લીધા, ચાર પ્રકારના શરણને સ્વીકાર કર્યો અને સમસ્ત મમતાને ત્યાગ કર્યો તેમજ પચપરમેષ્ટીને વાર વાર નમસ્કાર કરવા લાગ્યા પછી અનશન ધારણ કરી સમાધિ- ભાવથી યુક્ત અરહત્રક મુનિએ પાદપપગમન સ થાર કર્યો એક મુહૂત માત્રમાં જ તેમનુ સુકુમાર શરીર માખણના પડની માફક ગરમીથી ઓગળી ગયું અને તે મરીને સુધર્મ દેવલોકમા દેવ થયા આ રીતે અન્ય મુનિજનેએ પણ ઉણપરીષહ સહન કર જોઈએ છે ૯ | .

·- ३१६ उत्तराध्ययनसूत्रे एर मातृवचः श्रुत्वा स सनातपैराग्यः सर्वसापद्ययोग प्रत्यारयाय पुनः संयम गृहीतवान् । तत उत्कृष्टाचारेण ग्रामानुग्राम विहरन् उष्णपरीपह सहमानः क्वचिद पापाणमयप्रदेश प्राप्य चिन्तयति-'प्रदेशोऽय प्रचण्डमार्तण्डफिरणसयोगाद् वहि- चलतप्तः, उप्णतरच पायुः प्रवहति, जन पदमपि गन्तुमसमर्योऽस्मि,' एव विचिन्त्य परितः प्रतप्तभूमीतल रिलोक्य परीपहीऽय मया सोढव्य इत्यपधार्य वप्तशिलोपरि करते मृत्यु रोना ठीक है, परन्तु शील से सलित व्यक्ति का जीवन ठीक नहीं है। निरवद्य क्रिया का नाम मुविशुद्धकर्म एव चारित्र से पतित होने का नाम शील से स्खलित होना है। इस प्रकार जननी के वचन मुनकर उसका मुप्त वेराग्य जग उठा, पश्चात् उसने सर्वसावद्य योग का प्रत्याख्यान कर पुनः सयम लिया। माता के वचन से उद्गोधित होकर उसने फिर उत्कृष्ट चरित्र का आराधन किया और चारित्र की आराधनापूर्वक ही ग्रामानुग्राम विहार करते हुए उष्णपरीपह को सहन किया। एक समय की बात है कि ये विहार करते २ ऐसे प्रदेश मे पहुँचे कि जहाँ पत्थरों की बहुलता थी। वहा पहुँच कर उन्होंने विचार किया कि यह प्रदेश सूर्य की किरणों से अधिक सतप्त बना हुआ है। यह तो ऐसा तप रहा है कि जैसे मानों अग्नि ही जल रही हो। वायु भी इतनी गर्म चल रही है कि जिससे एक पैर भी सुखपूर्वक चला नहीं जा सकता है । इस प्रकार विचार करते हुए अरहन्नक मुनि ने अपने आसपास की समस्त भूमि को પર તુ શીલથી ખલિત થયેલ વ્યક્તિનું જીવન ઠીક નથી નિરવદ્ય ક્રિયાનું નામ સુવિશુદ્ધ કર્મ, ચારિત્રથી પતિત થવાનું નામ શીલથી ખલિત બનવું તે આ પ્રકારના માતાના વચન સાંભળીને તેને સુતેલો વૈરાગ્ય જાગી ઉઠ અને તેણે સર્વ સાવદ્ય ભેગનું પ્રત્યાખ્યાન કરી પુન સયમને ધારણ કર્યો માતાના વચનથી ઉબેધિત બની તેણે પછી ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રનું આરાધન કર્યું અને ચારિત્રની આરાધના પૂર્વક જ ગામનુગામ વિહાર કરીને ઉષ્ણ પરીષહને સહન કર્યો એક સમયે એ વિહાર કરતા કરતા એવા પ્રદેશમાં પહેચી ગયા કે, જ્યા પત્થરાઓ મોટા પ્રમાણમાં હતા ત્યાં પહોંચીને તેઓએ વિચાર કર્યો કે, આ પ્રદેશ સૂર્યના કિરણેથી અધિક સતપ્ત બનેલો છે તે એવા તપી રહ્યા છે કે જાણે અગ્નિ જ સળગી રહી છે વાયુ પણ એટલી જ રીતે ગરમ કુકાઈ રહેલ છે આથી એક ડગલું પણ સુખપૂર્વક ચાલી શકાતું નથી આ પ્રકારને વિચાર કરતા કરતા અરહન્નક મુનિયે પિતાની આસપાસની भा ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १० दशमशकपरीपद्दजय समुपविशति । तत्र-प्रत्याख्याताप्टादशपापः कृतदुष्कृतगर्हः सामितसकलसत्त्वः स्वीकृतचतुर्विधशरणः, परित्यक्तसर्वसगः पुनः पुनः कृतपचनमस्कारोऽनशन कृत्वा समाधिभावसम्पन्नः पादपोपगमनेन मुहूर्तमानेण सुकुमारशरीरो नवनीतपिण्डइयोष्णेन विलीनः सौधर्म मुरलोक गतः, एव मुनिमिरुणपरीपहः सोढव्यः ॥९॥ ग्रीष्मकालान्तर वर्षाकाले दशमशकादिकृतपीडा प्राप्तेन साधुना तत्परीपहः सोढव्यः इत्याह- मूलम् -पुट्ठो ये दसैमसएहि, सम वें महामुणी। नागो सगौमसीसे वीं, सूरो अभिहणे 'पैर ॥१०॥ छाया-स्पृष्टश्च दशमशकै सम एव महामुनिः। नागः सग्रामशीर्षे ना, शूरोऽभिहन्यात् परम् ॥ १० ॥ अत्यत उष्ण देखा और पुनः विचार करने लगे कि यह उष्णपरीपह मुझे साधु के नाते अवश्य सहन करना चाहिये, ऐसा निश्चित कर वह एक तप्त शिला के ऊपर बैठ गये। वहा उन्होंने १८ पापस्थानो का प्रत्याख्यान किया, अपने दुष्कृतों की गर्हा की, समस्त जीवो से खमत खामणा किया। चार प्रकार के शरणो को स्वीकार किया, समस्त ममता का त्याग किया, एव पचपरमेष्ठी को बार बार नमस्कार किया। पश्चात् अनशन धारण कर समाधि भाव से युक्त अरहन्नक मुनि ने पादपोपगमन सथारा किया। एक मुहर्तमान में ही उनका सुकुमार शरीर मक्खन के पिंड की तरह गर्मी से विलीन हो गया और वे मर कर सुधर्मदेवलोक मे देव हुए। इसी तरह अन्य मुनि जनों को भी उष्णपरीपह सहन करना चाहिये ॥९॥ સમસ્ત ભૂમીને અત્યંત ઉષ્ણુ જોઈ અને પાછા વિચાર કરવા લાગ્યા કે ઉણુ પરીષહ મારે સાધુના ધર્મથી અવશ્ય સહન કરવું જોઈએ એ નિશ્ચય કરી એક તપેલી શીલા ઉપર બેસી ગયા જ્યા તેઓએ ૧૮ પાપસ્થાનું પ્રત્યાખ્યાન કર્યું, પિતાના દુષ્કૃત્યેની માફી માગી, સમસ્ત જીવોથી ખમત ખામણ લીધા, ચાર પ્રકારના શરણને સ્વીકાર કર્યો અને સમસ્ત મમતાને ત્યાગ કર્યો તેમજ પચપરમેષ્ટીને વાર વાર નમસ્કાર કરવા લાગ્યા પછી અનશન ધારણ કરી સમાધિ- ભાવથી યુક્ત અરહત્રક મુનિએ પાદપપગમન સ થારે કર્યો એક મુહુર્ત માત્રમાં જ તેમનું સુકુમાર શરીર માખણના પીંડની માફક ગરમીથી ઓગળી ગયું અને તેમને સુધમ દેવલોકમાં દેવ થયા આ રીતે અન્ય મુનિજનેએ પણ ઉણપરીષહ સહન કર જોઈ એ ૯ છે ·. उत्तराभ्ययन टीका-'पुढो य' इत्यादि । च-अपर च सम एष-उपकार्यकारिणु तुल्यभावधारका, महामुनिः उप- तपश्चरणशील दशमशकैः, इदमुपलक्षणम् , तेन मत्कुणयूरादिभिरपि स्पृष्टः-पीडितः सन् , सग्रामशिरसि रणमस्तके, राम्पराक्रमी, नागो गा-हस्तीर पर-शत्रु- रागद्वेपलक्षण भारशनुम् , अभिहन्यात्-पराजयेत् । 'समय' इत्यत्रार्पलाद्रेफः । अय भावः-यथा-पूरा करी शरापातपथितोऽपि रणे शत्रु जयति, तद्वत् साधुरपि दशमशकादिभिः पीव्यमानोऽपि कपाय शनु जयेदिति ॥ १० ॥ ग्रीष्म काल के बाद वर्पा काल आता है, उसमें दशमशक आदि का परीपह उत्पन्न होता है। साधु का कर्तव्य है कि वह इस दशमशकरूप पाचवे परीपह को सहन करे, इस बात को सूत्रकार आगे की गाथा द्वारा बतलाते हैं-'पुट्ठो य' इत्यादि । अन्वयार्थ-(समरेच-समण्य) उपकारी और अपकारी मे तुल्य भाव धारण करने वाला (महामुणी-महामुनि ) उग्रतपश्चरणशील महामुनि (दसमसहि-दशमशकै ) दशमशकों के द्वारा, उपलक्षण से मत्कुग- खटमल, यूका-जू आदि द्वारा भी (पटो-स्पृष्ट) पीडित होने पर (सगाम सीसे-सग्राम शीर्प) युद्ध के बीच में (सूरो-शूरः) पराक्रमी (नागो वा- नाग इच) रस्ती की तरह (पर अभिहणे-पर अभिहन्यात् ) शत्रु को- रागळेपरूप भावशत्रु को परास्त करे । ગરમઋતુ પછી ચોમાસાને સમય આવે છે આમા દશમશક વગેરે પરી પહની ઉત્પત્તિ થાય છે, સાધુનું એ કર્તવ્ય છે કે દશમશકરૂપી પાચમે પરીષહ સહન કરે આ વાતને સૂત્રકાર આગળની ગાથાથી બતાવે છે पुट्ठो य" या सन्याथ-(समरेव-समएव) S५४ारी मने अ५४ारीमा समनाप धारण ४२वा महामुणी-महामुनि तपस्या ४२नार शासपान मडामुनि दसमसएहि- दशमशकै स, भ२७२ ६॥२॥ GUARYथी भाउ, ५, मा ५५ पुट्ठो-स्पृष्ट बसत 14 छत! “सगामसीसे-स ग्रामशीर्षे ” युद्धनीयमा (सूरो-शूर ) ५२॥ भी (नागोवा-नागइव) यानी मा (पर अभिहणे-पर अभिहन्यात) शत्रुन-॥२॥ द्वेष રૂપ ભાવશત્રુને પરાસ્ત કરે એને ભાવ આ છે જેમ પરાકમી હાથી બાણેના આઘાતથી વ્યથિત હેવા છતા પણ રણમા શત્રુઓને હરાવે છે તેવી રીતે સાધુ પણ હાસ, મચ્છર આદિ દ્વારા પીડિત હોવા છતા પણ કષાયરૂપી શત્રુને પરાસ્ત કરે ·प्रियदर्शिनी टीफा अ०२ गा०११ दशमशकपरीपहजय केन प्रकारेण भावशनु जयेदित्याह- मूलम् –ने सतसे न वारेजों मणपि न पओसए। उवेहे ने हणे पाणे, भुजन्ते मससोणिय ॥११॥ छाया-न सनसेत् न वारयेत् , मनोऽपि न प्रदूपयेत् । उपेक्षेत न हन्यात् प्राणान , मुस्तानान् मास शोणितम् ॥ ११ ॥ टोका--'न सतसे' इत्यादि। महामुनिर्देशमशरैरुपद्रुत. सन् न सनसेत्-नोद्विजेत्-दशमशमादिभिर्दश्यमा- नोऽपि न ततः स्थानादपगच्छेदित्यर्थ । न वारयेत् , हस्तवस्त्रादिना नापसारयेत्- मनोऽपि न प्रदूपयेव न कलपित कुर्यात् अपि-शब्दाद्वचनादिकमपि न प्रदुष्ट इसका भाव यह है-जैसे पराक्रमी हस्ती वाणों के आघात से व्यथित रोने पर भी रण में शत्रु को परास्त कर देता है, उसी तरह माधु भी दशमशक आदि द्वारा पीडित होने पर भी कपायल्पी शत्रु को परास्त करे ॥१०॥ भावशत्रु को किस तरह परास्त करना चाहिये इसको इस गाथा द्वारा स्पष्ट किया जाता है-न सतसे इत्यादि अन्वयार्थ-महामुनि दशमशक आदि से पीडित होने पर भी (न सतसे-न सनसेत् ) कभी भी चित्त में उद्विग्न न होवे-दशमशक आदि से पीडित होने पर भी मुनि एक स्थान से दूसरे स्थान पर नही जावे (न वारेज्जा-न वारयेत् ) दसमशक को अपने शरीर पर बैठ जाने पर हस्तअथवा वस्त्र आदि से नही हटावे । (मण पिन पओसए- આને ભાવ એ છે કે-જેમ પરાક્રમી હાથી બાણના આઘાતથી પીડિત હોવા છતા પણ રણમા શત્રુને પરાજીત કરે છે, તેવી જ રીતે સાધુ પણ દશમશન આદિ દ્વારા પીડિત હોવા છતા પણ કવાયરૂપી શત્રુને પરાજય કરે૧૦ ભાવશત્રુને કેવી રીતે જીતવા જઈએ, એ હકીકત આ प्रगट २पामा मा छे नसतसे-त्याह मन्वयार्थ:-डास अने भ२७२थी पीडित मनवा छता पर न सतसे-न सनसेत् મહામુનિ ચિત્તમાં ઉદ્વેગન લાવે,-ડાસ મચ્છરના કરડવાથી મુનિએ એક સ્થાનથી भी स्थाने न , न वारेज्जा-न वारयेत् स भ२०२ने पाताना शरी२ ५२ मेनन डाय भने वर माहिथा तेने हटाये नही, मणपि न पओसए- ગાથા દ્વારા ·- - , उत्तराण्ययनसू टीका--'पुढो य' इत्यादि । च-अपर च सम एस-उपकार्यपकारिपु तुल्यभावधारका, महामुनिः-उन- तपश्चरणशीलः दशमशः, इदमुपलक्षणम् , तेन मत्कुणयूमादिभिरपि स्पृष्टः-पीडितः सन , सग्रामशिरसि-रणमस्तके, सम्पराक्रमी, नागो गा इस्तीर पर-शत्रु- रागद्वेपलक्षण भावशनुम् , अभिहन्या-पराजयेत् । 'समर' इत्यवार्पलानेफः । अय भावः-यथा-सूस-फरी शराघावळवितोऽपि रणे शढ जयति, तहत् साधुरपि दशमशकादिभिः पीव्यमानोऽपि कपाय शत्रु जयेदिवि ॥ १० ॥ ग्रीष्म काल के बाद वर्षा काल आता है, उसमें दशमशक आदि का परीपह उत्पन्न होता है । साधु का कर्तव्य है कि वह इस दशमशकरूप पाचवे परीपह को सहन करे, इस बात को सूत्रकार आगे की गाथा द्वारा बतलाते हैं-'पुट्ठो य' इत्यादि । अन्वयार्थ-(समरे व-समण्य) उपकारी और अपकारी मे तुल्य भाव धारण करने वाला (महामुणी-महामुनि ) उग्रतपश्चरणशील महामुनि (दसमसएहि-दशमशकै ) दशमशकों के द्वारा, उपलक्षण से मत्कुण- खटमल, यूका-जू आदि द्वारा भी (पुटो-स्पृष्टः) पीडित होने पर (सगाम सीसे-सग्राम शीर्षे) युद्ध के बीच में (सूरो-शूरः) पराक्रमी (नागो वा- नाग इव) हस्ती की तरह (पर अभिहणे-पर अभिहन्यात्) शत्रु को- रागद्वेषरूप भावशत्रु को परास्त करे । ગમતુ પછી ચોમાસાને સમય આવે છે આમા દશમશક વગેરે પરી પહની ઉત્પત્તિ થાય છે, સાધુનું એ કર્તવ્ય છે કે દશમશકરૂપી પાચમે પરીષહ સહન કરે આ વાતને સૂત્રકાર આગળની ગાથાથી બતાવે છે 'पुट्ठो य" त्यादि मन्वयार्थ:-(समरेव-समएर) 6.0 मन मयारीमा समाव धारण ४२वा महामुणी-महामुनि तपस्या ४२नार शीलपान मडामुनि दसमसएहि- दशमशकै अस, भ२७२ ६॥२॥ SAYथी भाइ3, , माहवास पर पुट्ठो-स्पृष्ट पिता छत "सगामसीसे-स ग्रामशी" युद्धनी क्यमा (सूरो-शूर ) भी (नागोवा-नागइव ) साथीनी ॥३s (पर अभिहणे-पर अभिहन्यात् ) शत्रुन-सा ३५ રૂપ ભાવશત્રુને પરાસ્ત કરે એને ભાવ આ છે જેમ પરાક્રમી હાથી બાણના આઘાતથી વ્યથિત હેવા છતા પણ રણમા શત્રુઓને હરાવે છે તેવી રીતે સાધુ પણ હાસ, મચ્છર આદિ દ્વારા પીડિત હોવા છતા પણ કષાયરૂપી શત્રુને પરાસ્ત કરે ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ११ सुदर्शनमुनिदृष्टान्त ३२१ कृत्वा समुत्तस्थौ । तत्र प्रथमयामे लघुकाया मून्यग्रतीक्ष्णमुखाः दशमशकाः सह- स्रशः परितः समागत्य मुनेः शरीर दशन्ति। तदनु-द्वितीययामे तदपेक्षया स्थूलाकारा दशमशकाः घनघनधनि कुर्वन्तः परितस्तद्वपुस्तीक्ष्णतर दशन्ति, तदनु तृतीयचतुर्थयामयोस्तदपेक्षयापि स्थूलतराः स्थूल्तीक्ष्णमुखा विनिपजातीया दशमशफास्त सातिशय दशन्ति । ततः सूर्योदये सति पञ्चमपहरे अकस्मात् तत्रैवो- हीयमाना मधुमक्षिकाः सहस्रशस्तद्वपुःसलग्नास्त मुनि दशन्ति | मधुमक्षिकामि- राच्छादित सक्ल तद्वपुः श्यामपणं सजातम् । तस्य मुखोपरि सदोरकमुखवत्रिकाऽपि एक समय की बात है कि इन्हों ने एक अटवी में रात्रि के समय पाच प्रहरका कायोत्सर्ग धारण किया। उस अटवी में कायोत्सर्ग मे रहे हुए इन सुदर्शन मुनि के शरीर को प्रथम प्रहर मे लघुकायवाले हजारों दशम- शको ने सूची के अग्रभाग के समान अपने २ तीक्ष्ण मुखों से चारों ओर से आ आकर ख्न डसा । फिर द्वितीय प्रहर मे इन की अपेक्षा स्थूला- कार वाले दशमशको ने घन घन शब्द करते हुए सब तरफ से आकर वहुत धुरी तरह उनके शरीर को डसना प्रारभ किया। बाद मे तृतीय चतुर्थ प्रहर में द्वितीय याम मे आये हुए दशमशको की अपेक्षा पलिष्ट एव स्थूलतर विविध जाति के दशमशको ने काटना शरू किया। इस प्रकार जय रात्रि के चार प्रहर समाप्त हो चुके और सूर्योदय हुआ तय पचमप्रहर मे-अर्थात् दिवस के प्रथमप्रहर में अकस्मात् उडी हुई हजारों मधुमक्षिकाओ ने उन मुनि के शरीर मे चिपट कर उन्हें काटना प्रारंभ તેઓએ એક જ ગલમા રાત્રિના સમયે પાચ પ્રહરને કાયોત્સગ કર્યો તે જ ગલમા કાયોત્સર્ગમાં રહેલા આ સુદર્શન મુનિના શરીરને પ્રથમ પ્રહરમા નાના શરીરવાળા હજારો ડાસ, મચ્છરેએ સોયની અણી જેવા પિત પિતાના તીક્ષણ મુખેથી ચારે બાજુથી આવીને ખૂબ ડ ખ માર્યા પાછા બીજા પ્રહરમાં તેની અપેક્ષા સ્કૂલ આકારવાળા ડાસ, મચ્છરોએ ગણુ ગણ શબ્દ કરીને ચારે તરફથી આવીને ઘણી ખરાબ રીતે તેમના શરીરને ડખ મારવા લાગ્યા પછી ત્રીજા અને ચોથા પ્રહરમા આવેલા ડાસ મછરાની અપેક્ષા નાના મોટા વિવિધ જાતના ડાસ મચ્છરોએ ડ ખ મારવા શરૂ કર્યો આ પ્રકારે જ્યારે રાત્રીના ચાર પ્રહર પુરા થયા અને સૂર્યોદય થયે ત્યારે પાચમા પ્રહરમા અર્થાત્ દિવસના પ્રથમ પ્રહરમા અકસ્માત ઉડેલી હજારે મધમાખીઓએ તે મુનિના શરીર ઉપર ચેટી પડીને કરડવું શરૂ કર્યું મધમાખીઓથી આચ્છા ત્યાર उ०११ ·K- ३२० उत्तराध्ययनसूत्रे कुर्यादित्ययः। किंतु उपेक्षेत-मध्यस्थभाषमाश्रयेत् । जत एप-मासशोणित भुजानान् प्राणान्-माणिनः, न हन्यात्-न मारयेत् । अन सुदर्शनमुनेदृष्टान्तः- चम्पानगया रिपुमर्दननामको भूपतिरासीत् । तस्य पुत्र सुदर्शननामकः सजातः । स धर्मघोपाचार्यसमीपे धर्मदेशना निशम्य कामभोगेम्यो विरक्तः प्राजितः । स सुदर्शनो मुनिर्गुरुमसादात् श्रुतज्ञानमम्पन्नो दृढसचतया एसक्त्वि विहाराख्यप्रतिमया विदरन् कदाचित् महाटव्या निशि पञ्चप्रहरात्मक कायोत्सर्ग मनोऽपि न प्रदूपयेत् । अपने मन में उनके काटने परअपने मन में कलुषित विचार नहीं करे। अथवा उनके काटने पर मन को कलुपित नहीं करना चाहिये। अपि शब्द से वचन आदिक को भी प्रदुष्ट नहीं करे। किन्तु उस समय(उवेहे-उपेक्षेत) मध्यस्थभाव का ही आश्रय करे । अत. साधु का कर्तव्य है कि वह मससोणिय भुजते पाणे नरणे-मास शोणित मुजानान् प्राणिनः न हन्यात) मास खाते ण्व शोणित को पीते हुए प्राणियों को कभी भी न मारे। दृष्टात-चपानगरी मे रिपुमर्दन नामक एक राजा था। उसका एक पुत्र था, जिसका नाम सुदर्शन था। उसने धर्मघोप आचार्य के पास धर्म देशना सुनकर काम भोगों से विरक्त वन मुनिदीक्षा धारण की। इन सुदर्शन मुनि ने अपने गुरु महाराज के प्रसाद से श्रुतज्ञान की प्राप्ति कर दृढ प्रराकमशाली होने की वजह से एका की विहार करने रूप प्रतिमा को धारण किया। अब ये उस प्रतिमा से विचरने लगे। मनोऽपि न प्रदूषयेत् तेना ४२७वाथी पाताना मनमा ४दुषित विचार ५५५ न ४२, અથવા તેના કરડવાથી મનને કલુષિત ન કરે અરે શબ્દથી વચનાદિકને પણ પ્રદુષ્ટ न ४२, ५२तु ते सभये उवेहे-उपेक्षेत भव्यय लापन माश्य ४रे माथी साधुनु तय छेते मससोणिय मुजतेपाणे न हणे-मासशोणित भुजानान् प्राणिन न हन्यात् માસ ખાતા અને લેહી પીતા પ્રાણીઓને કદી પણ ન મરે દુષ્ટાન્ત -ચપા નગરીમાં રિપુમદન નામના એક રાજા હતા તેમને એક પુત્ર હતા, જેનું નામ સુદર્શન હતુ તેણે ધર્મઘોષ આચાર્યની પાસે ધર્મદેશના સાભળી કામગથી વિરક્ત બની મુનિદીક્ષા ધારણ કરી આ સુદર્શન મુનિએ પોતાના ગુરુમહારાજના પ્રસાદથી શ્રુતજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરી, દઢ પરાક્રમ શાળી થવાના કારણથી એકાકી વિહાર કરવા રૂપ પ્રતિમાને ધારણ કરી, અને તેઓ એ પ્રતિમાથી વિચરવા લાગ્યા એક સમયની વાત h ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ११ सुदर्शनमुनिदृष्टान्त ३२३ वेदना जायते ततोऽप्यनन्तगुणा वेदना नरकेऽनन्तवार मया सोढा, एव निगो- देऽपि, या भूच्यापरिमितकन्दादौ असख्याताः श्रेणयः सन्ति, एफैकण्या मसख्यातानि प्रतराणि, एफैकमतरे असख्याता गोलाः, एकैकगोले असख्यावानि निगोदशरीराणि, एफैकशरीरे अनन्ता जीवा., एकैफनिगोदजीवः प्रत्येकश्वासो- च्छ्वासे साधसप्तदश जन्ममरणानि करोति, एवविधनिगोदेऽपि अनन्तजन्ममर- गाना दारणदुःखानि जनन्तगार परपशेन मया सोढानि । किं पुनरेतत् , यतस्त- तदुःखसागरकविन्दुमात्रमपि नैतत् , एवं दशमशकपरीपह प्रकृष्टपरिणामेन सहमान. इससे भी अनतगुणी वेदना नरक मे अनतवार तृने भोगी है। इसी तरह निगोद में भी सही ह । सूची-सुई-के अग्रभाग प्रमाण कन्द आदि मे असख्यात श्रेणियां होती हैं एक एक श्रेणी मे असख्यात प्रतर होते हैं। एक एक प्रतर मे असख्यात गोले होते हैं। एक एक गोले मे असख्यात निगोद शरीर हुआ करते हैं। एक एक निगोद शरीर मे अनन्त जीव रहा करते है। एक एक निगोदराशि का जीव एक २ श्वासोच्छ्वास मे १७॥ साढासनह वार जन्मता है और १७॥ साढा सत्रह वार ही मरता है । इस प्रकार के स्वरूप वाले निगोद मे भी हे आत्मन् ! तूने अनन्तवार अनत जन्म और मरण के दुःखो को परवश होकर सहन किया है। उन दुःखों के सामने यह दशमशक आदि से होने वाला दुःख कितना सा है। उन दुखों के सामने तो यह एक लेश मान भी नहीं है । इस प्रकार दशमशक परीपद को प्रकृष्ट शुभा यवसाय से सहन करते हुए मुदर्शन मुनिराज અગ્નિથી બાળવાથી જેવી વેદના જીવોને થાય છે, તેથી અન તગણી વેદના નરકમાં અનતવારતે ભેગાવી છેઆ રીતે નિગેદમાં પણ સહન કરેલ છે સેયના અગ્રભાગ પ્રમાણના કન્દ આદિમા અસ ખ્યાત શ્રેણિયે હોય છે એકેક શ્રેણીમાં અસંખ્ય પ્રતર હોય છે અને એકેક પ્રતરમાં અસંખ્ય ગેળા હોય છે અને એકેક ગાળામાં અસ ખ્યાત નિગદ નારીર હોય છે એકે નિગદ શરીરમાં અને તે જીવી રહ્યા કરે છે એકેડ નિગદ રાશીને જીવ એક શ્વાસેવાસમા સાડાસત્તરવાર જન્મે છે અને સાડાસત્તાવાર મરે છે આ પ્રકારના સ્વરૂપવાળા નિગેદમાં પણ હે આત્મન ! તે અન તવાર અનત જન્મ અને મરણના દુખને પરવશ બની સહન કર્યા છે એ દુખની સામે આ ડીસ મચ્છરોથી થતુ દુ ખ કેવડુ છે? તે દુ ખેની સામે તે આ દુ ખ લેશ માત્ર પણ નથી આ પ્રકારે ડાસ મચ્છરોના પરી પહને પ્રકૃઇ શુભાષ્યવસાયથી સહન કરતા સુદર્શન મુનિરાજે પ્રશસ્ત ·उत्तराच्यवनस्चे " मक्षिकाभिरान्गदितत्यानलक्ष्यते । एव दशमशरुमक्षिकाकनवेदना प्राप्यापि स सुदर्शनमुनिदंशादीन् न निवारयति चिन्तयति च-दुायमेतत् कियत्, इताऽनन्तगुण- वेदनाऽनन्तार नरकेपु मया माप्ता, असिपण सुरपत्रेण कदम्मचीरिकापत्रेण छिय माने शक्त्यग्रेण कुन्ताग्रेण शराग्रेण गूलाग्रेण उरिकाग्रेण, सूचीलापाग्रेण, कपिक च्छुना, वृश्चिककण्टकेन भिद्यमाने, अङ्गारेण, मचलज्ज्यालया दामाने च याशी कर दिया। मधुमक्षिकाओं से आच्छादित मुदर्शन मुनि का गौर शरीर उस समय श्यामवर्णवाला मालूम देने लगा। उनके मुस के ऊपर डोरे से जो मुखवस्त्रिका वधी हुई थी वर भी मक्षिकाओं से आच्छादित होने की वजह से दिखलाई नही पडती थी। इस प्रकार दशमशकों द्वारा तीव्र वेदना को पाकर भी सुदर्शन मुनि ने उन दशमशकों का अपने हाथ आदि से निवारण नहीं किया। प्रत्त्युत उस समय यही विचार किया कि हे आत्मन् ! यह जो वर्तमान में दुःख मिल रहा है वह तेरे द्वारा पहिले भोगे हुए नरक एव निगोद के दुःखों के समक्ष कितना सा है। अरे! तृने पहिले भयो में इस वेदना से भी अनन्तगुणी वेदनाएँ अन- तवार नरक मे भोगी हैं । असिपत्र, क्षुरपत्र ण्य कदम्बचीरिका पत्र से छेदे जाने पर, शक्ति के अग्रभाग से कुन्त-भाला के अग्रभाग से, बाणके अग्रभाग से, छुरिका के अग्रभाग से, सूचिकलाप के अग्रभाग से, कपिकच्छु कोचकीफली से और विच्छु के डक से भेदे जाने पर, तथा जलती हुई अग्नि से जलाये जाने पर जैसी वेदना जीवों को होती है દિત બનેલ સુદર્શન મુનિનુ ગૌર શરીર તે સમયે શ્યામ વર્ણવાળું દેખાવા લાગ્યુ, તેમના મુખ ઉપર દેરાથી જે મુખપતિ બધાયેલ હતી તે પણ માખીઓથી આચ્છાદિત હેવાના કારણે જોવામાં આવતી ન હતી આ પ્રકારે ડાસ, મચ્છરોથી તીવ્ર વેદના પામીને પણ સુદર્શન મુનિએ એ ડાસ, મચ્છર, વગેરેને પિતાના હાથ આદિથી દૂર ન કર્યા પરંતુ એ વખતે એજ વિચાર કર્યો કે હે આત્મન ! વર્તમાનમાં જે પ્રકારનું આ દુ ખ મળી રહ્યું છે તે તારાથી પહેલા ભેગાવવામાં આવેલ નરક અને નિગેદના ખે પાસે શું હિસાબમાં છે, અરે ! તે પહેલાના ભવોમા આ વેદનાથી પણ અન ગણી વેદનાઓ અન તવાર નરકમાં ભેળવી છે અસિપત્ર, સુર૫ત્ર, અને કદબચીરિના પત્રથી છેદાઈ જવાથી, શક્તિના અગ્રભાગથી કુત ભાલોના અગ્રભાગથી, બાણના અગ્રભાગથી છુરીને અગ્રભાગથી, સુચિ કલાપના અગ્રભાગથી, કપિ કચ્છ-કોચની ફળીથી, અને વીછીના ડંખથી, ભેદાઈ જવાથી તથા બળતી , ह ·दिर्शिनी टीका अ०२ मा १३ अचेलपरीपहजय ३२५ मा नूतनपखवान् भरिप्यामि, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् , अय भाषः-जीर्णवस्त्र- साधुर्वस्वाभावसभावनया स्वात्मनि विपाद न कुर्याद्, नापि च नूतनास्त्र- सभावनया हपं कुर्यादिति ॥१२॥ उतार्थमेव दृढीकर्तुमाह- लम्-एगया अचेलए होइ, सचेले योवि एगया । एय धम्माहिय नच्चा, नौणी 'नो परिदेवए ॥१३॥ छाया-एकदा अचेलको भाति, सचैलथापि एकदा । एतद् धर्महित ज्ञात्वा, ज्ञानी नो परिदेवयेत् ॥१३॥ टीका-'एगया' इत्यादि । एकदा-कदाचित् , कल्पनीयजीणखण्डितमलिनाल्पवस्त्रस्य सद्भावे मुनिः, यभाव न करे। (अदुवा-अथवा) अथवा (सचेलए होक्ख-सचेलको विष्यामि) नवीन वस्त्रों से "उनकी अधिक स्थिति होने से" सचेलक- स्त्र सहित हो जाऊँगा (इति) इस प्रकार (भिख्) साधु (न चिंतए न चिन्तयेत्) विचार न करे। इस का भाव केवल यही है कि साधु जिस समय जीर्ण वस्त्रों का रिधान करे उस समय मुनि “ये फटे पुराने वस्त्र कितने दिन तक चलेंगे इनके फट जाने पर मैं निर्वस्त्र हो जाउँगा" इस प्रकार कभी पी अपनी आत्मा में विपाद न करे। "ये नवीन वस्त्र हैं अधिक दिन क चलते रहेंगे अतः मै सवस्त्र ही रहूँगा" इस प्रकार कभी हर्ज नाव को प्राप्त न हो । अथवा 'अव नूतन वस्त्रो की मुझे प्राप्ति होगी, इस बात की सभावना से भी साधु कभी भी हर्पित न होवे ॥१२॥ सचेलए होकूस-सचेलको भविष्यामि नवीन पोथी " ते वधु प्रभामा पाथी" सये वसहित 5 श 20 प्रारना ५ " भिक्खू " साधु नचिंतए-न चिंतयेत् पियार न २ આ ભાવ કેવળ એ જ છે કે, સાધુ જે સમયે જીણું વસ્ત્ર પરિધાન કરે એ સમયે આ ફાટક્યા તૂટયા વસ્ત્રો ર્કેટલા દિવસ ચાલશે, આના ફાટી જવા પછી હું વસ્ત્ર વગરને બની જઈશ આ પ્રકારને વિષાદ કદી પણ પિતાના આત્મામા ન કરે આ નવા વસ્ત્ર છે, ઘણા સમય સુધી ચાલતા રહેશે, અને આથી હુ મવસજ રહીશ આ પ્રકારને હર્ષભાવ પણ વદી ન લાવે અથવા હવે મને નવા વસ્ત્રની પ્રાપ્તિ થશે આ વાતની સભાવનાથી પણ સાધુ કદી पित न थाय (१२) ·३२४ उत्तराभ्ययनस्से प्रशस्तध्यानेन शुभाभ्यासायेन माप्तकेवलज्ञान-केरलदर्शनः मुदर्शनः सायनन्तम- व्यावाध शाश्वत शिवपद लान् । एवमन्यैरपि मुनिमिमध्यस्थभावेन देशमश- कपरीपहः सोढव्यः ॥ ११ ॥ अयाचेलपरीपहजय माह-- मूलम्-परिजुन्नेहिं वत्थेहि, होरखामि ति अचेलए । अदुवा स.लए, होक्ख, इति भिक्खू ने चिंतए ॥१२॥ छाया-परिजीणे,-भविष्यामि इति जवेलकः । अथवा सचेलको भविष्यामि, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् ॥१२॥ टीका-'परिजुन्नेहिं' इत्यादि। परिजीर्णे:=पुरातः, वस्त्रैः, अचेलका स्वरहितः, भविष्यामि, तेपा स्वल्प- कालस्थायित्वात् , इति-एतद्रूप दैन्य, भिक्षुर्न चिन्तयेत्= न कुर्यात् । अथवा ने प्रशस्तध्यान से और शुभ परिणामों को धारा से केवलज्ञान और केवलदर्शन प्राप्त कर लिया। पश्चात् आयु के अत में सादि अनत, अव्यायाध एव शाश्वत पद जो मुक्तिपद है उस को प्राप्त कर लिया। सुदर्शन मुनि की तरह अन्यमुनिजनों को भी मध्यस्थभाव से दशमशक परीपह सहन करना चाहिये ॥ ११ ॥ अय सूत्रकार छठे अचेल परीपह को जीतने का उपदेश करते हैं- परिजुन्नेहिं-इत्यादि. अन्वयार्थ-(परिजुन्नेही-परिजीणे.) पुराने (वत्थेहि-वस्त्रैः) वस्त्रोंसे (अचेलए होक्खामि-अचेलक' भविष्यामि) मै उनकी अल्पकाल स्थिति होने से अचेल वस्त्र रहित हो जाउँगा। (त्ति-इति) इस प्रकार का ધ્યાનથી અને શુભ પરિણામોની ધારાથી કેવળજ્ઞાન અને કેવળદર્શન પ્રાપ્ત કર્યું પછી આયુના અતમાં આદિ અનત, અવ્યાબાધ અને શાશ્વત પર જે મુક્તિપદ છે તેને પ્રાપ્ત કર્યું સુદર્શન મુનિની માફક અન્ય મુનિજનેએ પણ મધ્યસ્થ ભાવથી ડાસ અને મચ્છરેના પરીષહને સહન કરવો જોઈએ ૧૧ હવે સૂત્રકાર છઠા અચેલ પરીષહને જીતવાને ઉપદેશ કરે છે વરિષ્ણુને હિં ઈત્યાદિ मन्वयार्थ-परिजुन्नेहि-परिजीर्णे गुन। “वत्थेहि-वस्त्र " पोथी अचेलए होक्खामि-अचेल्क भविष्यामि हुनी मस्थिति डावाथी भयेर पर २डित शत्ति-इति २ प्रारो हैन्यभाष नउरे अदुवा-अथवा अथवा ·३२७ , " प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ अचेलपरीपहजय नगीनपत्रसद्भावे तनिमित्तक हपं न कुर्यात् , तथा एपणीयप्रमाणोपेतवस्त्राणा- ममहामूल्यरत्वादल्पत्वादशोभनलाच विषाद न कुर्यात् शीतस्पर्शादिना वाधितोऽपि प्रमाणाधिनतामाता च न कुर्यादित्यर्थः । तथाचोक्तमाचारागसूत्रे- "जे भिक्खू विहिं वत्थेहि परिसिए पायचउत्येहि, तस्स ण णो एव भवइ, चउत्यं चत्य जाइस्सामि । (जाचा.१यु ८५.४ उ.) छाया-यो भिभुलिभिखै पर्युपितः पात्रचतुर्थेः, तस्य खलु नो एव भूवति चतुर्थ वस्त्र याचिष्ये । पर्युपितः व्यवस्थितः । अनेन स्थपिरकल्पिकस्य चतुर्थवस्त्र पतिषेधोऽवगम्यते । अपर च-तत्रैवोक्तम्- जस्स ण भिक्खुस्स एव भाइ-पुट्ठो खलु अहमसि नालमहमसि सीयफास भाव नहीं करना चाहिये-और ये नवीन वस्त्र हैं इनसे शीत आदिक की रक्षा यहत अच्छी तरह हो जायगी" इस प्रकार कभी हर्पित भी नहीं होना चाहिये । शीतस्पर्शादिक से पीडित होने पर प्रमाण से अधिक वनों की आकाक्षा करना साधुमार्ग में निपिद्ध है । आचाराग सूत्र (१ अ ८ अ ४ उ.) में यही बात रतलाई गइ है "जे भिक्खू तिस्वित्थेहिं परिवुसिए पायचउत्थेहिं तस्स ण णो एच भवइ चउत्थ वत्य जाइस्सामि" जो भिक्षु तीन वस्त्रों से एव चौथे पात्र से व्यवस्थित रहता है उसे चतुर्थ वस्त्र के याचन की आवश्यकता नहीं होती है उस के चित्त में यह बात नही आती है कि मै चतुर्थ वस्त्र की याचना करूँ। इस कथन से स्थविरकल्पी साधु को चतुर्थवस्त्र का प्रतिषेध सिद्ध होता है। और भी आचाराग सूत्र (१ श्रु ८ अ. ४ उ.) मे कहा है "जस्स ण भिक्खुस्स एव भवइ-पुट्ठो खलु अहमसि नालमहमसि सीयफास નવીન વસ છે, તેનાથી ઠડી વગેરેની રક્ષા સારી રીતે થશે, આ પ્રકારે કદી હર્ષિત પણ ન થવું જોઈએ ઠડીના સ્પર્શથી પીડિત થવાથી અધિક વની આકાક્ષા કરવી તે સાધુ માર્ગમાં નિષેધ છે આચારાગસૂત્ર (૧છુ ૮ અ ૪ ઉ) भी सेवी पात मतावामा भावेद छ , जे भिक्स् तिहि वत्येहि परिसिए पाय चउत्थेहि तरस ण णो एव भवइ चउत्थ वत्थ जाइस्सामि २ भिक्षुत्र વસ્ત્ર અને ચોથા પાત્રથી વ્યવસ્થિત રહે છે તેને ચોથા વસ્ત્રની યાચના કરવાની આવશ્યકતા થતી નથી એના ચિત્તમાં એ વાત આવતી નથી કે હુ ચેથા વસ્ત્રની યાચના કરૂ આ કથનથી વિરકલ્પી સાધુને ચોથા વસ્ત્રને પ્રતિષેધ સિદ્ધ થાય છે બીજુ પણ આચરાગ સૂત્ર (૧ શુ ૮ આ ४ 6)मा उखु छ- जस्सण भिक्खुस्स एव भवइ-पुट्ठो खलु अहमसि नालमहमसि सीयफास ·उत्तराध्ययनसचे अचेलकावरहित इस, भाति-तथाविधनस्य तनुवायकवाभावात् । एकदा- कदाचित्-नूतनपत्रसद्भाये, सचेलकोऽपि नवीनखमानाप भाति । एतद् अचेल कत्व सचेलकत्व चेति द्वय, धर्महित-धर्माय हित-श्रुतचारित्रधर्मोपकारक, शाला ज्ञानी-मेधानी, नो परिदेवयेत्-जीर्णपत्रसगावे पिाद न कुर्यात् , 'एगया अचेलरा' इत्यादि. अन्वयार्थ-(गया-एकदा) कभी किसी समय कल्पनीय जीर्ण खडित मलिन एव अल्प वस्त्रों के सद्भाव में मुनि (अचेल होई-अचे- लको भवति) वस्त्र रहित जैसा ही होता है। क्यों कि जो जीर्णादिवस्त्र उसके होते हैं उनसे यथावत् शरीर की रक्षा नहीं होती है। (गया) कभी किसी समय-नूतन वस्त्रों के सद्भाव में (सचेले यावि होइ सचेल कोऽपि भवति) सचेल भी-नवीन वस्न वाला भी होता है। (एव-एतत्) ये दोनो ही अवस्था साधु की उसके (धम्महिय-धर्मरितम्) श्रुतचारित्र रूप धर्म की उपकारक हैं । ऐसा (नच्चा-ज्ञात्वा ) जानकर (नाणी नो परिदेवए-ज्ञानी नो परि देवयेत् ) ज्ञानी मुनि किसी भी अपनी अवस्था में चाहे वस्त्र सहित अवस्था हो चाहे वस्त्र रहित अवस्था हो उसमें हर्णविपाद न करे। भावार्थ-साधु को "ये वस्त्र जो मेरे पास है वे बहुत ही जीर्ण शीर्ण हैं, तथा हलके पोतके हैं, ये बहुत थोडे हैं, सुन्दर भी नहीं हैं इनसे शीत आदिक की रक्षा कैसे होगी" इस प्रकार कभी विषाद 'एगया अचेलए' त्यादि भ-क्याथ-एगया-एकदा अपत पनीय पडित मलिन भने ८५पसीना सलामा मुनि अचेलए होइ-अचेलको भवति पर तिवारी હોય છે, કેમ કે, જે જીર્ણ એવા વસ્ત્ર તેની પાસે હોય છે તેનાથી યથાવત शरीरनी २क्षा थती नथी एगया ईमत नपा श्रीना सहलामा सचेले यावि होइ-सचेलकोऽपि भवति सयेद पशु-नवीन वाणा पर डाय छ एव-एतत् भन्ने म१२थामे साधुनी धम्महिय-धर्महित श्रुतयारि ३५ धर्ममा ५४।२४ भेषु नच्चा-ज्ञात्वा ongीन नाणी नो परिदेवए-ज्ञानि नो परिदेवयेत् ज्ञानी डाई ५ અવસ્થામાં ચાહે વસ્ત્રસહિત અવસ્થા હોય, ચાહે વજીરહિત અવસ્થા હોય તેમા હર્ષ-વિષાદ ન કરે ભાવાર્થ –સાધુએ “આ વસ્ત્ર જે મારી પાસે છે તે ઘણા જીણશીર્ણ છે, તથા હલકા પિતના છે અને ખૂબ થોડા છે, સુદર પણ નથી, એનાથી કડી વગેરેથી રક્ષા કેમ થશે આ પ્રકારને વિષાદભાવ કદી ન કરવો જોઈએ આ " આવી ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ अचेलपरीपहजय ३२७ नपीनपखसद्भावे निमित्तक इपं न कुर्यात् , तथा एपणीयप्रमाणोपेतवस्त्राणा- ममहामूल्यकत्वादल्पत्वादशोभनलाच विपाद न कुर्यात् शीतस्पर्शादिना पाधितोऽपि प्रमाणाधिकाखामादा च न कुर्यादित्यर्थः । तयाचोक्तमाचारागसूत्रे- "जे भिखू विहिं वत्थेहि परिवुसिए पायचउत्येहि, तस्स ण णो एव भवइ, चउत्थं वत्थ जाइस्सामि ।" ( आचा. १ अ ८ अ. ४ उ.) गया-यो भिक्षुखिभिर्वबै पर्युपितः पात्रचतुर्थैः, तस्य खलु नो एव भवति चतुर्थ वस्त्र याचिष्ये । पर्युपित. व्यवस्थितः । अनेन स्थपिरकल्पिकस्य चतुर्थवस्त्र मविपेधोऽवगम्यते । अपर च-तत्रैवोक्तम्- "जस्स ण भिक्खुस्स एव भवइ-पुट्ठो खल अहमसि नालमहमसि सीयफास भाव नहीं करना चाहिये-और ये नवीन वस्त्र हैं इनसे शीत आदिक की रक्षा यहुत अच्छी तरह हो जायगी" इस प्रकार कभी हर्पित भी नहीं होना चाहिये। शीतस्पर्शादिक से पीडित होने पर प्रमाण से अधिक वस्त्रों की आकाक्षा करना साधुमार्ग में निपिद्ध है। आचाराग सूत्र (१ अ ८ अ ४ उ.) में यही बात तलाई गइ है “जे भिक्खू तिस्वित्थेहि परिसिए पायचउत्थेहिं तस्स ण णो एव भवइ चउत्थ वत्थ जाइस्सामि" जो भिक्षु तीन तलों से ण्व चौये पात्र से व्यवस्थित रहता है उसे चतुर्थ वस्त्र के याचन की आवश्यकता नहीं होती है उस के चित्त में यह बात नहीं आती है कि मै चतुर्थ वस्त्र की याचना करूँ। इस कथन से स्थविरकल्पी साधु को चतुर्थवस्त्र का प्रतिषेध सिद्ध होता है। और भी आचाराग सूत्र (१ अ ८ अ ४ उ ) में कहा है "जस्स ण भिक्खुस्स एव भवइ-पुट्ठो खलु अह्मसि नालमहमसि सीयफास નવીન વસ છે, તેનાથી ઠડી વગેરેની રક્ષા સારી રીતે થશે, આ પ્રકારે કદી હતિ પણ ન થવું જોઈએ કડીના સ્પર્ષથી પીડિત થવાથી અધિક વની આકાલા કરવી તે સાધુ માર્ગમાં નિષેધ છે આચારાગસૂત્ર (૧છુ ૮ અ ૪ ઉ) भा मेवी दात मतावाभा मावेस छे , जे भिक्सू विहि वत्थेहि परिसिए पाय चउत्येहि तस्स ण णो एव भवइ चउत्थ वत्थ जाइस्सामि लिपुत्र पर मन ચોથા પાત્રથી વ્યવસ્થિત રહે છે તેને ચેથા વસ્ત્રની યાચના કરવાની આવશ્યકતા થતી નથી એના ચિત્તમા એ વાત આવતી નથી કે હું ચેથા વસ્ત્રની યાચના કરૂ આ કથનથી સ્થવિરપી સાધુને ચોથા વસ્ત્રને પ્રતિષેધ સિદ્ધ થાય છે બીજુ પણ આચરાગ સૂત્ર (૧ શુ ૮ અ ક ઉ ) મા કહ્યું છે– जस्स ण भिक्खुस्स एव भवइ-पुट्ठो खलु अहमसि नालमहमसि सीयफास ·૨૨૮ उत्तराध्ययनसचे अहियासिलए, से सुम सन्चसमन्नागयपनाणेण अप्पाणेण केइ अफरणयाए आ उद्दे, तवस्सिणो हु त सेय ज एगे रिहमाइए । तत्यति तस्स कालपरियाए। से वि तत्व जितिकारए । इच्चय रिमोहायतण हिय मुह सम णिस्से यस आणु गामिय । (आचा. १ २.८ अ. ४ उ.) छाया-~यस्य खलु भिक्षोः एप भवति-स्पृष्टः खलु अहमस्मि, नालमहमस्मि शीतस्पर्शम् अध्यासितुम्, स सुमान् सर्वसमन्वागतमज्ञानेन आत्मना कोऽपिं अक रणतया आवृतः तपस्विनः खलु तच्छ्रेय' यदेक हायसादिकम् । वनापि तस्य कालपर्यायः । सोऽपि वन व्यन्तकारक । इत्येतत् रिमोहायतन हित मुख क्षम निःश्रेयसम् आनुगामिकम् । व्याख्या--यस्य भिक्षोः खलु एवम् ईदृशी विचारणा भवति-अह खलु परीपहैः स्पृष्टानाधितोऽस्मि, अह शीतस्पर्शम् अध्यासितु-सोहुम् , अल-पर्याप्ता, नास्मि । सः-ईदृशभाग्नाभावितः, कोऽपि वसुमान् सयमी, सर्वसमन्वागतमज्ञा नेन पूर्णोपयोगयुक्तेन, आत्मना=अन्तःकरणेन आरणतया उपसर्गप्रतीकारस्या- अहियासित्तण, से वसुम सव्वसमन्नागयपन्नाणेण अप्पाणेण केइ अकरणयाए आउद्दे, तपस्सिणो हु ते सेय ज एगे विमाइ ए । तत्थ वि तस्स कालपरियाए। से वि तत्थ विअतिकारए। इच्चेत विमोहाय- तण हिय सुर खम णिस्सेयस अणुगामिय॥" जिस भिक्षु के हृदय में ऐसी विचारणा होती है कि मैं परीपहों से पीडित ह अतः शीतपरीपद को सहन करने के लिये समर्थ नही हू"। इस प्रकार विचार से युक्त होकर वह सयमी मुनि प्रमाणाधिक वस्रो को ग्रहण करने रूप, तथा अग्नि को जलाने रूप सावद्य व्यापारों को कभी भी न करे। किन्तु वैायस (फासी) अहियासित्तए से वसुम सब्बसमन्नागयपनाणेण अप्पाणेण केइ अकरणयाए आउट्टे तवस्सिणो हु ते सेय ज एगे विहमाइए । तत्थ वि तस्स कालपरियाए । से वि तत्थ चिजतिकारए । इच्चेत विमोहायतण हिय सुह खम णिस्सेयस अणुगामिय ॥ જે ભિક્ષુના હૃદયમાં એવી વિચારણા થાય છે કે, “ પરીષહોથી પીડિત છું આથી ઠડીના દુખને સહન કરવામાં સમર્થ નથી આ પ્રકારના વિચા રથી યુક્ત બની તે સયમી મુનિ પ્રમાણાધિક વસ્ત્રોને ગ્રહણ કરવા રૂપ, તથા અનિને જલાવવા રૂપ સાવઘવ્યાપારોને કદી પણ ન કરે પણ તે વૈયહાયસ ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा १३ अचेलपरीपहजय ३२९ करणमापनया पावृता व्यवस्थितस्तिष्ठेन् । तपस्विनः खलु तच्ड्रेयः तदेव श्रेयस्कर भवति, यत्-एक वैहायसादिक-चैहायसविपभक्षणझपापातादिमरणेपु किमप्येक भरणम्। तत्रापि हायमादिपु तस्य कालपर्यायः भक्तपरिज्ञादिवत् कालमृत्युरेव नत्व- कालमृत्युः, अत एव सोऽपि तत्र चतुर्थवखानाकाहाविपये, व्यन्तकारका पर्यवसान मृत्युकारकः, ससारान्तकारक इत्यर्थः । इत्येतत्-इति-जत -अस्मात् कारणात् , एतन्मरण विमोहायतनम्-विमोहाना-परीपहसहिष्णूनाम् , आयतन स्थान-मो- क्षपददायकमितिभावः, हितम्-उपकारकम् , सुग्व-सुखकर, सम=योग्य, निः- यस निश्चित-निश्चल, श्रेय - शुभम् , आनुगामिरम् गच्छन्त पुरुपम् आ-समन्तात् , अनुगच्छतीत्येव शील आनुगामि, तदेव-आनुगामिकम् , मोक्षपदपर्यन्तानुगमन- शीलमित्यर्थः। अय भावः-एपणीयवस्नत्रयधारणे शीतस्पर्मवेदनामसहिष्णुश्चतुर्थवस्त्राकाहाया अफरणेन विवस्त्रकत्वरूपमचेल परीपह सहमानो मुनिहायसादिष्वेक किमपि मरणमुपगतवेत्तहि तादृशमरणजन्य. प्रकृष्टधर्मस्तस्य मुनेस्तस्मिन्नेव मवे ससारान्त करोति, मोक्षपद च प्रापयति । इहाचेलफल भवचनोक्तरीत्या ग्राह्यम् । तीर्थंकरोपदिष्टाचारसेविनो मुनयः प्रव- चनानुसारेण कल्पनीयाल्पजीणखण्डितमलिनवस्त्रपरिधाना. प्रमाणोपेतवम्बधारिण- थाप्यचेलका एव । यथा-परिहितकौपीना अपि तापसा लोके नग्ना उच्यन्ते, आदि मरणों मे से किसी एक मरण को वारण कर अपने प्राणों का व्युत्सर्ग कर देवे । इस प्रकार के मरण से होने वाला जो प्रकृष्ट धर्म है वह उस मुनि को उसी भव मे ससार का अन्त करता हुआ मोक्ष का प्रदायक होता है। प्रवचन मे कथित रीति के अनुसार यहा अचेलकता का ग्रहण किया गया है। तीर्थकरों द्वारा उपदिष्ट आचार का सेवन करने वाले मुनि प्रवचन के अनुसार कल्पनीय, अल्प, जीर्ण, एव ફાસી વગેરે મરણામાવી કેઈ એક મરણને ધારણ કરી પોતાના પ્રાણ ત્યાગ કરી દે આ પ્રકારના મરણથી થનાર જે પ્રકૃષ્ટ ઘમ છે તે એ મુનિને એ ભવમા સ સારને અત કરાવનાર મોક્ષદાયી બને છે પ્રવચનમાં કહેલ રીત અનુસાર અહિ અલકતાનું ગ્રહણ કરવામા આવેલ છે તીર્થકર દ્વારા ઉપદિષ્ટ આચારનુ સેવન કરવાવાળા મુનિ પ્રવચન અનુસાર ક૫નીય, અત્પ, જીર્ણ અને ખડિત મલિન વઅને પ્રમાણપત વસ્ત્રોને, ધારણ કરેલ હોવા છતા + -- ·- ३३० उत्तराभ्ययन यथा वा यस्यागरक्षिका जीर्णा सजाता, स परिभृताद्दरतिकोऽपि सौविकान्तिक गत्वा वदति-अनावोऽस्मि, जङ्गरक्षिका देहीति, यथा या काचिनारी परिहित- परिजीर्णशाटिकाऽपि वस्त्रकार तन्तुपायपदति-'नाना हमस्मि, देहि मे शाटिकाम्' इत्यादि, एवं साधयोऽप्यमहाल्पमूल्यानि खण्डितानि जीर्णानि प्रमाणोपेतानि प्रमाणतो न्यूनानि मा वखाणि युतोपदेशाद् धर्मया धारयन्तोऽचेलका एव । अचेलकसदृशा अप्पचेलका उच्यन्ते । खडित मलिन वस्त्र को प्रमाणोपेत वस्त्रों को धारण करते हुए भी अचेलक ही माने जाते हैं । जिस प्रकार लोक में लगोटीमात्र को धारण करने पर भी तापस लोग"ये नग्न है" इस प्रकार कहे जाते हैं। अथवा जैसे किसी पुरुष का अगरखा जीर्ण हो जाय और वह उसे पहिर कर भी जब दर्जी के पास दूसरे अगरखे को सिलाने के लिये जाता है तो कहता है कि भाई देसो जल्दी इसे सीकर दे देना मै उघाडा फिरता हू, मेरे पहिरने को अगरखा नही है। अथवा-जैसे कोई स्त्री कि जिसकी शाटिका-साडी परिजीर्ण हो चुकी है जय तन्तु- वाय-कपडे बुननेवाले के पास जाती हैं तो कहती हैं कि मुझे साडी दे मे विना साडी फिर रही है। इसी तरह साधु भी प्रमाणोपेत खडित जीर्ण एव अत्यत अल्पमूल्यवाले वस्त्रों को श्रुतोपदेश के अनुसार धर्म- बुद्धि से धारण करते हुए भी अचेलक ही हैं, ऐसा समझना चाहिये । जो अचेलक के तुल्य होते हैं वे भी अचेलक ही माने जाते हैं। પણ અચેલક જ માનવામાં આવે છે જે પ્રકારે કમ તાપસ લોકે લગેટી ધારણ કરે છે પણ “આ નગ્ન છે આ પ્રકારથી કહેવામા આવે છે અથવા જેમ- કઈ પુરૂષનું અગરખુ જીર્ણ થઈ જાય અને તે તેને પહેરીને પણ જ્યારે દરજીની પાસે બીજુ અગરખુ શીવડાવવા માટે જાય છે તે કહે છે ભાઈ જુઓ આને જલ્દીથી શીવી આપજે હુ ઉઘાડે કરૂ છુ મારે પહેરવાને અગરખું નથી અથવા જેમ-કેઈ સ્ત્રી કે જેની સાડી પરિજી થતા તે કપડા બનાવનાર પાસે જાય છે અને કહે છે કે મને સાડી આપ સહુ સાડી વગરની ફરી રહી છુ આ રીતે સાધુ પણ પ્રમાણે પેત ખ ડિત જીણું અને અત્યત અલ્પમુલ્યવાળી વસ્ત્રોને શ્રુત ઉપદેશ અનુસાર ધર્મ બુદ્ધિથી ધારણ કરતા હોવા છતા અચલક જ છે એવું સમજવું જોઈએ જે અચલક તુલ્ય હોય છે તે પણ અચલક જ માન્યા જાય છે ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ स्थविरकल्पपर्णनम् आगमे हि द्वितिय क्ल्पः-स्थविरकल्प. जिनकल्पश्च । तर गच्च्यतिबद्धाना मुनीनामाचारः स्थविरसल्पः । ननु कस्तारत् स्थविरकल्पक्रमः ? उच्यते-प्रथम श्रुतचारित्रलक्षणधर्मश्रवणम् , ततः सम्यक्त्वलाभः, तदनुआलोचनापूर्तिका प्रमज्याप्रतिपत्तिः, ततः शिक्षाधि- कारो भवति शिक्षा च द्विविधा-ग्रहणशिक्षा, आसेवनाशिक्षा च । तन ग्रहणशिक्षा -सूना ययनरूपा, आसेवनाशिक्षा-पतिलेखनादिरूपा। ततः मूत्राणामर्थग्रहणम् । तत्पश्चादनियतपासः। स च तादृशयोग्यतासपन्नस्य मुनेः साधुसहायस्य ग्राम- नगरसनिवेशादिपु देशान्तरे वा गुरोराज्ञया पर्यटनम् । आगम मे स्थचिरकल्प और जिनकल्प के भेद से दो कल्प भगवान ने कहे है। उनमे गच्छप्रतिवद्ध मुनियों का जो आचार है वह स्थविर- कल्प है। स्थविरकल्प का क्रम इस प्रकार हे-प्रथम श्रुतचारित्ररूप धर्म का अषण, उससे सम्यक्त्व का लाम, बाद मे आलोचनापूर्वक प्रव्रज्या की प्रतिपत्ति, उससे ग्रहणशिक्षा एव आसेवनशिक्षा के अधिकार का लाभ। सूत्र के अध्ययन करने रूप ग्रहणशिक्षा एव प्रतिलेखनादिकरूप आसेवनशिक्षा है। इसके बाद सूत्रो का अर्थ ग्रहण करना, पश्चात् अनियत वास । अनियतवास का तात्पर्य है गुरु की आज्ञा से ग्राम, नगर एच सन्निवेश आदिकों में अथवा देशान्तर में विचरण करना । यह विचरण, विचरण करने की योग्यता सपन्न जो साधु होता है उसी का होता है। फिर भी यह एकाकी विहार नही कर सकता किन्तु अन्य साधुओं के साथ ही विहार करता है। આગમમાં સ્થવિરકત૫ અને જનકલ્પના ભેદેથી બે કc૫ ભગવાને કહ્યા છે એમ ગપ્રતિબદ્ધ મુનિયે આચાર છે, તે સ્થવિરકત છે સ્થવિર કલ્પને કમ આ પ્રકાર છે –પ્રથમ શ્રુતચરિત્રરૂપ ધર્મનુ શ્રવણ, એનાથી સભ્યત્વને લાભ, પછી આલોચના પૂર્વક પ્રત્રજ્યાની પ્રાપ્તિ એથી ગ્રહણ શિક્ષા અથવા આસેવનશિક્ષાને લાભ, સૂત્રનું અધ્યયન કરવા રૂપ ગ્રહણ- શિક્ષા અને પ્રતિલેખનાદિક રૂપ આસેવનશિક્ષા છે એ પછી સૂને અર્થ સમજ્યા પછી અનિયતવાન, અનિયતવાસનું તાત્પર્ય એ છે કે, ગુરુની આજ્ઞાથી ગ્રામ-નગર અને સિચિવેશ વગેરેમા અથવા દેશાન્તરમા વિચરણ કરવું આ વિચરણ કરવાની યોગ્યતા સપન જે સાધુ હોય છે, તેને જ ગુરુ મહારાજ એવી આશા આપે છે આમા તે એકાકી વિહાર કરી શકતા નથી પરંતુ અન્ય સાધુઓની સાથે જ વિહાર કરે છે ·३३२ उत्तराध्ययनरचे ननु कि प्रयोजनं देशान्तरपर्यटनस्य ? उच्यते-नानास्थानेषु नहुश्रुवानाचा र्यादीन् पश्यतस्तस्य मूनार्येषु समाचार्या च रिशेपमतिपत्तिमाति, नानादेशभाषा- ज्ञान च । तेनासो तत्तद्देशीयभापया तत्र तत्र धर्मदेशना ददाति माज्या ग्राहपति च । गच्छान्तरीया अन्यदेशीयाः साधरः जयमस्मदापाज्ञानपान्' इति मता तदन्तिकमागत्य शास्त्राभ्यसनरूपा तदुपसपद पविपद्यन्ते, तेपा प्रीतिय तदुपरि- जायते। एमनियतपासेन पर्यटवस्तस्य निष्पत्तिमाति। निष्पत्तिर्नाम सद्गुणवत्वेन प्रभूतशिष्याणा तदन्तिके ससिद्धि । देशान्तर में भ्रमण करने का प्रयोजन यर है कि जब साधु देशा- न्तर मे भ्रमण करते हैं, तब उनका अन्यदेश के अनेक बहुश्रुत आचार्य आदिको के साथ सपर्फ वढता है। उससे उनको सूनमें अर्थ में एच साधु समाचारी में विशेप प्रतिपत्ति-जानकारी होती है। तथा नाना देशकी मापाओं का ज्ञान भी हो जाता है। इससे साधु को धर्मप्रचार करने मे बडी भारी सहायता मिलती है। क्यों कि वह उस २ देशमें उस २ देश की भापा से उपदेश देकर वहा की जनता को धार्मिक वासना से वासित करते हैं। एव लोगो को दीक्षा ग्रहण करने की भावना जागृत करते हे । लोग उनसे प्रतिबोध पाकर दीक्षा धारण करते हैं। दूसरे गच्छ के अथवा अन्य देश के साधु "ये हमारी भापा भापी हैं" यह समझकर उनके पास आते जाते है और उनसे शास्त्रों का अभ्यास करते है । इससे दूसरे गच्छ के मुनिराजों को उन पर अधिक प्राति भी हो जाती है। शिष्यपरपरा की भी वृद्धि होती है। क्यो कि लोग जब દેશાન્તરમાં ભ્રમણ કરવાનું પ્રજન એ છે કે, જ્યારે સાધુ દેશાન્તરમાં ભ્રમણ કરે છે ત્યારે તેને બીજા દેશોના બહુશ્રુત આચાર્ય વગેરે સાથે સંપર્ક થાય છે આથી તેને સૂત્રમા અર્થમાં અને સાધુ સમાચારીમાં વધુ જાણવાનું મળે છે અને જુદા જુદા દેશની ભાષાઓનું પણ જ્ઞાન છે આથી સાધુને ધર્મ પ્રચાર કરવામાં સારી એવી સહાયતા મળી રહે છે કેમ કે, તે જે તે દેશમાં જે તે દેશની ભાષાથી ત્યાની જનતાને ધાર્મિક ભાવનાથી ભાવનાયુક્ત બનાવી શકે છે, અને તેમા દીક્ષા ગ્રહણ કરવાની ભાવના જાગૃત કરે છે બીજા ગચ્છના અથવા બીજા દેશને સાધુ છે ” એમ સમજી એની પાસે આવે છે સ ક વધારે છે અને એની પાસેથી શાસ્ત્રોને અભ્યાસ કરે છે આથી બીજા ગચ્છના મુનિરાજોની પણ તેના પર પ્રીતિ થવા લાગે છે આથી શિષ્ય પર પરાની વૃદ્ધિ થાય છે, કેમ કે થાય 'આ અમારા ભાષાભાષી ·मिपदर्शिनी टीका. अ०२ गार १३ स्थविरकल्पे सलेखनाविधि ३३३ एव शिष्यप्राप्यनन्तर स परोपकारकरणेन गच्छकार्य सपादित दीर्घ पर्या- ये च प्रतिपालिते सवि अभ्युद्यतमरण सीकरणीयम् । अभ्युवतमरण विविधम्- पादपोपगमन, इगितम् , भक्तमत्याख्यान च । अभ्युद्यतमरणे सलेखनादिरूपा समाचारी प्रदीते-सलेखना जागमोक्तेन विधिना शरीरादेः कृशीकरणम् , सा त्रिविधा-उत्कृप्टा, मयमा, जघन्या च। तत्रो- उनको गुणगणशाली समझने लगते हैं तो उनके अधिक परिचय में आने से लोगो पर उनके ज्ञानादिक गुणो का प्रभाव पड़ता है। इससे प्रभावित होकर वे उनको अपना हितकारक जान उनके समीप दीक्षित भी हो जाते हैं। इससे शिष्यपरपरा बढती है। इस प्रकार अनियत वास से पर्यटन करने वाले साधु को ये अनेक लाभ होते हैं। शिष्यप्राप्ति के अनतर स्व एव पर का उपकार करने से गच्छ का कार्य सम्पादित होने पर तथा साधु अवस्था की पर्याय दीर्घकालतक पालीजाने पर उन साधुओंको अभ्युद्यतमरण स्वीकार करना चाहिये। यह अभ्युद्यतमरण ३ तीन प्रकार का है १ पादपोपगमन, २ इगित, ३ भक्तप्रत्यारयान। इस अभ्युद्यतमरण मे अब सलेखनादि रूप समाचारी दिखलाई जाती है - आगमोक्तविधि के अनुसार शरीर आदि का कृश करना इस का नाम सलेखना है। यह उत्कृष्ट, म-यम एव जघन्य के લેકે જ્યારે તેને ગુણશાળી સમજતા થાય છે ત્યારે તેને અધિક પરિચયમાં આવે છે આથી લેકે ઉપર એના જ્ઞાનાદિક ગુણેને પ્રભાવ પડે છે એથી પ્રભાવિત થઈ તેને પિતાના હિતકારી જાણે તેની સમીપ દીક્ષિત પણ થઈ જાય છે. આથી શિષ્યપર પરા વધે છે આથી આ પ્રકારને અનિયતવાસ અને પર્યટન કરવાવાળા સાધુને અનેક લાભ થાય છે શિષ્ય પ્રાપ્તિ ઉપરાત સ્વ અને પરના ઉપકારક બનવાથી ગચ્છનું કાર્ય સપાદિત થવાથી તથા સાધુ અવસ્થાની પર્યાય લાબા સમય સુધી પાળવામાં આવવાથી એ સાધુઓએ અભ્યધમરણ સ્વીકારવું જોઈએ આ અભ્યઘતમરણ ત્રણ પ્રકારના છે (૧) પાદપપગમન (૨) ઇગિત (૩) ભક્તપ્રત્યાખ્યાન આ અભ્યઘતમરણમા હવે સલેખનાદિ રૂપ સમાચારી બતાવવામાં આવે છે આગમમાં બતાવેલ વિધિ અનુસાર શરીર વગેરેને કૃશ કરવું, એનું નામ સલેખના છે એ ઉત્કૃષ્ટ, મધ્યમ અને જઘન્યના ભેદથી ત્રણ પ્રકારની ·३३v उत्तराध्ययनसचे कृप्टा द्वादशवर्षप्रमाणा, मध्यमा-समत्सरममाणा, जघन्या-पाण्मासिकी । तत्रो स्कृष्टा तावदेवम्-प्रथम चत्वारि वर्षाणि विचित्र तपः कृत्वा पारणके विकृतिपरि त्याग करोति । ततः पर चत्वारि वर्षाणि विचित्रतपासि करोति । ननु किं नाम विचित्र तपः १ उच्यते-कदाचिचतुर्यम् कदाचित् पष्ठम् , रदाचिदष्टमम् , एव दशम द्वादशादीन्यपि करोति, पारण च सर्वकामगुणिवेन उद्गमादि शुद्धेनाहारेण विधत्ते । तत. पर द्वे च वर्षे एकान्तरितमाचाम्ल करोति । एकान्तर चतुर्व कृत्वा आचाम्लेन पारण करोतीत्यर्थः । एर दशार्याणि व्यतीत्यैकादशेच आयान् पण्मासान् चतुर्थ भेद से तीन प्रकार की रोती है । उत्कृष्टसलेसना पारर १२ वर्ष की, मध्यम मलेखना एक १ वर्ष की एव जघन्य सलेखना यह ६ मास की होती है। उत्कृष्टसलेखना की विधि इस प्रकार है-सन से पहिले जो उत्कृष्टसलेखना धारण करता है वह प्रथम के चार वर्ण लगातार विचित्र तप करके पारणा में विकृति-गिय का त्याग करे । दूसरे चार वर्षों मे विचित्र तप अर्थात् कभी वह चतुर्थ करता है कभी उ8 करता है कभी अट्ठम करता है कभी दशम करता है और कभी द्वादश आदि करता है । पारणा सर्वकामगुणित सव इन्द्रियों के अनुकूल तथा उद्गम आदि दोपों से विशुद्ध ऐसे आहार से करता है । इसके बाद फिर वह दो वर्षों मे अर्थात् नवमे दशमें वर्ष में एकान्तरित आचाम्ल (आयबिल) व्रत की आराधना करता है । यह आराधना उसकी दो २ वर्ष तक चलती रहती है। अर्थात्-दो वर्ष एकान्तर चतुर्य करके आचाम्ल (आयबिल) से पारणा करता है । इस प्रकार करते २ उसके दस १० હોય છે ઉત્કૃષ્ટસખના બારવર્ષની, મધ્યમ સલેખના એકવર્ષની, અને જઘન્યસ લેખન છ મહિનાની હોય છે ઉત્કૃષ્ટ સલેખનાની વિધિ આ પ્રકારની છે, સહુથી પહેલા જે ઉત્કૃષ્ટ સલેખના ધારણ કરે છે, તેણે પ્રથમના ચાર વર્ષ સુધી વિચિત્ર તપ કરી પારણામાં વિકૃતિ વિષયને ત્યાગ કરે, બીજા ચાર વર્ષોમાં તે વિચિત્ર તપ અર્થાત્ કદી ચોથ કરે છે કદીક છઠું કરે છે કદીક અઠ્ઠમ કરે છે અને કયારેક દ્વાદશ વગેરે કરે છે પારણું કામ ગુણીત બધી ઈન્દ્રિયને અનુકૂળ તથા ઉદ્દગમ આદિ દેથી રહિત આહારથી કરે છે આ પછી તે બે વર્ષમાં અર્થાત્ નવમાં એકાન્તરિત આય બીલ વ્રતની આરાધના કરે છે આ આરાધના બે વર્ષ સુધી ચાલે છે અર્થાત બે વર્ષ એકાન્તર ચોથ કરી આ બીલથી પણ કરે છે, આ રીતે કરતા કરતા એના દશ વર્ષ વ્યતિત થઈ જાય છે જ્યારે અગીયારમા વર્ષની સર્વ દશમા વર્ષમાં ·। प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ स्थघिरकल्पे पादपोपगमनादिविधि पष्ठ वा तपः करणीय नाप्टमादिकम् । ततः परमन्यान् पण्मासान् अष्टमदशम- द्वादशादिरमुत्कृष्ट तपः करोति । अस्मिन्नेकादशेवर्ष पारणके तु परिमित-स्वल्प- सरयकमाचाम्ल करोति । कदाचित् करोति कदाचिनकरोतीति भावः । द्वादशे तु वर्षे कोटिसहित निरन्तरमाचाम्ल करोति । अत्र कोटिसहितमित्यस्यायमर्थः- कोटिभ्या सहितम्-विवक्षितदिने आचाम्ल कृत्वा पुनर्द्वितीयेऽह्मि आचाम्लमेव मत्याख्याति, तत प्रथमस्य पर्यन्तकोटिः, द्वितीयस्य प्रारम्भकोटिः, इमे द्वे मिलिते भवतस्तत्कोटिसहित भवति, इदमाचाम्ल निरन्तर भवतीत्यर्थः। तत्रापि मासार्द्धन मासिकेन वाऽऽहारत्यागेन तपश्चरणीयम् । अनशन करणीयमित्यर्थः । अनेन क्रमेण द्वादशगापिकीमुत्कृप्टा सलेखना कृत्वा गिरिगहर वा पट्कायोपमर्दरहित निर्जन वर्ष व्यतीत हो जाते है और जब ग्यारह ११वा वर्ण प्रारभ होता है तो उसमे आदि के छह ६ मास तक वह चतुर्थ, पष्ठ, तपस्या की आराधना करता है, अष्टम आदि की नही । याकी ऊपर के छह ६ महिनों में अष्टम, दशम एव द्वादश आदि उत्कृष्ट तप करता है । इस वर्ष में पारणो के दिन परिमित आयचिल करता है । अर्थात् कभी आययिल करता है कभी नहीं करता । बारह १२वे वर्ष में कोटिसहित-निरन्तर आयविल करता है । जहा पहिले आयविल का अन्त हो और दूसरे आयविल का प्रारभ, इसका नाम कोटि है। इन दोनों कोटियों से सहित जो आयविल होता है उसका नाम कोटिसहित आयविल है। ये आयविल निरन्तर होता है, अन्त में मासार्ध-एक पक्ष और मासिक-एक मास का अनशन करता है । इस क्रम से घारह १२ द्वादश वर्ष की उत्कृष्ट सलेखना होती है। इस उत्कृष्ट सलेग्वना को શરૂઆત હોય છે છ માસ સુધી તે ચેાથ, છઠ્ઠ તપસ્યાની આરાધના કરે છે અછમ વગેરેની નહી એ પછીના છ મહિનામાં અષ્ટમ, દશમ, અને દ્વાદશ આદિ ઉત્કૃઇ તપ કરે છે આ વર્ષમાં પારણાના દિવસે પરિમિત આય બિલ કરે છે. અર્થાત્ કઈ વખત આયબિલ કરે છે કે ઈ વખત કરતા નથી બારમા વર્ષમાં કેટિ સહિત નિરતર આયબિલ કરે છે જ્યા પહેલા આય- ખિલને અત આવે અને બીજા આય બીલને પ્રારભ થાય એનું નામ કેટિ આ બને કોટિઓ સહિત જે આયબિલ હોય છે એનું નામ કેટિ સાહિત આયબિલ છે આ આયબિલ રજ થાય છે અતમા માસાદ્ધ-એક પક્ષ અને માસિક-એક માસનુ અનશન કરે છે આ ક્રમથી બાર (દ્વાદશ) વર્ષની ઉત્કૃષ્ટ સલેખન થાય છે આ ઉત્કૃષ્ટ સલેખન કરીને સાધુ કા તે ·उत्तराध्ययनस्ये स्थान या गत्या पादपोपगमनम् , इगित भक्तमत्यारयान वा मरण यथाशक्ति प्रपद्यते। मध्यमा तु सलेखना पूर्वोक्तमकारेण द्वादशभिर्मासभाति । तत्र वर्षस्थाने मासा स्थापनीयाः। जघन्या तु द्वादशभिः पक्षः पूक्तिमकारेण भवति । पक्षाने स्थानीयान् कत्या तपश्चरण कर्तव्य भाति । गिरिकन्दरादिगमन म यमजघन्ययोरपि । करके साधु या तो किसी पर्वत की गुफा में चला जाता है, या षटकाय के उपमर्दन से रहित निर्जीव किसी निर्जनस्थान में चला जाता है। वहां पहुँच कर पादपोपगमन, इगित, भक्तप्रत्याख्यान इन तीनों में से किसी एक को जैसी शक्ति होती है उसके अनुसार स्वीकार कर लेता है। मध्यमा सलेखना एक १ वर्ष की होती है। जो विधि धारह १२ वर्ष की सलेखना में प्रदर्शित करने में आई है वह विधि इसकी भी है वहा जहा वर्ष का प्रमाण ग्रहण किया गया है इसमें उस जगह मास रूप प्रमाण समझाना चाहिये । जैसे वहा ४ वर्प आदि कहा है इसमें ४ मास समझना चाहिये। जधन्य सलेखना १२ पक्षो-६ मास के प्रमाण वाली रोती है। इसकी भी विधि वही है जो उत्कृष्ट सलेखना की है। वर्ष के स्थान में यहा पक्षों को ग्रहण किया जाता है। मध्यम सलेखना एव जघन्य सलेखना इन दोनों में भी गिरिकन्दरा आदि मे जाना आवश्यकीय है। કે પર્વતની ગુફામાં ચાલ્યા જાય છે અથવા પડાયના, ઉપમદનથી રહિત નિર્જીવ એવા નિર્જન સ્થાનમાં ચાટવા જાય છે ત્યા પહોચી પાદપોપગમન ઈગિત, ભકતપ્રત્યાખ્યાન આ ત્રણમાથી પિતાની શક્તિ પ્રમાણે કોઈ એક મરણને સ્વીકાર કરી લે છે, મધ્યમા સલેખના એક ૧ વર્ષની હોય છે જે વિધિ બાર ૧૨ વર્ષની સલેખ નામાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે તે વિધિ આની પણ છે જ્યાવર્ષનું પ્રમાણ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે ત્યા મહિનાનું પ્રમાણ મધ્યમ સલેખના માટે સમજવું જોઈએ જેમ ત્યા ચાર વર્ષ આદિ કહેલ છે ત્યા મહિના સમજવા જોઈએ જઘન્ય સલેખના ૧૨ પક્ષ-છ માસ ના પ્રમાણુવાળી હોય છે આની વિધિ પણ એ જ છે જે ઉત્કૃષ્ટ સલેખનાની છે. મધ્યમ સલેખના અને જઘન્ય સલેખના આ બનેમા પણ ગિરિકન્દરા આદિમા જવુ આ આમાં ચાર 21 ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १३ स्थविरकल्पे सस्तारकविधि ३३७ सलेखनायामसमर्थन मुनिना सलेखना विनाऽपि यथाशक्ति सस्तारक कृत्वाऽ- भ्युद्यतमरण स्वीकरणीयम् । अभ्युद्यतमरणाङ्गीकरणात् मागिढ चिन्तनीयम्-मया विशुद्धचारित्रानुष्ठानेन स्परहित सपादितम् , शिप्याद्युपकारतः परहित च, निप्पन्नाथ सम्प्रति मम ग- च्छपरिपालनक्षमाः शिष्याः, अब विशेषेण ममात्महितमनुष्ठेयमिति विचिन्त्य स्वपरिज्ञाने सति स्वकीयमायुः शेष स्वयमेन पर्यालोचयति, तदभावेऽन्य विशिष्ट माचार्यादिक पृच्छति । स्वायुपिस्तोफतया ज्ञाते भक्तप्रत्याख्यानादि मरण यथा- शक्ति प्रतिपद्यते । यदि सायुर्दीर्घतया ज्ञात जड्डापलमार परिक्षीणं तदा स्थिरवास जो साधु सलेखना करने में असमर्थ है उसे सलेखना के बिना भी यथाशक्ति सवाराफर अभ्युद्यतमरण स्वीकार करना चाहिये। इस अभ्यु- द्यतमरण को अगीकार करने के पहिले सावु को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि मैंने विशुद्ध चारित्र के अनुष्ठान से स्व हित सपादित कर लिया है। शिष्यादिको के उपकार से पर का उपकार भी कर दिया है। इस समय गच्छ का परिपालन करने में समर्थ मेरी शिष्यादि सपत्ति भी सर्व प्रकार से शक्तिशाली हो चुकी है। अब मुझे निश्चिन्त होकर विशेष रीति से अपनी आत्मा का कल्याण करना चाहिये “मेरी अव- शिष्ट आयु कितनी है " इस प्रकार स्वय जान कर अथवा यदि स्वय नही जान सके तो अन्य विशिष्ट आचार्य आदि से पूछकर निश्चित करले । यदि आयु अल्प ज्ञात होवे तो यथाशक्ति उसे भक्तप्रत्याख्या- नादि मरण स्वीकार कर लेना चाहिये। यदि आयु दीर्घ ज्ञात होवे और જે સાધુ સલેખના કરવામાં અસમર્થ છે, એણે સલેખના વગર પણ યથાશક્તિ સાર કરી અભ્યઘત મરણને સ્વીકાર કરવો જોઈએ આ અભ્ય ઘત મરણને અગિકાર કરતા પહેલા સાધુએ એ પ્રકારને વિચાર કરે જઈએ કે, મે વિશુદ્ધ ચારિત્રના અનુષ્ઠાનથી વહિત સંપાદિત કરી લીધુ છે, શિષ્યા- દિકના ઉપકારની સાથેસાથે બીજા ઉપર પણ ઉપકાર કર્યો છે આ ગચ્છનું પરિપાલન કરવામાં સમર્થ એવી મારી શિષ્યાદિસ પતિ પણ સર્વ પ્રકારથી શક્તિશાળી બની ચુકી છે હવે મારે નિશ્ચિત બનીને વિશેષ રીતથી મારા આત્માનું કલ્યાણ કરવું જોઈએ “મારી અવશિષ્ટ આયું કેટલી છે આ વાત પિતે જાણીને અથવા જે તે ન જાણી શકે તે બીજા ગુણસંપન્ન આચાર્ય આદિથી પૂછીને નક્કી કરી લે જે આયુષ્ય અલ્પ હેય તે, યથાશક્તિ તેણે ભક્તપ્રત્યાખ્યાન આદિ મરણને સ્વીકાર કર જોઈએ જે આયુ લાબી સમય ·३३८ उत्तराभ्ययन स्वीकरोति तय क्षेत्र वसन्नपि सतिदो पैरुपधिदो पैथ रहितो भाति । शक्तौ पुष्टायां तु अस्मिन् पञ्चमारके जिनकल्पप्रतिपत्तिविधानाभात् स्थपिरकल्पेनैव सप रोपकारकरणेन दीर्घपर्यायः प्रतिपालनीयः । ॥ इति स्थविरकल्पिकसामाचारी ॥ चतुर्थारकापेक्षया जिनरल्पादिप्रतिपत्तिरूप अभ्युवतरिहारे मर्यादा प्रदर्श्यते -तन जिनकल्पादि प्रतिपित्सुना प्रथममेन ' मया विशुद्धचारित्रानुष्ठानेन स्वपर- हित' इत्यादि विचिन्त्य, तपः सत्यादि भाग्नाभिरात्मा भावनीयः । साथ में जघायल क्षीण हुआ मालूम पडे तो उसे स्थिरवास अगीकार करलेना चाहिये। और इसी स्थिरवास से उसी क्षेत्र में रहते हुए भी वह वसति के दोपों से ण्व उपाधि के दोपो से रहित हो जाता है। यदि शक्ति पुष्ट होवे तो भी इस पञ्चम आरे में जिनकल्प की प्रतिपत्ति के विधान का अभाव होने से स्थविरकल्प की हालत में ही रहते हुए स्व पर का उपकार करते २ दीर्घपर्याय को पालते रहना चाहिये । यह स्थविर कल्प की समाचारी है । अय-चौथे आरे की अपेक्षा से जिनकल्प आदि की प्रतिपत्ति स्वी- कृति रूप अभ्युद्यत विहार में कैसी क्या मर्यादा होती है यह बात प्रकट की जाती है-जो साधु जिनकल्प आदि को प्राप्त करने का अभिलापी है उसे चाहिये की वह सर्व प्रथम ऐसा विचार करे कि मैने विशुद्ध चरित्र के अनुष्ठान से अपना और पर का हित तो साधित किया।अब हम को तप एव सत्वादि पाच भावनाओं से आत्मा को भावित करना चाहिये। હેય અને સાથે જ ઘબળ ક્ષીણ જણાય તે તેણે સ્થિરવાસ અગિકાર કરી લેવું જોઈએ આ સ્થિરવાસથી તે ક્ષેત્રમાં રહેવા છતા તે વસ્તીના દેથી અને ઉપાધીના દેથી રહિત બને છે કદાચ શક્તિ સારી હોય તે પણ આ પાચમા આરામા જીનક-૫ની પ્રતિપત્તિના વિધાનો અભાવ હોવાથી સ્થવિર કલ્પની હાલતમાં રહીને સ્વ અને પર ઉપકાર કરતા કરતા દીર્ધ પર્યાયન પાલન કરતા રહેવું જોઈએ || આ સ્થવિરક૫ની સમાચારી છે ! હવે ચોથા આરાની અપેક્ષાથી જનક આદિની પ્રતિપત્તિ સ્વીકૃતિરૂપ અભ્યઘત વિહારમાં કેવી અને કેટલી મર્યાદા હોય છે આ વાત પ્રગટ કરવામાં આવે છે-જે સાધુ જીનકલ્પ આદિને પ્રાપ્ત કરવાનો અભિલાષી તેણે જાણુ જોઈએ કે, મે વિશુદ્ધ ચારિત્રના અનુષ્ઠાનથી પિતાનું અને પરનું હિત સાબુ હવે મારે તપ અને સવાદિપાચ ભાવનાઓથી આત્માને ભાવિત કરવા જોઈએ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० १३ जिनकल्पविधि ३३९ तथाचोक्तम्- - तमो सत्त च मुत्त च, एगत्त वलमप्पणो । पढम पच भारित्ता, जिणकप्प पवनइ ॥१॥ छाया-तपः सत्त्व च मून च, एफत्व पलमात्मनः । प्रथम पञ्च भारयित्वा, जिनकल्प प्रपद्यते ॥ १॥ अय भावः-जिनम्ल्पप्रतिपित्सुस्तपोभावनयात्मान भावयन् देवादिकृतोपस- गादिनाऽनेपणादिकारणतो या यदि पण्मासपर्यन्तमाहार न लभते तथापि न वायते ॥१॥ सत्वभाननया भय पराजयते ॥ २॥ मनभावनया मूत्र स्वना. मवत् पहिचित करोति ॥३॥ एक्त्व भावनया चात्मान भावयन् साधर्मिक साध्वादिना सह मियः कथादिव्यतिकरान् सर्वानपि परिपर्जयति । ततो नाह्य- कहा भी है। तवो सत्त च सुत्त च, एगत्त बलमप्पणो। पढम पच भावित्ता, जिणकप्प पवज्जइ ॥१॥ इसका भाव यह है कि-जिनकल्प को धारण करने का इच्छुक साधु तप भावना से आत्मा को भावित करता हुआ यदि देव मनुष्य आदि दारा होने वाले उपसर्ग से अथवा अनेपणादि रूप कारण से छह मास तक आहार प्राप्त न कर सके तो भी याधित नहीं होता है। सत्व भावना से वह भय पर विजय प्राप्त करता है। एकत्वभावना से अपनी आत्मा को भावित करता हुआ माधर्मिक साधु आदिको के साथ पर- स्पर मे कथा वार्ता आदि समस्त बातों का परित्याग कर देता है। जय કહ્યું પણ છે-- तवो सत्त च सुत्त च, एगत्तं बलमप्पणो । पढम पच भाविता, जिणकप्प पवज्जइ ॥१॥ આને ભાવ એ છે કે–જીન૫ને ધારણ કરવાની ઈચ્છાવાળા સાધુ તપ ભાવનાથી આત્માને ભાવિત કરીને દેવ મનુષ્ય આદિ દ્વારા થનાર ઉપસર્ગથી અથવા અને વણાદિરૂપ કારણથી છ મહિના સુધી આહાર મેળવી ન શકે તે પણ પીડ પામતે નથી સત્વભાવનાથી તે ભય ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે સૂત્ર ભાવનાથી પિતાના નામની માફક સૂત્રને પરિચય પ્રાપ્ત કરે છે, એકત્વ ભાવ નાથી પિતાના આત્માને ભાવિત કરીને સાધર્મિક સાધુ આદિની સાથે પરસ્પરમાં કથાવાત આદિ સમસ્ત વાતને પરિત્યાગ કરી દે છે જ્યારે બાહ્યમાં તેનું મમત્વ ·३४० उचराध्ययसूचे ममत्वे मूलत एपोच्छेदिते पवाद् देहादिभ्योऽपि भिन्नमात्मान पश्यन् सर्वथा तेप नासक्तो भाति ।। ४॥ पलभावनाया पल द्विविध-शरीर, मानस च । तत्र शारी रमपि चल जिनकल्पप्रतिपत्तियोग्यस्य शेषननातिगायिक स्यात् , तपः प्रभृतिभिः शुष्यमाणस्य यद्यपि शारीर चल ताशा न भाति तथापि स्वात्मा धृतियलेन तथा भावयितव्यो यथा महद्भिरपि परीपहोपसगेर्नाध्यते । आभिः पञ्चभिर्भाग्नाभिर्मावितात्मा जिनकल्पादि प्रतिपित्सुर्गच्छे प्रति यसन्नाहारादिपरिकर्म प्रथममेव करोति । आहारादारन्यसाधपेक्षयाऽन्तप्रान्तादि- बाह्य में ममत्व मूलतः उसका उच्छेदित हो जाता है तब अन्य देहादि पदार्थो से भिन्न स्व आत्मा को जानता हुआ वह उन में सर्वथा अना- सक्त ही रहता है । उनमे आसक्त नही रोता । ग्लभावना में बल दो प्रकार है एक शरीर सवधी और दूसरा मनसवधी । जो साधु जिन- कल्प की प्रतिपत्ति के योग्य होता है उसका शारीरिक बल भी यद्यपि साधारणजन की अपेक्षा अतिशय विशिष्ट होता है परन्तु तपश्चर्या आदि के कारण उनका शरीर जय कृश हो जाता है तब वह वैसा नहीं रहता है तो भी उनकी आत्मा धृतिवल द्वारा इतनी अधिक भावित रहती है कि जिसकी वजह से वे अधिक से अधिक परीपह और उप- सर्गों से आक्रान्त होने पर भी अपने कर्तव्यमार्ग से जरा भी विचलित नहीं होते। इन पाच भावनाओ से भावितात्मा जिनकल्पादिक को ग्रहण करने की इच्छा से गच्छ मे रहता हुआ आहारादि परिकर्म को सब મુલત નાશ પામે છે ત્યારે બીજા દેહાદિ પદાર્થોથી ભિન્ન પિતાના આત્માને જાણુને તેમા સર્વથા અનાસક્ત જ રહે છે એમાં આસક્ત બનતા નથી બળભાવનામાં બળ બે પ્રકારના છે એક શરીર સ બ ધી અને બીજુ મન સબધી જે સાધુ જનકલ્પની પ્રતિપત્તિને ગ્ય હોય છે તેનું શારીરિક બળ પણ જે કે, સાધારણ જનની અપેક્ષા અતિશય બલવાન હોય છે પરંતુ તપ શર્યો આદિના કારણથી તેનું શરીર જ્યારે કૃષ બને છે ત્યારે તે તેવા રહેતા નથી તે પણ તેની આત્મા વૃતિબળ દ્વારા એટલી અધિક ભાવિત રહે છે કે, જેનાથી તે અધિકથી અધિક પરીષહ અને ઉપસર્ગોથી આકાત થતા હોવા છતા પણ પિતાના કર્તવ્યમાગથી જરા પણ ચલિત થતા નથી આ પાચ ભાવનાઓથી ભાવિતાત્મા જનાદિકને ગ્રહણ કરવાની ઈચ્છાથી ગચ્છમાં રહીને આહારાદિ પરિકમને બધાથી પહેલા કરી લે છે, આહારાદિમા ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० १३ जिनकल्पे पिण्डेपणाविधि ३४९ ग्रहणादुत्कृष्टतासम्पादनम्-परिकर्म । यथा-तृतीयपौरुप्यामवगाढाया वल्ल-चण- कादिकमन्त प्रान्त क्ष च गृह्णाति । ससहमससट्ठा, उद्धड तह होइ अप्पलेवा य । उग्गहिया पग्गहिया, उज्झियधम्मा य सचमिया ॥१॥" आसा सप्तविधाना पिण्डेपणाना मध्ये पाद्यद्वय विहाय पञ्चाना मध्यादन्य- तरैपणाद्वयाभिग्रहेणाऽऽहार गृह्णाति एफयैपणया भक्त, द्वितीयया तु पानकम् । एवमागमोक्तविधिनाऽऽत्मान भारयित्वा गच्छपतिवद् एव जिनकल्प प्रतिपित्सु- श्चतुर्विधसव समेलयति, तदभावे स्वगण ततस्तीर्थकरस्य समीपे, तदभावे गण से पहिले ही कर लेता है आहार आदि मे अन्य साधु की अपेक्षा अतपात आदि ग्रहण से उत्कृष्टता का सपादन करना परिकर्म है। जैसे तृतीय पौरुपी में वल्ल, चना आदि का आहार करना एवं अन्त- प्रान्त रूक्ष आहार करना। ससहमससहा, उद्धड तह होड अप्पलेवा य। उग्गदिया पग्गदिया, उज्झियधम्मा य सत्तमिया ॥१॥ इन सात प्रकार की पिण्डैपणाओं के मध्य मे आदि की दो एप- णाओं को छोड़कर बाकी बची पाच एपणाओं मे से अन्यतर एपणा दो के अभिग्रह से वह आहार को ग्रहण करता है । एक एपणा से भक्त को और द्वितीय एपणा से पान को । इस प्रकार आगमोक्त विधि के अनुसार आत्मा को भावित करके गच्छ मे रहता हुआ ही जिनकल्प को अगीकार करने का अभिलाषी सायु चतुर्विध संघ को एकत्रित અન્ય સાધુની અપેક્ષા અતપ્રાન્ત આદિ ગ્રહણથી ઉત્કૃષ્ટતાનું સંપાદન કરવું પરિકર્મ છે જેમ–ત્રીજા પૌરૂષીમા વાલ, ચણ આદિને આહાર કરે અને અન્તપ્રાન્ત રૂક્ષ આહાર કરે ससहमससट्टा, उद्धड तह होइ अप्पलेगा य । उग्गहिया पग्गहिया, उज्झियधम्मा य सत्तमिया ॥१॥ એ સાત પ્રકારની પિન્વેષણાઓના મધ્યમાં પહેલાની બે એષણાઓને છેડીને બાકી બચેલ પાચ એષણાઓમાથી અન્યતર એપણ બેના અભિગ્રહથી તે આહાર ગ્રહણ કરે છે, એક એષણાથી ભક્તને અને બીજી એષણાથી પાનને આ પ્રકારે આગમમા કહેલ વિધિ અનુસાર આત્માને ભાવિત કરીને ગચ્છમાં રહીને જ જનકલ્પને અગિકાર કરવાના અભિલાષી સાધુ ચતુર્વિધ સંઘને એક ·२४२ उत्तराभ्ययनसचे धरस्य, तदभावे चतुर्दशपूर्वधरस्य, वदभाषे दशपूर्वधरस्य, तदभावे वटा प्रत्याशोक- वृक्षाणां सनिधी सिद्धसाक्षिक जिनकल्प स्वीपरोति । तदा सालवृद्ध गच्छ क्षामयति । ततो निःशुल्यो निष्फपायोऽसौ स्वगणसाघाटीननुशास्ति । एवमेव युप्माभिरण्याचरणीयम् नान प्रमादः कार्यः। गणमर्यादा नोड्यनीया। इत्यादि शिक्षा दत्वा गच्छाद् विनिर्गतो भाति । तस्मिन् चम्पियातिकान्ते सति साधवः प्रतिनिवर्तन्ते। करता है। इसके अभाव में अपने गण को, एकत्रित करता है याद में तीर्थकर के समीप में, इनके अभाव मे गणधर के समीप में, इनके अभाव मे चौदरपूर्वधारी के समीप मे, इनके अभाव मे दशपूर्वधारी के समीप मे, इनके भी अभाव में वटवृक्ष, अन्वत्य-पीपल वृक्ष, अथवा अशोक वृक्ष के समीप सिद्ध परमात्मा को साक्षी करके जिनकल्प को स्वीकार करता है। उस समय यह अपने गच्छ में रहने वाले वालवृद्ध साधुओं से खमत खामणा करते है। पश्चात् निःशल्य एव निष्कषाय होकर अपने गच्छ के साधु आदिको को यह शिक्षा देता है कि आप- लोग भी इसी तरह से करे इसमें प्रमाद करना ठीक नहीं है । गण की जो मर्यादा है उसका उल्लघन नहीं करना । इत्यादि शिक्षा देकर फिर वह गच्छ निर्गत हो जाता है। साधु वर्ग जब तक वह दिखता रहता है तबतक उसके पीछे २ चलता रहता है और जब वह दिखलाई नहीं पड़ता तव सब पीछे वापिस लौट आते है। ત્રીત કરે છે એના અભાવમા પિતાના ગણને એકત્રીત કરે છે. બાદમાં તીર્થ કરની સમીપમા, એના અભાવમાં ગણધરની સમીપમા, તેના અભાવમાં ચૌદ પૂર્વધારીની સમીપમા, તેના અભાવમાં દશપૂર્વધારીની સમીપમા, તેના પણ અભાવમાં વડવૃક્ષ, આશપાલવ, પીપળે અથવા અશોકવૃક્ષના સમીપ સિદ્ધ પરમાત્માને સાક્ષી રાખીને જનકલ્પને સ્વીકાર કરે છે આ સમયે તે પિતાના ગચ્છમાં રહેલા બાળ-વૃદ્ધ સાધુઓથી ખમત ખામણા કરે છે પછી નિ સત્ય અને નિષ્કષાય થઈને પિતાના ગ૭ના સાધુ આદિને એવી શિખામણ આપે છે કે આપ લેકેએ પણ આજ રીતે કરવુ તેમાં પ્રમાદ કર ઠીક નથી ગણુની જે મર્યાદા છે તેનું ઉલઘન કરવું નહી ઈત્યાદિ શિખામણ આપીને પછી તે ગ૭ નિર્ગત થઈ જાય છે જ્યા સુધી તે દેખાય છે ત્યા સાધુવર્ગ તેની પાછળ પાછળ ચાલતા રહે છે અને જ્યારે તે દેખાતા બંધ થાય છે ત્યારે સઘળા પાછા ફરે છે ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ जिनकल्पिकमर्यादा ३४३ अथ जिनकल्पिकमर्यादा- अनया मर्यादया जिनकल्प स्वीकृत्यासौ यत्र ग्रामे मासकल्पः करिष्यमा- णस्तर पइ भागान् कल्पयति, ततश्च यस्मिन् भागे एकस्मिन् दिने भिक्षाचर्या- कृता, तत्र पुनरपि सप्तम एव दिने पर्यटति । भिक्षाचर्या ग्रामान्तरगमन च तृतीय- पौरुष्यामेर करोति । यत्र चतुर्थपौरुपी प्राप्ता भवेत् , तत्रैवावतिष्ठते, नान्यत्र ग- च्छति । भक्त पानक च पूर्वोक्तैपणाद्वयाभिग्रहेणालेपकृदेव गृह्णाति । एपणादि- विपयमन्तरेण न केनापि साधं भापते । एफस्या च वसतौ यद्यपि उत्कृष्टतः सप्त जिनकल्पिकाः प्रतिवसन्ति तथापिते परस्पर सभाषण न कुर्वन्ति । समापन्नान् उप. सर्गपरीपहान् सर्वान सहत एव । रोगेपु चिकित्सा न कारयत्येव तद्वेदना तु अय जिनकल्पी की मर्यादा करते हैं- इस मर्यादा से जिनकल्प को स्वीकार कर यह जिस ग्राम मे मास- कल्प करता है वहा छह भागों की कल्पना करता है। जिस भाग मे एक दिन में भिक्षाचर्या करली गई हो वहा फिर यह सातवे दिन ही भिक्षाचर्या करता है। भिक्षाचर्या करना अथवा एक ग्राम से दूसरे ग्राम में जाना यह तृतीय पौरुपी में ही करता है । जहा चतुर्थ पौरुपी आ जाती है वह वहीं पर ठहर जाता है। अन्यत्र नही जाता है। पूर्वोक्त दो एपणाओ के अभिग्रह से अलेपकृत-लेपरहित जिसका लेप न लगे ऐसे भक्त पान को ग्रहण करता है । एपणादि विषय-के विना किसी के भी साथ बातचीत नहीं करता है । एक वस्ती में यद्यपि अधिक से अधिक सात जिनकल्पी साधु रह सकते हैं तो भी वे परस्पर सभाषण नहीं करते है। जो भी उपसर्ग या परीपद आपडे तो उसे सहते ही हैं। रोग હવે જનકલ્પીની મર્યાદા કહેવામા આવે છે – આ મર્યાદાથી જનકલ્પને સ્વીકાર કરી તે સાધુ જે ગામમાં માસ ક૫ કરે છે ત્યા છ ભાગોની હપના કરે છે જે ભાગમાં એક દિવસમાં ભિક્ષાચર્યા કરી લેવામાં આવી હોય ત્યાં તે ફરી સાતમા દિવસે જ ભિક્ષાચર્યા કરે છે ભિક્ષાચર્યા કરવી અથવા એક ગામથી બીજા ગામે જવું એ ત્રીજા પૌરૂષીમાં જ કરે છે જ્યા એથી પૌરૂષી આવે ત્યા તે રેકાઈ જાય છે આગળ વધતા નથી પૂર્વોકત બે એષણના અભિગ્રહથી (અપકૃત) જેને લેપ ન લાગે એવા ભક્ત પાનને ગ્રહણ કરે છે એષણાદિ વિષય વગર કેઈની સાથે વાતચિત કરતા નથી, એક વસ્તીમાં જે કે, વધુમા વધુ સાત જનકલ્પી સાધુ રહી શકે છે તે પણ તેઓ પરસ્પર સભાષણ કરતા નથી જે પણ ઉપસર્ગ અને પરીષહ આવી પડે ·३४४ उत्तराध्ययमस्त्रे सम्यगेर सहते । आपातसलोकादिदोपरहिते स्थण्डिले उच्चारादीन् करोति, नत्वस्थण्डिले । परिक्रमरहिताया वसतौ तिष्ठति। यधुपविशति तदा नियमादुत्क- टुक एव, न तु निपद्यायाम् , औपग्राहिकोपकरणस्यै गाभागात् । मत्तमातहसिंहन्या घ्रादिके समुखे समापतति सति उन्मार्गगमनादिना ईर्यासमिति न मिनत्ति । जिनकल्पिकोऽपनाद नासेरते, नड्डापळपरिक्षीणस्तु अपिहरमाणोऽप्याराधका लोच च करोत्येव, दशपिधसामाचाया पत्र समाचार्यों जिनकल्पिकाना, आमच्छना, में ये किसी भी प्रकार चिकित्सा नही कराते हैं किन्तु जैसे भी बनता है उस रोग को सहन ही करते है । जहा मनुष्यों का आवागमन नहीं होता है ऐसे स्पण्डिल में ही ये उच्चार आदि के लिये जाते हैं। अस्थ ण्डिल में नहीं। परिकर्म रहित-घठारी मठारी विना की वस्ती में ये ररते हैं जब बैठते हैं तो नियम से उत्कुटुक आसन से ही बैठते हैं । निषद्या से नहीं क्यों कि औपग्रहिक उपकरण आसन आदि का ही इनके पास अभाव है। मत्तमातग, सिंह, एच व्याघ्र आदि इन्हें मार्ग में चलते हुए साम्हने मिल जाय तो भी ये उसीमार्ग से चलकर अपनी ईर्या समिति को खडित नही करते हैं। ये जिनकल्पी साधु अपवाद मार्ग का सेवन नहीं करते हैं। इनका जघारल यदि परिक्षीण भी हो जावे और उसकी वजह से ये विहार न भी करे तो भी आराधक ही माने गये हैं। ये केशो का लोच करते हैं। दश प्रकार की समाचारी में से पाच प्रकार को समाचारी इन जिनकल्पियों તેને તેઓ સહન કરે છે રોગમાં કોઈ પણ પ્રકારની ચિકિત્સા તેઓ કરાવતા નથી પણ જેમ બને તેમ તે રેગને સહન કરે છે જેના મનુષ્યનું હેતુ નથી એવા ઉજજડ સ્થાનેમા જ તેઓ શૌચાદિ કર્મ માટે જાય છે અવરજવરના સ્થાને નહી પરિકમ રહિત-ઘઠારી મઠારી વગરની–વસ્તીમાં રહે છે જ્યારે બેસે છે તે નિયમથી ઉત્કટુક (ઉભળક પગે બેસવું) આસનથી બેસે છે, નિષઘાથી નહી કેમકે, ઓપગ્રહિક ઉપકરણ આસન આદિને તેની પાસે અભાવ છે મત્ત માતગ, સિહ, અને વાઘ આદિ તેને માર્ગમાં ચાલતા સામાં મળે તે પણ તે તે માર્ગથી ચલીને પિતાની ઈસમિતિને ખડિત કરતા નથી એ જીનકપી સાધુ અપવાદ માર્ગે જતા નથી, તેમનું જ ઘાબળ જે ક્ષિણ પણ થઈ જાય અને એ કારણે તે પિતાની જગ્યાએથી વિહાર ન પણ કરે પણ આરાધક જ માનવામા આવે છે તે કેશને લોચ કરે છે દશ પ્રકારની સમા ચારીમાથી પાચ પ્રકારની સમાચારી જીનકપીની છે તે આ પ્રકારે છે ૧ આમ આવાગમને ·- , प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा० १३ जिनकल्पिकमर्यादा ३४५ मिथ्याफारः, मावश्यकी, नैपेधिकी, गृहस्थोपसपद्, इति । आवश्यकीप्रभृतयस्तिस्रो वा सामाचार्यस्तेपाम् । तेपा श्रुतज्ञान जघन्यतो नवमस्य पूर्वस्य तृतीयमाचारवस्तु, उत्कर्पतस्तु दशपूर्वाणि भिन्नानि, न तु सम्पूर्णानि । सहनन च शारीर-वनर्पभना- राचाख्य, मानस वज्रकुड्यसमाना धृतिः च । स्थितिरपि तेपा क्षेत्रादिका अनेकविधा । क्षेत्रतस्तावज्जन्मना सद्भावेन च पञ्चदशस्वपि कर्मभूमिपु, सहरणतः कदाचित् कर्मभूमौ, अर्मभूमौ वा सद्भावापे- की है। वह इस प्रकार है-१ आप्रच्छना, २ मिथ्याकार, ३ आवश्यकी, ४ नैपेधिकी, ५ गृहस्थोपसपदा गृहस्थ की आज्ञा लेकर उतरना, बैठना। अथवा आवश्यकी, नैपेपिकी, गृहस्थोपसपत्, यर तीन प्रकार की सामा- चारी इन जिनकल्पियों के होती है। इनका श्रुतज्ञान जघन्य की अपेक्षा नवमपूर्व को तृतीय आचार वस्तुतक, उत्कृष्ट की अपेक्षा भिन्न दशपूर्व- तक ही सीमित ररा करता हैं सपूर्ण नहीं। इनका शारीरिक सहनन वज्र पभ नाराच नामक है और मानसिक सहनन वज्रकुडय-वज्रकी भीत के तुल्य धैर्य है अर्थात् इनका धैर्य वज्रभित्ति के समान अभेद्य होता है और वही इनका मानसिक बल है। क्षेत्र आदि की अपेक्षा इनकी स्थिति अनेक प्रकार की है। इनका १५ कर्मभूमियो में ही जन्म होता है इस अपेक्षा १५ कर्मभूमियों मे इनकी स्थिति जन्म और सद्भाव की अपेक्षा मानी जाती है । सहरण की अपेक्षा कदाचित् कर्मभूमिमे कदाचित् अकर्मभूमिमे भी इनकी स्थिति रो सकती है। ૭ના, ૨ મિથ્થાકાર, ૩ આવશ્યકી, ૪ નધિકી ૫ ગૃહસ્થપસ પદ ગૃહસ્થની આજ્ઞા લઈને ઉતરવું, બેસવુ અથવા આવશ્યકી, નૈશ્વિકી, ગૃહસ્થપસપત, આ ત્રણ પ્રકારની સમચારી તે જીનપીએને હેય છે તેમનું શ્રુતજ્ઞાન જઘન્યની અપેક્ષા નવમા પૂર્વના ત્રીજા આચાર વસ્તુતક, ઉત્કૃષ્ટની અપેક્ષા ભિન્ન દશપૂર્વ સુધી જ સીમિત રહ્યા કરે છે, સંપૂર્ણ નહી તેનુ શારીરિક સહન વજ વૃષભ નારીચ નામનું છે અને માનસિક સહનન વા કુમ્ભ-વજની ભીત જેવુ હૈયે છે અર્થાત્ તેનું વૈર્ય વજાભી ત સમાન અભેદ્ય હોય છે તે તેનું માનસિક બળ છે ક્ષેત્ર આદિની અપેક્ષા એમની સ્થિતિ અનેક પ્રકારની છે, એમને ૧૫ કર્મભૂમીમાજ જન્મ થાય છે આ અપેક્ષા ૧૫ કર્મભૂમીમાં તેની સ્થિતિ જન્મ અને સદ્ભાવની અપેક્ષા માનવામાં આવે છે સહરણની અપેક્ષા કદાચિત કર્મ ભૂમિમા, કદાચિત અકર્મભૂમિમા પણ એની સ્થિતિ હોઈ શકે છે આ उ०४४ ·३४६ उत्तराम्ययनसणे क्षया स्थितिः। कालतः उत्सर्पिण्या, प्रतापेक्षया हतीयचतुर्थारकयोरेन, जन्ममात्रेण तु द्वितीयारकेऽपि । अपसर्पिण्या तु जन्मना तृतीयचतुरिफयोरेर । पूर्वपतिपत्र प्रतापे क्षया तु पञ्चमारकेऽपि । सहरणतस्तु महाविदहक्षेत्रापेक्षया सस्मिन्नपि काले प्राप्यते। चारिततः-पतिपद्यमानानां सामायिके, छेदोपस्थापनोये च चारित्रे स्थितिः । मध्यमतीर्थकर-दिहतीर्थकरतीवर्षांपेक्षयान सामायिक, प्रथमचरम- तीर्थकरतीर्थवर्षांपेक्षया तु छेदोपस्थापनीयनारित्रम् । पतिपनानां तु सूक्ष्मसपराये, यह सद्भाव की अपेक्षा कथन है । काल की अपेक्षा-उत्सर्पिणी काल के ठतीय और चतुर्थ आरे में उनकी स्थिति मानी गई है । सो यह व्रत की अपेक्षा जानना चाहिये। वैसे तो जन्ममान की अपेक्षा से बितीय आरे में भी इनकी स्थिति हैं। अवसर्पिणीकाल में जन्म की अपेक्षा तृतीय और चौथे आरे मे री, तथा पूर्वप्रतिपन्न व्रत की अपेक्षा अर्थात् -चौथे आरे के व्रत को लेकर पचम आरे में भी इनकी स्थिति जानना चाहिये । यदि कोई देव इन्हें हरण कर महाविदेह क्षेत्र से अन्यत्र पहुँचा देवे तो उस अपेक्षा इनकी स्थिति सब काल जाननी चाहिये । चारित्र की अपेक्षा जो प्रतिपद्यमानचारित्री है उनको सामायिक एव छेदोपस्थापनीय चारित्र में स्थित मानना चाहिये, क्यों कि जो मध्यमतीर्थकर ण्य विदेह क्षेत्र मे रहे हुए तीर्थकर के तीर्थ में रहने वाले हैं वे सामायिकचारित्र में, एव जो प्रथम एव चरमतीर्थ - कर के तीर्थवर्ती हैं वे छेदोपस्थापनीय चारित्र मे स्थित रहते हैं । जो સદૂભાવથી અપેક્ષનું કથન છે કાળની અપેક્ષા–ઉત્સર્પિણી કાળના ત્રીજા ચોથા આરામાં સ્થિતિ માનવામા આવેલ છે અને વ્રતની અપેક્ષાથી જાણવુ જોઈએ એમ તે જન્મ માત્રની અપેક્ષાથી બીજા આરામાં પણ તેની સ્થિતિ છે અવ સર્પિણી કાળમાં જન્મની અપેક્ષા ત્રીજા અને ચોથા આરામા, તથા પૂર્વ પ્રતિપન્ન વ્રતની અપેક્ષા અર્થાત ચોથા આરાના વતને લઈ પાચમા આરામાં પણ એની સ્થિતિ જાણવી જોઈએ કદાચ ઈદેવ આદિ એનુ હરણ કરી મહાવિદેહ ક્ષેત્રથી બીજે પહોચાડી દે તે એ અપેક્ષા એની સ્થિતિ બધા કાળમાં જાણવી જોઈએ ચારિત્રની અપેક્ષા જે પ્રતિપદ્યમાન ચારિત્રી છે તે સામાયિક અને છે પથાપનીય ચારિત્રમા સ્થિત માનવા જોઈએ કેમકે, જે મધ્યમ તીર્થ કર અને વિદેહ ક્ષેત્રમાં રહેતા તીર્થ કરના તીર્થમાં રહેવાવાળા a સામાયિક ચારિત્રમા, અને જે પ્રથમ ૪ ચરમતીર્થ કરના તીથવર્તી છે તે છેદેપસ્થાપનીય ચારિત્રમાં સ્થિત રહે છે જે પ્રતિપન્ન ચારિત્રી છે તેની छ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ मा १३ स्थविरकल्पजिनकल्पयोदशविधत्वम् ३४७ यथारयाते च चारित्रे उपशमश्रेण्याम् । तीर्थतस्तु जिनकल्पिकाना स्थितिनियमत- स्तीर्य एव भाति न तु तीर्थे व्यवच्छिन्ने । पर्यायागमवेदाख्याः स्थितिभेदा अप्यपगन्तव्याः। स्थविरकल्पिकाना जिनकल्पिकाना च कल्पो दशविधा-आचैलक्यम् १, औद्दे- शिक २, शग्यातरपिण्डत्यागः ३, राजपिण्डत्यागः ४, कृतिकर्म ५, महानतम् ६, पुरुपज्येष्ठत्वम् ७, प्रतिक्रमणम् ८, मासकल्पः ९, पर्युपणकल्प १० (वर्षाफल्प) श्वेति । तेपु म यमतीर्थकरतीयवर्तिना साधूना चधारः कल्पाः अवस्थिताः नियमेन पालनीयाः-शग्यातरपिण्डत्यागः१, कृतिकर्म२, महानतम् ३, पुरुपज्येष्ठत्व४ चेति। इवरे पट् कल्पास्तु तेपामनवस्थिताः। प्रतिपन्नचारित्री हैं उनकी स्थिति उपशमश्रेणी मे सूक्ष्मसापराय, एव यथाख्यातचारित्र मे होती है । तीर्थ की अपेक्षा जिनकल्पियो की स्थिति नियम से तीर्य में ही होती है, तीर्थ के व्यवच्छिन्न होने पर नही। पर्याय आगम एव वेद, ये भी स्थिति के भेद हैं। स्थविरकल्पियों का एच जिन कल्पियों का कल्प दश प्रकार का है- १ आचैलक्य, २ औदेशिक, ३ शय्यातरपिण्डत्याग ४ राजपिंड- त्याग, ५ कृतिकर्म, ६ महाव्रत, ७ पुरुषज्येष्ठता ८ प्रतिक्रमण ९ मास कल्प १० पर्युपणकल्प (वर्पाकल्प) इन कल्पो मे मध्यमतीर्थकर के तीर्थवर्ती साधुओ के चार कल्प अवस्थित होते हैं-नियम से पालनीय होते हैं। वे चार ये हैं -शय्यातरपिंडत्याग, कृतिकर्म, महाव्रत, पुरुप- ज्येष्ठता। बाकी के ६ कल्प उनके लिये अनवस्थित है। સ્થિતિ ઉપશમ શ્રેણીમાં સૂક્ષ્મસાપરાય, એવા યથાખ્યાત ચારિત્રમા થાય છે તીર્થની અપેક્ષા જનકલ્પિની સ્થિતિ નિયમથી તીર્થમા જ થાય છે, તીર્થના વ્યવચ્છિન્ન થવાથી નહીં પર્યાય, આગમ અને વેદ આ પણ સ્થિતિના ભેદ છે વિરકપિઓને અને જીનકપિના કલ્પ દશ પ્રકારના છે – ૧ આચલ, ૨ ઓશિક, શય્યાતરપિત્યાગ, ૪ રાજપિન્ડત્યાગ, ૫ કૃતિકર્મ, ૬ મહાવ્રત, છ પુરૂષષ્ઠતા, ૮ પ્રતિક્રમણ ૯ માસન૫, ૧૦ પર્યુષણ૮૫ (વર્ષા૫) આ કમા મધ્યમતીર્થ કરના તીર્થવતી સાધુઓના ચાર વર્ષે અવસ્થિત હોય છે-નિયમથી પાળવાના હોય છે તે ચાર આ છે- શય્યાતરપિન્ડત્યાગ, કૃતિક, મહાવ્રત, પુરૂષ જયેષ્ઠતા બાકીના છ કલ્પ એમને માટે અનવસ્થિત છે ·ઉ૪૮ उत्तराध्ययनस्ते आयचरमतीर्थकरतीयवर्तिना साधनामेप दशविधः कल्पोऽवस्थित एव । तत्रा- चैलस्य द्विविधम्-मुख्यम् , औपचारित च। अधिमानचलकवरूप मुख्यमावे- लश्य प्रायशो जिनकल्पिफरिशेपाणाम् । औपचारिकमाचलण्य स्थविरकल्पिका- नाम् , स्थविरकल्पिका हि-कल्पनीयमेपणीय जीणं खण्डित मलिन तथैव नूतन मपि स्वल्पमूल्यक पत्र गृहन्ति, लोकदमकारादन्यप्रकारेण च तदासेवन्ते । अतस्ते चेलसद्भावेऽप्युपचारतोऽचेलका व्यपदिश्यन्ते । प्रथमतीर्थकर एव अन्तिमतीर्थकर के तीर्थ में रहनेवाले जो साधु हैं उनके लिये तो यह १० प्रकार का कल्प अवस्थित ही हैं-अवश्य पालने योग्य ही है। आचलक्य जो प्रथम कल्प है वह दो प्रकार का है। १ मुख्य २ औपचारिक, कटिवन्धन-रजोहरण-और सदोरकमुखव- स्त्रिका के सिवाय अन्य वस्त्र का परित्याग करना यह मुख्य आचैलक्य है । यह जिनकल्पिक विशेपो के होता है। औपचारिक जो आचलक्य है वह स्थविरकल्पिकों के होता है। क्यों कि जो स्थविरकल्पी साधु होते हैं वे कल्पनीय, एपणीय, जीर्ण खडित एव मलिन वस्त्र रखते हैं । जो नवीन वस्त्र भी ले तो वह भी अल्पमूल्य वाला ही लेते हैं । लौकिकजन जिस पद्धति से वस्त्रो का परिधान करते हैं वे उस पद्धति से वस्त्रो का परिधान नरी करते है, किन्तु अन्य प्रकार से ही उन्हें पहिनते है। इस लिये चेल के सदभाव मे भी वे अचेलक ही कहे जाते है। પ્રથમ તિર્થ કર અને અતિમ તીર્થ કરના તીર્થમાં રહેવાવાળા જે સાધુ છે, તેમને માટે તે આ દશ પ્રકારના ક૯૫ અવસ્થિત જ છે –અવશ્ય પાળવા ગ્ય જ છે આલય જે પ્રથમ ક૫ છે તે બે પ્રકારના છે ૧ મુખ્ય, ૨ ઔપચારિક, કટીબધન રજોહરણુ અને સરકમુખવર્સિ કાના સિવાય અન્ય વસ્ત્રને પરિત્યાગ કર આ મુખ્ય આચૅલય છે, આ જિનકલ્પિક વિશેષોમા હોય છે ઔપચારિક જે આલય છે તે સ્થવિરકલ્પિ એને હોય છે કેમકે, સ્થવિરકલ્પી સાધુ હોય છે તે કલ્પનીય, એષણીય, જીર્ણ, ખડિત અને મલીન, વસ્ત્ર રાખે છે જે નવીન વસ્ત્ર મળે તે પણ ઓછા મૂલ્યનું હોય તે જ લે છે લૌકિકજન જે પદ્ધતિથી વસ્ત્રોનું પરિધાન કરે છે એ પદ્ધતિથી તેઓ વસ્ત્ર પરિધાન કરતા નથી પરંતુ અન્ય પ્રકારથી જ એને પહેરે છે આ માટે ચિલના સદભાવમાં પણ તે અલક જ કહેવાય છે ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ मा १३ आचेल्फ्यम् १ ननु-जीर्णखण्डितादिपत्रसद्भावे मुनीनामचेलकत्वे दरिद्रा अपि-अचेलकाः कथ न कथ्यन्ते ? उच्यते-नवव्यूतसदशकमहामूल्यकादीना वस्त्राणामकाभेदद्धिाः परिजीर्णादीनि वासासि धारयन्ति न तु धर्मयुद्धया । अतो भावतस्तद्विषयका - परिणामस्यानित्तत्वात् परिजीर्णवस्त्रसद्भावे दरिद्राणामचेलकत्वव्यपदेशो न भवति । मुनयस्तु-केनचिद्दीयमानान्यपिमहामूल्यकानि प्रमाणपहिभूतानि वस्त्राणि शका-जीर्ण, खण्डित आदि वस्त्रो के सद्भाव मे यदि मुनियोंको अचेलक माना जाय तो जो दरिद्री जन हैं, जिनके पास जीर्ण खण्डित आदि वस्त्र हे वे भी अचेलक कहे जाने चाहिए ? परन्तु वे तो अचेलक नहीं कहे जाते है? उत्तर-दरिद्री जो जीर्ण शीर्ण आदि वस्त्र धारण करते हैं वे धर्म- बुद्धि से नहीं करते हैं किन्तु उन्हें नवीन महामूल्यवाले वस्त्र मिलते नहीं हैं-उनका उनके पास अभाव है-अतः उनके अभाव में उन्हे वे पहिनने पडते हैं परन्तु पहिनना नहीं चाहते, इसलिये वे अचेलक नही कहे जाते है। क्यों कि उनके भाव से तदिपयक मूपिरिणाम को अनि- घृत्ति है, इसलिये परिजीर्ण वस्त्र के सद्भाव में दरिद्रियों में अचेलकत्व का व्यवहार नहीं होता है। मुनियो को तद्विषयक मूर्छा नहीं है, क्यो कि यदि कोई दाता उन्हे बहुमूल्यवस्त्र प्रदान करता है और वस्त्र यदि प्रमाणोपेत नहीं है-प्रमाण से बहिर्भूत है तो वे उस को ग्रहण नही करते हैं, किन्तु जीर्ण खडित ही वस्त्र ग्रहण करते हैं। यदि कोई नवीन શકા જીર્ણ ખડિત, આદિ વસ્ત્રોના ભાવમાં જે મુનિયાને અલક માનવામા આવે તે જે દરિદ્રી જન છે, જેની પાસે જીર્ણ ખડિત આદિ વસ્ત્ર છે તેને પણ અલક કહેવા જોઈએ? પરંતુ તેને તે અલક નથી કહેવામાં આવતા ઉત્તર–દરિદ્રી જે જીર્ણશીર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, તે ધર્મ બુદ્ધિથી નહી, પરંતુ તેને નવીન સારા મૂલ્યવાળા વસ્ત્રો મળતા નથી,-એને એની પાસે અભાવ છે તેથી એના અભાવમાં તેણે તે પહેરવા પડે છે, પરંતુ પહેરવા ચાહતા નથી આ માટે તે અલક કહેવાતા નથી કેમ કે તેને ભાવથી તદ્વિષયક મૂછ પરિણામની અનિવૃત્તિ છે માટે પરિજીણું વસ્ત્રોના સદ્દભાવથી દરિદ્રીયોમા અલકત્વને વ્યવહાર થતો નથી મુનિને તદ્વિષયક મમતા- મૂછ નથી કેમ કે, કઈ દાતા તેમને બહુમૂલ્ય વસ્ત્ર પ્રદાન કરે છે અને તે વસ્ત્ર જે પ્રમાણપત નથી હોતુ-પ્રમાણથી બહિભૂત હોય છે તે તે તેને રહણ કરતા નથી પરંતુ જીર્ણ ખડિત વસ્ત્ર જ ગ્રહણ કરે છે જે કોઈ . .

·उत्तराभ्ययन परिवर्जयन्ति, जीर्णखण्डितानि नूतनान्यप्यमहामूल्यकानि उसनानि प्रमाणोपे- तान्येव धारयन्ति । तान्यपि श्रुतचारित्रधर्मोपकरणबुद्धधर, न तु तत्र मुनीनां मूपिरिणामो भवति । अवस्नेपामचलात्वन व्यपदेश. सम्यगे। मध्यमतीर्थकरतीर्थातिना मुनीनामाचेलम्यमनपस्थितम् अतस्तेषा रक्तपीतादि रागरभितमहामूल्यकादिवत्रार्जननियमो नास्ति, ममत्वरहिततत्वात् तेषाम् । प्रथमचरमतीर्थकरतीर्थपतिनां मुनीना तु धर्मयुद्धया सल्पमूल्पकप्रमाणोपेत- वेतपत्राणामेच धारफत्वादाचेलस्य भाति । वस्त्र देता भी हो तो वह यदि अल्पमूल्य वाला ग्व प्रमाणोपेत है तो ही लेते हैं । उसका लेना भी वे इसीलिये आवश्यक समझते हैं कि वह उनके श्रुतचारित्ररूप धर्म का उपकरण है । मूपिरिणाम से उसका वे ग्रहण नहीं करते हैं, क्योंकि उनके तद्विपयक भूच्चों का अभाव है। इसलिये मुनियो मे अचेलकत्व का व्यवहार वास्तविक ही है। जो मध्यम तीर्थंकरों के तीर्थवर्ती साधु हैं उनमें अचेलकत्व अनव स्थित है। इसलिये उन्हें लालपीले आदि रग से रगे शुष, तथा महामू: ल्यवाले वस्त्रों के परिवर्जन का कोई नियम नहीं है, क्यों कि ये ममता से रहित होते हैं। प्रथम चरम तीर्थंकर के तीर्थवर्ती मुनियों के तोप्रमा णोपेत तथा स्वल्पमूल्यवाले श्वेतवस्त्रों के परिधान करने का ही नियम है, सो भी उन का ग्रहण केवल धर्मबुद्धि से हो है। मूपिरिणाम से नही, अतः वस्त्रों के सद्भाव मे भी इनमें अचेलकता ही है। નવીન વા આપે છે તે તે અલ્પમૂલ્યવાળુ અને પ્રમાણપત હેય તે જ તે છે એ લેવાનું પણ તેઓ એ ખાતર આવશ્યક માને છે કે, એના શ્રુત ચરિત્ર રૂપ ધર્મનું ઉપકરણ છે મૂછ પરિણામથી તેને એ ગ્રહણ કરતા નથી કેમ કે એનામાં એના માટેની ભાવનાને અભાવ છે. આ માટે મુનિમાં અલકત્વને વ્યવહાર વાસ્તવિક જ છે જે મધ્યમ તીર્થકરોના તીર્થવતી સાધુ છે એમનામા અચેલ અને વસ્થિત છેઆ માટે તેને લાલ, પીળા આદિ રંગથી રંગેલા તથા બહુમૂલ્ય વસ્ત્રોના પરિવર્જનને કેઈ નિયમ નથી કેમ કે એ મમતાથી રહિત હોય છે પ્રથમ ચરમ તીર્થંકરના તીર્થવત મુનિ છે એને તે પ્રણેત તથા સ્વપ મૂલ્યવાળા વેત વસ્ત્રો પરિધાન કરવાને જ નિયમ છે અને તે ગ્રહણ કરવાને નિયમ કેવળ ધર્મ બુદ્ધિથી જ છે મૂછ પરિણામથી નહીં આથી વસ્ત્રોના સદ્ભાવમાં પણ એમનામા અચેલકતા છે જ .

·, प्रियदर्शिनी टोका अ० २ गा० १३ याचेफ्यप्रशसास्थानानि ३५१ स्थविरकल्पिकाना रखधारणमाचारागाहकल्पाद्यागमेषु व्यवस्थितम् (आ- चारागसूत्रे द्वितीयश्रुतस्कन्धे चतुर्दशाध्ययने) (बृहत्कल्पसूत्रे तृतीयोद्देशके)। स्थानागसूत्रे भगताऽचेलकस्य पञ्चभिः स्थानः प्रशस्तत्व प्रतियोधितम् , तथाहि- पचहि ठाणेहिं अचेलए पसत्ये भवइ । तं जहा-"अप्पा पडिलेहा, लापविए पसत्थे, रूवे वेसासिए, तवे अणुण्णाए, विउले इदियनिग्गहे । " पञ्चामिः स्थानः कारणैः, अचेलक' प्रशस्तः-तीर्थकरादिभिः प्रशसित इत्यर्थः । स च जिनकल्पिफविशेषः, स्थविरकल्पिकश्च । तत्र वस्त्राभावादेव जिनकल्पिकवि- स्थविरकल्पियों के लिये वस्त्रों को धारण करने की व्यवस्था का उल्लेख आचारागसूत्र ण्व वृहत्कल्पसूत्र आदि आगमों में पाया जाता है। इसके लिये आचारागसूत्र द्वितीय श्रुतस्कन्ध का १४ वा अध्ययन देखना चाहिये। तथा बृहत्कल्पसूत्र का तृतीय उद्देश देखना चाहिये । स्थानाङ्गसूत्रमें भगवान् ने पाच कारणों को लेकर अचेलकता को प्रशस्त प्रतियोधित की है, जैसे- पचहिं ठाणेहिं अचेलए पसत्थे भवइ । त जहा-अप्पा पडि- लेटा १, लाघविए पसत्थे २, रुवे वेसासिरा ३, तवे अणुण्णाए ४, विउले इदियनिग्गहे ५ ॥" पाच कारणो से भगवान् ने अचेलकता की प्रशसा की है। जिन- कल्पिविशेपो मे जो अचेलकता कही गई है वह वस्त्र के अभाव से , વિરકલ્પોને માટે વસ્ત્રો ધારણ કરવાની વ્યવસ્થાને ઉલ્લેખ આચારાગસૂત્ર એને બૃહત્કલ્પસૂત્ર આદિ આગમાં જાણે શકાય છે અને માટે આચારાગસૂત્ર બીજા શ્રુતસ્ક ધના १४ મા અધ્યયનને જોઈ લેવુ જોઈએ તથા બૃહક પસૂત્રના ત્રીજા ઉદ્દેશને જોઈ લેવું જોઈએ સ્થાનાગસૂત્રમાં ભગવાને પાચ કારણેને લઈ અચેલકતાને પ્રશસ્ત પ્રતિબંધિત કરેલ છે पहिं ठाणेहिं अचेलए पसत्ये भवइ । त जहा अप्पा पडिलेहा, १ लाघविए पसत्थे २ रूवे वेसासिए ३ तवे अणुण्णाए ४ विउले इ दियनिम्गहे ५ ॥ પાચ કારણેથી ભગવાને અચેલકતાની પ્રશંસા કરેલ છે જનકલ્પી વિશેષમાં જે અલક્તા કહેવામાં આવી છે તે વસ્ત્રના અભાવથી જ ·- - . उत्तराध्ययनको शेषोऽचेलका, स्थपिरकल्पिमस्तु अल्पमूल्यसप्रमाणजीर्णमलिनयमनत्वादिति विशेषः। तानि स्थानानि प्रदर्शयति- 'त जहा' इत्यादि। 'अप्पा पडिलेहा' जल्पा प्रत्युपेक्षा प्रतिलेखनीयस्य वस्खस्याल्पत्याव , अल्पमतिलेखनया म्याध्यापादेरन्तरायो न भवतीति भावः । तथा 'लापपिए पसत्थे' लापविक प्रशस्तम्-लपोर्भारो लाघर तदेव लापविकम्, यद् वस्त्रस्य परिमाणतो मूल्यतः सख्यया चाल्पवरत्वाल्लघुत्व, तदेव द्रव्यतो लाघवम् , भरतोऽपि तत्र रागायभागादित्यचेळफस्य लापविक प्रशस्तम्-अनव धम् । 'ख्वे वैसासिए' रूप वैश्वासिबम्-तत्र रूप-वेपः, तच्च साधूना मुखवद्धश्वेत ही कही गई है। तथा स्थविरकल्पियों में जो अचेलकता कही गई है वह केवल अल्पमूल्यवाले प्रमाणोपेत जीर्ण, मलिन वस्रों के अरण करने की अपेक्षा से कही गई है। यह यात तीथंकरों की परम्परा से प्रशसित होती हुई चली आ रही है। कल्पित नहीं है। वे पांच स्थान- कारण ये हैं-अल्पप्रतिलेखना-प्रतिलेखनीय वस्त्रों की अल्पता से प्रति लेखना भी अल्प ही होगी-अल्पसमयसाध्य रोगी, इस से स्वाध्याय आदि मे अन्तराय नही आ सकती है। इस अपेक्षा अचेलकता प्रशस्त कही गई है। १। इसी तरह लाघव की अपेक्षा भी अचेलकता प्रशस्त कही गई है, क्यों कि वस्त्रो मे जो लघुना है वह परिमाण, मूल्य एवं सख्या की अपेक्षा से है। यह द्रव्य की अपेक्षा लघुता है। भाव की उनमे साधु के रागादिक का अभाव है ।२। वैश्वासिक रूपकी अपेक्षा अचेलकता इसलिये प्रशसित हुई है कि जब कोई ऐसा કહેવામાં આવી છે તથા સ્થવિરકસ્થિમા જે અલકતા કહેવામાં આવી છે તે કેવળ અપમુલ્યવાળા પ્રમાણપત જીર્ણ, મલીન વસ્ત્રને ગ્રહણ કરવાની અપેક્ષાથી કહેવામાં આવેલ છે આ વાત તીર્થકરોની પર પરાથી પ્રશસિત થતી ચાલી આવેલ છે કલ્પિત નથી આ પાચ થાન-કારણ આ છે અ૮૫પ્રતિલેખના પ્રતિલેખનીય વાની અપતાથી પ્રતિલેખના પણ અ૮૫ જ થશે અલ્પ સમય સાધ્ય થશે આથી સ્વાધ્યાય આદિમા અતરાય આવી શકતું નથી આ અપેક્ષાથી અલકતા પ્રશસ્ત કહેવામાં આવેલ છે (૧) આ રીતે લાઘવની અપેક્ષા પણ અલકતા પ્રશસ્ત રહી છે કેમ કે વમાં જે લઘુતા છે તે પરિણામ મૂલ્ય અને સંખ્યાની અપેક્ષાથી છે_આ દ્રવ્યની અપેક્ષા લઘુતા છે ભાવની અપેક્ષા આ લઘુતામાં સાધુના રાગાદિકને અભાવ છે (૨) વૈધાસિક રૂપની અપેક્ષા આ આલકતા એ માટે પ્રશસનીય થઈ अपेक्षा लघुता ·. प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १३ आचेलक्यप्रशसास्थानानि ५ ३५३ सदोरफमुखवत्रिक परिहितश्वेतचोलपट्टा परिपृतश्वेतवस्त्रमापरण परिगृहीतन मार्जिझारजोहरण, भिक्षाधानीसमास्तपात्रहस्तम् , जनारतमस्तकम् , पादत्राण- रहितचरणम् , ईर्यादिपञ्चसमितिसमित गुप्तित्रयगुप्तम् , जिनकल्पिकाना तु-मुख- वद्धश्वेतसदोरकमुखात्रिक परिगृहीतरजोहरण, बद्धकटिबन्यनमस्त्र च । एतादृश साधूना रूप पैश्वासिफ जनाना विश्वासजनक भाति निःस्पृहतासूचकत्वात् । तथा 'तवे अणुण्णाए' तपः अनुज्ञात-तपः सकलेन्द्रियसगोपनरूपम् अनुज्ञात जिना- वेप देखता है कि "मुख पर सफेददोरासहित मुखवस्त्रिका वधी हुई है, सफेद चोलपट्टा पहिरा हुआ है, सफेद चादर ओढी हुई है, रजोह- रण धारण किया हुआ है, भिक्षाधानी-झोली-से ढके हुए पात्र हाथ मे हैं, मस्तक खुला हुआ है, पैरों में पगरखी मोजा आदि नही है, इर्या- समिति आदि पाच समितियों से युक्त हैं, तीन गुप्तियो से गुप्त है" यही साधु का वेप है और इस वेप वाला “यह साधु है " ऐसा शीघ्र ही समझाजाता है, तथा जिनकल्पियों का यह वेप है कि वे अपने मुख पर दोरे से सफेद मुखवस्त्रिका वाधे रहते है, रजोहरण लिये रहते है और कटिबन्धन वस्त्र रखते हैं । जब कोई इस वेप को देखता है देख- कर वह यह समझ जाता है कि यह जिनकल्पि साधु है। इस प्रकार का यह साधु का वेप लोगों में विश्वासजनक होता है और वह इसलिये होता है कि यह वेप निःस्पृहता का सूचक होता है ।३। तप की अपेक्षा यह अचेलकता इसलिये प्रशसित हुई है कि इसमे सफल इन्द्रियो का છે કે, જ્યારે કોઈ એવો વેશ જુએ છે “મુખ ઉપર દેરા સાથેની મુખ- વસ્ત્રિક બાધેલ છે સફેદ ચોલપટ્ટો પહેરેલ છે સફેદ ચાદર ઓઢેલ છે, જે હરણ ધારણ કરેલ છે ભિક્ષા માટેના પાત્ર ઝેળીમાં ઢંકાયેલ હાથમાં છે મસ્તક ખુલ્લ છે પગમા પગરખા, મજા આદિ નથી, ઈર્ષા સમિતિ આદિ પાચ સમિતિઓથી યુક્ત છે ત્રણ ગુણિઓથી ગુપ્ત છે ” સાધુને આજ વેશ છે અને આવા વેશવાળા આ સાધુ છે, એવું તુરત જ સમજાઈ જાય છે તથા જનકલ્પિઓને એ વેષ છે કે તે પોતાના મોઢા ઉપર દેરાથી સફેદ મુખવચિકા બાધે છે રજોહરણ રાખે છે, અને કટિબ ધન વસ્ત્ર રાખે છે એને જોતાની સાથે જ જેનાર સમજી જાય છે કે એ જીનકલ્પિ સાધુ છે, આ પ્રકારને સાધુને વેષ લેકે મા વિશ્વાસ જનક હોય છે અને તે એ માટે કે, આ વેષ નિસ્પૃહતાને સૂચક હોય છે (૩) તપની અપેક્ષા આ આરો- લકતા એ માટે પ્રશસનીય બની છે કે જેમાં સકલ ઈદ્રિના સપન उ० ·३५४ उत्तराभ्ययारले नुमत भाति । तथा-'विउले उदियनिग्गहे ' पिपुला-महान् , इन्द्रियनिग्रहो भवति, उपकरण विना स्पर्शनमतिकूलशीतातातपादिसहनात् । अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- आसीदशपुरनाम्निनगरे सोमदेवनामा नामणः । तस्य निनाशाराधिका रूह सोमानाम्नी भार्याऽभवत् । तस्या भाया सोमदेवस्य द्वौ पुत्रौ जाती। तत्र ज्येष्ठ आर्यरक्षितनाममः, द्वितीयः फल्गुरक्षितनामकः । आयरक्षितः पितु' सनिधौ शास्त्र- मधीत्याधिकविद्यालाभार्थं पाटलिपुत्रनगर गतः। तत्र तेन साङ्गोपाहावतारो वेदा अधीताः, चतुर्दशविद्यास्थानानि गृहीतानि । ततोऽसौ दशपुर नगर समायात सगोपनरूप तप जिनेन्द्र भगवान् का अनुज्ञात है।४। तथा इसमें महान् इन्द्रिय निग्रह होता है, क्यों कि उपकरण के विना स्पर्शन इन्द्रिय के प्रतिकूल शीत वात आतप आदि का सहन होता है। इससे इन्द्रिया काबू में रहती हैं। दृष्टान्त-दशपुर नामके नगर में एक सोमदेव नाम काब्राह्मण था। उसकी पत्नी का नाम रुद्रसोमा था। यह जिनेन्द्र भगवान् की आज्ञा की आराधिका थी। सोमदेव के दो पुत्र थे। जेठे पुत्र का नाम आर्यरक्षित था और छोटे पुत्र का नाम फल्गुरक्षित। आर्यरक्षित पिता के पास शास्त्रों का अध्ययन करके अधिक विद्या की प्राप्ति की अभिलाषा से दशपुर से पाटलिपुत्र नगर को रवाना हुआ। वहा पहुँचकर इस ने सागोपाग चारो वेदों का एव १४ चौदह विद्याओं का खून अध्ययन किया। जब यह पटु बन चुका तब वहा से वापिस दशपुर नगर की રૂપ તપ જીનેન્દ્ર ભગવાનથી અનુજ્ઞાત છે (૪) તથા તેમાં મહાન ઇન્દ્રિય નિગ્રહ થાય છે કેમ કે ઉપકરણ વગર સ્પશન ઈદ્રિયને પ્રતિકૂલ શીતવાત, આતપ, આદિ સહેવા પડે છે, આનાથી ઈદ્રિયે કાબુમાં રહે છે દટાત–દશપુર નામના નગરમાં એક સોમદેવ નામને બ્રાહ્મણ હતો, તેની સ્ત્રીનું નામ રૂદ્રમાં હતું તે જીતેન્દ્ર ભગવાનની આજ્ઞાની અરાધિકા હતી સમદેવને બે પુત્ર હતા મોટા પુત્રનું નામ આર્ય રક્ષિત અને નાના પુત્રનું નામ ફલ્યુરક્ષિત હતુ આર્ય રક્ષિત પિતાની પાસે શાનું અધ્યયન કરીને અધિક વિદ્યાપ્રાપ્તિની અભિલાષાથી દશપુરથી પાટલીપુત્ર રવાના થયે, ત્યા પહોચીને તેણે સાગપાગ ચારે વેદનું અને ચૌદ વિદ્યાનું ખૂબ અધ્યયન કર્યું જ્યારે તે પાર ગત બની ચૂકર્યો ત્યારે તે પાટલીપુત્રથી પિતાને ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ आचेलक्ये सोमदेवरष्टान्त तनगरनरेशस्त नगरसमीपे समागत विज्ञाय तदभिमुख गत्वा गजोपरि तमुपवेश्य बहुसमानपुरस्सर नगरे मावेश्य तस्य रूप्यस्वर्णमणि प्रभृतिभिः प्राभृतैः समानं कृतवान् । एव तनगरनिवासिभि. प्रवेशोत्सर कृत्वा समानितः स्वगृहमा गतः पितरौ प्रणतवान् । प्राप्तविद्य लोक्समानितमार्यरक्षित विलोक्य पिताऽतीव हृष्टो जातः, किंतु माता हर्ष न दर्शितनती। जायरक्षितस्तदा मातरमजातहपी दृष्ट्वा माह-हे मातः ! किमिदानी मदवलोकनेन हृष्टा न भवसि ? सा पाह-किमनेन ओर प्रस्थान किया। दशपुर के राजा को जर इसके आने का समाचार मिला तो उसने इसके स्वागत की खूब तैयारी की। जब आर्यरक्षित आते २ नगर के समीप पहुँचा तो राजा इन्हें नगर मे प्रवेश कराने के लिये इसके समुख गया। हाथी पर बैठा कर बहुत सन्मानपूर्वक राजा ने इसको नगर में प्रवेश कराया। रूप्य, सुवर्ण और मणि आदि के नज- राने से राजा ने इसका खूप सत्कार किया। इसी तरह नगरनिवासियों ने भी राजा का साथ दिया। सबसे अच्छी तरह समानित होकर आर्य- रक्षित अपने घर पर आया। मातापिताको नमस्कार किया। विद्या की प्राप्ति से राजा तथा अन्य नगर निवासियों द्वारा समानित अपने पुत्र को देखकर पिता तो चित्त मे बहुत ही हर्पित हुआ, परन्तु माता ने इस विपय में अपना रर्प नहीं प्रकट किया। जव आयरक्षितने अपनी माता की इस प्रकार परिस्थिति देखी तो वह बोला हे माता ! क्या बात है तुम्हें क्यो नही इस समय मेरी इस परिस्थिति के अवलोकन से हर्ष ગામ પાછો આવ્યો દશપુરના રાજાને જ્યારે તેના આવવાના સમાચાર મળ્યા એટલે તેણે તેના સ્વાગતની ખૂબ તૈયારી કરી આર્યરક્ષિત જ્યારે નગરની સમીપ પહએ, તે સમયે રાજા તેને નગરમાં પ્રવેશ કરાવવા તેની સામે ગયા હાથી ઉપર બેસાડીને ઘણાજ સન્માન પૂર્વક રાજાએ તેને નગરમાં પ્રવેશ કરાવ્ય રૂપ, સેનું વિગેરેના નજરાણુથી રાજાએ તેને ખૂબ સત્કાર કર્યો આ રીતે નગર નિવાસીઓએ પણ રાજાને સાથ આપે સારી રીતે આદર સત્કાર મેળવીને આર્ય રક્ષિત પિતાને ઘેર પહો માતા પિતાને નમસ્કાર કર્યા વિદ્યાની પ્રાપ્તિથી રાજા તથા અન્ય નગરવાસીઓથી સન્માનિત પિતાના પુત્રને જોઈ પિતા તેના દિલમાં ખૂબ જ હર્ષિત બન્યા, માતાએ આ વિષયમા પિતાને હર્ષ પ્રગટ કર્યો નહી જ્યારે આર્યરક્ષિત માતાની આ પ્રકારની સ્થિતિ જોઈ તે તે બે કે, હે માતા ! કારણ છે કે તમે આ ·उत्तराभ्ययमस्वे ! जीवधातादिहेतुकेन पहुशाखाध्ययनेन ? लिया दृष्टिवादः पठितः १ येन मम हपः स्यात् । मातुरेवद् पचन श्रुत्वाऽऽयरक्षितः पृति-कास्ति दृष्टिबादः । जनन्या निगदितम्-शुपाटकनामके ग्राम विधमानस्य तोसलिपुत्राचार्यस्य समी- पेऽस्ति, तदासेपनया तदासापरिपालनया तसनिधी ष्टिपादोऽयसनीयः । आर्य- रक्षितेनोक्तम्-हे मातः ! श्वस्ताई गमिष्यामि दृष्टिवादपठनार्थम् । राती सुप्तो- हो रहा है। पुत्र के वचन सुनकर माताने कहा कि बेटा! मुझे जो हर्ष नही उमड़ रहा है उसका कारण यह है कि तुम्हें जीवघात की हेतुभूत अनेफ वेदादि शास्रो की इस पढ़ाई से क्या लाभ? वेटा ! तुम हमें यह बतलाओं कि क्या तुमने दृष्टिवाद का भी अध्ययन किया है ? मुझे तो तभी हर्प हो सकता है कि जब तुम दृष्टिवाद का ज्ञाता हो जावो। जननी के इस प्रकार के वचन सुनकर आर्यरक्षित ने माता से पूग मातः! जिसके लिये तुम मुझे पढने के लिये कर रही हो वह दृष्टिवाद शास्त्र कहा है। माता ने कहा-सुनो ! इचवाटक नाम का एक ग्राम है। उस में तोसलिपुत्र नामके एक आचार्य ठहरे हुए हैं, उनके पास यह शास्त्र है सो तुम वहा जाओ और उनकी खून सेवा करो तथा उनकी आज्ञानुसार रहो तो वे तुम्हें इस शास्त्र का अध्ययन करा देंगे। आर्यरक्षित ने माता के ये सीखभरे वचन सुनकर कहा-मातः! मै कल उनके समीप इस शास्त्र का अध्ययन करने के लिये जाऊँगा। रात्रि में સમયે મારી આ પ્રકારની સ્થિતિથી હર્ષિત થતા નથી ? પુત્રનુ વચન સાંભળીને માતાએ કહ્યું, કે હે પુત્ર! મને હર્ષ થતું નથી તેનું કારણ એ છે કે જીવનઘાતના હેતુભૂત અને વેદાદિ શા ભણવાથી તને શું લાભ થશે? બેટા! તુ મને એ તે બતાવ કે તે દષ્ટિવાદનું પણ અધ્યયન કર્યું છે ? મને ત્યારે જ હર્ષ થાય કે જ્યારે તુ દષ્ટિવાદને જ્ઞાતા બને માતાનું આ પ્રમાણેનું વચન સાંભળીને અરક્ષિત માતાને પૂછ્યું, માતા ! તુ મને જે ભણવાનું કહે છે તે દષ્ટિવાદ શાસ્ત્ર કયા છે? માતાએ કહ્યું, સાભળ ! ઈબ્રુવાટક નામનું ગામ છે. તેમા તસલી પુત્ર નામના એક આચાર્ય વિચરે છે તેમની પાસે આ શાસ્ત્ર છે, જેથી તુ યા જા અને તેની ખૂબ સેવા કર તથા એની આજ્ઞાનુસાર રહે છે તેઓ તને આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરાવી દેશે આર્ય રક્ષિતે માતાનું આવું હિતવાળું વચન સાંભળીને કહ્યું, મા " હુ આવતી કાલે આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવા માટે તેમની પાસે જઈશ, રાત્રે જયારે અર્યરક્ષિત યુવા ·३५७ " . प्रियदर्शिनी टीका ज०२ गा १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्त स्वितेन तेन मनस्येन चिन्तितम्-दृष्टिपादनाम्नैव तस्य शास्त्रस्य तत्वज्ञानवोपकत्व ज्ञायते । ततोऽसौ प्रभाते प्रस्थितः। मार्ग दशपुरनगरनिकटयतिग्रामनिवासी पितृमुहृद् ब्राह्मणः सार्धनवेक्षुदण्डान् गृहीत्या समागच्छन् मिलित.। स आयरक्षित दृष्ट्वा परस्पर कुशलपश्न कृत्वाऽवदत्-एते मया साधनसख्यका इक्षवो भवदर्थमा- नीताः, गृहातु भान् । भार्यरक्षितो यदति-ददमिशुरूप प्राभृत मम मातुर्हस्ते भवताऽर्पयित्वा कथनीयम्-एते इक्षवो मयाऽऽयरसिताय समानीताः, तेन तुभ्य पेपिताः, इति। कथित च-अहमेव मार्गे प्रथम मिलितः, इत्यपि तदने कथनीय- आर्यरक्षित सोने के लिये अपने स्थान पर गया और शाति से सो गया । जय वह उठा तो उसने विचार किया-माता ने जो कुछ कहा है वह विलकुल ठीक है, कारण कि वह शास्त्र तत्त्वज्ञान का योधक है यह बात तो उसके नाम से ही ज्ञात होती है। प्रातःकाल होते ही वह घर से इक्षुवाटक ग्रामकी ओर चल दिया । मार्ग मे इस को दशपुर नगर के पास के ग्राम में रहने वाला एक ब्राह्मण जो इनके पिता का मित्र या मिला। वह ॥ साढे नौ इक्षु दण्डो को लेकर आ रहा था। कुशल प्रश्न के बाद उसने आर्यरक्षित से कहा कि भाई! ये ९॥ साढे नौ इक्षुड में आपके लिये ही लाया हू-अतः आप इन्हें लीजिये। आर्य- रक्षित ने कहा ठीक है आप इस मेंट को मेरी माता के हाथ मे देकर कहना कि ये ९॥ साढे नौ इक्षुदड में आर्यरक्षित के लिये लाया था। वे मुझे मार्ग में मिल गये हैं। उन्हो ने ही ये तुम्हारे पास भेजे हैं। और માટે પિતાના સ્થાન ઉપર ગયે અને શાંતિથી સુઈ ગયે જ્યારે તે ઉઠ ત્યારે તેણે વિચાર કર્યો કે, માતાએ જે કાઈ કહ્યું છે તે અક્ષરશ સત્ય છે કારણ કે તે શાસ્ત્ર તત્વજ્ઞાનને બેધ આપનાર છે, એ હકિકત તેના નામ ઉપરથી જ જણાઈ આવે છે. સવાર થતા તે ઘરથી બહાર નીકળી ઈકુંવાટક ગામની તરફ ચાલતે થયે મામા તેને દશપુરનગરની પાસેના ગામમાં રહેવા વાળા અને પિતાના પિતાને મિત્ર એક બ્રાહ્મણ મળી ગયે તે બ્રાહ્મણ હાથમા લ ઈક્ષુદડ લઈને આવતું હતું કુશળ સમાચાર પૂછ્યા બાદ તેણે આરક્ષિતને કહ્યું કે, ભાઈ! આ કલા ઈશુદડ તારા માટે જ લા છુ માટે તું તેને સ્વીકાર કર આયરક્ષિતે કહ્યું, ઠીક છે આપ આ દડમારી માતાના હાથમાં આપીને કહેજો કે, હું આ લો ઈસુદડ આર્યરલિત માટે લા હતું, તે મને માગમ મળ્યું હતું અને તેણે આ દડ તમને આપ ·। ३५८ उत्तराभ्ययनले मिति । जथासौ तद्वचनात्तथैर छतमान् । ततो माताऽतीन हप्टा तुरा सजाता, चिन्तयति च । मार्गे साधनसन्त्यका इक्षयो मिलिना अतोऽसौ साधनवपूर्वाणि अध्येप्यते । आर्यरतितोऽपि शुभ शकुन मवेशनाटक गतः । उपाश्रये प्रविश्य तोसलिपुत्राचार्यस्य चन्दन छत्वा तत्रोपविष्टः । तोसलिपुत्राचार्यण पृष्टम् तव किं नाम', किं च प्रयोजनम् ? । आयरक्षितेन स्वनाम कथयित्वा प्रयोजन कथितम्- दृष्टिवादमध्येतुमहमलागतोऽस्मि, मामध्यापयन्तु दृष्टिाद भान्तः । आचार्यः यह भी कहना कि मार्ग मे उनको पहले पहल में ही मिला था । आर्य रक्षित के वचनानुसार उस ब्राभण ने वैसा ही किया। माताने ९|| साठे नौ इक्षुद्ड प्राप्तकर इस शकुनसे ऐसा अनुमान लगाया कि इसे जो ये ९॥ साढे नौ इक्षुदड मार्ग में चलते समय मिले है उससे ऐसा ही ज्ञात होता है कि यह ९॥ साढे नौ पूर्वो का अध्ययन कर सकेगा।आर्यरक्षित ने भी "इनकी प्राप्ति शुभ शकुन स्वरूप है " ऐसा जानकर बडे आनद के साथ इक्षुचाटक की ओर अधिक तेजी से चलने लगा। वहाँ पहुँचते ही वह उपाश्रय में गया। तोसलिपुत्र आचार्य को वदन कर फिर वहीं बैठ गया। आचार्यश्री ने पूछा तुम्हारा क्या नाम है ? यहा किस प्रयो- जन से आये हो।' आर्यरक्षित ने अपना नाम कह कर प्रयोजन भी स्पष्ट कर दिया । आचार्यश्री ने जब यह जाना कि "यह दृष्टिवाद के अध्ययन के लिये यहा आया है " तब आचार्यश्री ने उससे कहा कि વાનું કહ્યું છે અને એ પણ કહેજે કે માર્ગમાં એને પહેલવહેલે હુ જ મળ્યો હતે આરક્ષિતના વચનાનુસાર તે બ્રાહ્મણે તેવું જ કર્યું માતાએ લા ઈક્ષુદડ પ્રાપ્ત કરી એ શુકનથી એવું અનુમાન લગાવ્યું કે, તેને જે આ લા ઈક્ષુદડ રસ્તામાં ચાલવા સમયે મળેલ છે એથી એવું જ્ઞાત થાય છે કે, સાડાનવ પૂર્વનું અધ્યયન કરી શકશે આર્ય રક્ષિતે પણ આની પ્રાપ્તિ શુભ શુકન સ્વરૂપ છે તેવું જાણીને ઘણા આનદની સાથે ઈક્ષુવાટકની તરફ ઝડપથી ચાલવા માણ્યું ત્યાં પહોંચતા જ તે ઉપાશ્રયમાં ગમે તે સલીપુત્ર આચાર્યને વદન કરી ત્યાં બેસી ગયે આચાર્યશ્રીએ તેને પૂછયુ, તમારૂ નામ શું છે? શુ કારણથી અહિ આવ્યા છે? આર્યરક્ષિતે પિતાનું નામ આપીને આવવાનું પ્રયોજન જણાવી દીધુ આચાર્યશ્રીએ જ્યારે એવું જાણ્યું કે, “આ દષ્ટીવાદના અધ્યયન માટે અહિ આવેલ છે ત્યારે આચાર્યશ્રીએ તેને કહ્યું કે, દષ્ટિવાદનું અધ્યયન જ્યારે ·प्रियदर्शिनी टीका २० २ गा० १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्त ३५९ माह-यदि ममान्तिके प्राज्या गृहासि, तर्हि त्वा दृष्टिवादमध्यापयामः। आर्यर- क्षितेन प्रत्रज्याग्रहण स्वीकृतम् , तदनन्तरमसौ श्रावकेण दत्त साधुवेपयोग्य सदो- रकमुखवत्रिका-रजोहरणवखपानादिक लब्ध्वा साधुवेषेण मातुरनुमत्या च प्राजितः सन्नाचार्यस्य समीपे एकादशागानि सोपानानि पठित्वा दृष्टिवादस्य प्रथम परिक- माख्य द्वितीय मूनाख्यमध्ययनमधीतवान् । अथातः पर दृष्टिवाद पठितु तोसलि- पुत्राचार्याज्ञया स वज्रस्वामिसमीप गन्तुकामः पथि गच्छन्नरन्त्या भद्रगुप्ताचार्य- स्यान्त्यक्रियारूपा निर्यापना कृतवान् । तेन चान्त्यसमये प्रोक्तम्-त्वया रात्री दृष्टिवाद का अध्ययन हम तुम को तय ही करायेंगे कि जर तुम मेरे पास दीक्षा धारण करोगे। आर्यरक्षित ने दीक्षाग्रहण करना मजूर कर लिया। माताने उन्हें दीक्षा लेने की अनुमति पहले दे दी थी।आर्यरक्षितने मुनिदीक्षा धारण कर ली। श्रावकों ने मिलकर उनके लिये मुनिवेप के योग्य सदो रक मुखवस्त्रिका एव रजोहरण तथा वस्त्रपाबादिक प्रदान किये। आचार्य के पास रह कर आर्यरक्षित ने उपाद्गसहित ग्यारह अगों का अध्ययन कर दृष्टिवाद का प्रथम परिकर्म नाम का अध्ययन तथा द्वितीय सूत्र नाम का अध्ययन पढ़ लिया। अवशिष्ट दृष्टिवाद को पढ़ने के लिये फिर वे वहा से तोसलिपुत्राचार्य की अनुमति से वज्रस्वामी के समीप जाने को इच्छुक हुए। जब ये उनके पास जा रहे थे तो मार्ग में इन्हें उज्जैनो नगरी आई। वहा उस समय भद्रगुप्ताचार्य की उन्होंने अन्त्य- क्रिया रूप निर्यापना की। आचार्यने अत समय मे इनसे यह कहा कि તમે મારી પાસે દીક્ષા ધારણ કરશે ત્યારે જ કરાવવામાં આવશે આર્યરક્ષિતે દીલા ગ્રહણ કરવાનું સ્વીકાર્યું. માતાએ પણ તેને દીક્ષા લેવાની અનુમતિ પહેલાથી આપી, હતી આર્યરક્ષિતે મુનિદીક્ષા ધારણ કરી શ્રાવકોએ મળીને તેને માટે મુનિને ગ્ય સરકમુખવસ્ત્રિકા, રજોહરણ તથા વસ્ત્રપત્રાદિક પ્રદાન કર્યા આચાર્યની પાસે રહીને આર્યરક્ષિત ઉપાગ સહિત અગ્યાર અગેનુ અવ્યયન કરી દષ્ટિવાદનું પ્રથમ પરિકમ નામનું અવ્યયન તથા દ્વિતીય સૂત્ર નામનું અધ્યયન શીખી લીધુ બાકીના દષ્ટિવા- દને શીખવા માટે પછી તે ત્યાંથી તસલીપુરાચાર્યની અનુમતિવી વાસ્વામી સમીપ જવા માટે ઈચ્છા કરી ત્યારે તે તેની પાસે જઈ રહ્યો હતો ત્યારે વચમાં માર્ગમા ઉનિ નગરી આવી. ત્યા એ સમયે ભદ્રગુપ્તાચાર્યની અત્યક્રિયા રૂપ નિયપના કરી આચાર્ય અત સમયે તેને એ કહ્યું કે, તમે રાત્રીમાં વા ·३६० उत्तराध्ययनस्त्र रजस्वामिना सह न स्यातव्यम् यतस्तेन सह रानौ मरमन् म्रियते । एतद्वचन हति निधाय स ततो निर्गत्यानन्तीनगर्या गदर पर ग्रामाद् वहिरुयाने रात्री स्थितः । वनस्वामिना रानिशेपे स्वप्नो-दृष्ट. केनधिदागनुफेन शिम्येण मत्पात्रस्य सार शेष पय पीतमिति । अथार्यरक्षित प्रभाते सनिदन्यम्मिन्नुपाश्रये वसतिं कृत्वा चन्दनाय जसामिनोऽन्तिक गतः । तदानी म पवस्वामी रानिशेपदृष्ट स्वप्न चिन्तयन्नासीत्। वनस्सामिना कुशलपनानन्तर रानापन्यासस्थानस्य कारण पृष्टम् आर्यरक्षितः माह-भद्रगुप्ताचार्यस्यानुशासनादहमन्यस्मिन्नुपाये निवसामि, रजस्वामी तु तदा पूर्व निजोपयोग दचा जार्यरक्षितकृतस्य रजन्यामन्यत्रोपाश्रयः तुम रात्रि में वास्वामी के साथ नहीं रहना, क्यों कि रात्रि में उनके साथ रहने वाले की मृत्यु हो जाती है। आचार्य के इन वचनो को हृदय में रखकर वे चहरा से निकले और जाकर पास के किमी ग्राम के बाहिर उद्यान में रात्रि में ठरर गये। उधर बज्रस्वामीने रात्रिके शेपभाग में एक ऐसा स्वप्न देगा, कि किसी आनेवाले शिष्य ने मेरे पान का सावशिष्ट (कुछ याकी रखकर) क्षीरकोपी लिया है। इधर आर्यरक्षित प्रभात काल में किसी अन्य उपाश्रयमें अपने उपकरण रसकर ण्वस्थान निश्चित कर वदना निमित्त बज्रस्वामी के पास पहुँचे। उस समय वनस्वामी रात्रि के शेष- भाग में दृष्ट स्वप्न का विचार करने में मग्न हो रहे थे। वज्रस्वामी ने कुशलप्रश्न के बाद रात्रि में अन्यत्र ठहरने का कारण आर्यरक्षित से पूछा, आर्यरक्षित ने कहा कि मै भद्रगुप्ताचार्य के अनुशासन से अन्य उपा श्रय में ठहर गया है। उस समय वज्ररवामी ने अपने उपयोग के बलसे હવામીની સાથે રહેશે નહી કારણ કે, રાત્રે તેની સાથે રહેવાવાળાનું મૃત્યુ થાય છે આચાર્યના આ વચનને હૃદયમાં રાખીને ત્યાંથી નીકળી પાસેના કોઈ ગામે બહાર બગીચામાં રાત્રી રોકા આ તરફ વજીસ્વામીએ રાત્રીના છેલા પ્રહરે એક એવું સ્વપ્ન દેખ્યું કે, કોઈ આવી રહેલા શિષ્ય મારા પાત્રમાંથી સાવશિષ્ટ(કઈકે બકી રાખીને) ખીર પીઈ લીધેલ છે આ તરફ આર્ય રક્ષિત પ્રભાતકા ળમા કેઈબીજા ઉપાશ્રયમાં પિતાનુ ઉપકરણ રાખીને અને સ્થાન નિશ્ચિત કરીને વદના નિમિત્ત વજસ્વામી પાસે પહએ એ સમયે વાસ્વામી રાત્રીના છેડલા પ્રહરે જોયેલા સ્વપ્નને વિચાર કરવામાં મગ્ન હતા વજીસ્વામીએ કુશળ પ્રશ્ન બાદ રાત્રીમાં બીજા સ્થળે રોકાવાનુ કારણ આયંરક્ષિતને પૂછ્યું આચરક્ષિતે કહ્યું કે હું ભદ્રગુપ્તાચાર્યના અનુશાસનથી બીજા ઉપાશ્રયમાં કાર્યો છુ તે સમયે વજ સ્વામીએ પોતાના ઉપગના બળથી “આયરક્ષિતનુ બીજા ઉપાશ્રય ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १३ याचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्त वस्थानस्य कारण ज्ञात्वाऽननीत्-युक्तमेतदुक्त भद्रगुप्ताचार्येणेति । अथार्यरक्षितेन वनस्वामिसनिधौ नत्र पूर्वाणि पठितानि, दशमपूर्वस्य कतिचिदधिकारास्तेन यावत् पठितास्तावद् दशपुरात् फल्गुरक्षितो भ्राता चिरनिरहातमात्रादिभिः प्रेरितस्तस्या- कारणाय मागतः। पार्यरक्षितस्त प्रतियोध्य तत्रैव प्रज्या ग्राहयति स्म । एकदाऽऽर्यरक्षितो वज्रस्वामिन पृच्छति-भगवन् । मम पठनार्थ दृष्टिवादे दशम पूर्व कियदवशिष्टमस्ति ? वज्रस्वामी पाह-वत्स त्वया दशमपूर्वस्य विन्दुमार पठित समुद्रोपम दशम पूर्वमस्ति । ततोऽसौ श्रान्तमनाः माह-नाहमत. पर पूर्वपाठ कर्तु 'आर्यरक्षित का अन्य उपाश्रय मे रात्रि मे ठहरने का क्या कारण है ' यह बात अच्छी तरह जानकर आर्यरक्षित से कहा भद्रगुप्ताचार्य ने जो कहा वह युक्त ही कहा है। बाद में आर्यरक्षित ने वज्रस्वामी से नव पूर्व का अध्ययन आनन्द से कर लिया। परन्तु दशम पूर्व के कितनेक अधिकार जय ये पढ़ रहे थे कि इतने में इनका छोटा भाई फल्गुरक्षित दशपुर से चिरविरहात माता आदि द्वारा प्रेरित होकर इन्हें बुलाने के लिये चहा आपहुँचा । आर्यरक्षित ने उसे समझाकर-प्रतियोधितकर- वही दीक्षा दिलवा दी। एक दिन की बात है कि आर्यरक्षित ने वज्र- स्वामी से पूछा कि भगवन् ! दृष्टिवाद में दशमपूर्व, पढ़ने के लिये अय मेरा कितना याकी रहा है । यह सुनकर वज्रस्वामी ने कहा कि वत्स! दशम पूर्व तो समुद्र के समान है तुमने तो अभीतक उसको विन्दुमात्र ही पढ़ा है। वज्रस्वामी की यह बात सुनकर इनका मन कुछ श्रान्त सा રેકવાનું શું કારણ છે” આ વાત સારી રીતે જાણીને આર્ય રક્ષિતને કહ્યું ભદ્ર ગુસાચા જે કહ્યું છે, તે યુક્ત જ કહ્યું છે બાદમાં આર્યરક્ષિતે વજીસ્વામીથી નવ પૂર્વનું અધ્યયન આન દથી શીખી લીધુ પરતુ દશમાં પૂર્વના કેટલાક અધિકાર જ્યારે તે શીખી રહ્યો હતું ત્યારે તે અરસામાં તેને નાનભાઈ રક્ષિત દશપુરથી પુત્રને વિરહ અનુભવતી માતા દ્વારા પ્રેરિત બની તેને બેલા વવા માટે ત્યાં આવી પહોએ આર્ય રક્ષિતે તેને સમજાવીને પ્રતિબંધિત કરી ત્યાજ દીક્ષિત બના એક દિવસની વાત છે કે, આર્ય રક્ષિતે વજીસ્વામીને પૂછ્યું કે ભદત દષ્ટીવાદમા દસમુ પૂર્વ પુરૂ થવા માટે હવે કેટલો સમય બાકી છે? આ સાંભળીને વજસ્વામીએ કહ્યું કે, વત્સ ! દશમુ પૂર્વ તે સમુદ્ર સમાન છે, આમાથી તે તે માત્ર હજુ બી ૬ જેટલું જ શીખેલ છે સ્વામીની આ વાત સાભળીને તેનું મન કાઈક ખિન્ન થઈ ગયું અને કહેવા qo उ०१ ·३६२ उत्तराण्ययनले शनोमि । रजस्वामी तु दशमपूर्वस्य स्वस्मिन्नेगरम्यान शात्या मौनमवलम्य स्थितः। आर्यरसितो वनस्वामिगुरोरनुाया फरारसितेन सह दशपुरनगर समागतः। वनस्वामिना स्वायुरल्प ज्ञात्वा तस्मै मुशिष्यायार्यरशिताय विहारसमये आचार्य पद पदत्तम् । अथार्यरसिताचार्यः स्वमातृभगिनीममुपसासारिवगै प्रतियोध्य प्रवज्या ग्राहयामास । सोमदेवस्तु प्रतिपोधितोऽपि साधुप नैय गृह्णाति, आर्य रक्षिताचार्यस्त दीक्षाग्रहणार्थ बहुशः कथयति । ततस्तस्य पिता सोमदेवः पाह- उखयुग्म, यज्ञोपवीत, कमण्डलु, अ, पादुका चापरित्यन्यैर मया दीक्षा ग्राया । हो गया और कहने लगे-भदन्त । अपम इससे आगे पढ़ने के लिये समर्थ नहीं है। वनस्वामी दशमपूर्व "मेरे हृदय में ही अवस्थित रहेगा" ऐसा जानकर पश्चात् चुप हो गये। आर्यरक्षित वनस्वामी गुरु की आज्ञा से फल्गुरक्षित के साथ विरार करके दशपुर नगर को आये। वजस्वामी ने अपनी आयु अल्प जानकर उन सुशिप्य आर्यरक्षित के लिये विहार के समय में आचार्य पददे दिया था।आचार्य आर्यरक्षित ने अपनी माता यहिन आदि सासारिक जनों को प्रतियोधित कर उन्हें दीक्षा से दीक्षित कर दिये । अपने ससारी पिता सोमदेव को भी समझाया पर उन्हों ने प्रतियोधित होने पर भी दीक्षा धारण नहीं की। आचार्य आर्यरक्षित ने उनको अनेक वार बहुत २ भी कहा कि आप दीक्षा स्वीकार करलो' परन्तु उन्हों ने साधुवेष अगीकार नहीं किया। कहने लगे कि वस्त्रयुग्म, यज्ञोपवीत, कमण्डलु, छत्र एव पादुका नहीं छोडकर ही मैं दीक्षा ग्रहण લા, ભદન્ત' હવે હુ આનાથી આગળ શીખી શકું તેમ નથી વજીસ્વામી દશમુ પૂર્વ પિતાના હૃદયમાં જ અવસ્થિત રહેશે તેવું જાણીને ચુપ રહ્યા આર્ય રક્ષિત વજસ્વામી ગુરુની આજ્ઞાથી ફલુરક્ષિતની સાથે વિહાર કરી દેશપુર નગરમાં આવ્યા વાસ્વામીએ પિતાની આયુ અન્ય જાણીને વિહાર કરવાના સમયે સુશિષ્ય આર્યરક્ષિતને આચાર્ય પદ આપી દીધુ આચાર્ય આર્યરક્ષિત પિતાની માતા, બહેન, વગેરે સસારી સબથીઓને પ્રતિબંધિત કરીને તેઓને દીક્ષા આપી દીક્ષિત ર્યો પિતાના સ સારિક પિતા સોમદેવને પણ સમજાવ્યા પણ તેઓને પ્રતિબંધ કરવા છતા પણ તેમણે દીક્ષા ગ્રહણ ન કરી આચાર્ય આરક્ષિત તેમને અનેકવાર ઘણું ઘણું કહ્યું કે, તમે દીક્ષા લઈ લે પરંતુ તેઓએ સાધુવેશ અગિકાર જ ન કર્યો કહેવા લાગ્યા કે, વસ્ત્રની જેડી, યજ્ઞોપવિત, 30 ·प्रियदर्शिनी टीका १०२ गा० १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्त ३६३ आर्यरसिताचार्येण सपितुद्धावस्थाया तारणबुद्धया पूर्वज्ञाने उपयोग दत्ता तथैवासौ पनाजितः। अन्यदा कदाचिद् गृहस्थपालकाः साधूना बन्दनार्थ तत्र मडल्या समागताः, आचार्यः क्वचिदन्यत्र तदानीं गतश्वासीत्, तर साधुभिरिङ्गितेन प्रतियोगितास्ते पालका वदन्ति-इम छनधर मुक्त्वाऽन्यान् सर्वान् साधून वन्दामहे । इत्युक्त्वा तेनालका एक छत्रधर त विहाय सर्मान् साधून वन्दन्ते । ततः सोमदेवमुनि. प्राह-एते मम पुत्रनपत्रादयः सर्ने युष्माभिर्वन्दिताः, अह फस्मान वन्दितः? किं मयादीक्षान करूँगा। अपने पिता सोमदेव की यह बात सुनकर आर्यरक्षित आचार्य ने उन्हें वृद्धावस्था में तारण की भावना से पूर्वज्ञान मे उपयोग देकर अपने आगमविहारी होनेसे उसीरूप से दीक्षित कर लिया। किसी एक समय की बात है कि गृहस्थों के बालक साधुओं को वदना निमित्त वहा मडली मे आये। आचार्य आर्यरक्षित कही दूसरी जगह उस समय गये हुए थे। साधुओंके इशारे से प्रतियोधित किये गये वे सब बालक कहने लगे कि हम लोग इस छत्रधारी साधुको छोडकर पाकी समस्त साधुओ को वदना करते है। इस प्रकार कह कर वे सबके सब एक छत्रधारी मुनिको छोडकर सयको वदना करनेलगे। सोमदेव मुनिने जब यह बालको का व्यवहार देखा तो बोले-क्यो बालको:-तुमने हमारे इन पुत्रो एव नातियों को तो वदना की पर मुझे वदना क्यों नहीं की ? क्या मैंने छत्र, અને પાદુકા છોડયા શિવાયજ હુ દીક્ષા ગ્રહણ કરીશ પિતાના પિતા સમ- વની આ વાત સાંભળીને આરક્ષિત આચાર્યે તેમની વૃદ્ધાવસ્થામાં તારવાની ભાવનાથી પૂર્વજ્ઞાનનો ઉપયોગ આપી પોતાના આગમ વિહારી હેવાથી તેવા રૂપથી દીક્ષિત બનાવ્યા કેઈ એક સમયની વાત છે કે ગૃહસ્થના બાળકો સાધુઓની વદના નિમિત્તે સાથે મળીને આવ્યા આચાર્ય એ સમયે કઈ બીજી જગ્યાએ ગયા હતા સાધુઓએ ઈશારાથી દરેકને વદના કરવા માટે તે બાળકોને કહ્યું તે તે સઘળા બાળકે કહેવા લાગ્યા કે, અમે બધા આ છત્રધારી મુનિને છોડીને બાકી સમસ્ત સાધુઓને વદના કરીએ છીએ એમ કહીને તે સઘળા બાળકો છત્રધારી મહારાજને છોડીને બીજા બધાને વદના કરવા લાગ્યા એમદેવ મુનિએ બાળકને જ્યારે આ પ્રકારને વહેવાર જે તે બેલ્યા કે હે બાળકે તમે મારા આ પુત્રે તેમજ સબ ધીઓને વદના કરી તે મને કેમ વદના કરી ·३६४ उत्तराध्ययनसरे गृहीता', पालका ऊचुः-हिंदीक्षिताछत्रधारिणः स्युः । एवमुक्त्वा गतेषु वारकेषु आपरक्षिताचार्यस्तत्र समायातः । तदाऽसी सोमदेवमुनिस्तत्समीपमागस्य वदति- पुन ! चालका अपि मा हसन्ति, अलमनेन ण, इत्युक्त्या तेन उत्र परित्यक्तम् । एवमेकैक क्रमेण परित्यजता तेन धौतिकवनमन्तरेण सा यज्ञोपपीतादिक परिस्य क्तम् , बहुशस्तथा वन्दनाकरणैरुपहासादि प्रयोगेयापि स धौतिक न मुञ्चति । मुनिदीक्षा धारण नहा की है। पालकों ने उनकी इस यात को सुनकर शीघ्र ही निस्सकोच से उत्तर दिया कि जो मुनिदीक्षासे दीक्षित हुआ करते हैं क्या वे उचधारी होते है ?। पालक ऐसा कह कर चले गये इतने में ही वहा याहर से आर्यरक्षित आचार्य आ पहुँचे । आचार्य को आये देखकर सोमदेव मुनि ने उनके पास जाकर कहा पुत्र ! देखो तो सही- पालक भी मेरी रेंसी मजाक करते हैं-कहते हैं कि मुनि कही छत्रधारी भी होते हैं । अतः इस उम्र की मुझे अब जरूरत नहीं है। ऐसा करकर सोमदेव ने छत्रका परित्याग कर दिया। इसी तरह क्रमशः और भी गृहीत वस्तुओंसे अपनी मुनि अवस्था मे हँसी होती हुई जानकर उन्होंने धोतीजोडे के सिवाय अन्य समस्त जनेऊ आदि वस्तुओं का परित्याग कर दिया। यद्यपि धोती के रखने से लोग उनका उपहास भी करते थे तो भी वे उसे नहीं छोड सके। નહી ? શુ મે મુનિદીક્ષા ધારણ નથી કરી? બાળકેએ તેની આ વાત સાભળીને તરત જ નિ સકેચથી જવાબ દીધું કે, જે મુનિરીક્ષા લે છે તેઓ છત્રધારી હોય છે ખરા? બાળકે આ પ્રમાણે કહીને ચાલ્યા ગયા એવા સમયે બહાર ગયેલા આર્યરક્ષિત આચાર્ય આવી પહોચ્યા આચાર્યને આવેલા જોઈને મદેવ મુનિએ તેમની પાસે જઈને કહ્યું પુત્ર જુઓ તે ખરા ! બાળકે પણ મારી હાસી મજાક કરે છે કહે છે કે, મુનિ કયાય છત્રધારી હોય છે ખરા. આથી આ છત્રની હવે મને જરૂરત નથી એમ કહીને એમદેવે તે છત્રને પરિત્યાગ કરી દીધે આ પ્રમાણે કામ કરે તેમણે ગ્રહણ કરેલી વસ્તુઓથી પિતાની મુનિ અવસ્થામાં હસી થતી જાણીને તેમણે ઘોતીનેટા સિવાય બીજી સમસ્ત જઈ આદિ વસ્તુઓને પરિત્યાગ કરી દીધે એમ છતા પણ ધોતીના રાખવાથી કે તેમને ઉપહાસ કરતા છોડી શકયા નહી હતા છતા પણ તેઓ તેને ·३६५ . , प्रियदर्शिनी टोका अ०२ गा १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्त अन्यदा कदाचिदेकः साधुरनशनतपश्चरणेन स्वर्ग गतः । तत आर्यरक्षिताचार्येण तस्य सोमदेवमुनेधौतिकपरित्याजनार्थ साधयोऽभिहिताः-य एनं साधुमृतक स्कन्धेन इति तस्य महती निर्जरा भवति । तदनन्तर स सोमदेवमुनिर्वदति-पुत्र ! अत्र निर्जरा भवति किम् । आयरक्षिताचार्य आह-सत्यम् , ततः स वदति-अह वहामि । आचार्यः प्राह-अनोपसर्गा वहयो जायन्ते, कतिचिद् वालफास्तस्य सलग्ना भवन्ति, तत्र तूष्णीभाव आश्रयणीयः, कोपो न करणीयः, स्वीकृतकार्य सर्वथा स- पादनीयम् , यदि सफला उपसर्गाः शक्यन्ते सोडुम् , तदा श्रेयः, अन्यथाऽस्माकम- कोई एक दिन की बात है कि एक साधु अनशन से कालधर्म पाये। आर्यरक्षित आचार्य ने सोमदेव मुनि की धोती छुडाने के अभिप्राय से साधुओ से कहा कि जो इस मृतक साधु को अपने कधे पर आरोपिन कर ले जायगा उसके लिये महान् निर्जरा होगी। यह बात सुनकर सोमदेव मुनिने कहा कि पुत्र! क्या इस कार्य के करने मे निर्जरा होती है। आचार्य ने कहा-हा होती है। सोमदेव ने कहा तो इसे कधे पर रखकर में ले जाऊँगा। आचार्य ने कहा कि देखो-ऐसा करने में बहुत विघ्न आते हैं-कितनेक बालक देखते ही उसके पीछे लग जाते है, सी उडाते हैं सो उसमे शांतिभाव रखना पडता है। क्रोध नही करना पड़ता है। तथा जिस कार्य को करने का आरभ किया जाता है उसे अन्ततक निभाना पडता है। यदि इन सब विघ्नों को सहन करने के लिये अपने को शक्तिशाली समझते हो तो ही इसमे श्रेय है अन्यथा हमसब लोगों का એક વખતે એક સાધુ અનશનથી કાળધર્મ પામ્યા, આર્યરક્ષિત આચાર્ય સમદેવ મુનિને છેતી છોડાવવાના ભાવથી સાધુઓને કહ્યું કે, જે કઈ આ મૃત્યુ પામેલા સાધુને પિતાની કાધ ઉપર લઈને જશે તેમના માટે મહાન નિર્જરી થશે આ વાત સાંભળીને સમદેવ મુનિએ કહ્યું કે હે પુત્ર! શું આ કાર્ય કરવામાં નિર્જરા થાય છે? આચાએ કહ્યું કે, હા ! થાય છે સોમદેવે કહ્યું કે, તે હું એને કાંધ ઉપર ઉપાડીને લઈ જઈશ આચાર્યે કહ્યું કે, જુઓ! આમ કરવામાં બહુ વિદ્ધ આવે છે કેટલાક બાળકે દેખતા જ તેમની પાછળ પડે છે, હસી ઉડાવે છે, તે આમાં શાન્તી ભાવ રાખ પડે છે ક્રોધ આવે ને જોઈએ તથા જે કાર્ય કરવાને આરભ કર્યો છે તેને અન્ત સુધી નભાવવું પડે છે જે આ બધા વિને સહન કરવા માટે આપ આપને શક્તિશાળી માનતા છે તે જ તેમાં શ્રેય છે નહિંતર અમારા સઘળા લેકોનું તેમાં અનિષ્ટ ·को वहन किये हुए उत्तराभ्ययनको शुभं भविष्यति । एव मातितोऽसौ मृतक साधु कन्धे समारोप्य साधुमिः सह वइति । मार्गे मृतक रहतस्तस्य धाविक गालफेराचार्यसफेति नैराकर्षितम् । स लज्जा- यशात्त मृतक सन्यादातारयति तावदन्यः साधुभिरुक्तम्-मा मुश, मा मुत्र, तदा तस्य कय्या केनचित्साधुना स्वसार्धमानीतभोलपट्टको बद्ध , स तु लज्जपा त शव वहन निर्जने पने प्रामुकस्थण्डिले त व्युत्सृज्याचार्यसमीपमागतो ब्रूते-हे इसमें अनिष्ट हो जायगा। इस प्रकार समझाने पर जब सोमदेव सभल गये तो उन्हों ने उस शय को उठाकर अपने कधे पर रख लिया और साधुओं के साथ चले। मार्ग में मृतकसाधु सोमदेव को देखकर पालकों ने उनकी आचार्यआर्यरक्षित के सकेत करने पर धोती खीच लो । अपनी धोती उतारी हुई देखकर उन्हें नग्न होने की वजह से बडी लज्जा का अनुभव होने लगा। उन्हों ने चारा कि इस मृतफसाधु के शव को कधे से नीचे उतार कर चालकों से अपनी धोती छुडा लो जाय। ज्यों ही वे ऐसा करने को उद्यत हुए कि इतने में ही साधुओ ने कहना प्रारभ कर दिया कि इसे नीचे मत उतारो मत उतारो। और इसी के भीतर री किसी साधु ने जो चोलपट्टा उनके पहिराने के लिये परिले से साथ ले आया था उन्हें पहिरा दिया । लज्जा से उस साधु के शव को वहन करते हुए सोमदेव ने निर्जन वन में उस शव को प्रासुक भूमि पर उतार दिया, और आचार्य महाराज के થઈ જશે આ પ્રમાણે સમજાવવાથી જ્યારે સોમદેવ સમજી ગયા ત્યારે તેમણે તે શબને ઉઠાવી પિતાની નાધ ઉપર રાખી લીધુ અને સાધુઓની સાથે ચાલ્યા માર્ગમાં મરેલા સાધુને ઉપાડી જતા સમદેવને જોઈને બાળકેએ આચાર્ય આર્ય રક્ષિતના ઈસારાથી તેમની છેતી ખેચી લીધી પિતાની છેતી નીકળી ગયેલી જાણીને તેમને નગ્ન થવાના કારણે ઘણું લજજાને અનુભવ થવા લાગે તેઓએ ઈગ્યું કે, આ મરેલા સાધુના શબને કાયથી નીચે ઉતારી બાળક પાસેથી મારી છેતી છોડાવી લઉ જ્યા તેઓ એવું કરવાને ઉદ્યત બન્યા એટલામાં જ સાધુઓએ કહેવાનો પ્રારંભ કર્યો કે, તેને નીચે ન ઉતારે એક તરફથી આમ કહેવાયુ એજ વખતે એ સાધુઓમાથી એક સાધુએ લપો તેને પહેરાવવા માટે અગાઉથી જ સાથે રાખેલ તે પહેરાવી દીધું લજજાથી એ સાધુના શબને વહન કરતા સોમદેવે નિજન વનમા એ શબને પ્રાસુક ભૂમિ ઉપર ઉતારી દીધુ અને આચાર્ય મહારાજની સમીપ આવીને ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्त ३६७ पुत्र ! अद्य महानुपसर्गों जातः, तथापि संभ कार्य भवकथनानुसारेण मया सम्मा- दितम् । आचार्योऽन्य मुनि प्रति माह-धौतिकमानीयास्मै दीयताम् तदा स वृद्धोऽव- दत्-इदानीमल धौतिकवस्त्रेण, यद् द्रष्टव्य तद् दृष्टमेव, अतः परमय चौलपट्टक एव मम देहे तिष्ठतु । अद्यप्रभृति नवीनरसन नैव परिधास्यामि, अन्यसाधुव्याप तमेव वस्त्र ग्रहीष्याम, एकेनैव प्रावरणेन, एके नैन चोलपट्टकेन सयमयात्रा निर्वाह करिष्यामि। एवमेवासौ विहरनवीनवस्त्रानामाच्या द्वितीयप्रावरणचोलपट्टा- नाकाझ्या च जीर्णशीर्णवखहेतुकदैन्याधारणेन चाचैलपरीपह सहते स्म । एकदा- समीप आकर कहने लगे-हे पुत्र ! आज बड़ा भारी उपसर्ग उपस्थित तो हुआ था, परन्तु आपके कथनानुसार मैंने सव कार्य यथावस्थित सपादित कर दिया है। आचार्य ने उसी समय एक मुनि से कहा कि- धोती लाकर इन्हें दे दो। आचार्य महाराज की बात सुनकर सोमदेव ने कहा कि अब धोती से बस करो। इसकी अय आवश्यकता नहीं रही है। जो कुछ देखना था वह देख लिया है, इस लिये यह चौलपट्टा ही अब मेरे शरीर पर रहे यही भावना है, तथा मै आज से नवीन वस्त्र नही पहिरूँगा, तथा अन्य साधुओं द्वारा उपमुक्त वस्त्र ही ग्रहण करूँगा, एक ही प्रावरण से एक ही चोलपटक से सयम यात्रा का निर्वाह करूँग।। इस प्रकार सोमदेव मुनि विहार करते हुए नवीन वस्त्र की अनाकांक्षासे तथा द्वितीय प्रावरण (चादर) एव द्वितीय चोलपट्टक की अनिच्छा से जीर्णशीर्णवस्त्र हेतुक दीनता के नही करने से अचेलपरीपद को सहते કહેવા લાગ્યા હે પુત્ર! આજ ઘણે ભારે ઉપસર્ગ ઉપસ્થિત થયેલ હતું, પરંતુ તમારા કથન અનુસાર મે સઘળું કાર્ય યથાવસ્થિત સ પૂર્ણ કરેલ છે આચાર્યો એજ વખતે એક મુનિને કહ્યું કે, ધોતી લાવીને આમને આપી દે આચાર્ય મહારાજની વાત સાંભળીને સમદેવે કહ્યું કે, હવે ધોતીથી બસ કરે મારે હવે તેની આવશક્યતા નથી જે કાઈ જેવું હતું તે જોઈ લીધું છે જેથી આ એલપટ્ટોજ મારા શરીર ઉપર રહે એજ ભાવના છે તથા હુ આજથી નવીન વસ્ત્ર પહેરવાનું નથી અને બીજા સાધુઓ દ્વારા વપરાયેલા વસ્ત્રોને હું અગિ કાર કરીશ એક જ પ્રાવરણથી, એક જ ચલપટ્ટાથી સાયમ યાત્રાને નિર્વાહ કરીશ આ પ્રકારે સમદેવ મુનિ વિહાર કરતા કરતા નવા વસ્ત્રોની આકાંક્ષા વગર તથા બીજા પ્રાવરણ ચાદર અને બીજા ચલપટ્ટાની અનિચ્છાથી જીર્ણ શાર્ણ વસ્ત્રથી દિનતા ન બતાવતા અચેલપરીષહ સહન કરતા રહ્યા એક ·३६८ - विशयितं हिम समापतितम् वयाप्येकमात्र प्रापरणमसौ दधाति न तु द्वितीयक्त गृहाति, तस्मिन्नेर जीर्णशीर्ण मारणे मोस्मासम्पन्नेन मनसाऽचेलपरीगई सहमानः समाधिभावेन फालधर्म प्राप्य दालोकगतः। एव तेन यया-अवेलपरीपहः सोढस्तथैवान्यैरपि साधुभिः सर्मदाऽचेलपरीपहः सोढव्य एर ॥१३॥ अचेलकस्य शीतादिभिः स्पृष्टस्यारतिः स्यात् । अतस्तत्परीपहनय पाह- मूलम् -गामाणुगाम रीयंत, अणगारं अकिंचण । अरई अणुप्पवेसेज्जा, त तितिखे परीसंह ॥१४॥ छाया-यामानुग्राम रीयमाणम् , धनगारम् अकिञ्चनम् । अरतिः अनुपविशेद , व तितिक्षेत परीपदम् ॥ १४ ॥ टीका-'गामाणुगाम' इत्यादि । ग्रामानुग्रामम्-ग्रामम् अनु, ग्रामात् पश्चात्, ग्रामानन्तरवर्ती यो ग्रामः स रहे। एक दिन की बात है कि शीतकाल में अत्यन्त हिम गिरा तो भी इन्हों ने द्वितीय प्रावरण धारण करने की स्वप्न में भी इच्छा नहीं की किन्तु एक ही प्रावरण से उस रिम का सामना किया। जीर्ण शीर्ण उस प्रावरण में ही प्रोत्साहसपन्न चित्त से अचेलपरीपद को सहन करते हुए उन सोमदेव महात्माने समाधिभाव से कालधर्म पाकर देव लोक को प्राप्त किया। इस कथा के कहने का केवल एक यही प्रयोजन है कि देखो सोमदेव मुनिराज ने पहिले अचेलपरीपह नही सहा, पश्चात् प्रतियोधित होने पर उस परीषहको अधिक प्रोत्साह के साथ सहन किया। इस तरह अन्य साधुओं को भी अचेलपरीपह सहन करना चाहिये ॥ १३ ॥ દિવસની વાત છે કે, કડીના સમયે અત્યત હિમ પડ્યું તે પણ તેઓએ બીજી પ્રાવરણ કરવાની સ્વપ્નમાં પણ ઈચ્છા ન કરી પરંતુ એક જ પ્રાવરણમાજ ઉત્સાહ સપન્ન ચિત્તથી અચેલ પરીષહને સહન કરીને તે સમદેવ મહાત્માએ સમાધી ભાવથી કાળધર્મ પામી દેવલોક ને પ્રાપ્ત કર્યો આ કથા કહેવાનું કેવળ એક જ પ્રયોજન છે કે, જુએ, સમદેવ મુનિએ પહેલા અચેલપરીષહ ન સો પાછળથી પ્રતિબોધ પામતા તેમણે એ પરીષહને અધિક ઉત્સાહથી સહન કર્યો અન્ય સાધુઓએ પણ એમની માફક અચેલપરીષહ સહન કરવું જોઈએ (૧૩) ·प्रियदर्शिनी टीफा अ० २ गा० १४ अरतिपरीपहजयः ३६९ ग्रामानुग्रामस्तम्। नगरायुपलक्षणमेतत् , नगरादिकं चेत्यर्थः। रीयमाण-विहर- माणम् , अकिञ्चन निष्परिग्रहम् , अनगार-मुनिम् अरतिः सयमविपयिकाऽधृतिः मोहनीयकर्मोदयजनिता सयमारुचिरूपाऽऽत्मपरिणतिः अनुमनिशे-अविष्टा भवेत्- मुनेमनसि प्राप्ता भवेत् , तम्-अरतिरूप परीपह तितिक्षेत अरतिरूपस्य मनः परिणामस्य कटुकफल चिक्णकर्मवन्धन चतुर्गतिफससारपरिभ्रमण च विज्ञाय मनसस्तन्निराकरणेन सहेत ।। अचेलक के शीत आदि द्वारा सताये जाने पर अरति भी हो सकती है इसलिये सातवें अरतिपरीपह को सहने के लिये सूत्रकार कहते हैं। गामाणुगाम' इत्यादि अन्वयार्थ-(गामाणुगाम रीयत-ग्रामानुग्रामरीयमाणम्) एक गाव से दूसरे गाव तथा उपलक्षण से एक नगर से दूसरे नगर विहार करते हुए तथा (अकिंचण-अकिञ्चनम्) अकिञ्चन-परिग्रहरहित ऐसे (अणगार- अनगारम्) मुनि को (अरई अणुप्पवेसेज्जा-अरतिः अनुप्रविशेत् ) यदि अरति-सयम मे अरुचि अर्थात् मोहनीय कर्म के उदय से होनेवाली जो सयमअरुचिरूप आत्मपरिणति, तथा सयम में अधृति जाग्रत हो जावे तो मुनि का कर्तव्य है कि वह (त परीपह तितिक्खे-त परीपद तिति- क्षेत) उस परीपद को शाति के साथ सहन करे। “अरतिरूप इस मान- सिक परिणति का फल चिक्कणकर्मवन्धरूप है और उससे जीव का અલકમુનીને શીતઆદિ સતાવે ત્યારે અરતિ પણ થવાને સંભવ છે તેથી ૭મા અરતિપરીષહને સહન કરવા માટે સૂત્રકાર કહે છે गामाणुगाम * ઈત્યાદિ मन्वयार्थ-गामाणुगाम रीयत-ग्रामानुग्राम रीयमाणम् ॥भथी मी गम तथा लक्षYथी मे नगरथी मीन विडार ४२ अकिंचण-अकिञ्चनम् तथा मयिन-परियड २हित सेवा अणगार-अनगारम् भुनिन ४ाय अरई अणुप्पवेसेज्जा-अरति अनुप्रविशेत् भरति-स यममा मथि अर्थात् माडनीय माना ઉદયથી થનારી જે સયમ અરૂચિ રૂપ આત્મપરિણતિ-તથા સયમમા અતિ, જાગૃતિ थय तो मुनिनु तव्य छ है, ते भुनी त परिसह तितिक्खे-त परीषह तितिक्षेत એ પરિવહને શાન્તીની સાથે સહન કરે “અરતિ રૂપ આ માનસિક પરિણતિનું ફળ ચિકણા કર્મબ ધ રૂપ છે અને તેનાથી જીવન ચતુતિરૂપે સંસારમાં उ०४७ ·उत्तरायपाहणे 'गामानुगाम रीयत' इत्यनेन रागादिनिचि चिता। 'अकिंचण' इत्यनेन ममत्वरहितत्ल प्रदितम् । अरईअणुप्पवेसेज्जा' इत्यनेन शब्दादिपियाणा प्रबलता प्रदर्शिता । 'तितिरखे' इत्यनेनानगारस्य परीपदसहिष्णुता मुचिता ॥ १४ ॥ उक्तमर्थ द्रढयन्नाह- मूलम् अरंइ पिट्टओ किंचा, विरओ आयरेक्खिए । धम्मारामे निरारभे, उर्वसते, मुंणी चरे ॥ १५॥ छाया-अरति पृष्ठतः कत्या, पिरतः आत्मरसितः । धारामे निरारम्भः, उपशान्त मुनिश्चरेत् ॥ १५ ॥ टीका-'अरइ' इत्यादि। विरतः हिंसादिभ्यो निवृत्तः, आत्मरक्षितः-आत्मा रसितः नरकनिगोदादि चतुर्गतिक ससार में परिभ्रमण रोता है" यह समझकर इस सयम विषयक अरति को साधु मनसे भी हटाते रहे । सूत्रकार ने “ग्रामानुग्राम" इस पद से रागादिक की निवृत्ति सूचित की है । " अकिंचण" इस पद से मुनि को ममत्वरहित प्रदर्शित किया है ॥"अरई अणुप्पवेसेज्जा" इस पद से शब्दादिक विषयों की प्रथलता प्रकट की है । " तितिक्खे" इससे 'अणगार को परीषह सहिष्णु होना चाहिये' यह कहा है ॥ १४ ॥ इसी अर्थ को दृढ करते हुए सूत्रकार कहते हैं-' अरइ पिट्ठओ' इत्यादि। अन्वयार्थ-(चिरओ-विरतः) हिंसादिक पापोंसे विरक्त तथा (आयर क्खिए-आत्मरक्षितः) नरकनिगोदादिकके दुःखोके जनक अशुभध्यानसे પરિભ્રમણ થાય છે એવું સમજીને આ સયમ વિષયક અરતિને સાધુએ મનથી પણ હટાવવી જોઈએ સૂત્રકારે પ્રામાનુમતિ આ પદથી રાગાદિકની નિવૃત્તિ સૂચિત કરેલ છે अकि चण-मा पथी भुनिन ममत्व खित प्रदर्शित ४२८ छ अरईअ गुप्पवेसेज्जा मा पथी शविषयानी प्रत प्रगट ४२ छ "तितिक्खे" આથી અણગારે પરીષહ સહિષ્ણુ બનવું જોઈએ તેમ કહ્યું છે ૧૪ આ અર્થને દ્રઢ કરતા સૂત્રકાર કહે છે અને વિદ્ગો ઇત્યાદિ अन्वयार्थ-विरओ-विरत डिसहिडपायाथी विरत तथा आयरक्खिए-आत्मर ક્ષિત નરકનિગેહાદિકના દુખના જનક એવા અશુભ ધ્યાનથી પિતાના આત્માની રક્ષા ·. - प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १५ अरतिपरीपहजय ३७१ दुःखननकादशुभध्यानाद् येन स तया, यद्वा-नायरक्षित इतिच्छाया, आयः- रत्नत्रयस्य लाभा, रसितो येन स तयेत्यर्थः । निरारम्भा सावधक्रियारजितः, तथा उपशान्ता क्रोधादिकपायोपशमाद् मनोवाकायविकारवर्जितः मुनिः, अरर्ति पृष्ठतः कृत्वा इयं धर्मविराधिकेति मत्वा परित्यज्य धर्माराम चरेत् , इत्यग्रेण सम्बन्धः । अरतिर्हि धूलिरिवारमान मलिनयति, जलदपटलागलीसकुला गादतिमिरसरि- व्याप्ता रजनीय विवेक सहरति, अविवेक वर्धयति, वजमिन ज्ञानादिगुणानुपघात- यति, अविवेफिजनमन कानननिवासिनी कृष्णसर्पिणीव छिद्रान्वेषणपरा मुनोना अपनी आत्मा की रक्षा करने वाला अधवा "आयरक्षित" रत्नत्रय. लाभरूप आय-आवक की रक्षा करने वाला-सभाल रखनेवाला, तथा (निरारभे-निरारभ.) सावद्य क्रिया के सेवन से वर्जित, तथा (उवसते -उपशातः) क्रोधादिक कपाय के उपशम से मन वचन एवं काय सवधी विकारों से रहित (मुणी-मुनिः) साधु (अरइ पिट्ठओ किच्चा- अरति पृष्ठत. कृत्वा) अरति का परित्याग कर (धम्मारामे-धर्मारामे) धर्मरूपी उद्यान मे (चरे-चरेत्) सदा लवलीन रहे-उस में सर्वदा विचरता रहे। यह अरतिभाव धूली की तरह आत्मा को मलिन करता है। पादलों के समूह से सकुल एच गाढ अन्धकार से व्याप्त रात्री के समान यह विवेकरूपी सूर्य को आच्छादित करदेता है, एव अविवेक- रूपी अन्धकार की वृद्धि करता है । वज्र की तरह ज्ञानादिक गुणरूप पर्वत का भेदन करता है। यह अरतिभाव अविवेकी जन के मनरूप ३२१.पाणा अथवा "आयरक्षित " २त्नत्रय दा३५ माय-मानी रक्षा ४२१॥ पापा-मा समपापा निरारभे-निरारभ तथा साध लियाना सेवनया पळत उवसते-उपशात पाहि पायन उपशमवी मन વચન અને કાય सधी विशथी २हित मुणी-मुनि साधु अरइ पिढओ किच्चा-अरति प्रष्ठत कृत्वा अतिना त्या ४री धम्मारामे-धर्मारामेधभ३पी धानमा चरे-चरेत् એમાં સદા વિચરતા રહે આ અરતિભાવ ધુળની માફક આત્માને મલીન કરે છે વાદળના સમૂહથી છવાયેલ અને ગાઢ અધકારથી વ્યાસ રાત્રિના સમાન એ વિવેકરૂપી સૂર્યને આચ્છાદિત કરે છે, અને અવિવેકરૂપી અંધકારની વૃદ્ધિ કરે છે વજની માફક જ્ઞાનાદિક ગુણરૂપ પર્વતનું ભેદન કરે છે આ અરતિભાવ અવિવેકી માણસના ·- ३७३ उत्चगम्ययनरचे सयमप्राणानपहरति, कुठार इस युवचारित्रधर्मतरून समुच्छेदयति, कुपथ्यापार व कर्मव्याधि पर्धयति । एर विचिन्ल धर्माराम-धर्म पर निरन्तरानन्दतिया प्रतिपाल्यतया चारामः धर्मारामः, यद्वा-धर्म आराम स कर्मसतापोपवताना जन्तुना नि तिहेतुतया स्वाभिलपितफलप्रदानतति धर्मारामः, यत्र सम्यक्त भूमिः, वन में विहार करने वाला है, कृष्णसर्प की तरह छिद्रान्वेषण में तत्पर रहता है, एव मुनियों के सयमरूपी प्राणों का हरण करने वाला है। कुठार की तरह श्रुतचारित्ररूपी वृक्ष को यर मूलसे उच्छेदन करता है। कुपथ्य आहार की तरह कर्मनन्धरूपी व्याधिको यढाने वाला है। इस प्रकार विचार करके साधु को इस धर्मरूपी उद्यान में विचरण करते रहना चाहिये। उद्यान जिस प्रकार अपने में विचरण करने वालों को आनद का हेतु होता है, उसी प्रकार यह धर्म भी अपने आराधकों को आनन्द का कारण होता है, तथा उद्यान जिस प्रकार प्रतिपाल्य-रक्षण करने के योग्य होता है उसी प्रकार जीवन को सुन्दर बनाने वाला होने से धर्म भी प्रतिपाल्य-करने योग्य होता है । अथवा धूप से सतप्त प्राणियों के लिये उद्यान जिस प्रकार शीतलता प्रदान करता है उसी प्रकार कर्मरूपी आताप के सताप से सतप्त प्राणियों को शाति का हेतु होने से एव अभिलपित फल का देनेवाला होने से धर्म भी एक उत्तम उद्यान के समान यहा प्रकट किया गया है । इस उद्यान મનરૂપી વનમાં વિહાર કરનાર છે કાળા સાપની માફક ડશ દેવામા તત્પર રહે છે, અને મુનિના સયમરૂપી પ્રાણનું હરણ કરનાર છે કુહાડારૂપે કૃત ચારિત્રરૂપી વૃક્ષનું એ મૂળસાથે ઉછેદન કરે છે, કુપથ્ય આહારની માફક કર્મ બધરૂપી વ્યાધિને વધારનાર છેઆ પ્રમાણે વિચાર કરીને સાધુએ ધર્મરૂપી ઉદ્યાનમાં વિચરણ કરતા રહેવું જોઈએ ઉદ્યાન જેમ તેની અદર ફરનારાઓને આનદ આપવાવાળુ છે તે જ પ્રમાણે વર્મ પણ પિતાના આધારરૂપ સાધુ માટે આનંદનું કારણ હોય છે તથા ઉદ્યાન જેમ પ્રતિપાત્ય-રક્ષણ કરવાને ગ્ય છે તે જ પ્રમાણે જીવનને સુંદર બનાવવાળા ધમને પણ પ્રતિપાલ્ય-પાલન કરવાને યોગ્ય છે અથવા ધૂપથી સતપ્ત બનેલા પ્રાણીને ઉઘાન જેમ શીતળતા આપે છે તે જ પ્રમાણે કમરૂપી આ તાપથી સતસ થયેલા પ્રાણીઓને માટે શાતિને હેતુ હોવાથી અભિલષિત ફળને દેનાર ધમને એક ઉદ્યાન રૂપથી અહિ બતાવવામાં આવેલ છે. આ ઉદ્યાનમા સમ્યકત્વ ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा १५ अरतिपरीपहजय गुप्तिरालवाला, समितिः पाली, क्षान्त्यादयो धर्मा एव वृक्षा, विनयस्तेपा मूलम् , भानना सलिलम् , श्रुतमेव स्कन्धः धर्मशुलध्यानरूपाः शाखाः, -यान- भेदाः प्रशाखाः, योगसग्रहाः पाणि, ज्ञानादिगुणाः पुष्पाणि, स्वर्गापवर्गप्राप्तिः फलम् , तद्गत सुख रसः, तस्मिन् धर्माराम चरेत-विचरेत् , अरति निराकृत्य साध्यायध्यानेषु परायणो भवेदित्यर्थः ।। 'अरइ पिट्ठओ किच्चा' इत्यनेन मुनेरात्मपलसपनत्व मूचितम् । 'विरए' इत्यनेन मुनेवैराग्यदशा प्रदर्शिता । मे सम्यक्त्व तो भूमि है, गुप्तिया क्यारिया हैं, समितिया ही पालिया हैं, क्षान्त्यादिक धर्म वृक्ष है, एव उन वृक्षो का मूल विनय है। भावना रूपी जल से वे सदा हरे-भरे रहते हैं। श्रुतज्ञान उनका विस्तृत स्कध है। धर्मध्यान एव शुक्लध्यान उनकी शाखाएँ हैं, ध्यान के भेद उनकी प्रशाखाएँ हैं। यत्तीस योगसग्रह उनके पत्र, ज्ञानादिकगुण उनके पुष्प, स्वर्ग एव मोक्ष की प्राप्ति उनके फल, स्वर्गमोक्षसवधी सुख ही उनका रस है। इतने मनोहर इस धरूपी उद्यान में साधु का कर्तव्य है कि यह अरति को दूर कर विचरण करता रहे । स्वाध्याय एव शुभध्यान में सदा आत्मपरिणति को लगाता रहे। 'अरइ पिट्ठओ किचा' इस पद से यह सूचित किया गया है कि मुनि को आत्मवल से युक्त होना चाहिये । “विरए" इस पद से यह ज्ञात होता है, कि मुनि मे इस प्रकार के बल की जागृति विना वैराग्य दशा के नहीं हो सकती है, अतः वैराग्यदशा दृढ वनानी चाहिये। તે ભૂમિ છે ગુપ્તિ ન્યારા છે, સમિતિ પાળા છે, ક્ષાન્યાદિક ધર્મવૃક્ષ છે, અને એ વૃક્ષોનું મૂળ વિનય છે, ભાવનારૂપ જળથી તે સદાય હર્યાભર્યા રહે છે શ્રુતજ્ઞાન અને વિશાળ સકળ છે, ધર્મધ્યાન તેમજ શુક્લધ્યાન એની શાખાઓ છે, ધ્યાનને ભેદ એની પ્રશાખાઓ છે, ૩૨ યોગ સગ્રહ તેના પાન, જ્ઞાનાદિક ગુણ તેના પુષ્પ, સ્વર્ગ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ એના ફળ સ્વગ મેક્ષ સબધિ સુખ તે એને રસ છે, આવા મનહર ધર્મરૂપી બાગમાં સાધુન એ કર્તવ્ય છે કે તેઓ અરતિને દુર કરી વિચરણ કરતા રહે સ્વાધ્યાય અને શુભ ધ્યાનમાં પિતાના આત્મા પરિણતી ને લગાવતા રહે अरइ पिट्ठओ किच्चा-या ५४थी से सूचित ४२पामा मा छे है, मुनिये मात्ममा युस्त रहेषु नये “ विरए" मा ५४थी भुनिभा भजनी Myती વિના વૈરાગ્યદશા આવી શકતી નથી આથી વૈરાગ્યદશા દઢ બનાવવી જોઈએ, क ·उत्तराध्ययनले 'आयरक्खिा' इत्यनेन गुनेरासपनिरोधः प्रदर्शित । 'निरारभे' इत्यनेन मुनेरविपरीपहरिनययोग्यता मूनिता। 'उवसते' इत्पनेन पायनिग्रहित्वं मूचितम् । 'मुणी' इत्यनेन पाचनरहस्यमननशील प्रतियोधितम् । 'धम्माराम ' इत्यनेन सयमस्य रमणस्थानत्व रचितम् । 'चरे' इत्यनेन मुनेः सयमविपये ममादर्जितत्व प्रवेदितम् । "आयरक्खिा" इससे यह सूचित किया है कि मुनि को आस्रव का निरोध करते रहना चाहिये। "निरार" पद से यह ज्ञात होता है कि अरतिपरीपह को जीतने की योग्यता विना मुनिअवस्था आती नहीं है, क्यों कि उसी अवस्था में निरारमता रहती है। " उवसते" पद से यह सूचित होता है कि बिना कपाय के निग्रह हुए आत्मा में मुनिव्रत पालने की योग्यता नहीं आती है, अतः कपाय का निग्रह अवश्य करना चाहिये। 'मुणी' पद से कपाय का निग्रह करने वाला तभी हो सकता है कि जब वह प्रवचन के रहस्य का मनन करने वाला होता है। विना ऐसा किये आत्मा कपायों को निग्रह नही कर सकता है। "धम्मारामे" इससे यह सूचित किया गया है कि कपायों का निग्रह करने का वही आत्मा परिणामशाली होगा-जो सयम में रमण करने की भावना रखता होगा, इसके विना नही। इसी लिये सयम को रमण का स्थान घतलाया गया है। "चरे" इस क्रियापद से मुनि को सयम के विषय में प्रमादरहित होना चाहिये यह पतलाया गया है। आयरखिए An ५४थी मेम सूथित ४२पामा माथु छ , भाप निराध કરીને રહેવું જોઈએ નિરાર આ પદથી અરતિ પરીષહને જીતવાની યોગ્યતા પ્રબ કર્યા સિવાય મુનિઅવસ્થામાં આવતા નથી કારણ કે, આ અવસ્થામાં નિરા ભતા રહે છે તે આ પદથી સૂચિત થાય છે કે, કષાયને નિગ્રહ કર્યા સિવાય આત્મામાં મુનિવ્રત પાળવાની યોગ્યતા આવતી નથી જેથી કષાયને निस सपश्य ४२। नये “ मुणी" पहथी पायन निघड ४२वावा ત્યારે જ બની શકે છે કે, જ્યારે પ્રવચનનું રહસ્ય મનન કરનાર બની રહે એસ કર્યા સિવાય આત્મા કપાયનો નિગ્રહ કરી શકતું નથી ધારામે આ પઢથી સૂચિત કરવામાં આવેલ છે કે-કષાયને નિગહ તેજ આત્મા કરવાને પરિણામ શાળી બને છે જે સયમમાં રમણ કરવાની ભાવના રાખતા હોય, તેના વગર નહી આથી સયમને રમણનું સ્થાન બતાવેલ છે જે આ પદથી મુનિએ સયમના વિષયમાં પ્રમાદ રહિત બનવું જોઈએ એમ બતાવેલ છે ·प्रियदर्शिनी टीका अ. २ गा १५ अरतिपरोपहजयेदृष्टान्त अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- अचलपुरे जितशत्रुनाम्नो राज्ञः पुत्रोऽपराजितनामा रोहाचार्यस्य समीपे दीक्षितोऽभवत् । एकदा रोहाचार्यः स्वशिष्यपरिवारैः सह ग्रामानुग्राम विहरन् नगरानगरी समवसृतः । तदानी रोहाचार्यस्य स्वाध्यायशिष्य आर्यरोहनामाऽऽ- चार्य उज्जयिन्यामासीत् , तस्य ज्येष्ठ शिष्यः श्रुतकीर्तिनामको मुनिः शिष्य- परिवारैः सह प्रामानुग्राम विहरमाणस्तगरानगया समागतः । रोदाचार्यः शिष्टा- चारानन्तर श्रुतकीर्तिमुनि पृच्छति-उज्जयिन्या साधवो निरुपसर्ग तिष्ठन्ति किम् , ? श्रुतकीर्तिमुनिः माह-भदन्त ! सर्व तत्र कुशलम्, किन्तु राजपुत्रः पुरोहितपुत्रश्च दृष्टान्त-अचलपुर में जितशत्रु राजा का अपराजित नामका पुत्र था। वह धर्मश्रवण कर रोहाचार्य के समीप दीक्षित होगया। एक समय की बात है कि रोहाचार्य अपनी शिष्यमडली सहित ग्रामानुग्राम विहार करते हुए तगरानगरी पधारे। उस समय इन रोहाचार्य के स्वाध्याय शिष्य आर्यरोह नामके आचार्य उज्जयिनी नगरी में विराजमान थे। उन आर्यरोह आचार्य के मुख्य शिष्य श्रुतकीर्ति भी अपने शिष्यपरि- वार के साथ ग्रामानुग्राम विचरते हुए इसी तगरा नगरी में रोहाचार्य के पास पधारे । रोहाचार्य ने शिष्टाचार के अनन्तर श्रुतकीर्ति मुनि से पूछा-कहो उज्जयिनी नगरी में साधु मडल तो सुखशाता में विराजमान है न ? सुनकर श्रुतकीर्ति मुनि ने उत्तर मे कहा-भदन्त सब सुखशाता में विराजमान तो हैं, परन्तु वहा के राजा का एव पुरोहित का पुत्र દાત–અચળપુરમાં જીતશત્રુ રાજાને અપરાજીત નામને પુત્ર હતું તેણે ધર્મનું શ્રવણ કરીને હાચાર્ય પાસે દીક્ષા લીધી એક સમયની વાત છે, કે રેહાચાર્ય પિતાની શિષ્ય મડળી સાથે વિહાર કરતા કરતા તગારાનગરીમાં પધાર્યા આ સમયે રહાચાર્યના સ્વાધ્યાય શિષ્ય આર્ય રેહ નામના આચાર્ય ઉજજયિની નગરીમાં બિરાજમાન હતા આ આયહ આચાર્યના મુખ્ય શિષ્ય શ્રુતકીતિ પણ પિતાના શિષ્ય પરિવાર સહિત એક ગામથી બીજે ગામ વિચરતા આ તગરા નગરીમાં રેહાચાર્યની પાસે પધાર્યા રેહાચા શિષ્ટાચાર પછી શ્રુતકીર્તિ મુનિને પૂછ્યું, કહો ! ઉજ્જૈની નગરીમાં સાધુ મડળ તે સુખ શાતામાં બીરાજમાન છે ને ? આ સાંભળી શ્રુતકિત મુનિએ જવાબમાં કહ્યું, ભદન્તા દરેક સુખ શાતામાં બિરાજમાન છે, પરંતુ ત્યાના રાજાને અને પુરહિતને પુત્ર ·३७६ उत्तरम्पयनसूत्रे मुनीनुद्वेजयतः । श्रुतीतरेतद्वचन अत्ता रोहाचार्योऽपराजितमुनि कथयति-तत्र सासारिकभावपुरोऽसौ राजकुमारः साधुजनमुजयति, त प्रतियोधयितुमुज्जयिन्या त्वया गन्तव्यम् । आचार्यनिदेशेन शिष्यपरिचारेण सहापराजितमुनिरुज्जयिन्या गतः। तत्रायरोडाचार्य प्रणम्यापराजितमुनिर्मिशालाया राजकुल प्रविष्टः । तत्रापराजितमुनि राजपुन-पुरोहितपुत्रौ सोपहास चन्दन कुरुतः । मुनिवरे गते सति तस्मिन्नेर समये मुनेरुपहासाज्जठरे वेदना समुत्पन्ना, उच्चैः स्वरेण तो रोदन मुनियों को दुसित किया करते हैं । श्रुतीकर्ति के वचनो को सुनकर राहाचार्य ने अपने शिष्य अपराजित मुनि से कहा कि उज्जयिनी नगरी का जो कुमार है वह तुम्हारे सासारिक भाई का पुत्र है । इस समय वह साधुओं को उज्जयिनीनगरी मे कष्ट पटेंचा रहा है अत तुम उसको समझाने के लिये वहा जाओ। आचार्य के आदेश से अपराजित मुनि तगरानगरी से शिष्यमडली सहित विहार कर उज्ज यिनी नगरी मे आर्यरोह आचार्य के पास पहुँचे, और उनको वदन नमस्कार किये । याद भिक्षा के समय आचार्य के निदेश से वे अपरा जित मुनि राजमहल मे प्रविष्ट हुए । वहा उन अपराजित मुनि के सासारिक भाई का पुत्र राजकुमार व पुरोहित पुत्र ने उन मुनि को उपहासपूर्वक वदना कि । अपराजित मुनि के वहा से चले जाने पर मुनि के उपहास से उन दोनों के पेट मे बडे जोर से पीडा होने लगी। મુનિને દુખિત કર્યા કરે છે શ્રુતકીર્તિનુ વચન સાંભળીને હાચાર્યે પોતાના શિષ્ય અપરાજીત મુનિને કહ્યું કે, ઉજજૈની નગરીના જે રાજકુમાર છે તે તમારા સ સારીક ભાઈના પુત્ર છેઆ સમયે તેઓ ઉજ્જૈની નગરીમાં સાધુઓને કષ્ટ પહોચાડી રહ્યા છે જેથી તમે તેને સમજાવવા માટે ત્યા આચાર્યના આદેશથી અપરાજીત મુનિ તગરાનગરીમાથી શિષ્ય મડળી સાથે વિહાર કરી ઉજ્જૈની નગરીમા આરહાચાર્યની પાસે આવી પહોચ્યા અને તેમને વદન નમસ્કાર કર્યા બાદ ભિક્ષાના સમયે આચાર્યના આદેશથી અપરાજિત મુનિયે રાજમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યા તે અપરાજીત મુનિના સ સારીક ભાઈના પુત્ર રાજકુમાર તેમજ પુરોહિતપુત્રે તે મુનિને ઉપહાસપૂર્વક વદના કરી છત મુનિના ત્યાથી જવા બાદ મુનિને ઉપહાસ કરવાથી આ બન્નેના પેટમાં એકદમ પીડા ઉત્પન્ન થઈ અને જણ ખૂબ જોર જોરથી રાડ પાડવા અપરા ·३७७ प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा १५ अरतिपरीपहजये अहहत्तदृष्टान्त कृतवन्तौ । राजा पुरोहितच पुनयोर्दुसस्था परिवारवचनाद् विज्ञाय आर्यरोहा- चार्यस्य समीप गतवन्तौ । तनार्यरोहाचार्य प्रणम्य तो सरोदन मार्थितवन्तौ, भदन्त ! प्रसीदतु भवान् , अस्मद्वालको रक्षणीयो, इत्यादि । आर्यरोहाचार्य आइ- राजन् ! अस्मिन् विपये न किंचिज्जानामि, इम माघुणक महामुनि प्रसादय । ततस्तद्वचनाद्राजा पुरोहितेन सहापराजितमुने पार्थ गत्वा त प्रणम्य ब्रवीति- हे भदन्त ! स्वभ्रातुप्पुत्र जीवित कुरु, मुनिः प्राइ-साधुपीडकस्य पुनस्यापि शिक्षा दातु न शक्नोपि', नीतिमार्गानुसारिणा राज्ञाऽन्यस्यापि कस्यचिदपराधे कृवे तुपुत्रो निग्रहणीय किं पुनर्य' साधुवाधकः ? नृपेणोक्तम्-भदन्त ! ममापराध- दोनों जने खूब जोर २ मे चिल्लाने लगे । राजा एव पुरोहित दोनों ही परिवार जनों के कहने से अपने २ पुत्रो की दुरवस्था जानकर साथ २ आर्यरोहाचार्य के पास आये । आचार्य महाराज को वदन कर वे दोनों के दोनों उनके समक्ष रोते २प्रार्थना करने लगे, कि भदन्त ! आप हमारे ऊपर प्रसन्न होइये-कृपा कीजिये-हमारे बालकों की रक्षा कीजिये इत्यादि। आर्यरोहाचार्य ने कहा कि राजन् ! मैं इस विषय मे कुछ नहीं जानता है। यह जो महेमानरूप मेमहामुनि आये हुए हैं उनके पास जाओ और उनसे कहो। राजा आर्यरोह के वचन से पुरोहित को साथ लेकर अपराजित मुनि के पास गया और उनको बदन कर कहने लगा कि-हे भदन्त ! अपने भाई के पुत्र को जीवित करो। मुनि ने कहा कि-हे राजन् राजनीति इस प्रकार की है कि जर अपना पुत्र साधारण जनता का भी अपराध करे तो उसके लिये शिक्षा है तो फिर जो मुनिजनों को पीडा पहुचावे રાજા અને પુરોહિત અને પોતાના પરિવાર જનોના કહેવાથી પિતાના પુત્રોની દુખદ અવસ્થા જાણીને આર્થરેહાચાર્યની પાસે આવ્યા આચાર્ય મહારાજને વદના કરીને અને તેમની સમક્ષ રોતા રોતા પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા કે, હે ભદત! અમારા ઉપર પ્રસન્ન થાઓ, કૃપા કરે, અમારા બાળકની રક્ષા કરે, વિગેરે આહાચાર્યે કહ્યું, હે રાજન! આ વિષયમા હુ કાઈ જાણતા નથી મહેમા નરૂપમા મહામુનિ પધાર્યા છે તેમની પાસે જાઓ અને તેમને કહે આયરાહના વચન સાભળી રાજા પુરોહિતને સાથે લઈને અપરાજીત મુનિની પાસે ગયા અને તેમને વદના કરીને કહેવા લાગ્યા કે, હે ભદન્ત ! તમારા ભાઈના પુત્રને જીવતદાન આપ મુનિએ કહ્યું કે, હે રાજન રાજનીતિ એવા પ્રકારની છે કે, જ્યારે આપને પુત્ર સાધારણ જનતાને પણ અપરાધ કરે તે તેને માટે શિક્ષા છે તે મુનિરાજને उ०५८ ·. • समस्य, वालको महाफष्ट प्राप्ती, अनुकम्पस्व भगान् । स्वस्थावस्थासम्पनी ही सुनिदेशनया मनज्या स्वीकृतवन्तौ । तर राजपुत्रः शुद्धभावेन चारित्रपालन कृत वान् , पुरोहितपुनस्तु जातिमद हवा पूर्वपीठास्मरणेन गुरु प्रति सामर्षों जातः। द्वावपि चारित्र पालयन्ती मृत्वाऽन्ते देवलोक गतौ । इतश्च फौशाम्बीनगया तापसनामकः कोऽपि धनिक आसीत् । स स्वरहे • मृत्वा लोभावेशेन स्करो जातः, स स्वभवनादिक दृष्ट्वा जातिस्मरण प्राप्तवान् । उसके लिए राजा को चाहिये कि जरूर ध्यान रखे। अपराजित मुनि की यात सुनकर राजाने समझकर कहा कि महाराज! आजपीछे ऐसा नहीं होगा, आप मेरे इस अपराध को क्षमा करे । तथा राजकुमार और पुरोहित पुत्र ने भी अपराजित मुनि से क्षमा मागी । फिर उपदेश सुमकर वे दोनों प्रवजित हो गये। प्रवज्या लेने पर राजपुत्र ने तो शुद्ध भाव से चारित्र का पालन किया परन्तु जो पुरोहित का पुत्र था वह जाति मद से सयम का आराधन पूरा नहीं करता था और अपने पेट की पीड़ा को याद करता हुवा अपने गुरु अपराजित मुनि पर रूट -भाव रखता था। अन्त में ये दोनों ही चारित्र की पालना करते हुए काल धर्म को पाकर देव लोक में देव हुए । इधर-कौशाम्बी नामकी एक नगरी थी। उसमें तापस नामका एक हिंसक धनिक व्यक्ति रहता था। वह लोभ के वश होकर मरा तो अपने ही घर पर सूअर की योनि में उत्पन्न हुआ। अपने पूर्व के भवना પિડા પહોંચાડનારાઓ માટે રાજાએ જરૂર ધ્યાન રાખવું જોઈએ અપરાજીત મુનિની વાત સાંભળીને રાજાએ સમજી જઈને કહ્યું કે, મહારાજ હવેથી એવું નહી બને આપ મારા આ અપરાધને ક્ષમા કરો રાજકુમાર અને પુરહિ તના પુત્રે પણ અપરાજીત મુનિની ક્ષમા માગી ત્યાર બાદ ઉપદેશ સાભળીને 'તેમને પ્રવછત બન્યા પ્રજ્યા લીધા પછી રાજપુત્રે શુદ્ધ ભાવથી ચારિત્રનું પાલન કર્યું પરંતુ જે પુરોહિતને પુત્ર હતું તે જાતીના મદના કારણે સયમનું આગ, ધન પૂર્ણ રીતે કરતા ન હતા અને પિતાના પિટની પીડાને યાદ કરતા કરતા અપરાજીત મુનિ ઉપર ક્રોધભાવ રાખતો હતે આતમા એ બને ચારિત્રનું પાલન કરતા કરતા કાળધર્મ ને પામીને દેવલોકમા દેવ થયા આ તરફ કીશાબી નામની એક નગર હતી એમા તાપસ નામને એક હિસક ધનવાન માણસ રહેતો હતો તે લોભાવશે કરીને પિતાના જ ઘરમાં સવર (ડ) રૂપે જન્મે પિતાના પૂર્વના મકાન આદિ જોઈને ·, - प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्ता ३७९ एकदा तत्पूर्वभवपुत्रास्त तस्यैव श्राद्धदिने इतवन्तः, ततः स्वगृह एवासी सो जातः, तस्मिन्नपि भवे तस्य नाविस्मरण सजातम् । पुनस्त एव पूर्वभवपुत्रास्त सर्प गृहान्तभेमन्त दृष्ट्वा जानुः । तदनन्तरमसौ स्वपुत्रस्य पुत्रोऽभवत् , पिना तस्य 'अशोकदत्त' इति नाम कृतम् । स तत्रापि जन्मनि जातिस्मरण प्राप्य मूकत्वमङ्गी- चकार । पूर्वभगीया पुत्रवधूरिदानी माता जाता, कथमेना मातेति ब्रवीमि । पुत्रोऽपि पिताभनत् कथमेन 'तातः' इति समोधयामि, इत्येव मनसि विचार्य स मूकोऽभवत् । मातापितृभ्या तन्मूकत्वापनयनार्थ बहनः प्रयत्नाः कृतास्तथापि तस्य मूकत्वं नाप- गतम् , तो लोकास्तं मूकनाम्नाऽऽह्वयन्ति । दिकको देखकर उस सूअर के बच्चे को जातिस्मरण ज्ञान हो गया। एक दिन की बात है कि पुत्रोने अपने बाप के श्राद्ध के निमित्त उस. सूअर को मार डाला। यह मर कर अपने ही घर मे सर्प हुआ। इस भच मे भी इसे जातिस्मरण ज्ञान हो गया। पुत्रों ने अपने घर में इधर उधर घूमते हुए सर्प को जव देखा तो उसको मार डाला । मर। कर यह तृतीय भव में अपने पुत्र का पुत्र हुआ। पिताने इसका नाम, अशोकदत्त रक्खा । इस अवस्था में भी इसे जातिस्मरण ज्ञान हो गया, अतः इसने मूकपना अगीकार कर लिया। जो पूर्वभव मे मेरी पुत्रवधू थी वह इस भव मे माता हो गई है अतः कैसे तो इसे माता कह कर पुकारूँ तथा जो पुत्र था वह भी अब मेरा बाप बन गया है- इसलिये अब इसे पिता कैसे कहूँ, ऐसा मन में विचार कर उसने अपना - - " આ સૂવરના બચ્ચામાં જાતિ મરણ જ્ઞાન થયુ એક દિવસની વાત છે . પુત્રએ પિતાના બાપના શ્રાદ્ધ નિમિત્તે આ સુવરને મારી નાખ્યું ત્યાથી મરીને ફરીથી પિતાના એજ ઘરમાં સર્ષ થયે આ ભવમાં પણ તેને જાતિ સ્મરણ જ્ઞાન થયું પુત્રએ પિતાના ઘરમા આમ તેમ ઘુમતા સર્ષને ત્યારે જે ત્યારે તેને મારી નાખે મરીને ત્રીજા ભવમાં પોતાના પુત્રના પુત્ર (પૌત્ર) તરીકે જન્મે પિતાએ તેનું નામ અદત્ત રાખ્યું આ અવસ્થામાં પણ તેને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન થયુ આથી તેણે મૌનવ્રત ધારણ કરી લીધું પહેલા ભવમાં જે મારી પુત્રવધૂ હતી તે આ ભવમા મારી માતા થઈ છે તે કેવી રીતે હુ માતા કહીને બોલાવું જે મારે પુત્ર હતા તે અત્યારે મારા બાપ થઈ ગયેલ છે તેથી હવે તેને પિતા તરીકે કેમ સબંધન કરૂ? એમ મનમાં વિચાર ·३८० उत्तराभ्ययनसचे एकदा चतुर्मानधराः स्थविरा. स्वानोपयोगेन मूक विनाय त पति- वोधयितु तत्र शिष्यपरिवारैः सह समाएना , तैश्च मूकगृहे द्वो श्रमणौ प्रेषिती तोकेन मूकस्य पुरवः स्थपिरशिक्षिता गाथा पठिता । "वावस ! फिमिणा ? मूअन्वयेण पडिपज्ज जाणिउ धम्म । मरिऊण सूअरोरंग, जाओ पुत्तस्स पुत्तोत्ति ॥ १॥" मूकभाव (गुगापन ) रसना ही अच्छा समझा। माता पिता ने अपने पच्चे की जय ऐसी स्थिति देखी तो उसकी मृकता दूर करने के लिये उन्होंने अनेक प्रयत्न किये, परन्तु उसकी मूकता दूर नही हुई, इसलिये लोगों ने उसका नाम " मूक' रख दिया, और इसी नाम से उसे बुलाने लगे। एक समय कि बात है कि चार ज्ञान के धारी स्थविर मुनि अपने ज्ञानोपयोगसे उस मूक की परिस्थितिको जानकर उसे प्रतियोधित करनेके लिये वहा शिष्यमडलीसहित आये। उन्होंने उस मूकके घर पर दो मुनियों को भेजा। उनमेसे एक मुनिने उस मूक के आगे स्थविरशिक्षा से युक्त एक गाथा पढ़ी । वह गाथा इस प्रकार है- तावस ! किमिणा मूअन्वयेण पडिवज्ज जाणिउ धम्म । मरिऊण सूअरोरग, जाओ पुत्तस्स पुत्तो ति॥१॥ કરીને તે બાળકે મૂગાપણુ રાખવાનું ચોગ્ય માન્યુ માતા પિતાએ જ્યારે બાળકની આ સ્થિતિ જોઈ ત્યારે તેનું મૂગાપણુ દૂર કરવા માટે અનેક પ્રયત્ન કર્યો પરંતુ તેનું મૂગાપણુ દૂર ન થયુ આથી લોકેએ તેનું નામ “મૂગો” રાખ્યું અને એજ નામથી તેને બોલાવવા લાગ્યા એક વખત ચાર જ્ઞાનના ધારી વિરે પિતાના જ્ઞાનના ઉપયોગથી મૂગાની પરિસ્થિતિ જાણીને તેને પ્રતિબંધિત કરવા માટે શિષ્ય મડળી સાથે ત્યાં પધાર્યા તેઓએ આ મૂગાના ઘેર બે મુનિઓને મોકલ્યા આમાથી એક મુનિએ આ મૂગાની આગળ રવિરની શીખવેલી એક ગાથા ગાઈ તે ગાથા આ પ્રકારની છે तावस ? किमिणा ? मूअवयेण, पडिवज्ज जाणिउ धम्म । मरिऊण सूअरोरग, जाओ पुत्तस्स पुत्तोत्ति ॥१॥ આ ·? प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा १५ अरतिपरीपहजये अर्हद्दत्तदृष्टान्त ३८१ छाया-तापस ! किमनेन मूकनतेन प्रतिपद्यस्त्र ज्ञाला धर्मम् । मृत्वा सूकर उरगो जातः पुनस्य पुन इति ॥ १॥" भूकस्ता गाथा श्रुत्वाऽऽश्चर्यं गतस्तो प्रणम्य पृच्छति - भाद्भिरेतत् कथ ज्ञातम् ? तो ब्रूतः-इहोद्यानेऽस्मद्गुरवः समवसृतास्ते खलु जानन्ति । ततोऽसौ मूकस्ताभ्यां अमणाभ्या सह गत्वा नगरोद्याने स्थविराणा वन्दन कृत्वा तद्देशना श्रुत्वा श्रावको भूत्वा मूकत्व परित्यक्तवान् । इतश्च कृतजातिमदः पुरोहितपुरजीनदेवः कृताभलिः सन् महाविदेहे तीर्थकर- समीपे पृच्छति-भगवन् । किमह सुलभपोधिस्तदितरो वा' भगवता प्रोक्तम्-त्व दुर्लभमोधिकोऽसि । देवः पुनरपृच्छत्-इत च्युतः सन् कुत्राहमुत्पन्नो भविष्यामि ? इस गाथा को सुनकर मूक को वडा भारी आश्चर्य हुआ। उसने उन दोनों को नमस्कार कर पूज-आपने हमारी सूअर की पर्याय से लेकर यहा तक की समस्त परिस्थिति कैसे जानली? उन्होंने कहा कि इस नगर के उद्यान मे हमारे गुरु महाराज पधारे हुए हैं वे तुम्हारी इस समस्त स्थितिको जानते हैं। मूकने जब यह सुना तो वह उन दोनों मुनियों के साथ उद्यान मे आया। उसने सब मुनियों को नमस्कार एव वदन किया । पश्चात् उनसे धर्मका उपदेश सुनकर श्रावक हो गया और मूकता का परित्याग कर दिया । जातिमद करने वाला जो पुरोहितपुत्र का जीव था कि जो मरकर देव की पर्याय से उत्पन्न हुआ था उसने हाथ जोड कर महा- विदेह क्षेत्र मे तीर्थंकर श्री सीमधर स्वामी के पास ऐसा प्रश्न किया આ ગાથા સાભળીને તે મૂગાને ભારે આશ્ચર્ય થયું. તેણે આ બન્ને સ્થવિરેને નમસ્કાર કરીને પૂછ્યું, “તમેએ મારી સુવરની સ્થિતિથી માંડીને આજ સુધીની સમસ્ત પરિસ્થિતિ કેમ જાણું? તેઓએ કહ્યું કે, “આ નગરના બગીચામાં અમારા ગુરુ મહારાજ પધાર્યો છે અને તે તમારી સઘળી બીના જાણે છે” મૂગાએ જ્યારે આ જાણ્યું ત્યારે તે અને મુનિઓની સાથે બગીચામાં આવ્યા, અને તેણે બધા મુનિઓને નમરકાર અને વદના કરી ત્યાર પછી તેમની પાસેથી ધમને ઉપદેશ સાંભળીને તે શ્રાવક બની ગયા અને મગાપણાને છોડી દીધુ જાતિમાં કરવાવાળા પુરોહિત પુત્રને જીવ જે મરીને દેવની પર્યાયમા ઉત્પન્ન થયે હતે તેણે હાથ જોડીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં તીર્થ કર શ્રીમધર સ્વામી ની સમક્ષ એ પ્રશ્ન કર્યો કે, “હે ભગવત! હું સુલભબધી છુ કે દુર્લભ બોધી છું ?” ભગવાને જવાબમાં કહ્યું કે, તમે બધી છે દેવે ફરી પ્રશ્ન ·332 કેટર उचगाभ्यपमरणे भगवता कथितम्-कौशाम्बीनगर्या मूभ्राता भरिष्यसि । धर्ममाप्तिश्च मूकादव तव भविष्यति । इत्येव भगाद्वचन श्रुत्वाऽसौ देवस्त प्रणम्य कौशाम्बीनगर्यो मूकोपान्तिकमागत्य तस्मै बहुद्रव्य दत्ता मोक्तान्-स्वर्गात मच्युतस्य मम जन्म वन्मावर्गर्भे भविष्यति, तदा तस्या कालेऽप्यानदोहदो भविष्यति । तदर्य सर्वर्तु फलानाम्राक्षः कौशाम्याः समीप एस पवस्य निर्जनप्रदेशे मया रोपितः । यदा सा बदोहदाकुलाऽऽन याचते तदा तस्या. पुरस्त्वया पाच्यम् । यदि जनि- प्यमाण पालक मा ददासि, तदाऽऽम्रफलमानीय तुभ्य ददामि । कि हे भगवान् ! में मुलभगोधि ह कि दुर्लभयोधि ह' भगवान ने इसके उत्तर में करा कि तुम दुर्लभगोधि हो। देव ने पुनः प्रश्न किया कि मैं यहां से च्यवकर कहा उत्पन्न रोऊँगा भगवान ने कहा कि कौशाम्बी नगर में मूक के भाई रोगे। वरा तुम्हें धर्म की प्राप्ति मूक से ही होगी। इस प्रकार भगवान् की वाणी सुनकर चर देव उन्हें नमन कर के कौशाम्नी नगरी में मूक के पास आया और उसे बहुत सा द्रव्य देकर कहने लगा कि मैं स्वर्ग से च्यवकर तुम्हारी माता की कुक्षि में जन्म धारण करूगा । उस समय उसे अकाल में आम खाने का दोहला उत्पन्न होगा। उस दोहले की पूर्ति के लिये सर्वस्तुओं में फल देने- वाला आम का वृक्ष मैंने पहिले से ही कौशाम्बी नगरी के समीप के पर्वत के निर्जन प्रदेश में आरोपित कर दिया है। जिस समय वह दोहद से आकुलित होकर आम की याचना करे तो तुम उससे ऐसा कहना कि जो बालक उत्पन्न होगा उसे यदि तुम मुझे देना अगीकार करो तो मै तुम्हें लाकर आम देता है। કર્યો હું અહિથી ચવીને કયા ઉત્પન્ન થઈશ? ભગવાને કહ્યું કે, કોશાબી નગરીમાં મૂગા ભાઈ થઈશ ત્યા તમને ધમની પ્રાપ્તિ મૂગથી થશે આ પ્રકારની ભગવાનની વાણી સાંભળીને તે દેવા નમરકાર કરીને શાબી નગરીમા તે મૂગાની પાસે આવ્યા અને તેને ખૂબ દ્રવ્ય દઈને કહેવા લાગ્યા કે હું સ્વર્ગથી અવીને તમારી માતાની કુખે જન્મ ધારણ કરીશ એ વખતે તેને અકાળે કેરી ખાવાનો ભાવ (દેહ) ઉત્પન્ન થશે આ દેહદની સફળતા માટે સર્વ રૂતુઓમ ફળ દેનાર આબાના વૃક્ષને પહેલેથી જ કૌશાબી નગરીની પાસે આવેલા પર્વતના નિજન પ્રદેશમાં મે વાવી દીધેલ છે જયારે તે દેહદથી વ્યાકુળ થઈને કેરીની માગણી કરે ત્યારે તારે તેને, એ પ્રમાણે કહેવું કે, જે બાળક જન્મે તેને મને સેપવાનું સ્વીકારે તે હું તમને કેરી લાવી આ ·दारा बताये प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा १५ अरतिपरीपहजये महत्वदृष्टान्त एवमुक्ता तव माता यदि गर्भस्थपुत्रदान स्वीकुर्यात् तर्हि तस्यै त्वया मद्दशि- वाऽऽम्रफल दातव्यम् । जातस्य मम यथा जैनधर्ममाप्तिभवेत् तथा प्रयत्नस्त्वया कर्तव्यः । एवमुक्त्वा स पुरोहितपुरजीनदेवो गतः । अन्यदा कदाचिदसौ देवो देवलोकाच्च्युतस्तस्या गर्भे समुत्पन्नः, तदा तस्या आम्रदोहदः समुत्पन्नः। मूकेन पूर्वोक्तव्यवस्था कारयित्वाऽम्रदोहदः पूरितः । पुत्रो जातः। तस्याईदत्त इति नाम मातापितृभ्यां कृतम् । तदनन्तरमसौ मूक स्त बालसोदर लालयन् साधूना समीप तद्वन्दनार्थं नयति, परन्त्वसौ दुर्लभवोधि- तुम्हारी माता जर तुम्हारे इस कथन को मजूर कर ले अर्थात्- गर्भस्थ पुत्र का तुम्हे देना स्वीकार कर ले-तो तुम उसके लिये मेरे हुए आम के वृक्ष से आम लाकर दे देना । तथा तुम इस प्रकार का प्रयत्न भी करते रहना कि जिस से मुझे जैनधर्म की प्राप्ति हो। इस प्रकार कह कर वह पुरोहित के पुत्र का जीव देव तिरोहित हो गया। किसी समय अपनी आयु के समाप्त होने पर यर स्वर्गलोक से च्यवकर मूक की माता के गर्भ में अवतरित हो गया । उस की माता को आम खाने का दोहला उत्पन्न हुआ। मूक ने पूर्वोक्त व्यवस्था करया --कर उस के आम के दोरले की पूर्ति की । पुत्र का जन्म हुआ। उसका नाम अर्हद्दत्त रक्खा गया । अहद्दत्त को जो कि अपना वालसोदर या मूक ने बडे चाव से लाड प्यार से रखा । कभी २ यह उसे साधुओ के समीप भी बदना कराने के लिये ले जाता था, परन्तु यह ता दुर्लभ- તમારી માતા જ્યારે તમારી આ માગણીને મજુર કરે અર્થાત ગર્ભમાં રહેલા પુત્રને તમને સેપી દેવાને સ્વીકાર કરે ત્યારે તમારે મે તમને બતાવેલા આબાના વૃક્ષ ઉપરથી કેરી લાવીને તેને આપવી તથા તમારે એવા કરતા રહેવું કે જેનાથી મને જૈનધર્મની પ્રાપ્તિ થાય આ પ્રમાણે કહીને તે પુરેહિત પુત્રને જીવ-દેવ અલેપ થઈ ગયે કેટલાક સમય બાદ પિતાના આયુષ્યની સમાપ્તિ થવાથી તે દેવ સ્વર્ગલેકથી અવીને મૂળાની માતાના ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયા તેની માતાને કેરી ખાવાનું મન થયું મૂગાએ પહેલેથી જ વ્યવસ્થા કરીને તેની કેરી ખાવાની ઈચ્છાને પૂર્ણ કરી સમય જતા પુત્રને જન્મ થયે તેનુ અહદત્ત નામ રાખવામાં આવ્યું અદત્ત કે જે પિતાને ના ભાઈ થતું હતું તેને મૂગાએ ખૂબ લાડપ્યારથી રાખે કઈ કઈ વાર તે તેને સાધુઓની પાસે વેદના ફરવા માટે લઈ જતું હતું પરંતુ આ તે પ્રકારના પ્રયત્ન ·उत्तराभ्ययनको त्वेन साधून दृप्या रोदिति । परमायाल प्रतियोधितोऽप्यसो न बोपि लभते । ततस्तदाता मूकः प्राजितो भूत्वा सयम परिपाल्य देवलोक गतः । अथ तेन मूाजीपदनासी दुर्लभगोधिलिकः प्रतिपोधार्य जलोदरल्यापि युक्तः कृतः, स्वय च वैद्यरूप छत्वा तत्समीपमागत्याह-जह सर्वरोगोपशमन करोमि । जलोदरी पदति-मम जलोदरपाधि प्रशमय । येनोक्तम्-असाध्योऽय तब रोगः, तथापि वत्प्रतीकार करोमि, यदि ममापधमोत्थलक सन्धे समारोप्य मामनुगच्छसि। जलोदरिणोक्तम्-एपमस्तु । ततो वैद्येन स जलोदरी निर्व्याधिः कृतः । योधि था, इसलिये साधुओं को देगते ही रोने लग जाता। इस प्रकार पाल्य अवस्था से प्रतियोधित करने पर भी यह गोधि को प्राप्त नहीं कर सका । इसके बाद उसके पडे भाई मुमने दीक्षा धारण कर ली और सयम का पालन कर अन्तमें घर देवलोक में जा कर उत्पन्न हो गया। अपने सहोदर को प्रतियोधित करने के लिये मूक के जीव देव ने उमके शरीर में जलोदर की व्याधि उत्पन्न कर दी। यह उसने इस लिये की कि देखे यह दुर्लभयोधि कैसे है । तथा स्वय वैद्य का रूप ले कर उसके पास आ कर कहने लगा कि मैं समस्त रोगों को दूर करने का इलाज करता है । उस जलोदरी चालक ने कहा कि ठीक है आप मेरे इस रोग का इलाज करें। वैद्य ने प्रत्युत्तर में कहा कि यद्यपि तुम्हारा यह रोग असाध्य है तो भी इस शर्त पर प्रयत्न करता है कि यदि तुम मेरे इस कोथले को कि जिस में औषधिया भरी हैं अपने कधे पर દુર્લભ બેધી હતો એટલે સાધુઓને જોઈને રેવા લાગી જતે આ પ્રમાણે બાલ્યાવસ્થાથી જ તેને પ્રતિબંધિત કરવા છતા પણ તે બેધને પ્રાપ્ત કરી શકયા નહી આ બાદ તેના મોટાભાઈ મૂગાએ દીક્ષા ધારણ કરીને, સયમનું પાલન કરીને, આતમા દેવ લેકમાં ઉત્પન્ન થયે પોતાના સહોદરને પ્રતિબંધિત કરવા માટે મગાના જીવ દેવે તેના શરીરમાં જદરની વ્યાધિ ઉત્પન્ન કરી તે વ્યાધિ એટલા માટે ઉત્પન્ન કરી છે, જે તે ખરે કે તે દુર્લભ બધી કે છે? પછી પિતે વૈદ્યનું રૂપ લઈને તેની પાસે આવીને કહેવા લાગ્યા કે, સમસ્ત રેગોને નિવારવાને ઈલાજ મારી પાસે છે તે જળદરવાળા બાળકે કહ્યું કે, આપ મારા આ રોગને ઈલાજ કરે વૈદે પ્રત્યુત્તરમાં કહ્યું કે જે કે તમારે આ રેગ અસાધ્ય છે તે પણ એવી શરત ઉપર પ્રયત્ન કરૂ કે, તમે મારા આ કોથળાને જેમાં ઔષધીઓ ભરી છે તેને તમારા કાધ ઉપર રાખીને મારી પાછળ ·प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा० १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्त ३८५ अध तेन वैधेनौपधकोत्थलकस्तस्मै वाहनाय समर्पितः। स चाहद्दत्तः कोत्थलकमुत्थाप्य स्कन्धोपरि वहन् वैद्यपृष्ठतश्चलति । तथा स कोत्यलको देवमा ययाऽतीवभारकारकः संजातः, तेनाविभारेण स श्रान्तोऽपि तमुत्सृज्य गन्तु न शक्रोति, चिन्तयति च-अह वचनबद्धोऽस्मि, कथमिम भार परित्यजामि, कोत्थलक वहतो ममैवत्पृष्ठतो गमनेन पुनर्जलोदरव्याधिन स्यादतो वज्रसार तुल्यमिव भार वहन् यदह खनो भवामि तन्मे योग्य भवतीत्येव विचिन्त्य स कोत्थलक वहन् वैधमनुगच्छति । रख कर मेरे पीछे२ चलो तो। जलोदरी ने कहा इस में कौन सी बड़ी यात है। यह मेरा कोथला उठायेगा' ऐसा जानकर वैद्य ने इलाज के बारा उसको व्याधिमुक्त कर दिया। वैद्यने अपना औषधि का कोथल उठा कर चलने के लिये दे दिया । अर्हद्दत्त उस कोषले को कन्धे पर रख कर वैद्य के पीछे२ चलने लगा। कोथला देव की माया से ले जाते ले जाते मार्ग में बहुत वजनदार बन गया। उससे वह बहुत थक गया। परन्तु फिर भी उसकी हिम्मत उसे छोड़कर आगे जाने की नहीं हुई। विचारने लगा कि मैं वचन पद्ध हो चुका हूं अतः अब इस भार को कैसे छोड़सकता है। तथा यदि कोथले को लाद कर इस वैद्य के पीछे जो न चलू तो फिर जलोदर हो जानेकी आशका है, अतः जैसे भी बने वन- समान भारी इस कोथले को लेकर ही चलने में श्रेय है, चाहे मेरे शिर के पाल भी क्यों न घिस जायँ । इस प्रकार विचार कर वह कोथले को सिर पर लिए हुए वैद्य के पीछे २ चलता रहा। પાછળ ચાલે જળદર વાળાએ કહ્યું કે, તેમાં કઈ મોટી વાત છે કે साभार કોથળે ઉઠાવશે” એવું જાણું ને વૈદે ઈલાજ દ્વારા તેને વ્યાધિમુક્ત કરી દીધા વરે પિતાની ઔષધીને કોથળો ઉઠાવીને ચાલવા માટે તેને આ અદત્ત તે કોથળાને કાધ ઉપર રાખીને વેદની પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યા કે દેવની માયાથી ચાલતા ચાલતા માર્ગમા ઘણે વજનદાર બની ગયે, આથી તે ઘણું જ થાકી ગએ અને આગળ ચાલવાની તેનામાં હિમત ન રહી છતા પણ તે વિચારવા લાગ્યું કે હું વચનથી બ ધાયેલ છુ માટે હવે આ ભારને હું કેવી રીતે છેડી શકુ? અને જે કેળાને ઉપાડીને હુ આ વૈદ્યની પાછળ પાછળ ન ચાલુ તે ફરી પાછો જળદરને ઉપદ્રવ થઈ જવા સંભવ છે જેમ બને સમાન ભારે આ કેથળાને ઉપાડીને ચાલવામાં જ શ્રેય છે માથાના વાળ ઘસાઈ જાય તો પણ મારે કેળાને ઉપાડીને ચાલવું જોઇએ આ પ્રકારના વિચાર કરી માથા ઉપર કેથળે લઈને વૈદ્યની પાછળ પાછળ ચાલી રહ્યો તેમ વજી મારા ·उत्तरायवर्ग 'एफदा समायिको यस्त मुनिसनिधौनीया दावि गदिल दीक्षा गृहासि, तर्हि त्या मुञ्चामि । स भाराकान्तो वदति ग्रहीष्याम्या दीनाम् । ततोऽसौ मायिक वैधस्तस्मै दीक्षा पदाप्य स्वयं देवलोक गतः । देवे स्वस्थान गते स 'दुर्लभगोषि त्वादरतिपरीपहेणाभिभूतः सन् सयम त्यक्तु समुपत । ततो देयेनारधिना शास्त्रा पुनरपि तथैव जलोदर त्या द्यरूपेणागत्य पुनरसी प्रतियोधितः । पुनर्गते च दो 'परीपहाभिभूतेन तेन दीक्षात्यागो मनसि भृतः । तदाऽसौ वैद्यरूपो देवस्तृतीय चार प्रतियोग्य ते स्थिरोफरणार्थमईदत्तसमीप एव तिष्ठति । ... 'अय वर मायिक वैद्य उस जलोदरी को मुनि के पास ले गया और कहने लगा कि यदि तुम दीक्षा धारण करलो तो मैं तुम्हें छोड़ द् । भार से हेरान रोकर उसने विचार किया कि- अच्छा है दीक्षा लेने से इस वजन को उठाने के दु.ग्य से तो यच जाऊँगा' और बोला दीक्षा ही ले लूगा। वैद्य उसको सयम दिला कर अपने स्थान देवलोक को चला गया । देव को अपने स्थान पर गया हुआ जानकर वह दीक्षा का परित्याग करने को उद्यत हुवा । देवने पुनः उसे जलोदर रोग से पीडित किया और वैद्य के रूप से आकर प्रतियोधित किया। फीर भी वह अरतिपरीपर से उद्विग्न होकर सयम छोडने की इच्छा करने लगा। फिर भी देव आकर उसको प्रतियोधित किया, और " यह सयम में स्थिर बना रहे " इस ख्याल से वह देव स्वय इसके पास रहने लगा। એ મયાધારી ઑવ એ જળદરવાળાને મુનિની પાસે લઈ ગયા અને કહેવા લાગ્યા કે જે તમે દીક્ષા ધારણ કરી લે તે હું તમને છોડી દઉ ભારથી હેરાન બનેલા તેણે વિચાર કર્યો કે ઠીક છે દીક્ષા લેવાથી આ વજનને ઉઠાવ- વાના દુખથી તો બચી જઈશ' આમ વિચારી તેણે કહ્યું કે ભલે! હુ દીક્ષા લઈશ તે પછી તેને દીક્ષા અપાવીઘ પિતાના સ્થાને દેવલોકમા ચાલ્યા ગયા દેવને પિતાના સ્થાન ઉપર ગયેલા જાણીને તે દીક્ષા પરિત્યાગ કરવા તૈયાર થયો દેવે ફરીથી તેને જળદરના રોગથી પીડિત બનાવ્યું અને વૈદ્ય સ્વરૂપથી આવીને પ્રતિ બાધિત કર્યો ફરીથી તે અરતિપરીષહથી ઉગ પામીને સયમ છેડવાની ઈચ્છા કરવા લાગ્યો ફરી પાછા દેવે આવીને તેને પ્રતિબોધીત કર્યો અને “આ સંયમમા સ્થિર બની રહે એવા ખ્યાલથી તે દેવ પિતે તેની પાસે રહેવા લાગ્યા ·३८७ . प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्त एकदा. स देवो मनुष्यवेषेण तृणभारं गृहीला कस्मिश्वित् मज्वलति ग्रामे पविशति, तदा सयमारति कुर्वन्नईदत्तमुनिः माह-ज्वलति ग्रामे तृणभार नयन् कथ प्रविशसि ? कि. मूढोऽसि ? देवेनोक्तम्-त्व तु, महामूढोऽसि, यतः सकलकल्याण; कारण सयम विहाय क्रोधमानमायालोमवहिप्रज्वलिते सकलानर्थकरे गृहवासे पुनः पुनर्यिमाणोऽपि प्रवेष्टुमिच्छसि । स एतद्वचन श्रुत्वाऽप्यरतिं सर्वथा न मुञ्चति । एक दिन की बात है कि वह देव मनुष्य का वेप,धारण कर, घास का, गहा लेकर एक गांव में कि जिसमे आग लगी हुई थी जाने लगा। उस समय अरतिभाव को धारण करने वाले उस अद्दत्त मुनि ने उस से कहा कि तुम कितने मूर्ख हो जो आग से जल रहे इस ग्राम में घास का भारा लेकर जा रहे हो । इस स्थिति में तो कोई मूर्ख भी इस गांव में घास का भारा लेकर जाने को तैयार नहीं हो सकता है, अत तुम्हारे जैसे समझदार व्यक्ति को ऐसा काम करना इस समय सर्वथा अनुचित, है । अहद्दत्त मुनि की इस बात को सुनकर देव ने कहा कि -परोपदेश मे पाडित्य प्रदर्शन करने वाले दुनिया में अनेक मनुष्य हैं तुम भी उन्ही में से एक हो । मैं तो समझता हूँ कि मेरी अपेक्षा अधिक मूर्ख तुम हो जो कल्याण के कारणभूत इस ग्रहण किये हुए सयम मे अरतिभाव धारण करते हुए क्रोध, मान, माया एव' लोभ-रूपी अग्नि से प्रज्वलित एव सफल अनों के उत्पादक ऐसे गृहस्थाश्रम में जाने के लिये वार२ मना करने पर भी सयम छोडने की इच्छा करते हो । એક સમય તે દેવે મનુષ્યને વેશ ધારણ કરીને ઘાસની ગાસડી લઈ એક ગામમાં કે જ્યાં આગ લાગી હતી ત્યાં જવા લાગ્યા તે સમયે આરતી ભાવના ધારણ કરવાવાળા તે અહદત્ત મુનિએ તેમને કહ્યું, કે, તમે કેવા મૂર્ખ છો કે, આગથી બળી રહેલા ગામમાં ઘાસને ભાર લઈને જાવ છે? આ સ્થિતિમાં તે કઈ મૂખ પણ તે ગામમા ઘાસને ભારે લઈને જવાની તૈયારી ન કરે માટે તમારા જેવી સમજદાર વ્યક્તિએ એવું કામ કરવું આ સમયે સર્વથા અનુચિત છે અહંદત્ત મુનિની આ વાતને સાંભળીને દેવે કહ્યું કે, પારકાને ઉપદેશ આપવામા પડિતાઈનું પ્રદર્શન કરવાવાળા દુનિયામાં અનેક મનુષ્ય છે તેમાના તમેએક છે હુ તે સમજુ છું કે મારી અપેક્ષાએ તમે અધિક મૂખ છે જે કલ્યાણના કારણભૂત એવા લીધેલા સયમમાં અરતી ભાવ ધારણ કરીને, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ રૂપી અગ્નિથી પ્રજવલિત એવા સકળ અનર્થોના ઉત્પાદક એવા ગૃહસ્થાશ્રમમાં જવા માટે વાર વાર મના કરવા છતા પણ નયમ છેડવાની ઈચ્છા કરે છે આ પ્રમાણે તે દેવના ·३८८ अन्यदा कदाचित् तेन सह पुरः पुरअलमसो देवः पन्थान विहाब कर फाकीर्णेनोत्सनाटी गच्छति । ततोऽमा दुर्लभबोधिरहतः साग्रह वदति नपान हित्या कथमुत्पथेन गच्छसि ?। देवेनोक्तम्-त्वमपि विशुद्ध मोक्षमार्ग परित्यज्यापि व्याधिरूपे फण्टकाकीर्णे ससारमार्गे कस्माद् वासि ? एवमुक्तोऽप्यईइतो पोधिमल ध्या वदति-कस्त्वम् । ततो देवः स्वपूर्वमरसम्बन्धिन मूकरूप दर्शयित्वा पार- हे भ्रातः ! शृणु, भवता पूर्वजन्मनि देवभव प्राप्य मम निगदितम्-यदा स्वर्गा इस प्रकार उस देव के वचन सुनकर अहंइत्त मुनि अरतिपरीपर को सर्वधा नहीं त्याग सका । देवने और भी उपाय उसे समझाने के लिये किये जैसे कोई एक दिन जय अईदत्त बाहर जा रहे थे तब देव भी इनके आगे २ चलने लगा और रास्ता छोड़कर कुरास्ते जाने लगा। वह मार्ग कण्टकाकीर्ण था एव अटवी की ओर जानेवाला था। उसकी इस प्रकार चाल देखकर अर्हवत्त मुनि ने कहा कि तुम कैसे आदमी हो जो मार्ग का परित्याग कर कुमार्ग से जा रहे हो । तर देव ने भी अर्हहत्त से कहा कि तुम भी कैसे आदमी हो जो विशुद्ध मोक्षमार्ग का परित्याग कर आधिव्याधिरूप कटकों से आकीर्ण ससारमार्ग में जाने को तैयार हो रहे हो। इस प्रकार जब देव ने कहा तो वह अहंइस कहने लगा कि-सच तो कहो तुम कौन हो । देवने अर्हदत्त की इस प्रकार बात सुनकर अपना पूर्वभवसवधी मूक रूप दिखा कर कहा-हे मित्र । सुनो आपने पूर्वभव में देवभव प्राप्त कर मुझ से कहा था कि यदि मैं વચન સાંભળીને પણ અહદ મુનિએ અરતિપરીષહનો ત્યાગ સથાન કર્યો દેવે બીજા પણ ઉપાય તેને સમજાવવા માટે કર્યો જેમ કોઈ એક દિવસ અહદત બહાર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે દેવ પણ તેની આગળ આગળ ચાલવા લાગ્યા અને રસ્તે છોડીને રસ્તે જવા લાગ્યા તે માર્ગ કાટાથી ભરેલ હતું અને ઘેર જગલ તરફ જ હતા તેની આ પ્રકારની ચાલ ઈને અહદ મુનિએ કહ્યું તમે કેવા માણસ છે કે માર્ગને ત્યાગ કરી કુમાર્ગે જઈ રહ્યા છે ત્યારે દેવ પણ અહદને કહ્યું કે, તમે પણ કેવા આદમી છે કે, વિશુદ્ધ મોક્ષ માર્ગને પરિત્યાગ કરી આધિ વ્યાધિ રૂપ કાટાઓથી ભરેલા સ સારમાગમા જવાને તૈયાર થઈ રહ્યા છે દેવે કહ્યું એટલે અદા કહેવા લાગ્યા કે સાચુ કહો તમે કોણ છો? દવે અહદત્તની આ વાત સાંભળીને પિતાના પૂર્વભવ સબધી મૂગાનું સ્વરૂપ દેખાડીને કહ્યું કે, હે મિત્રો સાભળે આપે પૂર્વભવમા દેવ ભવ પ્રાપ્ત કરી મને - હતું કે, रे ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्त स्मच्युत स्याम् , तदा तव सहोदरभ्राता भविष्यामि, वतस्त्वया सुरालयगते- नाऽप्यह जैनधर्म प्रवियोधनीयः, इति त्वद्वचन मया स्वीकृतम् , अतस्त्या मतिवो- धयितुमहमत्रागतोऽस्मि, तस्माद् धर्म स्वीकृत्य मुहुर्मुहुररति मा सेनस्व, इत्येव मूकदेववचन निशम्याईदत्तोऽब्रवीत्-पूर्वभवेऽह देव आसमित्यत्र कि ममाणम् १ ततो मूकदेवस्तद्विश्वासार्थ देवभवे तेन रोपितमानक्ष प्रदी सर्व पूर्वस्त्तमवदत् । ततस्त- स्य जाविस्मरणमभूत् । तेनाऽस्य चारित्रदृद्धता जाता । अस्य पूर्वमरतिः, पचात्सय- मे रतिः समुत्पन्ना। एवमन्यैरपिमुनिभिररतिपरीपहस्तन्निराकरणेन सोढव्यः॥१५॥ देवभव से च्युत हुआ तो तुम्हारा सहोदर होऊगा, इसलिये तुम देवलोग में देव होते हुए भी मुझे जैनधर्म का प्रतिरोध देना । तुम्हारे इस कथन को उस समय मैंने स्वीकार कर लिया था। इसलिये मेरी प्रतिज्ञा के अनुसार मैं तुम्हें प्रतियोधित करने के लिये यहा आया हुआ हूं, अतः सयमको अगीकार कर फिर उस में चार चार अरति का सेवन नहीं करना चाहिये । इस प्रकार मूक देव के वचन सुनकर अहहत्त ने कहा कि इस में क्या प्रमाण है कि मै पूर्वभव में देव था। मूकदेव ने अर्हद्दत्तकी पात सुनकर उसके विश्वास के लिये देवभव में आरोपित आम्रवृक्ष को दिखलाकर समस्त पूर्व का वृत्तान्त कह दिया । इस सय को सुनकर उसे जातिस्मरण हो गया। इससे इसके चारित्र में दृढता आगई। इस का साराश यही है कि देखो अहद्दत्त को पहिले चारित्र में अरति थी पश्चात् प्रतियोधित होने पर उसे चारित्र मे रति आ गई इस बात को દેવ ભવથી યુત થઈશ તે તમારો સહેદર બનીશ આ માટે દેવ લકમાં રહેવા છતા પણ તમે મને જૈનધર્મને પ્રતિબંધ આપતા તમારે એ કથનને મે એ સમયે સવીકાર કરી લીધું હતું જેથી મારી પ્રતિજ્ઞા અનુસાર હું તમને પ્રતિબંધિત કરવા માટે અહિ આવ્યો છુ આથી સયમને અગિકાર કરી તેમાં વાર વાર અરતિનું સેવન ન કરવું જોઈએ આ પ્રકારે તે મૂગા દેવના વચન સાંભળીને અહદત્તે કહ્યું કે આમાં કયું પ્રમાણ છે કે, હું પૂર્વભવમાં દેવ હવે મૂગા દેવે અદત્તની વાત સાંભળીને તેને વિશ્વાસ માટે દેવ ભવમા ઉગાડેલું આમ્રવૃક્ષ દેખાડીને અગાઉનું સઘળું વૃત્તાત કહી સંભળાવ્યુ આ બધુ જોઈ જાણીને તેને જાતિ સ્મરણ થયુ આને સારાશ એ છે કે અહદત્તને પહેલા ચરિત્રમા અરતિ હતી પછી પ્રતિબંધિત થવાથી તેના ચરિત્રમાં રતિ આવી આ વાતને જાણીને ·- + ३९० उचगव्ययवरे अरतिसगारे लीपमिलापः स्यादतः बीपरीपहजय प्राइ:- मूलम्-संगो एस मणुस्साणं, जाओ लोंगमि इथिओ । जैस्स एया परिणाया, सुकैड तस्स सामण ॥१६॥ छाया-सग एए मनुष्याणा, याः लोक नियः । यस्य एताः परिमाताः, मुकत तस्य श्रामण्यम् ॥ १६॥ टीका-'सगो' इत्यादि। लोके अस्मिन् ससारे याः खियः सन्ति, एप मनुष्याणा-पुरुषाणा संगम सगच्छतेधशीभवति जीवो.यस्मात् स सगोम्बन्धनम्-यथा मृगाणा धन वागु रादि, यथा या मक्षिकाणां लेप्मसगो बन्धन तथा पुरुषाणा स्त्रियो पन्धनमित्यर्थः। स्त्रियो हि हारभावादिमिः पुरुषाणा विपयासक्तिलक्षण रागमुत्पादयन्ति, रागोन जानकर, सब मुनियों को चाहिये कि वे आते हुए अरतिपरीपह को निवारण कर सयम में रति रखे ॥१५॥ अरति के सद्भाव मे मुनि को स्त्रीपरीपह. उत्पन्न होने का सभव है.इस लिये अब सूनकार आठवें स्त्रीपरीपजय को कहते हैं-- सगो एस' इत्यादि अन्वयार्थ-(लोगमि-लोके.) इस ससार में (जाओ इथिओ-याः स्त्रिया) जो स्त्रिया हैं (एस मणुस्साण सगो-एपः मनुष्याणा सगः) यह मनुष्यो,का बन्धन है । जिस प्रकार मृगों का वधन वागरा-जाल-आदि, मक्षिका का वधन श्लेष्म आदि है उसी प्रकार स्त्रिया भी पुरुषो का बधनरूप हैं, क्यों कि ये स्त्रिया हाव, भाव,आदि से, पुरुषो मे विषया- सक्तिरूप राग उत्पन्न करती हैं। तद्विपयक राग की उत्पत्ति होने पर સઘળા મુનિઓએ જાણવું જોઈએ કે, આવેલ અરતિપરીષહને નિવારી સયમમાં રતિ રાખે, જે ૧૫ અરતિના સદ્ભાવ મુનિને સ્ત્રી પરીષહ ઉત્પન્ન થવાને સંભવ છે તેથી सूर मामा स्त्री परीष छतवानु ४-छे सगोएस-या मन्पयार्थ-लोगमि-लोके मा ससारमा जाओ-इथिओ-या स्त्रिय रे नियो छे, एस. मणुस्साण सगो-एप मनुष्याणा सग त मनुष्यानु मन छ म મૃગેનુ બ ધન જાળ આદિ માખીઓનુ બધા ગળફા આદિ છે, તે પ્રકાર ચિઓ પણ પુરૂને બધનરૂપ છે કેમ કે સ્ત્રિઓ હાવભાવ આદિથી પુરૂષમા વિષયાસક્તિ રૂપ રાગ, ઉત્પન્ન કરે છે, તે વિષયરોગ ઉત્પત્તિ થવાથી પુરૂષ તેને વશીભૂત બની જાય છે .

·a " प्रियदर्शिनी टोका अ०२ गा १६ खीपरीपहजय' त्पत्तौ च तद्वशीभूताना पुरुषाणा नरकनिगोदादिदुर्गतिकसंसारपात , तस्मात् स्त्रिय पुरुषाणां उन्धनमिति व्यपदेशः । अतः किं कर्तव्यमित्याकादक्षायामाह-'जस्स' इत्यादि। यस्य-अत्र सम्बन्धसामान्ये पष्टी, येन मुनिनेत्यर्थः, एताः स्त्रियः परिज्ञाता: परि-सर्वथा ज्ञाताः ज्ञ-परिक्षयाऽस्मिन् भवे परभवे चानन्तदुःखकारणतया विज्ञाताः प्रत्याख्यानपरिक्षया च परिवर्जिताः, तस्य मुनेः श्रामण्यं चारित्रम् , अत्र श्राम- 'प्येन सह परिपाल्यपरिपालकभानसम्मन्धे पष्ठी। सुकृत-सुष्ठु आचरित भवति, सफल भवतीत्यर्थः ॥१६॥ पुरुप उनके वशीभूत हो जाता है । उनके वश मे हो जाने से उसका नरक निगोद आदि दुर्गतिरूप ससार मे पतन अवश्यभावी है। इस लिये ये स्त्रिया पुरुषों का वधन है । इसलिये (जस्स-यस्य ) जिस मुनि दारा (ण्या परिणाया-एताः परिजाताः) ये सर्वथा ज्ञ-परिज्ञा से इस भव मे तथा परभव में अनत दुःखों के कारणरूप जानकर प्रत्याख्यान- परिज्ञा से परिवर्जित कर दी जाती हैं (तस्स सामण्ण सुकड-तस्य श्रामण्य सुकृतम् ) उस मुनि का साधुपना सफल है। भावार्थ-जिस प्रकार मृगादि पशुओं को पकड कर रखने के लिये वांगुरा (जाल ) आदि बन्धन प्रसिद्ध है क्यों कि इन द्वारा पर- तन्त्र किये वेस्वतन्त्र विहार से रहित हो जाते हैं, और अनेक प्रकार की यातनाएँ सहन करते हैं इसी प्रकार पुरुषों का वधन ये स्त्रियां हैं। इनके वश में पड़ा हुआ प्राणी परतन्त्र होकर अपनी स्वन्तवता-चारित्र તેના વશ થવાથી તેનું નરક નિગદ આદિ દુર્ગતિ રૂપ સંસારમાં પતન अपश्य मावि छ भाटे निम्मा ५३धान मन छ, २॥ भोट जैस्स-यस र भुनितारा एयापरिण्णाया-एता परिज्ञाता थे सपथाश-परिक्षाथी साल તથા પરભવમાં અનત ૬ ખેના કારણ રૂપ જાણીને પ્રત્યાખ્યાન પરિજ્ઞાથી परिव ४वाभा मा छ 'तस्स 'सामण्ण सुकड-तस्य प्रामण्य सुकृतम् એવા મુનિનું સાધુ પશુ સફળ છે ભાવાર્થ–જે પ્રકાર મૃગ આદિ પશુઓને પકડી રાખવા માટે જાળ આદિ બધી પ્રસિદ્ધ છે કેમ કે, તેના દ્વારા પરતત્ર કર્યાંથી તે વતત્ર વિહારથી રહિત બની જાય છે અને અનેક પ્રકારની યાતનાઓ સહન કરે છે આ રીતે પુરૂષોનુ બ ધન સ્ત્રીઓ છે તેના વશમા પટેલે પ્રાણ પરત બનીને ·३९४ Taराम्ययन अय मार-धर्ममर्यादानुवर्ती मुनि:-त्रीणामप्रत्यगमस्थानासितविभ्रमा याचित्तविक्षेपकारिणीशष्टाः कदाचिदपि न चिन्तयेत् , नापि कामबुद्धया मोध मार्गकर्दमकल्पासु तासु च पुरपि निक्षिपेत् किंवात्मानमेर पयालोचयेत्। एव स्त्री परीपहजयः स्यादिति । अत्र दृष्टान्तः प्रदर्यते- द्वादशतीयकरसासुपूज्यशासने चम्पानगया तशीयो रूपलावण्यसम्पमा, सुजातसद्दिसुन्दर , शगिसौम्याफार , इष्ट., इष्टरूपः, कान्तः, कान्तरूपः, भियः, इस का भाव यह है-धर्म मर्यादा अनुवर्तन करने वाला मुनि चित्त को विक्षिप्त करने वाली स्त्रियों के अग, प्रत्यग की आकृति का, तथा उनकी हासी आदि क्रियाओं का एव हाव विभाव आदि विलासों का कभी भी विचार तक न करे, और न मोक्षमार्ग में कर्दमस्वरुप इनको विकारदृष्टि से देखे । जहा तक हो मुनिका यही कर्तव्य है कि वह अपनी आत्मा का जिस तरह से कल्याण होता रहे, तथा जिन विचारधाराओं से वह अहर्निश अपने गृहीत पथ पर अग्रगामी बना रहे, इस प्रकार का ही प्रयत्न साधु को करते रहना चाहिये । यही अपनी पर्यालोचना है। दृष्टान्त-बाहर वें तीर्थकर श्री वासुपूज्य स्वामी के शासन काल में चम्पानगरी मे इन्ही का वशज लावण्यपूर नामका एक राजा रहता था। वह सुजातसर्वाङ्गसुन्दर-अर्थात् आकार से सर्वाङ्ग सुन्दर था, આને ભાવાર્થ એ છે કે-ધર્મ મયદાનુ અનુવર્તન કરવાવાળા મુનિ ચિત્તો વિક્ષિત કરવાવાળી ચિઓના આગ ચગની આતિનું તથા તેની હાંસી આદિ ક્રિાએ, અને હાવભાવ આદિ વિલાસને કદી વિચાર સુદ્ધા પણ ન કરે મોક્ષમાર્ગમાં કમસ્વરૂપ એવી આ ભાવનાને વિકાર દ્રષ્ટિથી ન જુએ એનું કર્તવ્ય છે કે, જ્યાં સુધી બની શકે ત્યા સુધી પિતાના આત્માનું કલ્યાણ થતું રહે અને જે વિચારધારાઓથી તે હરહમેશ પિતે ગ્રહણ કરેલ માર્ગ ઉ અગગામી બની રહે આ પ્રકારને જ વિચાર પ્રયત્ન સાધુએ કરે જોઈએ એ જ તેમની પાચના છે દાત–બારમા તીર્થંકર શ્રી વાસુપૂજ્ય સ્વામીના શાસનકાળમાં ચપ નગરીમા તેમના જ વશના લાવણ્યપૂર નામના એક રાજા રાજ્ય કરતા હતા ते सुजातसर्वाासु दर अर्थात् माथी सवा सुर ता, ते समाना મનોરથ પૂર્ણ કરવાવાળા હેવાથી બધાને જ હતા, તેમની આકૃતિ મનહર .

·- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा०१७ स्त्रीपरीपद्दजये लावण्यपूरमुनिदृष्टान्त ३२५ प्रियरूपः, मनोज्ञः, मनोज्ञरूपः, सौम्यः, सुभगः, प्रियदर्शन , सुरूपोः लावण्यपूर- नामको नृप आसीत् । असौ नृपः सुभूमनामास्य वासुपूज्यतीर्थकृत्मयमगणधरस्य समीपे धर्मदेशना श्रुत्वा दीक्षितो जातः । स चैकदा भिक्षाचर्या पर्यटन् पावरगृह मत्वा वेश्यागृह प्रविष्टः, तत्र सा काम- वह सकल समाज का मनोरथ पूर्ण करनेवाला होने से सब को इष्ट था, इसकी आकृति मनोहर होने से इष्टरूप या, तथा वह सवका सहायक होने से कान्त अभिलपणीय था । वह कान्तरूप रूप से भी कान्त कम- कमनीय था। वह सब जनो के उपकार करने में परायण होने से सबके लिये प्रिय था । वह रूप से भी प्रिय होने से प्रियरूप या। सर के हित- कारी होने से वह मनोज्ञ था । इसके देखने वाले के लिये यह चित्ता- कर्पक होने से मनोज्ञ रूप था। दुखियों का दुःख दूर करने वाला होने से मनोऽम सरके मन मे वसने वाला था। सकल जनमन के अनुकूल आकृति वाला होने से मनोऽमरूप था, इसलिये वह सौम्य-भद्र स्वभाव होने से समस्त जन का आह्लादक था। तथा कल्याण मार्ग पर चलने वाला होने से सुभग था । वह प्रियदर्शन या अर्थात् जो व्यक्ति इसे एकवार भी देख लेता तो पुनः उसे देखनेकी लालसा उस के बनी रहती थी । वह सुरूप-लावण्य की राशि से भरपूर था। राजा ने मुभूम नाम के गणधर के पास जो वासुपूज्यतीर्थ कर के प्रथम गणधर थे धर्मदेशना सुनकर दीक्षा धारण करली । હેવાથી હતા તથા તેઓ બધાને સહાય કરવાવાળા હોવાથી વત્ત અભિ- લષણય હતા તે જાન્ત રૂપથી પણ કાત-કમનીય હતા તેઓ દરેક મનુષ્ય પર ઉપકાર કરવામાં પરાયણ હોવાથી દરેકને પ્રિય હતા તે રૂપથી પણ પ્રિય હોવાથી કિચન હતા દરેકના હિતચિતક હેવાથી તે મોા હતા તેમને જેનારને તેઓ ચિત્તાકર્ષક હોવાથી મનોસણા હતા, દુ ખીઓના દુ ખ દર કરવાવાળા હોવાથી મનોમ અર્થાત્ દરેકના મનમાં વાસ કરવાવાળા હતા સકલ જનમનની અનુકૂળ આકૃતિવાળા હોવાથી મનોડમહિર હતા, એ માટે તેઓ સેન્ચ સ્વભાવ હોવાથી સમસ્તજનના આહ્લાદક હતા તથા કલ્યાણ માર્ગ પર ચાલવાવાળા હોવાથી ગુમ હતા તેઓ પ્રિયદર્શનીય હતા, અર્થાત જે કોઈ તેને એકવાર જુએ તે ફરીથી તેને જોવાની લાલસા ઉત્પન્ન થયા કરતી તે सुरूप- રૂપલાવયથી ભરપૂર હતા રાજાએ સુભમ નામના ગણધરની પાસે કે જે વાસુપૂજ્ય તીર્થ કરના પ્રથમ ગણધર હતા તેમની ધર્મદેશના સાભળીને દીક્ષા ધારણ કરી લીધી ·३२६ उत्सराप्ययनरने मञ्जरीनाम्नी वेश्या जाण्यपूरमुर्मनोहर योरुपलावण्यसस्थानादिक विलोक्य मोहिता जाता । अब सा लापण्यपूरमुनि मणम्य झटिति द्वारदेशमागस्य सर्वाणि निर्गमद्वाराणि पिधाय पुनस्तस्य समीपमागत्य सानुराग पश्यन्ती सस्मितं वदति- महात्मन् ! स्वल्पमेन काल मानन विष्टन, यागनिक्षामानयामि । तद्विनयवचन निशम्य लावण्यपूरमुनिस्तयतिष्ठति । सा च गृहाभ्यन्तरगता मुनिसगमामिलाषिणी मिक्षोपयोगिरस्तुग्रहणव्याजेन नृत्पन्तीर भाने चलन्ती, बाहुविक्षेपैः एक समय की बात है कि जन ये भिक्षाचरी के लिये निकले तो वे श्रावक का घर जानकर वेश्या के घर में आहार पानी के लिये पहुच गये। वरा वेश्या ने जय इन्हें आया हुआ देखा तो वह इन पर इनके सुन्दरातिमन्दररूप को देखकर मोहित हो गई । वेश्या का नाम काममजरी या । अब क्या या रूप का निधान जर घर के भीतर स्वय आ गया है तो उसने विचार किया कि यह वापिस न हो जाय इस ख्याल से उठ कर उसने शीघ्र ही याहिर निकल ने के जितने भी द्वार थे वे सय द्वार बद कर दिये । पश्चात् वह उन मुनिराज के पास आई और सानुराग उनकी ओर निहार कर मुस्कराती मुस्कराती कहने लगी कि-हे महात्मन् ! आप कुछ देर तक यहा ठहरिये-जब तक मैं भिक्षा लेकर आती हू। मुनिराज उसके विनीत वचन सुनकर वे वही पर ठहरे रहे और वह मुनि के साथ सगम की अभिलाषा से घर के भीतर रही हुई आहार पानी लाने के बहाने से मकान मे ऐसी चलने लगी कि जैसे मानो नाचती हो। कामराग के प्रकट એક સમયની વાત છે કે, જ્યારે તે ભિક્ષા માટે બહાર નીકળ્યા ત્યારે શ્રાવકનું ઘર જાણીને એક વેશ્યાના ઘરમાં આહાર પાણી માટે જઈ ચડ્યા જ્યારે વેશ્યાએ મુનિને આવેલા છે ત્યારે તે તેના રૂપલાવણ્યને જોઈ તેના ઉપર મોહિત બની ગઈ વસ્થાનું નામ કામ જરી હતુ રૂપનું નિધન જ્યારે ઘરની અંદર આવેલ હતું પછી બાકી રહે ? એણે વિચાર કર્યો કે, મુનિ પાછા ન ફરી જાય એ વાતના ખ્યાલથી ઉઠીને તેણે તરત જ બહા નીકળવાના જેટલા રસ્તા હતા તે બધા બધ કરી દીધા પછી તે મુનિરાજની પાસે આવી અને વિવેકપૂર્વક હસતી હસતી સામે આવી અને મુનિરાજની સામે જઈ કહેવા લાગી કે હે મહાત્મન ! આપ થોડીવાર રોકાઈ જાવ ત્યાં હું ભિક્ષા લઈને આવુ છુ મુનીરાજ તેના વિનીત વચન સાંભળીને દરવાજા પાસે ઉભા રહ્યા અને તે વેશ્યા મુનિરાજની સાથે સગમની અભિલાષાથી ઘરની અદર ચાલી ગઈ આહારપાણ લાવવાના બહાને તે મકાનમાં એ રીતે ચાલવા ·३९७ प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १७ स्त्रीपरीपहजये लावण्यपूरमुनिदृष्टान्त मावरणपसनापगमन्यक्तीकृताङ्गमत्यद्गाच्छादनपरा कामराग प्रदर्शयति । भोगाभि लापप्रकाशक मदनधनु कल्पभृकुटिविलाससहकृतशिथिलारुणनयननिपातैलावण्यपूर- मुनेमनो हरन्तीय, रूपयौवनसौन्दर्यसम्पन्नसुकुमाराङ्गलीलाप्रदर्शनपरा कोक्लिो रावमधुरस्वरेण गायति । तदनु तनुनूतननिविधवर्णचित्रितरुचिरवसनाञ्चल- स्फालन प्रकुर्वती भूपणध्वनिमनोहरैश्चरणमचारणैमुने समीपमागत्य सा भृङ्गावलि- समाश्लिप्टकमलायमानलावण्यभरविद्योतितसुपुष्टरागोपगतकपोलपालो समाल- म्बिवालकावलिविभूपितसमुज्जृम्भमाणादना भुजादिनिजगागाणि मोटयन्ती स्मरमदोन्मादेनापहृतकृत्याकृत्यविवेकविज्ञाना गद्गदसरेण मुनिमभ्यर्थयति काम करने के अभिप्राय से अपने अग एव प्रत्यङ्ग को साडी के गिर जाने के उल से प्रकट कर फिर उन्हें वार२ ढकने लगी। मानों मुनि के मन को हरती हो इस प्रकार वह उनके ऊपर, भोगाभिलाप सूचक एव काम के धनुप जैसी भ्रकुटी के विलास के साय२ कुछ२ झुके हुए अरुण नयनो के विक्षेपो से प्रहार करने लगी। रूप, यौवन, एव सौन्दर्य से सपन्न अपने सुकुमार अगोकी लीला के प्रदर्शन मे तत्पर बनी हुई उसने फिर कोकिल के शब्दसमान मीठे स्वर से गाना गाना भी प्रारभ कर दिया । पश्चात् शरीर पर पहिरे हुए नवीन वहुमूल्य रग विरगे वस्त्र के अचल को हिलाती एव भूषणों की ध्वनि से मनोहर पैरो को ठुमक ठुमक कर रखती हुई वह मुनि के समीप आकर गद्गद स्वर से कहने लगी। करते हुए उसे जरा भी सकोच जो नहीं हुआ उसका कारण इसके ऊपर चढा हुआ काम का उन्माद था, इससे कृत्य और अकृत्य का विवेक विलुप्त हो चुका था। भोरो से युक्त कमल जिस લાગી કે, જાણે તે નાચતી હોય કામરાગ પ્રગટ કરવાની ઈચ્છાથી પિતાના દરેક આગ પ્રત્યગને સાડીના પડી જવાના બહાનાથી પ્રગટ કરી ફરીથી તે શરીરને વાર વાર ઢાઢવા લાગી જાણે મુનિના મનને હસ્તી હોય! આ પ્રકારે તે મુનિ ઉપર, ભોગવિલાસના સૂચક એવા કાનના ધનુષ જેવી ભ્રકુટિના વિલાસની સાથે સાથે નયનોના બાણ રેડવા લાગી રૂપ, યૌવન અને સૌદર્યથી સંપન્ન પિતાના સુકુમાર અગોની લીલાના પ્રદર્શનમાં તત્પર બનેલી તે વેશ્યાએ કેડિલા જેવા મીઠા સ્વરથી ગાયન ગાવાની શરૂઆત કરી પછી શરીર ઉપર પહેરેલા નવીન રંગબેરગી વસ્ત્રોના છેડાને હલાવતી તેમજ ઘરેણાઓની ધ્વનીથી મનહર પગોથી હુમક ઠુમક નાચતી તે મુનિની સામે આવીને તે ગગ૬ સ્વરે કહેવા લાગી, વિહેતી વખતે તેને જરા પણ સકેચ ન થયે તેનું કારણ તેના ઉપર કામના ઉન્માદની છાયા ફેલાઈ ગઈ હતી આથી કૃતાકૃત્યના ભાનને વિવેક તે ચુકી ·। की ये पहाडी नदिया है जो शीघ्र ही शुष्क हो जाती हैं । हजारों હું આ સમયે કામવરથી પીડાઈ રહી છુ આથી દયા કરી આ કામવરને उत्तराध्ययमस्वे भोगाय-"महात्मन् । कामभरभरेण सतलमिद मदद्गमधुना, दयस्व मम वाप शान्त्यै " इत्यादिविविधमार्थनापचनििधकामचेप्टाभिम सा मुनि चारित्राच्या लयितु प्रवृत्ता । तदा मुनिश्चिन्तयति- गणिकाखियो हि खलु नाम्नाऽवला.१, कार्येण सालाः२, प्रकृतिविषमाः ३, फपटप्रेमगिरिनद्यः ४, अपराधसहस्रगृहाः ६, प्रभा (उत्पत्तिस्थान ) शोकस्य ६, विराजित होने से ठीक ऐसा ही सुन्दर मालूम पड़ता था । मुख की प्रकार सुन्दर मालूम पड़ता है उसका मुखकमल भी केशपक्ति से कपोलपाली लावण्य के प्रकर्ष से चमक रही थी। ललाई को लिये हुए थी। काम के आवेश से यर क्षणर में जभाई लेती और क्षणर में आलस्य मोड़ती हुई बोली-महात्मन् ! मेरा यह शरीर इस समय कामज्वर से सतप्त हो रहा है । अतः दया करो और इस कमज्वर को शान्त करो । इत्यादि विविध प्रार्थना के वचनो एव अनेकविध काम की चेष्टाओ से उसने मुनि को उनके पवित्र चारित्र से चलायमान करने के लिये कोशिश की, परन्तु मुनिराज ने उस समय भी यही विचार किया कि- ये वेश्या स्त्रिया केवल नाम से ही अयला हैं कार्यसे नही१ । कार्य में तो ये बड़ी भारी सवल हैं। प्रकृति से ये विपम होती हैं। कपट प्रेम अपराधों की ये स्थान है ५ । शोक की उत्पत्ति का ये स्थानभूत हैं ६। ગઈ હતી ભમરાથી ગુજતુ કમળ જે રીતે સુદર દેખાય છે તેવી રીતે એનું મુખ કમળ પણ કેશ પકિતથી વિરાજીત હોવાથી એવુ જ સુંદર દેખાતું હતુ તેના મોઢા ઉપરની તાલીમ લાવણ્યથી ચમકી રહેલ હતી કામના આવેશથી એ ક્ષણ ક્ષણમાં અટકતી અને આળસ મરડતી બેલી મહાત્મ શાત કરે ઈત્યાદિ વિવિધ પ્રાથના વચનથી તેમજ અનેકવિધ કામચેષ્ટાથી તેણે મુનિને તેના પવિત્ર ચારિત્રથી ચલાયમાન કરવાની કોશિષ કરી આ સમયે મુનિરાજે એ વિચાર કર્યો કે – આ વેશ્યા સ્ત્રીઓ કેવળ નામથી જ અબળા છે, કાર્યથી નહી ૧ કાર્યમાં તે એ ઘણી ભારે સબળ છે ૨ પ્રકૃતિથી એ વિષમ હોય છે ૩ પહાડની નદીઓ જેવી છે, જે વહેલી સુકાઈ જાય છે ૪ હજારે અપરાધોનું એ સ્થાન છે એ શોકની ઉત્પત્તિને જગાવનાર છે ૬ બળને વિનાશ કરનાર કપટ પ્રેમની એ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा १७ सीपरीपरुजये गणिकास्त्रीदोपा ५६ ३९९ पिनाशो पलस्य, (पलहारकत्वात् ) ७, मुना (वधस्थान) पुरुपाणाम् ८, नाशो लज्जायाः-(लज्जारहितत्वात् , अस्याः सगे पुरुषस्य लज्जानाशाच्च) ९, मूलम- विनयस्य १०, गृह मायानाम् ११, खनिपरस्य १२, भेदो मर्यादानाम् , (सयमम- र्यादाया विनाशहेतुत्वाव) १३, आश्रयो रागस्य, (आश्रय. स्थान) १४, गृह दुश्चरित्राणाम् १५, स्खलनाः ज्ञानस्य १६, विध्वसन ब्रह्मचर्यस्य १७, विश्नो- धर्मस्य १८, गरिः साधनाम् ( मोक्षमार्गसाधकाना चारित्रमाणविनाशकत्वात् १९ पण ब्रह्मचारिणाम् २०, कारण कर्मरजसः २१, अर्गला मोक्षमार्गस्य २२, भवन दुर्गुणस्य २३, मत्तगजनन्मदनपरनशाः २४, व्याघीवद् दुष्टहदयाः २५ तृणच्छन्न- कूपवद् अभकाशान्तःकरणाः २६, कारीपाग्निवदन्तर्दहनशीलाः २७, अन्तर्दुष्टव- बल को विनाश करने वाली हैं 31 पुरुपों के मन की हत्या करने के लिये ये वधस्थान है ८ । लज्जा की विनाशक है ९ । अविनय की ये मूल कारण है १०। माया का तो यहा खजाना ही भरा रहता है ११ । वैर विरोध आदि जितने भी अनर्थ दुनिया में होते है उन सब में ये प्रधान रहा करती है अतः ये उनकी खान है १२। सयममर्यादा का भग करने वाली है १३ । राग का ये स्थान है १४ । दुश्चरित्रो की तो ये पेटी है १५ । ज्ञान की स्खलना करनेवाली है १६ । ब्रह्मचर्य की आखे कैसे फोडी जाती है इस बात मे ये बडी होशियार होती है १७ । धर्म की विघ्नभूत है १८ । साधुओं के लिये शत्रुसमान है १९ । ब्रह्मचारियो के लिये दुपणरूप है २० । कर्मरज की कारण २१, एव मुक्तिमार्ग की ये आर्गला हैं २२ । ये दुर्गुणो के भवन हैं २३ । मत्तगजराज के समान हैं २४ । व्याघ्री के समान दुहृद्यवाली हैं २५ । तृण से ढके हुए कूप के समान ह २६ । करीपाग्नि के समान अन्तर्दहन છે ૭ પુરૂના મનની હત્યા કરનાર એ વધસ્થાન છે ૮ લજાને નાશ કરનાર છે૯, અવિનયનુ એ મૂળ છે ૧૦ માયાને તે એ ખજાનો છે ૧૧ વૈર વિરોધ આદિ જેટલા અનર્થ દુનિયામાં છે તે સઘળા અનર્થોનું ઉદગમ સ્થાન છે ૧૨ આથી તે એ અનર્થોની ખાણ છે, સયમમર્યાદાને ભગ કરનાર છે ૧૩ રાગનું એ સ્થાન છે ૧૪ દુશ્ચરિત્રોની તો એ પેટી છે ૧૫ જ્ઞાનનો નાશ કરનાર છે ૧૬ બ્રહ્મચર્યની આખ ફડનારી છે ૧૭ એ મહા ચપળ હોય છે, ધર્મમા વિન કરાવનારી છે ૧૮ સાધુઓ માટે શત્રુ સમાન છે ૧૯ બ્રહ્મચારિઓ માટે કમરેજનું કારણ છે ૨૧ મુકિત માર્ગમાં અર્ગલા છે ૨૨ દુર્ગુણોની ખાણ છે ૨૩ મત ગજરાજ સમાન છે ૨૪ વાઘણ જેવી દયા વગરની છે ૨૫ ઘાસથી ઢંકાયેલા કુવા જેવી છે ૨૬ છુપા । २० ·३९८ की ये पहाडी नदिया है जो शीघ्र ही शुष्क हो जाती हैं । हजारों उत्तराध्ययमले भोगाय-" महात्मन् । कामपरभरेण मतामिद मदद्मधुना, दयस्व मम ताप शान्त्यै " इत्यादिविविधमार्थनापचनििधकामचेप्टाभिध सा मुनि चारित्राच्या लयितु प्रवृत्ता । तदा मुनिचिन्तयति- गणिकासियो हि खलु नाम्नाऽनला.१, कार्येण साला २, प्रकृतिविपमाः ३, फपटप्रेमगिरिनयः ४, अपराधसहस्रगृहाः ६, प्रभा (उत्पत्तिस्थान ) शोकस्य ६, प्रकार सुन्दर मालूम पड़ता है उसका मुसम्मल भी केशपक्ति से विराजित होने से टीक ऐसा ही मुन्दर मालुम पड़ता था । मुख की कपोलपाली लावण्य के प्रकर्ष से चमक रही थी । ललाई को लिये हुए धी। काम के आवेश से यह क्षणर में जमाई लेती और क्षण२ में आलस्य मोड़ती हुई बोली-महात्मन् ! मेरा यह शरीर इस समय कामज्वर से सतप्त हो रहा है । अत. दया करो और इस कमज्वर को शान्त करो । इत्यादि विविध प्रार्थना के वचनों एव अनेकविध काम की चेष्टाओ से उसने मुनि को उनके पवित्र चारित्र से चलायमान करने के लिये कोशिश की, परन्तु मुनिराज ने उस समय भी यही विचार किया कि- ये वेश्या स्त्रिया केवल नाम से ही अबला है कार्यसे नही१ । कार्य में तो ये बड़ी भारी सवल है। प्रकृति से ये विषम होती हैं। कपट प्रेम अपराधों की ये स्थान हैं ५ । शोक की उत्पत्ति का ये स्थानभूत हैं ६। ગઈ હતી ભમરાથી ગુજતુ કમળ જે રીતે સુદર દેખાય છે તેવી રીતે એનું મુખ કમળ પણ કેશ પકિતથી વિરાજીત હોવાથી એવુ જ સુંદર દેખાતું હતુ તેના મોઢા ઉપરની લાલીમા લાવણ્યથી ચમકી રહેલ હતી કામના આવેશથી એ ક્ષણ ક્ષણમાં અટકતી અને આળસ મરડતી બેલી મહાત્મ હુ આ સમયે કામવરથી પીડાઈ રહી છે આથી દયા કરી આ કામવરને શાત કરે ઈત્યાદિ વિવિધ પ્રાથના વચનથી તેમજ અનેકવિધ કામચેષ્ટાથી તેણે મુનિને તેના પવિત્ર ચારિત્રથી ચલાયમાન કરવાની કોશિષ કરી આ સમયે મુનિરાજે એ વિચાર કર્યો કે – આ વેશ્યા એ કેવળ નામથી જ અબળા છે, કાર્યથી નહી ૧ કામ તે એ ઘણી ભારે સબળ છે ૨ પ્રકૃતિથી એ વિષમ હોય છે ૩ પહાડની નદીઓ જેવી છે, જે વહેલી સુકાઈ જાય છે ૪ હજાર અપરાધ એ સ્થાન છે ૫ શેકની ઉત્પત્તિને જગાવનાર છે ૬ બળને વિનાશ કરનાર કપટ પ્રેમની એ ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ मा १७ सीपरोपहजये स्त्रीसङ्गनिषेध ४०१ ४७, परदोपप्रकाशिकाः ४८, अरज्जुकाः पाशाः ( रज्जुक विना वन्धनरूपाः) ४९, कृतपापपश्चातापवर्जिता ५०, अकार्यप्रवृत्तिशीलाः ५१, अनामका व्याधयः ५२, अरूपा उपसर्गाः (जनुकूलोपसर्गभूताः) ५३, चित्तविक्षेपकारिका ५४, अनभ्रका विद्युतः ५४, समुद्रवेगाः, (केनापि निरोद्धमशक्यत्वात् ५६ । उक्तश्च- न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यग्रसङ्गतः। योपित्सगाद् यथा पुसो यथा स्त्रीसगिसगतः ॥१॥ पदापि युवती भिक्षुर्न स्पृशेदारवीमपि । स्पृशन् करीर वध्येत करिण्या अगसगतः ॥ २॥ के दोपों को प्रकाशित करने वाली है ४८ । ये विना दोरी के पाशतुल्य है ५९ । किये हुए पापों के पश्चात्ताप से वर्जित ५०, एव अकार्य में प्रवृत्ति करने वाली होती है ५१ । विना नाम की ये व्याधियां है ५२। विना आकृति के उपसर्ग समान है ५३ । चित्तको विक्षेप करने वाली है ५४ाविना बादलों की ये विद्यत् है ५५। किसी से भी इनका वेग रोका नहीं जा सकता, इसलिये ये समुद्र के वेग जैसी हैं ५६ । कहा भी है- न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसगतः । योपित्सगाद् तथा पुसो, यया स्त्रीसगिसगत ॥१॥ पदापि युवती भिक्षुर्न स्टशेद्दारवीमपि । स्पृशन् करीव वव्येत, करिण्या अगसगतः ॥२॥ अर्थात्- -पुरुष को स्त्री के सग से तथा विषयविलासी के सग से जिस प्रकार का मोह और वन्ध होता है उस प्रकार का मोह और સ્વજનમા તેમજ મિન્નેમા છેદ ભેદ કરાવનારી છે ૪૭, બીજાના દેને પ્રકા શીત કરવાવાળી છે ૪૮, દેરી વગરના ફાસલા જેવી છે ૪૯, કરેલા પાપના પશ્ચાત્તાપથી દૂર રહેનારી છે ૫૦, અકાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરનાર હોય છે ૫૧, નામ વગરને એ રેગ છે પર, આકૃતિ વગરને ઉપસર્ગ છે પ૩, ચિત્તને વ્યગ બના- વનાર છે ૫૪, વાદળ વગરની વિજળી જેવી છે, કેઈથી તેને વેગ રોકી શકાતું નથીઆ કારણે તે સમુદ્રના વેગ જેવી છે કહ્યું છે કે न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्य प्रसगत । योपित्सगाद् तथा पुसो, यथा स्त्री संगिसगत ॥१॥ पदाऽपि युवति भिक्षुर्न स्पृशेदारवी मपि । स्पृशन् करीव वध्येत, करिण्या अग सगत ॥२॥ પુરૂષને ચિના સગથી તેમજ વિષય વિલાસીના સગથી જે પ્રકારને મહુ અને બંધ થાય છે, તે પ્રકારને મેહ અને બધ બીજાથી થતું નથી ·४०० - . उचराम्ययनले पपत्कुथितहदया:२८, सन्याघ्ररागानाहूर्तरागाः२९, समुद्रवीचिवलस्त्रमावाः३०) कृष्णसर्पवनिरनुकम्पाः ३१, सलिलान्निम्नगामिन्यः ३२, कृपणवदुचान हस्ताः ३३, नरकात् नासोत्पादिकाः ३४, दुप्टाचार दुर्दमाः ३५, बालवत् क्षण रुप्टतुष्टाः ३६, जन्धकारवद् दुष्प्रवेशा ३७, पिवल्लीपद् जनाश्रयणीयाः ३८, किंपाकफल्तुत्यमुखमधुरा. ३९, राक्षमीन भकाठचारिण्यः ४०, दुरुपचारा:४१, अगम्भीरा ४२, अविश्वसनीयाः ४३, भरतिकराः ४४, रूपसौभाग्यमद मत्ताः-(रूप-सुन्दराकृतिः, सौभाग्य-सकीर्तिपणादिरूप, मदो-मन्मथजगः, तैमत्ता ) ४५, भुनगगतिपत् कुटिग्वदयाः ४६, कुलस्वजनमित्रभेदनकारिकाः शील है २७ । भीतर के घार की तरह कुथित हृदयवाली है २८। सध्यारागसमान है २९ । समुद्र की तरङ्ग के समान चचल स्वभाव वाली है ३० । कृष्णसर्प के समान भयकर है ३१ । जल के समान नीचे की ओर जाने वाली हैं ३२ । कृपण की तरह उत्तान हाथोंवाली अर्थात हर समय 'लार-लाव करने वाली है ३३ । नरक के तुल्य कष्ट देनेवाली है ३४ । दुष्ट घोडे की तरह दुर्दम हैं ३५ । बालक के समान क्षण में रुष्ट व तुष्ट होनेवाली है ३६ । अन्धकार की तरह दुष्प्रविश्य है ३७ । विपल्ली की तरह आश्रय लेने योग्य नहीं हैं ३८ । किपाक फल की तरह आदि में मधुर है ३९ । राक्षसी की तरह अकाल मे चलने वाली हैं ४० । दुरुपचार ४१, अगभीर ४२, श्वसनीय ४३, और अरतिकर है ४४ । रूप, सौभाग्य तथा मद सदा उन्मत्त हैं ४५। सर्प की गति के समान कटिल मनवाली है ४६। कुल मे, स्वजन मे, एव मित्रों मे छेद-भेद करने वाली है ४७ । ચેતા છાણના અગ્નિ માફક બાળવાવાળી છે ર૭ અદરના ઘાના જેવી દુગ ધીમા કુથિત જેવા હૃદયવાળી છે ૨૮ દ્રના તરગોની માફક ચચલ સ્વભાવવાળી છે ૩૦ ૩૧ જળની માફક નીચે જનારી છે ૩૨ કુપણની માફક ઉત્તાન હાથવાળી અર્થાત્ હર સમય લાવ લાવ કરવાવાળી છે ૩૩ નરકના જેવા દુખ દેનારી છે ૩૪ દુષ્ટ ઘોડાના જેવી દુર્દમ છે ૩૫ બાળકની માફક ઘડીમા રીસાનાર અને ઘડીમા સનાર છે ૩૬ અધિકારના જેવી બીહામણી છે ૩૭ વિષવેલના જેવી આશ્રય લેવાય તેવી નથી ૩૮ કપાક ફળની માફક શરૂમ મધુર છે રાક્ષસીની માફક અકાળમા ચાલવાવાળી છે , દુરૂપચાર છે ૪૧, અગ ભીર છે ૪૨, અવિશ્વસનીય છે ૪૩, અરતિકર છે ૪૪ રૂ૫, સોભાગ્ય તથા મદથી સદા ઉન્મત્ત છે ૪૫, સપની ગતી સમાન કુટિલ મનવાળી છે ? अवि से दूसरों , સદાના રગ જેવી છે ૨૯ સમુ કાળા સ જેવી ભયંકર ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १७ स्रोपरीपद्दजये लावण्यपूरमुने परीपहा ४०३ भगिनि ! इदमब्रह्मचर्य महापुरुषैरनावरित, जन्मजरामरणदायफ कावरपुरुषसेवित पमादबहुल तपःसयमविघ्नभूतमधर्मद्वारम् , पङ्कपनकपाशनाल्तुल्यम् । अस्य खल अब्रह्मचर्यस्य फलविपाकोनरकनिगोदाधनन्तदुग्वरूपो महादारणः, पल्योपमसाग- रोपमकालेनाप्यमुच्यमानाऽशातवेदनारूपा, तस्माद् विरम्यतामस्मात्पापाचरणात् , फिर अपनी अमृततुल्य वाणी से समझाना प्रारभ किया । कहा-हे देवानुप्रिये ! तुम क्या करने के लिये उद्यत हो रही हो । तुम्हें क्या मालूम नहीं है कि कुशीलसेवन का मार्ग महापुरुषों से अनाचरित है। इस मे ऐसा कोई भी लाभ नहीं है जो आत्मा को हितकारक हो । इस से जन्म जरा एव मरण व कष्टों को भोगने के सिवाय कुछ नहीं मिलता है। ब्रह्मचर्य में जो कायर हैं वे ही इसमे आनद मानते है । ये विपयभोग प्रमाद्वरल एव तप तपा सयम के पालन में प्रयल अन्तरायस्वरूप है। अधर्म के प्रधान मार्ग है। यह कुशीलसेवन पक- कीचड, पनक-काई तथा जाल के समान है। अर्थात् इसमें मनुष्य गड़ जाता है, फिसल जाता है, और वध जाता है। इस अब्रह्मचर्य सेवन का फल जीवों को नरक निगोद के अनत दारुण दुखों के भोगने के रूप में प्राप्त होता है। इसके सेवन के फलस्वरूप अशातवेदनाएँ पल्योपम सागरोपम तक भोगनी पडती हैं, इस लिये इस पापाचरण से विरक्त होने में ही આર ભ , અને કહ્યું હે દેવાનુપ્રિયે તુ શુ કરવા માટે પ્રવૃત્ત બની છે ? તને શુ ખબર નથી કે, કુશલ સેવનને માર્ગે મહાપુરૂષે આચરવા યોગ્ય નથી. તેમાં કેઈ એ લાભ નથી જે આત્માને હિતકારક હય, એનાથી જન્મ, જરા અને મરણના દુખો ભેગવવા સીવાય બીજુ કાઈ મળતુ નથી બ્રહ્મચ મા જે કાયર હોય છે તેજ આમા આનદ માને છે આ વિષય પ્રસાદ પ્રબળ અતરાય સ્વરૂપ છે અધર્મને પ્રધાન માર્ગ છે, આ કુશીલ સેવન કિચડ ખાઈ તથા જાળ સમાન છે અર્થાત- મનુષ્ય તેમા ગબડી જાય છે, ફસાઈ જાય છે, બધાઈ જાય છે આ અબ્રહ્મચર્ય સેવનનું ફળ છને નરક વિગેદના અનત દારૂણે ૬ ને ભેગવવાના રૂપમા પ્રાપ્ત થાય છે આના સેવનના ફળ સ્વરૂપ આશાતવેદનાઓ પલ્યોપમ સાગરેપમ સુધી ભેગવવી પડે છે માટે આ પાપાચરણથી વિરકત થવામા જ . ત૫ તથા સ યમના પાલનમાં ·કામવિહળ બનેલી તે વેશ્યાને પિતાની અમૃતતુલ્ય વાણીથી સમજાવવાને उत्तराष्पयन - अर्थात्-स्त्री धी के भरे हुए घडे के समान है और पुरुष प्रज्वलित જિ ઘીના ભરેલા ઘડા સમાન છે અને પુરૂષ પ્રજવલિત અગ્નિ સમાન આ પ્રકારે તે લાવણ્યપૂર મુનિરાજે વિચાર કર્યો વિચાર કરીને પછીથી ४०२ तथैव पुरुपसगः साध्वीनामपि । उक्तन- घृतकुम्भसमा नारी तप्तादारममः पुमान् । वस्माद् घृत च रहिं च, नेकन स्थापयेत् युधः ॥ १ ॥ इत्येव पिचिन्त्यासी सुधाधारासारया प्रवचनमारया गिरा ता प्रतिबोधयति । यन्ध दूसरे से नहीं होता है ॥ १ ॥ इमलिये मुनि को चाहिये की यह फाष्ट की पुतली को भी पैर से भी स्पर्श न करें, अगर स्पर्श करे तो जिस प्रकार हथनी के अगस्पर्श से हाथी पन्ध जाता है उसी प्रकार मुनि भी कामराग में वध जाता है ।। २ ।। इसी प्रकार साध्वियों के लिये भी पुरुषों का सग वर्जनीय है। क्यों कि-पुरुप का सग साधी के ब्रह्मचर्य के नाश में असाधारण हेतु है। कहा भी है- घृतकुम्भसमा नारी, तप्ताद्गारसमः पुमान् ।। तस्माद् घृत च वह्नि च, नैकत्र स्थापयेद् बुधः ॥ १॥ अनार के समान है । इसलिये विद्वान् को चाहिये कि घृत और अग्नि को एक जगह नहीं रक्खे । इस प्रकार उन लावण्यपूर मुनिराज ने विचार किया। विचार करने के पश्चात् काम से अति विहल बनी हुई उस वेश्या को उन्हों ने માટે મુનિઓએ લાકડાની પુતળીને પગથી પણ સ્પર્શ ન કરવો જોઈએ કાર કે, સ્પર્શ કરવાથી જેમ હાથી હાથણના અગસ્પર્શથી બધાઈ જાય છે, એજ રીતે મુનિ પણ કામ રાગમાં બધાઈ જાય છે કહ્યું છે કે આ પ્રકારે સાદ્ધિએને માટે પણ પુરૂષને સગ તજ યોગ્ય છે, કારણ કે પુરૂષો સગ સાવિને બ્રહ્મચર્યના નાશમાં અસાધાર હેતુ છે કહ્યું પણ છે- धृतकुम्भसमा नारी, तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद् धृतच वहींच नैकत्र स्थापयेद् बुध ॥१॥ છે, માટે વિદ્વાને જાણવું જોઈએ કે ઘી અને અગ્નિને એક સ્થળે ન રાખે ·- प्रियदर्शिनी टीका म. २ गा १८ चर्यापरीपहजय ४०५ टीका-'एग' इत्यादि। लाढा-अय देशीयः शब्दः, लाहा मासुकैपणीयाहारेणात्मनिर्वाहको मुनिः परीपहान-भुत्पिपासादीन् अभिभूय-पिजित्य, ग्रामे अल्पजननिवासस्थाने, वा अथवा नगरे अाफारवेष्टितेऽपि, वा अथवा निगमेन्बणिग्जनस्थाने, वा अथवा राजधान्याम् राजस्थाने, उपलक्षणमेतत् तेन मडम्बादिपु वा, एषु ग्रामादिषु यत्र कुत्रापि स्थाने, एक. रागद्वेपरहिवः, यद्वा-योग्यसहायस्यालामे एका एकाकी, चरेदेव-अप्रतिनद्धविहारेण चर्या कुर्यादेर । मुनि को एक जगह रहते२ अरति आदि प्रसग प्राप्त हो सकता है इसलिये उसे ग्रामानुग्रामविहाररूप चर्या करनी चाहिये । इस प्रकार चर्याके करने से ही नौवें चर्यापरीपह पर विजय पाई जाती है, इसी यात को इस गाथा द्वारा सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'एग एव चरे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(लाढे-लाढः) 'लाढ' यह देशीय शब्द है । 'प्रासुक एपणीय आहार से अपना निर्वाह करने वाला मुनि' ऐसा इसका अर्थ है, अतः ऐसा मुनि (परीसहे-परीपदान ) क्षुत्पिपासा आदि परीपहों को (अभिभूय-अभिभूय) जीतकर (गामे वा नगरे वावि निगमे वा राय. हाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् ) थोडे जनों का जिसमें निवास है ऐसे ग्राम में, अथवा प्राकार से जो वेप्टित है ऐसे नगर में, अथवा व्यापारी जनोके स्थानभूत ऐसे निगम मे, अथवा राजा का जहा रहना हो रहा है ऐसी राजधानी मे, उपलक्षण से मडय आदि મુનિને એક જગ્યાએ રહેવાથી અરતિ વગેરેના પ્રસંગે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે તેથી તેણે એક ગામથી બીજા ગામ વિહાર રૂપી ચર્ચા કરવી જોઈએ આ પ્રકારની ચર્ચાને કરવાથી જ નવમા ચર્ચાપરીષહ ઉપર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે मा पातने सूत्र।२ मा २॥4॥ २॥ प्रदर्शित ४रे छे-एग एव चरे-धत्या मन्क्याथ-लादे-लाढ ” એ દેશીય શબ્દ છે “પ્રાસુક એષણીય આહારથી પોતાનો નિર્વાહ કરવાવાળા મુનિએ આનો અર્થ છે, એટલે આવા મુનિ परीसहे-परीपहान् क्षुत्पिपामा २६ परीपडाने अभिभूय-अभिभूय तीन गामे वा नगरे वावि निगमेवा रायहाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् થોડા માસે જેમા રહેતા હોય તેવા ગામમા, અથવા કોટથી ઘેરાયેલ હોય તેવા નગરમા, અથવા વેપારી અને જેમાં વાસ હોય તેવા નિગમમા, અથવા રાજા જ્યા રહેતે હેય તેવી રાજધાનીમા, ઉપલક્ષણથી મડબ આદિ સ્થાનમાં આવા , લાલ ·४०४ . एव मुनिश्चन शुया सा वेश्या दतमनोरया जाता, तदनन्तरमसौ कोषा शेन यष्टिमुष्टयादिभिर्ममणि गाहमहार कृतवती। तदाऽसौ मुनिनिर्गमनोपापमन- चलोक्य नमचर्य परिरक्षयन् वामुज्ज्वलोदना शुभाध्ययसायेन सहमानः पक श्रेणिमाल्टोऽन्तर्मुहते ना मामानः काल कला मोक्ष प्राप्तवान् । एवमन्यैरपि मुनिभिः स्त्रीपरीपह. सोदन्यः ॥ १७॥ एकत्र स्थितस्य मुनेररत्यादिमसद्गः स्यात् , अतो ग्रामानुग्रामविहाररूपा चर्या कार्यति चर्यापरणेनेर चर्यापरीपदः सोढव्य इत्पाद- मूळम् ऐग ऐव घेरे लाडे, अभिभूय परीसंहे । गोमे वा नंगरे वावि, निगमे वा रायहोणिए ॥१८॥ छाया-एक एव चरेत् लाटा, जभिभूय परीपहान् । ग्रामे गा नगरे पाऽपि, निगमे या राजधान्याम् ॥ १८ ॥ तेरा कल्याण है । इस प्रकार मुनि के वचनों को सुनकर वेश्या बड़ी लज्जित हुई । कोप के आवेश में आकर वह मुनिराज पर घोर उपसर्ग करने लगी। उन मुनि को यष्टिय मुष्टिआदि के प्रहारों से मर्म स्थलों में आघात पहुँचाया । मुनि महाराज ने वहा से निकलना चाहा परन्तु निकलने के जितने भी दरवाजे थे वे सब पहिले से ही बद किये जा चुके थे, अतः वहा से निकलने का जन उन्हें कोई उपाय नहीं सूझा तो अपने ब्रह्मचर्य की रक्षा में शुमाध्यवसाय से जीवन को समर्पित करते हुए उन्हों ने क्षपकश्रेणिपर आरोहण किया और अन्तर्मुहूर्त में केवल ज्ञान की प्राप्रि कर मुक्ति का लाभ कर लिया। इसी प्रकार अन्यमुनिजनों को भी इस स्त्रीपरीपह को जीतना चाहिये ॥ १७॥ તારૂ કલ્યાણ છે આ પ્રકારના મુનિના વચનને સાભળી વેશ્યા ખૂબ લજવાઈ ગઈ અને કોપના આવેશમાં આવીને તે મુનિરાજને ઘર ઉપસર્ગ આપવા લાગી મુનિના મર્મસ્થાનેમા મુઠીથી અને પગની લાતોથી આઘાત પહોચાડયો મુનિરાજે ત્યાંથી નીકળવા ચાહ્ય પર નીકળવાના જેટલા રસ્તા હતા તે પહે લેથી જ બધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા આથી એ સ્થળેથી નીકળવાને કઈ પણ માગ ન સુજે ત્યારે પિતાના બ્રહ્મચર્યની રક્ષા માટે તેમણે શુભ અધ્ય વસાયથી જીવનનું સમર્પણ કરીને પાણી પર આરોહણ કર્યું અને એ મુહૂર્તમાં કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરી મુક્તિનો લાભ લીધો આ રીતે અન્ય મુનિ જનેએ પણ સ્ત્રી પરીષહને છત જોઈએ છે ૧૭ | ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गो १८ चर्यापरीपहजय ५०५ टीका-'ग' इत्यादि । लाहा=अय देशीयः गन्दा, लाहा मासुकैपणीयाहारेणात्मनिर्वाहको मुनिः परीपहान् क्षुत्पिपासादीन् अभिभूय=विजित्य, ग्रामे अल्पजननिवासस्थाने, या अथवा नगरे फारवेप्टितेऽपि, वा अथवा निगमे वणिग्जनस्थाने, वा अथवा राजधान्याम् राजस्थाने, उपलक्षणमेतत् तेन मडम्मादिपु वा, एए ग्रामादिषु यत्र कुनापि स्थाने, एका रागद्वेपरहित., यद्वा-योग्यसहायस्योलाभे एका एकाकी, चरेदेव-अमतिबद्धविहारेण चर्या कुर्यादेव । मुनि को एक जगह रहते२ अरति आदि प्रसग प्राप्त हो सकता है इसलिये उसे ग्रामानुग्रामविहाररूप चर्या करनी चाहिये । इस प्रकार चर्या करने से ही नौवें चर्यापरीपह पर विजय पाई जाती है, इसी यात को इस गाथा द्वारा सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'एग एव चरे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(लाढे-लाढः) 'लाढ' यह देशीय शब्द है । 'प्रामुक एपणीय आहार से अपना निर्वाह करने वाला मुनि' ऐसा इसका अर्थ है, अतः ऐसा मुनि (परीसहे-परीपहान् ) क्षुत्पिपासा आदि परीपहों को (अभिभूय-अभिभूय) जीतकर (गामे वा नगरे वावि निगमे वा राय- हाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् ) थोडे जनों का जिसमें निवास है ऐसे ग्राम मे, अथवा प्राकार से जो वेष्टित है ऐसे नगर में, अथवा व्यापारी जनोके स्थानभूत ऐसे निगम में, अथवा राजा का जहा रहना हो रहा है ऐसी राजधानी मे, उपलक्षण से मडव आदि મુનિને એક જગ્યાએ રહેવાથી અરતિ વગેરેના પ્રસગ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે તેથી તેણે એક ગામથી બીજા ગામ વિહાર રૂપી ચર્ચા કરવી જોઈએ આ પ્રકારની ચર્ચાને કરવાથી જ નવમા ચર્યાપરીષહ ઉપર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે मा पात सूत्र २ २ या द्वारा प्रदर्शित उरे छे–एग एव चरे-धत्यादि मन्वयार्थ-लाढे-लाढ ” એ દેશીય શા છે “પ્રાસુડ એષણીય આહારથી પિતાને નિર્વાહ કરવાવાળા મુનિએ આને અર્થ છે, એટલે આવા મુનિ परीसहे-परीपहान् क्षुत्पिपामा मा िपपडाने अभिभूय-अभिभूय तीन गामे वा नगरे वावि निगमेवा रायहाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् ઘેડ માણસે જેમા રહેતા હોય તેવા ગામમા, અથવા કેટથી ઘેરાયેલ હોય તેવા નગરમા, અથવા વેપારી અને જેમાં વાસ હોય તેવા નિગમમા, અથવા રાજા જ્યા રહેતા હોય તેવી રાજધાનીમા, ઉપલક્ષણથી મડબ આદિ સ્થાનમાં આવા . લા ·- ५०६ उत्तराध्ययनले तथा चाग्रे वक्ष्यति- ना लभिज्जा निउण सहाय, गुणाहिय ना गुणभो मम वा। एको वि पापाई विनज्जयतो, हिरेज्न कामे जमज्नमाणो ॥१॥ (उत्त ३२ न. ५ गा.) छाया-नवा लभेत् निपुण सहाप, गुणाधिक या गुणतः सम पा । एकोऽपि पापानि पिर्जयन् , पिहरेत् कामेगु असजन् ।। उक्तमन्यत्रापि- ग्रामाधनियतस्थायी, स्थानान्धसिर्जितः । चर्यामेकोऽपि नि, शिपिरामिनयुतः ॥ १॥ इति । स्थानों मे जहा कहा मी वर ( पग व चरे-काफी एव चरेत् ) राग देप से रहित होकर समुदाय के साथ अथवा योग्य सहाय के अभाव में अप्रतियध विहार से अकेला ही विचरे । कहा भी है- न वा लभिज्जा निउण सहाय, गुणाहिय वा गुणओ सम वा। एगो वि पावाइँ विवज्जयतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो॥ (उत्त० ३२ अ.५गा) तात्पर्य इसका यह है कि साधु को जय योग्य सहायक (शिष्य आदि) की प्राप्ति न हो तो वह निष्पाप होकर, तथा इच्छाओं को जीतता हुवा अकेला भी विहार करे । अन्यत्र भी यही बात कही है- ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जितः । चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहयुत. ॥१॥ ३ ५५ स्थगे ते एग एव चरे-एकाकी एव चरेत् । देषथी २हित मानी समु દાયની સાથે અથવા ગ્ય સહાયના અભાવમાં અપ્રતિબધ વિહારથી એકલા જ વિચરે કહ્યું છે– नवा लभिज्जा निउण सहाय, गुणाहिय वा गुणओ सम वा। एगो वि पावाइँ विवज्जयतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो ॥ उ ३२. अ५ આનુ તાત્પર્ય એ છે કેસાધુને જ્યારે એ સહાયક શિષ્ય આદિની પ્રાપ્તિ ન હોય તે તે નિષ્પાપ બનીને ઈચ્છાઓને જીતીને એકલા પણ વિહાર उरे भन्यत्र ५ मा पात छे.- ग्रामायनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहयुतः ॥॥ / .

·४०७ . - प्रियदर्शिनी टीका १०२ गा०१८ चर्यापरीपहजय जय भानः-ययाकल्प ग्रामनगरादारनियतपास कुर्वता मुनिनाऽऽलस्यपरिव जनेन तत्र तत्रानासक्त्या च ग्रामानुग्रामविहरणात्मकचर्याकरणादेव चर्यापरीपहः सोढो भाति । यस्तु परिक्षीणजद्धारलस्तेन स्थिरपासे कृते भिक्षाचर्याया कथ- चित् स्त्रय प्रत्याऽपि स परीपहः सोढो भवतीति । ननु-चर्यापरीपहो न भवत्यागन्तुकः, कय तर्हि स्वयमुदीरितायाश्चर्यायाः परीपहत्वमिति चेत् , उन्यते-पल्पस्यापि कस्यचित् कष्टकारित्वेन सद्यमानत्वात् यथाकल्प ग्राम नगर आदि में अनियतवास करने वाला अप्रति- पन्ध विहारी मुनि नाना प्रकार के अभिग्रहों से युक्त होकर अकेला अर्थात्-सम्प्रदाय में रहते हुए भी रागदेप रहित विचरे ॥१॥ प्रमाद का परिहार करते हुए ग्रामनगरादि में आसक्ति रहित होकर ग्रामानुग्राम विचरणरूप चर्या के करने से ही यह चर्यापरीपद जीता जाता है । जिसका जघायल क्षीण हो चुका है उस साधु को भी स्थिरवास करने पर भिक्षाचर्या मे कथचित् स्वय प्रवृत्ति से यह परीपह सहन किया जाता है। आये हुए कष्ट का नाम परीपद है । चर्या तो आनेवाली नहीं है यह तो स्वय उदीरित की जाती है अतः चर्या को परीपहरूप कैसे माना जा सकता है ? इसका समाधान इस प्रकार है- यद्यपि चर्या साधु का कल्प है तो भी किसीर कल्प को काटकारी होने से वह सहन करना ही पड़ता है। चर्या भी इसी प्रकार है। अतः भगवानने इसको परीपहरूप फरमाया है। अपने करप का प्रमाद से નગર આદિમાં અનિયતવાસ કરવાવાળા અપ્રતિબધ– વિહારી મુનિ વિવિધ પ્રકારના અભિગ્રહથી યુક્ત બની એટલા, અર્થાત–સપ્રદાયમાં રહેવા છતા પણ રાગદ્વેષ રહિત વિચરે પ્રમાદને ત્યાગ કરીને ગ્રામ નગર આદિમા આસક્તિ રહિત બનીને પ્રામાનુગ્રામ વિચરવારૂપ ચર્ચા કરવાથી જ આ ચર્ચા પરીવહ છતાય છે જેનું જ ઘાબળ ક્ષીણ બની ગયેલ છે એવા સાધુએ પણ સ્થિરવાસ કરવાથી ભિલાચર્યામાં કહેવામાં આવેલ સ્વય પ્રવૃત્તિથી આ પરીષહ સહન કરવામાં આવે છે આવેલા દુબેને સહન કરવા તેનું નામ પરીષહ છે ચય આવતી નથી પરંતુ સ્વય ઉભી કરવામા આવે છે આથી અને પરીષહરૂપ કેમ માનવામાં આવે છે? તેનું સમાધાન આ પ્રકારથી છે- કદાચ ચર્યા સાધુને કર્યું છે તે પણ કઈ કઈ કપ કણકારી હેવાથી તે સહન કરવા પડે છે ચર્યાને પણ આજ પ્રકાર છે માટે ભગવાને તેને પરી પહરૂપ ફરમાવેલ છે પિતાના ૫નું પ્રમાદથી આચરણ ન કરવું તે પરીષહ યથાક૫ ગ્રામ ·- , ५०६ उत्तराभ्ययनसूत्रे तथा चाग्रे वक्ष्यति- न पा लभिज्जा निउण सहाय, गुणाहिय वा गुणभी सम वा । एको वि पापाई विवज्जयतो, विहरेज कामेसु जसज्जमाणो ॥१॥ (उत्त ३२.५ गा.) छाया-न वा लभेत् निपुण सहाय, गुणाधिक वा गुणतः सम । एकोऽपि पापानि पिवर्जयन् , पिहरेत् कामेषु जसजन् ।। उक्तमन्यत्रापि- ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानपन्यासिर्जितः । चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिप्रदर्युतः ॥ १॥ इति । स्थानों मे जहा कहा मी वर ( एग व चरे-एकाफी एव चरेत्) राग देप से रहित होकर समुदाय के साथ अथवा योग्य सहाय के अभाव में अप्रतिवध विहार से अकेला ही विचरे । कहा भी है- न वा लभिज्जा निउण सहाय, गुणादिय वा गुणओ सम वा । एगो वि पावाह विवज्जयतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो॥ (उत्त० ३२ अ.५ गा) तात्पर्य इसका यह है कि साधु को जय योग्य सहायक (शिष्य आदि) की प्राप्ति न हो तो वह निष्पाप होकर, तथा इच्छाओं को जीतता हुवा अकेला भी विहार करे । अन्यत्र भी यही बात कही है- ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहैर्युत. ॥१॥ आई ५ स्थणे वे एग एव चरे-एकाकी एव चरेत् ॥ द्वेषयी हित मनी सभु દાયની સાથે અથવા ગ્ય સહાયના અભાવમાં અપ્રતિબધ વિહારથી એકલા જ વિચરે કહ્યુ છે – नवा लभिज्जा निउण सहाय, गुणाहिय वा गुणओ सम वा। एगो वि पावाइँ विवज्जयतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो।उ ३२. अ५ આનું તાત્પર્ય એ છે કે, સાધુને જ્યારે ચોગ્ય સહાયક શિષ્ય આદિની પ્રાપ્તિ ન હોય તે તે નિષ્પા૫ બનીને ઈચ્છાઓને જીતીને એકલા પણ વિહાર કરે અન્યત્ર પણ આજ વાત કહેલ છે– ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जित.। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहैर्युतः ॥॥ ।

·४०९ " " प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १९ चर्यापरीपहजय छाया-असमानश्चरेद् भिक्षुः, नैन कुर्यात् परिग्रहम् । अससक्तो गृहस्थैः, अनिकेतः परिप्रजेत् ॥ १९ ॥ टीका-'असमाणो' इत्यादि। भिक्षुः मुनिः, असमानः गृहस्थैरन्यतीथिकैयासदृश , तवायमूरिहितत्वेन गृहस्थैरसदृशः, अनियतविहारादिनाऽन्यतीथिकैरसदृश इति भावः । यद्वा-मानस- हितः समान , न तयेत्यसमानः, अभिमानवजित इत्यर्थः, यद्वा-'असमाणे' इत्यस्य ' असन्निति' छाया, असन्निा-असन्, यत्र विद्यते तत्राप्यविद्यमान इव, अल्पतरफालस्थायित्वेन तत्र तत्र तत्सत्ताया अनियतत्वात् , तत्र तत्र विद्यमानत्वेऽपि तत्तद्ग्रामोपाययादिषु ममत्वाभिमानाभावाच । इममेपार्थ प्रकटयन्नाह-'नेव कुज्जा' इत्यादि । परिग्रहम् तत्तद्ग्रामोपाश्रयादिषु स्थानेषु द्रव्यभावपरिग्रह नैव कुर्यात् न वारयेत् । उक्तञ्च- गामे कुले ना नयरे य देसे, ममंति भाव न कहिंचि कुज्जा" ॥ इति ।। 'असमाणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(असमाणे-असमानः) गृहस्थरूपआधार की मूर्छा से ररित होने के कारण गृहस्थो के समान नरी, तथा अनियत विहार आदि दारा अन्यतीथिकों के समान नही, अथवा-असमान-मान से वर्जित, या "असमाणे-असन्"-अल्पतर काल तक ग्राम नगरादिमे रहने वाला होने की वजह से वहा नही जैसा ऐसा (भिक्खू-भिक्षुः) मुनि (परिग्गर-नेव कुज्जा-परिग्रह नैव कुर्यात् ) उन२ ग्राम एव उपाश्रयादिकों मे द्रव्य एव भावरूप परिग्रह से नहीं बधे-उनमें ममत्व भाव न करे। कहा भी है- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममतिभाव न कहिंचि कुज्जा। असमाणे इत्यादि म-क्यार्थ-असमाणे-असमान २०३५ माघारनी मुछीथी २डित डापान કારણે ગૃહસ્થને સમાન નહી, તથા અનિયતવિહાર આદિ દ્વારા અન્ય તીથી माना समान नही, मथवा-मसभान-भानथी वळत, या असमाणे- -असन् २मपत२ કાળ સુધી ગ્રામ નગર આદિમાં રહેવાવાળા હેવાના કારણે ત્યા નહી જેવા એવા भिक्खू-भिक्षु मुनि परिग्गह नेवकुज्जा-परिग्रह नैव कुर्यात् २२ ॥म भने ઉપાશ્રય આદિમાં દ્રવ્ય અને ભાવરૂપ પરિગ્રહથી ન બધાય–તેમા મમત્વભાવ ન રાખે કહ્યું છે કે- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममति भाव न कहिचि कुज्जा ॥" .

·४०८ उत्तराध्ययनसूत्रे परीपहरूपत्व भवति, तन प्रमादेन वाल्पानाचरणमेर परीपहकतः पराजया, तस्मात् प्रमादार्जितेन यथाकल्पचर्याराधने नै। चयापरीपहः सोढो भवतीति ॥१८॥ उक्तमर्थ दृढीकुर्वन्नाह- मूलम् असमाणे घेरे भिक्खू, नेव कुजा परिग्गह । अससत्तो गिहत्थेहि, अणिएओ परिवए ॥ १९ ॥ आचरण नहीं करना ही परीपहजनित पराजय है। इसलिये प्रमाद वर्जित होकर यथाकल्प चर्या के आराधन से ही चर्यापरीपह सहन किया जाता है। तभी चर्यापरीपजयी साधु कहलाता है। भावार्थ-चतुर्मास कल्प को छोड़कर मुनि के लिये एकत्र स्थिर रहना जैनशासन की आजा से वाहिर है । कोई खास कारण हो तो मुनि एकत्र वास कर सकता है, अन्यथा नहीं । अतः आत्मकल्याण की भावना से अथवा 'जनता में धर्म का प्रचार होता रहे' इस शुभ अध्यवसाय से मुनि को नगर ग्राम आदि स्थानो में विचरते रहना चाहिये। एक स्थान पर रहने वाले साधु को स्थानजन्य मोह सता देता है, अतः वह चाहे एकाकी रूप मे विहार करे चाहे योग्य सहायकों के साथ विहार करे, परन्तु विहार अवश्य करे। विहार मे सदा अपने सयम की पूरी दृढता रक्खे । क्षुत्पिपासा आदि परीषद सतावे तौभी उनकी परवाह न करे। इसका नाम चर्यापरीपजय है ॥१८॥ જનિત પરાજ્ય છે માટે પ્રમાદથી દૂર રહીને યથા-૯૫ ચર્યાના આરાધનાથી જ ચયપરીષહ સહન કરી શકાય છે એજ ચર્યાપરીષહ જીતેલ સાધુ કહેવાય છે ભાવાર્થ –ચતુર્માસ કલ્પને છોડીને મુનિ માટે એક સ્થળે સ્થિર રહેવુ જનશાસનની આજ્ઞાથી બહાર છે કઈ ખાસ કારણ હોય તે મુનિ એક સ્થળે વાસ કરી શકે છે, તે સીવાય નહી આથી આત્મકલ્યાણની ભાવનાથી અથવા “જનતામા ધર્મને પ્રચાર થતું રહે એવા શુભ આશયથી મુનિએ નગર ગ્રામ આદિ રથાનેમા વિચરતા રહેવું જોઈએ એક સ્થાન ઉપર રહેવાવાળા સાધુને સ્થાનજન્ય મહ સતાવે છે આથી ભલે તે એકાકી રૂપમાં વિહાર કરે અગર યોગ્ય સહાયકની સાથે વિહાર કરે, પરંતુ વિહાર અવશ્ય કરે વિહા રમા પોતાના સયમની સદા પૂરી દ્રઢતા રાખે, ક્ષુત્પિપાસા આદિ પરીષહ સતાવે તે પણ તેની પરવા ન કરે આનુ નામ ચયાપરીષહને વિજય છે - -- ·४०९ - प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १९ चयापरीपहजय छाया-असमानश्चरेद् भिक्षुः, नैर कुर्यात् परिग्रहम् । अससक्तो गृहस्थैः, अनिकेतः परिप्रजेत् ॥ १९ ॥ टीका-'असमाणो' इत्यादि। भितुः-मुनिः, जममानः गृहस्थैरन्यतीपिकैयासदृश , तात्रयमूरिहितत्वेन गृहस्थैरसदृशः, अनियतविहारादिनाऽन्यतीथिकैरसदृश इति भावः । यद्वा-मानस- हितः समान , न तयेत्यसमानः, अभिमानवर्जित इत्ययः, यद्वा-'असमाणे' इत्यस्य 'असनिति' छाया, असन्निव-असन्, यत्र विद्यते तनाप्यविद्यमान इव, अल्पतरकालस्थायित्वेन तर तन तत्सत्ताया जनियतत्वात् , तत्र तत्र विद्यमानत्वेऽपि तत्तग्रामोपाश्रयादिषु ममत्वाभिमानाभावाच । इममेनार्थ प्रकटयन्नाह-'नेव कुज्जा' इत्यादि । परिग्रहम् तत्तद्ग्रामोपाश्रयादिपु स्थानेषु द्रव्यभावपरिग्रह नैव कुर्यात्- न धारयेत् । उक्तञ्च- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंति भाव न कहिचि कुज्जा" ॥ इति ॥ 'असमाणे-इत्यादि। अन्वयार्थ-(असमाणे-असमानः) गृहस्थरूपआधार की मूर्छा से रहित होने के कारण गृहस्थो के समान नही, तथा अनियत विहार आदि द्वारा अन्यतीथिकों के समान नही, अथवा-असमान-मान से वर्जित, या "असमाणे--असन्"-अल्पतर काल तक ग्राम नगरादिमे रहने वाला होने की वजह से वहा नही जैसा ऐसा (भिखू-भिक्षुः) मुनि (परिग्गर-नेव कुज्जा-परिग्रह नैव कुर्यात् ) उन२ ग्राम एव उपाश्रयादिकों मे द्रव्य एव भावरूप परिग्रह से नही वधे-उनमें ममत्व भाव न करे। कहा भी है- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममतिभाव न कहिंचि कुज्जा। असमाणे प्रत्याशि मन्वयार्थ-असमाणे-असमान १५३५ माघारनी भुरछीथी २डित जापान કારણે ગૃહસ્થના સમાન નહી, તથા અનિયતવિહાર આદિ દ્વારા અન્ય તીથી माना समान नही, मथवा-मसमान-भानयी वत, या असमाणे-असन् महपतर કાળ સુધી ગ્રામ નગર આદિમા રહેવાવાળા હોવાના કારણે ત્યા નહી જેવા એવા भिक्खू-भिक्षु मुनि परिगह नेवकुज्जा-परिग्रह नैव कुर्यात् २२ ॥ भने ઉપાશ્રય આદિમાં દ્રવ્ય અને ભાવરૂપ પરિગ્રહથી ન બધાય–તેમાં મમત્વભાવ ન રાખે કહ્યું છે કે- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममति भाव न कहिंचि कुज्जा ॥ . .

·, उत्तराभ्ययनसचे ममत्वाभावः कथ स्यादित्याह-गृहस्थैः याय, अससक्त रागससर्गवर्जित इत्यर्थः, अनिकेता गृहार्जितः नैका प्रतिपद्धस्थितिक इत्यर्थः, परिप्रजेत सर्वतो विहरेत् न तु नियतदेशादावेव । अय भाष:-गृहस्थैः सह रागससर्गकरणे, एकत्र प्रतिवद्धास्पदत्वे, नियतदेशग्रामनगरादिविदारिताया या ममत्वनुद्धिः स्यात् । तस्मादालस्य निरस्प ग्रामनगरकुलादिप्वनिपतवसतिनिर्ममत्वः सन् यथाकल्पमा सक्तिरहितश्चर्यामाचरेदिति। अर्थात्-ग्रामादि में कही भी ममत्व नही करे । तथा (मिहत्थेहिं अ- ससत्तो-गृहस्थैः अससक्तः) गृहस्थों के साथ राग के ससर्ग से वर्जित उनमे मोहरूप परिणाम से रहित होकर वह (अणिएओ-अनिकेतः) स्थानादि की ममतारहित होता हुआ (परिव्वए-परिव्रजेत्) ग्राम नगरादि में विहार करता रहे। इसका भाव यह है कि गृहस्थों से रागात्मक परिणति करने पर साधु को एक ही जगह प्रतिबद्ध होकर रहने का प्रसग प्राप्त हो सकता है, इस परिस्थिति में नियत देश, ग्राम आदि में ही उसका विहार होगा, अतः उसमे ममत्वबुद्धि का सद्भाव हो जायगा । इसलिये प्रमाद का परित्याग कर ग्राम नगर आदि में अनियतरूप से विचरने वले मुनि में निर्ममत्वभाव रहता है। इसलिये साधु को चाहिये की वह गृहस्थों से अससक्त होकर यथाकल्प अनियतविहाररूप चर्या करता रहे। भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार १८वी गाथा में कहे हुए ही मातू-माहिमा ध्याय ५ भाप न ४२ तथा गिहत्थेहिं अससत्तो- गृहस्थै -अससत गृहस्थनी साथै शाना स सधी रति-तमा भाड३५ परिणामयी हित मनानत अणिएओ-अनिकेत स्थानानी ममता २लित थईन, परिव्वए-परिव्रजेत् आम ना२ माहिमा विहा२ ४२ता २तना ભાવાર્થ એ છે કે, ગૃહસ્થ સાથે રાગાત્મક પરિણતી કરવાથી સાધુને માટે એક જગ્યાએ પ્રતિબદ્ધ થઈને રહેવાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય છેઆ પરિસ્થિતિમા નિયત ગ્રામનગર આદિમજ તે વિચરશે, આથી એનામાં મમત્વની ભાવના ઉત્પન્ન થશે માટે પ્રમાદને પરિત્યાગ કરી ગ્રામનગર આદિમ અનિયત રૂપથી વિચરનાર મુનિમા નિમમત્વભાવ રહે છે આટલા માટે જ સાધુ માટે તે ગહ થી અસ સક્ત બની યથાક· અનિયત વિહારસ્વરૂપી ચર્ચા કરતા રહે તે જરૂરી છે ભાવાર્થ-આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર ૧૮ મી ગાથામાં કહેલ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १९ पर्यापरीपहजये नि सङ्गमुनिदृष्टान्त ४१२ , अत्र दृष्टान्त:- कोल्लाकसनिवेशे पहुश्रुत. शान्तो दान्तः परीपहोपसर्गसहने सुधीरः क्षमा- दिगुणगम्भीरः कर्मधूलिनिवारणे समीरः, श्रुतचारित्रधर्माराधनपरः क्षीणजड्डा- वलो निःसगनामक आचार्य आसीत् । एकदा तर दुर्भिक्षे जातेऽसौ स्वशिष्य अर्थ की पुष्टि कर रहे हैं। जब गृहस्य जनों का सामान्य भी परिचय मनुष्य को उनमें ममत्वबुद्धि से जकड़ देता है तो फिर साधु की आत्मा को वर भाव वहा जकड़ न देगा यह कैसे हो सकता है । इसी- लिये साधु को अनियत विहार कहा गया है । इसमें गृहस्थो के ससर्ग से साधु बचा रहता है । ससक्तिभाव उसका उनमे नहीं हो पाता है। सामान्य परिचय में ससक्ति नहीं आती है। अधिक परिचय से यह दोप पैदा रोता है । मृ परिणति का नाम ही परिग्रह है। यह परि- ग्रह द्रव्य एव भाव के भेद से दो प्रकार का होता है। साधु इन दोनों प्रकार के परिग्रहों से रहित होता है । रागादिकभाव भावपरिग्रह, एव क्षेत्र वस्तु आदि द्रव्य-परिग्रह है। अनियत विहार करने वाले साधुमें यह दोप नही हो सकता है। इसीलिये उसको सदा यथाकल्प अनियत विहार करना भगवान ने कहा है। दृष्टान्त-कोल्लाक नाम के सन्निवेश मे यहुश्रुत, शात, दान्त परीषह एव उपसर्ग के सहन करने मे धीर वीर क्षमादि गुणों से गभीर, कर्म धूलि के निवारण करने मे पवनतुल्य निःसग नाम के एक आचार्य थे। કરે છે જ્યારે ગૃહસ્થ જને સાથે સામાન્ય પરિચય પણ મનુષ્યને તેની સાથે મમત્વ બુદ્ધિથી જકડી દે છે તે પછી સાધુના આત્માને તે ભાવ ત્યા ન જડે તે કેમ બની શકે આટલા માટેજ સાધુને અનિયતવિહાર સુચવાયેલ છે આમા ગૃહસ્થના વધુ પડતા સંસર્ગથી સાધુ બચી જાય છે, મસતિભાવ તેને તેમાં આવતું નથી, સામાન્ય પરિચયથી સસતિભાવ ઉત્પન્ન થતા નથી અધિક પરિચયથી આ દે પેદા થાય છે મૂચ્છ પરિણતીનું નામ જ પરિગ્રહ છે આ પરિગ્રહના દ્રવ્ય અને ભાવ એમ બે પ્રકારના ભેદ છે સાધુ આ બંને પ્રકારના પરિગ્રહથી પર હોય છે રાગાદિકભાવ ભાવપરિગ્રહ અને ક્ષેત્ર વસ્તુ આદિ દ્રવ્ય પરિગ્રહ છે અનિયત વિહાર કરનાર સાધુમાં આ દેવ આવતે નથી આટલા માટે સાધુને સદાય યથા૫ અનિયત વિહાર કરવાનું ભગવાને કહ્યું છે. દાત–કલ્લાક નામના સન્નિવેશમાં બહુશ્રત, શાન્ત, દાન્ત, પરીષહ અને ઉપસર્ગ સહન કરવામા ધીરવીર, ક્ષમાદિ ગુણેથી ગભીર, કર્મરજનું ·૨૨ उचराध्ययनसूत्रे विक्रमाचार्य गच्छसहित दूरदेशे प्रेषितयात् । स्वय तु एकेन शिष्येण सह वसन् तत्रैव नगरे नव भागान् कल्पयित्वा यथाकल्पमतातकुले रूक्षशुफमन्तपान्तममा- दिक गृहीत्वा रिहरति स्म। जराकान्तोऽपि चर्यापरीपह सोढुकामः कृतामिहत्वात् सयभिक्षार्थमटति स्म। एव चर्यापरीपह सइमानस्तमभिग्रह यावज्जीव निवा- ह्यालोचितमतिकान्तः कालमासे काल कृत्वा सफल्याण साधितवान् । श्रुतचारिनरूप धर्म की आराधना करने में ही इनका जीवन का अधिक से अधिक समय निकलता था। अवस्थाप्राप्त होने से इनका जघावल क्षीण हो गया था। एक समय की बात है कि वहा पर भय- कर दुर्भिक्ष पड़ गया । आचार्य ने परिस्थिति का अवलोकन कर अपने चिक्रमाचार्य शिष्य को गच्छसहित दूर देश में विहार करा दिया और स्वय एक शिष्य के साथ उसी नगरी में रहे। वहा नौ भागों की कल्पना कर वे यथाकल्प अज्ञातकुल में रूक्ष, शुष्क, अन्त प्रान्त आरारा- दिक ग्रहण कर वहा विचरण करते रहे। यद्यपि इनकी वृद्धावस्था, थी चलने में पूरी शक्ति नही थी तो भी चर्यापरीपर को सहन करने की अभिलापा से वे विविध अभिग्रह ग्रहण करते और स्वय भिक्षा के लिये जाते । इस प्रकार चर्यापरीषद को सहन करते२ उन्हों ने अपने अभि ग्रहो का अच्छी तरह से निर्वाह किया । अन्त में अपने कर्तव्यों की आलोचना कर उनके प्रति निवृत्त होकर आत्मकल्याण कर लिया। નિવારણ કરવામાં પવનતુલ્ય એવા, એક નિસગ નામના આચાર્ય હતા શ્રુતચારિત્ર રૂપ ધર્મની આરાધના કરવામાં જ તેમના જીવનને મોટે ભાગે તેઓ ગાળતા હતા અવસ્થા થવાથી તેમનું જ ઘાબળ ક્ષીણ બની ગયુ હતુ એક સમયની વાત છે કે, ત્યા ભયકર એવો દુકાળ પડા, આચાર્ય પરિસ્થિતિનું અવલોકન કરી પિતાને વિકમાચાર્ય નામના શિષ્યને ગચ્છ સાથે દૂર દેશમાં વિહાર કરાવરા અને પિતે એક શિષ્યની સાથે તે નગરમાં રહ્યા ત્યા નવ ભાગની કલ્પના કરી તેઓ યથાકલ્પ અજ્ઞાત કુળમાથી રૂક્ષ, શુષ્ક અન્નપ્રાન્ત આહાર આદિ ગ્રહણ કરી ત્યાં વિચરતા રહ્યા છે કે તેમની વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે તેમનામાચાલવાની પૂરી શકિત ન હતી પણ ચર્યાપરીષહને સહન કરવાની અભિલાષાથી તેઓ વિવિધ અભિગ્રહ કરતા અને સ્વયે ભિક્ષા માટે જતા આ પ્રકારે ચર્ચાપરી- હને સહન કરતા કરતા પિતાને અભિગ્રહને સારી રીતે નિર્વાહ કર્યો અત સમય ઉપર પોતાના કર્તની આલોચના કરી તેનાથી નિવૃત્ત થઈ આત્મકલ્યાણ પ્રાપ્ત કર્યું ·1 प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा० १९ चयापरीरहजये श्रवणमुनिदृष्टान्त अन्नान्योऽपि दृष्टान्तः- उज्जयिन्या वेश्रवणनामा जाचार्यः समवसृतः। स स्वशिप्यपरिवारः सह चर्यापरीपह सहमानो ग्रामानुग्राम विहरन् कदाचिदटव्या भविष्टः । आचार्य इस शिप्या अपि चर्यापरीपदसहिष्णा आसन् । तत्र सर्वे मुनिभिरकस्माद् मार्गो विस्मृतः। तोर शर्करामभपृथिवीवद् विकीर्णतीक्ष्णकण्टकिते निम्नोन्नतशिलाखण्डदुर्गमे भयकरे रिपिने गच्छता तेन दिवसो यापितः, रानी च रक्षाधस्तले निनामः कृतः, एर शिष्यपरिवारेः सहासौ भ्रमन्नटव्या पन्त न प्राप,नापि कश्चिद् ग्रामो दृष्टि- द्वितीय दृष्टान्त- उज्जैनी नगरी में वैश्रवण नाम के आचार्य पधारे। वे अपने शिष्यपरिवार के साथ चर्यापरीपद को सहन करते हुए ग्रामानुग्राम विहार करते२ कदाचित् मार्ग भूल जाने से एक अटवी में जा पहुँचे । इनके समान ही चर्यापरीपद सहन करने में समर्थ इनके शिष्य भी थे। अकस्मात् वे सर के सब ही मार्ग भूल गये। समस्त दिवस उन सरका शर्करा पृथ्वी के समान, इधर उधर फैले हुए तीदण काटो वाले तथा नीचे ऊँचे शिलाखडों से दुर्गम उस भयकर अटवी में ही समाप्त हो गया। रात्रि का समय आ गया । दूसरा कोई उपाय नहीं होने से सभी ने वही एक वृक्ष के नीचे ठहर कर रात्रि व्यतीत की। प्रातः काल हुआ । सूर्य की किरणे निकली । मार्ग की तलाश करने लगे परन्तु मार्ग का पता नही चला । अटवी कितनी बडी थी इसका कुछ अन्त ही नही ज्ञात हो सका, और न यहा से ग्राम कितनी दूर है" દણાત બીજુ-ઉજૈની નગરીમા વૈશ્રવણ નામના આચાર્ય પધાર્યા તેઓ પિતાના શિષ્ય પરિવારની સાથે ચર્ચાપરીષહ સહન કરતા કરતા ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા માર્ગ ભૂલવાથી અચાનક એક જ ગલમાં જઈ ચડયા ચર્યાપરીષહ સહન કરવામાં તેમના સમાન જ સમથે તેમના શિષ્ય પણ હતા જોગાનુજોગ તેઓ બધા માર્ગ ભૂલી ગયા શારાપ્રભ પૃથ્વીની સમાન, આહી તાહી ચોમેર તીર્ણ કાટાઓથી પધરાએલી તથા ઉચી નીચી શિલાઓથી દુર્ગમ એવી ભયાનક અટવી-જગલમા આપ્ટેએ દિવસ વીતી ગયે રાત્રીને સમય આવી પહોંચતા બીજે કઈ પણ ઉપાય ન હોવાથી સઘળાએ એક ઝાડ નીચે રહીને રાત વિતાવી સવાર પડયુ, સૂર્યના કિરણે દેખાયા, માર્ગની તપાસ કરી પરંતુ બહાર નીક ળવાને માન જડ જગલ મોટુ હતુ તેના અતની પણ ખબર પડતી ન હતી અને ગામ આ સ્થળેથી કેટલું હર છે તે પણ જાણ શકાતુ ન ·उत्तराप्ययसो पये समायातः। स च तस्मिन्नेव पिमफण्टकितपर्वतीयमार्ग चलनपि चर्याप- रीपहैः पराजितो नाभूत् । आचार्यों पदति-स्मिन् पने चलतामस्माफ त्रयो दिवसा अतीताः, क्वचिदाहारो न लब्धो नापि पानीयम् । एतदभ्यन्तरे केनचिद्देवेन वैक्रियशक्त्या तत्र शोभनो राजमार्गों निर्मितः। तत्र कस्यचिन्नपस्य चतुरङ्गिणी सेना गच्छति, बहुधः शिपिका नरसिमाना इस बात का पता ही चल सका । आचार्य महाराज शिष्यमडली सहित उसी जगल में घूमते रहे। कभी २ चलते २ विपम एव कटकित पर्वत के मार्ग पर पहुंच जाते तो भी इनके चित्त में खेदखिन्नता नहीं आती। 'चर्यापरीपह सहन करना यह साधु की कर्तव्य कोटि में है ' इस ख्याल से ये उसको शाति के साथ सहन करते रहे । चलते २ जब ठीक तीन दिन व्यतीत हो चुके तव आचार्य महाराज ने शिष्यों से कहा कि देखो-इस वन मे लगातार अपने लोग तीन दिन से चल रहे हैं फिर भी मार्ग नही मिल रहा है। आहार पानी का भी ठिकाना नही पडा, अतः समस्या विकट बन रही है। आचार्य महाराज जव इस प्रकार अपने शिष्यों से कह रहे थे कि इतने में ही किसी देवने अपनी वैक्रियिक शक्ति के द्वारा उस अटवी मे एक सुन्दर राजमार्ग बना दिया, और इस प्रकार का दृश्य दिख- लाया कि उस पर होकर किसी राजा की चतुरगिणी सेना जा रही है। હતુ આચાર્ય મહારાજ શિષ્ય મ ડળી સાથે એ જ ગલમા ખૂબ ભટક્યા ચાલતા ચાલતા કેઈ વેળા સ્થળે વિષમ એવા કાટાળા ટેકરાવાળા રસ્તે ચઢી જતા તે પણ તેમના ચિત્તમા બેદખન્નતા આવતી નહી “ચર્યાપરીષહ સહન કરે એ સાધુની કર્તવ્ય કેટીમાં છે આ ખ્યાલથી તેઓ આવતા પરીષહોને શાન્તી સાથે સહન કરતા રહ્યા ચાલતા ચાલતા જ્યારે ત્રણ ત્રણ દિવસો વીતી ગયા ત્યારે આચાર્ય મહારાજે શિષ્યને કહ્યું કે, જુઓ આ વનમાં આપણે ત્રણ દિવસોથી ભટકીએ છીએ છતા પણ બહાર નીકળવાને કઈ માર્ગ દેખાતો નથી આહાર પાણીનું પણ ઠેકાણું પડતું નથી એટલે આપણી સમક્ષ વિકટ સમસ્યા ઉભી થઈ છે આચાર્ય મહારાજ આવું જ્યારે પિતાના શિષ્યોને કહી રહ્યા હતા એ વખતે કેઈ દેવે પોતાની વૈકિયીક શક્તિ દ્વારા તે જગલમાં એક સુંદર રાજ માર્ગ બનાવી દીધો અને એ પ્રકારનું દષ્ય ઉભુ કરી દીધું કે તે માર્ગ ઉપરથી જાણે કઈ રાજાની ચતુરગિણી સેના જઈ રહી છે તેમાં અનેક ૫. ત્રણ ૨ ·प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा २० नेपेघिकीपरीपहजय आसन् । तन सेनापतिः कानने भ्राम्यमाणमाचार्य ब्रवीति-भगन् । सन्त्यत्र बहूनि शिक्किादीनि यानानि, यदा रोचते भवद्यस्तनारा गम्यताम् । आचार्येणो. तम्-यानेन गमन नास्माफ कल्पते, इत्युन्या तेन 'सोऽय देवमपञ्च' इति विज्ञा. तम् । राजसैनिके गते सति स आचार्यः शिष्यान् पृन्छति-किमिदानी कर्तव्यम्,। शिष्या आहुः-आर्येण यदनुप्ठेय, तदेवास्माभिरपि कर्तव्यम्, आचार्यः पादपो- पगमनार्थ प्रतिज्ञातनान्, तदनु तदीयशिप्या अपि पादपोपगमनार्य सस्तारक कृतवन्तः। सः समापिभावेन काल कृत्वाऽऽत्मनः कल्याण साधितम् । एवमन्ये- रपि मुनिभिश्चर्यापरीपहःसोढव्य ॥१९॥ उस में अनेक पालकिया को वहन करते हुए मनुष्य चले जा रहे हैं। यह सर दृश्य आचार्य महाराज के देखने में आ रहा था। इसी समय एक सेनापति ने अटवी मे भ्रमण करते हुए आचार्य महाराज से कहा हे भदन्त ! यहा बहुत से पालकिया आदि वाहन हैं आप जिन्हें पसद करें उनपर चढकर चलें। आचार्यश्रीने सेनापति की बात सुनकर कहा कि- यान पर चढकर चलना यह हमारे कल्प से बाहर है । तथा साथ २ में आचार्यमहाराज ने यह भी जान लिया कि यह सब दैवी माया है। सेनापति के चले जाने पर फिर आचार्य महाराज ने शिष्यों से पूछा कि कहो इस समय क्या करना चाहिये । शिष्यों ने कहा जो आपको करना रुचे वही हमे मजूर है । शिष्यों की यात सुनकर आचार्य महाराजने पाद- पोपगमन धारण करने की विचारणा करली । शिष्यों ने भी ऐसा ही किया। सपने वहाँ समाधिभाव से सपन्न होकर पण्डितमरण किया, ઉપાડીને મનુષ્ય ચાલી રહ્યા છે આ સઘળુ દેવ્ય આચાર્ય મહારાજના જોવામાં આવી રહ્યું હતુ એવામાં એક સેનાપતિએ જગલમા વિચરી રહેલા આચાર્ય મહારાજને કહ્યું, ભદત' અહિ ઘણું પાલખીઓ વિગેરે વાહન છે, આપ જેને પસંદ કરે તેમા બેસીને ચાલ આચાર્ય સેનાપતિની સાભળીને કહ્યું કે, પાલખીમાં બેસીને વિચારવું તે કલ્પની બહાર છે સાથે સાથ આચાર્ય મહારાજે એ પણ જાણી લીધું કે આ સઘળી દેવી માયા છે સેનાપતિના ચાલી ગયા પછી આચાર્ય મહારાજે શિષ્યને પૂછ્યું કે, હો! આ વખતે હવે શું કરવું જોઈએ? શિષ્યોએ કહ્યું કે, આપને જે કરવું એ તે અમને મજુર છે રિની વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે પાદપપગમન કરવાની પ્રતિજ્ઞા ધારણ કરી લીધી શિષ્યએ પણ એમજ કર્યું પરિણામે સઘળા ત્યા સમાધી ભાવથી સંપન્ન બની પડિત મરણ પામ્યા અને વાત અમારા ·. ५१६ उत्तराण्ययनले अथ नैपेधिकीपरोपहजय पाह- मूलम्-सुसाणे सुन्नगारे वो, रुखैमूले व एगओ। अकुक्कुओ निसीएज्जा, न ये वित्तीसए पर ॥२०॥ छाया-मशाने शून्यागारे पा, क्षमूळे या एकमः। अफौकुच्यः निपीदेत् न च निासयेत् परम् ।। २० ॥ टीका-'सुसाणे' इत्यादि। श्मशाने-शवस्थाने, वा अयया, शन्यागारे-निर्जनगृहे, वा अथवा, वृक्ष मूले=वृक्षाधस्तले, मुनिः एकः द्रव्यतः एकाकी प्रतिमाऽपेक्षया, भावतो-मुनि गणस्थितोऽपि रागद्वेपरहितः, अफौकुच्या अशिष्टचेष्टारहितः-विषयचेष्टावर्जितः सन्नित्यर्य., निपीदेव भयरहित यतनापूर्वकमुपरिशेदित्ययः। च-पुनः मुनिस्तत्रोपवि- ४. सन् , परम्-अन्य जीव द्वीन्द्रियादिक, न निवासयेत्तरस्थ जीप स्थानभ्रष्टादिक और आत्मकल्याण की सिद्धि की। इसी तरह समस्त साधुओं को चर्यापरीपद पर विजय पाने मे प्रयत्नशील रहना चाहिये ॥१९॥ अय दसवे नेपेधिकीपरीपद को जीतने के लिये सूत्रकार करते है-सुसाणे'-इत्यादि । अन्वयार्थ-मुनि को (सुसाणे-३मशाने) श्मशानमे (वा) अथवा (सु. नगारे-शून्यागारे शून्य घर मे (वा) या (रुक्खमूले-वृक्षमूले) वृक्ष के नीचे (एगओ-एकका) एकाकी द्रव्य-से प्रतिमा की अपेक्षा अकेले ,तथा भाव की अपेक्षा मुनि समुदाय में रहते हुए भी रागद्वेषरहित एव (अकु- कुओ-अकौकुच्य.) अशिष्ट चेष्टा से रहित होते हुए (निसीएज्जा- निषीदेत् ) भयशून्य होकर यतनापूर्वक रहे । (य-च) तथा वहा पर આત્મકલ્યાણની સિદ્ધિ મેળવી આ પ્રમાણે સર્વ સાધુઓએ ચર્યાપરીષહ ઉપર વિજય મેળવવા પયત્નશીલ રહેવું જોઈએ ૧લા वे सूत्र.२ ६शमा नैषेधिजीप ने 4 भाटे छे-'सुसाणे त्या स-पयाथ-मुनिये सुसाणे-स्मशाने स्मशानभा "वा' अथवा सुन्नगारे-शून्यागारे સૂના એવા ઘરમાં वा " मया रुम्समूले-वृक्षमूले वृक्षनी नीये एगओ-एकक એકાકી દ્રવ્યથી પ્રતિમાની અપેક્ષાએ એકલા તથા ભાવની અપેક્ષાએ મુનિ સમુદાયમાં २ता छ। ५रागद्वेष २डित भने अकुक्कुओ-अकौकुच्य मशिष्ट याथी २हित मनीन निसिएज्जा-निषीदेत् सय २हित थई यतनापूर्व य-व ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा २०-२१ नेपेधिकीपरीपद्दजय ४२७ न कुर्यादित्यर्थः । इदमत्र-चोध्यम्-बादारस्मिन्नध्ययने 'निसीहियापरीसहे' इति यदुक्त तस्य च्छाया'नेपेधिकीपरीपहः' इति । निषेध =माणातिपातादि नित्तिः, स प्रयोजनमस्या इति नैपेधिकी । यद्वा निषेधः पापकर्मणा गमनादिक्रियायाश्च निवृत्तिः, स प्रयोजनमस्या इति नैपेधिकी, निपद्या-उपवेशनस्थानम् कायोत्सर्ग- भूमिः । स्वाध्यायभूमिश्वेत्यर्थः । सैव च परिहो नैपेधिकीपरीपहः उपवेशनस्थान परीपहः, तत्र श्मशानादिपु स्थानेषु स्थितेन मुनिना भयफरोपसर्गसमापतने सति न भेतव्यम्, नापि स्वरविकारादिभिरन्येपा भयमुत्पादनीयमिति ॥ २० ॥ रहे हुए उस मुनि को चाहिये की वह (पर न वित्तासए-परन वित्रा- सयेत्) वहा पर पहिले से रहने वाले द्वीन्द्रियादीक जीवों को स्थान- भ्रष्ट न करे, यहा यह समझना चाहिये कि पहिले इस अध्ययन मे "निसीहिया परीसहे" ऐसा कहा गया है उसकी सस्कृत छाया नैपेधिकीपरीपद " ऐसी की गई है। उसका अर्थ इस प्रकार है- "प्राणातिपातादिक क्रियाओं से निवृत्ति करने का जिसका प्रयोजन हो वह नैपेधिकी है, अथवा पापकर्मों की एव गमनादिक्रिया की निवृत्तिरूप निषेध जिसका प्रयोजन हो वह नैपेधिकी है, अथवा निपद्या उपवेशन स्थान का नाम है, वह या तो कायोत्सर्ग की भूमिखरूप होगा या खाध्याय की भूमिस्वरूप। उस निपद्यारूप जो परीपद उसका नाम नैपेधिकीपरीषह है। इसका फलितार्थ उपवेशनस्थान सम्बन्धी परीपह नैषेधिकीपरीषह है। श्मशान आदिक स्थानों मे रहे हुए मुनि को भयकर उपसर्ग के तया त्या रहेता से मुनिनु तव्य छेते पर न वित्तासए-पर न वित्रासयेत् त्या પહેલાથી રહેવાવાળા દિઇન્દ્રિયાદિક ને સ્થાનભ્રષ્ટ ન કરે, અહીં એ સમજવું જોઈએ કે, પહેલા આ અધ્યયનમાં નિશીહિયા પરીપદે એવું કહેવાયુ છે કે જેની સંસ્કૃત छाय। “नैपेधिकी परीषह " सेभ ४२पामा मावेस छ अनी म सा प्रश्नाछे- પ્રાણાતિપાતાદિક ક્રિયાઓથી નિવૃત્તિ કરાવવાનુ જેનુ પ્રજન હોય તે વૈષે પિકી છે, અથવા પાપકર્મોની અને ગમનાદિ ક્રિયાઓની નિવૃત્તિરૂપ નિષેધ જેનું પ્રજન હોય તે ઐધિકી છે, અથવા નિષદ્યા ઉપવેશન સ્થાનનું નામ છે તે યાતે કાયોત્સર્ગની ભૂમિ સ્વરૂપ હાય યા સ્વાધ્યાયની ભૂમિસ્વરૂપ એ નિષ ઘારૂપ જે પરીષહ તેનું નામ ઐધિકીપરીષહ આનો તે ફલીતાર્થ ઉપવેશન રસ્થાન સબ ધી પરીષહ નધિકીપરીષહ છે, રમશાન આદિ સ્થાનમાં રહેનારા મુનિએ ભયકર ઉપસર્ગોના આવવા છતા પણ ભયભીત ન બનવું જોઈએ, . ज०५.

·उत्तराध्ययनले उक्तमथै विशदीकुर्वन्नाह- मूलम्-तत्थे से चिट्ठमाणस्स, उवसंग्गा भिधारए । सकांभीओ ने गच्छेज्जी, उद्वित्ती अन्नमासण ॥ २१॥ छाया-तत्र तस्य तिष्ठतः, उपसर्गा अमिधारयेत् । शङ्कामीतः न गच्छेत् , उत्यायान्यदासनम् ॥ २१ ॥ टीका-'तत्य' इत्यादि। तर-इमशानादौ, तिष्ठतः उपविष्टस्य तस्य मुनेः उपसर्गा:-देवमनुष्यतिर्य- स्कृता उपद्रवाः, यदि भवेयुस्तहि स मुनिस्तानुपसर्गान् अभिधारयेत्-' ममाचल चेतसः किमेते करिष्यन्तीति चिन्तयन् सहेत । परन्तु शङ्काभीता-उपसर्गकृतोपद्रव संशयादुद्वेगवान् सन् , उत्थाय-तत. स्थानादपमृत्य, अन्यत्परम्, आसनम् आस्यते-उपविश्यतेऽस्मिन्नित्यासन-स्थानम्, न गच्छेत् । आने पर भी भयभीत नहीं होना चाहिये और न अपने अगों को विकृत करके दूसरों को भयभीत करना चाहिये ॥ २० ॥ इसी अर्थ को विशद करते हुए सूत्रकार समझाते हैं- 'तत्थ से'-इत्यादि। अन्वयार्थ--(तत्थ-तत्र) श्मशान आदि स्थान में (चिट्ठमाणस्स से- तिष्ठतस्तस्य) स्थित उस साधुके ऊपर (उवसग्गा-उपसर्गा) देव, मनुष्य, तिर्यञ्च सम्बन्धी उपसर्ग यदि आवे तो उस मुनि का कर्तव्य है कि वह उन उपसर्गों को (अभिधारए-अभिधारयेत् ) "ये उपसर्ग मेरा क्या कर सकते हैं" निश्चलचित्त से ऐसा विचार कर सहन करे। परन्तु (शकाभीओ-शकाभीतः) उपसर्गकृत उपद्रव के सन्देह से उद्धेगवान् અથવા તો પિતાના અને વિકૃત બનાવી બીજાને ભયભીત કરવા ન જોઈએ પરવા मा माविशे सूत्र विषपथी समनवे छ 'तत्थ से' त्या भन्वयार्थ (तत्य-तत्र)स्मशान माहि स्थानमा चिट्ठमाणस्स से-तिष्ठत तस्य २खेसा साधुनी ५२ उपसग्गा-उपसर्गा १, मनुष्य, तिय य समधी 64 आवे मारे थे भुनिनु तव्य छ है से अपसगान अभिधारए-अभिधारयेत् या ઉપસર્ગ મારૂ શુ કરી શકવાના છે “નિશ્ચલ ચિત્તે એવો વિચાર કરી સહન કરે थई ५२d शकाभीओ-शकाभीत ५i Gupपना स देथी ·( प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा २१ नैपेधिकोपरीपहजये कुरुदत्तमुनिदृष्टान्त ४१९ स्वाध्यायफरणार्य कायोत्सर्गकरणार्य वा सीपशुपण्डकविवर्जिते स्थाने निष- ण्णेन मुनिना अनुकूलपतिकूलोपसर्गसपातेऽनुद्वेगकरणेन निपद्याऽपरनामको नैपेधिकीपरीपहः सोढव्य इति भावः । अत्र दृष्टान्त प्रदर्श्यते- हस्तिनापुरे कुरुदत्तनामा अप्ठिपुत्रः प्राजितो भूत्वैकाकिविहारप्रतिमया प्रामानुग्राम पिहरन्नयो-यानगर्या ईपदेशे कायोत्सर्गम् कृत्वा स्थित । तत्र होकर (उद्वित्ता-उत्थाय) उठकर (अन्नमासण-अन्यद् आसन) दूसरे किसी स्थान पर (न गच्छेज्जा-न गच्छेत् ) नहीं जावे । तात्पर्य इसका यह है कि स्वाध्याय करने के लिये अथवा कायो- त्सर्ग करने के लिये स्त्री पशु पडक से वर्जित स्थान में बैठे हुए मुनि को चाहिये कि वह अनुकूल प्रतिकूल उपसर्ग के आने पर अनुद्विग्न चित्त होकर निपद्यापरीपद कि जिसका दूसरा नाम नैपेधिकीपरी- पर है उसको सहन करे। अर्थात्-श्मशान आदि स्थान में बैठने पर उपसर्ग आदि का आना स्वाभाविक है । अतः ऐसी स्थिति में मुनि का कर्तव्य है कि वह तिर्यञ्चादिकृन उन उपसर्गों को अविचलितचित्त होकर सहन करे । भयभीत न होवे, और न एक स्थान से दूसरे स्थान पर अपनी रक्षा के अभिप्राय से जावे। दृष्टान्त-हस्तिनापुर मे कुरुदत्त नाम का एक सेठ का पुत्र रहता था। उसने धर्म का उपदेश सुनकर दीक्षा धारण करली। जय वे श्रुतचा- उद्वित्ता-उत्थाय त्याथी ही अन्नमासण-अन्यत् आसन मी 8 स्थान ५२ न गच्छेज्जा-न गच्छेत् नय આને ભાવ એ છે કે, સ્વાધ્યાય કરવા માટે અથવા તે કાર્યોત્સર્ગ કરવા માટે સ્ત્રી, પશુ, પડકથી વજીત એવા સ્થાનમાં બેઠેલા મુનિએ ગમે તેવા અનુકૂળ પ્રતિકૂળ ઉપસી આવવાથી ઉદ્વિગ્ન ચિત્ત ન બનતા વિષઘાપરીષહ કે જેનું બીજુ નામ નિધિ કીપરીવહ છે એને સહન કરે અર્થાત્ સ્મશાન આદિ સ્થાનમાં બેસવાથી ઉપસર્ગ વગેરેનું આવવું વાભાવિક છે આથી એવી સ્થિતિમાં મુનિનું કર્તવ્ય છે કે, તિર્યચ્ચ આદિ દ્વારા થતા એ ઉપસર્ગોને અવિ ચલીત ચિત્ત બની સહન કરે અને ભયભીત ન થાય પોતાના રક્ષણના અભિ પ્રાયથી એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન ઉપર ન જાય દણાત-હસ્તિનાપુરમા કુરૂદત્ત નામે એક શેઠને પુત્ર રહેતું હતું એણે ધમને ઉપદેશ સાભળી દીક્ષા ધારણ કરી લીધી ત્યારે તે શ્રુતચારિત્ર રૂપ ·४२० उत्तराभ्ययनले राश्चतुर्थपौरुप्या कुतश्चिद् ग्रामाद् गोधनापहार कृत्वा चौराः कुरुदत्तमुनेः पाच- स्थेन मार्गेण सवेग गताः । पश्चाद् गोस्वामिनस्तदन्वेपकास्तत्रायाताः दो मागौं तर दृष्ट्वा ते कुरुदत्तमुनि पृच्छति-भदन्त ! हि चौरा: केन पथा गताः । तद्वचन श्रुत्वाऽपि स मुनिनं किंचिदुक्तवान् वतस्ते गोस्वामिनः कोपावेशन मुनेः शिरसि आर्द्रमृत्तिकालेपेन पाली कृत्वाऽगारा सिप्ताः मुनिस्तु वदुपसर्गकतवेदना सहमानो रित्ररूप धर्म के पालन करने में पूर्ण निष्णात हो गये तो उन्हों ने एकाकीविहारप्रतिमा लेकर ग्रामानुग्राम विचरण करने लगे विहार करते २ वे अयोध्यानगरी के समीप कुछ दूर प्रदेश में कायोत्सर्ग धारण कर रहे । रात्रि के चतुर्थ प्रहर में किसी ग्राम से गायों को धुरा- कर चौर कुरुदत्त मुनि के पास के मार्ग से जल्दी २ बड़े वेग के साथ निकले । इनके निकल जाने के बाद ही गायों के स्वामी उनकी तपास करते हुए वही पर आ पहुँचे । वहा से दो रास्ते जाते थे। उन्हें देख- कर उन लोगो ने कुरुदत्त मुनि से पूछा कि भदन्त ! यहा से चौर किस रास्ते होकर गये हैं । मुनि ने उनकी बात सुनकर कुछ भी उत्तर नहीं दिया। वे सबके सब मुनि के ऊपर रुष्ट हुए। क्रोध के आवेशमें आकर उन लोगों ने मुनिराज के माथे ऊपर मिट्टी की क्यारी बनाकर उसमें जलते हुए अगार रख दिये । मुनि ने उनके द्वारा किये गये इस ધર્મનુ પાલન કરવામાં પૂર્ણ પણે નિષ્ણાત બની ગયા ત્યારે એમણે એકાકી વિહાર પ્રતિમા લઈ ગ્રામનુગ્રામ વિચરણ કરવા માડયું વિહાર કરતા કરતા તે અયોધ્યા નગરીની પાસે થોડા દૂરના પ્રદેશમાં કાયોત્સર્ગ ધારણ કરી રહ્યા રાત્રીના ચોથા પ્રહરના સમયે કઈ ગામથી ગા ચારીને ચાર કુરૂદત્ત મુનિની પાસેના માર્ગ ઉપરથી ઉતાવળથી નિકળી ગયા ગા ચેરીને ભાગેલા એ ચેરની પાછળ એના નીકળી જવા પછી થોડીવારે ગાય જેની ચોરાયેલી તે એની તપાસમાં નીકળ્યા અને કુરૂદત્ત મુનિ જે સ્થાને બેઠેલ હતા ત્યાં પહોચ્યા આ સ્થાનેથી જુદી જુદી બાજુ જતા બે રસ્તા કુટતા હેવાથી ગાયના માલીકોએ મુનિને બેઠેલા જોઈ તેની પાસે આવી પૂછ્યું કે, ભદત! અહિથી ચારે કઈ બાજુએ ગયા? મુનિએ આને કોઈ પ્રત્યુત્તર ન આપતા તે લકે મુનિ ઉપર ખીજાયા અને ક્રોધના આવેશમાં આવી જઈ તે લેકેએ મુનિરાજના માથા ઉપર માટીની યારી બનાવી તેમા બળ બળતા અગારા મૂકી દીધા એ લોકે દ્વારા કરાયેલા ઉપસર્ગથી મુનિને ખૂબ વેદના થઈ પરંતુ તેને ખૂબ જ શાંત ચિત્ત ·. ८ प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० २२ शय्यापरीपहजय કર निरुद्वेगः सन् तर स्थित एव समापिभावेन काल कृत्वा सिद्धि प्राप्तनान् । एव मन्यैरपि मुनिभिर्नपेधिकीपरीपहः सोढव्यः ॥ २१ ॥ अथ शग्यापरीपहजय पाह- मूलम् उच्चावयाहि सेन्जाहि तस्सी भिक्खु थामेव । नाइवेल विहन्नज्जा, पावदिट्टी विहन्नई ॥ २२ ॥ छाया-उच्चारचाभि. शग्याभिः, तपस्सी भिक्षुः स्थामवान् । नातिवेल विहन्यात्, पापदृष्टिविहन्यते ।। २३ ।। टीका-'उच्चावयाहिं ' इत्यादि । स्थामवान्-स्थामचल तद्वान्, शीतोष्णादिसहनशक्तिमानित्ययः, तपस्वी अनशनादिविविधतपश्चरणशीला, भिक्षुः-मुनिः, उच्चावचाभिः उत्कृष्टापकृष्णभिः उपसर्ग की वेदना को बडे ही शान्त परिणामो से सहन किया। चित्त में जरा भी उद्वेग नहीं आने दिया । ध्यान में ही वे समाधिभाव से स्थिर रहे। अन्त में कालधर्म को प्राप्तकर कुरुदत्तमुनिने सिद्धि प्राप्त की। इसी प्रकार अन्य मुनियो को भी इस कथासे यही शिक्षा लेनी चाहिये कि निपधापरीपह में यदि इस प्रकार के विघ्न आवे तो उन्हें सहन करना चाहिये ॥ २१॥ अब ग्यारवें शय्यापरीपजय के विषय मे सूत्रकार कहते है- 'उच्चावयाहिं' इत्यादि । अन्वयार्थ-(थामव-स्थामवान् ) शीत उष्ण आदि परीपहों को सहन करनेकी शक्तिवाला, तथा (तवस्सी-तपस्वी) अनशन आदि विविध तपों का अनुष्ठान करने वाला ( भिक्खू-भिक्षु.) साधु (उच्चावयाहिं सेज्जाहि-उच्चावचाभि. शग्याभिः) अनुकूल जैसे हेमन्त शिशिर સહન કરી ચિત્તમા જરા પણ ઉદ્વેગ આવવા ન દીધું અને ધ્યાનમાં જ સમાધી ભાવમાં સ્થિર રહ્યા અને વાળ ધર્મને પામી એમણે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી આ પ્રકારે અન્ય મુનિએ પણ આ કથાથી એવી શિલા લેવી જોઈએ કે, નિષદ્યા પરીષહમાં કદાચ આ પ્રકારના વિશ્ન આવે તે એને સહન કરવા જોઈએ ૨૧ हुवे सूत्रधार शय्या५पड तपाने ४ छे 'उच्चावयाहि' त्यादि मन्वयार्थ -थामव-स्थामवान् ઠડીના અને ગરમીના પરીષહેને સહન કરવાની शतिवाणा तथा तवस्सी-तपस्वी मनशन माहि विविध तपोनु मनुष्हान ४२पापा भिक्खू-भिक्षु साधु उच्चावयाहि सेज्जाहि-उच्चावचाभि शय्यामि मनुज-रेवी, .

·- उत्तराभ्ययनसूत्रे उच्चाः उत्कृष्टा., अनुकूला -हेमन्तशिशिरयोः शैत्यरहिताः उप्णस्पर्शवत्यो वा, ग्रीष्मवासु उष्णस्पर्शवजिता., शीतस्पर्शवत्यो या, द्रव्यत उच्चप्रदेशस्थिता वा उच्चाः, सुधाभिः-'चूना, सिमेन्ट' इत्यादिभाषामसिद्वाभि., उपलिप्ततलादीना- मुपलक्षण चैतत् । अवचा अपमष्टाः प्रतिकला:-हेमन्तशिशिरयोः शीतम्पर्शयुक्ताः, ग्रीष्मसु उष्णस्पर्शवत्यः, द्रव्यतः अधोभागस्थिता पा आचाः, उच्चाश्च अब चाथेति, उच्चावचास्ताभिः, शग्याभिः शेरते यामु साधवस्ताः शग्या वसतय उपाश्रया , पट्टकादिरूपा सस्तारकाथ उच्यन्ते, ताभिर्हेतुमि , अतिवेलम्-वेला- मतिक्रम्य, साध्यायादिक न विहन्यान्न परित्यजेत् । यद्वा-अतिवेलाम्-इति छाया। वेलाशब्दो मर्यादावाचक , अतिशयिता वेला अतिवेला, अन्यमर्यादाऽपे क्षयाऽतिशायिनी मर्यादा समतारूपा न विहन्यात् रागद्वेपननितान्या हर्पविषादाभ्या ऋतु मे शैत्यरहित, अथवा-उष्णस्पर्शसहित, ग्रीष्म वर्षाऋतु मे उष्ण- स्पर्शरहित, अथवा शीतस्पर्शसहित, अयमा दन्य की अपेक्षा उच्च प्रदेश मे स्थित, उपलक्षण से चूना सिमेट आदि की बनाई गई ऐसी उच्चशय्या-उपाश्रय अथवा पाटला सस्तारकको लेकर, अथवा अवच उच्च से प्रतिकूल-हेमन्त शिशिर मे शीतस्पर्शयुक्त, ग्रीष्मवर्षा में उष्णस्पर्शयुक्त तथा द्रव्य की अपेक्षा अधोभाग में स्थित ऐसी शग्या को-उपाश्रय, पाटला, सस्तारक को-लेकर (अइवेल न विहन्ने ज्जा-अतिवेल न विहन्यात् ) वेला का उल्लघन करके स्वाध्याय आदि को न छोडे, अर्थात् कालोकाल प्रतिलेखनादि करे । अथवा रागद्वेष- जनित हर्षविपादरूप परिणामों के द्वारा अन्यमर्यादा की अपेक्षा अति- शयविशिष्ट समतारूप मर्यादा का उल्लघन न करे । उच्चशय्या- હેમન્ત શિશિર રૂતુમાં શિલ્ય રહિત, અથવા ઉણપવાળી ગ્રીષ્મ, વર્ષો ઋતુમાં ઉષ્ણસ્પર્શ રહિત અથવા શીતસ્પર્શ સહિત અથવા દ્રવ્યની અપેક્ષાથી ઉચ્ચ પ્રદેશમાં રહેલ ઉપલક્ષણથી ચુના, સીમેન્ટ આદિથી બનાવવામાં આવેલ ઉચ્ચ શૈયા, ઉપાશ્રય, અથવા પાટલા સસ્તારકને લઈ અથવા અવચ ઉચ્ચથી પ્રતિકૂળ હેમન્ત શિશિરમ ઠડીવાળી, ગ્રીષ્મ વર્ષોમા ઉષ્ણ સ્પર્શવાળી તથા દ્રવ્યની અપેક્ષા અધેભાગમાં સ્થિત એવી અવચશય્યાને-ઉપાશ્રય, પાટલા, સસ્તારકને ANS अइवेल न विनिहन्नेज्जा-अतिवेल न विहन्यात् सानु धन ४२स्वाध्याय આદિને ન છોડે, અર્થાત્ કાળોકાળ પ્રતિલેખનાદિકરે અથવા–રાગદ્દેશ જનિત હર્ષ વિવાદ રૂપ પરિણામો દ્વારા અન્ય મર્યાદાની અપેક્ષા અતિશય વિશિષ્ટ સમતારૂપ મર્યાદાનું ઉલ ઘન ન કરે ઉચ્ચ શય્યા–અનુકૂળ વસ્તિને લાભ મળતા એ વિચાર .

·प्रियदर्शिनी टीफा अ०२ गा २२-२३ शय्यापरीपदजयः ૪૨૨ न लषयेत् । उच्चशग्या प्राप्य 'अहो ! भाग्यपानऽह यन्मम सर्वकालसुखदा वसति. मिलिते 'ति हर्ग, चशग्या माप्य तु 'जहो! कीटशी मम मन्दभाग्यता, यत शग्यापि शीतादिनिपारिका न लन्यते ' इति विपाद । एभूताभ्यां हर्पविषा- दाभ्यां मध्यस्वभावरूपा मर्यादा नोल्लद्धनीयेत्यर्थ । यस्तु मुनि पापदृष्टि पूर्वोक्त मर्यादोहनक स विनिहन्यते, परीपहै पराजितोऽत एर साधुमर्यादास्सलितो मुनि सयमात्पतितो भरतीत्यर्थ । तस्मादुपारयादी रागद्वेषपरिवर्जनेन शग्या- परीपह सोढव्य इति भारः॥ २२ ॥ अनुकूल वस्ति को पाकर ऐसा विचार न करे कि "अहो ! मैं पढ़ा ही भाग्यशाली हू जो मुझे सर्वकाल में सुप देनेवाली वसति मिली है" तथा अपचशय्या प्रतिकूल वस्ति को पाकर ऐसा विचार न करे कि-अहो ! में कैसा मन्दभागी ह जो मुझे शीतादि निवारण करने वाली वस्ति भी नहीं मिली । इस प्रकार अनुकूल प्रतिकूल वसति की प्राप्ति को लेकर मुनि को रर्पविपादात्मक परिणामो वारा म यस्थभावरूप मर्यादा का उरलघन नही करना चाहिये मुनि (पाचदिही विहन्नई-पापदृष्टि विहन्यते) अनुकूल प्रतिकूल सति में रागोप करता है वर पापदृष्टि मुनि इस समताभावरूप मर्यादा का नाश करता वा सयम से पतित हो जाता है। इसलिये मुनिका कर्तव्य है कि वह उपाश्रय आदि मे रागवेप के परिवर्जन से शय्यापरीपह सरन करे ।। २२ ।। ન કરે કે, “અહો! હું ખૂબ જ ભાગ્યશાળી છુ જે મને સર્વકાળ સુખ દેવાવાળી વસ્તિ મળી છે” તથા “અવચ” શયા પ્રતિકૂળ વસ્તિથી એ વિચાર ન કરે કે, હું કે મદલાગી છુ જે મને ઠડી આદિનુ નિવારણ કરવાવાળી વસ્તિ ન મળી, આ પ્રકારે અનુકૂળ પ્રતિકૂળ વસ્તિની પ્રાપ્તિને લઈ મુનિએ હર્ષ વિધાત્મક પરિણામે દ્વારા મધ્યસ્થ ભાવરૂપ માનુ ઉલઘન કરવું ન જોઈએ. જે મુનિ પારિરી विहन्नई पापद्रष्टि विहन्यते मनुण प्रतिकूण पस्तिमा देश ४२ छ त પાપદદિ મુનિ આ સમતા ભાવ રૂપ મર્યાદાને ના કરી સયમથી પતિત થઈ જાય છે. આ માટે મુનિનું કર્તવ્ય છે કે તે, ઉપાશ્રય આદિમા રાગહેરાન પરિવજનથી શય્યા પરીષહ સહન કરે છે ૨૨ जो .

·- ४२४ उत्तराण्ययमस शग्यापरीपह. कया रीत्या सोढव्यः । इति प्रदर्शयति- मूलम्-परिकमुस्सयं लद्ध, कल्लाण अदुव पावैग । किमेगराय करिस्सइ, एंव तेत्यऽहियासएँ ॥ २३ ॥ छाया-प्रतिरिक्तमुपाश्रय लधा, कल्याणम् अथवा पापकम् । फिमेफरानं फरिष्यति एव तनाव्यासीत ॥ २३ ॥ 'पइरिफ' इत्यादि। साधु , कल्याणम्-शातरूप सुखदायकम् , अथवा पापक-पापरूप दुःखज. नकम् , मतिरिक्त-स्त्रीपशुपण्डकादिवर्जितम् - उपाश्रय-वसति, धामाप्य, एकरात्रम्-एकस्या रानौ अयमुपाश्रय. किं सुख दुःख वा करिष्यति न किंचित् करिष्यति' एवम् ईदृशेन विचारेण ता-उपाश्रये अभ्यासीत=अधिवसेत्-राग द्वेष वा न कुर्यादित्यर्थः । अय भावः-काचित्-समभूमिफ सुशोभन सर्वर्तुमुखद, शग्यापरीपद किस तरह सहना चाहिये। इस यातको सूत्रकार प्रदर्शित करते है-'पडरिक०'-इत्यादि अन्वयार्थ-साधु (कल्लाण-कल्याणम्) शातरूप-मुखदायक(अदुव- अथवा) या (पावग पापकम्) अशातरूप दुःखजनक ऐसे (उवस्सय-उपाश्रय) उपाश्रय-वसति को जो (पइरिक-प्रतिरिक्तम्) स्त्री पशु एव पण्डक आदि से रहित है (लद्ध-लब्ध्वा) प्राप्त कर ऐसा विचार करे कि (पगराय-एक- रात्र) यह उपाश्रय एकरातभर ठहरने वाले मेरे लिये क्या तो सुख दे सकता है और क्या दुःख दे सकता है ( एव तत्थऽहियासए-एव तत्रा- ध्यासीत) इस प्रकार विचार कर वहा रहे - उपाश्रय के विषय में वह रागद्वेष न करे। तात्पर्य यह कि साधु के लिये कही पर समभूमि- શાપરીષહ કઈ રીતથી સહન કરવો ? આ વાતને સૂત્રકાર પ્રદર્શિત ४३ छ 'पइरिक' त्यहि अन्वयार्थ-साधु कल्लाण-कल्याणम् शात३५ सुमहाय: अदुव-अथवा या पावर्ग- पापकम्मशात३५-- HI13 सेवा उवस्सय-उपाश्रय उपाश्रय-स्तिो पइरिक प्रतिरिक्तम् स्त्री पशु मन ५३४ माथी रहित छ, सेवा पस्ति लधु-लब्ध्वा प्राप्त पियार ४२ है, एगराय-एकरात्रमा पाश्रय मे शत पानामा भा। भाटे शु सुम मापना२ छ शुभ सापनार छ एव तत्थऽहियासए एवतत्रा ध्यासीत मा प्रारना दियाशत्या २९ पश्यना विषयमा त रागदेश ન કરે તાત્પર્ય એ છે કે, સાધુને માટે કઈ સ્થળે સમભૂમિવ - - ·भी प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० २३ शय्यापरीपहजये शुभयग्दावार्यदृष्टान्त ४२५ क्वचिद्विपमभूमिक पांमुप्रचुर शर्कराशफलसकुल शीतकालेऽतिशीतं ग्रीमे बहुधर्मक दुःखद सुखद वा स्यादिरहितमुपायय, मृदुकठिनादिभेदेनोचावच पहकादिरूप सस्वारक च प्राप्य, तत्र तत्र रागद्वेपाझरणेनानुद्विग्नो भवेत् । एवं शय्यापरीपहा साधुना विजितो भवतीति । बाला उपाश्रय मिले या विपम भूमिवाला, चाहे तो वह ऋतु के अनुकूल हो चाहे प्रतिकूल हो, चाहे वह ककर पत्थर से युक्त भूमिवाला हो चाहे सिमेंट आदि से यनी हुई भूमिवाला हो-कैसा भी क्यों न हो परन्तु स्त्री पशु आदि से यदि वह रहित है तो सायु को उस में किसी प्रकार का हर्षविपाद नही करना चाहिये । इसी तरह सस्तारक भी चाहे मृदुगुणयुक्त हो चाहे कठिन हो कैसा भी हो उसको प्राप्तकर साधु को उस विषय में भी रागदेपपरिणति नहीं करनी चाहिये। इस तरह करने से साधु के द्वारा शय्यापरीपह जीता जाता है। भावार्थ-शय्यापरीपह पर यदि साधु को विजय पाना है तो उसकी विचारधारा ऐसी कभी नहीं होनी चाहिये कि यह शग्या, उपा- अय अथवा पाट-पाटला आदि सुन्दर हैं या असुन्दर है ? ऋतु के अनुकूल हैं या प्रतिकूल हैं । साधु के लिये क्या तो अनुकूल और क्या प्रतिकूल ? सयके ऊपर उसकी समान दृष्टि होनी चाहिये। यह तो दृष्टि की विष- मता है जो साधुके लिये उसकी समाचारीसे उचित नहीं मानी जाती है। संपम का निर्विघ्नरूप से निर्वाह जैसे भी हो सके उस रूप से મળે અથવા વિષમભૂમિવાળે, તે તુને અનુકૂળ હોય અથવા પ્રતિકુળ હેય, ચાહે તે કાકરા પત્થરની ભૂમિવાળો હોય કે, ચાહે સીમેન્ટ આદિની ભૂમિવાળો ગમે તે હોય પરંતુ સ્ત્રી પશુ આદિથી જે તે રહિત હેય તે સાધુએ તેમા કેઈ પ્રકારને હર્ષ વિવાદ નહી કરવો જોઈએ એ જ રીતે સસ્તારક પણ ચાહે તેવું સુવાળું હોય અથવા તે કઠણ હેય ગમે તેવું હેય તેને પ્રાપ્ત કરી સાધુએ તે વિષયમાં પણ રાગદ્વેશ પરિણતિ રાખવી ન જોઈએ આવી રીતે કરવાથી સાધુ શય્યાપરીષહ જીતી જાય છે ભાવાર્થ-અધ્યાપરીષહને કદાચ સાધુએ જીત હેય તે તેની વિચાર ધારા એવી કદી ન હોય કે, આ શપ્પા ઉપાશ્રય-પાટલા આદિ સુદર છે કે અસુદર, ઋતુને અનુકૂળ છે કે પ્રતિકૂલ સાધુ માટે કયુ અનુકૂળ અને કયું પ્રતિકૂળ બધા ઉપર તેની સમાન દષ્ટિ હેવી જોઈએ એ તે દૃષ્ટિની વિષમતા છે જે ...........-याशथीलयित भानपामा भारती नथी सयभना नविन ·राज्यपाल अत्र दृष्टान्ता प्रदयते- एकदा भाविवात्मा शुभचन्द्रनामाचार्यः सुविनीतशिष्यपरिवारैः सह प्रामानु. माम विहरन् श्रावस्तीनगर्या पहिरशोकनामके नन्दनवनतुल्ये उघाने समक्सतः। तस्य बहुमध्यदेशभागे केलिमियभूपस्य मासाद आसीत् । सच प्रासादः प्रासादीयः मदर्शनीयोऽभिरूपः प्रतिरूपो, मणिकुष्टिमतला समरमणीयभूमिभाग आदर्शतलोपम कोमलस्पर्श: सर्वसुखदः सर्वधानुकूलो रुचिरपीठफलकसस्तारमयुक्त आसीत् । तत्रासौ तपासयमाराधको मुनिर्निवसन् विशुद्धभावेन तमनुकूलशग्यापरीपह मध्य- स्थभावेन सहमानश्चिन्तयति-अकरानमा ममावस्थान, किमनेन शय्यासुखेन । करते रहना चाहिये इसी में साधु की शोभा है। दृष्टान्त-एक समय की बात है-शुभचद्र नाम के आचार्य मुविनीत अपने शिष्यपरिचार के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए श्रावस्ती नगरी के बाहिर रहे हुए नदनवनतुल्य अशोकनामक उद्यान में पधारे। उस उद्यान के ठीक मध्यभाग में केलिभियभूप का प्रासाद था। यह प्रासाद बहुत ही सुन्दर था। इसका कुटिमतल मणिमय था। इसका भूमिभाग सम एवं रमणीय था। वह ऐसा चलकता था कि मानो दर्पण का तल हो । स्पर्श उसका सुकुमाल था। यह महल सब ऋतुओं के अनुकूल था। चिर पीठ फलक सस्तारकों से युक्त था। तथा प्रासादिय दर्शनीय अभिरूप और प्रतिरूप था । तप और सयम के आराधक ये आचार्य महाराज उस प्रासाद मे एक तरफ ठहर गये। उस में इन्हे सब बात की सुविधा थी। परन्तु फिर भी आचार्य ने उस विषय में अनुकूलता के विचार से हर्षभाव धारण नहीं किया। રૂપથી નિર્વાહ જેમ થઈ શકે તેવા રૂપે કરતુ રહેવું જોઈએ તેમા સાધુની શોભા છે દષ્ટાત–એક સમયે શુભચદ્ર નામના આચાર્ય સુવિનીત પિતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે ગ્રામનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા શ્રાવસ્તી નગરીની બહાર રહેલા ન દનવન તુલ્ય અશોક નામના ઉદ્યાનમાં પધાર્યા તે ઉદ્યાનના મધ્ય ભાગમાં કેલિપ્રિય રાજાનું નિવાસ સ્થાન હતું, તે મહાલય ખૂબ જ સુંદર હતું, એનું આગણું મણિજડિત હતુ ભૂમિભાગ સમ અને રમણીય હતા તે એ ચળ કાટ મારતે હતું કે જાણે અરિસે હોય એને સ્પર્શ ખૂબ સુ વાળે લાગતે આ મહેલ સઘળી વસ્તુઓમાં અનુકૂલ હતે રૂચી ઉપજાવે તેવા પીઠ, ફલક શિયા, સસ્તારક આદિ યુક્ત હતા તપ અને સયમના આરાધક શુભચઢ આચાર્ય તે મહેલની એક બાજુ ઉતર્યો એમાં તેમને દરેક પ્રકારની સગવડતા હતી છતા પણ આચાર્યો તે અનુકૂલતાના વિચારથી હર્ષભાવ ધા ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० २३ शय्यापरीपहजये शुभचन्द्राचार्यदृष्टान्त ४२७ ईदृशमुखावहशग्यानुरागः किमात्मकल्याणाय मम भविष्यति', कदापि नैव । एष विचिन्त्य शुभपरिणामेन प्रशस्ताध्यवसायेन शिष्यसहितः शुभचन्द्राचार्यस्त- दाधिज्ञान प्राप्तवान् । स च द्वितीय दिवसे शिष्यपरिवारैः सह विहार कृत्वा क्वचिद् लघुग्रामे वसती निवसति स्म । सा च वसतिरुन्दरुकृतानेकनिलयुक्तभित्तिका, भूतभुजंगमादिभयोत्पादिका प्रचुरपांसुशर्करासकुला विषमभूमिका जीर्णशीर्णा पीठफलकादिरहिता चासीत् । तत्र प्रमार्जन कृत्वा सयमेन तपसाऽऽत्मान भावयन्नसौ विहरति स्म । तत्र रात्री किन्तु विशुद्ध भाव से युक्त होकर उस अनुकूल शय्यापरीपह को मध्यस्थ भाव से सहन किया । विचार किया कि-यहा एक रात्रि भर के लिये तो मेरी स्थिरता है। इस शय्या के सुख से मुझे क्या लाभ । इस शय्या का सुख मेरे आत्मकल्याण का कोई साधक नहीं है कि जिससे इस में मेरी उपादेय वृद्धि हो । पर द्रव्य के शुभाशुभ परिणमन से मैं अपने मे शुभाशुभरूप परिणमन क्यों होने दू। इसका परिणमन इसके साथ है और मेरा परिणमन मेरे साथ । इस प्रकार विचार कर शुभ परिणाम एवं प्रशस्त अध्यवसाय के प्रभाव से शिष्य सहित उनको अवधिज्ञान उत्पन्न हो गया। दूसरे दिन उन्हों ने वहा से विहार कर दिया । विहार कर वे एक छोटे से ग्राम मे आये । जहा ये ठहरे वहा का स्थान बड़ा ही भयानक था। उस में अनेक चूहों के दिल थे । भूत, भुजगम आदि का वहा उपद्रव भी था। धूलि एव ककर से वहा की भूमि सम विषम थी। પણ વિશુદ્ધ ભાવથી યુક્ત બની તેમણે અનુકૂલ શાપરીષહને સહન કર્યો વિચાર્યું કે અહિ એક રાત્રિ માટે મારી સ્થિરતા છે આ શય્યાના સુખથી મને શો લાભ? શમ્યાનું આ સુખ મારા આત્મકલ્યાણનુ કેઈ સાધક નથી કે જેનાથી તેમાં મારી ઉપાદેય બુદ્ધિ થાય પરદ્રવ્યના શુભાશુભ પરિણમનથી હું પોતાનામાં શુભાશુભ રૂપ પરિણમન શા માટે થવા દઉ તેનું પરિણમન તેની સાથે અને મારૂ પરિણમન મારી સાથે આ પ્રકારને વિચાર કરી શુભ પરિણામ અને પ્રશસ્ત અધ્યવસાયના પ્રભાવથી શિષ્ય સહિત તેમને અવધિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયુ બીજે દિવસે તેઓએ ત્યાથી વિહાર કર્યો વિહાર કરીને તેઓ 'એક નાના ગામડામા આવ્યા જ્યાં તેઓ રોકાયા હતા તે સ્થાન ઘણુ જ નક હતું તેમાં અનેક ઉદરના લેણુ હતા, ભૂત, ભુજ ગમ વગેરે ઉપદ્રવ ત્યા હતા પૂળ અને કાકરાથી ત્યાની ભૂમિ ઉચી નિચી હતી, જીર્ણ -શી ભયા ·प्रमार्जन कर ४२८ उसयभ्ययनस्ये स्वाध्यायं ध्यान च कृत्वा शुभचन्द्राचार्यस्वदाज्ञया सर्वे मुनयश्च स्वस्वसस्तारको- परि शयनार्थमुद्यताः। तदा तरेको भुजगमः स्वाहारमन्वेपयन् समागतः। तमवलोक्य सर्वे मुनयोऽनुद्विग्ना एव तस्थुः । स च भुजङ्गमः कचिन्मूपफमनुधावमानस्तस्मिन् दृष्टिपथातिक्रान्ते मुनीन् पश्यति । तस्य दृष्टी शिपमासीत् अतस्तेन दृष्टमात्रा एवं सन्तस्ते मुनयो विपाक्रान्ता जाताः अथ शुभचन्द्राचार्यस्तदीपशिष्याथ सर्वे मुनयः समाधिभावमवलम्ब्य क्षमणि समारुह्य शुरूध्यानानलेन सकल कर्म भस्मसात् कृत्वा केवली भूत्वाऽन्तर्मुहुर्तमात्रेण शिवपद माप्तवन्तः । एव समुनिभिः शग्या- परीपदः सोढव्यः ॥ २३ ॥ जीर्ण शीर्ण सस्तारक तक भी इसमें कोई नहीं था। उस भूमि का आचार्य महाराज ने वहां पर अपनी साधुमडलीसहित निवास किया। तप एव सयम से आत्मा को भावित करते हुए उन आचार्य महाराज ने रात्रि मे स्वाध्याय और ध्यान करने के पश्चात् समस्त अपने शिष्यों को अपने२ सस्तारकों पर शयन करने की आज्ञा दी। आज्ञा पाते ही सब के सब अपने२ सस्तारक पर सोने लगे। इतने में वहा एक सर्प अपने आहार की खोज मे आया। देखकर समस्तमुनिमडली अनुद्विग्न ही रही।वह सर्प एक चूहे के पीछे पड़ा हुआ था। जब वह चूहा उसे दिखा नही तो उसने मुनिमडली की तर्फ अपनी दृष्टि लगाई । उसको दृष्टि मे ही विप था, इसलिये उसके द्वारा देखे गये वे आचार्यसहित मुनिराज विष से आक्रान्त हो गये। सब ने मिलकर समाधिभाव का आलम्बन किया, और उसके प्रभाव से वे सब के सब क्षपकश्रेणी पर आरूढ होकर शुक्लध्यान की प्राप्ति से सम- સસ્તારક પણ ન હતુ આ ભૂમિને સાફ કરીને આચાર્ય મહારાજે તે સ્થળે, પોતાના શિષ્યો સાથે નિવાસ કર્યો તપ અને સયમથી આત્માને ભાવિત કરીને તે આચાર્ય મહારાજે રાત્રિમાં સ્વાધ્યાય અને ધ્યાન કર્યા પછી પિતાના બધા શિષ્યને પિતપતાના સસ્તારક ઉપર શયન કરવાની આજ્ઞા આપી આજ્ઞા મળતા જ સઘળા પિતા પોતાના સસ્તારક ઉપર સુવા લાગ્યા એટલામા એક સર્ષ પિતાના આહારની શોધમાં નીકળે, એને જોઈ સમસ્ત સાધુ ગણ અનુદ્વિગ્નજ રહ્યુ તે સર્પ એક ઉદરની પાછળ પડેલ હતું જ્યારે તે ઉદર તેના જેવામાં ન આવ્યું તે તેણે આ મુનિ ગણ તરફ એની દૃષ્ટિ ફેરવી એની દૃષ્ટિમા જ ઝેર હતુ, એટલે એની દષ્ટિએ પડેલા આચાર્ય સહિત મુનિરાજે વિષથી આકુળવ્યાકુળ બની ગયા સઘળાએ મળીને સમાધિ ભાવનું બાલંબન કર્યું અને તેના પ્રભાવથી તેઓ સઘળા ક્ષપકશ્રેણી પર આરૂઢ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० २४ आक्रोशपरीपहजय કરશે. अथाऽऽक्रोशपरीपहजय माह- मूलम् -अकोसिज पैरो भिक्खु, ने तसि पडिसजले। सरिसो हाई वालाण, तम्हा भिक्खू ने सजैले ॥२४॥ शया--आक्रोशेत् परो मिनु, न तस्मिन् प्रविसंज्वलेत् । सदृशो भवति बालाना, तस्माद् भिक्षुर्न सज्वलेत् ॥ २४ ॥ टोका-'अकोसिज्ज' इत्यादि । परः अन्यः, यदि भिक्षु-मुनिम् आक्रोशे दुर्वचनेन तर्जयेत् , तर्हि मुनि- स्तस्मिन् न मतिसज्वलेत्न प्रतिकुप्येत् । अवाच्यभापयाऽनुष्टः सन् कोपावे स्त कर्मों को नाशकर केवली हो गये, तथा अन्तर्मुहर्त में शिवपद को माप्तकर सिद्ध हो गये । इस कथा से यही शिक्षा मिलती है कि शय्यापरीपह पर विजय पानेवाला मुनि आत्मकल्याण कर मुक्त हो जाता है, अतः शय्यापरीपह पर विजय प्राप्त करना चाहिये ॥२३ ।। अव सूत्रकार बारहवें आक्रोशपरीपह का जय कहते हैं- 'अक्कोसिज्ज'-इत्यादि. अन्वयार्थ-यदि (परो-परः) कोइ अज्ञानी मनुष्य (भिक्खु-भिक्षुम् ) साधुको (अकोसिज्ज-आक्रोशेत् ) दुर्वचन से तर्जित करे तव वह साधु (तसि-तस्मिन् ) उसके उपर (न पडिसजले-न प्रतिसज्वलेत ) क्रोधित न हो-अर्थात् जब कोई अशिष्ट भापा से साधु के साथ असभ्य व्यवहार करे-गाली आदि दुर्वचन कहे तो साधु को उसके प्रत्युत्तररूप में क्रोध के आवेश से उसके प्रति गाली वगैरह अशिष्ट બની શુકલધ્યાનની પ્રાપ્તિથી સમસ્ત કમળને નાશ કરી કેવળીપદને પ્રાપ્ત કર્યું તથા અતર મુહૂર્તમાં શિવપદને પ્રાપ્ત કરી સિદ્ધ બની ગયા આ કથાથી એ શિક્ષા પ્રાપ્ત થાય છે કે શયાપરીષહ પર વિજય મેળવનાર મુનિ આત્મકલ્યાણ કરી મુક્તિને પામે છે, માટે શવ્યાપરીષહને વિજય પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ ૨૩ वे सूत्रा२ मारभा मा परीषडनय२ ४ छ 'अक्कोसिज्ज-त्या, भन्याय-यदि परो-पर नई मानी मनुष्य भिक्खु-भिक्षु साधुन अको- सिज्ज-आक्रोशेतू पराम क्यनथी अपमानात ४२ त ५y તે साधु तसि-तस्मिन् तेना ५२न पडिसजले-न प्रतिसज्वलेत् होधित न थाय मर्थात् ने अशिष्ट ભાષાથી સાધુની સાથે અસભ્ય વહેવાર કરે, ગાળ આદિ દુર્વચન કહે તે સાધુએ તેને પ્રત્યુત્તર રૂપે ફોધ આવેશથી તેના પ્રતિ ગાળ વિગેરે અશિષ્ટ ભાષાને પ્રગ ·उपराज्यसरी शेन प्रत्याक्रोशरूप गालीदुर्वचनादिक न वदेदित्यर्थः । ननु प्रतिसञ्चलने का हा. निरित्याशदक्याह-सरिसो होइ बालाण ' इति । पतिसज्जलन वालानाम्- अज्ञानिना सदृशो भाति, तस्माद् भिक्षुः-मुनिः न सज्यलेद-आकृप्टोऽपि क्रोध न कुर्यादित्यर्थः। इदमत्र योध्यम्-मिथ्पादर्शनोदृप्तमुख निर्गतानि कोपानलोद्दीपनानि दुर्वचनानि श्रुत्वा तत्पतीकार कर्तुं समर्थोऽपि मुनि -"दुरन्तः क्रोधकपायोदयनिमित्तपापकर्म विपाकः" इति चिन्तयन् सहदये क्रोधायानप्रकाशदानेनाक्रोशपरीपह सहेत । भाषा का प्रयोग नहीं करना चाहिये, क्यो कि गाली देने वाले को गाली देनेवाला माधु-जैसे के साथ वैसा बनने वाला मुनि-(पालाण सरिसो होइन्बालाना सदशो भवति) अज्ञानियों के सदृश ही माना जाता है। (तम्हा-तस्मात्) इसलिये (भिक्खू न सजले-भिक्षुः न सज्वलेत्) भिक्षु क्रोध न करे । तात्पर्य इसका यह है कि-अज्ञान से मन्दोन्मत्त हुए व्यक्तियों के मुग्व से निकले हुए दुर्वचनों को जो कि कोपरूप अग्नि के उद्दीपक होते हैं, सुनकर उनके प्रतिकार करने में समर्थ भी मुनि “क्रोध कषाय के उदय के निमित्त से पापकर्म का विपाक दुरन्त होता है " ऐसा विचार कर अपने हृद्य में क्रोध को स्थान न दे । इससे मुनि आकाशपरीषह पर विजय पाता है। कहा भी है- ન કરે જોઈએ કેમ કે, ગાળ દેનારને સામી ગાળ દેનાર સાધુ-જેવાની सार्थ तय थनार-मुनि वालाण सरिसो होइ-वालाना सहशो भवति अज्ञानी यानी भा५४ १ भानपामा मा छे तुम्हा-तस्मात् मा भाट भिक्खू न सजले. भिक्षु न सज्यले लिनु ध न पुरे તાત્પર્ય આનું એ છે કે, અજ્ઞાનથી મન્મત્ત બનેલ વ્યક્તિઓના મદ્રામાથી નિકળેલા દુર્વચને કે જે કોઈ રૂપી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરનાર હોય છે, તે સાભળી તેને પ્રતિકાર કરવામાં સમર્થ હેય પણ મુનિ “ફોધ કષાયના ઉદય નિમિત્તથી પાપકમને વિપાક દુરસ્ત હોય છે ” એવું વિચાર કરી પિતાના હૃદયમાં ફોધને સ્થાન ન આપે આથી તેવા મુનિ આક્રોશ પરીષહ પર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે કહ્યું પણ છે—

·४३१
प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा २४ आक्रोशपरीपहजय
नाटो मुनिराकोशेत् , सभ्यरज्ञानाद्यवर्जकः ।
अपेक्षेतोपकारित्व, न तु द्वेष कदाचन ॥ १ ॥
चाण्डालः किमय द्विजातिरथवा शूद्रोऽथवा तापसः,
किंवा तत्चनिवेशपेशलमतियोगीश्वरः कोऽपि वा।
इत्यस्वल्परिकल्पजालमुखरैः सभाष्यमाणो जन-
नौ रुप्टो नहि चैव दृष्टहदयो योगीश्वरो गच्छति ॥२॥
इति विचार्य समत्वेन तिष्ठेत् ॥ २४ ॥
नानुष्टो मुनिराकोशेत् , सम्यग्ज्ञानायवर्जकः ।
अपेक्षेतोपकारित्व, न तु वेप कदाचन ॥१॥
सम्यग्ज्ञानादिक का परिहार नहीं करनेवाला, अर्थात् सम्यग्ज्ञाना-
दिक गुणों के उपार्जन करने में कुशलमति भिक्षु अपमानित होने पर भी
कभी भी अपमान करने वाले के प्रति अशिष्ट भाषा का प्रयोग न करे।
प्रत्युत अपने प्रति इस प्रकार का व्यवहार करने वाले व्यक्ति को अपना
उपकारी ही माने, किन्तु इसके प्रति देपभाव कभी न रक्खे।और भी-
चाण्डालः किमय द्विजातिरथवा शद्रोऽथवा तापसा,
किंवा तत्त्वनिवेशपेशलमतियोगीश्वरः कोऽपि वा।
इत्यस्वल्पविकल्पजालमुखरैः सभाष्यमाणो जनै,
नों रुष्टो नहि चैव हृष्टहृदयो योगीश्वरो गच्छति ॥ २॥
नाकृष्टो मुनिराक्रोशेत् , सम्यग्ज्ञानाद्यर्जकः ।
अपेक्षेतोपकारित्व, न तु द्वेप कदाचन ॥१॥
સમ્યગૂજ્ઞાનાદિકને પરિવાર ન કરવાવાળા-અર્થાત્ સમ્યગ્રજ્ઞાનાદિક
ગુણેનું ઉપાર્જન કરવામા કુશળમતિ ભિક્ષુ અપમાનિત થવા છતા પણ કદી
પણ અપમાન કરવાવાળા તરફ અશિષ્ટ ભાષાને પ્રયોગ ન કરે પિતાના
તરફ આ પ્રકારને વહેવાર કરવાવાળી વ્યક્તિને પિતાને ઉપકારી જ માને
તેમ તેના તરફ દેશ ભાવ કદી પણ ન રાખે બીજુ પણ–
चाण्डाल किमय द्विजातिरथवा शूद्रोऽथवा तापसः,
किंवा तत्वनिवेशपेशलमतियोगीश्वरः कोऽपि वा।
इत्यस्वल्प विकल्पजालमुखरै सभाष्यमाणो जनै,
नों रुटो नहि चैर हृष्टहृदयो योगीश्वरो गच्छति ॥ २॥

·उत्तरायचमचे मुनिको देख कर कोई उनको चाण्डाल कहे, कोई ब्राह्मण कहे, कोई शूद्र कहे, फोई तपस्वी कहे, कोई विशिष्ट ज्ञानी तो कोई योगीश्वर कहे, इस प्रकार कहने वाले व्यक्तियों के मुख से निकलते हुए लघुता व श्रेष्ठतासूचक वचनों को सुनकर मुनि न तो रुष्ट होता है न तुष्ट होता है किन्तु समभाव से चला जाता है। भावार्थ-अशिष्ट भाषा का प्रयोग साधु जैसे सन्त पुरुषों के प्रति घे ही व्यक्ति करते हैं जो मिथ्यात्व के कीचड़ से लिप्त होते हैं। अतः उनके द्वारा अपमानित रोने पर भी साधु को उनके प्रति रुष्ट न होकर प्रत्युत दयावान ही होते रहना चाहिये। यह उस समय विचार करना चाहिये कि देखो ये कितने अज्ञानी हैं जो खोरी खरी वस्तु के यथार्थ बोध से विकल हो रहे हैं । ये जो कुछ कहते हैं उनमें इनका अपराध नहीं है, यह तो मिथ्यादर्शन का ही प्रभाव है, अत: इनकी आत्मा सम्यग्ज्ञान से वासित यनें और ये उत्तम मार्ग पर आरूढ हो जायें, ऐसी भावना साधुको रखनी चाहिये। तथा इस समय यदि मैं इनके साथ असभ्य व्यवहार इन्हीं जैसा करने लगू तो इनमें और मुझ मे क्या अन्तर हो सकता है । ज्ञानी और अज्ञानी की चेष्टा में आसमान पाताल जैसा अन्तर जो बतलाया गया है वह यहा लुप्त हो મુનિને જોઈ કેઈ એને ચડાલ કહે, કેઈ બ્રાહ્મણ કહે, કોઈ શુદ્ર કહે, કઈ તપસ્વી કહે, કઈ વિશિષ્ટ જ્ઞાની તે કઈ યોગીશ્વર કહે, આ રીતે કહેવા વાળી વ્યક્તિઓના મુખથી નિકળતા લઘુતા અને શ્રેષ્ઠતા સૂચક વચનને સાભળી મુનિન તે ક્રોધિત બને છે કે તે તુષ્ટમાન થાય છે પરંતુ સમભાવથી વિચરે છે ભાવા–અશિષ્ટ ભાષાને પ્રેગ સાધુ જેવા સંત પુરૂષ તરફ એજ વ્યકિત કરે છે કે જે મિથ્યાત્વના કિચડમાં લપટાયેલા હોય છે, આથી એમના દ્વારા અપમાનીત થવા છતા પણ સાધુએ તેના તરફ ન રૂઠતા પ્રત્યુત્તરમાં દયાવાન જ રહેવું જોઈએ એ સમયે એ વિચાર કરવો જોઈએ કે, જુઓ! આ કેટલા અજ્ઞાની છે જે બેટી ખરી વસ્તુના યથાર્થ બધથી વિકળ બની રહેલ છે એ જે કાઈ કહે છે એમાં એને અપરાધ નથી, મિથ્યાદર્શનને જ આ પ્રભાવ છે. આથી એનો આત્મા સમ્યજ્ઞાનથી વિકસિત બની ઉત્તમ માર્ગ ઉપર આરૂઢ થઈ જાય એવી ભાવના સાધુએ રાખવી જોઈએ આ સમય ને એના જેજ અસભ્ય વ્યવહાર કરવા લાગુ તે એનામા અને મારામાં શું અતર રહ્યું? જ્ઞાની અને અજ્ઞાનીની ચેષ્ટામા આકાશ પાતાળ જેટલું અતર બતાવવામાં આવ્યુ છે તે આથી લુપ્ત થઈ જાય છે આના આ भारे ·. प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा २५ आक्रोशपरोपहजये क्षमाधरमुनिदृष्टान्त ४३३ उक्तार्थमेव विशदीकुर्वन् पाह- मूलम् सोचाणं फरुसा भासा, दारुणा गामकटगा। तुसिणीओ उवेहेज्जा, ने ताओ मणसी कैरे ॥२५॥ छाया-श्रुत्वा खलु परुपा भापाः, दारुणा ग्रामकण्टकाः। तूष्णीकः उपेक्षेत, न वा मनसि कुर्यात् ॥ २५ ॥ टीका-सोच्चाण' इत्यादि । दारुणाः-दारयन्ति-पिदारयन्ति सयमधैर्यमिति दारुणा: दु सहाः, मनसि वजा- पातकारिका इत्यर्थः, ग्रामकण्टकाम् ग्रामः इन्द्रियाणा समूहस्तस्य कण्टका इत्र कण्टकाः दुखोत्पादकत्वेन प्रतिकूलाः परुपा-रुक्षाः कठोरा, भापा =अचनानि, श्रुत्वा खलु तूष्णीका मौनावलम्बी सन् , उपेक्षेत-ता भापा अवधीरयेत्-नाद्रियेत । 'उवेहिज्जा' जाता है। इनके इस व्यवहार को मुझे समताभाव से सहन करता चाहिये, क्यों कि इससे मेरे अधिक कर्मों की निर्जराहोगी, इस निर्जरा में यह मेरा उपकारी है । अतः इस उपकारी के प्रति मै रेप करूँगा यह मेरी कितनी अज्ञानता होगी। ऐसा विचार कर साधु आक्रोश- परीपह पर विजय प्राप्त करे ॥ २४ ॥ उपरोक्त अर्थ को स्पष्ट करते हुए कहते हैं-'सोच्चाण'-इत्यादि अन्वयार्थ-(दारुणा-दारणाः) सयमरूपी धैर्यको विदारणकरने वाली मन मे वज्र के तुल्य दुस्सह आघात पहुंचाने वाली तथा (गामकटगा- ग्रामकटका.) इन्द्रियों को कटकतुल्य दु ख की उत्पादक होने से प्रतिकूल (फरसा-परुपा) रूक्ष-कठोर ऐसी (भासा-भापाः) लोगों की असभ्य व्यक्तियोंकी भाषाओं-वचनों को (सोच्चाण-श्रुत्वा खलु) सुनकर मुनि (तुसिणीओ उवेहेज्जा-तूष्णीकः उपेक्षेत) चुपचाप रहा हुवा-मौन धारण સમતાભાવથી સહન કરવું જોઈએ કેમકે એથી મને અધિક કર્મોની નિરા થશે એ વિચાર કરી સાધુ આક્રો પરીષહ ઉપર વિજય પ્રશ્ન કરે પારકા उपतमथन स्पट ४२त छ-' सोच्चा ण भन्या-दारुणा-दारुणा सयभ३पी धैर्याने विद्यार! ४२पापाणी सह-मनमा q तुल्य साधात पडल्यापावाणी गामकटगा-ग्रामकटका તથા ઇન્દ્રિયને ४४४ सभान भने Sत्पादन २२ डापायी प्रतिष फरसा,-परुपा ३६ हजार मेवी भासा-भाषा असल्य बहाना पयनाने सोच्चाण-श्रुत्वा खलु गान मुनि तुसिणीओ उवेहेज्जा-तूष्णीक उपेक्षेत युपया५ २४ी, भौन पारस * ઈત્યાદિ उ० ५५ ·अपराम्पयन इत्यस्यैवार्थ विशदीकान् प्राह-'न ताओ मणसी करे' इति । ता: भाषा मनसि न कुर्यात्-न स्थापयेत् । अमानवशादनेन सयमधैर्यापहारिण्यो भाषा उक्ता अब नास्त्यस्य दोपः किं तु ममैव पूर्वार्जितकर्मण फलमेवत् । इति विचार्य वादशभापाया अनादरणेन तदापिणि द्वेप न कुर्यादिति भावः । अत्र दृष्टान्तः प्रदर्यते- एकदा क्षमाधरनामकः कश्चिदुश्वरतपश्चर्यापरायणो मुनिरासीत् । तद्गुणानु रागेण कश्चिदेवः मीत्या तमभिवन्धानवीत्-मम योग्य कार्यमावेदनीय भवद्भिः। अन्यदा कदाचिन्मार्गे गच्छन् मुनिः स्वाभिमुखागतेन केनचिच्चाण्डालेन सो- पहासमुक्तः-अहो ! अकर्मण्य ! भिक्षुक ! क गच्छसि १ । एतद् दुर्वचन निशम्प करता हुआ-उस तरफ उपेक्षाभाव धारण करे, किन्तु (ताओ मणसी न करे-ताः मनसि न कुर्यात् ) उन वचनों को अपने मन में स्थान न देवे। "अज्ञानवशसे ही इसने सयम धैर्य को अपहरण करने वाली भाषा का प्रयोग किया है सो इस में इसका दोप नहीं है किन्तु मेरे ही पूर्वोपार्जित पापकर्मों का यह फल है "। यह समझकर उस परुष भापा चोलने वाले पर देषयुद्धि न करे। दृष्टान्त-दुश्वरतपश्चर्या करने मे लीन क्षमाधर नामक एक मुनि थे। उनके गुणों में अनुरागी होने से कोई एक देव वदनाकर उनसे बोला कि यदि मेरे योग्य कोई कार्य हो तो आप मुझ से अवश्य कहें, यह मैं आप से हाथ जोड़ कर प्रार्थना करता है। एक समय की बात है कि वे मुनि कही जा रहे थे। रास्ते में सन्मुख आता हुआ उन्हें एक चाण्डाल मिला। उसने मुनिराज को त२६ अपेक्षामा धारण ४२ ५२तु ताओ मणसीं न करे-ता मनसि न कुर्यात् તેને વચને પિતાના મનમા સ્થાન ન આપે અજ્ઞાનવશતાથી તેણે સયમ ધર્યનું અપમાન કરનાર ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો છે તે તેમા એનો દોષ નથી પરતુ મારા પૂર્વોપાર્જત પાપ કર્મોનું જ એ આવું સમજીને એ અસભ્ય ભાષા બોલવાવાળા ઉપર કેશબુદ્ધિ ન કરે દૃષ્ટાત–ક્ષમાધર નામના દુષ્કર તપશ્ચર્યા કરવામા લીન એવા એક મુનિ હતા તેમના ગુણોના અનુરાગી એવા કેઈ એક દેવે વદના કરીને એમને કહ્યું કે, મારા ચગ્ય કેઈ કાર્યું હોય તો આપ મને અવશ્ય કહે એમ હું આપને હાથ જોડી પ્રાર્થના કરી કહુ છુ એક વખત તે મુનિ કયા જઈ રહ્યા હતા રસ્તામાં સામેથી આવતે એક ચડાલ મળે તેણે મુનિરાજને ·! प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० २५ आक्रोशपरीपहजये क्षमाघरमुनिदृष्टान्त ४३५ जातकोपः सन् मुनिरब्रवीद-उन्मत्तस्त्वमसि किम् ? । ततस्तेन प्रचण्डकोपावेशेन चाण्डालेन कथितम्-अरे भिक्षुक ! कि प्रलपसि ? कोऽन्यस्त्वत्समो मलिनदेहः क्षुद -पिपासादिवेदनाग्रस्तो लुञ्चितशिरा गृहे गृहे गृहपाल इवाहारमन्वेपयन् भ्रमसि ? अरे ! अर्मण्य ! पूर्वकृतकर्मणो विपाळमनुभवन्नपि न लज्जसे । कृपिवाणि- ज्यादिकर्म कर्तुमसमर्था एव मुखोपरिसद्धमुसवस्त्रिकाः पानहस्ताः वहयो भिक्षु- कास्वादृशा उदरपूरणकामा ग्रामानुग्राम पर्यटन्ति । अरे दुर्भग! पुत्रदारादिभिः देखते ही हँसी करते हुए कहा कि-हे अकर्मण्य भिक्षुक ! तू कहा जा रहा है । मुनि ने ज्यों ही इस प्रकार के उसके दुर्वचन सुने तो मुनि को क्रोध आ गया, और कहने लगा-क्या तू इस समय उन्मत्त हो रहा है। मुनि के वचन सुनकर चाडाल के भी कोप का ठिकाना न रहा । उसने चिडकर मुनिको कहा-"अरे भिक्षुक ! क्या वकता है ? तेरे जैसा मलिन देह वाला और कौन होगा खाते कमाते नही बना सो मूड मुडाकर मुनि बन गया और घर घर में कुत्ते की तरह भीख मागने के लिये फिरने लगा है। शरम नहीं आती, करते धरते कुछ नहीं बनता सो निकल गये साधु बनने को । पूर्व में दान नहीं दिया सो तो उसका यह फल भोगना पड़ रहा है कि दर दर के भिखारी बन रहा है, फिर भी अकड से ऐंठता है ? जरा शर्म कर, तुम्हारे जैसे बहुत से कार्य करने में असमर्थ होकर मुह वाध कर पेट भरने के लिये गाव गांव भटकते हैं । ऐसा कह कर जब वह चला गया तो कोप જોઈને હસી કરતા કહ્યું કે, હે અકર્મણ્ય ભિક્ષુક ! તું ક્યાં જઈ રહ્યો છે મુનિએ જ્યારે તેના આવા દુર્વચન સાભળ્યા ત્યારે તેને ક્રોધ આવી ગયો અને કહેવા લાગ્યા કે, શું તુ આ સમયે ઉન્મત્ત બની રહ્યો છે? મુનિનું વચન સાભળીને ચાડાલના ક્રોધનું ઠેકાણું ન રહ્યું અને તેણે ચિડાઈને મુનિને કહ્યું અરે ભિભુક! તું શું બકે છે? તારા જે મલીન દેહવાગે બીજે કેણ છે? ખાતા કમાતા ન આવડ્યું એટલે મુડે મુડાવીને મુનિ બની ગયા, અને ઘર ઘરમા કુતરાની માફક ભીખ માગવા લાગ્યું છે, શરમ નથી આવતી? કાઈ કામ કરતા આવડતું નથી એટલે સાધુ બનવા નિકળી પડે પૂર્વભવમાં દાન નહી દીધું હોય એટલે તે એનું આ ફળ ભોગવવું પડે છે અને ઘરઘરને ભિખારી બની રહ્યો છે છતા પણું અકડ થઈને ફરે છે તારા જેવા અનેક કાર્ય કરવામાં અસમર્થ હેઈને મો બાધીને પેટ ભરવા માટે ગામ ગામ ભટકે છે આમ કહી જ્યારે તે ચાલ્યો ગયે ત્યારે ધના ४२arl ·उत्तराभ्ययनले परित्यक्ता निर्गतिकाः सन्तः मनज्यामभ्युपगताः । इत्युक्त्वा तस्मिन् गतवति सति कोपावेशादन्तर्दामान इस मुनिः स्वस्थान गतः । क्रमेण कोपमशमे सति मुनिना पश्चात्तापः कृतः। तदनन्तरमसौ देवस्तस्य मुनेः समीपे समागत्य तमभिवन्ध तत्पुरोऽवस्थितो वदति-भवतः सयमयाना मुखेन निर्वहति किम् ? । शान्तात्मना मुनिना सस्मित भोक्तम्-यदा सयमयाना चाण्डालेन बाधिता, तदा व गतस्त्वमासीः ? देवेन कथितम्-यदा युपयोः कलहो जातस्तदाऽहमलक्षितः कौतुकं द्रष्टुकामस्तत्रैवासम् । किं तु तदा मया विशेषः कोऽपि नोपलन्यः, यथाऽसौ चाण्डालस्तथैव भवान् । के आवेश से वे मुनि भी भीतर ही भीतर जलते हुए अपने स्थान पर आ गये।जव कोप शात हुआ तो उनको इस विषय का बडा ही पश्चात्ताप हुआ। इस के बाद वह देव मुनि के पास आकर नमस्कार करके बैठ गया और बोला-आपकी सयमयात्रातो सुखपूर्वक है ' शान्तात्मामुनिने मुस्कराते हुए प्रत्युत्तर में कहा कि जिस समय इस सयमयात्रा में चाण्डाल ने विघ्न डाला था उस समय तुम कहां गये थे। देवने जवाब दिया-जब आप दोनोंका कलह हो रहा था उस समय मैं अदृश्य होकर वहीं पर था। मुनिने कहा फिर आपने उस परिस्थिति में मेरी सहायता क्यों नहीं का? इस प्रकार मुनि के करने पर प्रत्युत्तरमें देवने कहा कि-मुझे उस समय सहायता करने लायक कोई विशेपता आप में लक्षित नहीं हुई। उस समय जैसा वह चाण्डाल मुझे प्रतीत हुआ वैसे ही आप भी मुझे प्रतीत हो रहे थे फिर सहायता किसकी करना। देव के इस उत्तर से આવેશથી તે મુનિ અદરને અંદર બળતા બળતા પિતાના સ્થાન ઉપર ગયા જ્યારે તેમને ક્રોધ શાંત થયે ત્યારે તેમને આ વિષયમાં ભારે પશ્ચાત્તાપ થયે આ પછી પેલા દેવ મુનિની પાસે આવીને નમસ્કાર કરીને બેઠા અને કહ્યુ, આપની સયમયાત્રા તે સુખપુર્વક છે ને? શાત અંત્મા મુનિએ અદરથી હસતા હસતા પ્રત્યુત્તરમાં કહ્યું કે, જે સમયે આ ચડાલે વિM નાખ્યું તે સમયે તમે યા ગયા હતા? દેવે જવાબ આપ્યો જ્યારે આપ બનેને કલહ ચાલી રહ્યો હતું ત્યારે હુ અદશ્ય રૂપે ત્યા જ હતે પછી એ પરિસ્થિતિમાં તમે મારી સહાયતા કેમ ન કરી ? આ પ્રકારે મુનિના કહેવાથી પ્રત્યુત્તરમાં દેવે કહ્યું, અને તે સમયે સહાયતા કરવા લાયક કેઇ વિશેષતા આપવામાં ન દેખાઈ એ વખતે જે તે ચાલાલ મને દેખાય તેવા જ આપ મારી દષ્ટિમાં દેખાતા હતા પછી સહાયતા કેની કરવી ? १ हेवना સ યમયાત્રામા ·प्रियदर्शिनी टीफा अ० २ गा०२६ वधपरीपहजय ४३७ मुनिनोक्तम्-तेन मम तुल्यता कथ ज्ञावा? । देवेनोक्तम्--एकेन कोपेनैर, अत- स्तस्य शिक्षा न कृता, इदानीमाज्ञापयतु कीदृशी शिक्षा तस्मै कर्तव्या । मुनिः माह- नासौ दण्डनीयः, किंतु-सर्वथोपेक्षणीय , यतः साधूनामय धर्म:-आक्रोशपरीपहः सोढव्य इति । एवमुक्तोऽसौ देवस्तस्य मुनेः सेनाया सानुराग तस्थौ । एवमन्यै- रपि मुनिभिराक्रोशपरीपहः सोढव्यः ॥ २५ ।। मुनि को बड़ा ही विस्मय हुआ और कहने लगे कि मुझ मे और चाडालमें समानता का अनुभव कैसे किया ? । देव ने कहा-एक क्रोध से आपके अन्दर उस समय क्रोधरूप चांडाल प्रविष्ट होया हुआ था, और वह तो चांडाल या ही, अतः सहायता करने जैसी बात उस समय मुझे उचित प्रतीत नही हुई इसलिये सहायता नही की, और न उसे भी कुछ दण्डादिरूप शिक्षा ही दी, हा ! अब कहिये उसे केसी शिक्षा दी जाय । मुनिराज ने कहा कि अब क्या आवश्यकता है जो अज्ञानी होते हैं वे उपेक्षा के ही पात्र हैं इसलिये उसको दण्डादिरूप शिक्षा प्रदान करने की कोई जरूरत नहीं है । मुनियों का तो यह आचार ही है कि वे आक्रोशपरीपह को सहन करे । मुनि की इस बात को सुनकर देव बड़ा ही अनुरागी होकर उनकी सेवा मे रहने लगा। इस कथा से मुनि- यों को यही शिक्षा ग्रहण करनी चाहिये कि आक्रोशपरीपह सहन करना यह मुनिराजों का कर्तव्य है ॥२५॥ મુનિને ઘણું આશ્ચર્ય થયું અને કહેવા લાગ્યા મારામાં અને ચડાલમાં સમા નતાને અનુભવ તમને કેવી રીતે થશે ? દેવે કહ્યું એક ક્રોધથી આપની અંદર તે સમયે ક્રોધ રૂપી ચડાલ પ્રવિષ્ટ થયે હતું અને તે તે ચડાલ હતે જ આથી સહાયતા કરવા જેવી વાત મને તે સમયે ઉચિત ન લાગી એ માટે સહાયતા ન કરી અને તેને પણ દડ આદિ રૂપ કઈ શિક્ષો નકરી હા ! કહે એને કઈ રીતે શિક્ષા કરવામાં આવે ! મુનિ મહારાજે કહ્યું કે, હવે આવશ્યક્તા છે જે અજ્ઞાની હોય છે તે ઉપેક્ષાને પાત્ર જ છે આ માટે તેને ઇડાદિકરૂપ શિક્ષા આપવાની કઈ જરૂરત નથી મુનિઓને તે આચારજ છે કે, તેઓ આક્રોશપરીવહને સહન કરે મુનિની આ વાત સાભળીને દેવ ઘણા અનુરાગી બની તેની સેવામાં રહેવા લાગ્યા આ કથાથી મુનિઓએ એ જ શિક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ કે, આક્રોશપરીષહ સહન કરે તે મુનિરાજેનું કર્તવ્ય છે કે ર૫ ·उत्तराध्ययनस्ने कश्चिदाक्रोशमात्रेणाऽतुष्टो दुष्ट सयतस्य वधमपि कुर्यादतो वधपरीपहमाह- मूलम् -हेओ नै सर्जले भिक्खू, मणंपि न पओसए । तितिक्खं परंम नेच्चा, भिक्खुधम्म विचितैए ॥२६॥ छाया-हतो न सज्यले भिक्षुः मनोऽपि न मद्वेपयेत् । तितिक्षा परमा ज्ञात्वा, भिसुधर्म विचिन्तयेत् ॥ २६ ॥ टीका-'हो' इत्यादि। भिक्षुः मुनिः, हता केनापि दुष्टेन मुष्टियष्ट्यादिना ताडितः सन्, न सज्वलेवन फुध्येत्, तथा मनोऽपि न प्रद्वेपये द्वेपयुक्त न कुर्यात्, तितिक्षा शान्ति, कोई दुष्ट पुरुप आक्रोशमात्र से सतुष्ट नहीं होकर मुनि का वध भी करने लगता है इसलिये अब तेरहवें वधपरीवह को कहते हैं-'हओन सजले'-इत्यादि. अन्वयार्थ-(भिक्खू-भिक्षुः) मुनि (हओ-हतः) किसी भी दुष्टके द्वारा यष्टि मुष्टि आदि से ताडित हो जाय तो भी (न सजले-न मज्वलेत) क्रोध से तपायमान नहीं होवे । तथा (मणपि न पओसए-मनोऽपि- न प्रद्वेषयेत्) मन को भी दूपित नहीं करे, किन्तु (तितिक्ख-तितिक्षाम्) उत्तम क्षमा को (परम-परमाम् ) दशविध धर्मो मे सर्वोत्कृष्ट (नच्चा- ज्ञात्वा) जानकर (भिक्खू-भिक्षु.) वह साधु (धम्म विचिंतए-धर्म विचिन्तयेत्) उत्तम क्षमादिरूप साधु के कर्तव्य का, अथवा अपने आत्मस्वरूप का विचार करे कि-क्षमामूलक ही धर्म है । यह जो मुझे निमित्त बना कर के कर्मों का उपचय कर रहा है उस मे मेरा ही કે દુઇ માણસ આક્રોશ માત્રથી સતેષ ન પામવાથી મુનિને વધ પણ ४२ मा छे भटेवे तेरमा परीषन ४ छ 'हओ न सजलें-त्यादि शपयार्थ-भिक्खू-भिक्षु भुनि हओ-हत ४ ६L AIR! alssa पाटुयी तlsa 45 लय त ५g न सजले-न सज्वलेत् अधथी तभी न य मणपि न पओसए मनोऽपि न प्रद्वेषयेत् मनन ५ इषित न ४रे ५५ तितिक्ख-तितिक्षा उत्तम समान परम परमा शिविध धर्नामा साट मच्चा-ज्ञात्वा onीन भिक्खू-भिक्षु ते साधु धम्म विधितए-धर्म विचिन्तयेत् : ઉત્તમ ક્ષમાદરૂપ સાધુના કર્તવ્ય તથા પિતાના આત્મસ્વરુપને વિચાર કરે કે, ક્ષમા એ જ ધર્મ છે આજે મને નિમિત બનાવીને કમેને ઉપચય કરી ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा २६-२७ वधपरीपहजया परमा दशपियेषु धर्मेषु प्राधान्यात् प्रकृप्टा, ज्ञात्वा मुनिः, भिक्षुधर्मक्षान्त्यादिक सात्मस्वरूप या विचिन्तयेत्, यथा-क्षमामूल एव धर्मः, यच्च मा निमित्तीकृत्याय कर्मोपचिनोति, तर ममैव पूर्वकर्म कारणमिति ममैव दोपः, तस्मादेन पति कोपो नोचित इति ॥२६॥ पूर्वोपार्जित कर्म कारण है अतः इसमें मेरा ही दोष है इसलिये इसके प्रति कोप करना मुझे उचित नहीं है। भावार्थ-मुनि जनों की यह विचारधारा कितनी सुन्दर है। वजहृदय वाला शत्रु भी इस विचार के सामने नतमस्तक होकर अपनी क्रूरता का परित्याग कर देता है । एक तरफ ताना मारणा आदि क्रियाएं हो रही है तो दूसरी ओर उस पर प्रतीकार न करते हुए अपने पूर्वापार्जित कर्म को ही बलवान माना जा रहा है कि-पूर्वो- पार्जित कर्मों का यह फल मुझे मिल रहा है, इस वेचारे का क्या दोष है। अफसोस केवल उस मुनि आत्मा में इसी यातका हो रहा है कि जो यह प्राणी मेरा निमित्त लेकर नवीन कर्मों का वधक बन रहा है। इस प्रकार मन तक में भी जा प्रतिकार करने की भावना का उदय निषिद्ध घतलाया गया है वहा और अन्य प्रतिकारों के करने की तो यात ही क्या हो सकती है। महात्मा का यहा कितना अच्छा उपदेश है कि वह ताडित होने पर भी अपनी उत्तम क्षमाको न छोडे । कुल्हाडा રહેલ છે તેમાં મારા જ પૂર્વોપાજીત કર્મ કારણરૂપ છેઆથી તેમા મારેજ દેવ છે માટે તેના પ્રતિ ક્રોધ કરે મને ઉચિત નથી, ભાવાર્થ-મુનિઓની આ વિચારધારા કેટલી સુન્દર છે વા હૃદયવાળે શત્રુ પણ આ વિચાર સામે નતમસ્તક બની પિતાની કુરતાને ત્યાગી દે છે એક તરફ ધાકધમકી અને માર મારવાની હદ સુધીની ક્રિયાઓ થાય છે, ત્યારે બીજી તરફ આને પ્રતિકાર ન કરાતા પિતાના પૂર્વોપાત કર્મોને જ બળવાન માનવામાં આવે છે “પૂર્વોપાજીત કર્મોનુ ફળ મને મળી રહ્યું છે એ બિચારાને કેઈજ દેષ નથી”મુનિના આત્મામાં અકસેસ ફક્ત એ વાતને થાય છે કે, આ પ્રાણું મને નિમિત્ત બનાવીને નવા કમને બધ બાધી રહેલ છે આ પ્રમાણે મનમાં પણ પ્રતિકાર કરવાની ભાવનાના ઉદયને નિષેધ બતા વવામાં આવેલ છે, ત્યાં અન્ય પ્રતિકાર કરવાની તો વાત જ કયા રહી? મહાત્માને આ કે સુન્દર ઉપદેશ છે કે તેને ધાકધમકી કોઈના તરફથી અપાય અથવા માર મારવામાં આવે તે પણ પિતાની ઉત્તમ ક્ષમાને ન ·४४० " स्चराज्यवारले उक्तमेवार्थ प्रकारान्तरेणाह- मूलम-समेण संजय दत, हणेजा कोई कथइ । नैत्थि जीवस्स नासोति", एव पेहेजे सजए ॥२७॥ छाया-श्रमण सयव दान्त, हन्यात् कोऽपि कुत्रापि । नास्ति जीवस्य नाश इति, एव प्रेक्षेत सयतः ॥ २७ ॥ टीका-'समण' इत्यादि कोऽपिकश्चिन्मनुष्यः, कुत्रापि-प्रामादौ, सयतं-पटकाययवनावन्त, दान्तम् चदन वृक्ष को काट भी डाले पर चदनवृक्ष का जो उसके मुख को भी सुवासित करने का काम है वह उसे नहीं छोड़ता। नहीं तो वह बदन ही नही । महात्मा भी अपने शत्रु के प्रति इसी कर्तव्य का निर्वाह करते हैं नहीं तो वे महात्मा ही नही हैं। धन्य है महात्मा! तेरे इस शुभाध्यवसाय को । न्योछावर है लोक्य का राज्य इस पवित्र भावना पर । क्या ही सुन्दर विचार धारा है । इसी विचारधारा के बल पर महावीर प्रभु के शासन में सर्वोत्कृष्टता रही हुई है। प्रत्येक मोक्षामि लापी को यह अभिनदनीय वदनीय विचारधारा अपनाने योग्य है ॥२६॥ वधपरीपरको किस भावना से सहन करे सो कहते हैं-'समण'-इत्यादि अन्वयार्थ-(कोई-कोऽपि) कोई अज्ञानी (कत्थइ-कुत्रापि) कहीं पर भी (सजय-सयतम् ) षटूकाय के जीवों की जतना करनेवाले (दत-दान्तम् ) છેડે કુહાડા ચન્દન વૃક્ષને કાપી નાખે છતા ચન્દન વૃક્ષમાં જે સુવાસિતતાને ઉત્તમ ગુણ છે તે પિતાને કાપનાર કુહાડાને પણ આપે છે જે એમ ન કરે તે તે ચદન શેનું ? મહાત્મા પણ પિતાના શત્રુ તરફ આવું જ વર્તન રાખે છે નહી તે એ મહાત્મા શાના? ધન્ય છે મહાત્મા ! તમારા આ શુભ વ્યવસાયને! આ પવિત્ર ભાવના પર ત્રણ લેકનુ રાજય પણ છાવર છે, કેવી સુન્દર વિચારધારા છે. આ વિચાર ધારાના બળ ઉપર શ્રી મહાવીર પ્રભુના શાસનમાં સર્વોત્કૃષ્ટત રહેલ છે પ્રત્યેક ક્ષાભિલાષીએ આ અભિ નદનીય વદનીય વિચારધારાને અપનાવવી જોઈએ છે ૨૬ . पा साथी पधपशषड सहन पान-समण त्यात मन्वयार्थ कोइ-कोऽपि मशानी कत्थइ-कुत्रापि या पा संजय- पयवम् ५८४ाय नुतन ४२नारा दत-दान्तम् पाय न्द्रिय ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० २७ पधपरीपहजये स्कन्दकाचार्यदृष्टान्त' ४१ नन्दियनोइन्द्रिय दमनशीलम्, अमण-तपस्विन मुनि हन्यात-मुष्टियप्ट्यादिना ताडयेत् , तदा सयता मुनिः, जीपस्यात्मनज्ञानरूपस्य नाशः नास्तिन्न भाति शरीरस्यैव नाशात् , इत्येव प्रेक्षेत=चिन्तयेत् ।। पाच इन्द्रिय एव मन को निग्रह करने वाले (समण-श्रमणम् ) श्रमण-तपस्वी मुनि को (हणेज्जा-हन्यात्) यष्टि मुष्टि आदि द्वारा मारे । उस समय (सजरा-सयतः) वह मुनि (जीवस्स नासो नत्थि- जीवस्य नाशः नास्ति) "ज्ञानस्वरूप आत्मा का नाश नहीं होता है किन्तु उसका पर्यायान्तर होता है अतः शरीरका ही नाश होता है" (एव पेहेज्ज-एच मेक्षेत )सा विचार करे। भावार्थ-आत्मा को क्रोधी तय होना चाहिये कि जब उसकी तिज वस्तु का विनाश हो । जैसे ससारी लोग अपनी वस्तु के विनाश होने पर क्रोधी या दुःखी हुआ करते हैं, दूसरो की वस्तुओं के विनाश में नहीं । इसी प्रकार महात्मा को भी किसीके द्वारा ताडित होने पर या मारे जाने पर यह विचार करना चाहिये कि यह शरीर पुद्गल का है अतः यह मेरी निजवस्तु नहीं है परवस्तु है। इसके विनष्ट होनेपर में क्यों क्रोधी या दु.खी यनू ? मेरी निज की वस्तु जो ज्ञानादिक गुण हैं वे तो इस के आघात से नष्ट नहीं होते हैं, वे तो सदा अक्षय ही रहते हैं इसलिये क्रोधी या दुखी होने की मुझे किश्चित् मात्र भी आवश्यकता नहीं है। ४२।२। समण-श्रमणम् श्रम तपस्वी मुनिने हणेज्जा-हन्यात् सा या को. २था भारे में समये सजये-सयत ते मुनि जीवस्स नासो नत्थि -जीवस्य नाश नास्ति રાનું સ્વરૂપ આત્માને નાશ થતું નથી પરંતુ એ પર્યાયાન્તરિત હોય છે, આથી शरीर १ नाश थाय छ एव पहेज्ज-एव प्रेक्षेत मे बियार ४३, ભાવાર્થ-આત્માએ કોધિત છે ત્યારે થવું જોઈએ કે, જ્યારે તેની પિતાની વસ્તુને વિનાશ થતે હેય જેમ સ સારી લોક પિતાની વસ્તુઓને વિનાશ થતા ધિત અને દુખી થયા કરે છે, બીજાની વસ્તુઓના વિનાશમાં નહી આ પ્રકારે મહાત્માને પણ કઈ તરફથી માર મારવામાં આવે કે ધાક ધમકી આપવામાં આવે ત્યારે તેણે વિચાર કરવો જોઈએ કે, આ શરીર પુક્ર ગલનુ છે, આ કારણે તે મારી પોતાની વસ્તુ નથી, પારકી વસ્તુ છે એનો વિનાશ થવાથી હું શા માટે ક્રોધો અથવા દુ ખી બનુ મારી પોતાની જે વસ્તુ જ્ઞાનાદિક ગુણ છે તે એના આઘાતથી નાશ પામતી નથી એ તે સદાય અક્ષય જ રહે છે આથી કોપી અથવા દુ ખી થવાની મારે લેશ માત્ર પણ આવશ્યકતા નથી. उ० ५६ ·- , ઉપર उत्तराभ्ययन अन दृष्टान्त. प्रदयते- श्रावस्तीनगया रिपुमर्दननाम्नो राज्ञः पुत्रोधाग्णिीदेव्या अगजातः स्कन्दक- नामक कुमार आसीत् । अस्य भगिनी पुरन्दरयशा नाम्नी । सा कुम्भकारकटक- नामके पुरे दण्डफिनाम्ने नृपतये पिना पदचा । तस्य दण्डकिभूपस्य पुरोहितः पालकनामा प्रामणो मिच्यादृष्टिरासीत् । एकदा मुनिसुव्रतस्वामी विंशतितमस्तीर्थकरः श्रावस्तीनगया समवस्तः, तस्य देशना श्रुत्वा स्कन्दककुमारः थारको जातः । एकदा कदाचिदसौ पालकपुरोहितः श्रावस्तीनगर्यामागतः। स रानसभायामाहतसिद्धान्त खण्डयितु प्रत्तः तदा दृष्टान्त-श्रावस्ती नगरी में रिपुमर्दन नाम का एक राजा राज्य करता था। उसकी धर्मपत्नी का नामधारिणीथा।धारिणीदेवी से राजा के एक कुमार का जन्म हुवा, जिसका नाम स्कन्दक था। स्कन्दक के एक बहिन भी थी। उसका नाम पुरन्दरयशा था। कुभकारकटक नाम के पुर मे दण्डकी नामक राजा के साथ उसका विवाह हुवा था । दण्डकी राजा का एक ब्राह्मण पुरोहित था। इसका नाम पालक था। यह मिथ्यादृष्टि था। एक समय की बात है कि वे वीसवें तीर्थङ्कर श्री मुनिसुव्रतस्वामी श्रावस्ती नगरी मे पपारे । उनकी देशना को सुनकर स्कन्दककुमार ने श्रावकधर्म अगीकार किया। किसी समय पालक पुरोहित श्रावस्ती नगरी में आया। राजसभा में बैठकर उसने जैनसिद्वान्त को खण्डन करने वाली वात प्रारभ की । जय यह योल चुका तय उसकी बात को છાત–શ્રાવસ્તી નગરીમાં રીપુદમન નામને એક રાજા રાજ્ય કરતે હતે તેને ધારિણી નામની એક રાણી હતી ધારિણીદેવીથી રાજાને એક કુમા રને જન્મ થયે, જેનું નામ કદક હતુ, કદકને એક બહેન પણ હતી તેનું નામ પુર દરયશ હતું કુભકારકટક નામના નગરના દડકી નામના રાજાની સાથે તેને વિવાહ કરવામાં આવેલ હતે દડકી રાજાને એક બ્રાહ્મણ પુરોહિત હતે તેનું નામ પાલક હતું તે મિથ્યાદિષ્ટી હતે આ એક સમયની વાત છે કે જ્યારે વીસમા તીર્થ કર શ્રી મુનિસુવ્રત સ્વામી શ્રાવસ્તી નગરીમાં પધાર્યા તેમની દેશના સાભળીને સ્ક દકકુમારે શ્રાવકધમ અગિકાર કર્યો કેટલેક વખતે પાલકપુરેહિત શ્રાવસ્તી નગરીમા આવ્યા રાજસભામાં બેસીને જૈન સિદ્ધાંતનુ ખડન કરવાવાળી વાતની શરૂ આત કરી જ્યારે તેણે વાત પુરી કરી ત્યારે તે વાત સાંભળીને ત્યાં બેઠેલા म ·. प्रियदर्शिनी टीका २ गा २७ यधपरीपहजये स्कन्दकाचार्यदृष्टान्त श्राफरतधारी स्वन्दकुमार आईतसिद्धान्त समर्थयन् त निरुत्तर कृतवान् । तेन कारणेन पालकपुरोहितस्य स्कन्दपकुमार प्रति महान् पिढेपो जातः । एकदाऽसौ सन्दककुमारः पञ्चभिः शतैः कुमारैः सह मगवतो मुनिसुव्रतस्वा- मिनः समीपे देशना शुखा दीक्षा गृहीतवान् । भगवता ते पञ्चशतकुमारकास्तस्य शिष्यत्वेन निश्रिताः कृताः । ततोऽसौ स्कन्दकाचार्योऽन्यदा भगवन्त पृच्छति- भगवन् ! कुम्भकारफटकपुराभिमुख निहमिच्छामि, भगवानाह-वर तत्र गम्य- वाम् , किंतु तनोपसी मारणान्तिकः । पुनस्तेनोक्तम्-भगवन् ! वयमाराधका., किं पा विराधकाः ? । मगरता कथितम्-एक खा विना सब आराधकाः सन्ति । सुनकर वहां पर बैठे हुए श्रावकव्रतधारी स्कन्दककुमार ने जैन- सिद्धान्त का समर्थन करते हुए उसको निरुत्तर कर दिया, इससे पालक स्कन्दककुमार का महान् विदेपी घन गया। कुछ काल के बाद स्कन्दककुमार ने पाचसौ कुमारों के साथ भगवान मुनिसुव्रतस्वामी के समीप धार्मिकदेशना सुनकर दीक्षा ली। उन पाचसौ कुमारोंको भगवानने उनकी नेत्राय(अधीनता) मे कर दिया । अब वे स्कन्दक मुनि स्कन्दकाचार्य हो गये । स्कन्दकाचार्य ने एक दिन भगवान से पूछा कि भगवन् ! मैं यहा से कुम्भकारफटक पुर की तरफ विहार करना चाहता है यदि आपकी आज्ञा हो तो। भगवान ने कहा जैसा तुम्हें सुग्व हो वैसा करो परन्तु तुम को वहां मरणान्तिक उपसर्ग का साम्हना करना पडेगा। फिर इस बात को सुनकर स्कन्दक ने से कि प्रभो! हम सब आराधक हैं या विराधक ? भगवान ने कहा तुम्हारे सिवाय सय ही आराधक हैं। भगवान के मुख से इस શ્રાવક વ્રતધારી સ્ક દકકુમારે જેનસિદ્ધાતને સમર્થન કરતા તેને નિરૂત્તર બનાવી દીધે આથી પાલક ક દકકુમારનો મહાન વિરોધી બની ગયે કેટલાક સમય પછી સ્ક દકકુમારે પાચસે કુમારની સાથે ભગવાન મુનિસુવ્રતસ્વામી પાસેથી ધાર્મિક દેશના સાભળીને દીક્ષા આ ગીકાર કરી, એ પાચ કુમારને ભગવાને સ્ટ દકકુમારની દેખરેખ નીચે રાખ્યા, આથી તે 'ક દકમુનિ સ્કદાચાર્ય બની ગયા, સક કાચાયે એક દિવસ ભગવાનને પૂછ્યું કે, હે ભગવત! હું અહિથી આપની આશા હોય તે કુભકારકટકપુર તરફ વિહાર કરવાની ઈચ્છા રાખુ છુ ભગવાને કહ્યું, જે રીતે તમને સુખ થાય એ રીતે કરે પરંતુ તમારે ત્યા મરણાતિક ઉપસર્ગને સામને કરવું પડશે તે વાત સાંભળીને અદકે પ્રભુને પૂછ્યું, કે હે પ્રભો ! અમે બધા આરાધક છીએ કે વિરાધક? ભગવાને કહ્યું કે તમારા શીવાય બધા આરાધક છે ભગવાનના प्रभु ·४४५ " उत्तराध्ययमचे एव भगरता कथितोऽपि सन्दकाचार्या भारिवशात् पञ्चशतशिष्यपरिवारसहितः कुम्भकारकटकपुर मति विहार कृतवान् । पालकनामणेन तद् रिहासाः श्रुता- "अागच्छति स्कन्दकाचार्य." इति। ततोऽसौ पूर्व वैरमनुस्मृत्य तनिर्यातनाथ यत्रोद्याने स्कन्दकाचार्य आगन्तुकस्तत्परितो गिनिधशस्त्रास्त्राणि प्रच्छन्नरीत्या भूमौ निखन्य राज्ञः समीपमागत्य ब्रूते-स्वामिन् ! सन्दकाचार्य. पञ्चशतशिष्यरिवारैः सह साधुवेपेण इह समायाति, स भवदीयराज्य इर्तुमिच्छति, यतोऽसौ भनदीयोद्या नस्य चतुर्दिक्षु रानो प्रच्छन्नो भूत्वाऽवशस्त्राणि भूम्यन्तर्निहितानि, तत्तं कथचि- न्मया ज्ञातम् , तर गया पश्यन्तु भवन्तः । पुरोहितपचन श्रुता राज्ञा तर गत्वा भविष्यत् को सुनकर भी स्कन्दकाचार्य ने भाविवशात् पाचसौ शिष्यों के साथ कुम्भकारकटकपुर की ओर विहार कर दिया। पालक पुरोहितने उनके बिहार की वार्ता सुनी तो उसको ज्ञात हो गया कि स्कन्दकाचार्य विहार कर यहा आरहे हैं । उसने उनके साथ अपना पूर्व पैर याद कर बदला लेने का अवसर आगया है " इस अभिप्राय से उसने जिस उद्यान मे स्कन्दकाचार्य आकर उतरे थे उस में जमीन खुदवाकर नीचे विविध शस्त्र एव अस्त्र गुप्तरीति से गढ़वा दिये । पश्चात् राजा के पास आकर फिर वह कहने लगा कि हे स्वामिन् । यहा पाच सौ शिष्यों के परिवार से स्कन्दकाचार्य साधु के वेश में आये हुए हैं । घे आप के राज्य को हरण करना चाहते हैं। इस लिये उन्हो ने गुप्त रीति से उद्यान मे चारों ओर अस्त्र शस्त्र भूमि मे गढ़वा दिये है। यह यात रात्रि मे मैने छुपकर देखी है । आप को जो विश्वास न हो तो મોઢાથી આ ભવિષ્યવાણી સાભળીને પણ કદકાચા ભાવિવશાત્ ૫૦૦ શિષ્યની સાથે કુભકારકટ કપુરની તરફ વિહાર કરી દીધે પાલકપુરેહિતે તેમના વિહારની વાત સાંભળીને જાગ્યું સ્ક દાચાર્ય વિહાર કરતા તરફ આવી રહ્યા છે તેણે પિતાનું અગાઉનું તેમની સાથે વેર યાદ કરીને “બદલે લેવાને અવસર આવી ચુક્યા છે” આવા અભિપ્રાયથી જે બગીચામાં કદકાચાર્ય આવીને ઉતર્યા હતા તેની અ દરની જમીન ખોદાવીને તેની નીચે જુદી જુદી જાતના શસ્ત્ર અસ્ત્ર દાટી દીધા પછી રાજાની પાસે આવીને તે કહેવા લાગ્યું કે, પાચસો શિોના પરિવાર સાથે જે દાચાર્ય સાધુના વેશમા અહિ આવ્યા છે તે આપનુ રાજ્ય લઈ લેવા ઈચ્છે છે કેમકે, તેમણે ગુસ રીતે બગીચામાં ચારે બાજુ શસ્ત્ર અસ્ત્ર દટાવી રાખ્યા છે. આ વાત મે રાત્રિના વખતે છુપી રીતે જોઈ લીધી છે આપને જે વિશ્વાસ ન હોય તે આપ ખુદ ક૨તા આ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा २७ पधपरीपरुजये स्कन्दकाचार्यदृष्टान्त भूम्यन्तर्गवानि तानि शस्त्रास्त्राणि पिलोकितानि। ततोऽसौ नृप. कोपावेशेन पुरो- हितमनमीत्-हे पालक ! सर्वानेतान् साधूनह तवाधीनान करोमि, यथेच्छसि तथा कुरु । एवमुक्तोऽसौ दुष्टभावसमन्वितः पुरोहितः सर्वान् मुनीन् परित समा- क्रम्य एकैक मुनि तिलादिपीडनयन्ने सस्थाप्य पीडयितु प्रत्तः । ते स्वात्मक- ल्यागार्थिनो मुनयस्त वधपरीपह सम्यक परिपह्यान्तसमये केवलज्ञान प्राप्य मोक्ष गताः । तत्र ४९८ चतुःशवाप्टनवतिसख्यका मुनय. पीडनयन्त्रे पीडितास्त- धापि सन्दकाचार्येण समभाव समालम्ब्य तर स्थितम् । तदा स्वस्मादन्य एक एवं मुनिरवशिष्टः, तमपि पीडनयन्त्रे स्थापयितुमुद्यतस्तदा स्कन्दकाचार्येणोक्तम्- स्वय चलकर देख सकते हैं। पुरोहित की बात सुनकर राजा उद्यान में आया और वहा उसने भूमि के भीतर गढे हुए अनेक अस्त्र शस्त्र देखे। इस स्थिति से राजा को बडा ही कोप बढ़ा और उसने कोप के ही आवेश मे तन्मय होकर पुरोहित से कहा, पालक । इन सब साधुओं को मैं तुम्हारे आधीन करता है । तुम जैसा भी समझो इनके साथ वैसा करो। राजा ने जब ऐसा कहा तय पुरोहित के आनद का पार न रहा । उसने शीघ्र ही चारों ओर से सब मुनियों को घिरवा दिया और एक एक मुनि को कोल्हू (घाणी) में पीलने लगा। चारसोअठानवे(४९८) मुनियोंने समभाव से वधपरीपरको सहन करके अत समयमे केवलज्ञान प्राप्तकर मुक्ति को प्राप्त किया। स्कन्दकाचार्य और एक बालमुनि पीलनेके लिये अवशिष्ट रहे । जय पालक ने उस मुनि को पीलने के लिये कोल्छ में रखने को उद्यत हुवा तो इतने मे स्कन्दकाचार्य ने उससे कहा कि જઈને જોઈ શકે છે પરહિતની વાત સાભળીને રાજા બગીચામાં ગયા અને ત્ય જમીનની અંદર દાટેલા અનેક શસ્ત્ર અસ્ત્ર જોયા આથી રાજાને ખૂબ કોલ ચ અને ક્રોધના આવેશમાં આવીને તેણે પુરહિતને કહ્યું, પાલક! આ બધા સાધુઓને હું તમારે હવાલે કરૂ છુ તમોને ઠીક લાગે તેમ તેને ફેસલે તમે કરે રાજાએ જ્યારે આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે પુરોહિતના આનદને પાર ન રહ્યો તેણે તરત જ ચારે તરફથી તે મુનિઓને ઘેરી લઈ પકડીને એક પછી એક મુનિને ઘાણીમાં પલવાનું શરૂ કર્યું ૪૯૮ મુનિઓએ સમભાવથી વધપરીષહને સહન કરીને અત સમયે કેવળજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિને પામ્યા એક દકાચાર્ય અને એક મુનિ પીલવા માટે બાકી રહ્યા જ્યારે પાલકે તે મુનિને પીલવા માટે ઘાણીમાં નાખવા પ્રવૃત્ત થયા ત્યારે સ્કદાચાર્યે તેને કહ્યું કે, આ તે કમળ ·उत्तराध्ययनसून अयमस्ति कोमलझायो पालका, तस्मादय त्वया न हन्तव्यः मम समक्षं पीडनय- 'न्त्रेऽस्य स्थापने पीडा मम जायते, मुश्चैनम् । स्कन्दकाचार्यवचन श्रुत्वाऽसौ रान- पुरोहितः पालकब्राह्मणो यदति-राजसमाया त्वया पराजितोऽहम् , अतो यावदधि फादप्यधिक दुःख ता स्यात् तदेव कार्य मम कर्तव्यम् । इत्युच्याऽसौ त बालमनगार स्कन्दकाचार्यस्य समक्षमा पीडनयन्त्रसस्थाप्य तत्पीडन कृतवान् | स वालोऽप्य नगारस्तर वधपरीपह सम्यक् परिपद्य केरलज्ञान माप्य मोक्ष गतः । तदा कन्दकाचार्यों रोपावेशेन निदान कृतवान्-" यदि मम तप.सयमस्य फल भवेत् । तदा एतेपा सर्वेपा दुःखदायको भवेयम् " इति । अथाऽसो स्कन्दका यह इस समय कोमलकाय चालक है अत. तुम इसे छोड दो। इसे कोल्हू में रखते हुए देखकर मुझे पीड़ा होती है, अतः यह मारने योग्य नहीं है । स्कन्दकाचार्य के इस प्रकार वचन सुनकर पालक उनसे कहने लगा-सुनो-तुमने मुझे पहिले राजसभा में परास्त किया था, अत उसके उपलक्ष में अधिक से अधिक जो कष्ट हो सकता है वह मै तुमको दूं ऐसा ही मेरा निर्णय है । इस में जरा भी इधर उधर नहीं करना चाहता है । इस प्रकार कह कर उसने उस बालक मुनि को भी स्कन्दकाचार्य के सामने ही कोल्हू मे रखकर पील दिया। उस बालक अनगार ने भी खुशी खुशी से वधपरीपह सहन करके अत मे केवल- ज्ञान प्राप्त कर मुक्ति को प्राप्त कर लिया। उस समय स्कन्दकाचार्य ने रोश के आवेश में आकर यह निदान किया कि "यदि मेरे तप एव सयम को फल होता हो तो मै इन सब को दुख देने वाला होऊँ। કાય બાળક છે, માટે એને છોડી દે એને ઘણુમાં રાખેલ જોઈને મને પીડા થાય છે માટે તે મારવાને ચગ્ય નથી સ્ક દાચાર્યનું આ પ્રમાણેનું સાભળીને પાલક પુહિત કહેવા લાગ્યો કે, સાભળ! તમે મને અગાઉ રાજ સભામાં પરાજીત કરેલ હતું જેથી તેના ઉપલક્ષમાં હું અધિકમાં અધિક કષ્ટ જે હોય તે હુ તમને આપીશ એ મારે નિર્ણય છે તેમાં જરા પણ હું ફેરફાર કરવા ઈચ્છતે નથી આ પ્રમાણે કહીને તેણે તે બાળક મુનિને સ્ક દકા ચાર્યની સામે જ ઘાણીમાં નાખીને પીલી નાખે આ બાળ પણ ખુશીથી વધપરીષહ સહન કરીને અતમા કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિ આ સમયે સ્કદકાચા રેષના આવેશમાં આવીને આ પ્રમાણે નિદાન કર્યું કે, જે મારા તપ અને સયમનુ ફળ થતુ હોય તે હું આ બધાને દુ ખ દેવાવાળ બનુ પાલકે છેવટે દકાચાયને પw પીલીને વચન है અનમાર પામ્યા ·मियदर्शिनी टीका. म०२ गा. २८-२९ याचनापरीपहजया चार्य ता य निपीड्य हतवान् । स सन्दकाचार्यो मृत्वाऽग्निकुमारदेवत्वेन- समुत्पन्नो भूत्वाऽनधिज्ञानेन वपूर्वभटत्त ज्ञात्वा कोशवेशेन नृपपुरोहितामात्यादि सहित कुम्भकारस्टकपुर सदेश भस्ममान् कृतवान् । दण्डकिभूपस्य स देशो दण्ड- कारण्यनाम्ना पश्चात् मसिद्धो जातः । एवमन्यैरपि मुनिभिर्वधपरीपहः सोढव्य एव, न तु स्कन्दकाचार्ययत् कोपाविष्टैभवितव्यम् ॥ २७ ॥ अथ याचनापरीपहजय पाह- मूलम् -दुकर खल्लु भो । निच्चं, अणगारस्स भिघुणो संव्यं से जाइय होई, नैत्थि किचि"अजाय ॥२८॥ छाया-दुकर खलु भो' नित्यम् , अनगारस्य भिक्षोः । सर्व तस्य याचित भनति, नास्ति किंचिद् अयाचितम् ।। २८ ।। टीका-'दुफर' इत्यादि । खलु-निश्चयेन भो! इति सम्बोधनम् , हे जम्मूः ! अनगारस्य-गृहरहितस्य पालक ने अन्त में स्कन्दकाचार्य को भी कोल्हू मे पील कर नष्ट कर दिया। स्कन्दकाचार्य मर कर निदान के प्रभाव से अग्निकुमार जाति के देव हुए। देवपर्याय में अवधिज्ञान द्वारा अपने पूर्वभव का वृत्ता- न्न जानकर उस देवने क्रोध के आवेश मे आकरके नृप पुरोहित एव अमात्य आदि सहित समस्त कुभकारकटकपुर को भस्मसात् कर दिया। दण्डकीभूप का वह देश दण्डकारण्य नाम से प्रसिद्ध हुआ। इस कथा से मुनियों को यही शिक्षा लेना चाहिये कि वे वधपरीपह को समभाव से सहन करे । जिस प्रकार उनमुनियों ने चधपरीषदको सहा उसी प्रकार अन्य मुनियोंको भी वधपरीपह सहन करना चाहिये। स्कन्दकाचार्य की तरह कोपाविष्ट नहीं होना चाहिये ॥ २७॥ તેને નાશ કર્યો સ્કદકાચાર્ય મરીને નિદાનના પ્રભાવથી અગ્નિકુમાર દેવ જાતીમાં ઉત્પન્ન થયા દેવપર્યાયમા પિતાના અવસાનથી પિતાના પૂર્વભવનુ વૃત્તાત જાણીને તે દેવ ફોધના આવેશમાં આવીને રાજા પુરોહિત અને આમાત્ય સહિત સમસ્ત કુભકારકટકપુરને ભસ્મીભૂત બનાવી દીધુ દડકી રાજાને તે દેશ પછીથી દંડકારણ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયે આ કથાથી મુનિઓએ શિક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ કે, વધપરીષહને સમભાવથી સહન કરે જે પ્રકારે મુનિઓએ વધપરીષહને સહન કર્યો એ પ્રકારે સહન કરે સ્કદકાચાર્યની માફક કોપાયમાન થવું ન જોઈએ પારકા ·. भिक्षो.-मुनेः नित्य-सर्वदा-याजीपमित्यर्थः, दुष्कर-दुःखेन क्रियमाण कठिन भाति । किं दुष्कर भरति ? इत्याह-'सच' इत्यादि, तत् सनम् आहारोप- करणादिक वस्तु तस्य याचित-याचितमेव भाति, किंचिदपि दन्तशोधनादिकमषि अयाचित नास्ति-न गृह्यते तस्मात् कष्ट मुनिजीनिमिति ॥ २८ ।। उक्तार्थमेव सविशद वर्णयति- मूलम्-गोयरेग्गपविट्ठस्त, पाणी नों सुप्परिए । सेओ अगारवासोति, ईइ भिक्खू ने चिंतए ॥२९॥ छाया-गोचराग्रप्रविष्टस्य, पाणिः नो सुमसायं। श्रेयान् अगारवासः इति, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् ।। २९ ।। टीका-'गोयररग० ' इत्यादि। गोचराग्रमनिष्टस्य-गोचरः गोरिव चरण गोचरः भिक्षाचर्या, यथा-शाताहात- विशेपमपहायैव गौः प्रवर्तते, तथा साधुरपि ज्ञाताज्ञातकुलेषु भिक्षार्थम् । तस्याग्र प्रधान, यतोऽसौ एपणायुक्तो गृह्णाति, न तु गौरिव यथा कथचित् , तस्मिन् गो. चराग्रे प्रविष्टस्य, मुनेः पाणिः हस्तः नो सुपसाय: नैव मुखेन पसारयितु अथ सूत्रकार चौदह वे याचनापरीपह को सहन करने का उपदेश करते हैं-'दुक्कर खलु'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(खलु) निश्चय से (भो-भोः) हे जबू! (अणगारस्स भिक्खूणो-अनगारस्य भिक्षोः) गृहरहित भिक्षुको (सन्ध जाइय होइ-सर्व याचित भवति) समस्त वस्तुएँ याचित ही होती हैं। (किंचि अजाइप नत्थि-किंचित् अयाचित नास्ति) कोई भी वस्तु अयाचित नहीं होती है। इसलिये मुनिजीवन (दुक्कर-दुष्करम् ) बडा ही दुष्कर हैं। विना दिये तो वह दन्तशोधनादिक भी तृण तक भी नहीं ले सकते हैं ॥२८॥ હવે ચૌદમે યાચનાપરીષહ સહન કરવાને ઉપદેશ સૂત્રકાર કહે છે- 'दुकर खलु'त्यादि सम्पयार्थ-खलुनिश्चयथा भो-भो । अणगारस्स भिक्खुणो-अनगारस भिक्षो गृह जित निक्षुनी सव्व जाइय होइ-सवं याचित भवति समस्त वस्तु मे। याथित डाय छे किंचि अजाइय नत्थि-किंचित् अयाचित नास्ति । स तु અયાચિત નથી, માટે મુનિજીવન ફુ -દુન્ ઘણુ જ દુષ્કર છે કેઈના આપ્યા વગર તે દાતને સાફ કરવા માટે તણખલુ પશુ લઈ શકતા નથી , ·" . - प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. २९ याचनापरीपद नये यज्ञपियमुनिदृष्टान्त ४४९ शक्यः, नहि मुनिः कस्यापि गृहस्थस्य सम्बन्धीति भाषः। इति अतो हेतोः, जगारमासः गाईस्थ्यम् श्रेयान् श्रेष्ठः, इति=एतद् , भिक्षुः=मुनिने चिन्तयेत् , पितु गृह्यासो हि बहुसावद्ययुक्तस्तया ज्ञानावरणीयाद्यप्टविधर्मवन्धस्य कारणम् , स कथमपि श्रेयस्करो न भवतीति पिचारयेत् । फिर सूत्रकार पूर्वोक्त अर्थको ही विशद करते है-'गोयरग्ग०'-इत्यादि। अन्वयार्य-(गोयरग्गपविट्ठस्स-गोचराग्रप्रविष्टस्य) ज्ञात अज्ञातकुलों में गोचरी के लिये प्रविष्ट हुए साधु का (पाणी-पाणिः) हाय (नो सुप्प- सारए-नो सुप्रनार्यः) सुप्रसार्य नहीं है, क्योकि मुनि किसी गृहस्थ का सवधी नहीं है, इसलिये (अगारवासो सेओ-अगारवासः श्रेयान् ) इसकी अपेक्षा गृहस्थजीवन श्रेष्ठ है, ऐसा(भिक्खू न चिंतए-भिक्षुःन चिन्तयेत् ) भिक्षुको नहीं विचारना चाहिये, क्यों कि गृहवास बहुसावद्ययुक्त तथा ज्ञानावरणीय आदि अष्टविध कर्मों के वध का कारण है अतः वह किसी प्रकार श्रेयस्कर नहीं माना जा सकता है। भावार्थ-गोचरी के लिये ज्ञात अज्ञात कुलों में गये हुए साधु ऐसा नही विचार करना चाहिये कि यहा मैं किसके सामने राय फैलाऊँ-कोई मेरा सवधी तो है नही । सवधी से मागने में कोई शर्म की बात नहीं है । इससे तो अच्छा गृहवास ही है कि जिसमे हर एक से हर एक चीज मागने में कोई सकोच नही होता है । साधु का ऐसा सूत्र॥२ पूर्वात मथ ने सभा -'गोयरग्ग' त्याहि मन्वयार्थ-गोयरगपविदुस्स-गोचराग्रप्रविष्टस्य यस मगर तरया पुगोमा गायरी भाट नास साधुन पाणी-पाणि 14 नो सुप्पसारए-नो सुप सार्य सुप्रसार्य नथी उभ, भुनि श्यना समधी नथी तेथी अगारवासो सेओ-अगारवास श्रेयान् ते अपेक्षा ७२५ पन श्रेछे सेवा मा भिक्खू न चितए-भिक्षु न चिन्तयेत् भिक्षुमे यो नमध्ये उभरे, गडपास बहु सावध યુક્ત તથા જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મોના બ ધનુ કારણ છે આથી તે કઈ પ્રકારે શ્રેયસ્કર માનવામાં આવેલ નથી ભાવાર્થ–ગોચરી માટે જાણતા કે અજાણ્યા કુળમાં જતા સાધુએ એવો વિચાર ન કરવો જોઈએ કે, હુ ત્યા કોની સામે હાથ લાબે કરૂ ? કઈ મારે સબ ધી તે નથી સ બધી પાસે માગવામાં કઈ શરમની વાત નથી આથી તે ગૃહસ્થાશ્રમ સારે કે જેમાં એક બીજાથી ચીજ માગવામાં સ કેચ થતો નથી को ·५५० उत्तराभ्ययमरणे अन दृष्टान्तः प्रदयते- दशमतीर्थकरश्रीशीतलनाथस्वामिशासने तद्वगीयो वज्रमियनामा भूपति- बभूव । स दीक्षा गृहीत्या मासमासक्षपणस्य पारण करोति स्म । स प्रथममास- क्षपणपारणे भिक्षाचर्याया भविष्टचिन्तयति-कथमद्य याचयामि, जमियनाम- धारकोऽहमियाकुयशोद्भवेयपि अग्रसरस्तथा जातिकुलसपनोऽस्मि, पुनरुवनी- चमध्यमकुलेपु हस्तपसारण ममासिधारामद कठिनम् । यस्य चरणे गज्ञा मुकुटको टय परिलसन्ति स्म, यस्याता मन्दारकुमममालामिन जनाः सादर धारयन्ति स्म, विचार इसलिये प्रशस्य नहीं है कि गृहस्थाश्रम पठसावध कर्मों से युक्त होता है तथा उससे ज्ञानावरणीयादिक अष्टविध कर्मों का वध होता है। दृष्टान्त-दशवें तीर्थंकर श्रीशीतलनाथस्वामी के शासनकाल में इनका ही वशज एक वनभिय नामका राजाया। उसने धार्मिक उपदेश श्रवणकर दीक्षाधारण कर ली थी। मुनि धनकर उन्होंने खूब तपश्चर्या की। मास२ खमण की तपस्या करने लगे। एक समय की यात है कि जब उनके प्रथम मासक्षपण का पारणा था तो स्वय भिक्षाचर्या के लिये गये। उस समय उन्होंने विचार किया कि मै आज कैसे याचना करूँगा? मेग वश तो ऐसा नहीं है कि जिसमे किसी याचना की रो। मै तो इक्ष्वाकुवंशजो मे अग्रेसर हू । मै जातिकुलसपन्न ह । उच्च नीच एव मध्यम कुलों मे हाय फैलाना मेरे लिये तो असिधारा के समान कठिन प्रतीत होता है। जिन मेरे चरणों मे राजाओं के मुकुट नमते रहे थे, સાધુને આ વિચાર એટલા માટે ઠીક નથી કે, ગૃહસ્થાશ્રમ ઘણા સાવદ્ય કર્મોથી ભરેલ છે તથા એનાથી જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મોને બંધ થાય છે દૃાત–દસમા તીર્થકર શ્રી શીતળનાથ સ્વામીના શાસન કાળમા તેમના જ વશને એક વજપ્રિય નામને રાજા હતા. તેણે ધાર્મિક ઉપદેશ સાંભળીને દીક્ષા ગ્રહણ કરી મુનિ બનીને તેણે ખૂબ તપશ્ચર્યા કરી માસ મા ખમણની તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા એક સમયની વાત છે, જ્યારે તેમનુ પહેલા માસ ખમણનુ પારણું હતું એટલે તે અંગે પોતે ભિક્ષાચર્યા માટે ગયા તે સમયે તેમણે વિચાર કર્યો કે, હું આજ કોની પાસે યાચના કરીશ? મારે વશ તો એવો નથી કે જે યાચના કરે હુ તે ઈફવાકુવશને અગ્રેસર છુ જાતિકુળ સંપન્ન છુ ઉચ્ચ નીચ મધ્યમ કુળમાં હાથ ફેલાવ એ મારા માટે તરવારની ધાર માફક કઠીન છે મારા ચરણમા જે રાજાઓના મુગટ નમતા હતા જેની ·प्रियंदाशना टाका अ० गा०३० अलामपरा यस्य दर्शनेन च स्वजन्म सफल मन्यन्ते स्म, येन मया राज्ञा पुरतः कदापि हस्तो न प्रसारितः, सोऽहमिदानी तेपा कुले तथा हीनदीनकुलेषु च कय कर प्रसार- यामि । यदि गृहासमझीकरोमि, तदा तु खलु मम वीरमतिर नष्टा भवति । ज्ञानदर्शनचारिनेभ्यश्च पतितो भवामि, ततश्चानन्तससारद्धि स्यात् , तत्रापि नर- कनिगोदेपनन्तदुःखभोगानन्तरमपि रत्नत्रय दुर्लभ स्यात् । तत्र रत्नत्रये-दर्शनेन विना ज्ञान नास्ति, ज्ञानेन निना चारित न भाति, चारित्रेण पिना मोसोन लभ्यः, तस्माद् याचनापरीपहः सांधा मया सोढव्यः, इति विचिन्त्य मासुकैपणीयभिक्षा जिसकी आजा कल्पवृक्ष के फूलोंकी माला के समान मनुष्य सादर मस्तक पर धारण किया करते थे, जिसके देखने से लोग अपने को सफल जन्मवाला मानते ये-आज वही में उन लोगो के घरों मे जाकर कैसे मागने के लिये हाथ फैलाउंगा। मैने आजतक तो किसी राजा के भी सामने राय नहीं फैलाया। फिर सयमके विपय मे विचारने लगे कि-यदि इस सकोच से म गृहवास को स्वीकार कर लेता ह तो मेरी सावद्यत्यागरूप चीरप्रतिज्ञा नष्ट होती है । ज्ञान दर्शन एव चारिघ्र से भी पतित हो जाता है । इसका फल यह होगा कि मेरा अनन्त ससार पढेगा । अनन्तससारी होने पर नरक निगोद के अनंतदुःखों को भोगने के याद भी ज्ञान, दर्शन, चारित्ररूप रत्नत्रय की प्राप्ति मुझे दुर्लभ ही रहेगा, क्यों कि दर्शन के विना ज्ञान नही और ज्ञान के विना चारित्र नहीं, तथा चारित्र के अभाव मे मुक्ति की प्राप्ति नही होती है। इसलिये याचनापरीपद मुझे सर्वथा सहन करना री चारिये । इस प्रकार विचार આજ્ઞા કલ્પવૃક્ષના કુલની માળા સમાન મનુષ્ય આદર સાથે માથા ઉપર ધારણ કરતા હતા, જેને જોઈને લોકે પિતાને સફળ જન્મવાળા માનતા હતા આજ તેજ હુ એ લોકોના ઘરમાં જઈ ભક્ષા માગવા માટે કેવી રીતે હાથ લાંબો ૧ મે આજ સુધી કઈ રાજા સામે પણ હાથ લાબે કર્યો નથી પછી સયમના વિષયમાં વિચાર કરવા લાગ્યા કે-જે આ સ કેચથી હું ગ્રહવાસને સ્વીકારી લઉ તે મારી સાવદ્ય ત્યાગરૂપ વીરપ્રતિજ્ઞા નાશ પામે છે તેનું ફળ એ આવશે કે, મારે અન ત સ સાર વધશે અન ત સ સાગ બનાવથી નરક નિગદના અનત દુઓને ભેગવ્યા પછી પણ જ્ઞાન,દર્શન ચારિત્રરૂપ રત્ન ત્રયની પ્રાપ્તિ અને દુલ ભજ રહેશે કેમકે, દર્શન વિના જ્ઞાન નહી, અને જ્ઞાન વગર ચારિત્ર નહીં, અને ચારિત્રના અભાવમાં મુક્તિની પ્રાપ્તિ નહીં માટે યાચનાપરીષહ મારે સર્વથા સહન કરવું જ જોઈએ આ પ્રકારને વિચાર ·- . उत्तराध्ययनसूत्र मुपादाय सयमयात्रा निर्वहन कालमासे काल छत्वा सम्ल्याण साधितवान् । पवमन्यैरपि मुनिभिर्याचनापरीपहः सोढव्यः ॥ २९ ॥ याचनाया प्रत्तस्य मुनेः कदापिल्लामान्तरायोदयात् भिक्षाया अलामः स्यात् , इत्यलाभपरीपहजय माइ-- मूलम्-परेर्से घाप्तमेसेजा, भोयणे परिनिहिए । लद्धे पिडे अलद्धे वा, नौणुतप्पेजे पडिएं ॥३०॥ छाया-परेषु ग्रासम् एपयेत् , भोजने परिनिष्ठिते । लब्धे पिण्टे अलब्धे या, नानुतप्येत पण्डित. ॥३०॥ टीका-'परेसु' इत्यादि । पण्डितः भिक्षुधर्मममनः सयत., भोजने ओदनादौ, परिनिष्ठिते-निष्पन्ने सत्येव परेपु-गृहस्थेषु ग्रास-पिण्डम् एपयेगवेपयेत् । ततश्च पिण्डे-आहारे:- कर उसने प्रामुक एपणीय आहार की याचना की। याचना में प्राप्त आहार को लेकर अपनी सयमयात्राका निर्विघ्न रीतिसे निर्वाह करतेर अन्तमें वे आयुके समाप्त होनेपर कालधर्मको प्राप्तकर आत्माका कल्याण किया।।२९।। याचना में प्रवृत्त मुनि को कदाचित् लाभान्तराय के उदय से भिक्षा का लाभ न हो सके तो उसे पन्द्रहवें अलाभपरीपह को जीतना चाहोये अब यह यात सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'परेसु' इत्यादि। अन्वयार्थ-(पडिए-पडित) भिक्षुधर्म के मर्म का ज्ञाता सयमी साधु (भोयणे-भोजने) ओदनादिक भोजन (परिनिहिए-परिनिष्ठिते) निष्पन्न होने पर ही (परेसु-परेपु) गृहस्थों के घर विपे (घास-ग्रासम्) पिण्डकी ( एसेज्जा-एषयेत् ) गवेषणा करे (पिंडे लद्धे अलद्धे वा- કરીને તેમણે પ્રામુક એષણાય આહારની યાચના કરી અને યાચનાથી પ્રાપ્ત થયેલા આહારને લઈને પિતાની સયમયાત્રાનું નિવિને નિર્વાહ કરતા કરતા આ તમા તેઓએ આયુની સમાપ્તિ થતા, કાળધર્મ પામી આત્માનું કલ્યાણ કર્યું યાચનામાં પ્રવૃત્ત મુનિને કદાચીત લાભાન્તરના ઉદયથી ભિક્ષાને લાભ મળી શકતું ન હોય તે તેથી હવે પંદરમા અલાભપરીષહને જીતવો જોઈએ से पात वे सूत्रधार प्रदर्शित उरे -'परेसुध्याति मन्वयार्थ-पड़िए-पडित लक्षुधना मना ज्ञात सयभी साधु भोयणे- भोजने मानानि परिनिटिए-परिनिष्ठिते नि०पन्न वाथी परेसु-परेषु त्याना २१ घास-पास पिउनी एसेन्जा-एषयेत् गवेषण। ४रे पिण्डे उद्धे એરલા ·। प्रियदर्शिनी टीका भ. २ गा ३१ अलाभपरोपहनयं ४५३ निष्टे स्वल्पे वा लब्धे सति, अलधे वा नानुतप्येत भाग्यहीनोऽस्मि, भिक्षाऽपि न लम्यते' इत्यादिरूप सताप न कुर्यादित्यर्थः । 'परिनिहिए' इति विशेषणेन भोजनकाल एर गच्छेदिति सूचितम् । 'घास' इत्यनेन भ्रमरवृत्या ग्राह्यमिति बोधितम् ॥ ३०॥ तहि किं कुर्यादित्याह- मूलम् अज्जेवाह ने लव्भामि, अवि लाभो सुए सिया । जो एव पडिसचिवखे,अलाभो त' न तज्जए ॥३१॥ छाया-अद्यवाह न लभे, अपि लाभः श्वः स्यात् । य एक प्रतिसमीक्षते, अलाभस्त न तर्जयेत् ॥ ३१॥ पिण्डे लब्धे अलब्धेवा) उस समय यदि थोड़ा आहार मिले अथवा बिलकुल भी न मिले तो भी वह (नाणुतप्पेज्ज-नानुतप्येत ) "मैं भाग्यहीन ह मुझे भिक्षा भी नहीं मिली" इत्यादिरूप सताप न करे। "परिनिद्वित" इस विशेपणद्वारा सूत्रकार की साधु के लिये यह सूचना है कि वे गोचरी के लिये भोजनकाल मे ही निकले । “घास" इस पद से गृहस्थों के यहा से जो भी आहार ग्रहण किया जाय वह भ्रमरवृत्ति से किया जाय, यह सूचित किया है । भावार्थ-साधु को गोचरी के लिये भोजनकाल में ही निकलना चाहिये, उस समय यदि भोजन अल्प मिले या बिलकुल भी न मिले तो इस विषय मे किसी भी प्रकार का उसे मन मे सताप नही करना चाहिये ॥३०॥ अद्ध वा-पिण्डे लब्धे अलधे वा से समये तर थोड न भणे अथवा भीमसन मणे ५ ते नाणुतप्पेज-नानुतप्येत हु भाग्यहीन छ भने निक्षा ન મળી” એવી રીતે સતાપ ન કરે પરિરિરિ એ વિશેષણદ્વારા સૂત્રકાર સાધુ માટે એવું સૂચન કરે છે કે, તે ગોચરી માટે ભેજન સમયે જ નિકળે વાર આ પદથી ગૃહસ્થને ત્યાથી જે કઈ આહાર ગ્રહણ કરવામાં આવે તે ભ્રમરવૃત્તિથી સ્વીકાર કરવું જોઈએ આ સૂચના આપવામાં આવે છે ભાવાર્થ–સાધુએ ગોચરી માટે ભોજન કાળમા જ નિકળવુ જોઈએ તે સમયે જે થોડુ મળે અગર ન મળે તે પણ આ વિષયમાં તેના મનમાં કઈ પ્રકારનો જ તાપ થવા ન જોઈએ છે ૩૦ છે ·an उत्तराध्ययनले टीका--'अज्जेवाह' इत्यादि । जहम् , धैव अस्मिन्नेर दिने न लमेन प्राप्नोमि अपि-सम्भावयामि या आगामिदिने, इदमुपलक्षणम् तेन अन्यस्मिन् कस्मिंश्चिदागामिनि दिने इत्यथः, लाभः स्यात् आहारादिमाप्तिर्भविष्यति, एवम् अनेनोक्तमकारेण, या साधुः प्र- तिसमीक्षते-चिन्तयति-अगभे सत्यनुद्विग्नः सन् सयमयात्रा निर्वतीत्यर्थः । त मुनिम्-चलाभः अलाभपरीपहः, न तर्जयेत् कथमपि पराजय कर्तुं न शक्नुया- 'अज्जेवाद'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(अह-अहम् ) मुझे (अज्जेव न लम्भामि-अद्यैव न लभे) आज यदि आहार का लाभ नही हुआ है (अवि-अपि) तो (सुए-श्व:) आगामी दिन मे उपलक्षण से और भी किसी अन्य दिवस में (लाभो सिया-लाभ स्यात्) उसका लाम हो जायगा। (एव-एवम् ) इस प्रकारसे (जो-य ) साधु (पडिसचिस्खे प्रतिसमीक्षते) विचार लेता है, (त-तम्) उसके लिये (अलामो- अलाभ ) अलाभपतीपद (न तज्जए-न तर्जयेत् ) कभी भी सतापित नही कर सकता है । इसका तात्पर्य यर है-याचना करने पर भी यदि गृहस्प-दाता की इच्छा होगी तो ही देगा, नहीं होगी तो नहीं देगा। यदि वर नहीं देता है तो इसमें साधु के लिये अपरितुष्ट होने की बात ही कौन सी है । जो साधु इस प्रकार की विचारधारा से युक्त होता है वह भिक्षा का लाभ न रोने पर भी समचित्त बना रहता है, उसके मन मे विकृति नहीं आती है। इसी से वह अलाभपरीपद का विजेता बन जाता है। 'अज्नेवाह ' छत्यादि मन्वयार्थ-अह-अहम् भने अजेय न लब्भामि-अद्यैव न लभे भाग नलागनना साल थया नथी अवि-अपि तो सुए-श्व मागभी हिपसमा SARथा मीon हिवये लामो सिया-लाभ स्यात् मेन म एव -एवम् ॥ ४ारे जो-य साधु पडिसचिवखे-प्रतिसमीक्षते पियारी छ त-तम् तेने भाटे अलाभो- મામ અલાભપરીષહ કદી પણ સતાપ આપનાર બનતે નથી આનુ તાત્પર્ય એ છે કે, યાચના કરવા છતા પણ જે ગૃડશ્ય દાતાની ઈચ્છા હશે તે આપશે નહી હેય તે નહી આપે છે તે આપે નહિ તે સાધુ માટે તેમા અસતેષ લાવવાની વાત જ કયા છે, જે સાધુ આ પ્રકારની વિચારધારાથી યુકત છે તે ભિક્ષાને લાભ ન થવાથી પણ સમચિત્ત બની રહે છે તેના મનમાં વિની આવતી નથી તેનાથી તે અલાભપરીષહને વિજેતા બની રહે છે ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ३१ मलाभपरीपहजये ढढणमुनिटष्टान्त दित्यर्थः । जय मान.-याचिते सति गृहस्थ. स्वेन्छया दद्यात् न ना दद्यात् , तर कोऽस्त्यसतोपो न यच्छति सति । एव भारनया लाभाभावेऽपि मुनिना सम- चेतन अधिकृतस्वान्ते नै भतिव्यमित्यलाभपरीपहो निजितो भवतीति । भावार्थ-अलाभपरीपह पर विजय पाने के लिये साधु की विचारधारा कैसी होनी चाहिये यह नात इस गाथा द्वारा सूत्रकार ने प्रदर्शित की है। वे कहरहे है कि साधु जय गोचरी के लिये किसी मद्गृहस्थ के यहां जाता है और आहारादिककी याचना करता है तो उसको इच्छा की पूर्ति होना न होना यह साधु के हाथ की बात नही है । गृहस्थ की भावना होगी तो वह देगा-नही रोगी तो नहीं देगा। साधु की कोई इस में जयदस्ती तो है नहीं, अत. ऐसी परिस्थिति में जय कि साधु को आधार का लाभ न हो तो उसका कर्तव्य है कि वह अपनी आत्मा को व्यर्थ में क्लेशित न करे,और न उस पर रुष्ट परिणति हो धारण करे। विचार यह करे कि-आज नहीं मिला तो कल मिल जायगा, कल भी न मिला तो परसों मिल जायगा, इसमे सोच फिकर करने की पात ही कौन सी है । दाता का भाव होगा तो देगा, नही होगा तो नहीं देगा। इम तरह जो साधु वर्तता रहता है वह वीर मुनि अलाभ परीपर को अवश्य जीत लेता है। ભાવાર્થ—અલાભપરીષહ ઉપર વિજય મેળવવા માટે સાધુની વિચારધારા કેવી હોવી જોઈએ એ વાત આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકારે પ્રદર્શિત કરેલ છે તેઓ કહે છે કે, સાધુ જ્યારે ગોચરી માટે કઈ ગૃહસ્થને ઘેર જાય અને આહા રાદિકની યાચના કરે છે તેની ઈચ્છાની પૂતી થવી કે ન થવી તે સાધુના હાથની વાત નથી ગૃહસ્થની ભાવના હોય તે આપ, નહી હોય તે આપ વના નથી સાધુની કઈ જબરજસ્તી હોઈ શકે નહિ આથી આવી પરિસ્થિ તિમા કેઈ સાધુને આહારને લાભ ન થાય તે તેનું કર્તવ્ય છે કે તે પોતાના આત્માને નકામે કલુષિત ન કરે અને ન તે તેના ઉપર ગુસ્સે કરે વિચાર એ કરે કે, આજ ન મળ્યું તે કાલે મળશે કાલે નહીં મળે તે પરમ દિવસ મળશે આમ ફિકર ચિતા કરવાની હોય જ નહિ દાતાને ભાવ હશે તે આપશે, નહીં હોય તે નહીં આપે આ પ્રકારે જે સાધુ વર્તતા રહે છે તે વીર મુનિ અલાભપરીષહને અવશ્ય જીતી લે છે ·उत्तगाण्ययन अघ्र दृष्टान्त प्रदाते- विन्ध्याचलप्रदेशे हुण्डनामके ग्रामे निर्धनः कुशशरीरः कुटुम्बाहुल. सौवीर नामा कृषीवल आसीत् । तत्र विन्ध्याचलपतिना गिरिसेननृपतिना पञ्चाशत्सस्य- कानि हलानि वाइयितु पारकेण पञ्चाशत्सख्यका हलवादका नियोजिता । तत्रैकदा सौवीरकृपीपलस्य चारकः समायातः। तस्मिन् दिने क्षेत्रे वृपमान्नीत्वा इलेषु योजयित्वा क्षेत्र फर्पितमान् । पभा. बान्ताः अतिस्थग्नाः क्षुत्पिपासाव्याकुला ग्रीष्मातपसतप्ता हलमुक्तावस्था मतीक्षमाणाः स्वाहारमभिलपन्ति, पश्यन्ति च पुन. दृष्टान्त-विन्ध्याचल प्रदेश में एक हुण्ड नाम का ग्राम था । उस में एक निर्धन सौवीर नाम का किसान रहता था। कुटुम्य यहुत होने की वजह से उसे सदा इसके लालन पालन की चिता घेरे रहती थी इसलिये चिन्ता के मारे इसका शरीर कृश हो गया था। विंध्याचल- वर्ती गिरिसेन राजाने पारीर से पांचसी दलों को जोतने के लिये पाचसौ हलवाहक-हाली-नियुक्त कर रखे थे। सौवीर कृपीवल (किसान)की भी एक दिन पारी आई । उस दिन उसने खेत में बैल ले जाकर और उन्हें हल में नियुक्त कर उस खेत को जोतना प्रारभ कर दिया। खेत जोततेर बैल थक गये वे पीचर मे खडे भी होने लगे। ग्रीष्मकाल के ताप से अतिशय सतप्त होकर वे क्षुत्पिपासा से अत्यत व्याकुल हो गए और इस बात की प्रतीक्षा करने लगे कि कब हम हल से मुक्तहोवे और कर घास आदि खाकर अपनी क्षुधा को शात करें। इसो अभि- प्राय से वे वेचारे बार बार अपने हाली सौवीर के मुखकी ओर भी દેખાત–વિધ્યાચળ પ્રદેશમાં એક હુડ નામનુ ગામ હતું તેમાં એક નિર્ધન સૌવીર નામને ખેડુત રહેતે હને કુટુંબ મેટુ હેવાના કારણે તેને સદા તેના પાલન પિષણની ચિંતા રહ્યા કરતી હતી આ ચિતાના બોજાને કારણે તેનું શરીર ઘસાઈ ગયુ હતુ વિધ્યાચળ પ્રદેશના ગિરિસેન રાજાએ વારા પાડીને પાચસો હળ જોડવા માટે પાચસે ખેડુતેને નિયુકત કરી રાખ્યા હતા સૌવીર ખેડુતને પણ એક વખત વારો આવ્યો એ દિવસે તેણે ખેતરમાં બળદ લઈ જઈને હળ તેયાર કરી ખેડવાનું શરૂ કર્યું ખેતર ખેડતા ખેડતા બળ થાકી ગયા અને વચમાં વચમાં ઉભા રહેવા લાગ્યા ઉનાળાના સખ્ત તાપથી અતિશય સતત થઈને ભૂખ તરસથી તે ઘણા વ્યાકુળ બની ગયા અને એ વાતની પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યા કે, કયારે અમને હળથી મુકત કરવામાં આવે અને કયારે ઘાસ વગેરે ખાઈ ભૂખને શાત કરીએ આવા ભાવથી તે બીચારા વારંવાર પોતાના માલીક સોવીરના મેઢા તરફ જોતા હતા ·४५७ प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा० ३१ अलामपारपहजय ढढणमुनिष्टान्त पुनः सौगीरमुखम् । परतु सौवीरस्तान् न मुञ्चति । तेन भक्तपानवेलायामेकचासो- ऽधिकः कर्पितस्तेन तृपभाणा भक्तपानान्तरायो जातः, ततश्चान्तरायकर्म सौ- वोरेण बद्धम् । अथाऽसौ मृत्वा बहुकाल ससारे परिभ्रम्य, कदाचिद् गोपालदारक- भवे वने गाथारयन् कस्मिचित्तवले बद्धसदोरकमुखवत्रिक पट्कायपालक मुनि दृष्टवान् । तन तद्देशना निशम्य स सौवीरस्वस्मिन् गोपालदारकभवे प्राजितः। तदनन्तर कालमासे काल कृत्वा सौधर्मकल्पे देवत्वेन समुत्पन्नः। ततश्युतोऽसो द्वार- देसने लगते थे, परन्तु सौवीर ने उनकी इस परिस्थिति पर जरा भी ध्यान नहीं दिया और न उन्हे लोडा ही । प्रत्युत उनके ग्वाने पीने के समय में उसने एक चाम (हलरेखा) और अधिक जोता। इससे सौवीर को प्रबल अतराय कर्म का यध हुआ। कुछ काल के बाद मर कर उस पर्याय से पर्यायान्तरित हुआ। बहुत काल तक इसने ससार परिभ्रमण किया । ससारपरिभ्रमण करते२ किसी समय यह गवाल के घर में जन्मा । वडा होने पर गायों को चराता था। एक दिन जगल में इसकी दृष्टि वृक्ष के नीचे बैठे हुए एक मुनिराज पर जो पट्काय के जीवोंको यतना करने में तत्पर थे, तथा मुख पर जिनके दोरासहित मुखवस्त्रिका वधी हुई थी उन पर पडी । उनके पास पहुंचकर इसने उनसे धर्मदेशना सुनी । उसका प्रभाव इसकी आत्मा पर इतना पड़ा कि यह उसी समय दीक्षित हो गया। माधुचर्या का ठीकर तरह निर्वाह करते हुए वह मृत्यु के अवसर में कालधर्म पाकर सौधर्म देव- પરિસ્થિતિ ઉપર સૌવીરે નતે જરા પણ ધ્યાન આપ્યુ કેનતે તેમને ધુસરથી છેડયા વધારામાં તેમને ખાવા પીવાના સમયને વખતે એક ચાસ વધારે ખેડા આથી સૌવીને પ્રબળ એ તરાયકમને બ ધ થયે થોડા સમય પછી સૌવીર ખેડૂત મારીને પર્યાયથી પર્યાયાન્તરિત થયે ઘણા કાળ સુધી તેણે સંસારમાં પરિભ્રમણ કર્યું સ સારપરિભ્રમણ કરતા કરતા કાળાતરે તે એક ગોવાળને ત્યાં જનમ્યો મેટ થતા તે ગાયોને ચરાવતે હતે એક દિવસ જગલમા તેની દષ્ટી ઝાડની નીચે બેઠેલા એક રાજ ઉપર પડી, જે પટકાયના જીની રક્ષા કરવામાં તત્પર હતા તેમના મોઢા ઉપર દેગ સાથે એક મુખવસ્ત્રિકા બાધેલી હતી તેની પાસે પહોચીને તેમની પાસેથી ધર્મદેશના સાભળી એને પ્રભાવ તેના આત્મા પર એ પો કે તે એજ સમયે દીક્ષિત બની ગયે સાધુચર્યાને ઠીક ઠીક નિર્વાહ કરતા કરતા તે મૃત્યુના અવસરે કાળધર્મ પામ્યું અને તે સૌધર્મ દેવ- ·उत्तराध्ययनरणे कायां श्रीकृष्णासुदेवगृहे पुरत्वेन समुत्पन्नः । स च तणनाम्ना प्रसिद्धो नातः। अथकदा स ढढणकुमारः श्रीनेमिनाथ तीर्थकरस्य समीप प्राजितः। मिक्षा- चर्याया प्रत्तोऽसौ श्रीकृष्णस्य पुत्रोऽपि त्रिजगद्गुरोस्तीर्थकरस्य शिष्योऽपि स्वर्ग- लक्ष्मीजित्वरसपत्समन्विताया रिशालाया द्वारकाया नगयो महेन्याना भवनेष्वपि पर्यटन लाभान्तरायवशात् किंचिदपि मासुकैपणीय न लभते । ततोऽसौ क्षुधा- पिपासया शुप्फशरीरः श्रीनेमिनाथस्वामिन तदलाभकारण पृष्टवान् श्रीनेमिनाय स्वामिना कथितम्-वत्स ! अस्माद् पूर्व नानाविलक्ष-नानवतिसहस्र-नवशत-नवनवति ९९,९९,९९९ तमे भवे त्व विन्ध्याचल्पदेशे हुण्डकग्रामे सौपीरनामा कृषीवल लोक में देवपने से उत्पन्न हुवा। वहा की स्थिति समाप्त होने पर यह वहा से च्यवकर दारिकानगरी में श्रीकृष्ण वासुदेव के घर पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ और वहा इसका नाम ढढणकुमार रक्खा गया। इस ढढणकुमार ने श्रीनेमिनाथतीर्थकर के समीप धर्मदेशना सुन- कर दीक्षा अगीकार की। भिक्षाचर्या करने को वे स्वय जाते थे। श्रीकृष्ण के पुत्र एव विजगद्गुरु तीर्थकर नेमिनाथ प्रभु के शिष्य होने पर भी उस विशाल द्वारिका नगरी में इनको बडे सेठ साहकारोंके घरों मे जाने पर भी लाभान्तराय कर्म के उदय से थोडे से भी प्रासुक एषणीय आहार का लाभ नहीं होता, अत ये दिन प्रतिदिन शुष्क शरीर होने लगे । भगवान् नेमिनाथ के पास जाकर एकदिन इन्होंने आहार के अलाभ का कारण पूछा तो भगवान ने कहा कि वत्स! तू इस भव से पहिले निन्यानवे लाख निन्यानवे हजार नौ सो निन्यानवें ९९,९९,९९९ भव मे विध्याचल प्रदेश मे हुण्डक ग्राम मे सौवीर नाम લેકમા દેવપણે ઉત્પન્ન થયો ત્યાની સ્થિતિ સમાપ્ત થતા તે ત્યાથી ચવીને દ્વારિકા નગરીમા શ્રી કૃષ્ણ વાસુદેવને ઘેર પુત્ર રૂપે ઉત્પન્ન થયે અને ત્યાં તેમનુ નામ ઢઢણ રાખવામાં આવ્યું આ ઢઢણકુમારે શ્રીનેમીનાથ તીર્થ કર પાસે ધર્મદેશના સાભળી દીક્ષા ગ્રહણ કરી ભિક્ષાચર્યા કરવા માટે તે સ્વય જતા હતા શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર તેમજ ત્રીજગર તીર્થંકર નેમીનાથ પ્રભુના શિષ્ય હોવા છતા પણ તે વિશાળ દ્વારિકા નગરીમાં તેને મોટા મોટા શેઠ શાહુકારોના ઘરમાં જવા છતા પણ લાભારાય કર્મના ઉદ્યથી થોડા પણુ કામુક આહારને લાભ મળતું ન હતું આથી એ દિનપ્રતિદિન શુષ્ક શરીરવાળા બનવા લાગ્યો ભગવાન નેમીનાથ પાસે જઈને એક દિવસ તેમણે આહા ૨ના અલાભનું કારણ પૂછ્યું, ભગવાને કહ્યું કે, હે વત્સ ! તુ આ ભવથી પહેલા નવાણું લાખ નવાણું હજાર નવસે નવાણુના ૯૯૯૯૯૯ ભવમા વિ म?

·प्रियदर्शिनी टीका भ० २ गा ३१ अलाभपरीपहजये ढढणमुनिदृष्टान्त आसीः। तत्रभवे हलयोजितपभाणा भोजनपानान्तरायस्त्वया कृतः। तदन्तरायफर्मा- ऽस्मिन् भवे इदानीमुदितम् , अतोऽयमलाभपरीपहस्त्वया सोढव्यः। तदनु बढणकु- मारेण स्वपूर्वभावृत्तान्त श्रुत्वा तदन्तरायर्म सपयितु गाढसवैगेन सोत्साहमभिन- हो गृहीत:-अद्यमभृति मया परलाभो न ग्राह्य इति । तदनन्तरमभिग्रहमुपादाय स प्रतिदिन भिक्षार्थमटति, परतु-लाभान्तरायोदयान किंचित् प्राप्नोति, तथापि नो द्विग्नो भाति, नापि चान्य निन्दति किन्तु, नित्यमदीनमानस. सन् स्वकर्माचिन्तयत् । के एक किसान की पर्याय में या। उस समय तूने हल मे जुते हुए पैलो के भोजन पान में अन्तराय डाला या । वह अतराय कर्म इस भव में तुम्हारे इस समय में उदय मे आया है इसलिये इस अलाभ परीपद को तुझे सहन करना चाहिये । भगवान् द्वारा इस प्रकार कहे गये अपने पूर्वभय के वृत्तान्त को सुनकर ढढणकुमार मुनिने उस बद्ध अन्तराय को नष्ट करने के निमित्त बडे ही उत्साह के माय गाढ वैराग्य से युक्त अन्तःकरण होकर ऐसा अभिग्रह ग्रहण किया कि आज से लेकर मैं परलाभ को ग्रहण नहीं करूँगा" अर्थात् दूसरे के निमित्त से मिला हुवा आहार पानी नही ग्रहण करूँगा । इस प्रकार अभिग्रह ग्रहण कर वे प्रतिदिन भिक्षाचर्या को जाते परन्तु लाभान्त- राय कर्म के उदय से उनको किञ्चित् भी आहार का लाभ नहीं होता, परन्तु फिर भी इस परिस्थिति में भी उनके चेहरे पर उद्विग्नता के चिह्न जरा भी दिखलाई नही पडते-वे उद्विग्नचित्त नहीं होते और न શમા હુડક ગામમાં સૌવીર નામથી એક ખેડુતના પર્યાયમાં હતા તે સમયે તે હળમાં જોડેલા બળદને ભેજના પાનમાં ઉતરાય નાખ્યો હતો તે અતરાચ કર્મ આ ભવમાં તમારા માટે આ સમયે ઉદયમાં આવેલ છે માટે આ અલાભ પરીષહને તમારે સહન કરવું જોઈએ, ભગવાન તરફથી કહેવામાં આવેલ આ પ્રકારના પિતાના પૂર્વભવના વૃત્તાતને જાણું ઢ ઢણકુમાર મુનિએ આ અસ બદ્ધ અતરાયને નાશ કરવા માટે ખૂબ જ ઉત્સાહથી ગાઢ વિરાગ્યયુકત અત- કરણુવાળા બની એ અભિગ્રહ ધારણ કર્યો કે, “આજથી હું પરલાભને ગ્રહણ નહી કરૂ ” અર્થાત્ બીજાના નિમિત્તથી મળેલ આહાર પણ ગ્રહણ નહીં કરૂ આ પ્રકારને અભિગ્રહ ગ્રહણ કરી તે પ્રતિદિન ભિક્ષાચર્યા માટે જતા પરંતુ લાભાન્તરાય ઠર્મના ઉદયથી તેમને થડે પણ આહારને લાભ મળતું નહી ·, कर्म की। ४६० उत्तगध्ययनहरे अथान्यदा श्रीकृष्णवासुदेवः श्रीनेमिनाथस्वामिन पृष्टान्-भगवन् ! अप्टा दशसहस्रेषु अमणेपु कोऽस्ति दुष्करकारक, श्रीनेमिनाथस्वामिना मोक्तम्-सर्व श्रमणदुप्फरकारकाः, ढढणमुनिस्तु अतिदुष्करकारकः । श्रीकृष्णेनोक्तम्-कथम्?, श्रीनेमिनाथस्वामी ग्राह-अलाभपरीपहस्य सम्यरु सहनेन । ततो भक्तिभरेण संजातरोमाञ्च श्रीकृष्णोऽवदत्-प्रभो ! महात्मा दृढणमुनिः क्व विद्यते । श्री भगवानाह-भिक्षार्थ द्वारकापुरी गतः, नगर्या माविशन्नेव त दस्यसि। तद्वचन श्रुत्ला श्रीकृष्ण श्रीनेमिजिन प्रणम्य चलितः । ततः पुरद्वारे प्रविशन् श्रीकृष्णः किसी दूसरे की निन्दा ही करते । निन्दा करते भी तो अदीनमन होकर अपने अशुभ एक दिन की बात है कि श्रीकृष्ण वासुदेव ने श्रीनेमिनावप्रभु से पूछा कि भगवन् ! इन अठार हजार मुनियों में इस समय दुष्कर- कारक कौन है । प्रभु ने कहा सन ही श्रमण दुष्करकारक हैं परन्तु ढढणमुनि विशेष रीति से दुष्करकारक है । वासुदेव ने कहा यह क्यों? प्रभुने कहा अलाभपरीपद के सम्या सरन करने से । यह सुनते ही श्रीकृष्ण का समस्त शरीर भक्ति के आवेश से रोमाचित हो गया। श्रीकृष्ण ने करा-प्रभो। महात्मा ढढणमुनि इस समय कहा विराजमान हैं । प्रभु ने उत्तर मे कहा कि वे इस समय भिक्षा के लिये द्वारिका मे गये हैं । तुम्हें वहा जाते ही वे मिल जावेंगे। भगवान् की बात सुनकर वासुदेव श्रीकृष्ण नेमिनाथ भगवान को बदना करके वहासे चलेगये । આ પરિસ્થિતિમાં પણ તેમના ચહેરા ઉપર ઉઠીનતાનું ચિત્ર દેખાતુ નહી એ ઉદ્ધીગ્નચિત્ત ન બનતા અને બીજા કોઈની નિદા પણ કરતા નહી નિદા હતા તે તે ફકત પિતાના અશુભ કર્મની એક દિવસની વાત છે કે, શ્રી કૃષ્ણ વાસુદેવે શ્રી નેમીનાથ પ્રભુને પૂછ્યું કે, ભગવન્! આ અઢારહજાર મુનિઓમા આ સમયે દુષ્કર સ્થિતિ કેણ ભગવે છે? પ્રભુએ કહ્યું કે, બધા શ્રમણ દુષ્કર કષ્ટ ભેગવે છે તા ઢઢણું મુનિ આ બધાથી વધુ દુષ્કરસ્થિતિમા છે વાસુદેવે કહ્યું એમ કેમ? પ્રભુએ કહ્યું કે, અલાભપરીષહને સમ્યફ સહન કરવાથી આ સાભળતા જ શ્રી કૃષ્ણનું શરીર ભકિતના આવેશથી રોમાંચિત બની ગયું અને કહ્યું, પ્રભુ મહાત્મા ઢઢણ મુનિ આ સમયે કયા બિરાજે છે? પ્રભુએ ઉત્તરમાં કહ્યું કે તે આ સમયે દ્વારિકામાં ભિક્ષા માટે ગયા છે, તમને ત્યાં જતા જ ભેટો થઈ જશે ભગવાન ની આ વાત સાભળી વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ નેમીનાથ ભગવાનને વદના કરી ત્યાથી ચાલી નીકળ્યા ·प्रियदशिनी टीका अ० २ गा ३१ मलाभपरीपहजये ढढणमुनिष्टान्त ४६१ कृशशरीर शान्तचेतस बढणमुनि दृष्टवान् । ततस्तद्गुणाकृष्टोऽतियुदितः श्रीकृष्णो इस्तिस्कन्धादवतीर्य महीतलमिलन्मौरिस्त वन्दे । तदा तेन वन्धमानोऽसौ ढढणमुनिः केनचिदिभ्येन दृष्टः । तदा तेनेभ्येन चिन्तितम्-अहो ! एप महात्मा श्रीकृष्णेन वन्द्यते । एर चिन्तयत एप तस्येभ्यस्य गृहे दहणमुनिः प्रविष्टः । तेनोत्कृष्टभावेन मोदकैः पतिलम्भित.। ततोऽसौ ढढणमुनि श्रीनेमिनाथस्वामिनः समीप गत्वा भिता पदय पृच्छति- भगवन् ! मम लाभान्तरायः क्षीणः किम् ?, श्रीनेमिनाथस्वामिना प्रोक्तम्-न तव- उस समय उन्हों ने कृशशरीर ण्व शान्तचित्त ढढणमुनि को पुरदार में प्रवेश करते हुए देखा । देखते ही वे अपने गजराज से नीचे उतरे और झुककर उनको वदना करने लगे। कृष्णवासुदेव को बदना करते हा उस समय किसी सेठ ने देख लिया। देखते ही उसने विचार किया कि जिस महात्मा को वदना ये वासुदेव कर रहे हैं वह कोई साधारण साधु नही हैं, ऐसा विचार कर ही रहा था कि ढढणमुनि इतने मे उसी सेठ के घर में प्रविष्ट हुए । उसने बडे ही उत्कृष्ट भावों से सम्पन्न होकर ढढणमुनि को मोदकों की भिक्षा दी । भिक्षा लेकर वे वापिस अपने स्थान पर आ गये और जो कुछ मिक्षा मे उनको मिला था वह उन्हों ने श्रीनेमिनाथ भगवान् को दिखलाया। दिखलाफर फिर भगवान् से उन्हों ने पूछा कि हे भगवान् ! मेरा लाभान्तराय कर्म क्षीण हो चुका है क्या। भगवान ने कहा अभी नही, मिक्षा मे जो ये એ સમયે તેમણે કૃશશરીરવાળા અને શાંતચિત્ત ઢઢણ મુનિને દ્વારિકાપુરીના દ્વારમાં પ્રવેશ કરતી વખતે જોયા જેતા જ પિતાના હાથી ઉપરથી નીચે ઉતરી ઢઢણમુનિ પાસે જઈ પહોચ્યા અને નીચા નમી વદના કરી કૃષ્ણ વાસુદે- વને વદના કરતા કેઈ શેઠ જોઈ ગયા અને મનમાં વિચાર કર્યો છે, જે મહાત્માને વાસુદેવ વદના કરી રહ્યા છે તે કઈ સાધારણ સાધુ ન હોવા જોઈએ જ્યા શેઠ એવો વિચાર કરી રહ્યા હતા ત્યા ઢઢણમુનિ એજ શેઠને ઘેર ભિક્ષા માટે જઈ પહોચ્યા એણે ખૂબ જ આદર ભાવથી ઢઢણમુનિને લાડુની ભિક્ષા આપી ભિક્ષા લઈ તે પિતાના સ્થાન ઉપર પહોંચ્યા અને પિતાને જે કાઈ ભિક્ષામા મળ્યું હતું તે તેમણે ભગવાન શ્રી નેમીનાથને બતાવ્યું ભગવાનને બતાવીને પછી તેમણે પૂછ્યું કે, ભગીન 'મારૂ લાભાન્તરાય ડમ ક્ષીણ થઈ ગયુ કે કેમ? ભગવાને કહ્યું, ·. ઈદ उच्चमध्ययनक्षत्र अथान्यदा श्रीकृष्णासुदेवः श्रीनेमिनायस्वामिन पृष्टयान-भगवन् ! अष्टा दशसहस्रेषु अमणेषु कोऽस्ति दुष्करकारक ?, ओनेमिनाथस्वामिना प्रोक्तम्-सर्व श्रमणदुष्करकारकाः, ढढणमुनिस्तु अतिदुष्करकारकः । श्रीकृष्णेनोक्तम्-कथम्?, श्रीनेमिनाथस्वामी ग्राह-अगभपरीपहम्य सम्परु सहनेन । ततो भक्तिभरेण संजातरोमाञ्च श्रीकृष्णोऽवदत्-प्रभो ! महात्मा ढढगमुनिः क्व विद्यते श्री भगवानाह-भिक्षार्थ द्वारकापुरी गतः, नगर्या मारिशन्नेन त इल्यसि। तद्वचन श्रुत्वा श्रीकृष्ण श्रीनेमिजिन प्रणम्य चलित. । ततः पुरद्वारे प्रविशन् श्रीकृष्णः किसी दूसरे की निन्दा ही करते। निन्दा करते भी तो अदीनमन होकर अपने अशुभ कर्म की । एक दिन की बात है कि श्रीकृष्ण वासुदेव ने श्रीनेमिनाथप्रभु से पूछा कि भगवन् ! इन अठाहर हजार मुनियों में इस समय दुष्कर कारक कौन है । प्रभु ने कहा सर ही अनण दुप्फरकारक ह परन्तु ढढणमुनि विशेष रीति से दुष्करकारक है । वासुदेव ने कहा यह क्यों? प्रभुने कहा अलाभपरीपद के सम्यक् सहन करने से । यह सुनते ही श्रीकृष्ण का समस्त शरीर भक्ति के आवेश से रोमाचित हो गया। श्रीकृष्ण ने कहा-प्रभो! महात्मा ढढणमुनि इस समय कहा विराजमान हैं । प्रभु ने उत्तर मे कहा कि वे इस समय भिक्षा के लिये द्वारिका मे गये है। तुम्हें वहा जाते ही मिल जावेंगे। भगवान् की बात सुनकर वासुदेव श्रीकृष्ण नेमिनाथ भगवान को वदना करके वहासे चलेगये। આ પરિસ્થિતિમાં પણ તેમના ચહેરા ઉપર ઉઠીગ્નતાનું ચિત્ર દેખાતુ નહી એ ઉઠીગ્નચિત્ત ન બનતા અને બીજા કોઈની નિદા પણ કરતા નહી નિદા કતા તે તે ફકત પિતાના અશુભ કર્મની એક દિવસની વાત છે કે, શ્રી કૃષ્ણ વાસુદેવે શ્રી નેમીનાથ પ્રભુને પૂછયુ કે, ભગવન્! આ અઢારહજાર મુનિઓમા આ સમયે દુષ્કર સ્થિતિ કેણ ભોગવે છે? પ્રભુએ કહ્યું કે, બધા શ્રમણ દુષ્કર કષ્ટ ભોગવે છે તા ઢઢણ મુનિ આ બધાથી વધુ દુષ્કરસ્થિતિમા છે વાસુદેવે કહ્યું એમ કેમ? પ્રભુએ કહ્યું કે, અલાભપરીષહને સમ્યફ સહન કરવાથી આ સાભળતા જ શ્રી કૃષ્ણનું શરીર ભક્તિના આવેશથી રોમાંચિત બની ગયુ અને કહ્યું, પ્રભુ મહાત્મા ઢઢણ મુનિ આ સમયે કયા બિરાજે છે? પ્રભુએ ઉત્તરમાં કહ્યું કે, તે આ સમયે દ્વારિકામાં ભિક્ષા માટે ગયા છે, તમને ત્યાં જતા જ ભેટ થઈ જશે ભગવાન ની આ વાત સાભળી વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ નેમીનાથ ભગવાનને વદના કરી ત્યાથી ચાલી નીકળ્યા ·प्रियदधिनी टीका अ०२ गा ३२ रोगपरीपहजय ४५३ १ २ ३ ४ छाया-जाला उत्पतित दुःख, वेदनया दुःखार्तितः । अदीनः स्थापयेत् प्रज्ञा, स्पृष्टस्तत्र अधिसहेत ॥ ३२ ॥ टीका-"नच्चा" इत्यादि । वेदनया वेदनीयकर्मणा दुखवासकासादिपोडशविधरोगसम्बन्धिक कष्टम् उत्पतितम् उत्पन्न भवतीति ज्ञात्वा दुःखातितः = भाविदु'खशङ्कयाऽऽर्तभाव गतः अदीनः = दैन्यभावरहितः सन् प्रज्ञा-बुद्धि स्थापयेत् भाविदुःखशङ्कया चलन्ती चुद्धिं स्थिरीकुर्यात् । तथा यदि साधु स्पृष्टः श्वास-कास-ज्वर-दाह- कृक्षिरल-भगन्दरा-शौर्जीण-दृष्टिरोग-मूर्धरला-रुच्य-क्षिशूल-कर्णशूल-कण्डू- आहार के अलाभ से अथवा अन्तप्रान्त आहार के लाभ से शरीर मे रोग उत्पन्न हो जाता है इसलिये सोलहवा रोगपरीपह साधु को जीतना चाहिये, यह बात सूत्रकार कहते हैं-'नच्चा' इत्यादि । अन्वयार्थ-(वेयणाए-वेदनया) वेदनीय कर्म के उदय से (दुक्ख- दुःख) श्वास कास आदि सोलह प्रकार के रोग सवधी दुःख ( उप्पइय- उत्पतितम् ) उत्पन्न होता है ऐसा (नच्चा-जात्वा) जानकर (दुट्टिए- दुःखार्तितः) भावी दुःख की आशङ्का से आर्त भाव को प्राप्त हुआ मुनि (अदीणो-अदीनः) दैन्यभाव से रहित होकर (पन्न ठाव-प्रज्ञा स्थापयेत् ) भावी दुख की आशङ्का से चलित होती हुई अपनी बुद्धि को स्थिर करे। यदि साधु (पुट्ठो-स्पृष्टः) श्वास, कास, ज्वर, दाह, कुक्षिशूल, भगन्दर, अर्श, अजीर्ण, दृष्टिरोग मूर्धशूल, अरुचि, नेत्रशूल આહારના અલાભથી અથવા અહિતકર્તા (અપથ્ય આહારથી શરીરમાં રોગ થવા સંભવ છે તેથી સોળમે રેગપરીષહ સાધુએ જીત જોઈએ એ वात सूत्रधार छ-'नच्चा इत्यादि मन्याथ-वेयणाए-वेदनया वहनीय भन यथा दुक्स-दुःखम् श्वास पास माहिसेरन रोगसमधीम उप्पइय-उत्पतितम् उत्पन्न श्राय छ मेषु जञ्चा-ज्ञाला Meta दुहट्टिए-दु खार्तित मापी मनी माथी माता पने पास ४२तार मुनि अदीणो-अदीन हैन्य माथी २हित मनी पन्न ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् मादी मनी माथी यतीत यती पोतानी मुद्धिन स्थिर रे Pमर ने साधु पुट्ठो-स्पृष्ट १ श्वास, २ ॥स, 3 ४१२, ४, ५ म४॥8, ૬ ગન્દર, ૭ હરસ, ૮ અજીર્ણ, ૯ દષ્ટિરોગ, ૧૦ મુશળ, ૧૧ અરૂચિ, , , - ·- . ४६२ उत्तराध्ययनरत कर्म क्षीणम् , अय तु वासुदेवस्य लाभः, यत श्रीकृष्णस्त्वा वन्दितवान्, अतस्ते मोदकाम श्रेष्ठी दत्तवान् । तद्वचन श्रुत्वा दृढणमुनि 'परलाभो न कल्पते' इत्युक्त्वा रागवेष- वर्जितो मूर्खारहितः सन् नगराद् रहिर्गत्या प्रामुकस्थण्डिले मोदकान् यत्नया परिष्ठाप्य, तापदैन्यायकरणेन लामान्तरायम पयन् क्षपात्रेणिमारुह्य केवली जातः। एवमन्यरपि मुनिभिरलाभपरीपह सोढव्यः ॥ ३१ ॥ अलाभादन्तप्रान्तायाहारलाभाद् वा शरीरे रोगा उत्पधन्ते, अतः पोडशं रोगपरीपहजय माह- मूलम्-नों उप्पइय दुक्ख, वेयणाए दुहटिए । अंदीणो ठाए पन्न, पुट्ठो तत्थऽहियासए ॥३२॥ मोदकों का लाभ तुम्हें हुआ है वह लाम तुम्हारा नहीं है किन्तु यह लाभ वासुदेव का है, कारण कि तुम को कृष्ण ने वदना की इसलिये सेठ ने तुमको ये मोदक वहराये, अत. तुम्हारे इस लाभ में निमित्त कृष्ण हैं । ढढणमुनि ने भगवान् के इन वचनों को सुनकर "परलाभ मुझे कल्पता नही है " ऐसा कहकर रागद्वेष से एव मूळ से वर्जित होते हुए नगर के बाहर जाकर किसी प्रासुक भूमि में उन मोदकों को यतनापूर्वक परिठवदिया । ताप एव दीनता के नही करने से लाभान्त- रायकर्म को नष्ट करते हुए उन ढढणमुनिने क्षपकश्रेणी पर आरोहण कर केवलज्ञान प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अलाभ परि- को सहन करना चाहिये ॥३१॥ હજુ સમય બાકી છે ભિક્ષામાં લાડવાને લાભ તમને જે છે તે લાભ તમારે નથી પરતુ એ લાભ વાસુદેવને છે કારણ કે કૃષ્ણ તમારી વદના કરી આ જોઈને શેઠ તમને લાડવા વહેરાવ્યા છે આથી તમારા આ લાભમાં નિમિત્ત બન્યા છે ઢઢણમુનિએ ભગવાનના આ વચન સાભળી “બીજાને લાભ મને ક૫તે નથી” એમ કહી રાગદ્વેષ અને મૂછથી વજીત રહી નગરની બહાર જઈ કઈ પ્રાસુક ભૂમિમા એ લાડવાને યતનાપૂર્વક છોડી દીધા તપ અને ભિક્ષામાં દીનતા ન કરવાથી લાભાન્તરાય કર્મને નષ્ટ કરતા એ ઢઢણમુનિએ ક્ષપકશ્રેણી પર આરે- હણ કરી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ અલાભ પરીષહને સહન કરતા રહેવું જોઈએ કે ૩૧ | ·४५३ २ ३ प्रियदधिनी टीका अ० २ गा ३२ रोगपरीपहजय छाया-ज्ञासा उत्पतित दुःख, वेदनया दुःखातितः । अदीनः स्थापयेत् प्रज्ञा, स्पृष्टस्तर अधिसहेत ॥ ३२॥ टीका-" नच्चा" इत्यादि । वेदनया वेदनीयकर्मणा दु खवासकासादिपोडशविधरोगसम्बन्धिक कष्टम् उत्पतितम् उत्पन्न भवतीति ज्ञात्वा दुःखार्तितः = भाविदुःखशङ्कयाऽऽत्तभाव गतः अदीनः = दैन्यभावरहितः सन् प्रज्ञा-भुद्धिं स्थापयेवम्भाविदुःखशङ्कया चलन्ती बुद्धि स्थिरीकुर्यात् । तथा यदि साधु स्पृष्टःश्वास-कास-ज्जर-दाह- कृक्षिप्ल-भगन्दरा-शौऽमण-दृष्टिरोग-मूर्धशूला-रुच्य-क्षिशूल-कर्णशूल-कण्ट्र- आहार के अलाभ से अथवा अन्तप्रान्त आहार के लाभ से शरीर में रोग उत्पन्न हो जाता है इसलिये सोलहवा रोगपरीपद साधु को जीतना चाहिये, यह बात सूत्रकार कहते हैं-'नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(वेयणा-वेदनया) वेदनीय कर्म के उदय से (दुक्ख- दुःख) श्वास कास आदि सोलह प्रकार के रोग सवधी दुःख ( उप्पइय- उत्पतितम् ) उत्पन्न होता है ऐसा (नच्चा-ज्ञात्वा ) जानकर (दुहिए- दुःखार्तितः) भावी दुख की आशङ्का से आर्त भाव को प्राप्त हुआ मुनि (अदीणो-अदीनः) दैन्यभाव से रहित होकर (पन्न ठाव-प्रज्ञा स्थापयेत् ) भावी दुख की आशङ्का से चलित रोती हुई अपनी बुद्धि को स्थिर करे। यदि साधु (पुट्ठो-स्पृष्ट.) श्वास, कास, ज्वर, दाह, कुक्षिशूल, भगन्दर, अर्श, अर्जीर्ण, दृष्टिरोग मूर्धशूल, अरुचि, नेत्रशूल આહારના અલાભથી અથવા અહિતક્ત (અપથ્ય આહારથી શરીરમાં રોગ થવા સ ભવ છે તેથી સોળમે રેગપરીષહ સાધુએ જીત જોઈએ એ पात २ छ-'नच्चा त्याल अन्वयार्थ-वेयणाए-वेदनया बेनीय भना यथा दुक्स-दुखम् श्वास पास मासि ॥२ना शममधीय उप्पइय-उत्पतितम्, अत्यन्न श्राय छे ये सञ्चा-ज्ञात्वा न दुट्टिए-दु खार्तित मावीमनी यासाथी मातमा पने पास उनार भुनि अदीणो-अदीन ऐन्य माथी २डित मनी पन्त ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् मापी मनी माथी यात यती पोतानी मुद्धिन स्थिर ४३ PAR ने साधु पुट्ठो-स्पृष्ट १ वाय, २ ४ास, 3 ४५२, ४ हार, ५ म18, FRIE२, ७ ६२स, ८ मार्थ, ६ टि, १० भुशुण, ११ मथि, १ ४ ·- তথ্যাবল कर्म क्षीणम् , अय तु वासुदेवस्य लाभः, यत श्रीकृष्णस्त्वां पन्दितमान, अतस्ते मोरकार श्रेष्ठी दत्तवान् । तद्वचन श्रुत्वा वदणमुनि 'परलाभो न कल्पते' इत्युक्या रागर- वर्जितो मूर्खारहितः सन् नगराद् पहिर्गता प्रामुकस्थण्डिले मोदकान् यत्नया परिप्ठाप्य, तापदैन्यायकरणेन लामान्तरायम क्षपयन् क्षपौणिमारुह्य केवली जातः। एवमन्यरपि मुनिभिरलामपरीपह सोढव्यः ॥३१॥ अलाभादन्तमान्ताधाहारलामाद् वा शरीरे रोगा उत्पद्यन्ते, अवः षोडश रोगपरीपहजय पाह- मूलम्नच्चों उप्पइय दुक्ख, वेयणाए दुहटिए । अंदीणो ठाए पन्न, पुट्ठो तत्थऽहियासए ॥३२॥ मोदको का लाभ तुम्हें हुआ है वह लाभ तुम्हारा नहीं है किन्तु यह लाभ वासुदेव का है, कारण कि तुम को कृष्ण ने वदना की इसलिये सेठ ने तुमको ये मोदक वहाये, अतः तुम्हारे इस लाभ में निमित कृष्ण हे । ढढणमुनि ने भगवान के इन वचनों को सुनकर "परलाभ मुझे कल्पता नहीं है " ऐसा कहकर रागद्वेप से एव मूळ से वर्जित होते हुए नगर के बाहर जाकर किसी प्रामुक भूमि में उन मोदकों को यतनापूर्वक परिठवदिया। ताप एव दीनता के नहीं करने से लाभान्त रायकर्म को नष्ट करते हुए उन ढढणमुनिने क्षपकोणी पर आरोहण कर केवलज्ञान प्राप्त कर लिया । इसी तरह अन्यमुनियो को भी अलाभ परि- षह को सहन करना चाहिये ॥३१॥ હજુ સમય બાકી છે ભિક્ષામા લાડવાને લાભ તમને થયે છે તે લાભ તમારી નથી પરંતુ એ લાભ વાસુદેવને છે કારણ કે કૃણે તમારી વદના કરી આ જોઈને શેઠે તમને લાડવા વહેરાવ્યા છે આથી તમારા આ લાભમા નિમિત્ત કૃણુ બન્યા છે ઢઢણમુનિએ ભગવાનના આ વચન સાભળી બીજાને લાભ મને કહપતે નથી” એમ કહી રાગદ્વેષ અને મૂચ્છથી વજીત રહી નગરની બહાર જઈ કઈ પ્રાસુક ભૂમિમા એ લાડવાને યતનાપૂર્વક છેડી દીધા તપ અને ભિક્ષામાં દીનતા ન કરવાથી લાભાન્તરાય કને નષ્ટ કરતા એ ઢઢણમુનિએ ક્ષપકશ્રણ પર આરે- હણ કરી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ અલાભ પરીષહને સહન કરતા રહેવું જોઈએ કે ૩૧ | ·प्रियदधिनी टीका अ०२गा ३२ रोगपरीपहजय ४६३ १ २ ३ गया-जाता उत्पतित दुःस, वेदनया दुःखातितः । नदीन' स्थापयेत् पक्षा, स्पृष्टस्तर अधिसहेत ॥ ३२ ॥ टीस-" नच्चा" टत्यादि । वेदनया वेदनीयर्मणा दुख-श्वासकासादिपोटशविधरोगसम्बन्धिक कष्टम् उत्पतितम् उत्पन्न भवतीति ज्ञाला दुःखान्तिः = भाविदुःखशङ्कयाऽऽतंभाव गतः अदीनः = दैन्यभावरहित' सन् प्रज्ञा-धुदि स्थापयेत् भाचिदुःखशङ्कया चलन्तीं पुदि स्थिरीकुर्यात् । तथा यदि साधु स्पृष्ट' वास-कास-अर-दाह- क्षिप्ल-भगन्दरा-गौमण-दृष्टिरोग-मूर्धरला-रुच्य-क्षिशूल-कर्णशूल-कण्ट- आहार के अलाभ से अथवा अन्तप्रान्त आहार के लाभ से शरीर में रोग उत्पन्न हो जाता है इसलिये सोलहवां रोगपरीपद सायु को जीतना चाहिये, यह यात सञकार कहते हैं-'नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(वेयणाग-वेदनया) वेदनीय कर्म के उदय से (दुक्ख- दुःख) बास कास आदि सोलह प्रकार के रोग सवधी दु.ख ( उप्पइय- उत्पतितम् ) उत्पन्न होता है ऐसा (नच्चा-जात्या) जानकर (दुट्टिरा- दुःखार्तितः) भावी दुग्व की आशङ्का से आर्त भाव को प्राप्त हुआ मुनि (अदीणो-अदीन ) दैन्यभाव से रहित होकर (पन्न टाव-प्रज्ञा स्थापयेत् ) भावी दुख की आशङ्का से चलित होती हुई अपनी बुद्धि को स्थिर करे। यदि साधु (पुटो-स्पृष्ट.) वास, कास, ज्वर, दाह, कुक्षिशल, भगन्दर, अर्श, अजीर्ण, दृष्टिरोग मृर्धशल, अरुचि, नेत्रशूल આહારના અલાભથી અથવા અહિતકર્તા (અપચ્ય) આહારથી શરીરમાં રોગ થવા સંભવ છે તેથી મેળ રેગપરીષહ સાધુઓ છો નેઈએ એ पात सूत्रधार -नच्चा' इत्यादि भपया-वेयणार-वेदनया वहनीय उमना यथा दुक्स-टु सम्वास ४ाम मातिना शेमधीभ उप्पइय-उत्पतितम् उत्पन्न प्राय छे येथे मचा-चावा Mela दुइटिए-दु सार्तित नापी मनी माथी माता पने AIA ना२ भुनि अनीणो-अदीन हैन्य माथी २हित मनी पन्त ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् मापी मनी भासयी Aald 4ती चातानी मुद्धिन १२ ४२ मार ने साधु पुट्ठो-स्पृष्ट १ थान, डास, 3 ॥१२, ४ , ५ मा, -01, १० भुध शून, ११ मथि, स ·. ওলাম कर्म क्षीणम् , अय तु वासुदेवस्य लाभः, यत श्रीकृष्णस्त्वां वन्दितवान् , अतस्ते मोदकाम् श्रेष्ठी दत्तवान् । तद्वचन श्रुत्वा ढढणमुनि 'परलाभो न करपते' इत्युक्त्वा रागदेष- वर्जितो मूर्खारहितः सन् नगराद् पहिर्गत्वा प्रामुकस्थण्डिले मोदकान् यत्नया परिष्गप्य, तापदैन्यायकरणेन लाभान्तरायकर्म तपयन् क्षपकणिमारुह्य केवली जातः। एवमन्यरपि मुनिभिरलाभपरीपह सोढव्यः ॥३१॥ अलाभादन्तमान्ताधाहारलामाद् वा शरीरे रोगा उत्पधन्ते, अतः पोडश रोगपरीपहजय पाह- मूलम्-नच्चों उप्पइय दुक्ख, वेयणाए दुहटिए । अंदीणो ठाएं पन्न, पुट्टो तत्यहियासए ॥३२॥ मोदको का लाभ तुम्हें हुआ है वह लाभ तुम्हारा नहीं है किन्तु यह लाभ वासुदेव का है, कारण कि तुम को कृष्ण ने वदना की इसलिये सेठ ने तुमको ये मोदक वहराये, अत. तुम्हारे इस लाभ में निमिस कृष्ण है। ढढणमुनि ने भगवान् के इन वचनों को सुनकर "परलाभ मुझे कल्पता नहीं है" ऐसा कहकर रागद्वेप से एव मूर्छा से वर्जित होते हुए नगर के बाहर जाकर किसी प्रामुक भूमि में उन मोदकों को यतनापूर्वक परिठवदिया । ताप एव दीनता के नहीं करने से लाभान्त- रायकर्म को नष्ट करते हुए उन ढढणमुनिने क्षपकोणी पर आरोहण कर केवलज्ञान प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अलाभ परि- षह को सहन करना चाहिये ॥३१॥ હજુ સમય બાકી છે ભિક્ષામા લાડવાને લાભ તમને થયે છે તે લાભ તમારે નથી પરતુ એ લાભ વાસુદેવને છે કારણ કે કૃષ્ણ તમારી વદના કરી આ જોઈને શેઠે તમને લાડવા વહેરાવ્યા છે આથી તમારા આ લાભમાં નિમિત્ત કૃણ બન્યા છે ઢઢણમુનિએ ભગવાનના આ વચન સાભળી “બીજાને લાભ મને ક૫તે નથી” એમ કહી રાગદ્વેષ અને મૂછથી વજીત રહી નગરની બહાર જઈ કઈ પ્રાસુક ભૂમિમા એ લાડવાને યતનાપૂર્વક છોડી દીધા તપ અને ભિક્ષામા દીનતા ન કરવાથી લાભાન્તરાય કમને નષ્ટ કરતા એ ઢઢણમુનિએ ક્ષપકશ્રેણી પર આરે હણ કરી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ અવાભ પરીષહેને સહન કરતા રહેવું જોઈએ ૩૧ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ३३ रोगपरीपहजये कालवंशिरुरष्टान्त रोगाक्रान्तस्य मुनेः कर्तव्यमाह- मलमू-तेगिच्छं नाभिनदिज्जा, सचिखत्तगवेसए । एय खु तस्से सामन्नं, ज न कुजानै कारए ॥३३॥ छाया-चिकित्सा नाभिनन्देत् , सतिष्ठेत आत्मगवेपकः । एतत् 'सु' तस्य श्रामण्य, यन्न कुर्यात् न कारयेत् ॥३३॥ टीका-तेगिच्छ' इत्यादि । मुनि', चिकित्सा रोगमतीकार, नाभिनन्देत् नानुमोदेत । अनुमतिनिधा- चिकित्सायाः करण कारण तु दूरत एव प्रतिषिद्धम् । किंतु आत्मगोपका आत्मा- नम्-आत्मकल्याण गवेपयति-सयमरक्षणेनेति आत्मगषेपका स्वात्मकल्याणार्थ चारि- पालक• सन् सतिष्ठेत्-समाधिना विष्ठेत् । 'खु' यस्मात् , एतत् तस्य श्रम- कुछ मुझे रोगादिक हो रहे है वे सय मेरेरी अशुभ कमौके फल है"॥३२॥ रोगाकान्त मुनि के कर्तव्य को सूत्रकार इस गाथाद्वारा कहते हैं- 'तेगिच्छ' इत्यादि। अन्वयार्थ-मुनि (तेगिच्छ-चिकित्साम् ) रोग के प्रतीकार की (नाभि- नदिज्जा-न अभिनदेत्) अनुमोदना नहीं करे।मुनि जब चिकित्सा तक की अनुमोदना नहीं करता है तो उसकी चिकित्सा करना और कराना तो यहुत दूरको बात है । किन्तु (अत्तगवेसए-आत्मगवेषकः) जो सयम की रक्षा से आत्मकल्याण का गवेपक है उसका कर्तव्य है कि वह (सचिक्खे-सतिष्ठेत्) रोगादिक अवस्था में भी समाधि भार से रहे। (खु-यस्मात् ) क्यों कि (तस्स-तस्य) उस मुनि का (एय-एतत्) यही આ જે કાઈ મને રેગ આદિ થયેલ છે તે બધા મારા અશુભ કર્મોનુ ॥३२॥ ગાકાત મુનિનું કર્તવ્ય શું છે તે સૂત્રકાર આ ગાથા દ્વારા કહે છે 'तेगिच्छ ' त्या भ-पयार्थ-मुनि से गिच्छ -चिकित्साम् रोगना प्रतिनी नाभिनदिज्जा- न अभिनन्देत् अनुमहिना न ४२ भुनियारे वित्सिा सुधानी मनमोहना नयी ४२ता त्यारे तनी विल्सिा ४२वी अथवा ४२रापी हुनी बात छ अत्तगवेसए -आत्मगवेपक सयभनी रक्षावास मात्मयाना गवेष राय छेतेनु तव्य छ, सचिवखे-सतिष्ठेत् ॥ अवस्थामा सभाधीमाथी २ खु-यस्मात् भ, तस्स-तस्य से मुनिनु एय-एतत् से सामण्ण -श्रामण्यम् श्रमप छे ·४६४ उत्तराभ्यपस्चे दररोग-कुप्ठे-ति पोडशपिधरोगात(राकान्तो भवेत् , तईि तत्र-तस्मिन् समये स साधुः तान् रोगातदान अधिसहेत-" यदधुनाऽह व्याधिना वा यमानोऽस्मि तदेतन्मम स्वस्यैर पूर्वकृतकर्मणः फलम् " इति समभावमालम्ब्य रोगपरीपह- सहन कुर्यादित्यर्थः ।। ३२॥ कर्णशल, कण्डू-खजुहट, उदररोग, और कुष्ठ, इन सोलर प्रकार के रोगों से आक्रान्त हो, तो (तत्य-तत्र) उस समय वह साधु (अहि यासए-अधिसहेत) उन रोगों को शान्तिपूर्वक सहन करे अर्थात्- 'मे जो इस समय व्याधि से आक्रान्त यह मेरे पूर्वभव मे किये हुए कर्मो का फल है' ऐसा विचार कर मुनि रोगपरीपहको समभाव से सहन करे ॥३२॥ भावार्थ-इस गाथा के द्वारा सूत्रकार साधु को रोगपरीषह सहन करने का उपदेश दे रहे हैं। वे कहते हैं कि-ससारी ण्व मुनियों में रोगो को सहन करने की विचारधारा में बड़ा अन्तर रहता है। ससारी तो प्रायः रोगों के उत्पन्न होते ही अधीर हो जाते हैं तब सयमी जन उनका साम्हना बडे ही धर्य से करते है। रोगों से पीडित होने पर भी साधु को अपनी बुद्धि अस्थिर बनानी नहीं चाहिये-प्रत्युत अस्थिर होने पर उसे मानसिक बल द्वारा स्थिर कर धर्मध्यान में लीन बनाये रखना चाहिये। तथा विचार भी ऐसा करना चाहिये-"ये जो ૧૨ નેત્રશુળ, ૧૩ કર્ણશૂળ, ૧૪ ખસ ખુજલી, ૧૫ ઉદરરોગ, અને ૧૬ કે मा सण प्रा२ना रोगथी व्यागता थाय तो तत्थ-तन मे सभये ते साधु अहियासए-अधिसहेत मे शगने शातिपूर्व सहन ४२ अर्थात-' मा सभयो વ્યાધિથી પીડિત થઈ રહ્યો છું એ મારા પૂર્વભવના કરેલા કર્મને બદલે છે” એવો વિચાર કરી મુનિ સેગને સમભાવથી સહન કરે છે ૩૨ છે ભાવાર્થ-આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર સાધુને રેગપરીષહ સહન કરવાને ઉપદેશ આપે છે, તેઓ કહે છે કે-સંસારીઓ અને મુનિઓને રોગોમાં તેને સહન કરવાની વિચારધારામાં ભારે અસર હોય છે સારી તે રેગોને ઉત્પન્ન થતા જ અધિરા થઈ જાય છે ત્યારે સયમી જન તેને અત્યત શૈય થી સામનો કરે છે રોગથી પિડીત હોવા છતા પણ સાધુએ પિતાની બુદ્ધિને અસ્થિર નહી થવા દેવી જોઈએ પરંતુ અસ્થિર થાય ત્યારે તેને માનસિક બળદ્વારા સ્થિર કરીને લીન બનાવી રાખવી જોઈએ અને વિચાર પણ એવે .

·प्रियदर्शिनी टीका म.२ गा ३३ रोगपरीपहजये फालशिकदृष्टान्त कृतम् । तस्य कवैशिकम्य ज्येष्ठा भगिनी जितशत्रभूपतिना मुद्दशैलनाममनगरा- धिपाय इतशगुनाम्ने नृपाय प्रदत्ता। जन्यदा कदाचित् स कालवैशिककुमारो निशि शृगालशब्द श्रुत्वा स्वसेवकान् पृच्छति-कस्याय शब्द. श्रूयते ?, सेवका अब्रुवन्-शृगालस्य, तत कुमारो ब्रूते ते रद्धा मत्समीपे समानयत, वे. शगाल आनीत । कीडनमियोऽसौ कुमारस्त यष्टया पुन पुनस्ताडयति । कालनैशिमकुमारेण ताड्यमानोऽसौ शगाल: 'खि-ग्वी' शब्द कुर्वन्नुच्चैराकन्दति । त शब्द श्रुत्वाऽसौ सहपं हसति । एव ताडित' शगाल' काल कृत्वा अकामनिर्जरया व्यन्तरदेको जात । जाय कालवैशिक की एक पडी वहिन थी जिसका व्याह राजा ने मुद्ग- शैल नामक नगर के अधिपति हतशत्र के साथ किया था। एक दिन की बात है कि कालवैशिककुमार ने रात्रि में शृगाल का शब्द सुनकर अपने सेवकों से पूछा कि यह शब्द किसका सुनाई दे रहा है ? नौकरों ने कहा कि यह शब्द शृगाल का सुनाई पड़ रहा है। कुमार ने कहा उसको याधकर मेरे पास ले आओ। तब वे शृगाल को यांधकर ले आये और कालवैशिककुमार को सौंप दिया। कुमार खेलने का शोकिन या इसलिये वर शृगाल को वार२ लकडी का घोदा मारता या । जैसे२ कुमार उसको लकड़ी का घोदा मारता था तैसे२ वह दुखित होकर "ग्वी खी" शब्द करता हुआ जोर से चिल्लाता था। उसके शब्द को सुनकर कुमार बडा हर्षित होता था और वह खूब हँसता था। इस प्रकार कुमारसे ताडित वह शृगाल मर कर अकाम निर्जरा से व्यन्तरदेव हो गया । એની લોકેને જાણ થાય કાલશિકને એક મેટી બહેન હતી જેને વિવાહ રાજાએ મુગશૈલ નગરના અધિપતિ હતશત્રુ રાજા જોડે કર્યો હતો એક સમયની વાત છે કે કાલશિક કુમારે રાત્રિના વખતે શીયાળને શબ્દ સાભળી પિતાના સેવકને પૂછયું કે, આ શબ્દ શેને સંભળાઈ રહ્યો છે? સેવકોએ કહ્યું કે, આ શબ્દ શીયાળને સભળાય છે કુમારે કહ્યું કે તેને બાધીને મારી પાસે લઈ આવે સેવકે તેને બાધીને કુમાર પાસે લઈ આવ્યા અને કાલશિક ને સેપી દીધુ કુમાર ખેલવાને ભારે શેખીન હતું એટલે તે શીયાળને વાર વાર લાકડીના ગોદા મારવા લાગ્યા જેમ જેમ કુમાર તેને લાકડીના ગોદા મારવા લાગ્યા તેમ તેમ તે દુખી થઈને ખી ખી શબ્દ કરીને જોરથી ચીડાવા લાગ્યું તેના શબ્દો સાંભળીને કુમાર ઘણે ખુશી થતું હતું અને જોરથી હસતે હતે આ પ્રમાણે કુમારથી મારવામાં આવેલ તે શૃંગાલ મરીને અનામ નિજ રાથી ચતરદેવ થઈ ગયું ·उत्तराम्ययन णस्य, श्रामण्य=श्रमणधर्म , यत्-चिकित्सा स्वय न कुर्यात् , अन्येन वा न कारयेत्, उपलक्षणत्यात् कुर्वन्तमन्य नानुमोदेत, इत्यपि गोभ्यम् । इद जिनकल्पिकापेक्षयाभि- हितम् । स्थरिरकल्पापेक्षया तु सावधचिस्त्मिा वर्जिता, निरपद्यचिकित्साया अपि ऐच्छिक वर्जनम् । अन दृष्टान्तः प्रदाते- मथुरानगयीं शत्रुविनासी जितशत्रुनामा भूपतिरासीत् । तेन सर्वाङ्गसुन्दरी कालानाम्नी वेश्या सान्तःपुरे स्थापिता। तस्या रातः पुत्रो जातः । तेन जितशत्रु भूपतिना कालावेश्याया अगजातोऽयमिति हेतोस्तस्य "कालशिक" इति नाम तो (मामण्ण-श्रामण्यम्) श्रमणपना है (ज न कुज्जा न कारण-यत्न कुर्यात् न कारयेत्) जो वह स्वय भी चिकित्सा न करे और न दूसरों से करावे । तथा उपलक्षण से करने वाले दूसरे की अनुमोदना न करे। यह जो इस प्रकार कहा गया है वह जिनकल्पी साधुओं की अपेक्षासे कहा गया है। स्थविरकल्पियों की अपेक्षा तो सावध चिकित्सा ही वर्जित है। निरवयचिकित्सा चाहे तो वे करावे न चाहें नहीं करावे यह उनकी इच्छा पर निर्भर है। दृष्टान्त-मथुरा नगरी में शत्रु को पास पहुँचाने वाला जितशत्रु नाम का एक राजा था। उसने काल नाम की एक सर्वाङ्ग सुन्दरी वेश्या को अपने अन्तःपुर में रखी थी। उस वेश्या के एक पुत्र उत्पन्न हुआ। राजाने इस पुत्र का नाम इस ख्याल से कालवैशिक रखा कि लोगों में इसकी प्रसिद्धि "यह कालवेश्या से पैदा हुआ है " ने ते ज नकुज्जा न कारण-यत् न कुर्यात् न कारयेत् स्वय Astel न કરે અગર બીજાઓ પાસે ન કરાવે, તથા ઉપલક્ષણથી બીજ કરવાવાળાઓની અનુમોદના ન કરે એજ પ્રમાણે કહેવામાં આવેલ છે તે જનકલ્પી સાધુઓની અપેક્ષાથી કહેવામા આવેલ છે સ્થવિરકલ્પિઓની અપેક્ષાએ તે સાવદ્ય ચિકિત્સા જ વજીત છે નિરવદ્ય ચિકિત્સા ચાહે તે તે કરાવે અને ન ચાહે તે ન કરાવે તે તેની ઈચ્છા પર નિર્ભર છે દુષ્ટાત–મથુરા નગરીમા શત્રુઓને ત્રાસ પહોચાડવાવાળા જીતશત્રુ નામના એક રાજા હતાતેણે કાલ નામની એક સર્વાગ સુદર વેશ્યાને પોતાના અતપુરમાં રાખેલ હતી તે વેશ્યાથી તેને એક પુત્ર ઉત્પન્ન થયે રાજાએ એ પુત્રનું નામ એ ખ્યાલથી કાલશિક રાખ્યું કે એ કાલ વેશ્યાથી પેદા થયેલ છે' इस रूप से हो ·प्रिपरेश.०२गा. ३३ रोजारामा मिशान इमान्य भवन पनिटः। न चल सरिमाने रसोग मानानिगिनी कालाशोइरोपभनिधा निशा सौन चाबान्ता मानिना होता। बादालन माजापन जारशाला जातानान चिन्तित भोजबानता मानुषितमेमसामदेि च्छता नरागावनिता निता गृहीता मुला चारानि सs जन्मिान्य नहोविकराल टगं च स्पाइ तत्मास्यरसी रमेर परित नानि ' इति विचिन्त्य मुद्रौनगरतो निर्गत्य गिरिमा शतपनो मुनिः पाटपोरगनन र्नु व्यरसित । बात है कि जब वे भिक्षा के लिये पर्यटन करते२ व रामा के महल में जा पहुँचे तो उनकी ससारी पहिन ने उनके पासीर रोग उत्पन्न रजा जानकर औपधमिश्रित उनको भिक्षा दी किशिससे पपा. सीर का रोग मिट जाय। अनजानपनमे इन्होने पर शिक्षा ऐली। आहार करते समय इनको मालूम हुआ कि यह मादार भोपामिभित है। मुनि को इस बात का वडा पश्चात्ताप हुआ।कार ने सगे कि यह काम अच्छा नहीं हुआ, जो मैंने चिकित्सात करवाने की भावना से रहित होकर भी औषधमिश्रित आहार लिगा और पानी लिगा। इस प्रकार के आहार से मुनियोंके अभिग्रह का मग अग होता है, अत' आज से मैं अब आहार ही नहीं लूगा। इस प्रकार विचार कर पे मुनिराज मुदौल नगरसे निकल कर किसी पर्वत पर मगजीर घाहां आत्मवलसपन्न होकर पादपोपगमन सथारा फरने गीगारीमारने लगे। એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે ભિક્ષા માટે પર્યટન કરતા આ વોરા ! રાજાને મહેલમાં જઈ પહોંચ્યા ત્યા તેની સ સારી બહેને તેને હરાવી બીમારી થયેલ છે એમ જાણુને ઔષધથી મિશ્રીત એવી શિક્ષા આપી કે જેથી તેને હરરાને રોગ મટી જાય અજાણ પણે તેમણે એ ભિક્ષા લઈ લીધી આહાર કરતી વખતે તેમને ખબર પડી કે, આ આહાર તે પછી મિકી છે મુનિને બાબ- તને ઘણે પશ્ચાત્તાપ થયો વિચાર કરવા લાગ્યા આ કાર ડીક નથી થયુ ચિકિત્સા કરાવવાની ભાવનાથી રહિત દેવા છતાં પરિણીત આહાર મે લીધે અને ખાઈ પણ લીધે આ પ્રકારના આહારથી ગુનિઓના અભિગતને અવશ્ય ભગ થાય છે આથી હુ આજથી આહાર જ નહી તક, આ પ્રમાણે વિચાર કરીને તે મુનિરાજ મુદ્દગત નગરથી નીકળી કઈ પહાડપર ગયા અને ત્યાં આત્મબળથી સંપન્ન થઈને પાદપિયગમન સ થારે કરવાની તૈયારી કરવા ગયા, ·४६८ उत्तराप्ययनले क्रमेण योरने वयसि प्राप्ते स कालशिकामार' कदाचित् प्रभासनामझाचा- यस्य समीपे धर्म श्रुत्वा जावराग्यः प्राग्या गृहीतवान् । स चैकदा एकाकिषि- हारमतिमा मतिपन्नो ग्रामानुगाम विहरन मुद्गशैलाख्य नगर गतः। तदा तस्य महामुनेस्रोग. समुत्पन्नः। स तेन व्याधिना पीयमानोऽपि धीरमानसो मनमाऽपि चिकित्सां नेच्छनि। चिकित्सायाः करण कारण तु तेन दूत एव निराकृतम् । व्याधिः कदा निर्निष्यते' इत्यपि न चिन्तितम् , किंतु 'स्वछत- कर्मण. फलमेत दिति भाग्यनसी रागननितवेदना सहते स्म । एकस्मिन् दिने जय कुमार यौवन अवस्था में आया तो उसने प्रभास नामक आचार्य के पास धार्मिक उपदेश सुनकर विपयों से विरक्त हो दीक्षा धारण करली । श्रुतज्ञानका खून अभ्यास किया। जय वे मुनि आगमिक झान से विशिष्ट ज्ञानी बन चुके तो उन्हों ने एकाकिविहार की प्रतिमा को अगीकार कर ग्रामानुग्राम विरार करना प्रारम किया। विहार करते२ ये एक दिन मुद्गशैल नामक नगरी मे आये । वहा इन्हें यवासीर की बीमारी उत्पन्न हो गई इससे इन्हें अधिकाधिक कष्ट हुआ तो भी उस व्याधि की चिकित्सा के लिये इनका मन भी नहीं हुआ। इस व्याधि की निवृत्ति कब होगी' इतना तक भी सकल्प उनके दिल में नही उठा, पर यह विचार अवश्य टुआ कि यह स्वकृत-अपने किये हुवे कर्म का फल है । इस प्रकार के दृढ अध्यवसाय से उन्हों ने रोगजनित वेदना को घडी ही शूरवीरता से सहन किया। एक दिन की કુમાર જ્યારે યૌવન અવસ્થામાં આવ્યો ત્યારે પ્રભાસ નામના આચા યેની પાસેથી ધાર્મિક ઉપદેશ સાભળીને વિષથી વિરક્ત થઈને દીક્ષા ધારણું કરી સુતજ્ઞાનને ખૂબ અભ્યાસ કર્યો જયારે તે મુનિ આગમિકજ્ઞાનથી વિશિષ્ટ જ્ઞાની બની ચુક્યા ત્યારે તેમણે એકાકી વિહારની પ્રતિમાને અગીકાર કરી એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરવાનો પ્રારંભ કર્યો વિહાર કરતા કરતા એક દિવસ મુદ્દગશૈલનગરમાં આવ્યા ત્યાં તેમને હરસની બીમારી ઉત્પન્ન થઈ તેનાથી તેમને અત્યત કષ્ટ થયું પરંતુ આ વ્યાધિની ચિકિત્સા કરાવવાની ઈચ્છા પણ તેમને થઈ નહી આ વ્યાધિ કયારે મટશે, એ સંકલ્પ પણ તેના દિલમાં ઉઠ નહી પરંતુ એ વિચાર તેમના મનમાં થયે કે, પોતાના કરેલા કર્મનું આ ફળ છે આ પ્રમાણે દઢ અધ્યવસાયથી તેઓ રેગથી ઉત્પન્ન થયેલી વેદનાને ખૂબ શૂરવીરતાથી સહન કરતા હતા અવશ્ય ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३४ तृणस्पर्शपरीपहजय ४७१ मुने|रमुपसर्ग कर्तुं कर्णस्ठोर नीरस शब्दमहर्निश निरन्तर करोति । स च व्यन्तर- देवस्त मुनि शृगालवधरूप पाप स्मारयति । तदा स ता शृगालीकृता तथाऽशोरोग- कृता च घोरा दुःसहामुज्ज्वला वेदना धैर्येण समभावेन च सहमान आसीत् । एव पञ्चदश दिनानि घोरपरीपहोपसर्ग परिपह्य स कालवैशिकमुनिः शुक्लध्यानेन केवली भूत्वा कर्मक्षय कृत्वा मोक्षपद प्राप । एनमन्यैरपि मुनिमिः समभावेन रोग- परीपहः सहनीयः ॥ ३ ॥ अब सप्तदश तृणस्पर्शपरीपहजय प्राह- मूलम्-अचेलगस्स लूंहस्स, सजयस्स तस्सिणो। तणेसु सयमाणस्स, होज्जा गायविराहणा ॥३४॥ छाया-अचेलकस्य रूक्षस्य, सयतस्य तपस्विनः । तृणेषु शयानस्य, भवति गात्रविराधना ॥ ३४ ॥ तीक्ष्ण दातों द्वारा काटने लगी, तथा काट खाने के बाद फिर वह उनके चारों ओर घूम२ कर कर्णकटुक विरस शब्द करने लगी। इस प्रकार वह तब नक करती रही कि जब तक उनका मृत्यु न हुआ । उस व्यन्तरदेव ने भी मुनि के लिये शृगाल को वध करने रूप पाप का स्मरण करा कर दुःखित करने की भी खूब२ चेष्टा की । इस प्रकार उन मुनिराज ने उस शृगाली की की हुई, व्यन्तरदेव को की हुई, तथा बवालोर की घोर दुसह वेदना को धैर्यपूर्वक समभाव से सहते हुए पन्द्रह दिन न्यतीत कर दिये । पश्चात् शुक्ल यान के प्रभाव से केवली हो कर सर्व कर्मक्षय कर के मुक्ति को प्राप्त किया। इसी तरह अन्य मुनिजनों को भी समभाव से रोगपरीषह को सहन करना चाहिये ॥ ३३ ॥ તેની ચારે બાજુએ ઘુમીને કાનને અપ્રિય એવા કર્કશ શબ્દો બોલવા લાગ્યું આ પ્રકારે તે ત્યા સુધી કરતુ રહ્યું કે, જ્યા સુધી તેનું મૃત્યુ ન થયું, એ વ્યતર- દેવે પણ મુક્તિ માટે શુગાલના વધ કરવારૂપ પાપનું સ્મરણ કરી, કરાવીને દુત કરવાની ખૂબ ચેષ્ટા કરી, આ પ્રકારે તે મુનિરાજે કૃણાલીની મારફત થયેલી અને વ્યતરદેવે કરેલી અને હરસની ઘર ૬ સહ વેદનાને વયપૂર્વક સમભાવથી સહેતા ૧૫ દિવસ વ્યતિત કર્યા પછી શુકલધ્યાનના પ્રભાવથી કેવળી બની સર્વ કર્મ લય કરી મુકિત પામ્યા આવી રીતે અન્ય મુનિજ નેએ સમભાવથી રાગપરીષહ સહન કરવો જોઈએ કે ૩૩ .

·. ४so उत्तरध्ययमस्वे अथ यः शृगालनीयो कालवैशिकेन समारावस्थाया हतः, तस्य व्यन्तरदेवमय प्राप्तस्य तदानी विमाने गच्छतस्तन पादपोपगमनाय सस्थितस्य मुनेरुपरि गगने विमानगति प्रतिरुद्धा, तदा स न्यन्तरदेयोऽधिना पूर्वभारत ज्ञाला वेरनिर्यातने- च्छया तन कालवैशिफगुने. समीपे चिकुर्वणशक्तघा स शिशुका शृगाली विकृविता । सा शृगाली 'खि-खि ' इति शद कुर्वती तस्य महामुनेत्र दन्तैर्दशति । तस्य इतने मे एफव्यन्तरदेव - जो .पूर्व भवमें शगाल था, जिसका इन मुनि ने अपनी कुमारावस्था मे ताड़न तर्जन आदि किया था, और जो इनके ताड़न तर्जन आदि के कारण अकामनिर्जरा से मर कर व्यन्तर हो गया था, पर व्यन्तरदेव-विमानमे बैठ कर कही दूसरी जगह जा रहा था उसका विमान वा आ पहुँचा, जहा ये मुनिराज पादपोप- गमन सधारा धारण किये हुए थे। उनके ऊपर से होकर जाने मे उस विमान को गति रुक गई। विमान को जाते२ रुका हुआ देखकर व्यन्तरदेव को वडा आश्चर्य हुआ। उसने अवधिज्ञान मे विमान की गति के रुकने मे कारण मुनिराज का वर समस्त पूर्व भव का वृत्तान्त जान लिया। उससे मुनि के ऊपर बहुत क्रोध उसका बढने लगा। अपने पूर्वभव में मृत्यु के कारण मुनि को जानकर उस व्यन्तरदेव ने बदला लेने के अभिप्राय से उन मुनिराज के समीप अपनी वैक्रिय शक्तिके द्वारा एक बच्चे सहित शृगाली बनाकर खड़ी कर दी। उस शृगा लोने 'खो-खी" शब्द करते हुए उन मुनिराज के समस्त शरीरको अपने એટલામા વ્યતરદેવ કે જે પૂર્વભવમાં શાલ હતું, જેનું આ મુનિરાજે પિતાની કુમાર અવસ્થામાં તાડન તજન કરેલ અને એ તાડન તજનના પરિ ણામે અનામનિર્જરાથી મરીને વ્યતર થયેલ તે વિમાનમાં બેસીને કેઈ બીજે સ્થળે જઈ રહેલ હતા એનું વિમાન ત્યા આવી પહયુ કે જમા મુનિરાજે પાદપપ ગમન સંથારે ધારણ કરેલ હતું ત્યાંથી પસાર થતા તે વિમાનની ગતી અટકી ગઈ વિમાનને એકદમ અટકેલ જોઈને અતરદેવને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું તેણે અવધી જ્ઞાનથી વિમાનની ગતી રોકાવાને કારણરૂપ મુનિરાજને પૂર્વભવને વૃત્તાત જાણે એનાથી મુનિ ઉપર તેને ક્રોધ એકદમ વધવા લાગે પિતાના પૂર્વભવના મૃત્યુના કારણરૂપ મુનિરાજ જ છે તેમ જાણીને તે વ્યતરદેવે બદલે લેવાની ઈચ્છાથી તે મુનિરાજની પાસે પોતાની વૈક્રિયશક્તિ દ્વારા એક બચાવાળી પ્રબળ શિયાળને ઉત્પન્ન કર્યું એ શિયાળ “ખી ખી” શબ્દ કરીને પિતાના તીક્ષણ દાતેથી મુનિરાજના શરીરને કાપવા લાગ્યુ કરડ્યા પછી ફરીથી સમસ્ત ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ मा ३५ तृणस्पर्शपरीपहजय तृणस्पर्शपीडायां मुनिना यह कर्तव्य तद् बोधयितुमाह- मृलम्-आयवस्स निवांएणं, अढला हवइ वेर्यणा । एव नच्चा न सेवति", तंतु तर्णतजिया ॥३५॥ छाया-आतपस्य निपातेन, अतुला भवति वेदना । एवं ज्ञात्वा न सेवन्ते, तन्तुजं तृणतर्जिताः॥ ३५ ।। टीका-'आयवस्स' इत्यादि । भावार्थ-अचेलक पद से यहां स्थविरकल्पिक को भी जो अचेलक कहा है वह इसी अभिप्राय से कि वे शास्त्रमर्यादा के अनुसार ही वस्त्र रखते हैं, उससे अधिक नहीं आगम में स्थविरकल्पिक के लिये अल्पमूल्य वाले प्रमाणोपेत वस्त्रों का रखना मर्यादित है उनको ही ये धारण करते है। अत. इस अवस्था में भी ये अचेलक ही माने जाते हैं, इस विषय का विशेषरूप से खुलासा छठे अचेलक परीपह के प्रकरण में किया जा चुका है। मुनि को तैलादिक की मालिश करना वर्जित है। तथा ये तपश्चर्या करते रहते हैं, इसलिये इनका शरीर रूक्ष हो जाता है । रूक्ष शरीर में खून अल्प होने से तृणस्पर्श दि की वेदना अधिक होती है, अतः ऐसी अवस्था में साधु का कर्तव्य है कि वह उस वेदना को समभाव से सहन करे ॥ ३४ ॥ जय तृणस्पर्श से पीडा हो तब मुनि को क्या करना चाहिये सो कहते हैं-'आयवस्स' इत्यादि। ભાવાર્થ-અલક પદથી અહિ સ્થવિરકલ્પિકને જે અલક કહ્યા છે તે એવા અભિપ્રાયથી કે તે, શાસ્ત્ર મર્યાદાની અનુસાર જ વસ્ત્ર રાખે છે તેનાથી અધિક નહી આગમમાં સ્થવિરકપિક માટે અપમૃત્યવાળા પ્રમાણે પિત વઓને રાખવા મર્યાદિત છે, એને જ તેઓ ધારણ કરે છે આથી આ અવ રથામાં પણ તે અલક જ માનવામા આવે છે આ વિષયને વિશેષરૂપથી ખુલાસે પહેલા છઠ્ઠા અલકપરીષહના પ્રકરણમાં આપવામાં આવી ગયેલ છે મુનિએ તેલ આદિનું માલીસ કરવુ વછત છે તથા તપસ્યા કરતા રહે છે આથી તેમનું શરીર રૂક્ષ થઈ જાય છે રૂક્ષ શરીરમાં લેહીં ખૂબ ઓછુ હેવાથી તૃણસ્પર્શની વેદના અધિક થાય છે આથી એવી અવસ્થામાં સાધુનું કર્તવ્ય છે કે, તે વેદ- नान सभापथी सहन रे ॥३४॥ જ્યારે તૃણસ્પર્શથી પીડા થાય ત્યારે મુનિએ શું કરવું જોઈએ તે सार छ-'आयवस'-त्याह ·. उपराज्यपनदरे टीका-'अचेलगस्स'-इत्यादि। अचेलकस्य सर्वथा पसरदितस्य जिनकल्पिकस्य, तथा शास्त्रमर्यादातिरि- क्तवस्तरहितस्य स्थविरकल्पिकस्य चेत्यर्थः। आगमे हि अल्पमूल्यकाल्परस्त्रस्य मर्या दितस्यैर धारणात् स्थविरकल्पिकोऽप्यचैलक एवास्तीति प्रागचैलकपरीपहप्रकरणे निर्णीतम् । तथा उभपविधस्य मुनेस्तृणस्पर्शपरीपहेऽन्यान्यपि कारणानि सन्तीति प्रदर्शयितुमाद-लहस्स '-इत्यादि । रूक्षस्य-वैलाम्यद्गादिपर्जनाद् अस्निग्ध- शरीरस्येत्यर्थः, सयतस्य-निरविचारसपमाऽऽराधनतत्परस्प, तपसिन तपश्च- रणशीलस्य, अनशनादितप.समाचरणात् कृशशरीरस्येत्यर्थ. मुनेः, तृणेपु-दर्भा- दिपु तदुपरिशयानस्य उपलक्षणत्वादासीनस्य चेत्यर्थः गात्रविराधना-शरीरे तृण- स्पर्शजन्या पीडा भवति ।। ३४ ।। अब सूत्रकार सतरहवा तृणस्पर्शपरीपहजय का विवेचन करते हैं- 'अचेलगस्स' इत्यादि। अन्वयार्य-(अचेलगस्स-अचेलकस्य) सर्वथा वस्त्ररहित जिन- कल्पिक, तथा शास्त्र की मर्यादा के अतिरिक्त वस्त्र नहीं रखने वाले स्थविरकल्पिक मुनि के (लूहस्स-रूक्षस्य)कि जिन का तेल आदि की मालिश करना वर्जित होने से शरीर विलकुल रूक्ष हो रहा है, एव (सज- यस्स-सयतस्य) जो निरतिचार सयमकी आराधना करने में तत्पर रहते हैं, तथा (तयस्सिणो-तपस्विन ) अनशन आदि तपों के करनेवाले होने से कृश शरीर पाले है, और जो (तणेसु सयमाणस्स-तृणेषु शयानस्य) दर्भादिक तणों के ऊपर सोते है उपलक्षण से उपर बैठते हैं उनके (गायविराहणा-गात्रविराधना ) शरीर में तृणस्पर्शजन्य पीड़ा होती है। હવે સૂત્રકાર સત્તરમા તૃણસ્પર્શ પરીષહ જીતવાનું વર્ણન કરે છે 'अचेलगस्स'-त्यादि अन्वयार्थ अचेलगत्स-अचेलकस्य संवा पसरडित ५४, del શાસ્ત્રની મર્યાદાથી અતિરિક્ત વસ્ત્ર ન રાખવાવાળા સ્થવિરકપિ મુનિ સૂક્ષ- રક્ષા જેને તેલ આદિની માલીશ કરવાનું વજન હોવાથી શરીર બીલકુલ ३६ पनी गयेद छ सजयस्स-सयतस्य भने २ निरतियार सयभनी अराधना ४२पामा ४२ २ छ तवस्सिणो-तपस्विन तथा अनशन माहित सापाथी श शरीया छ भने तणेसु सयमाणस-तृणेषु शयानस्य fles तुयानी ५२ सुवे छे, ७५९क्षणथी ७५२ मेसे छ, तमना गायविहारणा-गात्र विराधना शरीरमा तृगुस्पर्शजन्य पीडा याय छ , કરનાર ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ३५ दणस्पर्शपरीपहजय तृणस्पर्शपीडायां मुनिना यत् कर्तव्य तद् बोधयितुमाह- मूलम्-आयवस्स निवांएण, अढला हवेइ वेर्यणा । एव नच्चा न सेवंति", ततुजं तर्णतजिया ॥३५॥ छाया--आतपस्य निपातेन, अतुला भवति वेदना । एव ज्ञात्वा न सेवन्ते, तन्तुज तृणतर्जिताः ॥ ३५ ॥ टीका-आयवस्स' इत्यादि । भावार्थ-अचेलक पद से यहा स्थविरकल्पिक को भी जो अचेलक कहा है वह इसी अभिप्राय से कि वे शास्त्रमर्यादा के अनुसार ही वस्त्र रखते हैं, उससे अधिक नही आगम में स्थविरकल्पिक के लिये अल्पमूल्य वाले प्रमाणोपेत वस्त्रों का रखना मर्यादित है उनको ही ये धारण करते हैं। अतः इस अवस्था में भी ये अचेलक ही माने जाते है, इस विषय का विशेषरूप से खुलासा छठे अचेलक परीपह के प्रकरण में किया जा चुका है । मुनि को तैलादिक की मालिश करना वर्जित है। तथा येतपश्चर्या करते रहते हैं, इसलिये इनका शरीर रूक्ष हो जाता है । रूक्ष शरीर में खून अल्प होने से तृणस्पर्श आदि की वेदना अधिक होती है, अतः ऐसी अवस्था मे साधु का कर्तव्य है कि वह उस वेदना को समभाव से सहन करे ॥ ३४॥ जय तृणस्पर्श से पीडा हो तब मुनि को क्या करना चाहिये सो कहते हैं-'आयवस्स' इत्यादि । ભાવાર્થ-અલક પદથી અહિ સ્થવિરકલ્પિકને જે અલક કહ્યા છે તે એવા અભિપ્રાયથી કે તે, શાસ્ત્ર મર્યાદાની અનુસાર જ વસ્ત્ર રાખે છે તેનાથી આગમમાં વિરકલ્પિક માટે અમુલ્યવાળા પ્રમાણે પત વને રાખવા મર્યાદિત છે, એને જ તેઓ ધારણ કરે છે આથી આ અવ સ્થામાં પણ તે અલક જ માનવામાં આવે છે આ વિષયને વિશેષરૂપથી ખુલાસે પહેલા છઠ્ઠા અલકપરીષહના પ્રકરણમાં આપવામાં આવી ગયેલ છે મુનિએ તેલ આદિનું માલીસ કરવુ વછત છે તથા તપસ્યા કરતા રહે છે આથી તેમનું શરીર રૂક્ષ થઈ જાય છે રૂક્ષ શરીરમાં લોહી ખૂબ ઓછુ હેવાથી તૃણસ્પર્શની વેદના અધિક થાય છે આથી એવી અવસ્થામાં સાધુનું કર્તવ્ય છે કે, તે વેદ- નાને સમભાવથી સહન કરે છે ૩૪ જ્યારે તૃણપથી પીડા થાય ત્યારે મુનિએ શું કરવું જોઈએ તે सूत्रधार छ-आयवस्स'-त्यादि અધિક નહી N ·४७२ उत्तरायपनो टीका-'अचेलगस्स'-इत्यादि। अचेलफस्य सर्वथा रखरहितस्य जिनकल्पिकस्य, तथा शास्त्रमर्यादातिरि- तरखरहितस्य स्थविरकल्पिकस्य चेत्यर्थः । नागमे हि अस्पमूल्यकाल्पयखस्य मर्या दितस्यैव धारणात् स्थविरकल्पिकोऽप्यचैलक एवास्तौति प्रागचैलकपरीपदप्रकरणे निर्णीतम् । तथा उभयविधस्य मुनेस्तृगस्पर्शपरीपहेऽन्यान्यपि कारणानि सन्तोति प्रदर्शयितुमाद-'लूहस्स '-इत्यादि । रूक्षस्य तैलाभ्यद्गादिपर्जनाद् अस्निग्ध शरीरस्येत्यर्थ., सयतस्य-निरविचारसयमाऽऽराधनतत्परस्य, तपसिना तपश्च- रणशीलस्य, अनशनादितप.समाचरणात् कृशशरीरस्येत्यर्थः मुने., तृणेषु-दर्भा- दिपु तदुपरिशयानस्य उपलक्षणत्वादासीनस्य चेत्यर्थः गात्रविरावना-शरीरे तृण- स्पर्शजन्या पीडा भवति ।। ३४ ॥ अप सूत्रकार सतरहवा तृणस्पर्शपरीपहजय का विवेचन करते हैं- 'अचेलगस्स' इत्यादि। अन्वयार्थ (अचेलगस्स-अचेलकस्य ) सर्वथा वस्त्ररहित जिन- कल्पिक, तथा शास्त्र की मर्यादा के अतिरिक्त वस्त्र नहीं रखने वाले स्थविरकल्पिक मुनि के (लूहस्स-रुक्षस्य) कि जिन का तेल आदि की मालिश करना वर्जित होने से शरीर बिलकुल रूक्ष हो रहा है, एव (सज- यस्स-सयतस्य) जो निरतिचार सयमकी आराधना करने में तत्पर रहते हैं, तथा (तवस्सिणो-तपस्विन ) अनशन आदि तपों के करनेवाले होने से कृश शरीर वाले है, और जो (तणेसु सयमाणस्स-तृणेषु शयानस्य) दर्भादिक तृणों के ऊपर सोते है उपलक्षण से उपर बैठते हैं उनके (गायविराहणा-गावविराधना) शरीर में तृणस्पर्शजन्य पीड़ा होती है। હવે સૂત્રકાર સત્તરમા તૃણસ્પર્શ પરીષહ જીતવાનું વર્ણન કરે છે 'अचेलगरस'-त्यादि स-qयार्थ-अचेलगस्स-अचेलकस्य संबंया पर रहित , तथा शासनी माथी अतिरित न रामपापा स्थविरलिप मुनि लूहस्स- રક્ષા જેને તેલ આદિની માલીશ કરવાનું વજીત હોવાથી શરીર બીલકુલ ३स मनी गयेर छे सजयस्स-सयतस्य भनेर निरतियार सयभनी अराधना ४२वामा २ २ छ तवस्सिणो-तपस्विन तथा अनशन माहित५ ४२नार जापाथी श शरीरमा छ भने तणेसु सयमाणस्स-तृणेषु शयानस्य Enfies तृवानी 6५२ सुवेछ, Bejथा ७५२ से छ, तभना गायविहारणा-गात्र घिराधना शरीरमा तृस्पर्शजन्य पी। थाय छ .

·प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा ३५ तृणस्पर्शपरीपहजये भद्रमुनिदृष्टान्त ४७५ क्रिया सर्वदा सोपयोगाऽल्पा च भवतीत्यागन्तुकद्वीन्द्रियादिजीवाना विराधना न समनत्यतस्ते चलन सेवन्ते । स्थपिरकल्पिकास्तु सापेक्षसयमिनो भवन्त्यतस्ते तानि दर्भादीनि तणानि भूमावास्तीय तनागन्तुककन्युपिपीलिकादिजन्तुविराधना निवार- णाय प्रान्तभागेपु वेष्टन यथा स्यात्तथा तदुपरि सस्तारक निधाय शेरते, आसते च । एव यः कठोरकुशदर्भादितणसस्पर्श सम्यक् सहते तेन मुनिना तृणस्पर्शपरीपहो विजितो भाति । अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- श्रावस्तीनगर्या जितशत्रुनृपस्य भद्रनामकः पुत्र आसीत् । स चैकदा पद्मना- मफाचार्यस्य समीपे धर्म श्रुत्वा प्राजित । क्रमाद् बहुश्रुतो भूत्वाऽन्यदा कदाचि- उनके शरीर की हलनचलन आदि क्रिया उपयोगपूर्वक तथा अल्प होती है इससे उनके आगन्तुक दीन्द्रियादिक जीवों की विराधना का प्राय. सभव नहीं है इसलिये वे वस्त्र का सेवन नहीं करते हैं । स्थविर- कल्पिकमुनि प्रायः ऐसे न होने से दर्भादिक तृणो को भूमि पर पिठा कर उसमे आगन्तुक कुन्थु पिपीलिका आदि जन्तुओं की विरा- धना निवारण करने के लिये प्रान्त भागों में वेष्टन जिस प्रकार हो जाय इस रूप से उस के ऊपर सस्तारक विछाकर सोते हैं और धैठते हैं। इस प्रकार जो कठोर कुशद भीदिक तणस्पर्श को अच्छी तरह सहन करता है वह मुनि तृणस्पर्शपरीपद का विजेता कहलाता है। दृष्टान्त-श्रावस्ती नगरी मे जितशतु नाम के राजा का भद्र नाम का एक पुत्र था। पद्मनामक आचार्य के पास उसने एक समय धर्म का उपदेश सुनकर दीक्षा धारण करली । क्रम से आगमों का ચલન આદિ ક્રિયા ઉપયોગ પુરતી અને અ૫ હોય છે તેનાથી આવનાર કિંઈન્દ્રિયદિક જીવોની વિરાધના થવાને સ ભવ નથી આ માટે તે વસ્ત્રનું સેવન કરતા નથી વિરકરિપત્ર મુનિ એવા ન હોવાથી દદિક તૃણને ભૂમિ ઉપર બીછાવી તેમાં આવવાવાળા થવા, પીપીવીકા, આદિ જ તેઓની વિરાધનાનું નિવારણ કરવા માટે પ્રાન્ત ભાગમાં કાપ ન પડે તે માટે તેના ઉપર વસ્ત્ર બિછાવીને સુવે છે અને બેસે છે. આ પ્રકારે જે કઠોર કુશ-દર્ભોદિત તૃણસ્પર્શને સારી રીતે સહન કરે છે તે મુનિ તૃણસ્પર્શપરીષહના વિજેતા કહેવાય છે છાત–શ્રાવસ્તી નગરીમાં જીતશત્રુ નામના રાજાને ભદ્ર નામને પુત્ર હત પદ્ધ નામના આચાર્યની પાસે તેણે એક સમય ધર્મને ઉપદેશ સાંભળી દીક્ષા ધારણ કરી લીધી ફમથી આગમને અભ્યાસ કરી જ્યારે તે બહુશ્રુત ·उत्तराण्ययनले आतपस्य धर्मस्य निपातेन-सपातेन, अतुला महती दुःसहा वेदना भवति, आतपोत्पन्नस्वेदक्लेदवशात् तृणक्षते क्षारसेचनेन समुत्पना वेदनेव वेदना भवतीति भावः । एवम् अनेन प्रकारेण नात्याऽपि तृणवर्जिता -दर्भादितृणक्षता मुनयः तन्तुज-सूननिर्मित कार्पासिकम् , उर्णावन्तुनिर्मित कम्बलादिक वा वस्त्रम्-आच्छा- दनवन न सेवन्ते । अय भावः-शयने आसने च शुपिरसर्जिवणस्य दर्भादेः परिमोगोऽनुज्ञातो जिनकल्पिफाना स्थनिरकल्पिकाना च । तत्र जिनकल्पिकाना मुनीना दृढसहनन- पूर्वगतज्ञान - तीक्ष्णोपयोगनिद्राल्पत्वायनेकपसरगुणसम्पन्नत्वेन स्पन्दनचलनादि अन्वयार्थ-(आयवस्स -आतपस्य) घाम-धूप के ( निवारण- निपातेन) पड़ने से जो शरीर में पसीना आता है, वह पसीना ठण- क्षत अर्थात् शरीर में तृण के चुभने से उत्पन्न हुए घाव में लगता है, सब ( अउला वेयणा हवइ-अतुला वेदना भवति ) महावेदना होती है। (एव नच्चा-एव ज्ञात्वा) ऐसी वेदना का अनुभव करके भी (तणतज्जिया-तृणजिताः) दर्भादिजन्य घाव वाले मुनि (ततुज- सन्तुजम्) ऊर्णादिक तन्तुओं से निर्मित कम्यलादिक तथा कपास से निर्मित वस्त्रादिकरूप आच्छादन वस्त्र का सेवन नहीं करते है । इसका भाव यह है-शयन और आसन में निश्छिद्र दर्भादिक तृणों का परिभोग जिनकल्पिक तथा स्थविरकल्पिक दोनों के लिये अनुज्ञात है। जिस में जिनकल्पी मुनि दृढसहनन, पूर्वो का ज्ञान, तीक्ष्ण उपयोग तथा अल्पनिद्रा आदि अनेक प्रखर गुणवाले होने से स-याथ-आयवस्स-आतपस्य धाम ताना निवाएण-निपातेन ५४ाथी शरीरमा જે પરસેવે આવે છે તે પરસેવે તૃણક્ષત અર્થાત્ શરીરમાં તૃણના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન ययेा धापमा लागे छत्यारे अउला वेयणा हवई-अतुला वेदना भवति सारे ना थाय छ एव नञ्चा-एव ज्ञात्वा सेवा वहनानी अनुभव इशन पर तणतज्जिया-तृण तर्जिता gallerrय धाप पाया भुनि त तुज-तन्तुजम् नना adyाथी मना- વેલ કમ્બલ આદિ તથા કપાસથી બનાવેલ વસ્ત્રાદિકનુ અચ્છાદન ન કરવું જોઈએ એને ભાવ આ પ્રમાણે છે, શયન અને આસનમાં છિદ્રો વગરના દર્ભ આદિ ખડને પરિભગ જનકલ્પિક તથા સ્થવિરકલ્પિક બન્નેને માટે અનુ ફાત છે, જેમાં જીનકલ્પિ મુનિ તેને દઢતાથી સહન કરીને, પૂર્વનું જ્ઞાન, તીક્ષણ ઉપયોગ, તથા અલ્પનિંદ્રા આદિ પ્રખર ગુણવાળા કહેવાથી તેના શરીરનું હલન ·, प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३६ जलपरीषद्दजय' ४५७ शरीरे प्रत्येकावयवस्य मासे विदीर्यमाणेऽपिक्षोभवर्जितः शान्तरसनिमग्नो महामुनिः क्षमानिधिः कलुपध्यानमकुर्वाणः समाधिभावेन भवलामुज्ज्वला दुःसहा घोराति- घोरवेदना सहते स्म । इत्य तृणस्पर्शपरीपह विजित्य क्षपकणिमारुह्य केली. भूत्वा शिवपद प्राप । एवमन्यैरपि मुनिभिस्तुणस्पर्शपरीपहः सोढव्यः ॥ ३५ ॥ अथाप्टादश जल्लपरीपहजय माह- मूलम्-किलिंणगाए मेहावी, पण व रएण वा । घिसु वा परितावेणं, साय 'नो परिदेवए ॥३६॥ छाया-स्निगानः मेधावी, पद्धेन वा रजसा वा। ग्रीप्मे वा परितापेन, सात नो परिदेवयेत् ।। ३६॥ टीका-'किलिण्णगाए' इत्यादि । मेधावी-स्नानपरित्यागमर्यादावर्ती मुनिः, ग्रीष्मे, वा शब्दात-शदि, मास क्षारजल से विदीर्ण होने पर भी क्षोभ से वर्जित एव शात रस में निमग्न, ऐसे उन क्षमा के निधि मुनिराज ने कलुशध्यान नहीं करते हुए समाधिभाव से उस घोरातिघोर प्रबल दुःसह वेदना को सहन किया। इस प्रकार उन्हो ने तृणस्पर्शपरीपह को जीतकर अन्त में क्षपकश्रेणी पर आरोहण करके केवलज्ञान की प्राप्ति से शिवपद प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्य मुनियो को भी तृणस्पर्शपरीपह सहन करना चाहिये ॥ ३५ ॥ अय अठारवें जल्लपरीपह को जीतने के लिये सूत्रकार कहते है- 'किलिण्णगाए ' इत्यादि । अन्वयार्थ-(मेहावी - मेधावी) स्नानपरित्यागरूप मर्यादा मे रहने वाला मुनि (घिसु-ग्रीष्मे ) ग्रीष्मकाल मे (घा-वा) तथा शरत्काल ખારા પાણીથી વિદીર્ણ થવાથી, ક્ષોભથી વજન અને શાન સમા નિમગ્ન એવા તે ક્ષમાનિધિ મુનિરાજે કલુષભાવ ન રાખતા સમાધીભાવથી એ ઘેર અતિ ઘેર દુ સહ વેદનાને સહન કરી આ પ્રકારે તેઓએ તૃણસ્પર્શપરીવહને જીતીને અતમાં ક્ષપકશ્રેણી પર ચડીને કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિથી શિવપદ પ્રાપ્ત કરી લીધુ આ રીતે અન્ય મુનિરાજેએ તૃણસ્પર્શ પરીષહ સહન કરવો જોઈએ રૂપા હવે અઢારમે જલમલપરીષહ જીતવા માટે સૂત્રકાર કહે છે – 'किलिण्णगाए' त्यादि मन्पयार्थ-मेहावी-मेधावी स्नान परित्या३५ भर्याहामा २७पावणा मुनि पिंसु- ।

·४७६ उत्तराभ्ययन देकाकिविहारमतिमा मतिपन्नः सन्नऽमतिद्धविहार विहरति स्म । सचैकदा विह- रन् क्वापि राज्यान्तरे गतः । राजपुरुषाः "हेरिकोऽय"-मिविज्ञात्वा त गृहीत्वा पप्रच्छुः-चूहि कस्त्व ? केन गुप्तचारत्वाय महितोऽसि ? । स भद्रमुनिः प्रतिमा- धारित्वात् किमपि नोत्तर ददौ । ततस्ते कुपितास्त भद्रमुनि पुरेण तक्षयित्वा -- सिधारातुल्यैः क्षुरधारातुल्यैः कुन्ताग्रतुल्यैस्तीक्ष्णधारैर्दर्भर्गाढमावेष्टय क्षारवर्तित कृत्वा, गर्ने निपात्य स्वस्थान गतवन्तः । अतितीक्ष्णाः कुशैविध्यमाने क्षारजलैश्व अभ्यास कर जय वह बहुश्रुत हो गया तय उसने एकाकिविहार प्रतिमा अगीकार कर अप्रतियद्ध विहार करना प्रारभ कर दिया । एक दिन की यात है कि ये मुनिराज विरार करतेर दूसरे किमी राज्य में जा पहुँचे । राजपुरुषों ने उन्हें " यह कही का गुप्तचर है" ऐसा समस- कर पकड़ लिया, और पूछने लगे-कहो कौन हो? किसने तुम्हें खुफिया पुलिस के पतौर यहा भेजा है । राजपुरुपों की यह यात सुनकर प्रतिमा धारी होने से मुनिराज ने कुछ भी उत्तर नहीं दिया। मुनिराज की इस मौन परिस्थितिका अवलोकन कर वे सब के सब उन पर बहुत अधिक कुपित हुए। उन्हो ने प्रकृतिभद्र उन मुनिराज को प्रथम क्षुरा से घायल कर पश्चात् तलवार की धार के समान, क्षुरा की धार के समान, एव भाले की नोक के समान तीक्ष्ण अनीवाले दर्भो से गाढ वेष्टित करके और ऊपर से नमक मिला हुआ जल छिडककरके एक खड्डे में उनको डाल दिया, और वे सब के सब अपनेर स्थान पर चले गये। अति तीक्ष्ण अनीवाले कुशों से वीधे गये शरीर का प्रत्येक अवयवगत બની ગયા ત્યારે તેમણે એકાકી વિહાર પ્રતિમા અગિકાર કરી, અપ્રતિબદ્ધ વિહાર કરવાને પ્રારભર્યો એક દિવસની વાત છે કે, આ મુનિરાજ વિહાર કરતા કરતા બીજા કોઈ રાજ્યમાં જઈ પહોચ્યા રાજપુરૂએ તેને “ કઈ રાજ્યને ગુપ્તચર છે” એમ સમજીને પકડી લીધા અને એને પુછવા લાગ્યા કહે તમે કેણું છે? કેણે તમને ગુપ્ત બાતમીદાર તરીકે અહિ મોકલેલ છે? રાજ પુરૂની એ વાત સાભળી પ્રતિમા ધારી હોવાથી મુનિરાજે કાઈ પણ ઉત્તર ન આ મુનિરાજની આ મૌન પરિસ્થીતિ જોઈ સઘળા તેના ઉપર ખૂબ જ ક્રોધિત બન્યા તેઓએ પ્રકૃતિભદ્ર તે મુનિરાજને પ્રથમ છરાથી ઘાયલ કરી પછી તરવારની ધાર જેવા, છરાની ધાર જેવા, અને ભાલાની અણુ જેવા તીક્ષણ અણુવાળા દર્ભોથી ગાઢ વ્યથિત કરીને ઉપરથી મીઠાનું પાણી છાટી એક ખાડામાં નાખી દીધા અને બધા રાજપુરૂષે પિત પિતાને સ્થાને ચાલ્યા ગયા અતિ તવણુ અણુવાળા દર્ભના પાનથી વી ધાયેલા શરીરના પ્રત્યેક અવયવમાથી માસ, આ ·४७९ - - प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ३७ जलपरीपहजय. मूलम्-वेएज्ज निजरापेही, ओरियं धर्म गुत्तर । जाँव सरीरभेओर्ति, जल्लं काएंण धारेए ॥३७॥ छाया-वेदयेत् निरापेक्षी, आर्य धर्मम् अनुत्तरम् । यावत् शरीरभेदः, इति जल्ल कायेन धारयेत् । टीका-'वेण्ज' इत्यादि। निर्जरापेक्षी-भात्यन्तिककर्मक्षयाभिलापी मुनिः, आर्य-हेयोपादेयस्वरूपनि- रूपकम् , अनुत्तर=न विद्यते उत्तरम्-उत्कृष्ट यस्मात् सोऽनुत्तरस्त सर्वोत्तममित्यर्थः। धर्म श्रुतचारित्ररूप प्राप्तः इति शेषः । वेदयेत्-प्रक्रमात् जल्लजनित दुःख सहेत । इममर्थ विशदीकुर्वन् ग्राह-जाव सरीरभेओ' इत्यादि । इति अतो हेतोः- यावत्-यापताकालेन शरीरभेदान्देहपातः स्यात् , तावत्कालपर्यन्त, जल-मल, कायेन शरीरेण धारयेत् । करे कि-" हा ! इस मेल के निवारण से मुझे साता अर्थात् सुख का अनुभव कर और कैसे रोगा" इस प्रकार विलाप न करे ॥३६॥ 'वेएज्ज' इत्यादि। अन्वयार्थ-(निज्जरापेही-निर्जरापेक्षी) आत्यन्तिक रूप से कर्मों के क्षयका अभिलापी मुनि (आरिय-आर्यम्) हेय एव उपादेय के स्वरूप का निरूपक (अणुत्तर-अनुत्तरम्) सर्वोत्कृष्ट-जिससे श्रेष्ठ और कोई दूसरा नही है-सर्वोत्तम ऐसे (धम्म-धर्मम् । श्रुतचरित्ररूप धर्म को प्राप्त कर (वेएज्ज-वेदयेत् ) मेल के दु.ख को सरन करे। उसका कर्तव्य है कि (जाव शरीरभेओत्ति-यावत् शरीरभेद इति) जा तक शरीर का भेद नही होता है-मृत्यु द्वारा शरीर का वियोग नही પરીષહજય છે સાધુ સ્વપ્નામાં પણ સુખને અનુભવ કયારે અને કેમ થશે. આ પ્રકારનો વિલાપ ન કરે છે ૩૬ 'वेएज्ज -प्रत्याशि सन्याय-निज्जरापेही-निर्जरापेक्षी आत्यति ३५थी भाना क्षय ४२- alru अमितापी भुनि आरिय-आर्यम् उय भने पायना १३५ना नि३५४ अणुत्तर--अनुत्तरम् सर्राट नाथी श्रेष्ट मी नयी सर्वोत्तम सेवा धम्म-धर्म श्रुतयारित्र३५ धर्मान प्राप्त ४री वेएज्ज-वेदयेत् भबन भने सड़न કરે તેનુ, કર્તવ્ય છે કે जाव शरीरभेओचि-यावत् शरीरभेद इति क्या सुधी શરીરને ભેદ નથી થતું મૃત્યુ દ્વારા શરીરને વિયોગ થતું નથી ત્યાં સુધી ·- ४७८ उत्तराध्ययन वर्षामु पा, परितापेन-उष्णस्पर्शन, हेत्वर्थे तृतीया । पडून वा अस्वेदादाभूतेन मलेन वा, रजसा वा-परिशुष्य काठिन्य प्राप्तेन मलेन वा, यद्वा-रजसा-धूल्या, क्लिन्नगात्र व्याप्तदेहः, सन् सात-सुख समाश्रित्य न परिदेवयेत्-"हा! मम- मलापगमः कथ कदा वा भविष्यती" वि कृत्वा न विलपेत् , विलापं न कुर्यादिति भावः ॥ ३६॥ मे और वर्षाकाल मे ( परितावेण-परितापेन ) उष्णस्पर्श द्वारा आये हुए (पकेण व-पडून वा) प्रस्वेद दारा गीले हुए मैल से (रण वा- रजसा वा) या पसीने में ससक्त धूलि से (किलिण्णगा-क्लिनगात्र ) व्याप्त शरीर होने पर भी (साय नो परिदेवग-सात नो परिदेवयेत्) हा मेरे इस मैल का निवारण कैसे और कब होगा" ऐसा विचार कर पिलाप नही करे । किन्तु उस हालत में उस परीषह को अच्छी तरह सहन करे, इसका नाम जल्लपरीपह जय है। भावार्थ-ग्रीष्मकाल मे या वर्षाकाल में अधिक गर्मी पड़ने से शरीर मे अधिक पसीना आया करता है। उससे शारीरिक मैल दीला पड जाता है । रगडने से वह चिपका हुआ मैल शरीर से अलग हो जाता है । पुन उसी स्थान पर उड़ी हुई रज आकर लग जाती है। उससे शरीर में आकुलता होती रहती है। इस आकुलता से न घरा कर जो मुनि उस मैल से ससक्त होने का परीषह सहन करते हैं उसीका नाम जल्लपरीपजय है । साधु स्वप्न मे भी यह विचार न ग्रीष्मे जनाजानी ऋतुमा तथा वा-वा श६४ मन मा परितावेण-परितापेन Goy५N द्वारा मावेसी पकेण व-पड्केन वा ५२मे द्वारा पखणेसा मेथी रएण वा-रजसा वा मगर सेवामा लगेस धूमथी किलिण्णगाए-क्लिन्नगात्र व्याप्त शरीरमनछता पर साय नो परिदेवए-सात नोपरिदेवयेत् भारा मा मेनु निवारण કેમ અને કયારે થશે” એ વિચાર કરી વિલાપ ન કરે પરંતુ તેવી હાલતમાં તે પરીષહને સારી રીતે સહન કરે તેનું નામ જલમલ પરિષહ જય છે ભાવાર્થ-ગ્રીમકાળમાં યા વર્ષાકાળમાં અધિક ગરમી પડવાથી શરીરમાં અધિક પરસેવે વળે છે તેનાથી શરીર ઉપર મેલ ઢીલા પડે છે ચાળવાથી તે ચેટેલ મેલ શરીરથી છુટે પડે છે ફરી એજ સ્થળે ઉડતી રજ આવીને ચાટે છે તેનાથી શરીરમાં આકુળતા થતી રહે છે આથી એ આકુળતાથી ન ગભરાતા જે મુનિ તે મેલને સ સાપરીષહ સહન કરે છે એનું નામ જાલમલ્લ ·प्रियदर्शिनी टोका अ० २ मा ३७ जल्लपरीपहजय ४८१ अन्यच-अत्यन्तमलिनो देहो, देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तर ज्ञाला, स्य शौच विधीयते ।। २ ॥ इति । अत्यन्तमलिनो देहो, देही चात्यन्तनिर्मलः। उभयोरन्तर ज्ञात्वा, कस्य शौच विधीयते ॥२॥ क्यों कि मातापिता के रजवीर्य से यह शरीर अपवित्र ही खभावत. उत्पन्न हुआ है। जर कारण स्वय अशुचिस्वरूप है तो उसका कार्यरूप यह शरीर शुचि कैसे हो सकता है। प्याज को या लहसुन को क्षीरसमुद्र के जल से प्रक्षालित करने पर भी जैसे उसमें निर्गन्धता नहीं आ सकती है उसी प्रकार हजारो वार स्नान करने पर भी इस अपवित्र शरीर मे भी निर्मलता-शुचिता नही आ सकती है, क्यों कि यह निरन्तर नौ दारो से मल को यहाता ही रहता है। देह का जय स्वभाव ऐसा है तो फिर इसकी शुचिविधायक साधन ही यहां कौन से एकत्रित किये जा सकते हैं। जो मैं हु वह तो पवित्र हूँ अत्यत निर्मल है । जिस प्रकार वस्तुस्थिति से विचार करने पर शौचा- लय में रहा हुआ आकाश अपवित्र न हो सकता है उसी प्रकार इस अपवित्र देह में निवास करने वाला यह आत्मा भी अपवित्र नहीं होता है, वह तो सदा अत्यत निर्मल है। इस प्रकार शरीर और आत्मामें अन्तर जानकर ज्ञानी सदा ऐसा विचार करता रहे की मैं अब अत्यतमलिनो देहो, देही चात्यन्तनिर्मलः। उभयोरन्तर ज्ञात्वा, कस्य शौच विधीयते ।।२।। કેમકે, માતા પિતાના રજવિર્યથી આ શરીર અપવિત્ર જ સ્વભાવત ઉત્પન્ન થયેલ છે જ્યારે કારણ સ્વય અશુચિ સ્વરૂપ છે તે તેના કાર્ય રૂપ આ શરીર શુચિરૂપ કઈ રીતે ગણાય, ડુંગળીને અથવા લસણને સમુદ્રના પાણીથી છેવાથી પણ તેમાં નિર્ગ ધતા આવી શકતી નથી તેવી રીતે હજારે વાર સ્નાન કરવા છતા પણ આ અપવિત્ર શરીરમાં નિર્મળતા–શુચિતા આવતી નથી કેમકે, આ શરીર નિરતર નવ દ્વારેથી મળને બહાર કાઢયા જ કરે છે દેહને જ્યારે સ્વભાવ એ છે તે પછી એના શુચિ વિધાયક સાધન જ કયાથી મેળવી શકાય કે હું છુ તે તે સદા પવિત્ર જ છું, અત્યત નિર્મળ છુ, જે પ્રકારથી વસ્તુ સ્થિતિને વિચાર કરવા છતા, શૌચાલયમાં રહેલું આકાશ અપવિત્ર બની શકતું નથી તેવીજ રીતે દેહમાં નિવાસ કરવાવાળે આ આત્મા પણ અપવિત્ર હે તો નથી તે તે સદા નિર્મળ જ છે આ પ્રકારે શરીર અને આત્મામા અતર જાણ જ્ઞાની એ સદા उ०६१

·४८०
उत्तराभ्यपानको
दृश्यन्ते हि केचिद् दावानलदग्धस्थाणुवत् कालवर्णाः शीतवातादिमिरुपाता
धूलिव्याप्ता मलिनदेहा मनुष्याः। तेपामझामनिर्जरया नास्ति कश्चिद् गुणः, मम तु
मलधारणेन महान् गुणः, इति मत्वा ममापनयनाय स्नानाधभिलापमपि न कदा.
चित् कुर्यादित्यर्थः । उक्तश्च-
न शक्य निर्मलीकर्तुं गानं स्नानशतैरपि
अश्रान्तमिन स्रोतोभि, नाभिर्मलमुद्गिरत् ॥ १ ॥
होता है तब तक वह (काण्ण-कायेन) शरीर से (जल्ल धारए-जल्लं
धारयेत् ) मेल को धारे । उसे यह विचार करते रहना चाहिये कि इस
ससार मे ऐसे अनेक प्राणी-मनुष्य देखे जाते हैं। जो दावानल
से दग्ध स्थाणु की तरह बिलकुल कृष्णवर्ण रोते हैं। उनका शरीर
शीतवात आदि से सदा पीडित होता रहता है। धूलि से व्याप्त होने
के कारण अत्यन्त मलिन होता है। परन्तु फिर भी इनको इसकी
चिन्ता नहीं होती है । अकाम निर्जरा से इनको इतना सब कुछ सहन
करने पर भी कोई लाभ नहीं। मेरे लिये तो इस मैल धारण करने से
महान् लाभ है, अतः इसके दूर करने के लिये मुझे स्नान आदि
सावधक्रियाओं की अभिलाषा स्वप्न तक मे भी नही करनी चाहिये।
कहा भी है-
न शक्य निर्मलीकर्तु, गात्र स्नानशतैरपि ।
अश्रान्तमिव स्रोतोभि,-नवभिर्मलमुद्गिरत् ॥१॥
कारण-कायेन ते शरीरथी जल्ल धारए-जल्ल धारयेत् भने रामे तामे
વિચાર કરતા રહેવું જોઈએ કે ઓ સસારમાં એવા અનેક પ્રાણી મનુષ્ય
દેખવામાં આવે છે જે દાવાનળથી દધ પાણાની જેવા તદૃન કાળા સ્વરૂપના જ
હેય છે તેનું શરીર શીત, વાત આદિથી સદા પીડિત રહે છે ધૂળથી ભરેલુ
હેવાને કારણે અત્યત મલીન હેય છે, છતા પણ એમને એની ચિંતા હતી
નથી અકામનિજરાથી એમને એટલું બધું સહન કરવા છતા પણ કોઈ
લાભ નથી મારા માટે તો આ મેલનો પરીષહ સહન કરવાથી મહાન લાભ
છે, આથી તેને દૂર કરવા માટે મારે સ્નાન આદિ સાવઘક્રિયાઓની અભિ
લાષા સ્વપ્ન પણ ન કરવી જોઈએ કહ્યું પણ છે
न शक्य निर्मलीकर्नु, गात्र स्नानशतैरपि।
अश्रान्तमिव स्रोतोमि,-नवनिर्मलमुद्रिरत् ॥ १॥

·प्रियदर्शिनी टीका भ०२ गा ३७ जल्लपरीपहे विशुद्धमतिमुनिदृष्टान्त मुनिनिन्दया दुष्कर्म पद्धनान् । कालमासे काल कृत्वा आफलात् सौधर्म कल्पे देवत्व माप्तवान् । तत न्युतचासौ कौशाम्नीनगरे इभ्यस्य समुचन्द्रष्टिनः पुत्रोऽभवन् । स प्रेष्टिपुगो विशुद्धमतिनाम्ना प्रसिद्धो जातः । स चैक्दा विशाखाचार्यसमीपे धर्म श्रुत्वा प्राजितः। अन्यदा कदाचित् तस्य पिशुद्धमतिमुनेः पूर्वभवकृतमलिनमुनिनिन्दोपार्जितकर्मोदयाद् देहेऽतिदुर्गन्धः समु- स्पनः । शटितसादिमृतकगन्धादप्यधिक विशुद्धमतिमुनिदेहभर दुर्गन्ध कोऽपि सोड नाशकत् । सौ लोकस्तद्वपुःस्पृष्टवायुनाऽपि व्याकुलीकृतः सनितस्ततः पलायते । कारण मैल से भरा रहता है । फिर भी ये लोग अपने को बहुत ऊँचा समझते रहते हैं और इधर से उधर भटकते रहते है । इस प्रकार मुनि की निंदा से उसने गाढ़ दुष्कर्म का वध कर लिया, और श्रावक होने की वजह से वह मर कर सौधर्म देवलोक मे देवपर्याय से उत्पन्न हुवा । वहा से च्यवकर यह कौशाम्बी नगरी मे चसुचद्र नामक इभ्य-शेठ का पुत्र हुआ । उसका नाम विशुद्धमति रक्खा गया। एक दिनकी बात है कि विशुद्धमति ने विशाखाचार्य के पास धर्म श्रवणकर दीक्षा ले ली। कालान्तरमें विशुद्वमति मुनिके शरीरमें सुनद वणिक्के भवमें की गई मुनिनिन्दासे उपार्जित पापकर्म के उदय से अति दुर्गन्ध आने लगी । सडे हुए साप आदिकी जैसी दुर्गन्ध होती है उससे भी अधिक दुर्गन्ध इनके शरीर की थी, अतः उस दुर्गन्ध को सहन करने के लिये कोई भी समर्थ नहीं हुआ। उसके शरीर को स्पर्शकर जो वायु आता या लोग उस वायु से भी घबरा जाते थे। પણ આ લેકે પિતાને ખૂબજ ઉચા સમજે છે અને અહી તહીં ભટકતા રહે છેઆ પ્રકારની મુનિની નિદાથી તેણે ગાઢ દુષ્કર્મને બધ કરી લીધે અને શ્રાવક હેવાના કારણે તે મરીને સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવ પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે ત્યાથી ચવીને તે કશામ્બી નગરીના વસુચદ્ર નામના ઈm-શેઠને પુત્ર થયે તેનું નામ વિશુદ્ધમતિ રાખવામાં આવ્યું એક દિવસની વાત છે કે, વિશુદ્ધમતિએ વિશાખાચાર્યની પાસે ધમ શ્રવણ કરી દીક્ષા લઈ લીધી કાળાન્તરમાં વિશુદ્ધમતિ મુનિના શરીરમાં સુનદ વણી અને ભવમાં કરાયેલ મુનિ નિંદાથી ઉપાર્જન કરેલ પાપકર્મના ઉદયથી અતિ દુર્ગધ આવવા લાગી સડેલા સર્પ વગેરેની જે દુર્ગધ આવે છે તેનાથી પણ અધિક દુધ તેના શરીરની હતી આથી એ દુર્ગધને સહન કરવા કેઈ સમર્થ ન બન્યુ, તેના શરીરને સપર્શ કરીને જે પવન આવતો તે પવનથી પણ લેક ·उत्तराभ्ययनको अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- चम्पानगर्या सुनन्दनामा धनाढ्यो वणिरु आवक आसीत् । स बहुविधपण्यै- ध्र्यवहारकरणेन जाताभिमानो विकरहितः कदाचिदेकदा साधु दृष्ट्वा निन्दति स्म-अहो ! शरीरसंस्कारवर्जिताः अभद्रपा धूलिधूसरा धर्मादिसमुत्पन्नमला- नपनयनेन मलिनशरीराः पुनरपि स्वयेष भव्यमेव मन्यमाना विहरन्ति । स चैव स्नानादिक से किसकी शुचि करूँ ? जिस शरीरकी शुचि इन स्नानादि क्रियाओ से करना चाहता ह वह तो स्वभाव से ही अपवित्र है, तथा आत्मा पवित्र होने से उसकी शुचि करने का प्रयास व्यर्थ है। ऐसा समझकर साधु जल्लपरीषह को सहन करे। दृष्टान्त-चपानगरी में सुनद नामका एक धनाढय वैश्य श्रावक रहता था। इसका व्यापार खूब चलता था। अनेक चीजों को रोजगार यह किया करता था। इससे दुकानदारी मे इसको अधिक लाभ होता था, इसलिये इसे अपनी दुकानदारी का यहुत कुछ अभिमान था। विवेक से रहित होने के कारण एक दिन की बात है कि इसने किसी एक साधु को देखकर उसकी भारी निंदा की। कहने लगा-देखो तो सही ये शरीर के सस्कार से बिलकुल चर्जित रहते हैं, इनका वेष भी भद्रपुरुषों जैसा नहीं होता है, शरीर पर तो इनके धूल चढ़ी रहती है। ये नहाते धोते नहीं है । रात दिन पसीना आते रहनेसे कपडे भी इनके बुरी तरह से दुर्गन्ध देने लगते हैं। शरीर भी पसीने से तर हो जाने के વિચાર કરતે રહે કે, હું હવે સ્નાન આદિથી કેની શુદ્ધિ કરૂ? જેની શુદ્ધિ આવી સ્નાનાદિક ક્રિયાઓથી કરવા ચાહુ છુ તે તે સ્વભાવથી જ અપવિત્ર છે તથા આત્મા પવિત્ર હોવાથી એની શુચિ કરવાનો પ્રયાસ વ્યર્થ છે એવું સમજીને સાધુ જળપરીષહને સહન કરે દુષ્ટાત-ચ પાનગરીમા સુનદ નામનો એક ધનાઢય વૈશ્ય-શ્રાવક રહેતે હતો તેને વેપાર ખૂબ ચાલતું હતું અનેક ચીજોને રોજગાર તે કરતે હતે. તેનાથી દુકાનદારીમાં તેને અધિક લાભ થતું હતું તેને પિતાની દુકાનદારીનું ઘણું અભિમાન હતુ. વિવેકથી રહિત હેવાના કારણે એક દિવસની વાત છે કે, તેણે કેઈ એક સાધુને જોઈને તેની ખૂબ નિંદા કરી, કહેવા લાગ્યું કે, જુઓ તે ખરા! આ શરીરના સસ્કારથી તદ્દન વન રહે છે તેને વેષ પણ ભદ્ર પુરૂષે જે નથી શરીર ઉપર તે ધૂળ ચાટેલી રહે છે, એ નાતા દેતા નથી, રાત દિવસ પરસેવે આવતું હોવાથી તેમના કપડા પણ દુર્ગંધ મારતા હોય છે અને શરીર પણ પરસેવાથી તરહેવાને કારણે મેલથી ભરેલું રહે છે તે ·. प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ३८ सत्कारपुरस्कारपरीपहजय ४८५ अथैकोनविंशतितम सत्कारपुरस्कारपरीपहजय माह- मूलम्-अभिवायम हाणं, सामी कुज्जा निमंतण । में ताई पंडिसेवंति, ने तेसिं पहिए मुंणी ॥३८॥ छाया-अभिवादम् अभ्युत्थान, स्वामी कुर्यात् निमन्त्रणम् । ये तानि प्रतिसेवन्ते, न तेभ्यः स्पृहयेत् मुनिः ॥ ३८॥ टीका-'अभिवाय०' इत्यादि। स्वामी राजादिकः, अभिवादम्-अभिवादनम्-'शिरोनमनचरणस्पर्शनादिपूर्व- कमभिवादये मणमामी'त्यादिवचनरूप पुरस्कार, तथा-अभ्युत्थानम् अभिमुखमु- त्थानम्-ससभ्रममासन परित्यज्योत्थानरूप पुरस्कार च, तथा-निमन्त्रणम्- आहारादिग्रहणाय मार्यनम् , अद्य मद्गृहे भिक्षा ग्रहीतव्या' इत्यादिवचनरूप जन्ममरण से सदा के लिये विमुक्त हो गये। इसी तरह अन्य मुनियों को भी जल्लपरीपह सहन करना चाहिये ॥ ३७॥ अब उन्नीसवा सत्कारपुरस्कारपरोपहजय को सूत्रकार कहते हैं- 'अभिवाय'-इत्यादि। अन्वयार्थ-यदि (सामी-स्वामी) राजा आदि (अभिवाय अन्भु- हाण निमतण-अभिवादन अभ्युत्थानम् निमत्रण) अभिवादन-अपने मस्तक को झुकाकर चरणस्पर्श करते हुए नमस्कार करें, तथा अभ्यु- स्थान-मुनि को आते देखकर बडे आदरभाव से अपने आसन का परित्याग कर वे उठ खडे हों और मुनि के सन्मुख जावें, तथा-निम- व्रण-आहार आदि के ग्रहण करने के लिये प्रार्थना करें कि महाराज! आज आप मेरे घर पर भिक्षा ले, इस प्रकार अभिवादन, अभ्युत्थान કલ્યાણ સાધીને જન્મમરણથી સદાને માટે વિમુક્ત બની ગયા આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ જળપરીષહને સહન કરવું જોઈએ ૩૭ હવે ઓગણીસમ સત્કારપુરસ્કાર પરીષહ જીતવાનું સૂત્રકાર કહે છે 'अभिवाय त्यादि भन्यार्थ-यहि सामी-स्वामी २० वगैरे अभिवाय अभुट्ठाण निमतण-अभिवादन अभ्युत्थानम् निमत्रणम् पाताना भने जुपी यश ४ नमा२ ४२, તથા અભ્યત્થાન-મુનિને આવતા જોઈને ઘણું આદરભાવથી પિતાના આસનને પરિત્યાગ કરી તે ઉઠીને ઉભા રહે અને મુનિની સામે જાય, તથા નિમત્રણ- આહાર આદિ ગ્રહણ કરવા માટે પ્રાર્થના કરે કે, મહારાજ! આજ આપ મારા घरे निक्षा त्यो सारे मलिवाहन, मत्युत्थान तथा निभय कुज्जा-कुर्यात् ·४८४ उत्तराभ्ययनसूत्रे या यत्रासौ भिक्षार्थ याति तन तत्र लोकस्तद्वन्धेन विमना भवति । मुनिश्च तिरस्कार प्राप्नोति तयाप्यसौ जल्लपरीपई सहते। तदनन्तर विशाखाचार्यस्तमनवीत्-वत्स ! वदेहदोर्गन्ध्याद् भृशमुझेगो जनानां जायते, तस्मादुपाश्रय एव त्वया स्थातव्य, न तु पहिर्गहस्यसनिधौ गन्तव्यम् । इत्थ वद्वचन निशम्य विशुद्धमतिमुनिस्तस्मिन्नेरोपायये स्थितः। अन्तमान्ताहारेण दुर्यलशरारोऽसौ विशुद्धमतिमुनि. स्वगुरु प्रायं वदावामादाय पादपोपगमन कृत्वा स्वकल्याण साधयामास । एवम यमुनिभिजलपरीपहः सोढव्यः ॥ ३७॥ जहा जहां ये भिक्षा के लिये जाते बहार लोग उनके शरीर की दुर्गन्ध से व्याकुल हो उठते । इस दुर्गन्ध के कारण मुनिराज का भी तिरस्कार होने लगा। फिर भी उन्हों ने इस तर्फ ध्यान नहीं दिया और जल्ल- परीपह को जीतने में ही वे अपनी सारी शक्ति लगाते रहे । विशाखाचार्य ने एक दिन इनसे कहा वत्स! तुम्हारे शरीर की दुर्गन्ध से लोगों में बडा असन्तोप फैल रहा है वे बडे उद्विग्न होते हैं, इसलिये तुम अब कही न जाकर सिर्फ उपाश्रय मे ही रहा करो। इस प्रकार गुरु महाराज के वचन सुनकर विशुद्धमति मुनिराज अब उपाश्रय में ही रहने लगे-बाहर गृहस्थो के यहा आना जाना बंद कर दिया । अन्त प्रान्त आहार से इनका शरीर भी दुर्वल हो गया था, अतः अपने गुरु महाराज से प्रार्थना कर इन्हों ने उनकी आज्ञानुसोर पादपोपगमन सधारा धारण कर लिया और अपना कल्याण साध कर ગભરાઈ જતા હતા જ્યા જ્યા એ ભિક્ષા લેવા જતા ત્યા ત્યા લેકે એના શરીરની દુર્ગધથી વ્યાકુળ બની જતા અને આ દુગધના કારણે જ્યાં ત્યા મુનિરાજને પણ તિરસ્કાર થવા લાગ્યો તે પણ તેમણે એ તરફ ધ્યાન ન આપ્યું અને જળપરીષહ જીતવામાં જ પોતાની બધી શક્તિ લગાડી રહ્યા વિશાખાચાયે તેને એક દિવસ કહ્યું, હે વત્સ! તમારા શરીરની દુર્ગધથી લેકે મા ઘણે અસતેષ ફેલાઈ રહ્યો છે આથી ઘણા ઉદ્વિગ્ન બને છે, માટે તમે હવે કયાય ન જતા ફકત ઉપાશ્રયમા જ રહ્યા કરે આ પ્રકારનું ગુરુમહારા જનુ વચન સાંભળીને વિશુદ્ધમતિ મુનિરાજ હવે ઉપાશ્રયમાં જ રહેવા લાગ્યા બહાર ગૃહસ્થાને ત્યાં જવા આવવાનુ બધ કરી દીધુ અન્ત પ્રાન્ત આહારથી તેમનું શરીર પણ દુબળ થઈ ગયુ, અને પિતાના ગુરુમહારાજને પ્રાર્થના કરી તેમની આજ્ઞા અનુસાર પદપોપગમન સંથારે ધારણ કર્યો प्रम- ·४८७ प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहजय छाया-अनुत्कशायी अल्पेच्छः, अज्ञातेपी अलोलुपः । रसेषु नानुगृध्येत् , नानुतप्येत प्रज्ञावान् ॥ ३९ ॥ टीका-'अणुक्कसाई' इत्यादि । अनुत्कशायी अनुत्क:-अनुत्कण्ठितः शेते, धातूनामनेकार्थत्वाद् वर्तते इत्येव शीलः सत्कारादिवाञ्छारहित इत्यर्थः, यद्वा-पाऊतत्वाद्-'अणुकपायी' इति- च्छाया । अल्पकपायी-कपायरहित इत्यर्थः-वन्दनादिकमकुर्वते न क्रु यति, वन्द- नादौ कृते वा न मान कुरुते न वा तदर्थ शीतोष्णाऽऽतापनादिभिर्माया करोति, न चापि तर लोभ करोतीति भावः। अत एव-'अल्पेच्छः 'धर्मोंपकरणमात्रा- भिलापी, न तु सत्कारपुरस्काराभिलापीत्यर्थः । अत एव-अज्ञातैपी अज्ञाता जाति- श्रुतादिभिरपरिचितो भूत्वा एपयति-गवेपयति पिण्डा दिक, यः स तथा, यद्वा- अज्ञाते अज्ञातकुले एपयति गवेषयति पिण्डादिक यः स तथा, तत्र हेतु प्रदर्शयति अब सूत्रकार इसी अर्थ को विशद करते हैं-'अणुक्कसाई' इत्यादि । अन्वयार्थ-(अणुकसाई-अनुत्कशायी) सत्कार आदि की अभि- लापा रहित अथवा अल्पकपाय वाला-सत्कारादि विषयक कषायभाव रहित, अर्थात्-वदना आदि नही करने वाले के प्रति क्रोध नही करने वाला, तथा चन्दनादि करने पर अभिमान नहीं करने वाला, तथा मान सन्मान आदि के निमित्त शीत, उष्ण, आतापना आदि द्वारा माया- चार नहीं करने वाला तथा उस विषय मे लोभ-कपाय भी नहीं करने वाला, (अप्पिच्छे-अल्पेच्छः) तथा अल्पइच्छावाला दर्भोपकरणमात्र की अभिलापा वाला सत्कारपुरस्कार आदि की अभिलापा वाला नही, तथा (अन्नाएसी-अज्ञातैपी) जाति एव श्रुत आदि से अपरिचित होकर शुद्ध पिंडादिक की गवेषणा करने वाला, अथवा-अज्ञातकुल में हवे सूत्रा२ २ २मर्थने २५८ ४२ छ-'अणुकसाई' त्या सम्पयार्थ:-अणुक्कसाई-अनुकशायी सत्र माहिनी मलिसापाथी रहित અથવા અપ કષાયવાળા-સકારાદિ વિષયક કષાયભાવ રહિત, અર્થાત્ વદના આદિ ન કરનાર તરફ કોધ નહી કરવાવાળા તથા વદનાદિ કરવાથી અભિમાન નહીં કરવાવાળા તથા માન સન્માન આદિ નિમિત્ત શીત, ઉષ્ણ, આતાપના આદિ દ્વારા માયાચાર નહી કરવાવાળા તથા એ વિષયમા લેભ કષાય પણ नही ४२वाया। अप्पिच्छे-अल्पेच्छ तथा-४८५ ७२0१७-५४२५ भावनी मलिदापावा-सार धुर२४१२ माहिनी मलिसाणा नही तथा अन्नाएसी- ગણતિથી જાતિ અગર શ્રુત આદિથી અપરિચિત બનીને શુદ્ધ પિંડાદિકની ગવેષણ

·પટ૬
उत्तराभ्ययनले
सत्कार कुर्यात् , तानि-अभिवादादीनि ये स्वयूधार्तिनः अासनपार्थस्थादयः,
परतीथिका दण्डिशाफ्यादयो वा द्रव्यलिदिनः प्रतिसे पन्त आगमनिषिद्धान्यपि
स्वीकुर्वन्ति, तेभ्यः-ऋद्धिरससातगृद्धियुक्तेभ्यः, मुनिः अनगारः न स्पृहयेत् , रा-
जादिकृतसत्कारपुरस्कारौ मतिसेवमानान् द्रव्यलिगिनः साधून विलोक्य-"अहो!
पुण्यशालिनोऽमी पार्श्वस्थादयः शाक्यादयश्च यदेतादृश वन्दनाभ्युत्थानादिसत्कार
प्राप्नुवन्ति, अतोऽहमप्येतादृशो भवामी"-ति मुनिस्तत्साम्य न पान्छेदित्यर्थः॥३८॥
अमुमेवार्थ विशदयति-
मूलम् -अणुकेसाई अप्पिच्छे, अन्नाएंसी अलोलुए।
रसेसु नाणुंगिज्झिज्जा, नाणुतप्पिज्ज पंपणव ॥३९॥
तथा निमत्रण (कुज्जा-कुर्यात्) करे और (ताड-तानि) उनको (जे-
ये) जो स्वयूयवर्ती अवसन्न पासत्य आदि, अथवा परतीथिक दण्डिशा-
क्यादिक द्रव्यलिङ्गी साधु (पडिसेवति-प्रतिसेवन्ते) सेवन करते हैं
उनको स्वीकार करते हैं तो (मुणी तेसिं न पीहए-मुनि. तेभ्यः न
स्पृहयेत्) मुनि उन ऋद्धिरससातगृद्धियुक्तों की स्पृहा न करे राजा
आदि द्वारा किये गये सत्कार पुरस्कार को प्रतिसेवन करने वाले अव-
सन्नपार्श्वस्थादि द्रव्यलिङ्गी साधुओं को देखकर "अहो । ये अवसन्न
पार्श्वस्थादिक तथा शाक्यादिक बडे ही पुण्यशाली है जिससे ये इस
प्रकार के चन्दन अभ्युत्थान आदि सत्कार को पाते हैं अत में भी इनके
जैसा होऊ तो अच्छा हो" इस प्रकार अणगार-मुनि उनकी समानता
की अर्थात् उनके जैसा होने की वाच्छा नही करे ।। ३८ ॥
४रे मन ताइ-तानि मेमने जे-ये रेस्क्यूथ अपसन्न पासत्य माहि मया
पतिथी ४ ४१, या व्यलिंगी साधु पडिसेवति-प्रतिसेवन्ते सेवन ४३ है-
भेना स्वीst२ ४२ छ मुणी वेसि न पीहए-मुनि वेभ्य न स्पृहयेत् । भुनिने
કદ્ધિરસ સાત ગૃદ્ધિયુકતની પૃહા ન કરે રાજા આદિ દ્વારા કરાયેલા સત્કાર
પુરસ્કારનું પ્રતિસેવન કરવાવાળા અવસત્ર પાર્થસ્થાદિ દ્રવ્યલિંગી સાધુઓને જોઈને
“અહ” એ અવસન્ન પાશ્વસ્થાદિક તથા શાકયાદિક ઘણા જ પુન્યશાળી છે,
જેથી તે આ પ્રકારના વદન અલ્પત્થાન આદિ સંસ્કાર પામે છે એથી હુ પણ
એમના જે થાઉ તે સારૂ થાય આ પ્રકારે અણગાર મુનિ તેમની સમાન
तानी अर्थात् तमना वा यानी वाछन न ४२ ॥३८॥

·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहजय गया-अनुत्कशायी अल्पेच्छः, अज्ञातैपी अलोलुपः । रसेपु नानुगृध्येत् , नानुतप्येत प्रज्ञावान् ॥ ३९ ॥ टीका--'अणुक्कसाई' इत्यादि । अनुत्कशायी अनुक:-अनुत्तण्ठितः शेते, धातूनामनेकार्थत्वाद् वर्तते इत्येर शीलः सत्कारादिवाञ्छारहित इत्यर्थः, यद्वा-माकतत्वाद्-'अणुकपायी' इति- छाया । अल्पकपायी-पायरहित इत्यर्थः-वन्दनादिकमकुर्वते न जुध्यति, वन्द- नादौ कृते वा न मान कुरुते न वा तदर्थ शीतोष्णाऽऽतापनादिभिर्माया करोति, न चापि तर लोभ करोतीति भावः। अत एव-'अल्पेच्छः'धर्मोपकरणमात्रा- भिलापी, न तु सत्कारपुरस्काराभिलापीत्यर्थः । अत एव-अज्ञातैपी अज्ञातः जाति- श्रुतादिभिरपरिचितो भूत्वा एपयति-गवेपयति पिण्डादिकं, यः स तथा, यद्वा- अज्ञाते प्रज्ञातकले एपयति गवेपयति पिण्डादिक ः स तथा, तत्र हेतु प्रदर्शयति अब सूत्रकार इसी अर्थ को विशद करते हैं-'अणुकसाई' इत्यादि । अन्वयार्थ-(अणुकसाई-अनुत्कशायी) सत्कार आदि की अभि- लापा रहित अथवा अल्पकपाय वाला-सत्कारादि विषयक कपायभाव रहित, अर्थात्-वदना आदि नहीं करने वाले के प्रति क्रोध नही करने वाला, तथा वन्दनादि करने पर अभिमान नहीं करने वाला, तथा मान सन्मान आदि के निमित्त शीत, उष्ण, आतापना आदि द्वारा माया- चार नहीं करने वाला. तथा उस विषय मे लोभ-कषाय भी नहीं करने वाला, (अप्पिच्छे-अल्पेच्छ.) तथा अल्पइच्छावाला दर्भोपकरणमात्र की अभिलाषा वाला सत्कारपुरस्कार आदि की अभिलापा वाला नही, तथा (अन्नाएसी-अज्ञातैपी) जाति एव श्रुत आदि से अपरिचित होकर शुद्ध पिंडादिक की गवेषणा करने वाला, अथवा-अज्ञातकुल में डवे सूत्रा२ मा मर्थने २५०८ उरे छे–'अणुक्कसाई ' त्यादि अन्वयार्थ-अणुकसाई-अनुत्कशायी स२ माहिनी मलितापाथी रहित અથવા અ૫ કષાયવાળા-સકારાદિ વિષયક ડાયભાવ રહિત, અર્થાત્ વદના આદિ ન કરનાર તરફ ધ નહી કરવાવાળા તથા વદનાદિ કરવાથી અભિમાન નહી કરવાવાળા તથા માન સન્માન આદિ નિમિત્ત શીત, ઉષ્ણ, આતાપના આદિ દ્વારા માયાચાર નહી કરવાવાળા તથા એ વિષયમા લેભ કષાય પણ नही ४२पावाअप्पिच्छे-अल्पेच्छ तथा-५८५ ७२वाणा-५५४२५ भाननी मलिसापावाणा-सार पुर२३१२ माहिनी मलितापापा नही तथा अन्नाएसी- અજ્ઞાતી જાતિ અગર શ્રત આદિથી અપરિચિત બનીને શુદ્ધ પિંડાદિકની ગવેષણ .

·४८८ - उत्तरापथमस्ते -'अलोलुग' इति । अलोलुपा-सरसाहारादिषु रसनेन्द्रियादिलोलुपतावनितः, तथा प्रज्ञावान् हेयोपादेयविवेचननिपुणयुद्धिमान, रसेपु-रसादिषु, नानुगृध्ये मनोज्ञरसादिभिः सत्कारे पुरस्कारे च कृते तत्र मूर्छा न कुर्याद । नानुतप्येत- सत्कारपुरस्कारयोरभावे विषादं न कुर्यात् । अय भावः भक्तपानवस्त्रपातादीना लामः सत्कारः, गुणोत्कीर्तन वन्दनाम्यु- त्थानासनपदानादिव्यवहारव पुरस्कारः। तत्र-सत्कारपुरस्कारमाप्ती सत्या गदि न कुर्यात् , तयोरभावे द्वेष न कुर्यात् , नापि च मनस्तापेनात्मान दूपयेत् , किंतु दैन्यवर्जनेन तदनाकाझया च सत्कारपुरस्कारपरीपहः सोढव्यः, इत्येव सद्भावास- भावभेदेन द्विविधोऽय परीपहः सोढव्य इति । उक्तञ्च गवेषणा करने वाला, तथा (अलोलुए-अलोलुपः) सरस आहारादिक मे रसना-इन्द्रिय की लोलुपता से रहित ऐसा (पण्णव-प्रज्ञावान् ) हेय और उपादेय के विवेचन करने में निपुण बुद्धिवाला मुनि (रसेसु नाणु- गिज्झिज्जा-रसेषु नानुगृध्येत्) मनोज्ञ रसादि के द्वारा सत्कारपुरस्कार होने पर रसादि मे मूर्ची-गृद्धि भाव नही करे, तथा मनोज्ञ रसादि के नही मिलने पर विषाद नही करे। भावार्थ-इसका साराश यह है कि-भक्त, पान, वस्त्र एव पात्रा- दिकका लाभ सत्कार है, तथा गुणों का कथनरूप तथा वन्दना अभ्यु स्थान एव आसनप्रदानरूप जो व्यवहार है वह पुरस्कार है । साधु को सत्कारपुरस्कार की प्राप्ति होने पर गृद्धि और इनके अभाव में द्वेष नहीं करना चाहिये, और न मनके सताप से अपने आपको दूषित ही કરવાવાળા અથવા અજ્ઞાત કુળમાં આહારની ગવેષણ કરવાવાળા તથા अलोलुए-अलोलुप सरस मालारामा सनन्दियनी agपताथी रहित मेवा पण्णव-प्रज्ञावान् उय मने पायनु विवेयन ३२पामा निशु मुद्धिवाण। भुल, रसेसु नाणुगिज्झिज्जा-रसेषु नानुगृध्येत् भनाश सालवा स४२५२२४।२ હેવા છતા રસાદિમાં મૂચ્છ-ગૃદ્ધિભાવ ન કરે તથા મનેફ રસાદિ નહી મળ વાથી વિવાદ ન કરે આને સારાશ એ છે કે–ભકત, પાન, વસ્ત્ર, અને પાત્રાદિકનો લાભ સત્કાર છે, તથા ગુણના કથનરૂપ, તથા વદના અભ્યસ્થાન અને આસનપ્રદાન રૂપ જે વહેવાર છે, તે પુરસ્કાર છે સાધુને સત્કારપુરસ્કારની પ્રાપ્તિ હોવાથી ગૃદ્ધિ અને તેના અભાવમાં ઠેષ ન કરવો જોઈએ તેમ મનના સતા 1 પિતે ·- प्रियदर्शिनी टोका र गा ३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहे सुधर्मशीलमुनिदृष्टान्त ४८९ उत्थाने वन्दने दाने, न मवेदभिलाषुकः । असत्कारे न दीनः स्यात् , सत्कारे स्यान्न हर्पवान् ॥ १॥ इति । अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- अरुणाचार्यः शिष्यपरिवारेण सह मधुरानगर्या समवस्तः। तत्रारिमर्दनो नाम भूपतिरासीत् , इन्द्रदत्तनामस्तस्य पुरोहितस्तत्र निवसति । स जिनशासनविरो- करना चाहिये, किन्तु दीनता के परिहार से एव मत्कारपुरस्कार की अनाकाक्षा से सत्कारपुरस्कार इन दोनों को सहन करते रहना चाहिये । इस प्रकार सद्भाव और असद्भाव के भेद से दो प्रकारका यह परीपह साधु को सहन करने योग्य बतलाया गया है । कहा भी है- उत्थाने वन्दने दाने, न भवेदभिलाषुकः । असत्कारे न दीनः स्यात् , सत्कारे स्यान्न हर्पवान् ॥१॥ भावार्थ-वस्त्र पात्रादिक का लाभ हो चाहे न हो, कोई वदनादिक करे या न करे, इस तर्फ लक्ष्य न देना और न इस विपयक हर्प विषाद करना। चाहे कोई सत्कार करे चाहे न करे सब में समभाव रहना सो सत्कारपुरस्कारपरीपहजय है । दृष्टान्त-एक समय अरुणाचार्य अपने शिष्यपरिवार के साथ मथुरा नगरी में आये हुए थे। उस समय वहा अरिमर्दन राजा का राज्य था । राजा के पुरोहित का नाम इन्द्रदत्त था । यह उसी नगरी પોતાને દૂષિત ન કરે, પરંતુ દીનતાના પરિહારથી અને સત્કારપુરસ્કારની અનાકાક્ષાથી સંસ્કારપુરસ્કાર આ બને ને સહન કરતા રહેવું જોઈએ આ પ્રકારે સદુભાવ અને અસદ્દભાવના ભેદથી બે પ્રકારને આ પરીષહ સાધુએ સહન કરવા ગ્ય બતાવેલ છે કહ્યું છે કે- उत्थाने वदने दाने, न भवेदभिलापुकः। असत्कारे नदीन: स्यात् , सत्कारे स्यान्न हर्पवान् ॥१॥ भावार्थ: –વસ્ત્ર પાત્રાદિકને લાભ હોય અગર ન હોય, કોઈ વેદના આદિ કરે કે ન કરે, એ તરફ લક્ષ ન આપવું અથવા ન આ વિષયમા હર્ષ વિષાદ કરે ચાહે કોઈ સત્કાર કરે, ચાહે ન કરે સઘળામાં સમભાવ રહે તે સત્કારપુરસ્કાર પરીષહ જય છે દષ્ટાત–એક સમયે અરૂણાચાર્ય પોતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે મથુરા નગરીમાં વિચરતા હતા એ વખતે ત્યા અરિમર્દન રાજાનું રાજ્ય હતુ રાજાના પુરે હિતનું નામ ઇન્દ્રદત્ત હતુ તે એજ નગરીમાં રહેતા હતા જનશાસન પ્રત્યે R...

·उत्तराभ्यवसले धित्वात् स्वगनाक्षस्थः सन्नधो नजन्तमरुणाचार्यस्य शिष्य सुधर्मशीलनामक मुनि दृष्ट्वा धर्मद्वेपादचिन्तयत्-'अस्य मुनेः शिरसि पाद निक्षिपामि' इति एवं विचिन्त्य, स तन्मस्तकोपरि स्वपादमवलम्बित कृतवान् । यदा यदा भिक्षार्थ स्थण्डिलभूमौ वा मुनिस्तद्भवनाऽऽसनमार्गेण गच्छति, तदा तदाऽसौ पुरोहितः स्वगवाक्षे उपविश्य मुनिमस्तकोपरि पादधारणबुद्धया स्वपादौ तत्रालम्पिती कृत्वा हृष्टो भवति। एष निरन्तर कुर्वाण दृष्ट्वाऽपि शान्तर- ससमुद्रोऽसौ मुनिर्मनसाऽपि नाकुप्यत् । एकदा मुनिमस्तकोपरि पाद निक्षिपन् स में रहता था। जिन शासन के प्रति इसका विरोध सदा से चला आता था। एक दिन की यात है कि जब यह अपने मकान के झरोखे में येठा हुआ था उसी समय इसने अरुणाचार्य के एक शिष्य को कि जिनका नाम सुधर्मशील मुनि था दृष्टि को झुकाकर जाते हुए देखा । देखकर धर्म के प्रति देष होने की वजह से इसने उसी वख्त विचार किया कि आज मैं इस मुनि के मस्तक पर पैर रखु । ऐसा विचार कर झरोखे के पास से निकलते हुए मुनि के सिर के ऊपर अपने पैर लटका दिये । एक दिन उस नगर के सेठ ने कि जिसका नाम सुभद्र था इस पुरोहित को मुनि के मस्तक के ऊपर पैर रखते हुए देख लियो । मुनि के मस्तक ऊपर पुरोहित पैर इस तरह रखता था कि मुनि जबर भिक्षा के लिये या शौच के लिये उसके मकान की खिड़की के पास के मार्गसे हो कर निकलते तयर यह पुरोहित अपने मकानकी उस खिडकी में बैठ जाता और चलते हुए मुनि के मस्तक ऊपर अपने दोनों पैर તેને વિરોધ સદા ચાલ્યા આવતે હતો એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે તે પિતાના મકાનના ઝરૂખામાં બેઠેલ હતું તે સમયે તેણે અરૂણાચાર્યના એક શિષ્યને કે જેનું નામ સુધર્મશીલ મુનિ હતું તેને નીચે માથુ રાખી જતા તેણે જોયા જેઈને ધર્મના તરફ હેપ હેવાના કારણે તેણે તે વખતે વિચાર કર્યો કે, આજ હુ આ મુનિના મસ્તક ઉપર પગ રાખુ એ વિચાર કરી જીરૂ ખાની પાસેથી નિકળતા મુનિના માથા ઉપર પોતાના પગ લટકાવ્યા એક દિવસ એ નગરના જ સુભદ્ર નામના શેઠે આ પુરેહિતને મુનિના માથા ઉપર પગ રાખતા જોઈ લીધા મુનિના માથા ઉપર પુરોહિત પગ એવી રીતે રાખતા કે, મુનિ જ્યારે જ્યારે ભિક્ષા માટે અગર શૌચ માટે તેના મકાનની ખડકીની પાસેના માર્ગેથી નીકળે ત્યારે ત્યારે તે પુરોહિત પિતાના મકાનની ખડકીમાં બેસી રહે, અને ચાલતા મુનિના માથા ઉપર પિતાના પગ રાખતે ·प्रियदर्शिनी टोका अ०२ गा०३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहे सुधर्मशीलमुनिदृष्टान्त. ४९१ पुरोहितस्तन्नगरष्टिना सुभद्रनामकेन श्रावकेण दृष्टः। स सुभद्रश्रावको गुरोरपमानम- सहमानोऽरुणाचार्यसमीप गत्वा वदति-भदन्त ! पुरोहितकृतो भवदपमानो मया न सह्यते, यतो भवदीयशिष्यस्य मस्तकोपरि इन्द्रदत्तपुरोहितेन पादो निक्षिप्ता, तस्मादस्य यथोचितशासन कर्तुमिच्छामि । आचार्येणोक्तम्-देवानुप्रिय ! यथा नृपादिकृते सत्कारे पुरस्कारे च न प्रमोदः क्रियतेऽस्माभिः, तथा तदभावे देप- दैन्यादिकमपि न क्रियते, जैनधर्मद्वेषादसौ तथा करोति । अस्माभिस्त्वेप परीपहः . सोढव्य एव । रखने की इच्छा से पसार देता इससे वे मुनि के माथे ऊपर हो जाते थे। इस कार्य से पुरोहित को बड़ा मजा आता । पुरोहित की इस प्रवृत्ति को देखकर भी मुनिके चित्त में जरा भी विकृति नहीं आती, क्यों कि वे शान्तरस के समुद्र थे। किन्तु मुभद्र श्रावक को पुरोहित की यह बात सहन नहीं हुई। गुरु का अपमान देखकर उसका मन तिलमिला उठा। वह शीघ्र ही अरुणाचार्य के पास पहुँचकर कहने लगा-भदन्त । पुरो- हित दारा होता हुआ आपका अपमान मुझसे सहन नही किया जाता है, क्यों कि वह आप के शिष्य के मस्तक पर कई दिन से पैर जो रख रहा है, इसलिये मैं उसे इसका उचित उत्तर देना चाहता है। सुभद्र सेठ की बात सुनकर आचार्यमहाराज ने कहा कि देवानुप्रिय! हम लोग जिस प्रकार नृपादिकद्वारा क्रियमाण सत्कारपुरस्कार में प्रसन्न नही होते हैं उसी प्रकार उसके अभाव मे द्वेष एच दैन्यादिक भी આ કિયા એવી રીતે કરતો કે, પગ લાંબા કરી પસારો કે જેથી તે મુનિના માથા ઉપર આવે આ કાર્યમાં પુરોહિતને ખૂબ મજા આવતી પુરહિતની આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિને જોઈને મુનિના મનમાં જરા પણ વિકૃતિ આવતી ન હતી કારણ કે, તેઓ શાતરસના સમુદ્ર હતા પરંતુ સુભદ્રશ્રાવકથી પરહિતનું આ વર્તન સહન ન થયુ ગુરુનું અપમાન જોઈને એનું મન ખૂબ વ્યગ્ર થઈ ગયુ તે તરત જ અરૂણાચાર્યની પાસે પહોચીને કહેવા લાગ્યા, હે ભદન્ત! પુરોહિતથી થતુ આપનુ અપમાન મારાથી સહન થતું નથી કેમકે, તે આપના શિષ્યના મસ્તક પર કેટલાક દિવસથી પગ રાખી અસાતના કરે છે હુ તેને આને ઉચિત ઉત્તર આપવા ચાહુ છુ સુભદશેઠની વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે કહ્યું કે, દેવાનુપ્રિયા અમે લેકે જે પ્રકારે પાદિ દ્વારા કરાયેલા સત્કારપુરસ્કારમાં પ્રસન્ન નથી થતા, તેવી રીતે તેના અભાવમાં હેપ અને દૈન્ય આદિક પણ .

·પ૨ उत्तराध्ययनसू एकदा गुरोः समीपमागत्य सुभद्रयारको वदति-मदन्त ! पुरोहितेन नूवन भवन निर्मापित, ताऽसौ राजान भोजयितु निमन्त्रयति । तदा स आचार्यः पूर्व उपयोग दत्त्वा कथयति-देवानुप्रिय ! यदा राजा भरने प्रवेश करिष्यति तदेव त्वया कर धृत्वा राजा भवनाद् पहिनिसारणीयः, तगवन कुमुहूर्ते निर्मापित, येन राज्ञः प्रवेशसमये निश्चयेन तत् पतिष्यति । एतच्छुत्त्या सुभद्रावकस्तस्मिन् भवने नही करते हैं । यह पुरोहित जो कुछ करता है वह जैनधर्म के प्रति अपने द्वेप से करता है। हमारा तो यही आचार है कि रमें यह परीपह सहन करना ही चाहिये । आचार्य महाराज की यात सुनकर सेठ अपने घर चला गया। पुन, एक समय आकर सुभद्र श्रावक ने आचार्य महाराज को यह खबर सुनाई कि पुरोहित ने एक नूतन भवन बनवाया है सो आज उसके प्रवेश के उत्सव में उस ने राजा को भोजन के लिये आमत्रित किया है। मैं चाहता हु कि पुरोहित का यह व्यवहार जो उसने मुनिराज के साथ किया है वहा जाकर चुपके २ राजा को सुनाया जाय । आचार्य महाराज ने सेठ की इस बात पर ध्यान न देकर उसे इस बात से सचेत किया कि-देखो जब राजा पुरोहित के नूतन भवन में प्रवेश करने लगे तो तुम उसी समय उनका हाथ पकड़ कर मकान से बाहर निकाल लेना, क्यों कि वह भवन कुमुहर्त मे बना है, और ज्यों ही राजा उसमे प्रविष्ट होगा त्यो ही वह उस समय गिर पडेगा। मरते को बचाना अपना काम है, आचार्य महाराज की बात આ પુહિત જે કાઈ કરે છે તે જનધર્મ તરફના તેના ષિને લઈને કરે છે અમારે તે એ આચાર છે જ કે, અમારે આ પરીષહ સહન કર જ જોઈએ આચાર્ય મહારાજની વાત સાંભળીને શેઠ પિતાને ઘેર ચાલ્યા ગયા ફરીથી એક વખતે આવીને સુભદ્રશ્રાવકે આચાર્ય મહારાજને એવી ખબર આપી કે, પુરોહિતે એક નવું મકાન બનાવ્યું છે અને આજ તેના વાસ્તુ મુહૂર્તમાં તેણે રાજાને ભેજન માટે આમંત્રણ આપેલ છે હું ચાહું છું કે, પુરોહિતને આ વહેવાર જે તે મુનિરાજની સાથે કર્યો છે, તે ત્યાં જઈને રાજાને ચુપકીદીથી કહેવામા આવે આ પ્રકારની શેઠની વાત ઉપર ધ્યાન ન આપતા આચાર્ય મહારાજે જોઈને કહ્યું કે એ મકાન એવા કુમુહૂર્તમા તયાર કરવામાં આવ્યુ છે કે તે મુહૂર્તને દિવસે જ પડી જવાનું છે માટે રાજા જે સમયે એમાં દાખલ થવા જાય તે સમયે તમે તેમને હાથ પકડીને બહાર ખેચી લેજે મરતાને બચાવવા તે આપણે ધર્મ છે આચાર્ય મહા રાજની આ વાત સાભળી શ્રાવક સુભદ્ર શેઠ ત્યાથી નિકળી પુરેહિતના નવા કરતા નથી ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा०३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहे सुधर्मशीलमुनिदृष्टान्त ४९३ राज्ञः प्रवेशसमये तद्रनाथ गतः। तत्र भवने राजा यदैव प्रविशति, तदैव स कर धृत्वा वेगेन राजानमाकृष्य भवनाद्वहिनिःसारयति, नृपे निःसारिते सत्पेव तद्भवनं समूल निपतिवम् । नृपेणोक्तम्-कथमेतद्भवता विदितम् । श्रावकः माह-मम गुरु- देवेन केनचित् कथाप्रसङ्गेन पोधितम्-कुमुहूर्त निर्मापित भवन नृपस्य प्रवेशकाले पतित भविष्यतीति । इत्युक्त्वा श्रावको नृपति निवेदयति-राजन् ! अय पुरोहितः सुनकर आवक सुभद्र सेठ प्रवेश होने के समय राजा की रक्षा करने के अभिप्राय से उस मकान पर गया। ज्यों ही राजा ने आकर उस भवन के भीतर प्रवेश करना चाहा कि सुभद्र सेठ ने उनका हाथ पकड वहां से शीघ्र ही राजा को वाहिर की ओर खेंच लिया। राजा के बाहर होते ही वह मकान पूरा का पूरा गिरपड़ा। राजा ने जन परिस्थिति देखी तो उसे बडा ही आश्चर्य हुआ। राजा ने हाथ पकड कर बाहिर निकालने का कारण पूछा तो सुभद्रसेठ ने सब बात उन्हें स्पष्ट कह सुनाई। राजाने प्रसन्न होकर सुभद्र सेठ से पूछा सुभद्र ! तुम्हें इस बात का पता कैसे पडा ? सुभद्र सेठ ने कहा महाराज ! किसी प्रसङ्ग पर आज मेरे गुरु महाराज ने मुझ से यह बात कही कि कुमुहूर्त मे निर्मापित यह भवन नृप के प्रवेश करते समय गिर जायगा। राजा को इस पर वडा सन्तोष हुआ। उन्होने आचार्य महाराज के अतिशय ज्ञान की बहुत प्रशसा की और वही से उन्हें परोक्ष वदन किया। इतने मे ही सुअवसर देख મકાને પહોંચ્યા અને રાજાના આવવાની પ્રતિક્ષા કરવા લાગ્યા રાજાએ આવી એ મકાનમાં પ્રવેશ કરે શરૂ કર્યો એટલે રાજાને બચાવવાના અભિપ્રા- યથી તેની પ્રતિક્ષા કરી રહેલ સુભદ્ર શેઠે રાજાને હાથ પકડી આગળ વધતા અટકાવી દીધા અને થોડા પાછા ખેચી લીધા રાજાના બહાર ખેચાઈ જવાની સાથે સાથે જ એ આખુએ મકાન કડડભૂસ કરતુ જમીનદોસ્ત બન્યુ રાજાને આ પરિસ્થિતિ જોઈ ખૂબજ આશ્ચર્ય થયુ તેણે સુભદ્રશેઠને તેનું કારણ પૂછ્યું ત્યારે તેણે સઘળી વાત રાજાને કહી સંભળાવી રાજાએ પ્રસન્ન થતા કહ્યું કે, આ વાતની જાણ કઈ રીતે થઈ ? સુભદ્રશેઠે જણાવ્યું કે, આજ મારા ગુરુદેવ સાથે વતચિતમાં આ પ્રસ ગની વાત ઉપસ્થિત થતા તેઓશ્રીએ કહ્યું કે, પુરોહિતના એ મકાનને પાયો એવા મુહૂર્તમા નાખવામાં આવ્યું છે કે રાજાને પ્રવેશ થતા જ એ આખુ એ મકાન જમીનદેત થવાનુ રાજાને આ વાતથી ઘણેજ સ તેષ થી એણે આચાર્ય મહારાજના અગાધ એવા જ્ઞાનની ખૂબજ પ્રસંશા કરી અને ત્યાથી જ એમને પક્ષ વદન કર્યું આ વખતે સુઅવસર જોઈ સુભદ્ર શેઠે ·४९४ उचराण्ययन कुमुहूर्ते भवन निर्माप्य भोजनार्थ भवन्तमामन्त्रित गगन , मम गुरुदेव चानेन पथा गच्छन्तं दृष्ट्वा गवाक्षदेशावस्थितोऽयं प्रत्यह वन्मस्तकोपरि धर्मद्वेषाद पाद निति- पति । एतद्वचन श्रुत्वा नृपस्तस्य दुष्टभावसपनस्य पुरोहितस्य पादच्छेदरूप दण्ड फतुं स्वभृत्यानाज्ञापयत् । इय राजाज्ञानगरे तत्कालमेव प्रमृता, अरुणाचार्येणापि श्रुता । ततः करुणाचित्तः स मुनिः स्वशिग्येण नृपति मयोध्य त पुरोहितमरक्षयत् । एवमन्यैरपि मुनिभिः सुधर्मशीलमुनिवत् सत्कारपुरस्कारपरीपहः सोढव्य इति ॥३९॥ कर सुभद्र सेठ ने राजा को मुनि के प्रति हुए पुरोहित का व्यवहार भी आद्योपान्त सय स्पष्ट कर के सुना दिया, कहा कि-हे राजन्! आपके इन पुरोहित ने इस भवन का निर्माण कुमुहूर्त में कराया है और उसमें प्रवेश के उत्सव पर आपको भोजन के लिये आमत्रित किया है। मेरे गुरु महाराज इस भवन की झरोखे के पास से जा २ होकर निकलते हैं तब २ यह धर्म के द्वेप से झरोखे में बैठ कर "मुनिके माथे ऊपर दोनों पैर, मेरे रहे " इस भावना से पैर पसार दिया करता है। सुभद्र श्रावक की इस बात को सुनकर राजाने "यह पुरोहित दुष्टभाव सपन्न है" यह जान लिया और अपने नौकरों को यह आदेश दिया कि इसके दोनों पैर काट डालो । यह राजाज्ञा नगर मे वायुवेग से फैल गयी । अरुणा चार्य को भी यह बात मालुम हुई तो उन्हों ने अपने शिष्य द्वारा राजा को समझा बुझा कर पुरोहित को बचा लिया। इस कथा से यही शिक्षा પુરોહિત દ્વારા મુનિ પ્રત્યે કરાતા અપમાનીત વ્યવહારની વાત વિગતથી રાજા સમક્ષ રજુ કરી અને કહ્યું કે, હે રાજન! આપના આ પહિતે આ મકા નનું નિર્માણ કુમુહુર્તમાં કર્યું અને તેમાં પ્રવેશના ઉત્સવ ઉપર આપને ભેજન માટે આમંત્રણ આપેલ છે મારા ગુરુમહારાજ આ મકાનના ઝરૂખા પાસેથી જ્યારે જ્યારે નિકળે છે ત્યારે ત્યારે પુરોહિત ધર્મના દ્વેષથી ઝરૂખામાં બેસી એમના માથા ઉપર “મારા બંને પગ રહે” આ ભાવનાથી પગ લાંબા કરી દે છે સુભદ્ર શેઠની વાત સાંભળી રાજાએ “આ પુરોહિત દુષ્ટ ભાવનાથી ભરેલ છે આ વાત જાણે લીધી, અને પિતાના નેકરને હુકમ કર્યો , है, પુરોહિતના બન્ને પગ કાપી નાખે આ પ્રમાણેની રાજાની આજ્ઞા વાયુવેગથી નગરમાં ફેલાઈ ગઈ અને તે અરૂણાચાર્ય મુનિના જાણવામાં આવતા તેઓએ પિતાના શિષ્ય મારફત રાજાને સમજાવી પુરેહિતને બચાવી લીધે આ કથાથી એ જાણી " ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०२गा ४०-४५ प्रहापरीपहजय अथ विंशतितम प्रज्ञापरीपहमाह- मूलम् -से' य नृणं मऐ पुव्व, कम्माऽणाणफला कैंडा । जेणाह नाभिजाणामि, पुट्ठो केणई कण्हुइ ॥४०॥ अहे पच्छा उईंजंति, कम्माऽणाणफला कडी । एवमासासि अप्पाणं, नच्चा कम्मविवागयं ॥४१॥ छाया-अथ नून मया पूर्व, कर्माणि अज्ञानफलानि कृतानि । येनाह नाभिजानामि, पृष्टः केनचित् कस्मिंश्चित् ॥ ४०॥ अथ पश्चाद् उदीयन्ते, कर्माणि अज्ञानफलानि कृतानि । एवम् आश्वासय आत्मान, ज्ञात्वा कर्मविपाककम् ॥४१॥ टीका-'से य नूण' इत्यादि, 'अपच्छा' इत्यादि। अथ च नून-निश्चयेन, मया पूर्व-पूर्वकाले-पूर्वभवे इत्यर्थः, अतानफलानि अज्ञानोत्पादकानि, कर्माणि ज्ञानावरणीयकर्माणि, कृतानि-धर्माचार्यगुरुश्रुतज्ञान- निन्दाध्ययननाधादिभिरुपार्जितानि । उक्तञ्च- मिलती है कि सुधर्मशील मुनि की तरह प्रत्येक मुनि को सत्कारपुरस्कार परीपह सहन करते रहना चाहिये ॥ ३९ ॥ अब बीसवा प्रज्ञापरीपहको सूत्रकार बतलाते हैं- 'से य नूण' इत्यादि । 'अह पच्छा' इत्यादि। अन्वयार्थ-प्रज्ञापरीपहको जीतनेके लिये साधु विचार करे कि (नूण- नूनम् )निश्चयसे (मए-मया) मैंने (पुन्व-पूर्वम् ) पूर्वभवमें (अण्णाणफला कम्मा कडा-अज्ञानफलानि कर्माणि कृतानि) धर्माचार्य गुरु महाराज और श्रुतज्ञान की निंदा करने से तथा किस के ध्यान अध्ययन में विघ्न सालनेसे अज्ञानोत्पादक ज्ञानावरणीय आदि मर्मो का उपार्जन किया है। શકાય છે કે, સુધર્મશીલ મુનિની જેમ પ્રત્યેક યુનિએ સત્કારપુરસ્કાર પરીષહ सहन ४२॥ २ नये ॥ 36 || હવે વીસમા પ્રજ્ઞાપરીષહને સૂત્રકાર બતાવે છે ' से य नूण' त्या 'अह पच्छा' त्यात અન્વયાર્થ–પ્રજ્ઞાપરીષહને જીતવા માટે સાધુ વિચાર કરે કે, नूण-नून निश्चयथा मए-मया में पुव्व-पूर्व पूलमा अण्णाणफला कम्मा कडा-अज्ञात- फलानि-कर्माणि कृतानि धर्भायार्य शुरुम २० मने तशाननी नि। ४२पामा તથા કેઈના ધ્યાન અધ્યયનમા વિન નાખવાનું, આજ્ઞાનત્પાદક જ્ઞાનાવરણીય ·उपरावयाचे नाणस्स नाणिणं चिय, निंदा पदोसमच्छरेहि य । उनघायणविग्वेहि, नाणग्यं यज्झए कम्म ।। १॥" छाया-ज्ञानस्य ज्ञानिना चैव, निन्दामद्वेपमत्सरैश्च । उपघातनविघ्नैः, ज्ञानधन वध्यते कम ॥१॥ येन यस्मात् कारणात् , केनचित्-जिनामुना, कास्मश्चित् जीवादितस्व- विपये, पृष्टोऽह नाभिजानामि अज्ञानाशात् प्रश्नस्योत्तर कर्तुं न शक्नोमीत्ययः । पूर्वोपार्जित-ज्ञानावरणीय-कर्मोदयात् मया ज्ञान न लभ्यते, अतः प्रश्नोत्तर कर्तु- मसमर्यो भवामीति भावः । उक्तञ्च- (जेण-येन ) जिसके कारण से ( केणइ-केनचित् ) किसी जिज्ञासु के द्वारा (कण्हुइ-कस्मिश्चित्) किसी भी जीवादिक तत्त्व के विषय में (पुट्ठो-पृष्टः) पूछे जाने पर (अह) मैं (नाभिजाणामि-नाभिजानामि) कुछ भी नहीं जान सकता है, अर्थात् अज्ञानवश उसके प्रश्न का कुछ भी उत्तर नहीं दे सकता हु। कहा भी है- "नाणस्स नाणिण चिय, निंदा पदोसमच्छरेहिं य। उवघायण विग्घेहि, नाणग्य वज्झए कम्म ॥१॥" ज्ञान एच ज्ञानियों की निंदा करने से, उनमें देषवुद्धिरखने से, उनके साथ मत्सरभाव रखने से, उनका उपघात करने से अथवा ज्ञान के साधनों मे अथवा ज्ञानियो के ज्ञानोपार्जन मे विघ्न करने से जीव ज्ञाननाशक कर्म का वध करता है। माहि भानु पा- २८ छ जेण-येन सेना सरथी केणइ केनचित् । ज्ञासु द्वारा कण्हुइ-कस्मिंश्चित् ४ ५ ६ तना विषयमा पुट्ठो-पृष्ट ५७पामा मापाथी अह हु नाभिजाणामि-नाभिजानामि 5 Engतो नया અર્થાત્ અજ્ઞાનવશ એમના પ્રશ્નને કાઈ પણ ઉત્તર આપી શકતે નથી કહ્યું પણ છે કે – "नाणस्स नाणिण चिय, निंदा पदोसमच्छरेहिं य। उवधायण विग्धेहि, नाणग्ध वज्मए कम्म । જ્ઞાન અને શાનીની નિદા કરવાથી, એમનામાં છેષબુદ્ધિ રાખવાથી, એની સાથે મત્સરભાવ રાખવાથી, એને ઉપવાસ કરવાથી અથવા જ્ઞાનના સાધ નેમ અથવા જ્ઞાનીના જ્ઞાનોપાર્જનમા વિદ્ધ કરવાથી જીવ જ્ઞાનનાશક કર્મને બધુ કરે છે ·४९७ , प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४०-४१ प्रज्ञापरीपहजय "सुहासुहाणि कम्माणि, सय कुवति देहिणो । सयमेवभुजति, दुहाणि य सुहाणि य ॥ १ ॥ छाया-शुभाशुभानि कर्माणि, स्पय कुर्वन्ति देहिनः । स्वयमेवोपभुभते, दुःखानि च सुखानि च ॥ १॥ ४० ॥ भावार्थ-साधु के ऊपर सर ही का विश्वास होता है। प्रत्येक व्यक्ति उनसे अपनीर जिज्ञासाका समाधान जानने का अभिलापी तथा उत्सुक रहता है, इस परिस्थिति में यदि कोई जिज्ञासु पुरुप मुनि के पास आकर जीवादितत्त्वविषयक अपनी शका की निवृत्ति करना चाहे और वह साधु से इस विषय में प्रत्न करे, और मुनि उसका उत्तर नहीं दे सके तो उस मुनि को चाहिये कि अपनी आत्मा में सक्लिष्ट परिणाम न करे, किन्तु मममाव से इस प्रकार सोचे कि मेरे ज्ञानावर- णीयादिक कमों का कितना तीव्र उदय है जो ज्ञान के साधन होने पर भी मुझे ज्ञान की प्राप्ति नहीं हुई है। बुद्धि मे इस प्रकार की मदता का कारण मेरे-पूर्व में गुर्वादिक की निंदा आदि से उपार्जित ज्ञानावरणी- यादिक कर्म ही हैं। इस में किसी का दोप नही है । जैसे कहा भी है- "सुहासुहाणि कम्माणि, सय कुवति देहिणो॥ सयमेवोवभुजति, दुहाणि य सुहाणि य ॥१॥" देही-आत्मा-शुभ और अशुभ कर्मों को स्वय उपोजित करता है और उनके फल मुग्व दुःखादिक को स्वय ही भोगता है ॥४०॥ ભાવાર્થ–-સાધુના ઉપર દરેકને વિશ્વાસ હોય છે, પ્રત્યેક વ્યક્તિ પિત- પિતાની જીજ્ઞાસાનું સમાધાન એમની પાસેથી મેળવવાના અભિલાવી તથા ઉત્સુક રહે છેઆ પરિસ્થિતિમાં જે કંઈ જીજ્ઞાસુ પુરૂષ મુનિની પાસે આવી જીવાદિતત્વ વિષયક પિતાની શ કાનું નિવારણ કરવા ઈચ્છે અને તે સાધુને આ વિષયમાં પ્રશ્ન કરે અને મુનિ એને ઉત્તર ન આપી શકે તે એ મુનિ પિતાના આત્મામાં શકાશિત વૃત્તિ ન જાગવા દે પરંતુ સમભાવથી એવું વિચારે કે, મારા જ્ઞાનાવરણુયાદિક કર્મોને કેટલો તીવ્ર ઉદય છે કે જે જ્ઞાનના હોવા છતા પણ મને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ શકી નથી બુદ્ધિમાં આ પ્રકારની મદતાનું કારણ મે-પૂર્વભવમાં ગુરુ આદિની નિંદા વગેરેથી ઉપાજીત કરેલ જ્ઞાનાવરણીયાદિક કર્મ જે છે એમા કેઈ ને શેષ નથી જેમ કહ્યું પણ છે— "सुहासुहाणि कम्माणि, सय कुव्वति देहिणो। सयमेवोवभुजति, दुहाणि य सुहाणि य ॥१॥" આત્મા શુભ અને અશુભ કર્મોને સ્વય ઉપાર્જન કરે છે, અને એનE ९१३५ सुभ माहिने २१५ सोमव छ ॥४०॥ સાધન उ० ६३ ·उत्तराभ्ययाचे 'अह पच्छा' इति । अथ अज्ञानफलानि अज्ञानोत्पादकानि कर्माणि कृतानि तानि पश्चात-अवा- धोचरकालम् , 'उदीयन्ते 'अज्ञानरूपेण अल्र्क-मूपिफरिपरिकारबद् उदितानि भवन्ति, एवम् अमुना प्रकारेण कर्मविपारफकर्मणः फल, ज्ञात्वा हे शिष्य ! आ- स्मानम् आश्वासय स्वस्थीकुरु, 'स्य कृतानामेव ज्ञानावरणीयकर्मणा कुत्सित फलमेतत् , यदहं न जानामि-मश्नोत्तरमिति विज्ञाय स्वस्थो भन, न तु तनिमि- तक विपाद कुरु इत्यर्थः । 'कम्मा' इति बहुवचन कर्मबन्धहेतूना बहुत्वात् । अन्वयार्थ-(कडाऽनाणफला कम्मा-कृतानि अज्ञानफलानि कर्माणि) गुर्वादिकोकी निंदा आदिसे पूर्वभवमे उपार्जित तथा ज्ञानमें अतराय डालने वाले-ज्ञान के निरोधक-ऐसे ज्ञानावरणीयादिक कर्म अपने अयाधाकाल के याद (उइज्जति-उदीयन्ते) पागल कुत्ते अथवा पागल चूहेके विष के विकार की तरह अज्ञानरूप से उदय में आते हैं। (एव कम्मविवागय- एवं कर्मविपाककम् ) इस प्रकार कर्म के फल को (नच्चा-ज्ञात्वा) जानकर हे शिष्य ! (अप्पाण आसासि-आत्मान आश्वासय) तुम अपनी आत्मा को कुछ नही आने पर-दूसरों के प्रश्नों का उत्तर नहीं दे सकने पर धैर्य वधाओ-इस निमित्त को लेकर विपाद मत करो। भावार्थ-प्रज्ञापरीपह को जीतने के लिये सूत्रकार साधुओं के लिये शिक्षा देते हैं कि जो जैसा करता है उसे फल भी वैसा ही मिलता है। बबूल का झाड वोने पर कोई उससे आम्रफल प्राप्ति की आशा करे तो व्यर्थ है । इसी प्रकार पूर्वभव मे जिस जीव ने जिन २ मन्वयार्थ कडाऽनाणफला कम्मा-कृतानि अज्ञानफलानि कर्माणि पूलमा ગુઆદિની નિંદાથી ઉપાજીત તથા જ્ઞાનમાં અતરાયનાખવારૂપ-જ્ઞાનના નિરોધક- सपा ज्ञानावरीयाहि भ पोताना तिस पछी उइज्जति-उदीयन्ते ।। કુતરાના અથવા વકરેલા ઉદરના વિશ્વના વિકારની માફક અજ્ઞાન રૂપથી ઉદયમાં मावेछ एव कम्मविवागय-एव कर्मविपाककम् मा प्ररे भनाजन नच्चा-ज्ञात्वा शिष्य! आपाण आसासि-आत्मान आश्वासय तमे पाताना मात्भाभा કાઈ ન આવવાથી બીજાના પ્રશ્નોને ઉત્તર આપી શકતા નથી એ જાણીને આ બધાના નિમિત્તને લઈ વિષાદ ન કરે ભાવાર્થ-પ્રજ્ઞાપરીષહને જીતવા માટે સૂત્રકાર સાધુઓ માટે શિક્ષા રૂપથી કહે છે કે, જે જેવું કરે છે, તેને તેવું ફળ મળે છે કઈ બાવળનું ઝાડ વાવીને તેમાથી આખાના ·४९९ प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ४०-४१ प्रशापरीपहजय इद गाथायुग्म प्रज्ञाया अपकर्षमाश्रित्य व्याख्यातम् । इदमुपलक्षण - यदि ज्ञानावरणीयकर्मणा क्षयोपशमात् प्रज्ञाया उत्कर्षः स्यात् तदा तन्निमित्तक मदं न कुर्यादित्यपि वोध्यमिति । उक्त हि । कारणों द्वारा जिन २ कर्मों का बन्ध किया है वे वे कर्म अवाधाकाल के बाद उस जीव के उदय आते रहते हैं । जर हे आत्मन् ! गुर्वादिक की निंदा करने से, शास्त्रों का अवर्णवाद बोलने से, उपघात से अर्थात् ज्ञानादिक के साधनों का नाश करने से, ज्ञान की अन्तराय देने से तूने तीव ज्ञानावरणीयादिक कर्मों का वध किया है, तो उनका फल भी तुझे वैसा ही भोगना पडेगा । इसमे कोई के हाथ की वात नहीं है । जिन ज्ञानावरणीयादिक कमों का तूने वध किया है वे उन उन रूप में ही उदय आवेंगे । अतः यदि तेरे से कोई जीवादिक तत्त्वो के विषय में कुछ पूछता है और तुझे उस विषय का कोई उत्तर ज्ञान मे नहीं झल- कता है इससे तू आत्मा मे हीनता की भावना मत कर, और न खेद ही कर, किन्तु अपने आत्मा को धैर्य वधा और इस प्रकार समझा कि यह तेरे ही किये हुए कर्म हैं अतः तुझे ही भोगना पडेगा । फिर इसमें हर्पविपाद करने की जरूरत क्या है । इस प्रकार इस परिणति से आत्मा प्रज्ञापरीपह को बहुत अच्छी तरह सहन कर सकता है। આ પ્રકારે પૂર્વભવમા જે જીવે છે જે કારણે દ્વારા જે જે કર્મોને બ ધ કર્યો હોય તે તે કર્મ અબાધાકાળની બાદ તે તે જીવને ઉદયમાં આવે છે આથી હે આત્મન ! ગુરુ આદિની નિંદા કરવાથી, શાસ્ત્રને અવર્ણવાદ બલવાથી, ઉપ- ઘાતથી અર્થાત્ જ્ઞાનાદિકના સાધનેને નાશ કરવાથી જ્ઞાનમા અતરાય નાખવાથી, તે તીન જ્ઞાનાવરણીયાદિક કર્મને બધ કર્યો છે તે તેનું ફળ પણ તારે તેવુંજ ભોગવવું પડશે તેમા કેઈના હાથની વાત નથી જે જ્ઞાનાવરણીય કર્મોને તે બધ કર્યો છે, તે તેવા તેવા રૂપમાજ ઉદયમાં આવશે આથી જે તને કઈ જીવા દિક તના વિષયમાં કાઈ પુછે છે તે તને એ વિષયને કઈ જ્ઞાનભર્યો ઉત્તર જડતું નથી તે તેનાથી તુ પિતાના આત્મામાં હિનતાની ભાવના અને ખેદ કરીશ નહી પરંતુ પિતાના આત્મામા હૈયે રાખ અને એ પ્રકારે સમજાવ કે, આ તારાજ કરેલા કમ છે એથી એ તારે જ ભોગવવા પડશે પછી આમાં હવે વિષાદ કરવાની જરૂર જ શું છે? આ પ્રકારે આ પરિણતીથી આત્મા પ્રજ્ઞા परीष भूमन सारी शेते सहन ४री शई छ. Ouथामा “कम्मा" मे माई.

·५०० उपराभव पूर्वपुरुपसिंहाना, विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुखा सामतपुरुपाः, कथ स्वयुद्धथा मद यान्ति ॥१॥ यद्वा-इह तन्त्रेणार्थद्वयसभाः अनेकार्थयोधनेच्छातः मकदुच्चारण सन्त्रा। अथ च-तन्वन्यायेनार्थद्वयस्य युगपत्सभा-तन्त्रं च दैर्ध्यमसारितास्वन्तवः, ततो यथा-दैर्घ्यप्रसारितमेक मूत्रमनेकस्य तिरश्चीनस्य तन्तो सग्राहि, तया-यदेकया गाथा में "कम्मा" यह जो रवचनान्त शब्द का प्रयोग किया गया है वह कर्मों के वध के हेतु अनेक हैं, इस आशय को प्रगट करने के लिये किया है । चालीस और इकतालीसवी गाथा का जो इस प्रकार विवेचन किया गया है वह बुद्धि की मन्दता को लक्ष्य में लेकर किया है। यदि ज्ञानावरणीय कर्मों के क्षयोपशम से प्रज्ञा का उत्कर्ष आत्मा में हो तो उस समय साधु को इस प्रज्ञानिमित्तक मद-अहकार नहीं करना चाहिये । यह बात भी उपलक्षण से समझ लेनी चाहिये । कहा भी है- पूर्वपुरुपसिंहाना, विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा साम्प्रतपुरुषा , कथ खबुद्धया मद यान्ति ॥१॥ पहिले के श्रेष्ठ पुरुषों के असाधारण विज्ञान की बातों को सुनकर ऐसा कौन पुरुप होगा जो अपने ज्ञान का मद-अहकार करेगा । इस लिये बुद्धि की प्रकर्पता का भी मद नही करना चाहिये । तन्त्र न्याय से प्रज्ञा के उत्कर्ष अपकर्परूप दोनों अर्थ भी युगपत् विवक्षित हो सकते हैं । जैसे एक लया फैला हुआ डोरा तिरछे फैले हुए अनेक વચનાત્મક શબ્દ પ્રયોગ કરેલ છે તે કમના બ ધના હેતુ અનેક છે તે આશય બતાવવા માટે જ કરેલ છે ચાળીસ અને એકતાળીસમી ગાથામાં જે આ પ્રકારે વિવેચન કરેલ છે તે બુદ્ધિની મદતાને લક્ષમાં લઈને કરેલ છે જે કદી સાના વરણીય કર્મોના ઉપશમથી પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ આત્મામાં હોય તે તે સમયે સાધુએ આ પ્રજ્ઞા નિમિત્તક મદ અહકાર ન કરવો જોઈએ આ વાત પણ ઉપલ ક્ષણથી સમજી લેવી જોઈએ કહ્યું પણ છે – पूर्वपुरुषसिंहाना, विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा साम्प्रतपुरुषाः, कथ स्वबुदया मद यान्ति ॥१॥ પહેલા શ્રેષ્ઠ પુરૂષની અસાધારણ વિજ્ઞાનની વાત સાભળીને એ કર્યો પુરૂષ હશે કે જે પિતાના જ્ઞાનને મદ અહકાર કરશે? આથી બુદ્ધિની પ્રકાશ તાને પણ મદ ન કરવો જોઈએ તત્ર ન્યાયથી પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ અપકર્ષરૂપ બને અર્થ પણ યુગપત વિવ ક્ષિત બની શકે છે જેમ એક લાબા ફેલાએ કોરે આડા અવળા ·- . - प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ४०-४१ प्रशापरीपहजय ५०१ गाथया अनेकार्यस्याभिधान स तन्त्रन्यायः, तद्विवक्षया मज्ञाया उत्कर्षमाश्रित्यापि भगवता गाथाद्वयं कयितम् । उपलक्षणत्वे तु तात्पर्यग्राहकतया प्रमाणान्तर युतम- पेक्षणीय स्यात् , जतस्तन्त्राश्रयणादिह व्याख्याद्वय क्रियते । तत्र मज्ञाया उत्कर्ष- पक्षे एव गाथाद्वय व्याख्यायते- प्रज्ञोत्कर्पवता एव चिन्तनीयम्-अथ नून मया पूर्व कर्माणि ज्ञानप्रशसा- ज्ञानिवैयावृत्यादिरूपाण्यनुष्ठानानि, ज्ञानफलानि = ज्ञानमिह निमर्शपूर्वको वोध- स्तत्फलकानि, कृतानि, येन हेतुना केनापि अविवक्षितविशेषेण सर्वेणापीत्यर्थः, कस्मिथितन्यत्र कुनापि वस्तुनि विपये पृष्टः अह, ना-मनुष्यः, विशिष्टमनुष्यत्व- मनुभवन् अभिजानामि। तन्तुओं का वस्त्रादिक मे सग्राहक होता है उसी प्रकार एक गाथा द्वारा युगपत् अनेक अर्थों का भी सग्रह होता है, यही तन्त्र न्याय है । इस विवक्षा से इन दोनों गाथाओं द्वारा प्रज्ञा का उत्कर्ष लेकर भी प्रज्ञा- परीपह का कथन हो सकता है । इसी अभिप्राय से सूत्रकार ने ये दोनों गाथाएँ कही हैं । बुद्धि की प्रकर्पता को लेकर व्याख्यानइस प्रकार है- मैने पूर्वभव में ज्ञानप्रशसा, ज्ञानियों की वैयावृत्त्य आदिरूप शुभ कर्म किये हैं इसलिये इनका फल मुझे विमर्शपूर्वक बोधरूप में मिला है। इसलिये इस के प्रभाव से मैं जब कोई मुझ से किसी भी विषय की अपनी जिज्ञासा समाधान करने के रूप में उपस्थित करता है उसकी उस जिज्ञासा का यथोचित समाधान कर देता है, इससे उस पूछने वाले को सन्तोप हो जाता है । इसलिये सूत्रकार इकतालीसवीं गाथा द्वारा ऐसे श्रुतशाली-साधु को यह समझाते हैं कि हे सायो। અનેક તાણાવાણાને વસ્ત્રરૂપમાં ફેરવનાર બને છે, તે પ્રકારે એક ગાથા દ્વારા યુગમતું અનેક અર્થોને પણ સંગ્રહ થાય છે આ તત્ર ન્યાય છે આ વિવક્ષાથી આ બને ગાથાઓ દ્વારા પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ લઈને પણ પ્રજ્ઞાપરીષહનું કથન બની શકે છે, આ અભિપ્રાયથી ભગવાન સૂત્રકારે આ બન્ને ગાથાઓ કહી છે બુદ્ધિની પ્રડતા બતાવનાર વ્યાખ્યાન આ પ્રકારનું છે મે પૂર્વભવમાં જ્ઞાન પ્રશસા, જ્ઞાતિઓની વૈયાવૃત્તિ આદિ રૂપ શુભ કર્મ કરેલ છે એનું ફળ મને વિમર્શપૂર્વક બેધરૂપમા મળેલ છે. આ કારણે એના પ્રભાવથી જ્યારે કે મારી પાસે કોઈ પણ વિષયની પિતાની જીજ્ઞાસા સમા ધાન કરવાના રૂપમાં ઉપસ્થિત કરે છે ત્યારે હું એ જીજ્ઞાસાનું યથોચિત, સમા- ધાન કરી દઉ છુ આથી એ પૂછવાવાળાને સતેજ થાય છે, આ માટે સૂત્રકાર એકતાળીસમી ગાથાદ્વારા એવા શ્રુતશાળી–સાધુને એમ સમજાવે છે કે, હે સાધે!

·५०२ उत्तराध्ययनले तर-युतमदो न कर्तव्य इति गोधयितुमाह- अह पच्छा' इत्यादि । अय- उत्कर्षभावनानन्तरम्, एव विभाग्नीयम्-मया पूभि कृतानि ज्ञानफलानि कर्मागि पश्चात् अयाघोत्तरकालम् , इदानीम्, उदीयन्ते-उदिवानि भवन्ति, एवं कर्म- विपाकक ज्ञात्वाऽऽत्मानम् जावासय-आत्मनि शान्ति स्थापय, न तु तनिमित्तक मद कुरु । अय भावः सुतमदो हि ज्ञानापरणीयकर्मणः कारणम् , तन्वावश्यवेधम् , तदुदये च कुतो ज्ञानम् , तस्माच्छुतमदो न कर्तव्यः । यत:--" नाण मयदप्पहर, मज्जइ जो तेण तस्स को वेज्जो। अमिय जस्स निसायइ, तस्स तिगिच्छा कह फिज्जइ" ॥१॥ छाया--ज्ञानं मददर्पहर, मायति यस्तेन तस्य को वैद्यः । अमृत यस्य विपायते, तस्य चिकित्सा कथ क्रियते ॥१॥ इत्येव चिन्तनेन शान्ति प्राप्नुहोति । वस्तुतस्तु-गाथाद्वयमिद युग्मकम् । ' से 'जय नून-निश्चयेन मया पूर्व-पूर्व भवे-अज्ञानफलानि कर्माणि कृतानि येन कारणेनाह केनापि जिज्ञामुना क- स्मिंश्चित् जीवाजीवादिस्वरूपविषये पृष्टः सन् नाभिजानामिन्मन्दबुद्धित्वाज्जी- तुमने यदि पूर्वभव में ज्ञान के साधनो का अनुष्ठान करके यदि इस भव में दूसरों की अपेक्षा कुछ विशिष्ट ज्ञान प्राप्त कर लिया है, तो तुम इस ज्ञानरूप श्रुत का मद मत करो, किन्तु अपनी आत्मा मे शाति- भाव से रहो-आत्मा को समझाते रहो कि कही ऐसा न हो जाय कि मद करने से आत्मा ज्ञानावरणीय आदि कर्म का बन्ध करले । इस कर्म के बध में जब इसका उदय अपनी अयाधाकाल के बाद में आता है तो जीव यथार्थ ज्ञान से रहित हो जाता है, इसलिये हे शिष्य तु श्रुत का मद मतकर । तात्पर्य इन दोनो गाथाओ का यह कि जिस समय आत्मा मे प्रज्ञा की हीनता हो तो मुनि को ऐसा તમે દાચ પૂર્વભવમાં જ્ઞાનના સાધનનું અનુષ્ઠાન કરી જે આ ભાવમાં બીજાની અપેક્ષાએ કાઈ વિશિષ્ટ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલ છે તે તમે એ જ્ઞાનરૂપ કૃતને મદ નું કરે પણ તમારા આત્મામાં શાંતિભાવથી રહે આત્માને સમજાવતા રહો કે કયાય એવું ન બની જાય છે, મદ કરવાથી આત્મા જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મોનું બ ધન કરી લે એ કર્મના બંધમાં જ્યારે એને ઉદય પિતાની અબાધાકાળની પછી આવે છે ત્યારે જીવ યથાર્થ જ્ઞાનથી રહિત થઈ જાય છે. આ માટે છે શિષ્ય! તુ શ્રતને મદ ન કર આ બને ગાથાનું તાત્પર્ય એ છે કે, જે સમયે આત્મામાં પ્રજ્ઞાની હિનતા હોય ત્યારે મુનિએ એ વિચાર ન કરને જોઈએ ty ·५०३ - . प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ४०-४१ प्रमाऽपक भद्रमतिमुनिदृष्टान्त वादिस्वरूप निरूपयितु न समर्योऽस्मि । एवम् नमुना प्रकारेण कर्मविपाक-पूर्वो- पार्जित-ज्ञानावरणीयकर्मफल ज्ञात्वा आत्मानम् आवासयेत्युत्तरगायया सम्बन्धः अयमर्थ:-हे शिष्य ! घुद्धिमान्धविपये विपादमकृत्वा, तपः सयमाराधने प्रवृत्तो भव । तपासयमाराधनेन हि केवलज्ञानप्राप्तिरपि भवितुमर्हतीति सोत्साह तत्समाराधने तत्परो भवेति भावः। पथ-प्रज्ञामा पश्चात्-कदाचित्तथाविधज्ञानावरणीयक्षयोपशमानन्तर 'कम्मा- णाणफला' इत्यस्य कर्माणि ज्ञानफ्लानि इति च्छाया तत्र - ज्ञानफलानि- जीवाजीवादिस्वरूपनिर्णयजनकानि कर्माणि कृतानि-पूर्वभवोपार्जितानि उदीयन्ते तदा एवम् अमुना प्रकारेण कर्मविपाक ज्ञानावरणीयक्षयोपशमजन्य प्रज्ञामकर्परूप कर्मफल ज्ञात्वा हे शिप्य ! आत्मानम् आश्वासय-ज्ञानमद परित्यज्य स्वस्थीकुरु । पूर्वकृतशुभर्मणा मम ज्ञानावरणीयकर्मणः क्षयोपशमो जातस्तेन सूक्ष्म-सूक्ष्मतर- सूक्ष्मतममपि जीवादिस्वरूप सम्यग् जानामि, तथा केनापि पृष्टः सन् तस्मै सम्यगवबोधयितु समर्थोऽस्मीति विचारणया प्रज्ञामद परिहरेत्यर्थः । विचार नहीं करना चाहिये कि मै कुछ नहीं जानता ह-मूर्ख हू जहाँ तहा मेरा पराभव होता है । इस विचार से आत्मा में परिताप होता है, इस प्रकार विचार नहीं करना यह प्रज्ञापरीपह है। अथवा श्रुतज्ञान की विशिष्टता आत्मा मे होने पर उस समय उस मुनि को उसका मद नही करना चाहिये कि-मै विशिष्टज्ञानसपन्न है, प्रत्येक व्यक्ति मेरे पास अपनी २ जिज्ञासा का समाधान करने के लिये आते हैं । प्रत्येक आत्मा को मुझ से कितना लाभ होता रहता है । इस प्रकार का मद नहीं करना चाहिये । प्रज्ञा का मद करना इस लिये निषिद्ध है कि यह जो ज्ञान प्राप्त हुआ है वह ज्ञानावरणीयकर्म के क्षयोपशम से प्राप्त हुआ है। इसका मै क्यो मद करूँ। इस प्रकार કે, હુ કાઈ જાણતો નથી, મૂર્ખ છું, જ્યાં ત્યાં મારે પરાભવ થાય છે આ વિચારથી આત્મામાં પરિતાપ થાય છે માટે આ પ્રકારને વિચાર ન કરવો તે પ્રજ્ઞાપરીષહ છે અથવા શ્રુતજ્ઞાનની વિશિષ્ટતા આત્મામાં થવાથી તે સમયે તે મુનિએ તેને મદન કરે જોઈએ કે હુ, વિશિષ્ટ જ્ઞાન સપન્ન છુ પ્રત્યેક વ્યક્તિ મારી પાસે પિતપોતાની જીજ્ઞાસાનું સમાધાન કરવા આવે છે. પ્રત્યેક આત્માને મારાથી કેટલો લાભ થાય છે? આ પ્રકારને મદ ન કરવું જોઈએ પ્રજ્ઞાને મદ કરવાને આ માટે નિષેધ છે કે, જે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું છે તે જ્ઞાના- વરણીય કર્મના પશમથી પ્રાપ્ત થયેલ છે અને હું કઈ રીતે મદ કરી ·५०५ उत्तरायवारले अस्य गाथाद्वयस्याय निष्कर्पः-प्रज्ञाया अपकर्षे 'नाह किंचिजानामि, मूर्योऽस्मि, यत्र तत्र पराजितो भवामि ' इत्येव परितापो न कर्तव्यः उत्कर्षे श्रुत मदो न कर्तव्यः । किन्तु कर्मविपाकोऽयमिति ज्ञात्वाऽऽत्मनः स्थिरीकरणेन द्विवि- घोऽपि प्रज्ञापरीपहः सोढन्यः । अत्र प्रज्ञापक दृष्टान्तः प्रदश्यते-- पुष्पदन्ताचार्यः शिष्यपरिखारेण सह चम्पानगर्या समामृतः। तेषु शिष्येषु भद्रमविनामकः शिष्योऽतीवमन्दमतिरासीत् । स आरश्यकसमापयनन्तर दश- वैकालिकमूत्राभ्यासार्थ प्रवृत्तः, परन्तु तदा तस्य प्रालज्ञानावरणीयान्तरायकों दयो जातस्तेनैकमप्यक्षर न स्मरति, ततोऽसौ चिन्तयति-अहमस्मि पूर्वधराचार्यस्य शिष्यः, आचार्यो वात्सल्येन मामध्यापयति, अन्ये मुनयश्चापि प्रेम्णा मामक्षरं आत्मा को अपने स्वभाव में स्थिर करते हुए प्रज्ञा के प्रकर्ष को सरन करना यह भी प्रज्ञापरीपह है । इस तरह प्रज्ञा के उत्कर्ष और अप- कर्प के भेद से यह परीपह दो प्रकार का हो जाता है। यह दोनों प्रकार का परीपह सहन करना मुनि के लिये आवश्यक है। प्रज्ञा के अपकर्ष मे दृष्टान्त-किसी समय पुष्पदन्ताचार्य शिष्य- परिवार के साथ चपानगरी में आये। इनकी इस शिष्यमडली में भद्रमति नाम का एक शिष्य अतीव मदमति था । एक दिन की बात है कि उसने आवश्यक की समाप्ति के बाद दशवकालिकसूत्र का अभ्यास करना प्रारभ किया । परन्तु उस समय उसके प्रबल ज्ञाना- वरणीयकर्म का उदय होने से एक भी अक्षर उसको याद नहीं होता। इसने विचार किया कि पूर्वधर आचार्य का मैं शिष्य हूँ वात्सल्यभाव શકુ ? આ પ્રકારે આત્માને પિતાના સ્વભાવમાં સ્થિર કરીને પ્રજ્ઞાનો પ્રક8 સહન કરવું તે પણ પ્રજ્ઞાપરીષહ છે, આવી રીતે પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ અને અય- કશના ભેદથી આ પરીષહ બે પ્રકારને બને છે આ બન્ને પ્રકારના પરીષહ સહન કરવા મુનિને માટે આવશ્યક છે પ્રજ્ઞાના અપકર્ષનું દાત- કેઈ એક સમયે પુષ્પદતાચાર્ય શિષ્યપરીવાર સાથે ચપાનગરીમા આવ્યા આ શિષ્ય મડળીમા ભદ્રમતિ નામને એક શિષ્ય ઘણું મદમતી હતે એક દિવસની વાત છે કે, તેણે આવશ્યકની સમાપ્તિ બાદ દશવૈકાલિક સૂત્રને અભ્યાસ કર્યો તે સમયે તેને પ્રબળ જ્ઞાનાવરણીય કમને ઉદય થવાથી એક પણ અક્ષર યાદ રહેતો નહી તેણે વિચાર કર્યો કે, હુ પૂવ ધર આચા થરને શિષ્ય છુ, વાત્સલ્યભાવથી તેઓ મને શાસ્ત્રાધ્યયન કરાવે છે કરે શરૂ પરંતુ ·- प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा० ४०-४१ प्रचापक भनुमतिमुनिदृष्टान्त बोधयति, तथापि मम तत् स्मृतिपथ नायाति, अत्र कश्चित् मुनिः सकृदेव श्रुत्वा धारयति, कश्चिद् द्विवार, कश्चित् त्रिवारम् । केनचित्-शत शत गाथा प्रत्यहमभ्यस्ताः, केनचित् द्वे द्वे शते । कश्चिदेक- पूर्वपरः, कश्चिद् द्विपूधरो यावच्चतुर्दशपूर्वधरः संजातः, परन्तु महानिष्ठुरोऽतीव निर्बुद्धिरहमस्मि, शतशोऽभ्यासे कृतेऽपि धारणा न भवति । मम पूर्वजन्मोपार्जित ज्ञानावरणीय कर्म, तथा ज्ञानान्तरायरूप कर्म तीव्रतया समत्युदयावस्था प्राप्तम् , से वे मुझे पढ़ाते हैं, अन्य मुनि भी मुझ पर विशेष अनुग्रह रखते हैं, वे भी समय २ पर मुझे पचवाते हैं तो भी मुझ को याद नहीं होता। हमारे में कोई तो मुनिराज ऐसे हैं जो एक बार भी सुनकर याद कर लेते हैं, कोई २ ऐसे हैं जिन्हें दो बार करने से याद हो जाता है।कोई २ ऐसे हैं जो तीन यार सुनकर विषय को अच्छी तरह याद कर- लेते हैं। कितने ऐसे हैं जो एक ही दिन मे सौ-सौ १००-१०० गाथाएँ याद कर लेते हैं। कोई २ ऐसे हैं जो दो सौ २००-दो सौ २०० गाथाएँ तक कठस्थ कर लेते हैं। कोई एक पूर्वधर हैं। कोई दो पूर्वधर है। कोई तीन, कोई चार, कोई पाच, कोई छह, कोई सात और कोई आठ आदि से लेकर चौदह पूर्वतक के पाठी हैं, किन्तु इन सब में एक मै ही ऐसा मन्दबुद्धि हु जिसको कुछ नहीं आता है । वुद्धिहीन यता हुआ हूँ। सौ बार याद करने पर भी धारणा होती ही नहीं है। क्या करूँ पूर्वोपार्जित ज्ञानावरणीयकर्म का ही इस समय तीव्र उदय પણ મારા ઉપર વિશેષ ભાવ રાખે છે અને ક્ષય સમય ઉપર તેઓ મને બતાવે છે, તે પણ મને યાદ રહેતું નથી અમારામાં કેટલાક મુનિરાજ એવા છે કે, તેઓ એકવાર સાભળીને તેને કઠસ્થ કરી લે છે, કઈ કઈ એવા છે કે, તેમને બે વખત કહેવાથી યાદ થઈ જાય છે, કોઈ કઈ ત્રણ વાર સાભ ન્સાથી વિષયને સારી રીતે યાદ કરી લે છે કેટલાક એવા પણ છે કે જે એક જ हिवसमा १००-१०० (स-सी) थामे या शछ ०.१२०० (બસ-બસ) ગાથાઓ કઠસ્થ કરી લે છે કેઈ કઈ પૂર્વધર છે, કે બે धिर छ, १४ अप, या, ३ पाय, , ७ सात, मा આદિથી લઈને ચૌદ પૂર્વ સુધીના પાડી છે આ બધા વચ્ચે હુ એકજ એ મદબુદ્ધિનો છું કે મને કાઈ પણ આવડતુ નથી હુ બુદ્વિહિન બને છુ સો વખત યાદ કરવા છતાયે ગ્રહણ કરી શકતો નથી શું કરું? પૂર્વોપાત જ્ઞાના વરણુય કમજ આ સમયે તીવ્ર ઉદયમાં આવેલ એને જ આ પ્રતાપ છે , ·५०४ उतराज्यवारले अस्य गाथाद्वयस्याय निष्कपा-मज्ञाया अपकर्षे 'नाह किचिज्जानानि, मूर्योऽस्मि, यत्र तत्र पराजितो भवामि ' इत्येव परितापो न कर्तव्यः उत्कर्षे शुक् मदो न कर्तव्यः । किन्तु कर्मविपाकोऽयमिति ज्ञात्वाऽऽत्मनः स्थिरीकरणेन विवि- धोऽपि मज्ञापरीपहः सोढव्यः । अत्र प्रज्ञापकर्पे दृष्टान्तः प्रदर्यते-- पुष्पदन्ताचार्यः शिष्यपरिवारेण सह चम्पानगर्या समपमृतः। तेषु शिष्येषु भद्रमतिनामकः शिष्योऽतीवमन्दमतिरासीत् । स आवश्यकसमारयनन्तर दश- वैकालिकमूनाभ्यासार्थ प्रत्तः, परन्तु तदा तस्य प्रालज्ञानावरणीयान्तरायकों- दयो जातस्ते नैकमप्यक्षर न स्मरति, ततोऽसौ चिन्तयति-अहमस्मि पूर्वधराचार्यस्य शिष्यः, आचार्यो वात्सल्येन मामध्यापयति, अन्ये मुनयश्चापि प्रेम्णा मामक्षरं आत्मा को अपने स्वभाव मे स्थिर करते हुए प्रज्ञा के प्रकर्ष को सरन करना यह भी प्रज्ञापरीपर है। इस तरह प्रज्ञा के उत्कर्ष और अप- कर्प के भेद से यह परीपह दो प्रकार का हो जाता है। यह दोनों प्रकार का परीपह सहन करना मुनि के लिये आवश्यक है। प्रज्ञा के अपकर्ष मे दृष्टान्त-किसी समय पुष्पदन्ताचार्य शिष्य- परिवार के साथ चपानगरी में आये । इनकी इस शिष्यमडली में भद्रमति नाम का एक शिष्य अतीव मदमति था । एक दिन की बात है कि उसने आवश्यक की समाप्ति के बाद दशवैकालिकसूत्र का अभ्यास करना प्रारभ किया । परन्तु उस समय उसके प्रबल ज्ञाना- वरणीयकर्म का उदय होने से एक भी अक्षर उसको याद नहीं होता। इसने विचार किया कि पूर्वधर आचार्य का मैं शिष्य हूँ वात्सत्यभाष શકુ ? આ પ્રકારે આત્માને પિતાના સ્વભાવમાં સ્થિર કરીને પ્રજ્ઞાને પ્રકાશ સહન કરવું તે પણ પ્રજ્ઞાપરીષહ છે, આવી રીતે પ્રજ્ઞાનો ઉત્કર્ષ અને અપ- કશના ભેદથી આ પરીષહ બે પ્રકારનો બને છે આ બન્ને પ્રકારના પરીષહ સહન કરવા મુનિને માટે આવશ્યક છે પ્રજ્ઞાના અપકર્ષનુ દષ્ટાત– કઈ એક સમયે પુષ્પદંતાચાર્ય શિષ્ય પરીવાર સાથે ચયાનગરીમાં આવ્યા આ શિષ્ય મડળીમાં ભદ્રમતિ નામને એક શિષ્ય ઘણું મદમતી હતે એક દિવસની વાત છે કે, તેણે આવશ્યકની સમાપ્તિ બાદ દશવૈકાલિક સૂત્રને અભ્યાસ કર શરૂ કર્યો પરંતુ તે સમયે તેને પ્રબળ જ્ઞાનાવરણીય કમને ઉદય થવાથી એક પણ અક્ષર યાદ રહેતે નહી તેણે વિચાર કર્યો કે, હું પૂવ ધર આચા ને શિષ્ય છું, વાત્સલ્યભાવથી તેઓ મને શાસ્ત્રાધ્યયન કરાવે છે બીજા મુનિઓ ·૧૦ -- प्रियदर्शिनी टीका अ०२ मा ४०-४१ प्रशासक कालकाचार्यरष्टान्त प्रज्ञामक दृष्टान्तः प्रदश्यते-- एकदा कालकाचार्यः प्रमादवतः स्वशिष्यानुजयिन्या विहाय यारानासनगरे स्वशिप्यस्य सागरचन्द्रमुनेः समीपे समागतः । सागरचन्द्रस्त सामान्यसाधुसुद्धया जानाति कालकाचार्योऽपि न किचित् परिचय ददाति । अथाऽन्यदा सागरचन्द्रमुनिनाऽऽगमनिर्णीततचनरूपव्याख्याने कृते सति लोकास्त प्रशसन्ति, तदा सागरचन्द्रमुनिः कालकाचार्यप्रति माह-मयाख्यान सकेगा, इस गाथा को तो याद करके ही छोडने का भाव है। इस प्रकार निश्चय करके प्रज्ञापकर्पकरूप परीपह को सहन करते हुए उस भद्रमुनि ने शुभाध्यवसायजन्य प्रशस्त ध्यान से क्षपकश्रेणी को अरो- हण कर केवलज्ञान को प्राप्त स्थिा। प्रज्ञा के प्रकप मे दृष्टान्त इस प्रकार है-एक समय कालकाचार्य प्रमादशील अपने शिष्योंको उज्जयिनी नगरीमें छोडकर घारावासनगर में स्वशिष्य सागरचद्रमुनि के पास आ गये। सागरचशिष्यने उनके साथ सामान्य साधुके जैसा ही व्यवहार किया, गुरु जैसा नहीं। कालका- चार्यने भी इस बात पर कुछ भी ध्यान नहीं दिया और अपना परिचय भी नहीं दिया। एक दिन की यात है कि जय सागरचद्रमुनि ने आगम- निर्णीत तत्वों के स्वरूप को समझाते हुए व्याख्यान दिया तो सुनकर लोगों को अपार आनद आया,-सबने प्रवचन की मुक्तकठ से प्रशसा की। सागरचद्रमुनि ने अपरिचित गुरु के समीप आकर कहा-आपने યાદ કર્યો જ છુટકે, તે મને ભાવ છે આ પ્રકારને નિશ્ચય કરીને પ્રજ્ઞાબ- પકપરીવહન સહન કરતા કરતા તે ભદ્રમુનિએ શુભ અધ્યવસાય જન્ય પ્રશસ્ત ધ્યાનથી ક્ષપકશ્રેણી ઉપર ચડી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું પ્રજ્ઞાના પ્રકાશમાં દાત આ પ્રકારનું છે- એક સમય કાલકાચાર્ય પ્રમાદશિલ પિતાના શિષ્યને ઉજનિ નગરીમા મૂકીને ધારાવાસ નગરમાં સ્વશિષ્ય માગરચંદ્ર મુનિની પાસે આવ્યા સાગરચંદ્ર શિષ્ય તેમની સાથે સામાન્ય સાધુ જેવો વહેવાર કર્યો, ગુરુ શિષ્ય જે નહીં કાલકાચાર્યે આ વાત ઉપર કોઈ ધ્યાન ન આપ્યું, અને પિતાને પરિચય પy ન આપે એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે સાગરચંદ્ર મુનિએ આગમ નિર્ણત તોના સ્વરૂપને સમજાવવાનું વ્યાખ્યાન આપ્યું તે સાંભળીને લોકોને અપાર આનદ વ સઘળાએ પ્રવચનની મુકતકંઠે પ્રસંશા કરી સાગરચંદ્ર મુનિએ અપરિચિત ગુરુની સમીપ આવીને કહ્યુ આપે આજ મારે તાત્વિક પ્રવચન ·. ५०६ उचराग्ययन तस्मान्मया मझाया असद्भावरूपोऽय परीपहः सोढन्यः, न तु कस्मिश्रित या देतो वा करणीयः, एव विचिन्त्य प्रत्यह पठति, पुनः पुनरभ्यस्यति च, पर तु धारणा न भवति, 'धम्मो मगलमुफिट इति गाथा द्वादशवर्षाणि अभ्यस्ता, परंतु तस्या एकस्या अपि गाथायाः स्मृतिस्तस्य नाभूत , अभ्यामकाले धारितेव सा तस्य भवति, पर त्वल्पकाल एर पुनस्ता विस्मरति । तदाऽसौ पुनरध्यवस्पति- पुनरपि द्वादशवाणि काळमभ्यासार्थ यापयिष्यामि, येन केनापि मकारेण गाया- मेता कण्ठस्थीकरिष्याम्येव । इत्येव निचित्य प्रज्ञापपपरीपह सहमानः शुमा- ध्यवसायेन प्रशस्तध्यानेन क्षपकणिमारुह्य स भद्रमुनिः केवलज्ञान प्राप्तवान् । हो रहा है, उन्ही का यह काम है, अतः प्रज्ञा का असद्भावरूप यह परीपह मुझे शाति के साथ सहन करना चाहिये, इसी में मेरा कल्याण है, किसी के साथ इर्पा या देप करने से कोई लाभ नहीं । इस प्रकार भद्रमति मुनि घार २ विचार करता और अपने पूर्वोपार्जितकों की निन्दा करता था, परन्तु उसने अपना पढ़ना और याद करना बद नहीं किया । अकेले "धम्मो मगलमुकि?" इस गाथा को ही उसने लगा- तार बारह वर्पतक याद किया-रटा, पर तो भी उस को यह गाथा याद नहीं हुई । जिस समय यह याद करने बैठता उस समय तो यह याद हो जाती पर ज्यो ही यह याद करना चद कर देता अथवा क्रिया करने में उपयोग लगाता तो शीघ्र ही उस गाथा को भूल जाता था। यह फिर भी उसको याद करना और पढ़ना नहीं छोड़ता और विचार करता कि यदि यह गाथा इन बारह १२ वर्षों मे कठस्थ नही हुई तो अब आगे के १२ वर्षों में कठस्थ हो जायेगी, क्या चिंता जैसे भी हो આથી પ્રજ્ઞાને આ અસદુભાવરૂપ પરીષહ મારે શાતિથી સહન કરવું જોઈએ તેમાં જ મારૂ કલ્યાણ છે કેઈની સામે ઈ અથવા કેપ કરવાથી કે લાભ નથી આ પ્રકારે ભદ્રમતિ મુનિ વારવાર વિચાર કરતા અને પિતાના પૂર્વે પાજીત કર્મોની નિદા કરતા પણ પોતાના પડન-પાઠન આદિને તેણે બધ ન કર્યો "धम्मो मङ्गलमुक्किट" मे मे गायाने मात मार वर्ष सुधी या ४ी गाय છતા પણ તેને એ ગાથા યાદન થઈ જે સમય તે યાદ કરવા બેસતા તે તે વખતે યાદ રહી જતી પણ એ પછી યાદ કરવાનું બંધ કરી ક્રિયામાં ગુથાતા તે ગાથા ભૂલાઈ જતી છતા પણ તે એને યાદ કરવાનું છોડતા નહી અને વિચાર કરતા કે, આ ખારવર્ષમા યાદ ન થઈ તે આવતા બારવર્ષમાં જરૂર યાદ થઈ જશે ચિતા શા માટે કરવી જોઈએ જે રીતે બનશે તે રીતે ૫ ગાથાને ·. मियदर्शिनी टोका अ०२ गा ४१-५२ प्रशासक कालफाचार्यदृष्टान्त ५०१ सहितः कालकाचार्य आगच्छति इति बुद्धया सागरचन्द्रमुनिस्तनागच्छता कालका- चार्यशिष्याणा समुखे समागतः। स तत्र परितो विलोक्याचार्यमदृष्ट्वा, तान समागतान् मुनीन् पृच्छति-मो मुनयः ! क्व वर्तन्ते पूज्यचरणाः, सागरचन्द्रमुने. रेतद्वचन निशम्य हताशाः सर्वे मुनयः साश्रुनेत्राः सगद्गद प्रोक्तवन्तः-हतभाग्या- नस्मान् परित्यज्य गुरुचरणाः क्व गता इति यय न विद्यः, भवता ज्ञायते किम् । सागरचन्द्रमुनिनोक्तम्-त न विद्या वयम् , किं तु एकः कोऽपि वृद्धः समति वर्तते उपाश्रये । ततः सर्वे गुरुभक्त्युद्रेकात् तद्विरहखिन्ना उपाश्रये आगताः । सागरमुनि- नाऽङ्गुल्या निर्देशेन प्रदर्श्य कथितम्-अयमागन्तुको महानुभावः। शिष्यास्तदैव चल दिये। सागरचद्रमुनि को जब पता चला कि सशिष्य गुरु महा- राज कालकाचार्य विहार करते हुए यहा आरहे है तो वे उनका स्वागत करने के लिये सामने गये। वहां उन मुनियों में गुरु महाराज को नहीं देखा तब उसने उन अपने गुरुभाईओं से पूछा कि-पूज्य गुरु महाराज तो दिखते नहीं हैं कहो वे इस समय कहा है। तेथे मुनियों ने सांगरचद्रमुनि के वचन सुनकर हताश एवं आसू डालतें हुए गद्द कठ से बोले हतभाग्य हमलोगो को छोड़कर गुरुं महाजि कहां चले गये हैं यह हम नहीं जानते हैं। कहो आप को मालूम है क्या' सागरचद्रमुनि ने कहा उन्हें तो हम जानते नहीं हैं किन्तु एक कोई वृद्ध महात्मा इस समय उपाश्रय में अवश्य ठहरे हुए हैं। सागरचद्रमुनि की इस बात को सुनकर समस्त शिष्य जो गुरु महा- राज के विरह से खेदखिन्न बने हुए थे गुरुभक्ति के उद्रेक से प्रेरित होकर उपाश्रय मे पहुँचे। सागरचद्रमुनि ने अगुली के इशारे से કરવા લાગ્યા સાગરચક મુનિને એ ખબર મળ્યા કે, ગુરુમહારાજ કાલકાચાર્ય શિષ્ય સાથે વિહાર કરતા કરતા અહીં પધારે છે ત્યારે તે તેમનું સ્વાગત કરવા સામે ગયા ત્યા એ મુનિઓમા ગુરુમહારાજને ન જોયા ત્યારે તેણે પિતાના એ ગુર્ભાઈઓને પૂછ્યું કે પૂજ્ય શ્રુમહારાજ તે દેખાતા નથી કહે, તે આ સમયે કથા છે ? સાગરચક મુનિના વચન સાભળતા તે શિષ્યો હતાશ બની ગયા અને આસુભરી આખે ગદ્ગદ્ કઠથી બોલ્યા, હતભાગી એમ બધાને છેડીને ગુરુમહારાજ કયા ચાલ્યા ગયા છે એ અમે જાણતા નથી કહે કહે આપને ખબર છે? સાગરચક્ર મુનિએ કહ્યું, એમને હું ઓળખતે નથી પરતુ એક વૃદ્ધ મહાત્મા આ વખતે ઉપાશ્રયમાં રોકાયેલા છે સાગરચંદ્રની આ વાત સાભળી સઘળા શિષ્ય જે ગુરુમહારાજના વિરહથી બેખિન્ન બનેલ હતા, તે સઘળા ગુરુભક્તિના ભાવથી પ્રેરિત બની ઉપાશ્રયમાં પહેચ્છા સાગર ·૧૦૮ हुआ। श्रुत भवद्भिः, कीदृशं तत् , ? तेनोक्तम्-शोभनम् , कालकाचार्येण सह वस्य - माभिस्य पादः प्रवृत्तः । सगिरचन्द्रमुनिस्तस्य तुल्यतया प्रत्युत्तर कर्तुमसमयों जात- स्ततोऽतीव चमत्कार समाप्तवान् । इतश्च कालकाचार्यस्य शिष्याः स्वगुरुपरित्यक्ताश्चतुर्विधसस्तिरस्कार प्राप्य, लज्जिताः सन्तः स्वगुरु गवेपयन्ति । ते ग्रामानुग्राम विहरन्तः कालकाचार्यवार्ता प्रतिग्राम मतिनगर प्रतिस्थलं पृच्छन्तः क्रमेण पारावासनगर समागताः। शिय- आज मेरा तात्त्विक प्रपंचर्न तो सुना है ? वह कैसा हुवा। कालका- चार्य ने कहा अच्छा हुवा, बातचीत के सिलसिले में ही गुरु शिष्य का तर्कशास्त्र पर परस्पर में वादविवाद छिड़ गया। सागरचानि को यह पता नहीं था कि ये मेरे गुरु महाराज कालकाचार्य हैं। सागरचर मुनि कालकाचार्य को तर्कणाओ का प्रत्युत्तर नहीं दे सका अतः वह कालकाचार्य के अगाध ज्ञान से विशेष प्रभावित उधर से जब अपने शिष्यों को उज्जयिनी मे छोड़कर कालकाचार्य आगये तो उन शिष्यों का वहाँ के चतुर्विधसघने बडा ही तिरस्कार किया। वे सबके सब लजित होने लगें । संवने विचार किया कि गुरु महाराज का पता लेंगाना चाहिये कि वे कहाँ पधारे हैं। विचार निश्चित कर सवेने वहां से गुरु महाराज की गवेपणा करने के लिये विहार कर दिया। ग्रामानुग्राम विचरते हुए उन्हों में प्रत्येक जगह में, प्रत्येक ग्राम में प्रत्येक शहर में कालकाचार्य का पता लगाया तथा उनकी खबर भी पूरी । पूछतेर ये सब के संबं धारावास नगर की और સાર્ધન્યુ ? તે કેમ હતું? કાલાચાર્યે કહ્યું, સારૂ હેતુ વાતચીતની ચર્ચામા જે ગુરુ શિષ્યને તકશાસ્ત્ર ઉપર પરપેરમ વાદવિવાદ થયે સાગરચંદ્ર મુનિને એ ખ્યાલ ન હતું કે આ મારા ગુરુમહારાજ કાલકાચાર્યું છે સાગરચંદ્ર મુનિ કાલકાચાર્યની તર્ક ધારાઓનો પ્રત્યુત્તર આપી શકયા નહી આથી તે કાલકા- ચાઈના અગાધ જ્ઞનથી ખૂબ પ્રભાવિત બની ગયા આ તરફ ઉજજેનીમાં રહેલા તે શિષ્યોને ત્યાના ચતુર્વિધ સથે ઘણે તિરસ્કાર કર્યો તે સઘળા આથી ખૂબજ શરમાયા અને બધાએ મળી એ વિચાર કર્યો કે, ગુરુમહારાજને પત્તો મેળવો જોઈએ કે તેઓ કયા વિચરે છે વિચાર નકકી કરી એ શિષ્યએ ગુરુમહારાજની તપાસ માટે વિહાર કર્યો ગ્રામ નુગ્રામ વિચરણ કરતા તેમણે પ્રત્યેક જગ્યાએ, પ્રત્યેક ગામમા, પ્રત્યેક શહેરમા, કાલકાચાર્ય મહારાજની પૃચ્છા કરી અને તેમની ખબર પૂછી પૂછતા પૂછલા ખબર મળી જતા તે સઘળા ધારાવાસ નગર Adre ।

·, प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ५२-४३ अज्ञानपरीपहजय 'निरहग' इत्यादि। निरर्थरम् व्यर्थम् मि=अह मैथुनात्=कामसुखा पिरता निवृत्तः। प्राणातिपा- वादिविरमण विहाय यन्मैथुनमात्रोपादान तत्तस्य दुस्त्यजत्लयोधनार्थम् । दुस्त्यन- मैथुनात् प्रतिनिवर्तनेनाह दुष्कर कार्य व्यर्थमेर कृपानिति भावः। तथा-निरर्थक सुसहतः = इन्द्रियनोइन्द्रियव्यापारनिरोपेन मुष्टुसवरयुक्तः । योऽह कल्याण शुभ, पापकम्-अशुभ, धर्म-वस्तुसमारं साक्षात्-परिस्फुट यया स्यात् तथा, ना. भिजानामि-अवध्यादिज्ञानाभावेन प्रत्यक्षतया सर्वथा न जानामीत्यर्थः । इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् । 'इइ भिक्खू न चिंतए' इत्युत्तरगाथा(४४)स्थेन सह सम्बन्धः । मतिश्रुतरूप परोक्षज्ञान को आश्रित कर प्रज्ञापरीपद का सूत्रकारने यह वर्णन किया है । अव अवधि आदि रूप जो प्रत्यक्ष ज्ञान हैं उनके अभावरूप इफीसवा अज्ञानपरीपह का वर्णन किया जाता है- 'निरङ्कगमि' इत्यादि। अन्वयार्थ-(निरद्वगमि मेहुणाओ विरओ- निरर्थकमह मैथुनात् विरतः ) व्यर्थ ही मैं कामसुख से विरक्त हुआ है। (सुसवुडो-सुस- वृतः) व्यर्थ ही मैंने इन्द्रियो एव मन को अपने अभिलपित विपयो से हटाकर सुसवृत किया है। (जो-यः) जो मै अभीतक भी (कल्लाण पावग धम्म सक्ख नाभिजाणामि-कल्याण पापक धम्मै साक्षात् नाभिजानामि) शुभ तथा अशुभ वस्तुस्वभावरूप धर्म को अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञानों के अभाव में साक्षात्-स्पष्टरूप से नहीं जानता है । इस प्रकार भिक्षु विचार न करे । " इइ भिक्खु न चितए" यह आगे गाया चौवालीस ४४वी में कहा गया वाक्य यां योजित कर लेना चाहिये। મતિકૃત રૂપ પક્ષજ્ઞાનને આશ્રિત કરી પ્રજ્ઞાપરીષહનું સૂત્રકારે આ વર્ણન કરેલ છે હવે અવધિ આદિરૂપ જે પ્રત્યક્ષજ્ઞાન છે તેના અભાવરૂપ सवीसभा मज्ञानपरीषनु पर्थन ४२पामा आवे छे–'निरहगमि' त्या अन्याय-निरहगमि मेहुणाओ विरओ-निरर्थकमह मैथुनात् विरत आभसुमने छोडी हुन वि२४त मन्या छु सुसवुडो-सुसवृत धन्द्रियो मन भनने तना અભિલધિત વિષયેથી હટાવીને મે વ્યર્થે સુસ વૃત કરેલ છે, જે આજ સુધી પણ हु कल्लाण पावग धम्म सक्न नोभिजाणामि-कल्याण पापक धम्म साक्षात् नाभि- નાનામિ શુભ તથા અશુભ વસ્તુ સવભાવરૂપ ધર્મને અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનના અભાવથી સાક્ષાત્ સ્પષ્ટરૂપથી જાણતું નથી. આ પ્રકારને વિચાર ભિક્ષુ ન रे इइ भिक्खू न चिंतए मा मा मतापामा मा ४४ भी गायानु ·" " ५१० चराध्ययनस इष्टतुष्टाः ससभ्रम हर्पवशविसर्पवृदयाः, 'इमे एप मम गुरवः' इति वन्दितवन्तः । सागरचन्द्रमुनिस्तदा कालकाचार्य परिचिते पश्चात्ताप कुर्वन् पदति-भगवन् ! मया श्रुतनिधीना तत्रभरता भवतामाशावना कृता, क्षमस्व । कालकाचार्येणोक्तम्-हे वत्स ! श्रुतमदो न कर्तव्यः । एवमन्यैरपि कालका- चार्यवत् प्रशामकर्मे मदारणेन प्रज्ञापरीपदः सोढव्यः ॥४१॥ मतिश्रुतरूपपरोक्षज्ञानमाश्रित्य प्रज्ञापरीपहो पर्गितः । अदानीमवच्यादिरूप प्रत्यक्षज्ञानमाश्रित्य तदभावरूप एकविंशतितमोऽज्ञानपरीपहः प्रोच्यते-- मूलम्-निरहगं मि' विरओ, मेहुणाओ सुसवुडो । जो सक्ख नाभिजाणीमि, धम्म कल्लाण पावग ॥४२॥ छाया-निरर्थकम् अह विरतः, मैथुनाद सुसटतः । यः साक्षात् नाभिजानामि, धर्म कल्याणं पापकम् ॥ ४२ ॥ यतलाकर कहा कि देखो ये है वे आगन्तुक महानुभाव । वे शिष्य सब के सब उसी समय अपार हर्प से उत्फुल्लहृदय रोकर हृष्ट तुष्ट होते हुए बडे ही आदर से " यही है हमारे गुरु महाराज" कह कर उनके चरणों मे गिर कर वदना करने लगे। सागरचद्रमुनि उस समय कालकाचार्य के परिचित होने पर पश्चात्ताप करता हुआ उनसे योला भगवन् । श्रुतनिधि पूज्य आपकी मेरे द्वारा आशातना हुई है, अतः मैं उसकी क्षमा चाहता हूँ, आप क्षमा करे । कालकाचार्य ने कहा वत्स! श्रुतज्ञान का मद नही करना चाहिये । इस कथा से यही शिक्षा मिलती है कि कालकाचार्य की तरह प्रज्ञा के प्रकर्ष में मद नहीं करने से प्रज्ञापरीपह का जय होता है ।। ४१॥ ચક્ર મુનિએ આગળીના ઈસારાથી બતાવીને કહ્યું કે, જુઓ આ છે તે આવેલા મહાનુભાવ! આથી તે સઘળા શિષ્ય તે સમયે અપાર હર્ષથી પ્રકુટિલત બની ખુશી થતા થતા ખૂબજ આદરથી “આ જ છે અમારા ગુરુમહારાજ” કહીને તેમના ચરણમાં પડીને વદન કરવા લાગ્યા સાગરચંદ્રમુનિ એ સમયે કાલકા ચાર્યના પરિચયથી પશ્ચાત્તાપ કરતા કરતા તેમને કહેવા લાગ્યા, ભગવતી કૃતનિધિ પૂજ્ય મારાથી આપની અશાતના થઈ છે આથી હું તેની ક્ષમા ચાહું છું આપ મને ક્ષમા કરો કાલકાચાયે કહ્યું, વત્સ! શ્રુતજ્ઞાનને મદન કર જોઈએ આ કથાથી એ જાણવાનું મળે છે કે, કાલકાચાર્યની માફક પ્રજ્ઞાના પ્રકમ મદ નહી કરવાથી પ્રજ્ઞાપરીષહને જય થાય -૧પ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ४३ अमानपरीपहजय टीका--'तयोवहाणमादाय' इत्यादि । तपायामध्यचन्द्रप्रतिमा-पत्रमध्यचन्द्रप्रतिमादिकम् , उपधान-साभिग्रह तपः आदाय-सीकृत्य चरित्वेत्यर्थः, अभिग्रहरिशेपरूपा मासिपथादिका, प्रतिपद्यमा- नस्य-मतिपन्नस्य अङ्गीकृतपतः, एवमपि-विशिष्टचर्ययाऽपि, विहरता-निष्पतिन- न्ध विचरतः, मे=मम, उग्र-छादयतीति उद्म-दानावरणीयादिक कर्म, न निवर्तते नापगच्छति, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् , इत्युत्तरगावास्येन सह सम्बन्धः । अय भाषा-अह यवमध्यचन्द्रप्रतिमादिक तपः करामि, तथा साभिग्रह तपः किंच-'तपोवदाणमादाय' इत्यादि । अन्वयार्थ-(तयोवराणमादाय-तपउपधाम् आदाय) यवमध्य चन्द्रप्रतिमा, वज्रमध्यचन्द्रप्रतिमा आदिक तप को तथा साभिग्रह तप रूप उपधान को स्वीकार कर के, तथा उनका आचरण करके (पडिम- पडिवज्जओ-प्रतिमा प्रतिपद्यमानस्य) अभिग्र विशेषरूप मासिक्या दिक प्रतिमा को अगीकार करने वाले (मे-मम) मेरा जो कि (एव पि विहरओ-एवमपि विहरतः) इस प्रकार की विशिष्टचर्या से मुक्ति के मार्ग मे विचरण कर रहा हू (उउम-छद्म) ज्ञानावरणीयादिक कर्मों का आवरण तो भी (न नियइ-न निवर्तते) निवर्तित नही होता है । इस प्रकार भिक्षु विचार नही करे। ये दो ४२-४३ गाथाएँ अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञान की प्राप्ति के विषय में कही गई है। तात्पर्य यह है कि मैं यवमध्यचन्द्रप्रतिमा आदिक तप करता हूँ यि-तवोवहाणमादाय' त्या अन्वयार्थ-गोवहाणमादाय'-तपउपधान आदाय यपमध्यय प्रतिभा –વજમધ્યચન્દ્ર પ્રતિમા આદિ તપને તથા સાહિતરૂપ ઉપધાનને સ્વીકાર કરી तथा मायर ४० पडिम पडिवग्जओ-प्रतिमा प्रतिपद्यमानस्य अनिय विशेष३५ भासिध्या प्रतिभान मी४२ ४२पावामा मे-मम -एव पि विहरओ- एवमपि विहरत ॥ ४२नी विशिष्ट याथी भुतिन भागमा वियर ४३॥ २वी छ छउम-छम छा जानापणीया िभानु आ१२६ न नियट्टइ-न निवर्तते દૂર થતું નથી આ પ્રકારને વિચાર ભિક્ષુ ન કરે બેતાલીસ અને તેતાલીસ આ બે ગાથાઓ અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની અપ્રાપ્તિના વિષયમાં કહેવામાં આવેલ છે તાત્પર્ય એ છે કે- હુ યવમધ્ય ચદ્રપ્રતિમા આદિક તપ કરૂ છુ તથા ·उत्तराध्ययनमा अय भाः मया रथा मैथुनविरमण फवम् , पृथैव चेन्द्रियाणि विनितानि पदह शुभमशुभ वा वस्तुस्वभाव प्रत्यक्षरूपेण नामिनानामीत्य चिन्तनेन सनिर्वि- पाद न कुर्यात् । 'मि' इत्यार्यत्वात् प्रयमा द्वितीया ॥ ४२ ॥ किञ्च- मूलम् तवोवहाणमादाय, पडि पडिवजेओ। एंव पि विहर्रओ में, छउँम ने नियइ ॥ १३॥ छाया-न्तपउपधानमादाय, मतिमा प्रतिपयमानस्य । एवमपि विहरतो मे, छद्म न निवर्तते ॥ ४३ ॥ इस गाथा मे एक मैथुन मात्र का ही ग्रहण इसलिये किया है कि अहिंसा आदि सब की अपेक्षा यह दुस्त्यज होता है इसलिये मुनि विचारता है कि ऐसे दुष्कर त्याग करने पर भी मुझे कुछ लाभ नहीं सुआ। भावार्थ-इसका भाव यह है कि अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञानों की प्राप्ति के अभाव में भिक्षु को अपनी आत्मा के लिये इस प्रकार विचार से विषादित नही करना चाहिये कि-मुझे ब्रह्मचर्य का पतन नया तपश्चर्या करते २ बहुत काल हो चुका है अभी तक भी मुझे वस्तु का वास्तविक शुभाशुभ स्वभाव स्पष्ट रीति से बतलाने झाले प्रत्यक्ष ज्ञानो में से एक भी किसी ज्ञान की प्राप्ति नही हुई है। यह दीक्षा ब्रह्मचर्यव्रत और तपश्चर्या आदि मैने व्यर्थ धारण किये । इसकी अपेक्षा तो ससारदशा में ही आनन्द या ॥४२॥ વાય અહિ છત કરી લેવું જોઈએ એ ગાથામાં એક મૈથુન માત્રનું એટલા માટે ગ્રહણ કરવામા આવેલ છે કે, અહિંસા આદિ બધાની અપેક્ષા એ હસ્ય જ હોય છે આ માટે મુનિ વિચારતા હોય છે કે, આ દુષ્કર ન્યૂઝ કરવા છતા પણ મને કાઈ લાભ થયો નહી ભાવા–અને ભાવ એ છે કે, અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવમાં ભિક્ષુએ પોતાના આત્મા માટે આ પ્રકારને વિચાર કરી કદી વિવાદિત બનવું ન જોઈએ-કે, મને બ્રહ્મચર્યનું પાલન અને તપશ્ચર્યા કરતા કરતા ઘણે સમેય ગમે તેમ છતા પણ વસ્તુને વાસ્તવિક શુભાશુભ સ્વભાવ સ્પષ્ટ રીતે બતાવ નાર પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન માથી કોઈ એક પણ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થવા પામી શ્રી આ દિક્ષા, બ્રહ્મચર્યવ્રત અને તપશ્ચય વગેરે નકામા ધારણ કર્યા છે એની અપેક્ષા તો સસાર દશામાં જ આનદ હતો ! ૪૨ ·सव्व जाण, प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ४३ अज्ञानपरीपहजय मया नोपलब्धम् । तदनुपलब्धों च दुस्त्यजमैथुनात् प्रतिनिवर्तन मम व्यर्थम् । वथा निरर्थक नुसरत्तः = इन्द्रियनोइन्द्रियव्यापारनिरोधेन सुष्टुसवरयुक्तोऽभवम् , योऽहं कल्याण पापफ वा धर्म वस्तुस्वभावं, साक्षात्-परिस्फुट, नाभिजानामि अभि -सर्वथा निरवशेपविशेपपूर्वक न जानामि । अय भावः-" जे एग जाणइ, से जे सव्व जाणइ, से एग जाण इत्यागमवचनाच्छद्मस्थोऽह किमप्येकमपि वस्तुस्वरूप न तत्त्वतो जानामि, यदि साक्षात् समस्तभावस्वभावाव- भासफ केवलालोक न लब्धवान , तर्हि किमनेनाल्पेन मुकुलितवस्तुस्वरूपज्ञानेन, इत्येव विपाद न कुर्यादिति । तया-तपउपधानादिभिर्निर्जरातुभिरपि छद्मस्थावस्था न निवर्तते-निरवशेष न लीयते, किं तर्हि ममानेन क्रियाकलापेन ? इति विचिन्त्य मुनिर्विपाद न कुर्यात् । तथा इन्द्रिय नोइन्द्रिय का निग्रह भी किया है वे सब निरर्थक है। क्यों कि अभीतक मुझे शुभाशुभ वस्तु का सपूर्णरूप से ज्ञान कराने वाला केवलज्ञान तो प्राप्त रवा ही नही है । उसके न होने पर इस द्रव्य क्षेत्र काल एव भाव की मर्यादा को लेकर वस्तु के स्वरूप को प्रकट कराने वाले इन अवधिमनःपर्ययज्ञान से क्या लाभ है। इस प्रकार विचार कर साधु अपनी आत्मा को दुःखित नही करे। तथा-निर्जरा के कारण इन तप एव उपधान आदि के आचरण करने से मुझे लाभ ही क्या हुआ, क्यों कि अभीतक मेरी छद्मस्था- वस्था तो दूर नहीं हुई है। समस्त ज्ञानावरणीयकर्म नष्ट होकर जय तक केवलज्ञान प्राप्त नहीं होता तबतक छद्मस्थावस्था रहती है । अतः केवलज्ञान की प्राप्ति का अभावस्वरूप अज्ञानपरीपह साधु को जीतना चाहिये । तथा तप एव उपधान आदि जो निर्जरा के हेतु हैं उनसे मेरे નિગ્રહ પણ કર્યો છે તે બધુ નિરર્થક છે કેમકે હજી સુધી મને શુભાશુભ વસ્તુનું સંપૂર્ણ રૂપથી જ્ઞાન કરાવનાર કેવળજ્ઞાન તે પ્રાપ્ત થયું નથી તેને ન હેવાથી આ દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાળ અને ભાવની મર્યાદાને લઈને વસ્તુના સ્વરૂપને પ્રગટ કરાવનાર આ અવધિમન પર્યયજ્ઞાનથી શું લાભ છે ? આ પ્રકારને વિચાર કરી સાધુ પિતાના આત્માને દુખી ન કરે તથા–નિરાનુ કારણ આ તપ અને ઉપધાન આદિનુ આચરણ કરવાથી મને લાભ શું થશે? કેમકે, હજી સુધી મારી છ% અવસ્થા દૂર થઈ નથી જ્યા સુવી જ્ઞાનાવરણીય કર્મને નાશ થઈ કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યા સુધી છવાસ્થ અવસ્થા રહે છે આથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવ સ્વરૂપ અજ્ઞાનપરીષહ સાધુએ છત જોઈએ તથા તપ અને ઉપધાન આદિ જે નિર્જરાના હેતુ છે ·- ५१४ उत्तराध्ययनले करोमि, प्रतिमां समाचरामि, एस मोक्षमार्ग निचरामि, तथापि-अवधि-मनः पर्य- यरूप-प्रत्यक्षज्ञानवान् न भवामि' इति न चिन्तयेत् । इत्येवमज्ञानस्य सद्भावे विपादाकरणेनाज्ञानपरीपदः सोढव्य इति । यद्वा-इहापि तन्त्रन्यायेन गायायुग्मस्यार्थद्वय पोयम् । तत्र-अज्ञानसझाव पक्षमाश्रित्य व्यारयाऽभिहिता । अथ ज्ञानसदारपक्षमाश्रित्य व्यारया प्रदर्श्यते- ज्ञानसद्भावे-अवधिमनःपर्ययज्ञानसशावेऽपि केवलज्ञानाप्राप्ती भिक्षुरेव न चिन्तयेत्-यदह व्यर्थमेव मैथुनाद् विरता निवृत्तः। परमलक्ष्यकेवलज्ञानमद्यापि तथा अभिग्रह भी करता हूँ एव भिक्षुप्रतिमा का पालन भी करता है इस प्रकार में मोक्षमार्ग में ही विचरण कर रहा है तो भी मुझे अभीतक अवधिमनःपर्ययरूप प्रत्यक्ष ज्ञानकी प्राप्ति नहीं हुई है इस प्रकारसे साधुको विचार नही करना चाहिये। इस तरह अवधिमनःपर्ययरूप ज्ञानकी प्राप्ति के अभाव में विपाद नहीं करना इसी का नाम अज्ञानपरीपहका जीतना है। अथवा तन्त्रन्याय से भी इन दोनों गाथाओं का अर्थ जानना चाहिये । उस में अज्ञान के सद्भाव पक्ष को लेकर पहले व्याख्या की गई है अय ज्ञान के सद्भाव पक्ष को लेकर व्याख्या की जाती है, वह इस प्रकार है- अवधिमन.पर्ययज्ञान के सदभाव में केवलज्ञान की प्राप्ति न होने पर साधु इस प्रकार विचार नही करे कि-मैने जो मैथुन जैसे दुष्कर कार्यो का परित्याग किया है प्राणातिपातादिक का विरमण किया है અભિગ્રહ પણ કરૂ છુ આ પ્રકારથી હુ મોક્ષમાર્ગમાં જ વિચરણ કરી રહ્યો છું તે પણ મને હજી સુધી અવધિમન પર્યયરૂપ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ નથી આ પ્રકારને સાધુએ વિચાર ન કર જોઈએ આ રીતે અવધિમન પર્યયરૂપ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવમાં વિષાદ ન કરવો જોઈએ આનું જ નામ અજ્ઞાન પરીષહને જીત એ છે અથવાતત્ર ન્યાયથી પણ આ બને ગાથાઓના અર્થ જાણવા જોઈએ એમા અજ્ઞાનના સદભાવપક્ષને લઈ પહેલા વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે હવે જ્ઞાનના સદૂભાવ પક્ષને લઈ વ્યાખ્યા કરવામાં આવે છે, તે આ પ્રકારે છે અવધિમન પર્યયજ્ઞાનના સદૂભાવમાં કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ન થવાથી સાધુ આ પ્રકારને વિચાર ન કરે કે-મે મિથુન જેવા દુષ્કર કાર્યોને પરિત્યાગ કર્યો છે, પ્રાણાતિપાતાદિકનું વિરમણ કર્યું છે, તથા ઇન્દ્રિય ને (મન) ઇન્દ્રિયને . ema ·सव्व जाणह, प्रियदर्शिनी टोका भ० २ गा ४३ अज्ञानपरीपहजय मया नोपलन्धम् । तदनुपलब्धौ च दुस्त्यजमैथुनात् प्रतिनिवर्तन मम व्यर्थम् । तथा निरर्थक मुमवृत्तः = इन्द्रियनाइन्द्रियव्यापारनिरोधेन सुष्टुसवरयुक्तोऽभवम् , योऽहं कल्याण पापफ वा धर्म-वस्तुस्वभाव, साक्षात्=परिस्फुट, नाभिजानामि अभि -सर्वया निरवशेपविशेपपूर्वक न जानामि । अय भावः-" जे एग जाणइ, से जे सव्व जाणइ, से एग जाणइ इत्यागमपचनाच्छद्मस्थोऽह किमप्येकमपि वस्तुस्वरूप न तत्त्वतो जानामि, यदि साक्षात् समस्तभावस्वभाषाव- भासक केवलालोक न लब्धपान् , तर्हि किमनेनाल्पेन मुकुलितवस्तुस्वरूपज्ञानेन, इत्येव विपाद न कुर्यादिति । तया-तपउपधानादिभिनिर्जराहेतुभिरपि उद्मस्थावस्था न निवर्तते-निरवशेष नलीयते, किं तर्हि ममानेन क्रियाकलापेन ? इति विचिन्त्य मुनिर्विपाद न कुर्यात् । तथा इन्द्रिय नोइन्द्रिय का निग्रह भी किया है वे सब निरर्थक हैं। क्यों कि अभीतक मुझे शुभाशुभ वस्तु का सपूर्णरूप से ज्ञान कराने वाला केवलज्ञान तो प्राप्त हुवा ही नहीं है। उसके न होने पर इस द्रव्य क्षेत्र काल एच भाव की मर्यादा को लेकर वस्तु के स्वरूप को प्रकट कराने वाले इन अवधिमनःपर्ययज्ञान से क्या लाभ है । इस प्रकार विचार कर साधु अपनी आत्मा को दुःखित नहीं करे । तथा-निर्जरा के कारण इन तप एव उपधान आदि के आचरण करने से मुझे लाभ ही क्या हुआ, क्यों कि अभीतक मेरी छद्मस्था- वस्था तो दूर नहीं हुई है । समस्त ज्ञानावरणीयकर्म नष्ट होकर जय तक केवलज्ञान प्राप्त नहीं होता तवतक छद्मस्थावस्था रहती है । अतः केवलज्ञान की प्राप्ति का अभावस्वरूप अज्ञानपरीषह साधु को जीतना चाहिये । तथा तप एव उपधान आदि जो निर्जरा के हेतु हैं उनसे मेरे નિગ્રહ પણ કર્યો છે તે બધુ નિરર્થક છે કેમકે, હજી સુધી મને શુભાશુભ વરતનું પૂર્ણરૂપથી જ્ઞાન કરાવનાર કેવળજ્ઞાન તે પ્રાપ્ત થયું નથી તેના ન હેવાથી આ દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાળ અને ભાવની મર્યાદાને લઈને વસ્તુના સ્વરૂપને પ્રગટ કરાવનાર આ અવધિમન પયજ્ઞાનથી શું લાભ છે ? આ પ્રકારને વિચાર કરી સાધુ પિતાના આત્માને દુ ખી ન કરે તથા-નિજેરાનુ કારણ આ તપ અને ઉપધાન આદિનું આચરણ કરવાથી મને લાભ શુ થયો? કેમકે, હજી સુધી મારી છઘ અવસ્થા દૂર થઈ નથી જ્યા સવી જ્ઞાનાવરણીય કર્મને નાશ થઈ કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યા સુધી છદ્મસ્થ અવસ્થા રહે છે આથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવ સ્વરૂપ અજ્ઞાનપરીષહ સાધુએ જીતવે જોઈએ તથા તપ અને ઉપધાન આદિ જે નિર્જરાના હેતુ છે ·- ওবাঘ अत्राऽज्ञानसगावपक्षे दृष्टान्तः प्रदयते- एकदा चतुर्मानसम्पन्नो भद्रगुप्ताचार्यः शिग्यपरिकारेण सह प्रामानुग्राम बिह- रन् श्रावस्तीनगर्या तिन्दुकोद्याने समवसृतः। तत्र वसुमित्रनामकः श्रेष्ठी तस्य समीपे धर्म श्रुत्वा प्राजितः। ततः स एकादशाहान्यधीतगान् । स चानिसमा तपश्चरति, उग्र विहार करोति, उत्कृष्टाचार पालयति, यतनया चरवि, यतनया तिष्ठति, यतनया उपविशति यतनया शेते, यतनया भुङ्क्ते, यतनया भाषते । तन सुवीरनामको नृपतिर्भद्रगुप्ताचार्यस्य सनिधावागत्य त वन्दित्वा पर्युपास्ते । ज्ञानावरणीयादिक कर्म सर्वथा नष्ट नही हुवे हैं तो इस क्रियाकलाप से मुझे क्या लाभ हुचा ? ऐसा विचार कर साधु विषाद नहीं करे । अज्ञान के सद्भाव पक्ष में दृष्टान्त-एक समय चतुर्ज्ञानसपन्न भद्रगुप्त आचार्य शिष्यपरीवार के साथ ग्रामानुग्राम विचरते हुए श्रावस्ता नगरी मे तिन्दुक उद्यान में आये। वहा वसुमित्र नाम के एक सेठ ने उनसे धर्मकथा सुनकर दीक्षा धारण की । ग्यारह अगों को पढ़कर उन्हो ने अच्छी तरह ज्ञान प्राप्त किया । सदा उग्र तपस्या करना, उग्र विहार करना, उत्कृष्ट आचार का पालन करना, यतना से उठना, यतनासे बैठना, यतनासे सोना, यतना से आहार करना और यतना से बोलना, चलना, इस तरह प्रत्येक क्रिया, इनकी यतना से होने लगी। श्रावस्ती नगरी का राजा कि जिनका नाम सुवीर था प्रतिदिन भद्रगुप्त आचार्य के पास वदना एव पर्युपासना करने के लिये आते थे। તેનાથી મારા જ્ઞાનાવરણીયાદિક કર્મ સર્વથા નાશ પામેલ નથી તે આ ક્રિયા કરવાથી મને શું લાભ થયો? એવો વિચાર કરી સાધુ વિષાદ ન કરે અજ્ઞાનના સદૂભાવ પક્ષમાં દેછાત– એક સમય ચતુર્ણાનસ પન્ન ભદ્રગુપ્ત આચાર્ય શિષ્ય પરિવારની સાથે રામાનુગ્રામ વિચરતા શ્રાવસ્તી નગરીના તિક ઉદ્યાનમાં આવ્યા ત્યા વસુમિત્ર નામના એક શેઠે તેમને ધર્મ ઉપદેશ સાભળી દીક્ષા ધારણ કરી અગીઆર અને ભણીને તેમણે સારી રીતે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું સદા ઉગ્ર તપસ્યા કરવી, ઉગ્રવિહાર કર, ઉત્કૃષ્ટ આચારનું પાલન કરવું, યતનાથી ઉઠવું, યતનાથી બેસવું, યતનાથી આહાર કરે, યતનાથી બેલવું, યાતનાથી ચાલવું, આ રીતે તેમની પ્રત્યેક કિયાઓ યતનાપૂર્વક થવા લાગી શ્રાવતી નગરીને રાજા કે જેનું નામ સુવીર હતુ તે દરરોજ ભદ્રગુપ્ત આચાર્યની પાસે વેદના અને પર્યું પાસના કરવા માટે આવતા હતા આચાર્ય .

·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ४३ अनसनावे वसुमिनमुनिदृष्टान्त ५१७ तदा भद्रगुप्तार्यस्तमनमीत्-राजन् ! बन्धमोक्षस्वरूप प्रष्टु समागतोऽसि किम् ? । राज्ञा मोक्तम्-भदन्त ! सस्य भवदीयमचनम् । ततोऽसौ भद्रगुप्ताचार्यश्चतुमिनिस्त वन्धमोक्षस्वरूपोपदेशेन परितोपयति स्म । तदा सुवीरनृपतिर्जातवैराग्यः सन् मत्रज्या गृहीतवान् । वदा वमुमिनमुनिर्भद्रगुप्ताचार्यस्याद्भुत चतुर्ज्ञानप्रभानमवलोक्य मनसि चिन्तयति-अहो ! आत्मनो पीयं महदद्भुतम्-यदन्तर्मुहूर्तमात्रेणैव ज्ञानावरणीया- आचार्य महाराज भी उन को धर्मदेशना देते थे। राजा के हृदय में एक दिन वध और मोक्ष के यथार्थ स्वरूप को जानने की जिज्ञासा हुई, वे शीघ्र ही आचार्य महाराज के पास आये और वदना एव पर्युपासना कर समीप बैठे । आचार्य महाराज ने उनसे कहा-कहो हे राजन् ! आज वध और मोक्ष का यथार्थ स्वरूप पूछने को आये हो क्या राजाने घडे विनय के साथ दोनों हाथ जोडकर कहा-हाँ भदन्त !। चार ज्ञान के धारी आचार्य महाराज ने राजा को वध और मोक्ष का यथार्थ स्वरूप अच्छी तरह समझाया। उपदेशमे स्पष्ट किये गये वध और मोक्ष के स्वरूप को सुनकर राजा को बडा ही आनद आया। राजा अपनी वैराग्य भावना से आचार्य महाराज के पास दीक्षा धारण करली । वसुमित्र मुनि जिनका नाम ससारी अवस्था में वसुमित्र सेठ था, उन्हों ने भद्रगुप्त आचार्य के चार ज्ञानों का प्रभाव देखकर मन में विचार किया-अहो ! आत्मा की शक्ति अचिन्त्य है, इसके बल से મહારાજ પણ તેમને ધર્મદેશના આપતા હતા રાજાના હૃદયમાં એક દિવસ બધ અને મોક્ષના યથાર્થ સ્વરૂપને જાણવાની જીજ્ઞાસા થઈ તે તુરત જ આચાર્યની પાસે આવ્યા અને વદના કરી સામે બેઠા આચાર્ય મહારાજે તેમને કહ્યું, કહે રાજન્ ! આજ બધ અને મોક્ષનું યથાર્થ સ્વરૂપ પુછવાને આવ્યા છે ને ? રાજાએ વિનય સાથે બને હાથ જોડીને કહ્યું, હા! ચાર જ્ઞાનના ધારક આચાર્ય મહારાજે રાજાને જ્ઞાન અને બધનું યથાર્થ સ્વરૂપ સારી રીતે સમજાવ્યું ઉપદેશમાં કહેવામાં આવેલ બધ અને મોક્ષના સ્વરૂપને સાભળીને રાજાને ઘણે આનદ થયે અને વૈરાગ્ય ભાવના જાગૃત થતા રાજાએ આચાર્ય મહા રાજ પાસે દીક્ષા અંગીકાર કરી વસુમિત્રમુનિ કે જેમનુ સ સારી અવસ્થામાં નામ વસુમિત્ર શેઠ હતું તેમણે ભદ્રગુપ્ત આચાર્યને ચાર જ્ઞાનને પ્રભાવ જોઈને મનમાં વિચાર કર્યો, અહે! આત્માની શક્તિ અચિંત્ય છે તેને બળથી આત્મા એક અતમુહૂર્તમાં જ જ્ઞાન- ·- ५८ उचराभ्ययनस्ट अष्टविधर्मरजोऽपनीय, अयमात्मा सर्वज्ञः सर्वदर्शी भाति । मया तु एकादशाङ्गा न्यधीतानि, एर निरतिचार तज्ञानमाराधितम् । निःशद्वित-निष्कासितादि मैदै- दर्शनाचारोऽप्याराधितः, समितिनप्तिभिः प्रशस्तयोगयुक्तो भूत्वा चारित्राचार समाराधितः, अग्लानतया द्वादविधरनशनादितपोभिस्तपनाचार. समाराधितः । एपु ज्ञानाचारादिषु चतुर्पु ज्ञानाचारः कालविनयादिभेदैरप्टविध', दर्शनाचारः खलु निम्शवित्त-निष्कासितादि भेदैरप्टविध , चारित्राचारः समिति-गुप्तिपालनात्मकोड विधः, तथाऽनशनादिद्वादशविधस्तपनाचारस्तेषु सर्वेषु पत्रिंशद्विषेष्वाचारेषु आत्मा एक अन्तर्मुहर्त में ही ज्ञानावरणीयादिक आठ प्रकार की कर्म रज को नष्ट कर सर्वज्ञ सर्वदर्शी हो जाता है । मने ग्यारह अग पढे हैं उनका खूब मनन किया है इस प्रकार निरतिचार शुतज्ञान की आरा- धना की है । निःशफित एव निःकाक्षित आदि भेदों से युक्त दर्शना चार का यथावत् पालन किया है। समिति गुप्तियों द्वारा प्रशस्त उप- योग युक्त होकर चारित्राचार का भी अच्छी तरह आराधन किया है। अग्लानभाव से अनशन आदि चारह प्रकार के तपों का अनुष्ठान करने से तप आचार को भी अच्छी तरह पाला है । इसी तरह काल विनयादिक के भेद से आठ प्रकार के ज्ञानाचार, निःशकित, नि.का- क्षित आदि भेद से आठ प्रकार के दर्शनाचार, समिति गुप्ति आदि के पालनस्वरूप आठ प्रकार के चारित्राचार, एव चोवीस तथा अन. शनादि बारह प्रकार का तप, इस प्रकार छत्तीस ३६ भेदवाले इस વરણીયાદિક આઠ પ્રકારની કમરજને નાશ કરી સર્વજ્ઞ સર્વદર્ષિ બની જાય છે મે અગીયારમાંગને અભ્યાસ કર્યો છે તેનું ખૂબ મનન કર્યું છે એ પ્રકારે નિરતિચાર શ્રુતજ્ઞાનની આરાધના કરેલ છે નિશકિત અને નિ કાક્ષિત આદિ ભેદેથી યુક્ત દર્શનાચારનુ યથાવત્ પાલન કર્યું છે સમિતિ ગુપ્તિઓ દ્વારા પ્રશસ્ત ઉપયુક્ત બનીને ચારીત્રાચારનુ પણ સારી રીતે આરાધન કર્યું છે અગ્લાનભાવથી અનશન આદી ૧૨ પ્રકારના તપનું અનુષ્ઠાન કરવાથી તપ આચારને પણ સારી રીતે પાળેલ છે એવી રીતે કાલ વિનયાદિકના ભેદથી આઠ પ્રકારના જ્ઞાનાચાર, નિશકિત, નિ કાલિત, આદિ ભેદથી આઠ પ્રકારને દર્શન ચાર, સમિતિગુપ્તિ આદિના પાલન સ્વરૂપ આઠ પ્રકારને ચારિત્ર આચાર અને ગ્રેવીસ તથા અનશન અદિ બાર પ્રકારનું તપ આ પ્રકારે છત્રીસ ભેદવાળા આ આચારને ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ४३ अमानसद्भावे घसुमित्रमुनिदृष्टान्त' अगोपितलवोर्येण, अर्थात्-परिपूर्णस्वशक्तिमयोगेण सोपयोग पराक्रमणेन वी- याचारोऽपि समागधित । एतानि पत्रिंशदाचाररूपोद्यानानि वीर्याचारवारिणा निरन्तरपरिसेचनेन इरितीकृतानि शुभभावनानिरीक्षणैः शोभया भरितीकृतानि तथाप्यद्यारधि मम ज्ञानापरणीय-कर्मणा क्षयाभागादवध्यादिरूप प्रत्यक्षज्ञान न जातम् , अतोऽहमपि पुनस्तथा यतिष्ये, यथा तन्ममावश्य भविष्यत्येव । तस्मा- दधुना पिपादाकरणेनाज्ञानपरीपह सहमानः पुनरपि वीर्याचार निरतिचार निरतिशय आचार को परिपूर्ण अपनी शक्ति के प्रयोग से उपयोगपूर्वक तल्लीन होकर पालन किया है। इसीका नाम वीर्याचार है। मैंने इन पाचों आचारों का सम्यक् रीति से पालन किया है। छत्तीसभेदविशिष्ट इस आचाररूप उद्यान को वीचाररूप निर्मल जल से मैंने निरन्तर सिंचित कर हरा-भरा रखा है। शुभ भावनाओं से इसे शोभित किया है। तो भी अभीतक ज्ञानावरणीयकमों के क्षय नहीं होने से मुझे अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञान की प्राप्ति नहीं हुई है, इसलिये मैं फिर इस प्रकार का यत्न करूँ कि जिससे मुझे इस प्रत्यक्ष ज्ञान की प्राप्ति अवश्य हो जाय । इस प्रकार सोचकर वसुमित्र मुनि ने पुनः यह विचार किया कि प्रत्यक्षज्ञान की प्राप्ति नहीं होने का मुझे इस समय कुछ भी विपाद नहीं करना चाहिये, क्यों कि विपाद करने से अज्ञान परीपह विजित नहीं होता है, अत' विपाद को नहीं लाकर अज्ञान परीपर सहन करना यह साधुमार्ग है, इसलिये वीर्याचार की પરિપૂર્ણ પોતાની શક્તિના પ્રગવી ઉપગપૂર્વક તલ્લીન બની પાલન કર્યું છે, તેનું નામ વયચાર છે કે આ પાચે આચારનુ સમ્પ રીતિથી પાલન કર્યું છે છત્રીસ ભેદ વિશિષ્ટ આ આચારરૂપ ઉદ્યાનને વીર્યાચાર રૂપ નિર્મળ જળથી મે નિર- તર સિચિત કરી હર્યું ભર્યું રાખ્યું છે શુભ ભાવનાઓથી તેને શોભિત કર્યું છે તે પણ હજી સુધી જ્ઞાનાવરણીયકર્મોને ક્ષય ન થવાથી મને અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થયેલ નથી આ માટે હું ફરી એ પ્રકારને યત્ન કરૂ કે, જેનાથી મને આ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અવશ્ય થઈ જાય આ પ્રકારથી વિચારીને વસુમિત્ર મુનિએ ફરીથી વિચાર કર્યો કે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ન થવાને મારે આ સમયે કોઈ પણ વિવાદ ન કરે જેઈએ કેમકે, વિવાદ કરવાથી અજ્ઞાનપરીષહને છતાતે નથી આથી વિવાદ ન લાવતા અજ્ઞાન પરીષહ સહન કરે એ સાધુમાર્ગ છે આ માટે વિચારની નિરતિચાર ·उत्तराभ्ययमसूत्रे सम्यगाराधयामि इत्येव विचिन्त्य प्रशस्तध्यानेन शुभाध्यासायेन आधि मनापर्ययं च सप्राप्य क्षपकश्रेणिमारुन केवली जातः। एपमन्यैरपि मुनिमिरतानपरीपहा सोटव्यः। अधाऽज्ञानाऽसद्भाव(ज्ञानसद्भाव)पक्षे दृष्टान्तः प्रदश्यते- उग्रविहारी चतुर्तानचतुर्दशपूर्वधारी जिनवचनानुगामी गौतमस्वामी शिष्य- परिवारेण सह ग्रामानुग्राम विहरन् भास्करसदज्ञानान्धकार विधसयन् स्याद्वाद- सिद्धान्त स्थापयन् क्षान्त्यादिधर्म प्रद्योतयन् चा कादिपाखण्डमत खण्डयन् विचरति स्म । एव विहरन् गौतमस्वामी चम्पानगर्या पूर्णभद्रोद्याने समवस्तः । निरतिचार सम्यक आराधना करते २ प्रत्यक्ष ज्ञानकी प्राप्ति मुझे हो जायगी। इस प्रकार विचार करके उसने प्रशस्तध्यान के हेतुभूत शुभ अध्यवसाय से अवधि एच मनःपर्यय ज्ञान को प्राप्त कर लिया, तथा क्षपकश्रेणी पर अरोहण कर केवलिपद को भी प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अज्ञानपरीपद सहन करना चाहिये। अज्ञान के असद्भाव (ज्ञान के सद्भाव) पक्षमें दृष्टान्त इस प्रकार है- उग्र विहार करने वाले, मति, श्रुत, अवधि एव मन पर्ययज्ञान के धारी, चौदह पूर्व के पाठी, एव जिनवचन के अनुसार चलने वाले गौतमस्वामी शिष्यपरिवार के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए, सूर्य के समान भव्यों के अज्ञानरूप अन्धकार को ध्वस्त करते हुए, स्यादादसिद्धान्त की विजयपताका फरकाते हुए, क्षान्ति आदि धर्मका उद्योत करते हुए एव भौतिकवादी चार्वाक आदि मत का निराकरण करते हुए विहार करते २ चपानगरी के पूर्णभद्र उद्यान मे पधारे । સમ્યક્ આરાધના કરતા કરતા પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ મને થઈ જશેઆ પ્રકારને વિ ચાર કરી તેણે પ્રશસ્ત ધ્યાનના હેતુભૂત શુભ અધ્યવસાયથી અવધિ અને મન પર્ય યજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું, તથા ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ થઈકેવળ પદને પણ પ્રાપ્ત કરી લીધુ આ પ્રકારે અન્ય મુનિઓએ પણ અજ્ઞાનપરીષહ છત જઈએ- જ્ઞાનના સદુભાવ પક્ષમાં છાત આ પ્રકારનું છે – ઉગ્ર વિહાર કરવાવાળા, મતિ, શ્રત, અવધિ અને મન પર્યયજ્ઞાનના ધારી, ચૌદ પૂર્વના પાઠી, અને જીનવચન અનુસાર ચાલવાવાળા ગૌતમસ્વામી શિષ્ય પરિવારની સાથે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા, સૂર્યની માફક ભવ્યના અજ્ઞાનરૂપ અધકારને દૂર કરતા સ્યાદ્વાદસિદ્ધાતની વિજયપતાકા ફરકાવતા, ક્ષાતિ આદિ ધમ ઉદ્યોત કરતા કરતા અને ભૌતિકવાદિ ચાર્વાક આદિ મતનુ નિરા કરણ કરતા કરતા, વિચરણ કરતા કરતા, ચ પાનગરીના પૂર્ણભદ્ર પધાર્યા स ·, . प्रियदर्शिनी टीफा ०२ गा० ४३ अशानाऽसद्भावे सोमभद्रदृष्टान्त ५२१ एकदा सोमभद्रनामा कविदधर्मानुयायी, अधर्मसेपी, अधर्मिष्ठः, अधर्मख्याति- रधर्मानुरागी, अधर्मप्रलोकी, अधर्मजीती, अधर्मप्रजनकः, अधर्मप्रचारकः, सकल शास्त्रदर्शी तत्त्वाविमर्शी मकाण्डकुतर्ककेसरी शास्त्रार्थ कर्तुं तत्र गौतमस्वामिसंनिधौ समागतः । तयोः गास्वार्थविषये विवादः प्रवृत्तः, परस्पर खण्डनमण्डनकरणे प्रवृत्तयोस्तयोरेकस्य यस्यापि जयः पराजयो वा नाभूत् । गौतमस्वामी शास्त्रार्थविपये जुद्धिप्रतिभावलेन नास्तिकमत निराकर्तुमुद्यतः, सोऽपि नास्तिकः स्वबुद्धिकौशलेन गौतमस्वामिनः स्पर्धया वाग्जाल वितन्वन् परिसदि तत्पदर्शितयुक्ति- एक दिन की बात है कि सोमभद्र नामका कोई एक विशिष्ट विद्वान् शास्त्रार्थ करने के लिये उनके पास आया। यह जैनधर्म से अतिरिक्त धर्म का अनुयायी था, अधर्मसेवी था, अधर्मिष्ट या, अधर्माख्यायी था, अधर्मानुरागी था, अधर्मप्रलोकी था, अधर्मजीवी था, अधर्मप्ररजक था, अधर्मप्रचारक या, सकलशास्त्रदर्शी होने पर भी तत्त्व-अविमी था, इसलिये प्रकाण्डकुतर्ककेसरी था। गौतमस्वामी एव सोमभद्र का परस्पर शास्त्रार्थ के विषय में विवाद प्रारम्भ हुवा । एक दूसरे के खडन मडन करने में प्रवृत्त हुए। इन दोनो में जब किसी का भी जय और पराजय नहीं हुआ तब गौतमस्वामी ने शास्त्रार्थ के विषय में अपनी प्रतिभा के बल पर नास्तिकमत का निराकरण करना प्रारभ कर दिया। सोमभद्र ने भी जो नास्तिकमत का पक्षपाती था जब अपने मत का खंडन होते देखा तो उसने सिर्फ अपनी बुद्धि की ही कुशलता से गौतमस्वामी की युक्तियों का स्पर्धा के वश सभा के એક દિવસની વાત છે કે, સમભદ્ર નામને કઈ એક વિશિષ્ટ વિદ્વાન શાસ્ત્રાર્થ કરવા માટે તેમની પાસે આવ્યા તે જૈનધર્મથી અતિરિત ધમને અનુયાયી હતે અધર્મસેવી હતું, અધર્મિષ્ટ હતું, અધર્માધ્યાયી હતું, અધ ર્માનુરાગી હતું, અધર્મપ્રલોકી હતું, અધર્મજીવી હતું, અધર્મ પર જક હતું, અધર્મ પ્રચારક હતું, સકળ શાસ્ત્ર દશ હોવા છતા પણ તત્વ-અવિમશી હતા આ માટે પ્રકાડકુતકેસરી હતે ગૌતમસ્વામી અને સોમભદ્રને પરસ્પર શાસ્ત્રાર્થના વિષયમાં વિવાદ શરૂ થયે એક બીજાનું ખડન મડન પ્રવત બન્યા આ બનેમાથી જ્યારે કેઈને પણ જય અને પરાજય ન થયે ત્યારે ગૌતમસ્વામીએ શાસ્ત્રાર્થના વિષયમાં પોતાની પ્રતિભાને બળ ઉપર નાસ્તિકમતનું નિરાકરણ કરવાનું શરૂ કરી દીધુ તેમભદ્ર કે જે નાસ્તિક મતને પક્ષપાતી હતી તેણે જ્યારે પિતાના મતનું ખંડન થતુ જોયુ તે તેણે ફકત પોતાની બુદ્ધિની કુશળતાથી સ્પર્ધાને વશ થઈ ગૌતમસ્વામીની યુકિતઓને કરવામાં ·५२० उत्तराध्ययमसूत्रे सम्यगाराधयामि इत्येव विचिन्त्य मशम्तध्यानेन शुभाध्यासायेन आधि मनापर्ययं च सप्राप्य सपकश्रेणिमारुह्य केली जातः। एपमन्यैरपि मुनिमिरज्ञानपरीपहः सोढव्यः। अथाऽज्ञानाऽसद्भाव(ज्ञानसद्भाव)पक्षे दृष्टान्तः प्रदश्यते- उपविहारी चतुनिचतुर्दशपूर्वधारी जिनवचनानुगामी गौतमस्वामी शिष्य- परिवारेण सह ग्रामानुग्राम हिरन् भास्करवदज्ञानान्धकार विधसयन् स्याद्वाद- सिद्धान्त स्थापयन् क्षान्त्यादिधर्म प्रद्योतयन् चार्वाकादिपाखण्डमत खण्डयन् विचरति स्म । एव हिरन् गौतमस्वामी चम्पानगर्या पूर्णभद्रोद्याने समवमृतः । निरतिचार सम्यक् आराधना करते २ प्रत्यक्ष ज्ञानकी प्राप्ति मुझे हो जायगी । इस प्रकार विचार करके उसने प्रशस्तध्यान के हेतुभूत शुभ अध्यवसाय से अवधि एव मनापर्यय ज्ञान को प्राप्त कर लिया, तथा क्षपकश्रेणी पर अरोहण कर केवलिपद को भी प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अज्ञानपरीपद सहन करना चाहिये । अज्ञान के असद्भाव (ज्ञान के सद्भाव) पक्षमें दृष्टान्त इस प्रकार है- उग्र विहार करने वाले, मति, श्रुत, अवधि एव मन पर्ययज्ञान के धारी, चौदह पूर्व के पाठी, एव जिनवचन के अनुसार चलने वाले गौतमस्वामी शिष्यपरिवार के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए, सूर्य के समान भव्यों के अज्ञानरूप अन्धकार को ध्वस्त करते हुए, स्याद्वादसिद्धान्त की विजयपताका फरकाते हुए, क्षान्ति आदि धर्मका उद्योत करते हुए एव भौतिकवादी चार्वाक आदि मत का निराकरण करते हुए विहार करते २ चपानगरी के पूर्णभद्र उद्यान मे पधारे । સમ્યક્ આરાધના કરતા કરતા પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ મને થઈ જશે આ પ્રકારને વિ ચાર કરી તેણે પ્રશસ્ત ધ્યાનના હેતુભૂત શુભ અધ્યવસાયથી અવધિ અને મન પર્ય યજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું, તથા ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ થઈકેવળ પદને પણ પ્રાપ્ત કરી લીધુ આ પ્રકારે અન્ય મુનિઓએ પણ અજ્ઞાનપરીષહ જીત ઇએ- જ્ઞાનના સંદુભાવ પક્ષમાં છાત આ પ્રકારનું છે – ઉગ્ર વિહાર કરવાવાળા, મતિ, શત, અવધિ અને મન પર્યયજ્ઞાનના ધારી, ચૌદ પૂર્વના પાઠી, અને જીનવચન અનુસાર ચાલવાવાળા ગૌતમસ્વામી શિષ્ય પરિવારની સાથે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા, સૂર્યની માફક ભવ્યેના અજ્ઞાનરૂપ અધકારને દૂર કરતા સ્યાદ્વાદસિદ્ધાતની વિજયપતાકા ફરકાવતા, ક્ષાતિ આદિ ધમને ઉઘાત કરતા કરતા અને ભૌતિકવાદિ ચાર્વાક આદિ મતનું નિરા કરણ કરતા કરતા, વિચરણ કરતા કરતા, ચપાનગરીના પૂર્ણભદ્ર ઉદ્યાનમા પધાર્યા ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ४३ अशानाऽसद्भावे सोमभद्रदृष्टान्त ५२३ स्तव हृदये जावो न वा तदाऽसौ नास्तिकस्तद्वचन सीकुर्वन् पदति-भदन्त ! भवान् सत्य वदति मम मनस्ययमेव विचारःप्रादुराप्तीत् । इत्युक्त्वाऽसौ गौतमस्वामिनः शिष्यो भूला दीक्षितो जातः । तेन शिष्येणान्यैश्च शिष्यपरिवार सह ग्रामानुग्राम विहरन् गौतमस्वामी राजगृहनगरे गुणशिछे चैत्ये भगवत श्रीवर्धमानस्वामिनः सनिधौ समागतः । भगान्त वन्दित्वा नमस्कृत्य गौतमस्वामी चतुनिगमकुर्वन् सविनय ब्रवीति-हे भगवन् ! अय भगवत्प्रभावादेव सन्मार्गे समायातः। ततो भगरता श्रीवर्धमानस्सामिना श्रमणनिर्ग्रन्थानाहूय कथितम्-भो ! मुनयः ! गौतम- भद्र से पूछा कि-कहो महानुभाव ! तुम्हारे मन में यह विचार उत्पन्न हुआ या नही ?। तर सोमभद्र ने गौतमस्वामी के इस कथन को स्वीकार करते हुए कहा-भदन्त । आपने बिलकुल ही यथार्थ कहा है, मेरे मन में ऐसा ही विचार उत्पन्न हुआ था। इस प्रकार अपने हृदयंगम अभि- प्राय को प्रगट करते हुए उसने गौतमस्वामी के पास दीक्षा धारण करली और उनका शिप्य हो गया। मुनि सोमभद्र एव अन्य शिष्यो के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए गौतमस्वामी राजगृह नगर के गुणशिलचैत्य में भगवान वर्धमान स्वामी के पास आये। वदना एव नमस्कार कर के गौतमस्वामी ने अपने मे रहे हुप चतुर्ज्ञान की विशिष्टता का गर्व न करके प्रभु से बडे विनय के साथ कहा-भगवन् ! यह सोमभद्र मुनि आपके ही प्रभाव से सन्मार्ग मे आया है। भगवान श्रीवर्धमान- स्वामी ने श्रमणनिर्ग्रन्थों को बुलाकर कहा कि हे मुनियो । देखो चार ઉત્પન્ન થયેલ કે નહી ? ત્યારે સેમભદ્ર ગૌતમસ્વામીના આ કથનને સ્વીકાર કરીને કહ્યુ, ભદત આપે બીલકુલ યર્થાથ उखु મનમાં આ જ વિચાર ઉત્પન્ન થયે હતે આ પ્રકારે પિતાના હૃદયમાના અભિપ્રાયને પ્રગટ કરીને તેણે ગૌતમસવામીની પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી લીધી અને તેમના શિષ્ય બની ગયો મુનિ સેમભદ્ર અને બીજા શિષ્યો સાથે પ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા ગૌતમસ્વામી રાજગૃહ નગરના ગુણશિલચિત્યમાં ભગવાન વર્ધમાન સ્વામીની પાસે આવ્યા વદના અને નમસ્કાર કરી ગૌતમ સ્વામીએ પિતાનામા ચારજ્ઞાન વિશિષ્ટતાને ગર્વ ન કરતા પ્રભુને ઘણા વિનય સાથે કહ્યું, ભગવન! આ સેમભદમુનિ આપના જ પ્રભાવથી સન્માર્ગમાં આવ્યા છે ભગવાન શ્રી વધમાન સ્વામીએ શ્રમણનિને બેલાવીને કહ્યું કે, હે મુનિઓ! જુએ મારા ·૨૨૨ उत्तराभ्ययनसूचे खण्डनात् प्रतिनिटत्तो नाभूत , परतु अन्ततस्तदुक्तयुक्तिप्रतियुक्तिस्वरूप खण्डयितुम- समर्थः सन् मनसि पिचारयति-" सत्यम् अयमस्ति गौतमस्वामी महान् विद्या निधिः, यदीश मम मनोगत भार गौतमस्वामी कथयिप्यति तदाऽहमस्य शिष्यो भविष्यामि" इति । गौतमस्वामी मनापर्ययज्ञानधारस्तया तदानीमेर परिपदि वदति-" अस्य तर्ककेसरिणो मनसि सपति अय रिचारः समायातः-"सत्यमय गौतमस्वामी महान् विद्यानिधिः परत्वेर मम मनोगत पिचार गौतमस्वामी यदि कथयेत् तर्हि तस्य शिष्यो भविष्यामी"ति । इत्युक्त्या पुनस्त नास्तिक पृच्छति-कथय किमय विचार- बीच खडन करना प्रारभ कर दिया, परन्तु गौतमस्वामी ने जय उसकी युक्तियों का पूरे तोर से सडन किया तो वह उसको सभालने में समर्थ नहीं हो सका। गौतमस्वामी के अगाध ज्ञान को देखकर उस समय उसके मन में यही विचार आया कि वास्तव में ये गौतमस्वामी विशिष्ट विद्यानिधान हैं, परन्तु यदि ये मेरे इस मनोगत भाव को बतला देवें तो मै इनका शिष्य हो जाऊँगा? गौतमस्वामी मनःपर्ययज्ञान के धारी थे, अतः उसी समय वे इसके मानसिक विचार को स्पष्टरूप से जान गये। उन्हों ने उसी समय सभा के बीच मे कहा कि इस तर्ककेसरी सोमभद्र के मन में इस प्रकार का विचार उत्पन्न हुआ है कि "ये गौतमस्वामी महान् विद्या के निधान है यदि ये मेरे इस अभिप्राय को बतला दे तो मै इनका शिष्य हो जाऊँगा"। गौतमस्वामी ने ऐसा कह कर उस सोम સભાની વચમાં ખડન કરવાને પ્રારભ કરી દીધે પરંતુ ગૌતમસ્વામીએ જ્યારે તેની યુકિતઓનુ પુરી રીતે ખડન કર્યું ત્યારે તે પિતાની જાતને સંભાળવામાં સમર્થ ન બન્યા ગૌતમસ્વામીના અગાધ જ્ઞાનને જોઈ એ સમય એના મનમાં એ વિચાર આવ્યો કે, વાસ્તવમાં આ ગૌતમસ્વામી વિશિષ્ટવિદ્યાનિધાન છે પરંતુ જે તેઓ મારા આ મનેભાવને બતાવી આપે તે હું એમને શિષ્ય બની જાઉ ગૌતમસ્વામી મન પર્યયજ્ઞાનના ધારી હતા આથી એજ વખતે તેમણે એના માનસિક વિચારને સ્પષ્ટ રૂપથી જાણી લીધા અને એજ વખતે સભાની વચમાં કહ્યું કે, આ તકેસરી સમભદ્રના મનમાં એ પ્રકારને વિચાર ઉત્પન્ન થયો છે કે, “આ ગૌતમસ્વામી મહાન વિદ્યાનાનિધાન છે તેઓ જે મારા આ અભિપ્રાયને બતાવી આપે તે હું તેમને શિષ્ય બની જાઉ” ગૌતમસ્વામીએ એવું કહીને તેમભદ્રને કહ્યું કે, કહે મહાનુભાવ! તમારા મનમાં આ વિચાર .

·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४४ दर्शनपरिपहजय ५२५ टीका-'नत्यि नूण' इत्यादि । परो लोकः परभवः-जन्मान्तरम् , नून-निश्चयेन नास्ति न भवति । अय भाव -शरीर हि भूतात्मक, तदिदेव नश्यति, शरीरे वर्तमानस्य चैतन्यस्यापि भूत- धर्मत्वादेव शरीरेण सह नाशसंभवात् । शरीरव्यतिरेकेण आत्मनः प्रत्यक्षतोऽनुप- लम्यमानत्वाच जन्मान्तर न भवतीति निश्वेतव्यमिति । यद्वा-नूनमिति सभाव- नायाम् परलोकः स्वर्गादिर्नास्तीति सभावयामि, यतः परलोके गतः कोऽपि नाना- गत्य वदति, तस्मात् प्रत्यक्षाभाषान्नास्ति परलोक इति । वा अथवा, अपि इहापि- अब सूत्रकार वाईसवा दर्शनपरीपहजय को बतलाते हैं- 'नत्थि नूण'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(परे लोए नूण नत्यि-परः लोक नून नास्ति) निश्चय से जन्मान्तर नही है-यह शरीर भूतात्मक है, इसलिये यह तो यहा ही विनिष्ट हो जाता है । इस शरीर मे जो चैतन्य वर्तमान है वह भी भूतों का धर्म होने से शरीर के साथ ही नाश को प्राप्त हो जाता है। दूसरे-शरीर से भिन्न आत्मा-नामक कोई पदार्थ है, यह किसी भी प्रत्यक्ष प्रमाण से साबित नहीं होता है अतः परलोकी (परलोक जाने वाला आत्मा) का अभाव होने से परलोक का अभाव स्वतः सिद्ध है, अर्थात् जन्मान्तर नही है । अथवा " नून" यह पद सभावना में भी प्रयुक्त किया जाता है इस अपेक्षा परलोक-स्वर्गादिक जो माने जाते हैं सो वे भी नहीं हैं, ऐसी सभावना होती है, क्यो कि कोई ऐसा तो है नही जो परलोक मे जाकर पश्चात् यहा आ कर यह कहे कि मै अमुक હવે સૂત્રકાર બાવીસમા દર્શનપરીષહને જીતવાનું બતાવે છે- • ઈત્યાદિ अन्वयार्थ-परे लोए नूण नत्थि-परलोक नून नास्ति निश्चयथी -भान्तर નથી આ શરીર ભૂતાત્મક છે, આ માટે તે તે અહિ જ વિનષ્ટ થઈ જાય છે આ શરીરમાં જે ચૈતન્ય વર્તમાન તે પણ ભૂતને ધર્મ હેવાથી શરીરની સાથોસાથ નાશ પામે છે, બીજુ શરીરથી ભિન્ન આત્મા નામને કઈ પદાર્થ છે, એ કોઈ પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ઓળખી શકાતું નથી આથી પરલેકીને (પરલોક જવાવાળે આત્મા) અભાવ હોવાથી પરલોકને અભાવ સ્વત સિદ્ધ छ अर्थात् भान्तर नथी अथ। नून ' मा ५४ समानामा पप्रयुत કરાય છે આ અપેક્ષા પલેક, સ્વર્ગાદિક જે માનવામાં આવે છે તે પણ નથી એવી સંભાવના થાય છે કેમકે, કેઈ એ તે છે જ નહી જે પરલોકમાં 'नथि नूण' ·. ५२५ उत्तराभ्ययनरी चतुनिचतुर्दशपूर्वधारकः स्वज्ञानप्रभागादनेकयुक्तिपतियुक्तीः प्रदय, मत्तगजे. न्द्रमिन सोमभद्र वशीकृत्य दीक्षित कवाऽऽनीतवान् । अय गौतमस्य प्रयत्ने नैव मोक्षमार्गमाश्रितः, तथापि गौतमो विनयातिशय कुर्वन् ज्ञानगवं न वहति, न च केवलज्ञानामाप्तौ विपाद करोति । यथा गौतमेनामधिमनःपर्ययज्ञानपरीपह तन्म- दाकरणेन केवलज्ञानामाप्तिपिपयफरिपादाकरणेन च परिपक्ष तदुपरि विनयः मासस्तथाऽन्यैरपि मुनिभिरज्ञानाभावपरीपदः सोढव्यः ।। ४३ ।। अथ द्वाविंशतिवमं दर्शनपरीपहजय ग्राह- मूलम् नत्थि नेण परे लोऐ ईड्ढी वा वि तवस्सिंणो अदुवा वचिओ मि-त्ति', इइ भिक्खू नै चिंतएं ॥४४॥ छाया-नास्ति नून परो लोकः ऋद्धिर्वाऽपि तपस्विनः । अथवा वञ्चितोऽस्मीति इति भिधुन चिन्तयेत् ।। ४४ ॥ ज्ञान के धारी एव चतुर्दशपूर्व के पाठी गौतम ने अपने प्रभाव से ही मत्तगजराज की तरह इस सोमभद्र को अनेक युक्ति प्रयुक्तियों द्वारा वश मे कर के दीक्षित किया है, और यहा ये इस को ले आये हैं, गौतम का ही यह प्रयत्न है जो यह मोक्षमार्ग में आ गया है, फिर भी गौतम को अपने विनयातिशय से इस बात का जरा भी गर्व नही है । तथा केवलज्ञान की अप्राप्ति के विषय में विपाद भी नहीं है । जिस तरह गौतम ने अवधिमनःपर्ययज्ञान के परीषह को उनका मद नहीं करने से तथा केवलज्ञान की अप्राप्ति में विषाद नहीं करने से जीता है उसी तरह तुम सब मुनियो को भी अज्ञानाभाव अर्थात् ज्ञान का सद्भाव परीषह जीतना चाहिये ॥४३॥ ચાર જ્ઞાનના ધારી અને ચૌદપૂર્વના પાઠી ગૌતમે મત્ત ગજરાજની માફક સ્વૈરવિહારી અને યુક્તિ પ્રયુકિતઓના સ્વામી એવા આમને પિતાના જ્ઞાનવડે વશ કરીને દીક્ષિત કરેલ છે અને તેને અહી લઈ આવેલ છે ગૌતમને જ આ પ્રયત્ન છે કે જે આ મોક્ષમાર્ગમાં આવેલ છે છતા પણ ગૌતમને પિતાના વિનય અતિશયથી આ વાતને જરા પણ ગર્વ નથી તથા કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિના વિષયમા વિષાદ પણ નથી જેવી રીતે ગૌતમે અવધિમન પર્યજ્ઞાનના પરીષહને મદ નહી કરવાથી તથા કેવળજ્ઞાનની અપ્રાપ્તિમાં વિષાદ નહીં કરવાથી જીતેલ છે આ રીતે તમે સઘળા મુનિઓએ પણ અજ્ઞાન અભાવ અર્થાત જ્ઞાનને સદ્ભાવ જીતવે જોઈએ છે ૪૩ ·-- प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा० ४४ दर्शनपरिपहजय વર टीका-'नथि नूण' इत्यादि । परो लोकापरभवः-जन्मान्तरम् , नून-निश्चयेन नास्ति=न भाति । अय भाव -शरीर हि भूतात्मक, तदिदेव नश्यति, शरीरे वर्तमानस्य चैतन्यस्यापि भूत- धर्मत्वादेव शरीरेण सह नाशसभवात् । शरीरव्यतिरेकेण आत्मन. प्रत्यक्षतोऽनुप- लम्यमानत्वाच जन्मान्तर न भवतीति नियतव्यमिति । यद्वा-नूनमिति सभाव- नायाम् परलोकः स्वर्गादिनास्तीति सभावयामि, यतः परलोके गतः कोऽपि नात्रा- गत्य नदति, तस्मात् प्रत्यक्षाभानानास्ति परलोक इति । वा अथवा, अपि-इहापि- अब सूत्रकार वाईसवा दर्शनपरीपहजय को बतलाते है- 'नत्यि नूण'-इत्यादि । अन्वयार्थ-(परे लोए नूण नत्यि-परः लोक नून नास्ति) निश्चय से जन्मान्तर नहीं है-यह शरीर भूतात्मक है, इसलिये यह तो यहा ही विनिष्ट हो जाता है । इस शरीर में जो चैतन्य वर्तमान है वह भी भूतों का धर्म होने से शरीर के साथ ही नाश को प्राप्त हो जाता है। दूसरे-शरीर से भिन्न आत्मा-नामक कोई पदार्थ है, यह किसी भी प्रत्यक्ष प्रमाण से मारित नहीं होता है अतः परलोकी (परलोक जाने वाला आत्मा) का अभाव होने से परलोक का अभाव स्वतः सिद्ध है, अर्थात् जन्मान्तर नहीं है । अथवा नून यह पद सभावना में भी प्रयुक्त किया जाता है इस अपेक्षा परलोक-स्वर्गादिक जो माने जाते हैं सो वे भी नहीं हैं, ऐसी सभावना होती है, क्यों कि कोई ऐसा तो है नही जो परलोक मे जाकर पश्चात् यहा आकर यह कहे कि मैं अमुक હવે મૂત્રકાર બાવીસમા દર્શનપરીવહને જીતવાનું બતાવે છે– नत्यि मन्वयार्थ:-परे लोए नूण नत्यि-परलोक नून नास्ति निश्चयी मान्तर નવી આ શરીર ભૂતાત્મક છે, આ માટે તે તે અહિ જ વિનષ્ટ થઈ જાય છે આ શરીરમાં જે ચૈતન્ય વર્તમાન છે તે પણ ભૂતને ધમ હોવાથી શરીરની સાથેસાવ નાશ પામે છે, બીજુ શરીરથી ભિન્ન આત્મા નામને કઈ પદાર્થ છે, એ કોઈ પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ઓળખી શકાતું નથી આવી પરોકીને (પરલોક જવાવાળે આત્મા) અભાવ હોવાથી પરલેકને અભાવ સ્વત સિદ્ધ છે અર્થાત જન્માક્તર નથી અથવા नृन' मा ५६ समापनामा पथ प्रयुत કરાય છે આ અપેલા પરક, સ્વર્ગાદિક જે માનવામા આવે છે તે પણ નથી એવી સંભાવના થાય છે કેમકે કઈ એ તે છે જ નહી જે પરલેકમાં नूण' त्यादि ·- उत्तरध्ययन शन्दो भिन्नामः अतोऽयमय:-तपस्विनोऽपि मम द्विाआमरौपध्यादिलन्धि रूपा नास्ति न विद्यते, तस्या अप्यनुपलभ्यमानत्वात् । प्रसद्गादिह लन्धिभेदा उच्यन्ते- १आमौंपधिः, २ चिमुडोपधिः, ३ खेलोपधिः, ४ जहीपधिः, ५ सौंषधि ) ६ सभिन्नश्रोतोलब्धिः, ७ अधिलब्धिः, ८ मजुमतिलब्धिः, विपुलमतिलब्धिा, १० चारणलब्धिः, ११ आशीपिपलब्धि , १२ फेरलिलन्धि., १३ गणधरलन्धिा, १४ पूर्वधरलब्धि , १५ अहल्लब्धि, १६ चक्रवतिलब्धि , १७ बलदेवलब्धि, १८ वासुदेवलब्धि, १९/१ क्षीरासरलब्धि , १९/२ मध्वास्रवलब्धि, १९/३ सर्पिरावलन्धि , २० कोटपुद्धिलब्धि , २१ पदानुसारिलब्धि , २२ स्वर्ग से आया हू, इसलिये प्रत्यक्ष से उनकी उपलब्धि का अभाव होने से परलोक नही है । (वा) अथवा (तवस्सिणो इड्डी अवि-तपस्विनः ऋद्विः अपि ) तपस्वी जन को ऋद्धिकी प्राप्ति हो जाती है यह भी बात ठीक नहीं है, क्योंकि ऋद्धियों अर्थात् लब्धियों की सिद्धि भी प्रत्यक्षा माण से होती नही है। लब्धिया २८ प्रकार की हैं वे ये हैं- आमशैषिधि १, विमुडोपधि २, खेलौपधि ३, जल्लौषधि ४, सबै पधि ५, सभिन्नश्रोतोलब्धि ६, अवधिलब्धि ७, जुमतिलन्धि ८, विपु लमतिलन्धि ९, चारणलब्धि १०, आशीविपलब्धि११, केवलिलब्धि१२, गणधरलन्धि १३, पूर्वधरलन्धि १४, अहल्लन्धि १५, चक्रवर्तिलब्धि१६, चलदेवलन्धि १८, क्षीरानवलन्धि १९४१, मध्वाचवलन्धि १९१२, सर्पि रास्रवलन्धि १९१३, कोष्ठवुद्धिलब्धि २०, पदानुसारिलब्धि २१, बीजघु- જઈ પાછે અહિ આવી તે એમ કહે કે હુ અમુક વર્ગમાં જઈને આવે છુ આ માટે પ્રત્યક્ષથી તેની ઉપલબ્ધીનો અભાવ હોવાથી પરલોક નથી અથવા तवस्सिणो इड्ढी अवि तपस्वामान ऋद्धियोनी प्राति २ लय छे ये पात पण ઠીક નથી કેમકે, અદ્ધિની સિદ્ધિ પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુથી થતી નથી ઋદ્ધિ ૨૮ પ્રકારની છે તે આ પ્રમાણે છે (१) भाभीषिधि, (२) विषधि, (3) मेसोपधि, (४) aluru, (५): सोपधि, (6) सनिalacy, (७) अनिधि, (5) नुमति सधि, () विधुरमतिमधि, (१०) आधि, (११) आशीविपक्षन्धि, (१२) alely, (13) आधर, (१४) धन्ध, (१५)माधि, (१६) Faldalny, (१७) alia, (१८) पासुविध, (१८) क्षारासप- લબ્ધિ, મધ્વાસવલબ્ધિ, સપિરાસવલબ્ધિ, (૨૦) કેડ્ઝબુદ્ધિલરિ ..) हा ·. प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ४४ दशनपरीपहेऽष्टाविंशतिलन्धिवर्णनम् बीजबुद्धिलब्धि ,२३ तेजोलेश्यालब्धि ,२४ माहारकलब्धि ,२५शीतलेश्यालब्धि २६ वैक्रियलब्धि , २७ अक्षीणमहानसिकलब्धि , २८ पुलाकलब्धि । भव्यत्वाभव्यत्वरिशिष्टाना पुरुषाणा च यावत्यो लब्धयो भवन्ति, ता एवम्-भव्यपुरुषाणामेता पूर्वोक्ता सर्मा अपिलब्धयो भान्ति । अहंचक्रवर्तिवासु- देपलदेवसभिन्नश्रोतधारणपूर्वधरगणधरपुलाकाऽऽहारकलब्धिलक्षणा एतादश लब्धयो भव्यत्रीणा नैव भान्ति । शेपास्वप्टादशलब्धयो भव्यस्त्रीणा भान्ति | यच मल्लिस्वामिन स्त्रीत्वेऽपि तीर्थकरत्वमभूत् तदाश्चर्यभूतत्वान्न गण्यते । तथा -अनन्तरोक्ताअईदाचा आहारकपर्यन्ता दश लब्धयः, केवलि-ऋजुमति-विपुलमति द्विलधि २२, तेजोलेश्यालन्धि २३, आहारकलब्धि २४, शीतलेश्या- लब्धि२५, वैक्रियलन्धि२६, अक्षीणमहानसीकलब्धि२७, पुलाकलन्धि २८॥ अय भव्यत्वभावविशिष्ट एव अभव्यत्वभावविशिष्ट पुरुप को जितनी जितनी लधिया होती है वे कहते हैं- भव्यत्वभावविशिष्ट पुरुषों के ये सभी लब्धिया होती है। भव्य स्त्रियों के अहल्लब्धि १, चक्रवर्तिलब्धि २, वासुदेवलब्धि ३, बलदेव- लब्धि ४, सभिन्नश्रोतोलब्धि ५, चारणलब्धि ६, पूर्वधरलब्धि ७, गण- धरलन्धि ८, पुलाकलब्धि ९, एव आहारकलन्धि १०, ये दूस लन्धिया नहीं होती हैं। बाकी अवशिष्ट अठारह लधिया भव्य स्त्रियों के भी होती हैं। जो मल्लिस्वामी के स्त्रीपना होने पर भी तीर्थकरत्व वहा हुआ वह अच्छेरा-आश्चर्य होने की वजह से गिना नहीं जाता है। ये १३ तेरह लब्धिया अभव्यपुरुषों के नहीं होती है-केवलिलब्धि, ऋजु- सासन्धि, (२२) भी शुद्धिसन्धि, (२३) तेश्यामन्धि, (२४) मा २४धि, (२५) शीतवेश्यासन्धि, (२६) वैठियदाधि, (२७) सक्षी महानसिselor, (२८) yalse હવે ભવ્યત્વભાવવિશિષ્ટ અને અભવ્યત્વભાવ વિશિષ્ટ પુરૂષોને જેટલી જેટલી લબ્ધિઓ થાય છે તે બતાવે છે ભવ્યત્વભાવ વિશિષ્ટ પુરૂષને આ બધી લબ્ધિઓ થાય છે ભવ્ય સિઓને ૧ અહંલબ્ધિ, ૨ ચક્રવર્તિલબ્ધિ, ૩ વાસુદેવલબ્ધિ, ૪ બલદેવલબ્ધિ, ૫ સ ભિન્નશ્રોતેલબ્ધિ, ૬ ચારણલબ્ધિ ૭ પૂર્વધરલધિ ૮ ગણધરલબ્ધિ ૯ પુલાલબ્ધિ, અને ૧૦ આહારકલબ્ધિ આ દશ લબ્ધિ થતી નથી બાકીની અઢાર લબ્ધિયે ભવ્ય સ્ત્રીઓને પણ થાય છે જેમ મલ્લિ સ્વામીને ત્રીપણુ હેવા છતા પણ તીર્થ કરવા તેમને થયુ તે અચ્છેરા--આશ્ચર્ય થવાની ગણત્રીમાં ગણવામાં આવતું નથી આ તેર લબ્ધિઓ અભવ્ય પુરૂષોને થતી નથી ·५२८ उत्तराध्ययनस्ते स -लब्धयश्चैतात्रयोदश लमय पुरुषाणामप्यभव्याना ने भान्ति, शेषाः पञ्चदन लब्धयस्तु भान्ति । अभव्यस्त्रीणामप्येतात्रयोदश लथयो न भवन्ति, मधुक्षीरालवल- धिरपिचतुर्दशी तासां नैव भाति । शेपाचतुर्दशल यस्तु तामामपि भवन्ति। अथासा व्याख्या प्रदर्यते-आमशॉपधिः-आमर्शी हि इस्तादिना स्पर्शा, एव ओपधिः, करादिसस्पर्शमात्रादेर व्यायपनयनसामयम् ॥ १ ॥ विमुडोपधिः-यन्माहात्म्यान्मूत्रपुरीपायवमात्रमपि रोगराशिमणाशाय सपद्यते सुरमि च सा ॥ २ ॥ मतिलब्धि, विपुलमतिलन्धि तीन ये तथा भव्य स्त्रियों के जिन दश १० ऋद्धियों का अभाव बतलाया गया है। इस प्रकार १३ तेरर लब्धियों का अभव्यपुरुषों के अभाव रहता है। वाकी १५ लब्धियाहोती हैं। इसी तरह अभव्यस्त्रियों के भी ये हरी १३ तेरह लब्धिया नही होती हैं। तथा क्षीरा- स्रव एव म वास्रव नामकी भी लन्धि उनके नहीं होती है । इस प्रकार तेरह १३ पूर्वोक्त और १४ चौदहवी क्षीरानव, मध्वास्रव सपिरास्रवरूप का उनकेअभाव जानना चारिये । याकी १४ चौदह लधिया अभन्य. स्त्रियों के होती हैं। इन लब्धियो की व्याख्या की जाती है-हस्त आदि द्वारा स्पर्श होने का नाम आमर्श है। यह स्पर्श ही जिनका औषधि का काम करता है वर आमपधि है । इस लब्धि के पारी को जो रोगी अपने हस्तादिक से छू लेता है उसका वह रोग छूते ही नष्ट हो जाता है १, जिस के प्रभाव से मूत्र, पुरीप, आदि भी रोगराशिके विनाश करने में औष- કેવલીલબ્ધિ, ઋજુમતિલબ્ધિ, વિપુલમતિલબ્ધિ, ત્રણ આ તથા ભવ્ય સ્ત્રીઓને જે દશકદ્ધિઓને અભાવ બતાવેલ છે તે આ પ્રકારની તેર લબ્ધિઓને અભવ્ય પુરૂને અભાવ રહે છે બાકી ૫દર લબ્ધિઓ થાય છે આ રીતે અભવ્ય સ્ત્રીઓને પણ આ તેર લબ્ધિઓ થતી નથી તથા ક્ષીરસવ અને મધ્વાસવ સપિરાસ્રવ નામની પણ તેને થતી નથીઆ રીતે તે પૂર્વોક્ત અને ચૌદમી ક્ષીરા અવ મધ્વાસપલબ્ધિને તેને અભાવ જાણવું જોઈએ બાકી ચૌદ લબ્ધિઓ અભવ્ય સ્ત્રીઓને થાય છે આ લબ્ધિઓની વ્યાખ્યા કહેવામા આવે છે,-હાથ આદિ દ્વારા થવાનું આમર્શ છે આ સ્પર્શ જ જેને ઓષધિનું કામ કરે છે તે આમ ઔષધિ છે આ લબ્ધિના ઘારીને જે રાગી પિતાના હાથથી અડે છે એને એ રેગ અડતા જ નાશ પામે છે (૧) જેના પ્રભાવથી મૂત્ર, પુરીષ, આદિ રેગ વિનાશ કરવામા ઔષધિનુ કામ કરવા લાગે છે તથા તેમાં નામ આવવા ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ मा ४४ दर्शनपरीपद्देऽष्टाविंशतिलब्धिवर्णनम् खेलोपधिः-यत् प्रभागात् श्लेष्मा सरोगापहारक सुरभिश्च भवति सा ॥३॥ जल्लोपधिः-जल्लो-मळः कर्णपदननासिकानयनजिह्वासमुद्भवः शरीरसमुद्भवश्व, स एव ओपधिर्भवति यत्मभावात् सा ॥ ४ ॥ सर्वोपधिः-यत्प्रभावात् सर्वे विण्मूत्रकेशनखादय ओषधयो भवन्ति सा ॥५॥ सभिन्नश्रोतोलन्धिः -यत्मभावात् सर्वैरपि शरीरावयवः मुस्पष्ट शृणोति सा । यद्वा-'सभिन्नस्रोतस् ' इतिच्छाया । अत्र स्रोवस् शब्द इन्द्रियाचक, तेन यत्मभावान-एफैमिन्द्रिय सर्वेषामिन्द्रियाणां कार्य सपादयति सा। यथा-पर्णे- नैव श्रवणदर्शनघाणरसनस्पर्शनकार्याणि लब्धिप्रभावात् सम्पादयति ॥ ६॥ अवधिलन्धिः-अअधिज्ञानमेव लब्धि -अवधिलब्धिः । अरूपिद्रव्य विहाय धिका काम करने लग जाते हैं, तथा उनमें सुगध आने लगती है, इस का नाम विद्युडोपधि है २ | जिसके प्रभाव से लेप्मा सर्वरोग का अप- हारफ हो जाता है उस का नाम खेलोपधि है । इसके प्रभाव से श्लेप्म भी मुगधवाला हो जाता है ३। जिसके प्रभावसे कान, मुख, नासिका, नयन, एव जिह्वा का मैल, तथा शरीरका मैल औपधि जैसा परिणमित होता है उसका नाम जल्लोपधि है जिसके प्रभावसे विष्टा, मूत्र, केश, तथा नख आदिक औषधि जैसे रो जाते हैं उसका नाम सौंपधि है । जिसके प्रभावसे समस्त शारीरिक अवयवों द्वारा सुनाजाय,अथवा एक ही इन्द्रिय जिसके प्रभाव से अन्य इन्द्रियों का काम करने लग जाय उस का नाम सभिन्नातोलब्धि है। जिसके यह लब्धि होती है वह एक कर्ण इन्द्रिय से ही अवशिष्ट इन्द्रियों के काम-दर्शनादिक करने की शक्ति- थाला हो जाता है ६। जिसके प्रभाव से अमूर्तिक द्रव्य को छोड़ कर मूर्तिक द्रव्यको जानने की सामर्थ्य आत्मामें प्रकट हो जाती है उसका नाम લાગે છે તેનું નામ વિમુડ ઓષધિ છે (૨) જેના પ્રભાવથી કલેષ્મા સર્વ રેગને નાશ કરનાર છે તેનું નામ એલૌષધિ છે, તેના પ્રભાવથી શ્લેષ્મ પણ સુગધવાળા થઈ જાય છે (૩) જેના પ્રભાવથી કાન, મોટું, નાક, નેણ અને જીભને મેલ તથા શરીરને મેલ, ઔષધિની જેમ પરિણમિત બને છે તેનું नाम मौषधि छ (४) रेना प्रभावी विष्टा, भूत्र, पा, नम, माह ઔષધિ જેવા થઈ જાય છે તેનું નામ સવધિ છે (૫) જેના પ્રભાવથી શરી રના તમામ અવયવે દ્વારા સભળાય અથવા એક જ ઈન્દ્રિય જેના પ્રભાવથી બીજી ઈન્દ્રિયનું કામ કરવા લાગી જાય તેનું નામ સન્નિશ્રોતેલબ્ધિ છે વિધિ રાય છે તે એક કણે ઈન્દ્રિયથી જ અવશિષ્ટ ઈન્ડિયન જેને આ ·५३० उत्तराध्ययमसूत्रे रूपिद्रव्यविषयकमिन्द्रियनिरपेक्ष मनःप्रगिधानपीक मतिविशिष्टक्षयोपशमनिमि तक देवमनुष्यतिर्यहनारपसामिक ज्ञान भाति यत्मभागत् सा ॥ ७ ॥ अजुमतिलन्धिः-भाजु! सामान्य-विशेपरहित, देशकालाधनेकपर्यायव जित, सनिना चिन्तित, तग्राहिणी मतिः-ऋजुमति , सेर लब्धिः। साच- पटोऽनेन चिन्तितः, इत्येव सझिमनोद्रव्यपरिच्छेदः ॥८॥ विपुलमतिलन्धिः-विशुद्धतरः सपूर्णमनुष्यक्षेत्रातिसक्षिपञ्चेन्द्रियमनोद्रव्य- प्रत्यक्षीकरणहेतुमनःपर्ययज्ञानविशेपः। यथा-परेण चिन्तितं घट प्रसगतो बहुभिः अवधिलब्धि है, यह अवधि, इन्द्रिय और मनकी सरायता से उपता नही होता है। अवधिज्ञानावरणीय कर्मके प्रतिविशिष्ट क्षयोपशम से उत्पन्न होता है । देव, मनुष्य, नरक एव तीर्यच, इस प्रकार चारों गतियों के जीव इस के स्वामी हो सकते है । जिस के प्रभाव से- देश, काल आदि अनेक पर्यायों से वर्जित पदार्थ का सामान्य ज्ञान रोता है, और जो सज्ञी जीव के द्वारा चिन्तित पदार्थ को ग्रहण करता है उसका नाम ऋजुमतिलब्धि है। जैसे जिसने अपने मन के द्वारा घट का विचार किया तो ऋजुमतिलब्धि वाला उसे शीघ्र यतला देगा कि इसने घट का विचार किया है जिसके प्रभाव से मनुष्यक्षेत्र घर्ती समस्त सज्ञी पचेन्द्रिय जीवों के मनोद्रव्य को साक्षात् करनेवाला जो विशुद्धतर ज्ञान होता है उसका नाम विपुलमतिलब्धि है। यह मनःपर्यय ज्ञान का एक भेद है । जैसे किसी ने घट का विचार किया કામ દર્શનાદિક કરવાની શક્તિવાળા બની જાય છે (૬) જેના પ્રભાવથી અમુર્તિક દ્રવ્યને છોડીને મુતિક દ્રવ્યને જાણવાનું સમર્થ આત્મામાં પ્રગટ થાય છે તેનું નામ અવધિલબ્ધિ છે આ અવર્ષિ ઈન્દ્રિય અને મનની સહાયતાથી ઉત્પન્ન થતા નથી અવધિ જ્ઞાનાવરણીય કર્મના પ્રતિવિશિષ્ટ ક્ષપશમથી ઉત્પન્ન થાય છે, દેવ, મનુષ્ય, નરક અને તિર્યંચ આ ચાર ગતીના જીરે તેના સ્વામી બની શકે છે (૭) જેને પ્રભાવ દેશ, કાલ આદિ અનેક પર્યાથી વજીત સામાન્ય જ્ઞાન થાય છે અને જે સી જીવ દ્વારા ચિતિત પદાથને ગ્રહણ કરે છે અને તેનુ નામ ઋજુમતિલબ્ધિ છે જે જેણે પિતાના મનની સાથે વિચાર કર્યો તે તે ઋજુમતિ લબ્ધિવાળા તેને તુરત બતાવી શકે છે કે આણે મનમાં આ વિચાર કર્યો છે જેના પ્રભાવથી મનુષ્ય ક્ષેત્રવર્તી સમસ્તસ ઘની પચેન્દ્રિય જીના મનદ્રાને સાક્ષાત કરવાવાળુ જે વિશુદ્ધતરજ્ઞાન હોય છે તેનું નામ વિપુલમતિલબ્ધિ છે આ મન પર્યયજ્ઞાનને એક ભેદ છે જેમ કેઈએ મનમાં વિચાર કર્યો હોય તે આ લબ્ધિવાળા તેને પ્રસ ગવ એવા ·- . . . प्रियदर्शिनी टोका अ० २ गा०४४ दर्शनपरीपहेऽष्टाविंशतिलन्धिवर्णनम् ५३१ पर्यायैरुपेत जानाति, तत्र घटोऽय द्रव्यत. सौवर्णः, क्षेत्रतो मरुदेशीयस्तथा गृहा- भ्यन्तरस्थ , काल्तस्त्रैमासिका, भावतः-सुसस्थानचाफचिक्यादियुक्त , आकारेण महान् , इत्यादि प्रचुरविशेषणविशिष्ट जानाति ॥ ९॥ चारणलन्धिः-आकाश- गमनशक्तिः ॥ १०॥ आशीविपलब्धिः-आशीः-अनुग्रहः, विष-निग्रहः, तद्रूपा लब्धिः, निग्रहानुग्रहसामर्थ्यमित्यर्थः ॥ ११॥ केवलिलब्धिः-केलिनः केवल- ज्ञानसिदिः ॥१२॥ गणधरलन्धिः-गणधरत्वप्राप्ति ॥ १३ ॥ पूर्वधरलब्धिः -पूर्वधरत्वमाप्तिः॥ १४ ॥ अल्लब्धिः-अर्हचप्राप्तिः॥ १५॥ चक्रवर्तिलब्धिः- है तो इस लब्धिवाला उसे प्रसगवश इस रूप से स्पष्ट जान लेता है कि इसने द्रन्य की अपेक्षा सुवर्ण का, क्षेत्र की अपेक्षा मरदेश का अथवा घर के भीतर का, काल की अपेक्षा तीन मास का, एव भाव की अपेक्षा अच्छे आकार का, अथवा चाकचिश्यादि रूप से युक्त घट का चिन्तन किया है। इस प्रकार विपुलमतिलब्धि वाला घटको अनेक विशेषणां से विशिष्ट जान सकता है तब कि ऋजुमतिलब्धि वाला इस प्रकार से घट को नहीं जान सकता है वह तो उसे सामान्यरूप से ही जानता है ९ । आकाश मे गमन करने की शक्ति जिस लब्धि द्वारा उत्पन्न हो जाती है वह चारणलब्धि है १० । जिसके प्रभाव से अनुग्रह और निग्रह करने की शक्ति प्रगट हो जावे वह आशीविष- लब्धि है ११ । केवलियों के जो केवलज्ञान की सिद्धि होती है उसका नाम केवलिलब्धि है १२ । गणधरपद की प्राप्ति होने मे जो कारण होती है वह गणधरलब्धि है १३ । पूर्वधरत्व की प्राप्ति पूर्वधरलब्धि। १४, अईत्पद की प्राप्ति अहल्लब्धि १५, चक्रधरत्व की प्राप्ति चक्रवर्ति- તેવા રૂપથી સ્પષ્ટ જાણી લે છે કે, તેણે દ્રવ્યની અપેક્ષા, સુવર્ણના ક્ષેત્રની અપેક્ષા, મરૂદેશના અથવા ઘરની અંદરના કાળની અપેક્ષા ત્રણ માસનું અને ભાવની અપેક્ષા સારા આકારનું અથવા ચળકાટ ચકચકાટાદિ રૂપથી યુક્ત ઘટ જાણે છે આ પ્રકારે વિપુલમતિ લબ્ધિવાળા ઘટને અનેક વિશેષણેથી વિશિષ્ટ જાણી શકે છે ત્યારે ઋજુમતિ લબ્ધિવાળા આ રીતે ઘટને જાણ શકતા નથી તે તે એને સામાન્યરૂપથી જ જાણે છે (૯) આકાશમાં ઉડવાની શકિત જે લબ્ધિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે તે ચારણલબ્ધિ છે (૧૦) જેના પ્રભાવથી અનુગ્રહ અને નિગ્રહ કરવાની શકિત પ્રગટ થાય છે તે આશીવપલબ્ધિ છે (૧૧) કેવલીઓને કેવળજ્ઞાની લબ્ધિ થાય છે તેનું નામ કેવળલબ્ધિ છે (૧૨) ગણું ધર પદની પ્રાપ્તિ થવામાં જે કારણ હોય છે તે ગણધરલબ્ધિ છે (૧૩) પૂર્વધર ત્વની પ્રાપ્તિ પૂર્વધરલબ્ધિ (૧૪) અહસ્પદની પ્રાપ્તિ અહંલબ્ધિ (૧૫) .

·उत्तराष्पयनसचे चक्रधरत्वप्राप्तिः ॥१६॥ यलदेवलन्धि.-बलदेवत्वमाप्ति ॥१७॥ वासुदेवलन्धिः -वासुदेवत्वमाप्तिः ॥१८॥ क्षीराम्रवलन्धिः-पत्मभावाचन क्षीरवन्मधुरं भवति ॥ १९॥१॥ मध्वास्रवलन्धिः-पत्मभावाचन मधुतुल्य भवति ॥ १९।२ ॥ सर्पिरास्रवलन्धिः-यत्प्रभागद्वचन घृतवत् स्निग्धमक्ष भवति ॥१९॥३॥ कोट्युद्धिलब्धिः-यथा कोठके धान्य प्रक्षिप्त तदवस्थमेव चिरमप्यवतिष्ठते, न किमपि कालान्तरेऽपि गलति, एव यस्मिन् पुरुपे अवज्ञान निक्षिप्त तदवस्थ मेव चिरकाल तिष्ठति न कदापि विस्मरति यत्मभागात् सा ॥२०॥ पदानुसारिणी लन्धि -यस्मभागात् पुनरेकमपि युतपदमवधार्य शेपमश्रुतमपितदवस्थमेव श्रुतमव- गाहते सा ॥ २१ ॥ वीजघुद्धिलन्धिः-यया-एकस्माद् बीजान्महातरुत्पयते, लन्धि १६, बलदेव पद की प्राप्ति यलदेवलन्धि १७, वासुदेव पद की प्राप्ति वासुदेवलन्धि १८, क्षीर जैसे मीठे वचनों की प्राप्ति जिसके प्रभाव से हो वह क्षीरास्रवलन्धि, मधुतुल्य मधुर वचनों का होना वह मध्वास्रवलन्धि, सिग्ध एव अरुक्ष वचन जिसके प्रभाव से हो वह सपिरास्रव लब्धि है १९ । जिस प्रकार कोठे में रक्खा हुवा धान्य ज्यों का त्यों बहुत काल तक रहता है-बिगडता नहीं है, उसी प्रकार जिसके प्रभाव से प्राप्त श्रुत भी ज्यों का त्यो स्थिर रहे विस्मृत न हो उसका नाम कोष्ठयुद्धिलब्धि है २० जिसके प्रभाव से श्रुत का एक पद भी अवधारित होने पर शेष नही सुना हुवा भी श्रुत अवधारित हो जाय इस का नाम पदानुसारिणीलब्धि है २१ । जिस प्रकार एक छोटे से भी बीज से विशाल काय वृक्ष उत्पन्न हो जाता है, उसी प्रकार उत्पाद, व्यय, ચકપરત્વની પ્રાપ્તિ ચક્રવર્તિલિમ્પિ (૧૬) બલદેવપદની પ્રાપ્તિ બળદેવલબ્ધિ (૧ વાસુદેવ પદની પ્રાપ્તિ વાસુદેવલબ્ધિ (૧૮) ખીર જેવા મીઠા વચનની જેના પ્રભાવથી થાય તે ક્ષીરસવલબ્ધિ મથુતુલ્ય મધુર વચને બનવું તે મધ્યાસપલબ્ધિ સિધ્ધ અને અક્ષવચન જેના પ્રભાવથી થાય તે સર્વિસ અવલબ્ધિ છે (૧૯) જે રીતે કેકીમા રાખેલું અનાજ જેમનુ તેમ ઘણા સમય સુધી રહે છે છતા બગડતું નથી તે પ્રકારે જેના પ્રભાવથી પ્રાપ્ત શ્રત પણ જ્યાનું ત્યા સ્થિર રહે, વિસ્મૃત ન બને, તેનું નામ કોષ્ટબુદ્ધિલબ્ધિ છે (૨૦) જેના પ્રભાવથી શ્રતનું એક પદ પણ અવધારીત થવાથી આગળ ન સાભળેલ પણ શ્રત અવધારીત થઈ જાય તેનું નામ પદાનુસારીણીલબ્ધિ છે (ર૧) જે રીતે એક નાના બીજથી વિશાળકાય વૃક્ષ ઉત્પન થાય છે તે પ્રકારે ઉત્પા, ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२गा ४४ वर्शनपरीपहेऽष्टाविंशतिलन्धिवर्णनम् तथा-उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सदित्यादिरूपमर्थप्रधान पदमर्थपदं, तदेक वीजभूत- मर्थपदमनुसृत्य शेपमपि तथैव प्रभूततरमर्थपद जानाति यत्मभावात् सा ॥ २२ ॥ तेजोलेश्यालन्धिः - यत्मभावादनेकयोजनप्रमाणक्षेत्राश्रितपस्तुदहनदक्षती. व्रतेजोनिसर्जनशक्तिरुत्पद्यते सा । इह य खलु शमी-क्षमाशीलो मुनिनिरन्तरम पानफ पप्ठतपः करोति, पारणकदिने च सनखकुल्माषमुष्टया जलचुलुके नैव एकेन आत्मान यापयति, पुनरातापना करोति तस्य पण्मासान्ते तेजोलेश्यालब्धि- रुत्पद्यते ॥२३॥ आहारकलब्धिः-आहारकशरीरकरणशक्तिः । आहारकशरीर च- स्फटिफवदुज्वल इस्तप्रमाणमेकस्मिन् भवे द्विः, ससारे चतुरि कृत्या मोक्षमवश्य एव धौव्य युक्त सत् है, इत्यादिरूप एक भी अर्थ प्रधानपद के अनु- सरण से शेप प्रभृततर अर्थपद भी इसी तरह ज्ञात हो जावें वह वीजवुद्धिलब्धि है। २२ जिसके प्रभाव से अनेकयोजनप्रमाण क्षेत्र में रही हुई वस्तु को जलाने वाले तेज को निकाल ने की शक्ति उत्पन्न हो जाती है इसका नाम तेजोलेश्यालन्धि है, जो शमी-क्षमाशीलमुनि निरन्तर चौविहार पष्ठ तप करता है, और पारणा के दिन सनख- कल्मापमुष्टि अर्थात्-सीझे हुए एक मुट्ठी भर उडद खाकर उसी समय एक चुल्लू भर पानी पीता है, और आतापना लेता है, इस प्रकार छह मरिने तक लगातार करता रहता है तो उसके तेजोलेश्यालब्धि उत्पन्न हो जाती है । २३ आहारक-शरीर के उत्पन्न होने की लब्धि का नाम आहारकलब्धि है। आहारक शरीर स्फटिकमणि के जैसा उज्ज्वल तथा एक हाथ का होता है । एक भव मे इसकी प्राप्ति जीव को दो बार, तथा ससार अवस्था मे चार बार तक होती है, पश्चात् वह जीव मुक्ति વ્યય, અને ધ્રૌવ્ય યુક્ત સત્ રૂપ એક પ! અર્થ પ્રધાનપદના અનુસરણથી શેષ પ્રભુતારઅર્થ પર પણ તેવી રીતે જ્ઞાત થઈ જાય તે બીજબુદ્ધિ લબ્ધિ છે (૨૨) જેના પ્રભાવથી અનેક જન પ્રમાણક્ષેત્રમાં રહેલી વસ્તુઓને જાણનાર તેજને કાઢવાની શકિત ઉત્પન્ન થાય છે તેનું નામ તેજલેશ્યાલિબ્ધિ છે જે શમી-ક્ષમાશીલ મુનિ નિરતર વિહાર છઠ્ઠ તપ કરે છે અને પારણાના દિવસે બાફેલા એક મુઠીભર અડદ ખાઈને એજ વખતે એક ચાપવુ પાણી પીએ છે અને આતાપના લે છે આ પ્રકાર લગાતાર છ મહિના સુધી કરતા રહે છે તે તેને તેલેશ્યાલબ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે (૨૩) આહારક શરીરના ઉત્પન્ન થવાની લબ્ધિનુ નામ આહારકલબ્ધિ છે, આહા રક શરીર સ્ફટિકમણીના જેવુ ઉજવળ અને એક હાથનુ હોય છે એક ભવમા તેની પ્રાપ્તિ જીવને બે વાર તથા સસાર અવસ્થામાં ચાર વાર થાય છે પછીથી એ - ·उत्तराभ्ययन प्रयाति । कश्चिचतुर्दशपूर्वधारी कविं प्राप्य, तीर्थकरसमीपे संपणार्थमाहारकशरीर करोति । तर प्रेपण निगोदादिसशयविच्छेदनार्य, स्मार्थनिर्णयार्थम् ऋद्धिदर्शनार्थ, माणिरक्षणार्थ, छद्मस्थोपग्रहार्थ च भाति । उक्तत्र- पाणिदय-माद्धिदरिसण, उउमत्योपग्गहणहेउ वा । सुहुमत्य ससयच्छे,-पत्य गमण निणस्सते ॥१॥ इदमत्र बोध्यम्-आहारकशरीर यत्र स्थाने लविधारी मुनिः प्रेषयति, तत्र मग- वतोऽनुपस्थितौ तस्मादाहारफशरीरादूनहस्त शरीर नि.सरति, तदेव भगवत को अवश्य प्राप्त कर लेता है। चतुर्दश पूर्व का पाठी कोई मुनि आहारक लन्धि को प्राप्तकर तीर्थ कर के समीप में भेजने के लिये आहारक शरीर की रचना करता है । निगोदादिसरधी सशय को दूर करने रूप सूक्ष्म अर्थ का निर्णय करने के लिये १ मृद्धि के दर्शन करने के लिये २ प्राणियों की रक्षा करने के लिये ३ और छमस्यो का उपकार करने के लिये ४ इस शरीर का तीर्थकर के पादमूल में गमन होता है । कहा भी है- "पाणिदय-रिद्धिदसण,-उउमत्थोवग्गहणहेउ वा । मुहुमत्थससयच्छेयत्व गमण जिणस्सते॥१॥" छाया-प्राणिदया-ऋद्धिदर्शन-छमस्थोपग्रहणहेतु वा। सूक्ष्मार्थसशयच्छेदार्थ गमन जिनस्थान्ते ॥ आहारक शरीर को जिस स्थान में लब्धिधारी मुनि भेजता है वहां यदि भगवान् न हो तो उस आहारक शरीर से एक हाथ से कुछ જીવ અવશ્ય મુકિત પ્રાપ્ત કરી ત્યે છે ચૌદપૂર્વના પાડી કોઈ મુનિ આહારક લબ્ધિને પ્રાપ્ત કરી તીર્થ કરના સમીપમાં મોકલવા માટે આહારક શરીરની રચના કરે છે નિગોદાદિ સ બધિ સશયને દૂર દૂર કરવા માટે, સૂક્ષ્મ અર્થને નિય કરવા માટે, અદ્ધિના દર્શન કરવા માટે, પ્રાણીઓની રક્ષા કરવા માટે, અને છદ્મસ્થાના ઉપકાર કરવા માટે આ શરીરનું તીર્થંકરના પાદમૂલમાં ગમન થાય છે કહ્યું પણ છે – "पाणीदय-ऋद्धिदरिसण, छउमत्थोवग्गहणहेउ वा। सुहुमत्थ-ससयच्छेयस्थ, गमण जिणस्सते ॥" छाया-पाणीदया ऋद्धिदर्शन,-छअस्थोपग्रहणहेतु वा। सुक्ष्मार्थसंशयच्छदार्थ, गमन जिनस्यान्ते ।। આહારક શરીરને જે સ્થાનમા લબ્ધિધારી મુનિ મોકલે છે ત્યા જે ભગ વાન ન હોય તે તે આહારક શરીરથી એક હાથ ઓછુ (મુ ડહાથ) શરીર બાજુ ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ४४ दर्शनपरीपहेप्टाविंशतिलम्धिवर्णनम् सनिधौ गत्वा सकार्य सपाय इस्तममाणशरोरे मविशति । तच्चाहारकशरीर स्वमूल- भूते शरीरे पुनलीन भवति ॥२४॥ शीतलेश्यालन्धिः-परमकारुण्यगादनुपाचं पति तेजोलेश्याप्रशमनहेतुशीतलनेनोविशेपविमोचनमामर्थ्यम् ॥ २५॥ वैक्रिय- लब्धिः वैक्रियशरीरकरणशक्तिः । सा चानेकविधा-अणुत्व-महत्त्व-लघुत्व- गुरुत्व-माति-प्राकाम्ये-शिव-वशित्वा-ऽप्रतिघातित्वाऽन्तर्धान-कामरूपित्वादि- मेदात् ॥२६॥ अक्षीणमहानसीलब्धिः-महानसम्-अन्नपाकस्थान, तदाश्रित- स्वादन्नमपि महानसमुच्यते, तच यत्मभावात् अक्षीण स्वल्पमप्यन्न पात्रे पतित पुरुषशतसहस्रैरपि तृप्त्या भुक्त न क्षीयते, यावत् स्वेन तदन्न न भुज्यते सा ॥२७॥ कम शरीर और निकलता है, वही भगवान के पास जाकर अपने कार्य को सपादित कर पूर्व के रस्तप्रमाण शरीर मे समा जाता है, और वह पूर्व- हस्त प्रमाण शरीर भी फिर वहा से लौट कर अपने मूल शरीर में समा- जाता है २४। परम करुणा के वश से दया करने योग्य प्राणी के प्रति तेजो- लेश्या के प्रशमन का हेतु जो शीततेजविशेष को निकालने की शक्ति है उसका नाम शीतलेश्यालब्धि है २५ । वैक्रियशरीर को करने की शक्ति का नाम वैक्रियलब्धि है। यह लन्धि अणुत्व, महत्व, लघुत्व, गुरुत्व, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व, वशित्व, अप्रतिघातित्व, अन्तर्धान, कामरूपित्व आदि के भेद से अनेक प्रकार की है २६ । महानस-शब्द का अर्थ यद्यपि रसोईघर है तो भी तदाश्रित होने से अन्न को भी महानस कह दिया गया है इसलिये महानस शब्द से अन्न समझना નીકળે છે તે ભગવાનની પાસે જઈને પિતાના કાર્યને સંપાદિત કરી પૂર્વના હસ્ત પ્રમાણ શરીરમાં સમાઈ જાય છે અને તે પૂર્વહસ્ત પ્રમાણ શરીર પણ ત્યાથી પાછુ ફરી પોતાના મૂળ શરીરમાં સમાઈ જાય છે (૨૪) પરમ કરૂણાના વશથી દયા કરીને ચગ્ય પ્રાણી તરફ તેજલેશ્યાના પ્રશમનને હેતુ, જે શીત તેજ વિશેષને કાઢ- વાની શક્તિ છે તેનું નામ શીતલેશ્યાલિબ્ધિ છે (૨૫) વિજયશરીરને બનાવવાની શક્તિનું નામ ક્રિયલબ્ધિ છે આ લબ્ધિ અણુત્વ, મહત્વ, લઘુત્વ, ગુરૂત્વ, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ, વશિત્વ, અપ્રતિઘાતિત્વ, અન્તર્ધાન, કામરૂપિવ આદિના ભેદથી અનેક પ્રકારની છે (૨૬) મહાનસ શબ્દનો અર્થ છે કે રઈ ઘર છે તે પણ દાશ્રીત હોવાથી અન્નને પણ મહાનસ કહેવાયેલ છે માટે મહાનસ શબ્દથી અન્ન ભાવથી અક્ષીણરૂપ ·. उचयमले पुलाफलन्धिः-तपाश्रुतहेतुका प्राचनलापादिप्रयोजने जिनशासनविरोधिन' सल्याइनस्य चक्रवदेरपि पुलाफरनिगारकरणे समर्था या शक्तिः सा ॥२८॥ अथवा-इति भनेन-केशलुचनेन पञ्चमहानताहीकारण, यातनात्मकेनान- शनादिना तपसा, पृथिवीकायादिमतदधिसयमेन महाफप्टमददीक्षाहणेन घेत्यर्थ , वञ्चितोऽस्मि-कामसुखादपवर्जितोऽस्मीत्यर्थः । उक्त च- चाहिये अतः यह अन्न-भोजनसामग्री जिसके प्रभाव से अक्षीण- स्वल्प भी अन्न पात्र में पड़े तो भी उससे हजारों मनुष्य भरपेट आहार करले फीर भी खूटे नहीं, जब तक कि वह स्वय आहार न करले, ऐसी शक्ति का नाम अक्षीणमहानस लब्धि है २७ । प्रवचन की लघुता के समय जिनशासन का विरोधी सेना और वाहनसहित चक्रवर्ती भी हो तो वह भी जिसके प्रभाव से पुलाक (दानारहित घास का पुला) की तरह निःसार कर दिया जाता है ऐसी शक्ति का नाम पुलाकलब्धि है, यह लन्धि तप एव श्रुत हेतुक होती है २८ । इस प्रकार ये अठाईस लब्धियो जो बतलाई गई हैं वे, अथवा इनमें से कोई एक लब्धि भी मुझे प्राप्त नहीं हुई है। इसी प्रकार केश लुचन करना पचमहावतों का पालन करना, यतनात्मक अनशनादिक तपों का तपना, पृथिवीकायादिकों की रक्षा करने रूप सत्तरह १७ प्रकार के सयम का पालना, महाकष्टप्रद दीक्षा का ग्रहण करना, इन सब पातों से मैं ठगा गया हू-अर्थात् सासारिक विलासता से मुख પણ અન્ન પાત્રમાં પડે તે પણ તેનાથી હજારે મનુષ્ય પેટભરીને આહાર કરી લે છતા પણ ખૂટે નહી જ્યા સુધી તે પોતે આહાર ન કરી લે આવી શક્તિનું નામ અક્ષણમહાનલબ્ધિ છે (૨૭) પ્રવચનની લઘુતના સમયે જીન શાસનના વિરોધી સેના અને વાહન સહિત કેઈ ચક્રવર્તિ હોય તો તે પણ જેના પ્રભાવથી પુલા- કની માફક નિસાર કરી દેવામાં આવે છે એવી શક્તિનું નામ પુલાકશક્તિ છે આ લબ્ધિ તપ અને શ્રુત હેતુક હોય છે (૨૮) આ પ્રકારે એ અઠયાવીસ લબ્ધિઓ જે બતાવવામાં આવી છે તે અથવા આમાથી એક લબ્ધિ પણ મને પ્રાપ્ત થયેલ નથી આ રીતે કેશને લોચ કર પાચ મહાવ્રતનું પાલન કરવું, યતનાત્મક અનશનાદિક તપોને કાયાદિકની રક્ષા કરવારૂપ સત્તર પ્રકારના સયમનું પાલન, મહાકષ્ટપ્રદ દીશાને ગ્રહણ કરવી, આ સઘળી વાતથી હુ ઠગાયો છુ અર્થાત્ સ સારી તપવા, પૃથ્વી १ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम् "तपामि यातनाचित्राः सयमो भोगपश्चना" इत्यादि। इति एतद्, मिपुर, न चिन्तयेत् न विचारयेत् । अस्य चिन्तनस्य सयमघातकत्वेन तुच्छत्वात् । तथाहि-यदुच्यते-जन्मान्तर नास्ति, शरीरस्य भूतसमुदायात्मकत्वात् भूतधर्म- स्वाचैतन्यरूपस्यात्मनः शरीरेण सहेर नाशात् , इति, तदसत-न वय शरीरस्य जन्मा- न्तराऽनुगामित्वमङ्गीकुर्मः, किंवात्मन एव, स चात्मा नास्ति भूतधर्म', तथाहि- मोड़ कर जो मैं इन कष्टप्रद निःसार कार्यों की आराधना में लग गया ह वह सब व्यर्थ है। कहा भी है- तपासि यातनाश्चिन्त्राः, सयमो भोगवचना" इत्यादि। अर्थात-तप एक विचित्र प्रकार का कष्ट है, सयम जो है वह भोगों से ठगाना है। भूतवादी यनकर भिक्षु को इस प्रकार का विचार नही करना चाहिये । क्यों कि इस प्रकार की विचारधारा सर्वथा तुच्छ यतलाई गई है। इसीका विचार अब यहां से किया जाता है। जो भूतवादी यह करता है कि "जन्मान्तर नहीं है क्यों कि यह शरीर भूतों का समुदायस्वरूप है और चैतन्यरूप आत्मा भी भूत का धर्म है। उसका विनाश भी शरीर के विनाश के साथ ही हो जाता है।" सो इसका इस प्रकार का कहना ठीक नहीं है। क्यों कि हम लोग अर्थात् जन-शरीर को परलोक में जानेवाला नहीं मानते हैं, हम तो परलोक में जानेवाली एक आत्मा को ही मानते हैं। वह आत्मा भूतों का धर्म नहीं है। जब भिन्न २ अवस्था में भूतों से મોટુ મરડીને હું આ કષ્ટપ્રદ નિ સારા કાર્યોની આરાધનામાં લાગી ગયો છુ તે સઘળું વ્યર્થ છે કહ્યું છે- "तपासि यातनाश्चित्रा सयमो भोगव चना " त्यादि અર્થાત્ તપ એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું કષ્ટ છે સયમ જે છે તે ભાગોને ઠગનાર છે ભૌતિકવાદી બની ભિક્ષુએ આ પ્રકારને વિચાર નહી કરવો જોઈએ કેમકે, આ પ્રકારની વિચારધારા સર્વથા તુચ્છ બતાવવામાં આવી છે તેને વિચાર હવે અહી કહેવામાં આવે છે પહેલા જે ભૌતિકવાદીએ એવું કહ્યું છે કે, “જન્માતર નથી કેમકે આ શરીર ભૂતોના સમુદાય સ્વરૂપ છે અને ચૈતન્યરૂપ આત્મા પણ ભૂતન ધર્મ છે તેને વિનાશ પણ શરીરના વિનાશની સાથે થાય છે તેનું તેવા પ્રકારનું કહેવું ઠીક નથી કેમકે, અમે લોક અથતિ જેનશરીરને પરલોકમાં જવા વાળુ માનતા નથી અને તે એક આત્મા ભૂતને ધર્મ નથી જ્યારે જુદી જુદી सत ·- ५३६ चपनवणे पुलाफलन्धिः-तपाश्रुतहेतुका प्राचनलापादिप्रपोजने जिनशासनविरोधिन सवलपाइनस्य चक्रादेरपि पुलावनिःसारकरणे समर्था या शक्तिः सा ॥२८॥ अथवा-इति अनेन-केशलुचनेन पञ्चमहायताहीकारेण, यातनास्मकेनान- शनादिना तपसा, पृथिवीमायादिसप्तदशधिसंयमेन महाफप्टपददीक्षापदणेन घेत्यर्थ, वञ्चितोऽस्मि-कामसुखाटपनितोऽस्मीत्यर्थः । उक्त च- चाहिये अतः यह अन्न-भोजनसामग्री जिसके प्रभाव से अक्षीण- स्वल्प भी अन्न पात्र में पड़े तो भी उससे हजारों मनुष्य भरपेट आहार फरले फीर भी खूटे नरी, जब तक कि वह स्वय आहार न करले, ऐसी शक्ति का नाम अक्षीणमहानस लब्धि है २७ । प्रवचन की लघुता के समय जिनशासन का विरोधी सेना और वाहनसहित चक्रवर्ती भी रोवे तो वह भी जिसके प्रभाव से पुलाक (दानारहित घास का पुला) की तरह नि'सार कर दिया जाता है ऐसी शक्ति का नाम पुलाकलब्धि है, यह लन्धि तप एव श्रुत हेतुक होती है २८ । इस प्रकार ये अठाईस लब्धियो जो बतलाई गई हैं वे, अथवा इनमें से कोई एक लब्धि भी मुझे प्राप्त नही हुई है। इसी प्रकार केश लुचन करना पचमहाव्रतों का पालन करना, यतनात्मक अनशनादिक तपों का तपना, पृथिवीकायादिकों की रक्षा करने रूप सत्तरह १७ प्रकार के सयम का पालना, महाकष्टप्रद दीक्षा का ग्रहण करना, इन सय पातों से मैं ठगा गया हू-अर्थात् सासारिक विलासता से मुख પણ અને પાત્રમા પડે તે પણ તેનાથી હજારે મનુષ્ય પિટભરીને આહાર કરી લે છતા પણ ખૂટે નહી જ્યાં સુધી તે પોતે આહાર ન કરી લે આવી શક્તિનું નામ અક્ષણમહાનલબ્ધિ છે (૨૭) પ્રવચનની લઘુતાના સમયે જીન શાસનના વિરોધી સેના અને વાહન સહિત કેઈ ચક્રવર્તિ હોય તે તે પણ જેના પ્રભાવથી પુલા કની માફક નિ સાર કરી દેવામાં આવે છે એવી શક્તિનું નામ પુલાકશક્તિ છે આ લબ્ધિ તપ અને શ્રત હેતુક હોય છે (૨૮) આ પ્રકારે એ અયાવીસ લબ્ધિઓ જે બતાવવામાં આવી છે તે અથવા આમાથી એક લબ્ધિ પણ મને પ્રાપ્ત થયેલ નથી આ રીતે કેશ લોચ કર પાચ મહાવ્રતનું પાલન કરવું, યતનાત્મક અનશનાદિક તને તપવા, પૃથ્વી કાયાદિકેની રક્ષા કરવારૂપ સત્તર પ્રકારના સયમનું પાલન, મહાકષ્ટપ્રદ દીશાને પ્રહણ કરવી, આ સઘળી વાતોથી હુ ઠગા છુ અર્થાત્ સ સારી . .

·प्रियदर्शिनी टीका ० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम् ५३९ वायुविशेोऽनी ततोऽप त इति मन्यते, तर्हि जीव एव नामान्तरेण स्वीकृतो भवति, अस्तु यत् किंचिदेतत्, कथमपि भूतसादायमात्रेण न चैतन्याविर्भाव इति सिद्धम्, पृथिव्यादिपु एकत्र व्यवस्थापितेष्वपि चैतन्यानुपलब्धेः। अथ कायाकार- परिणतौ सत्या तदभिव्यक्तिरिष्यते, तदपि न, यतो लेप्यमयपुत्तलिकाया समस्तभूतसद्भावेऽपि जडत्वमेवोलभ्यते, तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामालोच्यमानो उसका सड़ना हो नही सकता हैं। यदि इस पर यों कहा जाय कि “ सूक्ष्म वायु तथा अग्नि वहा से अपगत हो चुकी है अतः शरीर में मरण का व्यवहार हो जायगा" सो ऐसा कहना आत्मा के ही सद्भाव का ख्यापक माना जाता है । तुम जिसे सूक्ष्म चायु या अग्नि करते हो हम उसे आत्मा कहते हैं। भूतसमुदाय से चैतन्य का आविर्भाव इसलिये भी सिद्ध नहीं होता है कि एक ही जगह इन चारों को स्थापित करने पर भी उनसे चैतन्य की उपलब्धि नहीं होती है। यदि भूतवादी इस पर यों कहे कि "जय ये भूत कायाकार परिणत होते हैं तब ही जाकर इन से चैतन्य की अभिव्यक्ति होती है" सो ऐसा करना भी इस लिये उचित नहीं है कि लेप्यमयपुत्तलिका में समस्तभूतों का सद्भाव होने पर भी वहां चैतन्य की उपलब्धि नही होती है, किन्नु जड़ता ही उपलब्ध होती है। कार्यकारणभाव अन्वयव्यतिरेक के सद्भाव मे ही बनता है । इस प्रकार यहां भूत और चैतन्य का अन्वयव्यतिरेक घटित नही होता है, अतः भूनो का कार्य ત્યાથી અપગત થઈ ગયેલ છે, આથી શરીરમાં મરણને વહેવાર થવાને છે તે એવુ કહેવુ તે આત્માના સદુભાવને ખ્યાપક મનાય છેતમે સૂક્ષ્મ વાયુ અગરતે અને કહે છે અમે તેને આત્મા કહીએ છીએ ભૂત સમુદાયથી ચિતન્યને આવિર્ભાવ એ માટે પણ સિદ્ધ નથી થતું કે, એક જ જગ્યાએ તે ચારેને ભેળા કરવા છતા પણ તેમાં ચૈતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી જે કદાચ ભૂતવાદી આ ઉપર એવું કહે કે, “જ્યારે એ ભૂતકાયઆકાર પરિત હોય છે ત્યારે જ જઈને તેનાથી ચેતન્યની અભિવ્ય િત થાય છે ” તે એવું કહેવું પણ એ માટે ઠીક નથી કે, લેપ્યમય પુતલીનામા સમરત ભૂતેને સદ્દભાવ હોવા છતા પણ ત્યા ચૈતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી પરંતુ જડતાજ ઉપલબ્ધ થાય છે કાર્યકારણે ભાવ અન્વય વ્યતિરેકના સદ્ભાવમાં જ બને છે આ પ્રકાર અહિ ભૂત અને ચૈતન્યને અન્વય વ્યતિરેક ઘટીત થતો નથી માટે ભૂતેનું કાર્ય ચેતન્ય છે તે કઈ પ્રકારે સિદ્ધ થતુ નથી આ માટે આ ચિતન્ય ગુણ ·उत्तराम्ययनले एफैकस्य पृधिव्यादेः पृथक्त्वे चैतन्योत्पनि भवति चेत् तहि पृथिव्यादिसमुदाया दपि चैत य न भवितुमर्हति । यथैकस्मात् सिफतारुणात् तैल नोत्पद्यते, तेन सिकता- समुदायादपि न भवति तैलोत्पत्ति किंच-चेतन्यस्य भूतधर्मत्वस्वीकारे मरणाभावः स्यात् , मृतकाये पृथिव्यादिभूताना सदापात् , न च मृतकाये वायोस्तेजसो वा अभावान्मरणसभाका पति वाच्यम्, यत मृतकाये शोफोपलन्धेर्न वायोरभावः । पक्तिस्वभावस्य च कोवस्य (शटनस्य) दर्शनानाग्नेरभाव इति । अथ सूक्ष्मः कषिद चैतन्य की उत्पत्ति नहीं होती है तो उनके समुदाय मे चैतन्य की उत्पत्ति कैसे हो सकती है, जैसे एक सिकता (रेती) के कण से जब सैल नहीं निकलता है तो समुदाय से तैल निकल सकेगा यह यात कौन बुद्धिमान मान्य कर सकता है। दूसरी यात यह भी है कि जब चैतन्य को भूतों का धर्म माना जायगा तो मरण का अभाव प्रसक्त होता है, क्यों कि मृतकाय मे भी पृथिवी आदि भूतों का सद्भाव तो रहता ही है । यदि मृत शरीर में मरणसद्भाव ख्यापित करने के लिये यह कहा जाय कि “ वा पर वायु एव तेज का अभाव है इसलिये इन दो तत्वों का अभाव होने से वहा भी मरण का सद्भाव अगीकार किया जाता है" सो ऐसा कहना इसलिये उचित नहीं है कि मृतकाय मे भी शोफ (सूजन) की उपलब्धि रोने से वायु का वहां असद्भाव नहीं माना जा सकता है । अग्नितत्व का भी वहां इसी तरह अभाव नहीं माना जा सकता है, क्यों कि इसके अभाव में અવસ્થામાં ભૂતેથી ચિતન્યની ઉત્પત્તિ નથી થતી તે તેના સમુદાયમાં ચૈતન્યની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ શકે? જેમ રેતીના એક કણમાથી તેલ નીકળી શકતું નથી તે રેતીના ઢગલામાંથી તેલ નીકળી શકે તેવું કોણ કહી શકે? બીજી વાત એ પણ છે કે, જે ચિતન્યને ભૂતને ધમ માનવામા આવે તે મરણને અભાવ પ્રસક્ત થાય છે કેમકે, મૃતકાયમા પણ પૃથ્વી આદિ ભૂતને સદ્દભાવ તે રહેલો જ છે જે મરણ શરીરમાં મરણ સદુભાવ ખ્યાપિત કરવા માટે એમ કહેવામાં આવે કે “યા વાયુ અને તેને અભાવ છે માટે આ બને તને અભાવ હોવાથી ત્યા પણ મરણને સદુભાવ અગિકાર કરવામાં આવે છે” તે એમ કહેવું એ માટે ઉચિત નથી કે, મૃતકોમાં પણ સુજનની ઉપલબ્ધિ હેવાથી વાયુને ત્યા અસદુભાવ માની શકાતું નથી એનિતત્વને પણ ત્યા તેવી રીતે અભાવ નથી માનવામાં આવતે કેમકે તેના અભાવમાં એનું સડવું બનતું નથી, જે કદાચ એ ઉપર એમ કહેવામાં આવે કે, “સૂમ વાયુ તથા અગ્નિ ·प्रियदर्शिनी टीका १० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम् वायुविशेोऽ"नई ततोऽप व इति मन्यते, तर्हि जीव एप नामान्तरेण स्वीकृतो भवति, अस्तु यत् किंचिदेतत्, कथमपि भूतसादायमात्रेण न चैतन्याविर्भाव इति सिद्धम्, पृथिव्यादिपु एकत्र व्यवस्थापितेष्वपि चैतन्यानुपलब्धेः। अथ कायाकार- परिणती सत्या तदभिव्यक्तिरिष्यते, तदपि न, यतो लेप्यमयपुत्तलिकाया समस्तभूतसद्भावेऽपि जडत्वमे गोलभ्यते, तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामालोच्यमानो उसका सड़ना हो नही सकता हैं। यदि इस पर यों कहा जाय कि “ सूक्ष्म वायु तथा अग्नि वहां से अपगत हो चुकी है अतः शरीर में मरण का व्यवहार हो जायगा" सो ऐसा कहना आत्मा के ही सद्भाव का ख्यापक माना जाता है । तुम जिसे सूक्ष्म वायु या अग्नि करते हो हम उसे आत्मा कहते हैं। भूतसमुदाय से चैतन्य का आविर्भाव इसलिये भी सिद्ध नहीं होता है कि एक ही जगह इन चारों को स्थापित करने पर भी उनसे चैतन्य की उपलब्धि नहीं होती है। यदि भूतवादी इस पर यों कहे कि “जब ये भूत कायाकार परिणत होते हैं तव ही जाकर इन से चैतन्य की अभिव्यक्ति होती है " सो ऐसा करना भी इस लिये उचित नहीं है कि लेप्यमयपुत्तलिका में समस्तभूतों का सद्भाव होने पर भी चहा चैतन्य की उपलब्धि नही होती है, किन्तु जड़ता ही उपलब्ध होती है। कार्यकारणभाव अन्वयव्यतिरेक के सद्भाव मे ही बनता है । इस प्रकार यहो भूत और चैतन्य का अन्वयव्यतिरेक घटित नहीं होता है, अतः भूतों का कार्य ત્યાથી અપગત થઈ ગયેલ છે, આથી શરીરમા મરણને વહેવાર થવાને છે” તે એવું કહેવું તે આત્માના સદ્દભાવને ખ્યાપક મનાય છેતમે સૂક્ષ્મ વાયુ અગરતે અગ્નિ કહે છેઅમે તેને આત્મા કહીયે છીએ ભૂત સમુદાયથી ચિતન્યને આવિર્ભાવ એ માટે પણ સિદ્ધ નથી થતું કે, એકજ જગ્યાએ તે ચારેને ભેળા કરવા છતા પણ તેમાં ચિતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી જે કદાચ ભૂતવાદી આ ઉપર એવું કહે કે, “મારે એ ભૂતકાયઆકાર પરિણુત હોય છે ત્યારે જ જઈને તેનાથી ચેતન્યની અભિવ્યક્તિ થાય છે ?” તે એવું કહેવું પણ એ માટે ઠીક નથી કે, લેપ્યમય પુતલીડામાં સમસ્ત ભૂતાને સદભાવ હેવા છતા પણ ત્યા ચૈતન્યની ઉપબ્ધિ થતી નથી પરતુ જતાજ ઉપલબ્ધ થાય છે કાર્યકારણ ભાવ અન્વય વ્યતિરેકના સદ્દભાવમાં જ બને છે આ પ્રકાર અહિ ભૂત અને ચૈતન્યને અન્વય વ્યતિરેક ઘટીત થતું નથી માટે ભૂતનુ કાર્ય ચૈતન્ય છે તે કઈ પ્રકારે સિદ્ધ થતુ નથી આ માટે આ ચેતન્ય ગુણ .

·480 নথল नाय चैतन्याख्यो गुणो भूतानां भवितुमईति । तस्मात् पारिशेष्याच्चैतन्यमात्मनो धर्म इति सिद्धान्तोऽनुसरणीयः । यदप्युक्तम्-आत्मनः प्रत्यक्षतो नुपलभ्यमानत्वादिति तदप्यसदेव, सर्वो स्वास्मा स्वमत्यक्ष एव, ज्ञानादीनामात्मगुणानां प्रत्यक्षानुभवात् घटमह जानामीत्या धनुभवस्य सर्वसिद्धत्वात् । यया घटादीनो रूपादयः प्रत्यक्षतयोपलम्यन्ते, तयाऽत्म- नोऽपि ज्ञानमुखादयो गुणा कस्य न सन्ति प्रत्यक्षानुभवगोचराः, किंतु सर्वेषामागा- लद्धाना प्रत्यक्षानुभवगोचरा. सत्ये।। उक्तच-'आत्मप्रत्यक्ष आत्माऽयम्' इत्यादि। चैतन्य है यह किसी प्रकार सिद्ध नहीं होता है इसलिये यह चैतन्यगुण पारिशेष्यात् (अनुमानविशेप से) आत्मा का ही एक धर्म है, इसी से आत्माका सद्भाव ख्यापित होता है यह सिद्धान्त अनुसणीय है। तथा और भी जो ऐसा कहा है कि " आत्मा की प्रत्यक्ष से अनु पलब्धि होने की वजह से सत्ता ज्ञात नही होती है" सो ऐसा कहना भी ठीक नही है क्यों कि प्रत्येक ससारी जीवों को अपनी आत्मा का स्वानुभव से प्रत्यक्ष होता है, कारण कि उसके ज्ञानादिक गुणों का प्रत्यक्ष अनुभव होता रहता है । " में घट को जानता हू भव तो सब को ही होता है। जिस प्रकार घटादिकों के रूपादिक गुण प्रत्यक्ष से उपलब्ध हैं उसी प्रकार आत्मा के भी ज्ञानादिक गुण समस्त जीवो को प्रत्यक्ष से अनुभवित हो रहे हैं। ऐसा कोई भी जीव नहीं है चाहे वह बालक हो चाहे वृद्ध कि जिसे इन का प्रत्यक्ष से अनुभव न होता हो । कहा भी है आत्मप्रत्यक्ष आत्माऽयम्" इत्यादि । અનુમાન વિશેષથી આત્માને જ એક ધર્મ છે આથી જ આત્માને સદૂભાવે સ્થાપિત થાય છે આ સિદ્ધાંત અનુસરણય છે તેમ વધુમાં એમ પણ કહ્યું છે કે, “આત્માની પ્રત્યક્ષથી અનુપલબ્ધિ હેવાના કારણે સત્તા જ્ઞાત થતી નથી ?” તેનુ કહેવુ પણ ઠીક નથી કેમકે, પ્રત્યેક સ સારી જેને પિતા પિતાના આત્માને સ્વાનુભવથી પ્રત્યક્ષ થાય છે કારણ કે, તેને જ્ઞાનાદિક ગુણેને પ્રત્યક્ષ અનુભવ થતું રહે છે ” હું ઘટને જેણુ છુ આ અનુભવ તે દરેકને થાય છે જેવી રીતે ઘટાદિકના તથા રૂપાદિકના ગુણ પ્રત્યક્ષથી ઉપલબ્ધ છે જેવી રીતે આત્માને પણ જ્ઞાનાદિક ગુણ સમસ્ત જીને પ્રત્યક્ષથી અનુભવિત થઈ રહે છે એ કોઈ પણ જીવ નથી, ભલે તે બાળક मया वृद्ध डायरेनेतना प्रत्यक्षथी मनुलप न यता ५ है-"आल प्रत्यक्ष आत्माऽयम् " प्रत्याहि ने मानी S५२ सेभ उवामा आवे , यह अनु- ·PHREE प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ४४ दर्शनपरीपहे भूतवानिप्रकरणम् ५४१ ननु न यं दृष्टिगोचरो भवतीत्यतो नास्तीत्युच्यते ? नायमप्येकान्तः, उक्त हि- न च नास्तीह तत सर्प, चक्षुपा यन्न गृह्यते ।" अन्यथा चैतन्यमपिन दृष्टि- गोचरीभवतीति भूतधर्मत्वेन, तदप्यसत् स्यात् । अब यदि तत् स्वसविदितम् , अव सदित्युच्यते, तर्हि अयमात्माऽपि स्वसविदित एव भवतीति विद्यमानो भातु। यतः- अात्येर चात्मा प्रत्यक्षो, जीवो ह्यात्मानमात्मना । जहमस्मीति सवेत्ति, रूपादीनि ययेन्द्रियै ॥१॥ इति ॥ यदि इस पर यों कहा जाय कि-" यह आत्मा दृष्टिगोचर नहीं होता है इस लिये यह नही है" सो यह कथन एकान्तत सत्य नही माना जा सकता। "न च नास्तीह तत्सर्व, चक्षुपा यन्न गृह्यते" जो चक्षु से गृहीत नही होता है वह नहीं है, ऐसा मत कहो, अर्थात् जो वस्तु चक्षु से नहीं दिखाई दे वह भी है ऐसा कहो । नहीं तो तुम्हारे मतसे चैतन्य भी दृष्टिगोचर नही होता है अत' वह भूत का धर्म है यह यात असत्माननी पडेगी। इस पर यदि यह कहा जाय कि " वह तो स्वसवेदन प्रत्यक्ष का विषय है अतः उसे सा मान लिया जावेगा" तो आत्मा भी स्वसवेदित है इस लिये इसे भी सन्मानना चाहिये । अस्त्येव चात्मा प्रत्यक्षो, जीवो ह्यात्मानमात्मना । अहमस्मीनि सवेत्ति, रूपादीनि यथेन्द्रियैः ॥१॥ अर्थात् अत्मा प्रत्यक्ष से है क्यों कि जीव ही आत्मा से आत्मा को "मैं?" इस प्रकार सवेदन (अनुभव) करताहै, जैसे इन्द्रियो से रूपादिकका આત્મા દષ્ટગોચર થતું નથી માટે આ નથી” તે આ કહેવું એકાન્તત સત્ય માનવામાં આવતુ નથી “ नच नास्तीह तत्स चभुपा यन्न गृह्यते" ચક્ષુથી ગ્રહિત થતુ નથી, તે નવી એવું ન કહે અર્થાત્ જે વસ્તુ ચક્ષુથી ન દેખાય તે પણ છે એમ કહે નહી તે તમારા મતથી ચૈિતન્ય પણ દૃષ્ટીગોચર થતુ નથી માટે તે ભૂતને ધર્મ છે એ વાત અસત્ય માનવી પડશે આ ઉપર જે કદાચ એમ કહેવામાં આવે કે, “તે તે સ્વસ વેદન પ્રત્યક્ષને વિષય છે આથી એને સાચું માની લેવામાં આવે” તે આત્મા પણ સ્વસ વેદિત છે આ માટે તેને પણ સન્માન જોઈએ કહ્યું પણ છે– "अस्त्येव चात्मा प्रत्यक्षो, जीवो ह्यात्मानमात्मना। अहमस्मीति सवेत्ति, रूपादीनि यथेन्द्रियै ॥१॥" અર્થો--આત્મા પ્રત્યક્ષથી છે કેમકે, જીવજ આત્માથી આત્માને “હુ છુ” આ પ્રકારને સવેદન (અનુભવો કરે છે જેમ ઇન્દ્રિઓથી રૂપ આદિનુ સવેદન થાય છે .

·उत्तराध्ययनले अलमधिकेन, यथा चैतन्यमस्तीति मन्यते, क्या ऽऽत्माऽस्तीत्यपि मन्तव्यः। वथा चोक्तम्- ज्ञान सस्थ परस्थ वा यथा ज्ञानेन गृह्यते । ज्ञाता स्वस्थः परस्थो वा, तथा ज्ञानेन गृह्यताम् ।। १ ।। अथाऽऽत्मसत्त्वे तदभावे सर्वसम्मन्ध्यनुपलम्मस्य हेतुत्व न सम्भवतीत्युच्यते, यतोऽयमप्यसिद्धो हेतुः, अहमस्मीत्यनुमनस्य सद्भागव , सर्व माणिना हि स्वस्य स्वस्यात्मन उपलम्भः पविद्धुमशक्य , फेवलिना चसर्मात्मनामुपलभः प्रतिपेढुमशक्यः। सवेदन होता है। जिस प्रकार उक्त कथन से चैतन्य का सद्भाव माना जाता है उसी प्रकार आत्माका भी सद्भाव मानना चाहिये । कहा भी है- ज्ञान स्वस्थ परस्थ वा, यथा ज्ञानेन गृह्यते । ज्ञाता स्वस्थो परस्थो वा, तथा ज्ञानेन गृह्यताम् " ॥१॥ जिस प्रकार अपने मे रहा हुआ ज्ञान, तथा दूसरे में रहा हुआ ज्ञान, ज्ञान से जाना जाता है उसी प्रकार अपने और दूसरे में रहे हुए झाता (आत्मा) को भी ज्ञान से ग्रहण कर लेना चाहिये ॥ १ ॥ आत्मा के अभाव में जो अनुपलम्भरूप हेतु दिया गया है। सो आत्मा का अनुपलभ सब को होता है, यदि ऐसा कहा जाय तो यह हेतु असिद्ध हो जाता है, क्यों कि सब को आत्मा का अनुपलम्भ है एक तो यह बात इन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष से जान नही सकते दूसरे प्रत्येक प्राणी को " अहमस्मि" इत्याकारक स्वसवेदनरूप प्रत्यक्ष से उसकी उपलब्धि જે રીતે આ કથનથી ચિતન્યને સદૂભાવ માની લેવામાં આવે એજ રીતે આત્માને પણ સાવ માન જોઈએ કહ્યું પણ છે– ज्ञान स्वस्थ परस्थ वा, यथाज्ञानेन गृह्यते। ज्ञाता स्वस्थो परस्थो वा, तथा ज्ञानेन गृह्यताम् ॥१॥ જે રીતે પોતાનામાં રહેલું જ્ઞાન તથા બીજામાં રહેલું જ્ઞાન જ્ઞાનથી જાણી શકાય છે એવી રીતે પિતામાં અને બીજામાં રહેવા આત્માને પણ જ્ઞાનથી સમજી લેવું જોઈએ આત્માના અભાવમાં જે અનુપલભ્યરૂપ હેતુ આપેલ છે તે આત્માને અનુપલ ભ દરેકને થાય છે તેવું જે કહેવામા આવે તે આ હેતુ અસિદ્ધ બની જાય છે કેમકે, સઘળાને આત્માનુ અનુપલ ભ છે એક તે આ વાત ઈન્દ્રિય- गन्य प्रत्यक्षथी anel all Aslat win प्रत्ये: प्राणीने " अहमस्मि " या ·. प्रियदर्शिनी टीका १०२ गा० ४४ दर्शनपरीपदे भूतवादिप्रकरणम् ५४३ यदपि-मदिर्घा तपस्विनो नास्तीत्युक्त, तदपि निष्पमाणम् । कढेरभावेs- नुपलम्मो हेतुरुक्तः सोऽपि स्वसम्बन्धो, सर्वसम्बन्धी वा ' तत्र सम्बन्धी नि- यतदेशकालापेक्षयाऽन्यथा पाऽनुपलम्भः स्यात् , तत्र प्रथमपक्षे कचित् कदाचित पञ्चमारकापेक्षया भरतक्षेनापेक्षया मदेरनुपलम्भस्योपलम्भस्य चास्माकमपि सम वत्वात् । द्वितीयपक्षे तु हेतोर कान्तिकता, यथा देशविप्रकष्टाना मेरुमभृतीना कालविकष्टाना पितामहादीनामनुपलम्भेऽपि सत्तात् । दृश्यते च क्वचित कदाचि. लब्धिमभावाचरणधूलिस्पर्शादि मात्रेण व्याधि प्रशमनादिः । ततश्चेदाऽपि भरतादौ होती है। केवलियों को तो सब आत्मा का उपलम्भ होता है, यह तो निषेध नही किया जा सकता। तथा लब्धियो की असत्ता प्रकट करने के लिये भी आपने जो अनुपलभरूप हेतु कहा है सो वह भी ठीक नहीं है। यहा पर अनुप- लभ स्वसधी ग्रहण किया है या सर्वसधी । स्वसवधी अनुपलभ भी कैसा? नियतदेशकालापेक्ष, अथवा अनियतदेशकालापेक्ष' प्रथमपक्ष में सिद्धसाधनता है। अर्थात् यह यात तो हम भी मानते हैं कि इस पचम- काल के अदर भरतक्षेत्र मे लब्धियों का अनुपलम्भ है। द्वितीयपक्ष में हेतु अनैकान्तिक है । देशविप्रकृष्ट मेदिक का, कालविप्रकृष्ट पितामह आदिकों का अनुपलम्भ होने पर भी उनका सद्भाव माना जाता है। कही २ कभी २ लब्धि के प्रभाव से चरणधूलि के स्पर्श आदि करने मात्र से व्याधि की शांति होती हुई देखी जाती है। उसी तरह यहा भरत आदि क्षेत्रों मे भी पहिले समय में लब्धियों का सद्भाव કારણે સર્વ સવેદન રૂપ પ્રત્યક્ષથી તેની ઉપલબ્ધિ થાય છે કેવલીઓને તે બધા આત્માને ઉપલભ થાય છે અને તે નિષેધ થઈ શકે તેમ નથી અથ–દ્ધિઓની અસતા પ્રગટ કરવા માટે પણ આપે જે અનુપ લભ રૂપ હેત કહેલ છે તે પણ ઠીક નથી આ સ્થળે અનુપલભ સ્વ સબંધી भय ४२ छ, ३ सर्व समधी? સ્વ સબધિ અનુપલ ભ પણ કે? નિયત દેશકાળ અપેક્ષ કે અનિયત દેશકાળ અપેક્ષ પ્રથમ પક્ષમાં સિદ્ધ સાધ- નતા છે અર્થાત્ એ વાત અમે પણ માનીએ છીએ કે, આ પચમકાળની અંદર ભરતક્ષેત્રમાં અદ્ધિઓના અનુપલભ છે બીજા પક્ષમાં હેતુ અનેકતિક છે દેશવિપ્રકૃષ્ટ મેવદિ કનુ કાલવિપ્રકૃ પિતામહ આદિનુ અનુપલભ લેવા છતા પણ તેને સદ્દભાવ માનવામાં આવે છે કઈ કઈ સ્થળે કી કદી લબ્ધિને પ્રભાવથી ચરણરજને સ્પર્શ આદિ કરવા માત્રથી વ્યાધિની શાતિ થતી જોવામાં આવે છે એજ રીતે અહિ ભરત આદિ ક્ષેત્રમાં પણ પહેલા સમયમાં લબ્ધિ- ·५४४ उत्तराभ्यपनरो कालान्तरेऽतीते काले, महानिदेहेषु च सर्वकालमृद्धीनामपि सद्भावात् । सर्वसम्म न्धी अनुपलम्भस्तु असिद्ध एव । यदपि "कामसुखाद् वञ्चितोऽस्मी"-त्युक्त तदप्यसमीक्षितम् , विषयसुख हि रागद्वेपमोहजननद्वारेण अतप्तिकाशाशोरविपादादिभिरिरिधर्मवन्धहेतुत्वेन च चतुर्गतिभ्रमणकारकत्वेन बहुलदुपजनकत्वात् प्रेक्षावता तत्त्ववेदिनामनुपादेयम् । विपसपृक्ताऽन्नसदृश कामसुख कस्य पिवेकिनो मनो रमयेत् , न कस्यापि । यदपि-तपसो यातनात्मरत्वमुक्त, तदप्यसत्-सकलदुःखमूळकर्मक्षयहेतुत्वात् , मनइन्द्रिययोगानामहानिकारकत्वेन तपसो यथाशक्ति विधानात् । उक्त हि- था तथा विदेहक्षेत्र में सर्वदा लब्धियों का सद्भाव रहता है। सर्वसषधी अनुपलम्भ तो असिद्ध ही है अर्थात् सर्वसम्बन्धी अनुपलभ लब्धियों की अभावात्मकता प्रकट करने में असमर्थ है। "मैं कामसुख से वंचित हो गया हू" जो यह बात कही है वह भी ठीक नहीं है क्यों कि विषयसुख रागदेप मोह की उत्पत्ति का कारण होने से, अतृप्ति, काक्षा, शोक एव विपाद आदि को उत्पन्न करते रहते हैं, इनसे विविध कर्मों का वध होता रहता है, उस के उदय से जीव चारों गतियो में भ्रमण करता २ अनेक दु खपरम्परा को वहा भोगता रहता है, अतः काम को सुख मानना यह भ्रम है । इसी लिये तत्त्वज्ञानियों के लिये ये उपादेय नहीं हैं। विचार किया जाय तो विषमिश्रित अन्नकी तरह ये कामसुख किस विवेकी के मन को आनद पहुंचा सकते हैं, अर्थात् किसी को भी नही । तप को यातनात्मक कहना इसलिये अनु- ને સદૂભાવ રહે છે સર્વસબધિ અનુપલભ તે અસિદ્ધ જ છે અર્થાત સર્વસબધિ અનુપલ ભ કદ્ધિઓની અભાવાત્મકતા પ્રગટ કરવામાં અસમર્થ છે 'હું કામસુખથી વંચિત બની ગયો છુ ” આ વાત કહી છે તે પણ ઠીક નથી કેમકે, વિષયસુખ રાગદ્વેશ મેહની ઉત્પત્તિનું દ્વાર હોવાથી અત- સિકાક્ષા સુખ શેક અને વિષાદ આદિને ઉત્પન્ન કરતા રહે છે, તેનાથી વિવિધ કમને બધ થતા રહે છે તેના ઉદયથી જીવ ચારે ગતીઓમાં ભ્રમણ કરતા કરતા અનેક દુ ખ પર પરાને ત્યા ભગવતે રહે છે માટે કામને સુખ માનવું એ જમ છે આથી તત્વજ્ઞાનીઓ માટે એ ઉપાદેય નથી વિચારવામા આવે તે વિષમિશ્રીત અન્નની માફક એ કામ સુખ ક્યા વિવેકીના મનને આન છે પહોચાડી શકે છે? અથાત કેઈને પણ નહીં તપને યાતનાત્મક કહેવું એ માટે અનુચિત છે કે, એનાથી કેઈને પણ કષ્ટ પહોચતુ નથી, . 1. ते

·-
प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४३ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम्
मनइन्द्रिययोगाना,-महानिः कथिता जिनः ।
यतोऽत्र तत्कथ तम्य, युक्ता स्याद् दु खरूपता ? ॥१॥
केशलुचनादीनामपि किंचित् पीडाजनकत्वेऽपि समीहितार्यमापरत्वेन दुःख
दायरत्व नास्ति । तदुक्तम्-
"दृष्टा चेष्टाऽर्थससिद्धौ, कायपीडाऽप्यदुःखदा ।
रत्नादिरणिगादीना, तद्वदत्रापि भान्यताम् " ॥ १ ॥
चित है कि उस से किसी को भी कष्ट नही पहुचता है प्रत्युत यह
सकल दुःखों के मूल कारण कर्मों का क्षय करनेवाला है। मन, इन्द्रिय
तथा, योग इन को हानि न पहुंचने पाये इस रूप से यथाशक्ति तपस्या
करने का विधान है। कहा भी है-
मनइन्द्रिययोगाना,-महानिः कथिता जिनैः
यतोऽत्र तत्कथ तस्य, युक्ता स्यात् दुःखरूपता ॥१॥
तपमें मन और इन्द्रियों के योगों की हानि नहीं होती है, ऐसा
भगवानने फरमाया है तो फिर तपमें दुःखरूपता कैसे मानी जाय, अर्थात्
तप दुःखरूप नही है किन्तु सुखरूप है ॥ १॥
यद्यपि केशलुचन आदि क्रियाएँ किंचित् पीडाजनक हैं तो भी
समीहित अर्थ की सिद्धिके कारण होने से उनमें सर्वथा दुःखदायकता
नहीं है। कहा भी है-
दृष्टा चेष्टार्थससिद्धौ, कायपीडाप्यदुःखदा ।
रत्नादिवणिगादीनां, तद्वदनापि भाव्यताम् ॥ १ ॥
સકળ દુખનું મૂળ કારણ અને કર્મોને ક્ષય કરનાર છે મન ઈન્દ્રિય તથા વેગ એને
હાની ન પહોંચે તેવા રૂપથી યથાશક્તિ તપસ્યા કરવાનું વિધાન છે કહ્યું પણ છે–
मनइन्द्रिययोगाना,-महानिः, कथिता जीनैः।
यऽतोत्र तत्कथ तस्य, युक्ता स्यात् दुखरूपता ॥१॥
તપમાં મન અને ઈન્દ્રિયેના યોગોની હાની થતી નથી એવું ભગવાને
ફરમાવ્યું છે તે પછી તપમા દુ ખરૂપતા કેમ માનવામા આવે? અર્થાત તપ
દુખ રૂપ નથી પરંતુ સુખરૂપ છે
કેશ લોચન આદિ ક્રિયાઓ જે કે પિડાજનક કહેવાય છે તે પણ સમીહિત
સિદ્ધિનુ કારણ હેવાથી તેનામાં સર્વથા દુખદાયકતા નથી કહ્યું પણ છે—–
दृष्टा चेष्टार्थ ससिद्धौ, कायपीडाप्यदु खदा।
रत्नादिवणिगादीनां, तद्वदत्रापि भाव्यताम् ॥ १ ॥

·उत्तराध्ययक्रो इत्थमगानुमानप्रपोगः-यत् इष्टार्थप्रसाधक, न तत् कायपीडाकरत्वेऽपि दुःखदायक, यथा रत्नाणिजामध्धश्रमादि । इष्टार्थप्रसाधक च तपः। न चाऽस्याप्यसिद्धता, प्रम- हेतुत्वेन तपसस्तत्परिपक्तितारतम्यात् परमानन्दतारतम्यस्यानुभूयमानत्वेन तत्मकर्षे तस्यापि प्रकर्षानुमानात् । प्रयोगश-यत्तारतम्येन यस्य तारतम्य तस्य प्रको तत्मार्पः, यथाऽग्नितापमकर्षे काञ्चनविशुद्धिमकर्षः, अनुभूयते च प्रशमतारतम्येन परमानन्दतारतम्यम् , लोकप्रतीतत्वाच ॥ ४ ॥ इसलिये ऐसा अनुमान पनाना चाहिये कि जो इष्ट अर्थ का प्रसाधक होता है वह काय का पीड़ा कारक होने पर भी दुःखदायक नहीं होता है, जैसे रत्नव्यापारियों का मार्गश्रम देशाटन का परिश्रम, इसलिये तप भी इष्ट अर्थ का प्रसाधक हैं अतः यह भी दुःखदायक नहीं है। तप में इष्टार्थप्रसाधकता असिद्धि नहीं है, क्यों कि तप प्रशम का हेतु है । तप द्वारा प्रशमभाव की जैसी २ तरतमता आत्मा में होगी वैसी२ परमानद की तरतमता भी आत्मा में अनुभवित होगी इसलिये प्रशम के प्रकर्ष में परमानद का भी प्रकर्ष अनुमित होता है। जैसे अग्नि के ताप के प्रकर्ष में काश्चन की विशुद्धि का प्रकर्ष, प्रयोग से देखा जाता है । अत परम्परा रूप से तप इष्ट अर्थ का प्रसाधक सिद्ध होता है, क्यों कि तप प्रशम का कारण, प्रशम परमानद का कारण इस प्रकार बनता है ॥४४॥ આ માટે એવું અનુમાન બનાવવું જોઈએ કે, જે ઈષ્ટ, અર્થના પ્રસાદક હેય છે-તે કાયાને પીડાકારક હોવા છતા પણ દુ ખ દાયક થતા નથી જેમકે રત્વવ્યાપારીઓને માર્ગઝમ દેશાટનને પરિશ્રમ-આ માટે તપ પણ ઈષ્ટ અર્થને પ્રસાધક છે માટે એ પણ ખદાયક નથી તપમાં ઈટાર્થ પ્રસાધ કતા અસિદ્ધ નથી, કેમકે, તપ પ્રશમને હેતુ છે જેવી જેવી તારતમ્યતા આત્મામા હશે તેવી તેવી પરમાન દની તરતમતા પણ આત્મામા અનુભવિત થશે આ માટે પ્રશમના પ્રકાશમાં પરમાનદને પણ પ્રકાશ અનુમિત થાય છે જેમ અનિના તાપના પ્રકમાં કાચનની શુદ્ધિ પ્રકાશ પ્રગથી દેખાય છે આથી પરપરા રૂપથી તપ પ્રશમનું કારણ, પ્રામ પરમાન દનું કારણ આ પ્રકારથી બને છે ફ૪ તપ દ્વારા પ્રશમભાવની ·प्रियदर्शिनी टीका ०५गा ४५ दर्शनपरीपहे दृढमतिमुनिदृष्टान्त - . “तथा- मूलम् अभू जिणा अस्थि जिणा, अदुवा वि भविस्तइ । मुंस ते एवं मौहंसु, ईई भिक्खू ने चितएं ॥ ४५ ॥ छाया-अभूनन् जिनाः सन्ति जिनाः, अथवाऽपि भविष्यन्ति । मृपा ते एवमाहुः, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् ॥ ४५ ॥ टीका-'अभू जिणा' इत्यादि। जिनाः-रागादिजयिनः-केवलिन., अभूवन् अतीतकाले, 'जिनाः सन्ति'- वर्तमानकाले निना विद्यन्ते विदेहेषु इत्यर्थः । अथवा-जिना भविष्यन्ति, भरतादिषु इत्यपि। अपि शब्दो भिन्नक्रमः, ते जिनास्तित्ववादिनः, एवम् उक्तरीत्या मृपा मिथ्या-अलीकम् , असत्यमर्थम् , आहुः वदन्ति, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् , अनुमानादि प्रमाणैजिनाना कालायवर्तित्वसिद्धः । अयं भावः-मिथ्यात्वमोहनीयोदयप्रभावात् कथचिदसम्यक्त्वे समुत्पन्ने प्रत्यक्षा- तथा-'अभू जिणा' इत्यादि । अन्वयार्थ (जिणा-जिना ) रागादिक के जीतने वाले केवली भगवान् (अभू-अभूवन् ) अतीतकाल में हुवे हैं (जिणा अधि-जिनाः सन्ति) वर्तमानकाल में जिन है (अदुवा वि भविस्सइ-अथवाऽपि भविष्यति) अथवा भविष्यत्काल में होंगे। ( एव-एवम् ) इस प्रकार जो कहते हैं (ते इस आहसु-ते मृषा आहुः) वे मिथ्या कहते हैं, (इइ भिक्खू न चितए-इति भिक्षु न चिन्तयेत्) इस प्रकार भिक्षु विचार नहीं करे, कारण कि अनुमानादिक प्रमाणों से जिनका त्रिकाल मे अस्तित्व सिद्ध होता है। भावार्थ-आत्मामें जब मिथ्यात्वमोहनीयका उदय रहता है तब उसके तथा-'अभू जिणा' त्यादि भन्क्यार्थ:-जिणा-जिना साहिन तना ही लगवान अभू-अभूवन् मतीमाया छ जिणा अस्थि-जिना सन्ति त भानामा छ अदुवा वि भविसई-अथवाऽपि भविष्यति अथवा भविष्यत् णमा थशे एव एवम् मा HIR२ वामा आवे छे ते मुस आहसु-वे मृपा आहुत भिथ्या रे छ इइ भिक्खु न चिंतए-इति भिक्षु न चिंतयेत् मा मारना पिया२ लिनु न रे કારણ કે, અનુમાનાદિક પ્રમાણેથી જેન ત્રિકાળમાં અસ્તિત્વ સિદ્ધ થયું છે ભાવાર્થ-આત્મામાં જ્યારે મિથ્યાત્વ મેહનિયને ઉદય હોય છે ત્યારે તેના ·- ५४८ चिरायवनसचे दिपमाणैः सदापनया वन्निरामत्य सम्यच्चरक्षणे नेर दर्शनपरीपहा सोडव्य इति । अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- अवन्तीनगर्या वैश्रवणाचार्यः शिष्यपरिवारेण सह समवसतः । तस्य मति नामकः शिष्य आसीत् , स उग्रतपस्वी उग्रविहारी उस्कृष्टक्रियापालकबासीत् । अन्तमान्दाहारेणारमोदरिकादि तपः करोति, पीरासनादिक करोति, प्रीपकाले प्रचण्डसूर्यातापना सेवते । शीतकाले शीतस्पर्श सहते स्म, केवल चोलपट्टक, मुखो प्रभाव से सम्यक्त्व की प्राप्ति का अभाव होने पर जीव ऐसा मानता है कि जिन आदि परोक्षपदार्थ नहीं है। अतः उनका प्रत्यक्ष न होने पर भी अन्य अनुमानादिक प्रमाणों द्वारा उनकी सत्ता सिद्ध होती है, इसलिये उनकी सद्भावना से उनकी असभावतारूप मिथ्यात्व परिणति का परिहार करते हुए साधु को अपने सम्यक्त्व का रक्षण करते रहना चाहिये। इसी का नाम दर्शनपरीपह जय है। दृष्टान्त-वैश्रवणाचार्य अपने शिष्य परिवार के साथ विहार करते हुए किसी समय अवन्ती नगरी में पधारे। उन शिष्यों में दृढमति नाम का एक शिष्य था जो उग्रतपस्वी, उग्रविहारी एव उस्कृष्ट- रूप से प्रत्येक क्रिया का पालन करता था । अन्त प्रान्त आहार से यह अवमोदरिका आदि तपों को तपता था । वीरासन आदि आसनों को करता था। ग्रीष्मकाल मे प्रचण्ड सूर्य की अतापना लेता था। शीत- काल मे शीतस्पर्श को सहता था। केवल चोलपहक तथा मुख पर પ્રભાવથી સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિને અભાવ હેવાને કારણે જીવ એવું માને છે કે, જીન આદિ પક્ષપદાર્થ નથી આથી તે પ્રત્યક્ષ ન હોવાથી અન્ય અનુમાનાદિક પ્રમાણે દ્વારા તેની સત્તા સિદ્ધ હોય છે આ માટે તેની સદ્દભાવનાથી તેની અસ ભવતારૂપ મિથ્યાત્વ પરિણતીને પરિહાર કરીને સાધુએ પિતાના સભ્ય ફત્વનું રક્ષણ કરતા રહેવું જોઈએ તેનું નામ દશનપરીષહ જય છે દષ્ટાત–વૈશ્રવણાચાર્ય પિતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે વિહાર કરતા કરતા એક સમય અવન્તી નગરીમાં પધાર્યા તેમના શિષ્યોમા દઢમતિ નામે એક શિષ્ય હતે જે ઉગ્રતપસ્વિ, ઉગ્રવિહારી અને ઉતકૃષ્ટ રૂપથી પ્રત્યેક ક્રિયાઓનું પાલન કરતે હો અપ્રાન્ત આહારથી તે અમેરિકા આદિ તપ તપતો હતા વીરાસન આદિ આસને કરતો હતે, ગ્રીમકાળમાં પ્રચંડ સૂર્યની આતાપના લેતે હતે, શતકાળમાં કડીના સ્પશને સહન કરતે, ફકત ચલપટ્ટો અને ·, प्रियदर्शिनी टोका १२ गा ४५ वर्शनपरीरहे दृढमतिमुनिष्टान्त ५११ परि सदोरकमुसवत्रिका च विभ्रत् , सपूर्णशरीरमनाटत कृत्वा हेमन्ते रात्री उत्यितां एव तिष्ठति, जिनवचने सम्पर श्रद्धालरासीत् । एकदा कश्चिन्मिथ्यात्वी देवस्तत्रागत्य वैक्रयिक नन्दनवनमिवोद्यान प्रदय, दृढमतिमुनिमनमीत् - हे मुने ! अस्यामातापनाया को लाभः, किं निरर्थकमेत कप्ट नहसि, नास्ति परलोकः, आगम्यताम् , मया सहाऽस्य नन्दनवनसमानोद्यानस्य सुखमनुभूयताम् । यदाऽसौ दृढमतिमुनि रासनम यास्ते, तदा वैक्रियपुष्पशय्य- मदुर्य स देवो वदति-अवास्युताम् , किमर्थ कष्टमारहसि, नास्ति परलोकः। यदा- ऽसौ तपस्यति, तदास देवः सक्रियशक्या विविध मिष्टान्न निर्माय तस्य बुभुक्षामु- सदोरकमुखवस्त्रिका को धारण कर एव समस्त शरीर को अनावृत रख- कर हेमन्त ऋतु मे रात्रि के समय को खडे २ व्यतीत करता था। जिनवचन में इसे अप्रतिम श्रद्धा थी। एक समय की बात है कि कोई मिथ्यात्वी देव वहा आया और उसने अपनी वैक्रियशक्ति से नदनवनके समान एक उद्यान की रचना कर दृढमति मुनि से कहा हे मुने! इस आतापना से क्या लाभ है। निरर्थक आप इस कष्ट को सहन करते हो । परलोक आदि कुछ भी नहीं है, अतः आओ और मेरे साथ इस नदनवन के समान उद्यान के सुख का यथेच्छ अनुभव करो। जिस समय दृढमति मुनि वीरासन से विराजते तो यह देव वैक्रियपुप्पशाया की रचना कर उनसे कहता कि इस आसन में बैठने मे क्या लाभ है इस पुष्प की शय्या पर आप विराजो। जिस को लक्षित कर यह आप कर रहे हो, हे मुनि वह कुछ भी नही है । इसी तरह जब यह तप तपते तो वह अपनी સરકમુખવસ્ત્રિકાને ધારણ કરી સારાએ શરીરને ખુલ્લુ રાખી હેમન્ત ઋતુમાં રાત ભર ઉભે પગે રહેતું હતું, જીન વચનમાં એને અપ્રતિમ શ્રદ્ધા હતી એક સમયની વાત છે કે, કેઈ મિથ્યાત્વી દેવ ત્યા આવ્યા અને તેણે પિતાની વેકિયશક્તિથી નદનવન જેવુ સુંદર ઉદ્યાન બનાવી દીધુ અને દઢમતિ મુનિને કહ્યું કે, હે મુનિ! આ આતાપનાથી શું લાભ છે? નિરર્થક આપ આ કષ્ટને સહન કરે છે ! પરલોક વગેરે કાઈ પણ નથી આથી મારી સાથે આવે અને આ નદનવન સમાન ઉદ્યાનના સુખને યથેચ્છ અનુભવ કરો જે સમયે દઢમતિ મુનિ વીરાસનમાં વિરાજીત થતા ત્યારે તે દેવ વૈકિય પુષ્પશધ્યાની રચના કરી એનાથી કહે કે, આ આસનથી બેસવામાં કર્યો લાભ? આ પુષ્પની રયા ઉપર આપ બિરાજે જેનુ લક્ષ કરીને આપ આ બધુ કરી રહ્યા છે તેવું હે મુનિ વાઈ છે જ નહીં આ રીતે તપ તપતા ત્યારે પણ તે દેવ પિતાની ·५४८ राम्यवानाचे दिममाणैः सदापनया तन्निराकृत्य सम्यन्वरक्षणे नेर दर्शनपरीपहा सोढव्य इति । अत्र दृष्टान्तः प्रदर्श्यते- अवन्तीनगर्या वैश्रवणाचार्यः शिष्यपरिवारेण सह समवसृतः । तस्य समति नामकः शिष्य आसीत् , स उग्रतपस्वी उग्रविहारी उत्कृष्टक्रियापाठकबासीत् । अन्तमान्दाहारेणारमोदरिकादि तपः करोति, पीरासनादिक करोति, ग्रीष्मकाले प्रचण्डसूर्यावापना सेवते । शीतकाले शीतस्पर्श सहते स्म, केवल चोलपट्टक, मुखो प्रभाव से सम्यक्त्व की प्राप्ति का अभाव होने पर जीव ऐसा मानता है कि जिन आदि परोक्षपदार्थ नहीं है । अतः उनका प्रत्यक्ष न होने पर भी अन्य अनुमानादिक प्रमाणों द्वारा उनकी सत्ता सिद्ध होती है, इसलिये उनकी सद्भावना से उनकी असभावतारूप मिथ्यात्व परिणति का परिहार करते हुए साधु को अपने सम्यक्त्व का रक्षण करते रहना चाहिये । इसी का नाम दर्शनपरीपह जय है। दृष्टान्त–वैश्रवणाचार्य अपने शिष्य परिवार के साथ विहार करते हुए किसी समय अवन्ती नगरी में पधारे। उन शिष्यों में दृढमति नाम का एक शिष्य था जो उग्रतपस्वी, उग्रविहारी एव उस्कृष्ट- रूप से प्रत्येक क्रिया का पालन करता था। अन्त प्रान्त आहार से यह अवमोदरिका आदि तपों को तपता था। वीरासन आदि आसनों को करता था । ग्रीष्मकाल मे प्रचण्ड सूर्य की अतापना लेता था । शीत काल में शीतस्पर्श को सहता था । केवल चोलपट्टक तथा मुख पर પ્રભાવથી સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિનો અભાવ હોવાને કારણે જીવ એવું માને છે કે, જન આદિ પક્ષપદાર્થ નથી આથી તે પ્રત્યક્ષ ન હોવાથી અન્ય અનુમાનાદિક પ્રમાણે દ્વારા તેની સત્તા સિદ્ધ હોય છે આ માટે તેની સંભાવનાથી તેની અસ ભવતારૂપ મિથ્યાત્વ પરિણતીને પરિહાર કરીને સાધુએ પિતાના સભ્ય કુત્વનું રક્ષણ કરતા રહેવું જોઈએ તેનું નામ દશનપરીષહ જય છે દષ્ટાત–વૈશ્રવણાચાર્ય પિતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે વિહાર કરતા કરતા એક સમય અવન્તી નગરીમાં પધાર્યા તેમના શિષ્યમાં દઢમતિ નામે એક શિષ્ય હતે જે ઉગ્રતપસ્વિ, ઉગ્રવિહારી અને ઉતકૃષ્ટ રૂપથી પ્રત્યેક ક્રિયાઓનું પાલન કરતે હો અન્તપ્રાન્ત આહારથી તે અવમદરિકા આદિ તપ તપતે હતા વીરાસન આદિ આસને કરતે હતે, ગ્રીષ્મકાળમાં પ્રચંડ સૂર્યની આતાપના લેતે હતે, શતકાળમાં કડીના સ્પશને સહન કરતે, ફક્ત ચલપો અને ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४५ वर्शनपरीपहे दृढमतिमुनिदृष्टान्त मधुर वारि, किमात्मनः पिपासाऽऽफुलीकरणेन, नास्ति परलोकः । इत्येव विविध- परीपहानुत्पाद्य स देवस्तस्य मुनेः सम्यक्त्वमपनेतु प्रवृत्तः, तथापि स दृढमति- मुनिस्वप.सयमाराधनाद् लेशतोऽपि पिचलितो नाभृत् । तदाऽसौ मेरुरिवाप्रकम्पः सागर इव गम्भीरः सन् विचारयति-भगवतः सर्वज्ञतया नद्वचन सत्य सदेहरहितध्रुवं नित्य परमरल्याणसाधक श्रद्धेयमेवास्ति । एभ्यः पौद्गलिक्सुखेभ्यः स्मिपि कि हे मुनि ! देखो यह कितना सुन्दर तालाव भरा हुआ है। आपको इस समय घोर पिपासा की वेदना हो रही है अत आप शीतल मधुर जल का पान कर पिपासा को शान्त करो। व्यर्थ मे पिपासा से आत्मा को आकुलित करने से क्या लाभ है ? परलोक नही है। इस प्रकार इस देव ने मुनिराज के लिये अनेक परीपहों को उत्पन्न कर उनको सम्यक्त्व से पतित करने के निमित्त अनेक प्रयत्न किये तो भी वे मुनिराज सम्यरत्व से रचमात्र भी चलायमान नहीं हुए । प्रत्युत सयम एव तप की आराधना करने मे मेरु के समान अप्रकप होकर एव सागर के समान गभीर बनकर अधिक से अधिक दृढ बनते रहे। साथ में यह भी इन्हों ने विचार करने में कसर नहीं रखी कि भगवान् वीतराग होने से, तथा सर्वज्ञ होने से कभी भी असत्य वचन वाले नही हो सकते है, इनका प्रत्येक वचन सदेहरहित ध्रुव सत्य है। जिन वचनों की आराधना से ही जीवों को निःश्रेयस मार्ग की प्राप्ति होती है, अतः यही एकान्ततः परमकल्याणसाधक है, और इसी આ સમય ખૂબ જ તરસ લાગી રહી છે, આથી આ શિતળ મધુર જળનુ પાન કરીને તમારી તરસને છીપા તરસથી આત્માને નકામો પીડીત કરવાથી શું લાભ? પરલેક છે જ નહી આ પ્રકારે તે દેવે મુનિરાજ માટે અનેક પરીષહે ઉત્પન્ન કર્યો અને તેમને સમ્યકત્વથી પતિત બનાવવા ખૂબ પ્રયત્ન કર્યા તે પણ એ મુનિરાજ લેશ માત્ર પણ ચલાયમાન થયા નહી અને પિતાના સંયમ અને તપની આરાધનામાં મેરૂની માફક અડગ રીતે ઉભા રહ્યા અને સાગરની માફક ધીર ગભિર બની અધિક દઢ બનતા ગયા સાથે સાથે તેમણે એ પણ વિચાર કરવામાં રાખી કે ભગવાન વીતરાગી સર્વજ્ઞ હોવાને કારણે કદી પણ અસત્ય વચનવાળા હોઈ શકતા નથી એમનું પ્રત્યેક વચન સ દેહ રહીત ધ્રુવ-સત્ય છે જીનવીની આરાધનાથી જ જીને નિશ્રેયસ (મોક્ષ) માર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે જેથી તેને વિશ્વાસ કરે એગ્ય છે આથી આજ એક માત્ર પરમ કલ્યાણનું સાધન છે આ પગલિક સુખેથી જીવન કચર ·। ५५० उत्तराण्ययन 'त्पाघ वदति-मुने! किं चुभुक्षया प्राणान् गमयसि! भुरस विविधानि मिष्टामानि, यदर्यमेतत् कष्टमद्गीकरोपि स नास्ति परलोकः । यदाऽसौ मुनिष्टविहार करोति, तेन च श्रान्तो भवति, तदा स देवः सवैक्रियशच्या शिकिा वाहकीयमाना पदयं वदति-मुने ! यानमारहाताम् , अलमनेन कष्टकरण पादचारण, नास्ति परलोकः । उप्णकाले स्वशक्या घोरपिपासामुत्पाय शीतरसुगन्धिनिर्मलजलपूर्ण- जलाशय तदीयदृष्टिगोचरीकुर्वन् स देवस्त मुनीमनवीर-मुने ! पिव शीतलमिदं वैक्रियशक्ति के प्रभाव से विविध मिष्टान्नों को तयार कर और उन्हें बुभुक्षित बनाकर कहने लगता हे मुने! क्यों भूस से व्यर्थ में इन प्यारे प्राणों को नष्ट करना चाहते हो । जिसके निमित्त तुम यह कष्ट परपरा सह रहे हो वह तो कुछ है ही नहीं, अतः विविध इन मिष्टानों को भोगो। जय मुनिराज उपविहारी होते और श्रान्त हो जाते तो यह देव उस समय शिविका की रचना कर उन्हें इस प्रकार दिखाता कि यह शिविका अनेक पुरुषों दारा अपने कधो पर उठाई जा रही है, और फिर कहने लगता कि महाराज आप थक चुके हैं अतः इस शिविका पर चढ़कर विहार करिये । कष्टप्रद इस पैदल चलने से क्या लाभ ? इसे छोडिये । उष्णकाल में अपनी शक्ति के प्रभाव से मुनि को घोर पिपासा उत्पन्न कर और शीतल सुरभि निर्मल जल से परिपूर्ण जलाशय की रचना करके मुनि को दिखाता हुआ कहने लगता વૈક્રિયશક્તિના પ્રભાવથી વિવિધ મિષ્ટાન્ન તૈયાર કરી તેને વિભૂષિત બનાવી કહેવા લાગતે હે મુનિ ! શા માટે વ્યર્થમાં ભૂખ અને તરસથી આ પ્યારા પ્રાણને નષ્ટ કરી રહ્યા છે? જે નિમિત્તથી તમે આ બધા કષ્ટો સહન કરે છે એવું કાઈ પણ નથી આથી આ વિવિધ મીષ્ટાન્નને આરોગો જ્યારે મુનિ રાજ ઉગ્ર વિહારી બનતા અને શ્રાન્ત બની જતા તે તે દેવ એ સમયે શિબિકા (પાલખી)ની રચના કરી એને બતાવતો અને કહેતે આ શિબિકા અનેક પુરૂદ્વારા પિતાના ખભે ઉઠાવવામાં આવી રહી છે મહારાજ આપ થાકી ગયા છે જેથી આ શિબિકામાં બેસી જાઓ અને વિહાર કરે કષ્ટપ્રદ એવા પગપાળા ચાલવાથી શું લાભ મળવાનું છે? એને છોડી દે ઉષ્ણકાળમાં પિતાની શક્તિના પ્રભાવથી મુનિરાજ ને પાણીની ખૂબ તરસ ઉત્પન્ન કરાવી શિતળ સુરભી નિર્મળ જળથી પરિપૂર્ણ જળાશયની રચના કરી મુનિને દેખા કિડીને કહે કે, હે મુનિ! જુઓ આ કેવું સુદર તળાવ ભર્યું છે આપને ? - ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ मा ४५ परीपहायतरणम् अथ परीपहावतरणमाह- एते धर्मस्यान्तरायकारणभूताः द्वाविंशतिपरीपहा सोढव्या इत्युक्तम् । तत्र- ज्ञानापरणीय-वेदनीय-दर्शनमोहनीय-चारित्रमोहनीया-ऽन्तरायाणा कर्मणामुदयादेते सर्वे परीपहाः प्रादुर्भवन्ति । चतस्पु कर्मप्रकृतिपु-ज्ञानावरणीय-वेदनीय-मोहनीया न्तरायेषु द्वाविंशतिः परीपहाः समपतरन्ति, इतराम चतसपु-दर्शनावरणीयाss- युष्क-नाम-गोत्रेषु परीपहा नोत्पद्यन्ते । (भग०८१८) यःमूक्ष्म सपरायः सूक्ष्मलोभपरमाणुसद्भावात् न पीतरागत्व माप्तः स दशमगुण- स्थानवी उपशमणिसपन्नोवाक्षपकणिसपन्नो वा तस्य सयतस्य, तथा छमस्थवी- तरागयोगुणस्थानभेदेन द्विविधयोरेकादशद्वादशगुणस्थानवर्तिनोश्च सयतयोश्चतुर्दश- अब परीपहों का अवतरण कहते हैं- यद्यपि धर्मके सेवन करने में ये बाईस परीपह अन्तरायरूप हैं साधु को इन को सहन करते रहना चाहिये, यह यात यत्लाई जा चुकी है। अय कौन २ से परीपद किस २ कर्म के उदय से होते है यह बतलाया जाता है-ज्ञानावरणीय, वेदनीय, मोहनीय (दर्शनमोहनीय चारित्रमो- हनीय ) एवं अन्तराय, इन चार कर्मो के उदय से ये २२ वाईस परीपह उत्पन्न होते हैं । दर्शनावरणीय आयु नाम एव गोत्र, इन चार कों के उदय में परीपह उत्पन्न नहीं होते हैं। (भग० श८ उ०८) सूक्ष्मलोभ परमाणु के सद्भाव से जो वीतरागता को प्राप्त नहीं हुआ है ऐसा दशमगुणस्थानवी जीव चाहे वह उपशमश्रेणी में स्थित हो चाहे क्षपकश्रेणी में उसके तथा छद्मस्थ वीतराग के ११ ग्यारहवें एव હવે પરીષહેનું અવતરણ કહેવામા આવે છે – ધર્મનું સેવન કરવામાં કદાચ આ બાવીસ પરીષહ અતરાયરૂપ થાય છતા સાધુએ એને સહન કરતા રહેવું જોઈએ આ વાત સમજાવવામાં આવી હવે કયા કયા પરીષહ કયા કયા કમના ઉદયથી થાય છે એ બતાવવામાં આવે જ્ઞાનાવરણીય, વેદનીય, મોહનીય, (દર્શન મેહનીય ચારિત્ર મહનીય) અને અતરાય આ ચાર કર્મોના ઉદયથી આ બાવીસ પરીષહ ઉત્પન્ન થાય છેદર્શનાવ- રણીય, આયુ, નામ, અને ગેત્ર આ ચાર કર્મોના ઉદયથી પરીષહ ઉત્પન્ન થતા નથી ભગ શ ૮, ૯ ૮ સલમલોભ પરમાણુના સદુભાવથી જે વીતરાગતાને પ્રાપ્ત નથી થયા એવા દશગુણ સ્થાનવતી જીવ ચાહે તે ઉપશમ શ્રેણીમાં સ્થિત હોય, ચાહે સપક શ્રેણમા તથા છવાસ્થ વિતરાગના અગીયાર અને બારમાં ગુણસ્થાનવતી અને . . उ०७० ·1 ५५२ उत्तराभ्ययनसचे फल्याण नास्ति । मयाऽनादिभरसमागत मिथ्यात्वमपनीय सम्यत्व लब्धम् । तदेव पुनः पुनरात्मनि दृढीकत्य ज्ञानाररणीयाधष्टनिधर्मरजः समुत्सार- णेन केल्विप्राप्तिपूर्वक मोक्षपद मम लधन्यमस्ति । अलमनेन तुग्छन विषयसु खेन । इति विमृश्य तपःसयमसमाराधनपूर्वकनिरतिचारसम्यक्त्वरक्षणेन दृढमति मुनिदर्शनपरीपह परिपा, क्षपफोणिमारुह्य, केलिव लम्धा स्वात्मकल्याण सा धितवान् । एवमन्यैरपि मुनिभिर्दर्शनपरोपहः सोढव्य । का विश्वास करना योग्य है । इन पौगलिक मुगों से जीवों का कुछ भी आत्महित नही हो सकता है। मैंने बड़ी कठिनता से अनादि भवों से ससक्त मिथ्यात्व का अपनयन कर सम्यक्त्व का लाभ किया है । इसलिये यह दुर्लभता से प्राप्त होने वाली वस्तु (सम्यक्त्व) का नाश न होने पावे, इस प्रकार सचेष्ट होकर मुझे यार २ इस को निज आत्मा में दृढ करते रहना चाहिये, और ज्ञानावरणीय आदि अष्ट प्रकार कर्मरजके निवारण से केवलित्वकी प्राप्तिपूर्वक मुक्ति पदका लाभ करना चाहिये इसी में मेरा कल्याण है। इन तुच्छ वैष- यिक सुखो के सेवन से कौनसा निज का लाभ हो सकता है। इस प्रकार विचार कर तप एव सयम की आराधना करते हुए दृढ़ मति मुनिराज ने निरतिचार सम्यक्त्व की रक्षा से दर्शनपरीषह को सहन किया और क्षपकश्रेणी पर आरूढ हो कर केवलिपदका लाभ कर अपना आत्मकल्याण कर लिया। इसी प्रकार अन्य मुनिजनों को भी दर्शनपरिपहजयी बनना चाहिये। કાઈ પણ આત્મહિત થઈ શકવાનું નથી એ ભારે કઠીનતાથી અનાદિ ભાથી સસક્ત મિથ્યાત્વનું અપનયન કરી સમ્યકત્વને લાભ કર્યો છેઆ માટે આ દુર્લભતાથી પ્રાપ્ત થયેલ વસ્તુ સમ્યકત્વનો નાશન થાય એ રીતે સચેત બનીને મારે વારવાર એને મારા પિતાના આત્મામા દૃઢ કરતા રહેવું જોઈએ અને જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ પ્રકારની કમરજના નિવારણથી કેવલિત્વની પ્રાપ્તિ પૂર્વક મુક્તિ પદને લાભ મેળવી જોઈએ આ કરવામાં જ મારૂ કલ્યાણ છે તુચ્છ એવા વૈષયિક સુખના સેવનથી મને ક લાભ થવાને છે આ પ્રકારના દઢ વિચાર કરી તપ અને સયમની આરાધના કરતા દઢમતિ મુનિરાજે નિર તિચાર સમ્યકત્વની રક્ષાથી દર્શનપરીષહ સહન કરી ક્ષપકશ્રેણું ઉપર આરૂઢ બની કેવલીપદને લાભ કરી પિતાના આત્માનું કલ્યાણ કર્યું આ રીતે અન્ય મુનિજનેએ પણ દર્શનપરીષહ જયી બનવું જોઈએ ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४५ परीपहावतरणम् ननु आत्यन्तिकशीतस्पर्श सति वहिसानिध्ये, तथा-शरीरस्यैकस्मिन् भागे छायाश्रितेऽपरस्मिन् भागे सूर्यकिरणमतप्ते सति एकस्य पुरुषस्य एकस्या दिशि शीतम् , अन्यस्यां चोष्णमित्येव द्वयोरपि शीतोष्णपरीपहयोर्युगपत् सभवोऽस्तीति चेत्, उच्यते-अत्र परीपहे फालकृतशीतोष्णयोग्रहणम् , अतो नास्त्येतत्प्रश्ना- वकाश इति । शका-शीतस्पर्श और उष्णस्पर्श का जो आपने परस्पर विरोध पतलाया है वह जचता नही है, क्यों कि आत्यतिक शीतस्पर्श रोने पर भी अग्नि के समीप में, तथा शरीर का एक भाग छायाश्रित होने पर, दूसरा भाग सूर्य की किरणों से तप्त होने पर एक ही पुरुप को एक दिशा में शीत का, अन्य दिशा मे उष्ण का अनुभव युगपत् होता है, इस प्रकार शीत और उष्णस्पर्श का एक ही पुरुष में देशादिक की अपेक्षा एक साथ सद्भाव पाये जानेसे इनमें आप विरोध कैसे कहते हैं। उत्तर-इस प्रकार की आशका यहा नही करना चाहिये। क्यों कि यहा जो शीत उष्ण परीपह का युगपत् विरोध यतलाया गया है वह काल की अपेक्षा से बतलाया गया है । शीतकाल मे शीतपरीषह का उष्णकाल में उष्णपरीषह का सद्भाव रहता है। शीतकाल में उष्णकाल नहीं होता और उष्णकाल मे शीतकाल नही होता, अतः इस अपेक्षा से यहा इस प्रश्न के होने का अवकाश ही नही है। શકા–શીતસ્પર્શ અને ઉણસ્પર્શને જે આપે પરસ્પર વિરોધ બતાવેલ છે તે ખબર નથી કેમકે, અત્યતિક ઠડીને સ્પર્શ હોવાથી પણ અગ્નિના સાનિધ્યમાં તથા શરીરને એક ભાગ છાયાશ્રિત હેવાથી, બીજો ભાગ સૂર્યના કિરણથી તૃપ્ત હેવાથી, એકજ માણસને એક દિશામાં ઠંડીને અને બીજી દિશામાં ઉણને અનુભવ યુગપતું થાય છે આ રીતે કડી અને ઉષ્ણસ્પર્શને એક જ માણસમાં દેશાદિકની અપેક્ષા એક સાથ સદ્દભાવ દેખાતા આમાં આપ વિરોધ કેવી રીતે કહે છે ? ઉત્તર–આ પ્રકારની આશકા અહિ ન કરવી જોઈએ કેમકે, અહિ જે કડી અને ઉષ્ણુ પરીષહને યુગપતુ વિરોધ બતાવવામાં આવેલ છે તે કાળની અપેક્ષાથી બતાવવામાં આવેલ છે શીતકાળમાં કડીને પરીષહ અને ઉષ્ણકાળમાં ઉષ્ણપરીષહને સદ્ભાવ રહે છે શીતકાળમા ઉણકાળ હોતું નથી અને ઉણું કાળમા શીતકાળ હેતે નથી આથી આ અપેક્ષાએ અહિયા આ પ્રશ્ન થવાને અવકાશ જ નથી ·५५६ अचेला-रति-स्त्री-निषद्या-ऽऽक्रोश-याचना-सत्कारपुरस्कारपरीपहाः भवन्ति । दर्शनमोहनीयोदये-एका दर्शनपरीपदः-वेदनीयोदये-एकादश-पिपासा-बीवो ष्ण दंशमशक-चर्या-शय्या-वध-रोग-णस्पर्श-मलाख्याः परीपहाः उत्पयन्ते । लाभान्तरायोदये-एकः अलामपरीपदः । अविधर्मवन्धकस्य, तथाऽऽयुजित सप्तविधकर्मबन्धकस्य च सयतस्य द्वाविंशतिः परीपहाः सभवन्ति, तत्र स उत्तर्गतो युगपद् विंशतिपरीपहान् वेदयति । यत्र समये शीवपरीपहं वेदयति न वदोष्ण- परीपहम् , यदा चोप्णपरीपह वेदयति, न तदा शीवपरीपह, तयोः परस्परमत्य- न्तविरोधेन एकदा एकनासम्भनात् । तया यस्मिन् समये चर्यापरीपहम् वेदयति, न तदा निपद्यापरीपहम् , यदा निपद्या परीपह वेदयति न तदा पर्यापरीषह, चर्यानिपद्यापरीपहयोरपि परस्परमत्यन्तपिरोधेन एकदा एकत्रासभवात् । ये दो परीपह होते हैं। चारित्रमोहनीय के उदय में अचेल १, अरति २, स्त्री ३, निपया ४, आक्रोश ५, याचना ६, सत्कारपुरस्कार , ये ७ सात परीपह होते हैं । दर्शनमोहनीय के उदय में एक दर्शनपरी- पह, वेदनीय के उदय में ११ ग्यारह परीपह-क्षुधा १, तृषा २, शीत ३, उष्ण ४, दशमशक ५, चर्या ६, शय्या ७, वघ ८, रोग ९, तृणस्पर्श १०, और मेल ११ होते है। लाभान्तराय के उदय में एक अलाभ परीषह उत्पन्न होता है। आठों प्रकार के कर्म का बन्धक तथा आयु सिवाय सात कर्मों का बन्धक जो सयत है उसके २२ बाईस परीषह होते हैं । एक काल में जीव अधिक से अधिक २० वीस परीषहों का वेदन कर सकता है, क्यों कि चर्या और निषद्या मे से किसी एक का, शीत एव उष्ण में से किसी एक एक काही वेदन होगा, दोनों का युगपत् नही, कारण कि इनका परस्पर एक साथ रहने मे विरोध है । પરીષહ છે ચારિત્ર મહનીયના ઉદયમા અચેલ, ૧ અરતિ, સ્ટિ, ૩ વિદ્યા આક્રોશ ૫ યાચના, સત્કારપુરસ્કાર, ૭ આ સાત પરીષહ હોય છેદર્શનમોહ- નયના ઉદયમા એક દશનપરીષહ, વેદનીયના ઉદયમા ૧૧ અગીયાર પરીષહ, भूम, १ तरस, २४ी, 3 SY, ४ शमश:, ५ यर्या, शया, ७ १५, ८ शग, ૯ તૃણસ્પર્શ ૧૦ અને મેલ ૧૧ હોય છે લાભારાયના ઉદયમાં એક અલાભ પરીષહ ઉત્પન્ન થાય છે આઠ પ્રકારના કર્મના બધક તથા આયુ શિવાય સાત કર્મોના બાધક જે સયત છે તેને ૨૨ બાવીસ પરીષહ હોય છે એક કાળમા એક જીવ અધિકમા અધિક ૨૦ વીસ પરીષહનું દાન કરી શકે છે કેમકે, ચય અને નિષ- ઘામાથી કઈ એક કડી અને ઉષ્ણમાથી કઈ એકનું જ વેદન થતુ હોય છે બનેનુ યુગમતુ નહી કારણ કે, તેને પરસ્પર એક સાથે રહેવાના વિરોધ છે ·प्रियदशिनी टीका म. २गा ५५ परोपहावतरणम् चेदुच्यते सूक्ष्मसपरायस्य चारित्रमोहनीय दर्शनमोहनीय सत्तामात्र वर्तते, न तु परीपहहेतुभूत सूमोऽपि मोहनीयोदयोऽस्तीति न मोहनीयजन्यपरीपहो भवति, वतश्च पदविपन्धकस्य मोहनीयोदयाभावेन सर्वत्रौत्सुक्यनिवृत्तिभवति, औत्सुक्पनिटत्या च विहारपरिणामाभानः, तेन शय्यापरीपहवेदनसमये चर्याया अभावः । अत्र तु-मोहनीयोदयाद् वादररागवत्वेन औत्सुक्य विहारपरिणामरूप संभवति, तदा शग्यापरीपहवेदनसमये चर्यापरीपह परिणामरूपेण वेदयति, अतो विंशतिपरीपहान् वेदयतीति कथन सम्यगेन । कि शय्या और निपद्या में से एक फिर घट जाने से वीस की जगह १९ उन्नीस परीपहों के वेदना का ही सद्भाव कहना चाहिये। उत्तर-मक्ष्मसपराय सयत के चारित्रमोहनीय एव दर्शनमोह- नीय केवल सत्तामात्र है, परीपह का हेतुभूत थोडा सा भी मोहनीय का उदय वहा नहीं है कि जिससे वहा मोहनीय के उदय से होने वाला परीपह हो सके, अत: छह कर्मों का पंधक जो सयत है उसके मोहनीय कर्म के उदय के अभाव से सर्वत्र औत्सुक्य की निवृत्ति हो जाती है । औत्सुक्य की निवृत्ति से विहार करने के परिणाम की भी निवृत्ति हो जाती है, इससे शय्यापरीपह के वेदन के समय में वहा चर्या का अभाव है परन्तु जो सप्तविध कर्म का अथवा अष्टविध कर्म का यधक है उसके मोहनीय का उदय है इससे चादर रागवाला होने से उसके विहारपरिणामरूप औत्सुक्यभाव सभवित होता है। उस समय वह शय्यापरीपह के वेदन के समय में चर्यापरीपह को परिणाम- કારણ કે શમ્યા અને નિષદ્યામાથી એક ઘટિ જવાથી વીસને બદલે ઓગણીસ પરીષહાના વેદનને જ સદ્દભાવ કહેવું જોઈએ ઉત્તર–સૂમ સાપરાય સયતના ચારિત્ર મેહનીય અને દર્શન મેહની યની કેવળ સત્તા માત્ર છે પરીષહના હેતુભૂત થડે પણ મેહનીયને ઉદય ત્યા નથી કે જેનાથી ત્યા મેહનીયના ઉદયથી આવનાર પરીષહ થઈ શકે આથી છ કર્મોના બધક જે સ યત છે તેના મેહનીય કર્મના ઉદયના અભાવથી સર્વત્ર ઔસુકયની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે સુકયની નિવૃત્તિથી વિહાર કર વાના પરિણામની પણ નિવૃત્તિ થઈ જાય છે આથી શાપરીષહના વેદનના સમયે ત્યા ચર્યાને અભાવ છે પરંતુ જે સાત પ્રકારના કર્મોને અથવા આઠ પ્રકારના કર્મોને બાધક છે તેને મેહનીય ઉદય છે આ કારણે બાદર રાગ વાળા હેવાથી એના વિહાર પરિણામ રૂપ સૂજ્યભાવ સભવીત બને છે એ સમયે તે શય્યા પરીષહના વેદના સમયમાં ચર્ચાપરીષહને પરિણામરૂપથી વેદિત ·५५८ - . ननु भगवता 'आयुर्मोहनीयानितपदविधर्मबन्धकः सूक्ष्मसंपरायसयत उत्कर्पतो युगपद् द्वादश परीपहान् वेदयति' इत्युक्तम् , वत्र यदा शय्यापरीपह वेदयति, न तदा चर्यापरीपहम् , यदा चर्यापरीपह वेदयति, न तदा शय्यापरीष इम् , इति कथितम् , कथं तर्हि-सप्तरिधर्मवन्धकोपविधर्मवन्धकच सयवो युग- पद् विंशतिपरीपहान् वेदयेत् । यतकर्यया सह शग्यानिपधयोनिरोधेन चर्यास दावे शग्यानिपद्ययोरसभाव, एकोनविंचतेरेख परीपहाणा वेदनसमव इति' शका-भगवान ने "आयु एव मोहनीय वर्जित छह कर्मों का बध करनेवाला सूक्ष्मसपरायगुणस्थानवाला सयत उत्कर्ष की अपेक्षा युग- पत् १२ यारह परीपहोंका वेदन करता है" ऐसा कहा है सो उसमें जिस समय वह शय्योपरीपहका वेदन करता है उस समय वह चर्यापरीषहका वेदन नही करता है, और जिस समय चर्यापरीपद का वेदन करता है उस समय शय्यापरीपह का वेदन नहीं करता सो इस प्रकार की विवक्षा से वहां चौदह परीपहों के सामान्य कथन में उत्कर्षक की अपेक्षा यारह परीपह का वेदन करना ठीक बैठ जाता है, परन्तु जो आयुवर्जित सात प्रकार के अथवा आठ प्रकार के कर्मों का बधक सयत है उसके चर्या के साथ शय्या और निषद्या का विरोध होने से चर्या के सद्भाव मे शय्या और निषद्या का सभव हो नहीं सकता है ऐसी परिस्थिति मे इस सयत के जो उत्कर्षक की अपेक्षा २० बीस परीषहो का सद्भाव बतलाया है वह कैसे सगत हो सकता है, क्यों શક—ભગવાને “આયુ અને મેહનીય વજીત છ કર્મોને ખધ કરવા વાળા સુકમ સપરાય સયત ઉત્કર્ષની અપેક્ષા યુગપત બાર પરીષહ વેદન કરે છે ” એવું કહ્યું છે તે તેમા જે સમય તે શાપરીષહનુ વેદન કરે છે તે સમયે તે ચપરીષહનુ વેદન કરતા નથી અને જે સમય ચર્યાપારી હનું વેદન કરે છે તે સમય શાપરીષહનુ વેદન નથી કરતા આ પ્રકારની વિવિક્ષાથી ચૌદ પ્રકારના પરીષહેના સામાન્ય કથનમા ઉત્કર્ષની અપેક્ષા બાર પરીષહનુ વેદન કરવુ બરાબર બંધ બેસતુ છે પરંતુ આયુવત જે સાત પ્રકારના અથવા આઠ પ્રકારના કર્મોના અ ધક સ યત છે-એની ચર્યા સાથે શા અને નિષસ્થાને વિરોધ હવાથી ચયના સદુભાવમાં શય્યા અને નિષસ્થાને સ ભવ થઈ શકતું નથી એવી પરિસ્થિતિમાં આ સયત કે જે ઉત્કર્ષની અપેક્ષાએ વીસ પરીષહને સદ્ભાવ બતાવેલ છે તે કઈ રીતે સા ગત થઈ શકે? . Pre ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ४५ छमस्थपरीपहाणां मेदा सम्यक्त्व-मोहनीयरूपस्य वृहति भागे उपशान्ते, शेपे चानुपशान्ते एव स्यात् । नपुसकवेद चासो दर्शनत्रयस्य शेपाशेन सहोपशमयितु प्रवर्तते, ततश्च नपुसकवेदो- पशमावसरे अनिवृत्तिनादरसपरायस्य सतो दर्शनमोहनीयस्य प्रदेशव उदयोऽस्ति, न तु दर्शनमोहनीयस्य सत्तामानम् , ततस्तन्निमित्तको दर्शनपरीपहस्तस्यास्ति, ततश्चा. प्टायपि परीपहान् वेदयति । उत्तर-यह अनिवृत्तिवादरसपराय वाला सयम दर्शनससक के उपशम होने के ऊपर ही नपुसकवेदादिक के उपशमकाल मे होता है। इसके दर्शनमोहनीय का उदय प्रदेश की अपेक्षा से माना गया है। वह इस प्रकार - दर्शनसप्तक के अन्तर्गत जो मिथ्यात्व, मित्र, सम्यक्त्वमोहनीय, ये तीन दर्शन हैं, इनका अधिक से अधिक जब उपशमन हो जाता है तथा कुछ भाग अनुपशान्त रहता है तव नपुसक- वेद को यह इसी अनुपशान्त दर्शनत्रय के भाग के साथ २ उपशात करने के लिये प्रवृत्त होता है, इसलिये नपुसकवेद के उपशमन के काल में इस अनिवृत्तिवादसपराय वाले सयत के दर्शनमोहनीय का प्रदेश की अपेक्षा से उदय माना गया है, अतः दर्शनमोहनीय का इसके केवल सत्तामात्र ही नहीं है, प्रदेशोदय भी है। इससे उसके दर्शनमोहनीय उदय जन्य परीपह है ऐसा मानना चाहिये इससे वहां वह आठ परीपहों का वेदन करता है। ઉત્તર–આ અનિવૃત્તિ બાદર સ પરાયવાળા સમદર્શનસસકને ઉપ શમ થવાના ઉપર જ નપુસકવેદાદિકના ઉપશમ કાળમાં થાય છે એના દર્શન મોહનીયને ઉદય પ્રદેશની અપેક્ષાથી માનવામા આવેલ છે તે આ પ્રકારે દશન રાખકના અતર્ગત જે મિથ્યાત્વ, મિશ્ર, સમ્યકત્વ મેહનીય આ દર્શનત્રય છે એમને અધિથી અધિક ભાગ જ્યારે ઉપશાત થઈ જાય છે તથા છેડા ભાગ અનુપશાત રહે છે ત્યારે નપુસકવેદને આ એજ અનુપાન્ત દર્શનત્રયના ભાગની સાથે સાથે ઉપશાત કરવા માટે પ્રવૃત્ત થાય છે. આ માટે નપુસક વેદના ઉપશમના કાળમાં આ અનિવૃત્તિ બાદર સ પરાયવાળા સ યતના દર્શન મેહનીયના પ્રદેશની અપેક્ષાથી ઉદય માનવામા આવેલ છે આથી દર્શને મોહનીયને એમાં કેવળ સત્તા માત્ર નથી, પ્રદેશદય પણ છે. આથી એના દર્શન મેહનીય ઉજન્ય દર્શનપરીષહ છે એમ માનવુ જોઈએ આથી ત્યા તે આઠ પરિવહનુ વેદન કરે છે . उ०७१ ·अचम्पयनसे ननु अनिनियादरसपरायस्य मोहनीयसभवानामप्टानामपि परीपहाणां कर्ष सभवः ? यतो दर्शनसप्तकोपशमे यादरफपायस्य दर्शनमोहनायोदयामावेन दर्शन परीपहाभारात् सप्तानामेव सभयो नाप्टानाम् , अथ दर्शनमोहनीयोदयाभावेऽपि दर्शनमोहनोयसत्ताऽपेक्षया दर्शनपरोपहोऽपि स्यादित्युच्यते, तर्हि उपशमकरणे सूक्ष्मसपरायस्यापि मोहनीयसत्तासदापात् कथ तज्जनिताः सर्वेऽपि परीपहा न भवन्तीति न्यायस्य समानत्वात् ? । अत्रोच्यते-दर्शनसप्तकोपशमस्योपर्ये नपुसकवेदाधुपशमकाले अनिधि वादरसपरायो भाति, स च दर्शनसप्तकान्तर्गतम्य दर्शनत्रयस्य मिथ्याव-मिश्र- रूप से वेदित करता है। इस कारण वह २० वीस परीपहों का वेदन करता है, यह कथन समीचीन ही है। शका-जो सयत अनिवृत्ति यादर सपराय वाला है उसके मोह- नीय से सभवित आठ परीपहो की सभावना कसे रो सकती है? क्यों कि दर्शनसप्तक के उपशम होने पर उस यादर कषाय थाले मयत के दर्शनमोहनीय के उदय के अभाव से दर्शनपरीषह तो होगा नही, इसलिये वहा आठ की जगह ७ सात परीपह ही सभवित होते है, फिर आठ की सभावना कैसे कही गई है ? यदि दर्शनमोहनीय के उदय के अभाव मे भी दर्शनमोहनीय की सत्ता की अपेक्षा से दर्शन- परीपह भी है ऐसा कहा जाय तो उपशमक होने पर सूक्ष्मसपराय वाले के भी मोहनीय की सत्ता के सद्भाव से उसके उदय से होनेवाले सर्व परीषह नहीं मानना चाहिये क्यों कि न्याय सर्वत्र समान होता है। કરે છે આ કારણે તે વીસ પરીષનુ વેદન કરે છે આ કથન સમીચીન જ છે શકા–જે સયત અનિવૃત્તિ બાદર સપરાયવાળા છે તેના મોહનીયથી સંભવિત આ પરીક્ષાની સંભાવના કેવી રીતે બની શકે કેમકે દર્શનસસકન ઉપશમ થવાથી એ બાદર કષાયવાળા સયતના દર્શન મોહિનીયના ઉદયના અભાવથી દશનપરીષહ તે થશે નહી. આ માટે ત્યા આઠની જગ્યાએ સાત પરીષહ જ સંભવીત દેખાય છે છતા આઠની સભાવના કેમ કહેવાઈ છે? કદાચ દર્શન મેહનીયના ઉદયના અભાવમાં પણ દર્શન મોહનીયની સત્તાની અપેક્ષા દર્શનપરીષહ પણ છે એવું કહેવામા આવે તે ઉપશમક હોવા છતા સહમ સપરાયવાળાને પણ મોહનીયની સત્તાના સદૂભાવથી તેના ઉદયથી થનાર સર્વ પરીષહ ન માનવા જોઈએ કારણ કે, ન્યાય સત્ર સમાન હોય છે, , , ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ४५ छनस्थपरीपहाणा मेदा ५६३ तत्र प्रथम स्थानम्-उदितकर्मा । उदित माल वा कम-मिथ्यात्वमोहनीयादि यस्य स वथा, खलु अय पुरुष उन्मत्तकभूतो मदिरादिना विप्लुतचित्त इवास्ति, 'तेन कारणेन 'मामयमाक्रोशति वा, अपहसति वा, निच्छोटयति-हस्तादी गृहीत्वा चलाव क्षिपति वा, दुर्वचनैनिर्भत्सयति वा, रज्ज्वादिना वध्नाति वा, कारागार- प्रवेशनादिना रुणद्धि वा, छविच्छेद-छवेः शरीरावयवस्य हस्तादेश्छेद करोतिवा, मारणस्थान नयति पा, मारयति वा, अपद्रावयति वा, उपद्रन करोति वा, वस्त्र, अधिक से अधिक समय तक रखना चाहिये ताकि उनके सहन करने की क्षमता आत्मा मे आती रहे। पाच स्थानों में सर्वप्रथम स्थान उदितकर्मा है-मिथ्यात्व मोहनीय आदि कर्म जिसका प्रवलरूप से उदय में आरहा है ऐसा जीव उदितकर्मा है। इस प्रथमस्थान को लेकर जव परीपह एव उपसर्गो का निपात सयत के ऊपर हो तय उसे यह विचार करना चाहिये कि यह पुरुप उदितकर्मा है-इसका मिथ्यात्वमोहनीयादिक कर्म प्रचलरूप से उदय में आरहा है, इसलिये यह उन्मत्त जैसा हो रहा है-मदिरा के पान से जिस प्रकार मनुष्य होश हवाश खो बैठता है उसी तरह का यह बना हुआ है, इसी कारण यह मेरे प्रति रुष्ट हो रहा है, मेरी हँसी मजाक करता है, हाथ पकड़े कर मुझे खेंचना है, दुर्वचनों से मेरा तिरस्कार करता है, रस्सी आदि से मुझे बाधता है, कारागार में मुझे वध करता है, मेरे शरीर के अव. यव को छेदता है, वधस्थान पर मुझे ले जाता है, मारता है, मुझे यहा અધિક સમય સુધી રહેવું જોઈએ જેથી તેને સહન કરવાની સમતા આત્મામ આવતી રહે પાચ સ્થાનમાં સર્વપ્રથમ સ્થાન ઉદિત કમાં છે મીથ્યત્વે મેહનીય આદિ કર્મ જેનુ પ્રબળ રૂપથી ઉદયમાં આવી રહેલ છે એ જીવ ઉદિત કર્યા છે આ પ્રથમ સ્થાનને લઈને જ્યારે પરીષહ અને ઉપસર્ગોને નિપાત સાધુ સયતની ઉપર હોય ત્યારે તેણે એ વિચાર કર જોઈએ કે આ પુરૂષ ઉદિત કર્યા છે તેનું મિથ્યાત્વ મોહનીયાદિક કર્મ પ્રબળ રૂપથી ઉદયમા આવી રહેલ છે આથી જ તે ઉન્મત્ત જેવો બની રહેલ છે મદિરાના પાનથી જેવી રીતે મનુષ્ય શુદ્ધિ બુદ્ધિ ઓઈ બેસે છે એવી રીતનું આ બનેલ છે. આ કારણથી તે મારા તરફ પુષ્ટ બની રહેલ છે, મારી હાસી મજાક કરે છે, હાથ પકડીને મને બેચે છે દુર્વચનેથી મારે તિરસ્કાર કરે છે, દેરડા આદિથી મને બાધે છે, કારાગારમા મને બઘ કરે છે, મારા શરીરના અવયને છેદે છે, વધસ્થાન ઉપર મને લઈ જાય છે, મારે છે, અને ત્યાથી ભગાડે છે, મારા ઉપર ઉપદ્રવ - -- ·1- एते च परीपहा द्विविधा:-द्रव्यपरीपहा भावपरीपहाभ। तर ट्रम्पपरीमा नाम ये इहलोक निमित्तका पन्धनादयः परपसादधिमान्ते ते । मावपरीपहा के ससारोच्छेदनार्थमनाकुलेन मनसाऽघिसमन्त। अत्र शास्त्रे भावपरीपहाणामेवारिकार। अथ छद्मस्थपरीपहाणा भेदाः- झानावरणीयादिघातिकर्मचतुष्टय छम, तत्र तिष्ठतीति छमस्थामायसदिता, स पञ्चमिः परीपहादिसइनालम्बनरूपैः स्यानैरुदितान् परीपहोपसर्गान् सम्यक तत्रूपायोदयनिरोधाऽऽदिना सहेत=पिचलितो न भवेद , क्षान्त्या क्षमेत, अदीन; तया तितिक्षेत, अध्यासीत परीपदादावर आधिश्येनासीत, न चले । ये परीपह दो प्रकार के हैं-एक द्रव्यपरीपह दूसरा भावपरीषह । इस लोकसयधी जो वध धन आदिक परवशता से सहन किये जाते हैं वे द्रव्यपरीपह हैं । ससार वधन को नष्ट करने के लिये भव्य सयमीजनों द्वारा जो विना किसी आकुलता के सहन किये जाते हैं वे भावपरी पह हैं । इस शास्त्र में इन्ही भावपरीपहो को सहन करने का उपदेश है, और उसी निमित्त यह अधिकार है । उद्मस्थपरीपहों के भेद-ज्ञानावरणीय आदि चार घातियाकर्म का नाम छद्म है । इस उम्र में जो रहता है उसका नाम छमस्थ है। ऐसा सयमी जीव कपायसहित रोता है। उसे पाच स्थानों से उदित परीपहों एव उपसर्गों को कपाय के उदय का निरोध आदि करते हुए सहन करना चाहिये । शान्तिभाव से अविचलित होकर उसे उस समय घराना नहीं चाहिये । परीपह आदि के स्थान में ही अपने आपको આ પરીષહ બે પ્રકારના છે-એક દ્રવ્યપરીષહ બીજો ભાવપરીષહ આ લેક સબ ધી જે વધ બ ધન આદિક પરવશતાથી સહન કરવામાં આવે છે તે દ્રવ્ય પરીષહ છે સસાર બ ધનને નષ્ટ કરવા માટે ભવ્ય સંયમી જનો દ્વારા જે કોઈ પ્રકારની વ્યાકુળતા વગર સહન કરવામાં આવે છે તે ભાવપરીષહ છે ભાવપરીષહાને સહન કરવાને ઉપદેશ છે અને એ નિમિત્તે આ અધિકાર છે છદ્મસ્થપરીષહોના ભેદ- જ્ઞાનાવરણીય આદિ ચાર ઘાતીયા કમનું નામ છઘ છે આ છઘમા જે રહે છે તેનું નામ છદ્મસ્થ છે એવા સમજીવ કષાય સહીત છે એને પાચ સ્થાનેથી ઉદિત પરીષહે અને ઉપસર્ગોને કષાયના ઉદયનો નિરોધ આદિ સમજીને સહન કરવા જોઈએ શાતિભાવથી અવિચલીત બનીને તેણે એ સમયે તેનાથી ગભરાવું ન જોઈએ પરીષહ આદિના સ્થાનમાં જ પોતે પોતાને અધિકથી -- આ શાસ્ત્રમાં તે avran ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा ४५ केवलीपरीपहाणा मेदा तथा-एप वाल: पापभयरहितत्वात् करोतु नाम आमोशनादि, मम पुनर सहमानस्य अक्षममाणस्य अतितिक्षमाणस्य अनध्यासमानस्य, सर्वथा असावादि पापकर्म सपद्यते । इति चतुर्थ स्थानम् । क्या-एप पालः पापभयरहितत्वात् करोतु नाम आक्रोशनादिक, मम पुन खलु सम्यरु सहमानस्य यावत् अध्यासमानस्य किं सपद्यते, अयं तावत् पाप वध्नाति मया च एकान्तेन निर्जरा क्रियते । इति पञ्चम स्थानम् । तृतिय स्थान में ऐसा विचार करें कि यह तो वाल है, पाप के भय से रहित होने के कारण भले ही यह आकोश आदि करता रहे, परन्तु मेरा कर्तव्य तो इनको सहन करने का ही है । यदि मैं इनको सहन नहीं करता टू-सहन मे साहस को छोड देता हूँ, इनसे यदि घवरा जाता है तो मुझे असाता आदि पापकर्म का नियमतः बध होगा। इस प्रकार यह चतुर्थ स्थान है। पचमस्थान में सयमी को ऐसा विचार करना चाहिये कि यह परीपह एव उपसर्गकारी व्यक्ति पाप के भय से रहित होने के कारण पाल है, इसकी इच्छाहै यह आक्रोशादिक करे । इससे मेरा निगडता क्या है ? मुझे तो उल्टा फायदा ही है, क्यों कि उपसर्ग और परीपह को समतापूर्वक सहन करनेवाले के एकान्तत. कर्मों की निर्जरा होती है, परन्तु यह उपसर्ग परीपहकारी पुरुप पाप का वध करता है। यह पचम स्थान है। ત્રીજા સ્થાનમાં-એવો વિચાર કરે કે, આ તે બાળ છે, પાપના ભયથી * રહિત થવાના કારણે ભલે એ આક્રોશ અદિ કરતે રહે પરતું મારૂ "કતવ્ય તે એને સહન કરવાનું જ છે જે હું તેને સહન કરતું નથી તે સહિષ્ણુતામાં ગુણથી વિમુખ થાઉ છુ જે તેનાથી હુ ગભરાઈ જાઉછું, તે મને અસતા આદિ પાપે કમને નિયમત , બધ થશે આ પ્રકારે આ ચોથું સ્થાન પણ છે ! ! પાચમ સ્થાનમા–સયમીએ એ વિચાર કરવા જોઈએ કે આ પરીષહ અને ઉપસર્ગ કરનાર વ્યક્તિ પાપના ભયથી રહિત લેવાના કારણે બાળ છે તેની ઇરછા છે કે, આ આક્રોશ આદિ કરે પણ તેથી મારૂ બગડે છે મને તે એથી ઉલટે ફાયદે જ છે કારણકે ઉપસર્ગ અને પરીષહને સમતા પૂર્વક સહન કરનારને એકાન્તત કર્મોની નિર્જરા થાય છે પરંતુ દયાની વાત એ છે કે ઉપસર્ગ પરીષહકારી પુરૂષ તે કેવળ પાપને જ બધ કરે છે આ પાચમું સ્થાન છે . १ ·५६५ उत्तराध्ययनरत पात्र, कम्मल, पामोन्छन, सदोरफमुखपत्रिका रजोहरण वा आछिनचि- बलादुद्दालयति वा, पिच्छिनत्ति-विच्छिन्न करोति दरे व्यवस्थापयति वा, अथवा वस्त्रमीपच्छिनति-आच्छिनत्ति, विशेषेण छिननि-विच्छिनत्ति | भिनत्ति पात्र स्फोटयति वा, अपहरति चोरयति पा । इद चामोगादिकमा आक्रोशवधाभिधान परीपहद्वयरूप मन्तव्यम् । उपसर्गविक्षाया तु मानुष्य कमाद्वेषिकाधुपसर्गरूपमिति मथम स्थानम् । तथा-अय परीपहोपसर्गकारी, मिथ्यात्वादिकर्मपशवर्ती पुरुषो यक्षाऽऽविष्टः =देवाधिष्ठितः, तेन कारणेन मामाकोशतीत्यादि । इति द्वितीय स्थानम् । तथा-मम तद्भावेदनीय कर्म उदितमस्ति, ते नेप मामाकोशतीत्यादि । तेनैव मानुष्यकेश भवेन वेद्यते अनुभूयते यत्तत् , तनावेदनीयम् । इति तृतीय स्थानम् से भगाता है, मेरे ऊपर उपद्रव करता है, वस्त्र, पात्र, कम्बल, पाद- मोच्छन, दोरासहित मुखवस्त्रिका रजोहरण आदि मेरे छुड़ाता है, और छुड़ाकर उन्हें दूर फेंक देता है, अथवा उन्हें झटकता है उन्हें फोड़ता है, चुराता है । ये आक्रोश आदि यहा पर आक्रोश एव वधपरीपहरूप मानना चाहिये । जिस समय उपसर्ग की विवक्षा में ये आक्रोशादिक हों उस समय इनको मनुप्यकृत अथवा किसी पीकृत उपसर्ग में परिगणित करना चाहिये । इस प्रकार यह प्रथमस्थान है। द्वितीय स्थान में यह विचार करना चाहिये कि मिथ्यात्वादिकर्म वशवर्ती यह परीपह एव उपसर्गकारी पुरुष किसी देव से अधिष्ठित हो रहा है। इसी कारण यह मुझे आक्रोश आदि से पीडित कर रहा है। यह द्वितीय स्थान है। १४२ छ, पत्र, पात्र, मसा, पापोछन, होस सहित भुमक्षिा, આદિ મારી પાસેથી ખસેડે છે, ખસેડીને તેને દૂર ફેકી દે છે, અથવા તેને ઝાટકે છે, તેને ફેડે છે, ચરાવે છે, એ આક્રોશ આદિ સર્વને આ સ્થળે આક્રોશ અને વધુ પરીષહરૂપ માનવા જોઈએ જે સમયે ઉપસર્ગની વિક્ષામાં આક્રોશ અધિક થાય તે સમયે એને મનુષ્યકૃત અથવા કઈ પીકૃત ઉપસર્ગમા પરિણીત કરવું જોઈએ એ પ્રકારે આ પ્રથમ સ્થાને છે બીજા સ્થાનમા-એ વિચાર કરે જોઈએ કે, મિથ્યાત્વ આદિ કર્મના વશવતી આ પરીષહ અને ઉપસર્ગકારી પુરૂષ કેઈદેવથી અધિષ્ઠિત થઈ રહેલ છે આ કારણથી મને આક્રોશ વગેરેથી પીડા આપી રહેલ છે આ બીજુ સ્થાન છે 1 - k ·प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा ४५ केवलीपरीपहाणा मेदा ५६५ तथा-एप वाला पापभयरहितत्वात् करोतु नाम जाक्रोशनादि, मम पुनर सहमानस्य-अक्षममाणस्य अतितिक्षमाणस्य अनध्यासमानस्य, सर्वथा असावादि पापकर्म सपद्यते । इति चतुर्थ स्थानम् । तथा-एप नालः पापभयरहितत्वात् करोतु नाम नामोशनादिक, मम पुन खलु सम्यक सहमानस्य यावत् अध्यासमानस्य किं सपद्यते, अयं तावत् पाप बध्नाति मया च एकान्तेन निर्जरा क्रियते । इति पञ्चम स्थानम् । तृतिय स्थान मे ऐसा विचार करें कि यह तो बाल है, पाप के भय से ररित होने के कारण भले ही यह आक्रोश आदि करता रहे, परन्तु मेरा कर्तव्य तो इनको सहन करने का ही है । यदि में इनको सहन नहीं करता ह-सहन में साहस को छोड देता हू, इनसे यदि घवरा जाता है तो मुझे असाता आदि पापकर्म का नियमतः वध होगा। इस प्रकार यह चतुर्थ स्थान है। पचमस्थान में सयमी को ऐसा विचार करना चाहिये, कि यह परीपह एव उपसर्गकारी व्यक्ति पाप के भय से रहित होने के कारण बाल है, इसकी इच्छा है यह आक्रोशादिक करे । इससे मेरा निगडता क्या है ? मुझे तो उल्टा फायदा ही है, क्यों कि उपसर्ग और परीपह को समतापूर्वक सहन करनेवाले के एकान्तत. कर्मों की निर्जरा होती है, परन्तु यह उपसर्ग परीपहकारी पुरुष पाप का वध करता है । यह पचम स्थान है। ત્રીજા સ્થાનમા–એ વિચાર કરે કે આ તો બાળ છે, પાપના ભયથી * રહિત થવાના કારણે ભલે એ આક્રોશ અદિ કરતે રહે પરતું મોરૂકતી તે એને સહન કરવાનું જ છે જે હું તેને સહન કરતું નથી તે સહિષ્ણુતામાં ગુણથી વિમુખ થાઉ છુ જે તેનાથી હું ગભરાઈ જાઉ છુ, તે મને અસતા આદિ પાપ કર્મ નિયમત બ ધ થશે આ પ્રકારે આ ચોથું સ્થાન પણ છે કે- પાચમ સ્થાનમા–સયમીએ એ વિચાર કરવું જોઈએ કે, આ-પરીષહ અને ઉપસર્ગ કરનાર વ્યક્તિ પાપના ભયથી રહિત હેવાના કારણે બાળ છે તેની ઈચ્છા છે કે, આ આક્રોશ આદિ કરે પણ તેથી મારૂ બગડે છે १ મને તો એથી ઉલટો ફાયદેજ છે કારણકે ઉપસર્ગ અને પરીષહને સમતા પૂર્વક સહન કરનારને એકાન્તત કર્મોની નિર્જરા થાય છે પરંતુ દયાની વાત એ છે કે ઉપસર્ગ પરીષહકારી પુરૂષ તે કેવળ પાપને જ બધ કરે છે આ પાચમું સ્થાન છે , " - ·५६ उत्तराभ्ययन इत्येतेः पञ्चमिः स्थाने उपस्थसयतः उदितान् परीपहोपसर्गान् सम्यक सहेत, क्षमेत, विविक्षेत, अध्यासीत । अथ केवलिपरीपहाणां भेदा:- पञ्चभिः स्थानः केवली उदितान् परीपठोपसर्गान् सम्यक् सहेत यावद्- अध्यासीत । तद् यथा-क्षिप्तचित्ता-पुत्रशोकादिना नष्टवितः खलु अय पुरुषः, तेन कारणेन-एप पुरुषो मामाकोशति वा तथैव यावत् अपहरति वा। इति प्रथम स्थानम् । तथा-अयं पुरुषो हाधिक्याद् दृप्तचित्तोऽस्ति, पुत्रजन्मादि जनितहर्षेण गर्वितोऽस्ति, तेन कारणेन एप पुरुषो मामाकोशति यावत् अपहरति वा । इति द्वितीय स्थानम् । इस प्रकार इन पूर्वोक्त पाच स्थानों से उदित परीपह एव उपसर्गों को सम परिणाम से युक्त हो कर साधु को सहन करना चाहिये । उन से घबराना नही चाहिये। केवलीपरीपहों के भेद- केवली पाच स्थानों से उदिन परिषहों को सहन करते हैं, यावत् अध्यासित करते है - अर्थात् सम्यक्रूरूपसे सहन करते हैं । प्रथम स्थान में वे यह विचार करते हैं कि-यह पुरुष मुत्रशोक आदि से विक्षि सचित्त है-इसका चित्त ठिकाने पर नहीं है इस कारण यह मेरे प्रति आकोश आदि कर ररा है। द्वितीयस्थानमें वे यह विचार करते हैं कि यह पुरुष हर्षातिरेकसे दृप्तचित्त है-पुत्रोत्पत्ति आदि जनित हर्ष से गर्वित हो रहा है. इस कारण यह मेरे प्रति आक्रोश आदि चेष्टाएँ कर रहा है। આ પ્રકારનાએ પૂર્વોકત પાચ સ્થાનેથી ઉદિત પરીષહ અને શ્વસને સમરિ ણામથી યુકત બનીને સાધુએ સહન કરવા જોઈએ એનાથી ગભરાવું ન જોઈને वदीपशषडाना सह- કેવલી પાચ સ્થાનેથી ઉદિત પરીષહેને સહન કરે ચાવત્ અધ્યાસિતકર પ્રથમ સ્થાનમાં તે વિચાર કરે કે આ પુરૂષ પુત્રશોક આદિથી ચિત્તભ્રમ સ્થિતિમાં છે જેનું ચિત્ત ઠેકાણે નથી તે કારણે તે મારા ઉપર આક્રોશ આદિ કરી રહેલ છે બીજા સ્થાનમાં તે એ વિચાર કરે કે, આ પુરૂષ હકના આવેશમાં કુલાઈ ગયેલ છે, પુત્રોત્પત્તિ વગેરેના કારણથી તે હષથી છકી કારણે એ મારા તરફ આક્રોશ વગેરે ચેષ્ટાઓ કરે છે - ·- प्रियदशिनीरीका अ.२गा ४५-४६ अध्ययनोपसंहार तथा-यक्षाविष्टः खलु अय पुरुषः, तेन कारणेन एप पुरुषो मामाकोशति यावत्-अपहरति वा । इति तृतीय स्थानम् । तथा-मम पुनः खलु तद्भवेदनीय कर्म उदितम् । तेन कारणेन एप पुरुषो मामाकोशति यापत्-अपहरति वा । इति चतुथै स्थानम् । तया-मा पुनः खलु सम्यक् सहमानं क्षममाण तितिक्षमाणम् अध्यासमान दृष्ट्वा बहवोऽन्ये उग्रस्थाः श्रमणा निम्रन्या उदितान् परीपदोपसर्गान् एवं सम्यक् सहिप्यन्ते यापत् अध्यासिष्यन्ते । इति पञ्चम स्थानम् ॥ इत्येतेः पञ्चभिः स्थानः केरली उदितान् परीपहोपसर्गान् सम्यक् सहेत यावत् अध्यासीत । एतत् स्थानागमो स्पष्टम् । (स्था ५ ठा. १ उ.) ॥४५॥ तृतीयस्थान में वे यह विचार करते हैं कि यह परीपह एव उप- सर्गकारी व्यक्ति यक्षाविष्ट हो रहा है इस कारण मेरे प्रति आक्रोश आदि कर रहा है। चतुर्थस्थान में वे ऐसा विचार करते है कि मेरे इसी भव का वेदनीय कर्म उदित हो रहा है इस कारण यह पुरुप मेरे प्रति आक्रोशा- दिक कर रहा है। पचमस्थान में ऐसा विचार करते हैं-मुझे इन परीपह एवं उप- सों को अच्छी तरह सहन करते हुए देखकर अन्य अनेक छद्मस्थ श्रमण निन्ध उदितपरीपटो एच उपसर्गीको सहन करेंगे, उनके सहन करने में चलायमान नही होवेंगे-सहन करते समय धैर्य धारण करेंगे। इस प्रकार इन पाच स्थानों से परीपहो एव उपमर्गो को सरन आदि करते हैं। यह स्थानागसूत्रमे स्पष्ट लिखा हुआ है । (स्था.५७.१॥४५॥ ત્રીજા સ્થાનમાં એ વિચાર કરે કે, આ પરીષહ અને ઉપસર્ગ કરનાર વ્યક્તિ યથાવિષ્ટ થઈ રહેલ છેઆ કારણે તે મારા તરફ આક્રોશ વગેરે કરી રહેલ છે ચોથા સ્થાનમા એ વિચાર કરે છે કે, મારા આ ભવના વેદનીય કામ ઉદયમાં આવેલ છે, અને તે કારણને લઈ આ પુરૂષ મારા તરફ આક્રોશ કરી રહેલ છે પાચમા સ્થાનમાં એ વિચાર કરે છે કે, મને આવા પરીષહ અને ઉપગેને સારી રીતે સહન કરતા જોઈને અન્ય અનેક છઘસ્થ નિગ્રન્થ શમણ ઉદિત પરીષહ અને ઉપસર્ગોને સહન કરશે તેના સહન કરવામા ચલાયમાન નહી થાય અને સહન કરતી વખતે ધૈર્ય ધારણ કરતા રહેશે આ પ્રકારે એ પાચે સ્થાનેથી પરીષહ અને ઉપસર્ગોને સહન કરે આ સ્થાનાગસૂત્રમાં સ્પષ્ટ લખેલ છે (સ્થા પ ઉ૦૧) ૪પ ·५६८ F . . 1 "अध्ययनार्थमुपसंहरनाह- मूलम-ऐए परीसहा सव्वे, कॉसवेण पर्वईया। जे' भिखू णे विहम्मेजी, पटोकर्णइ कण्हुइ॥४६॥त्तिबेमि॥ ॥वीय परिसहज्झयण समत्त ॥ छाया-पते परीपहाः सर्वे, काश्यपेन प्रवेदिताः। यान् भिक्षुर्न बिहन्येत, स्पृष्टः केनापि कस्मिंश्चित् ॥४६॥ इति ब्रवीमि ।। टीका-'ए' इत्यादि। एते सर्वे परीपहाः काश्यपेन-काश्यपगोत्रोत्पन्नेन भगवताश्रीवर्धमानस्वामिना तीर्थकरेण मवेदिताः-प्रतियोधिताः । यान परीपहान् ज्ञात्वा भिक्षुः केनापि परीपहेण कस्मिंश्चित् स्थाने स्पृष्टः सन् 'न विहन्येतन पराजितो भवेत् , सयमात् अव अध्ययन के अर्थ का उपसहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'एए' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एए परीसहा-एते पराषहाः)ये २२ याईस परीपर (कास- वेण-काश्यपेन ) काश्यपगोत्रोत्पन्न तीर्थंकर भगवान् श्रीमहावीर स्वामीने (पवेइया-प्रवेदिता' कहे हैं। (जे-यत) जिनको जानकर (भिक्खू-भिक्षुः) भिक्षु (केणइ-केनापि) किसी भी परीपह से (कण्हुइ-कुत्रचित्) किसी स्थान में आक्रान्त होने पर (ण विहम्मेज्जा-न विदन्येत) पराजित नहीं હવે અધ્યયનના અને ઉપસ હાર કરતા સૂત્રકાર કહે છે 'एए' त्यादि भपयार्थ-एए परीसहा-एते परीपहा मा मावास परीष कासवेण-काश्यपेन अश्य५ोनोपन ती ४२ सावान श्री महावीर स्वामी पवेइया-प्रवेदिता ४छ जे-यत् देने कान भिक्खू-भिक्षु जय भिक्षु केणइ-केनापि परीषयी कण्हुइ-कुत्रचित् । स्थानमा मात वाथी ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत सयमयी लिन पतितन थाय " इति ब्रवीमि " 20 प्रारे । भु! पाने છે તેવું જ મે કહ્યું છે મારી પોતાની બુદ્ધિની કલ્પનાથી કાઈ . નથી ·प्रियदधिनी टीका अ० २ गा ४६ द्वितीयाध्ययनसमाप्ति पवितो न भवेदित्यर्थः । इति ब्रीमि-भगरता यथा प्रतियोधित, तथा कथयामि न तु स्वबुद्धचा प्रकल्प्येति भावः ॥ ४६॥ इति श्रीविश्वविख्यात-जगहल्लभ-प्रसिद्धवाचक-पञ्चदशमापा- कलितललितकलापालापक-प्रविशुद्धगद्यपद्यनैकग्रन्थनिर्मायक- वादिमानमर्दक-श्रीशाहू छत्रपति- कोल्हापुरराजमदत्त- "जैनशास्त्राचार्य "-पदभूपित-कोल्हापुरराजगुरु- पालब्रह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य- श्रीघासीलालपविविरचिताया श्रीमदुत्तराध्ययन- मूत्रस्य मियदर्शिन्यारयाया व्याख्यायां परीपहनामफ द्वितीयमययन सम्पूर्णम् ॥ २ ॥ - होवे-सयम से पतित नहीं होवे।" इति ब्रवीमि" इस प्रकार हे जम्नू। भगवान् ने जैसा कहा है मैंने वैसा ही कहा है। अपनी घुद्धि से कल्पित कर कुछ नहीं करा है। भावार्थ-अध्ययन की समाप्ति करते हुए मृत्रकार कहते हैं कि जो साधु इन परीपहों से पराजित नहीं होता है वह सयम को ठीक २ आराधना करता है। ये वाईस परीपह मैंने नहीं कहे हैं, भगवान् महा- धीरने कहे है। अतः इनका स्वरूप जानकर इनके सहन करने में प्रत्येक सयत को सावधान रहना चाहिये ।। ॥ यह द्वितीय परीपहअध्ययन समाप्त हुआ ॥२॥ ભાવાર્થ-અધ્યયનની સમાપ્તિ કરતા સૂત્રકાર કહે છે કે, જે સાધુ આ પરીષહાથી પરાજીત નથી થતા, તે સયમની ઠીક ઠીક આરાધના કરે છે આ બાવીસ પરીષહ મે કહ્યા નથી ભગવાન મહાવીરે કહ્યા છે આથી એનું સ્વરૂપ જાણીને તેને સહન કરવામાં પ્રત્યેક સ યતે સાવધાન રહેવુ न || આ બીજુ પરીષહ નામનું અધ્યયન સમાપ્ત થયુ પરા ·-- - उत्तराध्ययनले 'अध्ययनार्थमुपसंहरन्नाह- मूलम-एए परीसहा सव्वे, कॉसवेण पवेइया । जे भिवखू णे विहम्मेजो, पुट्टोकर्णई कण्टुइ ॥४६॥त्तिबेमि॥ ॥ वीय परिसइज्झयण समत्त ॥ छाया-एते परीपहाः सर्वे, काश्यपेन भवेदिताः । यान भिक्षुर्न विहन्येत, स्पृष्टः केनापि कस्मिंश्चित् ॥४६॥ इति ब्रवीमि ॥ टीका-'एए' इत्यादि। एते सर्वे परोपहाः काश्यपेन-काश्यपगोत्रोत्पन्नेन भगवताश्रीवर्धमानस्वामिना तीर्थकरेण प्रवेदिताः-प्रतियोधिताः । यान्=परीपहान् ज्ञात्वा भिक्षुः केनापि परीपहेण कस्मिंश्चित् स्थाने स्पृष्टः सन् 'न विहन्येत=न पराजितो भवेत् , सयमा अव अध्ययन के अर्थ का उपसहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'एए' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एए परीसहा-एते पराषहाः) ये२२ याईस परीपह (कास- वेण-काश्यपेन ) काश्यपगोत्रोत्पन्न तीर्थंकर भगवान् श्रीमहावीर स्वामीने (पवेड्या-प्रवेदिता' कहे हैं। (जे-यत) जिनको जानकर (भिक्खू-भिक्षुः) भिक्षु (केणइ-केनापि) किसी भी परीषह से (कण्हुइ-कुत्रचित) किसी स्थान में आक्रान्त रोने पर (ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत) पराजित नहीं હવે અધ્યયનના અર્થને ઉપસહાર કરતા સૂત્રકાર કહે છે 'एए' त्यादि मन्वयार्थ-एए परीसहा-एते परीपहा मामावीस परीषड कासवेण-काश्यपेन अश्य५त्रिोत्पन्न तीर्थ ४२ भगवान श्री महावीर स्वाभास पवेइया-प्रवेदिता ४९ छे जे-यत्ने नएन भिक्खू-भिक्षु । भिक्षु केणइ-केनापि परीष थी कण्हुइ-कुत्रचित् । स्थानमा मात याथी ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत सयमयी निक्षु पतित न थाय "इति ब्रवीमि" मा पारे । मु! मापाने ४५ છે તેવુ જ મે કહ્યું છે મારી પોતાની બુદ્ધિની કલ્પનાથી કોઈ પણ કહેલ નથી. , - ·प्रियदर्शिनी टीका म० ३ गा १ अनचतुष्टयस्यदुर्लमत्वम् ।' मूलम्-चत्तारि परमंगाणि, दुल्लहाणीहे जंतुणो । माणुसत्त सुई सद्धा, समम्मि ये वीरिय" ॥१॥ छाया-चखारि परमाद्गानि, दुर्लभानि इह जन्तोः । मानुपत्व श्रुतिः श्रद्धा, सयमे च वीर्यम् ॥१॥ टीका-चत्तारि' इत्यादि । इससारे चत्वारि परमाङ्गानि-परमाणि-उत्कष्टानि, अगानि साधनानि- मुक्तिमाप्तिकारणानि, जन्तोः प्राणिनः, दुर्लभानि-दुःखेन लभ्यानि, नरकनिगो- दाद्यनन्तजन्ममरणानन्तरप्राप्यत्वात् । तानि धर्ममाप्तेः प्रधानकारणानि चत्वारि। कानि' इत्यत आह-'माणुसत्त' इत्यादि । मानुपत्वमनुष्यजन्म, श्रुतिः धर्मस्य श्रवणम् , श्रद्धाधर्मे रुचिः, च-पुनः सयमे आस्रवविरमणरूपे विरतिलक्षणे सप्तदशविधे वीर्य विशेपेण ईरयति प्रवर्तयति आत्मान तासु तासु क्रियासु इति वीर्य-सामर्थ्यम् । एतानि चत्वारि जीवस्य दुर्लभानि सन्तीति । अन्वयार्थ-(इह) इस ससार मे (चत्तारि परमगाणि-चत्वारि परमाङ्गानि ) मुक्तिमापक ये चार अग (जतुणो-जन्तोः) प्राणि को (दुल्लहाणि-दुर्लभानि) महादुर्लभ हैं-नरक निगोदादिक मे अनन्त जन्म कर लेने के बाद जीवो को प्राप्त होते है। धर्मप्राप्ति के प्रधान कारण चार अग ये हैं-(माणुसत्त-मानुषत्वम्)१ मनुष्यजन्म, (सुई-श्रुति.)२ धर्म का श्रवण, (सद्धा-श्रद्धा)३ धर्म मे श्रद्धा रुचि (य-च) और (सजमम्मि य वीरिय-सयमे वीर्यम् )४ आस्रव का विरमणरूप जो १७ सत्रह प्रकार का सयम है उसमे विशेषरूप से शक्ति के अनुरूप प्रवृत्ति। ये चार बातें जीवके लिये प्राप्त होना महादुर्लभ हैं। - स-या-इह मा ससारमा चत्तारि परमगाणि-चत्वारि परमाङ्गानि भुति माना२ मे सार २५ जतुणो-जतो आहान दुल्लहाणि-दुर्लभानि मा Qeee છે નરક નિગોદાદિકમાં અનત જન્મ કરી લીધા પછી જીવેને પ્રાપ્ત થાય छ ५ प्राप्तिनु प्रधान २४ मा यार २ छे माणुसत्त-मानुष्यत्वम् १ मनुष्य arभ, सुई-श्रुति २ धनु २१ सद्धा-श्रद्धा 3 धर्ममा श्रद्धा-३थी य-च मने सजयम्मि वीरिय-सयमे वीर्यम् ४ मासपना विरभण३५२ सत्तर अारना सयम छ તેમાં વિશેષરૂપથી શક્તિની અનુરૂપ પ્રવૃત્તિ આ ચારે વાત જીવ માટે પ્રાપ્ત થવી મહા દુર્લભ છે ·५७० - ॥ अथ तृतीयमध्ययनम् ॥ परीपहनामक द्वितीयमध्ययनमुक्तम् । अथ तृतीय चतुरङ्गीयमध्ययन प्रारभ्यते। अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने परीपहाः सोढव्या इत्युक्तम् , तत्र 'किमालम्वन कृत्वा ते सोढव्याः ? ' इत्यामाइक्षायां चतुर्णामझाना दुर्लभत्वमेव तत्रालम्बनमिति बोधयितु चतुरङ्गीयनामामिद तृतीयमध्ययनमुच्यते, तत्रादौ वेषां नामानि निर्दिशन्नाह- तृतीय अध्ययन- परीपहनामक द्वितीय अध्ययन कहा जा चुका है। अब चतु- रगीयनामक तृतीय अध्ययन प्रारभ होता है। दितीय अध्ययन के बाद इस अध्ययन को प्रारभ करने का सूत्रकार का यह उद्देश्य हैं कि जो द्वितीय अध्ययन में "परीपह सहन करना चाहिये" ऐसा कहा है सो वहा पर ऐसा प्रश्न होता है हि“इन परीपहों को किसका अवलम्बन लेकर सहन करना चाहिये"। इसके समाधान निमित्त ही इस तृतीय अध्ययन का प्रारभ है। इसमें यह बतलाया जायगा कि चार परम- उत्कृष्ट अगों की प्राप्ति महादुर्लभ है। ये चार अग बडे पुण्य से मिले हैं, ऐसा समझकर मुनि परीपहों को सहन करते हैं, वे ही चार अग यहा अवलम्बन-आधार-रूप है अतः उन चार अगोंको यहा बतलाते हैं- 'चत्तारि'-इत्यादि। અધ્યયન ત્રીજી પરીષહ નામનું બીજુ અધ્યયન કહેવાઈ ગયું હવે ચતુર ગિય નામનું ત્રીજુ અધ્યયન શરૂ થાય છે બીજા અધ્યયન પછી આ ત્રીજા અધ્યયનને પ્રારભ કરવાનું સૂત્રકારને એ ઉદ્દેશ છે કે, બીજા અધ્યયનમાં પરીષહ સહન કરવું જોઈએ” એવુ કહેલ છે તેમા એ પ્રશ્ન ઉત્પન્ન થાય છે કે, આ પરીષહેને કેતુ અવલ બન લઈને સહન કરવા જઈ એ એના સમાધાન નિમિત્તે જ આ ત્રીજા અધ્યયનને પ્રારભ છે આમા એ વાત બતાવવામાં આવે છે કે, ચાર પરમ-ઉત્કૃષ્ટ અગેની પ્રાપ્તિ મહા દુર્લભ છે એ ચાર અગ ઘણા પુન્યથી મળે છે એવું સમજીને મુનિ પરીષહેને સહન કરે. એ ચારે અગ અહી અવલબન આધાર રૂપ છે આથી એ ચાર અગોને અહીં બતાવવામા આવેલ છે 'चत्तारित्या ·प्रियदर्शिनी टीका २०३गा १ अङ्गचतुष्टस्य दोलभ्ये दशदृष्टान्ता ५७३ मानुषत्वादिषु चतुर्पुकस्याप्येकस्याभावे मोतो न सभवतीत्यतउक्त 'चत्तारि' इति । धर्मश्रण विनाऽपि यस्य श्रद्धा दृश्यते सा जन्मान्तरीयश्रवणजन्यैवेति नास्ति शकावसरः । मृद विना घट इव, तन्तून् विना पट इव, काष्ठ पिना शकटमिव मानुपत्वादिचतुष्टय विना मोक्षो न भवति। निर्जरा की अपेक्षा ये चार अग सर्वप्रथम उपादेय होने के कारण मुख्य हैं । इसलिये उनमें ही उत्कृष्टता आती है । इन चारों में से यदि एक भी अग का अभाव रहता है तो मुक्ति का लाभ जीव को नहीं हो सकता है। यही वात "चत्तारि" इस विशेषण से पुष्ट की गई है। प्रश्न-धर्म के श्रवण से ही जीव को धर्म में श्रद्धा हाती है ऐसा ऐकान्तिक नियम नहीं है, क्यो कि प्राय ऐसे भी जीव देखे जाते हैं कि जो धर्म का श्रवण तो नहीं करते हैं फिर भी उनकी धर्म में अटूट श्रद्धा रहती है। उत्तर-प्रन ठीक है। परन्तु उसका उत्तर यह है कि-जो जीव ऐसे है कि धर्म श्रवण किये विना भी धर्म मे श्रद्धाशाली होतेहैं उन्हों ने पहिले भव में धर्मश्रवण किया है, उसीका प्रताप है । मिट्टी के विना जैसे घट उत्पन्न नहीं हो सकता है, तन्तुओं के विना जैसे वस्त्र नहीं बन सकता है, काष्ठ के विना जैसे शकट का निर्माण ચાર અગ સર્વ પ્રથમ ઉપાદેય થવાના કારણે મુખ્ય છે. આ કારણે તેનામાં ઉત્કૃષ્ટતા આવે છે આ ચારમાંથી જે એક પણ અગને અભાવ રહે તે भुतिन alH अपने x नथी मा पात “चत्तारि" विशेषyथी નક્કી કરવામાં આવેલ છે પ્રશ્ન-ધર્મના શ્રવણથી જ જીવને ધર્મમાં શ્રદ્ધા થાય છે એ એકાન્તિક નિયમ નથી કેમકે, ઘણુ એવા જીવ લેવામાં આવે છે કે, જે ધર્મનું શ્રવણ કરતા નથી છતા પણ એની ધર્મમા અતૂટ શ્રદ્ધા રહે છે ઉત્તર–પ્રશ્ન ઠીક છે પરંતુ એને ઉત્તર એ છે કે-જે જીવ એવા છે કે જે ધર્મનું શ્રવણ ક્યા વગર પણ ધર્મમાં શ્રદ્ધાવાળા છે, એમણે આગલા ભવમા ધર્મ શ્રવણ કરેલું હોય છે આથી જ આ ભવમાં ધર્મમા જે શ્રદ્ધા છે તે પરભવને વીશે સાભળેલા ધર્મ શ્રવણને પ્રતાપ છે માટી વગર જેમ ઘડે બની શકતું નથી, તતુઓ વગર જેમ વસ્ત્ર બની શકતું નથી, લાકડા વગર જેમ શકટનું નિર્માણ ·५७२ ग्राम्यवादी एतदद्गचतुष्टय हि गिरिपु मेरुरिय, तरुषु कल्पतरुसि, धातुषु सुवर्णमिव, पानेषु पीयूषमिव, मणिपु चिन्तामणिरिख, प्रामाणिकपुरुषेषु तीर्थकर इव, धेनुा कामधेनुरिख, मनुष्येषु चक्रवर्तीव, देवेषु शक्र इव प्रधानमस्तीति सूचनार्य 'पर- मंगाणि' इत्यत्र परमेति विशेषणम् । ननु मानुपत्वादीना कथ परमाङ्गत्वम् निर्जराया एव मुक्तिप्राप्तौ साक्षात् कार- णत्वेन प्राधान्यादिति चेत् ? उच्यते-मानुपत्यादिचतुष्टय विना निर्जराया अनु- स्पत्या वदपेक्षया मानुपत्वादिचतुष्टयस्य प्रयमोपादेयतया मुख्यत्रादुत्कृष्टत्वमस्ति । ये चार अग, पर्वतों में जैसे मेम प्रधान है, वृक्षों में जैसे कल्पवृक्ष प्रधान है, धातुओं में जैसे सुवर्ण प्रधान है, पेय पदार्थों में जैसे अमृत प्रधान है, मणियों में जैसे चिन्तामणि प्रधान है, प्रामाणिक पुरुषों में जैसे तिर्थकर प्रधान है, गायोंमे जैसे कामधेनु प्रधान है, मनुष्यों में जैसे चक्रवर्ती प्रधान है और देवो में जैसे इन्द्र प्रधान है उसी प्रकार ये चार अग प्रधान हैं । इसी बात को द्योतन करने के लिये सूत्रकारने "परम" यह विशेषण दिया है। प्रश्न-मानुपत्व आदि मे परमागता-प्रधानता कैसे हो सकती है। क्यों कि मुक्ति की प्राप्ति में निर्जरा ही साक्षात्कारण होती है अत निर्जरा की प्रधानता है। उत्तर-यद्यपि मुक्ति की प्राप्ति मे साक्षात्कारण निर्जरा है परन्तु निर्जरा निराश्रय तो होगी नही, अतः मानुषत्वादि चार के विना जब निर्जरा नहीं बन सकती है तो यह बात स्वतः सिद्ध होती है कि જેવી રીતે પર્વતેમાં મેરુ પ્રધાન છે, વૃક્ષેમા જેમ કલ્પવૃક્ષ પ્રધાન છે, ધાતુમાં જેમ સુવર્ણ પ્રધાન છે, પીવાના પદાર્થોમાં જેમ અમૃત પ્રધાન છે, મણીઓમા જેમ ચિંતામણ પ્રધાન છે, પ્રામાણિક પુરુષોમાં જેમ તીર્થકર પ્રધાન છે, ગામા જેમ કામધેનું પ્રધાન છે, મનુષ્યમાં જેમ ચા- વર્તી પ્રધાન છે, અને દેવેમા જેમ ઈદ્ર પ્રધાન છે, આવી રીતે આ ચાર અંગ प्रधान छे भा पातने समता भाटे सूत्रधारे "परम" से विशेष भाव પ્રશ્ન-મનુષ્યત્વ આદિમા પરમાગતાપ્રધાનતા કઈ રીતે હોઈ શકે કેમકે, મુક્તિની પ્રાપ્તિમાં નિર્જરા જ સાક્ષાત્ કારણ હોય છે આથી નિર્જરાની પ્રધાનતા છે ઉત્તર–કદાચ મુક્તિની પ્રાપ્તિમાં સાક્ષાત્કારણ નિર્જરા છે निश નિરાશય તે રહે નહી આથી માનુષત્વાદિ ચાર અગ વગર નિર્જરા બની રાકતી નથી આથી આ વાત સ્વત સિદ્ધ થાય છે કે, નિર્જરાની અને म . પરતુ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३गा० १ अनचतुष्टयदौलग्ये घोलकाष्टान्त १ ५७५ चुलन्यामासक्तो जातः । तयोःवरित ब्रह्मदत्तेन विदितम् । ब्रह्मदत्तेन काकहसी युगल पिष्टमय मैथुनपरायण निर्माय शूलपोत कृत्वा ताभ्या प्रदर्शितम् । तथा- गोनस-पद्यनागिनीयुगल पिप्ठमय कृत्वा वाचा तर्जयति-रे दुष्ट ! दुराचारिन् ! गोनस ! कि पद्मनागिन्या सह रमसे ? तत्फलं मुश्व, इत्युक्वा तदुभय प्रज्वलज्ज्व- लने प्रक्षिपति । एव दुर्मनिवृत्यर्थ ब्रह्मदत्तप्रदर्शित दण्ड विलोक्यापि तौ दुष्कर्म- करणान निवृत्तौ । ततश्चुलन्या दीर्घपृष्ठनृपेण च परस्पर विचार्य ब्रह्मदत्तस्य विवाहः तो वह दीर्घपृष्ठ चुलनी के मोह में फंस गया। चुलनी और दीर्घपृष्ठ के दुश्चरित की यात ब्रह्मदत्त के कान तक भी पहुंच गई। ब्रह्मदत्त ने उन दोनों को शिक्षा देने के अभिप्राय से आटे का एक, मैथुन में परा- यण काक और हँसी का जोडा निर्मापित कर और उसे शूल मे पिरो- कर उन दोनों को दिखलाया । तथा गोनस (फणरहित सर्प) और पद्मनागिनी का भी एक जोडा आटे से उसने तयार किया, और उन्हीं के समक्ष कहने लगा रे-दुष्ट ! दुराचारी गोनस! तुझे लज्जा नहीं आती जो तु पद्मनागिनी के साथ रमता है ? अरे अधम ' तू अय अपने किये कर्म का फल भोग । इस प्रकार वाणी से तजित कर उसने उन दोनो को जलती हुई अग्नि मे डाल दिया। इस प्रकार दुष्कर्म की निवृत्ति के लिये ब्रह्मदत्त के द्वारा प्रदर्शित दण्ड को देखकर भी रानी और दीर्घपृष्ठ अपने अनर्थविधायक दुष्कर्म से पीछे नहीं हटा । સમય વિતી ગયા બાદ તે દિર્ધપૃષ્ટ ચુલનીને મોહમાં ફસાઈ ગયે ચુલની અને દિર્ધપૃષ્ટની આ દુશ્ચરિત્રની વાત બ્રહ્મદત્તના કાન સુધી પહોંચી ગઈ બ્રહ્મદત્તે એ બને ને શિક્ષા દેવાના અભિપ્રાયથી આટામાથી (લેટમાથી) એક મિથુનમા પરાયણ કાક અને હસલીનુ ડુ નિર્માણ કરી તેને શુત્યમાં પરોવીને તે બન્નેને બતાવ્યુ તથા ફેણ વગરને સાપ અને પદ્મનાગણુનું પણ એક જેડુ આટામાથી (લેટમાથી) બનાવી તૈયાર કર્યું અને તેની સામે કહેવા લાગ્ય, દુષ્ટ' દુરાચારિ ગોસ (ફેણ સહિત સર્પ) ' તને લાજ નથી આવતી કે તુ, પાનાગણની સાથે રમી રહ્યો છે અને અધમ 'તુ હવે પિતાના કરેલા કર્મનું ફળ ભેગવ આ પ્રકારે કહીને એ બને ને તેણે ભડભડતી અનિમા નાખી દીધા આ પ્રકારે દુષ્કર્મની નિવૃત્તિ માટે બ્રહ્મદત્ત દ્વારા પ્રદર્શિત દડને જોઈને રાણી અને દિર્ઘપૃષ્ટ પિતાના અનર્થ વિધાયક દકર્મથી પાછા ન ફર્યા એક દિવસની વાત છે કે, આ બન્નેએ એકાતમાં - ·। . - ५७० उत्तराध्ययनसूत्र मानुफ्त्व दुर्लभमित्यत्र दश दृष्टान्ताः पदयन्ते, तद् यया-चोल्लका १, पाशकः २, धान्य ३, द्यूत ४, रत्न ५, स्वप्नः ६, चक्र ७, कूर्मः ८, युग ९, परमाणुः १०॥ अथ प्रथमचोल्लकदृष्टान्ता-चोल्लको भोजन तदुपलसितो दृष्टान्तः पोच्यते- काम्पिल्यनगरे नमनामको नृपतिरासीद, तस्य भार्या चुलनीनाम्नी, पुत्रो ब्रह्मदत्तनामकः । तस्मिन् नमनृपती मृते सति तत्पुत्रस्य ब्रह्मदत्तस्य वाल्या- वस्था विलोक्य ब्रह्मनुपसुहृद् दीर्घपृष्ठनामको नृपस्तद्राज्य रक्षति। तदनन्तर स नही हो सकता है उसी तरह इन मानुपत्य आदि चार अगों की प्राप्ति हुए विना मुक्ति की प्राप्ति जीव को नहीं हो सकती है। मानुषत्व दुर्लभ" मनुष्यपन की प्राप्ति महादुर्लभ है, इस विषय में दश दृष्टान्त कहे जाते है, जैसे-चोल्लक १, पाशक २, धान्य ३, धूत ४, रत्न ५, स्वप्न ६, चक्र ७, कूर्म ८, युग ९ परमाणु १० । चोल्लक नाम भोजनका है। इससे उपलक्षित होनेसे चोल्लक को भी दृष्टान्त कह दिया गया है। यह प्रथम चोल्लकदृष्टान्त इस प्रकार है-- कापिल्य नगर मे ब्रह्म नाम का राजा था। इसकी स्त्री का नाम चुलनी और पुत्र का नाम ब्रह्मदत्त था। राजा ब्रह्म के काल प्राप्त हो जाने के बाद ब्रह्मदत्त की बाल अवस्था देखकर “राज्य में अव्यवस्था इस दृष्टि से राजा ब्रह्म के मित्र दीर्घपृष्ठ नाम के राजा ने उसके राज्य को सभाल लिया । जब कुछ समय व्यतीत हो गया થઈ શકતુ નથી, એજ રીતે આ માનુષત્વ આદિ ચાર અગેની પ્રાપ્તિ થયા વિના મુકિતની પ્રાપ્તિ જીવને થઈ શકતી નથી માગુવ સુઈમ મનુષ્યની પ્રાપ્તિ મહાદુર્લભ છે, આ વિષયમા દશ દwાત કહેવામાં આવે છે જેમ ચૌલુક ૧, પાશક ૨, ધાન્ય ૩, છૂત , રન ૫, વન ૬, ચક ૭, કૂર્મ ૮, યુગ ૯ પરમાણ ૧૦ ચાલક નામ ભજનનુ છે એથી ઉપલક્ષિત થવાથી ચૌલકનું પણ દુષ્ટાત કહેવામા આવેલ છે આ પ્રથમ ચૌલતદાત આ પ્રકારનું છે- કાપિલ્ય નગરમાં બ્રહ્મનામનો રાજા હતું તેની સ્ત્રીનું નામ ચુલની અને પુત્રનું નામ બ્રહ્મદત્ત હતુ રાજા બ્રહ્મની કાળપ્રાપ્તિ પછી, બ્રહ્માની બાળ અવરથા જોઈને રાજ્યમાં અવ્યવસ્થા ન ફેલાઈ જાય” આ દષ્ટીથી રાજા બ્રહ્મના મિત્ર દિર્ઘપૃષ્ટ નામના રાજાએ તેના રાજ્યને સંભાળી લાડો - फैल जाय " - ·मियदर्शिनी टीका भ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदौर्लम्ये चोल्लकदृष्टान्त १ ५७७ तत्समीपे प्रकोष्ठकान्तरे शयनार्थं गतः । तदाऽधराने जनन्याग्निसयोजनाद तज्जतुगृह प्रदीपितम् । ब्रह्मदत्त उत्थितः। तदा वरधनुर्नह्मदत्त वदति-नाथ ! प्रासादः मज्वलति, भवान् निःसरतु । इति तद्वचन श्रुत्वा ब्रह्मदत्तो ब्रवीति-प्रदर्शय मार्गम् , तदा वरधनुर्वदति नाथ ! अयमस्ति सुरगामार्गः, पादाघातेन सुरङ्गाद्वारवर्ति- शिलापट्टक चूरय, ब्रह्मदत्तेन तथा कृते सति उभौ तेनैव सुरङ्गापथेन निःमृत्य पहि- रायस्थिततुरङ्गमौ समात्य देशान्तर गती । द्वारा प्रेरित होने पर ब्रह्मदत्त उस लाक्षागृह मे जाकर सो गया। वर- धनु भी उसी के समीप एक प्रकोष्ठक में सो गया। जब आधी रात होने का समय आया तो चुलनी माता ने उस लाक्षागृह में आग लगा दी मकान जलने लगा। ब्रह्मदत्त एकदम उठा। वरधनु ने शीघ्र पास आकर ब्रह्मदत्त से कहा-नाथ! महल जल रहा है, अपन यहा से शीघ्र चले जावें । वरधनु के वचन सुनकर ब्रह्मदत्तने कहा-वताओमार्ग कहा है ? ब्रह्मदत्त के वचन सुनकर बरधनु ने कहा-नाय! यह रहा सुरग का मार्ग । इसके द्वार पर जो यह पत्थर की शिला का ढक्कन लगा हुआ है इसे आप पैरो से हटा दीजिये और याहर निकल जाईये। ब्रह्मदत्त ने ऐसा ही किया। सुरग के द्वार पर लगे हुए पत्थर को पैर से हटाकर वे और घरधनुदोनों सुरगमार्गसे बाहर निकल आये और बाहर के द्वारपर खडे हुए दोनो घोडोंपर चढ़कर वहासे दूसरे देशको चले गये। મહેલમાં સુવા માટે ગયે મત્રીને પુત્ર વરધનું પણ તેની સાથે તે મહેલમાં ગયે અને તેની સાથે એ મહેલમાં તે પણ એક આસન ઉપર સુતે જ્યારે અરધી રાતનો પ્રારભ થઈ ચુક્યું ત્યારે દુષ્કર્મણી એવી કુમારની માતા ચુલનીએ તે લાખાગૃહમાં આગ લગાડી મહેલ સળગવા લાગ્ય, બ્રહ્મદત્ત એકદમ ઉઠ વરધનુએ એ વખતે તેની પાસે આવીને કહ્યું, નાથ! મહેલ સળગી રહ્યો છે આપણે અહીંથી તુરત જ નીકળી જવું જોઈએ વરધનુના વચન સાંભળીને બ્રહ્મદે કહ્યું કે માગ કયા છે? બતા બ્રહ્મદત્તનુ વચન સાભળીને વરધનુએ કહ્યું, નાથ! આ રહ્યો બહાર નીકળવાને રસ્તે અહી જે પથરનુ ઢાકણુ લગાડેલું છે તેને આપ પગથી દૂર કરે અને પછી ભોયરામા ઉતરી બહાર નીકળી જાઓ બ્રહ્મદત્ત એ પ્રમાણે કર્યું ભોયરાના મુખદ્વારના પથરને દૂર કરી કુમાર બ્રહ્મદર અને વરધનું બને ભયરાના રસ્તે બહાર નીકળી ગયા અને બહારના દ્વાર પાસે તૈયાર રાખવામાં આવેલા ઘોડા ઉપર બેસી બને જણું દૂર દેશમાં ચાલ્યા ગયા ·- सरायपवरचे कारितः । ततः कपटप्रान्धेन ब्रह्मदत्तमारणार्थ जगृह कारितम् । तदा धनुनामका ब्रह्मनृपतेमन्त्री तव कपट ज्ञातवान्। स च नदीतीरात् तद्गृहाभ्यन्तरेऽधः पृषिम्या सुरक्षा निर्माय नदीवटे सुरङ्गाद्वारे तुरगमद्वय स्थापयित्वा स्वपुत्र वरधनुनामक जतुगृहनिर्माणकारण झापयति । ततो नि सरणार्थ निर्मापिता मुरजां च दर्शयति। स वरधनुः स्वपित्राज्ञया ब्रह्मदत्तानुचरोऽभवत् । अन्यदा कदाचित् जनन्या प्रेरितो ब्रह्मदत्तस्तस्मिन् जतुगृहे मुप्तः, वरधनुष एक दिन की बात है कि इन दोनोंने एकान्त में इस प्रकार की गुप्समत्रणा की कि ब्रह्मदत्त का विवाह कर देना चाहिये। ऐसा ही हुआ ब्रह्मदत्त का विवाह कर दिया गया। तथा ब्रह्मदत्त को मारने के लिये कपट से एक लाक्षागृह-लाख का महल भी यनवा कर तयार कराया गया । राजा ब्रह्म के मत्री को उनकी यह कपट रचना ज्ञात हो गई। मत्री का नाम धनु या । उसने नदी के तीर से लेकर उस लाक्षागृह के भीतर तक पृथिवी के नीचे एक सुरग यनवाई । जय सुरग बनकर तयार हो चुकी तो नदी के तट पर कि जहा सुरग से बाहर निकल ने का द्वार था दो घोडे खडे करवा दिये और अपने पुत्र से कि जिसका नाम वरधनु था लाक्षागृह के निर्माण का कारण प्रकट कर दिया । तथा यहा से निकलने के लिये जो सुरग बनाई गई थी उसका भी भीतरी दरवाजा उसे दिखला दिया। वरधनु अपने पिता की आज्ञा से ब्रह्म- दत्त का अनुचर बन गया। एक दिन की बात है कि अपनी माता એવા પ્રકારની ગુપ્ત મત્રણા કરી કે, બ્રહ્મદત્તને વિવાહ કરી દે અને એ પ્રમાણે બ્રહ્મદત્તને વિવાહ કરી દેવામાં આવ્યો આ પછી બ્રહ્મદત્તને કપટથી મારવા માટે એક લાખાગૃહ (ગણને મહેલ) બનાવી તૈયાર કર્યો રાજા બ્રહ્મના મત્રીને તેમની આ કપટ રચના જાણવામાં આવી ગઈ મત્રીનું નામ ધનુ હતુ તેણે નદીના કાઠાથી લઈને એ લાખાગૃહની અંદર સુધીનું એક લેયરૂ તૈયાર કરાવ્યું ત્યારે લેયર તૈયાર થઈ ગયું ત્યારે નદીના કાંઠા ઉપર કે જ્યાં યારમાથી બહાર નીકળવાને રસ્તે રાખ્યો હતો તે સ્થળે બે ઘડા તૈયાર રખાવ્યા અને પિતાના પુત્ર કે જેનું નામ વરધનુ હતુ તેને લાખાગૃહની સમસ્ત વાતથી જાણકાર કરી તેમાંથી નિકળવા માટે જે ભોયરૂ બનાવવામા આવેલ હતુ તેની સઘળી માહિતી આપી નીકળવા માટે દરવાજે તેને બતાવી દીધો એક દિવસની વાત છે કે, કુમાર બ્રહાદત્ત તેની માતાના કહેવાથી, ખાગૃત ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा.१ अनचतुष्टयदौर्लम्ये चोल्लकदृष्टान्त १ ५७७ तत्समीपे प्रकोष्ठकान्तरे शयनार्थ गतः। तदाऽधराने जनन्याऽग्निसयोजनात् तज्जतुगृह मदीपितम्। ब्रह्मदत्त उत्थितः। तदा वरधनुर्नह्मदत्त वदति-नाथ ! मासादः प्रज्वलति, भवान् निःसरतु । इति तद्वचन श्रुत्वा ब्रह्मदत्तो ब्रवीति-मदर्शय मार्गम् , तदा वरधनुर्वदति नाथ ! जयमस्ति मुरदामार्गः, पादाघातेन सुरङ्गाद्वारवति- शिलापट्टक चूरय, ब्रह्मदत्तेन तथा कृते सवि उभौ तेनैव सुरङ्गापथेन निःमृत्य वहि- रामस्थिततुरङ्गमौ समारुह्य देशान्तर गतौ । द्वारा प्रेरित होने पर ब्रह्मदत्त उस लाक्षागृह मे जाकर सो गया। वर- धनु भी उसी के समीप एक प्रकोष्ठक में सो गया। जर आधी रात होने का समय आया तो चुलनी माता ने उस लाक्षागृह में आग लगा दी मकान जलने लगा। ब्रह्मदत्त एकदम उठा। वरधनु ने शीघ्र पास आकर ब्रह्मदत्त से कहा-नाथ! मल जल रहा है, अपन यहा से शीघ्र चले जावें । घरधनु के वचन सुनकर ब्रह्मदत्तने कहा-वताओमार्ग कहा है ? ब्रह्मदत्त के वचन सुनकर घरधनु ने कहा-नाय! यह रहा सुरग का मार्ग । इसके द्वार पर जो यह पत्थर की शिला का ढक्कन लगा हुआ है इसे आप पैरो से हटा दीजिये और बाहर निकल जाईये। ब्रह्मदत्त ने ऐसा ही किया। सुरग के द्वार पर लगे हुए पत्थर को पैर से हटाकर वे और वरपनु दोनों सुरगमार्गसे बाहर निकल आये और बाहर के द्वारपर खडे हुए दोनो घोडोंपर चढ़कर वहासे दूसरे देशको चले गये। મહેલમાં સુવા માટે ગયે મત્રીને પુત્ર વરધનું પણ તેની સાથે તે મહેલમાં ગયે અને તેની સાથે એ મહેલમા તે પણ એક આસન ઉપર સુતે જ્યારે અરધી રાતને પ્રારભ થઈ ચુકયે ત્યારે દુષ્કમિણી એવી કુમારની માતા ચુલનીએ તે લાખાગૃહમાં આગ લગાડી મહેલ સળગવા લાગ્યા, બ્રહ્મદત્ત એકદમ ઉઠ વરધનુએ એ વખતે તેની પાસે આવીને કહ્યું, નાથ! મહેલ સળગી રહ્યો છે આપણે અહીં થી તુરત જ નીકળી જવું જોઈએ વરધનુના વચન સાંભળીને બ્રહ્મદે કહ્યું કે માર્ગ કયા છે? બતાવે બ્રહ્મદત્તનું વચન સાભળીને વરઘનુએ કહ્યું, નાથ! આ રહ્યો બહાર નીકળવાને રસ્તે અહી જે પથરનુ ઢાકણું લગાડેલું છે તેને આપ પગથી દૂર કરે અને પછી ભોયરામાં ઉતરી બહાર નીકળી જાઓ બ્રહ્મદત્ત એ પ્રમાણે કર્યું ભોયરાના મુખદ્વારના પત્થરને દૂર કરી કુમાર બ્રહ્મદત્ત અને વરધનું બને ભેયરાના રસ્તે બહાર નીકળી ગયા અને બહારના દ્વાર પાસે તયાર રાખવામાં આવેલા ઘોડા ઉપર બેસી બન્ને જણ ઘર દેશમાં ચાલ્યા ગયા ·५७८ उचराभ्ययनले अत्यन्तदूरपथभ्रमणजनितश्रमादश्वौ मृतौ। पादचारेण ब्राह्मदत्तो वरघेनुना सह पृथिव्यामा।। ततो दीर्घपृष्ठनृपस्य भयात् पृथरु पृथक भूता वी पर्यटतः। अथ ब्रह्मदत्तः पर्यटन् निधनवेपेण काचिद् क्षतले उपविष्टः। तदा केनचिन सामुद्रिविधारता विप्रेण मार्गे नह्मदत्तचरणन्यास दृष्ट्वा मुदितचित्त शीनगल्या तन वृक्षतले समायातः । तत्र निर्धनवेपेण वर्तमान ब्रह्मदत्तमवलोक्य स विभो रोदिति । त ब्रह्मदत्तः पृच्छति-हे मि! कथं रोदिपि ?, सामुद्रिकशास्त्रज्ञोऽसौ विम आह-अद्य मम विद्या असदर्यवोधिका जाता, भाचरणलक्षण भरतश्चकातित्वमावे- अत्यन्त दूर तक अधिक वेग से चलने के कारण उनके घोडे बहुत थक गये थे इसलिये उनका पेट फल गया और दोनों घोडे मर गये। ब्रह्मदत्त और वरधनु दोनों ही पैदल जगलमें धूमने लगे, पर दीर्घपृष्ठ राजा का भय हृदय में बना हुआ था। इसलिये उन्हों ने अब अलग २ होकर चलना ही अच्छा समझा । ब्रह्मदत्त चलते २ एक किसी घृक्ष के नीचे आकर ठहर गया। इतने में वहां एक सामुद्रिक शास्त्र का वेत्ता ब्राह्मण जो उसी रस्तेसे होकर कही जा रहा था मार्गमें ब्रह्मदत्त के चरणचिह्नों को देखकर बड़ा ही प्रसन्न हुआ, और चरणचिह्नों को लक्षित कर वह उस स्थान पर आपहुँचा जहां ब्रह्मदत्त वृक्ष के नीचे बैठा हुआ था । ब्रह्मदत्त की निर्धन अवस्था देखकर ब्राह्मण को रोना आगया । ब्राह्मण को रोते देखकर ब्रह्मदत्त ने पूछा हे ब्राह्मण ! क्यों रो रहे हो ? सामुद्रिक शास्त्रज्ञ उस ब्राह्मण ने कहा कि मैंने जो सामुद्रिक ઘણુ વેગથી લાબી મજલ કાપવાથી તેમના ઘોડા થાકી ગયા અને એથી એ ઘેડાઓનુ પેટ કુલી જતા બનને ઘેડા મરી ગયા વરધનું અને બ્રહ્મદત્ત બને પગપાળા જગલમાં ફરવા લાગ્યા આ રીતે કરવાથી દીર્ઘપૃષ્ટ રાજા તરફથી ભય આવી પડશે તેવી દહેશતથી અને જણાએ જુદા જુદા ચાલવાનું રાખ્યું બ્રહાદત્ત ચાલતા ચાલતા કેઈએક વૃક્ષની નીચે જઈ પહેઓ અને ત્યા રેકાઈ ગયે આ સમયે સામુદ્રિકશાસ્ત્રજ્ઞાનને જાણકાર એક બ્રાહ્મણ કે જે એ રસ્તેથી જઈ રહ્યો હતે તેણે માર્ગમાં બ્રહ્મદત્તના ચરણના ધૂળમાં પડેલા પગલાના ચિહેને જોઈને ખૂબ પ્રસન્નતા અનુભવી અને ચરણ ચિહેને લક્ષમાં રાખતે રાખતે તે જે સ્થળે કુમાર બ્રહ્મદત્ત હતું ત્યાં આવી પહેઓ બ્રહ્મદત્તની નિર્ધન અવસ્થા જોઈને બ્રાહ્મણની આખમા આસુ આવી ગયા બ્રાહ્મણને રોતાજેઈ બ્રહ્મદે કહ્યું, હે બ્રાહ્મણ શા માટે રડે છે? સામુદ્રિક શાસ્ત્રના જાણકાર તે બ્રાહ્મણે કહ્યું કે, મેં આજ સુધી ·प्रियदर्शिनी टीका म० ३ गा० १ अनचतुष्टयदोलभ्ये चोल्लमष्टान्त १ ५७६ दयति किंतु भवान् निधनारतारो मिलितः । ब्रह्मदत्तो वदति-अहमस्मि चक्रवर्ती, यदा मम राज्यमाप्तिः स्यात्तदा भवता ममान्तिकमागन्तव्यम् । कालान्तरे ब्रह्मदत्तेन चक्रातिराज्य प्राप्तम् , द्वादश वर्षाणि राज्याभिपेको- त्सवः मारब्धः । सामुद्रिकशास्त्रज्ञोऽसौ विपस्तदुत्सवसमाचार प्राप्य तवागतः । शास्त्र का अभीतक अध्ययन किया है वह आज बिलकुल गलत साबित हो रहा है इसलिये मैं रो रहा है। आपके चरणों में जो चिह्न यने हुए है उनसे यह बात ज्ञात होती है कि आपको चक्रवर्ती होना चाहिये पर आपकी तो यह दशा है कि इस समय आपके पास खाने तक को अन्न भी नहीं है। आपका यह वेष दरिद्रियों जैसा है। अव- स्था आपकी निर्धन है। ऐसे मालूम पडता है कि मानो आप में निर्धनताने ही अवतार लिया है । ब्राह्मण की बात सुनकर ब्रह्मदत्त ने कहा-तुम्हारा साघुद्रिक शास्त्र मिथ्या नही है दुःखी मत होओ, मैं वास्तव मे चक्रवर्ती ही है । जय मुझे राज्य की प्राप्ति हो तो उस समय तुम मेरे पास आना। कालान्तर मे ब्रह्मदत्त को चक्रवर्तिपद की प्राप्ति हुई। ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती बन गये । चारह वर्ष का राज्याभिषेक बड़ा हो ठाट बाद से मनाया जाने लगा। इसी अवसर में उस ब्राह्मण ने जर यह समाचार सुना तो वह भी वहा पर आगया पर वह ब्रह्मदत्तसे मिल नहीं सका। સામુદ્રિક શાસ્ત્રનું જે અધ્યયન કર્યું છે તે આજે બીલકુલ નકામુ માલુમ પડયું છે આ માટે હું રાઈ રહ્યો છુ આપના ચરણમાં જે ચિન્હ જોવામાં આવે છે તેનાથી એવી વાત સિદ્ધ થાય છે કે, આપ ચકવતી બનવા જોઈએ પરંતુ આપની તે એ દશા છે કે, આ સમયે આપની પાસે ખાવાને અન્ન પણ નથી આપને આ વેશ દરિદ્રીઓના જે છે આપની અવસ્થા નિધન છે એવું માલુમ પડે છે કે, આપનામા નિધનતાએ અવતાર લીધે છે, બ્રાહ્મણની વાત સાભળી બ્રહ્મદે કહ્યું આ તમારૂ સામુદ્રિક શાસ્ત્ર મિથ્યા નથી, દુખી ન બને હું વાસ્તવમાં ચક્રવર્તી જ છું જ્યારે મને રાજ્યની પ્રાપ્તિ થાય એ સમયે તમે મારી પાસે આવજે સમયના વહેવા સાથે બ્રહ્મદત્તને ચક્રવર્તિ પદ પ્રાપ્ત થયું રાજ્યમાં ૧૨ વર્ષ સુધી તેના રાજ્યાભિષેકને ઉત્સવ ઠામઠામ મનાવા લાગ્યું એ બ્રાહ્મણે જ્યારે આ પ્રસગના શુભ સમાચર જાણ્યા તે તે પણ ત્યાં આવી પહો, પણ તે બ્રહ્મદત્તને મળી શકયે નહી બાદત્ત ચકવતી સાથે તેને મેળાપ ·५८० उत्तराध्ययनसूत्रे ब्रह्मदत्तचक्रवर्तिनो दर्शन मम फथ स्यादिति पृष्टः कथित् श्रेष्ठो त विप्र मार्ग दर्शयति । अथोत्सवसमये चकरी गजमाख्या पहिनिःसरति । स प्रिस्तदा जन- समूहमध्ये चशाने पादनाणमाला सयोज्य त वशमुत्थाप्य स्थितवान् । चक्रवर्ती स्वराज्यैश्वर्यशोभा समन्ताद् पिलोकयन् वंशाग्रसलग्नामुपानमालामपश्यत् । ततः कोपारुणनेनचक्रवर्ती भृत्यैस्तमाहूय पृच्छति-किमेतत् त्वया मर्तुमाचरितम् ।। विमः माह-नहि मत, किंतु जीवितुम् । चक्रवर्ती वशोत्यापनकारण विज्ञाय ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती से अब मेरा मिलाप कैसे हो? इस यात को ऊसने किसी वही के सेठ से पूछा तो उसने उसे मिलाप का रस्ता भी यतला दिया। उत्सव के समय चक्रवर्ती राधी पर चढ़कर आ रहे थे, भीड़ काफी थी । ब्राह्मण ने मिलाप का मार्ग सोचा, उसके अनुसार एक वास पर जूतों की माला लटका कर और उस वास को भीड़ के बीच मे ऊपर उठा कर वह खड़ा हो गया । चक्रवर्ती अपने राज्य के ऐश्वर्य की शोभा का चारो ओर से निरीक्षण करते हुए चल रहे थे। उन्हों ने इस दृश्य को ज्यो ही देखा इकदम देखते ही आखो मे क्रोध की लाली उतर आई, नौकरों के जरिये उस ब्राह्मण को वुलवाकर पूछा, अरे! इस सुन्दर अवसर पर यह तूने क्या काम किया है ? मालूम पडता है तेरी मौत आगई है । ब्राह्मण ने चक्रवर्ती की बात सुनकर कहा यह काम मेने अपनी मौत को बुलाने के लिये नहीं किया है, किन्तु जीने के लिये किया है । जय चक्रवर्ती वशोत्थापन के कारण से કઈ રીતે થાય આ વાત તેણે ત્યાના કેઈ શેઠને પૂછી તે તેણે મેળાપ માટે રસ્તે જતા ઉત્સવના સમયે ચવતી હાથી ઉપર બેસી આવી રહ્યા હતા ભીડ ખૂબ હતી, બ્રાહ્મણે મેળાપને માર્ગ વિચાર્યો આ અનુસાર તે એક વાસ ઉપર લટકાવેલ જેડાની માળા સાથે તે લોકોની ભીડમાં હાથમાં વાસડે ઉચો રાખીને ઉભો રહ્યો ચકવર્તી પિતાના રાજ્યની એશ્ચર્યની શોભાને ચારે તરફ દેખી ફેરવી જોઈ રહેલ હતા, તેમણે આ દષ્ય જોયુ અને જોતા જ એક દમ આખામાં કોઇની લાલીમા છવાઈ ગઈ નેકરે દ્વારા એ બ્રાહ્મણને બોલાવી પૂછયું અરે ! આ સુંદર અવસર ઉપર તુ આવું કામ કેમ કરી રહ્યો છે? માલુમ પડે છે કે તારૂ મોત આવ્યું છે ચક્રવતીની વાત સાંભળી બ્રાહ્મણે કહ્યું, આ કામ મે મારા મેતના બોલાવવાથી નથી કર્યું, પર તુ જીવવા માટે કરેલ છે. આ પછી ચક્રવતી વસ્થાપનના કારણથી યથાર્થ રૂપથી ·" प्रियदर्शिनी टीका ०३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदौलम्ये चोल्लकष्टान्त १ ५८१ परितुष्टो भूला गजोपरि स्पार्थे तमुपवैश्य ब्रीति-हे विम साभोष्ट बहि, सोमदत् भार्या पृष्ट्वा कथयामि । ततस्तेन सहमागत्य भार्या पृष्टा। भार्या मनसि चिन्तयति-धनागमे त्रीणि नदयन्ति जीर्ण गृह, जीर्णा भार्या, जिणे मित्रम् । इति विचार्य सा माह - एफैकस्मिन् दिने एफैकगृहे पायसभोजन भवतु, इत्येव पार्थनीयम् । ततोऽसौ प्रियकार्तिसनिधौ समागत्य तदेव प्रार्थितवान्। चक्रवर्ती यथार्थरूप में परिचित हो चुके, तर वे पडे प्रसन्न हुए। उन्हो ने उस नाह्मण को शीन ही हाथी पर अपने पास बैठा कर कहा कि कहो विप्रदेव ! तुम क्या चाहते हो ? उसने कहा महाराज ! मैं क्या चाहता हू यह यात तो अपनी भार्या से पूछकर आपसे कहगा । चक्रवर्ती से वह घर जाने की आज्ञा लेकर घर आगया । घर पर आकर उसने अपनी पत्नी से समस्त वृत्तान्त कह दिया । पत्नी ने सुनकर विचार किया कि यदि यह बनवान बन जायगा तो मुझे अवश्य छोड़ देगा, क्यों कि धन के आने पर तीन चीजे छोड दी जाती हैं-१जूना घर, २ जूनी भार्या और ३ जूना मित्र । इसलिये इससे कह दिया जाय कि हमे तो प्रतिदिन एकर घर पर खीर का भोजन मिलता रहे, ऐसी व्य- वस्था हो जानी चाहिये । वस इस प्रकार विचार कर ब्राह्मणी ने अपने पति से यही यात कही और कहा कि जाकर तुम राजा से यही मागो अपने लिये और वस्तु को क्या करना है। ब्राह्मण ने अपनी पत्नी की सलाह मान कर चक्रवर्ती से यही मागा। चक्रवर्ती ने ब्राह्मण से कहा પરિચિત બનતા ખૂબજ પ્રસન્ન થયા અને તેમણે બ્રાહ્મણને એજ વખતે પિતાના હાથી ઉપર બેસાડી લઈને પૂછ્યું, કહો વિપ્રદેવ તમે શું ચાલે છે? જવા બમાં તે બ્રાહ્મણે કહ્યું, મહારાજ ! હુ શુ ચાહુ છુ તે વાત મારી સ્ત્રીને પૂછયા પછી આપને કહીશ ચકવતીની આજ્ઞા લઈ તે પોતાને ઘેર ગયે ઘેર પહેચી તેણે પિતાની સ્ત્રીને સઘળો વૃત્તાત કહી સંભળાવ્યો સ્ત્રીએ સઘળી બીના સાભળીને વિચાર કર્યો કે, મારે પતિ ધનવાન બની જશે તો એ મને અવશ્ય છેડી દેશે કેમકે, ધનના આવવાથી ત્રણ ચીને ભુલાઈ જાય છે એક તે જુના ઘર, બીજી સ્ત્રી ત્રીજુ જુનામિત્ર આ માટે એને એમ માગવાનું કહેવામાં આવે છે, અમને પ્રતિદિન એક એક ઘેરથી ખીરનું ભેજન મળતુ રહે એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે આ પ્રકારને વિચાર કરી બ્રાહ્મણીએ પોતાના પતિને એ વાત કહી અને કહ્યું કે, તમે રાજા પાસે જઈને એ પ્રમાણે માગે આપણે બીજી વસ્તુની શું જરૂર છે બ્રાહ્મણે સ્ત્રીની સલાહ માનીને રાજા પાસે જઈ તેની સ્ત્રીના કીધા પ્રમાણે જ માગ્યું .

·, उत्तराध्ययनस्वे प्राइ-किमिद प्रार्थयसि ? ग्रामो, नगर, या कोशो वा याच्यताम् । स विप्रोऽवदत्- इदमेव ममेप्सितम् , ततश्चकातिना तत्स्वीकृतम् । प्रथमदिने चक्रवर्तिनो भवने परम- सुस्वादु पायस रब्धम् । तर काम्पिल्यनगरे चक्रावयाऽसौ विप्रः प्रत्येकगृहे भोजन क्रमेण प्रतिदिन लभते, तथाप्यसो गृहाणामन्त न माप, क्य तर्हि तस्य समस्त भरतक्षेत्रवर्तिपु गृहेषु एकैकगृहे क्रमेण प्रतिदिन भोजनप्राप्त्यनन्तर पुनश्चक्रवर्तिभवने यह तुमने क्या चीज मागी है, गाव मागो नगर मागो या कोश- खजाना मागो। सुनकर ब्राह्मण ने कहा हमें इन चीजों की आवश्य- कता नहीं है। हमारी इच्छा तो जो है वह आप से निवेदित कर दी है। चक्रवर्ती ने ब्राह्मणकी बात स्वीकार करली । चक्रवर्तीने स्वय सबसे पहिले दिवस इसके लिये परम स्वादिष्ट यदिया सीर अपने महलमें तैयार करवाई । ब्राह्मण ने बडे आनद के साथ खाई । क्रम२ से अब यह उस कापिल्य नगर में सब के घर एकर दिन खीर के भोजन के लिये जाने लगा, परन्तु वहा इतने अधिक घर ये कि इसके जीवनभर तक भी जीमतेर घरो के वारे नही समाप्त हो सकते थे। तथा छह खड की पृथिवी का अधिपति चक्रवर्ती होता है इसलिये यद्यपि उसके जीमने का नबर छह खडों में नियत कर दिया गया था, पर जव कापिल्य नगर के घरों की ही समाप्ति नही हा सकी तो भरतक्षेत्र भर के घरों का बारा उसके कैसे प्राप्त हो सकता था अतः वह बडा ही चिन्तित रहने लगा। वह विचारता रहता कि कब समस्त घरों का बारा मेरा समाप्त ચક્રવર્તીએ બ્રાહ્મણને કહ્યું કે તમે આ શું માગ્યું ? ગામ, નગર અથવા તે ધન દેલત જે જોઈએ તે માગી બ્રાહ્મણે કહ્યું કે, મહારાજ! મને એવી કઈ ચીજની જરૂરીઆત નથી અમારી જે ઈચ્છા છે તે આપની સમક્ષ રજુ કરી છે ચક્રવતીએ બ્રાહ્મણની વાતને સ્વીકાર કરી અને પિતાના મહેલમાં તેને માટે સ્વાદિષ્ટ એવી ખીર તૈયાર કરાવી બ્રાહ્મણે ખૂબ જ આન થી તે ખાધી ક્રમે ક્રમે તે કાપિલ્ય નગરમાં બધાને ત્યાં એક એક દિવસ ખીરના ભજન માટે જવા લાગે પરંતુ ત્યા એટલા બધા ઘરે હતા કે એના જીવન સુધી જમતા જમતા ઘરને વારે સમાપ્ત થઈ શકે તેમ ન હતું તેમાવળી ચકવતી તે છ ખડ ધરતીને અધિપતી હોય છે આથી તેને જમવાને નબર છ ખંડમાં નક્કી કરી આપેલ હતે પણ જ્યારે એકલા કાપિત્ય નગરના જ ઘરે તે પુરા કરી શકે તેમ ન હતુ ત્યા ભરતભેસના વિસ્તારના ઘરે વારે તે કયાથી જ આવે? આથી તે ખૂબ જ ચિતા કરવા લાગે તે વિચારવા લાગ્યું કે, જ્યારે સમસ્ત ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३गा १ अङ्गचतुष्टदोलभ्ये चोल्लकदृष्टान्त १ भोजन लन्धव्यम् , समस्तभरतक्षेत्रान्तर्गतगृहाणा नाहुल्यात् । एव यथा चक्रवतिनो भवनेऽनुपम पायस प्राप्तुमिच्छतस्तस्य विप्रस्य वद् दुर्लभ तथा मनुष्यजन्म दुर्लभम् । अन सग्रहश्लोकः -(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्) भुक्त स्वादुरस द्विजेन भवने श्रीब्रह्मदत्तस्य यत् , क्षेत्रेऽस्मिन् भरतेऽखिले प्रतिगृहे मुक्त्वा पुनस्तद्गृहे । जात तस्य यथा मनोऽभिलपित तद् भोजन दुर्लभ, ससारे भ्रमत. पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ ॥ इति प्रथमचोलकदृष्टान्तः ॥१॥ हो, और कर मुझे पुन. चक्रवर्ती के घर पर बढिया खीर खानेको मिले, परन्तु न समस्त छह खण्ड के घरों का पारा उसका समाप्त हो और न पुन. चक्रवर्ती के घर की खीर उसको मीले । जैसे इस ब्राह्मण को पुनः वह खीर भोजन दुर्लभ हो गया उसी प्रकार यह मनुष्यजन्म भी पड़ा दुर्लभ है । यह प्रथम दृष्टान्त है। इस पर यह सग्रह श्लोक है- भुक्त स्वादुरस दिजेन भवने श्रीब्रह्मदत्तस्य यत्, क्षेोऽस्मिन् भरतेऽखिले प्रतिगृहे भुक्त्वा पुनस्तद्गृहे। जात तस्य यथा मनोऽभिलपित तद्भोजन दुर्लभ । ससारे भ्रमत पुनर्नरभयो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ इस श्लोक मे इस कथा का सार पतलाया गया है। अर्थात् जिस प्रकार ब्रह्मदत्तचक्रवर्ती के घर पर एक बार बढिया खीर का भोजन ઘરે વારે પુરો થાય અને કયારે મને ચકવતીના મહાલયમાં ફરીથી ઉત્તમ એવી ખીર ખાવાને પ્રસ ગ મળે? આ રીતે ન તે સમસ્ત છ ખડના ઘરોને તેને વારે પુરો થાય અને ન ચક્રવતીને ત્યાં ફરીથી ખીર ખાવા જવાને પ્રસ ગ મળે આ રીતે તે બ્રાહ્મણને ફરીથી ચક્રવર્તીને ત્યા ખીર ખાવાને પ્રાપ્ત ન થયે તેવી જ રીતે આ મનુષ્ય જન્મ પણ ઘણો દુર્લભ છે આ પ્રથમ દષ્ટાત છે એના ઉપર આ સ હ ક છે भुक्त स्वादुरस द्विजेन भने श्रीब्रह्मदत्तस्य यत् । क्षेत्रेऽस्मिन् भरतेऽखिले प्रतिगृहे भुक्त्वा पुनस्तद्गृहे ॥ जात तस्य यथा मनोऽभिलपित तद्भोजन दुर्लभ । ससारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ' ॥१॥ આ ક્ષેત્રમાં આ કથાને સાર બતાવવામાં આવેલ છે અથૉત્ જે રીતે બ્રહ્મદત્તચક્રવતીના ઘરે એકવાર ઉત્તમ ખીરનું ભોજન કરીને તે બ્રાહ્મણને પ્રસ છે ·- उत्तराभ्ययनसूत्रे अथ दितीयः पाशकदृष्टान्तः प्रोच्यते- पाशको तोपकरणविशेषः, स एस दृष्टान्तः-पाशकदृष्टान्तः, स चैत्रम्- गोल्लदशे चणफनामके ग्रामे पहु शीलवतगुणस्तविरमगमत्यारयानपौषधोपवा सादिश्रापकर्म पालयन् चणकनामको ब्राह्मग आसीत् । स पद्धसदोररुमुखपत्रिका सन्नुभयकालं सामायिकपतिक्रमण कुन्नासीत् । अन्यदा कदाचित् तस्य गृहे सूरत कर उस ब्राह्मण को उसी घरपर पुनः भोजन करने की अभिलाषा हुई परन्तु उसकी पूर्ति होनी बड़ी ही मुश्किल थी क्यों कि जब तक उनके साम्राज्यभर के घरों का वारा वह समाप्त नहीं कर लेता तय तक उसको पुनः चक्रवर्ती के घर का नगर प्राप्त नहीं हो सकता। इसी प्रकार इस ससार में भ्रमण करने वाले इस जीव को पुनः नरभव मिलना बडा दुर्लभ है । यह प्रथम चोल्लकदृष्टान्त हुआ ॥१॥ अव दूसरा पाशकदृष्टान्त कहते हैं- जुआ खेलने का जो उपकरण विशेष होता है जिसको हिन्दी में पासा करते है उसका नाम पाशक है । उसका दृष्टान्त इस प्रकार है- गोल्लदेशस्थ चणक नाम के ग्राम में बहु शील व्रत गुण अर्थात् व्रत- प्राणातिपातादिचिरमण, प्रत्याख्यान-पौपधोपचास आदि प्रावकधर्म को पालन करने वाला चगक नाम का एक ब्राह्मण रहता था। यह दोनों काल मुख पर डोरे से मुखपत्ति बाधकर सामायिक एव प्रति क्रमण किया करता था। एक दिन की बात है कि उसके घर पर एक ચક્રવર્તિને ત્યા ખીરનુ ભજન ફરીથી કરવાની ઈચ્છા જાગી પરંતુ તેની એ ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ શકી નહી કેમકે, એના સામ્રાજયભરના ઘરોને વારે તે પૂર્ણ ન કરી લે ત્યા સુધી તેને ફરી ચકવીને ત્યા ખીર ખાવા માટે જવાને વારે પ્રાપ્ત થતે નહતે એ પ્રકારે આ સંસારમાં ભ્રમણ કરવાવાળા આ જીવને પુન મનુષ્ય અવતાર મળ મહા દુર્લભ છે આ પ્રથમ ચૌલક દૃષ્ટાંત બતાવેલ છે હવે બીજુ પાશકદષ્ટાત કહેવામાં આવે છે– જુગાર ખેલવામાં જેને ઉપગ કરવામાં આવે છે તેને પાસા કહે છે તેનું નામ પાશક છે તેનું દૃષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે ગલ્લ દેશમાં ચણક નામના ગામમાં ઘણા જ શીલ વ્રત ગુણ સંપન્ન અને વ્રત પ્રાણાતિપાતાદિ વિરમણ પ્રત્યાખ્યાન પિષધ ઉપવાસ વગેરેથી શ્રાવક ધર્મનું પાલન કરવાવાળે ચણક નામને એક બ્રાહ્મણ રહેતું હતું એ બન્ને વખત મેઢા ઉપર દારા સાથેની મુખવસ્ત્રિકા રાખીને સામાયિક અને પ્રતિક્રમણ કરતા હતો એક દિવસની વાત છે કે, તેને ઘેર સુવ્રત નામના એક ·प्रियदर्शिनी टीका म०३ गा १ अङ्गचतुष्टयदौर्लभ्ये पाशकदृष्टान्त २ नामा मुनिमिक्षार्य समागतः । तदा चणकनाह्मणस्य दन्तसहितः पुत्रो जातः । चालक मुनेः समीपमानीयानवीत्-'भदन्त ! अय दन्तसहितो जातः, किमस्य फल भविष्यति । मुनिः प्राह-जय दन्तसहितः समुत्पन्नस्तस्मादय राजा भविष्यति । चणको मुनेर्वचन निशम्य चिन्तयति-जय राजा भूत्या नरक यास्यति । इत्येव विचिन्त्य वालकस्य दन्तान् घृष्टवान् । पुनरेकदा कालान्तरे सुप्रतमुनिश्वणकस्य गृहे समागतः, ततश्चणकबाह्मणो मुनि पाह-भदन्त ! अस्य पालकस्य दन्ता घृष्टाः। मुनिर्वदति-दन्तेषु घृष्टेषु वालकोऽय राजा न स्यात् , किंतु सर्वाधिकारसपन्नः सचिवो भविष्यति । चणकेन सुव्रत नाम के मुनिराज भिक्षा के लिये आये । उस समय उस ब्राह्मण के यहा दात सहित एक पुत्र उत्पन्न हुआ था। चणक ने उस बालक को मुनि के समीप लाफर कहा-भदन्त ! यह बालक दातसहित उत्प- न्न हुआ है इसका क्या फल होना चाहिये सो कृपा कर कहिये । सुनकर मुनिराज ने कहा-यह जो दांतोसहित उत्पन्न हुआ है उसका यह फल है कि यह राजा होगा। चगक ने मुनि के वचन सुनकर विचार किया कि यदि यह राजा होगा तो दुर्गति का भागी हो जायगा इसलिये उसने उसके दातो को घिस दिया । कालान्तर में वे ही सुव्रतमुनि एक दिन चणक के घर पर पुनः पधारे । मुनिराज को आये देखकर चणक ने उनसे कहा-भदन्त ! इस यालक के दातों को मैने घिस दिया है । चणक की बात सुनकर मुनिराज ने कहा-दातों को घिसे जाने से यद्यपि यह बालक राजा नहीं हो सकेगा तो भी राजा जैसा होगा, अर्थात् राजा का सर्वाधिकार માટે આવ્યા તે વખતે એ બ્રાહ્મણને ઘેર જન્મ વખતે દાત સહિત એક પુત્ર જન્મે હતે, ચણક એ બાળકને મુનિ પાસે લઈ આવ્યો અને કહ્યું, ભદતા આ બાળક દાત સાથે ઉત્પન્ન થયે છે એનું શુ ફળ હોવુ જોઈએ ? સાભળી મુનિરાજે કહ્યું કે, દાત સહીત ઉત્પન્ન થયેલ આ બાળકનુ ફળ એ છે કે, તે રાજા થશે ચણકે મુનિનુ વચન સાંભળીને મનમાં વિચાર કર્યો કે, જે આ બાળક રાજા થશે તે દુર્ગતિ ભેગવનાર બનશે આથી તેણે તે બાળકના દાત ઘસી નાખ્યા વખત જતા તે સુવત મુનિ એક દિવસ ચણકને ત્યા ફરીથી પધાર્યા મુનિરાજને આવેલા જોઈને ચણકે તેમને કહ્યું હે ભદત! મે આ દાને ઘસી નાખ્યા છે ચણકની વાત સાંભળીને મુનિરાજે કહ્યું –દાતેના ઘસી નાખવાથી જે કે તે રાજ ભલે ન બની શકે તે પણ તે રાજા જે થશે અર્થાત ! બાળકના उ०७४ ·। उत्तराध्ययनस्चे तस्य वालकस्य 'चागक्य' इति नाम कृतम् । स चतुर्दश विद्या अधीतवान् । तस्य यौवने चयसि विनाहः कारितः। चाणक्यस्य पशुरो धनाढ्य आसीत् । कदाचित् तस्य गृहे पुरस्य परिणयो- त्सवः सजात । तद् वृत्त रिदित्वा चाणक्यस्य भार्या पितुर्भवन गता। सा गच्छ- न्ती पतिमयोचत्-भरताऽपि तनागन्तव्यम् । चाणक्यो वदति-अह निर्धनोऽस्मि, स धनाढ्योऽस्ति, स ममादर न करिष्यति, मा निर्धन मत्वा तेन नाह निमन्त्रितः, सपन्न प्रधान बनेगा। चणक ने उस बालक का नाम चाणक्य रखा। चाणक्य ने १४ चौदह विद्याएँ पढी। पढकर जब चाणक्य योग्यता सपन्न हो गया तय युवा होने पर पिताने इसका विवाह कर दिया। चाणक्य का श्वशुरपक्ष धनसपन्न था। किसी एक समय चाणक्य के ससुराल मे विवाह होनेवाला था। चाणक्य की भार्या को जब यह वृत्तान्त ज्ञात हुआ तो वह विवाद में समिलित होने के लिये पतिगृह से अपने पिता के घर आई। जिस समय यह पतिगृह से पितृगृह आई थी तब इसने अपने पति चाणक्य से चलते २ यह कहा था कि आप भी समिलित होने के लिये वहा आवें। चाणक्य ने उसके प्रत्युत्तर मे उससे कहा कि मैं निर्धन हवे धनिक हैं वहा विना घुलाये आने पर मेरा कोई आदर नही होगा। यही कारण है कि ससुरने मुझे विवाहका आमत्रण तक भी नही भेजा है । चाणक्य की यह રાજાને સર્વ અધિકાર સંપન્ન એ સર્વાધિકારી પ્રધાન બનશે ચણકે એ બાળકનું નામ ચાણક્ય રાખ્યું ચાણકયે ચૌદ વિદ્યાને અભ્યાસ કર્યો આ પછી તે વિદ્યાથી સંપન્ન બની ગયું અને ચોગ્ય વયે પહોંચ્યો ત્યારે તેના પિતાએ તેને વિવાહ કરી દીધે ચાણક્યને શ્વસુરપક્ષ ધન સ પન્ન હતો કે એક સમય ચાણક્યના શ્વસુરપક્ષમાં લગ્ન પ્રસ ગ હતે ચાણક્યની પત્નિએ જ્યારે જાણી ત્યારે તે લગ્ન પ્રસંગમાં સામેલ થવા માટે પતિને ત્યાથી નીકળી પિતાના પિતાના ઘેર આવી જે સમય તે પિતાના પતિને ત્યાંથી નીકળેલી ત્યારે તેણે પિતાના પતિ ચાણક્યને પણ લગ્ન પ્રસંગમાં આવવાનું કહેલું જેના પ્રત્યુ તરમા ચાણકયે જણાવેલ કે, હુ નિધન છુ એ ધનવાન છે ત્યા બોલાવ્યા વગર જવાથી મારે યોગ્ય આદર ન પણ થાય અને મારી નિર્ધન અવસ્થા એ પણ એક કારણ છે કે જેને લઈને લગ્નનું આમંત્રણ પણ આપવામાં આવેલ નથી આ હકીકત ·प्रियदर्शिनी टोका १० ३ गा० १ अनचतुष्टयदौर्लभ्ये पाशकदृष्टान्त २ ५८७ चाणक्ये नैवमुक्ता भार्या पुनस्तनाऽऽगन्तु पति प्रार्थिताती । ततः स्वभार्यानुरो- रोधेन चाणक्योऽपि पश्चात् तन गतः । ग्रामाद् पहिः क्वचिद् वृक्षतले चाणक्यः स्थिता श्वशुर मति सदेशं पयति । श्वधः श्वशुरथ चाणक्य प्रति तदुत्तर दत्तवन्तौ- त्वया दिवसेऽत्र नागन्तव्यम् , रात्री भानस्य पथाद्भागवर्तिना मार्गेणागन्तव्यम् । चाणक्यस्त छुला तथैव रानौ गतः । श्वश्रूः श्वशुरथ भननस्याधस्तनभूमिझाया चाणक्य भोजयतः । अन्यान् सम्बन्धिनस्तु भवनोपरितनभूमिकायाम् । श्वश्रुश्चा- णक्याय शुष्क रक्ष भोजनीय परिवेषयति, अन्येभ्यस्तु विविधानि मिष्टान्नानि । यात सुनकर उसकी भार्या ने पुनः उनसे यही प्रार्थना की कि आप इस यात का विचार न कर वहां अवश्य आवें । भार्या के इस प्रकार के अनुरोध करने पर चाणक्य भी पीछे से वहा गया। उसने श्वशुर- गृह में पटेंच ने के पहिले याहिर ही किसी वृक्ष के नीचे ठहर कर श्वशुर के पास अपने आनेका समाचार भेजा। सास ससुर ने चाणक्य के प्रति उत्तररूप सदेश भेजा कि आप आये बहुत अच्छा किया परन्तु आप यहां दिनमें नआवे, रात्रिमे आवे, सो भी मकान के पीछे के मार्ग से आवें -साम्हनेके मार्ग से नही। चाणक्यने ऐसा ही किया।वे रात्रिमें श्वशुरगृह पर पहुचे। सास और श्वशुरन चाणक्य को भायरेमे बैठाकर भोजन कराया। पाकीजो और सबधीजन ये उन सवको मकान की छतपर पैठाकर भोजन कराया। चाणक्य के लिये सासुजी ने जो भोजन परोना या वह इक- दम विलकुल शुष्क एव रूक्ष था। दूसरे महेमानो के लिये जो भोजन परोसा गया था वह विविध प्रकार के मिष्टानो से युक्त था । चाक्य ચાણક્યનું આ વચન સાંભળી તેની પત્નિએ એવી પ્રાર્થના કરી કે, તમે આવી વાતને વિચાર ન કરતા લગ્નમાં જરૂરથી આ પત્નિના આવા આગ્રહને વશ બની પાછ ળથી ચાણક્ય લગ્ન પ્રસ ગમાં સામેલ થવા ત્યા ગયા એણે સાસરાને ત્યા પહોંચતા પહેલા ગામની ભાગોળે કોઈ એક વૃક્ષ નીચે રોકાઈને સાસરાને પિતાના આવવાના ખબર મોકલ્યા સાસુ સસરાએ તેના આવવાના સમાચાર જાણી તેને કહેવરાવ્યું કે, તમે આવ્યા તે ઠીક કર્યું પરંતુ તમે દિવસના ભાગમાં અહિ આવશે નહી રાતના વખતે અને તે પણ મકાનના પાછલા ભાગમાં થઈને આવજે ચાણક્ય એમ જ કર્યું તે રાતના વખતે સાસરાને ઘેર પહોંચ્યા સાસુ સસરાએ તેને મકાનના જોયતળીયે બેસાડીને ભોજન કરાવ્યું જ્યારે બાકીના મહેમાનને એક સાથે સમા હિમા ઉપરના માળે ભેજન કરાવ્યુ ચાણક્યને આપવામા આવેલ ભજન પણ સાવ નિરસ અને શુષ્ક હતું જ્યારે બીજા મહેમાનોને સ્વાદિષ્ટ મિષ્ટ .

·उत्तराध्ययनसचे एवमपमानितो भूत्वा सभार्यवाणश्या स्वगृह समागतः । तदा चाणक्येन चिन्ति- तम्-वारेण मम निर्धनत्वादपमानः कृतः । इति पिचिन्त्य धनमर्जयितु चाणक्यः पाटलिपुत्रनगरे नन्दनाम्नो नृपस्य समीपे योगिवेषेण गतः। पूर्वाद्रे राज्यकार्या- लये प्रविष्टः, तदा तस्य दासी कार्यालय समाजयन्ती पश्यति चाणक्यः सिंहासने तुम्बीपान स्वासन च स्थापयति । नन्दनृपस्य भृत्याचाणक्यं तिरस्कृत्य बहिनिः- सारयन्ति । तदा चाणक्येन प्रतिज्ञा कता-नन्दनृपस्य राज्यं समूल नाशयिष्यामि । अपना इस प्रकार का वहा निरादर देख कर भार्या को साथ में लेकर अपने घर पर वापिस आ गया। आफर उसने विचार किया कि श्वशुर ने जो मेरा निरादर किया है उसका कारण मेरी यह निर्धनता है, अतः धन कमाने का प्रयत्न करना चाहिये । इस प्रकार विचार करने के बाद यह धन कमाने के लिये पाटलीपुत्र नगर में नन्द नाम के राजा के पास योगी का वेष धारण कर पहुँचा । पूर्वाह्न अर्थात् दिन के पूर्व भाग मे चाणक्य ने कचहरी में प्रवेश किया, एक उस कचहरी की दासी ने जो उस समय उस कचहरी को झाड रही थी चाणक्य को देखा, चाणक्य ने वहा एक ओर सिंहासन के ऊपर अपना तुम्बीपात्र और आसन रख दिया। नन्द राजा के नौकरों ने यह देखकर चाणक्य को धक्का देकर एव तिरस्कार कर के वहां से वाहिर निकाल दिया। चाणक्य ने इस अपमान से क्रुद्ध होकर वही पर यह प्रतिज्ञा की, कि मै इस नन्दनृप के राज्य का समूल विनाश कर दूगा । इस प्रकार कह ચાણકય આ પ્રકારની પોતાના પ્રત્યેની વર્તણૂક જોઈને પિતાની પત્નિને લઈને પિતાને ઘેર પાછા ફર્યા ઘેર આવીને તેણે મનમાં એ વિચાર કર્યો કે, સાસુસસરાએ મારૂ જે અપમાન કર્યું તેનું કારણ મારી નિધનતા જ છે આથી ધન કમાવવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ આ પ્રમાણે વિચાર કર્યા પછી તે ધન કમાવા માટે પાટલીપુત્ર નગરમાં નદ રાજાની પાસે ગીને વેશ ધારણ કરી પહોચી ગયા દિવસના પહેલા પ્રહરમાં ચાણકયે રાજકચેરીમાં પ્રવેશ કર્યો એ વખતે રાજકચેરીની દાસી કચેરીને સાફસૂફ કરી રહી હતી તેણે ચાણક્યને જોયા ચાણક્ય ત્યાં એક સિંહાસન ઉપર પિતાનુ તુ બીપાત્ર અને આસન રાખી દીધુ નદ રાજાના નોકરોએ આ જેઈને ચાણક્યને ધક્કો મારીને તથા તેને તિરસ્કાર કરીને બહાર કાઢી મુક્યા ચાણકયે આ અપમાનથી ક્રોધિત થઈને ત્યાજ પ્રતિજ્ઞા કરી કે, હવે હું આ નદરાજાના રાજ્યને સમૂળગજ વિનાશ કરી નાખીશ આ પ્રમાણે નિર્ણય કરીને તે . ભજન જમાડયું ·+ प्रियदर्शिनी टीफा अ० ३ गा १ अनचतुष्टयदौर्लभ्ये पाशकदृष्टान्त २ ततचाणक्यस्तस्य नन्दनृपस्य राज्ये भ्रमन् मयूरनामके लघुग्रामे समागतः, तत्र मयू. पालको निवसति । तत्र मयूरपालकस्य सगर्भाया भार्यायाश्चन्द्रपानदोहदो जातः। सा दोहदालाभेन कृशशरीरा खिन्ना सजाता । सन्यासिवेपेण चाणक्यस्तर भ्रमन् मयूरपाल फस्य गृहे समायातः। दोहदालाभेन मयुरपालकस्य भार्या कृशा दीना विलोक्य चाणक्यो ब्रूते-भो ! मयूरपालक ! अहमस्या दोहद पूरयिष्यामि, यदा- ऽस्याः पुत्रोऽप्टवर्पपयस्क स्यात् तदा मम शिष्यत्वेन भरता समर्पणीयः । मयूर- पाल केन तद् पचन सीकृतम् । ततश्चाणक्यः सच्छिद्र मण्डप कारयित्वा तस्यो- कर वह चाणक्य वहा से चलकर नद राजा के राज्य के ही अन्तर्गत मयूर नाम के किसी एक छोटे से गाव में चला गया । वहा एक मयूरों को पालने वाला मयूरपालक नामक पुरुप रहता था। उसकी भार्या गर्भवती थी ! उसे चन्द्र को पीने का दोहला उत्पन्न हुआ था। दोहले की पूर्ति न हो सकने के कारण शरीर से वह विशेष कृश हो गई थी। तथा चिन्तित भी रहती थी। चाणक्य भी इधर उधर घूमता घामता मयूरपालक के घर आया। मयूरपालक की पत्नी को ज्यो ही उसने दोहद की पूर्ति न हो सकने के कारण कृश- शरीर एव खेदखिन्न जाना तो कहने लगा हे मयूरपालक! तुम्हारी धर्मपत्नी के चन्द्र पीने के दोहद की पूर्ति में कर सकता हू यदि तुम हमारी इस शर्त को कबूल कर सको तो, शर्त यह है कि जब इसका बालक आठ वर्ष का हो जाय तो तुम उसे मुझे दे देना, मै उसे अपना शिष्य बना लूगा । मयूरपालक ने चाणक्य की शर्त स्वीकार करली। ચાણક્ય ન દરાજાના રાજ્યની અંદર આવેલા મયુર નામના એક નાનકડા ગામમાં ચાલ્યા ગયા ત્યા મેરને પાળવાવાળે મયૂરપાલક નામને એક પુરૂષ હેતે હતે તેની સ્ત્રી ગર્ભવતી હતી તેને ચદ્ર પિવાની ઈચ્છા ઉત્પન્ન થઈ હતી તે ઈચ્છા પરિપૂર્ણ ન થઈ શકવાના કારણે તે શરીરે અત્યત દુબળી થઈ ગઈ તથા ચિતા તુર રહેતી હતી ચાણક્ય પણ આમ તેમ ફરતા ફરતા મયૂરપાલકને ઘેર આવી પહોચ્યા મયૂરપાલકની સ્ત્રીને તેની ઈચ્છા પરિપૂર્ણ ન થઈ શકવાના કારણે શરીરે દુબળી તેમજ ચિંતાતુર દેખીને તે કહેવા લાગ્યા, મયૂરપાલક તારી પત્નિને ચદ્ર પવાની જે ઈચ્છા થઈ છે તે હું પરિપૂર્ણ કરી શકુ તેમ છે પણ તુ મારી એક શરતને કબુલ કરે તે જ શત એ છે કે, જ્યારે તારી પત્નિને અવતરનાર બાળક આઠ વર્ષને થાય ત્યારે તે બાળક મને સોપી દેવું પડશે હુ તેને માટે શિષ્ય બનાવીશ મયૂરપાલકે ચાણક્યની શર્તને સ્વીકાર કર્યો ચાણક્યે ·उत्तराभ्ययनसूत्रे प्रभागे तच्छिद्राच्छादनार्थ कचिदेक पुरुष गुप्तरीत्या नियोज्य छिद्रस्याधस्तात् सितामिश्रपयःपूर्ण स्थाल स्थापितवान । अब म-पराने तच्छिद्रद्वारेण तत्र स्थाले चन्द्रप्रतिनिम्मसपाते सति मयुरपालभार्या तत्र नोवा चाणक्यः स्थालगत चन्द्र प्रतिविम्व प्रदर्शयन् प्राइ-अय चन्द्रः पोयताम् । ततः सा चन्द्रप्रतिविम्बसहित स्थालमुत्थाप्य दुग्ध पिपति, तस्मिन्नेन समये छिद्रसमीपस्थः पुरुषः शनैः शनै- छिद्रमाच्छादयति । चाणक्य ने अब उसके चन्द्र पीने के दोहले की पूर्ति करने का प्रयत्न प्रारभ कर दिया। इसमें उसने एक सछिद्र मडप तयार करवाया। उसके उर्चभाग मे गुप्तरीति से एक पुस्प की उसने नियुक्ति की, जो उस छिद्र के पास जाकर बैठ गया। जहा छिद्र था ठीक उसी के नीचे उसने मिश्री से मिश्रित कर एक दूध का भरा हुआ थाल रख दिया । मध्यरात्रि मे उस छिद्र के द्वारा उस याल में चन्द्र का प्रतिबिंब ज्यों ही पड़ा कि चाणक्य ने मयूरपालक की भार्या को वहा घुलवा लिया। उसके आनेपर चाणक्य ने उसको उस थाल में रहे हुए प्रति- विम्ब को दिखलाया और कहने लगा देखो यह रहा चन्द्र, पी जाओ। उस ने उसी समय चन्द्रप्रतिविम्नसहित पाल को उठा कर उसमे का दूध पीना प्रारभ कर दिया। ज्यो २ यह दूध पीती जाती थी त्यों २ छिद्र के पास बैठा हुआ वह मडप के ऊपर रहा व्यक्ति उस छिद्र को धीरे २ बन्द करता जाता था। जब वह पूरा दूध पी चुकी तो उसने भी उस छिद्र को पूरी बन्द कर दिया। इस प्रकार चाणक्य ने उसके चन्द्र હવે ચદ્ર પીવાની મયૂરપાલકની પત્નિની ઈચ્છાને પરિપૂર્ણ કરવાના પ્રયત્નની શરૂ આત કરી દીધી આમાં તેણે એક છિદ્રવાળો મડપ તૈયાર કરાવ્યો તેને ઉર્ધ્વ ભાગમાં ગુપ્ત રીતે એક પુરૂષને તે છિદ્ર પાસે બેસાડયા યા છિદ્ર હતુ ત્યા બરાબર તેની નીચે સાકરથી મિશ્રીત કરેલ દૂધથી ભરેલો એક વાળ રાખે મધ્યરાત્રીએ આ છિદ્ર દ્વારા તે થાળમા ચદ્રનું જ્યારે પ્રતિબિંબ પડ્યું ત્યારે ચાણકયે મયૂરપાલકની સ્ત્રીને ત્યાં બેલાવી અને થાળીમાં દેખાતા ચદ્રને બતાવી કહ્યું કે, લે આ રહ્યો ચદ્ર! પી જાઓ તેણીએ તે વખતે ચદ્રના પ્રતિબિબવાળા થાળને ઉઠાવીને તેમાનું દૂધ પીવાની શરૂઆત કરી જેમ જેમ તે દૂધ પીતી ગઈ તેમ તેમ તે છિદ્રની પાસે બેઠેલે તેમજ તે મડપની ઉપર છુપાઈ રહેલ તે વ્યક્તિએ તે છિદ્રને ધીરે ધીરે બધ કરવા માડયું જ્યારે તેણુએ બધુ દૂધ પી લીધુ ત્યારે તેણે પણ છિદ્રને પુરેપુરૂ બ ધ કરી દીધુ 4 ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा० १ अद्गचतुष्टयदोलभ्ये पाशकदृष्टान्त एव चाणक्येन तस्याश्चन्द्रपानदोहदः सफलीकृतः । तदनु चाणक्यो रसायना- दिभिर्धनार्जन कतुं मवृत्तः। इतश्च समये प्राप्ते सति सपूर्णदोहदायास्तस्याः पुत्रो जातः । जनन्या दोहदपूर्तिसमये चन्द्रस्य गोपनात् पिना तस्य पालकस्य 'चन्द्रगुप्त' इति नाम कृतम् । चन्द्रगुप्तः क्रीडनकाले पालकैः सह राजनीति प्रदर्शयन् क्रीडति। यदा चन्द्रगुप्तोऽप्टरर्पयस्को जातः, तदा पुनचाणक्यस्तनागतः । ततो विदित स्वजन्मत्तान्तोऽसौ चन्द्रगुप्तश्चाणक्य प्राह-भो मुनीन्द्र | भवान् स्वेन सह मा नयतु । चाणस्यो वदति-त्वत्पिता त्वा प्रतिपेत्स्यति । चन्द्रगुप्तो वदति-मम पिता पीने के दोहले की पूर्ति करने में सफलता प्राप्त करली । वह भी अपने दोहले की पूर्ति से विशेप प्रसन्न हुई। इसके बाद चाणक्य ने रासाय निक क्रिया द्वारा धन का उपार्जन करना प्रारभ कर दिया । इस तरफ जव पूरे नौ मास व्यतीत हो चुके तव दोहले की पूर्ति से प्रसन्न हुई उस मयूरपालक की पत्नी के पुत्र उत्पन्न हुआ। माता की गर्भावस्था में चद्र को गोपन करने से पिताने उसका नाम चन्द्रगुप्त रखा। धीरे २ जव चन्द्रगुप्त बालको के साथ क्रीडा करने के लायक हो गया तव वह उनके साथ खेलते समय राजनीति का प्रदर्शन करने लगा। जिस समय चन्द्रगुप्त की अवस्था आठ वर्ष की हो गई उस समय चाणक्य मयूरपालक के घर पर आया चाणक्य ने चद्रगुप्त को उसकी उत्पत्ति के वृत्तान्त से विदित कर दिया। चन्द्रगुप्त को जब अपनी उत्पत्ति का वृत्तान्त विदित हो चुका तो उसने चाणक्य से कहा हे महात्मा! आप मुझे अपने ही साथ ले चलिये । चाणक्य ने कहा तुम्हारा पिता આ પ્રમાણે ચાણક્ય તેણીની ચદ્ર પીવાની ઈચ્છાને પરિપૂર્ણ કરવામાં સફળતા મેળવી પિતાની ઈચ્છાની પરિપૂર્ણતાથી મયૂરપાલકની પત્નિ ખૂબ પ્રસન્નતામાં રહેવા લાગી આ પછી ચાણકયે રસાયણક ક્રિયાઓ દ્વારા ધન મેળવવાની શરૂઆત કરી દીધી આ તરફ જ્યારે પુરા નવ મહિના વીતી ગયા ત્યારે પિતાની ઈચ્છાની પૂર્તિથી પ્રસન્ન થયેલી તે મયૂરપાલકની પત્નિએ પુત્રને જન્મ આપે પિતાએ તેનું નામ ચદ્રગુપ્ત રાષ્ટ્ર સમય જતા જ્યારે ચ દ્રગુપ્ત બાળકની સાથે રમવાને લાયક થયે ત્યારે તેણે બાળકની સાથે ખેલતી વખતે રાજનીતિનું શિક્ષણ આપવા માથુ યથા સમયે જયારે ચદ્રગુપ્ત આઠ વર્ષને થયે ત્યારે ચ શુક્ય મયૂરપાલકને ઘેર આવી પહેચા ચાણક્ય ચદ્રગુપ્તને તેના જન્મ કાળનું વૃત્તાત કહ્યુ ચદ્રગુપ્ત પિતાના જન્મકાળનું વૃત્તાત જાણ્યું ત્યારે તેણે ચાણક્યને કહ્યું, હે મહાત્મા આપ મને આપની સાથે લઈ જાઓ, ચાણક્ય ·५९२ उत्तराभ्ययनसूत्रे पूर्वमेव मा दत्तवान् । ततश्चाणक्यश्चन्द्रगुप्त सह नीला प्राइ-तर राज्यलाभ करि- प्यामि । ततश्चाणक्यो वन गत्या रसायनेन द्रव्य निर्माय तत्मभारात् सेना समू- हीतवान् । सैनिकैः सह स पाटलिपुत्रनगरे नन्दनृपतिमाक्रमते स्म । नन्दनृपविश्वा- णक्यस्य पराजय कृतगन् । चन्द्रगुप्तेन सह चाणक्यस्ततोऽपसत्य सचित् मच्छनो भूला स्थितः । नन्दनृपतेः कश्चित् सैनिकोऽश्वमारा चाणक्य ग्रहीतुमागतः । चाण क्यस्त पिलोक्य चिन्तयति-अय तु मां ग्रहीतु प्रत्यासन्नो भाति, वालकोऽय चन्द्र- मेरे साथ चलने मे तुम्हें निपेध करेगा। चन्द्रगुप्त ने कहा-निषेध क्यों करेगा ? पिता ने तो मुझे आपको परिले से ही दे दिया है। चद्रगुप्त की यात सुनकर चोणक्य ने चद्रगुप्त को अपने साथ ले लिया। कहा -चलो मै तुम्हें राज्य की प्राप्ति कराऊँगा । चन्द्रगुप्त को साथ लेकर चाणक्य वन मे पहुँचा । रसायन से उसने वहा द्रव्य को खूब इकट्ठा किया और उसके प्रभाव से उसने वहीं पर सेना का सग्रह करना भी प्रारभ कर दिया। जर सेना अच्छी तरह सगृहीत हो चुकी तो चाणक्य ने सेना को लेकर पाटलिपुत्र मे जाकर राजा नन्द के ऊपर आक्रमण कर दिया। राजा नन्द ने चाणक्य को पराजित कर वहा से निकाल दिया। चाण- क्य भी परास्त होकर चन्द्रगुप्त को साथ लेकर वहा से चला गया और किसी जगह गुप्तरूप से जाकर छिप गया। राजा नन्द ने चाणक्य को पकड ने के लिये उसके पीछे एक अपना घुडसवार भेजा। घुड़ सवार को अपना पीछा करते हुए देवकर चाणक्य ने विचार किया કહ્યું કે તારા પિતા તને મારી સાથે મોકલવામાં અડચણ ઉભી કરશે ચદ્રગુપ્ત કહ્યું અડચણું શા માટે કરશે? પિતાએ તે પહેલેથી જ મને આપને સુપ્રત કરેલ છે ચદ્રગુપ્તની વાત સાભળીને ચાણકયે ચંદ્રગુપ્તને પિતાની સાથે લઈ લીધે અને કહ્યું, ચાલે! હુ તમને રાજ્યની પ્રાપ્તિ કરાવીશ ચંદ્રગુપ્તને લઈ ચાણક્ય વનમાં ગયા રસાયણ પ્રયોગથી ત્યા તેણે ખૂબ દ્રવ્ય એકઠું કર્યું અને એની સહાયથી સેના એકઠી કરવાનો આરભ કરી દીધો સેનાને લઈને પાટલીપુત્ર પહોચી નદરાજા ઉપર આક્રમણ કર્યું યુદ્ધમાં રાજાનદે ચાણક્યને પરાજ્ય કરીને ભગાડી મૂક્યા ચાણક્ય હારી જવાથી ચદ્રગુપ્તને સાથે લઈ ત્યાથી ચાલી નીકળ્યા અને કઈ છુપા સ્થળે જઈ રહેવા લાગ્યા રાજા ન દે સાયુજ્યને પકડવા માટે તેની પાછળ એક ઘોડેસ્વારને મોકલ્યો ઘોડેસ્વાર પિતાને પીછે પકડી રહ્યો છે જાણીને ચાણક્ય વિચાર કરવા લાગ્યા કે તે પકડવા ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलम्ये पाशकदृष्टात गुप्तः कय मया सह गन्तु प्रभवति । इत्येव विचार्य स तत्र सरस्तटे वस्त्र धावमानस्य रजकस्यान्तिके गत्वा वदति-अरे रजक नन्दनपतेः सैनिकास्त्वा हन्तुमागच्छन्ति। रजकस्तद्वचन श्रुत्ला तद्भयात् ततः पलायितः । चाणक्यस्तानि वस्त्राणि धावमान- स्तन सस्थितः, चन्द्रगुप्तोऽपि तत्रैवान्यभागे जले प्रविश्य प्रच्छन्नोऽभवत् । अश्वा- ख्ढोऽसौ नन्दराजपुरुपस्तनागत्य पृच्छति-अरे रजक ! चाणस्य व गतः ? रजकपधारी चाणक्यः प्राह-जळे प्रविष्टः ततोऽमौ नन्दराजपुरुपस्तम्य कृतरज- कि यह तो मुझे पकड़ने के लिये बिलकुल ही पास आ चुका है, यह चन्द्र- गुप्त चालक है मेरे साथ दौड़ सकता नहीं है अतः एक उपाय करना चाहिये कि जो साम्हने के तालाय पर योगी कपडे बो रहा है उसको किसी बहाने से वहा से भगा देना चाहिये और स्वय को उसका काम करने लग जाना चाहिये तभी रक्षा हो सकती है। ऐसा विचार कर चाणक्य उस धोनी के पास आकर कहने लगा कि अरे धोनी ! तु देखता नही है राजा के सैनिक तुझे मारने के लिये आ रहे है। धोवी ने ज्यों ही चाणक्य की इस यात को सुना कि वह वहा से एकदम भग गया । चाणक्य ने अपनी नीति में सफलता प्राप्त की और उस धोवी के जो कपडे वहा धोने के लिए पडे हुए थे उन्हें धोना प्रारभ कर दिया । चन्द्रगुप्त भी वही पर एक किनारे पानी में जाकर छुप गया। वह नावारूढ राजपुरुप जो इनके पीछे पड़ा हुआ था वहाँ पर आ पहुँचा । उसने आते ही उससे पूछा कि अरे धोबी । चाणक्य कहा गया है। रजमवेषधारी चाणक्य ने कहा कि वह अभी जल में घुस માટે તદન નજીક આવી ગયેલ છે આ બાળક ચંદ્રગુપ્ત મારી સાથે દેડી શકશે નહીં માટે એને કાઈક ઉપાય કરે જોઈએ સામા તળાવ ઉપર બેબી ધઈ રહ્યો છે, તેમને કઈ પણ બહાને ત્યાથી ભગાડી દે અને પિતે તે કામ કરવા લાગી જાય છે જેથી રક્ષા થાય આ વિચાર કરીને ચાણક્ય તે ગીની પાસે જઈને કહેવા લાગ્યા, કે હું ધાબી ! તુ તે નથી કે રાજાને સૈનિક તને મારવા માટે આવી રહ્યો છે. બેબી ચાણક્યની આ વાત સાંભળીને ત્યાથી એકદમ ભાગવા લાગે ચાણકયે પિતાની નીતિને મળેલી સફળતા જોઈને તે દેબીના જે કપડા ત્યા જોવા માટે પડયા હતા તેને જોવા લાગ્યા ચદ્રગુપ્ત પકિનારા ઉપર પાણીમા જઈને છુપાઈ ગ એટલામ પેલે ઘોડેસ્વાર રાજપુરૂષ જે તેમની પાછળ પડયે હતું તે ત્યા આવી પહેઓ તેણે આવીને પૂછયું, અરે બેબી ! ચાણક્ય કઈ બાજુએ ગ? બી વેશધારી ચાણક્ય કહ્યું કે, તે હમણા જ પાણીમાં ઉતરી ગયેલ છે તેની કપડા ·५९२ उत्तराण्ययनसूत्रे पूर्वमेव मा दत्तरान् । ततथाणक्यश्चन्द्रगुप्त सह नीता माइ-तव राज्यलाभ करि- प्यामि । ततश्चाणक्यो वन गत्या रसायनेन द्रव्य निर्माय तत्मभागात् सेना सर- हीतवान् । सैनिकैः सह स पाटलिपुत्रनगरे नन्दनृपतिमाक्रमते स्म । नन्दनृपविश्वा- णक्यस्य पराजय कृतवान् । चन्द्रगुप्तेन सह चाणक्यस्ततोऽपसत्य क्यचित् प्रच्छनो भूत्वा स्थितः । नन्दनृपतेः कश्चित् सैनिकोऽश्चमारद्य चाणक्य ग्रहीतुमागतः । चाण क्यस्त पिलोक्य चिन्तयति-अय तु मां ग्रहीतु प्रत्यासन्नो भावि, वालकोऽय चन्द्र- मेरे साथ चलने में तुम्हें निपेध करेगा। चन्द्रगुप्त ने कहा-निषेध क्यों करेगा ? पिता ने तो मुझे आपको परिले से ही दे दिया है। चद्रगुप्त की यात सुनकर चोणक्य ने चद्रगुपन को अपने साथ ले लिया। कहा-चलो मै तुम्हें राज्य की प्राप्ति कराऊँगा । चन्द्रगुप्त को साथ लेकर चाणक्य वन मे पहुँचा । रसायन से उसने वहा द्रव्य को खूब इकट्ठा किया और उसके प्रभाव से उसने वहीं पर सेना का सग्रह करना भी प्रारभ कर दिया । जय सेना अच्छी तरह सगृहीत हो चुकी तो चाणक्य ने सेना को लेकर पाटलिपुत्र मे जाकर राजा नन्द के ऊपर आक्रमण कर दिया। राजा नन्द ने चाणक्य को पराजित कर वहा से निकाल दिया। चाण- क्य भी परास्त होकर चन्द्रगुप्त को साथ लेकर वहा से चला गया और किसी जगह गुप्तरूप से जाकर छिप गया। राजा नन्द ने चाणक्य को पकड ने के लिये ऊसके पीछे एक अपना घुडसवार भेजा। घुड- सवार को अपना पीछा करते हुए देवकर चाणक्य ने विचार किया કહ્યું કે તારા પિતા તને મારી સાથે મોકલવામાં અડચણ ઉભી કરશે ચદ્રગુપ્ત કહ્યું અડચણ શા માટે કરશે? પિતાએ તો પહેલેથી જ મને આપને સુપ્રત કરેલ છે ચદ્રગુપ્તની વાત સાંભળીને ચાણકયે ચદ્રગુપ્તને પિતાની સાથે લઈ લીધે અને કહ્યું, ચાલે ! હુ તમને રાજ્યની પ્રાપ્તિ કરાવીશ ચદ્રગુપ્તને લઈ ચાણક્ય વનમાં ગયા રસાયણ પ્રગથી ત્યાં તેણે ખૂબ દ્રવ્ય એકઠું કર્યું અને એની સહાયથી સેને એકઠી કરવાને આર ભ કરી દીધે સેનાને લઈને પાટલીપુત્ર પહેચી નાંદરાજા ઉપર આક્રમણ કર્યું યુદ્ધમાં રાજા ન દે ચાણક્યને પરાજ્ય કરીને ભગાડી મૂક્યા ચાણક્ય હારી જવાથી ચદ્રગુપ્તને સાથે લઈ ત્યાથી ચાલી નીકળ્યા અને કઈ છુપા સ્થળે જઈ રહેવા લાગ્યા રાજા ન દે ચાણક્યને પકડવા માટે તેની પાછળ એક ઘડેસ્વારને મોકલ્યો ઘોડેસ્વાર પિતાને પીછે પકડી રહ્યો છે જાણીને ચાણક્ય વિચાર કરવા લાગ્યા કે તે મને પકડવા ·प्रियदर्शिनी टीका म० ३ गा १ अनचतुष्टयदौर्लभ्ये पाशकदृष्टान्त २ ५९५ वृद्धा पाह-भोजने राज्यग्रहणे च प्रथम प्रान्तमागे इस्तो निक्षेपणीयः । एतद्वचन श्रुत्वा चाणक्यो हिमगिरि गतवान् । तर पर्वतनामको नरनिरासीत् । तस्य समीप गत्वा चाणक्योऽनदत्-पाटलिपुत्रनगरे नन्दनृपतिना सह युद्धे भवान् सहयोग दद्यात् तर्हि तदधै राज्य भवते दास्यामि । तदा पर्वतेन तस्य वचनं स्वीकृतम् । ततश्चाणक्यः पर्वतश्च चन्द्रगुप्तेन सह पाटलिपुरनगरमागत्य नन्द पिजित्य राज्य गृहीतवन्तौ । तदा नन्दनृपतिधर्मद्वारेण निःसतुं प्रार्थयति, चन्द्रगुप्तेन तत्मार्थन स्वीकृत्य कथितम्-एकस्मिन् स्वे यापद् द्रव्य समाविशति, तावद् द्रव्यमुपादाय ने क्या अनुचित किया है । वृद्धा ने कहा भाजन एव राज्यग्रहण में प्रथम प्रान्तभाग में हाथ डालना चाहिये । वृद्धा के वचन सुनकर चाग- क्य हिमगिरि जाफर वहा के राजा पर्वत से मिला। उससे चाणक्य ने कहा पाटलिपुत्र नगर मे नन्दपति के साथ यदि युद्ध मे आप हमें सहयोग प्रदान करे तो वहा का आधा राज्य हम आपको देगे। चाणक्य की बात सुनकर पर्वत ने युद्ध मे सहायता देना कबूल कर लिया। चद्रगुप्त को लेकर चाणक्य और पर्वत दोनों मिल कर पाटलिपुत्र आये । वहा नन्द राजा के ऊपर इन्हों ने धावा बोल दिया। नन्द को परास्त कर उसका राज्य ले लिया। उस समय नन्द ने धर्मद्वार से निकल ने के लिये प्रार्थना की। चद्रगुप्त ने उसकी प्रार्थना को स्वीकार फरते हुए कहा-एक रथ मे जितना द्रव्य हो सकता हो उतने द्रव्य को અનુચિત કામ કર્યું છે? વૃદ્ધાએ કહ્યું કે, ભજન અને રાજ્ય ગ્રહણમાં પ્રથમ એક છેડેથી હાથ નાખવે જોઈએ વૃદ્ધાનુ આ વચન સાંભળી તેને નમન કરીને ચાણક્ય ત્યાથી ચાલતા થયા આ પછી ચાણકયે હિમગિરિ જઈ ત્યાના રાજા પર્વતની મુલાકાત લીધી અને તેને કહ્યું કે, પાટલીપુત્રના રાજા નદની સામે અમે યુદ્ધ કરવા ઈચ્છીએ છીએ એ યુદ્ધમાં તમે જે અમને સાથ આપશે તે તે જીતેલા રાજ્યને અરઘે ભાગ તમને આપવામાં આવશે ચાણક્યની આ વાત સાભળી પર્વત રાજાએ યુદ્ધમાં સહાયતા દેવાનું કબૂલ કર્યું ચદ્રગુપ્તને લઈને ચાણક્ય અને પર્વત બનેએ પાટલીપુત્ર ઉપર આકમણું કર્યું સામસામી લડાઈ થઈ જેમા રાજા નદ હારી ગયા, તેના રાજ્યને કબજો ચદ્ર- ગુપ્ત સ ભાળી લીધે આ સમયે ન દે ધર્મ દ્વારથી નિકળવા માટે પ્રાર્થના કરી ચદ્ર ગુને તેની પ્રાર્થનાને સ્વીકાર કરીને કહ્યું કે, એક રથમાં જેટલુ દ્રવ્ય સમાઈ .

·. ५९४ प्सरायपालो कवेपस्य चाणक्यस्य इस्ते स्त्र खा इय च दया जले पविशति । तस्मिन्नेव समये रजकरूपश्चाणक्यस्तेन खट्नेन तस्य नन्दराजपुरुषस्य शिरविच्छेद। ततश्चाणक्यश्चन्द्रगुप्तेन सह स्थानान्तर गतः । कस्मिंश्चिद् ग्रामे मिक्षाथै गृह- स्थगृहे गत्वा पश्यति-एका वृद्धा स्थालके पायस परिविष्य पालकाय भोक्तु ददाति। तेन वालकेनस्थालकस्यमभ्यभागे इस्तो निक्षिप्तः। प्रतप्तपायसस्पर्शेन वस्य हस्तो दग्धा, तेनासौ क्रन्दति । वृद्धा वदति-रे मृद ! स्व चाणक्य इव किमाचरसि ! एतद् वचन श्रुत्वा वृद्धा चाणक्यः माह-मातः। फिमनुचित चाणक्येन कृतम् , गया है । सवार ने ज्यों ही यह बात सुनी तो वह अपने घोडे से नीचे उतर पड़ा और कहने लगा कि तुम मेरे इस घोडे को और तलवार को पकडे रहो, जवतक मैं जलमें घुस कर उसे पकड लाता है। इतने में ही चाणक्य ने उसकी ही तलवार से उसको मार दिया। चाणक्य वहा से चद्रगुप्त को साथ लेकर किसी दूसरे स्थान पर चला गया। एक समय की यात है कि चाणक्य जब भिक्षा लेने के लिये किसी दूसरे गाव मे एक गृहस्थ के घर पर गया हुआ था तब उसने वहा देखा कि एक वृद्धा ने थाली में गर्म खीर परोस कर खाने के लिये किसी बालक को दी और उस बालक ने उस गर्म खीर से युक्त थाली के बीचोबीच हाथ डाल दिया सो गर्म खीर के उष्णस्पर्श से उस बालक का हाथ जल गया इससे वह रोने लगा। उसको रोता देखकर वृद्धा ने करा कि रे मूढ ! तू चाणक्य की तरह क्यों होता जा रहा है। वृद्धा के ये वचन सुनकर चाणक्य ने उससे कहा हे माता! चाणक्य આ વાત સાંભળીને તે પિતાના ઘડા ઉપરથી નીચે ઉતર્યો અને કહેવા લાગે, મારા આ ઘડાને અને તરવારને તમે સાચવે ત્યાસુધીમાં હુ હમણા જ તેને પાણી માથી પકડી લાવું છુ ઘેડ અને તરવાર હાથ કરીને ચાણક્ય તરવારથી પેલા સ્વારને મારી નાખે એને મારીને ચાણક્ય ચદ્રગુપ્તને સાથે લઈ કેઈ બીજા સ્થળે ચાલ્યા ગયા એક સમયની વાત છે કે જ્યારે ચાણક્ય ત્યાં સ્થિર થઈ ભિક્ષા લેવા માટે કે બીજા ગામે એક ગૃહસ્થને ત્યા ગયા ત્યા તે ભિક્ષા માટે પહેઓ એજ વખતે એક વૃદ્ધ થાળીમાં ગરમા ગરમ ખીર પીરસી બાળકને ખવરાવવાની તૈયારી કરી રહેલ હતી બાળકે ખીર ખાવાની ઉતાવળમાં તે ગરમ ખીરથી ભરેલી થાળીની વચ્ચે વચ્ચે હાથ નાખ્યો ગરમ ખીરના સ્પર્શથી બાળકને હાથ દા અને રેવા લાગે આ જોઈ વૃદ્ધાએ તે બાળકને કહ્યું, કે અરે મૂઢ! ચાણક્યના જેવો તુ કેમ થતું જાય છે? વૃદ્ધાના આ વચન સાભળી ચાણક્યે તે વૃદ્ધાને પૂછ્યું કે હે માતા ! .

·, प्रियदर्शिनी टीका ० ३ गा० १ मनचतुष्टयदौर्लभ्ये पाश कटान्त चाणक्यस्तदा नन्दराज्यस्य द्वौ मागी कृत्वा पर्वताय चन्द्रगुप्ताय चैकैक भाग मदत्तवान् । नन्दन स्वभपने विषकन्या स्थापिता । तत्र पर्वतनृपस्ता विलोक्य मोहितो जातः, तस्याः स्पर्शमात्रेण पर्पतनृपो विपाक्रान्तः सजातः । तद्विपापहारार्थ चन्द्रगुप्तः प्रमुच , स चाणक्येन प्रतिषेधितः, तदनन्तर पर्वतनृपो मृतः। तदा चन्द्रगुप्तस्य राज्यमखण्ड सजातम् । अथ नन्दराज्यान्तर्गताः शत्रुलोकाचौर्यादिभिरुपद्रा कुर्वन्ति । चाणक्योराणा मगल है। चक्र के जो नव आरे टूट गये हैं उससे यह सूचित होता है कि नौ पीढी पर्यन्त यह राज्य स्थिर रहेगा। इसके बाद चाणक्य, पर्वत और चद्रगुप्त राज्यभवन में प्रविष्ट हो गये। चाणक्य ने उस मिले हुए नन्दराज्य के दो माग किने । एक भाग पर्वत के लिये और दूसरा भाग चन्द्रगुप्त के लिये दिया । नद् के भवन में एक विपकन्या पाली हुई थी। पर्वत इस कन्या को देखकर उस पर मोहित होगया।ज्यों ही उसने उसका स्पर्श किया कि उसका समस्त शरीर चिप से व्याप्त हो गया । पर्वत के समस्त शरीर मे व्याप्त विप को दूर करने के लिये चद्रगुप्त ने प्रयत्न करना चाहा, परन्तु चाणक्य ने उसे इसके लिये मना कर दिया अतः वह उससे दूर रहने लगा । याद में पर्वत मर गया। पर्वत के मरते ही चद्रगुप्त का एकछत्र राज्य हो गया। राज्य परिवर्तित होने से अब नदराज्यान्तर्गत लोकों ने चोरी आदि उपद्रव करना प्रारभ कर दिया। चाणक्य ने चोरों को दमन ગળરૂપ નથી પરંતુ ભારે મગળરૂપ છે ચક્રના જે નવ આરા તૂટી ગયા છે એનાથી એ સૂચિત થાય છે કે, તમારી નવી પેઢી સુધી આ રાજ્ય અચલ અને સ્થિર રહેશે પછી ચાણક્ય, રાજ પર્વત અને ચદ્રગુપ્ત બધા રાજભવનમાં ગયા નદરાજાનાએ રાજ્યના ચાણકયે બે ભાગલા પાડ્યા એક ભાગ રાજા પર્વતને અને એક ચદ્રગુપ્તને સુપ્રત કરવામા આવે નદના રજભવનમા એક વિષકન્યા ઉછેરવામાં આવી હતી પર્વત એને જોઈ એના ઉપર મોહીત બની ગયે તેણે એ કન્યાના શરીરને સ્પર્શ કર્યો કે તુરત જ તેના સમસ્ત શરીરમાં વિષ પ્રસરી ગયુ પર્વતના શરીરમાં પ્રસરી ગયેલા વિષને દૂર કરવા ચદ્રગુપ્ત તત્પર બન્ય એજ વખતે ચાણયે તેને તેમ કરતા અટકો આથી તેણે તેમ કરવુ માડી વન્યુ વિષના ભારે પ્રકોપથી પર્વતનું મૃત્યુ થયુ પર્વતના મૃત્યુને કારણે રાજા નદનું સમગ્ર રાજ્ય ચદ્રગુપ્તના એક છત્ર નીચે આવી ગયુ રાજ્યનું પરિવર્તન થવાથી રાજ્યનું શાસન બદલાતા કેટલાક લોકોએ ચોરી આદિ ઉપદ્રવને પ્રારભ કરી દીધો ચાણકયે ચેરી આદિ ઉપદ્રવ કરનારાઓ સામે ·, ५९६ उत्तराभ्ययनसूने भार्यापुत्रादिभिः सह भानिःसरतु । नन्देन तथा कृतम्। तदा रथस्थिता नन्दस्य पुत्री निर्गच्छन्ती चन्द्रगुप्त सानुराग पश्यति, तदा नन्दासपुीमाह-पुत्रि! अभीष्ट चेचन्द्रगुप्त वस्य । ततोऽसौ नन्दपुत्री चन्द्रगुप्तस्य रये समारोहति, तदा नव संख्यका रथचक्रस्य जरा भग्नाः । चन्द्रगुप्तस्तद्भगममद्गल विज्ञाय नन्दपुत्री प्रतिषेधयति । चाणक्यश्चन्द्रगुप्त पदति-इदं महन्मङ्गलम् , नवसख्यका अराभग्ना इति नपपुरुषपर्यन्तं राज्य स्थास्पति । ततश्चन्द्रगुप्तः पतिश्चाणक्यश्च सर्वे राजभवन प्रविष्टाः। लेकर आप अपने स्त्रीपुत्रादिकसहित यहा से चले जाये । चन्द्रगुप्त की आज्ञानुसार नन्द ने वैसा ही किया। जिस समय नन्द राज्य से चादर होकर वालवच्चेसहित चलने लगा उस समय रथ में बैठी हुई नन्द की पुत्री सुचन्द्रा ने बडे ही अनुराग से चद्रगुप्त की ओर देखा। चन्द्रगुप्त की ओर अनुराग से देखनेवाली अपनी पुत्री को देखकर नद ने कहा कि हे पुत्री ! यदि तेरी इच्छा हो तो तु इस चद्रगुप्त को वरले। पिता की बात सुनकर पुत्री चद्रगुप्त के रथ पर जाकर बैठ गई। जिस समय यह उसके रथ पर बैठी उसी समय चद्रगुप्त के रथ के पहिये के नौ आरे टूट गये। चद्रगुप्त ने ज्यो ही अपने रथ के पहिये की यह हालत देखी तो उसने इसमे अमगल माना और नन्द की पुत्री को उस में बैठने से निषेध कर दिया। चाणक्य ने इस बात को देखकर चद्रगुप्त से कहा कि तुम जिसे अमगल समझ रहे हो वह बडा भारी શકે તેટલું લઈ આપ આપના સ્ત્રી પુત્રાદિકને લઈ અહી થી ચાલ્યા જાવ ન ચંદ્રગુપ્તની આજ્ઞાનુસાર કર્યું જે સમયે રાજા નદ પિતાના પરિવાર સહિત રાજ્ય છોડીને જવા લાગ્યા તે સમયે રથમાં બેઠેલ નદની પુત્રી સુચન્દ્રાએ ચદ્રગુપ્તની સામે ભારે અનુરાગથી દ્રષ્ટિ ફેકી ચદ્રગુપ્ત તરફ અનુરાગથી જોઈ રહેલ પિતાની પુત્રીને ઉદ્દેશીને નાદે કહ્યું કે, હે પુત્રિ! જે તારી ઈચ્છા હોય તે તુ ખુશીથી ચ દ્રગુપ્તને વરી લે પિતાની આ વાત સાભળી સુચ દ્રા તે રથમાથી ઉતરી ચદ્રગુપ્તના રથ ઉપર ચઢી ગઈ જેવી તે ચદ્રગુપ્તના રથ ઉપર જઈને બેઠી તેવા જ ચદ્રગુપ્તના રથના પઈડાના નવ આરા તૂટી ગયા ચંદ્રગુપ્ત પિતાના રથના પૈડાને આ બનાવ જોતા તેના મનમાં અમ ગળની શકા જાગી અને એથી નદની પુત્રીને રથ ઉપર ચઢવાની ના પાડી ચાણકયે આ જોઈ ચદ્રગુપ્તને સમજાવ્યું કે, તમે જેને અમાળ માને છે તે અમ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदौर्लभ्ये पाशकष्टान्त २ ५९७ चाणक्यस्तदा नन्दराज्यस्य द्वौ मागौ कृत्वा पर्वताय चन्द्रगुप्ताय चैकैक भाग मदत्तवान् । नन्देन स्वभपने विपकन्या स्थापिता । तत्र पर्वतनृपस्ता विलोक्य मोहितो जातः, तस्याः स्पर्शमात्रेण पर्वतनृपो विपाक्रान्तः समातः । तद्विपापहारार्थ चन्द्रगुप्तः प्रवृत्त , स चाणक्येन प्रतिपेधितः, तदनन्तर पर्वतनृपो मृतः । तदा चन्द्रगुप्तस्य राज्यमखण्ड सजातम् । अथ नन्दराज्यान्तर्गताः शत्रुलोकाचौर्यादिभिरुपद्रा कुर्वन्ति । चाणक्यचाराणा मगल है। चक्र के जो नव आरे टूट गये हैं उससे यह सूचित होता है कि नौ पीढी पर्यन्त यह राज्य स्थिर रहेगा । इसके बाद चाणक्य, पर्वत और चद्रगुप्त राज्यभवन मे प्रविष्ट हो गये। चाणक्य ने उस मिले हुए नन्दराज्य के दो माग किये। एक भाग पर्वत के लिये और दूसरा भाग चन्द्रगुप्त के लिये दिया । नद् के भवन में एक विपकन्या पाली हुई थी। पर्वत इस कन्या को देखकर उस पर मोहित हो गया।ज्यों ही उसने उसका स्पर्श किया कि उसका समस्त शरीर चिप से व्याप्त हो गया । पर्वत के समस्त शरीर में व्याप्त विष को करने के लिये चद्रगुप्त ने प्रयत्न करना चाहा, परन्तु चाणक्य ने उसे इसके लिये मना कर दिया अतः वह उससे दूर रहने लगा। बाद में पर्वत मर गया । पर्वत के मरते ही चद्रगुप्त का एकछत्र राज्य हो गया। राज्य परिवर्तित होने से अब नदराज्यान्तर्गत लोकों ने चोरी आदि उपद्रव करना प्रारभ कर दिया। चाणक्य ने चोरों को दमन ગળરૂપ નથી પરંતુ ભારે મગળરૂપ છે ચકના જે નવ આરા તૂટી ગયા છે એનાથી એ સૂચિત થાય છે કે, તમારી નવી પેઢી સુધી આ રાજ્ય અચલ અને સ્થિર રહેશે પછી ચાણક્ય, રાજા પર્વત અને ચદ્રગુપ્ત બધા રાજભવનમાં ગયા નદરાજાનાએ રાજ્યના ચાણયે બે ભાગલા પાડ્યા એક ભાગ રાજા પર્વતને અને એક ચદ્રગુપ્તને સુપ્રત કરવામાં આવ્યો નદના રજભવનમાં એક વિપકન્યા ઉછેરવામાં આવી હતી પર્વત એને જોઈ એના ઉપર મહીત બની ગયે તેણે એ કન્યાના શરીરને સ્પર્શ કર્યો કે તુરત જ તેના સમસ્ત શરીરમાં વિષ પ્રસરી ગયુ પર્વતના શરીરમાં પ્રસરી ગયેલા વિષને દૂર કરવા ચદ્રગુપ્ત તત્પર બન્ય એજ વખતે ચાણક્ય તેને તેમ કરતા અટકો આથી તેણે તેમ કરવુ માડી વાળ્યું વિષના ભારે પ્રકાથી પર્વતનું મૃત્યુ થયુ પર્વતના મૃત્યુને કારણે રાજા નદતુ સમગ્ર રાજ્ય ચદ્રગુપ્તના એક છત્ર નીચે આવી ગયુ રાજ્યનું પરિવર્તન થવાથી રાજ્યનું શાસન બદલાતા કેટલાક લોકેએ ચેરી આદિ ઉપદ્રવને પ્રારભ કરી દીધે ચાણકયે ચેરી આદિ ઉપદ્રવ કરનારાઓ સામે ·૨૮ उत्तराध्ययनसचे दमनार्थ पिचिन्तयन् कदाचिद् नगरतो रहिनि:मृतः सन् पश्यति-नलदामनामा कुविन्दः पुत्र मकोटबैर्दष्ट दृष्ट्वा कोपाविष्टो भूत्या तेषां विलमन्वेषयति । चाणक्यस्तथाकुर्वन्त कुपिन्द दृष्ट्वा पृच्छति-कुरिन्द ! किमन्वैपयसि ? कुविन्द माह-मत्पुनदशदायिना मकोटकाना गृहम् , एव तवृत्त विदिता चाणक्यो मनसि विचारयति- योग्योऽय कुविन्दो रनिर्यातनस्य । इति मनसि विचार्य तमेव नगराध्यक्ष कृतवान् । एकदा कोशपूरणार्थ चाणक्यः मुवर्णमाप्तिकामो देवाराधन कृतवान् । देवः करने का बहुत कुछ विचार किया पर समझ में नहीं बैठा । एक दिन इसी विषय का विचार करते २ चाणक्य नगर से बाहर जा पहुंचे। पहुँचते ही वहा एक नलदाम नामक कुविन्द (जुलाहे ) को देखा जो अपने पुत्र को काटने वाले मकोडों के विल की तलास करने में बडे क्रोध से अभिभूत रोकर इधर उधर फिर रहा था । चाणक्य ने इस प्रकार से तलाशी करने मे प्रयत्न करते हुए देखकर कविन्द से पूछा कि हे कुविन्द ! कहो क्या दृढ रहे हो ? कुविन्द ने कहा मेरे पुत्र को एक मकोडे ने काट लिया है सो मैं उसके घर को देख रहा है। इस प्रकार कुविन्द की बात सुनकर चाणक्य ने मन में विचार किया कि यह कुविन्द चैर का बदला लेने में योग्य है । इस प्रकार विचार कर चागक्य ने उसे नगर का कोतवाल बना दिया। एक समय की बात है कि खजाने की पूर्ति करने के निमित्त चाणक्य ने किसी देव की आराधना की। चाणक्य की आराधना से સખ્ત હાથે કામ લેવાનો તેમજ દમનનો કોરડો વીઝવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ તેમ કરવું અત્યારના સજોગોમાં તેને ઉચિત ન લાગ્યુ એક દિવસ આજ બાબ તને વિચાર કરતા કરતા ચાણક્ય નગરની બહાર જતા હતા, ત્યાં રસ્તામાં એક સ્થળે એક નલદામ નામના કવિન્દ (વણકર)ને જે જે પિતાના પુત્રને કરડનારા મકોડાનું દર શોધી રહ્યો હતે તેને ચાણકયે પૂછ્યું, કવિન્દ શું શોધી રહ્યો છે? ઘણા જ ફોધના આવેશથી અહી તહીં ફરી રહેલા કવિ દે કહ્યું, મારા પુત્રને એકમ કેડાએ કરડી ખાધેલ છે, હું તેના ઘરને ગોતી રહ્યો છું આ પ્રકારની કુવિન્દની વાત સાભળી ચાણકયે વિચાર્યું કે, આ માણસ બદલે લેવામા યોગ્ય છે આમ વિચારી તેને સમજાવી પછીથી ચાણયે તેને નગરના કેટવાળાની જગાએ ની એક સમયની વાત છે–રાજ્યના ખજાનાને ભરપુર બનાવવા ચાણકયે ·प्रियदशिनी टीका अ० ३ गा० १ अनचतुष्टयवोर्लभ्ये पाशकरप्टान्त २ प्रसन्नो भूत्वा चाणक्याय जयपदान् पाशकान् ददौ । तदनन्तर चाणक्येन दीनारपूर्णस्यालेन सह पाशकान् दत्त्वा कश्चिद् द्यूतपटु, पुरुषो द्यूतार्थ नगरे प्रेपितः। दीनारपूर्ण स्थाल पाशकानपि गृहीत्वाऽसौ पुरुषः पुराभ्यन्तरे भ्रमन् वदति-यद्यह जयामि, तर्हि दीनारमेकं गृह्णामि । यदि मामन्यो जयति, तदा दीनारपूर्णमिदं स्थाल ददामि-इति । ततो रहयो जना धूतक्रीडार्य समागताः। सर्वे तेन पुरुषेण पराजिता, त पाशकहस्त पुस्प विजेतुमसमर्था जाताः। यथा तस्य पाशकहस्तपुरुषस्य पराजयो दुर्लभस्तथा ससारे खलु मनुष्यजन्म दुर्लभम् । देव प्रसन्न भी हो गया। प्रसन्न होकर देव ने चाणक्य के लिये जय कराने वाले चार पासे वरदानरूप मे दिये । इसके बाद चाणक्य ने स्वर्णमुद्रा-सोनामुहर से परिपूर्ण एक थाली को उन पासो के साथ किसी घूतक्रीडा में निपुण पुरुप को देकर उसको नगर मे जुआ खेलने के लिये भेजा। सोनामुहरों से पूर्ण पाल को तथा पासों को लेकर वह पुरुष नगर में यह अवाज देते हुए फिरने लगा कि यदि मैं जीत जाता ह तो पराजित हुए व्यक्ति से सिर्फ एक ही सोनामुहर लेता और यदि रार जाता है तो जीतने वाले को सोनामुहरो से पूर्ण यह थाल का थाल दे देता है। उसकी इस घोषणा को सुनकर अनेक जन सूतक्रीडा के लिये आने लगे । जुआ खेलना प्रारभ हो गया । उस पुरुष ने सब को जीत लिया, इस को कोई भी पराजित न कर सका । साराश-जिस प्रकार इस देवप्रदत्त पासों के प्रभाव से उस पुरुप का पराजित होना કઈ દેવની આરાધના કરી ચાણક્યની આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈ દેવે ચાણક્યને વિજય અપાવનાર એવા ચાર પાસા તેને આપ્યા આ પછી ચાણકયે વરદા નના રૂપમાં મળેલા એ પાસાને પ્રગ કરવાનું વિચારી એક થાળમાં સુવર્ણ મુદ્રાઓ ભરી ચૂતક્રિડામાં નિપુણ એવા એક પુરૂષને પાસા સાથે તે વાળ આપી નગરીમાં જુગાર રમવા મોકલ્યો સેનામહોરથી ભરેલ થાળ તથા પાસા લઈ તે પુરૂષ નગરમા ઘણુ કરતે ફરવા લાગ્યું કે જે કઈ મને દાવમાં હરાવે તે સેનામહોરથી ભરેલ આ થાળ આપી દઉ અને સામે માઉસ હારે તે તેણે મને ફક્ત એક જ સેનામહોર આપવી એની આવી પણ સાભળીને અનેક માણસે જુગાર રમવા આવવા લાગ્યા જુગાર રમવાને પ્રારભ થઈ ચુ તેણે રમવા આવનાર દરેકને જીતી લીધા પણ તેને કઈ પરાજીત કરી શકયુ નહી સારાશ–દેવના આપેલા પ્રસાદરૂપ પાસાના પ્રભાવથી જેવી ગતે એ ·५९८ उत्तराम्ययनमा दमनार्थ विचिन्तयन् कदाचिद् नगरतो रहिनिःमतः सन् पश्यति-नलदामनामा कुपिन्दः पुन मत्कोटदए दृष्ट्वा फोपाविष्टो भूत्वा तेपां विलमन्वेषयति । चाणक्यस्तथाकुर्वन्त कुपिन्द दृष्ट्वा पृच्छति-कुरिन्द ! किमन्वेषयसि ? कुविन्द माह-मत्पुनदशदायिना मकोटकाना गृहम् , एव तवृत्त रिदित्वा चाणक्यो मनसि विचारयति-योग्योऽय कुविन्दो चैरनिर्यातनस्य । इति मनसि विचार्य वमेव नगरा यक्ष कृतवान् । एकदा कोशपूरणार्थ चाणक्यः मुवर्णमाप्तिकामो देवाराधन कृतवान् । देवः करने का पशुत कुछ विचार किया पर समझ में नहीं बैठा । एक दिन इसी विषय का विचार करते २ चाणक्य नगर से बाहर जा पहुंचे। पहुँचते ही वहा एक नलदाम नामक कुविन्द (जुलाहे ) को देखा जो अपने पुत्र को काटने वाले मकोडों के विल की तलास करने में बडे क्रोध से अभिभूत रोकर इधर उधर फिर रहा था । चाणक्य ने इस प्रकार से तलाशी करने मे प्रयत्न करते हुए देखकर कुविन्द से पूरी कि हे कुविन्द ! कहो क्या दूढ रहे हो ? कुविन्द ने कहा मेरे पुत्र को एक मकोडे ने काट लिया है सो मैं उसके घर को देख रहा है । इस प्रकार कुविन्द की बात सुनकर चाणक्य ने मन में विचार किया कि यह कुविन्द वैर का बदला लेने में योग्य है । इस प्रकार विचार कर चागक्य ने उसे नगर का कोतवाल बना दिया। एक समय की बात है कि खजाने की पूर्ति करने के निमित्त चाणक्य ने किसी देव की आराधना की। चाणक्य की आराधना से સખ્ત હાથે કામ લેવાનો તેમજ દમનનો કોરડો વીઝવાને વિચાર કર્યો પરંતુ તેમ કરવું અત્યારના સગામા તેને ઉચિત ન લાગ્યુ એક દિવસ આજ બાબ તને વિચાર કરતા કરતા ચાણક્ય નગરની બહાર જતા હતા, ત્યાં રસ્તામાં એક સ્થળે એક નલદામ નામના કુવિન્દ (વણકર)ને જો જે પિતાના પુત્રને કરડનારા મકોડાનુ દર શોધી રહ્યો હતો તેને ચાણકયે પૂછયું, કુવિન્દ શું શોધી રહ્યો છે? ઘણા જ ક્રોધના આવેશથી અહીં તહી ફરી રહેલા કવિન્ટે કહ્યું, મારા પુત્રને એક મ કેડાએ કરડી ખાધેલ છે, હું તેના ઘરને તી રહ્યો છું આ પ્રકારની કુવિન્દની વાત સાભળી ચાણકયે વિચાર્યું કે, આ માણસ બદલે લેવામાં યોગ્ય છે આમ વિચારી તેને સમજાવી પછીથી ચાણકયે તેને નગરના કેટવાળાની જગાએ ની એક સમયની વાત છે-રાજ્યના ખજાનાને ભરપુર બનાવવા ચાણકયે ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदौर्लम्ये धान्यदृष्टान्त ३ ६०१ नीहि-कद्गु-कोद्रय-मकुष्ठका-ढकी-वल्ल-कुरत्य-गण-चीनफ-ममरा-तसी- कलम्मपष्ठिका-मझा-पर्जरीत्यादिबहुभेदभिनान सपूर्णभरतक्षेत्रमध्यगान् धान्य- राशीन् कोऽपि देवः स्वशक्त्या समील्याभ्रलिह तत्पुब्ज कुर्यात् तत्र प्रस्थैकपरिमित- सर्पप निक्षिप्य सर्व धान्य समिश्रयेत् , तदनन्तर जराजर्जरा विगलन्नेगा कम्पमा- नगात्रामेका टद्धा तान् सर्पपान् धान्यराशिभ्यः कणशः पृथक् कृत्य प्रस्थ पूरयितु समादिशेत् तदा तस्यास्तत्पृथकरण यथा दुप्फर भवेत् तथा मनुष्यभवात् पच्यु- तस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यजन्म दुर्लभमिति ॥ उडद, तिल, राजमाप (चौला), मटर, मोठ, बाजरा आदि समस्त धान्यो को यो देवें और वे जय अपने समय पर निरूपद्रवरूप से पककर तैयार हो जावें तर कोई देव इस समस्त धान्यराशि की उड़ावनी अर्थात्-तुप साफ-करके एक बहुत अधिक ऊँची जो मानो आकाश को भी स्पर्श करती हो ऐसी ढेरी लगा दे। फिर उसमें एक प्रस्थप्रमाण सर्पप मिलाकर किसी वृद्धा को कि जिसे कम दीखता हो तथा शरीर भी जिसका कपित हो रहा रो यह आदेश दे कि तू इस ढेरी मे उस प्रस्थप्रमाण सर्पप को अलग २ छाट दे। तो जैसे ढेरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप का एक २ कण करके छाटना घडा मुश्किल है, उसी प्रकार मनुष्य भव के छूट जाने पर पुनः उसका मिलना जीव को पड़ा दुर्लभ है। यो, 46, या, भा, 2438, da, योणा, भ3, 3थी, ४२, गुरार વગેરે સમસ્ત ઘાના વાવેતર કરવાના કામમાં લાગી જાય છે વવાયેલ તે સમગ્ર ધાને તેના લગ્ન સમયે ઉપદ્રવરહાત પાકીને તૈયાર થઈ જાય ત્યારે કેઈ દેવ એ સમસ્ત ધાન્યરાશીની ઉડાવ અર્થાત્ તુલ સાફ કરીને એક ખૂબ અધિક ઉચો માને કે આકાશને પણ સ્પર્શ કરી જાય એવડે માટે એક ઢગલો કરી દે, પછી તેમાં એક પ્રસ્થપ્રમાણ સરસવ મેળવીને કઈ વૃદ્ધા કે જેને ઓછું દેખાતું હોય, તથા શરીર પણ જેનુ કપડુ હોય તેને કહે કે, તુ આ ઢગલા માથી એ પ્રમાણપ્રસ્થ સરસવને ખોળી ખેાળીને અલગ પાડી આપતે જેમ એ ઢગલામાથી એ પ્રસ્થપ્રમા, સરસવને એકેક કણ કરીને જુદા પાડવા ઘણુ મુશ્કેલ છે છતા પણ તે શકય બને તે પણ મનુષ્યભવ પુરો થતા ફરીથી મનુષ્ય ભવ પામ આત્માને ઘણે જ દુર્લભ છે उ०७६ ·" अन सग्रहः श्लोका-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम् ) देवाराधनल-धपाशकारान् स्याल च रत्नैर्मृत, चाणक्येन रितीर्य कोऽपि पुरुष स्वीये पुरे प्रेपित.। सर्वपा स च तत्पुराधिनसता जातो यथा दुर्जयः, ससारे भ्रमत' पुनर्नरभयो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ इति दितीयः पाशकदृष्टान्तः ॥ २ ॥ अथ तृतीयो धान्यदृष्टान्तःप्रोच्यते- भरतक्षेने द्वात्रिंशत्सहस्रदेशसमन्वितेऽनेकग्रामनगरपत्तनादिसहिते प्रशस्त वृष्टौ सत्यां कृषिकर्मदक्षैः कुपीवलैः सर्वधान्यपीजेपृप्तेषु समुत्पन्नान् निरुपद्रव निष्पन्नान् शालि-गोधूम-चणक-मुद्ग-माप-तिलाणुक-राजमाप-कलाय-यव- दुर्लभ वना उसी प्रकार इस ससार में यह मनुष्यजन्म बडा दुर्लभ है। सग्रह लोक- देवाराधनलब्धपाशकवरान् स्थाल च रस्न तम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुषः स्वीये पुरे प्रेषितः । सर्वेपा स च तत्पुराधिवसता जातो यथा दुर्जयः, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥२॥ यह दूसरा पाशकदृष्टान्त हुआ ॥२॥ तृतीय धान्यदृष्टान्त इस प्रकार है-अनेक ग्राम, नगर, पत्तन आदि से सहित इस ३२ यतीस हजार देशवाले भरतक्षेत्र में वृष्टि के होने पर कृषि कर्म में दक्ष किसान लोग शालि, गोधूम, चणक, मुद्ग, પુરૂષને પરાજીત બનાવ મહાદુર્લભ હતુ એવી જ રીતે આ સંસારમાં આ મનુષ્ય જન્મ મહાદુર્લભ છે સ ગ્રહ શ્લોક देवाराधनलब्धपाशकवरान्, स्थाल च रत्न तम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुष स्वीये पुरे प्रेषित । सर्वेषा स च तत्पुराधिवसता जातो यथा दुजय, ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ ॥२॥ આ બીજુ પાશક દછાત થયુ છે ૨ ત્રીજુ ધાન્યદેછાત આ પ્રકારનું છે અનેક ગ્રામ, નગર, જગલ વગેરે દરેક સ્થળે ૩૨ હજાર દેશવાળા આ ભરતક્ષેત્રવરસાદ વરસતા ખેતીના કામમાં ખેડુતે -- - રચ્યા પચ્ચા ·प्रियदर्शिनी टीका ०३ गा० १ मनचतुष्टयदौर्लम्मे धान्यदृष्टान्त ३ ६०१ नीहि-रुद्रगु-फोर-मकुष्ठका-दकी-बल्ल-कुलत्य-शण-चीनक-ममुरा-तसी- कलम्रपष्ठिका-मक्का-पर्जरीत्यादिवहुभेदभिन्नान् सपूर्णभरतक्षेत्रमध्यगान् धान्य- राशीन् कोऽपि देवः स्वशक्त्या समील्याभ्रलिह तत्पुञ्ज कुर्यात् तत्र प्रस्थैकपरिमित- सर्पप निक्षिप्य सर्व धान्य समिश्रयेत् , तदनन्तर जराजर्जरा विगलन्नेना कम्पमा नगानामेका दृद्वा तान् सर्पपान् धान्यराशिम्यः कणशः पृथक् कृत्य प्रस्थ पूरयितु समादिशेत् तदा तस्यास्तत्पृथकरण यया दुष्कर भवेत् तथा मनुष्यभवात् पच्यु- तस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यजन्म दुर्लभमिति ॥ उडद, तिल, राजमाप (चौला), मटर, मोठ, बाजरा आदि समस्त धान्यों को यो देखें और वे जय अपने समय पर निरूपद्रवरूप से पककर तैयार हो जावें ता कोई देव इस समस्त धान्यराशि की उड़ावनी अर्थात्-तुप साफ-करके एक यहुत अधिक ऊँची जो मानो आकाश को भी स्पर्श करती हो ऐसी ढेरी लगा दे। फिर उसमें एक प्रस्थप्रमाण सर्पप मिलाकर किसी वृद्धा को कि जिसे कम दीखता हो तथा शरीर भी जिसका कपित हो रहा रो यर आदेश दे कि तू इस देरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप को अलग २ छाट दे। तो जैसे ढेरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप का एक २ कण करके छाटना घडा मुश्किल है, उसी प्रकार मनुष्य भव के छूट जाने पर पुनः उसका मिलना जीव को बड़ा दुर्लभ है। यो, , या, मग, 2436, तस, येणा, भ3, ४थी, १०४२, र વગેરે સમસ્ત ધાન્યના વાવેતર કરવાના કામમાં લાગી જાય છે વવાયેલ તે સમગ્ર ધાને તેના ગ્ય સમયે ઉપદ્રવરહાત પાકીને તૈયાર થઈ જાય ત્યારે કેઈ દેવ એ સમસ્ત ધાન્યરાશીની ઉડાવશું અર્થાત્ તુલ સાફ કરીને એક ખૂબ અધિક ઉચે માનો કે આકાશને પણ સ્પર્શ કરી જાય એવડે મેટે એક ઢગલો કરી દે, પછી તેમાં એક પ્રસ્થપ્રમાણ સરસવ મેળવીને કેઈ વૃદ્ધા કે જેને ઓછું દેખાતું હોય, તથા શરીર પણ જેનું કપતુ હોય તેને કહે કે, તુ આ ઢગલા માથી એ પ્રમાણુપ્રસ્થ સરસવને ખોળી ખેાળીને અલગ પાડી આપતે જેમ એ ઢગલામાથી એ પ્રસ્થપ્રમાણુ સરસવને એકેક કણ કરીને જુદા પાડવા ઘાયુ મુશ્કેલ છે છતા પણ તે શક્ય બને તે પણ મનુષ્યભવ પુરો થતા ફરીથી મનુષ્ય ભવું પામ આત્માને ઘણું જ દુર્લભ છે उ०७६ ·६०० - -- अत्र सग्रहः श्लोकः-(शार्दूल विक्रीडितकृतम् ) देवाराधनल धपाशकारान् स्थाल च रत्नैर्भूत, चाणक्येन रितीर्य कोऽपि पुरुष स्वीये पुरे प्रेपितः। सर्वेपा स च तत्पुराधिनसता जातो यथा दुर्जयः, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभयो जन्तोस्तथा दुर्लभः ।। इति द्वितीयः पाशकदृष्टान्तः ॥२॥ अथ तृतीयो धान्यदृष्टान्तःप्रोच्यते-- भरतक्षेत्रे द्वात्रिंशत्सहस्रदेशसमन्वितेऽनेकग्रामनगरपत्तनादिसहिते प्रशस्त वृष्टौ सत्यां कपिकर्मदक्षैः कपीवलैः सर्वधान्यपीजेप्तेषु समुत्पन्नान् निरुपद्रव निष्पन्नान् शालि-गोधूम-चणक-मुद्ग-माप-तिलाणुक-राजमाप-कलाय-यव- दुर्लभ वना उसी प्रकार इस ससार में यह मनुष्यजन्म यड़ा दुर्लभ है। सग्रह श्लोक- देवाराधनलब्धपाशकवरान् स्थाल च रस्नैर्भूतम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुपः स्वीये पुरे प्रेषितः । सर्वेषा स च तत्पुराधिवसता जातो यथा दुर्जयः, ससारे भ्रमत. पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥२॥ यह दूसरा पाशकदृष्टान्त हुआ ॥२॥ तृतीय धान्यदृष्टान्त इस प्रकार है-अनेक ग्राम, नगर, पत्तन आदि से सहित इस ३२ वतीस हजार देशवाले भरतक्षेत्र में वृष्टि के होने पर कृषि कर्म में दक्ष किसान लोग शालि, गोधूम, चणक, मुग, પુરૂષને પરાજીત બનાવ મહાદુર્લભ હતુ એવી જ રીતે આ સંસારમાં આ મનુષ્ય જન્મ મહાદુર્લભ છે સ ગ્રહ શ્લોક देवाराधनलब्धपाशकवरान्, स्थाल च रत्न तम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुष स्वीये पुरे प्रेषित । सर्वेषा स च तत्पुराधिवसता जातो यथा दुजय, ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ ॥२॥ આ બીજુ પાશકછાત થયું છે. ૨. ત્રીજુ ધાન્યદષ્ઠાત આ પ્રકારનું છે અનેક ગ્રામ, નગર, જગલ વગેરે દરેક સ્થળે ૩૨ હજાર દેશવાળા આ ભરતક્ષેત્રમાં વરસાદ વરસતા ખેતીના કામમાં રસ્યા ખેડુત ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा० १ माचतुष्टयदोलभ्ये रत्नटष्टान्त ५ ६०५ अब सग्रहः-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम्) स्तम्भाना हि सहस्रमप्टसहित प्रत्येकमप्टोत्तर । कोणानां च सहस्रमेपु जयति बूते पितु यः सुतः। साम्राज्य लभते स, तस्य विजयो द्यूते यया दुर्लभः । ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तो स्तथा दुर्लभः ॥२॥ इति चतुर्थो घूतदृष्टान्तः ॥४॥ अथ पञ्चमो रत्नदृष्टान्त:- धनसमृद्धे पुरे रत्नकोटिमभुर्धनदनामा वणिक् प्रतिवसति स भूमौ रत्नानि निखन्य तदुपरि पर्यङ्क निधाय शयन करोति । स विश्वासाभावेन पुतानपि वानि न प्रदर्शयति । स्वधनानुरूप वेष भवनादिक च न करोति, व्यापारकरणे धनानि हस्तादपगतानि भविष्यन्तीति बुद्वया व्यापारमपि न करोति । संग्रह श्लोक- स्तम्भाना हि सहस्रमष्टसहित प्रत्येकमष्टोत्तर, कोणाना च सहस्रमेषु जयति छुते पितु यः सुतः। साम्राज्य लभते स तस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः॥४॥ यह चौथा यूतदृष्टान्त है ॥४॥ पाचवा रत्न दृष्टान्त इस प्रकार है-धनसमृद्ध नामका एक नगर था। उसमें एक करोड रत्नो का मालिक धनद नामका वणिक रहता था। वह जमीन में गडे हुए रत्नों के ऊपर पलग विछाकर सोया करता था। उसको अपने पुत्रों तक का भी विश्वास नहीं था सह als-स्तम्भाना हि सहस्रमप्टसहित प्रत्येकमष्टोत्तर, कोणाना च सहस्रमेपु जयति द्यूते पितु ये सुत ।। साम्राज्य लभते स तस्य विजयो ते यथा दुर्लभ ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ ॥ ४ ॥ આ ચેાથું ધૂતકાત છે ૪ પાચમુ રત્નદષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે– ધનસમૃદ્ધ નામનું એક નગર હતું, તેમાં એક કરોડ રત્નને માલિક એ ધનદ નામને વણિક રહેતું હતું તે જમીનમાં દાટી રાખેલા રને ઉપર પલગ પાથરીને સુઈ રહેતો હતો તેને પોતાના પુત્રને પણ વિશ્વાસ ન હતું, તેથી ·- . ०४ उत्तराभ्यपनसून तरसहस्रवार विजिते सति तनै क्रमेण स स्तम्भा रिजिता भवेयुः, तत्राप्यष्टो त्तरसहस्रपारविजयकरणे देवात् तन्मध्ये पराजयः स्याद नदा मो विनिताः कोणा अविजिताः भान्ति, समदपि ब्रह्मचर्यभः सा महारतमिन, अत: पुनरादित एक सर्वे कोणा जितव्याः, एस त्वमपि कुरु । इति पिर्तुवचन श्रुत्वा वसुमित्रश्चिन्तयति-घूतादेर राज्य लभ्य पुनः किमर्थ पिनर इन्मि, इति विचार्य राज्ञा सह धूतक्रीडायो प्रत्तः, तथापि जयो दुर्लभो जातः तस्य स्मृमित्रस्यैतद कार्य यथा दुष्कर, तथा मनुष्यत्वमपि दुर्लभम् । इनके जो प्रत्येक के एक हजार आठ १००८ कोने है उन कोनों में से एक २ कोने को एक हजार आठ १००८ बार जीत जाता है । इसी क्रम से ये समस्त खभे जब जीत लिये जाते हैं तर जाकर वह विजयी कहलाता है। यदि सब कोने जीत भी लिये जाये और एक भी कोना यदि जीता न जा सके तो जीते हुए भी सर कोने नहीं जीते समझे जा सकते हैं, और उन सब को पुनः जीतने के लिये चूत का आरभ करना पड़ता है । जैसे एक बार भी यदि गृहीत ब्रह्मचर्य खंडित हो जाता है तो समस्त महाव्रत खडित माना जाता है । इस प्रकार पिता के वचन को सुनकर वसुमित्र ने विचार किया कि जब चूत क्रीडा मे जीत होने से राज्य मिलता है तो फिर पिता के मार ने से क्या लाभ। इस प्रकार विचार कर पिता के साथ जुआ खेलने मे प्रवृत्त हो गया। परन्तु उसे विजय पूर्वोक्त प्रकार से जैसे दुष्कर बनी उसी प्रकार यह मनुष्यभव भी पुन प्राप्त होना प्राणी के लिये दुर्लभ जानना चाहिये । છે અને એ પ્રત્યેકને એકહજારઆઠ૧૦૦૮ ખુણ છે એ ખુણામાથી એક એક ખુણાને એકહજારઆઠ ૧૦૦૮વાર જીતવામાં આવે છે આ કમથી તે સઘળા થાભલા જનાર જીતવામા આવે ત્યારે તે વિજયી કહેવાય છે કદાચ બધા ખુણા જીતી લેવામાં આવે અને એકાદ ખૂણે જીતવામાં બાકી રહે તે બધા ખુણા ન છતાયેના જ મનાય છે અને એ બધાને જીતવા માટે ફરીથી જુગાર રમવું પડે છે જેમ એક વાર પણ ગ્રહણ કરેલ બ્રહ્મચર્ય ખડિત થઈ જાય તે સમસ્ત મહાવત ડિત માનવામાં આવે છે આ પ્રકારના પિતાના વચન સાંભળીને વસુમિત્રે વિચાર કર્યો કે, જ્યારે જુગાર રમવામાં જીત થવાથીજ જો રાજ મળતું હોય તે પિતાને મારવાથી લાભ શુ થવાને ? આ પ્રકારને વિચાર કરી વસુમિત્ર પિતાની સાથેજુગાર ખેલવામાં પ્રવૃત્ત બને પરંતુ તેને ઉપરોક્ત પ્રકારથી વિજય મેળવ દુષ્કર બને તેવી જ રીતે આ મનુષ્યભવ પુન પ્રાપ્ત થવે પ્રાણી માટે દુલ ભ જાણે જોઈએ ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा० १ अजयतुष्टयदोलभ्ये रत्नाष्टान्त ५ ६०५ अब सग्रहः-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम्) स्तम्भाना हि सहसमप्टसहित प्रत्येकमष्टोत्तर । कोणानां च सहस्रमेपु जयति द्यूते पितु यः सुतः । साम्राज्य लभते स, तस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः । ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तो स्तथा दुर्लभः ॥ २ ॥ इति चतुर्थो द्यूतदृष्टान्तः ॥४॥ अथ पञ्चमो रत्नदृष्टान्त:- धनसमृद्धे पुरे रत्नकोटिप्रभुधनदनामा वणिरु प्रतिवसति स भूमौ रत्नानि निखन्य तदुपरि पर्यडू निधाय शयन करोति । स विश्वासाभावेन पुत्रानपि वानि न प्रदर्शयति । स्वधनानुरूप वेष भानादिक च न करोति, व्यापारकरणे धनानि हस्तादपगतानि भविष्यन्तीति बुद्वया व्यापारमपि न करोति । सग्रह श्लोक- स्तम्भाना हि सहस्रमष्टसहित प्रत्येकमष्टोत्तर, कोणाना चसहस्रमेपु जयति बूते पितु यः सुतः। साम्राज्य लभते स तस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥४॥ यह चौथा यूतदृष्टान्त है ॥४॥ पाचवा रत्न दृष्टान्त इस प्रकार है-धनसमूह नामका एक नगर था। उसमें एक करोड रत्नो का मालिक धनद नामका वणिक रहता था। वह जमीन में गडे हुए रत्नों के ऊपर पलग विछाकर सोया करता था। उसको अपने पुत्रों तक का भी विश्वास नही था सह als-स्तम्भाना हि सहस्रमप्टसहित प्रत्येकमष्टोत्तर , कोणाना च सहस्रमेषु जयति शूते पितु ये सुत ॥ साम्राज्य लभते स तस्य विजयो ते यथा दुर्लभ ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ ॥४॥ આ ચેાથે ઘૂતણાત છે કે ૪ પાચમુ રત્નદૃષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે- ધનસમૃદ્ધ નામનું એક નગર હતું, તેમાં એક કરોડ રને માલિક એવા ધનદ નામને વણિક રહેતું હતું તે જમીનમાં દાટી રાખેલા રને ઉપર લગ પાથરીને સુઈ રહેતું હતું તેને પોતાના પુત્રને પણ વિશ્વાસ ન હતું, તેથી ·६०४ उत्तराभ्ययनसू तरसहस्रवार विजिते सति तना क्रमेण स स्तम्मा निजिता भरेयुः, तत्राप्यो तरसहस्रवारविजयकरणे देवात् तन्मध्ये पराजयः स्यात् तदा सरें विजिताः कोणा अविजिताः भान्ति, सदपि न पर्यभर सा महाववमिन, अत: पुनरादित एव सर्वे कोणा विजेतव्याः, एव त्वमपि कुरु । इति पिर्तुवचन श्रुत्ला वसुमित्रश्चिन्तयति-घूतादेव राज्य लभ्य पुनः किमर्थ पिनर इन्मि, इति विचार्य राज्ञा सह घूतक्रीडायां प्रत्तः, तथापि जयो दुर्लभो जातः तस्य वमृमित्रस्यैतद कार्य यथा दुष्कर, तथा मनुष्यत्वमपि दुर्लभम् । इनके जो प्रत्येक के एक हजार आठ १००८ कोने है उन कोनों में से एक २ कोने को एक हजार आठ १००८ बार जीत जाता है। इसी क्रम से ये समस्त खभे जव जीत लिये जाते है तर जाकर वह विजयी कहलाता है। यदि सय कोने जीत भी लिये जायें और एक भी कोना यदि जीता न जा सके तो जीते हुए भी सर कोने नहीं जीते समझे जा सकते हैं, और उन सर को पुनः जीतने के लिये गत का आरभ करना पड़ता है । जैसे एक बार भी यदि गृहीत ब्रह्मचर्य खडित हो जाता है तो समस्त महाबत खडित माना जाता है । इस प्रकार पिता के वचन को सुनकर वसुमित्र ने विचार किया कि जब द्यूत क्रीडा में जीत होने से राज्य मिलता है तो फिर पिता के मार ने से क्या लाभ। इस प्रकार विचार कर पिता के साथ जुआ खेलने में प्रवृत्त हो गया। परन्तु उसे विजय पूर्वोक्त प्रकार से जैसे दुष्कर यनी उसी प्रकार यह मनुष्यभव भी पुन प्राप्त होना प्राणी के लिये दुर्लभ जानना चाहिये । છે અને એ પ્રત્યેકને એકહજાર આઠ૧૦૦૮ ખુણે છે એ ખુણામાથી એક એક ખુણાને એકહજાર આઠ ૧૦૦૮વાર જીતવામાં આવે છે આ કમથી તે સઘળા થાભલા જયારે જીતવામાં આવે ત્યારે તે વિજયી કહેવાય છે કદાચ બધા ખુણા જીતી લેવામાં આવે અને એકાદ ખૂણે જીતવામાં બાકી રહે તે બધા ખુણા ન છતાના જ મનાય છે અને એ બધાને જીતવા માટે ફરીથી જુગાર રમવું પડે છે જેમ એક વાર પણ ગ્રહણ કરેલ બ્રહ્મચર્ય ખડિત થઈ જાય તે સમસ્ત મહાવ્રત ખડિત માનવામાં આવે છે આ પ્રકારના પિતાના વચન સાંભળીને વસુમિત્રે વિચાર કર્યો કે, જ્યારે જુગાર રમવામાં જીત થવાથીજ જો રાજ મળતું હોય તે પિતાને મારવાથી લાભ શુ થવાને? આ પ્રકારને વિચાર કરી વસુમિત્ર પિતાની સાથે જુગાર ખેલવામાં પ્રવૃત્ત બન્યું પરંતુ તેને ઉપરોક્ત પ્રકારથી વિજય મેળવે દુષ્કર બને તેવી જ રીતે આ મનુષ્યભવ પુન પ્રાપ્ત થવો પ્રાણી માટે દલ ભ જાણ જોઈએ ·- प्रियदर्शिनी टीका. ०३ गा० १ अनयतुष्टयदौर्लभ्ये रत्नदृष्टान्त ५ ६०१ सन्तस्तन्नगरागवानामन्यान्यदेशवासिना प्ठिना हस्ते रत्नानि विकीय वाणि- ज्यार्थ पण्यवस्तूनि क्रीतपन्तः, तैर्वाणिज्यकार्य प्रसारयन्ति स्म । ततस्तत्पुनाः कोटिध्वजा जाताः । चिरेण तेपा पिता गृहमागतः। स सस्थापितानि रत्नान्य- दृष्ट्वा वसुमिय पुन पृच्छति-अरे ! केन मम रत्नानि गृहीतानि' । वसुमिय आह- सर्वर्धाभिरपहतानि । ततः पुत्राय श्रुत्वा धनदः कोपाविष्टः सन्नरवीत्-रे लक्ष्मीकन्दकुद्दालकाः । यूयं मद्गृहानिर्गच्छत, तानि विक्रीतरत्नानि समानीय मद्गृहे स्थापयन्तु, अन्यथा गृहे नागन्तव्यम् । यथा तेपी रत्नाना पुनरानयन धनदपुनाणा दुष्कर, तथा मनुष्यत्वमपि दुर्लभम् ॥ रस्नों को निकाल लिया । सनों को रत्न की प्राप्ति से अपार हर्ष हुआ। जो दूसरे देश के वणिग्जन व्यापार के लिये नगर में आये हुए थे उनके लिये वे सब रत्न उन लोगों ने बेच दिये और अपनो पुजी बना- कर फिर वे सब के सब व्यापार करने में लग गये । इनका व्यापार कार्य खूब चला । सव के सर कोटिध्वज हो गये । कालान्तर मे धनद घर पर वापिस आया। उसने अपने रखे हुए रत्नो की ज्यों ही समाल की वे उसको नही मिले-तब उसने वसुप्रिय पुत्र से पूछा। किसने मेरे रत्नों को लिया है । वसुप्रिय ने कहा-सय भाईओ ने । वसुप्रिय की बात सुनकर धनद को बहुत ही अधिक क्रोध आ गया। गुस्से मे आकर उसने कहा-तुम सब के सब लक्ष्मीरूपी कन्द को उखाड़ने के लिये कुद्दाली के समान हो अत. तुम्हारी अब भलाई इसी मे है कि तुम सब मेरे घर से निकल जाओ । नही तो बेचे हुए रत्नों को वापिस लाओ। जय तक रत्न नही आवे तब तक याद હર્ષ થયે બીજા દેશના વણિકજને વેપાર માટે નગરમાં આવ્યા હતા તેમને આ લેકએ બધા રને વેચી દીધા અને પિતપતાની પુછ બનાવી લઈને દરેક જણ વેપાર કરવા લાગ્યા તેમને વેપાર ખૂબ ચાલ્યો બધા કરોડપતી બની ગયા કાળાન્તરે ધનદ પાછા ઘેર આવ્યા, ત્યારે તેણે પિતે રાખેલા રત્નોની જે તે સ્થળે તપાસ કરી તે તે તેને મળ્યા નહી ત્યારે તેણે વસુપ્રિયને પૂછ્યું, જેણે મારા રને લીધા છે વસુપ્રિયે કહ્યું, બધા ભાઈઓએ રત્ન વહેચી લીધા છે વસુપ્રિયની વાત સાંભળીને ધનદને એકદમ ક્રોધ ચડે અને ગુસ્સામાં આવીને તેણે કહ્યું, તમે બધા લક્ષ્મીરૂપી કદને ઉખાડનારા કેદાળી જેવા છે. આથી તમે બધા મારા ઘરમાથી ચાલ્યા જાવ એમાજ તમે સઘળાની ભલાઈ છે, નહિતર વેચેલા રત્નોને પાછા લાવે જ્યા સુધી રને પાછા નહી આવે ત્યા ·६०६ चराभ्यवनसूत्र कदाचित् सम्पन्धिनः कार्यशादामन्त्रणपत्र समागतम् । तत्र गन्तु पस्थितो धनदस्तद्रलरक्षणाय नमुमिय सफनिष्ठपुतं सूचयति । तदनन्तर धनदे गृहानि:- मृते सति वसुपियस्य भ्रातरः सर्वे गृहे समागताः । वसुप्रियः पितृमुचित रत्न स्थान भ्रातृन् कथयति । भूमि खनित्या रत्नान्युतानि । सर्वे हृष्टचित्ताः इसलिये यह रत्नों को ये कहा २ रखे हुए हैं पुत्रों को नहीं बतलाया था। जैसा यह धनपति था उसके अनुरूप न इसका मकान था और न रहन सहन भी। व्यापार भी यह इसलिये नहीं करता था, यह मानता था कि व्यापार करने में जो धन लगाया जाता है वह हाथ से चला जाता है। उसकी पुनः प्राप्ति कोई निश्चित नहीं होती है। एक समय की बात है कि किसी सयधी का इसके पास धुलाने के लिये आमत्रण पत्र आया । जय यह वहा जाने को तयार हुआ तब रत्नो की रक्षा करने के लिये इसने सर से छोटे पुत्र को कि जिसका नाम वसुप्रिय था, नियुक्त कर दिया। तब कहां कितने २ रत्न रखे हुए हैं यह बात भी उसको बतला दी । धनद जब चला गया और वसुप्रिय रत्नादिक की रक्षा करने लगा तब सब भाई मिलकर वसुप्रिय के पास आये और यातों वार्ता में उसने उन अपने भाईओं को रत्न रखने के समस्त स्थानों को पतला दिया। उन्हो ने जमीन खोद कर રને તેણે યા કયા રાખ્યા છે તે પિતાના પુત્રને પણ બતાવતું ન હતું જે તે ધનપતી હતી તેને અનુરૂપ તેને રહેવાનું મકાન ન હતું તેમ તેની રહેણી- કરણ પણ તેને અનુરૂપૂન હતી તે વેપાર પણ કરતે નહીં કારણ કે તેની માન્યતા- એવી હતી કે, વેપારમાં જે ધન રેડવામાં આવે તે હાથથી ચાલ્યું જાય છે અને ગયેલુ ધન ફરીથી મળવાનુ નિશ્ચિત હેતુ નથી એક સમયની વાત છે કે, જ્યારે તેને બોલાવવા માટે તેના કેઈસબ ધીનુ આમત્રણ આવ્યુ જ્યારે તે ત્યાં જવા માટે તૈયાર થશે ત્યારે તેણે રત્નોની રક્ષા માટે પિતાને સૌથી નાના પુત્ર કે જેનું નામ વસુપ્રિય હતુ તેને નિયુક્ત કર્યો અને કઈ કઈ જગ્યાએ કેટલા રને રાખ્યા છે, એ વાત પણ તેને બતાવી દીધી તે ધનદ જ્યારે બહારગામ ગયે ત્યારે વસુપ્રિય રત્ના દિકની રક્ષા કરવા લાગ્યે બધા ભાઈઓ એકઠા મળીને વસુપ્રિયની પાસે આવ્યા અને વાત વાતમાં વસુપ્રિયે પિતાના ભાઈઓને રત્નના બધા ઠેકાણા બતાવી દીધા તેમણે જમીન ખેતી ને કાઢી લીધા દરેકને રત્નની પ્રાપ્તિ થવાથી અપાર - ·प्रियदधिनी टीका:०३ गा.१ अङ्गचतुष्टयदौर्लम्ये स्वप्नदृष्टान्त ६ ६०९ जिनवचनानुरागी धर्मे दृढमतिरासीत् । मूलदेवः कार्पटिकयोभौ, काञ्चनपुरनगराबहि सरसस्तटे. रात्रौ तिष्ठतः । तत्र सुप्तेन मूलदेवेन रात्रिशेपे स्वप्नो दृष्टः- मुखे चन्द्रः प्रतिष्ट इति । तदानीमेव तत्र सुप्तेन कार्पटिकेनापि तादृश एस सप्नो दृष्टः । सप्नदर्शनानन्तर तो रिनिद्रौ जातौ । कार्पटिको वदति-स्वप्नावस्थाया मम - मुखे चन्द' प्रविष्ट इति मया दृष्टः। मूलदेवः प्राइ-अय स्वप्नो रक्षणीयः, साधारण, जनानामग्रे नाय प्रकाशनीयः । स्वप्नोत्थितयोस्तयोर्मनः प्रसन्नमभवत् । सूर्योदया- नन्तरमेव तो काञ्चनपुरनगरे प्रविष्टौ । वृद्धि के लिये दूसरे देश को घर से चला । मार्ग में जाते २ एक कार्प- टिक ने इसका साय कर लिया। मूलदेव जिन वचन में श्रद्धालु था। चलते २ ये दोनों कानपुर नगर के यहार रहे हुए किसी एक तालाब के तीर पर रात्रि को ठहर गये । मूलदेव को रात्रि के शेपभाग मे एक स्वप्न दिखाई दिया। जिसमें उसने देखा कि मेरे मुख में चन्द्रमा प्रविष्ट हो गया है। उसी समय कार्पटिक ने भी इसी तरह का स्वप्न देखा । स्वप्न देखने के बाद दोनों जग गये । आपस में यातचीत होने लगी कार्पटिक ने कहा आज मैंने स्वप्न में चन्द्रमा को अपने मुख मे प्रवेश करता हुआ देखा है। मूलदेव ने उसका स्वम सुनकर उससे कहा यह स्वम गोपनीय है, हर एक आदमी के सामने इसको प्रकार शित नहीं करना। जय प्रातः काल हो चुका तब ये दोनों उठे, उस समय वे बड़े ही प्रसन्न मालूम देते थे, क्यों कि इनका,मन बडा प्रसन्न था । सूर्योदय के अनन्तर फिर इन दोनों ने काचनपुर नगरमें प्रवेश किया। માર્ગમા ચાલતા ચાલતા તેને એક ભુવાને સાથ થઈ ગયે મૂળદેવ જન વચનમાં ખૂબ શ્રદ્ધાળુ હતે ચાલતા ચાલતા અને કાચનપુર નગરની બહારના એક તળાવને કાઠા ઉપર રાતના રોકાઈ ગયા મૂળદેવને રાત્રીના પાછલા ભાગમાં એક સ્વપ્ન દેખાયુ, જેમાં તેણે જોયું કે, જાણે તેના મોઢામાં ચદ્રમાએ આવીને પ્રવેશ કર્યો છે આજ સમયે તેની બાજુમાં સુતેલા ભુવાએ પણ તેવું જ સ્વપ્ન જોયું સ્વપ્ન પછી અને જાગી ગયા આપસમાં વાતચીત કરવા લાગ્યા ભુવાએ કહ્યું, આજે મે સ્વપ્નમાં ચદ્રમાને મારા મોઢામાં પ્રવેશ કરતા જે મૂલદેવે તેના સ્વપ્નાનુ કથન સાભળીને કહ્યું કે, આ સ્વપ્ન ખાનગી રાખવા જેવું છે દરેક આદમીની સામે આને પ્રકાશિત ન કરવું જોઈએ. જ્યારે સવાર થયુ ત્યારે બને ઉડ્યા તે સમયે તેઓ ઘણા પ્રયત્ન માલુમ પડતા હતા કેમકે, તેમના મન ઘણા પ્રસન્ન હતા સૂર્યોદય પછી બને જણાએ કાચનપુર નગરમાં પ્રવેશ કર્યો उ०७७ ·६०८ - अन सग्रह-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) तातेऽन्यत्र गते धराऽन्तरगतान्यादाय रत्नानि यद्, विक्रीतानि सुर्विदेशिवणिजा इस्तेपु पश्चात् ततः। रत्नान्यानयतेति तातकथने, तत्मापण दुष्कर, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभनो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥५॥ इति पञ्चमो रत्नदृष्टान्तः ॥५॥ अथ पष्ठः स्वप्नदृष्टोन्त:- आसीत् पाटलिपुननगरे मूलदेवनामकः क्षत्रियः । स स्वाभ्युदयार्थ देशान्तर गन्तु मस्थितः । मार्गे गच्छतस्तस्य कश्चित् कार्पटिकः सहचरोऽभवत् । मूलदेव खल रखना घर मे तुम्हारे लिये स्थान नहीं है। इस दृष्टान्त से यह समझना चारिये कि जैसे उन विक्रीत रत्नों की प्राप्ति उन पुत्रों के लिये दुष्कर हुई उसी तरह से हाथ से निकला हुआ मनुष्य जन्म भी महा दुर्लभ है। इस दृष्टान्त का सार प्रदर्शक श्लोक इस प्रकार है- तातेज्यत्रगते धरान्तरगतान्यादाय रत्नानि यत्, विक्रीतानि सुतैविदेशिवणिजा हस्तेपु पश्चात्ततः। रत्नान्यानयतेति तातकथने तत्प्रापण दुष्करम् , ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ यह पाचवा रत्नदृष्टान्त है ॥५॥ छठा स्वप्नदृष्टान्त इस प्रकार है-पाटलिपुत्र नगर में मूलदेव नाम का एक क्षत्रिय रहता था। वह किसी समय अपने भाग्य की સુધી યાદ રાખો કે, તમારા માટે ઘરમાં કેઈ સ્થાન નથી એટલા માટે આ દાતથી એમ સમજવું જોઈએ કે, વેચેલા રત્નની પ્રાપ્તિ તે પુત્રોને માટે જેમકર થઈ તેમ હાથમાંથી નિકળી ગયેલ મનુષ્યજન્મ પણફરી પ્રાપ્ત થ મહાદુર્લભ છે सड रो-तातेऽन्यनगते धरान्तरगतान्यादाय रत्नानि यत्, विक्रीतानि सुतैर्विदेशिवणीजा हस्तेपु पश्चात्तत । रत्नान्यानयतेति तातकथने तत्प्रापण दुष्करम् , संसारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुलभ ॥ આ પાચમુ રતનદષ્ણાત છે ૫ છે છઠું સ્વપ્નકૂમત આ પ્રકારથી છે- પાટલીપુત્ર નગરમાં મૂલદેવ નામને એક ક્ષત્રિય રહેતું હતું તે એક સમય પિતાના ભાગ્યની વૃદ્ધિ માટે ઘેરથી બીજા દેશમાં નીક ·. प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा १ अङ्गचतुष्टयदोलम्ये स्वप्नदृष्टान्त ६ ६११ लोकै कथितम्-शुक्रस्य राती समो दृष्टः, अद्य शनिवासरः, तेन कारणेन घृतगुडस- हित रोटक तैल च मिलिप्यति। यत्र या गृहस्थगृहे कार्पटिको भिक्षार्थ गच्छति, तत्र तत्र शनिदिवसे प्रचुरं वादृश रोटक तैल च तेन लब्धम् । अध पुत्ररहितस्तन्नगरनृपः सायुपः सयेण मृतः । तस्मिन् मृते सति मन्त्रि प्रभृतयस्तदा व्यवस्था कृतवन्तः-इय राजहस्तिनी यस्य गले पुप्पमाला दद्यात् स एव राजा भविष्यति । इत्येव निश्चिते सति इस्तिनी स्वशुण्डया पुष्पमाला नीत्वा मनुष्यपरिवार. सह नगरे प्रतिमार्ग भ्रमन्ती वन गता । सा तत्र वृक्षच्छायायामु- पविष्टस्य मूलदेवस्य गले पुष्पमालाददौ। ततो मनुष्यवृन्दैः सह रानमन्त्रिणो मूलदेव तुमने शुक्र की रात्रि मे यह स्वप्न देखा है, आज शनिवार है, इस कारण तुमको घृत गुड सहित रोट एव तैल मिलेगा । अव जिस२ घरमै वह कार्पटिक भिक्षा के लिये गया वहा २ उसको वही चीज खूब मिली। जव छह दिन पूरे हुए उसी रात मे उस नगर का राजा मर गया। राजा के कोई पुत्र नही था इसलिये जर वह मरा तय मन्त्रियों ने राज्य की व्यवस्था के लिये ऐसा विचार किया कि यह राजा की हथिनी जिसके गले मे पुष्पमाला डाले वही राजा समझा जाय । इस प्रकार का विचार जव पूर्णरूप से निश्चित हो चुका तय हथिनी को अपनी सूड मे पुष्पमाला देकर छोडा । नगर के प्रत्येक मार्ग मे वह घूमती रही । उसके साथ मनुष्यों का समुदाय भी बहुत था । घूमते २ वह जगल मे पहुँची। मूलदेव उस समय एक वृक्ष के नीचे छाया मे बैठा हुआ था। हथिनी ने पहुंचते ही मूलदेव के गले मे वह पुष्पमाला डाल दी। કહ્યું કે, શુકની રાત્રીમાં આ રાખ દેખાય છે આજે શનીવાર છે એ કારણે તમને ઘી ગોળ સાથે રોટલો અને તેલ મળશે હવે જ્યા જ્યા એ ભિક્ષા માટે ગમે ત્યાં ત્યાં તેને એ ચીજો ખૂબ પ્રમાણમાં મળી જ્યારે છ દિવસ પુરા થયે એક રાત્રિએ તે નગરને રાજા મરી ગયે રાજાને કેઈ પુત્ર ન હતે મત્રીઓએ રાજ્યની વ્યવસ્થા માટે એવી મસલત કરી કે રાજાની હાથણ જેના ગળામાં પુષમાળા પહેરાવે તેને રાજગાદી સુપ્રદ કરવી આ પ્રકારને જ્યારે પૂર્ણ રૂપથી નિર્ણય લેવાય ત્યારે હાથણીની સુહમાં પુષ્પમાળા આપીને તેને છુટી મુકી નગરના દરેક માગ ઉપર તે ફરતી હતી, તેની પાછળ માણસને સમૂહ પણ ચાલે આવતા હતે ઘૂમતા ઘનતા તે જગલ તરફ વળી મૂળદેવ આ વખતે ત્યા એક વૃક્ષની છાયામાં બેઠે હતે હાથણીએ ત્યાં પહોંચીને મુળદેવના ·उत्तरायपनसूये तर मूल्देवः स्वप्नपाठकस्य गृहे गत्वा नियेन स्वप्नपाठक पृच्छति- मुखे चन्द्रः मविप्ट इति सप्नो मया दृष्टः किमस्य फल भरिप्यति ? । तेनोक्तम्- प्रथम मम कन्यमया सह विवाहमगीकरोपि चेत्तदाऽस्य स्वप्नस्य फलं वक्ष्यामि । मूलदेवेन तदगीकृतम् , स स्वप्नपाठकः स्पुती मदाय जामातृसम्बन्ध विधाय भोजन कारयित्वा मूलदेव वदति-इतः सप्तमे दिवसे भगानस्य नगरस्य राजा भविष्यति । कार्पटिकस्तु स्वकीयस्वप्नवृत्तं तर नगरे साधारणलोकानां पुर प्रकाशितवान्, मूलदेव ने वहा स्वप्न के फल को कहने वाले विद्वान के घर की तलाश की । जव उसको इसका पता लग गया तो वह यडे ही विनय के साथ स्वमपाठक के घर गया और वहा विनीतभाव से उसने स्वप्नपाठक से पूछा-महानुभाव ! आज मैंने रात्रि के पिछले पहर में चन्द्रमा को मुख में प्रवेश करते हुवे देखा है इसका फल क्या रोगा। कृपाकर कहिये । मूलदेव की बात सुनकर स्वप्नपाठक ने कहा कि- यदि तुम पहिले मेरी कन्या के साथ अपना विवार करना मजूर करो तो मैं इसका फल तुम्हे पतला सकता है। मूलदेव ने स्वप्नपाठक की थात अगीकार करली । स्वप्नपाठक ने अपनी पुत्री का विवाह उसके साथ कर दिया । मूलदेव अब स्वप्नपाठक का जमाई बन गया। स्वप्न- पाठक ने जमाई का आदरसत्कार किया और भोजन करा कर कहा आज से सातवें दिन आप इस नगर के राजा हो जायेगे। इधर कार्पटिक ने अपना स्वप्न नगर के साधारण से भी साधारण व्यक्ति को सुनाना शुरू कर दिया। लोकों ने भी उससे यही कहा कि મૂલદેવે ત્યાં સ્વપ્ન ફળના કહેવાવાળા વિદ્વાનના ઘરની તપાસ કરી, તેને પત્તો મેળવી સ્વપ્ન પાઠકને ઘેર ગયો અને ત્યા વિનીત ભાવથી તેણે સ્વપ્ન પાઠકને પૂછ્યું, મહાનુભાવ! આજ મે રાત્રિના પાછલા પહોરમાં ચદ્રમાને મુખમાં પ્રવેશ કરતે જોયો છે તેનું ફળ શુ હશે ? તે કૃપાકરીને કહે મૂળદેવની વાત સાભળીને સ્વપ્ન પાઠકે કહ્યું કે, જો તમે પહેલા મારી કન્યાની સાથે તમારા વિવાહ કરવાનું મજુર કરે તેજ હું તમને તેનું ફળ બતાવુ મૂળદેવે સ્વપ્ન પાઠકની વાત સ્વીકારી લીધી સ્વપ્ન પાઠકે પિતાની પુત્રીને વિવાહ તેની સાથે કરી દીધા મૂળદેવ હવે સ્વપ્ન પાઠકને જમાઈ બની ગયે સ્વપ્ન પાઠકે જમાઈ ને આદરસત્કાર કર્યો અને ભોજન જમાડીને કહ્યું કે આજથી સાતમે દિવસે તમે આ નગરના રાજા થશે બીજી બાજુ ભુવાએ પોતાનું સ્વપ્ન નગરના સાધા રણથી સાધારણ માણસને પણ સ ભળાવવું શરૂ કરી દીધુ લોકેએ તેને એમ

·1
P
प्रियदर्शिनी टीका म०३ गा १ अनचतुष्टयदौलम्ये चक्रदृष्टान्त ७ . ६१३
- अत्र सग्रहश्लोकः-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् )
स्वप्ने कापटिकेन रानिपिगमे चन्द्र मुखान्तर्गत,
" दृष्ट्वा सर्वजनासतो निगदित लब्ध न राज्य फलम्
सनस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद् यथा दुर्लभः,
'ससारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्त ग दुर्लभः ॥१॥
'|| इति पष्ठः स्वमदृष्टान्तः॥६॥
अथ सप्तमश्चमष्टान्त -चकोपलक्षितो दृष्टान्तः, रांधावेघदृष्टान्त
इस्पर्ध सि चैवम्-
मथुरानगर्या जितशतु नामको भूपतिरासीत् । इन्दिरानाम्नी तस्य पुत्री. चतुः-
उस स्वप्न की प्राप्ति पुनः दुर्लभ हुई उसी प्रकार इस मनुष्यजन्म से
मच्युत प्रमादी जीच को पुनः मनुष्यभर की प्राप्ति दुर्लभ है।
इस कथा का भावदर्शक लोक इस प्रकार है-
• 'स्वप्ने कार्पटिकेन रोत्रिविगमे चन्द्र मुखान्तर्गत,
दृष्ट्वा सर्वजनाग्रतो निगदित लब्ध न सज्य फलम् ।
स्वप्नस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद्या दुर्लभः,
म ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥
यह छहा स्वप्नदृष्टान्त है ॥६॥
सातवा चक्र दृष्टान्त इस प्रकार है-इसका दूसरा नाम राधावेध
'दृष्टान्त भी है-मथुरा नगरी मे जितशत्रु नाम का राजा रहता था।
इसकी एक कन्या थी, जिसका नाम इन्दिरा था। यह चौसठ कलाओं
* પ્રાપ્તિ દુલહન બની તે રીતે આ મનુષ્યજન્મથી પ્રયુત પ્રમાદીજીવને ફરી
મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે
આ કથાને ભાવદર્શક શ્લેક આ પ્રકાર છે
स्वप्ने कार्पटिकेन रात्रिविगमे चन्द्र मुखान्तर्गत ,
दृष्ट्वा सर्व जनामतो निगदित रब्ध न राज्य फलम् ।
स्वप्नस्तस्य पुन स तत्र शयितस्यासीद्या दुर्लभ ,
ससारे भ्रमत पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ
છઠું સ્વપ્નÈછાત છે
સાતમું ચકકાત આ પ્રકારનું છે આનું બીજુ નામ રાધાવેધ છાત પણ છે
મથુરા નગરીમાં જીતશત્રુ નામને એક રાજા રાજ્ય કરતે હવે તેને એક
કન્યા હતી જેનુ નામ ઈન્ડિસ હતુ તે ચોસઠ કળાઓમાં કુશળ હતી એક
-
.
+
॥१॥

·T उत्तराध्ययनले "तामेव हस्तिनी सादरं समारोह्य नगर प्रवेशयन्ति । कार्पटिकस्तु-मनुष्यन्दैः सह हस्तिनीसमारूढ प्राप्तराज्यं मूलदेव विलोक्य चन्द्रपानस्वप्नाराधनेन मूलदेवस्य राज्यलाभो जात", इति बुद्धया स्वास्मान निन्दयन् - पश्चात्ताप करोति-धिग्माम् , मन्दलोकाना पुरस्तात् स्वप्नभकाशनेन मया स्वप्नो निष्फलीकृतः, तस्मात् पुनरह तत्रैव सरस्तीरे शयिाये, तदा राज्यपाप्तिकर स्वप्न पुनः पश्यामीति विचिन्त्य राज्यलक्ष्मी काडक्षमाणः पुनः पुनस्तत्र सपिति । - यथा कार्पटिकस्य तत्स्वप्नदर्शनं दुर्लभ, तथा मनुष्यदेहात् प्रच्युतस्यप्रमादिनः पुनर्मनुष्यत्व दुर्लभम् । हथिनी ने पुष्पमाला मूलदेव के गले में डाली देखकर 'मन्त्रियों ने मूलदेव को उसी समय उस हथिनी पर बैठा कर बडे 'आदर के साथ उनकानगर में प्रवेश कराया। कार्पटिक ने मनुष्यवृन्दो के साथ मूलदेव को हस्तिनी पर बैठा एव वहा का राजा बना हुआ देखकर" चन्द्रमापानरूप स्वप्न के आरा- धन के प्रभाव से मूलदेव को राज्य का लाभ हुआ है। इस विचार से अधिक से अधिक पश्चात्ताप किया-मुझ अभागे को धिक्कार है जो मैंने सब लोकों के सामने अपने स्वप्न को प्रकाशित कर निष्फल बनाया। अब वह पुनः इस विचार से राजलक्ष्मी की प्राप्ति की आशा से उस स्थान पर वार २ सोने लगा कि कब वर चन्द्रस्वप्न मुझे दिखलाई दे और कषगमुझे राज्य की प्राप्ति हो । ३ इस दृष्टान्त से यही समझना चाहिये कि जिस प्रकार कार्पटिक का ગળામાં પુષમાળા પહેરાવી દીધી હાથણીએ મૂળદેવને પુષમાળા પહેરાવેલી -જોઈને મત્રીઓએ મૂળદેવને તે સમયે તે હાથણી ઉપર બેસાડીને ઘણું આદર સત્કારની સાથે તેને નગરપ્રવેશ કરાવે ભુવાએ મનુષ્યના ટેળા ની વચ્ચે મૂલદેવને હાથણીપર બેઠેલ તેમજ ત્યાને રાજા બને જોઈને તેને લાગ્યું કે સ્વપ્નના આરાધનના પ્રભાવથી મૂલદેવને રાજ્યને -લાભ થયે છે આ વિચારથી તેને ઘણે જ પશ્ચાત્તાપ થયે અને મનમાને | મનમા ભડભડ કે, મને અભાગીને ધીકકાર છે કે, મે સઘળા લેકની સામે - મારા સ્વપ્નને પ્રકાશીત કરી નિષ્ફળ બનાવ્યું. આ પછી જ્યાં તેને સ્વપ્ન આવ્યુ હતુ ત્યા રાજલક્ષમીની આશાથીજ રાત્રીના સુઈ જવા લાગ્યો કયારે સ્વપ્નમાં મને ચદ્ર દેખાય અને કયારે મને રાજ્યની પ્રાપ્તી થાય આ દંછાતથી એ સમજવું જોઈએ કે જે પ્રકારે “ભુવાને તે ભાવપ્નની +

·प्रियदर्शिनी टीका म०३ गा १ चमतुष्टयदौर्लम्ये चकरप्टान्त 9 २.६१३
अत्र सग्रहश्लोकः-( शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् )
स्वप्ने कापटिकेनः रागिनिगमे चन्द्र मुसान्तर्गत,
दृष्ट्वा सर्वजनायतो निगदित लब्ध न राज्य फलम् ।
स्वप्नस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद् यथा दुर्लभः,
ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्वोस्ता दुर्लभः ॥ १॥
॥ इति पष्ठः स्वमदृष्टान्तः ॥ ६॥
अर्थसप्तमश्चदृष्टान्त-चक्रोपलक्षितो दृष्टान्तः, 'राधावेधदृष्टान्त
"-
-
। इत्यर्थः सि चैपम्-
-
-
मथुरानगर्या जितशतु नामको भूपतिरासीत् । इन्दिरानाम्नी तस्य पुत्री. चतुः-
उस स्वप्न की प्राप्ति पुनः दुर्लभ हुई उसी प्रकार इस मनुष्यजन्म से
मच्युत प्रमादी जीव को पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति दुर्लभ है।
इस कथा का भावदर्शक श्लोक इस प्रकार है-
स्वप्ने कार्पटिकेन रात्रिविगमे चन्द्र मुखान्तर्गत,
दृष्ट्वा सर्वजनाग्रतो निगदित लब्ध न राज्य फलम् ।
स्वप्नस्तस्य' पुनः स तत्र शयितस्यासीद्या दुर्लभः,
। ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥
यह छठा स्वप्नदृष्टान्त है ॥ ६ ॥
सातवा चक्र दृष्टान्त इस प्रकार है-इसका दूसरा नाम राधावेध
'दृष्टान्त भी है-मथुरा नगरी मे जितशत्रु नाम का राजा रहता था।
इसकी एक कन्या थी, जिसका नाम इन्दिरा था। यह चौंसठ कलाओं
* પ્રાપ્તિ દુલહ બની તે રીતે આ મનુષ્યજન્મથી પ્રશ્રુત-પ્રમોદીજીવને ફરી
મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે
આ કથાનો ભાવદર્શક શ્લેક આ પ્રકારને છે
स्वप्ने कार्पटिकेन रात्रिविगमे चन्द्रं मुसान्तर्गत
दृष्ट्या सर्व जनाग्रतो निगदित लब्ध न राज्य फलम् ।
स्वप्नस्तस्य पुन से तत्रं शयितस्यासीद्यथा दुर्लभ.,
4 ससारे भ्रमत पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ
છઠું સ્વપનદૈwત છે
સાતમુ કદૃછાત આ પ્રકારનું છે આનું બીજું નામ રાધાવેધ છાત પણ છે
મથુરાનગરીમા છતશત્રુ નામને એક રાજા રાજ્ય કરતે હતો તેને એક
કન્યા હતી જેનું નામ ઈન્દિસ હતુ તે ચોસઠ કળાઓમાં કુશળ હતી એક
।
.
4
॥१॥

·६२४ उत्तराभ्ययनस पष्टिकलाभिज्ञा जाता । जितशत्रुनृपस्तस्याः विगहयोग्य वयो विछोक्य चिन्तयति -यः खलु राजकुमारो धार्मिक कलाकुशलः सकलनीतिशासनिपुणो राधावेधसाध- नसमर्थ: स्यात् स एष योग्यो वरः स्यादस्याः इति विचित्य, तेन राज्ञा स्वयवर मण्डपः कारितः। तत्सनिधी चैकमुचतर स्तम्भः स्थापितः । वस्य स्तम्भस्योर्च भागेऽनुलोमेन चत्वारि, ग्लिोमेन च चत्वारि लोहचक्राणि निवेशितानि । तेषा चक्राणामुपरि राधानाम्ना प्रसिद्धा काष्ठमयी भ्रमन्ती पुत्तलिका स्थापिता । तत्रा- धस्तात् तैलपूर्णकटाहश्च स्थापितः । य खलु राधाया वामनयन शरेण विध्येत् स एव मत्कन्यकाया इन्दिराया वरः स्यादिति जितशगुणा घोपणारूपेण प्रतिज्ञातम् । की ज्ञाता थी। जिस समय जितशत्रु ने विवाहयोग्य इसकी अवस्था देखी तो विचार किया कि-जो राजकुमार धार्मिक, कलाकुशल, सकलनीति शास्त्र मे निष्णात एच साथ मे राधावेधसाधन में भी समर्थ हो वही इस कन्या का पति होने योग्य है । इस प्रकार विचार कर राजा ने स्वयवरमडप रचाया और उसके पास ही एक ओर एक बडा ऊंचा खभा भी खडा करवाया। पश्चात् उसने उस खभे के उर्ध्व- भाग मे लोहे के चार चक्र अनुलोम-सुलटे फिरने वाले और चार चक्र विलोम-उलटे फिरनेवाले लगवा दिये । फिर उन चक्रों के भी ऊपर राधा नाम की एक काष्ठमयी घूमती हुई पुत्तली रखवा दी । खभे के ठीक नीचे के भाग मे तैल से भरा हुआ एक कडाह भी रखवा दिया। जब इस प्रकार से स्वयवरमडप की पूर्ण तयारी हो चुकी तब उसने-यह घोषणारूप में अपनी प्रतिज्ञा प्रकट करवाई कि जो व्यक्ति राधा के वामनयन को बाण से बेध देगा वही मेरी कन्या इन्दिरा का पति સમયે જીતશત્રુએ તેની વિવાહગ્ય વય વિચાર કર્યો કે, રાજકુમાર ધાર્મિક, કળાકુશળ, સકળ નીતિશાસ્ત્રના નિષ્ણાત અને સાથે સાથ રાધાવેધ સાધવામાં પણ સમર્થ હોય તેજ આ કન્યાને પતિ થવા ગ્ય છે આ પ્રકારને વિચાર કરી રાજાએ સ્વય વરમડપ ર અને તેની પાસે જ એક ખૂબ જાડે ઉચે સ્તભ પણ ઉભું કરાવ્યું એ પછી તેણે તે સ્ત ભના ઉર્વ ભાગમાં લોઢાના ચાર ચક સીધા ફરવાવાળા અને ચાર ચક્ર અવળા ફરવા વાળા શેઠવાવ્યા પછી તે ચકોની ઉપર પણ રાધા નામની ફરતી લાકડાની પુતળી ગોઠવાવી ત ભના છેક નીચા ભાગમાં તેલથી ભરેલી એક કડાઈ ૨ખાવી જ્યારે આ પ્રકારે સ્વય વરની સંપૂર્ણ તૈયારી થઈ ચુકી ત્યારે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३गा १ अङ्गचतुष्टयदौर्लभ्ये चहष्टान्त ७ ततस्तेन नृपतिना निमन्त्रिता बहवो राजानो राजकुमाराच देशाद् देशान्तरादपि तत्र सोत्साह समागताः । सर्वेषु राजसु राजकुमारेषु च मण्डपे समुपविष्टेषु जित शुगुनृपस्तत्रागत्य वदति-यो राधापुत्तलिकाया पामनेन शरेण विध्येत् तस्मै मया कन्यका दातव्येति । रातो वचः श्रुत्वा एकैकमुत्यितो नृपादिकस्तत्र राधावेधनाय शर धनुपि सयोज्य प्रातिपत् । स च शरः कस्यचिदेकेन चरणास्फाल्य भग्नः सन् भूमौ निपतित., कस्यचिदेक चकमतिकान्तः, कस्यचिद् द्वे, कस्यचित् नीणि, अन्येपा तु लक्ष्यादन्यत्रै निर्गतः, कोऽपि राधावेध साधयितु नाशकत् । होगा। राजा ने इस प्रकार अपना भाव प्रकट कर सव राजाओं एव राजपुत्रों के लिये स्वयवरमडप मे आनेका आमत्रण भेज दिया। राजा से आमत्रित हो पडे उत्साह से अनेक राजा और राजकुमार देश देशान्तर से उत्साहपूर्वक आये और स्पयवरमडप मे बैठ गये। जर समस्त राजा और राजपुत्र अच्छी तरह अपने २ स्थानो पर बेठ गये तव राजा जितशत्रु वहा आये और कहने लगे कि जो इस भ्रमण करती हुई राधा पुत्तलिका के वामनेत्र को वाण से वेधित करेगा वही मेरी पुत्री का पति रोगा-अपनी पुत्री में उसे ही परणाऊँगा। राजा के इस प्रकार वचन सुनकर वे राजा तथा राजकुमार आदि राधावेध साधने के लिये उठे और अपने २ धनुप पर वाण रख कर राधावेध साधने के अभिप्राय से घाण को छोडने लगे । इनमे से किसी का याण एक चक्र से टकरा कर, किसी का दूसरे चक्र से टकरा कर और બહાર પાડી પિતાની મહેચ્છા પ્રગટ કરી કે જે વ્યક્તિ રાધાના ડાબા નેત્રને બાણથી વી ધશે તે મારી રાજકન્યા ઈન્દિરાને પતિ બનશે રાજાએ આ પ્રકારે ઢઢર પીટાવીને સઘળા રાજાઓ અને રાજપુત્રને સ્વયે વર મડપમાં આવવાનું આમત્રણ મોકલાવ્યું રાજાનું આમંત્રણ મળતા ઘણા ઉત્સાહથી અનેક અને રાજકુમારો દેશ દેશાતરથી ઉત્સાહપૂર્વક આવ્યા અને સ્વય વર માપમા બિરાજ્યા જ્યારે સર્વ રાજાઓ અને રાજપુત્રો સારી રીતે પિતે પિતાના સ્થાન ઉપર બેસી ગયા ત્યારે રાજા જીતશત્રુ ત્યા આવ્યા અને કહેવા લાગ્યા કે, જે કઈ વ્યક્તિ આ ફરતી રાધા પુતળીના ડાબા નેત્રને બાણથી વિધશે તેને મારી પુત્રી વરમાળા પહેરાવશે અને તેને જ હું મારી પુત્રી પરણાવીશ રાજાનુ વચન સાંભળીને મડપમાં બિરાજીત થએલા રાજ રાજકુમાર વગેરે રાધાવેધ સાધવા માટે ઉઠયા અને પિતા પોતાના ધનુષ્ય ઉપર બાણ ચઢાવીને રાધાવેધ સાધવાના લક્ષ્યથી બાણને છોડવા લાગ્યા તેઓમાથી કેઈનું રાજ આ પ્રકારનું તથા ·1" अवेन्द्रपुराधीशस्येन्द्रदत्तनाम्नो -नृपस्य पुत्रो जयन्तकुमार सोत्सामुष्ठिति, लोकाः करतालीप्रदानपूर्वकमुपदसन्तो वदन्ति-अहो ! इमे वीरा॥धनुर्धरा यत्र व क्षमास्तमास्य कुमारस्य कीदृश'साहसम् ?, रिमनेन स्तुं शक्यते, एष बदस तवमर वास्तव्येषु मनोक्षरूपलापण्यसपनो जयन्तकुमारः स्तम्भस्यासनिधी गला, धनुषि भर सयोज्य, तैलपूर्णकटाइसक्रान्तचनप्रतिविम्यान्तरालमार्गण । राधावामनेत्रविचि- किसीका तीसरे चक्र से टकरा कर टूट कर नीचे गिर पडा। लक्ष्यस्थान तक किसी का भी वाण नहीं पहुँच सका। किसी २' का याण तो लक्ष्य से भी उचटकर आगे निकल गया । इस प्रकार राधाबेधा किसी को भी द्वारा साध्य नहीं हो सका। इतने में इन्द्रपुर का राजा इन्द्रदत्त-का पुत्र जयन्तकुमार बडे उत्साह से अपने स्थान से उठा। उसके बठते ही। लोगों ने करतल वनि से पहिले तो उसकी हँसीकरने लगे; फिर कहो लगे-देखो ये एका नवीन वीरपुरुप आये हैं, जहां ऐसे २. इन-वीर--- धनुर्धारियो की भी नहीं चली हा विचारे। इस कुमार की क्यार चलेगी जो यह साहस दिखला ने की खंडा हुआ है। लोग जब इस तरह से जयन्तकुमार की हँसी करने में तत्पर हो रहे थे कि कुमार सब के देखते २ ही उस स्तभ के पाम पहुँच गया-1 पहुँचते ही उसने । पहिले अपने धनुष पर बाण चढाया चढाकर फिर वह तैलपूर्ण कडाह मे पडे हुए चक्र के प्रतिबिम्ब को देखने लगा। देखते २ चक्र-के - બાણ પહેલા ચક્ર સાથે અથડાઈને તો કોઈ બીજા ચક સાથે અથડાઈને કઈ ત્રીજા ચક સાથે અથડાઈને તુટીને નીચે પડી જતા પણ લક્ષ્યા થાન સુધી કેઈનું પણ બાણ જઈ શકયુ નહી કઈ કેઈના બાણ તે લક્ષ્યથી પણ ઉપર થઈને આંગળ નિકળી ગયા આ પ્રકારે રાધાવેધકોઈનાથી પણ સાધ્ય ન થઈ શકે. એટલામાં ઇંદ્રપુર નગરના રાજા ઈન્દ્રદત્તને પુત્ર જયતકુમાર ઘણા ઉત્સાહથી પિતાના રથનેથી ઉઠ તેના ઉઠતાજ લોકેએ તેની હાસી ઉડાવવા માંડી અને પછી કહેવા લાગ્યાન જીએ આ એક નવીન વિરપુરુષ આવેલ છે જ્યાં મોટા મોટા વીર ધનુષ : રીઓનુ પણ ન ચાલ્યું ત્યા આ બિચારા કુમારનુ શુ ચાલવાનું છે જે આ સાહસ બતાવવા ઉઠ્યો છે કે ક્યારે આવી રીતે જ્યત કુમારની હાસી ઉડાવવામાં તત્પર બની રહ્યા હતા ત્યારે કુમાર બધાને જોતજોતામાં તે જીભની પાસે પહેચી ગયા અને પહેચતા જ તેણે પહેલા પિતાના ધનુષ્ય ઉપર પણ ચડાવ્યું અને પછી તેલથી ભરેલ કડાઈમા પડતા ચક્રના પ્રતિબિંબને જેવા લાગે જોતા જોતા ચકના આ તરાલમાગ થી પછી તેણે રાધા ११अभी ।

·प्रियदर्शिनी टीका ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदौर्लभ्ये चकदृष्टान्त ७ ६१७ म्बनिशितदृष्टिरु मुप्टिभाति, तदा जयन्तकुमारस्य कलाचार्यस्त पृच्छति- पश्यसि, किं दृष्टिगत भाति जयन्तकुमार माह-केवर पुत्तलिकाना वामनेत्रम् , न तु किंचिदन्यन् । तद्वचन श्रुत्वा गुर परितुष्टो जातः । ततोऽसौ जयन्तकुमार- स्तैल्पूर्णफटाहगत प्रतिविम्मित वामनेत्र पश्यन निश्चटेन मनसा कर स्थिरीकृत्य हस्तलाघव दर्शयन् सद्यः शरव्यमुचत् । स शरथकान्तरालेन सोग निर्गच्छन् पुत्तलिफाया वामनेत्रकनीनिमामविध्यत् । ततस्तस्य करस्थैर्यलघुहरतत्यादिक वर्ण- यन्तो लोका. ममुदिता जयजयघनि प्रकृन्ति । तदा जितशत्रपुत्री इन्दिरा अन्तराल मार्ग से फिर उसने राधा पुत्तली के वामनेत्र का प्रति- निम्ब देखा । देसकर उसने फिर धनुप को चढाने के लिये हाथ की मुट्ठी ऊंची की। इतने मे उसके कालाचार्य बीच टी मे उससे पूछा जयन्त । तुम्हें इस समय क्या दिख रहा है । जयन्त ने कहा-गुरुमहा- राज । मुझे हम समय पुत्तली के वामनेत्र सिवाय और कुछ नही दिख रहा है। जयन्तकुमार के वचन सुनकर कलाचार्य के हर्प का ठिकाना नहीं रहा। जयन्त ने तैलपूर्ण कडाह मे पडे हुए पुत्तली के वामनेत्र के प्रतिविम्न को लक्ष्यकर शीघ्र ही निश्चल मन से हाय को सभालते हुए उस ओर धनुप से वाण छोड दिया । छूटते ही वाण ने चक्र के अन्तराल से निकलते हुए उस पुत्तली के वामनेत्र की कनी- निका को बेच दिया । उपस्थित जनताने जयन्तके लक्ष्यवेधको निपुणता की ग्व हस्तलाघव की यरत अधिक प्रशसा की। सर के सब बडे ही प्रसन्न हुए। जयन्त की चारों ओर से जयध्वनिपूर्वक बधाई होने लगी। આખનું પ્રતિબિંબ જોયુ જોઈને તેણે ધનુષ્યને ચડાવવા માટે હાથની મુઠી ઉચી કરી એ વખતે તેના કળાચાચે વચમાં જ તેને પૂછયું જ્યત તમને આ સમયે શુ દેખાય છે? જયતે કહ્યું ગુમહારાજ મને આ સમયે પુતળીની ડાબી આખ સિવાય બીજું કઈ દેખાતું નથી જ્યકુમારના વચન સાંભળીને કલાચાર્ય હર્ષિત બન્યા તે તેલ ભરેલ કડાઈમા પડતા પુતળીને ડાબા નેત્રના પ્રતિબિ અને લક્ષ્ય કરી તરત જ નિશ્ચલ મનથી હાથને સંભાળીને તે તરફ બાણ છોડયુ બાણ છુટતા જ ચડના આ તરાલથી નીકળીને પુતળીની ડાબી આંખની કીકીનુ વેધન કર્યું ભેળી થયેલી જનતાએ જ્યત કુમાગ્ના લક્ષ્યવેધની પ્રશંસા કરી અને હાથકુશળતાની ઘણીજ પ્રશંસા કરી સઘળા ખૂબજ પ્રસન્ન થયા ત્યતની ચારે બાજુથી ધ્વની પૂર્વક વધાઈ થવા લાગી ઈન્દિરા પણ પિતાના ભાગ્યને વખાણતી જયતના ગળામાં વરમાળા उ० ७८ ·उत्तराध्ययनसो जयन्तकुमारस्य कण्ठे पुष्पमाला ददौ । यथा राधावेधो दुष्करस्तथा मनुष्यदेहा- उच्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यत्व दुर्लभमिति । अत्र सग्रहश्लोकः-( शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) राधायावदनादधः क्रमवशाचाणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तामासिवेधो यथा । माप्तो दुप्फरतां नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणा, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ इति सप्तमश्चक्रदृष्टान्तः ॥७॥ अथाष्टम कूर्मदृष्टान्तः- अगाधजलपरिपूर्णः सहस्रयोजनविस्तीर्णः सलिलजन्तुसभृतः सुशोभितः इन्दिरा भी अपने भाग्य की सराहना करती हुई जयन्त के गले में वरमाला डालकर अपने आपको धन्य मानने लगी। इस दृष्टान्त का भाव केवल इतना ही है कि जिस प्रकार राधावेध साधना दुष्कर कार्य है उसी प्रकार मनुष्य जन्मको हारा हुआ प्रमादी प्राणी को पुनः मनुष्य- जन्मकी प्राप्ति दुर्लभ है। इस दृष्टान्तका भावप्रदर्शकश्लोक इस प्रकार है- राधाया वदनादधुः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामाक्षिभेदो यथा । जातो दुष्करता नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणाम् , ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ यह सातवा चक्रदृष्टान्त है ॥७॥ आठवाँ कूर्म ( कच्छप ) का दृष्टान्त इस प्रकार है-अगाधजल से પહેરાવીને પિતે પિતાને ધન્ય માનવા લાગી આ દૃષ્ટાતને ભાવ એટલે છે કે, જે રીતે રાધાવેધ સાધના અત્યંત કઠીન અને દુષ્કર છે એજ રીતે મનુષ્ય જન્મને હારી ગયેલ પ્રમાદી પ્રાણીને પુન મનુષ્યજન્મની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે આ દૂછાતને ભાવપ્રદર્શક શ્લેક આ પ્રકાર છે राधाया वदनादधः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद् वामाक्षि भेदो यथा । जातो दुष्करता नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणाम, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ ॥१॥ मा सातभु योटात छे ॥७॥ આઠમુ કુમ કાચબા (કચ્છપ) નું દષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે % જળથી પરિપૂણ એ એક (ધર) હેજ હતું, ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा १ माचतुष्टयदोलभ्ये फूर्मरष्टान्त ८ ६१९ एको हद आसीत् । तदुदक च परस्परसम्बद्धशालनालैश्छादितमभवत् । तत्र सापत्यसततिसमन्वितः कच्छपः प्रतिवसति । अन्यदा कदाचित् तत्र सान्द्र शैवालमध्ये हृदोपान्तस्थितनम्मूटिपिनः मुपक्यफलसपातेन शैवालवन्तु- विच्छेदाच्छिद्रमभवत्, तस्मिन्ने समये तत्रस्थिताऽसौ कूर्मस्तत्कालजातच्छिद्रमा- श्रित्य ग्रीवा वहिफरोति । तदनु खल्लसौ निर्मलगगनमण्डलमण्डनायमान तारा- गणसमन्वितमुपमासम्पनशारदपूर्णशशाङ्करिम्बमवलोक्य साचर्य मनसि चिन्तयति -अहो ! किमिदं विलोक्यते । कीदृशमिदमदृष्टपूर्व नयनान्दजनकम् ? । इत्येव परिपूर्ण एक वह या। जिसका विस्तार एक हजार योजन का था। इसमें अनेक जलचर जीव रहते थे। यह बड़ा सुन्दर था। इसका जल परस्पर सनद्ध शैवालसमूह से आच्छादित था। इसमें एक कच्छुआ अपने यच्चों के साथ रहता था। एक समय की बात है कि उस द्रह के किनारे पर जो जामुन के वृक्ष खडे हुए थे उनके कुछ जम्बूफल उस शैवालजाल के ऊपर गिरे । उनके गिरने से उस शैवालजाल के बीच मे शैवाल के तन्तुओ के टूट जाने से छिद्र हो गया । उसी समय कछुए ने जो उस शैवालजाल के नीचे रहता था उस छिद्र से अपनी गर्दन को बाहर निकाला। बाहर निकालते ही उसने स्वच्छ आकाश में आकाश का मण्डनस्वरूप एव तारागणों से सुशोभित परमशोभा- सपन्न ऐसे शरदकालीन पूर्णचन्द्रमा के विम्न को देखा । देखते ही उसे यडा भारी आश्चर्य हुआ। विचार ने लगा-अहो ' यह क्या दिखाई देता है ? मैने तो आज तक ऐसा नेत्रो को अपूर्व आनन्द देने वाला હજાર યોજન જેટલો હતો તેમાં અનેક પ્રકારના જળચર જીવ રહેતા હતા તે ધરે ખૂબ જ સુંદર હતું તેનું જળ શેવાળ સમૂહથી આચ્છાદિત હતુ એમાં એક કાચ પિતાના બચ્ચાઓ સાથે રહેતો હતે એક સમયની વાત છે કે, તે ધરાના કાઠે જાબુડાના વૃક્ષે હારબંધ ઉગ્યા હતા તે પૈકીના એક વૃક્ષ ઉપરથી થોડા જામ્બુ ફળ શેવાળ ઉપર પડયા આ રીતે જા બુડાના પડવાથી જળ ઉપર આછાદિત થયેલી શેવાળમા છિદ્ર પડી ગયાં આ વખતે એ શેવાળની નીચે રહેતા કાચબાએ જાબુને લઈને શેવાળમાં પડેલા છિદ્રમાથી પિતાની ડોક બહાર કાઢી પિતાની ડેકને શેવાળમાથી બહાર કાઢતા જ કાચબાએ સ્વચ્છ આકાશમાં તારાગણેથી સુશોભિત પરમ ભાસપ એવા શરદકાળના પૂર્ણ ચંદ્રમાના પ્રકાશને જે જેતા જ તેને ઘણું જ આશ્ચર્ય થયું અને તે મને મન વિચારવા લાગ્યું કે, આ શું દેખાઈ રહ્યું છે? મે આજ સુધી તેને આનદ દેવાવાળે આવે, न्म ·- उत्तराध्ययनसूत्रे जयन्तकुमारस्य कण्ठे पुष्पमाला ददौ । यथा राधावैधो दुष्करस्तथा मनुष्यदेहा- च्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यत्व दुर्लभमिति । अत्र सग्रहश्लोक:-( शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) राधायानदनादधः क्रमवशाचाणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामासिवेधो यथा । प्राप्तो दुप्फरता नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाफाक्षिणा, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ इति सप्तमश्चक्रष्टान्तः ॥७॥ अथाष्टम कूर्मदृष्टान्तः- अगाधजलपरिपूर्णः सहस्रयोजनविस्तीर्णः सलिलजन्तुसभृतः सुशोभितः इन्दिरा भी अपने भाग्य की सराहना करती रई जयन्त के गले में वरमाला डालकर अपने आपको धन्य मानने लगी। इस दृष्टान्त का भाव केवल इतना ही है कि जिस प्रकार राधावेध साधना दुष्कर कार्य है उसी प्रकार मनुष्य जन्मको हारा हुआ प्रमादी प्राणी को पुनः मनुष्य- जन्मकी प्राप्ति दुर्लभ है। इस दृष्टान्तका भावप्रदर्शकश्लोक इस प्रकार है- राधाया बदनाद्धः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामाक्षिभेदो यथा । जातो दुष्करता नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणाम् , ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ यह सातवा चक्रदृष्टान्त है॥७॥ आठवाँ कूर्म (कच्छप ) का दृष्टान्त इस प्रकार है-अगाधजल से પહેરાવીને પિતે પિતાને ધન્ય માનવા લાગી આ દષ્ટાતને ભાવ એટલે છે કે, જે રીતે રાધાવેધ સાધના અત્યંત કઠીન અને દુષ્કર છે એજ રીતે મનુષ્ય જન્મને હારી ગયેલ પ્રમાદી પ્રાણીને પુન મનુષ્ય જન્મની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે આ છાતને ભાવપ્રદશક શ્લેક આ પ્રકારનો છે राधाया बदनादधः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद् वामाक्षि भेदो यथा । जातो दुप्फरता नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणाम, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभ ॥१॥ मा सातभु योटात छे ॥७॥ આઠમુ કુમ કાચબા (કચ્છ૫) દૃષ્ટાત આ પ્રકારનું છે- અગાધ જળથી પરિપૂર્ણ એ એક (ધર) હેજ હતું, Power ·प्रियदर्शिनी टीका ०३ गा १ अनचतुष्टयदौर्लम्ये युगदृष्टान्त ९ शेगाले मिलिते यथैव शशिनः सदर्शन दुर्लभ, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभनो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १॥ इत्यष्टमः कूर्मदृष्टान्तः ॥ ८॥ अब नवमो युगदृष्टान्त प्रोच्यते- जसरययोजनविस्तीर्णो वल्याकारः सहस्त्रयोजनगम्भीरः स्वयभ्रमण समुद्रोऽस्ति । तस्य प्राच्या दिशि कोऽपि देनो युग माक्षिपत् तस्य युगस्य कीलिका पश्चिमाया दिशि। यथा तस्मिन् समुद्रे भ्राम्यन्त्यास्तस्याः कीलिमायास्तेन युगेन शैवाले मिलिते यथैव शशिनः सदर्शन दुर्लभम् , ससारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तया दुर्लभः ॥ १ ॥ यह आठवा कर्मदृष्टान्त हुआ ॥ ८॥ नौवा युगदृष्टान्त इस प्रकार है-यह दृष्टान्त कल्पना से सबंध रसता है। असरयात द्वीप और समुद्रों के बाद एक अन्तिम द्वीप और समुद्र है । अन्तिम समुद्र का असख्यात योजन का विस्तार है। गहराई भी इसकी एक हजार योजन की है। इसमे कल्पना करो कि कोई एक देव पूर्व दिशा की ओर एक जुआ-गाडी का अवयवविशेष जो बैलों के कन्धों पर रखा जाता हे-डाल दे, और पश्चिम दिशा की और उसकी कीलिका-सेल-डाल दे। अब यह कीलिका उस समुद्र मे उस दिशा से बहती हुई चली आवे और वहते हुए जुआ के साथ शैवाले मिलिते यथैव शशिनः सदर्शन दुर्लभम् , ससारे भ्रमत. पुननरभरो जन्तोस्वथा दुर्लभः ॥१॥ આ આઠમુ કૂર્મદષ્ણાત છે ૮ નવમુ યુગાત આ પ્રકારનું છે- આ દુષ્ટાત ક૫નાથી સબધ રાખે છે અસખ્યાત દ્વિપ અને સમુદ્રો પછી એક છેલ્લે દ્વીપ અને સમુદ્ર છે એ છેલ્લા સમુદ્રને વિસ્તાર અન્ય ખ્ય જનને છે ઉડાઈ પણ તેની એક હજાર એજનની છે આમા કલ્પના કરે કે, કેઈ એક દેવ પૂર્વદિશા તરફ એક ધસર કે જે ગાડીમાં બળદના કાધ ઉપર રાખવામા આવે છે તે નાખી દે અને પશ્ચિમ દિશા તરફથી એ ધસ રાની લાકડીઓ નાખી દે પશ્ચિમ દિશાએ નાખેલી ધસરાની એ સાબેલ વહેતા વહેતા ચાલી આવે અને તે સરી સાથે મળી જાય જે રીતે આ વાત ·६२० उत्तराध्ययनसूत्रे विचिन्त्य स कूर्मः स्वमन्धूनपि तद् दर्शयितु जले निमज्य यावता कालेन तैः सह पुनरायाति, तानत् पुनः समीरसयोजितशेगालेस्तछिद्रमाच्छादितम् । यथा तचन्द्रमण्डलदर्शन पुनस्तस्य मस्य दुर्लभ तथा मनुष्यदेहान्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यत्व दुर्लभमिति । अत्र सग्रह लोक-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) दृष्ट्वा कोऽपि हि कच्छपो इदमुखे शैवालपन्यच्युते, पूर्णेन्दु मुदितः कुटुम्ममिह त द्रष्टु समानीतवान् । पदार्थ नही देखा है, यह कितना सुन्दर है। इस प्रकार विचार कर उसने इस अपूर्व वस्तु को अपने परिवार को भी दिखाने का विचार किया, अतः वह पानी में उबकी लगाकर अपने परिवार के पास पहुंचा और उनको साथ में लेकर ज्यो ही यह वहा आया कि वर शैवालजाल हवा के लगने से फिर से ज्यों का त्यों परस्पर में मिल गया। इस दृष्टान्त से हम को यह शिक्षा मिलती है कि जिस प्रकार हवा के झोकों के लगने से शैवाल के तन्तु आपस मे मिल गये और छिद्र का अभाव हो गया, अतः उस अभागे कछुए को दुर्लभ हुआ, उसी प्रकार मनुष्यजन्म को हारे हुए प्रमादी प्राणी को पुनः मनुष्यजन्म मिलना महा दुर्लभ है। इस दृष्टान्त का मावसग्रह श्लोक इस प्रकार है- दृष्ट्वा कोऽपि हि कच्छपो इदमुखे शैवालवन्धच्युते, पूर्णेन्दु मुदित' कुटुम्बमिह त द्रष्टु समानीतवान् । અપૂર્વ પદાર્થ કદી પણ જે નથી આ કે સુદર છે ? આ પ્રકારને વિચાર કરી, એ અપૂર્વ વસ્તુ પિતાના પરિવારને પણ બતાવવાનો વિચાર કર્યો અને પાણીમાં ડુબકી મારી તે પોતાના પરિવારની પાસે પહો અને તેને સાથે લઈ તે ઉપરોક્ત સ્થળે પહોંચે ત્યારે તે શેવાળ કે જેમા જાબુને લઈ છિદ્ર પડયું હતું તે પવનને કારણે પુરાઈ જતા શેવાળની સપાટી ફરીથી સધાઈ ગઈ તેથી કાચબા અને તેના પરિવારને ફરીથી ચદ્રના દર્શન ન થયા એ પ્રકારે મનુષ્ય જન્મને હારી ગયેલ પ્રમાદી પ્રાણીને મનુષ્ય જન્મ મળ મહા દુર્લભ છે આ દષ્ટાતને ભાવ ગ્રાહક શ્લેક આ પ્રમાણે છે दृष्ट्वा कोऽपि हि कच्छपो हुदमुखे शैवालबन्धच्युते, पूर्णेन्दु मुदित कुटुम्बमिह । द्रष्टु समानीतवान् । पुनः चद्रदर्शन होना - - ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अगायतुष्टयदोलभ्ये परमाणुदृष्टान्त १० ६२३ तुल्य तच्चूर्ण नलिकान्तनिधाय मेरुशिखर समारूा फूत्कृतसमीरणस्तच्चूर्ण सरलं सर्वतः समुहायितम् । अथ तेन देवेन विक्षिप्तास्ते परमाणवः प्रचण्डपरनोद्धृताः सर्वासु दिक्षु दूर गता एकैशो विभिन्नाः पतिताः। यथा तान् परमाणून् सर्पत सचित्य तैः पुनः स्तम्भनिप्पादन लोकस्य दुष्कर, तथा मनुष्यभवात् प्रच्युतस्य प्रमादिनः माणिनो मनुष्यजन्म दुर्लभमिति ॥ दसवां परमाणु दृष्टान्त इस प्रकार है-यह दृष्टान्त भी कल्पना से सयध रखने वाला है-जैसे क्रीडावश किसी देव ने माणिक्यनिर्मित एक स्तम्भ को वज्र के प्रहार से तोडा। पश्चात् उसे इतना पीसा कि उसका चूरा चूरा हो गया। चूर्ण जैसा जन वह बन चुका तव उस चूर्ण को उसने एक नलिका में भरा और सुमेरु पर्वत के शिखर पर खडे होकर उसको सब तरफ फुक से उड़ा दिया । वे सब के सब उस स्तम्भके परमाणु जो उस देव ने अपनी फूक से इधर उधर उडा दिये हैं और वायुके प्रवल झोंको ने उनकोप्रत्येक दिशा में ले जाकर और भी दूर फेंक दिये। उन सब के सब परमाणुओं को एकत्रित कर के फिर से जैसे उस स्तम्भ का उसी रूप से निर्माण करना दुष्कर है-उसी तरह मनुष्यभव से प्रच्युत जीव को मनुष्यभव जीव को मनुष्यभव की पुनः प्राप्ति होना दुर्लभ है। દસમુ પરમાતુષ્ટાત આ પ્રકારનું છે આ દૃછાત પણ કલ્પનાથી સબધ રાખવાવાળું છે જેમ રમતના તારથી કોઈદેવે મણિયથી ભરેલા એવા એક સ્ત ભને વજાના પ્રહારથી તોડી નાખ્યો પછી તેને એટલે પિસ્યું કે, તેના ચૂરેચૂરા થઈ ગયા ચૂર્ણ જે જ્યારે તે થઈ ગયે ત્યારે તે ભુકાને તેણે એક નળીમા ભર્યો અને સુમેરૂપર્વતના શિખર ઉપર ઉભા રહીને ચારે બાજુ તે ભુકાને ફુકથી ઉડાડી દીધે એ તભના ભુકા રૂપે બનેલા સઘળા પરમાણુઓને તે દેવે પિતાની કુકથી ચારે કેર ઉડાવી દીધા અને વાયુએ પ્રબળ વેગથી દરેક દિશામાં લઈ જઈને દુર ફેકી દીધા દૂર દૂર ત્યા ત્યા ફેકાઈ ગયેલા એ સઘળા પરમાણુઓને એકત્રિત કરી ફરીથી સ્ત ભનુ નિર્માણ કરવું દુષ્કર છે તેવી જ રીતે આ મનુષ્યભવને હારી બેલે જીવ ફરી મનુષ્ય જન્મની પ્રાપ્તિ ફરી શક્તા નથી ·કિરશે उत्तराभ्ययनरने सह सघट्टनमेव दुर्लभ, तस्य युगस्य छिद्रे पुनः प्रवेशस्तु तत्रापि दुर्लभस्तथा मनुष्यभवात्मच्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्पजन्म दुर्लभमिति । अत्र सग्रहः-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) प्राच्यब्धौ युग-कीलिका विनिहिता क्षिप्त युग पश्चिमे, यद्वद् दुर्लभमेव तत्र वद्दतीः समीलन तवयोः । शम्यायास्तु पुनयुगस्य विवरे वस्याः प्रवेशो यया, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १॥ इति नवमो युगदृष्टान्तः ॥९॥ अथ दशमः परमाणुदृष्टान्तः- केनापि क्रीडापरेण देवेन मणिक्यमय स्तम्भ वजेण चूर्णीकृत्य परमाणु- मिल जावे तो जिस प्रकार यह बात बहुत दुर्लभ है और इससे भी अधिक दुर्लभ यह है कि वह कीलिका वहते २ उस जुए के छेद में प्रविष्ट हो जावे यह यात दुर्लभ है। इसी तरह मनुष्य भव से प्रच्युत प्रमादी जीव को पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति होना दुर्लभ है। इसका भावप्रदर्शकश्लोक इस प्रकार है- प्राच्यब्धौ युगकीलिका विनिरिता क्षिप्त युग पश्चिमे, यद्वदुर्लभमेव तत्र वहतोः समीलन तवयो। शम्यायास्तु पुनर्युगस्य विवरे तस्याः प्रवेशो यथा, ससारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः॥१॥ यह नौवा युगदृष्टान्त है ॥९॥ ઘણી જ દુર્લભ છે અને તેનાથી પણ અધિક દુર્લભ તે એ છે કે, ધોસરાની તે સામેલે વહેતા વહેતા તે ઘસરાના વી ધમાં જોડાઈ જાય એ વાત દુર્લભ છે આ રીતે મનુષ્યભવથી પ્રચુત પ્રમાદી જીવને ફરીથી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ થવી દુર્લભ છે તેને ભાવને દર્શાવતે શ્લોક આ પ્રકાર છે- प्राच्यब्धी युगकीलिका विनिहिता क्षिप्त युग पश्चिमे, यद्वदुर्लभमेव तत्र वहतो. समीलन तवयोः । सम्यायास्तु पुनर्युगस्य विवरे तस्या. प्रवेशो यथा, ससारे भ्रमत. पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ આ નવમુ યુગદષ્ણાત છે કે ૯ છે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा ३ जीवस्यानेकजातिषु भ्रमणम् ६२७ छाया-एकदा देवलोकेषु, नरकेप्वपि एकदा । एकदा आसुरं काय, यथा कर्मभिः गच्छति ॥ ३ ॥ टीका-'एगया' इत्यादि। जीवः, एकदा-एफस्मिन् काले शुभकर्मानुभवकाले देवलोकेपु-सौधर्मादिषु यथार्मभिः तद्गत्यनुरूपैथेप्टितैः सरागसयमदेशरिरत्यकामनिर्जरावालतपःकर्ममि गच्छति । एकदा-अशुभफर्मोदयकाले, नरकेपु-रत्नप्रभादिपु ययाकर्मभिः महा. रम्भमहापरिग्रहपञ्चेन्द्रियवधकृणपाहारैगच्छति । एकदा आसुरम्-अमुरसम्बन्धिन, काय-निकायम् असुरकुमारभावमित्यर्थः, यथा कर्मभिः सरागसयमादिभिः, गच्छति-माप्नोति । उपलक्षणखाज्ज्योतिर्व्यन्तरयोरपि गच्च्तीवि वोध्यम् ॥ ३ ॥ उपरोक्त कथन को स्पष्ट करते हुए कहते है-'एगया'-इत्यादि । अन्वयार्थ-यह जीव (गया-एकदा) कभी तो शुभ कर्म के अनुभवन काल में (देवलोएसु-देवलोकेषु) सौधर्म आदि देव लोक मे (अहाकम्मे हिं- ययाकर्मभिः) 'सरागसयम, देशविरति, अकामनिर्जरा एव बालतप आदिरूप उस गति के कर्म के कारणो से (गच्छद-गच्छति) जन्म लेता है। (एगया-एकदा) कभी अशुभकर्म के अनुभवनकाल मे (नरएस्सु-नरकेपु ) रत्नप्रभा आदिक नरको मे (अहाकम्मेहि- यथाकर्मभिः) महा आरभ, महापरिग्रह, पचेन्द्रियवध कुणप (मास) आहार आदि करने से (गच्छद-गच्छति) जाता है । (एगया-एकदा) ઉપરોક્ત કથનને વધારે સ્પષ્ટ કરતા કહે છે – एगया ” ઈત્યાદિ मन्वयार्थ- 4 एगया-एकदा ४यारे तो शुभमना मनुक्षपणा, धवलोएसु-देवलोकेपु सौधम मा ४मा अहाकम्मे हिं-यथाकर्मभि सराय સયમ, દેશવિરતિ, અકામ નિર્જરા, અને બાલતપ આદરૂપ એ ગતીના કર્મોના थी गच्छइ-गच्छति सन्म से छे एगया-एकदा ब्यारे४ मशुम भना Gध्यमा नरएसु-नरकेपु २त्नमा मानिमा अहाकम्मेहि-यथाकर्मभि मा२, મહાઆર ભ, મહાપરિગ્રહ, પચે દિયવધ કુણપ (માસ) આહાર આદિ કરવાથી चाहिं ठाणेहि जीवा देवाउयत्ताए फम्म पगरे ति, त जहा-सराग सजमेण, सजमासजमेण, पालतवोकम्मेण, अकामणिज्जराए"। (स्था स्था ४ उ ४ एव औपातिक सूनेऽपि) (२) "चउहि ठाणेहिं जीवाणेरइयत्ताए कम्मपकरे ति, त जहा-महारभाए महा- परिग्गाहाए, पचिदियवहेण, कुणिमाहारेण (स्था० स्था० ४ उ ४ एवम् श्रीपा. तिकसूत्रेऽपि) - ·१ उत्तराध्ययनले अय भावः–मानुष जन्म लम्वाऽपि प्रमादकृतदुष्कर्मप्रभावादेकेन्द्रियादि- जातिमाझ्या चक्रवर्तिपायसादिवत् पुनर्मानुपत्व दुर्लभमिति ॥ २ ॥ एतदेव स्पष्टयति- मूलम् एगया देवलोएसु, नरऍसुवि एगया। एगेया आंसुरं कायं, अहा कम्महिं गच्छइ ॥३॥ ने अपने जन्म मरण से न भर दिया हो। जीव ने सूक्ष्मपृथिवी- कायादि स्थावर काय में उत्पन्न होकर लोकाकाश का प्रत्येक प्रदेश को तैल से तिल की तरह भर दिया है । इसलिये मनुष्यजन्म पाकर भी जो प्रमादी होकर दुष्कर्मों का उपार्जन करते हैं वे उनके प्रभाव से एकेन्द्रियादिक जाति की प्राप्ति से चक्रवर्ती के पायस आदि की तरह मनुष्यभव की प्राप्ति को दुर्लभ यनालेते हैं- भावार्थ-मनुष्यभव पाकर भी प्राणी का कर्तव्य है कि वह प्रमादी नही बने । प्रमाद के कारण ज्ञानावरणीयादिक कर्मों का वध होने से इस जीव का एकेन्द्रियादिक योनियों में जन्म होता है। इसमें इसका अनन्तकाल निकल जाता है। अतः पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति दुर्लभ वन जाती है। तात्पर्य कहने का यह है कि मनुष्यभव सार्थक करने का यही उपाय है कि प्रमादी न बना जाय ॥२॥ જન્મમરણથી ન ભરી દીધે હેય જીવે સૂક્ષ્મ પૃથ્વી કાયાદિ સ્થાવર કાયમાં ઉત્પન્ન થઈ થઈને કાકાશના પ્રત્યેક પ્રદેશને તલના તેલની માફક ભરી દીધેલ છે આ માટે મનુષ્યજન્મ મળવા છતા પણ જે પ્રમાદી બની દુષ્કર્મોનું ઉપાર્જન કરે છે, તે એના પ્રભાવથી એકેન્દ્રિયાદિક જાતીની પ્રાપ્તિથી ચક્રવર્તીના દુધપાક વગેરેની માફક ફરી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિને દુર્લભ બનાવે છે ભાવાર્થ–મનુષ્યભવ મેળવીને પણ પ્રાણીનું કર્તવ્ય છે કે, તે પ્રમાદી ન બને પ્રસાદના કારણે જ્ઞાનાવરણીયાદિક કને બધ થવાથી આ જીવને એક ક્રિયાદિક જેવી નીઓમાં જન્મ થાય છે તેમાં તેને અનત કાળ નીકળી જાય છે આથી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ દુર્લભ બની જાય છે તાત્પર્ય કહેવાનું એ છે કે, મનુષ્યભવ સાર્થક કરવાનું એક માત્ર ઉપાય એ છે કે, આપણે પ્રમાદી ન બની અને જ્યા સુધી મુક્તિની પ્રાપ્તિ ન થાય ત્યા સુધી મનુષ્યભવની જ ફરી ફરી પ્રાપ્તિ થતી રહે એ પ્રયત્ન તે કર જોઈએ | રા ·, प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा०५ ससारस्वरूपवर्णनम् एवं चतुरशीविलक्षसख्यका योनयस्तासु, इत्यर्थः । न निविद्यन्ते अस्मात् पर्यटनात् कदा मोसो भविष्यतीति नोद्विजन्ते-उद्वेगन माप्नुवन्ति। केपु क इच ? सायपु- सर्वे च ते अर्थाः, सायर्यास्तेषु हिरण्य-सुवर्ण-मणि-मुक्ताफल-वन वैडूर्य-ग्राम- नगर-कोश-कोष्ठागार-भूमि-गजाश्वादिषु सर्वविभवेपु प्राप्तेष्वपि, क्षत्रिया- राजान इव । अय भावः-यथा सर्वेषु विपयेपु पाप्तेष्वपि राजान सतोप नाप्नु- चन्ति, किंतु तत्माप्त्यर्थमेन पुनः पुनः प्रवर्तन्ते । एव तासु तासु योनिपु पुनः पुन- रुत्पत्तिमनुभवन्तोऽपि जीवाः पुनः पुनः ज्ञानावरणीयाधष्टविधकर्म कुर्वन्तस्तत्तद् योनिप्राप्त्यर्थमेव प्रवर्तन्ते, तस्मान्मनुष्यजन्म दुर्लभम् इति । लाख, तथा मनुष्य की चौदह लाख, इस प्रकार इन चौरासी लाख योनियो-उत्पत्ति स्थानो में)(न निविज्जति-न निविद्यन्ते) 'इम ससार परिभ्रमणसे मेरा कर मोक्ष होगा' इस प्रकार कभी भी निवेद-उद्येग को प्राप्त नहीं होते हैं। (व इव)जैसे(सवद्वेसु खत्तिया-मर्थेिषु क्षत्रिया)हिरण्य सुवर्ण, मणि, मुक्ताफल, वज्र वैडूर्य, ग्राम, नगर, कोश एव कोष्ठागार, भूमि, गज अश्व आदि प्राप्त विभवोमे क्षत्रिय लोग उद्धेग(उदासीनता) को प्राप्त नहीं होते है । तात्पर्य इसका यह है कि जैसे युद्ध कर २ के समस्त देशो का राज्य प्राप्त होने पर भी क्षत्रिय लोग उबेग (उदासीनता) को प्राप्त नहीं होते हैं, किन्तु उनकी प्राप्ति के लिये ही वे यार २ चेष्टा किये करते हैं उसी प्रकार उन उन योनियों मे चार २ जन्म मरण के दुखों का अनुभव करते हुए भी ये जीव पुनः पुनः ज्ञानावरणीयादिक अष्ट- विध कर्मो का बन्ध करते हुए उन २ योनियों की प्राप्ति करने के लिये तथा मनुष्यानी यो साम, मा सरे से प्यारासी सा५ योनीमामा 'न निविज्जति -न निर्विद्यन्वे मास सापरिभ्रमाथी भा। यारे भाक्ष थशे?अरे तो andनायित यती नथी व-इव रेभ सव्वद्वेसु सत्तिया-सर्वार्थेषु क्षत्रिया दी। भा, सुपथ, भी, भुता, १००, वैथ, आम, नगर, अश भने ४० ॥२, ભૂમિ, ગજ, અશ્વ, આદિ પ્રાપ્ત વૈભમારચ્યાપચ્યા રહેતા ક્ષત્રિયને કઈઉદ્વેગ થત નથી. તાત્પર્ય એનું એ છે કે, જેમ યુદ્ધ કરી કરીને સમસ્ત દેશનું રાજ્ય પ્રાપ્ત થવા છતા પણ ક્ષત્રિયોને કોઈ ઉદ્વેગ થતું નથી પરંતુ તેની પ્રાપ્તિને માટે જ એ વારવાર પ્રયત્ન કરતા રહે છે એવી રીતે યોનીઓમા વારવાર જન્મ મરણને અનુભવ કરવા છતા પણ એ જીવ ફરી ફરી જ્ઞાનાવરણીયાદિ આઠ પ્રકારના કમને બધ કરીને તે તે યોનીઓની પ્રાપ્તિ કરવામા જ કીયાશીલ રહે છે ·t . मूलम्-एवमावंहजोर्णासु, पाणिणो कम्मकिदिवसा । न निविजति ससारे, सव्व।सुवै खत्तिया ॥५॥ छाया-एवम् आपतयोनिपु, मागिनः कर्मकिल्लिपा । न निर्विद्यन्ते ससारे, सर्थिषु इव क्षत्रियाः॥५॥ टीका-'एवम्' इत्यादि। कर्मकिल्विपाः कर्मभिर्मलिनाः प्राणिनः संसारे-भवे एवम्-अमुना प्रकारेण, आवर्तयोनिपु=भावर्तेन-पुनःपुनःपरिभ्रमणेन स्पृष्टा योनय आवर्त योनयस्तासु चतुरशीतिलक्षमकारासु, तत्र पृथिव्यप्तेजोवायुकायेषु प्रत्येक सप्त सप्त लक्षा, दश लक्षाः प्रत्येकवनस्पतिपु, निगोदजीवेषुच चतुर्दश लक्षाः, द्वि-त्रि-चतुरिन्द्रियेषु प्रत्येक द्वेद्वे लक्षे, तिर्यदनारकदेवेषु प्रत्येक चतस्रवतस्रो लक्षाः मनुजेषु चतुर्दश लक्षा, कभी तेन्द्रिय जीवों मे और कभी चतुरिन्द्रिय जीवों में जन्म लेता है। इस प्रकार इस ससार मे प्रमादी जीव भ्रमण करता ही रहता है। इस कीटादिक शब्द के उपलक्षणसे समस्त तीर्यञ्चजाति के भेदोपभेदों का ग्रहण जानना चाहिये ॥४॥ एवम्'-इत्यादि। अन्वयार्थ (कम्मकिन्विसा-कर्मकिल्बिषाः) कर्मों से मलिन (पाणिणो-प्राणिनः) प्राणी (ससारे-ससारे) ससार में (एवं-एवम्) उक्त प्रकार से भ्रमण करते हुए (आवजोणीसु-आवर्तयोनिषु) इम चौरासी लाख योनियो में (पृथिवीकाय की सातलाख, अपकाय की सात लाख, तेजस्काय की सात लाख, वायुकाय की सात लाख, प्रत्येक वनस्पति की दश लाख, निगोदजीवों की चौदह लाख, द्विन्द्रिय, तेन्द्रिय चतुरिन्द्रिय की दो दो लाख, तिर्यन्च, देव एव नारकी की चार चार એ પ્રકારે આ સંસારમાં પ્રમાદી જીવ ભ્રમણ કરતે જ રહે છેઆ કીટાદિક શબ્દના ઉપલક્ષણથી સમસ્ત તિર્યંચ જાતીના ભેદપભેદનું ગ્રહણ જાણવું જોઈએ ૪ "एवमू० "-त्या - मन्वयार्थ-कम्मकिविसा-कमकिल्बिपा भाथी मतीन पाणिणो-प्राणिन आ ससारे--ससारे संसारमा एव-एवम् थी अभय ४२॥ ४२ता भावजोणीसु-आवर्तयोनिषु मा यारासी साम योनीमाभा (Yथ्वीयन सातav, અપકાયની સાત લાખ, તેજસ્કાયની સાત લાખ, વાયુકાયની સાત લાખ, પ્રત્યેક વનસ્પતિની દસ લાખ, નિગદ ઇવેની ચૌદ લાખ, બે ઈન્દ્રિય, ત્રણ ઈન્દ્રિય, થાર ઈન્દ્રિયની બબે લાખ અને તિર્ય ચ, દેવ અને નારકીની ચાર ચાર લાખ, . । 4 ·- . - प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा०५ ससारस्वरूपपणनम् एवं चतुरशीविलक्षसख्यका योनयस्तासु, इत्यर्थः । न निर्विद्यन्ते अस्मात् पर्यटनात् कदा मोक्षो भविष्यतीति नोद्विजन्ते-उद्वेगन प्राप्नुवन्ति। केपु क इव' सार्थेषु सर्वे च ते अर्थाः, सर्वास्तेिपु हिरप्य-सुपर्ण-मणि-मुक्ताफल-वन-वैडूर्य-ग्राम- नगर-कोश-कोष्ठागार-भूमि-गजाधादिपु सर्वविभवेषु प्राप्तेष्वपि, क्षत्रियाः- राजान इस । अय भावः-यथा सर्वेषु विषयेपु प्राप्तेष्वपि राजान सतोष नाप्नु- वन्ति, किंतु तत्माप्त्यर्थमेर पुनः पुनः प्रवर्तन्ते । एव तासु तासु योनिपु पुनः पुन- रुत्पत्तिमनुभवन्तोऽपि जीवाः पुनः पुनः ज्ञानावरणीयाधष्टविधकर्म कुर्वन्तस्तत्तद् योनिप्राप्त्यर्थमेव प्रवर्तन्ते, तस्मान्मनुष्यजन्म दुर्लभम् इति । लाख, तथा मनुष्य की चौदह लाख, इस प्रकार इन चौरासी लाख योनियो-उत्पत्ति स्थानों में) (न निविज्जति-न निर्विद्यन्ते) 'इम ससार परिभ्रमणसे मेरा कर मोक्ष होगा' इस प्रकार कभी भी निर्वेद-उबेग को प्राप्त नहीं होते हैं। (व इव) जैसे(सवढेसु खत्तिया-मर्थेिपु क्षत्रिया)हिरण्य सुवर्ण, मणि, मुक्ताफल, वन वैडूर्य, ग्राम, नगर, कोश एव कोष्ठागार, भूमि, गज अश्व आदि प्राप्त विभवोमे क्षत्रिय लोग उबेग(उदासीनता) को प्राप्त नही होते हैं । तात्पर्य इसका यह है कि जैसे युद्ध कर २ के समस्त देशो का राज्य प्राप्त होने पर भी क्षत्रिय लोग उठेग (उदासीनता) को प्राप्त नही होते है, किन्तु उनकी प्राप्ति के लिये ही वे घार २ चेष्टा किये करते हैं उसी प्रकार उन उन योनियों मे बार २ जन्म मरण के दुखों का अनुभव करते हुए भी ये जीव पुनः पुनः ज्ञानावरणीयादिक अष्ट- विध कर्मों का बन्ध करते हुए उन २ योनियों की प्राप्ति करने के लिये तथा मनुष्यानी यौह साम, मारे थे यारासी साम योनीमाभा 'न निविज्जति -न निविद्यन्ते मा ससार परिश्रमाथी भा। यारे मोक्ष थशे से प्रारतेने जनी ति यत नथी व-इव रेभ सव्वद्वेसु खत्तिया-सर्वार्थपु क्षत्रिया ही। भा, सुवा, भी, भुता३, १००, वेडूय, पाभ, नगर, १५ मने जुटार, ભૂમિ, ગજ, અશ્વ, આદિ પ્રાપ્ત વૈભવોમા રચ્યાપચ્યા રહેતા ક્ષત્રિયને કેઈ ઉદ્વેગ થત નથી તાત્પર્ય એનું એ છે કે, જેમ યુદ્ધ કરી કરીને સમસ્ત દેશનું રાજ્ય પ્રાપ્ત થવા છતા પણ ક્ષત્રિયોને કોઈ ઉદ્વેગ થતું નથી પરંતુ તેની પ્રાપ્તિને માટે જ એ વાર વાર પ્રયત્ન કરતા રહે છે એવી રીતે નીમા વારવાર જન્મ મરણને અનુભવ કરવા છતા પણ એ જીવ ફરી ફરી જ્ઞાનાવરણીયાદિ આઠ પ્રકારના કમને બધ કરીને તે તે નીઓની પ્રાપ્તિ કરવામાં જ કીયાશીલ રહે છે ·. उत्तराभ्यास मनुष्याणाम् , तथा विषया अप्यनुकूलतया मनो हरन्ति सर्वेषाम् । वर्षाकाले जलघुचुदा इव, कराचलिगता आर इस सम्पदा क्षणनवराः सन्ति । यथा-स्वक जलपरिपूर्णगम्भीरगर्ने प्रतिविम्बभारापन्न तत्तटवतियल-छाया लवा पत्र-पुष्पादिक किमपि कार्य साधयितु न शक्नोति, तथा ससारान्तर्गत वस्तुजातम् स्मिपि स्वा. त्मकल्याणाय न भाति । एवमनन्तदुःखसभृते संमारेऽनन्तानन्तदुःखमनुभवन्तोऽपि नोद्विजन्ते सर्वार्थेपु लब्येष्वपि राजान इस प्राणिनः । अतो मनुष्यजन्मदुर्लभम् । विषयसुख भी अनुकूल होने से सय को सुहावने लगते हैं, सय के चित्त लुभाते रहते हैं। वर्षाकाल मे जैसे जल का वुवुदा देखते २ नष्ट हो जाता है, और अजलि को जल जैसे क्षणभर मे झर जाता है उसी प्रकार से यह वैभव भी क्षगविनश्वर जानना चाहिये। जैसे स्वच्छ जल से परिपूर्ण गभीर खड्डे में प्रतिविम्बरूप से पतित उसके तटवर्ती वृक्ष की छाया लता पत्र पुष्पादिक कुछ भी कार्य साधक नहीं हो सकते हैं, उसी तरह ससार के अन्तर्गत वस्तुओं का समूह भी आत्मकल्याण का कुछ भी साधक नहीं होता है । इस प्रकार अनत दुःखों से भरे हुए इस ससार में अनन्त दुखों का अनुभव करते हुए भी ससारी जीव प्राप्त अर्थ मे अधिकतर लुभाने वाले राजा की तरह प्रतिदिन उन्ही ससारवर्धक वैषयिक सुखों मे लुभाते रहते हैं। आत्मकल्याण कैसे होगा इसकी थोडी सी भी चिन्ता नही करते हैं। इसलिये यदि मनुष्यजन्म पाया है तो कुछ कर लेना चाहिये, नही तो इस मनुष्य પ્રકારથી આ વિષયસુખ પણ અનુકૂળ હતા સઘળાને સુખરૂપ લાગે છે બધાના ચિત્તને લોભાવે છે, વષકાળમાં પાણીના પરપોટાની જેમ જોત જોતામા નાશ પામે છે અને હાથમાં લીધેલ પાણી જેમ ક્ષણભરમાં ચાલ્યુ જાય છે એજ પ્રકારથી આ વૈભવ પણ ક્ષણભરમાં નાશ પામનાર સમજવું જોઈએ જેમ સ્વચ્છ જળથી ભરેલા ઊંડા ખાડામાં પ્રતિબિંબ રૂપથી પતિત તેની પાસેના વૃક્ષની છાયા, લત્તા, પાદડા, પુષ્પ વગેરે, કાઈ પણ કાર્યસાધક થતા નથી એવી રીતે સસારને અતર્ગત વસ્તુઓને સમૂહ પણ આત્મકલ્યાણમાં કોઈપણ સાધક બનતે નથી આ પ્રકારના અનત દુખોથી ભરેલા આ સંસારમાં અનત દુબેને અનુભવ કરવા છતા પણ સ સારી જીવ પ્રાપ્ત અર્થમા અધિકાર ભાવનારા રાજાની માફક દરજ તેની સ સારવર્ધક વિષયી સુખમાં ભાતે રહે છે આત્માનું કલ્યાણ કઈ રીતે થશે તેની છેડી પણ ચિંતા કરતે નથી આટલા માટે જ મનુષ્યજન્મ મળેલ છે તે તેનું કાઈક સાર્થક કરી ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा०६ जीवस्यैकेन्द्रियादिपु भ्रमणम् तस्मान्मनुष्यजन्म लब्ध्या संसारस्वरूप भावयेत्-अहो ! ईदृश दुःखस्थानमन्यत् किमपि नास्ति यादृशः ससारः ॥५॥ जन्म छुट जाने के बाद इसकी पुनः प्राप्ति दुर्लभ है, अतः मनुष्य का कर्तव्य है कि वह मनुष्यजन्म प्राप्त कर मसार के स्वरूप का अवश्यर विचार करता रहे, उसको सोचना चाहिये कि ऐसा दुःख का स्थान और कोई दूसरा नहीं है जैसा की यह ससार है। भावार्थ-कर्म से कदर्धित येससारी जीव चौरासी लक्ष योनियों में भ्रमण करते हुए भी पुनः उसी चफर मे फंसने के अभिलापी होते रहते है। यह चकर कैसे पद होगा इसकी चिन्ता ही नहीं करते हैं। जैसे कोई क्षत्रिय वार चार युद्ध करने पर भी युद्ध से अरुचि नहीं लाता है। उसी प्रकार ये ससारो जीव भी सासारिक अनत दुखों से अरुचि न लाकर ज्ञानावरणीय कर्मों को पुनः पुनः बढाने की ओर ही अग्रेसर बने रहते हैं । इन को इस बात का पता नहीं कि इस मनु- प्यभव से ही इन अनत दुःखों का अत होता है, अत इस भवसे यदि ये दुःख नहीं नष्ट किये गये तो फिर दूसरा कौन ऐसा भव है जो इन दुःखों का अन्त करनेवाला हो सकेगा, अत मिले हुए मनुष्य भव નહી તે આ મનુષ્યજન્મ પુરા થતા તેની પ્રાપ્તિ ફરી થવી દુર્લભ છે આથી મનુષ્યનું કર્તવ્ય છે કે, જ્યારે મહાદુર્લભ એ મનુષ્યજન્મ તેને પ્રાપ્ત થયેલ છે તે સંસારના સાચા સ્વરૂપને અવશ્ય અવશ્ય વિચાર કરતો રહે તેણે વિચારવું જોઈએ કે, જે આ સંસાર છે તેના જેવું દુ ખનું સ્થાન બીજુ કેઈ નથી ભાવાર્થ-કર્મથી કદાચ સ સારી જીવ ચેરાસી લાખ નીઓમાં ભ્રમણ કરવા છતા પણ ફરી એજ ચક્કરમાં ફસાય-ખૂચી જાય તેવા કાર્યોમાં તે રત રહે છે પણ એ ચક્કર કઈ રીતે બંધ થાય તેની ચિંતા કરતે નથી જેમ કોઈ ક્ષત્રિય વાર વાર યુદ્ધ કરવા છતા તેના દિલમાં યુદ્ધની અરૂચી જાગતી નથી તેવી રીતે સસારી જીવ પણ સ સારના અન ત દુ ખેને જાણવા છતા તેના પ્રત્યે અરૂચી ન લાવતા જ્ઞાનાવરણીય કર્મોને ફરી ફરી વધારવાની તરફ જ તેની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ બની રહે છે તેને એ વાતને ખ્યાલ પણ નથી આવતું કે, આ મનુષ્યભવ દ્વારા જ તે અને તે દુખેને અત લાવી શકાય છે એ કારણે આ ભવ દ્વારા જ જે તે દુખ નષ્ટ કરવામાં નહી આવે તે ફરી એવો કર્યો ભવ છે કે, આ દુને અંત લાવવામાં ઉપયોગી થાય? આથી મહાપૂણ્યના ઉદયથી અપ્રાપ્ય એવા મળેલા મનુષ્યભવને સફળ બનાવવા તરફ લક્ષ દેવુ ·" उत्तराध्ययनस मूलम्-कम्मसगेहिं संमूढा, दु.क्खिया बहुवेयणा । अमाणुसासु जोणीसु, विहिम्मति पाणिणो॥६॥ छाया-कर्मसगै समूढाः, दुःखिता बहुवेदनाः । अमानुपीपु योनिपु, गिनिहन्यन्ते माणिनः ॥ ६ ॥ टीका-'कम्मसगेहिं' इत्यादि । कर्मसर्गः-दानावरणीयादि कर्मसंयोगैः, समूढा-तत्वातत्वविवेकरहिता, दुःखिताः-विविधदुःखजालजनकरोगशोकादिसमाक्रान्ताः, पहुवेदनाः मन्द तीन- वीनतर-पीडायुक्ताः पाणिन , अमानुपीपु-एकेन्द्रिय-द्वीन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरि न्द्रियमनुष्यभिन्नपञ्चेन्द्रियरूपासु च, योनिपु कर्ममिः विनिहन्यन्ते पुनः पुनरु- त्पधन्ते । अतो मानुपत्व दुर्लभमिति भावः ॥ ६ ॥ को सफल बनाने की ओर लक्ष्य देना यही सब से प्रथम कर्तव्य है ॥५॥ "कम्मसगेहिं" इत्यादि अन्वयार्थ-(कम्मसरोहिं-कर्मसगैः) ज्ञानावरणीयादिक कर्मों के सयोग से (समूढा-समूढा ) तत्त्वातत्त्व के विवेक से विकल बने हुए अतएव (दुक्खिया-दुःखिताः) विविधदुःखजनक ऐसे रोग, शोक आदि से समाकान्त एव (बहु वेयणा-यहु वेदनाः) मन्द, तीव्र, तीव्रतर पीडाओं से युक्त ये (पाणिणो-प्राणिनः) ससारी प्राणी (अमाणुसासु जोणीमु- अमानुषीषु योनिषु) एकेन्द्रिय, दीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय एव मनुष्य भिन्न पश्चेन्द्रिय इन योनियो मे (विणिहम्मति-विनिहन्यन्ते) पुनः पुनः जन्ममरणजनित दुःख पाते हैं। इसलिये मनुष्यभव हुर्लभ है। જોઈએ અને તે પ્રાણીમાત્રનું એક માત્ર સૌ પ્રથમ કર્તવ્ય છે કે પા "कम्मसगेहि "-त्याह मन्वयार्थ-कम्मसगेहि-कर्मसगै ज्ञानापरीय भात भाना स योगयी समूदा-समूढा तत्वातत्वना विवेथी, विष मनसा मन दुक्खिया-दुखिता विविध मन मेवा 1, माहिथी समाजात मन बहु वेयणा-बहु वेदना भ, तीव्र, तीतर, पीडामाथी युस्त मा पाणिणो-प्राणिन સ સારી પ્રાણી अमाणुसासु जोणीसु-अमानुपीपु योनिषु मेलेन्द्रिय, मेन्द्रिय, श्रीन्द्रिय, यार धन्द्रिय, मने भनुम लिन पाय धन्द्रिय मा योनीमामा विणिहम्मति-विनिहन्यन्ते ફરી ફરી જન્મ મરણ જનીત દુખ પામે છે એટલા માટે મનુષ્યભવ દુર્લભ કહ્યો છે ।

·- प्रियदर्शिनी टीका. १०३ गा० ७ जीवस्य मनुष्यत्वमाप्तिक्रम ६३७ कथ तर्हि मानुपत्र प्राप्नोतीत्याइ- मूलम्-कम्माण तु पहाणाए, आंणुपुनि कयाइ वि। जीवा सोहिमणुप्पंत्ता, औययति मर्गुस्सयं ॥ ७ ॥ छायाकर्मणा तु प्रहाण्या, आनुपूर्व्या कदाचिदपि । जीरा शोधिमनुमाप्ताः, आददते मनुष्यताम् ।। ७ ॥ टोका-'कम्माण' इत्यादि । तु-पुनः आनुपूर्व्या-अनुक्रमेण, कर्मणा=मनुष्यगतिविघातकानामनन्तानु- वन्धिक्रोधादिरूपाणाम् , पहाण्या-क्षयेग-अपगमेन, जीवाः मागिनः, आनुपूर्वा अनुक्रमेण पृथिमीमायादिक्रमेणेत्ययः, शोषिम् अशुभकर्मापगमरूपा शुदिम् , भावार्थ-प्राप्त मनुष्यभव यदि प्रमादी होकर यों ही गुमा दिया जाता है तो फिर इस जीन को कर्मों के प्रभाव से तत्त्वातत्त्वविवेक रहित पनकर अनेक अमानुपीय योनियों में अनेक प्रकार के कष्टों का साम्हना करते हुए उत्पन्न होते रहते है। इसलिये मिले हुए इस मनुष्य- भव को व्यर्थ मत जाने दो, नही तो पुनः इसका मिलना दुर्लम है ॥ ६ ॥ मनुष्यभव प्राप्त कैसे होता है यह बात सूत्रकार बतलाते हैं- "कम्माण" इत्यादि अन्वयार्थ--(आणुपुष्वी आनुपूा) अनुक्रम से (कम्माण-कर्मणाम्) मनुष्यगतिविघातक अनतानुनधी क्रोधादि कर्मों की पहाणाए-पहाण्या प्राणि-क्षयसे (जीवा जीवा ) जीव (आणुपुवी-आनुपूया) पृथिवी- ભાવાર્થ–પ્રાપ્ત મનુષ્યભવ જે પ્રમાદી બની એમને એમજ ગુમાવી દેવાય તે પછી આ જીવને કમેના પ્રભાવથી તત્વાતત્વવિવેકરહીત બની અનેક અમા નષિય નીઓમાં અનેક પ્રકારના કોને સામને કરતા કરતા ઉત્પન્ન થતા રહે છે પણ મનુષ્યભવ પામ દુલભ રહે છે માટે મળેલા આ મનુષ્યભવને વ્યર્થ જવા ન દેવો જોઈએ જીવને ફરી ફરી મનુષ્યભવ મળ દુર્લભ છે દા મનુષ્યભવ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તે સૂત્રકાર બતાવે છે– कम्माण 'त्यादि स-या-आणुपुब्बी-आनुपूा अनुमयी कम्माण-कर्मणाम् मनुष्याती विधात मनतानुभयो धादि भाना पहाणाए-प्रहाण्याक्ष्यथी जीवा-जीवा ७५ आणुपुब्बी-आनुपूर्यापृथ्वीstयादिना भया सोहि-शोधिम् शुभ माना ५५% ·उत्तराध्ययन मूलम्-कम्मसंगेहिं संमूढा, दु:क्खिया बहुवेयणा । अमाणुसासु जोणीसु, विहिम्मति पाणिणो॥६॥ छाया-कर्मसगै संमूढाः, दुःखिता बहुवेदनाः। अमानुपीपु योनिपु, पिनिहन्यन्ते माणिनः ॥ ६॥ टीका-'कम्मसरोहिं' इत्यादि। कर्मसगैः मानावरणीयादि कर्मसयोगः, समूढी-तत्वातत्वविवेकरहिताः, दुःखिताः-विविधदुःखजालजनकरोगशोकादिसमाकान्ता., बहुवेदनाः मन्द तीव्र- तीतर-पीडायुक्ताः माणिन , अमानुपीपु-एकेन्द्रिय-द्वीन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरि न्द्रियमनुष्यभिन्नपञ्चेन्द्रियरूपासु च, योनिपु कर्ममिः विनिहन्यन्ते पुनः पुनरु- त्पद्यन्ते । अतो मानुपत्व दुर्लभमिति भार. ॥ ६ ॥ को सफल बनाने की ओर लक्ष्य देना यही सब से प्रथम कर्तव्य है ॥५॥ "कम्मसगेहिं" इत्यादि अन्वयार्थ-(कम्मसगेहि-कर्मसगैः) ज्ञानावरणीयादिक कर्मों के सयोग से (समूढा-समूढा ) तत्त्वातत्त्व के विवेक से विकल बने हुए अतएव (दुक्खिया-दुःखिताः) विविधदुःखजनक ऐसे रोग, शोक आदि से समाक्रान्त एव (बहु वेयणा-बहु वेदनाः) मन्द, तीव्र, तीव्रतर पीडाओं से युक्त ये (पाणिणो-प्राणिनः) ससारी प्राणी (अमाणुसासु जोणीसु- अमानुषीषु योनिपु) एकेन्द्रिय, द्वीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय एव मनुष्य भिन्न पञ्चेन्द्रिय इन योनियों मे (विणिहम्मति-विनिहन्यन्ते) पुनः पुनः जन्ममरणजनित दुःख पाते हैं। इसलिये मनुष्यभव हुर्लभ है । જોઈએ અને તે પ્રાણીમાત્રનું એક માત્ર સૌ પ્રથમ કર્તવ્ય છે ! પ . कम्मसगेहिं "-त्यादि मन्वयार्थ-कम्मसगेहिं-कर्मसगै ज्ञानापणीय PRIL भाना साथी समूदा-समूढा तत्वावना विवथी, वि४७ मा भान दुक्खिया-दुखिता विविध मन मेवा १, माहिथी समारत म. बहु वेयणा-बहु वेदना भ, ता, तीतर, भीमाथी युत सा पाणिणो-प्राणिन ससारी प्राणी अमाणुसासु जोणीसु-अमानुपीपु योनिषु सन्द्रिय, मेन्द्रिय, श्रीन्द्रिय, यार धन्द्रिय, अने मनुष्य भिन्न पाय धन्द्रिय मा योनीमामा विणिहम्मति-विनिहन्यन्ते ફરી ફરી જન્મ મરણ જનીત દુ ખ પામે છે એટલા માટે મનુષ્યભવ દુર્લભ કહ્યો છે “ ·प्रियदर्शिनी टीका ० ३ गा ८ मनुष्यत्वलामेऽपि धर्मश्रवणस्य दोलभ्यम् १३९ कस्यचिद् विशिष्टपुण्यस्योदयेन मानुपर लाभेऽपि अतिदुर्लभेत्याह- मूलम् माणुस्स विग्गह लद्ध, सुई धर्मेस्स दुल्लहा । ज सोच्चा पडिवैजति, तंव 'खतिमहिसय ॥८॥ छाया-मानुष्य विग्रह लब्धा, अतिधर्मस्य दुर्लभा । य श्रुत्वा प्रतिपयन्ते, तपः क्षान्तिम् अहिंस्रताम् ।। ८ ॥ टीका-'मागुस्स' इत्यादि । मानुष्य मनुष्यभवसम्पन्धिन, विग्रह-शरीर, लग्ना-माप्य, धर्मस्य= श्रुतचारित्रलक्षणस्य, श्रुतिः अाण, दुर्लभा, यं धर्म श्रुत्वा, तपः अनशनादि द्वादशविधम् , इन्द्रियजय वा, शान्तिकोपनयरूपा, उपलक्षणमेतन्मानादिजयस्यापि, अहिंसताम् अहिंसकत्वम् , अनेन मथमनतमुक्तम् , इदमप्युपलक्षणम्-मृपारादाद तादानमैथुनपरिग्रहविरमणस्य, प्रतिपद्यन्तेमाप्नुवन्तीत्ययः । धर्मस्य श्रवण हि मिथ्यात्वतिमिरमणाशक, श्रद्धाज्योति प्रकाशक, तत्त्वातच विवेचक, पीयूपपानमिय कहते है-"माणुस्स" इत्यादि। अन्वयार्थ-(माणुस्स विग्गह लनु मानुष्यक विग्रह लब्ध्वा) मनुष्यभव सवधी शरीर को पाकर भी (धम्मस्न सुई दुहा-धर्मस्य श्रुति. दुर्लभा) श्रुतचारित्ररूप धर्मका श्रवण दुर्लभ है। (ज सोच्चा-य श्रुत्या) जिस धर्म को सुनकर प्राणी (तव खतिमल्सिय-तप. क्षान्तिम् अहिंस्रताम् ) अन- शन आदि बारह १२ प्रकार के तप को, अथवा इन्द्रियनिग्रह को, क्रोध जयरूप क्षाति को, उपलक्षण से मान आदि कपाय के विजय को, तथा अहिंसक भाव को, उपलक्षण से मृपावाद, अदत्तादान, मैथुन एव परि- ग्रह से विरमणरूप व्रत को (पडिवज्जति-प्रतिपद्यन्ते) प्राप्त करते हैं। धर्म का श्रवण जीव के मिथ्यात्वरूप तिमिर का विनाशक, श्रद्धारूप ज्योति का प्रकाशक, तत्व अतत्व का विवेचक, अमृतपान के समान . माणुस्स 'त्यादि मन्वयार्थ-माणुस्स विग्गह ल्छु-मानुष्यक विग्रह लब्ध्वा मनुष्यन५ समधी ने भगवान पर धम्मस्स सुई दुल्लहा-धर्मस्य श्रुति दुर्लभा श्रुत यारिन३५ भनु अपाय दुर्सम छ ज सोच्चा-य श्रुत्वा भने सामान प्राणी तव सतिमहिंसय-तप क्षान्तिम् अहिंस्रताम् अनशनमा२ १२ प्रारना तपने અથવા ઈન્દ્રિયનિગ્રહને, ક્રોધજ્યરૂપ, ક્ષાતિને ઉપલક્ષણથી માન આદિ કવાયના વિજયને તથા અહિંસક ભોવને ઉપલક્ષણથી મૃષાવાદ, અદત્તાદાન, મિથુન અને परिअडथा वीरभ] ३५ प्रतने पडिवज्ज ति-प्रतिपद्यन्ते प्रास ४२ छ भनु શ્રવણ જીવને મિથ્યાત્વરૂપી અંધકારને નાશ કરનાર, શ્રદ્ધારૂપ તિને પ્રકા ·। , उत्तराध्ययमसूरे अनुमाप्ताः सन्तः, कदाचिदेव, न तु सर्वदा, अत्र तु-शब्द एवार्यकः । मनुष्यताम् आददते-गृहन्ति-माप्नुपन्तीत्यर्थ । अय भार:-प्रकृतिभद्रतया, प्रकृतिविनीवतया, सानुक्रोशतया (सदयतया) अमत्सरितया मनुष्येषु प्राणिन उत्पयन्ते । अपि च- विशिष्टशुद्धिहेतुभिस्तनुरुपायत्वादिभिर्मनुष्यायुर्वन्यो भाति । उक्तऋ- पयईए तणुकसाओ, दाणरभो सीलसजमविहगो । मज्झमगुणेहिं जुत्तो मणुयाउ वधए जीवो ॥ २ ॥ छाया-प्रकृत्या तनुकपापो, दानरतः शीलसयमविहीनः । मध्यमगुणैर्युक्तो मनुजायुर्वघ्नावि जी ॥ १ ॥ इति ॥ ७ ॥ कायादिक के क्रमसे (सोहिं-शोधिम्) अशुभ कर्मो के अपगमरूप शुद्धि को प्राप्त होते हुए (कयाइ वि-कदाचिदपि) कभी कभी ही- सर्वदा नही, (मणुस्मय आययति-मनुष्यता आददते) मनुष्यभव को प्राप्त करते हैं। प्राणी स्वाभाविक मतपरिणामी हो, स्वाभाविक विनीत हो, दयालु हो, मत्सरभाव से रहित हो तो वह मरकर मनुष्यपर्याय को प्राप्त करता है। विशिष्ट शुद्वि का कारण जो कषायों की मदता है उससे भी मनुष्यायुका वध प्राणी को होता है । उक्तच- पयईए तणुकसाओ दाणरओ सीलसजमविहणो। मज्झमगुणेहि जुत्तो मणुयाउं यधए जीवो ॥१॥ छाया-प्रकृत्या तनुकपायो दानरतः शीलसयमविहीनः । मध्यमगुणैर्युक्तो मनुजायुर्वध्नाति जीवः ॥ १॥ ७ ॥ विशिष्ट पुण्य के उदय से किसी जीव को मनुष्यभव की प्राप्ति हो भी जाय तो भी धर्म का सुनना दुर्लभ है इस बात को सूत्रकार भ३५ शुद्धिन प्राशन कयाइ वि-कदाचिदपि मत मणुरसय-मनुष्यता-- भनुष्यसपने आययति-आददते प्रात ४२ छे प्राणी सामापिस परिणामी काय, વાભાવિક વિનીત હય, દયાળુ હય, મત્સરભાવથી રહિત હોય તે તે મરીને મનુષ્યપર્યાયને પ્રાપ્ત કરે છે વિશિષ્ટ શુદ્ધિનું કારણ જે કષાની મદતા છે તેનાથી પણ મનુષ્ય આયુને બધા પ્રાણીને થાય છે કહ્યું પણ છે- पयइए तणुकसाओ दाणरओ सीलसजमविहूणो। मज्झम गुणेहिं जुत्तो मणुयाउ वधए जीवो ॥१॥ छाया-प्रकृत्या तनुकपायो दानरतः शीलसयमविहीनः। मध्यमगुणयुक्तो मनुजायुर्व नाति जीव ॥१॥७॥ વિશિષ્ટ કર્મના ઉદયથી કેઈ જીવને મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ થઈ પણ જય તે પણ ધમને સાભળવો દુર્લભ છે આ વાતને સૂત્રકાર ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० ९धर्मश्रवणेऽपिधद्धाराहित्येनधर्माद्धशनम् ६३१ टीका-'आहच्च' इत्यादि । कदाचित् अणधर्मपण लवाऽपि श्रद्धा धर्मविपयिका रुचिः, परमदुर्ल- भाऽस्ति । श्रद्धा हि ससारसागरतरणतरणिः, मिथ्यात्वतिमिरहरणधुमणिः, स्वर्गाप- वर्गसुखचिन्तामणि', क्षपकश्रेणिसरणिः, मरिपुदमनी, केवलज्ञानकेवलदर्शनज- ननी । श्रद्धायाः परमदुर्लभत्वे हेतुमाह-वहवे' इत्यादि । रहयो मनुष्या नैयायिक-न्याये पञ्चसमयायकारणे भर नैयायिक पञ्चसम- धर्मश्रवण की प्राप्ति के बाद सूत्रकार अब श्रद्धा की दुर्लभता दिख. लाते हैं--'आदच्च'-इत्यादि । अन्वयार्थ--(आरच्च-आहत्य) कदाचित् (सवण लढ-श्रवण लब्ध्वा ) धर्मका अवण भी प्राप्त हो जाय तो भी (सद्धा परमदुल्लहा -श्रद्धा परमदुर्लभा ) धर्म में श्रद्धा-भचि-होना परम दुर्लभ है। यह श्रद्वा ससाररूपी सागर से पार कराने के लिये नौका जैसी है, मिथ्या- स्वरूपी तिमिर को दूर करने के लिये (मणि-सूर्य जैसी है। स्वर्ग एव मोक्ष के सुखों को देने के लिये चिन्तामणिरत्न जैसी है। क्षपक श्रेणी पर आरूढ होने के लिये निसरणी जेसी है। कर्मरूपी शत्रु को परास्त करने वाली है, पव केवल ज्ञान केवल दर्शन को उत्पन्न करने के लिये जननी जैसी है। यह श्रद्धा परम दुर्लभक्यों है ? यह यात स्वयसूत्रकार करते हैं । यहवे-यव ) ससारमें ऐसे भी कितनेक मनुष्य हैं जो ધર્મ રાવણની પ્રાપ્તિ બાદ સૂત્રકાર હવે શ્રદ્ધાની દુર્લભતા સમજાવે છે 'आहच्च' त्यहि मन्वयार्थ:-आहाच-आइत्य उदास्थित सवण लध्धु-श्रवण लब्ध्वा भनु श्रवा पास थ य त ५५ सद्धा परमदुल्लहा-श्रद्धा परमदुर्लभा मा श्रद्धा રૂચી થવી એ પરમ દુલભ વાત છે આ શ્રદ્ધા સા સારરૂપી સાગરથી પાર ઉતા રનાર નૌકાનુ કામ કરે છે મિથ્યાત્વ રૂપી ઘોર અ ધકારને દૂર કરી માણસના હૃદયમાં સૂર્ય તેજના કિરણે જે પ્રકાશ પહોચાડે છે સ્વર્ગ અને મેલના સુખને આપવા માટે ચિંતામણીરત્ન જેવી છે ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ થવા માટે એ નીસરી જેવી છે કમરૂપી શત્રુને નાશ કરવા માટે એ અતુલ બળવાળી છે અને કેવળજ્ઞાનદર્શનને ઉત્પન્ન કરવા માટે એ જનની જેવી છે આ શ્રદ્ધા પરમ દુર્લભ કેમ છે? આ વાત સ્વય સૂત્રકાર બતાવે છે તેઓ ४ छे , वहवे-बहव मसारमा सेवा पधु zal मनुष्य। छे २ नेयाज्य - - ·- . ६४० उत्तरायण हितावह, चश्चन्द्रचन्द्रिकेट हृदयाहादक, समदृष्टयस्तुनः पुनर्जाग्रदवस्थायां तल्ला- भवद प्रमोदजनकं, भूमिगतनिधा प्रातिरिस मुखजनक, सालसतापहारकम् । तस्माद् धर्मः श्रोतव्य इति भार ॥८॥ श्रुतिळामेऽपि अद्धा दुर्लभेत्याह- मूलम् आहञ्च सवणं लधु, संद्धा परमदुल्लहा। सोच्चा नेयाउय मंग्गं, वहवे परिभस्सइ ॥ ९ ॥ छाया-कदाचित् अवण लया, श्रद्धा परमदुर्लभा। श्रुचा नैयायिक मार्ग, नमः परिभ्रश्यन्ति ॥ ९॥ एकान्तत. हितविधायक, निर्मल चादनी के समान हृदय को आनद उत्पन्न करने वाला, स्वप्न में दृष्ट पदार्थ की जागृत अवस्था में प्राप्ति रोने की तरह प्रमोदजनक, भूमि मे गडे हुए निधान की प्राप्ति के समान सुग्वजनक एव समस्त सताप का अपहारक होता है, इसलिये धर्म अवश्य श्रवण करने योग्य है। भावार्थ--मनुष्यभव पाकर भी जीव को श्रुतचारित्ररूप धर्म का श्रवण बडे भाग्य से मिलता है । धन्य वे पुरुप है जो इस प्रकार से अपने जीवन को सफल करते है, क्यों कि धर्म के श्रवण से ही यह जीव को मालूम होता है कि हमारा क्या कर्तव्य है क्या अकर्तव्य है ? हिंसादिक पाप अकर्तव्य हैं, तथा प्रणातिपातादि विरमणरूपकर्तव्य हैं। तप पालो योग्य हैं ण्व कषा गदिक परित्याग करने योग्य हैं ॥८॥ શક, તત્વ અતત્વને વિવેચક અમૃત પાન સમાન, એકાન્તત હિત વિધાયક, નિર્મળ ચાદની સમાન હૃદયને ઉત્પન્ન કરવાવાળા, સ્વપ્નમાં દુષ્ટ પદાર્થની જાગૃત અવસ્થામાં પ્રાપ્તિ થવાની માફક, પ્રમાદ જનક ભૂમિમાં દટાયેલા ધનની પ્રાપ્તિ સમાન, સુખ જનક અને સમસ્ત સતાપને અપહારક બને છે માટે ધર્મ અવશ્ય શ્રવણ કરવા ગ્ય છે ભાવાર્થમનુષ્યભવ મેળવીને પણ જીવને શ્રુતચારિત્રરૂપ ધર્મનું શ્રવણ ભાગ્યના ઉદયથી જ મળે છે એ પુરૂષને ધન્ય છે કે જે આ પ્રકારથી પોતાના જીવનને સફળ બનાવે છે કેમકે ઘનું શ્રવણ કરવાથી જ આ જીવને ખબર પડે છે કે મારું કર્તવ્ય શું છે અને અકર્તવ્ય શું છે હિંસાદિક પાપ એ અકર્તવ્ય છે, અને એનાથી પ્રાણાતિપાતાદિ વિરમણરૂપ કર્તવ્ય છે તપ પાળવા ચોગ્ય છે, અને કષાયાદિક પરિત્યાગ કરવા ગ્ય છે ૮ ·. प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० ९ श्रद्धादोलभ्ये जमालिरप्टान्त ? ६४३ यस्य सः, सयतादिक्षाने सदिग्मद्धिः । ३ । अश्वमित्रचतुर्थः सामुच्छेदिकः, स उत्पादानन्तरमेव वस्तुनः समुच्छेद -विनाशो भरतीति मरूपयति । ४ । गद्गाचार्य पञ्चमो द्वैक्रियः-स एकस्मिन् समये क्रियाद्वयानुभनो भातीति प्ररूपयति । ५ । पडुलूकः पष्ठराशिकः, स जीरा-जीर-नोजी-भेदात् यो राशयः सन्तीति प्ररूपयति । ६। गोष्ठ:माहिठ स्थविर सप्तमोऽधद्धिक स च जीवेन स्पृष्ट कर्म जगद्ध मरूपयति । तत्र जमालेत्तान्तः प्रोच्यते- क्षत्रियकुण्डपुरे भगवतः बीवीरनर्धमानस्वामिनो भगिन्याः सुदर्शनायाः पुनः सनिया ऐसी मान्यता है कि सयत आदि का ज्ञान सदा सदिग्ध रहता है, कौन सयत है कौन नहीं इसका यथार्थ निश्चय नहीं हो सकता है, इस प्रकार ये अव्यक्तवादी हैं ३। चतुर्थ निहव-अ-वमित्र हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि उत्पाद के अनन्तर ही वस्तु विनष्ट हो जाती है ४ । पचम निव गगाचार्य है, इनकी ऐसी मान्यता है कि एक समय मे दो क्रियाओं का अनुभव होता है ५। छठया निदव पहलूक है, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव अजीव एव नोजीव, इस प्रकार तीन राशि हे दागोप्ठ माहिल स्थविर सातवा निहव है, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव के स्पृष्ट कर्म सदा उससे अबद्ध रहता है ७ । जमालि का वृत्तान्त इस प्रकार है-जमालि भगवान् वर्धमान स्वामी की बहिन सुदर्शना के पुत्र थे । ये क्षत्रियकुण्डपुर का निवासी क्षत्रिय थे। भगवान् वीर प्रभु की पुत्री जो प्रियदर्शना थी उसका સ્વરૂપ છે (૨) તૃતીય નિહ આષાઢ હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, સયત આદિનુ જ્ઞાન સદા સ દિગ્ધ રહે છે કે સયત છે? કેણ સયત નથી? એને યથાર્થ નિશ્ચય થઈ શકતે નથી આ પ્રકારથી તેઓ અવ્યકતવાદી હતા (૩) ચતુર્થ નિદ્ધવ અશ્વમિત્ર હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, ઉત્પાદનો અને તરજ વસ્તુને નાશ થઈ જાય છે (૪) પચમ નિહ્નવ ગગાચાર્ય હતા, એમની એવી માન્યતા હતી કે, એક સમયમાં બે કિયાઓને અનુભવ થાય છે (૫) છઠા નિવ પડુક્લક હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, જીવ, અજીવ અને ને જીવ આ રીતે ત્રણ પ્રકારની રાશી છે (૬) સાતમા નિષ ગોઝમાહિલસ્થવિર હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, સ્પષ્ટ કર્મ હમેશા તેનાથી અબદ્ધ રહે છે જમાલિન વૃતાત આ પ્રકારે છે–જમાલિ ભગવાન વર્ધમાન સ્વામીની બહેન સુદર્શનાના પુત્ર હતા તેઓ ક્ષત્રિય હતા અને ક્ષત્રિયકુપુરના નિવાસી હતા ભગવાન વીરપ્રભુની પુત્રી જે પ્રિયદના હતી, તેના તેંઓ ·६४२ उत्तराम्ययनले वायकारण पादरूप जनदर्शन, यद्वा-न्याययुक्त मार्ग सम्यग्दर्शनादिरूप मागे- मोक्षमार्ग श्रुत्वा परिभ्रश्यन्ति मोक्षमार्गाद मच्युता भवन्ति । अन्न दृष्टान्ताः-जमालिमभृतयो निहवाः । अथ के ते जमालिप्रभृतयः ? इत्युच्यते-जमालिप्रभृतयः सात प्राचननिहवा:- मिथ्यात्वाभिनिवेशाज्जिनोक्ततचापलापफास्त्यक्तसम्यग्दर्शना जभूवन् । तत्र ज- मालिः प्रथमः, स बहुरतः-बहुपु समयेषु रतः सक्तः, प्रभूतसमयः कार्योत्पत्तिर्भ- चति, नत्वेकेन समयेनेति मरूपयति॥१॥विष्यगुप्तो द्वितीय -स जीवपदेशिक -जीवः प्रदेश एव यस्य स जीवपदेशः, स एव जीवमदशिक , चरमप्रदेश एव जीव इति प्ररूपयति ॥२॥ तृतीय आपाढः-स तु अव्यक्तिका, जव्यक्तम्-अस्फुटं वस्तु (नेयाउय मग्ग-नैयायिक मार्ग ) पचसमवायफारणवादरूप जैनदर्शन को, अथवा सम्यग्दर्शनादिरूप न्याययुक्त मार्ग-मोक्षमार्ग को (सोच्चा- श्रुत्वा) सुनकर भी उसमें श्रद्धानही रोने से (परिभस्सइ-परिभ्रश्यन्ति) उस मोक्षमार्ग से भ्रष्ट हो जाते हैं इसलिये श्रद्धा को दुलभ बतलाई है। इस विषय मे दृष्टान्तस्वरूप जमालि निहव आदि समझना चाहिये। जमालि आदि कौन हैं ? इस विषय को यहा प्रदर्शित किया जाता है। ये जमालि आदि सात व्यक्ति निव-प्रवचन को छिपाने वाले हुए हैं- मिथ्यात्व के अभिनिवेश से जिनोक्त तत्व के अपलापक-सम्यग्दर्शन से रहित हुए हैं। इनमे सर्वप्रथम जमालि हुए हैं, इनकी मान्यता यह है कि अनेकसमयो से द्रव्य की उत्पत्ति होती है, एक समय से नहीं' द्वितीय निह्नव तिष्यगुप्त हुए हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीवका एक अन्तिम प्रदेश ही जीवस्वरूप है । तृतीय निहव आपाढ हुए हैं, इनकी मग-नैयायिक मार्ग पाय સમવાયકારણવાદરૂપ જૈનદર્શનને અથવા સમ્યગ્ન शाहि३५ न्याययुत भाग-मोक्ष भाग सौथे सोच्चा-थत्वा सामनाने पण सेनामा श्रद्धा नापाथी परिभस्सइ-परिभ्रश्यन्ति मे मोक्षमाथी ब्रण्ट थर्थ જાય છે. આ માટે શ્રદ્ધાને દુર્લભ બતાવેલ છે આ વિષયમાં દષ્ટાતસ્વરૂપ માલિ નિહ્વ આદિ સમજવા જોઈએ જમાલિ આદિ કેણ હતા એ વિષયને અહિં પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે એ જમાલિ આદિ સાત વ્યક્તિ પ્રવચનહિવત છુપાવવાવાળા હતા મિથ્યાત્વના અભિનિવેશથી જીત તત્વના અપક્ષાપક – સમ્યગૃદનથી રહિત હતા એમાં સર્વ પ્રથમ જમાલિ હતા એમની માન્યતા એ હતી કે અનેક સમયથી દ્રવ્યની ઉત્પત્તિ થાય છે એક સમયથી નહી (૧) દ્વિતીય નિવ તિષ્યગુપ્ત હતા, એમની એવી માન્યતા હતી કે, જીવને એક અતિમ પ્ર જ જીવ .

·- प्रियदर्शिनी टीफा अ० ३ गा० ९ श्रद्धादीलभ्ये जमालिदृष्टान्त १ ६४३ यस्य सः, सयतादिज्ञाने सदिग्धबुद्धिः । ३ । अश्वमिनश्चतुर्थः सामुच्छेदिका, स उत्पादानन्तरमेव वस्तुनः समुच्छेद -विनाशो भवतीति मरूपयति । ४ । गगाचार्य पञ्चमो द्वैक्रिया-स एकस्मिन् समये क्रियाद्वयानुभगो भवतीति प्ररूपयति । ५। पडुलूकः पष्ठवैराशिकः, स जीरा-जीर-नोजीर-भेदात् त्रयो राशयः सन्तीति प्ररूपयति । ६ । गोठ:माहिठ स्थपिर सप्तमोऽभद्धिक स च जीवेन स्पृष्ट कर्म अबद्ध प्ररूपयति ।७। तत्र जमालेत्तान्तः प्रोच्यते- क्षत्रियकुण्डपुरे भगवतः श्रीवीरवर्धमानस्वामिनो भगिन्याः सुदर्शनायाः पुत्रः क्षत्रिया ऐसी मान्यता है कि सयत आदि का ज्ञान सदा सदिग्ध रहता है, कौन सयत है कौन नहीं इसका यथार्थ निश्चय नहीं हो सकता है, इस प्रकार ये अव्यक्तवादी है ३। चतुर्य निव-अश्वमित्र हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि उत्पाद के अनन्तर ही वस्तु विनष्ट हो जाती है ४ । पचम निव गगाचार्य ह, इनकी ऐसी मान्यता है कि एक समय मे दो क्रियाओ का अनुभव होता हे ५। छठवा निहव पटुलूक हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव अजीव एव नोजीव, इस प्रकार तीन राशि है ६ । गोप्ठ माहिल स्थविर सातवा निहव हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव के स्पृष्ट कर्म सदा उससे अबद्ध रहता है । जमालि का वृत्तान्त इस प्रकार है-जमालि भगवान् वर्धमान स्वामी की बहिन सुदर्शना के पुत्र थे। ये क्षत्रियकुण्डपुर का निवासी क्षत्रिय थे। भगवान् वीर प्रभु की पुत्री जो प्रियदर्शना थी उसका સ્વરૂપ છે (૨) તૃતીય નિહ આવા હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, સયત આદિનું જ્ઞાન સદા સ દિગ્ધ રહે છે કે સયત છે? કેણ સયત નથી? એને યથાર્થ નિશ્ચય થઈ શકતું નથી આ પ્રકારથી તેઓ અવ્યકતવાદી હતા (૩) ચતુર્થ નિધવ અશ્વમિત્ર હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, ઉત્પાદન અન તરજ વસ્તુને નાશ થઈ જાય છે (૪) પચમ નિહ્નવ ગગાચાર્ય હતા, એમની એવી માન્યતા હતી કે, એક સમયમાં બે ક્રિયાઓને અનુભવ થાય છે (૫) છઠા નિહ ષડુલુક હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, જીવ, અજીવ અને ને જીવ આ રીતે ત્રણ પ્રકારની રાશી છે (૬) સાતમા નિહ્નવ ગેઝમાહિલસ્થવિર હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, સ્પષ્ટ કર્મ હમેશા તેનાથી અબદ્ધ રહે છે જમાલિનુ વૃતાત આ પ્રકારે છે–જમાલિ ભગવાન વર્ધમાન સ્વામીની બહેન સુદનાના પુત્ર હતા તેઓ ક્ષત્રિય હતા અને ક્ષત્રિયકુડપુરના નિવાસી હતા ભગવાન વિરપ્રભુની પુત્રી જે પ્રિયદર્શના હતી, તેના તેઓ , ·उत्तराध्ययनसूये जमालिरासीत् । श्रीपीरर्वमानस्वामिन. पुत्री मियदर्शना जमालेः भार्याऽभवत् । एकदा कदाचिन् भगवान् श्रोपोरवर्धमानसामी तर भत्रियाण्डपुरे समपमृतः। जमा- लिर्थिया सह त वन्दितु समागतः। भगवद्देशनयाजातोराग्योऽसो जमालिहमागस्प पित्रोरनुज्ञा गृहीत्वा पञ्चशतक्षत्रियकुमारैः सह प्रज्या गृहीतवान् । अय भगवतः ओमहानीरस्प केवलज्ञानप्राप्त्यनन्तर चतुर्दशे वर्षे प्राजितः । तदा तस्य भार्या प्रियदर्शनाऽपि भगतः श्रीपीरमधमानस्वामिनः समीपे स्त्रीसहस्रेण सह प्रत्रजिता । तवः पञ्चशतसख्यकान् साधून् जमालिमुनये, तस्यै मियदर्शनामा'व्ये च साध्वी सहस्र शिष्यवया भगान् प्रददौ । अय जमालिमुनिः श्रीमानस्वामिना सह विहरन् दुथर तपस्तेपे, एकादशाङ्गानि चाधीतवान् । ये पति थे। एक दिन की बात है कि वीर श्रीवर्धमान स्वामी क्षत्रिय- कुण्डपुर में पधारे । जमालि अपनी पत्नी प्रियदर्शना के साथ उनको वदना करने के लिये आये । भगवान् ने इनको धर्मदेशना दी। दिव्य धर्मदेशना का पान कर जमालि को वैराग्य जागृत हो गया। घर पर आकर इन्हों ने अपने माता पिता से आज्ञा लेकर पाचसौ क्षत्रिय- कुमारों के साथ दीक्षा अगीकार करली । उस समय भगवान को केवल ज्ञान प्राप्त हुए को चौदह वर्ष व्यतीत हो चुके थे। पति को दीक्षित देखकर प्रियदर्शना ने भी एक हजार स्त्रियों के साथ दीक्षा अगीकार करली। प्रभु ने पाचसौ मुनियों को जमालिमुनि की नेस- राय में करदिये, एव एक हजार साध्वियों को प्रियदर्शना साध्वी की नेसराय मे कर दी। पाचसौ जमालि के शिष्य और एक हजार साविया प्रियदर्शना की शिष्या हुई । जमालिमुनि ने श्री वर्धमान- પતિ હતા એક સમયની વાત છે કે, શ્રી વીર વર્ધમાનસ્વામી દીક્ષા લીધા પછી ક્ષત્રિયકુન્ડપુરમા પધાર્યા જમાલિ પિતાની પત્ની પ્રિયદર્શનાની સાથે તેમને વદના કરવા માટે આવ્યા ભગવાને તેમને ધર્મદેશના આપી દિવ્ય ધર્મ દેશનાનું પાન કરતા જમાલિને વૈરાગ્ય જાગૃત થયે ઘેર આવી પોતાના માતાપિતાની આજ્ઞા લઈ તેમણે પાચ ક્ષત્રિય કુમાર સહિત દીક્ષા અગિકાર કરી આ સમયે ભગવાનને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા ને ચૌદ વર્ષ વિતી ગયા હતા પતિને દીક્ષિત થયેલા જોઈ પ્રિયદર્શનાએ પણ એક હજાર સ્ત્રીઓ સહિત દીક્ષા અંગીકાર કરી પ્રભુએ પાચસો મુનિઓને જમાલિ મુનિની નેસરાયમાં કરી દીધા અને એક હજાર સાધ્વીઓને પ્રિયદર્શના સાધવીની નેસરાયમા કરી દીધી જમાલિના પાચો શિષ્ય થયા અને એક હજાર સાવીઓ પ્રિય દર્શનની શિષ્યા થઈ જમાલિ મુનિએ શ્રી વર્ધમાન સ્વામીની ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा ९ श्रद्धादोर्लम्गे जमालिदृष्टान्त ६४५ जथान्यदा जमालिमुनिर्भगरतः श्रीवीरवर्धमानस्सामिन वन्दित्वा नमस्कृत्य कृतामलिः सन् पप्रच्छ-भगान् । भनदाशयाऽन्यत्र विदर्तुमिच्छामि ? तदा भग- वता पृथग्विहारे जमाले भादर्शनात् मौनमालम्पितम्। जमालिस्तु अपतिपिद्वम- नुमत भवतीति मत्वा भगवन्त वन्दित्ता नमस्कृत्य पञ्चशतशिष्यैः सह तदन्तिकात् प्रतिनिष्कामति । अथाऽसौ पञ्चशतैरनगारैः सह ग्रामानुग्राम विहरन् श्रावस्तीनगर्या कोष्ठकना- मके उद्याने समागतः। तत्र यथाप्रतिरूपमवग्रह गृहीत्वा सयमेन तपसाऽऽत्मानं भावयन् विहरति । स्वामी के साथ विहार करते २ खूब तो तपश्चर्या की और ग्यारह अगों का अध्ययन भी कर लिया। किसी समय जमालि मुनि ने भगवान श्री वर्धमानस्वामी को दोनों हाथ जोडकर वन्दना ण्व नमस्कार कर के पूछा कि हे भगवान् । आपकी आज्ञा से मे दूसरी जगह विहार करना चाहता हू । जमालि की बात सुनकर भगवान ने इस अभिप्राय से कि इनका पृथग विहार लाभकारी नहीं है, उनको कुछ भी उत्तर नहीं दिया किन्तु मौन रहे। भगवान् ने जय जमालि से कुछ भी नहीं कहानो उन्हों ने यह समझकर कि "अप्रतिषिद्ध अनुमतम्" अप्रतिपित अनुमत होता है, वहाँ से प्रभु को वन्दना नमस्कार करके अपने पाचसौ शिष्यों को साथ लेकर विहार कर दिया। पाचसो शिष्यो के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए वे श्रावस्ती સાથે વિહાર કરતા કરતા ખૂબ તપશ્ચર્યા કરી અને અગ્યાર અગેને અભ્યાસ પણ કરી લીધે કોઈ એક સમયે જમાલિમુનિએ ભગવાન શ્રી વર્ધમાન સ્વામીને બે હાથ જોડીને વદના નમસ્કાર કરીને પૂછ્યું કે, હે ભગવત | આપની આજ્ઞાથી બીજી જગ્યાએ વિહાર કરવા ઈચ્છું છું જમાલિની આ વાત સાંભળીને ભગવાન એમને જુદે વિહાર લાભકારી નથી એવા અભિપ્રાયથી મૌન રહ્યા અને ઉત્તર ન આપે ભગવાને જ્યારે જમાલિને કાઈ કહ્યું નહીં ત્યારે तभी मेम समीधु ," अप्रतिषिद्ध अनुमत भवति" भौन थे मनुमती છે, એમ સમજીને ત્યાથી પ્રભુને વદના નમસ્કાર કરીને પિતાના પાચસો શિ સાથે પ્રભુથી અલગ વિહાર કરી દીધો પાચ શિની સાથે ગ્રામાનુગામ વિહાર કરતા કરતા તેઓ શ્રાવતી ·उत्तराभ्ययनसूत्रे तव खलु श्रमणो भगवान् महावीरोऽन्यदा कदाचित् पूर्वानुष्याचरन् यावत् सुखसुखेन रिहरन् यौष चम्पानगरी यौर पूर्णभद्रनामामुद्यान तत्रैवापा गतः, उपागत्य यथाप्रतिरूपमपग्रह गृहीत्वा सयमेन तपसाऽऽत्मान भारयन् विहरति । तत खलु वस्य जमालेरनगारस्य शरीरेऽन्तनान्तरूक्षतुच्छाहारैरन्यदा कदा- चित् विपुलरोगावकः प्रादुर्भूतः । तदा स उपवेष्टुमशक्तःसन्ननगारान् पाइ-मम सस्तारकः शीघ्र क्रियताम् । ते मुनयः सस्तारक कर्तुं प्रवृत्ताः । जमालिस्तान् पुनः पुनः पृच्छति-सस्तारकः कृतो नो वा भाद्भिः १ त ऊचु-सस्तारक कृतो नगरी के कोष्टक नामक उद्यान मे आये । वहा वनपाल से वसति की आज्ञा ग्रहण कर सयम एव तप से अपनी आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। श्रमण भगवान महावीर ने भी कोई समय पूर्वानुपूर्वी से ग्रामा नुग्राम विहार करते हुए वे चपानगरी के पूर्णभद्रनामक उद्यान में पधारे और यथाप्रतिरूप अवग्रह (वसति की आज्ञा) ग्रहण कर सयम एव तप से आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। इधर जमालि के शरीर में अन्त प्रान्त रूक्ष एव तुच्छ आहार के लेने से अनेक प्रकार के रोग उत्पन्न हो गये । इससे ये बैठने में भी अशक्त बन गये। इस स्थिति मे इन्होंने अपने शिष्यो से कहा-मेरे लिए सस्तारक शीघ्र कर दो। मुनियो ने सस्तारक करना प्रारम कर दिया। નગરીના કેઠક નામના બાગમાં આવી પહોંચ્યા ત્યા વનપાલ પાસેથી આજ્ઞા લઈને ઉતર્યા અને તે સ્થળે સયમ અને તપથી પિતાની આત્માને ભાવિત કરતા કરતા વિચારવા લાગ્યા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પણ કેઈસમય પૂર્વાનુપૂર્વીથી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા ચ પાનગરીના પૂર્ણભદ્ર નામના બાગમાં પધાર્યા અને યથાપ્રતિરૂપ અવગ્રહ (વસતીની આજ્ઞા લઈને સયમ અને તપથી આત્માને ભવિત કરતા કરતા વિચરવા લાગ્યા આ તરફ જમાલિના શરીરમાં અન્ત, પ્રાન્ત, રૂક્ષ તેમજ તુચ્છ બહાર લેવાથી અનેક પ્રકારના રોગ ઉત્પન્ન થયા, આ રોગના કારણે તેઓ બેસવામાં પણ અશક્ત બની ગયા આ સ્થિતિમાં તેમણે પોતાના શિષ્યોને કહ્યું કે, મારે માટે જ દી સસ્તારક (પથારી) કરી દે મુનિઓ સસ્તારકની તૈયારી કરવા લાગ્યા જમાલિએ તેમને વાર વાર પૂછવા માડયુ કે, સસ્તારક नही?

·मियदर्शिनी टीका ०३ गा०९ मियमाणकृतविपयक विचार नास्ति, किंतु क्रियते, एपमुक्ते सति स जमालिमिथ्यात्वमोहनीयोदयात् सम्य- स्वपरिभ्रष्टः सन् न्यचिन्तयत्-क्रियमाण कृतमिति जिनोक्त सत्यं न भवितुमर्हति, यत्तोऽय सस्तारकः क्रियमाणो न कृतः संस्तीर्यमाणोऽपि न सस्तृत इत्युच्यते । इति मनसि विचिन्त्य तन सान् मुनीनाहूय जमालि प्राह-यत् क्रियमाण तत् कृतम् , यच्चलत् तचलितम् , यदुदीर्यमाण तदुदीरितम् , इत्यादि श्रीमहावीरस्वा- मिना यद् भापित तत् खलु मिथ्या, क्रियमाणे सस्तारके शयनरूपार्थसाधकत्वा- भावेन कृतत्वामानात् । जमालि ने उनसे पार २ पूछना शुरू किया कि सस्तारक किया या नहीं ? उन्हों ने कहा सस्तारक अभी नहीं किया है कर रहे हैं। इस प्रकार जब उन्हों ने कहा तय मिथ्यात्वमोहनीय के उदय से सम्यक्त्व से पतित होकर जमालि ने विचार किया कि "क्रियमाण कृतम्" जो किया जा रहा है वह "किया गया" ऐसा जो जिन भगवान ने कहा है वह सत्य नहीं हो सकता है, क्यों कि सस्तारक क्रियमाण है वह "कृतः" किया गया ऐसा नहीं कहा जा सकता है। उसी तरह यह तो अभी " सस्तीर्यमाण" है विगया जा रहा है, इसे "सस्तृतः" बिछ गया है, ऐसे कैसे कर सकते हैं। इस प्रकार विचार कर उन्हों ने अपने समस्त शिष्यों को बुलाकर कहा कि देखो भगवान् वीर प्रभु जो ऐसा कहते हैं कि "क्रियमाण कृतम्" " यच्चलत् तत् चलितम्" " यदुदीर्यमाण तदुदीरितम् " जो क्रियमाग है वह किया गया है, जो चल रहा है वह चल चुका है, जो શિષ્યોએ કહ્યું કે, સસ્તારહજુ કરેલ નથી પરંતુ કરીએ છી એ આ પ્રકારે જ્યારે શિષ્યએ કહ્યું, ત્યારે મિથ્યાત્વ મેહનીયના ઉદયથી સમ્યક્ત્વથી પતિત 45 भाविक पियार ४या है, " क्रियमाण कृत"२ ४२वामा भारत ” એવું જે જીન ભગવાને કહ્યું છે તે સત્ય ઠરતુ નથી સસ્તાર કિયમાણ છે તે ” થઈ ચૂકયું છે એમ કહી શકાય નહિ या प्रमाणे मारे मा “ सस्तीर्यमाण" छे–माछापामा मा छे थेने બીછાવી દીધલ છે એમ કેમ કહી શકાય ? આ પ્રમાણે વિચાર કરીને તેમણે પિતાના સમસ્ત શિષ્યને બેલાવીને કહ્યું કે, જુએ ભગવાન વીર પ્રભુ જે એમ हेछ, "क्रियमाण कृतम्' 'यच्चलत् तत् चलितम्" " यदुदीर्यमाण तदु दीरितम्"यमा छ त थर्ड यूज्यु छ, यी छ, ते याही उदय में आ . થઈ ચૂકયું " कृत ·" उत्तराभ्ययनसूत्रे तत खलु अमणो भगवान् महागीरोऽन्यदा कदाचित् पूर्वानुपूर्याचरन यावत् सुखसुखेन बिहरन् यौन चम्पानगरी यौव पूर्णभद्रनामामुद्यान तत्रैवापा- गतः, उपागत्य यथाप्रतिरूपमवग्रह गृहीला सयमेन तपसाऽऽन्मान भावयन विहरति । तत खलु वस्य जमालेरनगारस्य शरीरेऽन्तप्रान्तक्षतुच्छाहारैरन्यदा कदा- चित् विपुलरोगातकः प्रादुर्भूतः । तदा स उपवेष्टुमशक्तःसन्ननगारान् प्राइ-मम सस्तारकः शीघ्र क्रियताम् । ते मुनयः सस्तारक कर्नु महत्ताः । जमालिस्तान पुनः पुनः पृच्छति-सस्तारकः कृतो नो वा भाद्भिः १ त ऊचु-सस्तारक कृतो नगरी के कोष्ठक नामक उद्यान मे आये । वहा वनपाल से वसति की आज्ञा ग्रहण कर सयम एव तप से अपनी आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। श्रमण भगवान महावीर ने भी कोई समय पूर्वानुपूर्वी से ग्रामा- नुग्राम विहार करते हुए वे चपानगरी के पूर्णभद्रनामक उद्यान में पधारे और यथाप्रतिरूप अवग्रह (वसति की आज्ञा) ग्रहण कर सयम एवं तप से आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। इधर जमालि के शरीर मे अन्त प्रान्त रूक्ष एव तुच्छ आहार के लेने से अनेक प्रकार के रोग उत्पन्न हो गये । इससे ये बैठने में भी अशक्त बन गये। इस स्थिति मे इन्होंने अपने शिष्यों से कहा-मेरे लिए सस्तारक शीघ्र कर दो। मुनियो ने सस्तारक करना प्रारभ कर दिया। નગરીના કેપ્ટક નામના બાગમાં આવી પહોચ્યા ત્યા વનપાલ પાસેથી આજ્ઞા લઇને ઉતર્યા અને તે સ્થળે સયમ અને તપથી પિતાની આત્માને ભાવિત કરતા કરતા વિચારવા લાગ્યા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પણ કેઈસમય પૂર્વાનુપૂર્વીથી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા ચપાનગરીને પૂર્ણભદ્ર નામના બાગમાં પધાર્યા અને યથાપ્રતિરૂપ અવગ્રહ (વસતીની આજ્ઞા) લઈને સયમ અને તપથી આત્માને ભવિત કરતા કરતા વિચરવા લાગ્યા આ તરફ જમાલિના શરીરમાં અન્ડ, પ્રાન્ત, રૂક્ષ તેમજ તુચ્છ આહાર લેવાથી અનેક પ્રકારના રોગો ઉત્પન્ન થયા, આ રોગના કારણે તેઓ બેસવામાં પણ અશક્ત બની ગયા આ સ્થિતિમાં તેમણે પિતાના શિષ્યોને કહ્યું કે, મારે માટે જલ્દી સસ્તારક (પથારી) કરી દે મુનિઓ સસ્તારની તૈયારી કરવા લાગ્યા જમાલિએ તેમને વાર વાર પૂછવા માડયું કે, સસ્તારક કર્યો કે નહી ?

·प्रियदर्शिनी टीका म०३ गा. ९सवादीलेम्येक्रियमाणतविषयक विचार ११ इत्यादि, तत्सर्वमसबद्धमेवेति । एव मिथ्यात्वमोहनीयोदयात् जमालिमुन्मार्गगत ज्ञात्वा स्थपिरा अपदन्-जमाले ! भगरत आशय न जानासि, भगान् आप्तः, विगतदोपसत्यवक्ता, तन्मतमनेकान्तपादात्मकम् , एकोपि पदार्थः, अपेक्षाभेदेन अनेकरूपो भवति, यथा एक एर पुरुपः अपेक्षाभेदेन जामाता श्यालकः पुत्रः पिता च । तथैव प्रकृतेऽपि क्रियमाणत्वेपि सस्तारके कृतय सभाति । पटस्य क्रियमाणताया कृत पट.' इत्यादिवत् । ननु कथ क्रियमाण पटादिकं कृत स्यादिति "चेतनोच्यते-पटस्योत्पद्यमानतामाले प्रथमतन्तुप्रवेशे उत्पद्यमान पर पट उत्पन्नो -' इत्यादि' सो यह श्रद्धेय नहीं है। इस प्रकार भाग्यदोप से जमालि को विपरीत मार्ग मे जाते हुए देखकर स्थविरों ने कहा-हे जमालि! आप भगवान के आशयाको नही जानते हो। भगवान सर्व दोप-रहित यथार्थवक्ता है। भगवान का मत अनेकान्तरूप है। एक 'ही पदार्य अपेक्षा-भेद से अनेकरूप होता है। जैसे एक ही पुरुप श्वशुर की अपेक्षा से जामाता कहलाता है, बहनोई की अपेक्षा साला कहलाता है पिता की अपेक्षा से पुत्र करलाता है, पुत्र की अपेक्षा से पिता कह- लाता है । सी प्रकार प्रकृत में आपका विस्तर रो भी रहा है, रो भी गया है, ऐसा कह सकते हैं। जैसे कि पंट की क्रियमाणता में भी कृतत्व का व्यवहार होता है उसी तरह । पुन प्रश्न करता है कि जो क्रियमाण है वह कृत कैसे हो सकता है ? इसका उत्तर देते हैं-पट के उत्पत्तिकाल में प्रथम ततु के प्रवेश समय में भी वह उत्पन्न होता ही है તે શુદ્ધ કરવા ચોગ્ય નથી આ પ્રમાણે ભાગ્યદોષથી વિપરીત- માગે જતા જમાલીને જઈ તે સ્થવિરાએ તેઓને કહ્યું કે હે જમાલિતમે ભગવાનના આશયને જાણતા નથી ભગવાન સર્વદેવ રહિત સાચું બોલવાવાળા છે ભગવાનને મત અનેકાન્ત રૂપ છે એક જ પદાર્થ અપેક્ષા ભેદથી અનેકરૂપ થાય છે જેમાં એક જ પુરુષ સસરાની આગળ જમાઈ કહેવાય છે બનેવીની આગળ સાથે કહેવાય છે અને પિતા આગળ પુત્ર કહેવાય છે અને તેજ પુરુષ પુત્ર આગળ પિતા કહેવાય છે એવી જ રીતે પ્રસ્તુતમાં આપની પથારી થઈ રહી છે થઈ પણ ગઈ છે એવું કહેવામા આવે છે જેવી રીતે સની ક્રિયમાણુતામાં કુતત્વને વ્યવહાર થાય છે તેવી જ રીતે था A RR 3 क्रियमाण ते छत को शत , એને ઉત્તર આપતા કહે છે કે-પટના-ઉત્પત્તિકાળમાં પ્રથમ તતુના પ્રવેશ તે સમયે પણ તે ઉત્પન્ન થાય છે કેમકે પ્રથમતતુમય કાળથી જ “પટ 1 .

·६४८ उत्तराध्ययनस्ते कृते संस्तारके शयनाद्य क्रियाकारित्व विधते, करणसमये तु नास्ति ताशी अर्थक्रिया, अतः क्रियमाण कृतमिति व्यपदेशः कथ स्यात् । किन-क्रियमाणमिति वर्तमानव्यपदेशः, कृतमिति च भूतव्यपदेशः, वर्तमानत्य भूतत्य च परस्परविरु द्धमिति परस्सरविरुद्धयोस्तयोरेकता न स्यात् , वर्तमानध्वसमतियोगित्वस्य भूत- स्वादिति महागीरस्वामिना यत् प्रतिपादितम्-'करेमाणे कडे चलमाणे चलिए' रहा है वह उदय में आचुका है " सो वह सय मिथ्या है, कारण कि क्रियमाण सस्तारक में शयनरूप अर्धक्रिया के प्रति साधकस्व का अभाव होने से वहां कृतत्व नहीं आ सकता है। सस्तारक (विस्तर) करने के याद ही उसमे शयनादिरूप अर्थ क्रियाकारिता आती है, परन्तु सस्तारक करने के समय में उसमें उस प्रकार की अर्थक्रियाकारिता नहीं है, फिर “क्रियमाण कृतम्"-क्रिय माण कृत होता है-यह व्यपदेश कैसे हो सकता है । और भी-"क्रियमाणम्" यर वर्तमान काल का कथन है और कृतम् " यह भूतव्यपदेश है। भूत और वर्तमान परस्पर विरुद्ध है, और परस्पर विरुद्ध दो पदार्थों की एकता नही हो सकती है, क्यों कि वर्त- काल में विद्यमान जो ध्वस उसके विरोधी का नाम है भूत, एतादृश भूत और वर्तमान ये दोनो एक अधिकरण मे नही रह सकते हैं। फिर जो महावीर स्वामी ने कहा है कि क्रियमाण कृतम्, चलत् चलितम् ચુકયુ છે, જે ઉદયમાં આવી રહેલ છે તે ઉદયમાં આવી ચુકેલ છે, એ બધું સઘળું મિથ્યા છે કારણ કે, ક્રિયમાણ સસ્તારમાં શયનરૂપ અર્થ ક્રિયામાં સાધકત્વના અભાવથી ત્યા કરેલ છે એમ આવી શકતું નથી सस्ता२३ (पथारी) या पछी तमा शयना३ि५ " क्रियाकारिता" भाव छ परन्तु स २॥२४ ४२ती मते ततमा तपानी अर्थक्रिया कारिता' तो न त ५० क्रियमाण कृतम्-ठियमा त थाय छ, मेवो વ્યવહાર કેવી રીતે થઈ શકે ? क्रियमाणम्" से वर्तमानानु ४थन छ भने “ कृतम् ભૂતકાળને વ્યવહાર છે ભૂત (કાળ) અને વર્તમાન એ બને પરસ્પર વિરૂદ્ધ અથવાળા છે એટલે પરસ્પર વિરૂદ્ધ એવા એ પદાર્થોની એકતા થઈ શકતી નથી કેમકે વર્મમાનકાળથી વિરૂદ્ધ ભૂત (કાળ) છે, એવા પ્રકારને ભૂત અને વર્તમાન એ બને એક અધિકરણમાં રહી શક્તા નથી તે પછી મહા वीर साभीय रे यु छ , " क्रियमाण कृतम् " " -विशेष पणी चलत् ·प्रियदर्शिनी टीफा अ०३ गा० ९ श्रद्धादौलम्ये क्रियमाणकृतविपयफपिचार ६५१ प्रवेशे पटस्योत्पत्तिरिति प्रथमसमयादारभ्य किञ्चित् कार्य सरपि णैः कृतमिति मन्तव्यम् । यदि प्रथमक्रियया नोत्पन्नः पटस्तदा उत्तरक्रिययापि नोत्पनः स्यादिति सर्व देव पटानुत्पत्तिमसगः, स च न कस्यापि इष्टः, अतः प्रथमतन्तुमपेशाले एव फिचिदुत्पन्नपटस्य यावान् अशो नोत्पन्नः स एशिः उत्तरक्रियया उत्पाद्यते यदि पुनरुत्पद्यत तदा एकदेशेनैव उत्पादन क्रियाया इति सीकर्तव्यम् । यदि प्रथमा शोत्पादननिरपेक्षा द्वितीयादिक्रिया तदैव द्वितीया फलवती स्यात् । नान्यथा, ततश्च यया उत्पद्यमान एव पट उत्पन्ना, तया क्रियमागमेव सस्तारक कृतमिति- अन्तिम तन्तु के प्रवेश होने पर पट की उत्पत्ति होती है इसलिये 'पट उत्पन्न.'-ऐसा व्यवहार होता है, अतः ऐसा मानो कि प्रथम समय से लेकर कुछ२ कार्य सभी क्षणों में होता है। यदि कदाचित् प्रथम क्रिया से पट उत्पन्न नहीं हुआ तो द्वितीय से भी उत्पन्न नही होगा, तृतीय से भी नहीं होगा, इस प्रकार अन्तिम क्रिया से भी नहीं होगा तो पट की कभी भी उत्पत्ति नहीं होगी। परन्तु यह किसी को मी इष्ट नही है। अत. प्रथमततुप्रवेशकाल में भी थोड़ा पट उत्पन्न हुआ, और जो अश अनुत्पन्न है वह दितीयादि क्षणों में होता है। इस प्रकार यर सिद्धान्त होता है कि क्रिया को एक देश से ही उत्पादक-व है, और यह आपको भी मानना पडेगा। यदि प्रथम अश के उत्पादन से निरपेक्ष द्वितीय क्रिया को मानोगे तभी दितीयादि क्रियायें सार्थक होंगी, अन्यथा नही । तप जैसे प्रथम क्रिया से उत्पन्न होते हुए पट की उत्पत्ति वित्तीयादि क्रिया से होती है उसी प्रकार તત્ત્વના પ્રવેશ થતાની સાથે જ પટની ઉત્પત્તિ થાય છે એટલા માટે જ उत्पन्न " सो व्यपा२ चाय छ मेटले म भानपुन, प्रथम સમયથી લઈને દરેક ક્ષણે કઈક કઈક કાર્ય થાય છે જ જે કદાચ ક્રિયાથી પd. ઉત્પન ન થયુ તે બીજીથી પણ ઉત્પન્ન થશે નહી અને ત્રીજીથી પણ ઉત્પન્ન થશે નહિ તેવી જ રીતે અન્તિમ ક્રિયાથી પણ થશે નહી, અને એ રીતે તે પટની કોઈ રીતે ઉત્પત્તિ થશે જ નહી પર તુ એ વાત કે માની શકે તેમ નથી એટલે પ્રથમતતુપ્રવેશકાળમાં પણ પટ ઘેડ ભાગ ઉત્પન થયે, અને જે અશ ઉત્પન નથી થયું, તે બીજી ત્રીજી વિગેરે સામા થાય છે આ રીતે એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે ક્રિયાના એક દેશથી જ ઉવાદ કત્વ છે અને એ વાત તમારે પણ માનવી પડશે જે પ્રથમ અશના ઉત્પાદનથી નિરપેક્ષ દ્વિતીય ક્રિયાને માનશે ત્યારે જ દ્વિતીયદિકિયાએ સાર્થક થશે અન્ય રીતે નહી તે જેવી રીતે પ્રથમ ક્રિયાથી ઉત્પન્ન થતા પટની ઉત્પત્તિ દ્વિતીયાદિ पट પ્રથમ ·१५० उत्तराप्ययनरत्रे भवति, उत्पद्यमानता च पटस्य प्रथमतन्तुप्रवेशागदारभ्यैव भवति तदेव पट उत्पद्यते इति व्यवहारदर्शनात् । उत्पन्नत्वमपि तस्य पटस्य तत्काले ए, तथाहि-उत्पत्ति क्रियाफाले-प्रथमवन्तुपवेशे एपासौ उत्पन्नोऽभूत् , जन्यया उत्पत्तिक्रियाकाले यदि तस्य पटस्योत्सतिर्न स्वीक्रियेत तदा प्रथमनिया निरथिका स्यात्, कार्यकरणमेव धर्मः क्रियायाः । यदि मथमक्रिया उत्पत्तिरूप कार्य न कुर्यात् तदा सा निरर्थिकेव स्यात् , उत्पायोत्पादनमेष क्रियाया धर्मः । एर यथा मधमक्षणे पटो नोत्पन्नस्तथा द्वितीयक्षणेऽपि नोत्पन्न एव, तृतीयादायपिक्षणे नोत्पन्न इति अतिमक्रिययापि अनु पन्न एर स्यात् , युक्तेः सर्वत्र समानलात् । यदा तु प्रथमादिक्रियया न किमपि फलमुत्पादित तदा अन्त्यया फलं स्यादिति प्रत्याशामानमेव, दृश्यते चान्त्यतन्तु' क्यो कि प्रथमततुप्रवेश-काल से ही 'पट उत्पन्न रोता है' ऐसा व्यवहार देखने में आता है। तथा उत्पन्नत्व भी उस पट में उस काल से ही है, क्यों कि उत्पत्तिक्रियाकाल मे प्रथम तन्तु के प्रवेश होने पर ही पट उत्पन हो गया, यदि उस पट की उत्पत्ति स्वीकार नहीं करें तो वह प्रथम क्रिया निरर्थक हो जायगी, कारण कि कार्योत्पाद ही क्रिया का धर्म है। यदि ऐमा माने कि प्रथम क्षण में पट उत्पन्न नहीं हुआ तो इसी तरह दितीय क्षग मे भी उत्पन्न नहीं होगा, तृतीय क्षण में भी उत्पन्न नहीं होगा, इस तरह से अतिम क्रिया तक पट की उत्पत्ति नहीं होगी, क्यो कि युक्ति सर्वत्र समान है। यदि प्रथम किया से कुछ भी फल नहीं हुआ तो अन्तिम क्रियासे भी उत्पादरूप फल का होना असमय ही है, परन्तु देखने में आता है कि ઉત્પન્ન થાય છે” એ વ્યવહાર જોવામાં આવે છે તથા ઉત્પન્ન થવાપણું પણ તે પટમાં તે કાળથી જ છે, કેમકે ઉત્પત્તિકિયાકાળમાં પ્રથમતતુના પ્રવેશ થતાની સાથે જ પટ ઉત્પન્ન થઈ ગયું, જે તે પટની ઉત્પત્તિને સ્વીકાર ન કરીએ તે તે પ્રથમક્રિયા નિરર્થક થઈ જશે કારણ કે કાર્યની ઉત્પત્તિ જ ક્રિયાને ધર્મ છે કદાચ જે એમ માનીએ કે પ્રથમ ક્ષણમા પટ ઉત્પન્ન થયું નથી તે એવી જ રીતે બીજી ક્ષણમાં પણ ઉત્પન્ન નહિ થાય, તેમ જ ત્રીજી ક્ષણમા પણ ઉત્પન્ન થશે નહી એવી જ રીતે આ તિમક્રિયા સુધી પટની ઉત્પત્તિ શશે નહી, કેમકે ક્રિયા સર્વત્ર એકસરખી હોય છે જે પ્રથમ ક્રિયાથી કઈ પણ ફલન થયુ તે અન્તિમ ક્રિયાથી પણ ઉત્પાદરૂપ ફલન થવુ અસ ભવ જ છે પરંતુ જવામાં આવે છે કે અતિમ A ·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा ९ थद्धादौलम्ये क्रियमाणातविपयफविचार ६५५ अब यस्मिन्नेन समये घटादिकार्य प्रारभ्यते, तस्मिन्नेव समये निप्पद्यते, तो निष्पन्नमेव तत् क्रियते-इति चेन्नैवम् , यस्मात् घटादिकार्याणामुत्पद्यमाना नामसन्येयसमयरूपो दीर्य एव निर्तनक्रियाफालो दृश्यते, अतो न यस्मिन्नेव -अवस्था मे अविद्यमान रहता है, कुमकारादिक के व्यापार के बाद ही वह उत्पन्न हुआ माना जाता है। इसलिये जो अकृत होता है वहीं किया जाता है कृत नहीं किया जाता, ऐसा मानना चाहिये। यह तीसरा पक्ष है। यदि कोई "कृत क्रियते" इस व्यवहार को सत्य सावित करने के लिये ऐसा कहे कि-जिस समय मे घटादिक कार्य यनना प्रारभ होता है वह उसी समय मे निष्पन्न हो जाता है इसलिये जब निष्पन्न ही घट किया जाता है तय " कृतमेव क्रियते" इस प्रकार के व्यवहार में कौनसी बाधा आती है ? सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है, क्यो कि उत्पद्यमान घटादिक कार्यो की उत्पत्तिरूप क्रिया का वह समय अस रयातसमयरूप पहुत भारी काल है। ऐसा नहीं है कि जिस समय घट बनना प्रारभ होता है वह उसी समय निप्पन्न हो जाता हैं। इसके बनने में तो बहुत समय लगता है। मिट्टी का लाना, उसका पिंड बनाना, उसे चक्र पर रखना शिवक आदि पर्याय मे उसे परिणमित करना, इस प्रकार घट की उत्पत्ति होने में बहुत अधिक समय लग जाता है, અવસ્થામાં ઘટ તરીકે તો અવિદ્યમાન રહે છે કુમ્ભકારાદિકના વ્યાપાર બાદ જ તે ઉત્પન થયેલ માનવામા આવે છે આ માટે જે અકૃત હોય છે તેજ કરવામાં આવે છે કૃત નથી કરાતું એવું માનવું જોઈએ આ ત્રીજો મુદ્દો છે . ૩ न" कृत क्रियते' मा व्यवहा२२ सायो सामीत ४२वा माटे गई કહે કે જે સમયમાં ઘટાદિ બનાવવાના કાર્યને પ્રારંભ થાય છે તે એ સમયમાં Y३ थाय छे भाटे यारे नि०पन्न ५८ ४२५ामा भाव छ क्यारे "क्रियते" આ પ્રકારના વ્યવહારમાં કઈ બાધા આવે છે તેથી એમ કહેવું એ પણ ઠીક નથી કેમકે, ઉત્પમાન ઘટાદિક કાર્યોની ઉત્પત્તિરૂપ ક્રિયાને તે સમય અસ ખ્યાત સમયરૂપ ઘણે ભારે કાળ છે એવું નથી કે, જે સમયે ઘટ બનવાનો પ્રારભ થાય છે તે તેજ સમયે નિષ્પન્ન થઈ જાય છે તેના બનવામાં તે ઘણે સમય લાગે છે માટીને લાવવી, તેને કચરીને તેને પિંડ બનાવ, તે પછી તેને ચાકડા ઉપર ચઢાવે, તેને આકાર આપ, આ રીતે ઘટની ઉત્પત્તિ થવામાં ઘણું જ તાબે સમય લાગે છે આથી જે સમયે ઘટને બનાવવાને .

·५४ सत्सराप्ययाचे यदि कृतमपि क्रियते, तदाऽन्येऽपि दोपाः सन्ति, तथारि-पदि कृतमपि क्रियते, अर्थात्-क्रियमाण छत मन्यते तदा घटादिकार्योत्पादनार्थ मन्मदनचक्र भ्रमणादिकायाः क्रियाया वैफल्य स्यात् , तस्मिन् काले कार्यस्य घटस्य कुतत्वा- म्युपगमात् . उस्य प्रांगेय सत्वात् ॥ २ ॥ किश्च-कृतं क्रियते इति यन्मन्यते तर प्रत्यक्षविरोध , यस्मादुपस. पूर्व मृत्पिण्डावस्थायामविद्यमान, पश्चात् कुम्भकारादिव्यापारे घटादिकार्यजायमानं दृश्यते उत्पत्तिकाले, तस्मादकृतमेष क्रियमाण भाति ॥३॥ सद्भाव से कभी भी वहा मरन-होने-रूप क्रिया की परिसमाप्ति नहीं हो सकने के कारण किसी भी कार्य की पूर्णरूप से निपत्ति नहीं हो सकेगी। यह कार्यअनिप्पत्तिरूप प्रथम दोप है ॥२॥ यदि कृत भी "क्रियते" ऐसा माना जाय अर्थात् जो हो चुका है वह भी किया जाता है ऐसा ही पक्ष स्वीकार किया जाय तो इसका यह मी तात्पर्य होता है कि जो क्रियमाण है-हो रहा है-वह हो चुका ऐसा कहा जाता है तो इस पक्ष में यह सब से प्रवल दोष उपस्थित होता है कि घटादि कार्य की उत्पत्ति के लिये जो मिटा का मर्दन थाक का भ्रमण आदि क्रियाएँ की जारही हैं ये सय निष्फल हो जाती हैं, क्यों कि क्रियमाण अवस्था में भी घट कृत तो हो चुका तथ उसके वर्तमान होनेसे निष्पन्न करने की क्या आवश्यकतारही यह दूसरा पक्ष है ॥२॥ और मा-"कृत क्रियते" यह व्यवहार इसलिये भी दूषित साबित होता है कि जबतक घट उत्पन्न नहीं हो जाता है तब तक वह मृत्पिड તર ઘટત્પત્તિરૂપ ક્રિયાના સદ્દભાવથી કદી પણ ત્યા ભવન-થવારૂપ ક્રિયાની પરિસમાપ્તિ ન થઈ શકવાના કારણે કોઈ પણ કાર્યની પૂર્ણરૂપથી નિષ્પત્તિ થઈ શકશે નહી આ કાર્ય અનિષ્પત્તિરૂપ પ્રથમ દેશ છે ૧ हत ५५ "क्रियते" सभ भानवामा भावे अथात मनी नयेत છે તે પણ કરવામા આવી રહ્યું છે તે સ્વીકાર કરવામા આવે તે તેનું એ તાત્પર્ય થાય છે કે, જે ક્રિયમાણ છે બની રહ્યું છે તે બની ચુક્યુ એમ કહે વામાં આવે છે તે આ પક્ષમા એ બધાથી મોટે દોષ ઉપસ્થિત થાય છે ઘટાદિકાર્યની ઉત્પત્તિ માટે જે માટીનુ મન અને ચીકનું બ્રમણ્ આદિ ક્રિયાઓ કરવામાં આવે છે તે બધી નિષ્ફળ બની જાય છે કેમકે, ક્રિયમાણ અવસ્થામાં પણ ઘટ કૃત તે થઈ ગયો છે એનું વર્તમાન થવાથી નિષ્પન્ન કરવાની કોઈ આવશ્યકતા રહી ? આ બીજો મુદ્દો છે ૨ qणी-" कृत क्रियते" आ व्यवहार मेटा भाटे ५ इषित सामीत થાય છે કે, જ્યા સુધી ઘટ ઉત્પન્ન નથી થતું ત્યાં સુધી તે માટીના પિડની ·प्रियदर्शिनी टीका भ०३ गा ९ श्रद्धादोर्लभ्ये क्रियमाणकृतविषयक विचार ६५७ तदानीमदर्शनात् । दीर्घक्रियाकालस्यान्ते तु कार्य भवितुमर्हति, तदानीमेन तस्य दर्शनात् । तदेव न निर्वर्तनक्रियाकाले कार्यमस्ति, अनुपलभ्यमानत्वात् , किंतु तनिष्ठाकाल एव तदस्ति, तत्रैवोपलभ्यमानत्वात् , क्रियाकालनिष्ठाफालयोथात्यन्त- भेदात् , अतः क्रियमाण कृत न भवति । सर्वलोकप्रत्यक्षानुभवसिद्धमेवैतत् ॥५॥ इति जमाले पूर्वपक्षः । एव मार्गचिच्युत जमालिं पति स्थविराः प्रोचुः-आर्य ! कि विरुद्धवचन वदसि ?, रागद्वेपरहिताना सर्वज्ञान जिनाना वचने दोपलेशोऽपि नास्ति, नहि ते मृपा भापन्ते । आर्य। " कृत न क्रियते, कृतत्वात् , कृतघटवत् " इति कुतर्कमा- नहीं हो सकता है, अतः "अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरूप कार्य नास्ति इति मन्तव्यम् " जय यह बात निश्चित हो जाती है तो यह बात भी स्वतः मान लेनी पड़ती है कि कार्य अपने निष्ठाकाल मे ही बनकर तयार होता है, क्यों कि वही पर उसकी उप- लन्धि होती है । क्रियाकाल एव निष्ठाकाल इन दोनों में अत्यन्त भेद है इसलिये क्रियमाण कृत नहीं कहा जा सकता। यह बात सर्वजन साक्षिक भी है । यह पाचवा पक्ष है, यह हुवा जमालि का पूर्व पक्षा॥५॥ इस प्रकार जमालि द्वारा स्थापित इस पूर्वपक्ष को सुनकर स्थविरों ने उनको मार्ग से च्युत जाना और इसलिये वे उनसे कहने लगे कि- हे आर्य । विरुद्ध वचन आप क्यों कहते हैं ? रागद्वेषरहित सर्वज्ञ जिन भगवान के वचन अन्यथा नहीं होते हैं उनमे दोष का अश भी सभवित नहीं हो सकता है । साधारण पुस्पो की तरह वे मिथ्याभाषी अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरुप कार्य नास्ति इति मतव्यम्" જ્યારે આ નિશ્ચિત બની જાય છે તે એ વાત પણ આપ મેળે માની લેવી પડે છે કે, કાયે પિતાને યોગ્ય વખતે જ બનીને તૈયાર થાય છે કેમકે, તે સ્થળે તેની ઉપલબ્ધિ થાય છે કિયાકાળ અને નિકાકાળ આ બન્નેમાં અત્યત ભેદ છે આ માટે વિમળ શત કહી શકાય નહી આ વાત સર્વજનથી સાક્ષીભૂત છે આ પાચમો મુદ્દો આ થયે જમાલિને પૂર્વપક્ષ કે પા આ પ્રકારે જમાવિ દ્વારા સ્થાપિત એ પૂર્વપક્ષને સાભળીને સ્થવિરેએ જાણ્ય કે જમાલમુનિ ભગવાનના માર્ગથી ચલિત થયા છે અને તે માટે તેઓ તેમને કહેવા લાગ્યા કે, હે આર્ય' વિરેાધ વચન આપ કેમ કહે છે? રાગદ્વેષરહિત સર્વજ્ઞ જીન ભગવાનનું વચન અન્યથા થતુ નથી તેમ દેશને અશ પણ સંભવિત થતું નથી સાધારણ પુરની માફક તે મિથ્યાભાષી પણ નથી આપે જે અસત્કાર્યવાદને उ०८३ ·सराम्यवाद समये घटादि मारभ्यते, तस्मिन्नेर समये निष्पद्यते, पदानयनतस्पिष्टविधान चकारोपणशिवकादिविधानादिभिचिरकालेनै। तदुत्पत्तिर्भवति ॥ ४ ॥ अस्तु दीर्घ कार्यनिर्वर्तनक्रियामा क्रियायाः प्रथमसमय एन कार्य निष्पद्यते, इति चेन, यदि क्रियायाः प्रथमसमय एस कार्य निष्पधेत, तर्हि तत् तमोपलभ्येत, न चारम्भसमय एव घटादिरूप कार्य दृश्यते, नापि शिवक- स्थास-कोश-कुर्लादिसमये दृश्यते ! स्तुि दीक्रियालस्यान्ते घटादिरूप कार्य दृश्यते, तस्मात् क्रियाया आरम्भकाले कार्य निप्पद्यते, इति कथन न युक्तम् , तस्य अतः "जिस समय में घट का यनना प्रारभ होता है वह उसी समय मे पन जाता है" यह कहना अनुचित है। यह चौथा पक्ष है ॥४॥ यदि कोई फिर भी ऐसा कहे,कि कर्म को निर्वर्तन करने वाली क्रिया का काल भले ही अधिक हो इसमें हमे कोई आपत्ति नहीं है, परन्तु क्रिया से जो कार्य निष्पन्न होना होता है वह उस क्रिया के प्रथम समय में ही निष्पन्न हो जाता है, सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है। कारण कि यदि क्रिया के प्रथम समय में ही कार्य निष्पन्न हो जाता है तो वह उस समय ही दिखना चाहिये-परन्तु ऐसा तो होना नहीं है, और न विवक्षित कार्य कोश कुशल शिवक स्थासक आदि समयों में 'प्रतीत होता है, किन्तु दीर्घक्रियाकाल के अन्त में ही निष्पन्न हुआ दिखलाई देता है । इसलिये ऐसा मानना कि क्रियाके औरभकाल मे ही घट बनकर तयार हो जाता है, यह-कथमपि किसी तरह.भी युक्तियुक्त 'પ્રારંભ થાય છે એ જ સમયે તે બની જાય છે એમ કહેવું અનુચિત છે આ ચે મુદ્દો છે. ૪ જે કોઈ ફરી પણ એમ કહે કે, કમને નિવર્તન કરવાવાળી ક્રિયાને કાળ ભલે અધિક હોય એમાં અમને કઈ વાધો નથી પરંતુ ક્રિયાથી જે કાર્ય નિષ્પન્ન થવું જોઈએ તે એ ક્રિયાના પ્રથમ સમયમાં જ નિષ્પન્ન બની જાય છે તેમ કહેવું પણ ઠીક નથી કારણ કે, જે ક્રિયાના પ્રથમ સમયમાં જ કાર્ય નિષ્પન્ન થઈ જાય છે, તો તે તે સમયે જ દેખાવું જોઈએ પરંતુ એવું તે બનતું નથી અને વિવણિત-કાય, કેશ, કદાળ, આકાર, સ્થાસક સમમા પ્રતીત થતા નથી. પરંતુ ક્રિયાકાળના અતમાં જ નિષ્પન્ન થયેલ દેખાય છેઆ માટે એવું માનીએ કે કિયાના આરસ કાળમાં જ ઘટ બનીને તયાર થઈ જાય છે તે આ કોઈ પણ રીતે માની શકાય તેવું पायी । આદિ ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा ९ श्रद्धादौलभ्ये क्रियमाणतविषयक विचार ६५७ तदानीमदर्शनात् । दीर्घक्रियाकालस्यान्ते तु कार्य भवितुमर्हति, तदानीमेव तस्य दर्शनात् । तदेव न निर्वर्तनक्रियाकाले कार्यमस्ति, अनुपलभ्यमानत्वाव , किंतु तनिष्ठाकाल एव तदस्ति, तत्रैवोपलभ्यमानत्वात् , क्रियाकालनिष्ठाकालयोश्चात्यन्त- भेदात् , जतः क्रियमाण कृत न भवति । सर्वलोकप्रत्यक्षानुभवसिद्धमेवैतत् ॥५॥ इति जमालेः पूर्वपक्षः। एव मार्गविच्युतं जमालि प्रति स्थविराः प्रोचुः-आर्य ! किं विरुद्धवचन पदसि ?, रागद्वेपरहिताना सर्वज्ञानां जिनाना वचने दोपलेशोऽपि नास्ति, नहि ते मृपा भापन्ते । आर्य। “कृत न क्रियते, कृनत्वात् , कृतघटवत् " इति कुतर्कमा- नहीं हो सकता है, अतः " अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरूप कार्य नास्ति इति मन्तव्यम्" जय यह बात निश्चित हो जाती है तो यह बात भी स्वतः मान लेनी पड़ती है कि कार्य अपने निष्ठाकाल में ही बनकर तयार होता है, क्यो कि वही पर उसकी उप- लब्धि होती है । क्रियाकाल एव निष्ठाकाल इन दोनो मे अत्यन्त भेद है इसलिये क्रियमाण कृत नहीं कहा जा सकता। यह पात सर्वजन साक्षिक भी है। यह पाचवा पक्ष है, यह हुवा जमालि का पूर्व पक्षा॥५॥ इस प्रकार जमालि द्वारा स्थापित इस पूर्वपक्ष को सुनकर स्थविरों ने उनको मार्ग से च्युत जाना और इसलिये वे उनसे कहने लगे कि- हे आर्य । विरुद्ध वचन आप क्यों कहते हैं ? रागद्धेपररित सर्वज्ञ जिन भगवान के वचन अन्यथा नहीं होते हैं उनमे दोष का अश भी सभवित नहीं हो सकता है । साधारण पुरुषों की तरह वे मिथ्याभाषी "अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तन क्रियाकाले विवक्षितघटरुप कार्य नास्ति इति मतव्यम्" જ્યારે આ નિશ્ચિત બની જાય છે તે એ વાત પણ આપ મેળે માની લેવી પડે છે કે, કાર્ય પિતાના ચોગ્ય વખતે જ બનીને તૈયાર થાય છે કેમકે, તે સ્થળે તેની ઉપલબ્ધિ થાય છે ક્રિયાકાળ અને નિષ્ઠાકાળ આ બન્નેમાં અત્યત ભેદ છે આ માટે નિયમાન છત કહી શકાય નહી આ વાત સર્વજનથી સાક્ષીભૂત છે આ પાચમે મુદ્દો આ થયે જમાલિને પૂર્વપક્ષ કે પર આ પ્રકારે જમાવિ દ્વારા સ્થાપિત એ પૂર્વપક્ષને સાભળીને સ્થવિરાએ જાણ્ય કે જમાલમુનિ ભગવાનના માર્ગથી ચલિત થયા છે અને તે માટે તેઓ તેમને કહેવા લાગ્યા કે, હે આર્યા વિરોધ વચન આપ કેમ કહે છે? રાગદ્વેષરહિત સર્વજ્ઞાન ભગવાનનું વચન અન્યથા થતું નથી તેમા દેષને અશ પણ સ ભજિત થતું નથી સાધારણ પુરૂની માફક તે મિથ્યાભાષી પણ નથી આપે જે અસત્કાર્યવાદને उ०८३ ·- " समये घटादि मारभ्यते, तस्मिन्नेर समये निष्पद्यते, मृदानयनतपिण्डविधान चक्रारोपणशिवकादिविधानादिभिधिरकालेनै। तदुत्पत्तिर्भवति ॥ ४ ॥ अस्तु दीर्घ कार्यनिर्वर्तनक्रियामा क्रियायाः प्रथमसमय एक कार्य निष्पद्यते, इति चेन, यदि क्रियायाः प्रथमसमय एर कार्य निष्पोत, तहि तत् तोपलभ्येत, न चारम्भसमय पय घटादिरूप कार्य दृश्यते, नापि शिवक- स्थास-कोश-कुशूलादिसमये दृश्यते । किंतु दीर्घक्रियाालस्यान्ते घटादिरूप कार्य दृश्यते, तस्मात् क्रियाया आरम्भकाले कार्य निप्पद्यते, इति कथन न युक्तम् , तस्य अतः "जिस समय में घट का घनना प्रारभ होता है वह उसी समय मे पन जाता है" यह कहना अनुचित है। यह चौथा पक्ष है ॥४॥ यदि कोई फिर भी ऐसा कहे कि कर्म को निर्वर्तन करने वाली क्रिया का काल भले ही अधिक हो इसमें हमें कोई आपत्ति नहीं है, परन्तु क्रिया से जो कार्य निष्पन्न होना होता है वह उस क्रिया के प्रथम समय में ही निष्पन्न हो जाता है, सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है। कारण कि यदि क्रिया के प्रथम समय में ही कार्य निष्पन्न हो जाता है तो वह उस समय ही दिखना चाहिये-परन्तु ऐसा तो होता नहीं है, और न विवक्षित कार्य कोश कुशल शिवक स्थासक आदि समयों में 'प्रतीत होता है, किन्तु 'दीर्घक्रियाकाल के अन्त में ही निष्पन्न हुआ दिखलाई देता है । इसलिये ऐसा मानना कि क्रियाके'ओरभकाल मे ही घट बनकर तयार हो जाता है, यह कथमपि-किसी तरह भी युक्तियुक्त પ્રારભ થાય છે એ જ સમયે તે બની જાય છે એમ કહેવું અનુચિત છે આ એ મુદ્દો છે કે ૪t જે કઈ ફરી પણ એમ કહે કે, કમરને-નિવર્તન કરવાવાળી ક્રિયાને કાળ ભલે અધિક હેય એમ અમને કઈ વાઘ નથી પરંતુ ક્રિયાથી જે કાર્ય નિષ્પન્ન થવું જોઈએ તે એ ક્રિયાને પ્રથમ સમયમાં જ નિષ્પન્ન બની જાય છે તેમ કહેવું પણ ઠીક નથી કારણ કે, જે ક્રિયાના પ્રથમ સમયમાં જ કાર્યનિષ્પન્ન થઈ જાય છે, તે તે તે સમયે જ દેખાવું જોઈએ પરંતુ એવું તે બનતું નથી અને વિવક્ષિત કાર્ય, કેશ, કોદાળી, આકાર, સ્થાસક આદિ સંમોમાં પ્રતીત થતું નથી પરતુ દીધ ક્રિયાકાળના આ તમા જ નિષ્પન્ન થયેલ દેખાય છેઆ માટે એવું માનીએ કે ક્રિયાના આરભ કાળમા જ ઘટ બનીને તયાર થઈ જાય છે તો આ કેઈ પણ રીતે માની શકાય તેવું ગાશી . -- ·, . प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा०९ श्रद्धादोलभ्ये क्रियमाणकृतविषयकविचार ६५९ चेति दोपद्वय यदुक्त, तद् भान्मतेऽपि शक्यते वक्तुम् , यथाऽस्मत्स्सीकृते कृत- पक्षे दोपा भाता प्रदीयन्ते, तथा भवदगीकृते जयकृतपक्षेऽपि एते दोपाः आप- वन्ति । तथाहि-यद्यकतम्-(विद्यमान) क्रियते, तर्हि नित्यमेव क्रियताम् , शश विषाणक्ल्पस्यासतः करण कथमुपरमेत । तादृशे कार्ये समुत्पाद्य क्रियाया वैफल्य- मपि तव दुर्वारम् , असतः कदाप्युत्पत्त्यभावात् । इससे प्रथम तो करण-क्रिया की वहा कभी भी समाप्ति नहीं हो सकती है १, दूसरा वहा करणक्रिया की विफलता भी आती है २ । जर पदार्थ स्वय मौजूद है तो वहा करनेरूप फ्रिया सफलित कैसे हो सकती है ? इस प्रकार कृत करण मानने पर आपने ये जो क्रिया की असमाप्ति १ और क्रिया की विफलता २ ये दो दोप दिये हैं सो ये दोनो दोप आपके मन्तव्य में भी आते हैं, और वे इस प्रकार से यदि "अविद्यमान ही किया जाता है" यह वात ही एकान्ततः स्वीकार की जाय तो उसको भी नित्य ही होते रहना चाहिये, क्यो कि जो शश विपाण की तरह सर्वथा असत् है उसकी करनेरूप क्रिया का विराम कैसे हो सकता है । दूसरे असत् की जव उत्पत्ति ही नहीं होती है तो असत्कार्य की उत्पत्ति में क्रिया की सफलता भी कैसे हो सकती है। वह तो वहा विलकुल निष्फल ही होगी, क्यों कि उसकी उससे उत्पत्ति तो हो नही सकती है, कारण वह असत् है इसलिये । અતિ પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય છે તેનાથી પ્રથમ તે કરણ ક્રિયાની ત્યા કદી પણ સમાપ્તિ થતી નથી બીજુ ત્યા કરણ ક્રિયાની વિફળતા પણ આવે છે જ્યારે પદાર્થ સ્વચ મોજુદ છે તે ત્યા કરવારૂપ કિયા ફળીભૂત કેમ થઈ શકે? આ પ્રકારથી કૃતને કરણ માનવાથી આપે જે ક્રિયાની અસમાપ્તિ અને ક્રિયાની વિફળતારૂપ બે દોષ આપેલ છે તે આ બન્ને દોષ આપના મતવ્યમાં પણ આવે છે અને તે આ પ્રકારથી–જે “અવિદ્યમાન જ કરવામાં આવે છે જ એકાન્તત સ્વીકાર કરવામાં આવે તે તેને પણ નિત્ય જ બની રહેવું જોઈએ કેમકે, જે શશવિષાણની (સસલાના સીગ) માફક સર્વથા અસત્ છે તેના કરવારૂપ કરવાને વિરામ કઈ રીતે હેઈ શકે ? બીજા અસત્ની જ્યારે ઉત્પત્તિ થતી નથી તે અસત કાર્યની ઉત્પત્તિમાં ફિયાની સફળતા પણ કેવી રીતે હાઈ શકે? એ તે તદન નિષ્ફળ જ થવાની કેમકે, તેનાથી ઉત્પત્તિ તે બની શકતી નથી કારણ તે અસત છે માટે આ વાત ·. बचराष्पपनसूरी श्रित्याऽसत्कार्यवादिनी भरताऽभिधीयते, अकृत खलु क्रियमाण भवतीति, तत्र पय सत्कार्यवादिनो बूमा-निष्पमाणमेतदादीयाचनम् । अकृतम् ( अविद्यमान) घटादिकार्य न क्रियते, असत्वात् , आकाशकुसुमपत् । यदि अकृतम् (अविधमा नम् ) अपि क्रियते, तर्हि शशविपाणमपि क्रियताम् , अकृतत्वाविशेषात् ( अविध- मानत्वाविशेषात् ) । अपि च-ये नित्यकरणादयो दोपाः सत्कार्यवादे पदनास्ते खल्वसहकार्यवादेऽपि तर सन्ति । विद्यमाने वस्तुनि करणक्रियाया अङ्गीकारे पुनः पुनरनवरत करणक्रियाया अतिमसगाव , क्रियाया अपरिसमाप्तिः क्रियाया वैफल्य नहीं हैं । आपने जो असत्कार्यवाद को लेकर कुतर्क का आश्रय करते हुए ऐसा कहा है कि-' कृतं न क्रियते कृतत्वात् , कृतघटवत्' अर्थात्- कृत होनेसे कृत किया नहीं जाता है जैसे कृत घट, अकृत खलु क्रियमाण भवति' अर्थात्अकृत ही क्रियमाण होता है सो आपका यह कथन कथाचित् सस्कार्यवादी हमलोगों के चित्त मे उतरता नहीं है भला आप को यह विचारना चाहिये जो सर्वथा असत् होता है-द्रव्य दृष्टि से भी जिसकी सत्ता कायम नही है ऐसा असत् पदार्थ कभी भी निष्पन्न नहीं हो सकता है । यदि इस प्रकार का भी पदार्थ निष्पन्न होने लगे तो शश विषाण को भी उत्पन्न होना चाहिये । दूसरे द्रव्य की अपेक्षा सत् को कार्य मानने पर जो आपने नित्यकरण होने की प्रसक्तिरूप दोष दिये हैं सो ये सभी दोष आपके असत्कार्यवाद में भी आते हैं, आपने जो यह कहा है कि विद्यमान वस्तु मे करनेरूप क्रिया को अगीकार करने पर पुन पुनः अनवरत उस करनेरूप क्रिया का अतिप्रसग प्राप्त होता है स्वीरी उतना माश्रय वन मेषु यु छ , कृत न क्रियते कृतत्वात कृत घटवत् अर्थात् त याथी त ४२६ मनातु नयी वी शत त घट, अकृत खलु क्रियमाण भवति अर्थात् न्यारे मत या डाय छ रेयी આપનુ આ કથન કથ ચિત સકાવાદી અમારા લોકોના દિલમાં ઉતરતુ નથી આપે એ વિચારવું જોઈએ કે જે સર્વથા અસતું હોય છે વ્યષ્ટિથી પણ જેની સત્તા કાયમ નથી એવા અસત પદાર્થ કદી તૈયાર થઈ શકતા નથી જે કદી આ પ્રકારના પણ પદાર્થ પુરા થયેલા માનવામા આવે તે ખરવિષાણ (ગધેડાને શીગડા પણ ઉત્પન્ન થવા જોઈએ દ્રવ્યની અપેક્ષા સને કાર્ય માનવાથી જે આપે નિત્યકરણ હેવાને પ્રશસ્તીરૂપ દેષ આપે છે, તે સઘળા દેષ આપના અસતકાર્ય વાદમાં પણ આવે છે આપે જે એમ કહ્યું કે, વિદ્યમાન વસ્તુમાં કરવારૂપ કાયાને અગિકાર કરવાથી ફરી ફરી અનવરત એ 3 ·प्रियदर्शिनी टीका म० ३ गा० ९ श्रद्धादौलभ्येफ्रियमाणहतविपयांवचार ६६१ दुरिः, तथाहि-यदि पूर्वम् (कारणारस्थायाम् ) असत् (अविद्यमान) कार्य जायते, तर्हि मृत्पिण्डाद् कुम्भवत् , शश-गमपि जायमान किं न दृश्यते, सत्वा विशेपा । जय शशशृङ्गमुत्पद्यमानमपि न दृश्यते, तर्हि घटोऽपि तवास्तु, उत्प- द्यमानत्वाविशेषात् । अथवा-मृत्पिण्डात् पटोऽपि उत्पद्यताम् , असत्वानिशेपात्।।३।। अपेक्षा भी कार्य असत् है, और वह उससे उत्पन्न होता है तो जिस प्रकार मृतपिंड से घट उत्पन्न होता है उसी तरह राशशृग भी उससे उत्पन्न होते दिखना चाहिये, क्यो कि जिस प्रकार मृत्पिड मे घट विद्यमान नहीं है उसी प्रकार शशविपाण भी वहा विद्यमान नहीं है फिर अविद्यमान की अविशेषता होने पर भी मृत्पिड से घर ही क्यों उत्पन्न होता है शशगग क्यों नही । यदि इसके ऊपर ऐसा कहा जाय कि शशशृग भी मृत्पिडसे उत्पन्न होता है परन्तु वह दिखता नहीं है तो हम भी यह कह सकते ह कि इसी तरह उससे जायमान घट भी नहीं दिखना चाहिये, अतः यह मानना ही चाहिये कि अपने कारण में किसी अपेक्षा कार्य रहा हुआ है तभी जाफर वह उससे ही उत्पन्न होता है अन्य से नहीं । नहीं तो फिर क्या है चाहे जिससे चाहे जैसा पदार्थ उत्पन्न होने लगेगा। ऐसी स्थिति मे मृत्तिका से पट की भी उत्पत्ति माननी पडेगी ॥३॥ અપેક્ષાથી કાર્ય અસત છે અને તે એનાથી ઉત્પન્ન થાય છે તો જે રીતે માટીના પિંડથી ઘટ ઉત્પન્ન થાય છે એજ રીતે સસલાને શી ગડા પણ થતા દેખાવા જોઈએ કેમકે જે રીતે માટીના પિંડમા ઘટ વિવમાન નવી એજ રીતે ગનલાને પણ શીગડા વિદ્યમાન નથી પછી અવિવમાનની વિશેષતા હેવાથી પણ મૃત પિંડવી ઘટ જ કેમ ઉત્પન્ન થાય છે ? અમલાના શી ગ કેમ નહી ? જે આ અગે એમ કહેવામાં આવે કે, સસલાના શિગ પણ માટીના પિંડાથી ત્પન્ન થાય છે પરંતુ તે દેખતા નથી તે અમે પણ એમ કહી શકીએ કે, એ રીતે એનાથી તૈયાર થનાર ઘટ પણ ન દેખા જોઈએ આવી એ માનવું જોઈએ કે, પિતાના કારણમા કેઈ અપેક્ષા કાર્ય રહેલ છે ત્યારે જ તે તેમાથી ઉત્પન્ન થાય છે બીજવી નહી એમ ન હોય તે પછી ગમે તે ચીજથી ગમે તે પદાર્વ ઉત્પન્ન થવા લાગશે આવી નિતિમા માટીથી પટની પણ ઉત્પત્તિ માનવી પડશે ૩ ·५६० রামকআপ आयुष्फमपुद्गलोनजेरणेन, 'भवरग्वएण' भवक्षयेण-देवमवसम्मा धर्मणा गत्यादीना निर्जरणेन ठिइक्खएण' स्थितिक्षयेण-देवभवसम्बन्धि शरीरारस्थान- क्षयेण, अनन्तर चादेवभवसम्बन्धिशरीर त्यक्त्वा कुत्र गमिष्यति' कुत्रोत्पत्स्यते ? हे गौतम ! महाविदेहे वर्प-महानिदेहक्षेत्र सिज्झिहिई' सेत्स्यति सकलकार्यकारितया सिद्धो भविष्यति, वुझिदिइ' भोत्स्यते-विमलकेवला लोकेन सकललोकालोक ज्ञास्यति, 'मुचिदिइ' मोत्यति सर्वकर्मभ्यो मुक्ती भविष्यति, 'परिनिवाहिद' परिनिर्वास्यति-समस्तमकृतविकाररहितत्वेन स्वस्थो भविष्यति, 'सब्बदुःखाणमत करेडिइ' सर्वदुःखानामन्त करिग्यति समस्तक्लेशाना नाश विधास्यति, अव्यापाधसुखभोगी भविष्यतीत्यर्थः। अ य देवे ताओ देवलोयात्री आउक्खएण भवक्खएण ठिईक्वएण अणतर चय चइत्ता कहि गच्छडिइ कहि उपजिहिइ.) इस प्रकार प्रभु के मुखारविन्द से मेघकुमार की उत्पत्ति का स्थान सुन कर गौतमने पुन उनसे यह पूछा कि हे भदत ! अब ये मेघकुमार देव उस देवलोकसे आयु के क्षय से, भव के क्षय से, स्थिति के क्षय से देवभव सन्धी शरीर का त्याग कर कहा जावेगे। कहा उत्पन्न होगे ! (गोयमा । महा- विदेहे पासे सिज्झिहिइ, बुज्झिहिइ, मुच्चिहिड, परिनिवाहिइ सबदुवखाण मत करेहिइ) इस प्रकार गौतम द्वारा पुन पूछने पर प्रभुने उनसे कहा- गौतम ये मेयकुमार देव महाविदेह मे उत्पन्न हो कर वही से सिद्ध होगे विमल केवल ज्ञानरूप आलोक से समस्तलोक और आलोक का ज्ञाता होंगे। समस्त ज्ञानावरणादिक अष्ट कर्मों से रहित होंगे, कर्मकृत समस्त विकारों से रेसी स्थिति वाम मावी छ (एसण भते मेहे देवे ताओ देवलो यारो आउक्खएण भरक्खएण ठिइकक्खएण अणतर चय चइत्ता कहिं गच्छिडिइ कहिं उघवनिहिइ) १) मा प्रभारी भेषभानी पत्ति विना स्या નની વાત સાંભળીનેગૌતમે ફરી પ્રશ્ન કર્યો–કેહિ-ભરત મેઘકુમારદેવને દેવકથી આયુષ્ય ક્ષયથી, ભવષયથી, સ્થિતિશયથી દેવભવના શરીરનો ત્યાગ કરીને ક્યાં જશે ? કયા संपन्न 42 १ (गोयमा! महाविदेहे चासे सिज्झिहिइ बुझिडिइ, मुश्चिहिइ परिनिवाहिइ, सव्वदुक्खाणम ते करेहिइ) 0 प्रभाले गौतमना प्रश्न સાભળીને પ્રભુએ તેમને કહ્યું કે હે ગૌતમ! આ મેઘકુમાર દેવ મહાવિદેહમાં ઉત્પન્ન થઈને ત્યાથી સિદ્ધ થશે વિમળ અને કેવળજ્ઞાનરૂપ આલેકથી સમસ્તક અને આ લેકના જાણનારા થશે તેઓ સમસ્ત જ્ઞાનાવરણ વગેરે આઠ કર્મો રહિત થશે અને વિકાર રહિત થઈને સ્વસ્થતા પામશે તેઓ બધા દુ ખેને નાશ કરશે સાગર ·अनगारघामगिणीका १ स . मेघमुनितिनिरूपणम् यनार्थमुपसहरन पासुधमास्थामा जम्वस्त्राामनमा-एव खलु है ज-. श्रमणेन भगवता मरागरेण आदिकरण तीर्थकरेग याचसमाप्तेन श्रात्मोपा लम्भनिमित्त-आप्तेन हितेन गुरुणेत्यर्य ,पिनेयम्याविहितविधायिन. उपालम्भ:-- आत्मोपालम्भ तन्निमित्तम्तयः मधमस्य ज्ञाताध्ययनस्य अर्थ. पूर्वोक्त - मेधकुमारचरितरूपोऽर्य प्रज्ञप्त =अथित । अविधिप्रयत्तस्य शिष्यस्य गुरणामोक्ष मार्गे स्थापनाय हितसारगर्भितवचनेन प्रतिरोधनम् उपालम्भ' स दातव्य , यथा भगवता दनो मेघकुमाराय, इत्येवमयं प्रयगमध्ययनमिति भार ॥ रहित होकर स्वम्ध होगे, ममस्त दखों का नाश करेगे अन्यायाध सुख के भाक्तापने गे अब मूत्रकार श्री सुधर्मास्वामी इस अध्ययन के अर्थ का उपसहार करते हुए श्री जयस्वामी से रहते हैं।(पखल जवू । समणे ण भगाया महो- पीरेण आइगरेण त्तित्थगरे ण जाव सपत्तेण अप्पोपालभनिमित्त पदमस्स नायज्झ गरस अयमहे पन्नत्ने तिमि) कि हे जवू । आदिकर तीर्थकर श्री श्रमण भगवान् महावीरने कि जो सिद्धिस्थान से प्राप्त हो चुके हैं अविहित विधायी शिष्य को आप्तोपालभनिमित्त यह मेपकुमार के चरित्ररूप प्रथम ज्ञाताध्ययन का अर्थ प्रज्ञप्त (परूपिन) किया है । अविधि में प्रवृत्त हुए शिष्य को गुरु देव मोक्षमार्ग में म्यापन करने के लिये जो हित सारगर्भित वचनों द्वारा समझाया है। इसी का नाम प्राप्तोपालभ है। आप्तजन के द्वारा दिया गया उपालभ यही आप्तोपालभ का अर्थ है। मेघकुगर के साथ यही कार्य प्रभुन किया है। यही विषय इम अध्ययन द्वारा समझाया गया है। अन इस अ.ययन का नाम भी आप्तदत्त परोपल्भ है। स्वोपालभ परोपालभ અને અવ્યાબાધ સુખને ભોગવનારા થશે અહી હવે સૂત્રકાર શ્રી સુધર્મા સ્વામી આ अध्ययनना मना ५ 8२ ७२ता भूस्वामीन डे छ (ण्य खलु जवू ! सम णेण भगवया महावीरेण आइगरेण तिथगरेण जाच सपत्तेण अप्पोपोलम- निमित पहमम्स नायज्झरणस्स अयमढे पन्नो निवेमि) २४ આદિકર તીર્થ કર શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે જેમણે સિદ્ધિ સ્થાન મેળવ્યું છે–એવા તેમણે અવિ- હિત વિધાથી શિષ્યને આસોપાલભના માટે આ મેઘકુમારના ચારિત્રરૂપ પ્રથમ જ્ઞાતાધ્ય થનને અર્થ પ્રરૂપિત કર્યો છે અવધિમાં પ્રવૃત્ત થયેલ શિષ્યને ગુરુદેવ મેક્ષમાર્ગમા વાળવા માટે જે હિતસાર યુક્ત વચને દ્વારા સમજાવે છે તે આસોપાલભ કહેવાય છે આપ્તજન વડે આપવામાં આવેલે ઉપાલભ એ જ આસોપાલભને અર્થ છે મેઘકુમારની સાથે પણ ભગવાને આ પ્રમાણે જ વ્યવહાર કર્યો છે આ અધ્યયન દ્વારા એ જ વિષય સમજાવવામાં આવ્યા છે એથી આ અધ્યયનનું નામ “આપ્તદત્ત પોપાલ ભ” ·, . ५६० স্থারমকথা आयुष्फर्मपुद्गलानजेरणेन, 'भवाखएण' भवक्षयेण-देवमवसम्माधर्मणा गत्यादीना निर्जरणेन ठिइक्खएण' स्थितिक्षयेण-देवभवसम्बन्धि शरीरावस्थान- क्षयेण, अनन्तर चा-देवभवसम्वन्धिशरीर त्यक्त्या कुत्र गमिप्यति' कुत्रोत्पत्स्यते १ हे गौतम ! महाविदेहे वर्षे-महाविदेहक्षेत्र सिज्झिहिद' सेत्स्यति सफल कार्यकारितया सिद्धो भविष्यति, बुझिडिइ' भोत्स्यते विमलकेचला लोकेन सफललोकालोक ज्ञायात, 'मुचिहिड' मोक्ष्यति सर्वकर्मभ्यो मुक्तो भविष्यति, 'परिनिवाहिह' परिनिर्वास्यति समस्तमकृतविकाररहितत्वेन स्वस्थो भविष्यति, 'सव्वदुःखाणमत करेडिइ' सर्वदुःखानामन्त करिष्यति समस्तक्लेशाना नाश विधास्यति, अव्यापाधसुखभोगी भविष्यतीत्यर्थ । अन्य देवे ताओ देवलोयायो आउक्खएण भवक्खएण ठिईक्वएण अणतर चय चइत्ता कहि गच्छहिइ कहिं उवजिहिइ) इस प्रकार प्रभु के मुखारविन्द से मेघकुमार की उत्पत्ति का स्थान सुन कर गौतमने पुन उनसे यह पूछा कि हे भदत ! अब ये मेघकुमार देव उस देवलोकसे आयु के क्षय से, भव के क्षय से, स्थिति के क्षय से देवभव सबन्धी शरीर का त्याग कर कहा जावेगे। कहा उत्पन्न होगे ! (गोयमा ' महा- विदेहे चासे सिज्झिहिइ, बुज्झिहिइ, मुच्चिरिड, परिनिव्वाहिइ सव्वदुवखाण मत करेहिइ) इस प्रकार गौतम द्वारा पुनः पूछने पर प्रभुने उनसे कहा- गौतम ये मेघकुमार देव माविदेह मे उत्पन्न हो कर वही से सिद्ध होगे विमल केवल ज्ञानरूप आलोक से समस्तलोक और आलोक का ज्ञाता होंगे। समस्त ज्ञानावरणादिक अष्ट कर्मों से रहित होंगे, कर्मकृत समस्त विकारों से रक्षी स्थिति डामा मापी छ (एसण भते मेहे देवे ताओ देवलो यायो आउक्खएण भरक्खएण ठिइकक्खएण अणतर चय चहत्ता कहिं गच्छिहिइ कहिं उववनिहिइ) १) २ प्रमाणे भेषभारनी पति विपना स्या નની વાત સાંભળીને ગૌતમે કરી પ્રશ્ન કર્યો–કે-ભરત મેઘકુમારદેવ તે દેકથી આયુષ્ય ક્ષયથી, વક્ષયથી, સ્થિતિશય દેવભવના શરીરનો ત્યાગ કરીને કયા જશે? ક્યા Surन थशे ? (गोयमा ! महाविदेहे चासे सिज्झिहिइ बुझिटिइ, मुचिहिइ परिनिवाहिद, सव्वदुक्खाणम ते करेहिइ) 0 प्रभारी गौतमना प्रशने સાભળીને પ્રભુએ તેમને કહ્યું કે હે ગૌતમ! આ મેઘકુમાર દેવ મહાવિદેહમા પન્ન થઈને ત્યાથી સિદ્ધ થશે વિમળ અને કેવળજ્ઞાનરૂપ આલાકથી સમસ્તક અને આ લેકના જાણનારા થશે. તેઓ સમસ્ત જ્ઞાનાવરણ વગેરે આઠ કર્મો રહિત થશે અને વિકા રહિત થઈને સ્વસ્થતા પામશે તેઓ બધા દુ ખેને નાશ કરશે સાગર ·प्रनगारधमामृतपाणीटोका अ १ सू ५० उपालम्भकथनम् तदुभयोपालम्भो यथा--- अज्ञानिनोऽमी निजजीपितस्य, हेतोः किमर्थ यह जीव कोटी। सस्थापयन्तीह च दु'खगः किं जीवन शाश्वतमम्ति तेपाम् ॥ ३ ॥ अत्र आप्तदत्तपरोपालम्माधिकार:- अयमनाभिप्राय.-मातरत्नत्रयक्षणस्य विचक्षणस्यापि विनेयस्य प्रमाद वशतस्खलनाया सत्या त मन्मार्गे स्थापनाय भगवतो मेघमुनेरिव गुरुगो पालम्भो देय इति । परोपाल भ मे अविधि में प्रत्त हुए जीव को गुर्वादि आप्त जन सम झाते हैं-जैसे हे वत्स । तुम्हारा जन्म रिशुद्ध वश में हुआ है, और तुम जिनेन्द्र प्रभु के धर्म मे दीक्षितहुए हो। सदा तुम उत्तम ज्ञानादि गुणों से युक्त हो रहे हो-तो फिर ऐसी क्या बात है जो तुम सहमा इस प्रकार के अविहित कार्य में पति करने की ओर झुक रहे हो। यह कार्य तुम्हें शोभा नहीं देता है। अत. इससे विरक्त होकर विहित कर्तव्य की ओर ही प्रति करो॥२॥ तदुभयोपाल में इस प्रकार बोध दिया जाता है-ये अज्ञानी जीव अपने स्वय के जीवन के लिये अनेक जोवों की कोटियों को दुःखरूपी मे - मालम क्यों पटकते रहते हैं । तो क्या वे अपने जीवन को शाश्वत मान रहे है ॥३॥ मेघकुमार को महागीर मभुने जो यह उपालभ दिया है-वह परोपा लभ रूप है । जिस अपने शिष्यने रत्ननगरूप मुक्ति का मार्ग प्राप्त कर પોપાલભ અવધિમાં પ્રવૃત્ત થતા જીવને ગુરુ વગેરે આપ્તજને સમજાવે છે– જેમકે હે બેટા ! તમારો જન્મ વિશુદ્ધ વશમા થયે છે અને તમે જિનેન્દ્ર પ્રભુની દીક્ષા પામ્યા છે. હમેશા તમે શ્રેષ્ઠજ્ઞાન વગેરે ગુણોથી યુક્ત થઈ રહ્યા છે, તે પછી એવું શું થઈ ગયું છે એકદમ તમે આ જાતના (અવિહિત) કાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરવા તૈયાર થયા છે આ કામ તમને શોભતુ નથી. એટલે એનાથીવિત થઈને વિહિત (ચિત) કર્તવ્યમાં પ્રવૃત્ત થાઓ પર 'તભોપાલભમાં આ પ્રમાણે બેધ અપાય છે કે આ અગાની પિતાના જીવન માટે ઘણા જીવને દુ ખરૂપી ખાડામાં કેમ નાખતા રહે છેશુ એવા માણસે પિતાના જીવનને શાશ્વત માનીને બેઠા છે પણ મેઘકુમારને મહાવીર પ્રભુએ જે ઉપાલભ આપે છે તે પોપાલભ છે જે શિષ્ય રત્નત્રય રૂપ મુક્તિમાર્ગ મેળવ્યું છે, અને હવે પ્રમાદવશ થતા તે મુકિતમાર્ગથી ભ્રષ્ટ ન કરવા ગ્ય ३ ·LA ५६२ , हाताधर्मकथा स्वोपालम्भो यथा- लन्या जनुर्मानुपमघ्र दुर्लभ, रे जीवल्पभुमत्प्रमोदम् । जैनेन्द्रधर्म न करोपि सादर, स्वम्यात्मन. शत्रू रहो! परोऽस्तिक' ॥१॥ परोपालम्भा यथा-- विशुद्ध रशे च तवास्ति जन्म, जिनेन्द्रधर्मे खलु दीक्षितोऽसि । सदोत्तमज्ञानगुणाढ्य ! वत्स । कथ त्वमेव सइसा प्रवृत्तः ? ॥ २ ॥ तथा तदुभयोपालभ के भेद से उपालभ३ प्रकार का कहा गयाहै-स्वोपालभ मे जीव अपने आपको उपाल भ देता है जैसे-जब किसी अविहित कार्य मे पत्ति करता हुआ जैनेन्द्र म म प्रवृत्ति नही करता है-तब अपने आप अन्तरात्मा से जो एसी आवाज आती है। कि हे जीव इस परिभ्ररण रूप ससार में किसी पढे भारी पुण्य के उदय से तुझे यह मनुष्य भव पाप्त हुआ है सो इसमे यदि कोई प्रमोददायक वस्तु तुझे मिली है तो वह एफ जिनेन्द्र देव द्वारा प्रतिपादित धर्म ही है। तू जिस तरह अन्य ससारिक कार्यों को बडे आदर के साथ करता है उसी तरह इसे क्यों नहीं, करता। याद रख यदि इसके करने से तू वचित हो रहा है तो तू स्वय निज का शत्रु है दूसरा नही है।।१।। છે–પાલભ, પોપાલભ, તેમજ તદુપાલભના ભેદથી ઉપાલ ભના ત્રણ પ્રકાર કહેવામા આવ્યા છે પાલ ભમાં માણસ પોતાની જાતને ઉપલભ આપે છે જેમકે જીવ જ્યારે કે અવિહિત (ન કરવા ગ્ય) કાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરતા જિનેન્દ્ર ધર્મમા પ્રવૃત્ત થતો નથી ત્યારે પિતાની મેળેજ અનરથી જે અવાજ ઊંડે છે કે જી ! આ પરિભ્રમણરૂપ સંસારમાં કોઈ મહાપ પુણ્યના ઉદયથી તને મનુષ્યભવ મળે છે આ ભવ જે કઈ એક પ્રમોદ આપનારી વસ્તુ તને મળી છે તે ફફત જિનેન્દ્ર દેવ વડે પ્રતિપાદિત ધર્મ જ છે તુ જેમ બીજા સસારિક કામો બહુજ ખુશીથી કરે છે તેમ તુ આ ધર્મમાં પ્રવૃત્ત કેમ થતું નથી? બરાબર યાદ રાખજો કે આ ધર્મમાં પ્રવૃત્તિ કરીશ નહિ તે તુ પિોતે પોતાની જાતને શત્રુ બની ગયેલ છે તારે બીજો शत्रुनथी. ॥ - ·अनगारमित्रागिणीटोला म स. ५० उपालम्भ क्थनम् ५६५ जो ग्रह सग्रह गाथा उद्धत की गई है-उमका अभिप्राय यह है-जो मुखके अभिलापी है उनका यह प्रधान कर्तव्य है कि वे श्रुतज्ञान रा अविनय न हो एसा मदा ज्यानम रखे । अपने मनसे कल्पित कर जागम की कोई रात न कहे क्यों कि छद्मस्थावस्थामे दृष्टि थपूर्ण रहती है यही विषय (त्तिवेमी) इन पदों से मुचित किया गया है। जैनाचार्य जैन धर्मदिवार पूज्य श्री घासीलालजी महाराज कृत ज्ञाताधर्मकथागमनकी अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका के उत्क्षिप्त नामक प्रथम अध्ययन सपूर्ण ॥१॥ મે તમને કહ્યો છે આ અર્થ વિષે જે આ ચડગાથા રોકવામાં આવી છે તેને અભિપ્રાય આ પ્રમાણે છે કે-જે સુખની ઈચ્છા ધરાવે છે તેમની આ મુખ્ય રૂપે ફરજ હોય છે કે તેઆથી થતજ્ઞાનને અવિનય થાય નહિ આ વિષયમાં હમેશા સાવચેત રહે પિતાના મનથી પીને આગમની કઈ વાત કહેનહિ કેમકે ધાવસ્થામાં દષ્ટિ मनु २७ छ, मेरा विषय (तिवेमि) पहाथी सूयबामा मान्य छ જનાચાર્ય જનધર્મ દિવાકર પૂજ્ય શ્રી ઘાસીલાલ મહારાજા કૃત સાતા ધર્મકથશવની અનગારધર્મામૃતવાણી ટીકાનું ઉત્સિત નામક પહેલું અધ્યયન સમાપ્ત ૧૫ ·আবাঘনখার 'त्ति रेमि' इति उकरू५ तस या तीर्थरस्य भगवती महापौरस्य समाशान्मया सुत न तु स्मद्वया कल्पित, यतः स्पयुद्धया कथने श्रुत ज्ञानस्य विनयो भवति, किच उमस्थाना दृष्टयोऽप्यपूर्णा भवन्ति, तस्मादू यथा भगवत्मतिपादितमेव त्याबवीमि-उपदिशामीत्यर्थ इहाये चेय संग्रहगाथा-- सुभणाणस्स अविणओ परिहरणिज्जो परिहरणिजो मुहादिलामीटिं। छउमत्याग दिट्ठी, पुण्णाणस्थिति सश्य हहणा ।। इति मात्र ५०॥ ॥ इति श्री विश्वविख्यात जगद्वल्लभ-प्रसिद्धवाचा-पञ्चदशमापाकलितललित कलापालापक-प्रसिद्धगद्यपद्यनैक्ग्रन्धनिर्मापक-पादिमानमर्दक श्री शाहू छत्र पति कोल्हापुरराजप्रदत्त- जैनशास्त्राचार्य'-पद- भूपित-कोल्हापुरराजगुरु बालब्रह्मवारि जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर पूज्यधी घासीलालाति-विर चिताया श्री ज्ञानाधर्मकथागमूत्रस्याऽनगार धर्मामृतवर्षिणी टीमयाम् उरिक्ष सनामक प्रथममध्ययन समाप्तम् ॥१॥ लिया है, और वह अब प्रमादवशवर्ती होकर उससे स्खरित हो रहा है- या हो चुका है- तो उसे पुन: सन्मार्ग में स्थापित करने के लिये गुरु महाराज का पर्तव्य है कि वे उसे उपालभ दवें । जिस प्रकार महाबोर मभुने मेघकुमार मुनिराज को दिया है (तिबेमि) इस प्रकार यह उक्त रूप तत्व जिस तरह तीर्थंकर भगवान महावीर प्रभुके पाससे मैने मुना है, उसी तरह यह तुमसे कहा है । अपनी बुद्विसे कल्पित कर यह नहीं कहा है । क्यों कि बुद्धिसे कल्पित र रहनेमे श्रुत ज्ञान की आशा तना होती है दूसरी बात यह भी है कि छनास्थजीवों की दृष्टिया अपूर्ण होती है अत वे वस्तु का पूर्णरूप प्रतिपादित नही कर सकती है। इस लिये प्रभु प्रतिपादित अर्थ ही यह तुम से कहा है । इस अर्थमे રહ્યો છે, અથવા તે તે મુકિતમાર્ગથી ભ્રષ્ટ થઈ ચૂક્યું છે એવી વ્યકિતને ફરી સન્માર્ગમાં વાળવા માટે ગુરુમહારાજની ફરજ છે કે તેને ઉપાલભ આપે જે प्रभारी प्रभुणे मुनि १४ मेघाभारने SIEN सायो छ (निवेमि) मा शते રાકત તત્ત્વ મે જેવી રીતે તીર્થકર ભગવાન મહાવીરની પાસેથી સાભળ્યું છે તેવી જ રીતે મે તમને કહ્યું છે કે પિતાની બુદ્ધિથી કપના કરીને કહ્યું નથી કેમકે બુદ્ધિથી કલ્પિત કરીને કહેવાથી કૃતજ્ઞાનની આશાતના હોય છે બીજી વાત એ છે કે ધસ્ય ની દષ્ટિએ અપૂર્ણ હોય છે એટલા માટે પ્રભુ પ્રતિપાદિત અર્થ જ य /, ·५६७ अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ २१ राजगृह जीर्णोद्यानवर्णनम् माताध्ययनस्य कोऽर्थ पतप्त. १। श्री सुधर्मास्वामी जम्युम्वामिनमाह- " खलु जम्पू' सि-एव खलु जम्मू ! तस्मिन् काले तस्मिन समये राजगृ नाम नगरमासीत् वर्णक , तम्य खलु राजस्य नगरम्य पहिरुचरपौरस्त्ये दिग्भागे गुणशिलक नाम चैत्यमामीत् वर्ण, तम्म खलु इस अध्ययन का पहिले अन्ययन के माध इम प्रभार सत्य रहा हुना है-मि पहिले अ ययन में यह विषय समझाया गया है कि जनुचित मार्ग म प्रवृत्त हुए शिप्य को गुरु का कर्तव्य है कि वह उसे उपालभ देवे। इस अध्ययन में यह समझाया जावेगा कि मे तथा अनुचित मार्ग में प्रवृत्त होते है उन्हें अपने अपने कृत कर्मानुसार अर्थ तथा अनर्थ की माप्ति पर परा भोगनी पड़ती है। इसी निमित्त से यह अध्ययन पहिले के बाद पार भ किया गया है इस अध्ययन का यह प्रथम मूत्र है'जइण भते ! इत्यादि । टीका-जवू स्वामी मुधर्मा स्वामी से पूछते है-(जइ) यदि (ण) निश्चय से (भ ते) हे भक्त ! (ममणेग भगवया महावीरेण पढमम्स नायज्मरणम्म अयमहे पण) श्रमण भगवान महावीरने प्रथम ज्ञाताध्ययन का यह पूर्वोक्त अर्ध प्रदिपादित किया है तो (पीयस्मरण भने ! नायज्झयणस्स के चहे पण्णने) द्वितीय ज्ञाताध्ययन का उन्होंने क्या भाव अर्थ कहा है ? इस प्रकार जलू स्वामी के पूछने पर श्री मुधर्मा स्वामीने उनसे कहा-(एव खलु जमू) हे जवू मुनो-इस प्रकार है-(तेण कालेण तेग समण्ण रायगिहे नाम नयरे होत्या) उस काल उस समर में राजगृट नामका नगर था (वन्नओ) इसका અધ્યયનને પહેલા અધ્યયનની સાથે સબંધ આ રીતે છે કે પહેલા અધ્યયનમાં આ વિષયનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે કે અનુચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત શિષ્યને માટે ગુરુની ફરજ છે કે તે તેમને ઉપાલભ આપે આ અચયન વડે સમજાવવામાં આવશે કે જે અનુચિત સ્થવા તે ઉચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તેમને પિતાના કરેલા કર્મો અનુસાર અર્થે તેમજ અનર્થની પ્રાપ્તિ પર ૫ા ભોગવવી પડે છેઆ કારણથી જ આ અધ્યયન પહેલા અધ્યયન પછી આ ભવામા આવ્યુ છે આ બીજા અધ્યયનને पादु सत्र २॥ छ -'जइण भते' ! इत्यादि ! Liste:- स्वामी सुधास्वाभान छ छ-(जई) ने (ण) मिति ३ (भते) महत (ममणेण भगवया महावीरेण पढमस्स नायज्झयणस्स अयम? पण्णते) શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પહેલા “જ્ઞાતાધ્યયન” ને અર્થ ઉપર કહ્યા મુજબ સ્પષ્ટ यो छ, aa (वीयस्सण भते । नायज्झयणस्स के अद्वे पणते) wlon suययनमा તેમણે કઈ રીતે ભાવાર્થ સમજાવ્યો છે? જ બૂસ્વામીને આ પ્રકારને પ્રશ્ન સાભળીને श्री सुधारबाभी तेभने उधु : (एव खलु जब) ४ भूतमान प्रश्नमा वाम ·शाताधम कथाम " अथ द्वितीयमध्ययन प्रारभ्यते व्यागत प्रथमोध्ययन, साम्प्रत द्वितीयमारभ्यते, अस्य पूर्वण सा यममिसम्बन्ध -स्मिन्नध्ययने भगवताऽनचिनमार्गप्रवृत्तम्य शिष्यस्योपा लम्भ. मोक्त', अत्र तु अनुनितोचितमार्गप्रमत्तानामनर्यावर्थ मामिपरम्परा प्रोन्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्येदमादिममूत्रम् । मूलम्--जइ णं भते । समणेणं भगवया महावीरेणं पढमस्त नयज्झयणस्स अयमढे पन्नत्ते वीयस्स ण भते । नायज्झयणस्स के अट्टे पन्नत्ते ? एव खलु । जवू । तेणाकालेणं तेण समएण रागगिहे णाम नयरे होत्था वन्नओ तस्स णं रायगिहस्स नयरस्स वहिया उत्तरपुरस्थिमे ' दिसीभाए गुणसिलए नाम चेइए होत्था वन्नओ, तस्सणं गुणसिलयस्स चेइयस्स अदुरसामते एत्थणं मह एगे जि प्रणुज्जाणे ' यावि होत्था, विणट्ठदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छगुल्मलयावल्लिवच्छच्छाइए अणेगवालसयसकणिज्जे यावि होत्था। तस्सणं जिन्नुज णस्स वहुमज्झदेसभाए एत्थण मह एगे भग्गकूबए यावि, होत्था,तस्सणं भागकूवस्त अदरसामतेएत्थणं मह एगे मालुया कच्छए यावि होत्था, किण्हे किण्होभासे जाव रम्मे महामेहनिउरवभूए बहुहिं रुस्खेहि य गुच्छेहि य गुम्मेहि य लय हिय वल्लीहि य कुसेहिय खाणुएहि य सच्छन्ने पलिच्छन्ने अतोझुसिरे बर्हि गभीरे अणेग वोलस साणिजे यावि होत्था ।सू०१॥ टोका-'जइण भने !' इत्यादि-यदि ग्वलु भदन्त ! श्रमणेन भगवती महावीरेण प्रथमस्य ज्ञाता ययनस्य, अयमर्थ प्रज्ञप्त द्वितीयस्य खलु भदन्त ! दूसरा अध्ययन मारम्भ प्रथम अध्ययन सपूर्ण हो चुका है। अब द्वितीय अध्ययन पार भ બીજુ અદયયન પ્રારંભ પહેલું અધ્યયન પુરુ થઈ ગયુ છે હવે બીજુ અધ્યયન શરુ થયા છેઆ ·५६७ . मनगारंधर्मामृतवर्पिणीटीका अ २२ राजगृह जीणोद्यानवर्णनम् शाताध्ययनस्य कोऽर्थ. प्राप्त १। श्री सुधर्मास्वामी जम्यूम्पामिनमाह- 'एर खलु जम्धू' ति-एव ग्वलु जम्मू ! तस्मिन् काले तस्मिन समर्थ राजगृ नाम नगरमासीद वर्णक , तस्य खल राजगृस्य नगरम्य हिमत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे गुणशिलफ नाम चैत्यमामीत वर्ग, तम्म खलु इम अध्ययन का पहिले अ ययन के माध इम प्रकार सरन्य रहा हुआ है-फि पहिले अध्ययन म यह विषय समझाया गया है कि जनुचित मार्ग म प्रत हुए शिप्य को गुरु का पर्तव्य है कि वह उसे उपालभ देवे। इस अध्ययन म यह समझाया जावेगा कि मे तथा अनुचित मार्ग में प्रवृत्त होते है उन्हें अपने अपने कृत कर्मानुसार अर्थतथा अनर्थ की प्राप्ति पर परा भोगनी पड़ती है। इसी निमित्त से यह अध्ययन पहिले के पाद पार म किया गया है इस अध्ययन का यह प्रथम सूत्र है'जइण भते ! इत्यादि । टीका--जयू स्वामी मुधर्मा स्वामी से पूछते है-(नइ) यदि (ण) निश्चय से (भ ते) हे मदत ! (ममणेग भगवया महावीरेण पढमस्स नायज्मयणम्म अयम पण्ण) श्रमण भगवान महावीरने प्रथम ज्ञाताध्ययन का यह पूर्वोक्त अर्थ पदिपादित किया है तो (पीयस्मरण भने ! नायज्झयणस्स के अढे पणते) द्वितीय ज्ञाताध्ययन का उन्होंने क्या भाव अर्थ कहा है ? इस प्रकार जयू स्वामी के पूछने पर श्री सुधर्मा स्वामीने उनसे कहा-(एव खलु जपू) हे जपू सुनो-इस प्रकार है-(तेण कालेण तेग समण्ण रायगिहे नाम नयरे होत्या) उस काल उस समय मे राजगृह नामका नगर था (वन्नओ) इसका અધ્યયનને પહેલા અધ્યયનની સાથે સબધ આ રીતે છે-કે પહેલા અધ્યયનમાં આ વિષયનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે કે અનુચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત શિષ્યને માટે ગુરુની ફરજ છે કે તે તેમને ઉપાલભ આપે આ અચયન વડે સમજાવવામાં આવશે છે. જે અનુચિત અથવા તે ઉચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તેમને પિતાના કરેલા કર્મો અનુસાર અર્થે તેમજ અનર્થની પ્રાપ્તિ પર પા ભોગવવી પડે છે આ કારણથી જ આ અશ્ચયન પહેલા અધ્યયન પછી આર ભવામા આવ્યુ છે આ બીજા અધ્યયનને पर सत्र ...'जइण भते! इत्यादि ! Rate- पूम्बाभी सुधारनाभीने पूछ छ-(जइ) ने (ग) निश्चित ३ (भते) रसता (समणेण भगवया महावीरेण पढमस्स नायज्झयणस्स अयम? पण्णत्ते) મણે ભગવાન મહાવીર પહેલા “જ્ઞાતાશ્ચયન ને અર્થ ઉપર કહ્યા મુજબ સ્પષ્ટ यो छ, तो (वीयस्सण भते ! नायज्झयणस के बडेपणते) ulon viताध्ययन તેમણે કઈ રીતે ભાવાર્થ સમજાવ્યો છે? જ ભૂસવાને આ પ્રકારને પ્રશ્ન સાભળીને श्री सुधा-बाभाये तभने (एवं खलु जब) हे भूतभा प्रश्ननन। वाम ·५६८ माताधर्मशान गुशिलकर चै- 'अदुरमामते' नातिदूर नात्यासन्ने, अब पलु महदेक जीणोधान चाप्यासीत्, तन्वीशमित्या-पिणदेवउले ' विनष्ट देवकुल-निष्टव्यन्नरायतन, 'पडिसडियतोरणपरे। परिशटिततोरण गृह-परिशटिता नि नष्टमाया गा तारणानि परिर्वाराणि गृहाणि, माकार द्वारयन्तरायतनसम्बन्धीनि गृहाणि यत्र तनया । 'नागपिगुच्छाम्मलया बलिपच्छाइए' नानाविधगुरगुल्मलतारलीवृक्षदित-नानाविधा ये गुच्छा कार्पासी जपाकुसुममभृतय , गुन्मा पाजाली प्रभृतय , लताः अशोरलतादयः, वभ्य =त्रपुपीप्रभृतय रक्षा' भाम्रादय तैयादित पत्तत्तथा । 'अणेगवालमयसकणिज्ज' अनेकल्यालातशङ्कनीयम्, अनेकै =नानाविध न्याल शतै सर्पादि श्वापदशतैः शङ्कनीय भयावर चाप्यासीत् । वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स ण रायगिहस्स नयरस्स रहिया उत्तर पुरस्थिमे दिसीमाए गुणसिलए नाम चेइए होत्या) उस राजगृह नगर के बाहर को और उत्तर पूर्व के दिग्विभाग मे अर्थात् ईशानकोणमें गुणशिलक नाममा उद्यान था। (वन्नो) इसका वर्णन पहिले पिया गया है। (तस्स ण गुणसिलयस्स चेइयम्स अदरसामने एत्थग मह एगे जिण्गुनाणे यावि होत्या) उस गुणशीलक उद्यान के न अति समीप और न अति दूर एक और भी बड़ा भारी जीर्ण उद्यान था। (विणट्टदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविश्गुच्छगुल्मलयालीवच्छन्छाइए अणेगवालसयसकणिज्जे वि होत्या) इसमे जो देवकुल था वह कभी का नष्ट हो चुका था। या सामा-(तेण कालेण तेण समएण रायगिहे नाम नयरे होत्या) तेणे अनेते समये રાજગૃહ નામે એક નગર હતું (નો) તે નગરનું વર્ણન પહેલા કરવામાં આવ્યું (तस्स ण रायगिहस्स नयरस्स रिया उतरपुरथिमे दिसोभाए गुणसिलए नाम चेइए हात्था) २४ ननी मत२ ५५ हिशामा मेट यानीमा ગુણશીલ નામે ઉદ્યાન (નો) આ ઉદ્યાનનું વર્ણન પહેલા કરવામાં આવ્યું છે (तस्मग गुणसिलयस्स चेइयस्स अदुरसामते एत्यणमहरगे निष्णुज्जाणे यावि होत्या) ગુણશીલક ઉધાનની વધારે પાસે પણ નહિ અને વધારે દૂર પણ નહિ એવુ એક भीन्न नु Gधान तु (विणवदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणापिगुच्छ गुल्मलयावल्लिपच्छाइए अणेगवालसयसागिज्जे यापिहोत्था) माभानु वाण વ્યતરાયન કયારનુએ નાશ પામ્યુ હતુ દવકુળને અર્થ અડી યન્તરનું આયતનું ·अनगारधर्मामृतपर्पिणी टीका अ२सूर । राजगृहजीर्णोद्यानवर्णनम् अत्र महाने तस्य ग्वलु जीर्णोद्यानस्य बहुम -यदेशभागे अत्र खलु महानेको भग्नावामीन नस्त्र ग्व भग्नरूपस्य अदूरमामते खल 'मालुया कच्छप' माला कक्ष मालुका. एकास्थिफल वृक्षविशेगस्लेग कम.गन चनम् चाप्यासीत् । मोदृश १ इत्याह-'किण्हे किण्हो भासे' कृष्णः कृष्णावमास., तत्र-कृष्ण =कृष्णवर्ण- देवकुल का अर्थ यहा व्यतर का आयतन है। इस व्यन्तरायतन समन्धी जितने घर ये उन सके भी यहाँ पहिर नष्टपाय हो चुके थे। यह जोर्ण उद्यान अनेक प्रकार के गुच्छों से कपास के जपा पुष्पों आदि के गुच्छों स--वशनाली आदि गुल्मो से अशोकलता जादि लताओं से प्रागी (ककडो) आदि वेठोले, आन आदि वृक्षों से, जाच्छादित हो रहा था। इसमे अनेक प्रकार के माडो सर्प इधर से उधर फिरते रहते उनके द्वारा यह विशेप भयकर बना हुआ था। (तस्स ण जिन्नुनाणस्स बहुमज्झदेसभा एत्य ण मह एगे भग्गवण यावि हो त्या) इम जीर्ग उद्यान के ठीक माय भाग में एक वडा भारी भग्न जीर्ण हुमा कु मा भा था (नस्स ण भगकृपस्य अदूरसामते एत्य ण महण्गे मालुया रच्छए यावि होत्था) उस भग्न कुरा के न अति समीप और न अति दर---पास में मालुम क्षों का बहुत बड़ा गहन बन था। एकास्थिकल पाठे वृक्ष विशेगों का नाम मालुका है (किहे किलो भासे जाब रम्मे महामेहनिउरवभूए बहूहिं रुक्खे हि य गुच्छे हि य गुम्मे थे अत. વણ અને છે આ વ્યતરાયતનના જેટલા ઘર હતા, તે બધાના બહારના દરવાજા નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા હતા જાનુ ઉદ્યાન ઘણી જાતના ગુચ્છ –એટલે કે જિપાપુપ વગેરેના ગુ-વશજલી વગેરે ગુલ્મ અશોકલતા વગેરે લતાએ, ત્રિપલી (કાકડી) વગેરેની વે, આગ્ર વગેરે વૃક્ષોથી ઢાએ હતે ઘણી જાતના સેકડો સાપ આ ઉધાનમાં આમથી तेम वियरता रहता हुता मेथी मा Bधान सविशेषमय ४२ सागतु तु (तस्सण जिन्नु नामस्म बहुमग्नदेमभाए एत्यण एगे भग्गपए यावि होत्था) આ જૂના ઉદ્યાનની ઠીક વચ્ચોવચ્ચ એક મેટો ભગ્નકુપા નામે એક જીર્ણ થયેલ છે તે (तस्सण भग्गवस्म अदरसाम ते एत्थण मर एगे मालुया कच्छए याविहोत्या) તે ભગ્ન કૂવાની વધારે દૂર પણ નહિ અને વધારે નજીક પણ નહિ કહેવાય એવું પાસે માલુકા વૃક્ષોનું મોટુ સઘન વન હતુ એકાસ્થિફળ વૃક્ષ વિશેષનું નામ માલુકા છે (पिण्हे किण्ठो मासे जाव रम्मे महामेहरिउर वभूए बहहिं रक्खे हि य गुच्छे हि य ·५६८ साताधर्मशामित्र गुशिलकस्य चैन्य अदूरमामने' नातिदूर नात्यासन्ने, भत्र पलु महदेक जीणोंधान चाप्यासी, तन्धीशमित्याह-'विणदेवउले' विनष्ट देवकुल-निष्टव्यन्नरायतन, 'पडिसउियतोरणघरे' परिशस्तितोरण गृह-परिशटिता नि नष्टमाया ण तोरणानि पहिर्याराणि गृहाणि, प्राकार द्वारयन्तरायतनसम्बन्धीनि गृराणि यत्र तत्तथा । 'नागविहगुच्छाम्मल ग चल्लिबच्छाइए' नानाविधगुच्छगुल्मलतापल्लीवृक्षाचादित-नानाविधा ये गुच्छा. कार्पासी जपाकुसुममभृतय , गुल्मा घशजाली प्रभृतयः, लताः अशोरलतादयः, वभ्य =पुपीप्रभृतय वृक्षा' आम्रादय तैयादित उत्तत्तथा । 'अणेगवालमयसकणिज्ज' अनेकन्यालशतशडूनीयम्, अनेकै =नानाविधै न्याल शतै सर्पादि वापदशते. शङ्कनीय-भयावर चाप्यासीत् । वर्णन पहिले पिया गया है। (तस्स ण रायगिहस्स नयरस्स बहिया उत्तर- पुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेइ हात्या) उस राजगृह नगर के बाहर गी और उत्तर पूर्व के दिग्विभाग में अर्थात् ईशानकोणमें गुणशिलक नाममा उद्यान या। (चन्नो) इसका वर्णन पहिले पिया गया है। (तस्स ण गुणसिलयस्स चेयस अद्रसामने एत्यण मह एगे जिण्गुन्नाणे यावि होत्या) उम गुणशीलक उद्यान के न भति समीप और न अति दूर एक और भी बडा भारी जीर्ण उद्यान था। (विणट्टदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छगुल्मलयापलीवच्छच्छाइए अणेगवालसयसकणिज्जे वि होत्था) इसमे जो देवकुल था वह कभी का नष्ट हो चुका था। साला-(तेण कालेण तेण समएण रायगिहे नाम नयरे होत्था) तेणे भने तेसभये રાજગહ નામે એક નગર હતુ (નો) તે નગરનું વર્ણન પહેલા કરવામા આવ્યુ છે (तस्स ण रायगिडस्स नयरस्स वहिया उतरपुरथिमे दिसो भारा गुणसिलए नाम चेइए हात्था) NPS नानी मा उत्तर दिशामा मेट थानाशुभा ગુણશીલ નામે ઉઘાન હતે (ઉના) આ ઉદ્યાનનું વર્ણન પહેલા કરવામાં આવ્યું છે (तस्मग गुगसिलयस्स चेइयस्स अदुरसामते एत्थणमहएगे जिण्णुज्नाणे यावि होत्था) ગુણશીલક ઉદ્યાનની વધારે પાસે પણ નહિ અને વધારે દૂર પણ નહિ એવુ એક भान नु धान तु (विणट्ठदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छ गुल्मलयावल्लिबच्छाइए अणेगवालसयसरगिज्जे यावि होत्था) भाभानु है વ્યતરાયન ક્યારનુએ નાશ પામ્યુ હતુ દવકુળને અર્થે અડી યન્તરતુ આાયતન ·अत्र - माने . अनगारधर्मामृतपर्पिणी टीका अरसूत्र । राजगृहजीर्णोद्यानवर्णनम् तस्य खलु जीर्णोद्यानस्य बहुम यदेशभागे अत्र खलु महानेको भग्नज्ञावामीत् तस्य खलु भग्न रुपस्य अदरमामते खलु मालुया कच्छप' माला रक्षक मालुका. एकास्थिफल वृक्षविशेगस्ने कसान पनम् चाप्यासीत् । मोदृश १ इत्याह-'किण्हे किण्डो भासे' कृष्णः कृष्णाव भाम, तत्र-कृष्ण =कृष्णवर्ण- देवकुल का अर्थ यहा व्यतर का आयतन है। इस व्यन्तरायतन सान्धी जितने घर ये उन सके भी यहाँ यहिर नष्टमाय हो चुके थे। यह जोर्ण उद्यान अनेक प्रकार के गुच्छों से कपास के जपा पुष्पों आदि के गुच्छों स--वशनाली आदि गुल्मो से अशोफलता जादि लनाओं से वामी (काडो) आदि वेठों से, आन आदि क्षों से, नाच्छादित हो रहा था। इसमे अनेक प्रकार के समडों सर्प इधर से उधर फिरते रहते उनके द्वारा यह विशेष भयकर बना हुआ था। (तस्स ण जिन्नुजाणस्स बहुमज्झदेसभाए एत्य ण मह एगे भग्गक्रवण यावि हो स्था) इस जीर्ग उद्यान के ठीक माय भाग म एक वडा भारी भग्न जीर्ण हुआ कु आ भी था (तस्स ण भग्गवस्य असामते एत्य ण महएगे मालया कच्छए यावि होत्या) उम भग्न कुएँ के न अति समीप और न अति दर--पास में मालुमा क्षों का बहुत रडा गहन बन था। एकास्थिकल पाठे क्ष विशेगों का नाम मालुका है (किरहे किग्दो भासे जाव रम्मे महामेहनिउरवभूग पहहिं रक्खे हि य गुच्छे हि य गुम्मे थे अत છે આ વ્યન્તરાયતનના જેટલા ઘર હતા, તે બધાને બહારના દરવાજા નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા હતા જૂનુ ઉદ્યાન ઘણી જાતના ગુચછે –એટલે કે વણ અને જાપુષ્પ વગેરેના ગુછ-વશજાલી વગેરે ગુમ એકલતા વગેરે લતાઓ, ત્રિપુલી (કાકડી) વગેરેની વેલે, આમ્ર વગેરે વૃક્ષોથી ઢાએલો હતે ઘણી જાતના સેકડો સાપ આ ઉદ્યાનમાં આમથી तेम वियरत रखता हुता मेथी A Gधान सविशेष सय ४२ तागतुतु (तस्सण जिन्नुजागस्म पहुमज्झदेमभाए एत्यण एगे भग्गवए याचि होत्या) આ જૂના ઉદ્યાનની ઠીક વચ્ચે વચ્ચે એક મોટે ભગ્નકુપનામે એક જીર્ણ થયેલ હિતે (तस्सण भग्गाम्स अदूरसाम ते एत्थण मह एगे मालुया कच्छए याविहोत्था) તે ભગ્ન કૂવાની વધારે દૂર પણ નહિ અને વધારે નજીક પણ નહિ કહેવાય એવું પાસે માલુકા વૃક્ષોનું મોટુ સઘન વન હતુ એકાસ્થિફળ વૃક્ષ વિશેષનું નામ માલુકા છે (किण्हे किणो भाले जाव रम्म महामेहतिउर बभूए वहहि रक्खे हि य गुच्छे हि य ·५६८ . हाताधर्मराम गुणशिलकाय चै यस्त अदूरमामने' नातिने नात्यासन्न, अब यलु महदेक जीणाधान चाप्यासीत्, तपीशमित्यार-'पिणदेवउले' विनष्ट देवकुल-पिनष्टव्यन्नरायतन, 'पडिसउियतोग्णघरे। परिशटिततोरण गृह-परिशटिता नि नष्टमायाण तारणानि परिवाराणि गृहाणि, माकार द्वारयन्तरायतनसम्म धीनि गृहाणि यत्र तथा । 'नागम्हिगुच्छाम्मल ग चलिपच्छाइए' नानाविधगुच्छगुल्मलतापल्लीवृक्षाचादित-नानाविधा ये गुच्छा कापासी जपाकुसुममभृतय , गुल्मा शनाली प्रभृतय , लना. अशोरलतादय', बभ्य पुपीप्रभृतय रक्षा' भाम्रादय तैयादित उत्तत्ता। 'श्रणेगवालमयसाणिज्ज' अनेकव्यालशतशङ्कनीयम्, जनेकै नानाविध न्याल शतै सादि श्वापदशते. शङ्कनीय-भयावर चाप्यासीत् । वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स ण रायगिहस्स नयरस्म पहिया उत्तर- पुरत्यिमे दिसीमाए गुणसिलए नाम चेइए होत्या) उस राजगृह नगर के वाहर को और उत्तर पूर्व के दिग्विभाग में अर्थात् ईशानकोणमे गुणशिलक नामका उद्यान था। (वन्नो) इसका वर्णन पहिले पिया गया है। (तस्स ण गुणसिलयस्स चेश्यम्स अद्रसामने एत्थग मह एगे जिष्णुलाणे यावि होत्या) उस गुणशीलक उद्यान के न अति समीप और न अति दूर एक और भी बडा भारी जीर्ण उद्यान था। (विणहदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छगुल्मलयावलीवच्छन्छाए अणेगवालसयसकणिज्जे या नि होत्या) इसमे जो देवकुल था वह कभी का नष्ट हो चुका था। सालणा-(तेण कालेण तेण समएण रायगिहे नाम नपरे होत्या) तेणे अनेते समये રાજગહ નામે એક નગર હતુ (1) તે નગરનું વર્ણન પહેલા કરવામા આવ્યુ છે (तस्स ण रायगिहस्स नयरस्स पहिया उतरपुरथिमे दिसोमाए गुणसिलए नाम चेहए हात्था) PAAS Rनी A8 Gत्तर शिाम मेट शानभा शुशुशी नामे धान st (वन्नओ) मा Gधाननु वर्णन पडदा ४२पामा माव्यु छ (तस्मग गुगसिलयस्स चेइयस्स अदुरसामते एत्यणमहएगे निष्णुज्नाणे यावि होत्या) ગુણશીલક ઉધાનની વધારે પાસે પણ નહિ અને વધારે દૂર પણ નહિ એવુ એક भी बनु धान तु (विणवदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणारिहगुच्छ गुल्मलयावल्लिबच्छाइए अणेगवालसयसाणिज्जे यापि होत्था) भाभान हवाग ચતરાયન કયારનુએ નાશ પામ્યુ હતુ દવકુળને અર્થે અડી યન્તરતુ માયતન ·अनगारधर्मामृतपर्पिणी टीका अरसूत्र । राजगृहजीर्णोद्यानवर्णनम् अग महराने तस्य ग्बल जीर्णोद्यानस्य बहुम यदेशभागे अत्र खलु महानेको भग्नाथापीत तस्य खलु भग्नपस्य अदरमामते ग्वल मालुया कच्छप' मालुमा कक्षक मालुका. एकास्थिफल क्षविशेगस्ने कम.न पनम् चाप्यासीत् । मोदृश. १ इत्याह-'किण्हे किण्हो मासे' कृष्णः कृष्णाव माम, नत्र-कृष्ण =कृष्णवर्ण- देवकुल का अर्थ यहा व्यतर का आयतन है। इस व्यन्तरायतन समन्धी जितने घर ये उन सके भी यहाँ वहिवार नष्टपाय हो चुके थे। यह जार्ण उद्यान अनेक प्रकार के गुच्छा से कपास के जपा पुष्पों आदि के गुच्छों स--वशाली आदि गुल्मी से अशोफलता आदि लनाओं से प्राणी (काडो) आदि वेठोले, आन नादि वृक्षों से, जाच्छादित हो रहा था। इसमें अनेक प्रकार के समडों सर्प इधर से उधर फिरते रहते थे अत . उनके द्वारा यह विशेष भयकर बना हुआ था। (तस्स ण जिन्नुजाणस्स बहुमज्झदेममा एत्य ण मह एगे भग्गवण यावि हो त्या) इस जीर्ण उद्यान के ठीक म य भाग में एक वडा भारी भग्न जीर्ण हुआ कुआ भी था (तस्स ण भग्गवस्य अदूरमामते एत्य ण महएगे मालुया रए यावि होत्था) उस भग्न कु के न अति समीप जोर न अति दूर--पास में मालुमा क्षो का बहुत बड़ा गहन बन था। एकास्थिफल पाले क्ष विशेगों का नाम मालुका है (मिरहे किलो मासे जाब रम्मे महामेहनिउरवभूए यहूहिँ रुक्खे हि य गुच्छे हि य गुम्मे છે આ વ્યન્તરાયતનના જેટલા ઘર હતા, તે બધાના બહારના દરવાજા નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા હતા જૂનુ ઉદ્યાન ઘણી જાનના ગુચ્છ –એટલે કે વણ અને જાપુષ્પ વગેરેના ગુ-વશાલી વગેરે ગુમે અકલતા વગેરે લતાઓ, પુલી (કાકડી) વગેરેની વે, આમ્ર વગેરે વૃક્ષાથી ઢાએલે હતે ઘણી જાતના સેકડો સાપ આ ઉદ્યાનમાં આમથી तम वियरता रहता हुता मेथी 41 धान सविशेष सय ४२ दातु तु (तस्सण जिन्नुज्ञागम बहुमज्झदेममाए पत्यण एगे भग्गवए याचि होत्था) આ નાના ઉદ્યાનની ઠીક વચ્ચે વચ્ચે એક મોટો ભગ્નકૃપા નામે એક જીર્ણ થયેલ છે તે (तस्स ण भग्गास्म अदूरसाम ते एत्थण मह एगे मालुया कच्छए याविहोत्या) તે ભગ્ન કૂવાની વધારે દૂર પણ નહિ અને વધારે નજીક પણ નહિ કહેવાય એવું પાસે માલુકા વૃક્ષોનું મોટુ સઘન વન હતુ એકાસ્થિફળ વૃક્ષ વિશેષનું નામ માલુકા છે (किण्हे किण्दो मासे जाव रम्मे महामेहरिउर बभूए वहहिं रक्खे हि य गुच्छे हि य

·५७०
हाताधमकथाक्षित्र
,
.
-
.
अजनवत्, कृष्णामास.-कणममा स्वरूपेण कृष्णवर्णपवाभासते, याबद्
रम्यः-सुन्दरः 'महामेहनिउरयभूग' महामेघनिकुरम्पभूत', महामेया वर्षाकाल
भावि मेघस्तस्य निकुरम्मःममृह. तथाभूत-पनीभूत. नूतनधनापम इत्यर्थः
नीलधर्मसाम्यात् । पहुभि संश्च, गुन्च, गुल्मैश्च, लतामिश्व, गल्लीभित्र,
कुशैश्वदर्भश्च, स्थाणुकैवऊर्थकीलाच 'ठाइति भापायाम्' सउन्ना =
व्याप्त , परिच्छन्न' विशेषेण ममाच्छादितः 'अतो जुसिरे' अन्त =मध्ये
शिर. सावकाशत्वात् 'पहिं गभीरे' या गम्भीर , थनिगहनत्वेन दप्टेरममृत
स्वात, अनेक व्यालशतशङ्कनीय -अनेकशतसर्पादिभि शङ्कनीय -मयजनकथा
प्यासीत् ॥म्. १॥
मूलम्-तत्थ णं रायगिहे नयरेधण्णे नाम सत्थवाहे अड दित्ते
जाव विच्छड्डियविउलभत्तपाणे, तस्स ण धण्णस्स सत्थवाहस्स
भद्दा नाम भारिया होत्था, सुकुमालपाणिपाया अहीणपडिपुण्णपचिं
हि य लया हि य वलि हि य कुए हि य माणुएहि य मच्छन्ने पलिच्छन्ने
अतो झुसिरे याहिं गभीरे अणेगवाल्सयसकणिज्जे याति होत्था) यह
गहन वन कजल की तरह कृष्ण वर्णवाला था स्वरूप से ही इसकी प्रभा
कृष्ण थी। यावत् यह सुन्दर था। वर्षाकाल भावी मेघ के
समूह
जैसा
यह नीला था। अनेक प्रकार के वृक्षों से, अनेक प्रकार के गुल्मो से, अनेक
प्रकार की लताओं से, अनेक प्रकार की गल्लियों स, अनेक प्रकार के कुशों
से, अनेक विध स्थाणुओ से यह बहुत अधिक रूप में आच्छादित हो रहा था।
यीच में यह मावकाश होने से पोला था। बाहिर गहन होनेकी वजह
से गभीर थो। अनेक प्रकार के सैकडो सर्पो से यह भी महान भया
नक था। मूत्र
गुम्मे हि य लया हि य वली हि य खाणुएहि य सच्छन्ने पलिच्छन्ने अतो असिरे
चाहिं गभीरे अणेगवालसयस कणिज्ज याचि होत्था) मा सधनवन मेशनी
જેમ કાળા રંગનુ હતુ આની પ્રભા સ્વરૂપથી જ કાળી હતી વર્ષાવાળના મેઘ જેવ
તે નીલા રંગનું હતુ ઘણું જાતના ક્ષે, ઘણી જાતના ગુલ્મ, ઘણી જાતની લતાઓ
ઘણું જાતની વલીઓ, ઘણી જાતના દશે ઘણી જાતના સ્વાણુઓથી આ ઉદ્યાન
સઘન રૂપે હંકાયેલું હતે વચ્ચે ખાલી જગ્યા હતી પણ આજૂબાજૂ મેર વૃક્ષાવલી-
ને લીધે તે ઘન હતુ ઘણી જાતના રોકડ સાથિી આ પૂબ જ ભયકારી લાગતુ
हेतु सूत्र॥१॥

·अनगारधर्मामृतमर्पिणीटीका अरसू २ भठामाोया वर्णनम् ५७१ दियसरीरा लक्खणवजणगुणोववेया माणुम्माणप्पमोणपडिपुन्न- सुजायसव्वगसुदरगा ससिसोमोगारा कता पियदसणा सुरूवा करयल-परिमियतिवलियमज्झा कुडलुल्लिहियगडलेहा कोमुइ-रय- णियर-पडिपुण्णसोमवयणा सिगारागारचारुवेसा जाव पडिरूवा बझा अवियाउरी जाणुकोप्परमाया यावि होत्था ॥सू २॥ टी-'तपण रायगिहे त्ति-तत्र खलु राजगृहे नगर धन्यनामा सार्थमा जनममूढनायक. गरिम-धरिम-मेय, परिच्छेद्यरूप क्रयाणद्रव्य जात गृहीत्या लाभार्थमन्यदेश वजन् सहागतवणिग्जनस्य योगक्षेमचिन्तया परिपालक इति भार अड्ढे 'आदश -ऋद्धयादिपूर्ण 'दित्ते' दीप्त -सच्चरिगेण उज्वल यावद् पिच्छदितविपुल भक्तपान ! यावच्छन्देनायमों ग्रहीतव्यः- विस्तीर्णविपुल भवनशयनासनयानवाहनाकीर्ण यधनबहुजातरूपरजन., आयो- तत्य ण रायगिहे नयरे इत्यादि टीकार्य- (तत्य ण रागिहे नयरे) उस राजगृह नगरमे (धन्नेनाम सस्थवा हे) धन्य नाम के मार्थवार थे।जप ये गरिम धरिम मेय एव परिच्छेद्य रूप भयाणक द्रव्य सम्ह लेकर लाभमाप्ति की इच्छा से परदेश जाते थे तो इनके साथ जो और भी वर्णाजन होते उनके ये योगक्षेमकारक होते थे। उनकी एक प्रकार की चिन्ता रखते थे। ये (अड्ढे) मद्वयादि से परिपूर्ण थे। (दित्ते) सच्चरित्र से उम्मल थे। (जाब विच्छ- हियपिउलभनपाणे) विछर्दित विपुलभक्तपानवाले थे-- यहा यावत शब्द से इनके विषय में इतना और समझ लेना चाहिये कि इनके भवन बहुत विस्तीर्ण थे, शयन, श्रासन, यान, वाहन, भी इनके 'तत्यण रायगिहे नयरे' इत्यादि । As14-(तस्यण रायगिहेनयरे)तस नगरमा (धन्ने नाम सत्यवाई) ધન્યનામે સાર્થવાહ હતા ત્યારે તેઓ ગરિમ, ધરિમ મેય અને પરિચ્છેદ્ય રૂપ કલ્યાણક દ્રવ્ય નિધિ લઇને લાભની ઈચ્છાથી વિદેશ જતા હતા ત્યારે એમની સાથે જે બીજા વર્ણકજન રહેતા તેમના માટે તે ધન્ય સાર્થવાહ બધી રીતે કુશળ કરનાર હતા તેમની દરેક જાતની સંભાળ રાખતા હતા હતા એ (બ) ઋદ્ધિ વગેરેથી સપૂર્ણ પણે પૂર્ણ હતા (दिने) सस्यारित्र्यथी Brqn Sil (जाब विच्छ'यविउलभत्तपाणे) यावर વિછત વિપુલ ભક્ત પાન વા હતા અહીં જે યાવત્ શબ્દ આવ્યું છે તેને અર્થ આ પ્રમાણે છે કે એમના ભવન બહુજ વિશાળ હતા શયન, આસન, ધ્યાન, यावद , ·५७० - . वाताधमकथा अञ्जनवत्, कृष्णापभासः कृष्णम भ. स्वरूपेण कृष्णवर्णपवाभासते, यावद् रम्या-गुन्दरः 'महामेहनिउर सभ' मामेघनिकाम्यभूत , महामेघा बर्षाकाल भावि मेघस्तस्य निकुरम्ममगृह. तथाभूत.-घनीभूत. नूतनधनोपम इत्यर्थः नीलधर्मसाम्यात् । पहुभिश्व, गुन्य, गुल्मेश्व, लतामिश्र, वल्लीभित्र, कुशैश्वदर्भश्च, स्थाणुकैश्च ऊर्थकीलपैश्च 'ठाइति भापायाम्' सन्ना व्याप्त , परिच्छन्न विशेषेण ममारादितः 'अतो जुसिरे' अन्त =मध्ये शुशिर. सावकाश वान् 'पहिं गभीरे' वा गन्भीर , अनिगहनत्येन दष्टेरमस्त स्वात, अनेस न्यालशतशङ्कनीय -अनेकशतसर्यादिभि शङ्कनीय.-भयननक्शा प्यासीत् ॥ १॥ मूलम् तत्थ णं रायगिहे नयरेधण्णे नाम सत्थवाहे अट्ट दित्त जाव विच्छड्डियविउलभत्तपाणे, तस्स ण धण्णस्स सत्थवाहस्त भद्दा नाम भारिया होत्था, सुकुमालपाणिपाया अहीणपडिपुण्णपचिं हि य लया हि य वलि हि य कुए हि य ग्वाणुरहि य मच्छन्ने पलिच्छन्ने अतो झुसिरे बाहिं गभीरे अणेगवाल्सयसकणिज्जे यानि होत्था) यह गहन वन कजल की तरहे कृष्ण वर्णवाला था स्वरूप से ही इसकी प्रभा कृष्ण थी। यावत् यह सुन्दर था। वर्षाकाल भावी मेघ के समूह जैसा यह नीला था। अनेक प्रकार के वृक्षों से, अनेक प्रकार के गुल्मों से, अनेक प्रकार की लताओं से, अनेक प्रकार की गल्लियों से, अनेक प्रकार के कुशों से, अनेक विध स्थाणुओ से यह बहुत अधिक रूप में आच्छादित हो रहा था। बीच में यह मावकाश होने से पोला था। वाहिर गहन होनेकी वजह से गभीर थी। अनेक प्रकार के सेंकडो सर्पो से यह भी महान भया नक था। मूत्र गुम्मे हि य लया हि य वल्ली हि य खाणुएहि य सच्छन्ने पलिच्छन्ने अतो झुसिरे वाहि गभीरे अणेगवालसयस पणिज याचि होत्या) मा सधनवन भेशनी જેમ કાળા રંગનું હતુ આની પ્રભા સ્વરૂપથી જ કાળી હતી વર્ષાકાળના મેઘ જેવા તે નીલા રંગનું હતુ ઘણું જાતના ક્ષે, ઘણી જાતના ગુલ્મ, ઘણી જાતની લતાઓ ઘણી જાતની લીઓ, ઘણી જાતના દશે ઘણું જતના સ્વાણુઓથી આ ઉદ્યાન સઘન રૂપે હંકાયેલું હતે વચ્ચે ખાલી જગ્યા હતી પણ આજૂબાજૂ મેર વૃક્ષાવલી- ને લીધે તે સઘન હતુ ઘણી જાતના સેકડે સાથિી આ ખૂબ જ ભયકારી લાગતુ હતું સૂત્ર છે૧ u ·अनगारधर्मामृतव पणीटीका नरसू २ भदाभाया वर्णनम फरेवारूपाणि, 'पण' व्यञ्जनानि, व्यत्यन्त सन्यन्ते भार गदया यम्नानि तिरमपादीनि 'गुण' गुणा. मौशील्यपातिव्रत्यादयस्तैः उववेया' उपपेगा- समन्विता, तत्र उप अपनत्युपसर्गयो अप' इत्यत्रायड कारस्य पृचादरादि वाटोप। 'मागुम्माणपमागपडिपुन्नसुनायसव्वगमु दर गा मानोन्मान प्रमागपनिर्गनाउपडि मुन्दराही. तर%3D माग' मान-जलद्रोणप्रमाणता, तगहि-परिपूर्णजलकुण्डे यस् पुरुषस्य यम्या' खियो या प्रवेशे सति यदि द्रोणपरिमित जल पहिनिस्सरति तदा स पुरुप सा स्त्री वा माननाप्ता न्यते, मानपाताया शरीरावगाहनाविशेपो मानमित्युन्यते । 'उम्माग उन्मानम्, अर्धभारममाणता सावेत्तम्-तुलायामारोपितो नरो नारी वा यद्य धनारप्रमाणा भवति तदा स पुरुष सा स्त्री वा उन्मानपाप्ता निगद्यते पनाग' प्रमाण म्या* ठरष्टोनरोन्याय , इत्य च-मान चोन्मान च प्रमाग युक्त या। (लावण) से विद्या, धन आदि की सूचक करस'शुभ रेसा रूप रिहों से, तथा भाग्योदय सूचक तिलमसा आदि रूप न्यजनो से यह समन्धित थी। सुशीलता तथा पातिवन आदि गुणों । यह घर थी। (माणुम्माणप्पमाणपडि मुन्नसुजायसवगसुदरगा) मान, उन्मान इन के अनुसार इसके समम्त अगपूर्ण थे। प िपूर्ण जल कुण्ड मे प्रवेश करने पर द्राण परिमित जल यदि उस कुड से बाहर निक्ल आवे तो वह पुरुप अथवा स्त्री मान पाली की जाती है। अर्थात इसके शरीर की अवगाहना इतने मान प्रमाण थी। तुला पर आरोपित होने पर जिम स्त्री अथवा पुरु जन अर्धभार प्रमाण निकलता है। ता यह उन्मान पाप्त कहलाता है। अग्ने अगुलोले १०८ अगुट वाली ने हर ऊंचाई ધન વગેરેને સૂચવનારી હાથની શુભરેખાઓથી તેમજ ભાગ્યોદયના સૂચક તલમષા વગેરે રૂપ વ્યાજથી તે સંપન્ન હતી શાલીનતા તેમજ પતિવ્રત્ય વગેરે ગુણોનું હતી (माणुम्माणप्पमाणपरिपुन्नमजायसवगमु दरगा) ઉન્માન અને પ્રમાણ સહિત તેના બધા અંગો પૂર્ણ હતા સ પૂર્ણ રૂપથી ભરેલા પાણીના કુંડમાં પ્રવેયા બાદ જે દ્રોણ પરિમાણ જેટલું પાણી તે કુડમાથી બહાર નીકળે છે તે પુસ્પ અથવા સ્ત્રી “મન” વાળી કહેવામાં આવે છે એટલે કે તેમના શરીરની અવગાહના અમુક જેટલા માન પ્રમાણુવાળી હતી ત્રાજવા ઉપર ચઢીને જે સ્ત્રી અથવા પુરુષ પિતાનું વજન કરાવતા તેમનું વજન અર્ધભાર પ્રમાણ જેટલુ થાય તો તે ઉન્માન પ્રાપ્ત હેંચાય છે પિતાના આગળથી જ માપ કરવામાં આવે અને તે પુરુષ કે સ્ત્રી એકસો આઠ જેટલા આગળના માપ જેટલી થાય છે તે પ્રમાણ પ્રાપ્ત કહેવાય છે એવી રીતે માન, ઉન્માન અને પ્રમાણુ યુક્ત તેમના દરેકે और प्रमाण તે ઘર भान, ·०७२ - - हाताधर्मक्या गमयोगसमयुक्त , आयोगेन दिगुणादिलिप्सया प्रयोग. अधमर्णानां सविध द्रव्यस्य वितरण , तेन युक्त.। निन्छक्तिपिपुलभक्तपानान्यस्य गृहे भोजना पशिष्टैर्यहुभिरन्नपान, सुधार्तानामनेकहीनदीनाना परिपोपणमभूदित्यर्थः । तस्य खलु धन्यम्य सार्थहस्य भद्रा नामभार्याऽभवत् मा कीदृशीत्याह- 'सुकुमालपाणिपाया' सुकुमारपाणिपादा, तत्र सुकुमारी कोमलो पाणी च पादौ यस्या सा अतिकोमलपरचरणपतीत्यर्थः। 'अहीणपडिपुण्ण पचिंदियसरीरा' अहान प्रतिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरा, तर-'अहीण' अहीनानि रक्षणम्वरूपाभ्याम् 'पडि पुण्ण' प्रतिपूर्णानि, 'पचिदिय' पञ्चेन्द्रियाणि यस्मिन् ताश शरीर यस्या सा तथा'लगाववजणगुणोपन या लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेता,ता-' लवण' लक्ष- णानि लक्ष्यन्ते दृश्यन्ते ज्ञायन्ते यैस्तानि शुभचिह्नानि-करस्थविद्याधनादि सूच पास नाना प्रकार के बहुत अधिक थे। गाय भैंस आदि धन तथा चादी मोना भी इनके पास बहुत अधिक मात्रामे था। आयोग प्रयोग से ये युक्त थे-अर्थात् कर्जदारों के लिये ये द्विगुणित लेने की अभिलापा से कर्ज दिया करते थे। भोजन के बाद जो विविध प्रकार की भोजन सामग्री बचती थी उसे ये युभुक्षित, भूखे अनेक होन प्राणियो म वितरित करवा दिया करते थे। अथवा भोजन करते समय इनके यहा इतना अधिक खाना उच्छिष्ट रूप में पचता था कि जिससे अनेक दीन हीनयुभुक्षित प्राणियो का पालन पोपण हो जाता या (तम्स ण धण्णम्स सत्थवाहम्स महानाम भारिया होत्था) उन धन्य सार्थवाह की भद्रा नाम का धर्मपत्नी थी। (सुकुमाल पाणिपाया अहीणपडिपुष्णप चिंदियसरीरा ल्वखणवजा गुणोववेया) इनका शरीर सुकुमार हाथ चरण वाला था लक्षण एव म्वरूप इन दोनों से इनका शरीर વાહન પણ એમની પાસે ઘણું જાતને અને પુષ્કળ પ્રમાણમા હતા વગેરે, પશુ ધન તેમજ ચાદી સોનું પણ તેમની પાસે પુષ્કળ પ્રમાણમાં હતુ આયેગ પ્રગથી તેઓ યુક્ત હતા એટલે કે ઋણ આપતા હતા જમ્યા પછી જે ઘા થી જાતની ભજનની સામગ્રીઓ વધતી તે સામગ્રીને તેઓ ભૂખ્યા ઘણુ હીન, દીન, પ્રાણીઓમાં વહેચાવી દેતા હતા અથવા તે એમને ત્યા એટલું બધુ ખાધા પછી એઠું વધતુ કે જેથી ઘણા ગરીબ હીન, ભૂખ્યા પ્રાણીઓનું ભરણ પિપણ થઈ तु तु (तस्स ण धण्यस्स सत्यवाहस्स भद्दा नाम भारिया होत्या) ते धन्य सापानी नद्रा नामे घपली ती (मुरुमा म्पाणिपाया अहीणपडिपुण्ण पचिदियसरीरा लाखणजणगुणायवेया) ते भुभ थप quasती તેમજ લક્ષણ અને સ્વરૂપ આ બનેથી તેમનું શરીર યુક્ત હતુ ( विधा, ગાય ભેંસ ·अनगारधर्मामृत पणीटीका नरसू २ भद्राभाया वर्णनम करेग्वारूपाणि, 'पण' न्यञ्जनानि, व्यज्यन्त-सून्यन्ते माग्योदया यम्नानि तिसम्पादीनि 'गुण' गुणा मौशील्यपातिप्रत्यादयस्तैः उवया' उपपेना- समन्विता, तत्र उप अपडत्युपसर्गयो जप' इत्यत्रायड कारस्य पृरादरादि त्वाप। 'मागुम्माणपमागपडिपुन्नसुनायसवासु दर गा मानोन्मान प्रमागमनिर्गनातमदमुन्दराही, तर 'माग' मान-जलद्रोणममाणता, ताहि-परिपूण्डे यस पुज्यस्य यस्या. वियो पा प्ररेशे एति यति द्रोणपरिमित जल पहिनिस्सरति तदा स पुरुप. सा स्त्री या मानमाता न्यते, मानपामाया शरीरागाहनाविशेषो मानमित्युन्यने । 'उम्माग उन्मानम्, अर्धभारममाणता सावत्यम्-तुलायामारोपितो नरो नारी या यध धनारप्रमाणा भवति तदा स पुरुष सा स्त्री वा उन्मानपाप्ता निगद्यते पनाम' प्रमाण स्वार्नु ठरष्टोनरनोच्याय , इत्य च-मान चोन्मान च प्रमाग युक्त या! (लकावण) से विन्या, धन आदि की मुचा कर शुभ रेसा रूप रिहों से, नधा भाग्योदय सूचक तिलमसा आदि रूप न्यजनो में यह समन्वित थी। सुशीलता तथा पातिवन आदि गुणों का यह घर थी। (माणुम्माणप्पमाणपडि पुनसुजायसञ्चगसुदरगा) मान, उन्मान इन के अनुसार इसके समस्त अगपूर्ण थे। प िपूर्ण जठ कुण्ड में प्रवेश मरने पर द्वाण परिमित जल यदि उस फुड से बाहर निक्ल आवे तो वह पुरुप अथवा स्त्री मान पाली की जाती है । अर्थात् इसके शरीर की अवगाहना इतने मान प्रमाण थी। तुला पर आरोपित होने पर जिम स्त्री अथवा पुरुषमा पजन नर्धभार प्रमाण निकलता है। ता यह उन्मान प्राप्त कहलाता है। अपने अगुलोले १०८ अगुठ बाली ने हुर ऊंचाई ધન વગેરેને ઋચવનારી હાથની શુભરેખાઓથી તેમજ ભાદયના સૂચક તલવા વગેરે રૂપ વ્યજનોથી તે સંપન્ન હતી શાલીનતા તેમજ પતિવ્રત્ય વગેરે ગુણોનું તે ઘર હતી (भाणुम्माणपमाणपरिपुनसजायसवगसु दरगा) भान, ઉન્માન અને પ્રમાણ સહિત તેના બધા અંગો પૂર્ણ હતા સ પૂર્ણ રૂપથી ભરેલા પાણીના કુંડમાં પ્રવેશ્યા બાદ જે કોણ પરિમાણ જેટલું પાણી તે કુડમાથી બહાર નીકળે છે તે પુરુષ અથવા સ્ત્રી માન” વાળી કહેવામાં આવે છે એટલે કે તેમના શરીરની અવગાહના અમુક જેટલા માન પ્રમાણવાળી હતી ત્રાજવા ઉપર ચઢીને જે સ્ત્રી અથવા પુરુષ પિતાનું વજન કરાવતા તેમનું વજન અર્ધભાર પ્રમાણ જેટલું થાય તે તે ઉન્માન પ્રાપ્ત કહેવાય છે પિતાના આગળથી જ માપ કરવામા આવે અને તે પુરુષ કે સ્ત્રી એકસો આઠ જેટલા આગળના માપ જેટલી થાય તો તે પ્રમાણે પ્રાપ્ત કહેવાય છે એવી રીતે માન, ઉન્માન અને પ્રમાણુ યુદ્ધ તેમના દરેકે ·७७२ हाताधर्म कामसूत्र - गमयोगसमयुक्त , आयोगेन दिगुणादिलिप्सया प्रयोगः अधमर्णाना सविध द्रव्यस्य वितरण , तेन युक्त । पिउक्तिपिपुलभक्तपान: यस्य गृहे भोजना पशिष्टैहुभिरन्नपान, सुधार्तानामनेकहीनदीनाना परिपोपणमभूदित्यर्थः । तस्य ग्वलु धन्यम्य मार्थमाहस्य मद्रा नामभार्याऽभात मा कीदृशीत्याह- 'सुकुमालपाणिपाया' सुकुमारपाणिपादा, तत्र सुकुमारों कोमलो पाणी च पादौ यस्या सा अतिकोमलकरचरणवतीत्यर्थ । 'अहीणपडिपुण्ण पचिदियसरीरा' अहान मतिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरा, तत्र-'अहीण' अहीनानि लक्षणम्वरूपाभ्याम् 'पडि पुग्ण' प्रतिपूर्णानि, 'पचिंदिय' पञ्चेन्द्रियाणि गरिमन् ताश शरीर यस्या सा तथा लम्ववजणगुणोपवया' लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेता, तन-' लवण' लक्ष- णानि लक्ष्यन्ते दृश्यन्ते ज्ञायन्ते यैस्तानि शुभचिह्नानि-करस्थविद्याधनादि सूच पास नाना प्रकार के बहुत अधिक थे । गाय भैम आदि धन तथा चादी मोना भी इनके पास बहुत अधिक मात्रामे था । आयोग प्रयोग से ये युक्त थे-अर्थात् कर्जदारों के लिये ये द्विगुणित लेने की अभिलापा से कर्ज दिया करते थे। भोजन के बाद जो विविध प्रकार की भोजन मामग्री बचती- थी उसे ये बुभुक्षित, भूखे अनेक होन प्राणियो मे वितरित करवा दिया करते थे। अथवा भोजन करते समय इनके यहा इतना अधिक खाना उच्छिष्ट रूप में पचता था कि जिससे अनेक दीन हीनयुभुक्षित प्राणियों का पालन पोपण हो जाता था (तम्स ण धण्णस्स सत्यवाहम्स मद्दानाम भारिया होत्था) उन धन्य सार्थवाह की भद्रा नाम का धर्मपत्नी थी। (सुकुमाल पाणिपाया अहीणपडिपुण्णप चिंदियसरीरा स्वखणवजय गुणोववेया) इनका शरीर सुकुमार हाथ चरण वाला था लक्षण एव स्वरूप इन दोनों से इनका शरीर વાહન પણ એમની પાસે ઘણું જાતના અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં હતા વગેરે, પશુ ધન તેમજ ચાદી તેનું પણ તેમની પાસે પુષ્કળ પ્રમાણમા હતુ આયેગા પ્રગથી તેઓ યુક્ત હતા એટલે કે અણ આપતો હતા જમ્યા પછી જે ઘણી જાતની ભોજનની સામગ્રીઓ વધતી તે સામગ્રીને તેઓ ભૂખ્યા ઘણું હીન, દીન, પ્રાણીઓમાં વહેચાવી દેતા હતા અથવા તે એમને ત્યા એટલુ બધુ ખાધા પછી એહુ વધતુ કે જેથી ઘણા ગરીબ હીન, ભૂખ્યા પ્રાણીઓનુ ભરણ પિષણ થઈ "तु तु (तस्स ण यस्स सत्याहस्स भद्दा नाम भारिया होत्या) ते धन्य सार्थ पानी भद्रा नामे धर्मपत्नी कृती (मुरुमा म्पाणिपाया अहीणपडिपुण्ण पचिंदियसरीरा लक्खणरजणगुणाववेया) ते मुखमा ५५ पाणी ती તેમજ લક્ષણ અને સ્વરૂપ આ બંનેથી તેમનું શરીર યુ હતુ ( । विधा, ગાય ભેંસ ·७७३ जनगारधर्मामृतवपिंणीटीका नरस २ भदाभाया वर्णनम करेग्वारूपाणि, जण' व्यञ्जनानि, व्यज्यन्त-सन्यन्ते भागेदया यम्नानि तिरमपादीनि 'गुण' गुणा मौशील्यपातिवत्यादयस्तैः उववेया' उपपे- समन्विता, तन उप अपइत्युपसर्गयो अप' इत्यत्राद्यड कारस्य पृचादरादि वाटोप.1 'मागुम्माणपमागपडिपुन्नसुनायसव्वगमु दरगा मानोन्मान प्रमागमनिर्गनुनावपदिमुन्दराही, ना= माग' मान-जलद्रोणप्रमाणता, तगहि-परिपूर्ण नल कुण्डे यस पुरुषस्य यम्या' वियो वा प्रपेशे सति यदि द्रोगपरिमित जल पहिनिस्सरति तदा स पुरुप. सा स्त्री ना माननाता न्यते, मानपाताया शरीरावगाहनाविशेपो मानमित्युच्यते । 'उम्माग उन्मानम्, अर्धभारपमागता सावत्यम्-नुलायामारोपितो नरो नारी वा यद्य धनारयमाणा भवनि तदा स पुरुष सा स्त्री वा उन्मानमाप्ता निगद्यते पनाम' प्रमाण म्याटरष्टोनरशनोन्छार, इस्य च-मान चोन्मान च प्रमाग युक्त गा। (लकवण) से विन्या, धन आदि की मुचा करशुभ रेसा रूप रिहों से, तथा भाग्योदय सूचक तिलमसा आदि रूप व्यजनो से यह समधित थी। सुशीलता तथा पातिवन आदि गुणों का यह घर थी। (माणुम्माणपमाणपडि सुन्नसुजायसव्यंगसुदरगा) मान, उन्मान इन के अनुसार इसके समम्त अगपूर्ण थे। प िपूर्ण जल कुण्ड में प्रवेश करने पर द्वाण परिमित जल यदि उस कुड से बाहर निकल आवे तो वह पुरुप अथवा स्त्री मान चाली की जाती है । अर्थात इसके शरीर मी अवगाहना उनने मान प्रमाण थी। तुला पर आरोपित होने पर जिम स्त्री अथवा पुरुमा जन अर्धभार प्रमाण निकलता है। ता यह उन्मान पाप्त कहलाता है। अग्ने अगुलोले १०८ अगुठ वालो ने हुर ऊंचाई ધન વગેરેને સૂચવનારી હાથની શુભરેખાઓથી તેમજ ભાગ્યોદયના સૂચક તલમષા વગેરે રૂ૫ વ્યજનથી તે સંપન્ન હતી શાલીનતા તેમજ પતિવ્રત્ય વગેરે ગુણોનું તે ઘર હતી (माणुम्माणप्पमाणपरिपुन्नसजायसव्वगमु दरगा) ઉન્માન અને પ્રમાણ સહિત તેના બધા અંગો પૂર્ણ હતા ન પૂર્ણ રૂપથી ભરેલા પાણીના કુંડમાં પ્રવેયા બાદ જે દ્રોણ પરિમાણ જેટલું પાણી તે કુડમાથી બહાર નીકળે છે તે પુરૂ અથવા શ્રી “મા” વાળી કહેવામાં આવે છે એટલે કે તેમના શરીરની અવગાહના અમુક જેટલા માન પ્રમાણવાળી હતી ત્રાજવા ઉપર ચઢીને જે સ્ત્રી અથવા પુરુષ પોતાનું વજન કરાવતા તેમનું વજન અર્ધભાર પ્રમાણ જેટલુ થાય તે તે ઉન્માન પ્રાપ્ત કહૈવાય છે પિતાના આગળથી જ માપ કરવામાં આવે અને તે પુરુષ કે સ્ત્રી એક આઠ જેટલા આગળના માપ જેટલી થાય છે તે પ્રમાણ પ્રાપ્ત કહેવાય છે એવી રીતે માન, ઉન્માન અને પ્રમાણુ યુક્ત તેમના દરેકે और प्रमाण भान, ·१७४ शाताधर्मकथामने चेत्यपा द्वढे मानान्मानपमामानि ते प्रातपूर्गानि-सान्नानि, अतएव सुजाम मुजातानि यथोचितापयामन्निवेशयान्ति 'सन सर्वाणि सफलानि, 'भग' महानि-मन्यते व्यज्यते पागो यस्तानि मस्त. कादारभ्य चरणान्तानि यस्मिस्तत्, अतएर 'सु दर गा' मुन्दराङ्गी-मुदरमग पपुर्यस्याः सा ता, 'ससिसोमागारा' शशिमौम्याकाग-शशी-चन्द्रस्तद्वद सौम्गे-रमणीय ओगार -स्वरूप यस्था मा 'कता' कान्ता कमनीया। पिय दसणा' प्रियदर्शना प्रिय दर्शकजनमनोङ्लादक दर्शनमालोग्न यम्या सा, अन ए' 'सुरुवा' सुरूपा सर्वातिशायिरूपलावण्यवतीत्यर्थ. 'करयलपरिमिय-ति वलीय मज्झा' रतल परिमितविलिरुम पा करतलपरिमित =मुष्टिया, जिवनिकश्च- वलिकरयोपेत रेग्वात्रयवान् 'मज्झा' मध्यभागो यस्याः सा कृशोदरी तनु रटिश्चेत्यर्थ 'कुडलुलिहियगडलेडा' कुण्डलोलिखितगण्डलेखा कुण्डलाभ्या- मुल्लिग्विता उपदृष्टागण्डलेखा-कपोलावस्थितचन्दनादि रेखा यम्याः सा, कुण्डल शोभासम्पन्नेत्यर्थ । 'कोमुइ-रयणियरपडि पुण्णसोम्मवयणा' गौमुदी-कार्तिकी वोला जिस पुस्प अथवा स्त्री का शरीर होता है वह प्रमाण प्राप्त कहलाता है। इस तरह मान उन्मान एवं प्रमाण के अनुसार इसके समस्त शारीरिक अपयर थे अतएव वे यथोचित सन्निवेश रिशिष्ट थे। मस्तक से लेकर चरण पर्यन्त उाग अवयव कहलाते है। इसी कारण इनका शरीर बहुत अधिक सुन्दर था। (ससिसोमागारा ता पियदसणा मुरूगे परयलपरिमिय तिर्वालय- मज्झा) चन्द्रमा के समान इसका आकार सौम्य था । अत बहुत ही कमनीय थी। दर्शक जनो के मन को इनका अवलोक्न आलादकारक था। यह सर्वातिशायी रूप लावण्य से युक्त थी इनका निवली युक्त मध्य भाग इतना अधिक पतला था कि मुष्टि ग्राह्य हो जाता था। (कुडलुलिहिय गइलेहा गोमुटरयणिया- पडिपुष्णसम्मवयणा सिंगारागारचारवेसा जाव पडिरूवा यझा अवियाउरी દરેક અવય સપ્રમાણ અને યોગ્ય હતા મસ્તકથી માંડીને પગ સુધી ઉપાગ अवयव डाय छ मेटा भाटे ४ मेमनु शरीर भूमा सुधर (ससि सेोमगारा कता पियदसणा मुख्वा करयलपरिमियतिवलियमज्जा) તેમની આકૃતિ ચન્દ્ર જેવી સૌમ્ય હતી એથી તે ખૂબ જ કમનીય હતી જેનારા એ માટે તેમનું દર્શન આલ્હાદ કા ક હતુ તે અતિશય રૂપ અને લાવય સંપન્ન હતી તેમની વિવલી યુક્ત કમર (મધ્ય ભાગ) એટલી બધી પાતળી હતી કે તેને समावेश भूमा प Adi sो (कुंडलुल्लिहियगंडलेहा कामुइ- रयणियर डिपुण्ण सोम्मरयणा मिगारागारचारूवेसा जार परिरूपा बझा ·- अनगारांमागणीरीका अ २ स. २ भद्राभोयांया वर्णनम् पणिमासो तस्या.रजनीकरश्चन्द्रम्तद्वव प्रतिपूर्ण-सौम्य=आलादजनक बदन- मुख यस्याः मा तथा सिंगारागारचावेसा,' शृगागगारचारुवेषा, शृगारास्थ प्रथमरसस्य अगामित्र-गृहमिव चारवेपो यस्या. सा, 'द्वा शृङ्गागे भूपणाटोपस्तत्प्रधान आकारो यस्याः सा तथा मनोहरनेपथ्या, अत्र पद वयस्य कर्मधारय । 'जा' यावद 'पडिया' प्रतिरूपा 'रझा' काया- प्रात्यकलापेक्षा निष्फला, पार सनानमनाता नरमप-मरणेनापि फलको बन्ध्या भवति, अतएर 'अविया उरी' देशी शब्द , अविजनयित्री मर्वया सतानाऽजननशीला सतानजननशक्तिरहिता, इत्यत. 'जाणु- गोप्परमाया' जानु कूपरमाता, 'नाणु' जानुनी चरणयो म य मागों 'कोप्पर' करी करयोर्म-यभागी तेपामेव 'माया' नाता-जननी चाप्यासीन् ॥ २॥ मलम्-तस्सणं धण्णस्स सत्थवाहम्स पथए नाम दासचेडे होत्था, सव्वगसुदरगे मसोवचिएवालकीलावण कुसले यावि होत्था, तएण से धपणे सत्थवाहे रायगिहे नयरे वहूण नयरनियगसेट्टि सत्यवाहाणं अट्ठारसण्ह य सेणिप्पसेणीण वसु कज्जेसु य कुडुवेसु य मतेसु य जाव चक्खूभूए यावि होत्था, नियगस्त विय ण कुडुबस्त बहुसु य कन्जेसु जाव चक्खुभूए यावि होत्था ॥सू ३॥ जाणुकोपरमाया याचि होत्या) उसके कपोल मडल पर जो चन्दनादिक की रेग्वा लगी रहती थी वह दोनों कानों के कुडलों से घर्पित होतो रहता यो। कार्तिकी पूर्ण नासी के पूर्ण चमड के पमान इनका सौम्य-भाडाद जनक-मुग्व था। इसका सुन्दर वेप श्रृंगाररस के घर जैसा था। फिर भी यह इतनी त्रिभुवन सुन्दरी होने पर भी व या यो। ऐमो नया थी-कि इसके मारभ से ही सतान नही हुई थी-सनान जननशक्ति से यह बिलकुल रहित थी। यह तो केवल जानु और कूरि-करके म यभाग टेहनी की माता थी। ॥मन्त्र २॥ अवियाउरो जाणुकोप्परमाया यावि हात्या) तमना पास पर मनापामा આવેલી ચન્દન રેખાએ, બને કાનમાં પહેરેલા કુડળોથી ઘસાતી હતી કાર્તિક પૂનમના ચન્દ્રમડળની જેમ તેમનુ મે સૌમ્ય અને બહાદજનક હતુ ત્રિભુવન સુદરી હેવા છતા તે વધ્યા હતી શરૂઆતથી જ તેને એકે સંતાન થયુ ન હતુ સંતાન જનન શકિત તેમનામા સદતર સમૂળ રૂપે હતી નહિ એને તે સંતાન રૂપે ફકત ઢીચણ અને કેણી જ હતા કે સૂત્ર ૨ u ·१७४ সানামঃ चेत्येपा द्वढे मानान्मानमामानि प्रातपूणानि-सान्नानि, अतगव मुजार मुजातानि यथाचितायत्रमन्निवेशयान्ति 'सध सर्वाणि मफलानि, 'ग' अगानि-अज्यते गज्यते पागो यस्तानि मस्त कादारभ्य चरणान्तानि यस्मिस्तत्, अतएर 'सुदर गा' मुन्दराठी-मुदरमन वपुर्यस्या. सा तया, 'ससिसोमागारा' शशिमौम्यामाग-शशीचन्द्रस्तद्वत् सौम्णे-रमणीय ओकार -स्वरूप यस्या मा 'कता' सन्ता कमनीया। पिय दसणा' प्रियदर्शना पिय दर्शकजनमनोहादक दर्शनमा ठोक्न यस्या सा, अत एर 'सुरुषा' सुरूपा सर्वातिशायिरूपावण्यवतीत्यर्थ. 'करयलपरिमिय-ति वलीय मज्झा' करतल परिमितविलिम्ममा करतलपरिमित मुष्टिन छ , त्रिवलिकश्च- वलिकरयोपेत रेग्वात्रयवान् 'मज्झा' मध्यभागो यस्याः सा कृशोदरी तनु कटिश्चेत्यर्थः 'कुडलिहियगटलेडा' कुण्डलोलिखितगण्डलेखा कुण्डलाभ्या मुलिग्विता उष्टागण्डलेखा-कपोलावस्थितचन्दनादि रेखा यम्याः सा, कुण्डर शोभासम्पन्नेत्यर्थ । 'कोमुह-रयणियरपडि पुण्णसोम्मवयणा' गौमुदी कार्तिकी बोला जिस पुस्प अथवा स्त्री का शरीर होता है वह प्रमाण प्राप्त कहलाता है। इस तरह मान उन्मान एव प्रमाण के अनुसार इसके समस्त शारीरिक अवयर थे अतएव वे यथोचित सन्निवेश विशिष्ट थे। मस्तक से लेकर चरण पर्यन्त उपाग अवयव कहलाते है। इसी कारण इनका शरीर बहुत अधिक सुन्दर था। (ससिसोमागारा क्ता पियदसणा मुख्नो रियलपरिमिय तिलिय- मज्झा) चन्द्रमा के समान इसका आकार सौम्य था। अत बहुत ही कमनीय थी। दर्शक जनो के मन को इनका अवलोक्न आङ्लादकारक था। यह सर्वातिशायी रूप लावण्य से युक्त थी इनका निवली युक्त मध्य भाग इतना अधिक पतला था कि मुष्टि ग्राह्य हो जाता था। (कुडलुलिहिय गडलेहा गोमुटरयणियर- पडिपुण्गसोम्मवयणा सिंगारागारचास्वेसा जाव पडिरूवा बशा अवियाउरी દરેક અવય સપ્રમાણ અને ગ્ય હતા મસ્તકથી માંડીને પગ સુધી ઉપાગ अवयव उपाय छ मेटा भाटे । भनु शरीर भूमा सुहर - (ससि सेोमगारा कता पियदसणा सुरूवा करयलपरिमियतिवलियमज्जा) તેમની આકૃતિ ચન્દ્ર જેવી સૌમ્ય હતી એથી તે ખૂબ જ કમનીય હતી. જેનારા એ માટે તેમનું દર્શન આલ્હાદ કારક હતુ તે અતિશય રૂપ અને લાવય સંપન્ન હતી તેમની ત્રિવલી યુક્ત કમર (મધ્ય ભાગ) એટલી બધી પાતળી હતી કે તેને समावेश भूमा पशु s usai sai (कुंडलुल्लिहियगडलेहा कामुइ- रयणियरगडिपुणसोम्मश्यणा मिगारागारचारूसा जाब परिरूपा बझा ·६७ अनगारधर्मामृतणीटोला अ २५ ४ विजयनस्करवर्णनम् पसमा ५ कुटुन्ने न परिवारपु च 'मनेमु' मन्त्रपु-र्तव्यनिश्चयाय गुप्त- शिवारे याच पुगो मार्गस्याप्यामोन नियाम्म वि' निनाम्यागि-पकी यस्यापि च खलु कुटुम्मस्य रहु च कार्येषु यापचभूतथाप्यागीन् ॥ ३॥ म्तम्-तत्थ णं रायगिहे नयरे विजए नाम तारे होत्था, पावे चडालरूवे भीमतररुदकम्मे आरसियदित्तरत्तनयणे खरफरुस- महविगयवीभत्थदाढिए असपुडिपडहे उद्धृयपइन्नलवतमूद्वए भमरराहुबन्ने निरणुकोसे निरणुतावे दारुणे पइभए निललइए निरगुपे अहिम एगंतदिदिए खुरेप ए।तधारए गिद्धेव आमिस तल्लिच्छे अग्गिमित्र सधभक्खी जलमित्र समगाही उकवण-वंच णमाया-नियडि-कूड-कवड-साइ-सपओग-बहुले, चिरनगर विण? दुटुसीलायारचरिते यपसगी मजपनगी, भोजपसगी मतपसगी दारुणे हिपपदारए साहसिप सपिच्छेयए उमहिए बिनभाई आली. यातित्थभे पल हुहत्यसपउए परस्त दव्वहरणम्मि निच अगुवद्धे तिव्ववेरे, रायगिहस्स नयरस्स बहूणि अइगमणाणि य निग्गमणा- णिय दाराणि य अग्रदाराणि य छिंडीओ य खडीओ य नगरनिद्धम- गाणिय सवणाणिय निरहणागिय जुखलयाणि य पाणागाराणि- वेस्सागाराणि य तदारटाणागि य तमाटाणाणि य तकरघराणिय सिंगाड गाणि यतियाणि य च उशाणिय चञ्चगणि य नागराणि य भूयघराणि य जस्खदेउलाणि य सभाणि य पाणि य पणियसालाणिय सुन्न- प्रवेगी शब्द से यहा लो गई है। (निगरिय ण कुदु रम्स बहुतु य फज्जेसु जाव चक्खुभू यावि होत्या) तथा अपने निज कुटुम्ब के भी अनेक कारआदि मे चक्षुभूत थे मार्गदर्शक थे। ।मूत्र ३॥ वियग कुहु पम्प नहु य काजेमु जात्र चार यावि होत्या) तमा પોતાના કુટુંબના ઘણા કામમાં તેઓ માર્ગદર્શન તરીકે હતા સુત્ર ૩ ·शाताधमकथा मन टाका-तस्सण इ-तस्य म्वल धन्यस्य साथवाहस्य पन्चकनामा दासचेटक -दासपुत्र मासोत् सहिसन्दराग , मासोपचित -पुष्टशरीर , पालक्रीडन्कुगल -बागान क्रीडयितु दक्षश्चाप्य भवत् । तदनु खलु म धन्य. सार्थवाहस्तस्मिन् राजगृहे नगरे बहूना 'नयरनिगम से हिसस्थाहाण' नगर निगमश्रेष्ठिमार्थवाहानाम्, तत्र 'नयर' नगरस्य राजगृहस्य, 'निगम' निग मस्य-णिगग्रामस्थ 'सेटि धष्ठिन.-सार्थवाहाच, एनेपा च पुन 'अद्वारसा य' अष्टादशानाम् ‘सेणिप्पसेणीय गिप्रश्रेणीनाम्, तत्र सेणि' श्रेणय कुम्भ कारादिजातय 'पसे गो' श्रेय -पानरजातपानामा र कार्य- 'नमा ण चणस्स सत्यवोहस्स' इत्यादि । टीकार्थ-(तस्स धण्णस्स) उस धन्य सार्थवाह के यहा(पथए णाम दासचेडे होत्था) पथक नामका एक दास पुत्र था (मन्वगसुदरगे) यह सर्वाग सुदर था। (मसोवपिए) पुष्टशरीर वाला था। (बालकीलावणकुसले यात्रि होत्था) बालकों के खिलाने मे पडा चतुर था। (तगण से धणे सत्यवाहे रायगिहे नयरे यह ण नयरनियगसे ठिसत्यवाहाण अटारसण्ड य सेणिप्पसेणीण बहुसु कन्जेसुय कुडुवेसु य मतेसु य जाव चरखुभूए यावि होत्या) वह धन। मार्यवाह रानगृह नगर मे अनेक नगर निवासी वणिकननों को-श्रेष्ठिजनोक' मार्थवाहो को तथा अठारह श्रणी प्रश्रेणियों को बहुत से कार्यों में अनेक परिवारों म अनेक मत्रणाओ म-गुप्त विचारों में यावत् चक्षुभूत थे मार्ग दर्शक थे। कुभकार आदि जातिया श्रणी शब्द से और अवान्तरजातिया तस्स ण घण्णस्स सत्थवाहस्स इत्यादि ॥ थ-(तस्स ण धण्णास)ते धन्य सार्थवाहने त्या पपए णाम दास चेडे होत्या) ५५ નામે એક દાસ પુત્ર હતા (सन्चगसुदरगे) ते सागर तो (मसेविचिर) सुण शरीर पाण! (बालकीलावणकुसले यावि होत्या) माणाने રમાડવામાં તે બહુ " ण तो (तरण से धण्णे सत्यवाहे रायगिहे नयरे बहूण नयरनियगसेटिसत्यवाहाण अटारसह य सेणिप्पसेणीण बहुसु रज्जेमु य कुडु वेसु य मतेमु य जाव चक्खुभूए याविहोथा) ते धन्य साया PAPS નગરમાં ઘણા નગરને વણિકે, શ્રેષ્ટિજને, સાર્થવાહો તેમજ અઢાર શ્રેણી પ્રશ્રેણએને ઘણા કામમાં ઘણું કુટુંબમા, અનેક જાતની મત્રણમા, ગુપ્ત વિચારમા યાવત ચબુભૂત હતા એટલે કે માર્ગદર્શક હતા કુભાર વગેરેની જાતને અહી શ્રેણી शपथी मने पेट जतने भी रामद द्वारा मतावामा सावी छ (नियगस्स ·५७९ - - थे, पहा मनगारधामृतवर्षिणीटीका म २४ मिजयनस्करवर्णनम् फसलनिगमीभ याढिए' पररुपनहापिकावीभत्सदष्ट्रिकः, तत्र- 'खापुरुपे अनिशे 'महल' महत्वो अतिविशाले 'विगय' विकृत-शोमा वभिने 'चीमत्य' वीनत्से-गानन के 'दादि' द्रष्टि के दाढिके हनुवर्द्धित के शगु चउरूपे वा यस्य म - गतिणिनदाहिकायुक्तः, खापरुपमहापिकाको मत्स. दन्तो वा । 'अमपुडियउठे' जमाटिनोष्ठ, असपुटिनी, अमरतो वा परस्प रासमिलिनो स्फाटिती ओष्ठलघु पादशन दीर्धत्वाचौष्ठौ यस्य स' स्फाटित मुर इत्यर्थः । 'उयपइन्नलपनमुद्वए' उत प्रकीर्ण ठम्मानमूर्धनः, तत्र- 'उद्धय उना पायुमम्पत्प्रिवरिता अत एव-'पान्न' प्रमोर्णा -इतस्ततो विक्षिप्ता. 'लपत' लम्बमाना भर' प्रमर्पन्त 'मुद्रा' मूर्धा=केशा यस्य स तथा ! 'ममरराट बन्ने' भ्रमरराहुवर्ण -भ्रमररावोग इव वर्णो यस्य स अत्यन्तकृष्णवर्ण इत्यर्थः । 'निरणुमोसे' निरनुक्रोश =निर्दयः, निरगुतावे' निरनुनार = पाप त्या पश्चातापरहितः अनएर 'दारुगे' दारुगपूर | ng- भी अतिशय कठोर थी, यहुन विशाठ थी,शोभा रहित थी, तथा गा- जनक थी-अथवा इम की दाही के बाल कठोर घने थे, शोभासे रहित थे और णा उत्पादक थे। (असपुडिय उद्धे उग, पइन्नल पतमुद्धए,भमरराहुचन्ने, निरणुफोसे, निरणुनावे दारुणे पडभए) दातों को दीर्घ होने के कारण इसके ओष्ट परस्पर म मिले हुए नीं थे-किन्नु खुले हुए थे। इसके मस्तक पर जो केश थे-वे पवन मे इधर उधर उडते, इसलिए फैले हुए थे यधे हुए नहीं थे। तश बहुत चढे थे। इममा शारीरिक वर्ण राहु तथा भ्रमर जैमा अत्यन्त काला था। दया से यह सर्वथा रहित था। पाप करके भी इसके हृदय में पश्चाताप का भाव उत्पन्न नही होता था। इसलिये कर प्रकृति का था। મહાભયકર હતી તેની ઘઢ પૂબજ કઠોર હતી, ઘણી મોટી હતી, શોભા વગરની હતી તેમજ ધૃણાજનક હતી, અથવા તે તેની દાઢીના વાળ કઠોર હતા, સઘન હતા, શોભા વગરના હતા અને ધૃણાજનક હતા (असपुडियउट्टे उदयपइन्नलत मुहर, भमररावन्ने निरुणुकोसे, निरणुतावे दारूणे पइभए) तेना fla લાવ્યા હતા તેથી બને એઠ એક બીજાના સ્પર્શ વગર દૂર જ રહેતા હતા તે હમેશા ખુલા જ રહેતા હતા તેના માથાના વાળ પવનને લીરે અસ્તવ્યસ્ત થઈને ઉડતા હતા, એથી તેઓ ફેલાઈ જતા હતા તેના વાળ બાધેલા રહેતા જ ન હતા અને તે બહુ જ વધેલા હતા, તેના શરીરને રગ રાહુ અને ભમરા જે કાળે મેશ જે હતું તે તદ્દન નિદ્રય હતો પાપ કરવા છતા તેના મનમાં પસ્તાવે થતો ન હતો એટલા માટે તે દૂર પ્રકૃતિને હવે તેને જોતાની સાથે જ પ્રાણીઓના - ·५९८ %3DA মারাম घराणि य आभोएमाणी२ मग्गमाणे गवेसमाणे बहुजणस्स छिद्देसु य पिसमेसु य निहुरेसु य वसगेमु य अभुदएसु य उस्तमु य पमरेनु य तिहीसुय छणेसुर जन्नेसु र पव्वणीसु य मत्त-पमत्तस्स य विक्खि तस्स य वाउलस्त य र हियस्प य दुक्खियस्स विदेसत्थस्स य विप्प- वसियस्त य मग्गं च छिद्द च विरह च अतर च मग्गमाणे गवेस- माणे एव च णं विहरइ, वहिलो वि य णं रायगिहस्त नगरस्त आरा मेनु य उजाणेनु य वावि पोस्खरिणा-दीहि नागुजालिया सरेसु य सरपति वासु य सरतरपति गम् + जिण्गुजाणेसु च भगवएमु य मालुयाफच्छएसु य सुसाणएसु य गि रेकदरले गउवाणेमु य बहुजणस्स छिदेसु य जाव एव च ण विहरइ ॥सू ॥ टीका-'तत्य ण' इत्यादि । तन खलु राजगृहे, नगरे विजयनामा तर =चौर होत्या आसीत् । स कीटश । इत्यार-'पावे' इति, पाप %3D पापकर्मा चाण्डालरूप =चाण्डालसदृश , भीमतररुद्दकम्मे' भीमतररुद्रार्मा- चाण्डालकर्मापेक्षयाऽपि भीमतराणि-भयङ्कराणि रौद्रकर्माणि हिंसादिक्रूरकर्माणि यस्य स तथा, 'आरुसियदित्तरत्तनपणे' आरुपित दीप्तरक्तनयन , तत्र-भारुसिय' आरुषितम्या 'दित्त' दी-विकराले 'रत्त' रक्त, नयने यस्य स तया, 'खर 'तत्य ण रायगिहे नपरे विजए नाम तक्करे होत्या' इत्यादि। टीका-(तत्य ण रायगिहे नयरे) उसी राजगृह नगर में विजय नामको चौर था (पावे चालावे भीमतररुदकम्मे आरुसियदित्तरत्तनयणे, वरफम्म महल्लनिगयवीमत्यादिए) यह पापो था। चौडाल जैसा था। इसके हिंसा दिक क्रू कम चाड़ाल के कार्य की अपेक्षा भी बहुत भयकर थे। इसके नेत्र क्रोमो पुरुष के नेत्र जैले लाठथे, और महा विकराल थे। दाढे इस 214--तत्यग रायगिहे नयरे) ते नामा (विजएनाम तक्करे होत्या) विराय ना यार रहे। डनो (पावे बडालरूवे भीनतर हदकामे आरुसियदित्तरत्तनयणे, रखरफरस-महल्ल-विगय-धीनस्थ दाहिए) a ul sai 4. GिA बगेरे ना . भी यस કરતા પણ ભયકર હતા તની આખે કોપી માણસના જેવી લાલ હતી અને તે .

·मनगारधर्मामृतार्षिणीटीका म २ म् । विजयतस्करवर्णनम् फसायनिगमभ यहादर' खरररुपनहारिकाचीभत्सदष्टिकः, तत्र- 'वापुरुपे-जनिक 'महल' महत्यौ अतिविशाले 'विगय' विकृत-शोमा वनिने 'वीमत्य' वीनत्से-गाजनके 'दादि' द्रष्टिके-दाढिके हनुवादित केशगु रूपे वा यस्य म - पिकणितदाहिकायुक्तः, खापतामहापिकानोमास. दन्तो वा। 'अमपुडियउठे' नसाटिनौष्ठ , असपुटिनी, जमतौ वा परस्प रासमिलिनो स्फाटिती ओठलघु पादशन दीर्धत्वाचौष्ठी यस्य स. स्फाटित मुग्य इत्यर्थ । 'उदयपउन्नलपनमुदए' उस प्रकीर्णलम्बमानमूर्धन , तत्र- उध उन्ना बायुसम्पर्मात्मलिता अत एव-पउन्न' प्रकीर्णा. इतस्ततो विक्षिप्ता 'लपत' लम्बमाना =अधः प्रमर्पन्त 'मुद्ध' मूर्धना केशा यस्य स तथा। 'भमरराट्वन्ने' भ्रमररावर्ण -भ्रमरराजोर्वग इव वर्णो यस्य स - अत्यन्तकृष्णपणे इत्यर्थः । 'निरणुकोसे' निरनुकोश -निर्दय , निरणुतावे' निरनुनार = पाप वा पश्चातापरहितः शनएर 'दारुणे' दारुगा । 'गड- भी अतिशय कठोर थी, रहुन विशाठ थी,शोभा रहित थी, तथा गा जनक थी-अथवा इम की दाही के पाल कठोर थे, पहा घने थे, शोभासे रहित थे और वृणा उत्सादक थे। (असडिय उद्धे उप, पइन्नर तमुद्धए.भमरराहुबन्ने, निरणुफोसे, निरणुनावे दारुणे पहभए) दानों को दीर्घ होने के कारण इसके ओष्ट परस्पर म मिले हुए नहीं थे-किन्नु खुले हुए थे। इसके मस्तक पर जो केश थे-वे पवन म इधर उधर उडते, इसलिये फैले हुए थे घधे हुए नहीं थे। तश बहुत चढे हुए थे। इमा शारीरिक वर्ण राहु तथा भ्रमर जैमा अत्यन्त काला था। दया से यह, सर्वथा रहित था। पाप करके भी इसके हृदय में पश्चात्ताप का भाव उत्पन्न नही होता था। इसलिये कर प्रकृति का था। મહાભયકર હતી તેની વઢ ખૂબજ કઠોર હતી, ઘણું મટી હતી, શોભા વગરની હતી તેમજ વૃણાજનક હતી, અથવા તો તેની દાઢીના વાળ કઠોર હતા, સઘન હતા, શોભા વગરના હતા અને ધૃણાજનક હતા (असपुडियउट्टे उदयपइन्नलवत मुद्दए, भमरराहुबन्ने निरुणुकोसे, निरणुतावे दारूणे पइभए) तेना हात લાવ્યા હતા તેથી બને ઓઠ એક બીજાના સ્પર્શ વગર દૂર જ રહેતા હતા તે હમેશા ખુલા જ રહેતા હતા તેના માથાના વાળ પવનને લીધે અસ્તવ્યસ્ત થઈને ઉડતા હતા, એથી તેઓ ફેલાઈ જતા હતા તેના વાળ બાધેલા રહેતા જ ન હતા અને તે જ વધેલા હતા, તેના શરીરને રગ રાહુ અને ભમરા જે કાળે મેશ જે હેતે તે તદ્દન નિર્દય હતે પાપ કરવા છતા તેના મનમાં પસ્તાવે થતો ન હતે એટલા માટે તે દૂર પ્રકૃતિને હવે તેને જોતાની સાથે જ પ્રાણીઓના - ·-- हाताधर्म कयामत्र भग' प्रतिभय भयोत्पादकः। निसलिए' मृशसक। निणुकपे' निरनु, सम्पदयागुणनितः । 'अहिन्धएगनदिठिए' अहिरिशान्तदृष्टिक', भुजा उच क्रूरकर्मकरणे एकाग्रतालक्षणः एकान्ता एक निश्चया दृष्टिाचारसरणि यस्य म तथा । खुरेव एगतधारए'क्षुर इस एकान्तधारक , भुरो-नावितश- भवविशेष' 'पम्तरा' इति भापायाम, तद्वत् 'एगत' एकान्तेन-तीतत्तात्सर्व मकारेण परवापरणे गरा' धारा-परोपतापनरूपा परिणामधारा यस्य स', सर्वस्वापहारात्यर्थ 'गिद्धव आमिसतलि' गृद्ध इच-आमिप तलिप्सः गृह इच-गृहभिरत आमिम, आमिषे-शब्दादिविपये 'तरिच्छे' तल्लिच्छ तत्पर तलिच्छे' इति तत्परायों देशी शब्द । अधा आमिपे-विपयभोगादिके सा-अत्युत्कटा लिप्सा यस्य स.-काममा तोत्राभिलापोत्यर्थ । आगमिव सब भक्खी' अग्निरि व सर्वभक्षी भक्ष्यामक्ष्यसमिोजी सर्वजनलष्टको इसे देखते ही जीपों के हृदयमे भय का सचार हो जाता था। (निसमाए निरनुकपे अहियएगतदिह्रोए, खुरेव एगतधारए, गिद्धव ग्रामिसतल्लिन्छे) यह स्वभावत नृशंस (पातक) था निरनुकपे-दयागुग वर्जित था। सर्प की नरह कर कर्म करने में इस की विचारसरणि एक निश्चय वारी होती थी, क्षुरा-उम्तग के समान वह सर्व प्रकार से परकीय वस्तुओं के हरण करने में परोपतापनरूप परिणाम धारावाला पा। गिद्वपक्षी की तरह यह शब्दादि विषयल्प पामिष मे अथवा कामवासना में तत्पर रहा करता था। (आगमित्र मधमा वी जलमित्रमागाही उफवग, वग, माया निरडि, कड, करड, साह, सरोग, बहुले चिरणारविगछुट सीलायारचरिने, जू गपसगी, मज्जपमगी भोज, पसगी, मसपत्तगो दाबणे टिययकारए) अग्न के समान यह सर्व भंगी था, अथा लक्षण से सर्व जीवों को मन wolld saral eit (निसपए निरनुरूपे अहिप ए। दिटिए चुरेव एनधारप, गिव आमिरातल्लिच्छे) २माथी ४ ते नृशस भने धात ते (निरनुकपे) नि६य के सापनी म કર્મમાં પ્રવૃત્ત તેના વિચારે દૃઢ નિશ્ચયવાળા હતા અસ્તરાની જેમ તે બધી રીતે બીજાઓની વસ્તુઓને હરી લેવામા પપતાપન રૂપ પરિણામ વાળે હતે ગીધની જેમ શબ્દ વગેરે વિષય રૂ૫ આમિષમા અથવા કામવાસના જેવી બાબતમાં તે હમેશા તૈયાર तो s (अग्गिमित्र सभापी जलमित्र सध्यागाही उपकरण, वचग, माया नियडि, कृड, कवड, साइसपोग, पहले, चिरणारविण मीलायारचरित्ने, जूयपसगी, मज्जपसगी भाजपमगी मसपसगी दारुणे हियय दारए' भनिना को ते समक्षl sat मया ते म५प्राणीमाने पटनार થના .

·धनगरमामतारणामा ३४रिताकाचर्णनम ५८. वा । 'जलमिव सम्पपगारी' जलमित्र पर्वग्राही-यथा जल स्वविषयमाप्त सर स्वान्तर्गन करोति तवापी मा सर्वस्मादपहरति । 'उस चण वमायानियडिडकपडमाइसम्भोगवहुले' उतचनवञ्चनमाया- निकृति कटकपटमातिसप्रयोगवल , तत्र-'उक चण' उत्कञ्चन-स्वपरगुणा भावेऽपि गुणोत्कीर्तनम्, 'पचण' पञ्चन-उल करण, माया परवञ्चनम्, 'नियडि' निक्रति =मायाऽऽच्छादनार्य पुनर्मायाकरण-मावृत्या गर्त कति गरणम्, 'कड' कूट परत्रश्चनार्य तुलादेन्यूनाधिककरणम् 'वर्ड' स्पटम वेपमा पारिविपर्ययकरणम्. एभिरुत्वञ्चनादिभि सह 'साइसपभोग' सानिसम- याग -अतिगयेन योग तेन यो पहल =व्यातः सफलटकपटादि भण्डागार इत्यर्थ । 'चिरनगरविणट्टमीलायारचरित' चिानगरविनष्टदुष्टशीलाचार- लूटने वाला था। जल की तरह सर्वग्राही या अर्थात् जल जिस प्रकार अपने म पडे हुए पदार्य को अपने भीतर ले जाता है-उपी प्रकार यह भी दुमरी के पास से समस्त चोनों का अपहरण कर आने पास रख लेता था। अपने भीतर जो गुण नहीं थे उनकी भी यह अपने म हैं इस तरह की प्रशसा किया मरता था। चना-7ल करने में यह विशेषपटु-वतुर था, माया परवचन मे पत्त होशियार या-निकृति अपने मायाचारीमोदवाने में दुगारा माया करने मे बडा ही सिद्धहस्त था। तुला आदि का न्यूनाधि करना उसका नाम व्यूह है, वेप आदि को पदलना इसग नाम कपट है। इन सरके करने में यह प्रख्यात था। अर्थात् इन उत्कचन माया, निकाते कः, कपट का यह भण्डार या। चिरकाल से यह नगर से बाहर रहता या। इसलिये इसका स्वभाव दुष्ट हो गया था। प्राचार-कुल मर्यादारूप હતે પાણીની જેમ તે સર્વગ્રાહી હો– એટલે કે પાણી જેમ તેમા પડી ગયે બધા પદાર્થો તે પિતાની અંદર લઈ જાય છે, તે પ્રમાણે જ તે ચોર પણ બી 4 એની પાસેથી બધી વસ્તુઓ ચોરીને તેની પાસે સંગ્રહી રાખતો હતો જે ગુ તેમાં હતા તેમની પણું બીજાઓની સામે પ્રશસા કરતા રહેતે હતિ બીજાને છેત રવામાં તે પાવ હરે માયા એટલે કે બીજાને ઠગવામાં તે ખૂબ જ કુશળ હિતે નિવૃતિ––એટલે કે માયા ચારાને પરાજિત કરવામાં તે બીજી વખત માયા (પર વચન) કરવામાં બહુ જ ચતુર હતું ત્રાજવા વગેરેને ચાલાકીથી ન્યૂનાધિક કયુ તેનુ નામ ન્યૂડ છે વેષભૂષા વગેરે બદલવી તે કપટ કહેવાય છેઆ માટે તે પ્રખ્યાત હતું એટલે કે ઉત્કચન, વચન, માયા, નિકૃતિ, કુટ, કપટને તે ખજાને હતે લાબા વખતથી તે નગરની બહાર જ રહ્યા કરતો હતો એટલા માટે સ્વભાવે ·५८० हाताधर्म कयामत्र भए प्रतिभया भयोत्पादकः। 'निसमिए' नृशसकः। 'निर्माणुफपे' निरनु, कम्प. दयागुणवति'। 'अहियएगनदिद्विए' अहिरिचमान्तदृष्टिक , भुजा इव करमारणे एकाग्रतालक्षणः एकान्ता-एक निश्चया दृष्टि विचारसरणि- यम्य म तया। खुरेव एगत पारर'सुर इस एकानधारकः, क्षुरो=नामितश- विशेष' 'उम्तरा' इति भापायाम, तद्वत् 'एगत' पान्तेन-तीनत्वात्सर्व प्रकारेण परवापारणे गरा' धारा-परोपतापनरूपा परिणाम पारा यस्य स', सर्वस्वापहारात्यर्थ 'गिद्धव आमिसतल्छेि' गृद्ध इच-आमिप तलिप्स युद्ध इव-गृहभिवत् आमिम, आमिषे शब्दादिपिये तरिच्छे' तलिच्छ तत्पर तिलिच्छे' इति तत्परायों देशी शब्द । अथवा आमिपेविषयभोगादिके सा=अत्यु कटा लिप्सा यस्य स -काममा तोनामिलापोत्यर्थ.। 'अग्गमिव सयभक्खी' अग्निरि समक्षी भक्ष्याभक्ष्यसमिोजी सर्वजनलष्टको इसे देखते ही जीवों के हृदयमे भय का संचार हो जाता था। (निममडए निरनुरूपे अहिबएगतदिहोए, खुरेव एगतधारए, गिद्धेव श्रामिसतल्लिन्छे) यह स्वभावत नृशसा (पातक) या निरनुरुपे-दयागुग वर्जित था। सर्प की नरह कर कर्म करने में इस की विचारसरणि एक निश्चय पारी होती थी, क्षुरा-उम्तग के समान वह सर्व प्रकार से परकीय वस्तुओं के हरण करने में परोपतापनरूप परिणाम धारावाला था। गिद्वपक्षी की तरह यह शब्दादि विपयरूप आमिष मे अथवा कामवासना में तत्पर रहा करता था। (आगमित्र ममापी जलमित्रमागाही उफवग, ग, मापा नियडि, रुड, करड, माठ, साओग, यहु के. चिरणारविगाह सीलायारचरित्ते, जू पसगी, मज्जपणी मोज, पसगी, मसपलगी दाणे हिययभारए) जग्न के समान यह सर्व भनी था, अपना लक्षणं से सर्व जीवों को मन मयla is ral sim निसपइए निरनुकपे अहिष एदिहिए ग्रेव एनधारए, गिव आमिसनलिउच्छे) पावधी ते नृशस भने धात &t (निरनुरूपे) नि:य ! सापनी म २ ४ा प्रवृत्त થનારા તેના વિચારે દઢ નિશ્ચયવાળ હતા અસ્તરાની જેમ તે બધી રીતે બીજાઓની વસ્તુઓને હરી લેવામાં પરેપતામન રૂપ પરિણામ વાળા હોતે ગીધની જેમ શબ્દ વગેરે વિય રૂપ આમિષમાં અથવા કામવાસના જેવી બાબતમાં તે હમેશા તૈયાર तो त (अग्गिमित्र समभावी जलमिव सम्वग्गाही उपकरण, चचग, माया नियडि, कूड, काड, साइसपभोग, बहुले, चिरणगरविणदुद्द सीलायारचरिने, जूयपसगी, मज्जपसगी भोजपमगी मसपसगी दारणे हिपय दारए! अजिना वो ते समक्षा त म त म पानीमाने पटनार , ·अनगारधर्मामृायरिंगी टीका - २ स. ४ विजयतस्करवानम् मान्ता पद प्राकृनत्यान' 'नित्यभयलहुरत्यसपउन' तार्यभेदलघुहस्तसप्रयुक्त 'नित्यमेया तीभेदे धर्मपध्वसने धर्मस्थानध्वसने या लघुम्तसप्रयुक्त = दृन्तलाघवयुक्तः अतिकुशल इत्यर्थः । 'परस्स दवहरणम्मि निच अणुन परस्य द्रव्यहरणे नित्यमनुबद्धः आसक्त । 'तिव्योरे' तोवैर:= उत्स्ट शिरोधवान् स राजगृहस्य नगरस्य रहनि 'इगमणाणिय' भतिगमनानि च प्रवेशमार्गा 'निगमगाणि' निर्गमनानि-निस्सरणमार्गा , 'दारामि' द्वाराणि- नगरद्वाराणि, 'आहाराण' आद्वाराणि-लघुद्राराणि गुप्तद्वाराणि वा, 'छिडीओ डिण्डा निद्रिारूपा. कण्टक प्राकारछिद्राणीत्यर्य, 'खडीओ' ग्वण्डी.= दुर्गछिद्राणि, 'नगरनिद्धमणाणि' नगरनिर्द्धमनानि-नगरजलनिर्गमनद्वाराणि, 'सहगाणि' सवर्तनानि-अनेकमार्गसद्गमस्थानानि 'निघणाणि' निबननानि नूतननिर्मितमार्गरूपाणि, 'जूनपलयाणि' चूनखलकानि-तक्रीडास्थानानि, 'पाणाणि पानागाराणि' मदिरास्थानानि, 'वेस्मागाराणि' वेश्यागाराणि= ती भेद लधु हन्त सपयुक्त पा-मात् धर्मस्थान का नष्ट करने में यह अति कुशल था। (परस्म दबहरणम्मि निच्च अणुढे) दूसरों के द्रव्य रण में यह मासक्त रहता था। (तिव्य वेरे) तीन वैर वाला था। (रायगिहस्स नयरस्स पहगि अइगमणाणि य निग्गमणाणि य दाराणि य नवरा गिय छिडोभी य खडीभी य नगरनिद्धमणागि य) यह राजगृहनगर के अनेक मवेशनागों जाने के मार्गों को वहा के अनेक द्वारो को छोटे२ द्वारों को-अवा गुप्त द्वारों को काटों की लगी हुई वाडके छिद्रों को जल के निकलने की नालियो को (सबटणाणि) अनेक मागों के सगमस्थानों को (निरहणागि) नूतननिर्मित मागों को (झूखळयाणि जगा के खेलने के स्थानों को (पाणागाराणि) मदिरा पीने के स्थानों का (वेस्सागाराणि) વિચાર પણ ઉત્પન્ન થતું હતું કે હું કેવું કૃત્ય કરી રહ્યો છું તે “તીર્થભેદ લઘુહ સપ્રયુક્ત” હત–એટલે કે ધર્મસ્થાનને નષ્ટ કરવામાં તે અતિકુશળ હતું (परस्मदा हरणम्मि निच्च अगुबद्ध ) सना द्रव्याने पामा १४ ते भासत रह से तो (तिसरे) ते भय७२ ते ३२ (दुश्मना८) रामनार तो (रायगिहस्स नयरस्त वणि अइगमणाणि निग्गमणाणि य दागणिय आ दाराणि य &िडीओ य खडीओ य नगरनिद्वमणाणि य ) A1 नाना ઘણા પ્રવેશ માને અવર જવરના સ્તાઓને, ત્યા ના ઘણા દરવાજાઓને, નાના દરવાજાઓને અથવા તે ગુપ્ત દરવાજાઓને, કેટેને, વાડના છિદ્રોને, કિલાના छिद्राने. भावी नणीमाने (सवणााणि). ! २स्तामा u यता डाय तेका स्थानाने (निवणााणि) ना मनापामा आवेता २स्ता-माने (जब खग्याणि) R-u मामाने, (पाणागाराणि) घर पीवाना स्थानाने, (वेस्सागाराणि।

·५८२ शाताधर्म क्यास चरित्रः, तत्र-'चिर' चिरबटुकालं यापन् 'नगर' नगरान् 'पिण' पिन = लायित , अत एप 'दु?' दुष्ट शील-माव , आचार' कुलमायालण.. चरित्र =जीवनव्यवहाररूप यस्य स तया । 'जूयपसगी' पनपमा याक्रीडा सक्त' 'मज्वप्पसगी' मद्यमसगी-मपायी, 'भोजपसगी' भोज्यप्रसङ्गीबण्ड खायादिरसलोलुप । 'मोगमसङ्गी' इति पाठ गगिकापरायण इति । 'मसपता' मासपसीमासाहारी, उपलक्षणाद सप्तव्यसनसेवी । 'दारुणे' दारुग बटोर हृदय' । 'हिययदारए' हृदयदारक'-अन्येपा हृदयविदारक । साहसिगर साह मिका अविचारफारी। सधिच्छेयाए' सविच्छेदक-क्षम्यानक गृहादिभिक्ति- भेदक 'उवहिए' प्रौपरिक समायित्वेन प्रसन्नचारी । 'रिस्समघाई' सिन्भ घाती-विश्वोमघातक.। 'आलीयग' आदीपक प्रामाहिमधाला. प्रमा व्यवहार इसका विलकुल नष्ट भ्रष्ट हो गया था, और चरित्र इसका मिल कुल पतित बन गया था। यह धून सगी-जुआ खेलने मे आसक्त मय पाने मे प्रसक्त भोज्य प्रमगी-मिष्टान्न आदिरम का लोली, और गांगकाओं के सेवन करने मे सदा तस्लोन रहता था। यह मासाहारी था-उपलक्षग से सातों ही व्यसनों का सेवन करने वाला था। ठोर हृदय था-अन्य प्राणियों के हृदय विदारक था (माहमिण) बडा साठमिक था विना विचारे हर एक काम पर डालता था। (सघियए, अहिए, विसधाई, आली यगतित्यभेयलहुहत्यसपउए) मकानों में से घ (वात) लगाने में उनकी भित्तिकोडने मे-यह प्रख्यात या, औषपिक था-मायाचारी होने के कारण यह अना के परिवर्तित कर सर उपर फिरा करता था। विश्वासपाता था। आदीपक-ग्राम आदि के जलाने में उसे कोई विचार नही होता था। તે દુષ્ટ થઈ ગયું હતે આચાર-એટલે કે કુળની મર્યાદા રૂપ તેને વ્યવહાર સંદતર નાશ પામ્યા હતા અને તેનું ચારિત્ર્ય સાવ ભ્રષ્ટ થઈ ગયુ હતુ તે જુગારમાં આસક્ત, માપી-દારુ પીવામાં પ્રયકત, ભેજી પ્રસગી-મિકાન વગેરે ગળ્યું ખાવામા લેલુપ અને ગણિકાઓ વગેરેના સેવનમા તે હંમેશા તલ્લીન રહ્યા કરતે હો તે માસ ભક્ષક હતે ઉપલક્ષણેથી તે સાને સાત વ્યસનને આચરનાર હતે કોર હૃદય વાળે હવે બીજા માણસના હૃદયને દુખી બનાવનાર હતું (साहमिए) ते ५५'४ साउसि तो As कार 45 गमे आम ३२ त (सपिच्छेय उवहिए विसभयाई • आली गतित्यभे पल हु हत्यसपउए) 'घरमा भातर पापामा ते अभ्यात तो तमोपषित इता-मटो કે માયા ચેરી હવા બલ તે પિતાને વે બનીને આમ તેમ ખડયા કરતે હતો તે વિશ્વાસ ઘાત કરનાર હતા આદીપક-એટલે કે ગામ ને સળગાવતા તેને धुत प्रसभा ·जनगार सामर्षिणीका अ २स विजयतस्कर रणनम रूपेषु 'विहरेसु' विधुरेषु व्याकुलायन्यारूपेषु 'वसणेस' व्यसनेपु-विपत्य 'अभुदरसु' अधुयेयु राज्यलक्ष्म्यादिप्राप्तिरूपेषु 'उस्मवेमु' उत्सनेषु विवाहादिम रूपे 'पपोमु प्रपने'-पुरादिन-मोत्मवेयु तिहिमु' 'तिथिम- सावत्सरिकादिरूपामु 'ठणेसु' भणेपु आनन्दजनकव्यापाररूपेषु 'जन्नेस' यज्ञेषु नागायुत्सवेषु पञ्चणीसु' पर्वणीषु-कार्तिकपूर्णिमादिपर्वतिथिषु 'मत्त- पमत्तस्म' मत्तममत्तस्य तत्र 'मन' उन्मत्तः 'पमत्त प्रमत्तः-प्रमादवान् य.स तस्य 'विस्ग्यित्तस्स' पिक्षिप्तस्स पयोगविशेषण भ्रान्तचित्तम्य 'वाउलस्स' वातुठस्य वातरोगयुक्त अन्यमनम्म्य पा 'मुहियस्म' सुग्वितस्य' मालेन्द्रियानुकलविषयप्राप्नत्वात्सुम्वमग्नम्य 'दुपिखयस्स' दुखितस्य इष्ट वियोगानिष्टसयोगादिना दु खनिमानस्य 'रिदमत्यम्स' विदेशस्थस्य परदेश धितस्य 'विश्वसियस' विप्रोपितस्य-इष्टजनवियोगिन इत्यादि यहुन रिहरेम) व्याकुल आयाम होना या (वाणे) किप्ती और विनि से ग्रस्त होना या उस समय में ता (अभुदरमु) राज्यलक्ष्मी आदि को पातिरूप उत्सवों में (उम्सवेमु य पसरे मुय तिहीम य छणेमुय जन्ने य पमणीसु यो विवाह आदि प्रमगो म पुत्रादि जन्मोत्सवों में सावत्सरिक तिथियों म, आनद जनक व्यापाररूप क्षणों मे नागादि उत्सवरूप यज्ञों म कार्तिक पूर्णिमा आदिरूप पर्वनिधियों में (मत्त-पमत्तस्स विक्वित्तस्स वाउ- लम्स य मृदियम्स य दुक्खियस्स य विदेसत्थस्म य विप्परसियस्स य) जर कोई जन मत्त हो जाता था प्रमादवशगन हो जाता था, प्रयोग विशेष से भ्रान्त चित्त बन जाता था, वातव्याधि से युक्त हो जाता था। या अन्यमनस्क हो जाता था सफल इन्द्रियों के अनुकूल विषयों की प्राप्ति से आनन्द युक्त बन जाता या इष्ट रियोग अनिष्ट सयोग आदि से दुम (वसणेसु) भी है भारतमा साया रडतो, ते समये तेभल (अन्भुदएसु) Aaru arभी पोरेनी प्रति३५ उत्सवामा (उस्सवेसु य पसवेमु य तिही य छणेसु य जन्नेस य पदणीनु य) न वगेरेनी प्रस गोमा, पुत्र वगेरेना कमी- ત્મામા, સાવત્સરિક તિથિયમ આનદની ક્ષણમા, નાગ વગેરેના ઉત્સવ રૂપ यज्ञोमा तिनम कोरे३५ ५५ वयोमा (मत्तमत्तस्स विविश्वयस्सउना लस्स य मुहियस्स य दुक्खियस्स य विदेसस्थस्स य पयत्तस्स विखयम्सविष्यवसियम्स य) જ્યારે કોઈ માણસ ગાડો થઈ જતો, પ્રમાદી થઈ જતે, (તત્ર મત્રના પ્રાગ વિશેષથી જાતચિત્ત થઈ જત, વાતના રેગથી પીડિત થઈ તે, શૂન્ય મનસ્ક થઈ જતા, બધી ઈન્ડિયાને સુખ પ્રાપ્તિ થાય એ સોગ થતા ત્યારે કે આનદ થઈ જતે, ઈષ્ટ વિગ તથા અનિષ્ટ માગ વગેરેથી દુખી થઈ જ, પરશમા અને ·५८४ . , । पातधर्म गणि कागृहाणि 'तदारट्ठीगाणि' तदारस्थानानि-गाद्वारागीत्यर्थ , 'ना रहाणाणि य' तस्करस्थानानि च-चोगनिमासम्धानानि, 'सिंघाडगाण' अदा टकानि-श्रृङ्ग टातिनिकोणस्थानानि, तियाणि' निकाणि मात्रयलमी लनयनानि, 'चउकाणि' चापाणिम्चनुमोणगनानि, चञ्चगणि च वागि चतुष्पयरूपाणि 'नागघराणि' नागगृहाणि 'भूयघराणि' भूनाणि 'जयदे उलानि' यक्षदेनकुलानि= यक्षायतनानि 'समाणि' ममा. पवाणि' प्रपा - पानीयशाला 'पणियसालानि' पणितशालानि-जयविक्रयम्थानानि 'मुन्नवराणि' शून्यगृहाणि 'आभोण्माणर' आभोगयन्२-सोपयोग प्रेसमाण. 'मग्गमाण' माग्यमाण -अन्विायन् । 'गवेसमाणे गोपमाण, समरीत्या रिलोक मान -बहुननस्य 'उिद्देसु' दिपु स्खलनाम्पे 'विसमेसु' विट मेषु-रोगाद्यवस्था- वेश्याओं क गृहो को (तदारदाराणि) उनके दरवाजो से (नमारहाणाणि) चोरी के निवासस्थानों को (सिंघाडगाणि) अगाटक जैसे विकोण वाले म्थानों को (तियाणि) तीन मार्ग जहा मिले हो ऐसे स्थानो को (व उमागि) चतुष्कोण वाले स्थान को (चच्चराणि) चतुष्पथ रूप स्थानो सो (नागपराणि) नागगृहों को, (भूयघागि) भूतगृहों को, (नवनदेउलानि) या के देशला को (पभाणि) सभाओं को (मागि) व्याऊों को, (पणियमालागि) क पविश्य क स्थानो को (सुन्नघराणि) शून्य घरो को (आभोप्रमाणे२) उपयोग देकर गारवार देग्वता था। (मग्गमाणे) उन्हे बार२ तलाशता। (गरेममाणे) मक्ष्मदृष्टि से उन की गवेपणा करता था (बहुजणस्स छिदेसु य) जर कोई किसी प्रकार के कष्ट में होता था (विसमे 3) रागादि अम्था सान्न वेश्या गाना घशेने, (सहारदाराणि) ते वेश्यामाना ४२वा माने, (तद्वापणागि) योशना मागान (सिंगाडगाणि) :- ક–એટલે કે ત્રણ રસ્તા ભેગા થતા હોય तेवा यानाने, (चउकागि) Asignu स्थानाने (चच्चराणि) या२ २२तामे देगा यता डाय ते स्थानाने, (नागराणि) HINDI डाने, (भूयपराणि) भूतिया परीने, (जाग्व देउानि) याना पायाने (मनाणि) समायोने (पाणि) ५२माने, (पगिय सालागि-य वियना स्थानान, (सुन्नघराणि) मादी ५ २६ घने, (आभोएमाणे) भर मापान पारे घडीमे तो तो (मग्गमाणे) ते स्थानाने पारपार तपास २ तो तो (गवेसमाणे) सूक्ष्म दृष्टिथी तभने मे रखेतो तो (बहुमणम्स उिदेसु य ) न्यारे 315 भाथुम आ पy catal Yष्ट पात २९ छ (विसमम) रोश पोरेयी Ya sal, ·अनगार साम्परिणीगेका न २ स ४ विजयतरकर वर्णनम रूपेषु 'विहरेसु' विधुरेषु व्याफ्लावन्यारूपेषु 'सणेसु' व्यसनेषु-विपरम 'अभदएसु' मधु येयु राज्यलक्ष्म्यादिप्राप्तिरूपेयु 'उस्मवेसु' उत्सनेषु विवाहादिप रङ्गरूपेषु 'पमसु' प्रप'-पुनादिन-मोत्पवेषु तिहिमु' 'तिथिमु- सावत्सरिकादिरूपासु 'ठणेसु' क्षणेपु आनन्दजनकव्यापाररूपेषु 'जन्नेस' यज्ञेषु नागायुत्सवेषु पयणीसु' पर्वणीपु-कार्तिकपूर्णिमादिपर्वतिथिषु 'मत्त पमत्तस्म' मत्तप्रमत्तस्य तत्र 'मन' उन्मत्त. 'पमत्त' प्रमत्त'-प्रमादवान् य.स तत्र 'विक्ग्यित्तस्स' विक्षिप्तस्य प्रयोगविशेषण भ्रान्तचित्तम्य 'वाउलस्स' चातुरस्य वातरोगयुक्तस्त्र अन्यमनम्म्य वा 'मुहियस्म' मुग्वितस्य' मालेन्द्रियानुकलविषयप्राप्तत्वात्सुरवमग्नस्य 'दुविग्वयस्स' दुखितस्य उष्ट वियोगानिष्टसयोगादिना दु खनिमग्नस्य 'विदेसत्यम्स' विदेशस्थस्य परदेश स्थितस्य 'विप्पसियस' विप्रोपितस्य-इष्टजनवियोगिन इत्यादि यहुज विहरेसु) व्याकुल अवस्था म होता या (व णेमू) किप्ती और विनि से ग्रस्त होता या उम समय में तथा (अभुदासु) राज्यलक्ष्मी आदि को पातिरूप उत्सवी में (उम्सवेसु य पसरे सूय तिहीम य छणेमुय जन्नेगु य पवणीसु य) विवाह आदि प्रमगो मे पुत्रादि जन्मोत्सवों मे सावत्सरिक तिधियों म, जान द जनक व्यापाररूप क्षणों मे नागादि उत्सवरूप यज्ञों म कार्तिक पूर्णिमा आदिरूप पर्वनिधियों म (मत्त-पमत्तस्स विकिम्वत्तस्स वाउ- लम्स य मुहियास य दुकिग्वयस्स य विदेसत्थस्म य विष्पवसियस्स य) जब कोई नन मत्त हो जाता था प्रमादवशगन हो जाता था, प्रयोग विशेष से भ्रान्त चित्त बन जाता था, वातव्याधि से युक्त हो जाता था। या अन्यमनस्क हो जाता था सफल इन्द्रियों के अनुकूल विषयों की प्राप्ति से आनन्द युक्त धन जाता था इष्टरियोग अनिष्ट सयोग आदि से दुस (वसणेसु) भी तमा इसायको रहेतो, ते सभये तेभ (अन्भुदरमु) રાજ્ય લક્ષમી વગેરેની પ્રાપ્તિરૂપ ઉત્સવમાં (उस्सवेसु य पसवेमु य विही य छणेसु य जन्नेस य पनणी य) बन करेनी प्रसगाभा, पुत्र वोरेना जन्म સમા, સાવત્સરિક લિથિયમ આનદની ક્ષણેમા, નાગ વગેરેના ઉત્સવ રૂપ यज्ञोभा तिनभो२३५ ५ वियोमा (मत्तमत्तस्स विविवयस्सउना लस्स य मुहियस्स य दुक्खियस्स य विदेसत्थस्स य पयत्तस्स विखयम्सविष्पवसियम्स य) ત્યારે કે માણસ ગાડો થઈ જત, પ્રમાદી થઈ જતે, (તત્ર મત્રના પ્રાગ વિશેષથી બ્રાચિત્ત થઈ જત, વાતના રેગથી પીડિત થઈ જતે, શૂન્ય મનસ્ક થઈ જતા, બધી ઈન્દ્રિયેને સુખ પ્રાપ્તિ થાય એ સગ થતા જ્યારે કેઈ આનંદ થઈ જત, ઇષ્ટ વિગ તથા અનિષ્ટ એગ વગેરેથી દુખી થઈ જ, પરશમા મનું ·LINE शाताधर्मकया नस्य 'मग्ग' मार्गम् अवसरम् 'छिद' छिद्रम्-स्पलनारूपम् पिर' वियोगम् 'अतर' स्थानान्तरगमनरूप सायकालादिम्पा मग्गमाणे मार्गयमाण विलोकमान, 'गवेसमाणे अन्त्रिप्यन 'ए। चण' उक्तरीत्या 'विरह' विहरति पिजयतम्रोऽवतिष्ठते इत्यर्थः, चकारः समुचयाः, ण वास्या- लङ्कारे । 'परिया वियण' पहिरपि च खलु राजगृहनगरस्य 'आरामेमु' आरा मेषु-पुष्पफलादि समृद्धक्षलतासफुलक्रीडास्थानेषु 'उज्जाणेसु' उद्यानेपु- पत्रपुष्पफलच्छायोपशोभितनगरासन्नपत्र्तिक्रीडास्थानेषु 'बावीपोक्खरणी- दीहियागु जालियासरेसु' वापीपुष्करिणीदीर्घिकागुजालिकासरस्सु, तत्र 'पावी' वापी चतुष्कोणयुक्ता 'पोक्खरिणी' पुष्करिणी-कमल युक्तगो लाकारा 'दीहिया' दीपिका-दीर्घाकार वापी. 'गुनालिया' गुजालिकाका कारवापी 'सर':-तडागः, 'सरपतियालु' सरपतिकासु-सरोवरणिषु मग्न हा जाता था, परदेश मे गये हुए जनों का, इष्ट जनों से वियुक्त होता था-तब यह उनके (मग्ग च छिद्द च विरह च अतर च मग्गमाणे, गवेसमागे एव च ण विहरइ) अपसर की, स्खलनारूप छिद्रको, वियोग को स्थानान्तर गमनरूप अथवा सायकाल आदिरूप अतर को ताकता रहता था- उनकी खोज में रहता था इस प्रकार से यह जब नगर में रहता था तय अपना समय व्यतीत करता था। तथा (बहियावि य ण रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उजाणेसु य वाविपोक्खरिणी-दीहिया गुजालिया-सरेसु य सरपतियामु य सरसरपतियासु य निण्णुजाणेसु य भग्गकूवेमु य मालुया कच्छएमु य सुसाणएमु य गिरिकदलेणउवट्ठाणेसु य बहुजणस्स छिद्देसु य जाब एवच ण विहरइ) राजगृह नगरके बाहर वहा के आरामों में पुष्पफर ગયેલા માણસને તેમના ઈજનેથી વિગ થઈ જતે ત્યારે તે (૨) તેમના (मग्ग च छिद्द च विरह च अतर च मग्गमाणे, गवेसमाणे एव च ण विहरह) ઉપર ચાપતી નજર રાખતે વિયેગ, સ્થાનાન્તર ગમન, સાયકાળ વગેરેના અવ સરની તેમની અસાવધાનીની બરાબર તકનો લાભ લેવા તૈયાર રહેતે આવા અવસરોની તે તપાસમાં રહે તે આ રીતે નગરમાં રહીને, તે પિતાને વખત પસાર કરતે. तो तम (पहिया वि य ण रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उज्जाणेतु य चाविपोखरिणीदोहिया गुजालिया,सरेसु य सरपतियासु य सरसर- पतियासु य जिष्णुजाणेसु य भग्गकूवेसु य माल्या कच्छएमु य मुसाण- पमु य गिरिकदरलेणउवट्ठाणेसु य बहुमणस्स छिदेमु य जाव एव च ण विहरइ) रानी महार त्याना भाराभाभा, पणथी समृद्धि युत तथा .

·बनायोमतगणा टीका अ . स ४ विना तम्बरवर्णनम सरसरपतियासु' सरासर-पक्तिकामु-परस्पर सलानेषु बहुपु तडागेपु येषु मासु पड्तया व्यवस्थितेषु एफस्नात्मरसोऽन्यस्मिन् सरसि ततोऽन्यत्र, एक जलसवारसपाटकेन जल सचरति। अया अधिः क्रमेण पतिरूपेण व्यास्थितेषु सरस्सु स्वत एव सुतरा जल सचरति, तत्रेत्यय । 'जिण्णुज्जा णेमु' जीर्णोधानेपु-शुष्कमायतरुरतादियुक्तानग्वण्डेषु 'भागकूपएसु' भग्न कृपकेपु-वण्डितकपकेपु 'मालुयाकच्छएस' मालुफाकक्षकेषु सुसाणएम' श्मशान केषु गिरिकदरलेणावहाणेसु' गिरिकन्दरलयनोपस्थानेपु-तत्र-गिरि कन्दरेपु-पर्यतरन्पु 'लेग' लयनेपु-गिरिस्थितपापाणगृहेषु 'उपहाणेसु' उपस्थानेपु-लतादिमण्डपेषु बहुजनस्य जनसमुदायस्य छिद्रेषु अत आरभ्य यावत्-अनन्तर गवेपयमाणोऽसौ तस्कर. एव प्रकारेण विचरति ।मु०४ ॥ मूलम्-तण्ण तीसे भदाए भारियाए अन्नया कयाइ पुबरत्तावरत्तकालसमयंसि कुडुवजागरिय जागरमाणीए अयमे यारूवे अज्झथिए जाव समुपजित्या-अह धण्णेण सत्थवाहेण सद्धिं वहणि वासाणि सदफरिसरसगंधरूवाणि माणुस्सगाइ काम- आदि से समृद्ध वृक्षों वाले तथा लता से युक्त ऐसे क्रीडास्थानो मे-उद्यानो मे नगरासन्नवर्ती ऐसे क्रीडा के स्थलो मे जो पत्र पुष्प फल एव छाया चाले ग्क्षी से शोभित होते हैं, वावडियों मे, पुष्करणियों मे दीपिकाओं म गुजालि काओं में तालाव मे सरोवरश्रेणियों मे परस्पर सलग्न अनेक तालावों मे जीर्ग उद्यानों मे, भग्नकुओ मे, मालुकाफच्छों मे श्मशानों मे पर्वत की गुमायो मे पर्वत ऊपर रहे हुए पापाणगृहों में और लतादि मडपों मे छुपर कर यह जन समुदाय के छिद्रों को विरह की अतरआदि की ताक में रहा करताथा उन की गवेषणामे लगा रहता था। ४। લતા વિતાનેથી હકાએલા કીડા સ્થાળમાં ઉદ્યાનમા–નગરની પાસેના પત્ર, પુષ્પ ફળ અને છાયડાવાળા વૃક્ષેથી ભિત કીડા સ્થળેમા, વાવમાં પુષ્કરણમા, દાધિકાઓમાં “ગુજાલિકાઓમા, તપામા સરવરેની શ્રેણમા, જેમના પાણી એક થઈ રહ્યા છે એવા ઘણા તળાવમાં જૂના બગીચાઓમા, જૂના ભૂવાઓમાં, માલુકા કચ્છમા, સ્મશાનેમા પર્વતની ગુફાઓમા, પર્વત ઉપરના શિલા ખની વચ્ચેના પાષાણુ ગૃહમા અને લતા મડપેમા છુપાઈને તે (ચેર) જન સમુદાયની અસાવધાનતા તેમ જ તેઓ કયારે પિતાના ઘરથી વિખૂટા થાય છે તેની શોધમાં रहेत sal, तनी भराभर तपास समतो तो ॥ सत्र ४ ॥ .

·शाताधर्मकया नस्य 'मग्ग' मार्गम् अवसरम् 'छिद्द' छिद्रम्-स्सलनारूपम् पिर रियोगम् 'अतर' स्थानान्तरगमनरूप सायकालादिम्प ग 'मग्गमाणे मार्गयमाण पिलोकमान, 'गवेसमाणे अन्यिप्यन 'ए। चण' उक्तरीत्या 'विहर' विहरति विजयतम्फरोजतिष्ठते इत्यर्थः, चकारः समुचपार्थः, ण वाक्या- लङ्कारे । 'पहिया दियण' वहिरपि च खलु राजगृहनगरस्य आरामेमु' आरा मेपु-पुष्पफलादि समृद्धक्षलतासकुलक्रीडास्थानेषु 'उज्जाणेसु' उद्याने पु- पत्रपुष्पफलच्छायोपशोभितनगरासन्नचिक्रीडास्थानेषु 'वावीपोखरणी- दीरियागु जालियासरेसु वापीपुष्करिणीदीपिकागुञ्जालिकासरस्सु, तर 'पावी' वापी चतुष्कोणयुक्ता 'पोक्खरिणी' पुष्करिणी-कमल युक्तगो लाकारा 'दीहिया' दीपिका-दीर्घाकार वापी. 'गुनारिया' गुजालिकाका कारवापी 'सर-तडाग, 'सरपतियासु' सरपतिकासु-सरोवरणिषु मग्न हो जाता था, परदेश मे गये हुए जनों का, इष्ट जनों से वियुक्त होता था-तर यह उनके (मग्ग च छिद्द च विरह च अतर च मग्गमाणे, गवेसमागे एव च ण विहरइ) अवसर की, स्खलनारूप छिद्रको, वियोगको स्थानान्तर गमनरूप अथवा सायकल आदिरूप अतर को ताकता रहता था- उनकी खोज में रहता था इस प्रकार से यह जब नगर में रहता था तब अपना समय व्यतीत करता था। तथा (बहियावि य ण रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उजाणेसु य वारिपोक्रवरिणी-दीहिया गुजालिया-सरेमु य सरपतियामु य सरसरपतियास य जिण्णुजाणेसु य भग्गकूवेमु य मालुया कच्छएमु य सुसाणए मु य गिरिकदलेणउवट्ठाणेसु य बहुनणस्स छिद्देसु य जाब एवच ण विहरइ) राजगृह नगरके बाहर वहा के आरामों में पुष्पफर ગયેલા માણસોને તેમના ઈષ્ટજનોથી વિયોગ થઈ જતા ત્યારે તે (ચા) તેમના (मम्ग च छिद्द च विरह च अतर च मग्गमाणे, गवेसमाणे एव च ण विहरह) ઉપર ચાપતી નજર રાખત વિયેગ, સ્થાનાન્તર ગમન, સાયકાળ વગેરેના અવ સરની તેમની અસાવધાનીની બરાબર તકનો લાભ લેવા તૈયાર રહેતે આવા અવસાન તે તપાસમાં રહે તે આ રીતે નગરમાં રહીને, તે પિતાને વખત પસાર કરતે sतो तेम ४ (पहिया वि य ण रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उजाणेतु य वाविपोक्खरिणीदोहिया गुजालिया,सरेसु य सरपतियासु य सरसर- पतियासु य निष्णुजाणेसु य भग्गकूवेमु य माल्या कच्छएमु य मुसाण- एमु य गिरिकदरलेणउवट्ठाणेमु य बहनणस्स छिद्देसु य जार एव च ण रिहरह) नारनी महार त्याना भाराभाभा, युपगथी अभृद्धि यु तथा ·जनगारधर्मामृतगिणोटोमा भ २५ ५ धन्यासार्यवाही विचार .८९ . अह देवाणुप्यिा । तुम्भेहिं सदि बहुइ वासाइ जाव देति समुल्ला- वए सुमहुरे पुणे मजुलप्पभणिए तण्णं अह अहन्ना अपुन्ना अलक्खणा एत्तो एगमवि न पत्ता, त इच्छामि ण देवाणुप्पिया । तुम्भेहिं अभणुन्नाया समाणी विपुल असण ४ जाव अणुवड्डेमि (त्तिकह) उवाइयं करेत्तए। तण्ण धण्णे सत्थवाहे भद भारय एव वयासी--ममाप य गं खल्लु देवाणुप्पिया । एस चेव मणोरहे -कह णं तुम दारग दारिंग वा पयाएजसि ? भदाए सत्थवाहीए एयम?मगुजाणइ । तएग सा भद्दा सत्थवाही धण्णेणं सत्थवाहेणं अन्भगुन्नाया समाणी हट्टतुट्ट जाव हियया विपुल असणपाण खाइमसाइम उवक्खडावेइ उवक्खड्डावित्ता सुवहु पुप्फगधवत्थम- ल्लालकार गेण्हइ गेण्हित्ता सयाओ गिहाओ निग्गच्छइ, निगच्छित्ता रायगिह नयर मज्झ मज्झण निग्गच्छइ, निगच्छित्ता जेणेव पोक्ख रिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता पुक्खरिणीए तीरे सुवहु पुप्फजाव मल्लालकार ठवेइ, ठवित्ता पुक्खरिणिं ओगाहइ, ओगा हित्ता जलमज्जण करेइ जलकीड करेइ, करित्ता होया कयवलिकम्मा उल्लपडसाडिगा जाइ तत्थ उ-पलाइ जाव सहस्तपत्ताइ ताइ निण्हइ गिण्हित्ता पुक्खरिणीओ पञ्चोरुहइ पञ्चोरुहिता जेणमेव नागघरए य जाव वेसणेघर र य तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तत्थ ण नागपडिमाण य जाय वेसमणपडिमाण य आलोए पणाम- करेइ करित्ता ईसि पञ्चुन्नमइ पचुन्नमित्ता लोमहत्थग परामुसइ परामुसित्ता नागपडिमाओ य जाव वेसमणपडिमाओ य लोमहत्थ- ·५८८ हाताधर्म कयामत - भोगाइ पञ्चणुभवमाणी विहरामि, नो चेव ण अह दारग वा दारिंग पयायामि, तं धन्नाओण ताओ अम्मयाओ जाव मुलद्वेणंमाणुस्सए जम्मजीवियफले तासि अम्मयाणं जासिं मन्नेणियगकुच्छिसभूयाइ थणदुडल्ल द्धयाइ महुरसमुछावगाइ मम्मणपयपियाइ थणमूलक- क्खदेसभाग अभिसरमाणाइ मुद्धयाइ थणय पिर्यात, तओ य कोमलकमलोवमेहि हत्थेहि गिहिऊण उच्छगे निवेसियाइ देति समुल्लावए पिए सुमतुरे पुणोर मजुलप्पभणिए, त अहन्न अधन्ना अपुन्ना अलक्खणा अकयपुन्ना एत्तो एगमवि न पत्ता, त सेय मम कल्ल पाउप्पभायाए रयणीए जाव जलते धपणं सत्थवाह आपुच्छित्ता धण्णेणं सत्थवाहेणं अभणुन्नाया समाणी सुवहु विपुलं असण. पाणखाइमसाइम उवक्खडावेत्ता सुवहु पुप्फवत्थगधमल्लालकार गहाय बहूहि मित्तनाइनियगसयण सवधिपरिजणमहिलाहि सद्धिंसप रिबुडा जाइ इनाइ रायगिहस्स नयरस्स वहिया णागाणि य भूयाणि य जक्खाणि य इदाणि य खदाणि य रुदाणि य सिवाणिय वेसमणाणि य तत्थ णं य बहूण नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य मह रिह पुष्फञ्चणिय करेत्ता जाणुपायवडियाए एव वइत्तए-अइ ण अह देवाणुप्पिया । दारग वा दारिग वा पयोयामि तो ण अह तुब्भ जायं च दाय च माय च अक्खयणिहि च अणुवढेमि त्ति कटु उव- याइय उवयाइत्तए, एव सपेहिता कल्ल जाव जलते जेणामेव धणे सस्थवाहे तेणामेव उवागच्छइ, उवाईच्छत्ता एव वयासी-एव खल्लु ·जनगारधर्मामृतगिणोटीमा अ २८ ५ धन्यासार्थवाही विचार । अह देवाणुप्यिा । तुव्भेहिं सद्वि बहुइ वासाइ जाव देति समुल्ला- वए सुमहुरे पुणे मजुलप्पभणिए तण्णं अह अहन्ना अपुन्ना अलस्खणा एत्तो एगमवि न पत्ता, त इच्छामि ण देवाणुप्पिया। तुम्भेहिं अन्भणुन्नाया समाणी विपुल असण ४ जाव अणुवड्डेमि (त्तिकट) उवाइयं करेत्तए। तपण धण्णे सत्यवाहे भद्द भा रय एव वयासी—ममाप य ण खलु देवाणुप्पिया । एस चेव मणोरहे -कह णं तुम दारग दारिंग वा पयाएजसि ? भदाए सत्थवाहीए एयमट्ठमणुजाणइ । तएग सा भद्दा सत्थवाही धणेणं सत्थवाहेण अब्भगुन्नाया समाणी हट्टतुट्ठ जाव हियया विपुल असणपाण खाइमसाइमं उवक्खडावेइ उवक्खड्डावित्ता सुवहु पुप्फगधवत्थम- ल्लालकार गेण्हइ गेण्हित्ता सयाओ गिहाओ निग्गच्छइ, निगच्छित्ता रायगिह नयर मज्झ मज्झणं निग्गच्छइ, निगच्छित्ता जेणेव पोक्ख रिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता पुक्खरिणीए तीरे सुबहु पुप्फजाव मल्लालकारं ठवेइ, ठवित्ता पुक्खरिणिं ओगाहइ, ओगा हित्ता जलमज्जण करेइ जलकीड करेइ, करित्ता बहाया कयवलिकम्मा उल्लपडसाडिगा जाइ तत्थ उपलाइ जाव सहस्तपत्ताई ताइ गिण्हड गिण्हित्ता पुस्खरिणीओ पच्चोरुहइ पच्चोरुहिता जेणमेव नागघरए य जाव वेसणेघर र य तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तत्थ ण नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य आलोए पणाम- करेइ करित्ता ईसि पञ्चुन्नमइ पञ्चुन्नमित्ता लोमहत्थग परामुसइ परामुसित्ता नागपडिमाओ य जाव वेसमणपडिमाओ य लोमहत्थ ·जाताधर्मकायत सुमन भोगाइ पञ्चणुभवमाणी विहरामि, नो चेवण अह दारग वा दारिगं पयायामि, तं धन्नाओण ताओ अम्मयाओ जाव मुलद्वेण माणुस्सए जम्मजीवियफले तासिं अम्मयाणं जासिं मन्ने णियगकुच्छिसभूयाइ थणदुखलु द्धयाइ महुरसमुन्यावगाइ मम्मणपयपियाइ थणमूलक- क्खदेसभाग अभिसरमाणाइ मुद्धयाइ यणय पिति, तओ य कोमलकमलोवमेहि हत्थेहि गिहिऊण उच्छगे निवेसियाइ देति समुल्लावए पिए रे पुणो२ मजुलप्पणिए, त अहन्न अधन्ना अपुन्नाअलक्खणा अकयपुन्ना एत्तो एगमवि न पत्ता, त सेय मम बल्ल पाउप्पभायाए रयणीए जाव जलते धण्ण सत्थवाह आपुच्छित्ता धण्णेण सत्थवाहेण अब्भणुन्नाया समाणी सुबहु विपुलं असण पाणखाइमसाइम उवक्खडावेत्ता सुवहु पुप्फवत्थगधमल्लालकार गहाय बहूहि मित्तनाइनियगसयण सवधिपरिजणमहिलाहि सद्धि सप रितुडा जाइ इनाइ रायगिहस्स नयरस्स बहिया णागाणि य भृयाणि य जक्खाणि य इदाणि य खदाणि यरुदाणि य सिवाणिय वेसमणाणि य तत्थ णे य बहूणं नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य मह रिह पुप्फच्चणिय करेत्ता जाणुपायवडियाए एव वइत्तए-जइ ण अह देवाणुप्पिया । दारग वा दारिग वा पयोयामि तो ण अह तुब्भ जायं च दाय च माय च अक्खयणिहि च अणुवढेमि त्ति क? उव- याइय उवयाइत्तए, एव सपेहिता कल्ल जाव जलते जेणामेव धपणे सस्थवाहे तेणामेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता एव वयासी-एव खल्ल ·गध, यनगारधर्मामृतापिणी टीका. * २ मू ५ धन्यासार्यवाहीपियार आध्यात्मिक आत्मनि पिचारः यावत् समुदपद्यत-मह खलु धन्येन सार्थ चाहेन साई चडूनि वर्षाणि तावत्-बहुवर्षाय-त शब्दस्पर्शरसरूपात्मकान् मानुष्यसान् कामभोगान् 'पच्चणुभत्रमाणी' प्रत्यनुभयन्ती-परिभुजाना हिरामि-तिष्ठामि किन्तु नोचैर खलु अह दारका दारिका का प्रमन यामि, तत्-धन्या.खलु ता अम्बा यावत् सुलब्ध खलु मानुष्यक जन्म- जीवितफल तासामम्बाना यासा मन्ये निजाकुक्षिसम्भूताःस्तनदुग्धलुन्या मधुरसमुलापका 'मम्मणपनपियाई' मम्मणमजल्पिता 'मम्मण' इति सवलत् प्रनल्पित येपा ते 'तथा थणमूल कस्वदेमभाग अभिसरमाणाइ' स्तनमूलकक्षदेशभागमभिमरन्तः- स्तनमूलात्-स्तनमूलभागात सक्षदेश रूवे अझथिए जाव समुपन्नित्या) इस प्रकार यह आध्यात्मिक यावत् मनोगत सकल्प उत्पन्न हुआ कि (अह) मै (धन्नेण सत्यवाहेण सद्धिं) धन्य मार्थवाह के साथ (यहूणि) बहुत वर्षों से (सदफरिसरसगधरूवाणि माणुम्स- गाइ कामभोगइ पच्चणुभवमाणी विहरामि) शब्द, स्पर्श, रस, और रूप स्वरूप मनुष्यभव सवन्धी काम भोगो को भोग रही हुई हु । (नो चेत्र ण अह दारग वा दारिगा या पयायामि) परन्तु अभी तक मेरे न लडका ही हुभा है और न लडकी ही (त धन्नाओ ण ताओ अम्भ- गाभो जाय मुलदेण माणुस्सए मण्णे जम्मजी चियफलेतासिं अम्मयामो) अत. में उन माताओ को धन्य मानती हु, उन्हीं का जीवन सफल समजती और यह मानती हु कि उन्हीने अपने मनुष्य भव सम्पी जन्म का और जीवन का फल पाया है। (जासि णियगकुरिछसभूयाइ- यणदुद्वलुद्धयाइ महुरसमुल्लावगाइ मम्मणय पियाइ थणमूलकक्खदेसभोग धन्य सायानी साथै (वहूणि वासाणि) म पोथी (सदफरिसरसगघ रूवाणि माणुस्सगाइ कामभोगाइ, पच्चणुभवमाणी विसामि) શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, ગધ અને રૂપના મનુષ્યભવના કામગ ભેગવી રહી છું (नो चेवण अह दारग वा दारिगा वा पयायामि) पर सत्यार सुधी भारे पुत्र, पुत्री ययु नयी (त धन्नाओ ण ताओ अम्मयाबो नाव मुलद्रेण माणुस्सए मण्णे जम्मजीवियफले तासि अम्मयाओ)ईते भातासाने धन्य सम છું, તેમના જીવનને જ સફળ માનુ છુ, કે જેમને મનુષ્યભાવના भने सपना सा ३ भन्या छ (जासि णियगकुच्छिसभूयाइ थण दुद्धलुद्धयाइ महुरसमुल्लागाइ मम्मणपय पियाइ थणमूल-काखदेसभाग अभिसरमाणाइ , ·भातधर्मकथासूत्र एणं पमज्जइ पमजित्ता उदगधाराए अन्भुस्खेइ, अन्भुक्खित्ता पम्हलसुकुमालाए गधकासाइयाए गायाई लूहेइ, लूहित्ता महरिह वस्थारुहणं च मल्लारुहणं च गधारहणं च चुन्नारुहण च करेइ, करित्ता जीव धूव डहइ, डहिता जाणुपायवडिया पजलिउडा एव वयासी जइणं अह दारग वा दारिग वा पयायामि तो ण अह आय च जाव अणुवड्डेमि त्तिकटु उवाइय करेइ, करित्ता जेणेव पोक्खरिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता विउल असण४ आसाएमाणी जाव विह रइ, जिमिया जाव सुईभूया जेणेव सए गिहे तेणेव उवागया, अदु. त्तर च णं भद्दा सत्थवाही चाउद्दसट्टमुट्ठिपुन्नमासिणीसु विउलं असणं४ उवक्खडेइ, उवक्खडित्ता वहवे नागा य जाव वेसमणा य उवायमाणी जाव एव चणं विहरइ ॥सु०५॥ टीका-'तपण तीसे' इत्यादि । तत खलु तस्याः भद्राया भार्या या अन्यदा कदाचित् 'पुन्बरतावरत्तमालसमयसि' पूर्वरात्रापररातकालसमयेराः पश्मेि भागे 'कुडु बनागरिय' कुटुम्बजागरिका-कुटुम्बसम्बन्धिचिन्तया निद्राशयरूपा जागरणम् 'जागरमाणीए' जाग्रत्या. कुर्वत्या अयमेत द्रुप 'अज्झस्थिए' 'तएण तीसे भाए भारियाए' इत्यादि । टीकार्थ-तण्ण) इसके बाद (तीसे भदाए भारियाए) उस भद्रा भार्या को (अन्नया कयाइ) किसी एक समय (पुव्वरत्तावरत्तकाल समयसि) रात्रि के पूर्वभाग के वाद पश्चाद्भाग मे (कुडु बजागरिय जागरमाणोए) कुटुम्ब की चिन्ता से निद्रा नही आने के कारण जगती हुई स्थिति मे (अयमेया 'तपण तोसे भद्दाए भारियाए इत्यादि ॥ साथ-(तएण) त्या२ मा (तीसे भारियाए) सदा मायान (अन्नयो कयाइ) કઈ વખતે (पुनरत्तावरत्तकालसमयसि निना पूर्व लानी पछी पश्शालामा (कुडुबजागरि यजागरमाणी) કુટુંબની ચિતાને લીધે ઊંઘ (अय मेयारूवे अज्झथिए नाव समुपजित्था) मा तनो माध्यामि મનોગત સક૫ ઉદુભા કે (૪) ९ (धन्नेण सस्थवाहेण सद्धि) भद्दाए આવતા નિગ્રતાવસ્થામાં યાવતું Tha ·५९३ अनगारधर्मामतवर्षिणीटीका २ न्यामार्यवाहीविचार सञ्चितपुण्याग्मि 'पत्तो' इत.पूर्वमद्यापिकापा म याद् एकमपि शिन चेष्टनकलापादेकमपि चेप्टनमेकमपि शिशु पान प्राप्ता 'त तत् तस्मात्का रंगात 'सेय' श्रेय प्रयकर शोभन मम कल्ये प्रादुष्प्रभातारा रजन्या यावत् 'जलति' ज्वलते सूर्योदये सति धन्य मार्थवाहमापृच्छय धन्येन सार्थवाहेन 'अन्भणुनाया' अभ्यनुज्ञाता-माप्तनिदेशा सती 'मुबहु प्रकारबद्दल 'विउल' विपुल-भत्रम् भशनपान चायस्वायम् 'उवखडावेत्ता उपकार्य चतुर्विध माहार निपाद्य 'मुटु' सुबहुम् बहुप्रकारक पुष्पवस्वगन्धमाल्यालकार गृहीया पहुभिर्मिनज्ञातिनिजापजनमम्मन्धिपरिजनमहिलाभिः सार्द्ध सपरिता है ऐसी है जोभभी तकदम प्रकार को चेष्टा सपन्न पाल को में से एक भी चेष्टा विशिष्ट और मीठी तोतली वाणी बोलने वाले शिशु को नही पा सकी हु। (त सेय मम फल्ल पाउपाभायाः रयणीय जाव जलते धष्ण सत्यवाह आपुच्छित्ता धण्णेण सत्यवाहेण अभणु-नाया समाणी सुबहु विपुल असणपाण- खाइमसाइम उपखडावेत्ता) तो अबमुझे यही श्रेयस्कर है कि मै कल प्रभात होते ही-- मूर्यके उदित होने पर धन्यम्गर्थ माह से पूछकर और उनकी आजा प्राप्त कर अशन, पान, ग्वाध और स्वाध इस तरह चार प्रकार का ओहार निप्पन्न करा कर (सुबहु पुप्फवस्थगधमल्लालकार गहाय यहूहि मित्त नाइ-नियग-सयण-साधि-परिजणमहिलाहिं सद्धिं सपरिबुडा जाइ इमाइ रायगिडम्स न परस्स पहिया णागाणि य भूयाणि य जक्खाणि य इणि य खदाणि य रुद्दोणि य) और पुष्प, वस्त्र, गप, माला, एव अलकार को लेकर अपने अनेक मित्र, ज्ञाति निजक, स्वजन सरन्धी હુ છુ, કેમકે હજી એવી બાળ ચેષ્ટાઓ કરનાર બાળકમથી મે એક પણ બાળક भगवु नथी (त सेय मम कल्ल पाउप्प भायाए रयणीए जाव ते पण सत्यवाई आपुन्छित्ता धण्णेण सत्यवाहेण अन्भणुन्नाया समाणी सुबहु विपुले असणपाणखाइमसाइमं उवखडावेत्ता ) सेवा स्थितिमा મને એ જ ઉચિત લાગે છે કે આવતી કાલે સવારે સૂરજ ઉદય પામતા સાર્થવાહને પૂછીને તેમની આજ્ઞા મેળવીને અશન, પાન ખાદ્ય અને સ્માઘ આ રીતે ચાર જાતને આહાર તૈયારકરાવડાવીને (सुबह पुप्फरत्यगधमल्लालकार बहूहि मित्तनाइनियगसयणसवधिपरिजणमहिलाहिं सद्धि सपरिखुडा जाइ इमाइ रायगिहस्स नयरस्स बहिया गागाणिय भूयाणि य जवखाणि य दाणि य खदाणि य रुवाणि य वेसमणाणि य) अने सुप बने, ગધ માળા અને ઘરેણાઓ સાથે લઈને અનેક મિત્ર, જ્ઞાતિ, નિજક સ્વજન સબધી ધન્ય गहाय ·. নানান কথা। भागम् अभिभरन्ता मम्मुस सञ्चरन्तः सन्त' 'मुद्या' मुग्धाः मनोहरा. शिशव 'यगय पिरति, स्तनजम्दुग्ध पिपन्ति स्तन्यपान कुर्वन्तीत्यर्थ । ततश्च ते 'कोमलकमलोयमेरि योमरसमलोपमाभ्यामकुमालकमल सदृशाभ्या हस्ताभ्या गृहीत्या 'उच्गनिसियाइ' उत्सङ्गनिवेशिता = स्थारिता सन्त. स्तनन्धया मातृभ्यः 'देति' ददति, पिमित्यार- समु छावे' समुल्लापकान्, सजल्पान् कीदृशान् ' इत्यार-'पिए' मियान् प्रीति जन कान 'मुमहुरे' मुमधुरानर्णमुखजनकान 'पुणो पुगो मजुलप्पणिए' पुन पुनर्मलप्रभणितानबार र कोमलाक्षरमयुक्तमपितान ददति प्रियम अलभापया भाषन्ते धन्या इत्यर्थः। 'त' तन्-फिन्तु अह खलु 'धन्ना' अधन्या-अनार्या 'अपुष्णा' अपुण्या=पुग्यहीना, 'अलावणा'='अलक्षणा -कुलक्षणा 'अकयपुग्णा' अकृतपुण्या=न कृत पूर्वभवे पुण्य यया सा पूर्वभाs अभिसरमाणाइ मुद्धया थणय पित्त) कि जिनकी कुक्षिसे उत्पन्न स्तन के दूग्ध मे लुब्ध, मीठ स्तोतली बोलते हुए चालर शिशु स्तन के मूल भाग से पक्ष देश पर्यन्त सरक कर दूध पीने । (तओ य कोमलकमलोक्मे हत्थेहिं गिव्हिऊण उच्छगे निवेसियाइ) और माता उन्हे अपने सुकुमार तथा कमल जैसा दोनों हाथों से पकड कर उत्सा में बैठाती है। और वे स्तनन्धय-बालक (समुल्लावए देति) उन अपनी भाताओं को इस प्रकर के आलापो को देते हैं (पिए सुमहुरे पुगोर मजुलप्पणिए) जो पोति अनक होते हैं, कर्ण सुग्वजनक होते हैं और जिनमे बार२ कोएल अक्षरवाली वाणी होती है। (त अहन्न अधन्ना अपुन्ना अलक्खणा अक्यपुन्ना एत्तोएगमवि न पत्ता) किन्तु मै तो अधन्य हु , पुण्यहीन हु कुलक्षणा हु अकृन पुण्या हु पूर्वमय मे पुम्यजितने नही मुद्धयाइ थणय पिवति) मेषु भानु छ रमना हरे भेदु, स्तन માટે ઉદ્ધતિ, મીઠું મીઠું અને તતડું બોલતુ બાળક સ્તન સુધી–પડખા સુધી घसी मावान इध पाव छ (तनो- य कोलकमलोवमेहि इत्येहि मिति उच्छगे निवेसियाइ) मने भात तन भावा मने હાથમાં स्याने मोगमा पेसा छ त ! ५९! (समुल्लावए देति) भातापानी सामे मेवी शते g sg मा छ ? (पिग सुमहुरे पुगो २ मजुलप्पमणिए) જે અત્યન્ત પ્રેમ જનક હોય છે, કાર્નને સુખકર હોય છે તેની વાણી કેમ અક્ષરોથી યુકત હોય છે (ત अपुन्ना आयपुन्ना एनो एगमपि न पता) पण तो ममा छ, पुष्य बन ५, જ નથી એવી કુલક્ષણ છું, અકૃત પુણ્ય છું, જેણે પૂર્વભવ જન્મમાં પુણ્ય કર્યો પાન अहन्न अधन्ना अलक्खणा ·अनगारधर्मामृनयर्षिणोटीका अरम् २ भद्रामा या वर्णनम् दायच' दाय-दानम् अभयदानादक, पथदिवसादिदान वा, भायच' भाग पदयामि-प्रभूतद्रव्यमर्पयिष्यामीत्य, तिमह' इति कृत्वा-इत्युक्या 'उपाइय' उपयाचितम् अपत्यमाप्निपार्थनारूपा मान्यता 'मनौनी' इति प्रसिद्धाम् 'उपायइत्तर' उपयाचतुकतुं य' इति पूर्वेण सम्बन्ध । एक सम्मेक्षते, सम्मेर ल्ये यालति र धन्य साधारस्तोत्रीपा- गति, उपागन्य एवमवादीत्--एव मलु अह देवानुप्रिया ! युप्माभि अणुवङ्कमि) यदि में हे देवानुप्रियो ! अपनी कुक्षिसे पुत्र या पुत्री का जन्म दूगी ता मै जाप की सेवा करूगी-आपके निमित्त अभय- दानादिका वितरण रूगी, असा पूर्व दिनों म दान आदि नाटने की व्यवस्ा करगी। अपने हिस्प्लेमे आपके लिये विभाग अलग तथा आपके अक्षय कोप की द्धि करपाद्गी-तात्पर्य इसका यह है कि मेरी मनो कामना पूर्ण होने पर मै प्रभूत द्रव्य आप सपके लिये अर्पित करू गी। (त्ति क उपयाइय उवयाइत्तप) इस तरह की मुझे उनके पाम मनाती-मानता-मनाने में मेरी भलाई है। (व सपेहेइ) इस प्रकार का उसने पिचार किया। (सपेहिता) और विचार कर (कल्ल जावजरते जेणामेव धणे सत्यवाहे तेणामेव उबागच्छइ) वह दूसरे दिन (उसी दिन) मात काल होते ही सूर्य के प्रकाशित होने पर जहा अपने पति धन्य सार्थवाह थे वहा गई । (उागच्छित्तो एच वयासी) वहा जाफर उमने उनसे ऐसा कहा-- एव खलु अह देवाणुप्पिया । याणिहिं च अणुबडुमि) वानु ये ने भा। Rथी पुत्र पुत्री भरी તે હુ આપની આપના નિમિત્તે અભયદાન વગેરે કરીશ, અથવા તે પહેલાના દિવસોમાં દાન વગેરે વહેચવાની વ્યવસ્થા કરીશ મારા હિસ્સામાં જે કઈ આવશે તેમાથી તમારો ભાગ જુદો મૂવડાવીશ તેમજ તમારા અક્ષય નિધિની પણ હુ વૃદ્ધિ કરીશ મતલબ એ છે કે જે મારી મનોકામના પૂરી થશે તે હું प्रभूत द्रव्य तमा। यरमा लेट ३५ सय ४NA (त्तिक्क्षु उपयाइय उपया इत्तए) 24t adनी मान्यमा २४ भने के भार श्रेय argrय छ (वं समेहेइ) या प्रमाणे तेरे पियार यो (सपेहिना) मने विया२ ४शन (फल्ल जाव जलते जेगामेव धणे सत्यवाहे तेणामेव उगगन्छइ) भार से भवारे सूहिय पोताना पति धन्य साथवाड ता त्या ई (उवागच्छिता एव पयासी) त्याने तेने माम --- (पच खलु अह देवाणुप्पिया પૂ કરીશ થતા જ યા ·५९४ . . च বাঘমধ্যম यानीमानि राजगृहस्थ नगरस्य हिः 'णागाणि य' नागानिच-नागरहाणा त्यर्थ , एप सर्वत्र विज्ञेयम् भूनानि न-भूतगृहाणि, यक्षाणि च यक्षगृहाणि, इन्द्राणि च-इन्द्रगृहाणि, स्कन्दानि च फन्दाणि, मद्राणि च-मद्रगृहाणि शिगानि च-शिरगृहाणि, श्रमणानि च-वरणगृहाणि मति, तत्र खलु पहना नागमतिमानाच यापन् त्राणप्रतिमाना 'मररिह' महार्हा बहुमूल्या 'पुप्फचणिय' पुप्पार्चनिका-कुसुमसेवा इत्या जाणुपायाहियार' जानुपादपतिताया-पादयोः पनिता-पादपतिता जानुभ्या पादपतिना जानु पादपतिता जानुनी भूमौ पिन्यस्य प्रणनेत्ययं तस्या मम एव पक्ष्यमाण प्रकारेण चक्त-मार्थयितु श्रेय 'श्रेय.' इति पूर्वेण सम्बन्ध । तदेव दर्श यति-~जइ ण अह' इत्यादिना,-यदि सल अह देशानुपिया ! 'दारग दारक-निजकुक्षिसजात पुन दारिका पा-पुत्री या पयायामि मननयामि प्रजनयिायामी-यर्थ 'तो ण' तर्हि ग्वल अह युप्मभ्य 'जाय यागसेगा परिजनों की महिलाओं के साथ मिलकर राजगृहनगर के बाहर जितने भी नागपर है, जितने भी भूत घर हैं, जितने भी यक्ष घर है, जितने भी इद्र घर है, जितने भी स्कन्द घर हैं, जिनने भी स्द्रघर है, जितने भी शिवघर है, जितने भी वैश्रमणघर है- और (तत्यग बयण नागाडिमाण य जाय वेसमणपडिमाण य) उनम जिननी की प्रतिमाएँ है यावत् वैश्रवण देव प्रतिमाएँ है उन सबको (महरिह पुप्फच्चणिय करिना) बहुम्ल्प पुष्पों से अर्चा करके (जाणुपाय- वडियाए ण्य वइनए) उनके पैरों म दोनों घुटने झुकाकार पडनाउँ और उनसे ऐसी प्रार्थना करू (जइण अह देवाणुप्पिया ! दारग वा दरिंगवा पयायामि तो ण यह तुभ जाग च दाय च माय च अक्खयणिति च પરિજની મહિલાઓની સાથે રાજગૃહ નગરની બહાર જેટલા નાગ ઘરે છે, જેટલા ભૂતઘરે છે, જેટલા યક્ષ ઘરે છે જેટલા સઇદ ઘરે છે, જેટલા ઈન્દ્ર ઘરે છે, જેટલા યક્ષ ઘરે છે, જેટલા રુદ્ર ઘરો છે, જેટલા શિવઘરે છે, અને જેટલા वैश्रभर पो छ तेभ (तत्यण वहण नागपाडिमाण य जाव समण पडिमाण य) तमोभा सा नाम क्या भाडीने वैश्रम व सुधानी प्रतिभाग छ, ते गधा प्रतिभागानी (महरिह पुप्फन्चणिय करित्ता) मध्य पोथी on सन (जाणुपायडियाए ए। वइत्त) तेभना या मने पूट टेडी ५४ MS मन भने विनती ३३ (जइण अह देवाणुप्पिया ! दारिगा चा पायायामि तो ण अह तुम्भ जाय च दायर मायय अख- दारग वा ·अनगारधर्मामृनयर्षिणीटीका अरम् २ भद्राभार्याया वर्णनम् दायच' दाय-दानम् अभयदानादक, ५चादवसादिदान चा, 'भायच' भाग पर्द्धयामि-प्रभूतद्रव्यमर्पयिष्यामीत्यर्थ, 'तिमह' इति कृत्वा-इत्युक्या 'उवाइय' उपयाचितम्म्म्पत्यमाप्तिप्रार्थनारूपा मान्यतां 'मनौनी' इति प्रसिद्धाम् 'उआयइत्तर' उपयाचतुकतुं 'श्रय ' इति पूर्वेण सम्बन्धः । एव सम्प्रेक्षते, सम्प्रेक्ष्य करणे यावलति पर धन्य सार्थवाहम्तीवोपा- गन्छति, उपागन्य एवमयादीत--एव बलु अह देवानुप्रिया ! युप्माभि अणुबमि) यदि मै हे देवानुप्रियो ! अपनी कुक्षिसे पुत्र या पुत्री का जन्म दूगी ता मै आपकी सेवा करू गी-आपके निमित्त अमन- दानादिकका वितरण करूगी, अपना व दिनों म दान जादि पाटने की व्यवस्था करदगी। अपने हिस्सेमे जापके लिये विभाग अलग स्था आपके अक्षय कोप की द्धि करवाद्गी-तात्पर्य इसका यह है कि मेरी मनो कामना पूर्णहोने पर मै प्रभूत द्रव्य आप सबके लिये अर्पित करूगी। (त्ति का उपयाय उवयाइत्तण) इस तरह की मुझे उनके पास मनौती-मानता-मनाने म मेरी भलाई है। (एव सपेहेइ) इस प्रकार का उसने पिचार किया। (सपेदित्ता) और विचार कर (कल्ल जावजलते जेणामेव धणे सत्यवाहे तेणामेव उपागच्छड) वह दूसरे दिन (उसी दिन) मात. काल होते ही मुर्य के प्रकाशित होने पर जहा अपने पति धन्य मार्यवाह थे वहा गई । (उआगच्छित्ता पर क्यासी) वहा जाकर उमने उनसे ऐसा कता--(एव खलु अर देवाणुप्पिया । याणिहिं च अणुबडेमि) पानु ये ने भार थी पुत्र पुत्री भरी તે હુ આપની પૂજા કરીશ આપના નિમિત્તે અભયદાન વગેરે કરીશ, તે પહેલાના દિવસે મા દાન વગેરે વહેચવાની વ્યવસ્થા કરીશ મારા હિસ્સામાં જે ઈ આવશે તેમાથી તમારો ભાગ જુદો મૂકાવડાવીશ તેમજ તમારા અક્ષય નિધિની પણ હુ વૃદ્ધિ કરીશ મતલબ એ છે કે જે મારી મનોકામના પૂરી થશે તે प्रभूत द्रव्य तमा। यरमा लेट ३ सय ४NA (त्तिक उपयाइय उपया इत्तए) मा adनी मान्यतामा ४ मन वे भार श्रेय य छ (वं समेहेइ) 1 प्रमाणे तेरे बिया२ ठ्या (सपेहिता) मन पियार ४शन (कल्ल जाय जलते जेगामेव धपणे सत्यवाहे तेणामेव उगगन्छइ) मा हिवसे अपारे सूर्योदय *या पोताना पति धन्य सार्थवाड ता त्या ७ (उवागच्छित्ता एव चयासी) त्याने ते माम ४ --- (पच सल्लु अह देवाणुप्पिया। અથવા थता ।

·বাঘমন্ধ साद वहूनि वर्षागि याद् ददति समुल्लापकान् मुमधुरान पुन पुनर्मल मभणितान् तत् खलु अहमधन्या, अपुण्या, अतलक्षणा, इत एकमपि न पाप्ता, तद् इच्छामि गल देशानुप्रिय ! युप्माभिर भ्यनुमाता मती पिपुलम शन ४ यावद् अनुपयामि, (निाडु) इति कृत्वा इत्युक्त्या उपयाचित तुम्भेहिं सद्धि बर्हि पासा नाव देति समुल्लाए सुमरे) हे देवानु प्रिय ! आपके साथ बहुत र्पो से मैं मनुष्य भासमन्त्री काम भाग भोग रही है परन्तु अभी तक मेरे यहा न कोई लडका हुआ है और न कोई लड़की ने माताएँ धन्य है जो सतान से युक्त है प उनकी तोतली मधुर गोली से नो अपने को प्रसन्न रखती है--इत्यादि कह कर फिर उसने कहा (अह अहन्नाभपुण्णा अलपवणा पत्तो एगमपि न पत्ता) अधन्या हू अपुण्या हु पूर्व म मैने कोई भी ऐसा पुण्य नहीं किया है, जिससे मेरे यहा तो लडका लडकी मेसे कोई भी नही है-- (त इच्छामि ण देवाणुप्पिया! तुम्भेहि अमणुन्नाय समाणा विपुल असण ४ जाव अणुबड्डेमि तिकट्ठ उवयाइय करेत्तए) इसलिए हे देवानु- प्रिय ! मै आपसे आज्ञापित होकर यह चाहती हू। की चारों प्रकार का आहार विपुल मात्रा में तैयार कराकर तथा गध पुष्पादिले कर अनेक मात्रादिक महिलाओं के साथ यहा के जितने भी इन्द्रादिकों के घर हैं उन सब की पुष्पा कर उन के चरणो मे पडर सतान होने की मनौती (मानता) मना-। इस इच्छा के पूर्ण होने पर फिर मै तुम्भेहिं सद्धि बहूइ वासाइ जाव देति समुल्लाए सुमधुरे) દે દેવાનુપ્રિયા તમારી સાથે બહુ લાબા વખતથી હુ મનુષ્યભવના કામો ભેગવી રહી છુ પણ હજી મારે પુત્ર કે પુત્રી માથી કઈ થયું નથી આ સંસારમાં સંતાનવાળી માતાએ જ ભાગ્યશાળી ગણાય છે કે જેમના નાના નાના બાળકો તોતડી મધુર વાણુ દ્વારા તેમને ખુશ રાખે છે (अह अहन्ना अपुण्णा अलक्खणा एत्तो एगमवि न पत्ता) हु तो ममा छु, પૂર્વભવમાં में सनान थाय साधु ४६ पुयाय यु नथी (त इच्छामि ण देवाणुप्पिा । तुम्भेहि अभणुन्नाया समाणा विपुल असण जार अणुबड्डुमि त्ति कटु उवयाइय करेत्तए) तमारी मामाथी पुs प्रभाशुभा यारे तना आसार બનાવડાવીને તેમજ ગધ પુપ વગેરે લઈને અનેક મહિલાઓની સાથે અહિયા જેટલા ઈન્દ્ર વગેરે દેવના ઘરે છે તે બધાની પુષ્પ વગેરેથી પૂજા કરી તેમના ચરણમાં પડીને સતાવતી થવાની માનતા રાખુ જ્યારે મારી આ મનોકામના પાપિણી છું, ·८२७ जनगार धर्मामृतपिणीटोका रस चन्यासार्यवाहीविचार रतु थेय । ततः खलु धन्य सायवाही भद्रा भायामविमवादात ममापि च खलु हे देवानुप्रिये । एप ए मनोरथ' यथा-कह ' कय खलु केनो- पायेन वदारकं वा दारिका च मजनयिष्यसि ' इति कथयित्वा सार्थवाद्य. 'एय' एतम्-मनोरयरूपम् म् 'अणुनाणई' अनुजानाति अनुमोदगति । तत खलु मा भद्रा सार्यवाही धन्येन सार्यवाहेन अभ्यनुज्ञाता सती 'हट्ठा जाब हियया' इष्ट तुष्ट यावत्-इप्ट तृष्ट चिनानन्दिता हर्पवशविसर्प- हृदया विपुलमगनपानखाद्यस्वाद्यमुपस्कारयति, उपस्कार्य सुरह अभयदानादिक का वितरण करू इत्यादि । इस तरह उपयुक्त सर आनी भावना उस भद्रा भार्याने धन्य सार्थवाह से निवेदित की। (तए ण धन्ने मत्यवाहे भद भारिय एव चयासी) इस प्रकार धन्य सार्थवाह ने अपनी भद्रामार्या की भावना सुनकर उमसे ऐमा कहा-(ममपि ण खलु देवाणुप्पिया' एस चेव मगोरहे) हे देवानुप्रिये मेरा भी ही मनोरथ है कि (कह ण तुम दारग दारिय वा पयानसि) तुम फिस उपाय से दारक या दारिका को जन्म दोगी! इस प्रकारकहकर (भदाए सत्यवाहीए एयमहमणुजाणइ) धन्य सार्थवाहने उस भद्रा साथी के इस मनोरयरूप अर्थ को मोकार कर लिया उसकी अनुमोदना की। (तरा ण सा भदा सत्यवाही धन्नेण मत्थवाहेण अभणुन्नाया समाणी तुट्ठ जाव) इसके बाद भद्रा सार्थवाहीने अपने पति धन्य सार्थवाह से आज्ञा प्राप्त कर बहुत अधिक हर्पित एव सन्तुष्ट चित्त होते हुए (विपुल असण पाण ग्वाइम साइम उपक्खडावेइ) विपुलमाना म अशन पान खादिम और સફળ થઈ જાય ત્યારે હુ અભયદાન વગેરે વહેચુ આ પ્રમાણે ભદ્રા ભાર્યાએ તેના पति धन्यसा वाडने विनती री (तए ण धन्ने सत्यवाहेभहभारिय एवं वयाली) આ પ્રમાણે ધન્ય સાર્થવાહે તેમની ભદ્રા ભાર્યાની વાત સાંભળીને તેને આ પ્રમાણે કહ્યું ममपि खलु देवाणुप्पिया! एसचेव मणोरहे) हेपानुप्रिया भारी परछा मेवी। छ(कह ण तुम दारग दारिंग या पयाएज्जसि) वी शते तने पुत्र पुत्रीन orry मापी? 2 रीते डीन (भद्दारा सत्यवाहोए एयममणुजाणइ) धन्यवाद पाड तेमनी मद्री मायांनी पात भी मने तर अनुमति मापी (तपण सा मदा सत्यवाही धन्नेण सत्यवाहेण अब्भणु-नाया समाणी हट्ट तुह जाब) ત્યારબાદ ભદ્રાસાર્થવાહીએ તેમના પતિ સાથે વાહની આજ્ઞા મેળવીને અત્યંત પ્રસન્નતા मनुमपान भने मतुष्ट थने ते (विपुल असण पाण खाइम साइम उववस्व डावेइ) पु प्रभामा मशन, पान, माहिम स्वाभिमाडार तयार पडाव्यो - ·-- माताधर्मकथाम पुग नपालाल कार णाति, या पकाद शौया स्पसाद निगालात. निर्गत्य राज नगर म यम येन निर्गति, निर्गय या पुरिणी तापागच्छति, उपगत्य पुष्करिण्यास्तीरे सुपट पुष्पगन्धानमान्याहार स्थापयति, स्थापयित्वा पुष्करिणीमागाहते, भागाध जलमनन करोति, कावाजलक्रीडा करोति, त्या स्नाता तलिपी उल्लपडसाडि आद्रपटशाटिका जलागाहनेन आते पटशाटके-उत्तीयपरिधानपत्रे यस्या सा तथ, ताटशी मा यानि तत्र 'उप्पलाइ उत्पलानिमानि 'जान स. स्तपत्ताई' यार-महसपनाणि-सहमदलालितानि महापाणि सति तानि स्वादिम आहार तैयार कराया-(उवम्खडाविना सुर; उपगधवत्यमल्ला- लकार गेहइ) बाद में पुष्प गध पस्स माला अलमार को लिया और (गेण्डित्ता) लेकर (सयायो गिहाभो) अपने घर से (निगच्छद) वह (निकटी निग्ग- छित्ता रायगिह नयर मझ मज्झग णिग्गच्छद) निकल कर राजगृह नगर के ठीक बीचोयोच मार्ग से हो कर वह चली (निग्गचित्ता जेणेव पारग्वरणीतेणेव-उपागच्छद) चलते२ वह वहा पहुँची जहा पुष्करिणी थी। (आगच्छित्ता पुस्खरिणीए तीरे सुबह पुप्फजावमल्लाल कर ठवेइ) पहुँचते ही उसने उस पुष्करिणी के तीर पर वह चारो प्रसार के आहार की सामग्री तथा पुष्प आदि सब वस्तुएँ रख दी (त्तिा पुकावरिणि आगाइ) ग्व पर फिर उसने उस मे अवगाहन किया (ओगाहिता जलमजण रेड) अवगाहन कर स्नान किया (जलकीड रेइ) जल क्रीडा को (करिता पहाया कय पलिम्मा उल्लपडसाडिगा जाइ तत्थ उप्पलाइ जाव सहस्सप ताई ताइ. (उचक्रवडाविना सुरहु पुप्फगधवत्यमल्लालकार गेण्इ) त्या२५छी ०५, पख, भाणा भने मशिने दीधा भने (गेण्हित्ता) दाने (सयाओ गिहाओ) पोताना श्था (निगच्छद) ते पार नीशी (निगच्छित्ता रायगिह नगर मज्झ मज्झेण णिगन्छइ) नीजी Arps नानी यो पस्य रस्तेथी ते यादी (निग्गन्छित्ता जेणेव पोकवरणी तेणेव उनागच्छइ) या यासत या युध रि ती त्या पठाची (उवागच्छिता पुक्रवरिणीय तीरे सुबहु पुप्फ जाव मल्लालफार ठवेड) त्या पडायाने तेथे पुलिाना 18 थारे तन माडारनी भाभणी वगैरे मधी वस्तुयो ! यी (ठवित्ता पुक्खरिणि ओगाहइ) भून ते परिणाम SEN (ोगाहित्ता जलमन्नण करेइ) या तरीन तेणे नान यु (जल्फीड करेई) anslsu ४ (करित्ता हाया कयालिम्मा उल्लपडसाडिगा- जाइ नत्र उप्पलाइ जार सरस्मपत्ताड ताइ गिण्डइ) त्यार पछी न्यारे तेणे ·अनगार। मामृतार्पणी टीका स्प ५ धन्यासार्थच हाविचार गृहन्ति, गृहीत्या पुष्य । णात प्रत्यारोहति, प्रत्यवस्थ त सुबहु पुष्पगन्ध- समाल्यारडार गृहन्ति, गृहीया यत्र नागगृह च गान श्रमाण- गृह च नौगोपागच्छति, उपागत्य तत्र खलु नागप्रतिमाना च पारद श्रमणपतिमानाच. 'जालोए' जालाष्टिपथमागते सति प्रणाम करोति, कत्या नि पचण्णमई' ईपत्मत्युन्नमति-स्तोफ प्रणमति, प्रत्युन्नम्य 'लोभहत्या' लोमहम्तम्-मयरपिन्छपमानाक 'परामुसई' परामशति-नाति गिण्ड) बाद म जर वह अच्छी तरह स्नान कर चुकी और काकादि पक्षी को गन्नादि को दिया तर गीली पटशाटिका पहिने हुए ही उसने वहा जिनने कमल ये यात सहस्रपत्र युक्त महाकमल थे उन सरसा उम पुगपरिणी से लिया और (गिहिता पुरसरिणीओ पन्चोकहा, पन्चोरुहिता त मुबह पुष्फ गवत्यमलाल कार गेण्डइ, गिण्डि । जेणामेवनागपरए य जाव वेसमणवा एय तेणेष उवागड) लेकर वह उस पुष्करिणी से पाहर नाकली-निकल कर उसने समस्त उन पुप्प, गर बन्त्र, माला, अलकार आदि को लिया-और लेकर जहा नागधर यावत् वैश्रमण स पर पा वहा गई (उपागन्तिा तत्व नागपडिमाण य जाप समगपडिमाण य आलोए पणाम करेइ वहा पहुँच कर उसने वहाँ नाग मतिमाओ को यावत् वैश्रमण प्रतिमाओं को दृष्टिपथ होते ही प्रणाम पिया। (करिना इसि पन्चु- न्नमइ) प्रणाम र फिर वह कुछ झुकी-(पच्चुन्नमिना लोमहत्यग परामुसइ- परामुसित्ता णागपडिमानो य जाव वेसमणपडिमाओ य लोमात्वएण पम સારી રીતે સ્નાન કરી લીધું અને કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્ન વગેરેને ભાગ આપે ત્યારબાદ ભીની સાડી પહેરીને જ તેણે ત્યા જેટલા કમળો, સડસ પત્રવાળા भाडा उभो ता ते मचाने पुणीमाथी ad all भने (गिहित्ता पुस्म्बरि पपीओ पचोम्हाड, पचोरुहिता त मुबहु पुष्फगवत्यमल्लालकार गेहह- गिहिता जेगामे नागधरए य जाव वेसमणघरए य तेणे। उवागच्छड) લઈને તે પુષ્કરિણીની બહાર નીકળી–નીકળીને તેણે બધા પુષ્પ વસ્ત્ર, ગધ, માળા અલકાર વગેરે લીધા અને લઈને જ્યાં નાગધર ત્રમણ ઘર વગેરે હતા ત્યા ગઈ (उवागन्धित्ता तत्य ण नागपडिमाण य नाववेससेणपडिमाग य नारोग पणाम परेइ) त्या पहाचीने तेशु नामने वेश्रषाणु वगेरेनी प्रतिभागाने नेता प्रणाम अर्या (करिता ईसि पच्चुन्नमइ) प्रणाम उगने ते नायी नभी (पच्चुन्नमित्ता लोम हत्या परामुसह परामुसित्ता नागपडिमानो य जाच वेसमणपडिमा य ·. भाताधर्मकथा पुष्पा पापा लहार माति, होगा स्वाद निर्माप्रति निर्गत्य राजय' नगर म पमध्यन निर्गति, निर्गम या पुष्करिणी तापागच्छति, उपगत्य पुष्करिण्यास्तीरे सुपर पुष्पगन्धानमायालकार स्थापयति, स्थापयित्वा पुष्करिणीमरगारते, भागाध जगमनन करोति, कल्या जलक्रीडा रोति, त्या स्नाता तलिम्मा 'उपडसाडि।' आईपटशाटिका जलागारनेन आई पटवाटिके-उत्तरीयपरिधान यस्या सा तथ, ताशी सा यानि तत्र 'उप्पलाई उत्पलानिमानि 'जार स. स्सपत्ताई' यार-सहस्रपाणि-सहमदलकलितानि महापाणि सन्ति तानि स्वादिम आहार तैयार कराया-(अखडाविना सुबह, उपगधययमल्ला- लकार गेहड) राद में पुष्प गध पर माला अलकार को लिया और (गेण्डित्ता) लेकर (सयायो गिहाभो) अपने घर से (निगच्छद) वह (निकली निग्ग छित्ता रायगिह नयर मझ मज्झग णिग्गच्छइ) निकल कर रानगृह नगर के ठीक बीचोयोच मार्ग से हो र वह चली (निग्गचिता जेणेष पोग्वरणीतेणेव-उपागच्छइ) चलते२ वह वहा पहुंची जहा पुष्करिगी थी। (उपगच्छित्ता पुष वरिणीए तीरे सुन्टु पुप्फजायमल्लालसर ठवेद। पहुँचते ही उसने उस पुष्परिणी के तीर पर वह चारो प्रसार के आहार की सामग्री तथा पुष्प आदि सत्र वस्तुएँ रख दी (ठवित्ता पुरवरिगि आगाइ) ग्व कर फिर उसने उस मे अवगाहन किया (ओगाहिता जलमज्जण रेड) अवगाहन कर स्नान किया (जलकीड परेइ) जल क्रीडा की (करिता हाया कय लिम्मा उल्लपडसाडिगा जाइ तत्व उप्पलाइ जाच सहम्सप ताड ताइ- (उवक्खडाविना सुबहु पुप्फगधवत्यमल्लालकार गेण्टइ) त्या२५७ ४०५, वस्त्र, भाणा भने असोने दीया मने (गेम्हित्ता) साधन (सयाओ गिहाओ) घोताना स्थी (निगच्छद) ते पहा नीती (निगच्छित्ता रायगिह नगर मज्झ मझेण णिगन्छइ) नीजीन Ars tra l यो पस्य रस्तथी ते यादी (निग्गन्छित्तो जेणेव पोक्ग्वरणी तेणेव उनागच्छद) aadi यासत या पुरु (Rol ga या पायी (उवागन्छिना पुक्रवरिणीए तीरे सुबहु दुप्फ जाव मल्लालकार ठवेइ) त्या पहायान ते पीना 18 यारे सतना माहानी भाभी बोरे मधी वन्तुमा भृl lधी (ठविता पुस्खरिगि ओगाहइ) भून ते Yरिएमा GN (ओगाहिता जलमनण करेइ) त्या तरीन तेणे नान यु (जलकीड करेई) sil 30 (करिता पहाया कयात्म्म्मिा उल्लपडसाडिगा- जाइ तत्व उप्पलाइ जार सरस्मपत्ताड ताइ गिण्डद) त्यार पछी न्यारे तेणे ·. अनारधर्मामृतपपिणी टीका भ २ सू ५ भद्दासार्थवाहीविचार ६०१ चूप तहति, दर । जानुपादपतिता 'पजलि उटा' प्राञ्जलिपुटा-सवानित- काय एबमपादीत-- यदि खलु अब दारका दारिका पा 'पयायामि मजनयामि-मजनयिष्यानि तदा चलु नह याग च यापन अनुनद्धयामि =म पद्धयिष्यामि । 'निाटु' इति कृत्वा-इत्युक्त्वा उपपाचित करोति कृपा स्त्री पुरुरिगी तगोपागच्छति, उपागत्य विपुटमशन पान पाय स्साघमासादयन्ती यापद विहरति । तदनन्तर सा 'जिमिया' जिमिता भुका यावद् 'मुई धूया' गुपीभूता-प्रक्षालितहस्तमुसा सती यत्र स्त्रक चदनादि गर द्रयों को रमा अपवा उनके आर चन्दनादि तेल को छिडका अगरतगर आदि सुगनिद्रव्यो का उन्हें समर्पग किया विलेपनद्रव्य उन पर लगाया। (करिता जाव धृव डहइ डहिता जाणुपायपडिया पनलिउडा एप बयासी) इन सर वस्तुओ का समर्पण करने के बाद फिर उसने बहा धूप को जला कर फिर वह उनके समक्ष दोनों घुटने टेक कर नीचे जमीन पर झुक गई और दोनों हाथ जोड कर इस प्रकार प्रार्थना कलने लगी (जइण अह दारग वा दारिग वा पायायामि तो ण अह जाय च नाव अणुवढेमि तिम उपाय करेट) यदि मैं पुत्र अथवा पुत्री को जन्म दगी तो आपकी सेवा पूना करूगी यावत आपके कोप भी द्धि करूगी-इस प्रकार उमने प्रार्थना रूपम मनौती मानता मनाई (करित्ता जेणेव पोक्खरिणी तेणेव उवागन्ह उवागच्छित्ता विउल असण४ आसाएमाणी जाब पिटाइ) मनौती मना कर फिर वह उस पुष्करिणी पर आई आकर वहा उसने उन विपुल ग्वाने पीने की सामग्री का आहार मिया (जिमिया जार सुई- भूया जेणेव सगिहे तेणेव उवागया) आहार कर के फिर उसने हाथ કર્યું અગર તગર વગેરે સુગંધિત દ્રવ્ય અર્પણ કર્યા અને સુગંધિત લેપને લેપ કર્યો (करिता जाव धूवडहाइ हित्ता जाणुपायपडिया पजलिउडा एच वयासी) આ બધી વસ્તુઓનું સમર્પણ કરીને તેણે ધૂપસળી સળગાવી અને સળગાવીને તે તેમની સામે બને છૂટણ ટેકીને નીચે પૃથ્વી ઉપર નમી અને બને હાથ જોડીને આ પ્રમાણે प्रार्थना ७२qn an (जइण अह दारग वा दारिंग वा पायायामि तोण अह जाय च जाव अणुवड्डेमि त्तिम उपाय करेड) ने ड पुत्र पुत्री म माया તે આપની સેવા-પૂજા કરીશ અને આપના નિધિની અભિવૃદ્ધિ કરીશ આ રીતે તેણે प्रार्थना ४२ता मानता सभी परित्ता जेणेच पोक्खरिणी तेणेव उवागच्छइ उचा गच्छित्ता विउल असण ४ आसाएमाणी जाव विहरइ) भानता मानीनीन ते पुरिणीना डे न्यानी मने तर ४ सारी पेठे मान यु (जिमिया नाव सुईभूया जेणेव सए गिहे तेणेव उवागया) आहार पोरे उरीने तन डाय ·.०० - हाताधर्म का परामृश्य नागमतिमाष याद् श्रमणप्रतिमाच लामहस्तकेन प्रमानयति रजोऽपनयति, प्रमाज्य उदकधारया 'अभुसेड' अभ्युक्षति अभिपित्रति, अभ्युश्य 'पम्हलसुकुमालाण' परमल मुफुमारया-पत्माती सुमारा तया 'गधकासाइया' ग-मापायिया ग-प्रशानापायगगेण रक्ता गाटिका%3D लघुवस्त्र तया 'गायाइ' गानाणि 'लूहेई' क्षयति मोति, रूक्षयिस्ता 'महरिह महाई बहुमूल्य 'त्यामरण नखारोहण च वस्त्रसमर्पणम्, ।। 'मलारुण' माल्यारोहण च-पुष्पसमर्पण, गन्यामहण' गारोहण च-नन्दना दिगन्यसमर्पण, 'चुन्नारुरण' चूर्गारोहण च-अगरतगरादिगन्धद्रव्यचूर्ण समर्पण, 'वन्नारुहण' वरोरणच-पिलेपनद्रव्यसमर्पण च करोति यावद् झुक कर हा रग्वी हुई उसने मयूर पिच्छ की प्रमार्जनी को उठाया- उठा कह नागपतिमाओं का यारत श्रमण प्रतिमाओं का उस प्रमार्जनी से प्रमार्जन किया। (पमजिता उदगधारा अभुस्खेइ) प्रमानन कर फिर उसने उनके ऊपर पानी की धारा छोडी- (अन्भुपिना पम्हलमुकुमालाए गधकासाइयाए) पानी की धारा से सिञ्चित कर के फिर उसने उनका पक्षमल, सुकुमार गध कपाय से रगी हुई वस्त्र से (गायाइ लूहेइ) उनके शरीर को पोला (लुहिता) पोछ कर (महरिय वत्थारुहण च मल्लारुण च गधारहण च चुन्नारुहण च वन्नारुहण च करेइ) फिर उसने उन पर वस्त्र का आरोपण किण- माल्य का आरोपण किया, गम द्रव्य का आरोपण किया चूर्ण का आरोपण किया, विलेपन द्रव्य का प्रारोपण किया अर्थात जब वह उनके शरीर को पोछ चुकी तब पाद में उसने उनको वेश- कीमती-बहुमूल्य वस्त्र पहिराये-उन्हें बहुमूल्य मालाएँ पहिराई, उनके समक्ष लोमहत्थरण पमन्जइ) नभान रोये त्या भूली मारना पीछाना प्रभारी Gua ઉપાડીને નાગ વૈશ્રવણુ વગેરેની પ્રતિમાઓનું પ્રમાર્જનીથી પ્રમાર્જન કર્યું (TH -जित्ता उदगधाराए अन्मुक्खेइ) प्रभान या मा त प्रतिभा प२ धारा 43 सियन यु (अब्भुक्खित्ता पम्हलसुकुमालाए गध कासाइयोए) જળધારાથી અભિષિક્ત કરીને તેણે તે પ્રતિમાઓને પમલ, સુકુળ, ગધ, કષાયથી २ मेला पवथा (गायाइ लहेइ) मना शरी२ने सूयु (लूहिता) सूछीन (महरिय वत्थारुहण च मल्लारुहण च गधारहण च चुन्नारुहण च बन्नारुहण च करेइ) त्या२ पछी प्रतिभामा ७५२ वस्त्रो यढाव्या, भावाच्या परावी, 14 દ્રવ્યો ચઢાવ્યા, ચૂર્ણ ચઢાવ્યુ, સુગંધિત લેપ ચઢાવ્ય એટલે કે જ્યારે તેણે પ્રતિમાઓને વસ્ત્રથી લૂછી લીધી ત્યાર પછી તેણે તે પ્રતિમાઓને બહુ કિંમતી વસ્ત્ર પહેરાવ્યા બહુ મૂલ્ય માળા પહેરાવી તેમની સામે ચદન વગેરેના સુગંધિત તેલનું સિંચન - ·६०३ अन गारधर्मामृनपिणीटोमा बम : भद्रासार्थवाही दोहदरणनम् गच्छित्ता पोखरिणी ओगाहति, ओगहित्ता पहायाओ कयवलिक- म्माओ सव्वालकारविभूसियाओ विपुल असण ४ आसाएमाणीओ जाव परिभुजेमगीओ दोहल विणेड । एव सपेहेइ सपहिता कल्ल जाव जलते जेणेव धण्णे सत्यवाहे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता धण्णं सत्थवाह एव वयासी-एव खल्लु देवाणुप्पिया। मम तस्ल गम्भम्स जाव विणेइ तं इच्छामि ण देवाणुप्पिया । तुन्भेहि अन्भ गुन्नायासमाणी जाव विहरित्तए, अहा सुह देवाणुप्पिया। मा पडिवध करेह, तएण सा भद्दा सत्यवाही धण्णेण सत्थवाहेण अव्भणुन्नाया समाणी हट्टतुट्ठा जाव विपुल असण ४ जाव व्हाया जाव उल्लपड साडिया जेणेव नागघरए जाव धूव डहइ, डहिता पणाम करेइ पणाम करित्ता जेणेव पोखरिणी तेणेव उवागच्छइ। तएण ताओ मित्तनाइ जाव नगरमहिलाओ भद्द सत्थवाहि सव्वालकारविभूसिय करेति, तएण सा भदा सत्थवाही ताहि मित्तनाइ नियगसयणस वधिपरिजणणगरमहिलाहि सद्वि त विपुलं असणं ४ जाव परिभुज- माणी य दोहल विणेड विणेइत्ता जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया। तएण सा भद्दा सत्यवाही सपुन्नडोहला जाव त गर्भ सुह सुहेण परिवहइ, तएण सा भद्दा सत्थवाही णवण्ह मासाण बहुपडिपुन्नाण अट्ठमाण राइ दयाणसुकुमालपाणिपाय जाव दारग पयाया, तरण तस्स दारगस्त अम्मापियरो पढमे दिवसे जाय क्म्म करे ति करित्तो तहेव जाब विपुल असण ४ उवम्खडाति उववडापिता तहेव मिलनाइनिजकसयणसवधिपरिजणे भोयावेड ·૬૦૨ आता धर्मकशा-स - गृह तोगापागता । अदुत्तर=नदनन्तर दशा शब्दाऽयम्, गृहगमनानन्तर चखल सा भद्रा सार्थवाही 'चाउदसमुदिहपुन्नमासिगीर' चतुर्दश्यष्टम्युनिष्टपू णमासीपु 'उदिट' उदिष्ट'-इत्यमावाम्या चतुर्दश्यादिदिरमा पिपुलमशन- पानखायस्वाधमुपस्करोति, उपस्क य नन् नागान यावद् बरगाव 'उद्यायमाणी' उपयाचमाना यापद् एव च बलु हिरई' विहाति- तिष्ठति ।म्० ५॥ मूलम्-ताण सा भद्दा सत्थवाही अन्नया कयाइ केणइ कालतरेणं आवन्नसत्ता जाया यावि होत्था, तएण तीमे भदाए सत्थवाहीए दोसु मासेसु वीइकतेसु तइए मासे वहमाणे इमेयारूवे दोहले पाउन्भूए धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ जाव कयलक्ख णाओ णं ताओअम्मयाओ जाओ णविउल असण ४ सुबहुय पुप्फ वत्थगधमलाकार गहाय मित्तनाइनियगसयणसपिपरियणमहिला हि य सद्धि संपरिवुडाओ रायगिहस्स नयरस्स मज्झ मझेण निग्गच्छति, निगच्छित्ता जेणेव पुस्खरिणी तेणेव उवागच्छति, उवा वगैरह का प्रक्षालन किया इस प्रकार शुचीभूत होकर फिर वह वहा से जहा अपना घर या वहा आगई । (अदुत्त। भद्दा सत्याही चाउदसट्टमुदि- पुण्णमासिणीसु विउल असणः उवरवडेद-उवखडित्ता बहवे नागा य (if जान वेसमणः य उवायमाणी जाव एव च ण विरह इसके बाद वह भद्रा } सार्थवाही चतुर्दशी अष्टमी अमावस्या और पूर्णमासी के दिनों में विपुल चारों प्रकार के आहार बनातो और बनाकर उन अनेक नाग यावत् वैश्रवण की पूजा सेवारती हुई उनसे मनौती मनाती रहती। ॥मा ५॥ भी पाया था प्रमाणे शुद्ध 45 ते त्याची पाताने घर यापी (अदुत्तर च 'भदा सस्थवाही चाउद्दसटमुनिपुग्गमामिणीमु विउल प्रप्तण ४ उवक्सडे:-- 'उवखडित्ता परवे नागाय जार बेसमणाय उपायपाणी जार एव च ण पिहरइ) ત્યારબાદ ભદ્રા સાર્થવાહી ચૌદશ, આઠમ, અમાસ અને પૂનમના દિવસોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ચારે જાતના આહાર બનાવડાવતી અને બનાવડાવીને નાગ અને શ્રવણ વગેરે બધા દેવની પૂજા કરતી અને માનતા રાખતી હતી સૂમ પ ા - ण ·६०३ अनगारधर्मामतरपिणीटोफा अ२ म । भद्रासार्यवाही दोहदवर्णनम् गच्छित्ता पोक्खरिणी ओगाहति, ओगाहित्ता पहायाओ कयवलिक- माओ सव्वालकारविशसियाओ विपुल असण ४ आसाएमाणीओ जाव परिभुजेमगीओ दोहल विणेड । एव सपेहेइ संपहिता कल्ल जाव जलते जेणेव धण्णे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता धण्णं सत्थवाह एव वयासी-एव खलु देवाणुप्पिया। मम तस्स गम्भम्स जाब विणेइ तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया । तुब्भेहि अभ गुन्नायासमाणी जाब विहरित्तए, अहा सुह देवाणुप्पिया। मा पडिवध करेह, तएणं सा भदा सत्यवाही धण्णेण सत्थवाहेण अभणुन्नाया समाणी हट्टतुट्टा जाब विपुल असण ४ जाव बहाया जाव उल्लपड साडिया जेणेव नागघरए जाव धूव डहइ, डहिता पणाम करेइ पणाम करिता जेणेव पोक्खरिणी तेणेव उवागच्छइ। तएण ताओ मित्तनाइ जाव नगरमहिलाओ भद्द सत्थवाहि सवालकारविभूसिय करेति, तएण सा भदा सत्थवाही ताहि मित्तनाइ नियगसयणस बधिपरिजणणगरमहिलाहि सद्धिं तं विपुल असण ४ जाव परिभुज- माणी य दोहल विणेड विणेइत्ता जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया। तएण सा भद्दा सत्थवाही सपुन्नडोहला जाव त गभं सुह सुहेणं परिवहइ, तएण सा भद्दा सत्थवाही णवण्ह मासाण बहुपडिपुन्नाण अवटुमाण राइदियाणसुकुमालपाणिपाय जाव दारग पयाया, तएणं तस्स दारगस्त अम्मापियरो पढमे दिवसे जाय कम्म करे ति करित्तो तहेव जाब विपुल असण ४ उपक्खडावेंति उवखडापित्ता तहेव मित्तनाइनिजकसयणसवधिपरिजणे भोयावेड ·६०२ *Ifলাম . गृह तो पापागता । अदुतरम्नदनन्तर दशा शब्दाऽयम्,गृहामनानन्तर च खलु सा भद्रा सार्यवाही 'चाउदसमुदिपुन्नमासिगी' चतुर्दश्यप्टम्युदिष्टपू र्णमासीपु 'उदिट' उदिष्ट'-इत्यमावास्या, चतुर्दश्याददिबसेषु विपुलमशन- पानखायस्वाधमुपस्करोति, उपक य न नागाच यावद् पगाश्च 'उपायमाणी' उपयाचमाना या रद् ए च ग्वलु हिरई' विहाति- तिष्ठति ।म० ५ ॥ मूलम्--तषण सा भद्दा सत्थवाही अन्नया कयाइ केणइ कालतरेणं आवन्नसत्ता जाया यावि होत्था, तएण तीमे भदाए सत्थवाहीए दोसु मासेसु वीइक्कतेसु तइए मासे वहमाणे इमेयारूवे दोहले पाउन्भूए धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ जाव कयलक्ख णाओणं ताओअम्मयाओ जाओ ण विउल असण ४ सुवहुय पुप्फ वत्थगधमलाकार गहाय मित्तनाइनियगसयणसवधिपरियणमहिला हि य सद्वि सपरिवुडाओ रायगिहस्स नयरस्स मज्झ मझेण निग्गच्छति, निगच्छित्ता जेणेव पुस्खरिणी तेणेव उवागच्छति, उवा वगैरह का प्रक्षालन किया इस प्रकार शुचीभूत होकर फिर वह वहा से जहा अपना घर या वहा आगई । (अदुत्तर भद्दा सत्यवाही चाउदसटमुदिह- पुण्णमासिणीसु पिउल असण४ उपक्वडे'-उवक्खडितो वहवे नागा य जान वेसमणा य उवायमागी जाप एप च ण विहरड इसके बाद वह भद्रा } सार्थवाही चतुर्दशी अष्टमी अमावस्या और पूर्णमासी के दिनो मे विपुल चारो प्रकार के श्राहार बनातो और बनाकर उन अनेक नाग यात् वैपण भी पूजा सेवाकरती हुई उनसे मनौती मनाती रहती। ॥ ५॥ भी घीया या प्रमाणे शुद्ध थने ते त्याची पाताने ३२ यापी (अदुत्तर च ण भद्दा सत्यवाही चाउदसटमुन्हिपुग्यमासिणीमु विउल असण ४ उपक्खडे - उवस्खडित्ता यहवे नागाय जात्र वेसमणाय उबायपाणी जाय एव च ण विहरइ) ત્યારબાદ ભદ્રા સાર્થવાહી ચૌદશ, આઠમ, અમાસ અને પૂનમના દિવસે મા પુષ્કળ પ્રમાણુમાં ચારે જાતના આહાર બનાવડાવતી અને બનાવડાવીને નાગ અને વિશ્રવણ વગેરે બધા દેવોની પૂજા કરતી અને માનતા રાખતી હતી કે સૂત્ર પ ા . ॥

·६०५ -- अनगारधमामृा वारणा टोमा भ २ स् । भद्रासार्थवाही दोहनवर्णनम् बलु विपुलमगन पाा ग्वाय साद्य, सुबहक पुष्पगन्धमात्यालङ्कार गृहीत्या मिनमानिनिजसजनसम्बन्धिपरिजनमहिलाभिश्च साई सपरिरता राजगृ रस्य नगरम्य मध्यम येन निर्गचन्ति, निर्गत्य या पुष्करिणी तगोपागच्छन्ति, उपागत्य पुष्करिणीमवगान्त, आ गाहय स्नाता तालिफर्माणः सर्वाल पारविभू. पिता तद् विपुलमगनपानखायस्वाधमास्यादयन्त्य यावत् परिभुञ्जाना दोहद व्यप (जाओ ण विउल असण ४ सुबहुय-पुष्फ-बत्य-गर-मल्लालार गाय मित्त नाइ-निग-मयण-सरपिपरियणमहिलाहि य सद्धि सपरिघुटाओ रायगिहम्त नयरस मज्म मझेग निग्गन्छति) जो माता विपुल अशन पानादि ४ प्रकार के माहार को और बहुत अधिक पुष्प वस्त्र गध, माला अल कार को ले कर मित्रज्ञाति, निजक, स्वजन, सरन्धी-परिजन की मालाओं के साथ२ घिरी हुइ होकर राजगृह नगर के ठीक नीचो पीच के मार्ग से निकलती है। (निग्गच्छित्ता जेणेप पुरवरिणी तेणेव उवागन्छिति उवा गरिता पुक्खरिणी भोगाइति. ओगाहित्ता हायाभो कयरलिकम्माओं सबाल कारगिभूमियाओं विउल जसण आसाण्माणोयो जाव परिभुजे- माणीओ दोहल विणेड) आर निकल कर जहा पुष्करिणी है वहा जाती है जा कर उसमे अवगाहन करती है, अवगाहन कर स्नान करती है-स्नात होकर बलि कर्म वायसादि को अन्नादि का भाग देकर समस्त लकारों से शरीर को विभूपित करती है और फिर उस विपुल मात्रा मे निष्पन्न તે માતાઓના જ સામુદ્રિક શાસ્ત્ર પ્રમાણેના શારીરિક લક્ષણે સફળ થયા છે, (जानो विउल असण ४ सुबहुय पुप्फवत्यगवारलालकार गहाय मित्तनाइ-नियग-पयण-सपधिपरियणमहिलाहि सद्धिं सपरिवुडाओ रायगिदस्त नयरस्म मझ मझग निग्गच्छति) ले भातायो पु प्रभाशुभा અશન પાન વગેરે ચાર જાતને આહાર અને ખૂબ જ પુષ્પ, વસ્ત્ર, ગધ, માળા અને અલકાને લઈને મિત્ર રાતિ, નિજ સ્વજન સબધી પરિજનની મહિલા ઓની સાથે રાજગૃહ નગરના વચ્ચે વચ્ચે માર્ગમાં થઈને પસાર (निग्गन्छित्ता जेणेव पुक्खरिणी तेणेष उवागच्छति उवागच्छित्ता, पुक् वरिणो भोगाति, ओगादित्सा व्हायाओ कयवलिकम्माओ सब्या लकारविभूसियाओ विउल अमग ग्रानाएमाणोओ जाव परिभुजे माणीओ दोहल विणेइ) मने पसार याने या पुरि छ त्या ત્યાં જઈને તેમાં ઉતરે છે, ઉતરીને નહાય છે નહાઈને કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્નને ભાગ અપીને બલિર્મ કરે છે, અને શરીરના બવા અગેને ઘરેણાઓથી અલકૃત કરે છે અને ફરી તે પુષ્કળ પ્રમાણમાં તૈયાર કરવામાં આવેલા અશન य વાય છે જાય છે ·६od हाताधर्म कपालमा भोयावेत्ता अयमयारूव गोण गुर्णानप्फन्न नामधेन करेति जम्हाण अम्ह इमे दारए वहूण नागपडिमाण य जाव वेसमण- पडिमाण य उवाइयलढे, त होउ ण अम्ह इमे दारए देव दिन्ने नामेण, तएणं तस्स दारगस्स अम्मापियरो नामधिन करेति देव- दिन्नेत्ति। तएणं तस्स दारगस्त अम्मापियर जाय चदाय च माय च अक्खयनिहिं च अणुवदेति ॥सू ६॥ टीका-तण्ण सा' इत्यादि-तत. ग्वलु सा भद्रा सार्यवाही अन्यदा कदाचित् 'केणकालतरण' केनापि कालान्तरेण पिता कालान्तरेण 'आव न्नसत्ता जाया' आपन्नसत्या जाता, यापन्न उत्पन्न सन्च -जीवो गर्भ यस्था. मा तथा गर्भवती जाता चाप्यासीत् । तत सलु नस्या. भद्राया सार्यवाह्या द्वयोर्मासयोर्व्यतिक्रान्तयो. सतो तनोये मासे वर्तमानेऽयमेतद्रूपो दोहद प्रादु- भूत:-धन्या सल ता भम्या. यावत् कृतलक्षणा सलु ता अम्बा, या. 'ताण सा भदा सत्यवाही' इत्यादि । टीकार्थ--(तएण) इसके बाद (सा भद्दा सत्यवानी) वह भद्रा सार्थ वाही (अन्नया कयाइ) किसी समय (केणइकालतरण) कितने काल के अनन्तर (आवन्न सत्ता जाया यावि होत्या) गर्भवती हुई। (तएण तीसे भद्दाए सत्य- वाहीए) इससे उस भद्रासार्थवाही के (दोसु मासेसु वीइक्कतेसु) दो मास व्यतीत होने पर (नइए मासे वट्टमाणे) जब तीसरा मास प्रारम्भ हुआ तर (इमेयारुवे दोढले पाउन्भूग) इस तरह का यह वक्ष्यमाण दोहला उत्पन्न हुआ-(धन्नानी ण ताओ अम्मयाभो) वे माताएं धन्य है (जाव कयलक्ख गाओ ण ताओ अम्मयाभो) यावत् वे माताएँ कृत लक्षणा है 'तरण सा भदा सत्यवाही' इत्यादि । E-(तएण) त्या२ पछी (सा मदा सत्यवाही) ला सार्थवाडी (अन्नया कयाइ) 315 के गइ कालतरेण) दाट समय one (आवन्नसत्ता जाया यादि होत्या) गलती थई (तए ण से भदाए सत्यवाहीए) सामाव स्यामा न्यारे ला सार्थवाहीन (दोसु मासेसु बीकतेसु) ये महिना ५॥ यया (तई मासे वट्टमाणे) भने श्रीन महिनो मेही त्यारे (इमेयाचे दोहले पाउम्भूर) या प्रमाणे दो थयु 3-(मन्नाओ ण ताओ याओ) ते भातामा ने धन्य ते (जाव क्यलखणाओ ण ताओ अम्मयाओ ·६०६ ननगारधर्मामृतपरिणीटीका ब. ० स ६ भद्रामार्थवाहीदोहनवर्णनम् भद्रा सार्थवाही धन्येन सार्यवाहेनाभ्यनुनाता सती हप्टतुटा यावदापुरम् नशन पान खाद्य चाय यावत् ग्नाता यापन् आईपट गाटिरा यत्रा नागगृह यावत् धूपं दहति, दर वा प्रगाम कराति, प्रणाम कृत्या या पुक रिणी नमोगरागादति। तत' बलु ता मिनाति यावत् नगरमहिला भद्रा सार्थ चाही सर्वालकारविभूपिना कान्ति । तत खल मा भद्रा मार्यवाही तानिमित्रतानि निजसजनमम्बन्धिपरिजननगरमहिलाभि साध तद् पिपुलमशन पान खाय चाय या परिभुजाना च दोहद व्यपनयनि, व्यपनीय यस्त्रा दिग प्रादु (भामुह देशाणुपिया! मा पटियर करेह) हे देशानुप्रिये । तुम्हे जेसे सुख हो ना करो इसम देरी मत करो (नएण सा भदा सत्यवाहो बन्नेण सत्यवाहेण प्रमणुनाया समाणी हह तुहा) उसके बाद उम भद्रा सार्य वाहीने पन्य सेठ से अनुमति प्राप्त कर लुत ही आधिक हर्षित भार सन्तुष्ट चित्त हो (जार) यावत् (विपु र असग ४ जाव लाया) विपुलमात्रा मे चागे प्रकार का आदार ने गार मिया-यावत् उसने पुकारिणी मे म्नान किया (जाप उल्लपडसाडिया जेणे नागपरण जाव धून डहइ) यापत् गीली साडी पहिने हुए ही फिर उसने उस पुष्करिगी से कमलों को लिया और जहा नागपर नादि थे वहा गई-बहूमूल्य पुप्पार्चा कर उनके समक्ष धादि नाई। इस प्रकार यहा पाच मुत्र मे जो वर्णन है पर समझ लेना (उहिता पणाम करेइ-पणाम करिता जेणेव पोखरिणी तेगेर उवागच्छइ) प दिग्वा चुकने पर उसने उन्हें प्रणाम किया प्रणाम कर फिर वह पुष्करिणो पर वापिस आ गई (नएण ताओ मित्चनाइ नियगमयगस य विपरियणगगामहिला वध करेत) नानु प्रिये। तभने म मु५ थाय तेम , भाई ४। नहि (तपण सा भादा सत्यवाही प-नेण सत्यवाहेग अमणुन्नाया ममाण ર) ત્યાર બાદ તે ભદ્રા સાર્યવાહી ધન્ય સાર્થવાહની પાસેથી આજ્ઞા મેળવીને भू५० प्रसन्न भने सतुष्ट था (जाव) यावत् (विपुल असग ४ जाव पहाया) પુત્ર પ્રમાણમાં ચારે પ્રકારને આહાર બનાવરાવ્યું અને ત્યાર પછી તે પુરિ णीमा स्नान यु (जाव उत्पडमाडिया जेगेव नागघरए जाप धूव ) ભીના લુગડે જ તેણે પરિણીમાથી કમળો લીધા અને નાગઘર વગેરેને દેવસ્થાનમાં ગઈ ખૂબ જ કિમતિ પુષ્પો વગેરેથી તે બધા દેવની પૂજા કરી તેમની સામે ધૂપસળી સળગાવી આગળનું વર્ણન પાઠઓએ પાચમા બૂમ પ્રમાણે જ नवु नये (उहित्ता पगाम करेइ पगाम करित्ता जेणेष पोखरिणी ते व उवागच्ड) ५५ उयो l ते तेभने प्रणाम ४ा प्रम उर्या माह शन पुरिना जिना मापी गई (तए ण ताओ मित्तनाइनिधगमयण PM ·शाताधर्मका नयन्ति ।ए। सपेक्षते, समश्याव्ये यायलनि यरधनः सारस्तावोग छति, उपागत्य धन्य साविाहमेमपानीतराव खलु देवानुप्रिया । मम तस्य गर्भस्य (मभावण) मारत व्यपनयन्ति, तद् उमामि गल देवानमियाः ! माहिर भ्यनुनाता सतो याद पिहनुम। यथा मुख देवानमियोमा पतिवन्ध कुरु नायलु स हुए अशन पानादिक चारों प्रकार के बाहार परती ह-दूसरों को कराती है-इस तरह जो अपने दोदले की पूर्ति करती है। (एर सपेहेड) इस प्रकार उस दोहले में उसने विचार पिया (तपेहिता कल जार जलते जेणे सत्यपाहे तेणेव उवागइ) विचार करके फिर वह प्रात. होते ही जय मूर्य चमकने लग गया-ता जहा धन्य सागाह था कहा गई। (उवाग च्छिताधष्ण सत्यवाह एप वयासी) जाफर उसने धन्यसाचाह से इस प्रकार कहा (पव खलु देवाणुप्पिया। मम तस्स गभस्म जाब विणेइ-त इच्छामि ण देवाणुप्पिया तुम्भेहिं अन्भणुन्नाया समागी जाय पिहरित्त) हे देवानु प्रिय । मुझे उस गर्भ के प्रभार से इस प्रकार का दोहला उत्पन्न हुआ है कि जो माताप एसा २ करती है और अपने गर्भके मनोरथ की पूर्ति करती हे वे धन्य हे कृत लक्षणाहै इत्यादि । अत में आपके द्वारा प्राज्ञापित हो कर इसी रूप से अपना दोहलाम पन्न करना चाहती हूँ (इस प्रकार उसने अपना सर विचार धन्य सापवाह से निवेदित कर दिया) । धन्य सार्थवाहने उसका ऐसा अभिप्राय सुनकर उससे कहा- પાન વગેરે ચારે જાતને આહાર પિતે કરે છે અને બીજાઓને કરાવે છે આ પ્રમાણે જે માતાઓ પોતાના દેહદની પૂતિ કરે છે તે માતાઓને ધન્ય છે (एक सपेहे) मा પ્રમાણે તેણે પિતાના દેહદ માટે વિચાર કર્યો (सपेहिता कल्ल जाव जलते जेणेव सत्यवाहे तेणेव उवागच्छद) વિચાર કરીને તેણે સવારમાં જ્યારે સૂરજ પૂર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થયે ત્યારે જ્યા धन्यवार्थ वाई या तो त्या 15 (उवाच्छिता धण, सत्यवाह एव वयासी) त्या न तो धन्य सार्थवाहने मा प्रभारी धु-(एव खलु देवाणुप्पिया ! मन तस्स गम्भस्स जाव विणेइ त इच्छामि ण देवाणुप्पिया तुम्भेहि अन्म णुन्नाया समाणी जार वितरित्तए) आनुप्रिया सास्थान सीधे भने દેહદ થયું છે જે માતાએ આ જાતનુ પિતાનું દહન પુરુ કરી શકે છે પિતાની ગર્ભેછા પૂરી કરે છે તે માતાઓ ખરેખર ધન્ય છે અને કૃતલક્ષણ છે વગેરે વગેરે એટલા માટે હુ આપની આજ્ઞા મેળવીને આ રીતે જ મારુ દેહદ પુરુ કરવા ઇચ્છું છુ ( રીતે નેણે પિતાની ઈચ્છા ધન સાર્થવાહની સામે પ્રકટ કરી धन्य साईबा तेनी पात सामान : (अहासुइ देवाणुप्पिया ! मा पडि ·जनगारधमांमृतपिणीटीका २ म • भवासार्थवाहीदादाविण नम् नया मित्रज्ञातिनिन कम्बजनसम्पन्धिपरिजनान् भोजयित्वा इममेन प 'गोण गौण=गुणनित्त गौण यथार्य, गुणनिष्फन्न' गुणनिप्पन्न=गुणसजात नाम पेय कुरुत -यस्मात् पलु आवरय दारको पहना नागमतिमाना च यावत् वगप्रतिमाना च 'उध्यरवे-य' अगचितलव्य-प्रार्थनया प्राप्त नद् मरतु बलु आवयोरय दारक 'देवदिन्ने नामेण' देवदत्तो नाम्ना। तत पलु तम्य दाकस्याम्पापितगे नामय कुरुन देवदत्त ' इति । तत म्बल नम्य दारसम्याम्बापितरौ याग च दाय च भाग च जक्षयनिधि चानु- परत ॥ ६॥ पालक के माता पिताने प्रथम दिन पालक का जात कर्म किया करके उसी तरह याद विपुल मात्रा में अशन आदिचारों प्रकार का आहार तैयार किया ( उवस्पडाचित्ता तहेव मिननाइनिजकमयणम रधिपरिजणे भोयावेत्ता अयमेयारूप गोग गुणनिष्फन नामधेन करे ते) आहार तयार करके फिर उन्होंने उसे मित्र, ज्ञाति, निजा, स्वनन सबधिजन और परिजनों को सिलाया-बिलार उन्होंने बच्चे का नाम यथार्यरूप मे गुणों से निष्पन्न होने के कारण इस तरह वक्ष्यमाणरूप से रक्खा । (जम्हाण अफ इमे दारण हूण नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य उपायलद्धे त होउण अम्ह इमे दारण देवदिन्ने नामेण) यह हमारा पुत्र नाग प्रतिमा यावत् वैश्रवण प्रतिमाओं से मनोती से उत्पन्न हुवा है इसलिये इमका नाम देवदत्त हो। (नएण तस्स दारगस्स अम्मापियरो नामधेज्ज गरेति) इस प्रकार कहकर उस दारक के माता पिताने उसका नाम देव दत्ते रख दिया। (तण्ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो जाय च બાળકના માતાપિતાએ જન્મના પહેલા દિવસે પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન વગેરે यारे यार -२ माडा२ तैयार ७२०ये (उसवडापत्ता नहे। मितना-- निजम्पयसपधिपरिजण भोयावेत्ता अयमेयारूच गोण गुण निष्फन्न नामधेज करे ति) मा.२ तैयार ४सवान तभने भित्र, जाति, નિજ, સ્વજન સબધિજન અને પરિજનોને જમાડયા જમાડીને તેમણે બાળકનું नाम तेना गुण! प्रमाणे शभ्यु (जम्हाण अम्ह इमे दारए यहूण नागपडिमा- णय जाय वेसमणाडिमाणय उवइयालद्धे त रोउण अम्ह इमे दारए देवदिन्ने नामेग) योनी मामे मान॥ मातापिताये उधु 3 આ અમારે પુત્ર નાગ વૈશ્રમણ વગેરે દેવ પ્રતિમાઓની માનતા રાખવાથી થાય છે, એથી नाम वित्त रामवाभा माव्यु छ (तग ण तस्स दारगस्स अम्मा पियरो नामधेज करेति) मा प्रमाणे माना भातापिता भजीन माग उनु नाम वित्त पाउयु (तुए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो जाय च भाय च આનું ·०८ যায়াম। भंता तामेर दिश प्रतिगना। ततः ग्पलु मा भद्रा मार्यवाही सम्पूर्ण दोहदा यारत त गर्ग सुख सुसेन परिवहति । तनापट सा भद्रा सार्थयारी नवसु मासेपु वहमतिपूर्णेषु जीष्टमेपु रात्रिन्दिवेगु (व्यतीतेषु) समाग्पाणिपाद गारत दारक प्रजनिता। तत' खलु तम्य दारस्य अम्मापितरौ प्रथम दिसे जातकर्म कुरुन' त्या तथैव यावत् पिपुलमशन पान ग्नाद्य रायमुपस्कारयत., उपकार्य य सद्धि त विपुठ अमग जार परिभुज्माणी य दोहल विणे३) उमके पाद उन मित्र ज्ञाति निजक, स्वजन, समन्धी, परिजन की नगर महिलाओं के साथ उम ४ चारों प्रकार के आहार को पिया कराया और अपने दोहले की पूर्ति की (पिणिइत्ता जामेदिमि पउन्भूया नामे दिसि पडिगयौ) दोहले की पूर्ति कर वह फिर जिम दिशा से प्रकट हुई थी-आई थी उमी दिशा की ओर चली गई। अर्थात् अपने घर पहुच गई (तएण सा मदा सत्यवाहो सपुन्नडोहला जाप त गम्भ मुह मुद्देण परिवहह) इसके अन न्तर उस भद्रा सार्थवाहीने कि जिसका गर्भ मनोरथ भन्छो तरह परिपूर्ण हो गया है यावत् अपने गर्भ को भलीभाति से सुख पूर्वक परिवन्न किया। (तएण सा नदा सत्यवाही णपण्ड मासाग बहुपडिपुण्गाग जहराइदियाण सुकुमालपाणिपाय दारग पयाया) पाद में जब गर्भ के ठीक नौ मास ७॥ साढे सात दिन समाप्त हो चुके तब उसने सुकुमार कर चरणवाला पुत्र को जन्म दिया। (तएण तस्स दारगस्म अम्मापिगरो पढमे दिवसे जाय कन्न करेति, करिता तहेव विउल असण ४ उवरखडानेति) इसके बाद सवधिपरियणणगरमहिलाहिं य सद्धिं त विपुल परिभु जमाणी य दोहल विणेइ) त्या२ मा तेरे पाताना समधानी नानी ત્રિીઓ સાથે ચરે જાતને આહાર કર્યા અને કરાવડા આ પતે તેણે પિતાના हनी तिरी (विरोइत्ता जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया) होड पूति या मा ते न्याथी मावी ती त्या यादी गई मेरो ते तेना धेर पडाया IS (तए ण सा भगा सत्यवाही सपुन्नडोहला जार त गम सुह सुहेण परिवहइ) त्या२ ५०ी पूर्ण हो मद्री सार्थवाडी सुभेथी घाताना गलने परिवर्डन ४२ती २२वा हानी (तए ण सा भदा सत्थवाही वह मासाण बहुपडिपुण्गाण भट्टराइ दियाण सुकुमालपाणि पाय दारग पराया) मा प्रभारी स्यारे १२२२ नव भास भने सास सात દિવસ રાતને થશે ત્યારે ભદ્રાસાર્થવાહીએ સુકોમળ હાથ પગ વાળા પુત્રને म माथ्यो (तए ण तस्स दार गस्प्त अम्मापियरो पढमे दिवसे नायकम्म रेति करित्ता तहेव जाप पिउल असग ४ उवक्खडावे ति) त्यारे पछी असण ४ जाव ·फरेत) आहार जनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका थ २ म भद्रासार्यवाहीदोहदाविण नम् नयैर मित्रज्ञातिनिन कम्पजनसम्बन्धिपरिजनान भोजयित्वा इममेत प 'गोण' गौण-गुणैनित गौण यथार्थ, गुणनिष्फन्न' गुणनिप्पन्न-गुणसञ्जात नाम येय कुरुत -यस्माद खलु आवयोरय दारको पहना नागप्रतिमाना च यावत वयणपतिमाना च 'उपाध्यलद्वे-य' अगचितलब्ध मार्यनया प्राप्त तदु भवतु वलु आश्योरय दारर 'देवदिन्ने नामेण' देवदत्तो नाम्ना। तत' गलु तम्य दास्वाम्बापितगै नाम पेय कुरुन 'देवदन' इति । तत खलु नम्य दारफम्याम्नापिनरी याग च दाय च भाग च भक्षयनिधि चानु- पर्द्धरत. ॥त्र ६॥ नालक के माता पिताने प्रथम दिन पालक का जात कर्म किया करके उसी तरह यारत् विपुल मात्रा म अशन जादिचारों प्रकार का आहार तैयार किया ( उवावडा वित्ता तहेव मिननाइनिजामयणम धिपरिनणे भोयावेशा अयमेयारूप गोग गुणनिस्कन नामधेन तयार करके फिर उन्होंने उस मित्र, ज्ञाति, निजा, स्वजन सवधिजन और परिजनो को खिलाया-खिलार उन्होने बच्चे का नाम यथार्थरूप म गुणों से निप्पन्न होने के कारण इस तरह वक्ष्यमाणरूप से रकवा । (जम्हाण अम्: इमे दार पहूण नागपडिमाण य जाव बेसमणपडिमाण य उवइयलढे त होउण अम्ह इमे दारए देवदिन्ने नामेण) यह हमारा पुत्र नाग प्रतिमा याचन वैश्रवण प्रतिमाओं की मनौती से उत्पन्न हुवा है इसलिये इमका नाम देवदत्त हो। (नपण तस्स दारगस्स अम्मापियरों नामवेज्ज रेति) इस प्रकार कहकर उस दारक के माता पिताने उसका नाम देव दत्ते रख दिया। (तपण तस्स दारगम्म अम्मापियरो जाय च भाय च બાળકના માતાપિતાએ જન્મના પહેલા દિવસે પુષ્કળ પ્રમાણુમાં અશન વગેરે यारे यार पारी मातैयार यो (उपखडापिता नहे। मितना-- निजागयासबधिपरिजण भोयावेत्ता अयमेयारूव गोण गुण निष्फन्न नामवेज करे ति) माघार तयार पार भने भित्र, ति, નિજક, સ્વજન સબધિજન અને પરિજનોને જમાડ્યા જમાડીને તેમણે બાળકનું नाम तना गुणे प्रमाणे राज्यु (जम्हाण अम्ह इमे दारए हूण नागपडिमा. णय जाय वेसमणरडिमाणय उवइयालद्धे त होउण अम्र इमे दारए देवदिन्ने नामेग) योजना सामे mst मातापिता उधु આ અમારે પુત્ર નાગ વૈશ્રમણ વગેરે દેવ પ્રતિમાઓની માનતા રાખવાથી વય છે, એથી वित्त रामपामा माव्यु छ (तए ण तस्स दारगस्त अम्मा- पियरो नामवेज्ज करेति) मा प्रमाणे मना मातापिता-ये भजीन माण उनु नाम वहत उयु (लए ण तस्म दारगस्स अम्मापियरो આનું નામ जाय च ·६१० शाताधर्मबधामा मूलम्-तएणं से पथए दासचेडए देवदिन्नस्स दारगस्त वालग्गाही जाए, देवदिन्नदारय कडीए गेण्हइ, गेण्हित्तो वहूहि डिंभ एहि य डिभयाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहिय सद्धिं सपरिबुडे अभिरमइ। तए ण भद्दा सत्यवाही अन्नया कयाइ देव दिन्न दारय पहाय कयवलिकम्म कयकोउलपायच्छित्त सव्वालकार विभूसिय करेइ, करित्ता पथयम्स दासचेटयस्स हत्थयसि दलइ।तएर्ण से पथए दासचेडए भद्दाए सत्थवाहीए हत्थाओ देवदिन्न दारगं कडिए गिण्हइ, गिणिहत्ता सयाओ गिहाओ पडिनिम्खमइ, पडिनि क्खमित्ता वहहि डि भएहि य डिभियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य सद्धिं सपारवुडे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्न दारग एगते ठावेइ, ठावित्ता बहूहि डिभएहि य जाव कुमारियाहिय सद्धिं सपरिवुडे पमत्ते यावि विहरइ। इम च ण विजए तक रायगिहस्स बहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेव जाव आभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणे देवदिन्नेदारए तेणेव उवागच्छइ, गच्छित्तादेवदिन्नदारगसव्वालकारविभूसियपोसइ पासित्ता देवदिन्नस्त दारगस्त आभरणालकारेसु मुच्छिए गढिए गिद्वेअज्झोववन्ने पथय अक्खयनिहिं च अणुवड्ढे ति) वालक के नाम मस्कार होने के पश्चात् मातापिताने उन नागभादिक प्रतिमानो की खूब सेना की-दान दिया-अपने हिस्से में से खूर द्रव्य का वितरण किया और उनके कोप की खूब वृद्धि की ॥सूत्र ६। दाय च भाय च अवयनिर्हिच अणुचडेति) બાળકના માતાપિતાએ નાગ વગેરે પ્રતિમાઓની ખૂબ જ સારી પેઠે પૂજા કરી, પુષ્કળ પ્રમાામાં દાન આપ્યુ, પિતાના ભાગના દ્રવ્યનું બહુ જ પ્રમાણમા વિતરણ કર્યું અને દેવતાઓના કોષની ખૂબ અભિવૃદ્ધિ કરી છે સૂ ૬ ! उवा મૂળની નામ સંસ્કાર la ·अनगारधिमामृतमर्पिणी टीका सुत्र ७ देहत्तरणनम् दासचेड पमत्त पासड, पासित्ता दिसालोय करेड करेता देवदिन्न दारग गेण्हइ, गेण्हित्ताकरख स अल्लियावेड अल्लियांवित्ता उत्तरिजेण पिहेइ, पिहित्ता सिंग्ध तुरिय चवल वेडय रायगिहस्म नगरस्स अब दारेणं निग्गच्छइ, निच्छित्ता जेणेव जिण्णुज्जाणे जेणेव भग्गकूवए तेणेव उवागच्छड, उवागच्छित्ता देवदिन्न दारय जीवि याओ ववरोवेइ, ववरोवित्ता आभरणालकारे गिण्हइ गिणिहत्ता देव दिन्नस्स दारगस्स सरीरंग निप्पाण निच्चेह जीवियविप्पजढ भग्गकू वए पक्खिवइ, पक्खिवित्ता जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छड उवागच्छित्ता मालुयाकच्छय अणुपविसइ, अणुपविसित्ता निच्चले निष्फदे तुसिगीए दिवप्त खवेमाणे चिट्ठइ ॥सू ७॥ टीम-'तएण से पथए इत्यादि-'तएण' तत खलु-तदनन्तर 'से' असौ पान्थकनामा 'दामचेडए' दासचेटक = दासपुत्रो यो धन्यसार्थवाहस्य गृहे कर्मफरत्वेन स्थित आसीत्-स देवदत्तस्य दारकस्य 'चालगाही' बाल ग्राही पाल ग्रहीतु शीलमस्यास्तीति वालग्राही-शिशुसरक्षको जात । असौ देव- दत्त दारर रूटथा गृहाति, गृहीत्वा बटुभि 'डिभएहि य' डिम्भकैच, 'तएण से पथए दासचेडए' इत्यादि । टोकार्थ-(तएण) इसके बाद (से पथए दासचेडए) यह पाथफनाम मा दोस पुत्र जो धन्य सार्थवाह के घर पर-नौकर-था (देवदिन्नस्स दारगस्स वाल गाही जाए) वह देवदत्त का बालग्राही–शिशु अवस्था का सरक्षक- हुआ। (देवदिन्न दारय कडीग गेष्टह) यह देवदत्त को अपनी कमर-गोद मे लिये रहता था। (गेण्डित्ता) यह उसे अपनी गोद में लेकर (पहूहि तए ण से पथए दासचेडए इत्यादि ॥ 1st (तए ण) त्यार पछी (से पथए दासचेडए) पाथ। नामे हास पुग-3 पन्यसायान। धे२ नोऽ२ तो-- (देवदिन्नस्म दारगम्स वालग्गाही जाए) मा हेपत्तना सक्षY भाटे नियुक्त २३॥मा माव्य। (देवदिन्न दारग कडीए गेण्हइ) ते पित्तनामा मेसाडीन रामतो ते(गेण्डित्ता) भने ·६१० ताधर्म कथामा मूलम्-तएण से पथए दासचेडा देवदिन्नस्स दारगस्स वालग्गाही जाए, देवदिन्नदारय कडीए गेण्हइ, गेण्हित्तो वहूहि डिंभ एहि य डिभयाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारणहि य कुमारियाहिय सद्धिं सपरिवुडे अभिरमइ। तए ण भद्दा सत्यवाही अन्नया कयाइ देव दिन्न दारय पहाय कयवलिकम्म कयकोउलपायच्छित्त सव्वालकार विभूसिय करेइ, करित्ता पथयम्स दासचेटयस्स हत्ययसि दलइ।तएर्ण से पथए दासचेडए भद्दाए सत्थवाहीए हत्थाओ देवदिन्न दारगं कडिए गिण्हइ, गिण्हित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिक्खमइ, पडिनि क्खमित्ता चहूहि डि भएहि य डिभियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य सद्धिं सपारडे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्न दारग एगते ठावेइ, ठावित्ता वहूहि डिभएहि य जाव कुमारियाहिय सद्धिं सपरिखुडे पमत्ते यावि विहरइ। इम च ण विजए तकरे रायगिहस्स बहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेव जाव आभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणे देवदिन्ने दारए तेणेव उवागच्छइ, उवा गच्छित्तादेवदिन्नदारग सव्वालकारविभूसिय पोसइ पासित्ता देवदिन्नस्त दारगस्त आभरणालकारेसु मुच्छिए गढिए गिद्वेअज्झोववन्ने पथय अक्खयनिहिं च अणुवड्ढे ति) वालक के नाम मस्कार होने के पवात् मातापिताने उन नागभादिक प्रतिमानो की खूब सेवा की-दान दिया-अपने हिस्से में से म्यूब द्रव्य का वितरण किया और उनके कोप की खूब वृद्धि की सूत्र ६॥ दाय च भाय च अचयनिर्हिच अणुवडेति) બાળકના માતાપિતાએ નાગ વગેરે પ્રતિમાઓની ખૂબ જ સારી, પ. પૂજા કરી, પુષ્કળ પ્રમાણમાં દાન આપ્યુ, પિતાના ભાગના દ્રવ્યનું બહુ જ પ્રમાણમાં વિતરણ ज्यु मने देवतासान अपनी पूम भनिद्धि री ।। सू॥ આળકના નામ સાકાર બાદ ·अनगाराधमामृत पपिणी टीका २८त्र ७ देवदत्तपणनम् दासचेड पमत्त पासड, पासित्ता दिसालोय करेड करेत्ता देवदिन्न दारगं गेण्हइ, गेण्हित्ताकखसअल्लियावेइ अल्लियावित्ता उत्तरिजेणं पिहेइ, पिहित्ता सिंग्ध तुरिय चवल वेश्य रायगिहस्म नगरस्स अब हारेण निग्गच्छद, निगच्छित्ता जेणेव जिण्णुज्जाणे जेणेव भग्गकूबए तेणेव उवागच्छड, उवागच्छित्ता देवदिन्न दारय जीवि याओ ववरोवेइ, ववरोवित्ता आभरणालकारे गिण्हड गिमिहत्ता देव दिन्नस्स दारगस्स सरीरंग निप्पाण निच्चे जीवियविप्पजढ भग्गकू वए पक्खिवइ, परिखवित्ता जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता मालुयाकच्छय अणुपविसइ अणुपविसित्ता निचले निष्फदे तुसिंगीए दिवस खवेमाणे चिटुइ ॥ ७॥ टीमा-'तएण से पथए इत्यादि-तएण' तत खलु तदनन्तर 'से' असौ पान्थानामा 'दासचेडए' दासचेटक = दासपुत्रो यो धन्यसार्थवाहस्य गृहे कर्मरत्वेन स्थित जासीत-स देवदत्तस्य दारकस्य 'बालगाही' वाल ग्राही बाल ग्रहीतु शीलमस्यास्तीति वालग्राही-शिशुसरक्षको जातः । असौ देव- दत्त दारक कन्या गृह्णाति, गृहीत्वा वहुभि 'डिभएहि य' डिम्भकैश्च, 'तएण से पथए दासचेडरा' इत्यादि । टीकार्थ-(तण) इमके पाद (से पथए दासचेडए) यर पायकनाम का दोस पुत्र जो धन्य सार्थवाह के घर पर-नौकर-या (देवदिन्नस्स दारगस्स याल गाही जाए) वह देवदत्त का बालग्राही–शिशु अवस्था का सरक्षक- हुआ। (देवदिन्न दारय कडीण गेल्हड) यह देवदत्त को अपनी कमर-गोद मे लिये रहता था। (गेण्डित्ता) यह उसे अपनी गोद में लेकर (सहूहि तए ण से पथए दासचेडए इत्यादि । टीआय (तए ण) त्या२ ५०ी (से पथए दासचेडए) या नामे हाम 1- धन्यमा पाहुना ३२ नाs st-- (देवदिन्नस्स दारगम्स वालग्गाही जाए) मा हेपत्तना स २क्ष भाटे नियुक्त २ामा माव्यो (देवदिन्न दारग कडीए गेण्इ) तत्तनमानामा सान रामतो तो (गेण्डित्ता) मने ·বাঘমকআমি मूलम्-तएण से पथए दासचेडए देवदिन्नस्स दारगस्त वालग्गाही जाए, देवदिन्नदारय कडीए गेण्हइ, गेण्हित्तो वहूहि डिंभ एहि य डिभयाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहिय सद्धिं सपरिबुडे अभिरमइ। तए णभद्दा सत्यवाही अन्नया कयाइ देव दिन्न दारय पहाय कयवलिकम्म कयकोउलपायच्छित्त सव्वालकार विभूसिय करेइ, करित्ता पथयम्स दासचेटयस्स हत्थयसि दलइ।तएणे से पथए दासचेडए भदाए सत्यवाहीए हत्याओ देवदिन्न दारगं कडिए गिण्हइ, गिण्हित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिखमइ, पडिनि क्खमित्ता वहूहि डि भएहि य डिभियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य सद्धिं सपारबुडे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्न दारग एगते ठावेइ, ठावित्ता बहूहि डिभएहि य जाव कुमारियाहिय सद्धिं सपरिवुडे पमत्ते यावि विहरइ। इम च ण विजए तक रायगिहस्स बहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेव जाव आभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणेष देवदिन्नेदारए तेणेव उवागच्छइ, गच्छित्तादेवदिन्नदारग सव्वालकारविभूसियपोसइ पासित्ता देवदिन्नस्स दारगस्त आभरणालकारेसु मुच्छिए गढिए गिद्धे अज्झोववन्ने पथय अक्खयनिहिं च अणुचड्ढे ति) वाल्म के नाम मस्कार होने के पश्चात् मातापिताने उन नागभादिक प्रतिमानो की खूब सेवा की-दान दिया-अपने हिस्से में से खूर द्रव्य का वितरण किया और उनके कोप की खूप वृद्धि की ॥सूत्र ६। दाय च भाय च अस्वयनिर्हिच अणुवडेति) બાળકના માતાપિતાએ નાગ વગેરે પ્રતિમાઓની ખૂબ જ સારી પેઠે પૂજા કરી, પુષ્કળ પ્રમાણુમાં દાન આપ્યુ, પિતાના ભાગના દ્રવ્યનું બહુ જ પ્રમાણમાં વિતરણ કર્યું અને દેવતાઓના કેપની ખૂબ અભિવૃદ્ધિ કરી છે સૂ ૬ उवा મળકના નામ સંસ્કાર na ·. जनगारधमामृतवर्षिणीटोका असू ७ देवदत्तवर्णनम् ६१३ क वा पान्धकस्य दासचेटकस्य हस्ते ददाति । ततः खलु स पान्यको दास- चेको भद्राया सार्थवाद्या हस्ताद् देवदत्त दारक दिया गृहानि, गृहीत्या म्यकाद् गृहात् प्रतिनिष्कामति, प्रतिनिफम्य पभि. डिम्मकैश्च डिम्भिकाभित्र दारफैश्च दारिकाभिश्च, कुमारकैश कुमारिकाभिश्च माई सपरिटतो यौव राज मार्गस्तबोधगच्छति, आगत्य दादत्तदारकमेसान्ते 'ठबई' स्थापयति-उपवेशयति उपवेश्य रभि. डिम्भफैश्च याकुमारिकाभिश्च साढे सपरित 'पमते' प्रमत तदक्षणे प्रमादयान चापि 'बिहार विहरतिमाकपालिकादिमि महान्यत्र रमते । चरित कर ममस्त अलारो से विभूषित पिया (करिता पथयस्स दासचेट यस्म हत्यसि दलयइ) विभूषित करके पाद में उसने उसे पायक दाम चेटथ के हायमें दे दिया! (तएण से पथए दासचेडरा भदाए मत्थना हीए हत्याओ देवदिन्न दारय कडिप गिण्डड) उस पाथकासचेटरने भद्रा मार्यवाहीके हाय से लेकर देवदत्त को अपनी कटी गोद में ले लिया। (गिहिना सयाओ गिहामा पदिनिकायम) और लेकर वह अपने घर से बाहर निकला। (पडिनिस्वमित्ता दृष्टिं डिम्भिाहिं डिम्भयाहिय कुमा- रएहि य कुमारियाहि य सद्धि सपरिबुडे जेणेव रायमग्गे नेणेव उवा गच्छद) निकट कर वह अनेक डिम्भिकों से अनेक डिम्भिकारो से कुमार और कुमारिकामओ से घिरा हुआ होकर जहा राजमार्ग था वा पर गग (उचागन्छित्ता देवदिन्न दारय एगते ठावेड, ठावित्ता हहिं डिभएहि जाव कुमार यारि य सद्धिं सपरिपुडे पमत्ते यावि विहरइ। जाफर उसने मसत उये (करित्ता पथयस्स दासचेटयस्त हत्ययास दल पड) पाने ઘરેણુઓથી અલ કૃત કર્યા બાદ માતાએ તેને પાથ દાસ ચેટને સોપી દી (तए ण से पथए दासचेडए भदाए मत्यवाहीए हत्याओ देवदिन्न दारय फडिए गिण्डइ) पाथ वासयेट भद्रा साथवाडी डायमाथी पाने सन पाताना भागाभा सीधा (गिण्डित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिकग्व मड) मने न त घेथी मार निज्यो (पडि निक्खमित्ता रहहिं डिम्भ एहि टिम्भियाहि य कुमारयाहि य कुमारियहि य मतिः सपपिवुटे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागरड) नाइजीन ते ध! BRI-at-भि सा-माणामी, તેમજ કુમાર અને કુમારીઓની સાથે भारत त्या गया (उवागच्छित्ता देवदिन्न दारय एगते ठवे ठावित्ता चहि डिसएहिं जाव कुमारियाहि य सदि सपरिवुटे पमने या ત્યા રાજ ·६१२ शाताधर्मयाम्रिो डिम्भा: अन्य कालिका शिशर निम्मा गाडिम्मकास्तः, डिम्मिकाभिश्व- अल्पकालिगलिकाभिश्च. 'दारएहि य, दारफेयपालिकालक, दारि- काभिश्चम्चालिकाभि साई सपरिवृता-सरित. अभिरममाणे अभिरममाण'- कोडन् सन् 'अभिरमह' अभिरमनि-तिष्ठति। ततः पल सा भद्रा सार्थ गाही अन्यदा कदाचित् देवदन दारक दाया' स्नात कारितस्नान, 'कय पलिकम्म' कनगालफर्माणम्भरिटादि निवारणाय पशुपक्ष्यादि सर्वा - निमित्त कारितानोत्सर्गम् 'कयोउयमगलपायच्छित्त' कृत कौतुकमहलमाय श्चित्त दृष्टिदोपादिनिवारणार्य ऊतमपी तिल कादिक सलकारविभूपित रोनि, डिम्भहि य डिम्भियाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारहि य कुमारि- याहि य सदि सपरिखुढे भिरममाणे अभिरमा) अनेक डिम्भको के- छोटेवालको क माय भनेक छोटी २ पालिकाओं के साथ, अनेक दा को के साथ-डिभों की अपेक्षा कुछ अधिक उमरपाले चालको के साथ कुछ अधिक अनेक दारिसराओं के साथ, अनेक कुमार और कुमारिकाओं के साथ उनसे युक्त होकर क्रीडा किया करता था । अर्थात् उन सबके साथ मिलकर वह उस देवदन पालक को खिलाया करता था। (तएणमा मदा सत्यवाही अन्नया कयाइ देव दिन्न दारय पहाय क्यचलिम्म्म कय कोउयमगलपायाच्छित्तसबालकारविभूमिय करेड) एक दिन की बात है कि उस भद्रो सार्थवाही उस देवदत्त नामके अपने पुत्र को स्नान करवा कर तथा उसके निमित्त से बायसादि पक्षियो को अन्ना का भागरूप पलिकर्म कर एवं कौतुक, मगल और प्रायश्चित विधि समा योगामा मेसीन (हहिं डिनरहि य डिनया ह य दारएहि य दारे याहि य कुमारेहि य कुमारिपाहि य मवि सपरिपुडे अभिरममाणे अभिरमइ) मने Bिest-नाना नाना ! पाणीनी साध-नानी नानी mum એની સાથે, ઘણું દારકેની સાથે એટલે કે ડિભકે તુ તા જરા મેટી ઉમર વાળા બાળકોની સાથે–વણ દારિકાઓની સાથે, ઘણા કુમાર અને કુમારિકાઓની સાથે મળીને રમત રમાડતો હતો એટલે કે પાથર બધા બાળકોની સાથે મળીને દેવદત રમાડતે હતો (तए ण सा भना सत्यवाही अन्नया कयाइ देवदिन्न दारय ण्डाय कयचलिकम्म ऊयकोउयमगलपायान्टिन समालकार- विभूसिय करेइ) मेक्सि मद्रा सार्थवाहीमे पाताना मा हत्तने ડાવીને તે નિમિત્તે કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્ન વગેરેને ભાગ અપિને, કૌતુક, મગળ અને પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ બાળકને સુદર ઘરેણાઓથી નવ ·जनगारधर्मामृतवपिणोटोका असू ७ देवदत्तवर्णनम् क वा पान्यस्य दासचेटकस्य हस्ते ददाति । तत• खलु स पान्यको दास चेको भद्राया. सार्थवाद्या हस्ताद् देवदत्त दारक स्ट्या गृहानि, गृहोत्या म्नका गृहात प्रतिनिप्कामति, प्रतिनिष्क्रम्य पदभि. डिम्भकैश्च डिम्भिकाभिश्च दाच दारिकाभिश्च, कुमारकैच कुमारिकाभिश्च माई सपरितो यव रान मार्गस्तत्रैवागगच्छति, उरागत्य देवदत्तदार कमेकान्ते 'वह' स्थापयति-उपवेशयति उपवेश्य पशुभिः डिम्भकैश्च यावत्कुमारिकाभिश्व माई सपरिटत 'पमते' प्रमत तदक्षणे प्रमादयान् चापि 'हिरा' पिरतिपारकचालिकादिभि महान्यत्र रमते । चरित कर ममस्त अलमारी से विभूपित पिया (करित्ता पथयस्स दासचेट यम्म हत्यसि दलयह) विभूपित करके बाद म उसने उसे पायक दाम चेटय के हायमे दे दिया। (तएण से पथए दासचेडए भदाए पत्थया हीए हत्याओ देवदिन्न दास्य कडिए गिण्डड) उस पाथकदासचेटकने भद्रा सार्थवाहीके हाथ से लेकर देवदत्त को अपनी कटी गोद में ले लिया । (गिहिना सयाओ गिहाभो पडिनिक्वमड) और लेफर वह अपने घर से बाहर निकला । (पडिनिस्वमित्ता पद्दर्हि डिम्भिादि डिम्भयाहिय कुमा- रएहि य कुमारियाहि य सद्धि सपरिपुडे जेणेव रायमग्गे तेणेव उवा गच्छइ) निकट कर वह अनेक डिम्भिकों से अनेक डिम्भि कामों से कुमार और कुमारिकाओं से घिरा हुना होकर जहां राजमार्ग था वा पर गग (उवागन्छिता देवदिन्न दारय एगते ठावेड, ठावित्ता हिं डिभएहि जाव कुमार यारि य सद्धिं सपरिघुडे पमत्त यावि विहरइ। जाकर उसने 24 त यो (करिता पथयस्स दासचेटयस्त इत्ययसि दलपह) मा ઘરેણાઓથી અલ કૃત કર્યા બાદ માતાએ તેને પાથર દામ ચેટને નેપી દી (तए ण से पथए दासचेडा भद्दाए मत्यवाहीए हत्याओ देवदिन्न दारय कडिए गिण्डइ) पाय वासयेट भद्रा सार्थवाहीना डायमाथी माने सन पाताना पाजामा बीघा (गिण्डित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिकाय मइ) भने सानते ३२था मानिन्य (पडिनिक्खमित्ता नहिं डिम्भ एहिं डिम्भियाहि य कुमारयाहि य कुमारियहि य मद्धि सपपिवुटे जेणेत्र रायमग्गे तेणेव उवागरड) नाइजीन ते GH- मान-नि छाया-माया, તેમજ કુમાર અને કુમારીઓની સાથે भा तो त्या गया (उवागच्छित्ता देवदिन्न दारय एगले उवे' ठावित्ता डिएहिं जार कुमारियाहि य सद्विसपरिचुडे पमत्ते या . ઘણું ત્યાં 11 ·. - साताधर्मकया डिम्भा अन्य कालिमा शिशप डिम्भा पा डिम्मकास्तैः, डिम्भिकाभित्र- अल्पकालिकालिकाभिश्च. 'दारएहि य, दारवटमालिकगलकै , दारि- काभिश्चम्चालिकाभि साई सपरिवृता-सरिन अभिरममाणे' अभिरममाण:- फोडन् सन् 'अभिरमह' अभिरमनि तिष्ठनि । तत पलु सा भद्रा सा पाही अन्यदा कदाचित् देवदन दारक 'हत्या' स्नात कारितस्नान, 'कय पलिकम्म' कृनाले फर्माणम् अरिष्टादि निवारणाय पशुपक्ष्यादि सर्वमा - निमित्त कारितानोत्सर्गम् 'कयकोउगमगल्पायचित्त' तमौतुकमद्गलपाय श्चित्त =दृष्टिदोपादिनिवारणार्य तमपी तिलकादिक मलकारविभूपित रोनि, डिम्महि य डिम्भियाहि य दारएहि य दाग्यिाहि य कुमारेहि य कुमारि- याहि य सद्धिं सपरिखुडे अभिरममाणे अमिरमइ) अनेक टिम्भको के- छोटेपालको क माय अनेक छोटी २ पालिकाओं के साथ, अनेक दा को के साथ-डिभों की अपेक्षा कुछ अधिक उमरपाले चालको के साथ कुछ अधिक अनेक दारिताओं के साथ, अनेक कुमार और कुमारिकाओ के साथ उनसे युक्त होकर क्रीडा किया करता था । अर्थात उन सबके साथ मिलकर वह उस देवदन चालक को खिलाया करता था । (तएण मा भदा सत्यवाही अन्नया कयाइ देवदिन्न दारय पहाय क्यवलियम्म कय कोउयमगलपायाच्चित्त सवाल कारविभूमिय करेड) एक दिन की चाल है कि उस भद्रो सार्थवाही उस देवदत्त नामके अपने पुत्र को स्नान करवा कर तथा उसके निमित्त से बायसादि पक्षियो को अन्ना का भागरूप पलिकर्म कर एव कौतुक, मगल और प्रायश्चित विधि समा भोगामा मेसीन (बहुहि डिनरहि य डिनया ह य दारएहि य दार याहि य कुमारेहि य कुमारियाहि य मति सपरिपुडे अभिरममाणे अभिरमइ) मने Bिel-नाना नाना ! मानी साध-नानी नानी ll એની સાથે, ઘણું દારકેની સાથે એટલે કે ડિભકે ક તા જરા મોટી ઉમર વાળા બાળકની સાથે–વણી દારિકાઓની સાથે, ઘણુ કુમાર અને કુમારિકાઓની સાથે મળીને રમત રમાડતે હતું એટલે કે પાથક બધા બાળકોની સાથે મળીને દેવદત રમાડતે હતો (तए ण सा भदा सत्यवाही अनया कयाइ दवदिन्न दारय कय पलिकम्म कयकोउयमगलपायान्छिन सवालकार- विभूसिय करेइ) मेक्सि मद्रा सार्थवाडी पोताना मा हेपत्तने ડાવીને તે નિમિત્તે કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્ન વગેરેને ભાગ અપિને, કૌતુ, મગળ અને પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ બાળકને સુદર ઘરેણાઓથી ण्हाय નવ ·. ननगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ स ७ देवदत्तवर्णनम् चेट पमत' प्रमतम् अन्यत्र सानचित्त पश्यति, टष्टा दिनालोय' दिशावलो कम्- 'अस्मिन्नवसरे कस्यापि गमनागमनमम्ति न वा” इति सकलदिशा निरीक्षण करोति, कृत्वा देवदत्त दारक गृहाति, गृहीला 'कस्वसि' कक्षे= चाहमूठे 'अल्लियावेड' जालीनयति अन्तर्धान करोति आलीनयित्वा 'उत्त रिज्जेग' उत्तरीयेण-उपरिवस्त्रण 'दुपट्टा' इति भाषाया, तेन पिहेड पिद- धाति,पन्छादयति,प्रच्छाद्य शीघ्र परित चपल गित-शीघ्रातिशीतमित्यर्थ राजगृहस्य नगरस्यापद्वारेण निर्गति, निर्गत्व यत्र जीर्णोद्यान पर भग्नपस्तौगोपागछति उपागत्य देवदत्त दारफ 'जीवियाओ' जीविनात् च्छित हा गया--ग्रायत हा गरा--उनमे एकाग्र रन गया, अयवा गृद्ध-- लुब्ध हो गया--इन्हें भे ललू इस स्थिति से युक्त हुए उसने माथ मे पॉथक दास चेटक का भी अन्यत्र सलग्न चित्तवाला देपा (पासित्ता दिसाय करड करिता देवदिन्न दारय गेण्डइ) देखकर फिर उसने दिशा लोकन किया-आजू बाजू को ओर इधर उधर देखा की कही से कोई आता जाता तो नहीं है, जब कोई कहीं नहीं दिखाई पडा तो उसने उसी समय उस दयदत्त दारक को उठा लिया। (गेष्टित्ता कस्खमि जल्लियावेइ, अल्लियावित्ता उत्तरिज्जे पिहेइ) उठाकर फिर उसने उसे जपनो कांख में छुपा लिया। छुपाकर पाद मे उसे दुपट्ट से हर ठिया (पिदित्ता सिम, तुरिय चाल चेइय रायगिहस्स नयरस्स अवदारण निग्गच्छट) इक कर बह फिर वहा से शीघ्र, त्वरित, जन्दी जल्दी राजगृह नगर के अपहार पिछले चार २ से बाहर निकला (निग्गत्तिा जेणेव जिष्णुजाणे जेगेव पासइ) पित्तने गई भूक्ष्य घायाथी मसत नन ते भाइश थ गयो, તેનું ચિત્ત ઘણાએ જ ચોટી ગયુ અથવા તે તે લેતાગયે આ વરેણા એને હુ હરી લઉ આ જાતને વિચાર તેના મનમાં કુ ચોરે દાસ ५५ने पर त्या थोडे (२२मतमा तीन नेयो (पासिता दिमालाय करे कारना देवदिन्न दारय गेण्ड) ५.ने न्यो पछी तेणे यो नयु 35 आवतु તે નથી? જયારે તને ઈદેખાયુ નહિ ત્યારે તેણે તરત બાળક દેવદત્તને ઉપાડી थी। (गेण्हित्ता कक्खलि अलि पावेड अल्लियाविता उत्तरिज्जेग पिहेइ) Saन तेणे माने ५४ाभा छुपापीन तेने दुपाथी ataa (पिहिता सिप तुरिय चाल वेदर रामागे म न परस्त आहारेग निगच्छद) ढाधीने ते सत्वरे (पति गतिमी Ars नाना अपा२वी पार नीxviी गयो (निगच्छित्ता जेणेव जिष्णुनाणे जेणेच भगवए तेणेव उवागच्छइ) नीजान ते ते या नु Gधान भने मन हो तो त्या पहायो (उवागच्छित्ता ચેટ ·६१४ ज्ञाताधर्म कथा मत्र अय च खलु विजयस्तस्करो राजगृत्स्य नगरस्य हनि द्वाराणि च 'अपहाराणि य' अपद्वाराणि लघुद्वाराणि च 'तहेर तथा पूर्वपदेवार मस्था नानि वान्यानि यावत् 'आभोगमाणे आमोगगन-सोपयोगमालोकयन् मार्ग यमाणो गवेपयमाणो यौर देवदत्तो दारकस्तयोपागच्छति, उपागत्य देवत्त दारक सालद्वारविभूपित पश्यति, दृष्टा देवदत्तस्य दारफम्पाभरणालद्वारेषु मुच्छिए' मृति =कर्तव्यव्यापारशून्य 'गढिए' ग्रथित =एकाग्रतामापन्न ,. 'गिद्ध' गृद्धः लुब्ध 'अज्झोववन्ने' अध्युपपन्न =ममत्वबहुल पान्यक गम उस देवदन दारक को एकात मे छोड दिया और स्वय उन डिभक यावत् कुमारिकाओं के साथ घिरा हुआ होकर प्रमादवान पन गया- अर्थात उन वालक पालिका आदिको के-साथ अन्यत्र खेलने लग गया । (इमच ण विजए तकारे रायगिहस्स नगरस्स हूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेव जाव प्राभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे गवेसेमाणे जेणेन--देव दिन्ने दारण तेणेव उवागच्छइ) इतने में विजय तस्कर राजगृह नगर के अनेक दारों को अनेक छोटे २ द्वारो को पहिले की तरह उपयोग पर्वक देखता हुआ उन्हे बार २ तपासता हुआ, सूक्ष्मदृष्टि से उनकी गवे पणा करता हुआ जहा वह देवदत्त दारक था वहा आया। (उवागच्छित्ता देवदिन्न दारग सवाल कारविभूसिय पासइ) आकर उसने देवदत्त दारक को ममम्त अलकारो से विभूपित हुआ देखा। (पासित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स आभरणालफारेसु मुछिए गढिए गिद्धे अज्ञोरवन्ने पथय दास धेड पमत्त पासड) देवकर के वह देवदत्त के आभरण और अत्रकारों मे मू विहरद) त्या पडायाने तेथे वहत्तने प्रभा વશ થઈને એકાત જગ્યાએ મૂકી દી અને પિતે તે બધા ડિસક, ડિંભિક કુમાર અને કુમારિકાઓની સાથે मतमा ५ही गयेमेट तेभनी साथे २भवा सायो (इमच ण विजए तक्करे रायगिहस्स नगरस्स बहणि दाराणि य अबदाराणि य तहेव जोर आमोण्माणे गवेसमाणे जेणेव देवदिन्ने दारए तेणेव उवागच्छद) એટલામા વિજય નામે તે તસ્કર (ર) રાજગૃહ નગરના અનેક દરવાજાઓ અનેક નાના દરવાજાઓને પહેલાની જેમ જ ચેરીની તાકમા ઝીણી નજરે તપાસ नेता-ril 1s वित्त तो त्या भा०यो (उागन्छित्ता देवदिन्न दारग सवालमारविभूसिय पासइ) त्या मारतानी साथे ४ तेरी मा हेपत्तने साथी मसत थयेही नयो (पासित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स आभरणा लकारेसु मुछिए गहिए गिद्वे अज्झोषवन्ने पथय दासचेड पमा ·अनगार वर्मामृतवर्षिणीटोका परम ८ देवदत्तवर्णनम् मुलम्--तएण से पथए दासचेडे तओ मुहुत्ततरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्न दारग तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमाणे कदमाणे विलवमाणे देव दिन्नस्स दारगस्स सबओ समता मग्गणगवेसण करेइ करित्ता देव दिन्नस्स दारगस्स कथइ सुइ वा खुइ वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जेणेव वपणे सत्यवाहे तेणेव उवागच्छइ, उवाग- च्छित्ता धण्ण सत्थवाह एव वयासी-एव खल्लु सामी । भद्दा सत्थ वाही देवदिन्न दारय पहाय जाव मम हत्थसि दलयइ, तएण अह देवदिन्न दारय कडीए गिण्हामि गिणिहत्ताजाव,मग्गणगवेसण करेमि त न णजइ ण सामि देवदिन्ने दारए केणइ हये वा अवहिए वा अवखित्ते वा पायवडिए धण्णस सत्यवाहस्स एयमट्ट निवेदेइ, त ण से धण्णे सत्थवाहे पथयदासचेडयस्स एयमट्ट सोच्चा णिसम्म तेग य महया पुत्तसोएणाभिभूये समाणे परसुणियत्तव चपगपायवे धसत्ति धरणीतलसि सव्वगेहि सन्निवइए, तएण मे धण्णे सत्थवाहे तओ मुहुत्ततरम्त आसत्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दारगस्स सब्बओ समता मग्गणगवेसण करेइ देवदिन्नस्स दारगस्स कत्थइ सुइ वा खुइ वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता महत्थ पाहुड गेण्हइ, गेण्हित्ता जेणेव नगरगुत्तिया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता त महत्थ पाहुड उवणेइ, उवणित्ता एव वयासी एव खलु देवाणुप्पिया | मम पुत्तेभदाए भारियाए अत्तए देवदिन्ने नाम दारए इढे जाव उबरपु'फपिवदुलहे सवणयाए किमग ·. शाताधर्मकयात्रि पाणेभ्यः पारोवइ' व्यपरोपयात पृथक्करराति म रयतात्यया, जोविता द्वशपरोप्य आभरणालङ्कारान् गहाति, गृहीत्या देवदत्तस्य दायकम्य शरीर 'निप्पाग' निष्माणम् चामोन्मादि माणरहित निच्चेट' निश्रेष्ट-जोनव्या रहित जीवविष्पजद 'जीप्रित्यक्तम् आत्मपदेशरहित दोदत्तदारसभरीर भग्नपे प्रक्षिपति, प्रक्षिप्य यत्रय मालुकास्तौगोपागच्छति, उपागत्य मालकारक्ष स्मनुप्रविशति, अनुपविश्य 'निचले' निश्चल =गमनागमनादिवर्जित 'निष्फदे' निप्पन्द -हस्तपादाद्यवयवचलनरहित 'तुसिणीए' तृष्णीका वचनव्यापारर हित सन् दिवस-तदिन 'खोमाणे क्षपयन् गमयन् तिष्ठति ॥सू० ७॥ भगवण, तेगव उवागच्छद) निकल कर हा गया कि जहा वह जीर्ण उद्यान और भग्न प था! (उवागच्छित्ता देवदिन्न दारय जीवियानो पवरोवेइ) वहा पहुँच कर उसने उस देवदन दारक को मार डाला। (चबरोपित्ता आभरणालकारे गिण्डइ, गिण्डित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरंग निपाण निन्चेटु जीवियविप्पजढ भग्गबए परिग्ववइ) मार कर उसके ममम्तआभूपण उतार लिये--और देवदत दारक के उस निष्माण, निश्चेष्ट तथा आत्मपदेशो से विहीन बने हुए शरीर को भग्नप म डाल दिया। (पक्विपित्ता जेणव मालुया इच्छए तेणेव उवागाउइ उधागच्छित्ता मालुया कच्छ । अणुपपिसह, अणुपविमित्ता निच्चले निष्फदे तुमिणीण दिवम खवेमाणे चिट्ठइ) डालकर फिर वह जहा मालुका कम या वही आया। आकर वह उसमे प्रविष्ट हुआ--और उसी मे चुपचाप घुसे उपने निश्चल और निश्चेष्ट होकर वह अपना दिन व्यतीत--किया। ॥ ७॥ देवदिना दास्य जीवियाओ ववरोवेइ) त्या पायान तेरी माह वतने भारी नाभ्यो (ववरोवेत्ता आभरणाल कारे गिण्डइ गिहित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स मरीरंग निप्पाण निच्चे? जीवियविपजढ भग्गकूबए पक्खिवइ) भारीने તેના બધા ઘરેણાઓ તેણે ઉતારી લીધા અને તેના નિષ્ણાણુ, નિલેટ તેમજ આત્મ प्रदेश पारा शरीरने सन वाम 38 सीधु (पश्विवित्ता जेणेव मालुया कच्छए तेणेव उवागच्छद उवागचित्ता मालुयाकन्छय अनुपविमह अणुपविसित्ता निच्चले निष्फ दे तृसिगीर दिवप्त ग्ववेनाणे चिटइ) (ફેકીને તે જ્યા માલુકા કક્ષ હતો ત્યા ગયે જઈને તેમાં પ્રવેશીને તેણે ચૂપ ચાપ નિશ્ચળ અને નિષ્ટ થઈને પિતને દિવસ પસાર કર્યો છે. સૂત્ર ૭ ।

·अनगार वर्मामृतवर्षिणीटोका मरम ८ देवदत्तरणनम् मुलम्--तएण से पथए दासचेडे तओ मुहुत्ततरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देदिन्न दारगं तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमाणे कदमाणे विलवमाणे देव दिन्नस्स दारगस्स सव्वओ समता मग्गणगवेसण करेइ करित्ता देव दिन्नस्स दारगस्स क्त्थइ सुइ वा खुइ वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जेणेव धपणे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ, उबाग- च्छित्ता धण्ण सत्थवाह एव वयासी-एव खलु सामी । भद्दा सत्थ वाही देवदिन्न दारय हाय जाव मम हत्थसि दलयइ, तएण अह देर्वादन्न दारय कडीए गिण्हामि गिण्हित्ता जाव,मग्गणगवेसण करेमि त न णज्जइ ण सामि देवदिन्ने दारए केणइ हये वा अवहिए वा अवखित्ते वा पायवडिए यण्णस सत्थवाहम्स एयमट्ठ निवेदेइ, त ण से धण्णे सत्यवाहे पथयदासचेडयस्स एयमट्ट सोच्चा णिसम्म तेग य महया पुत्तसोएणाभिभूये समाणे परसुणियत्तव चपगपायवे धसत्ति धरणीतलसि सबगेहि सन्निवइए, तएण मे धण्णे सत्थवाहे तओ मुहुत्ततरम्स आसत्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दारगस्स सव्वओ समता मग्गणगवेसण करेइ देवदिन्नस्स टारगस्स कत्थइ सुड वा खुइ वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता महत्थ पाहुड गेण्हइ, गेण्हित्ता जेणेव नगरगुत्तिया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता त महत्थ पाहुड उवणेइ, उवणित्ता एव वयासी एव खलु देवाणुप्पिया । मम पुत्तेभदाए भारियाए अत्तए देवदिन्ने नाम दारए उट्टे जाव उवरपुप्फपिव दुलहे सवणयाए किमग ·૨૮ যায়ামঃ पुण पासणयाए', तएण सा भदा देवदिन्न दारय सवालकारविभू सिय पथगस्स हत्थे दलाइ जाव पायवडिए त मम निवेदेइ, त इच्छा मिण देवाणुप्पिया। देवदिन्नदारगस्स सव्वओ समतामग्गणगवेसणं काउ। तएण ते नगरगुत्तिया धण्णेणं सत्थवाहेणं एवं वुत्ता समाणा सन्नद्धवद्धवम्मियकवया उप्पीलियसरासणवहिया जाव गहियाउयप हरणा धण्णेण सत्थवाहेण सद्धिं रायगिहस्स नगरस्स बहूणि अइ गमणाणि य जाव पवासु य मग्गणगवेसण करेमाणा रायगिहाओ नगराओ पडिनिक्खमति पडिनिक्खमित्ता जेणेव जिण्णुजाणे जेणेव भग्गकूवए तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरंग निप्पाण जीवविष्पजढ पासति, पासित्ता हो हा अहो अक जमितिकट्ठ देवदिन्न दारग भग्गकूवाओ उत्तारेंति उत्तारित्ता धण्णस्स सत्थवाहस्स हत्थे दलयति ॥सू० ८॥ टीका-'तएण से पथए' इत्यादि। ततखलु स पान्थको दासचेटक, तओ मुटुत्ततरम्स' ततो मुहूर्तान्तरस्थ=मुहूर्तान्तर यत्रत्र देवदत्तो दारकस्थापि तस्तत्रैवोपा गच्छति, उपागत्य देवदत्त दारक तस्मिन् स्थाने 'अपासमाणे' अपश्यन 'नण्ण से पथए दासचेडे' इत्यादि । टीकार्थ-इसके बाद (से पथए दासचेडे) वह पथिकदास चेटक (तो) वहाँ से (मुहुत्ततरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेवाउवग च्छइ) एक मुहूत के वाद जहा देवदत्त को बैठाया था वहा--गया (उवागचित्ता देवदिन्न दारग तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमाणे कद तएण से पथए दासचेडे इत्यादि । At-(तए ण) त्यार मा (से पथए दासचेडे) पाय स ये25 (तमो त्याथी (मुहुत्ततरस्स जेणेव देवदिणे दारए ठविण तेणेव उदागच्छइ) એક મુહૂર્ત પછી જ્યા દેવદત્તને બેસાડયે હતું ત્યા ગયે (उवागच्छिता देवदिन्न दारगं तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमाणे कदा ·अल बनगारधर्मामृतपर्पिणीटीका म २२ ८ देवदतवर्णनम् 'रोयमाणे' रुदनन्साश्रुपातमार्तनाद कुर्वन्, 'क्दमाणे' क्रन्दन-उच्चैः स्वरेण रुदन 'चिलबमाणे विलपन'गतो दारक. १ तमनरेण कीदृशोऽनयों भविष्यति किं करोमि ? क गच्छामि ?' इति जल्पन् देवदत्तस्य दारफस्य सर्वतः समन्तान् मार्गणगवेषणां करोति कृत्वा देवदत्तस्य दारकस्य कुत्रापि 'सुइ वा श्रुतिं वान्दारकदृत्तान्त 'खुइ वा भुति वा छिक्कायव्यक्त तचितम्, 'पउत्तिवा' पतिं वा-पकटतरवार्ताम् 'अलभमाणे' भमान अमानुवन् योर स्वक गृह यगेव धन्य सार्यवाहस्तत्रोपागच्छति मापे क्लिपमाणे देवदिनारस दारगस्स सबाओ समता मग्गणगवेसण करेइ) जाफर उसने उस स्थानपर देवदत्त दारक को नहीं देखा तो रो पडा अयु पात करता हुआ आर्तनाद करने लग गया जोर २ से चिल्ला चिल्ला कर रोने लगा, विलाप करने लगा-- देवदत्त दारक कहा गया--अय-उसके बिना कैमा अनर्थ दोगा, क्या करू-कहा- जाउँ-इस प्रकार बड़बड़ाने लगा-बाद मे उसने उम् देवदत्त की वा सब तरफ चारों ओर मार्गणा की गवेषणा की। (करिता देवदिन्नस्स दारगम्स कथा सुड वा खुवा पउत्तिं वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जे व धन्ने सत्वगहे तेणेव उवागच्छइ) करके जर उसे उस देवदन दारक की कोई श्रुति नहीं सुनाई दी, छिक्कोदि अव्यक्त चिन्ह भी नहीं ज्ञात हो मका तथा स्पष्ट उसकी किसी बात का पता नहीं पडा तो वह जहा अपना घर था-- और जहा धन्य सार्थवाह थे-- वहा आया (उवागछित्तो धण्ण सत्यवाह एव वयासी) आकर धन्य सार्थ देवदिन्नसा दारगम्स सवओ समता मग्गणगवेसण करेइ) त्या धन તે બાળક દેવદત્તને નહિ જોતા રડવા માટે વિલાપ કરવા લાગે દેવદત કયા જતો રહ્યો ? તે વગર હવે શું થશે ? શું કરુ આ પ્રમાણે તે દુખી થઈને વિચાર કરવા લાગે ત્યાર પછી તેણે મેર मा हेपत्तनी तपास | मने शोध ४ (करित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स वस्थद सुइ वा खुरवा पउत्तिवा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जेणेव धन्ने सत्यवाहे तेणे उधागा) शोध ७२पामा ग्यारे तेने वित्तिनो २४ा कोना અવાજ તેમજ છીક વગેરેની અવ્યકત ધ્વની સભળાઈ નહિ અને બાળકનો કઈ પણ રીતે પત્તો મેળવી શક્યો નહિ ત્યારે તે જ્યા તેનું ઘર હતુ અને ધન્ય सायचा तो त्या माध्यो (उवागच्छिना धण्ण सत्यवाह एव वयासी) ૬૮ ખારીક ? હવે કયા 16 ·६१८ साताधर्मकथामने पुण पासणयाए, तएण सा भदो देवदिन्न दारय सवालकारविभू सिय पथगस्स हत्थे दलाइ जाव पायवडिए त मम निवेदेइ, त इच्छा मिणं देवाणुप्पिया देवदिन्नदारगस्स सव्वओ समता मग्गणगवेसण काउ। तएण ते नगरगुत्तिया धपणेणं सत्थवाहेणं एव वुत्ता समाणा सन्नद्धवद्धवम्मियकवया उप्पीलियसरासणवटिया जाव गहियाउयप हरणा धपणेण सत्थवाहेण सद्धिं रायगिहस्स नगरस्स बहूणि अइ गमणाणि य जाव पवासु य मग्गणगवेसण करेमाणा रायगिहाओ नगराओ पडिनिक्खमति पडिनिक्खमित्ता जेणेव जिण्णुजाणे जेणेव भग्गकूवए तेणेव उवागच्छाते उवाच्छित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरंग निप्पाण जीवविष्पजढ पासति, पासित्ता हो हा अहो अक जमितिकटु देवदिन्न दारग भग्गकूवाओ उत्तारेंति उत्तारित्ता धण्णस्स सत्थवाहस्स हत्थे दलयति ॥सू० ८॥ टीका-'तरण से पथए' इत्यादि। ततखलु स पान्थको दासचेटक , तओ मुहुत्ततरम्स' ततो मुहूर्तान्तरस्य मुहूर्तान्तर यत्रब देवदत्तो दारकस्थापि तस्तत्रैवोपा गच्छति, उपागत्य देवदत्त दारक तस्मिन् स्थाने 'अपासमाणे' अपश्यन 'नएण से पथए दासचेडे' इत्यादि । टीकार्थ-इसके बाद (से पथए दासचेडे) वह पथिकदास चेटक (तो) वहाँ से (मुहुत्ततरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेवाउवग च्छइ) एक मुहूर्त के वाद जहा देवदत्त को बैठाया था वहा--गया (उवागचिउत्ता देवदिन्न दारग तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमाणे कद तएण से पथए दासचेडे इत्यादि । 8-(तए ण) त्यार माह (से पथए दासचेडे) पाय घस थेट (तमो त्याथी (मुहुत्ततरस्स जेणेव देवदिपणे दारए ठविए तेणेच उदागच्छइ) એક મુહુત પછી જ્યા દેવદત્તને બેસાડયે હતું ત્યા ગયે (उवागउित्ता देवदिन्न दारगं तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमाणे कदमाणे विलवमाणे ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ २ ३ ८ देवदतवर्णनम् 'रोपमाणे' रुदन सानुपातमार्चनाद कुर्वन् , 'कदमाणे' क्रन्दन-उच्चैः स्वरेण रुदन 'विलवमाणे शिलपन तो दारक'? तमन्तरेण कोरशोऽनों भविष्यति किं करोमि गच्छामि ' इति जल्पम् देवदत्तस्य दारकस्य सर्वतः समन्तान् मार्गणगवेषणा करोति कृत्वा देवदत्तस्य दारकस्य कुत्रापि 'सुड वा' श्रुति वा-दारकत्तान्त 'खुइ वा भुति वा छिकायव्यक्त चिह्नम्, 'पत्तिवा' पत्तिं वा-मकटतरवार्ताम् 'भलभमाणे' अल भमान -श्रमामुवन् यत्रैव स्वक गृह यौव धन्य' सार्थवाहतोपागच्छति मापे विलयमाणे देवदिनास्स दारगस्स सन्चाओ समता मग्गणगवेसण करेइ) जाकर उसने उस स्थानपर देवदत्त दारक को नही देखा-तो रो पडा अश्रु पात करता हुआ आर्तनाद करने लग गया जोर २ से चिल्ला चिल्ला कर रोने लगा, विलाप करने लगा- देवदत्त दारक कहा गया--भय-उसके बिना कैसा अनर्थ होगा, क्या करू---कहा-- जाउँ-इस प्रकार बडबडाने लगा-याद मे उसने उस देवदत्त की वा सब तरफ चारों ओर मार्गणा की गवेपणा की। (करिता देवदिन्नस्स दारगस्स कथइ सुइ वा खुइवा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जे णेच धन्ने सत्यगई तेणेव उवागच्छइ) करके जर उसे उस देवदत्त दारक की कोई श्रुति नहीं सुनाई दी, छिक्कोदि अव्यक्त चिन्ह भी नहीं ज्ञात हो सका तथा स्पष्ट उसकी किसी बात का पता नही पडा तो वह जहा अपना पर था-- और जहा धन्य मार्थवाह थे-- वहा आया (उवाईच्छता धण्ण सत्यवाह एव वयासी) आकर धन्य सार्थ देवदिन्नन्स दारगरस सव्वओ समता मग्गणगवेसण करेइ) त्याने તે બાળક દેવદત્તને નહિ જોતા રડવા માડ વિલાપ કરવા લાગ્યો દેવદત કયા જતો રહ્યો ? તે વગર હવે શું થશે ? શુ કરુ ? હવે કયા આ પ્રમાણે તે દુખી થઈને વિચાર કરવા લાગ્યો ત્યાર પછી તેણે મેર 05 पतनी तपास | मने शोध ४ (करित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स कत्थर मुइ वा खुवा पउत्तिवा अलभमाणे जेगेव सए गिहे जेणेव धन्ने सत्यवाहे तेणेर उबागा) शोध ७२पामा ग्यारे तेने वतनो २७६ वगैरेनी અવાજ તેમજ છીક વગેરેની અવ્યકત ધ્વની સભળાઈ નહિ અને બાળકને કોઈ પણ રીતે પત્તો મેળવી શક્યો નહિ ત્યારે તે જયા તેનું ઘર હતુ અને ધન્ય सायचा ता त्या भाव्या (उवागच्छिता धणं सत्यवाह एव वयासी) બાળક 16 ·साताधर्मकथा उपगत्य धन्य सागरमामयादीन-07-लु ! मामिन् भद्रा सार्थवाही देवत्त नारक ग्नात या-मम हस्ते ददाति, नन' पल भर देवदत्त दारक स्ट्या गृहामि रीत्या यात्-मार्गणगरपणा रोमि, तन्न ज्ञायते बल सामिन ! देवदत्तो दारक केनापि जीवा' नोत = मित्रादिना कुनाप गुप्तम्या प्रापित 'साहिए.' अपहन = चौरादिना चोरित 'अस्विने वा' अवभिप्त =अधोगःनिए क्षिप्तो ग' इति मोन्य पायडिए' पादपतित =चरणरग्न. सन् धन्यस्य साधारस्य एतमय 'निवेदे.' निवेदयति-दारस्टत्तान्त कथयति । नत पछु म पा सावार वार से इस प्रकार कहा--(एच चल मामी मग मत्थयाही देदिन्न दाग्य प्राय जार मम हत्यसि दलयड) हे स्वामिन् ? मेरी गात सुनिय भद्रा सार्थवाहीने देवदत्त दारक को स्नान करा कर तथा वेप भूपा से सुसज्जित कर मरे हाथ मे दिया-- (तएण अह देवदिन्न दारय फडीए गिहामि) मैने उसे कटि भाग पर ले लिया (गिण्डिना जाव मग्गगगवेसण करमि त न णजइ) उसे लेकर मैं कोई कुमार कुमारिग-आदि के साथ खेलनेमे लग--गया--खेलने के थोड़ी देर बाद ज्यों गे मैने उम स्थान पर आकर देखा तो मुझे पहा देवदत्त दारक नहीं मिला है । सामि । देवदिन्ने दारए कणइ हय वा अवहिए वा अवखिने वा पाय वडिए धण्णस्म सत्यवाहस्स एयमह निवेदेड) अत हे स्वामिन् ? नी मालूम कि---देवदत्त दारक को वहा से किसी मित्रनेरही अन्यत्र रग्व दिया है या किसी चोर ने उसे वहा से हर लिया है या किमी खड्डे भावान धन्यसा वाहन मा प्रभारी --(एव खलु सामी भदा सत्यवाही देवदिन्न दारय हाय जाव मम हत्थसि दलयड) हे स्वामी । બાળક દેવ દત્તને નવરાવીને સુંદર વસ્ત્રો તેમજ ઘરેણાઓથી અલકૃત કરીને, ભદ્રા સાર્થવાહીએ भने सध्या तो (तए ण अह देवदिन्न दारय कडीए गिहामि) में तेने उभा दीघा (गिण्डित्ता जाय मग्गणावेसण करेमि ण गजा) બાળકને લઈને કેટલાક કુમાર કુમારિકાઓ વગેરેની સાથે રાજમાર્ગ ઉપર ગયે ત્યા બાળકને એક તરફ બેસાડીને હુ તે બધા બાળક અને બાળાઓની સાથે રમતમાં એક ચિત્ત થઈ ગયે રમતા રમતા શેડા વખત પસાર થયા ત્યારે મે જે સ્થાને બાળકને બેસા उयो तो त्या नियु तो भने मा हेपत्त भन्यो नडि (ग सामि । देव- दिन्ने दाए केणइ ह वा अपहिए वा अक्खित्त वा पायवटिए धण्णस्स मथवाहस एयमट्ठ निवेदे) तेथी हे पाभी । ४४ मम२ ५३ती नया કે બાળકને માપણું કઈ જ મિત્રે લઈને કઈ બીજે મૂકી દીધું છે કેઈ ને ·- अनगाग्धपानतवर्षिणागेका अ२ - ८ देवदत्र नम् पायकदामचदरम्य गतमय श्रुत्वा निशम्य तन च महता पुत्रशोकन अभिभूए' अभिभून आक्रान्त सन 'परसुणियो' परशुनिकृत्त इव परशुमा-कुठारेण निकन =डिन चपगपायनेव चम्पापाद५ % चम्पक स डा यमति परणीयलमि' 'पस' इति शब्देन भूमितले मन्वगेति' मांगी मनिाइए' सनितिन । नन र म धन्य साशाह 'तनो मुहत्ततरस्स' ततो ततो मुहूर्तान्तरम्य मुहर्तस्य पश्चात् मुहूर्तानन्तरमित्यर्थ 'आसत्य' आम्वस्त्र आवम्तो वा-याप्तचेष्ट 'पच्छागयपाणे' पश्चादाग तमाण =पूर्व मृतप्राण इव भूत्वा पुनर्जागरितमोण सन् देवदत्तस्य दारस्य 'मयो समता' सीन समन्तात्सर्वासु दिशासु मार्गगगवेग करोति, आदि में डाल दिया है। इस प्रकार रह कर वह धन्य सार्थवाह के पैरोंपर गिर पड़ा । (नएण से गन्ने सत्यवाहे पथयदासचेडयस्स एयम पोच्चा णिसम्म तेगय महया पुशेसोण्णाभिभू समाणे परसुणियत्ते चपगपायवे घप्तत्ति धरणीतलमि सबहिं सन्निवडर) इम प्रकार वह अन्य सायवाह पायक दासचेटक से इस अर्थ-ममाचार-को सुनकर और उसे हृदय मे अव- मृतार उस महान पुत्र शोक से युक्त होता हुआ परशु कुठार से काटे गये चपक वृक्षके समान समस्त अगों से इस्दम न पर गिर पडा । (तपण से पन्ने सत्यवाहे तओ मुटुत्ततरग्स आसत्ये पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दारगम्स सचओ समता मागणगवेसण करेइ) बाद में वह धन्य सार्थवाह १ मुहूर्त के बाद आश्वस्त दुआ ऐसा उस समय मालुम हुआ कि मानो इसमे प्राण लौटकर पुनः आ गये है-- अपने पुत्र देवदत्त की सब तरफ चारों दिशाओं म मार्गणा गवेपणा તેનું અપહરણ કર્યું છે અથવા બાળકને કઈ દુ ખાડા વગેરેમાં ફેકી દીધું છે मा ते ४डता ते धन्यसाथ वाईना पणे ५४यो (तए ण से धण्णे सत्यवाहे पथयदासचेडयस्स एयमट्ठ सोच्चा णिसम्म तेणय महया पुत्तसोयेणाभि भूये समाणे परसुणियत्तेव चपगपायवे धसचि धरणीत ल सि सव्वगेहिं सन्निवइए) मा प्रभारी धन्य सार्थवार्ड पाथ हास 22ना भाउथी मधी विगत સાભળીને તેને બરાબર હૃદયમાં ધારણ કરીને મહાન પુનશેકથી પીડાતે કુહા- Aथा अपेक्षा यथान। वृक्षनी रेभ ते पृथ्वी ५२ परी भयो, (त एण से धणे सत्यवाहे तो मुहत्ततरस्स आमस्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दार गस्स सम्वओ समता मग्गणगवेसण करेइ) त्या मा६ मे मुहूद પછી ધન્ય સાર્થવાહ ભાનમાં આવ્યું તે વખતે જાણે ફરી તેઓમા પ્રાણનું થયુ હોય તેમ લાગ્યું ઊભે થઈને તે પિતાના પુત્ર દેવદત્તની ચોમેર તપાસ મ ·१२२ जाताधर्म कयामत देवदत्तस्य दारकम्य कुत्रापि श्रुति ग क्षुति ग प्रति वा अलममानो यत्रत्र बफ गृह तगोपागच्छति. उपागत्य 'महस्थ' मा परमूल्य पाहुड' भाभृतम् उपहार गृहाति, गृहीत्वा यथ नगरगुत्तिया' नगर गोप्तका =नगररक्षका कोपाला इत्यः वयोपागच्छति, उपागत्य तन्म- हार्थ प्राभूतप् 'उवणेइ' उपनयति तेपा समीपे स्थापयति, उपनीय एवम वादीत् एव ग्वलु देवानुपिया ! मम पुत्री भद्राया भार्याया आत्मजी देवदत्ता नाम दारफ 'इटे इष्ट =अभिलपित. यात् 'उ परपुष्फपिव' दुलहे सवणयाए किमगपुणपासणयाए' उदुम्बरपुष्पमित्र दुर्लभ. अत्र करने में लग गया-परन्तु (ददिन्नस्स दारगस काधइ सइया सु वा पति या अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणव उवागन्छइ) देवदत्तदारक की उसे रही पर भी कुछ भी खर नहीं मिली, छिका आदि चिट भी उसका उसे नहीं दिखलाई नहीं दिया--और न उसकी किसी बात ना ही ठीक • उसे पता पड़ा। इस तरह निराश होर वह अपने घर पर आ गया। (उवागाच्छत्ता महत्थ पाहुड गेहइ, गेहिना जेणेत्र नगरगुनिया, तेणत्र उवागउइ) घर आकर उसने बहुमूल्य मामृत लिया और लेकर जहा नगर के रक्षक कोट्ठपाल थे वहा गया-(उवागरिछत्ता त महत्थ पाहुड उदणेई उपिता एव क्यासी)-जाकर उसने बहुमूल्य नजराना उन्हे भेटमे दिया--देकर फिर इस प्रकार बोला (एव खलु देशणुप्पिया! मम पुत्र भदाय भारियाए अत्तए-देवदिन्ने नाम दारण जाव उमरपुप्फपिव दुल्लहे मरणयाए ४५१८ बायो ५४ (देवदिन्नस्स दारगस्स कत्यइ सुइवा खुइ वा पत्तिं वा अलभमाणे जेणेव स गिहे तेणेव उवागच्छइ) 03 देवत तेने उपाय દેખાય નહિ બાળકના ઠીક વગેરેના અવ્યકત ચિદ્રા પણ કોઈ પણ સ્થાને સભળાયા નહિ આ રાતે ધન્ય સાર્થવાહને બાળક દેવદત્ત વિશેની છેડી પણ માહિતી મળી ही नहि मते निराश न ते पाताने २२ ॥छ। श्यों (उवागन्छिना महत्य पाहुड गेण्हट, गेण्डित्ता जेणेव नगर गुणाया, तेणेव उवागन्छइ) धेर भावीन तेरी म दव्य सीधु भने नग२६४ टपानी पाये गयो (उवागच्छिता त महत्य पाड उवणेइ, उवणिता एव चयासी) न त भिती नरा टवागने लेटमा माया अने धु-(एव खलु देवाणुप्पिया' मम पुत् भदाए भरियाए अतए देवदिन्ने नाम दारग इवे जान उबरपुप्फ पिव दुल्लहे सवणयार किमगपुणपासणयाग १) पातु प्रियो ! सामा वह मिमग पुण ·ति भार । धनगाराधर्मामृतपर्पिणी टीका अरसूत्र. ८ देवदत्तवर्णनम्" गतया किमङ्ग पुनर्दशनतया अयमृदुम्बरपुष्पवत् श्रवणगाचरतया दुलभ. किं पुनदर्शनेन तस्य नाम अवगमपि दुर्लभ वर्तते दर्शनस्य का कथे तत खलु-एकदा सा भद्रा भार्या देवदत्त दारफ म्नात सर्वालङ्कारविभूपित पायकस्य हस्ते ददाति यावत् पादपतितस्तन्मम निवे- दति तत् तस्मात् कारणात् इच्छामि खलु हे देवानुमिया देवदत्तस्य दारकस्य सपतः समन्तान्मार्गणगवेपण गर्नुम् । ततः खलु ते नगर पासणयाए) हे देवानुपियों ! सुनो ! भद्रा भार्या की कुक्षि से उत्पन्न हुआ देवदत्त नामक मेरा एक पुत्र है जो विशेष इष्ट यावत उदु बर पुष्प के समान सुनने के लिये भी मुझे दुर्लभ था। उसके देखने को तो यात ही क्या है (तण्ण सा भदा देवदिन्न दारय हाय सधा ल कारविभूसिय पथगस्स हत्थे दलाइ) उस देवदत्त दारक को भद्रा भार्याने स्नान करा कर और समस्त अलकारों से विभूपित कर पायक के हायम दिया। (जाव पायपडिए त मम निवेदेइ) वह उसे गोद मे टेकर कोडा के लिये राजमार्ग ले गया साथ मे और भी कई बालक वालिकाये थी---उसने वहा जाकर उसे एक तरफ एरात स्थान मे रख दिया और स्वय उन पालक बालिकाओं के साथ खेलने लग गया। थोडा समय बाद जब वह वहा आया तो क्या देवता है कि वहा देवदत्त नहीं है आकर उसने मेरे पैरों मे पडकर मुझसे यह समाचार निवेदित किया है। अत (इच्छामि ण देवानुपिया! देवदिन्नदारगस्स सवओ समता मग्गणगवेसण काउ) अतः मैं चाहता हूँ कि हे देवा મારી પત્ની ભદ્રાના ઉદરથી જન્મેલ દેવદત્ત નામે મારો પુત્ર હતા જે મને બહુ જ ઇષ્ટ હતું તેને જોવાની વાત તો દૂર રહી પણ ઉદુ બરના પુષ્પની જેમ તેનું નામ શ્રવણ पाY ससस तु (तएण सा भद्दा देवदिन्न दारय हाय सयाल कार- विभूसिय पथगस्स हत्थे दलाइ) हेपत्तने भद्राभाया ये नवीन मा घरे। साथी सुसन यो मने पायाने सोयो (जाव पायपडिए, त मम निवेदेइ) બાળકને તે કેડમા લઈને રાજમાર્ગ ઉપર રમાડવા લઈ ગયે તેની સાથે ઘણા બાળકે અને બાળાઓ હતી ત્યા જઈને તેણે બાળક દેવદત્તને એક તરફ બેસાડી દીધા અને જાતે તે બીજા બાળકોની સાથે રમતમાં પડી ગયું છે. વખત પછી જ્યારે તે ત્યાં આવ્યું ત્યારે બાળક દેવદત્ત તેને જડે નહિ મારી પાસે આવીને તેણે આ બધી વાત કરી छ (इच्छामि ण देवाणुप्पिया! देवदिन्न दारगस्स सम्बो समता मग्गणगवेसण काठ) याई छ मा हे ·१२२ यावत् 'उ परपुष्फपिव' माताधर्म कथामा देवदत्तस्य दारकम्य कुत्रापि श्रुति या क्षुति ना प्रति वा अलममानो यत्रच म्वक गृह तत्रयोपागच्छति. उपागत्य महस्थ' मा पाएमूल्य 'पाहुड' प्रामृतम्-उपहार गृहाति, गृहीत्वा यथ नगरगुतिया' नगर गोप्तका नगररक्षका कोपाला इत्या. तयोपागच्छति, उपागत्य तन्म- हार्थ प्राभृता 'उवणेइ' उपनयति तेपा समीपे स्थापयति, उपनीय एवम चादीत् एव ग्वलु देवानुमिया ! मम पुत्रो भद्राया भार्याया आत्मजो देवदत्ता नाम दारक 'इठे इष्टः अभिलपित. दुल्हे सवणयाए किमगपुणपासणयाए' उदुम्बरपुष्पमित्र दुर्लभ श्रव करने मे लग गया-परन्तु (देवदिन्नस्स दारगस्स कथइ सइया तु वा पति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणव उवागच्छद) देवदत्तदारक की उसे रही पर भी कुछ भी खर नही मिली, छिक्का आदि चिद भी उसका उसे ही दिम्बलाई नही दिया--और न उसकी किसी बात का ही ठीक • उसे पता पड़ा। इस तरह निराश होर वह अपने घर पर आ गया। (उबागाच्ना महत्थ पाहुड गेहइ, गेहिना जेणेत्र नगरगुनिया, तणा उबागच्छइ) घर आकर उसने बहुमूल्य मामृत लिया और लेकर जहा नगर के रक्षा कोद्यपाल थे वहा गया-(उवागन्छित्ता त महत्थ पाहुड उणे उपिता एव बयासी)-जाकर उसने वह बहुमूल्य नजराना उन्हे भेटमे दिया--देकर फिर इस प्रकार बोला (एव खलु देवाणुप्पिया! मम पुत्ते भद्दाप भारियाए अत्तए-देवदिन्ने नाम दारए जाव उपरपुप्फोपिय दुल्लहे मवणयाए ४२वा वायो पY (देवदिन्नस्स दारगस्स कत्यह सुइ वा खुइ वा पत्तिं वा अलभमाणे जेणेव सग गिहे तेणेव उवागच्छइ) . देवात तेने व्याय દેખાયે નહિ બાળકના છીક વગેરેના અત્યંત ચિદ્રાં પણ કેઇપણ સ્થાને સભળાયા નહિ આ રાતે ધન્ય સાર્થવાહને બાળક દેવદત્ત વિશેની થોડી પણ માહિતી મળી सीनाड मते २५ धन ते पाताने २२ पाछी श्यों (उवागन्छिना महत्य पाहुड गेण्हट, गेण्डित्ता जेणेव नगर गुणाया, तेणेव उवागच्छद) धेर आवीन तो महुव्य वी! भने ना२६४ टिपानी पा गयो (उवागच्छिता त महत्य पाड उवणेइ, उवणित्ता एव चयासी) ने तेथे मभिती Herlen पाणने लेटमा माया भने धु-(एव खलु देवाणुप्पिया ! मम पुच भद्दाए भरियाए अतए देवदिन्ने नाम दारण इडे जाव उबरपुष्फ पिव दुल्लहे सवणयार किमगपुणपासणयाए) हेवानुप्रिय! सामा शिमग पुण ·९ देरदत्त वर्णनम मनग्धमातमारणा टोका अ यत्र भान कम्तनमापागच्छन्ति, उपागत्य दातस्य दारफस्य शरीरक निष्प्राण निश्चष्ट जीपरिप्रत्यक्त पश्यति वा 'हा' हा! अहो । अन्न' हा! हा! नो नकार्यम् भनिट मञ्जातम् ? इति- पाति प्रोच्च देवदत्त क भग्नपात् उत्तारेंनि' उत्तारयन्तिम्घहिनिफाशयन्ति उत्तार्य धन्यस्य सार्थवाहस्य हस्ते ददति ॥ ८ ॥ मृलम्-तए णं ते नगरगुत्तिया विजयस्स तकरस्स पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालुयाफच्छए तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता मालयाकच्छय अणुपविसति अणुपविसित्ता विजय तकर मसक्ख सहोढ सगेवेज जीवग्गाह गिण्हति गिहित्ता अद्वि- मुहिनाणुकोप्परपहारसभग्गमहियगत्त करे ति, करिता अवउडग वधणं करे ति कारत्ता देवदिन्नस्स दारगस्स आभरण गेण्हति गेबिह- (पडि निस्वमित्ता जेणे जिष्णुजाणे जेणे भगातार तेणेव उवागन्छह) निम्ल र फिर वहा आये जहा यह जीर्ण उद्यान और बहु भनकप था। उवागत्तिा देवदिन्नस्म दारगम्म सरीरंग निप्पाण निचट्ठ जीव विपजढ पासति पामिना हा हा अहो यकजमिति नहुँ देवदिन दारग भग्गबानो उत्तारे ति उत्तारिता धणस्म सत्याहस्स हत्थे दलयति) आकर के उन लोगाने देवदत्त दारक के शरीरको निष्माग निश्चेष्ट और जी विषमुक्त देखा देखकर "हाय होय यह महान् अनर्थ हुआ" इस प्रकार कहकर देवदत्त दारक को उस भग्नक्रए से बाहर निकाला । पाहर निकाल पर फिर उसे वन्य सार्थवाह के हाथ मे मौप दिया । सून ॥ ८ ॥ शोध ४२ता A नानी महार नाsन्या (पडिनिवमित्ता जेणेव जिष्णु ज्जाणे जेणेव भगक्य तेणेच उबागच्छद) गार नजाने तयो २ता ३२ता धान तमा मन पानी पासे माव्या (उपगचिच्चा देवदिन्नस्म दारगस्स सरीरग निप्पाण निन्चेट जीवविप्पजद पास ति पासित्ता हा हा हो अाजमिति कटु देवदिन्न दारग भग्गरुवानो उनारे ति उत्तारिता धण्णस्स सत्याहस्स हत्थे दलय ति) त्या मागे मावहतना शरीरने निपाय, નિર્જીવ અને નિખ જોયું અને જેઈને “અરે ! અરે ! બહુ ખોટુ થયુ પ્રમાણે કહીને તેઓએ બાળક દેવદત્તના શરીરને ભ ન કૂવામાંથી બહાર કાઢયું બહાર કાઢીને ધન્ય સાર્થવાહને તે શરીર પી દીધુ છે તે છે ૮ " આ ·---- মাথা। गोप्तमा धन्येन सार्थवाहने एकमुक्ता सन्न सनसम्मिययग सन वन्दर्मितकाचा. सनद्ध कृतमन्नार =उन्धनोपयोगिमाधने मर्ज भूता, पद्धा कशान ग्नेन, वर्मिता शरीरे परिधृता साचा यन्ते नवा, उप्पी. लियमरामणपटिया' उत्पीडिनशगमनपहिका-उपीलिय' उत्पीडिता = गुणारोपणेन नमिता 'सरामणपटिया' शरामनपट्टिा धनु. पक्षिा यहते तया, यापन 'गरियाउहपहरणा' गृहोतायुधप्रहरणा गहिय' गृहीतानि 'भाउह आयुधानि-धनुगदोनि 'पहरणा पहरणानि-असिकु- न्तादीनि येते तया, भूना सन्तो नगरगाप्तमा चन्येन मार्यवाहेन साई राजगृहस्थ नगरस्य रहनि 'अगमणाणि य' भनिगमनानि च प्रवेशमागो, इत्यादि--पानानि तेषु यावत् प्रामु च मार्गणगवेषण कुर्वन्तो रानगृहा नगरात्प्रतिनिप्कामति, प्रतिनि'कम्य यौव जीर्णोधान नुप्रियो । आप लोग उस देश्दत दार का सर पार चारी दिशाभी म मार्गणारे गवेपण करे । (तएण से नारगुत्तिया धण्णेण सत्यवाहेण एक वुत्ता समाणा सन्नद्धपद्वम्मियकश्या उपालि पसरासनवढ़िया जाच गहियाउयपहरण। धन्नेण सत्यवाहेण मद्धि रायगिहस्म चहूगि अइगमणाणि य जाव पवार य मग्गगगवेसण करेमाणा रायगिहाआ नगराओ पडिगिनखमति) धन्य सार्थवाह से इस प्रकार कहे वे नगर रक्षक जन धनोपयागी साधनो से सज भून हुए शायपन से बद्ध हुए और शरीर पर कवचों को पहिन २ कर अपने • धनुषों पर प्रत्यचा आरोपित कर यावत् आयुध और पहरणो को लेले कर न्यसार्थवाह के माथ रामगृह नगर क गमनागमनो के स्थाना को यावत् प्रपा (पियाउ) आदि स्थलोंकी मार्गणा गवपणा करते हुए राजगृहनगर से निकले । इतनी तमे गधा भजान थामेर तपास ४२ ( नपण म नगरगुत्तिया धण्णेण -त्यवाहेग खुत्ता समाणा मन्नद्धवद्वयम्मिस्वया उप्पीलि. सरापनट्टिया जाव गहियाउयपहरणा बन्नेण सत्यवाहेग मद्धि रायगिहस्म वणि अइगमणाणि य जाव पवासु य मग्गणगवेमण करेमामा रायगिहाओ नगरायो पडिणिक्खम ति) धन्य सार्थवानी मागते वात सामान તે બધા નગર રક્ષકોએ ચાર વગેરે ગુનેગારોને બાધવા ગ્ય સાધને સાથે લીધા, તેમજ ઓરડાઓ બાવ્યા અને શરીરે કવચો પહેરીને પિતપોતાના ધનુ ઉપ પ્રત્યંચા ચઢાવી આ પ્રમાણે તેઓ બધા આયુધે તેમજ પ્રહરણ લઈને ધન્ય સાથે વાહની સાથે રાજગૃષ્ણ નગરના અવર જવરના સ્થાનેની તેમજ પર વગેરે સ્થળામા पव ·६२७ अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ २ २ ० देघदत्तवर्णनम् चरणनि अणुगन्चमाणा' ननुगच्छन्तो यन्नव मालमारतातोपागच्छान्त, उपागत्य मालुसाक्षामनुप्रविशन्ति, अनुपविश्य विजय तस्कर मनप' ससा । समाधिसमित्यर्थ 'महोद सहोद-समाप चौर्यापहृतास्तुमहित देवदत्तदार मनकाम्युक्तमित्यर्थ , 'सगेवे!' सग्रेवियर ग्रीवाउन्धनसहित गलबन्धन द्ध गले रज्जु पदत्य , त 'जीवगाह' नीवग्राह-जीवन्त गिहति' गृहन्ति' गृहीत्वा अद्विमुद्विजाणुकोप्परपहार सभगमहि गन' अस्थिमुष्टिलानुक्रपरपहार समग्न मपितगाम् अधि च मुष्टिश्च जानुनी च ऊपरी च-अस्थिमुष्टिजानुकृपरा., तेपु तैर्वा ये महाराम्तै 'सभग्ग' मम्मग्न गित महिय' मथितजरितम् 'त' गाम्भीर यस्य स त भग्नसकशरीरमन्धिस्थान कुर्वन्ति कृत्वा 'अबउड़गाधण' अपोटस्यन्धनम्-अत्रकोट केन पाहो शिरसश्च पश्चाद्भागा नकारस्त पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालुयाकच्छ तेणेव उवागच्छति) विजयतस्कर के पाद चिहो ग अनुसरण करते हुए वहा पहुंचे जहा यह (मालुका काम उवागरिता मालुयारन्य अणुपविसति) पहचर वे उसम धुसे (नणुपविमित्ता विजय नकर ससक्ख सहोद सगेवेज जीवगाह गिडति) घुसार उन्होंने उमके गले मे रम्सी वाधर जीता ही मसाक्ष्य देवदत्त दारक के अलमार रूप साप सहित पक्ड लिया । गिह्नित्ता अद्विमुढ जाणुकोप्परपहारम भागमहियगत्त करे ति )पाडकर उन्होने उस की हड्डियो म मुठियों मे उटनो मे,कुहनियो मे खुब प्रहार किय--इससे उसका शरीर का चूर २ हो गया--जर्जरित हो गया। तात्पर्य यह कि उसे इतनी बुरी तरह उन लोगोने पीटा कि जिससे उसके शरीर की समस्त सधिया भग्न हो गई । (करित्ता अवउडगवण, परेति तस्करस्स पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छ ति) વિજય નામના ચારના પગના ચિહ્નોને અનુસરતા માલુકા કક્ષમાં પહોચ્યા ( उवागच्छिता मालुयाच्छय अणुपविसति भने भायु ४क्षमा पे अणुपचिसित्ता विजय तवर समक्ख सहोद सगेवेज्ज जीवगाह गिण्ड ति) पेसीन तमाम विन्य नामना थारने मसाक्ष्य भेटी બાળક દેવ દત્તના ધરેણુઓની સાથે જ ગળામાં દેરી બાધીને જીવતે જ પકડી લીધો (गिहित्ता अधिमुहिजाणुकोप्परपहार स भग्गमहियगत करेति) પકડીને તેઓએ ચેરના હાડમ મૂઠીએ, ઢીચણે અને કોણીઓ ઉપર ખૂબ પ્રહારો કર્યા એથી તેનું શરીર શિથિલ અને ભૂકા જેવું થઈ ગયું મતલબ એ છે તેને માર પડે કે જેથી તેના શરીરના બધા સાધાઓ તૂટી ગયા એવે સખત ·१२ प्राताधर्म कथामा त्ता विजयस्स तबरस्स गीवाए वधति बधित्ता मालुया कच्छगाओ पडिनिखमति पउिनिक्वमित्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेव उपा गच्छंति उवागच्छित्ता रायगिह नगर अणुपपिसात अणुपविसित्ता रागहे नयरे सिंघाडगतियचउमचञ्चरमहापहपहेसु कसप्पहारे य लयप्पहारे य छिवापहारे य निवाएमाणा २ छार च पूलि च कय. वर च उवरि पकिरमाणा २ महया २ सद्दे ण उग्धोसेमाणा एव वयति,-एसण देवाणुप्पिया । विजए नाम तकरे जाव गिद्रे विव आमिसभक्खी पालघायए वालमारए, त नो खलु देवा णुप्पिया । एयस्स केइ राया वा रायपुत्ते वा रायमञ्च वा अवरज्झइ एत्थ? अप्पणो सयाइ कम्माइ अवरज्झति तिकडु जेणामेव चार गसाला तेणामेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता हडिवण करे ति करित्ता भत्तपाणानरोह करेति, करित्ता तिसझ कलप्पहारे य जाव निवाएमाणा २ विहरति । तएण से धण्णे सत्थवाहे मित्तनाइ नियगसयणसवधिप रयणेण सद्धि रोयमाणे जाव विलवमाणे देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरम्स महया इटिसक्कारसमुदएण नीह रण करेइ, करेत्ता बहूइ लोइयाइ मयगकिच्चाड करेइ करित्ता केणइ कालतरेण अवगयसोए जाए यावि होत्था ॥ सू ८॥ टोका--'तपण ते' इत्यादि । तत खलु तदनु-सन्नीभूतानन्तर जिगमिपवो ते नगरंगोप्तमा नगररनमा विजयस्य तरारम्य पयमग' पदमार्ग-पदन्यासम् ना ण ते नगर गुनिया इत्यादि । ट काप-(तएण) म के गद (ने नगर गुत्तिया) वे नगर रक्षक (विजयस तपण ते नगरगुत्तिया इत्यादि टीडाय- (नपण) त्यार मार 13 रगनिया) नगर क्ष। (पिजसम्म ·६२७ - अनगारधर्मामृतवपिणीटीका में २ मृ । देवदत्तवर्णनम् चरणचिह अणुगन्छमाणा' अनुगच्छन्तो यत्रा माल खम्तयोपागच्छान्त, उपागत्य मालकारसम्मनुप्रविशन्ति, अनुपविश्य विजय तरकर समयप ससाक्ष्य समानिमित्यर्थ 'महोद सहोद-समापे चोर्यापहनरस्तुमहित देवदत्तदार कारद्वारयुक्तमित्यर्थ, 'सगेवेज' सग्रेवयानीवारन्धनसहित गम्यन्धन बद्ध गले रन्जु पद्धत्पर्य , त 'जीवग्गाह' नीवग्राहजीवन्त गिहति' गृहन्ति' गृहीत्वा 'अद्विमुद्विजाणुकोप्परपहार सभागमदिवगन' अस्थिमुष्टिनानुकपरमहार सभग्न मथितगात्रम् भपिच मुष्टिश्च जानुनी च कर्परी च-अस्थिमुष्टिजानुकृपरा., तेषु तैर्वा ये प्रहाराम्तै 'सभाग' मम्मान चूर्णित 'महि' मथित जर्जरितम् 'गत्त' गात्र-गीर यस्य स तम्भग्नसफलशरीरमन्धिस्थान कुर्वन्ति कृत्वा 'अब उड़गध' अपमोटस्यन्धनम्-अबकोट केन पाहो शिरसश्च पवाद्भागा नक्करस्त पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालयाकच्छा तेणेव उवागच्छति) विजयतस्कर के पाद चिह्नो ग अनुसरण करते हुए वहा पहुंचे जहा रह (मालुका कान्छा उवागविता मालुयाय अणुपविसति) पहचार वे उसमे घुमे (नणुपविमित्ता विजय नाकर ससक्ख सहोद सगेवज जी वग्गाह गिण्डति) घुसार उन्होने उसके गले मे रस्सी बाधकर जीता की मसाक्ष्य देवदत्त दारक के अलार रूप साक्ष्य सहित पाड लिया । गिद्वित्ता अद्विमु ४ जाणुकोप्परपहारम भागमहियगत करे ति पाडकर उन्होने उसपी हड्डियो म मुठियों मे पुटनो मे,कुहनियो मे खूर प्रहार किय--उससे उसका शरीर का चूर २ हो गया--जर्जरित हो गया। तात्पर्य यह कि उसे इतनी बुरी तरह उन लागोने पीटा कि जिससे उसके शरीर की समस्त सधिया भग्न हो गई । (करित्ता अवउडगवण, रेति तकारस्स पयमग्गमणुगन्छमाणा जेणेव मालयाकन्छए तेणेव उवागच्छति) વિજય નામના ચોરના પગના ચિહ્નોને અનુસરતા માલુકા કક્ષમાં પહોચ્યા (उबागस्छिता मालुयाच्छय अणुपविस ति भने भादुरी ४क्षमा पे जणुपथिसित्ता विजय तक्रार समक्ख सहोड सगेवेज्ज जीवगाह गिण्ड दि) पेसीन तमाम विन्य नामना यारने ससाक्ष्य भेटवे બાળક દેવ દત્તના ધરેણાઓની સાથે જ ગળામાં દેરી બાધીને જીવતે જ પકડી લીધા (गिहित्ता हिमुहिजाणुकोप्परपहार स भग्गम हियगत करेति) પકડીને તેઓએ ચેરના હાડકા, મૂઠીઓ, ઢીચણ અને કેણીઓ ઉપર ખૂબ પ્રહારે કર્યા એથી તેનું શરીર શિથિલ અને ભૂકા જેવુ થઈ ગયુ મતલબ એ છે તેને -રી ગયા ·६२८ शाना यमकथा नगनक धन यम्य स त कुन्ति त्या दातम्ग दाराग्याभरणं गृहन्ति, गृहीत्वा पिजस्य तस्करम्य ग्रोपाया जानन्ति पन्दा मालुका काद प्रतिनिफामन्ति, प्रतिनि कम्य यत्रा राजगृह नगर नापागधन. उपा गत्य राजगृह नगरमनुप्रविशन्ति अनुपविश्य गजट नगरे नाटककार चत्वरमहापथपथेषु कयाहारे य स्शामहाराश्च चाबुर' इति भाषायाम्, 'ल पहारे य' लतापहाराच यष्टिनारान छिपापहारे गामहाराय: चिकणाशापहारा बनियापमाणा' निपायन्त =पुन: पुन कुर्वन्तः ठार 'भार = भस्म लि-रज. कगार, कचचर-तृणधूल्यादिपुल च उपरि उपरि तस्योपरि पकिरमाणा २' प्रकीर्यमाणा २-पुन पुन उत्क्षिपन्तो मरना महता शब्देन उद्घोषयन्त एर वदन्नि एप पलु देवानुप्रियाः ! परित्ता देवदिन नम्स आभरण गेहति) मार मार कर फिर उन्होंने उसके दोनों गधों को कमर के पीछे करके पाध लिया और गध कर उसके पास से देवदत दारक के आभरणों को ले लिया। (गेद्वित्ता नियम तकारम्म गीचा बध ति चित्ता माल्या कच्छगाओ निरखमति) लेर फिर उन्होंने उप विजय चोर को ग्रीवामे बाधा और बाधकर फिर वे उस मालुयाकच्छक से बाहर निकले । (पडिनिकग्वमिना जेणे राज गहे यरे तेणेव उवागरात) पा र निकल कर फिर-वे सरके सर रामगृह नगारी ओर चल दिये (उवागरिउत्ता गयगिह नयर अणुणपविस ति) चलकर वे राजगृह नगर भाये ८ अणु परिसिना रायगिहे नवरे सिंचा:गतियचउपचचरमहा पहपहेसु क्सप्पहार य लयप्पहारे छिवापहारे य निवाएमाणा २ छार च धूलिं च कयवर च उवरि पक्किरमाणा २ महया२ मण उग्धोसेमाणा (करिता अबउडगव धण करेति, करिना देवदिन्नम्म दारगस्स भाभ रण गेहति) माम भारी पटीने तेना ने हाथ પાછળ બાધ્યા અને तनी पालथी मा हेपत्तना परेशमी पोताना मरे या (गेण्डित्ता विजयम्म तारम्स गीगाए व पति व धित्ता मालुयारच्छगाओ पडिनिक्खम ति) કબજે કરી તેઓએ ચિર વિજયને બીજી વખત ગળામાં બાધ્યું અને પછી તેઓ भासु २०थी मानाइज्या (पडिणिक्खमित्ता जेगेव रायगिहे नयरे तेणेव उवागच्छति) त्यावी तेसो २।२४] नगर त२५ गया (उधागच्छित्ता रायाग अणुपविसति) भने २०25 नगरमा प्रवेत्या (मणुपविसित्ता रायगिहे नयरे सिंघाडगनियचउपकचच्चरमहापहपहेसु लयपहारे छिपापहारे य निवा-माणा २ कार च पलि च कयवर च उपरि पविकरमाणा 27 महया२ मण उग्यासमाणा एव वय ति) AEPS नगरमा नयर कसप्पहारेय ।

·-रधानावारीश २ त देनदत्तकम् 'जयो नान नकर गवद - जानिपनक्षी यायानगरमारकोजन नगमाकासात नो बन्द नानुमग ! पतसर 75 राजा वा राज- पुत्री वा गनामात्यो वा अझर अपराध्यनिम्न को एन पीडनोत्प किन्तु एत्य नवा-एतदिपये अप्पणो आत्मन = निरम सग कामा' नानि कर्माणिस्वकृतान्यत कर्माणि काणि भवर- अति' नारा गन्ति एन पीडयन्ति, 'उस्टु' इति प्राच्य यत्रत्र वागताला एर बति) रान नगर में आकरके कहा के गाटक, त्रिक तुक उत्तर और महापय उन मर मार्गों म उन्होंने उस विजय चार गोड़ों से तो से चिकने किये हा कोडों--से पार गर और भी युरी नरह पीटते हुए उसके ऊपर भस्म धूली बार तग आदि का कडा सरस्ट रार • डालते हुए फिर इम प्रसार जोर जोर से घोषण की--(एएण टेवाणुपिया विज्ञारा नाम तारे जा गिरे वित्र आमिप- भरपी यालघारए गालमारप) हे देवानमियों। यह विजय नाना चोर है। पह मृद्र पक्षी की तरह आमिप (मास) का भक्षो है बाल पाता है और बाल मारस है। (त नो ग्वलु देवानुप्पिया। एयस्स केड राया वा रायपुरिसे वा गगमच्चे वा अवरज्अड) मो हे देवानुपियों। -- Fun TBा न कोई राजा अपराधी है न राजपुर अपराधी है ·६२८ . - शाताधमकथास नयनपूक्क उन्धन यम्य स कुर्वन्ति त्या दर सम्म दारभ्याभरण गृहन्ति, गृहीत्वा विजस्य तस्करम्य ग्रीवाया वनन्ति रद्धा मालुका मकान पतिनिष्कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य यंत्रच राजगृह नगर तापागठन, उपा गत्य राजगृह नगरमनुपविशन्ति अनुपविश्य राजगृह नगरे अगाटाकिर चत्वरमहापथपथेषु कयणहारे य कशामहाराश्च चाबुक' इति भोपायाम, 'ला पहारे य' लतामहाराश्च यष्टिप्रहारान् 'छिपापहार विहाराच- चिक्कण कशापहारा शनिवाण्माणा' निपायन्त =पुन' पुन कुर्वन्तः कार 'सार' भस्म धूलि-रज. कापर, कचवर-तृणल्यादिपुज च उरि उपरि तस्योपरि पकिरमाणा २' प्रकीर्यमाणा. २=पुन पुन उत्क्षिपन्तो माना महता शब्देन उद्घोषयन्त एव बदन्नि एप पलु देवानुप्रियाः ! परिचा देवदिन नम्स आभरण गेण्हति) मार मार कर फिर उन्होंने उसके दोनो हाथो को कमर के पीछे करके पार लिया और पाध कर उसके पास से देवदत दारक के आभरणों को ले लिया। (गेद्वित्ता नियम तकारम्म गीवाल व पति धित्ता माल्या कच्छगाओ निरखमति) ले पर फिर उन्होंने उम विजय चोर को ग्रीचामे बाधा और बाधकर फिर वे उस मालुयाकरछक से बाहर निकले। (पडिनिकग्वमिना जेणे : राज गहे नगरे तेणेव उवागच्छति) पार निमल कर फिर-वे सरके मर राजगृह नगारी ओर चल दिये (उचागत्तिा गयगिह नयर अणुणपविस नि) चलकर वे राजगृह नगर आये ८ अणुरपिसिना रायगिहे नवरे सिंचाइगतियच उपचचरमहा पहपहेसु क्सप्पहारे य लयप्पहारे छिवापहारे य निवाएमाणा • छार च धूलि च स्यवर च उवरि पक्किरमाणा २ मया२ मण उपोसेमाणा (करिता अबउडगव धण करेति, परित्ता देवदिन्नम्म दारगस्स आभ रण गेहूति) माम भारी पटीन तेना पने हाथ પાછળ બાધ્યા અને सनी पालथी ५ हेपत्तना परेशामा पोताना मरे र्या (गेण्डित्ता विजयम्म तारम्स गीगाए बधति बधित्ता मालयाचगाओ पडिनिक्खम ति) જે રીપે તેઓએ ચાર વિજયને બીજી વખત ગળામાં બા અને પછી તેઓ भाज। २०थी मडा नीsuया (पडिणिक्खमित्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेब उवागच्छति) त्यावी ते २४ ना२ १२३ गया (आगन्छित्ता रायागह नयर अणुपचिसति) भने २०४१ नगरमा प्रवेत्या (मणुपविसित्ता रागगिहे नयरे सिंघाडगनियचरकचच्चरमहापहपहेस कसप्पहारेय छियापहारे य निवाघमाणा २ ठार च बलिं च यवर च उचारि पविमरमाणा • महयार मणेण उम्यासेमाणा एव वयति) रानगरमा प्रवेशान लय हारे ·बनगारधर्मामृतवाणीटीका अ २ स ९ देवदत्तवर्णनम् जयो नाम तसर. यावद् सुन्न इवामिपमक्षी बालयातको वालमारकोऽम्नि नत-तस्मात्कारणान् नो खलु देवानु मया । एतस्य का राजा या राज- पुत्रो वा रानामात्यो पा अवरज्झइ' अपराध्यनिम्न ' कोऽयन्य एन पीडयतोत्ययं स्न्तुि 'एत्थट्टे अबार्थे-एतद्विपये 'अप्पणा' आत्मन = निजस्य सयाइ कम्मा' स्वकानि कर्माणि स्वकृतान्येव कर्माणि अपर- ज्झति' अपरा यन्ति-एन पीडयन्ति, 'उमटु' इति प्राच्य यत्रा चारगसाला' एर यति) रानगृह नगर मे आकर के यहा क गाटक, त्रिक चतुक चत्वर और महापय इन सर मार्गों म उन्होंने उम विजय चार का फोडों से रेतों से चिकने किये हुए कोडों-~-से बार गार और भी बुरी तरह पीटते हुए उसके ऊपर भस्म धूली और तग आदि का रुडा करस्ट पार २ डालते हुए फिर इम प्रकार जोर जोर से घोपण की~~(एएण देवाणुपिया विजय नाम तारे जाप गिद्धे विव आमिप- भावी बालघायए पालमारए) हे देवानुप्रियो यह विजय नाना चोर है। यह मृद्र पक्षी की तरह आमिप (माम) का भक्षो है बाल पाता है और पाल मारक है। (त नो बलु देवानुप्पिया। एयस्स केड राया वा रायपुरिसे वा सगमच्चे वा अवरज्मड) मो हे देवानुमियों। इम पिय म इनका न कोई राजा अपराधी है न रानपुर अपराधी है और न राना का प्रधान अपराधो है। (एयम? अप्पणो मयाइ कम्म अपरज्झति) किन्तु इमके निज कुन कर्म ही अपराधी बने हुए हैं। (तिादु) ऐ म्हार (जेगामेव चारगसाला तेणामेव उवागच्छति) वे ગાટક, ત્રિક, ચતુષ્કચર અને મહાપથ આ બધા માર્ગો ઉપર કેરડા, વતે અને ચીકણું કરાએલા કેરડાઓથી સખત રીતે વિચારને મારતા અને તેના ઉપર રાખ, માટી અને કચરો વગેરે નાખતા રક્ષોએ મોટેથી ઘોષણા (ઢઢેરે) A (एसणु देवाणु प्पिया विजए नाम तक्करे जाव गिद्ध वित्र आमिम भाली बालघायए वालमारए) वनुप्रियो । म विन्य नामे योर , ગીધની જેમ આ માસ ખાનારો છે, બાળ ઘાતી છે અને બાળ હત્યારે છે (१ नो ग्बलु देवाणुाया। एयरस के गया वा रायपुत्ते वा रायमच्चे वा अवरज्झइ) मेटवे हेवानुप्रियो । २मा विधे पाणु शत शत अपराधी નથી, રાજપુત્ર અપરાધી નથી, તેમજ રાજાના પ્રધાન પણ અપનાવી નથી (एयमढे अपणो सयाइ सम्म३ अवरज्झति) पर मशिते सेना पीनाना કર્મો જ એને અપરાધી સાબિત કરે છે (तिककह) भाम डीने (जेणामेव T વારંવાર ·६२८ माताधर्मस्थास नयनपूर्वक पन्धन गम्य स त कुर्वन्ति कत्या दरतम्य दाराग्याभरणं मन्ति, गृहीत्वा विजस्य तम्मरम्य ग्रोवाया नन्ति उद्धा मालुसाका प्रतिनिष्कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य यत्र राजगृह नगर तापागठन, उपा गत्य राजगृह नगरमनुप्रविशन्ति अनुपविश्य गजगृहे नगरे श्रृगाट ककिलाम चत्वरमहापधपथेषु कय शरे य शामहाराश्च चायुस' इति भापायाम्, 'लपपहारे य' लतामहाराच यष्टिप्रहारान् छियापहारे गहिवामहाराश्च- चिकणकशापहारा धनियाण्माणा' निपायन्त =पुनः पुन कुर्वन्तः ठार 'भार = भस्म धूलिंज. जयपर, कचवर-तृणधूल्यादिपुन च उपरि उपरि तस्योपरि 'पकिरमाणा २' प्रकीर्यमाणा २-पुन पुन उत्क्षिपन्तो महता महता शब्देन उद्घोपयन्त एव बदन्ति एप स्खलु देवानुप्रियाः ! परिता देवदिनन्नम्स आभरण गेति) मार मार कर फिर उन्होंने उसके दोनों हाथो को कमर के पीछे करके पाध लिया और वाध कर उसके पास से देवदत दारक के आभरणों को ले लिया। (गेद्वित्ता नियम तकरम्म गीवाए बधति चित्ता माल्या कच्छगाओ निक्खमति) लेर फिर उन्होंने उम विजय चोर को ग्रीवामे बाधा और बाधकर फिर वे उस मालुयाकरछक से बाहर निकले । (पडिनिकम्वमिना जेणे राज गहे यरे तेगें। उवागछात) वा र निकल कर फिर-वे सबके मर राजगृह नगाकी ओर चल दिये (उचागठित्ता गयगिह नयर अणुणपविस ति) चलकर वे रान नगर आये ८ अणु पपिसिना रायगिहे नवरे मिरागतियच उचञ्चरमहा पपहेसु क्सप्पहारे य लयप्पहारे छिवापहारे य निवाएमाणा • छार च धूलिं च कयवर च उरि पक्किरमाणा २ महयार सण उग्रोसेमाणा (करिता अबउडगव धण करे ति, करित्ता देवदिन्नम्म दारगस्स आभ रण गेहति) माम भारी पीटीन तेना ने हाथ પાછળ બાધ્યા અને तनी पामेथी मा तिना घरेणा-या पोताना मोर्या (गेत्तिा विजयम्म तक्रारम्स गीए उधति व धित्ता मालुयाच्छगाओ पडिनिक्खम ति) કબજે કરીને તેઓએ ચોર વિજયને બીજી વખત ગળામાં બાધ્યું અને પછી તેઓ भायु ४२४थी महा२ नान्या (पडिणिक्खमित्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेव उचागच्छ ति) त्यावी तेसो २४P ना त२६ गया (उागन्उित्ता रायगिह नयर अणुपचिसति) मने रागृह नगरमा प्रवेश्या (मणुपविसित्ता रायगिहे नयरे सिंघाडगनियचउपकचच्चरमहापहपहेस कसप्पहारेय लयपहारे छियापहारे य निवाहमाणा २ कार च बलिं च कयवर च उपरि पक्किरमाणा २ महया२ मण उम्यासेमाणा वय वि) AP नगरमा प्रवेशान पव gi ·अनगारघमामतारीमा थ . स ६ देवदत्तवनम् जया नाम तम्पर. यावद् एन इनामिपमक्षी पालघाना वालमारकोऽम्ति नत-तस्मात्कारणात नो सलु देवानु प्रया पतस्य । । राजा वा राज- पुमो पा रानामात्यो पा 'अवरज्झड' अपरा यतिन कोऽन्य एन पोइयतोत्यय किन्तु 'एत्य अत्राएतढिपये 'अपणा' आत्मन 3 निजस्य सया कम्मा' सानि माणि-स्वकृतान्येत कर्माणि भवर- अति' नपरा यन्ति एन पीडयन्ति, 'उमटु' इति मान्य यच चारगसाला' एर यति) राजगृह नगर मे आकर के यहा के गाटक, त्रिक तुम चत्वर और महापय उन सर मागांम उन्हाने उस विजय चार मा रोडों से पता से चिकने किय हुए कोडों--से चार गार और भी बुरी तरह पीटते हुए उसके ऊपर भस्म धूली पार तग आदि का रुडा करस्ट पार २ डालते हुए फिर इस प्रकार जोर जोर से घोपण की--(एएण देवाणुपिया विजय नाम तकारे जा गिद्धे विव आमिप- भवी पालघारए पालमारप) है देवानुप्रिया । यह विजय नामा चोर है। यह वृद्ध पक्षी की तरह आमिप (मास) का भक्षी है चाल पातर है आर पाल मारस है। (त नो बल देवानुप्पिया। एयस्स केड राया पा रायपुरिसे या गगमच्चे वा अवरज्मड) मो हे देवानुमियों। दम पिप म इनका न कोई राजा अपराधी है न राजपुर अपराधी है और न राना का प्रधान अपराधी है। (एयम? अप्पणो मयाद कम्म अपरमति) किन्तु हमके निज कृत कर्म ही अपराधी बने हुए हैं। (तिमई) - महार (जेगामेव चारगसाला तेणामेव उवागच्छति) वे નાટક, ત્રિા, ચતુષ્ક ચત્ર અને મહાપથ આ બધા માર્ગો ઉપર ટારા, તે અને ચીકણું કરાએલા ટોરડાઓથી સખત રીતે વિજ્યને મારતા અને વારંવાર તેના ઉપર રાખ, માટી અને કચરો વગેરે નાખતા રક્ષોએ મોટેથી પોષણા (૮) A (एसणु देवाणु प्पिया विजए नाम तक्करे जाव गिद्ध चित्र आमिम भरली वाल पाया घालमारए) वानुप्रियो । मा विय नामे यो । ગીધની જેમ આ માસ ખાનાર છે, બાળ ઘાતી છે અને બાળ હત્યારે છે (नो गलु दवाणुपिया! एयरस के गया वा रायपुत्ते वा रायमन्चे पा अपरज्झद) मेट वानुनियो। मा विषे ऽपि त सन्त ५५सधा નવી, રાજપુત્ર અપગવી નથી, તેમજ પણ અપાવી નથી (एयमट्टे अपणों सथाइ सम्मद अवरज्झति) ५g भरी शते येना पानाना કર્મો જ એને આ પરાધી સાબિત કરે છે (निककह) भाम हीन (जेणामेर ब રાજના પ્રધાન ·३० पानाधम कयासत्र चारकालागारागारगृह तनापागान्त, उपागत्य डिप इन्धनमाठाशपन्धन बेडी' इति भापामसिद्धे इडियन्ने धन कुर्वन्ति, कृत्या भत्तपाणनिरोह' भक्तपाननिरोधम् अशनपानमतिपय कुर्वन्ति कृत्वा 'तिसझ' विस य-प्रातम याहसायस्वरूपे पापये कगामहाराश्च यावद् निपातयन्तो निपातय तो रिहन्ति। तण्ण' तत. खल-इत. स सार्यवाही मितातिनिजाम्बजनसम्बन्धिपरिजनेन साई मदन यावद विलपन देवदत्तन्य दारकम्य शरीरस्य महया इडीसकारसमुदाय महता कद्विम कारममुदयेन महता पिम्तीर्णेन दयावादि सामन्द्रा मत्कार =मनशरीरसम्मान तेन, समुदयन-जनसङ्कन च 'नीहरण' निर्हरण: शवस्य श्मशानभूमिनयन करोति. कृ.वा मृतकशरीरदहनक्रियानन्तर बनि कारागार (कैदग्वाना) जहा था। वहा गये आगन्छित्ता इडिवण करेति) कहा जाकर वे उस मडियत्र मे नाप देते हैं। (करित्ता भत्तपाण निरोह रेति करिता तिला कसप्पहारे य जान निवाएमाणा २ विहरति) पाद म उसे ग्वापोना देना ध र देते है। और तीनों सध्या के मम र (सुबह दो पहर तथा सायकाल) उसे गोडे प्रादि के प्रहारी स जर्जरित शरीर पर देते है। (तएण से धन्ने सत्यवाहे मिननाइ नियगसणसपधिपरियणेण सद्धिं रोयमाणे जाव विलपमाणे देवदि न्नम्म दारगस्स सरीरस्म महया इङ्सिस्कारसमुदएण नोहरण रे') इम के बाद उस धन्य मार्यवाहने मिल ज्ञाति, निनक स्वजन, सम्बन्धी और परिजनो से युक्त होकर रोते हुए यावत् विलाप करते हुए अपने देवदत्त दारा के शरीरकी डे भारी उत्सव के साथ अर्थी निकाली। चारगमाला तेणामे व उपागच्छति) तमो रेस त२५ गया (उवागत्तिा -डियधण करे ति) त्या अन तमामे थोरने हुडियन (AtIनी मे)मा धन या 'करित्ता भनपाणनिरोह रेति करिता तिसझ कसप्पहारे य जाव निवाएमाणा २ બાદ તેઓ ચોર ને ખાવા પીવાની બધી વસ્તુઓ આપવાની બદ કરે છે અને સવાર, બપોર અને સાજ મણે સ ધ્યાના સમયે કોરડા વગેરેના પ્રહારથી તેના શરીરને શિથિલ અને જર્જરિત કરી નાખે છે (त एण से धन्ने सत्यवाहे मिणेनाइनियगसयणसवधिपरि यणेण सद्धि गेयमाणे जाव विल्यमाणे देवदिन्नस दारगस्स सरीरस्स महया इड सिकारसमुदएण नीहरण करेइ) त्यार पछी धन्य सार्थ पाल भित्र, ज्ञाति, નિજ, સ્વજન, સબંધી અને પરિજનોની સાથે મળીને રડતા રડતા અને કરુણુ ક્રદન કરતા બાળક દેવદત્તના શરીરની બહુ મોટા ઉત્સવ રૂપે રમશાનયાત્રા કાઢી મશા विहरति' ત્યાર ·. अनगारधर्मामृतवर्षिणीटाका अर म देवदत्तवर्णनम् लोकमानरुपमधीनि मयगफिनाइ' मृत रुकत्यानि-प्रतानिशुस अधिकााण कराति, कृत्या के गाल परग' कनचि कालान्तरेगकतिप पकालानन्तरम् आगयमोए' अपगनशोक शोकरहिनो जातश्चाप्यामीत् ॥ ९॥ मृलम्-- तएण धण्णे सत्यवाहे अन्नया कयाइ लहूसयसि रायावराहसि सपलत्ते जाए यावि होत्था, तएण ते नगरगुत्तिया धण्ण सत्थवाह गेण्हति गेण्हित्ता जेणेव चारगे तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता चारग अणुपविसति, अणुपविसित्ता विजएण नकरेण सद्वि गयओ हडिवधण करेति । तएण सा भद्दा भारिया कल जाव जलते विउल असण १ उवक्खडेइ, उवक्खडित्ता भोयणपिडय रेइ करित्ता भोयणाइ परिखबइ लछियमुद्दिय करेइ, करिता एगच सुरभिवरवारिपडिपुन्न दगवारय करेड, कारत्तो पथय दास- चेड सद्दावेइ, सद्दावित्ता एव वयासी गच्छ ण तुम देवाणुप्पिया' इम विउल असण ४ गहाय चारगसालाए धण्णस्त सत्थवाहस्स उवणेहि तएण से थए दासचेडए भद्दाए सत्थवाहीए एवं उत्त समाणे हटुतुढे त भोयणपिडय त च सुरभिवरवारिपडिपुन्न दगवारय गेण्हइ, गेण्हित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिक्खमइ, पडिनिस्खमित्ता रायगिहे नगरे मज्झ मझेण जेणेव चारगसाला इसम बहुत पिक जन समूह मम्मिलित हुआ था। (करित्ता बहूइ लाग- मयगमिच्चाइ करइ, करित्ता बालतरेण अवगयस ए जाए यावि होत्था) बाद में उमने अनेक और भी लौकिक ऋत्य किये । कर के, फिर धीरे घर जपने पुत्र के गोक स भी रहित हो गया। मूत्र ॥ ९॥ नयात्रामा ध! भास Asl थया ता (रित्ता बहा लोइयाइ मयगकि चाट रेड सरिता कालमरण अवगयमोजाए यावि होत्या) त्यारपछी धन्य સાર્થવાહે પુત્રની અઝી મરણ પછીની ઉત્તર કિયા ખબધી ઘણું લૌકિક કર્મો કર્યા અને આમતેવખત પસાર થતા વીમે ધીમે પુરગેડને પણ ભૂલી ગયા + ૯ - या .

·. नाताधर्मकवाङ्गम जेणेव धपणे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता भोय णपिडय ठावेइ, ठावित्ता उल्लछेइ, उल्लछित्ता भायणाइ गेण्हइ गेण्हित्ता भायणाइ धोवेइ, धोवित्ता हत्थसोय दलयइ, दलयित्ता धण्ण सस्थवाह तेण विउलेण असण ४ परिवेसइ, तएण मे विजए तकरे धण्ण सस्थवाह एव वयासी-तुमण्ण देवाणुप्पिया। मम एयाओ विउलाओ असण. ४ सविभाग करेहि तएण से धणे सत्थवाहे विजय तकर एवं वयासी अवियाइ अह विजया। एय विउल असण ४ कायाण वा सुणगाण वा दलएज्जा उर्फरु- डियाए वा ण छड्डेजा नो चेव ण तव पुत्तघायगस्स पुत्तमारगस्स अरिस्सवेरियस्स पडिणीयस्स पच्चामित्तस्स एत्तो विउलाओ असण० ४ सविभाग करेजामि, तएण से चणे सत्थवाहे त विउल असण ४ आहारेइ, आहारित्ता त पथय पडिविसज्जेइ, तएण से पथए दासचेडे त भोयणपिडग गिण्हइ, गिमिहत्ता जामेत्र दिसि पाउव्भूए तामेव दिसि पडिगए, तएण तस्त धण्णस्स सत्थ वाहस्स त विउल असण ४ आहारियस्त समाणस्स उच्चारपासवणे ण उवाहित्थो, तएण से धपणे सत्थवाहे विजय तकर एव वयासी -एहि ताव विजया । एतमवक्मामो जेण अह उच्चारपासणं परिवेमि, तएण से विजए तकरे धपण सत्थवाह एव वयासी- तुभ देवाणुप्पिया। विउल असण ४ आहारियस्स अस्थि उच्चारे वा पासवणे वा ममण देवाणुप्पिया । इमेहि वहूहि कसप्पहारेहि य जाव लयापहारेहि य तण्हाए य छुहोय य परब्भवमाणस्स णस्थि केइ उच्चारे वा पासवणे वा त छदेण तुम देवाणुप्पिया ' एगते ·जनगार निर्मापनर्षि गीगेका १ २ धन्यस्य ग्रिजये मद इडिमापनादिकम् १ अवकमित्ता उच्चारपासवणं परिवेड, तएण से धण्णे सत्थवाहे विजएणं तमरेण एव वुत्ते समाणे तुसिणीए सचिटइ, तएणं से धण्णे सत्थवाहे मुहुत्ततरस्म वलियतरागंउच्चारपासवणेणं उव्वाहिज- माणे विजय तकर एव वयासी-एहि ताव विजया' जाव अव कमामो, तएण से विजए धपण सत्यवाह एव वयोसी-जहण तुम देवाणुप्पिया । तओ विउलाओ असण. ४ सविभाग करेहि तओह तुम्भेहि सद्धि एगत अवकमामि, तएण से धण्णे सत्थवाहे विजयं एव वयासी--अहण्ण तुभ तओ विउलाओ असण० ४ सविभाग करिस्सामि, तएण से विजए धण्णस्स सत्थवाहस्स एय मह पडिसुणेइ, तएण से विजए धण्णेण सद्धिं एगते अवकमेइ उच्चारपासवण परि?वेड, परिटुवित्ता आयते चोखे परमसुईभूए तमेव ठाण उवसममित्ता विहरइ, तएण सो भ कल्ल जाव जलते विउल असण० ४ जाव परिवेसेइ, तएण से धण्णे सत्थ वाहे, विजयस्त तकरस्स तओ विउलाओ असण० ४ संविभाग करेइ, तएण से पथए भोयणपिडय गहाय चारगाओ पडिनिक्ख- मइ, पडिनिक्खिमित्ता रायगिह नगर मज्झ मज्झेणं जेणेव सए गिहे जेणेव भद्दा भारिया सत्यवाही तेणेव उवागच्छइ, उवा गच्छित्ता भद्द सत्थवाहिणि एव वयासी-एव खलु देवाणुप्पिए । धण्णे सत्थवाहे तव पुत्तघायगस्स जाव पञ्चामित्तस्स ताओ विउलाओ असण. ४ सविभाग करेइ। तएण सा भदा सत्य- वाही पथयस्स दासचेडयस्स अतिएएयमह सोचा आसुरुत्ता रुट्टा जाव मिसिमिसेमाणाधण्णस्स सत्थवाहस्स पओसमावजइ ॥सू १॥ .

·. *- ३a মানমন্ধিখাম্বর टोका-तए ण से इत्यादि । तत खलु स धन्य' सार्थवाहोऽन्यदा फदाचित-एफस्मिन् कस्मिंश्चित्समये 'लहससि रायावराहसि' लघुस्वके राजापराधे-स्तोंके राजकगमदानरूपे भूपापगरे सति केनाऽपि पिशुनेन भूपाय 'सपलत्ते' समलपिता अपराधित्वन कथितो जातश्राप्यासीत् । तत. खलु-पैशुन्यमलपनानन्तर ते नगरगोप्तृका धन्य सार्थवाह गृहन्ति, गृहीत्वा या चारक कारागारस्नोपागच्छन्ति उपागत्य नारकमनुमवेशयन्ति अनुप्रवेश्य रिजयेन तम्करण साईम् 'एगया' एकत =एकत्र तेन सहैव एकस्मिन् हडिया बेडी' इति भाषामसि द्धे डिवन्धन कुर्वन्ति । तत बलु मा भद्रा भार्या ल्ये यावजवलति धन्यवेष्ठिनो इडियन्धनस्य द्वितीयदिवसे सूर्योदये सति पिपुल-विस्तीर्ण पतिभोजनाईम अशन पान खाद्य म्वाद्य-नानाविधमशनादिकम् 'उववरखडेड' उपस्करोति-नीरकहिल- तर ण स धण्णे सत्यवाहे इत्यादि । टीमा--(तएण) इसके बाद (ते पणे मत्यवाहे) वह धन्यसार्थवाह (अन्नया क्याड) किमी एक ममय (लहूमयसि गयावराहमि) टेक्स न देने के काटे अपराध में (सम्लग्गे जाए यावि होत्या) राजा के पास किसी चुगल बोरने फमा हुआ कह दिया । (तरण ते नगरगुत्तिया सत्यवाह गेहति) इसके बाद नगरक्षकोने उस सार्यवाह को पकड लिश। (गेद्वित्ता जेणेव चारगे तेणेव च्छति उवागच्छित्ता चारग अणुपविसति) पकड़ कर वे उसे जहाकारागार था, वड़ा ले गये लेजाकर उन्होंने उसे कारागार में बन्द कर दिया । (अणुपविसिना विजएण तक्करेग सद्धि यओ इडिबधण फरेति) चन्द करके उसे जहा वह विजयचोर था वहीं इसीको बेडी से बाध दिया। (तएण मा भद्दा मारिया कल्ल (त एण स धण्णे सत्यवाहे' इत्यादि। At---(तण्ण) त्या२ पछी (से धण्णे सत्यवाहे) धन्यमार्थवाडे (अन्नया कयाइ) Id ते (लहूमयसि रायाराहमि) ३२ न मापा ३५॥ नान अप रा4 we (सपलते जाए यावि हात्या याडिया में रानी पासे पडायाधी (त ण त नगरगुत्तिया धण्ण सत्यवाह गेहति) त्या२ मा ना२ २३ धन्य सार्थवाहने १४डयो (गेह्नित्ता जेणे चारगे तेणेव उवागच्छति उजागच्छित्ता चारग अणुपविसति) ५४ीन ते रोने रेखभा EU या भने तेभा पूरी सीधा (अणुपविसित्ता विजएण तक्करण सद्धि एगयओ हडिबधण करेति) त्याविori नाभे यार तो त्या धन्यसार्थ पाइने पीथी आधी राधा (तरण सा भग घण्ण धन्य उवा एग ·६३५ भद्रा सार्थ अनगारमामृतारणारीका २ धन्यस्य विनयेनसहहदिपन्यनादिकम् मादिना सम्भारपूर्वक पति, उपस्कृत्य 'मोयणपिटय' भोजनपिटक भोजन भरणाय पिटक-मम्पुरकात 'पिटारा' 'कटोरदान' 'डव्या' इति सम्प्रति काले 'टीफनयोक्स' इति च प्रसिद्ध 'करेई' करोति-सजयति, कृत्वा मजयित्वा तम्मिन् 'भोयणाइ' भोजनानिखान्यपदार्थानि 'पक्विवई' प्रथि परिम्सापति, पक्षिप्य 'लपिनुदिय' लाठिामुद्रि। लाजित-रेखादिचिह- युक्त, मुद्रित नाक्षादिमुद्रासहित 'करेइ' करोति-सन्जयति, कवा एकच 'सुरभिवरवारिपडिपुन' सुरभिवरवारिप्रतिपूर्ण-सुरभि केतकीपाटलादि सुगन्धवासित वर श्रेष्ठ मा पारि-अल, तेन प्रतिपूर्ण =भृत 'दगवारय' दकारक-जलपारिशेर 'झारी' इति भाषा प्रसिद्ध जलपात्र करेई' करोति-सजपति, क-वा. पायक दामवेट शब्दयति शब्दयित्वा एवमवादीव-गन्छ जाव जलते विउल असण ४ उसकखडे) इसके बाद उस वाहीने दूसरे दिन प्रात काल जय सूर्यप्रकाशित हो चुका तव ४ प्रकारका आहार तयार किया-(उचखडित्ता भोयणपिडय करेई-- करित्ता भोयणाइ पक्विड, लछियमुद्दिय करेइ,--करिता एगच सुरभि वरवारिपडिपुनदगवारय करे.) जर आहार निष्पन्न हो चुका तब उसने उसके रखने के लिये एक स्टोरदान तैयार किया। जब कटोरदान साफ सुथर रूप से तैयार हो चुरा तब उसमे उसने आहार को रख दिया--आगर रखकर फिर उसे लाख की मुद्रा से मुद्रित कर दिया। कटोरदान को मुद्रित करने के पाद फिर उसने एक सुगधित उत्तम जल से प्रतिपूर्ण झारी को तैयार किया । (करिता पथय दास- चेड सदावेइ, सदाविता एव क्यासी) झारी तैयार कर उसने फिर पायक दास चेटक को बुलाया--और बुलाकर उसने इस प्रकार कहा--- भरिया कल्ल जाव जलते विउल असण ४ उबक्खडेइ) त्यार બાદ ભદ્રાભાર્યા સાર્થવાહીએ બીજા દિવસે સવારે સૂરજ ઉદય પામતા ચાર જાતને આહાર તૈયાર કરાવડાવ્યો (उक्खडित्ता भोयणपिडय करेई करित्ता भोयणाइ पक्खिबइ, लछियमुद्दिय करेइ, करिता एग च सुरभिवरवारिपडिपुन्नदगवारय रेइ) आहार न्यारे तैयार થઈ ગમે ત્યારે તેણે આહારને મૂકવા માટે ડઓ તૈયાર કર્યો જ્યારે સાફ પાણીથી ડબ ધોવાઈને સાફ થઈ ગયે ત્યારે તેમાં આહાર મૂકી દીધ આહાર મૂકીને લાખ વગેરે લગાવીને તેને બાબર બંધ કરી દીધા ડબાનું “નીલ” કરીને તેણે એક યુવાન युत थी ५ लरेती आश तैयार 5A (करिता पथय दासचेड सहावेइ, सदायित्ता व वयासो) आरी तैयार ४शन तर पायास थेट ने मामा-यो मने ·. - शाताधमकथाम पल व दवामिया इद विपुल प्रचुरम् अगन पान पाय साध विचार कशालाया धन्यम्य सार्यवारम्य उचणेहि' उपनय-समीपे प्रापय तत खलु स पान्थका 'दासचेटको भद्रया सार्थवाह्या एपमुक्त सन् हृष्टतुष्टस्तद भोजनपिटक, तच सुमिरवारिप्रतिपूर्णदकगारक गृहति, गृहीत्वा स्वकाद् यहाद मतिनिकामति, मतिनिफम्य गजरहे नगरे म यम येन यौर चारकशाला यशैव धन्य सार्थवाहस्तमेवोपागच्छति, उपागत्य (गच्छ ण तुग दवाणुप्पिया। विउल भमण ४ गहाय चारगसाला धनस्स मन्यवाहस्म उवाह) है देवानुमिय! तुम इस रिपुल अगन पान, खाद्य और मनाय---आहार का लेकर कारावास मे धन्य सार्थवाह के पास पहुँचाआओ। (नएग से पा दामचेडए भगए मन्यवाही एव बुरे समाणे हत त भोयणपिडय त च सुरभिवरपारिपडिपुन्न दगवारय गेलर) भद्रा मावाही के इस क्यन को सुनकर वह पायक दास चेटक बहुत अधिक हर्पित हुआ और सतुष्ट हुआ। तथा उस भोजन के भरे हुए डिब्बेको एव सुगन्धित उ-म जल से परिपूर्ण उस झारी को उसने ले लिया। (गोहना सयाओ गिहाओ पडिनिश्वमइ) लेकर वर अपने घर से निकला--(पडिनिक्यमिता रायगिहे नयरे मज्न मज्झेग जेणेच चारगसाला . जेणेच धन्ने सत्यवाहे तेणेव उवागच्छ') निकल कर वह राजगृह नगर के ठीर चोचो वीच के मार्ग से होता हुआ जहा वह कारागस एव धन्य सार्थवाह था वहां गया--(भागच्छित्ता भोयण तेने मा प्रमाणे तेयु-(गच्छ ण तुम देवाणुपिया ! विउल असण ४ गहाय चारगसालाए धन्नस्स मत्यवाहस्स उवाहि) : हेवाधिय। तमें आ પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવેલા અશન, પાન, ખાવ અને માવ આહારને લઈને જેલમાં धन्यसार्थबडनी पासे पायत ४। (त एण से पथए दासचेडए भदाए मास वाहा एप बुत्ते ममाणे हट्ठतु त भोयपिडय तच सुराभिवरवार पडिपुन्न दगवारय गेहइ) मा सार्थवाहीनी माज्ञा सामजान पायास २८४ બહુ જ પ્રસન્ન થયે–અને થ પછી તેણે ભોજનથી પરિપૂર્ણ ડબાને तेभर सुवासित थी पू मरेकी आरीन तेणे दाई सीधी (गेह्नित्ता मयाआ महाआ पडिनिकत्वम३) धन ते पाताने ३थी नlivयो (पडिनिवग्वमित्ता रायागहे नयर मञ्झ मझेग जेणेव चारगसाला जेणेव धन्ने सत्याई तेणेव उवागच्छइ) Flsvita ArPS नानी is qया भाrयी ५सार थईन તે - या २१ अने धन्यमा पाई तो त्या पा२य (उमार्गाच्या भायण સતુષ્ટ ત્યાર ·'उल्ल छेड' " + जनगाग्धर्मामृनयर्पिणीटीका जम २०धन्यस्य विजगनसदस्यघनादिकम् ६३७ भोजनपिटक स्थापयति, स्थापयित्वा उल्लायति निलाड़ित करोतिउट्पाटयतीत्यर्थ., उठाव्य 'भारणागि' भाजनानि- स्थाली कटोरकादीनि रहाति, गृहीत्वा माजनानि 'पावेड' धावति-प्रग लयति, धावयित्वापानमसालनानन्तर हत्यमोय दलगह इस्तशाच ददाति, श्रेप्लिनो हस्तौ धावयति, इस्तगौचानन्नर पन्य माथाह तेन 'विपुलेन- अशन-पान ग्वायस्वाधेन' 'परिवेसर' परिनपयनि=प्ठिनो भोजनपात्रेऽशना- दीनि निदधानीत्यर्थ 'तपण' तदाग्बलु टिभोजनसमये स विजयम्त- स्करा धन्य सार्थवाहमेमपादीत-त्व पल देवानुप्रिय ' मम एतस्माद् रिपुलाद् अशन-पान-खाद्य-स्वाधाव सविभाग कुरु । ततः खलु म धन्य. सार्थवाहस्तस्य वाम्य बृत्वा विजय तस्करमेनमवादीत् अपि 'आइ' वारा पिडग ठवेइ) जाफर उसने उस भोजन के डिब्बेको बहा रख दिया। (ठवित्ता उल्ल छेइ) रखकर फिर उसने उस डिब्बेको खोला (उल्लछिना भायगा गेहद गेह्निता भायणाइ गोवेह धोविना हत्यसोय दलयइ) खोलकर उसने पालो-कटोरी आदि को उठाया-उठा कर उन्हे धोया, (दलविता धग स त्यवाह तेग अमण परिवेसइ) बुलाकर उस सेठ धन्य सार्यवाह के लिये वह विविध आहार परोसा (तएण से विजए तस्करे पण सत्यवाह एप वयासी) इसी बीच में उस विनय चौरने धन्य सार्थवाह से इस प्रकार कहा- (तुमा देवाणुपिया मम ण्याश्रो विउलायी असण४ सविभाग करेहि) हे देशानुप्रिय ! तुम इम अशन, पान खाद्य, एव स्वाधरूप चार प्रकार के आगर म से विभाग करो (तएग से धन्ने सत्यवाहेविनय तार एच नरामा) विजय चौर की इस प्रकार पात सुनकर धन्य सार्थवाहने उस विनय चौर पिडग ठवेट) भने त्या पहाचीन मानना माने ते त्या मी हाय (ठविता उल्ल्छेड) त्या भूशन तY SIGधाऽयो (उल ठित्ता भायणाइ गेण गोहत्ता भारणाइ गोवइ धोपत्ता हत्यमोय दलयइ) वाडीने ते या भने વાડકીને લીધી અને લઈને પાણીથી ધેઈ ત્યાર બાદ તેણે શેઠના બંને હાથ ધવ 1-या (दलपिता धण सत्यवाह तेग विउलेग असण ४ परिवेमइ) वाव अवीन ताशे धन्यसार्थवाहन भाटे विविध तन माडा। पारस्या (तएण से विजयतश्करे धण्ण सत्यवाह प, बयासी) से ४ पणते ते विलय यौरे धन्यमाने आ प्रमाणे घु--(तुमग देवाणुप्पिया मम एवाओ विडाओ असण ४ मविमाग रेहि) देवानुप्रिया तमे 21 मशन, पान मा मन व माहारमाथी भारोप हिस्सा उसे (तपण से पन्ने सात्यवाह विजय नक्कर एव वयासी) विशय यो नी आ जतनी સાભળીને વૃતિ ·६३८ - जाताधर्म कथामृत लङ्कारे अह हे विजय ! एतद् पिपुलमशन ग्वार स्वाद्य काकेभ्यो वा सुनकेभ्यो वा दद्याम् , 'उकुरुडियाए' उत्कुरुटिकाया- कबरपुननिक्षे रणम्याने वा खलु-निश्चयेन 'छड्डेवा' त्यजेय प्रक्षिपेय किन्तु नैव खलु-तुभ्य पुत्र घातकाय, पुस्मारकाय, 'अरिस्स' अरये अनिष्टकारिण 'वरियस रिकाय% परिणतशत्रुभाषाय, 'पडिगोयस्स' प्रत्यनोकाय पतिरुल विधायिने, 'पञ्चा मित्तस्स' प्रत्यामित्राय: हार्दिकशनये 'एत्ता' एतस्माद् विपुलाद् अशनपान- ग्वाधवाद्यात 'सविभाग' सविभाग अशरूपेण पृथक्करण 'करेजामि' कुर्गम्। अस्मादशनादिकानुभ्य क्रिश्चिदपि न दाम्यात भावः ता. ख%3D इत्युक्त्वा स धन्य सार्थवाहस्तद् विपुलमशनपानखाद्यस्वाधम् आहारेड 'आधारयति- भुटक्त, आहारयित्वा त पान्धक 'पडिनिसज्जेई' प्रतिविसर्जयति-गृहमति से इस प्रकार कहा-(अवियाउ भ विजया! एय विउल असण ४ कायाण वा सुणगाण वो दलएज्जो उपकु रुडिया वाण छडेजा नो चेव ण तव पुत्सघायगस्स पुनमारगम्स अरिस्सवेरियस्स पडिणीयस्त पन्चामित्स्स एनो विउलाओ असण४ सविभाग करेजामि) हे विजय चौ.1 मै चाहे इस विपुल अशन, पान, स्वाध स्वाद्य, रूप चतुर्विध आहार को कौवों के लिये अथवा कुत्तों के लिये दे दूगा-या इसे उकडे पर-कूडा करस्ट डालने के स्थान पर-डाल दूगा परन्तु पुत्रघातक, पुत्रमारक, अनिष्टकारी, शत्रुभाव से परिणत, प्रति कल विधायी तथा हार्दिक शत्रु ऐसे तुम्हारे लिये इसमे मे विभाग तुम्हे नहीं दगा। (तएण से धन्ने सत्यवाहे त विउल अमण ४ आहारेइ, आहारित्ता त पथय पडिविमज्जेइ) इस प्रकार उस विजय नस्टर से कह कर धन्य सार्थहने उस विविध प्रकार के अशनादिरूप चतुर्विध धन्यसार्थ वा ते विय योरने प्रभारी यु-(अविया अह विजया' एय विउल असण ४ कायाण व मुणगाण व दलएज्जो उक्कुमडियाए वाण डेज्जा नोचेव णे तब पुत्तघायगस्स पुत्तमारगस्स अ रिम्स वेरियस्स पडिणीयस्स पचामित्तस्स एत्तो विउलाओ अमण ? सविभाग करेजामि) હે વિજય ચોર ! આ પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવામાં આવેલા ચાર જાતના આહાર હુ કાગડાઓ અથવા કુતરાઓને ખવડાવવા તૈયાર છે કે ઉકરડાની જગ્યાએ નાખીશ પણ તારા જેવા પુત્રના હત્યારા પુત્ર મારનારા, અનિષ્ટ કરનાર શત્રુ થઈ ગયેલા, ખોટુ કરના તેમજ હાર્દિક શત્રુને આમાથી હિસ્સો મળી ન શકે, તમારા २ टने तो ये ४४ प ाभाथी भनी भ नथी (तएण से धन्ने त विउल असण ४ आहारेइ, आहारिता त पथय पडिपिसज्जेह) આ પ્રમાણે વિજય ચોરને જવાબ આપીને ધન્ય સહ તે અશન, પાન, વગેરેના .

·. अनगारधर्मामृतवर्षिणीटोका १२ मू १० घन्यस्यविजयेनसह इटियन्धनादिकम् । अपयति । ततः ग्वल मपान्धको दामवेटास्त भोजनपिटक गृहात, गृहीत्वा यम्या दिशः पादुर्भूतस्तस्यामेव दिशि पतिगत, येन मार्गेणागतम्तनैव मार्गेण गतवानित्यर्थः। ततः खलु तदनु तम्य धन्यम्य सार्थवाहस्य तद विपुलमशन पान खाद्य स्वाधम् 'भाहारियस्स' नाहारितस्य भुक्तम्य सतः 'उच्चारपासवणेण' उच्चारमनपण खलु उच्चारच-पिष्ठामस्रवणच-मूत्रमित्युञ्चार- प्रसरणे, ते उराहित्या' उदयापयता पीडयत स्मेत्यर्थ। नण्ण' तन ग्बलु तदनु म धन्य सार्यवाहो रिजय तस्करमेमवादीव-हि-नागच्छ तात्- प्रथम हे विजय ! आवाम् 'एगतमयकमामो' एकान्तमपकामाव =उच्चार- प्रसरणनित्यर्थ निर्जने स्थाने गच्छाव, येनाहमुच्चारमस्रवणे 'परिद्ववेमि' परिष्ठापयामि-उच्चारप्रसवणोत्सर्ग करोमि। तत. ग्पल स विजयस्तस्करो धन्य आहार कोया-आहार कर पादमे उस पाधक को वहा से रवाना कर दिया। (तपण से पथए दासचेडे त भोयणपिडग गिदइ गिद्वित्ता जामेव दिसिं पाउन्भूए तामेव दीसि पडिगए) खाना खाते समय उस पाथकदास चेटकने उस भोजन के डिब्बे को ले लिया और लेकर जहा से आया था वहीं पर चला गया (तएण तम्स धण्णस्म सत्यवाहस्स त विउल असण ४ आहा रियस्स ममाणस्म उच्चाम्पासवणे ण उवाहित्या) इसके बाद वन्यसार्थवाह का उस ४ प्रकार के अशन आदि ग्वाने से यडी नीत और लघुनीत को साधा उपस्थित हुई (तरण से धन्ने सत्यवाहे विजय तक्कर एवं वयामी) मा उस धन्यसार्थवाहने विजय चौर से इस प्रकार कहा-(पहि तार विनया। एगत अवकामामो जेण अह उच्चारपासवण परिहवेमि) आओ-विजए चौर तुम और हम दोनों निर्जन एकान्त-स्थान मे चले। मुझे उच्चारमण की बाधा हो रही है सो मैं वहा उच्चार प्रस्रवण से निहा होऊँगा। ચાર જાતના આહારને જમ્યા જમ્યા પછી તેણે પાથ ને ત્યાથી જવાની આજ્ઞા आप (नापण से पथरा दोसचेडे त भोयणपिडग गिण्हा गिहित्ता जामेव निनिपा उन्भूए तामेवदिसि पडिगए)भ्या पछी पायाम येई ते माने सीधा भने टने ज्या याव्या तो या तो शो (तएण तस्स धण्णस्स सत्यवारग्स त विउल असण ४ आहारियस्य समागस्स उच्चरपासवणे ण उवाहित्या) त्या२ मा ધન્યસાર્થવાહને ચાર જાતના આહારે જમ્યા પછી દીર્ઘ શ તેમજ લઘુ શકાની भुरी acl is (तएण से धन्ने सत्यवाहे विजय तक्कर एव वयासी त्यारे धन्य सार्थ वा विय योरने यु-(एहि ताव विजया ! एगत अव कमामो जेण अह उच्चारपासवण परिहवे मि) विनय योर या सापा બને નિન એકાન્ત સ્થાનમાં જઈએ મને ઉચ્ચાર પ્રસવાની મુશ્કેલી ઉભી ·- माताधर्म कथा लङ्कारे अह हे विजय ! एतद् पिपुलमशन ग्वाय स्वाध काकेभ्यो वा सुनकेभ्यो वा दद्याम् , 'उकुरुडियाए' उ.कुरुटिकाया कचरपुननिक्षेपणम्थाने वा खलु=निधयेन 'छड्डेवा' त्यजेय प्रक्षिपेय किन्तु नैव खलु-तुभ्य पुत्र वातकाय, पुत्रमारकाय, 'अरिस्स' अरये अनिष्टकारिण 'वेरियस' वैरिकाय% परिणतशत्रुभाषाय, 'पडिगोयस्स' प्रत्यनोकाय-पतिरुलरिधायिने, 'पञ्चा मित्तस्स' प्रत्यामित्राय- हार्दिकशत्रवे 'एत्ता' एनस्माद् पिपुलाद् अशनपान- ग्वाधवाधात 'सविभाग' सविभागम् अशरूपेण पृथकरण 'करेजामि कुम्। अस्मादशनादिकानुभ्य किश्चिदपि न दाम्यात भावः ता. खच- दयुरत्वास धन्य सार्थवाहस्तद् विपुलमशनपानखाद्यस्वाधम् आहारेड आहारयति- भुक्त, आहारयित्वा त पान्थक 'पडिविसज्जेई' प्रतिविसर्जयति गृहमति से इस प्रकार कहा-(अपियाइ भ विजया! एय विउल असण ४ कायाण वा मुणगाण वो दलएज्जोउक्कुरुडियाए वा ण छडेजा नो चेव ण तव पुत्तघायगस्स पुनमारगस्स अरिस्सवेरियस्स पडिणीयस्त पन्चामित्तस्स एनो विउलाओ असण४ सविभाग करेजामि), हे विजय चौ।। मै चाहे इस विपुल । अशन, पान, ग्वाध स्वाध, रूप चतुर्विध आहार को कौवों के लिये अधवा कुतों के लिये दे दूगा-या इसे उकडे पर-कूडा करस्ट डालने के स्थान पर-डाल दूगा परन्तु पुत्रघातक, पुत्रमारक, अनिष्टकारी, शत्रुभाव से परिणत, प्रति कल विधायी तथा हार्दिक शत्रु ऐसे तुम्हारे लिये इसमे में विभाग तुम्हे नहीं दगा। (तएण से धन्ने मत्थवाहे त विउल अमण ४ आहारेइ, आरारिता त पथय पडिविमज्जेइ) इस प्रकार उस विजय नस्सर से कह कर धन्य सार्थवाहने उस विविध प्रकार के अशनादिरूप चतुर्विध धन्यसावा ते विन्य योरन मा प्रमाणे धु-(अविया अह विजया' एय विउल असण ४ कायाण ग सुणगाण व दलएंज्जो उक्कुरुडियाए वाण उज्जा नोचेव णे तब पुतघायगस्स पुत्तमारगस्स अ रिम्स वेरियस्स पहिणीयस्स पञ्चामित्तस्स एत्तो विउलाओ अमण सविभाग करेजामि) હે વિજયે ચોર ! આ પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવામાં આવેલા ચાર જાતના આહાર હુ કાગડાઓ અથવા કૂતરાઓને ખવડાવવા તૈયાર છુ કે ઉકરડાની જગ્યાએ નાખીશ પણ તારા જેવા પુત્રના હત્યારા પુત્ર મારનારા, અનિષ્ટ કરનાર શત્રુ થઈ ગયેલા, બેટુ કરના. તેમજ હાર્દિકે શત્રુને આમાથી હિસ્સો મળી ન શકે, તમારા का हुन्टने तो मे 1 पशु मामाथी भणी ? म नथी (तएणसे धन्ने त विउल असण ४ आहारेइ, आहारिता त पथय पडिपिसज्जेइ) આ પ્રમાણે વિજય ચોરને જવાબ આપીને ધન્ય સાથુહ તે અશન, પાન, વગેરેના - .

·अनगारपामृनपनिणीटीका अ २ ध यस्य विजयेन सह हडिन्धनादिकम् प्ठापयत । तत खलु स धन्य सार्थवाहा विनयेन तस्करेणैवमुक्त सन् 'तुसिणी' तूष्णीक = उदासीनतया वाग्म्यापाररहितः सन सतिष्ठति । तत. सलु-तत्पश्चात् स धन्य सार्यवाह 'मुहुततरम्म' मुहूर्तान्तरेण पुनः 'उचारपासपणेण' उच्चारमन्त्रवणाभ्या 'पग्यितराग' नलिततरम् अतिमवलम् 'उचाहिज्जमाणे उद्वाध्यमान = अतिशयेन पीडथमानो विजय तस्करमेव- मवादी-हि तापत हे विजय ! यावद अपकामान । तत ग्वल स जियो धन्य सार्थवाह मेवमवादीत-यदि बल यूय देवानुपिया. । तस्माद् प्रस्रवण की राधा से नित्त होइये। (तएण से पण्णे सत्यवाहे विजएग तकरेण गवुत्ते समाणे तुसिणी सचिइ तएण से धण्णे सत्यवाहे मुहत्त- तरम्स लियतराग उन्चारपासवेण उन्याहिजमाण विजय तस्कर एव क्यासी) विजय चौरने जा धन्यसाह से इस प्रकार (उलाहने के रूप मे) कहा तो वह चुप हो गया। इसके बाद पुन थोडी देर में धन्यसार्थवाह को उच्चार और प्रस्रवण की वाधा पहिले की अपेक्षा और अधिक रूपमे हुई तर उसने विजय चौर से इस प्रकार कहा-(हिना विजया । जाव अवक- माभो, तएण से पण्ण सत्यवाह एव पयासी-जइण तुम देवानुप्पिया । तओं विउलाओ अमण ४ सविभाग करेहि तो ह तुम्भेहिं सद्धि प्राकमामि) आओ विनय-हम तुम दोनों एकान्त-निर्जन-स्थान में चले । मुझे उन्चार और रहुत जोर से बाधा हो रही है। इस तरह धन्य सार्यवाह की बात सुनकर विजयने उससे कहा-यदि तुम हे देवानुमिय ! उस विपुल भु सातभा न स्यारअन्नपानी भुश्शीथी निवृत्ति भयो (तएण से धण्णे सत्यवाहे विजएण तक्करेण एववुत्ते समाणे तुसिणोए सचिट्ठा तण्ण से धणे सत्वचाहे मुहुत्ततरस्स बलियतराग उच्चारपासवेण उन्वाहिजमाणे विजय ताकर एव पयासी) यि योरे मे ते San (પકા) ના રૂપમા ધન્યસાર્થવાહને આ પ્રમાણે કહ્યું- ત્યારે તે ચૂપ થઈ ગમે ત્યાર પછી થોડા વખતે ધન્યસાર્થવાહને પહેલા કરતા વધારે સખત રીતે ઉચ્ચાર પ્રશ્રવણાની भुश्ती ली थत्यारे री तेणे विनय योरने यु (एहि ताव विजया । जाव अबक्कमामो तएण से चण्ण सत्यवाह एव वयासी जडण तुम् देवानुपिया । तओ विउलाओ असण ४ स विभाग करेहि तमोह तुब्भेहिं सद्धि एगत अवकमामि) विराय याबी पापणे भने हात નિર્જન સ્થાનમાં જઈએ ઉચ્ચાર પ્રઋણાની સખત મુકેલી મને થવા માડી છે આ તે ધન્ય સાર્થવાહની વાત સાંભળીને વિજયે તેને કહ્યું હે દેવાનુપ્રિય! पसरण की ·1 ३.० साताधम यथार सार्थवाहमेचमवादीत-हे. दयानुमिया हे अष्ठिपर्याः ! युष्मार 'पिउल' विपुल-प्रचुरमशनादिकमारारितानामस्ति-उच्चार मा, मस्रवण वा, मम खलु हे देवानुप्रिया.! गतेभिः कशाप्रहारैश्च यावद-लतामहारैच, तृष्णया च शुधया च 'परम्भवमाणस्स' पराभवतः पीडितस्याऽनाहा रितस्य च नास्ति किमपि उच्चारा प्रसरण वा, का नाम बुभुक्षामहार- पीटितस्योच्चारप्रस्रवणया? ति भावः, 'त' तस्मात्कारणात् देण' उन्देन-स्वेच्छया यूय हे देवानुप्रिया । एकान्ते उपक्रम्याच्चारप्रसरणे परि (तएण से विजयतककरे धण्ण सत्यवाह एवं वयासो) धन्यसार्थवाह की इस बात को सुनार उस विजन चारने उनसे ऐसा कहा-(तुम देवाणुप्पिया' विउल असण४ आरियस अत्यि उच्चार वा पामपणे पा) हे देशानुप्रिय ' इम विपुल अशनादिरूप ४ प्रकार का आहार करने वाले आप.से बडा नान लघुनोत की बाधा भले हो गई है। परन्तु (ममण्ण- देवाणुप्पियो ! इमेहि बहूहिं सप्पहारेदिय जाव लयापहारेहि य तण्हाए य छुहाए य पराभवमागस्स जत्यि के उच्चारे वापासवणेवा त छदेण देवाणुप्पिया ! तुम एग ते अवका मित्ता उच्चारपासवण परिद्ववेइ) हे देवानुप्रिय ! इन भनेक कशा के प्रहारों से यावत् लता-यष्टि-के प्रहारो से तथा क्षुधा और प्यास से पीडित हुए मुझ अनाहारी को उच्चार प्रसवण की कोई बाधा नहीं है। अर्थान मुझ पर जो भार पडी है उमसे भूग्व और प्याम मब शान हो गई है। उच्चार और प्रसपण की पाधा मुझे काम हो सस्ती है। अन हे देवानुमिय। आप ही अपनी इच्छा से एकान्त मे जाकर , उच्चार और य छ भाटे भारे तेनाथी निवृत्त पुंछ (तएण से विजयतक्करे धण्ण एव वयासी) धन्यसार्थवानी ॥ વાત સાંભળીને વિજય ચોરે तेने धु--(तुम देवाणुप्पिया । विउल असण ४ आहारियस्स अस्थि उच्च रे या पासवणे वा) के वानुप्रिय। पुः प्रभाशुभा मशन वगेरे यार જાતના આહારને કરનાર તમને દીર્ઘ ચકા અને લઘુ શકાની મુશ્કેલી ઊભી થઈ २ छ, ५५ (ममण्ण देवाणुप्पिया । इमेहि वहहिं कसप्पहारेहि य जाव ज्यापहारेहि य ताहाए य छुहारा य परब्भवमाणस्स पत्थि केइ उच्चारे वा पा नवणे वा त छ देण देवानुप्पिया । तुम एगत अवक्कामित्ता उच्चार पामवण : परिहवेइ) देवानुप्रिय। કારડા અને લાકડીઓ વગેરેના મારથી તેમજ ભૂખ્યા અને તરસ્યા મારા જેવા નિરાહારી માણસને ઉરચાર પ્રસવ. ણની બાધાચાથી હોય એટલે કે સખત મારપીટ તેમજ ભૂખ અને તરસને લીધે દીર્ધ શકા અને લઘુશંકાઓ એકદમ શાંત પડી ગઈ છે એથી ઉચ્ચાર પ્રસ્ત્રવણની મુશ્કેલી ઉત્પન્ન થવાની સંભાવના જ દેખાતી નથી એટલા માટે હે દેવાનુપ્રિયા તમે જ તમારી ઈચ્છા A - सत्यवाह સમત ·मनगारमामृतपरिणीटीका न २ धन्यस्य विजगेन मह हडियन्यनादिकम् नार जरने' यावावलति यात-मादुमभातापा रजन्या प्रभातममये दिन- करानि मुर्योदये सति पुनर्विपरमशन ' याचन- उपस्कृन्य पान्याय दामटाग भोजनपिटर ददाति, स चारकशालाया गत्वा पन्यस्य बाहम्य भोजनपारे परिवेसेह' परिपयनि-निपानि । तत ग्बल म बन्य सार्थवाहा नियः तस्करसा तस्माद् पिपुलाद् जानपानपा-गायात मविभाग रोति, स्वय च मुक । नन ग्वल म पन्य मार्यवाह पावर दाम वेट मिनेट' मिजयनि-गमनायाऽऽदिगति। तत बलु म पायका माननपिटा गीत्वा चारगाना नारकामागगागन प्रनिनिका मति, प्रतिनिकम्म रान नगर मा यमयन यात्रा पर गृ या भद्रा चोखे १५ और परमगुचीभूत हो र उसी अपने स्थान पर आ गये। (तएण मा भदा रिल जार जलने विउल जमण ४ जार परिवसे) दूसर दिन जन प्रान राल हुया और सूर्य प्रकाशित हो चुका नर उम भद्राने जगनादि रूप चर्षिध आहार को विपुल मात्रा में बनाकर उसे भोजन के डिब्बे म रन्य पादाम चेटक के हाथ धन्यमार्थवाह के पाम कारागार में भेजा- पापायचेटकने पहिले की ही तरह होपर उसे गलीमें भोजन के लिये परोसा-पराम कर उमने सेठ के दानी हाथी को बुलाया-(तपण सपणे नत्यपाहे बिनयम्स तसम्म तो विलाना अयणसविमाग रेड) वाम उम पन्यसाशाहने विजय चार के लिये उम अपने चार प्रमर के आहा म मे दिमाग र दिय (नपण मे पणे सत्यवाहे पथग दास चेडय सिजेट) पन्य सार्थवाहने बाद में उम पाक दाम चेटक को चना से वापिस कर दिया। (तण्ण से पपए भोयणपिडग गहार चारगाओ ८ जार परिवमेह) ultra हिवसे सवार થયું અને સૂર્ય ઉદય પામે ત્યારે ભદ્રા ભાર્યાએ પુષ્કળ પ્રમાણમા અચાન વગેરે ચાર જાતના આહાર બનાવી તે એક વર૭ ડબામાં મૂકીને પાય દાસ ચેટડને જેલમાં વન્ય પ્રાર્થવાહની પાસે પહોચાડવા આજ્ઞા કી પહેલાની જેમ જ પાથ દામ ચેટકે ત્યાં જઈને થાળીમાં જમવા નું पीरन्यु चारमीने तेरे शहना भने हाथ धापडाव्या (तएण से रगे मत्यवाहे विजयम्म तस्करस्स तो विउ गआ अमण ४ स विभाग करेड) त्या२ ५ વન્ય નાર્થવાહે વિજય ચોરને માટે ચાર જાતના આહારમાથી ભાગ ૧ આપે (तग से पागे स याहे पयग दामचेडग विमजे) त्यार पछी धन्य માર્યવાહે પાવક બન ચેટને પ પ ર (नएण से पयर मायग- पिड़ग गहाय चारगानो पडिनिकम्वमइ) पाय: દાસ ચેટ ભજનના ડખાને ·६४२ : साताधर्मगथानमूत्र विपुलोद अशनानग्वाधागवान मरिभातम् अशरूपेण पृधारण कुर्याम् त गाह यमाभिः सार्द्धमेकान्तमपक्रमामि। तत. चलु तदनु म धन्य मावा विजयमेवमयादीत-अह ग्बल तुभ्य तम्माद् पिपुला अशनपान गाय-पायान सविभाग करिष्यामि । तत. गल म जिया धन्यम्य मावास्यतम्- सविभागस्वीकरणरूपमयं पडिमुणेड' प्रतिशृणोति-स्वीरगति । तत पल- अशनादि सविभागस्त्रोकारानन्नर स जियो पन्येन माईमेकान्तमझामति, श्रेष्ठी उच्चारमनवणे परिष्ठापयति, परिप्ठाप्य जायते' वाचमित छन शुद्धिक 'चोखे' चाक्ष स्वच्छ 'परममुइभूग' परमगुचीभूत =मक्षालित मुग्वहस्तः सन् तदा स्थानम् 'उसकमित्ता' उपसकम्य-माप्य 'पिटाई' विहरति-तिप्ठति । तत खलु-इत-4 सा भद्रा 'मह' कल्ये द्वितीयदिवस अशनादिरूप चर्षिय आहार मे से विभक्त मुझे खानेका दो अर्थात्-उसम मेरा विभाग रकवो-तो मै तुम्हारे माय एकान्त मे चलता हूँ। (तपण से धणे सयवाहे विजय एव चयासी-ब्रहण तुम्भ तओ विपुलाओ असा सम्धि भाग करिस्सामि तएण से विजए घण्णस्म मत्थवाहस्स एयम पडिगुणे) तर पन्य मार्थवाहने उस विजय चौर से इस प्रकार रहा- मै तेरे लिय उस विपुल आहार म से विभाग र नगा। इसके बाद उम विजयने न्य सार्थचार के इस अर्थ को-कहने को मानलिया-(तएण से विजए धणेग सद्धि एगते अवककमा उच्चारपास पण परिवेइ) बाद मे बह विजय वन्य सार्थवाह के साथ एकान्त मे गया-वहाँ जाकर सेठ धन्यने उच्चार और पसरण की परिष्ठापन की। (परिविना आयते चोखे परमसुईभूए तमेव ठाण उपसकमित्ता विहरइ) परिष्ठापना के बाद आचमन कर धन्यसार्थवाह જો તમે હવે તમારા માટે વગેરે આહારમાથી હિસ્સે મને પણ આપવાની બાહેધરી આપો તે હું તમારી સાથે हातमा माक्पा तैयार छु (तपण से धणे सत्यवाहे विजय ए क्यासी अहण तुम तओ विपुलाओ अमण ४ सविभाग करिस्सामि तएण से विजए धणम्स सत्यवाहस्स एयम? पडिमुणेड) येन पाममा સાર્થવાહ વિજય ચોરને કહ્યું–સારુ અશન, પાન, વગેરે ચાર જાતના વિપુલ આહારમાથી તેને પણ ભાગ આપીશ ત્યાર પછી વિજ્ય ચો ધન્ય સાર્થવાહની पात वारी (तण्ण से विजए धणेण सद्धि एगते अबक्कमेड उच्चार पासवण परिवेइ) भने ते धन्य सार्थवाडनी भाथे मेजतमा गयो धन्य सार्थवाई यार मने प्रश्नवानी परिपन I (परिद्ववित्ता आय ते चोक्खे परममुईभूए तमेव ठाग उपम कमित्ता विहाड) परिपना पछी ધન્ય સાર્થવાહે શુદ્ધ કરી અને આ પ્રમાણે તેઓ શુદ્ધ અને નિર્મળ થઈને ફરી पोताना याने भावी गया (तरण मा मग मल्ल जाव जलते विउल असण અાવતી અને પીને ચી જીતના ત્યાં જઈને ·-- अनगाग्धमामृतक्षिणीटीका न २ धन्यस्य विजगेन मह हडिग्न्धनादिकम् ४३ पाय जलने' यालतियारत-मादुप्रभाता रजन्या प्रभातममये दिन- करेजाति सूर्योदये सति पुनर्विपुलमशन ? यावत्- उप-क-य पान्यकाय नामटाग भोजनपिटर ददाति, स चारकशालाया गत्वा धन्यस्य मार्य बोहस्य भोजनपात्रे परिवेसेइ' परिवेपयनि-निदधाति । तत खलु म बन्य साथ विनयम्य तस्करसा नस्माद् पिपुलाद् अगनपानग्ना-मम्वाद्यात सविभाग रोति, स्वय च भुते । ग्बलु स पन्य मार्थवाह पान्धक दासवेट मिनेट' मिजयनि-गमनायाऽऽदिगति । तत चलु स पायका मोननपिटर गहीना नारगानो वारकात् मागगारान् प्रतिनिका मति, प्रतिनिाक्रम्य राग नगर मा यम यन स्त्रर र गृह यत्रेय भद्रा चोखे ६१ नौर परमशुचीभूत हो कर उसी अपने स्थान पर आ गये। (तएण मा भहा लिल जाब जल ने पिउल जमग ४ जार परिवेसेः) दसर दिन जन प्रान काल हुया और सूर्य प्रकाशित हो चुमा तर उम भद्राने अशनादि रूप चतुर्विध आहार को विपुलमाना म बनाकर उसे भोजन के डिन में रम्य पायकदास चेटक के हाथ धन्यमार्यवाह के पाम कारागार मे भेजा- पापा दामचेटकने पहिले की ही तरह होकर उसे थालीमे भोजन के लिये परासा-परास कर उमने सेठ के दोनों हाथो को मुलाया-(तषण से जमणे मत्वमाहे विनयम्म तकसम्म तओ विउलाना अयण सरिभाग क्रेड) दम उम न्यसाशाहने विजय चौर के लिये उम जपने चार प्रकार के माहार मे म विभाग र दिये (नण्ण से पण्णे सत्यवाहे पथग दास चेडय सिज्जेड) पन्य सार्थवाहने पाद मे उस पाक दाम चेटक को यहा से वापिस कर दिया। (तण्ण से पाए भायणपिडग गाय चारगाओ ४ नाम परिवेमेट) ult हिवसे सवार થયું અને સૂર્ય ઉદય પામે ત્યારે ભદ્રા ભાર્યાએ પુષ્કળ પ્રમાણમાં અચન વગેરે ચાર જાતના આહાર બનાવી તે એક સ્વર ડબામાં મૂકીને પાથ દાસ ચેટને જેલમાં ધન્ય નાર્થવાહની પાસે પહોંચાડવા આજ્ઞા કરી પહેલાની જેમ જ પાથક દાસ ચેટકે ત્યાં જઈને થાળીમાં જમવાનું चारभ्यु पीरभान तेरी शेना मने पाय धापाव्या (तएण से पणे सत्यवाहे विजयस्म तस्करस्स तो विउलाओ असण ४ स विभाग करेड) त्या२ ५७ ધન્ય નાર્થવાહે વિજય ચોરને માટે ચાર જાતના આહારમાથી ભાગ કરી આપે (तण्ग मे धणे सत्यराहे पथग दासचेडग विमज्जे.) त्यार ५०ी धन्य માર્થવાહે પાચક નામ ચેટકને ઘેર પાછા વળે (तरण से पथए मायग- पिड़ग गहाय चारगामी पडिनिकग्वमही पाय वास येटमानना साने ·६४३ हाताधर्मकथासूत्रे भार्या धन्यसार्थवाहपत्नी तत्रौद्योपागगच्छति, उपागत्य भद्रा सार्थवाहीमयमा दीव-एव खलु हे देवानमिये । धन्य. मार्थबारम्तवपुत्रघातस्य यावत् मत्यामित्रस्य तस्माद् पिपुलाद् अशनपानग्याधस्वाधाव सविभाग करोति । तत -तदनन्नर खलु सा भद्रा सार्थवाही पान्धकस्य दासचेटकस्य 'अतिए' अन्तिके समीपे 'ए।' पतम् पान्यकथितम् 'अट्ठ' अयम् धन्यसार्थवाहस्य विजयतस्करार्थ स्वस्याशनादे सविभागकरणरूपमृत्तान्त श्रुत्वा 'आसुरुत्ता' आशुरुप्ता, पाशुरक्ताम्याशु-शीघ्र रुमा-कोपोदयाद् रिमुढा, यहा आशु-शीघ्र पडिनिक्खमइ) वह पाथक दासचेटक भोजन पिटक को लेकर कारावास से निकला (पडिनिस्खमित्ता रायगिह नयर मज्झ मज्झे ण जेणेष सएगिहे जेणेव भद्दा भारिया सत्थवाही तेणेप उबागच्छइ) निरल रानगृह नगर के ठीक गीचों बीच मार्ग से होता हुआ जहा अपना घर और वह भद्रा सार्थवाहीथी वहा आया-(आगच्छित्ता भसार्थवाहीगि एव वयासी) आकर उसने भद्रा सार्थवाहीनी से ऐश कहा-एव खलु देवाणुप्पिए धण्णे सत्यवाहे तव पुत्तघायगस्स जाप पच्चामिनस्म ताओ विउलाओ असण ४ सविभाग करे.) हे देवानुप्रिये ! धन्य मार्थवाह तुम्हारे पुत्र घातक यावत् हार्दिक शत्रु विजय चौर को विपुल अशन आदि रूप चार प्रकार के आहारमे से हिस्सा देते हैं । (तण्ण सा भदा सत्यवाही पथयस्स दासचेडयस्म अतिए एयम सोच्चा आसुरुत्ता रुद्वाजाव मिस मिसेमाणा धण्णस्स सत्यवाहस्स पभोसमावज्जइ) इस तरह पाथक લઈને જેલમાંથી બહાર નિકળ્યો (पटिनिवखमित्ता रायगिह नयर मज्झ मज्झेण जेणेव सएगिहे जेणेव भहा भारिया सत्यवाही तेणेव उवागच्छइ) નીકળીને રાજગૃહ નગરની ઠીક વચ્ચેના ભાગમાં પસાર થઈને જ્યા પિતાના ५२ अने सद्रा सार्थवाडी ती त्या भा०ये! (उआगच्छिता मद्द तत्थ वाहीणि एव क्यासी) पीने ते सदा सार्थवाडीन આ પ્રમાણે કહ્યું (व खलु देवाणुप्पिए ! धणे सत्यवाहे तव पुत्तघायाम्स जाव पचामित्त म्स ताा विउलाओ असग ४ स विभाग करेइ) देवानु प्रिये । धन्य सार्थवाड તમારા પુત્રના ધાતક અને શત્રુ વિજય ચોરને બહુ જ વધારે અચન વગેરેના यार प्रान मारमाथी हिस्से मा। भाटे आधे छ (तएण सा भद्दा भारिया सत्यवाही पथयस्स दासचेडयस्स अतिए एयमह सोचा आसुरुना रूहा मिसमिसेमाणा पावज्जइ) घण्णस्स सस्थवाहस्स जाव ·अनगारधमामृतयपिणीटीका २ स् ११ धन्यस्य रन्धविमोचनादिकम् रक्ता-कोपावेशाद् रक्तमुखनेत्रा 'रुद्वा' रुष्टारोपयुक्ता यावत् 'मिमिमिसे- माणा' मिसमिमन्ती-क्रोधचालयाऽन्तममन्विता सनी न्यस्य मार्य वाहस्योपरि 'पभोस' पद्वेप-प्रकृष्टदेपम् आपन' नापयते=णप्नोति ॥५० १०॥ मूलम्-से धणे सत्थवाहे अन्नया कयाड मित्तनाइ नियगसयणसधिपरियणेण सएण य अत्थसारेणं रायकजाओ अप्पाण मोयावेड, मोयावित्ता चारगसालाओ पाडेनिक्खमइ पडि निक्खमित्ता जेणेव अलकारियसभा तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता अल काग्यिकम्म कारवेइ, कारवित्ता जेणेव पुस्करिणी तेणेव उवा गच्छइ, उवागच्छित्ता अह धोयमट्टीय गेण्हइ, गिण्हित्ता पोक्खरिण ओगाहइ, आगाहित्ता जलमजण करेइ करित्ता पहाए कयवलिकम्मे जाव रायगिह नगर अणुपविसइ, अणुपविसित्ता रायगिहनगरस्स मज्झमझेण जेणेव सए गिहे तेणेव पहारेत्थ गमणाए। तएण त धण्ण सत्थवाह एज्जमाण पासित्ता रायगिहे नगरे बहवे नियम सेद्विसत्थवाहपभियओ आढति परिजाणति सकारे ति सम्माणेति अन्भुट्टेति सरीरकुसल पुच्छति । तएण से धणे सत्थवाहे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता जा वि य से तत्थ वाहिरिया परिसा भवइ, तजहा-दासाइ वा पेस्ताइ वा भियगाइ युक्त होती दासचेटक के मुख से इस ममाचार को सुनकर वह भद्रा सार्थवाही एकदम क्रोध से लाल मुख नेत्रवाली बन गई, और रोप हुई क्रोपरी तीन वाला से भीतर ही भीतर जलने लगी। इस तरह उसने न्यसा वाह के ऊपर प्रकृष्ट द्वप भाव को धारण कर लिया।मून १० આ રીતે પાથક દાસચેટના મેથી સમાચાર સાભળીને ભદ્રા ભાર્યા એ-દમ ક્રોધથી લાલ ચોળ થઈ ગઈ, અને તે કેની જવાળાઓથી સળગવા લાગી પ્રમાણે તેના મનમાં ધન્ય સાર્થવાહ ઉપર સખત રેવ ભાવ જાઓ ॥ सूत्र १०॥ આ ·६४३ 62 हाताधर्मकथा भार्या धन्यसार्थवाहपत्नी तोपागगच्छति, उपागत्य भद्रा सार्थवाहीमवमवा दीव-एव खलु हे देवानमिये । धन्य. मागारातपुत्रघातकस्य यावत् प्रत्यामित्रस्य तस्माद् पिपुलाद् अशनपानग्वाधस्वाधात् सविभाग करोति । तत तदनन्नर खलु सा भद्रा मार्थवाही पान्यस्य दासचेटकस्य 'अतिए' अन्तिके समीपे 'ए' एतम् पान्यकथितम् 'अg' अर्थम् धन्यसार्थवाहस्य विजयतस्करार्थ स्वस्याशनादे सविभागकरणरूपत्तान्त श्रुत्वा 'आसुकत्ता' आशुरुता, पाशुरक्ताम्याशु-शीघ्र रुप्ता-कोपोदयाद् विमुढा, यहा आशु-शीघ्र पडिनिक्खमइ) वह पायक दासचेटक भोजन पिटक को लेकर कारावास से निकला (पडिनिस्खमित्ता रायगिह नयर मज्झमझे ण जेणे सएगिद्दे जेणेव भद्दा भारिया सस्थाही तेणेर उचागच्छइ) निम्ल कर रानगृह नगर के ठीक बीचों बीच मार्ग से होता हुआ जहा अपना घर और वह भद्रा सार्थवाहीयी वहा आया-(वागच्छित्ता भ६ सार्थवाहीगि एव वयासी) आकर उसने भद्रा सार्यवाहीनी से ऐश कहा-एव खलु देवाणुप्पिण धणे सत्यवाहे तव पुत्तघायगस्स जाव पन्चामिनस्म ताो विउलोओ असण ४ सविभाग करेइ) हे देवानुप्रिये ! धन्य सार्थवाह तुम्हारे पुत्र घातक यावत् हार्दिक शत्रु विनय चौर को चिपुल अशन आदि रूप चार प्रकार के आहारमे से हिस्सा देते हैं । (तण्ण सा भदा सत्यवाही पथयस्स दासचेडयस्म अतिए एयम सोच्चा आसुरुत्ता रुद्वाजाव मिस- मिसेमाणा धण्णस्स सस्थवाहस्स पोसमावज्जइ) इस तरह पापक सन समाथी मार नियो (पटिनिवरसमित्ता रायगिह नयर मज्झ मज्ञण जेणेव सएगिहे जेणेव भहा भारिया सत्यवाही तेणेव उवागच्छइ) નિકળીને રાજગૃહ નગરની ઠીક વચ્ચેના માર્ગમાં પસાર થઈને જ્યા પિતાના ५२ भने सद्रा साथ वाडी ती त्या माव्यो (उआगच्छिता भद सत्थ वाहीणि एच क्यासी) मापीन तेणे भद्रा साथ वाडीन આ પ્રમાણે કહ્યું (ण्व खलु देवाणुप्पिए ! धण्णे सत्यवाहे तव पुत्तघायगम्स जाव पञ्चामिन म्स ताा विउलाओ असग ४ स विभाग करेइ) बानु प्रिये ! धन्य सार्थवाड તમારા પુત્રના ધાતક અને શત્રુ વિજય ચોરને બહુ જ વધારે અશન વગેરેના या२ ॥२माहारमाथी हिस्सो मा। भाटे पाये छ (तएण सा भद्दा भारिया सत्यवाही पथयस्स दासचेडयस्स अतिए एयमट्ट सोचा आसुरुना पोसमावज्जइ) स्हा जाव मिसमिसेमाणा धण्णस्स सत्यवाहस्स ·सन्ग माचार ' नवग्धम मृतपि गीटीका २ मा धन्यस्य र धरिमोचनादिकमन्ध एव वुत्ता समाणी हट्ट जाव आसणाओ अब्भुट्टेड अन्भुहित्ता कठाकठि अवयासडे खेमकुसल पुच्छड पुच्छित्ता प्रहाया जाय पायच्छित्तो विउलाइ भोग भोगाड मुजमाणी विहरड ॥ सू ११ ॥ टाका--'तएण स धणे' इत्यादि-तत ग्यलु म जन्यदा कदाचित् मित्रज्ञानिनिजस्वजनमम्बन्धिपरिजनेन=मित्रज्ञानिप्रभृति द्वारा मानच नल्यमारेग' अर्थसारेग बहुमूल्यरत्नादिना कट मूल्यरत्नादि ममर्पणेनेत्या रायफनाओ' राजकार्यात-राजसङ्कटात् आत्मान-स्त्रक 'मावावइ माचयति, मोचयित्वा-मुक्तो भूत्वा चारकशालाया प्रतिनिका मति, प्रतिनिम्न यत्रा 'अलकारियमभा' अलङ्कारिकसभा नापिनशाला- पार कर्माशिगेरसम्मारस्थानमित्यर्थ , तापागनि उपागम 'अलकारि याम्म' सवारिककर्मन्नखकेशमण्डनादिर्म कारवेद' कारयति, कारयिता या पुण्यरिणी' पुष्परिणी-वर्नुलपापो तयोपागन्छति. उपाग-य- तप ॥ से पणे मत्यवाह अ-नया स्याइ' इत्यादि । टी-(नपण) उसके पाद (से धणे सात्यवाहे) उस धन्यमाने (अन्नया कयाइ) किसी एम समय (मिननाउनियगमयणसरधिपरियण) मित्र नाति, निजक मजन सपो परिजनो द्वारा (म्बकेन अत्यमारेग) अपने पह मुल्य रत्नादि भेट राजाको समर्पण जरा कर (रायफनामी अप्पाण मोगावेद) राज्य सस्ट से अपने आपको मुक्त करना लिया। (मोयारिला चारगसाओ पडिणिकावमइ) जा हा चुका-तर कारागार से बाहर निकला (पडिनिश्वमित्ता जेणेन अलकारियस मा नेणव उवागच्उइ) बाहर निकल कर वह जगं नागिन की दुकान थी-हा गया--( उच्छता जल कारियफम्म पारवेड) 'तएण से पणे मत्थवाहे अन्नया क्याड' त्यादि । टीमार-(तपण) त्या पनी (से पण्णे मायबाहे) वन्य मावा (अन्न या कया.) std ये पते ( मित्तनाइनियगसयणस व पिपरियणेग ) पोताना भित्र राति १ri, 14 की मने पानी स्केन अन्धमारेग । भित २लो को मम पाने (रायकज्जाओ अपाण मायावेड) राज्य मइटमाथी पोतनी ततने वी (मोयापित्ता चारगमालाओं पडिणि क्खमा) જ્યારે તે મુક્ત થયેલે જાહેર કરવામાં આવ્યા, ત્યારે તે જેલમાથી मार नियो (पडिनिश्वमित्ता जणेच अल्कारियसभा तेणेर आगरउड) १९. नीजान त भनी दुजान ५२ गयो (उपाछत्ता अल कारियकम्म वह मुक्त योपित

·ताचमायाजमात्र
वा भाइलगाइ वा, सा वि य ण धग सत्यवाह एजत पालक,
पासित्ता पायडियाए खेमकुल पुच्छति, जावि य
से तत्थ
अब्भतरिया परिसा भवइ त जहा--मायाइ वा पियाड वो
भायाइ वा भगिणीइ वा, सावि य ण धण्ण सत्यवाह एजमाण
पासति पासित्ता आसणाओ अब्भुढेइ अभुट्टित्ता कठाकठिय अव
यासिय वाहप्पमोक्खण करेति तएण
धपणे सत्यवाहे जेणेव
भद्दा भारिया तेणेव उवागच्छइ तएण सा भद्दा याण सस्थवाह
एज्जमाण पासइ पासित्ता णो आढाइ नो परियाणाइ नो सकारेइ,
नो सम्माणेइ, नो अब्भुटेइ नो सरीरकुसल पुच्छइ, अणाढा
यमाणी अपरिजाणमाणी अमकारेमाणी, असम्नाणेमाणी, अणभु
टेमाणी सरीरकुमल अपुच्छमाणी तुसिणीया परम्मुही सचिट्ठइ,
तएण से धण्णे सन्थवाहे भद भारिय एप बयासी-किण्ण
तुभ देवाणुप्पिए । न तुट्टी वा न हरिसे वा नाणदे वा ज मए
सएण अत्थसारेण रायफजाओ अप्पा विमोइए, तएण सा भद्दा
धण्ण सत्यवाह एव वयासी-कहण्ण देवाणुप्पिया । मम तुट्ठी
वा जाव आणदे वा भविस्तइ, जेण तुभ मम पुत्तघायगस्त जाव
पञ्चामित्तस्म तो विउलाओ असणपाणखाइम साइमाओ? सविभाग
करेसि, तएणमे धण्णे भद्द एव वयासी-नो खलु देवाणुप्पिए।
धम्मेत्ति वा तवोत्ति वा कयपडिकडयाइ वा लोगजत्ताइ वा घाडि
एइ वा सहाएइ वा सुहि वा तओ विपुलाओ असण०४ सविभागे
कए नन्नव सरीरचिताए, तएण सा भद्दा धण्णेण सत्यवाहेण

·ود सन्य . . अनवरधम मृतयपि गोटीका १ धन्यस्य र धरिमोचनादिकमन्ध एव वुत्तः समाणी हट्ट जाव आसणाओ अब्भुटुंड अब्भुहित्ता कठाठि अश्यासडे खेमकुसल पुच्छई पुच्छित्ता पहाया जाब पायच्छित्तो विउलाइ भोग भोगाड मुजमाणी विहरइ ॥ सू ११ ॥ टाका-'तएण से धणे' इत्यादि-तत ग्वलुम माचार न्यदा साचित् मिरजातिनिजास्वजनसम्बन्धिपरिजनेन मिरजातिप्रभृति द्वारा मकन च नमारेग' अर्थसारेण बहुमूल्यरत्नादिना मूल्यरत्नादि ममर्पणनेत्या रायनाओ' राजकार्यात्माजसङ्कटात् मात्मान-स्यक 'मोयावेड माचयति, मोयित्वा-मुक्तो भूत्वा चारकशालाया प्रतिनिाका मति, प्रतिनिक्रिम्प यत्र 'अलकारियमभा' अलङ्कारिक्समा नाफ्तिशाला- भारगर्माशिगेरसम्भारम्यानमित्यर्थ , तापागनि उपागत्य अलकारि याम्म' अलङ्कारिकर्मम्मम्वकेशमण्डनादिर्म पारवेड' कारयति, कारयिता यत्रीय पुशपरिणी' पुग्परिणीचर्नुलपापो नवोपागति, उपागन्य-ना 'तए ! से पण्णे मत्यवाहे थ.नया क्याइ' इत्यादि । टीमाई-(नएण) इसके बाद (से धणे सात्यवाहे) उस पन्यमामाने (नन्नया कयाइ) फिसी एक समय (मिननानियगमयणसधिपरियण) मित्र नाति, निजक बजन ससी परिजनों द्वारा (मफेन अत्यमारेग) अपने रहू मुल्य रत्नादि भेट राजा को समर्पण सवा कर (रायफनामी अपाण मोयावेड) राज्य सकट से अपने आपको मुक्त करवा ग्यिा। (मोयापिता चारगसालाओ पडिणिकावमड) जर वह मुक्त गेपित हो चुस-तर कारागार से बाहर निकला (पडिनिवमित्ता जेणेन जलकारियसभा नेणव उवागच्इ) बाहर निकल कर वर जगं नापिन की दुकान थी-टा गया--(उपगच्छित्ता नलकारियकम्म का तएण से पणे मन्याहे अन्नया क्याइ' इत्यादि । टीका-(तएण) त्या ५०ी (से पण्णे माहे) वन्य भार्थवाडे (अन्ना काद) : पणते ( मित्तनाइनियगसयणस व पिपरियोग ) पोताना भित्र ति 471, 40 की मने पानी an (बकेन अन्यमारेग। भता नो वगेरे अभए रावीन (रायकज्जाओ अपाण मायावेड) राय नमानी पोतानी adने छवी (मोयाबित्ता चारगमालानी पडिगि क्खम') त्याने ते भुत थये। 8२ ३२वाभा याव्या, त्या३ ते रेखभाथी हा नियो (पडिनिमित्ता जेणेच अलकारियसभा तेणेत्र उवागरउड) म नीजीन. ते मनी हुान ५२ गयो (उपात्तिा ग्रन्यारियाम्म

·४
पाताचमायामा
वा भाइलगाइ वा, सावि य ण धग सत्यवाह एजत पासड,
पासित्ता पायर्वाडयाए खेमकुल पुच्छति, जावि य
से तत्थ
अब्भतरिया परिसा भवइ त जहा--मायाइ वा पियाड वो
भायाइ वा भगिणीइ वा, सावि य ण धण्ण सत्यताह एन्जमाण
पासति पासित्ता आसणाओ अब्भुट्टेइ अब्भुट्टित्ता कठाकठिय अब
यासिय वाहप्पमोक्खण करेति तएण धण्णे सत्यवाहे जेणेव
भद्दा भारिया तेणेव उवागच्छइ तएण सा भद्दा वण सत्थवाह
एज्जमाण पासइ पासित्ता णो आढाइ नो परियाणाइ नो सकारेइ,
नो सम्माणेइ, नो अब्भुटेइ नो सरीरकुसल पुच्छइ, अणाढा
यमाणी अपरिजाणमाणी अपकारेमाणी, असम्नाणेनाणी, अणसु
टेमाणी सरीरकुमल अपुच्छमाणी तुसिणीया परम्मुही सचिट्टइ,
तएण से धण्णे सत्थवाहे भद भारिय एव वयासी-किण्ण
तुब्भ देवाणुप्पिए । न तुट्टी वा न हरिसे वा नाणदे वा ज मए
सएण अथसारेण रायफज्जाओ अप्पा विमोडए, तएण सा भद्दा
धण्ण सत्थवाह एव वयासी--कहपण देवाणुप्पिया । मम तुट्ठी
वा जाव आणदे वा भविस्ताइ, जेण तुम मम पुत्तघायगस्त जाव
पञ्चामित्तस्त तओ विउलाओ असणपाणखाइम साइमाओ? सविभाग
करेसि, तएणमे धपणे भद्द एव वयासी-नो खलु देवाणुप्पिए ।
यम्मेत्ति वा तवोत्ति वा कयपडिकडयाइ वा लोगजत्ताइ वा घाडि
एइ वा सहाएइ वा सुहि वा तओ विपुलाओ असण०४ मविभागे
कए नन्नथ सरीरचिताए, तएण सा भदा धणेण सत्यवाहेण

·. अनगारधर्मामृतवाणीटीका अ २ धन्यस्य विजयेन मह हडिन्धनादिकम् ६४९ 'आहत' आद्रियन्ते हृदयेन 'परिजागति' परिजानन्ति-सुस्वागत अप्टिन' इति तस्यागमनमनुमादयन्ति 'सकारेति' सत्कारयन्ति मधुरवचनैः, मम्मणेति' समानयन्ति पिविधवस्तुममर्पणेन, 'अब्भुट्टेति' अभ्युत्तिष्ठन्ति विनयार्थमभिमुबमुशिष्ठति शरीरकुशल च पृच्छन्ति । तत खलु तद- नन्तर स धन्य सार्यवाही यत्रय म्पक गृह नयोपागच्छति, उपागत्य यापि च तम्य नत्र गद्या परिप-गृहविर्तिजनसमुदाय , 'तनहा तद्यपा- म या 'दामाइया' दामा इविधा दासा गृहदासी पुत्रा 'पेस्माइ वा' चला- (तरण त धण मत्पराह एज्न नाण पासित्ता रायगिहे नपरे हवे नियमसेहिमत्यवाहपभिगओ जाढति परिजाणनि सरकारेति सम्माणति अन्टेति सरीरकुसल पुन्छति) घर को आते हा उस धन्य सार्थवाह को जा गज नगर मे निजा अष्ठी सार्थवाह आदि लोगोंने देखा तो उन लोगों ने उमफा हृदयसे खूब आदर किया- नापका स्वागत हो" इस प्रकार कहकर उसके आगमन की खून अनुमोदनाकी मधुर वचनो द्वारा उसका खूब सत्कार किया। अने वस्तुओं को भेट मे देकर खुप सन्मान दिया । अपनी विनय प्राट करने के लिये उसके सन्मुग्व आने पर उठ बैठे शरीर में कुशल समाचार पूछे । (तएण से धणे सत्यवाहे जेणे सए गिहे तेणे उपागच्छइ) इसके बाद धन्य मागाह जहा अपना घर था गया (उवागन्छित्ता) जापि य से नत्थ बाहिरिया परिसा भव') वहा जाफर उसमा जो परक वाटर के लोगों का समुदाय था-(त जहा) जैसा-(दामाइ वा पेस्साइ एन्जमाण पासित्ता रायगिहे नयरे यह नियगसेहि मत्पपाहपभिययो आढति परिजाण नि समारेति मम्माणेति अमुटुंति सरीरकुसल पुच्छति) રાજગૃહ નગરના નિજક શ્રેષ્ઠીઓ, સાર્થવાહ વગેરેએ જ્યારે ધન્ય માર્ગ વાહને ઘર તરફ જતા જોયા ત્યારે તેઓ બધાએ મળીને તેમનું હદય પૂર્વક ખૂબ જ મસ રીતે સન્માન કર્યું આ રીતે તેના આગમનને અનુમોદન આપ્યું મધુર વચનથી લેએ ધન્ય સાર્થવાહને સત્કાર કર્યો તેને લોકોએ અનેક વસ્તુઓ ભેટમાં આપી વિનય બતાવવા માટે જયારે ધન્ય સાર્થવાહ લોકોની સામે પહોંચ્યા त्यारे तेया ला थगया अने तेमणे राशनी शणता पूछी (त एण से पणे सत्यवाहे जेणेव स गेहे तेणेव उवागइ) त्या२ मा या तेनु ५२ हेतु त्या गो (उचागच्छित्ता जावि य से तत्व पाहिरिया परिसा भवड) त्या ५२नी महार तन। धरना भागुमोनो समुदाय मेsol थये तो (त जहा) “ 'તમારૂ સ્વાગત છે ?

·. . शाताधर्मकथासमय धायमटिय' धौतमृत्तिका शुद्धसुगन्धितमृतिका गृहाति, गृरीत्या पुष्करिणीम 'ओगाइ' अवगाढते प्रविशति, अगाध 'जलमनण जलमजन-जलेन- शरीरशुद्धि करोति, कृत्या 'हाए। स्नात सर्वत कृतम्नान 'कययलिफम्मे' कतालिगर्मा कृत स्नानान्तमवश्यकरणीय-पशुपदयादिनिमित्तमन्नदानादिरूप यलिाम येन स , कनदान कृत्य इत्यर्य, यापद रानगृह नगरमनुभविशति, अनुप्रविश्य राजगृरनगरस्य मायम येन या पक गृह तर 'गमणाए' गमनाय 'पहारेत्थ' मधारयति-विचारयति, गृह प्रति गमनायोधती भवती त्यर्थः, गृह उत्तीति मा । तत खलु त धन्य सार्थवाहम् 'एजमाम' राजमानम् आगच्छत दृष्ट्वा राजगृहे नगरे पहया निजकप्ठिसार्थवाहमभृतय जाकर उसने वहा गाल बननाये । (कारवित्ता जेगे। पुरखरिणी तेणेव उपागच्छइ) दाढी मूछ आदि के पाल बनवा कर फिर वह जहा पुष्क रिणी थी हा गया। (उपगच्छिता अह धोयमद्विय गेण्इ) जाकर उसने वहा से शुद्व सुगधित मिट्टी को लिया--(गिण्हिता पोक्खरिणी आगाहइ) लेकर वह बाद मे उस पुष्करिणी म प्रविष्ट हुआ। (ोगा- हित्ता जलमजण करेइ, करित्ता प्रहार कयालिफम्मे जाव रायगिह नयर अणुपविसइ) प्रविष्ट होकर वहां उसने स्नान किया स्नानकर वायसादि पक्षियो के लिये अन्नादि देने रूप वलिकर्म किया। यावत् राजगृह नगरमे वह प्रविष्ट हुआ। (अणुपविसित्ता रायगिहनयरस्स मज्झ मज्ज्ञेग जेणेव सए गिहे तेणेव पहारेत्थ गमणाए) प्रविष्ट होकर फिर वह ठीक राजगृह नगर के बीचो वीचवाले मार्ग से होता हुआ-जहा अपना घर था उस तरफ कारवेइ) त्या धने ते पाण पाव्या (कारवित्ता जेणेव पुक्खवरिणो तेणेत्र કાળઝ) દાઢી મૂછ અને માથા વગેરેના વાળ સાફ કરાવીને તે પુષ્કરિણી તરફ गयो (उवागच्छित्ता अह वायमट्ठिय गेण्हइ) त्याने ते सुवासित भारी बाधा (गिहिता पोक्खरिणी ओगाहइ) भारी धन तेरी रिमा प्रवेश यो (ओगाहित्ता जलमज्जण करेइ करिचा हाए कयवलिम्मे जाव रायगिह नयर अणुपविसइ) प्रवेशीन तेणे स्नान यु नान शने तेरे वगैरे પક્ષીઓ માટે અન્ન વગેરેને ભાગ આપીને બલિ કર્મ કર્યું ત્યાર બાદ તે રાજા नसभा माव्यो (अणुपविसित्ता रायगिहनगरस मज्झ मज्झेण जेणेव सए गिहे तेणेव पहारेत्य गमणाए) नारमा भावान ते AAMA नारनी पथ्येना भागथी पसार थईन च्या तनु घ२ तु त्या भयो (तरण त पण सस्थाह ·मनगारधर्मामृतवपिणीटोका अ२ धन्यस्य विजयन सह हटिबन्धनादिकम् दिरूणऽऽभ्यन्तरपरिपद् धन्य सायारमेजमान पश्यति, दृष्ट्वा 'आमणाओ' श्रामनात स्वस्त्रोपवेशनस्थानात् 'यम्भुढेइ' अभ्युनिाठाति समु मूर्ची भवति, अभ्युत्थाय 'कठाठिय' कण्ठाकण्ठिक-कण्ठे च कण्ठे च गृहीत्या यत्पवतन तत् कण्ठद्वयसमिलनपूर्वम् 'अवयासिय' आग्लिप्य समालिगाय 'चाहपमोरखण' पापप्रमोक्षण-चिरवियुक्तप्रियसमागमजन्य- वर्षावमोचन करोति । तत. ग्वलु-नदनु स धन्य. सार्यवाहो यत्र भद्रा भार्या तत्रैवोपागच्छति । तत म्बलु सा भद्रा धन्य सावाहम् 'एजमाण' एजमान-म्पसमीपे समायात पश्यति. दृष्ट्वा नो आदिगने, नो परिजानानि (पासिता) तर देखकर (आमणाओ अभुइ अन्भुद्वित्ता ठाठिय अवया- सिय वाहप्पमोचवण रेति) वे अपने २ अधिष्ठित स्थान से उठ बैठे और उठार परस्पर में गले से गला लगाकर मिले । सपने उमस भेट की। आलिङ्गन किया। तथा बहुत दिनो के गद मिलने से उन लोगों ने आनद जन्य हांश्रुओं का मोचन भी किया अर्थात् हाथ घरमाये (नएण से धण्ण सत्यवाहे जेोच भदा भारिया, तेणेर उवा- गन्छइ) इसके बाद यह धन्य सार्यवाह जहा भद्रा सार्थनाही थी वहा गया (तण्ण सा भदा धण्ण सत्यवाह एज्जमाण पसिड, पासित्ता गो आदाइ नो परियाणाइ, नो सक्कारेइ, नो सम्माणेइ, णो अम्भुट्टेइ नो सरीरकुसल पुच्छइ) भद्रा सार्थगहीने आते हुए घर सार्थवाह से देखा भी परन्तु उसने उस का आदर नहीं किया उसका म्वागत नही किया. मधुर वचनों से उसका सत्कार नहीं किया विविध वस्तुओंके समर्पण से उमने उसका सन्मान नहीं किया। वह उसके भाष पाइने घ२ १२५ व्यावतो यो (पासित्ता) २ (आसणाओ अब्भुटेइ अभुद्वित्ता कठा कठिय अवयासिय वाहप्पमोरवण करेति) तया या પિતપતાની જગ્યાઓથી ઊભા થયા અને ઊભા થઈને એક બીજાના ગળાથી પ્રેમ, પૂર્વક ભેટ્યા ધન્ય સાર્થવાહને બધા માણને મળ્યા અને તેનું આલિગન કર્યું ઘણે દિવસ પછી ધન્ય સાર્થવાહને જે અમિલન થયું એટલે બધાની આખભા હર્ષના આસુએ વરસવા લાગ્યા (तएग स धणे सत्यवाहे जेणेव भद्दा भारिया, तेणेव उपागच्छइ) त्यार पछी पत्य सत्यपाड arया मा माया तो त्या गो (तएण सा भद्दा घण्ण सत्यवाह एज्जमाण पासइ, नोसम्माणेइ, णो अम्भुनेद, नो सरीरकुसल पुच्छई ) मद्र सार्थवाडी ये धन्य साथ साथ ने मावता नया ५ तेरे तेमनी આદર કર્યો નહિ, તેમનું સ્વાગત કર્યું નહિ, મધુર વાણી વડે તેમને માર્યો નહિ, पासित्ता णो आढाइ, ·বাঘমখান प्रेष्या इति वा, प्रेप्या:प्रयोजनविशेष ये नगरान्तरादिशु पन्ते ते, मिय गाइ पा' भृत्यका इति घा, भृत्या. आचालपोपिता 'भाइलगा पा' भागिका इति पा, भागिका.भागान्तः चतुर्था शादिलामेन हयादिकारिणा वा यस्या परिपदि साऽपिच खलु-याद्या परिपद धन्य सागहमेजमान पश्यति, दृष्ट्वा 'पायपडिया' पादपतिता=पादसलग्ना पादस्पर्शपूर्वक नम्रीभूता 'खेम- कुशल' क्षेगकुशलम्, अननुत्पति क्षेमम्, अनप्रतिघात. कुशल, तव 'पुच्छह पृच्छति । अग्रे याप--च तस्य तर 'अमनरिया' नाभ्यन्तरिका- गृहाभ्यन्तरपतिनो परिपद् भाति-अस्ति, तद्यथा-तथाहि-मातेति वा पितेति वा भ्रातर इति वा भगिन्य इति वा, साऽपि च खलु मातापित्रा वा भियगाइवा माडल्लगोइया सावियण धण सस्थाह एजत पासइ) दास-गृहदासी पुत्र-दास्य-जो काम पड़ने पर नगरान्तरो म भेजे जाते थे वे भृत्य-जो यालक अवस्थासे ही इस के घर पळे पुसे थे--भागिक- चौथाई हिस्सा लेकर जो ऋष्यादि कर्म करते ये वह सर धन्यसार्थवाह को जर आते हुए दग्वा--तत्र (पासित्ता पायवडियाए खेमकुसल पुच्छति) देखकर उसके पैरों पर गिर पड़ा और उसकी क्षेम कुशल की बात पूछने लगा। अनर्थ की निटत्तिका नाम क्षेम, और अनर्थ के प्रतिघात का नाम कुशल है (जा विय से तत्थ अन्भतरिया परिसा. भवइ-त जहा-मायाइ वा पियाद वा मायइ वा भगिनेइ वा सा विण धण्ण सत्यवाह एज्जमाण पाम ति) इसी तरह उस धन्य सार्थगह की जो भीतरी सभा थी--जसे माता, पिता, भाई, और यहिने--सो इन माता पिता भाई और भगिनो रूप सभाने जय धन्य सार्थवाह का आते हुए देवा भदासाइ वा पेस्साइ वा भियगाइ वा भाइल्लागाइ वा सा विय ण धण सत्थवाह एजत पासइ) स-धरना सी पुत्र, हास्य- ५ onतना કામ માટે બીજા નગરમા મેલવા માટેના કરે, નૃત્ય-જે નાનપણથી તેને ઘેર પિષણ મેળવીને મોટા થયા હોવ, ભાગિક-ચેથા ભાગ લઈને ખેતી વગેરે કરતા હતા भाजधाये धन्यसार्थवाहने भापत नन (पासित्ता पायवडियाए खेमकुसल पुच्छति) तेन पणे ५७या अने तेनी दुशण क्षेभ ५७१t an-या मनय ६२ थाय ते क्षम, अने, मनने प्रयल पूर्व भाव ते पुशत छ (जावि य से तत्थ अन्भतरिया भवइ त जहा-मायाइ वा पियाइ वा भायाइ वा भगिनेइ वा सा विण धण्ण सत्यवाह एज्जमाण पासति) आ प्रभारी धन्य सावाना ઘરમાં રહેનારા કુટુંબના માણસ-માતા પિતા, ભાઈ અને બહેને-વગેરેએ ધન્ય ·पनगारधर्मामृतवपिणोटाका अ२ घन्यस्य विजयेन सह इटिम्धनादिकम् दिल्ऽभ्यन्तरपरिषद् धन्य सायपाहीजमान पश्यति, दृष्ट्वा 'आसणाभो' श्रामनायोपवेशनस्थानान 'यन्भुटेइ' अभ्युनिष्ठाति-समुरमी भवति, अभ्युत्थाय 'कठाठिय' कण्ठाकण्ठिक-कठे च कण्ठे च गृहीत्या यत्मवतन तत् कण्ठद्वयसमिलनपूर्वकम् 'अयासिय' आग्लिप्य- समालिद्ध 'वाहप्पमोक्सण' पायममोक्षण-चिरवियुक्तपियप्तमागमजन्य- पविमोचन करोति । तत खलु-नदनु स धन्य. सार्थवाहो यर भद्रा भार्या तत्रैवोपागच्छति । तत स्वलु सा मदा धन्य सार्थवाहम् 'एजमा' एजमान-म्बसमीपे समायात पश्यति दृष्ट्वा नो आदिगने, नो परिजानानि, (पासिता) तर देखकर (आमणाओ अभुटेर अभुद्वित्ता ठाठिय अश्या- सिय वाहप्पमोरवण रेति) वे अपने २ अधिष्ठित स्थान से उठ बैटे और उठकर परस्पर में गले से गला लगार मिले। सबने उससे भेट की। आलिङ्गन किया। तथा चतुत दिनों के बाद मिलने से उन लोगों ने आनद जन्य थुओं का मोचन भी किया अर्थान हाच वरमाये (तएण से धणे सत्यवाहे जेरेव भद्दा भारिया, तेणेव उवा- गइ) इसके बाद वह धन्य सार्थवाह जहा भद्रा सार्थवाही थी वहा गया (तण्ण सा भदा धण्ण सत्यवाह एज्जमाण पासड, पासित्ता गो आहाउ नो परियाणाड, नो सक्कारेइ, नो सम्माणेइ, णो अब्भुढेइ नो सरीरकुमल पुच्छड) भद्रा सायंगहीने आते हुए धन्य सार्थवाह को देखा भी परन्तु उसने उस का आदर नहीं किया उसका म्वागत नहीं रिया. मधुर चनों से उसका सत्कार नहीं किया विविध वस्तुओंके समर्पण से उमने उसका सन्मान नहीं किया। वह उसके भाया न घर त भापता न्यो (पासित्ता) नेन (आसणाओ अत्भुढेइ अन्भुद्विता कठा कठिय अवयासिय वाहप्पमोक्खण करेति) तमो गया પિતપેતાની જગ્યાઓથી ઊભા થયા અને ઊભા થઈને એક બીજાના ગળાથી પ્રેમ પૂર્વક ભેટ્યા ધન્ય સાર્થવાહને બધા માણસે મળ્યા અને તેનું આલિંગન કર્યું ઘણા દિવસો પછી ધન્ય સાર્થવાહને જે અમિલન થયું એટલે બધાની હર્ષના આસુએ વરસવા લાગ્યા (तएग स धणो सत्यवाहे जेणेव भद्दा भारिया, तेणेव उवागच्इ) त्यार पछी पत्य सवा त्या नद्रा लायो ना त्या भयो (तएण सा भद्दा धण एज्जमाण पासइ, नोसम्माणेद, णो अम्मुखेड, नो सरीरकुसल ઉછેરૂ ) ભદ્રા સાર્થવાહી એ ધન્ય સાથેસાથેહને આવતા જોયા પણ તેણે તેમને આદર કર્યો નહિ. તેમનું સ્વાગત કર્યું નહિ, મધુર વાણુ વડે તેમને સત્કાર્યો નહિ, सत्यवाह पामित्ता णो आढाइ, , ·माताधर्मकथाम - नो सत्करोति, नो सम्मानयति, नी भन्युत्तिष्ठति, नो शरीर कुशल पृच्छति, अनाद्रियमाणा, परिजानती, सरती, असम्मानयन्ती, अनभ्युनिष्टन्ती, शरीरकुशलमपृच्छन्ती 'तुसिणीया' तूप्णीमा मौनावलम्बिनी 'परम्मुही' पराङ्मुग्वीमतिकला मुग परावर्य सनिष्टतीत्यर्थः । ततः चल स धन्य सार्थवाहो भद्रा मार्यामरमयादीन-रिण' दिल-रिमर्थ तव हे देवानुप्रिये ! न तुट्ठी पा' न तुष्टि सन्तोपो न वर्तते न हो वा नानन्दो , यन्मया स्वकेन-स्वकीयेन अंसारेण परमूल्यरत्नादि दानेन 'राय:जाओ राजकार्यात् राजसङ्कटाद् आत्मा सलु विमोचित । सन्मुख नही गई-- उठी नहीं, और न उसने उसकी कुशल क्षेम पूछी। (अगाढायमाणी, अपरिजाणमाणी, असरकारमाणी, अमम्माणेमाणी, अण भुटेमाणी, सरीरकुसल अपुच्छमाणी तुसिणीया, परम्मुही सचिटइ) इम तरह अपने पति अनादर ग भाव प्रदर्शित करने वाली अपना- स्वागत नहीं करने वाली सत्कार नही करने वारी सन्मान नही करने वाली, उठकर अपने सन्मुख नहीं पानेवाली, शरीर की कुशल क्षेम नहीं पलने वाली ऐसी भद्रासार्थवाही को चुपचाप मुँह-फेरकर बैठी हुई जन धन्य सार्थवाहने देग्वा तो (तएण से धण्णे सवाहे भदा भारिय एव क्यासी) उस धन्य मार्यवाह ने उस भद्रा भार्या से इम प्रकार कहा--(विण तुम देवाणुप्पिए ! न तुट्ठी वा न हरिसे वा, नाण दे वा ज म सरण अत्यसारे ण रायाजाओ अप्पाण रिमोइए) हे देवानुप्रिय । क्या तुझे सन्तोय नहीं हुआ है, हर्ष नहीं हुआ है, जो मैंने बहु मूल्य रत्नादिरूप अर्थसार देकर राज्य सकट से अपने को मुक्त करवाया है ભેટમા અને વસ્તુઓ આપીને સન્માન કર્યું નહિ ભદ્રા ભાર્યા તેમની સામે ગઈ નહિ, ઊભી પણ ન હોતી થઈ તેમ જ તેણે શેઠની કુશળ ક્ષેમ વિશે પ્રશ્ન કર્યો न। (अणाढायमाणी अपरिजाणमाणी, असकारमाणी, अमम्माणेमाणी, अणमुढेमाणी,सरीरकुसल अपुच्छमाणी तुसिणीया परम्मुही, सचिट्टइ) આ રીતે ધન્ય સાર્થવાહે તેમના પ્રત્યે અનાદરને ભાવ બતાવનારી, સ્વાગત નહિ ક નારી, સત્કાર નહિ કરનારી, સન્માન નહિ કરનારી, ઊભી થઈને સામે સકાર માટે નહિ આવનારી, તેમના શરીરની કુશળ અને ક્ષેમની વાત નહિ પૂછનારી पोताना पत्नी सा भार्थवाडीन नेत्यारे (नएण से धणे सत्थवाहे भ' भारिय एव वयासी) तेभो भद्रा सत्यवाहीन g (मिण तुब्भ देवाणु पियाए ' न तुट्ठी वा न हरिसेवा नाणदेवा ज मए सएण अत्थसारेण राय कजाओ अप्पाण विमोइए) हे देवानुप्रिये । शुतने Aतोष थयो नयी मे અને વગેરે બહુ કિમતી દ્રવ્ય આપીને રાજ્ય સકથી મુક્તિ મેળવી છે શુ તને ·अनगारधमामृतवर्षिणोटीका अ २ पयस्य विजयेन सह हडियन्धनादिकम् ६५३ ततः खलु सा भद्रा धन्य सार्थवाहमेवमवादी-काय खलु भा देवा- नुप्रिय ' मम तुष्टिी यावदानन्दो वा भविग्यति 'जेण' य ग्वल त्व मम पुत्रघातकाय यावत्मत्यामित्राय तस्माद् विपुलाद् शनपानवाय ग्वाधात् सरिभाग करोपि' । तत. ग्वलु= तदनु तन्छुत्वा म धन्या भद्रामेव मादीत-हे देवानुपिये। नो खन्नु नैव पम्मोति चा' म इतिहा (तप सा भदा सत्यवाह एव वशमी) इस प्रकार सुनकर भद्रा सार्थ- वाहीने धन्य सार्वाह से ऐसा कहा-- (करण देवाणुप्पिया । मम तुही वा जार आणदे वा भविस्सइ जेण तुम मम पुत्ताघायगस्स जाव पच्चामि तस्स तो विउलाओ असण सविभाग सरेमि) हे देवाणुपिय ! मुझे तुष्टि यावत् आनद कैसे होगा जो तुमने (कारावस मे) मेरे पुनातक यावत् हार्दिक शत्र उम विजय के लिय पिपुल मात्रा वाले उम चतुर्विध आहार को विभक्त कर दिया है। (तएण से पपणे भर एव वयासी) ऐमा सुनकर धन्यमार्थ वाहने भद्रा सावाही से ऐसा कहा-(नौ रूल देवाणुप्पियाए । धम्मात्ति वा तवाति वा कयपडिकयाइ वा लोगजत्ताड वा नायत्ति वा धाडिग वा सहाएड वा सहिइ गा तो पिपुलाओ अमण ४ सविभागे कए नन्नत्य मरीरचिताए) हे देवानुप्रिये । मैंने जो उस चतुर्विव अशन, पान, खाद्य एवं स्वाद्य रूप चतुर्विध आहार म से विभाग कर जा विजय चौर मोहिस्सा (कारावासम) दिया ह ह मविभागकरण मा मधु सभ्यु नयी ? (तएण सा महा सत्ववाह एर वयासी ) २ गते धन्य सार्थवानी त मानणाने मद्र! मावाडी भने यु-(रहन्न देवाणु प्पिया' मम तुही वा जाव आण दे वो भविस्मइ जेण तुम मम पुन-- पायगस्म जाच पच्चामिनास तओ विउलाओ अमण ४ सविभाग रेसि) હે દેવાનુપ્રિય ! મને આનદ થાય જ કેમ? કારણ કે જયારે તમે જેલમાં મારા પુત્રના હત્યારાને તે પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવામાં આવેલા આહારમાથી ભાગ भापता ता (त गण से धण्णे भइ रान यांसी) त्यारे धन्य मार्थ वाडे भार्याने धु-(नो खल्लु देवाणुप्पिए । धम्मोत्ति या तवोत्तिथा क्य पडिकइयाइवालोगजत्ताइ वा नायनि वा पाडिए वा मराण्ड वा सुहिड ना नो विउलाओ असण ४ सविभागे कए नन्नत्य सरीरचिताए) હે દેવાનુ પ્રિયે ! મેં જે વિજ્ય ને પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવા આવેલા ચાર જાતના અશન, પાન, ખાવ અને સ્વાદ્ય રૂપ આહારમાથી જે કઈ પણ ભાગ આપે છે તે તેને ભાગ આપવો જોઈએ આ જાતના સ વિભાગકણ રૂપ ધર્મથી ભદ્રા ·. साताधम कथाम 'सविभागारणरूपा धर्मः स्यात्' इति मत्ता, 'नमोनिया' 'त" हात वा स्वम्या-नौदारिक तपो भविष्यति' इति मत्या. 'कयाटिकायात्रा कृत प्रतिकतितेनि पा'कृतस्य प्रत्युपगारोऽयम्' इति हेतुमुपादाय, 'लागजनाइ या लोकयानोति वा 'लोकव्यवहारोऽयम्' इति मत्या, लोललया गा, 'नाय एत्ति वा ज्ञातक इति पा='पूर्गपरसम्बन्धिजन इति शात्या, 'नायक' इति छायापक्षे 'सामी' ति, न्यायद इति पक्षे 'न्यायदाता' इति च मत्या 'पाडित्ति वा' घाटिक इति वा सहजातमित्र' बालमित्रमित्यर्थ , इति कृत्या, 'सहाएत्तिवा' सहाय इतिवा, सहायक सहचारीति मला, 'मुहित्ति वा' महदिति वा प्रियमित्रमयम् इति मत्वा मया तस्माद पिपुलाद् अशनपान• ग्वाधस्वाधात् सविभागो न कृत', किन्तु 'नन्नत्यसरीरचिंताए' नान्यत्रशरीर- चिन्ताया , उच्चारप्रसवणपरिष्ठापनरूपशरीरचिंता विहाय न मा सविभाग. रूप धर्म मानकमर नहीं दिया है, मुझे ऊनोदर तप की प्राप्ती होगी ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, अथवा प्रत्युपकार के रूपम भी नहीं दिया है, लोगव्यवहार की दृष्टि से भी नहीं दिया है, लोकलाजके रयाल से भी नहीं दिया है, यह हमारा पूर्वापरसबनी है इस भाव म भी नही दिया है, अथवा यह न्याय प्रदाता है ऐसा जानकर भी नहीं दिया है, यह हमारा घाटिका है बाल मित्र है, ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, यह हमे सहायता देनेवाला है ऐसा समझ कर भी नही दिया है, यह हमारा प्रिय मित्र है ऐसा जानकर भी नहीं दिया है किन्तु केवल शारिरिक चिन्ता के भाव से ही दिया है। अर्थात् मुझे कारावासमे उन्चार प्रस्रवण की वाधाने सताया था, सो उसकी પ્રેરાઈને આપ્યું નથી, અને તેથી ઉદર તપની પ્રાપ્તિ થશે આમ જાણીને પણ મે તેને ભાગ આપ્યું નથી, પ્રત્યુપકારના રૂપમાં પણ મે તેને ભાગ આખ્ય નથી કલાજની દષ્ટિએ પ્રેરાઈને પણ મે તેને ભાગ આપ્યું નથી, તે મારે પૂર્વાપર સબ ધી છે, આમ જાણીને પણ ભેજનમાથી મે તેને ભાગ આપે નથી, તે ન્યાય આપનાર છે આવુ જાણીને પણ તેને ભાગ આપ્યું નથી તે અમારો ઘાટિક છે બાળ સખા છે આવુ જાણુને પણ તેને બે ભાગ આ નથી તે મને સહાયતા કરે છે આમ સમજીને પણ મે તેને ભાગ આ નથી તે અમારે પ્રિય મિત્ર છે આ જાણીને પણ તેને ભોજનમાથી ભાગ આપે નથી પણ શારીરિક ચિતા દર 4 વાના વિચારથી જ મે તેને પિતાના ભેજનમાથી ભાગ આપે છે, જેલમાં હેતા મને ઉચ્ચાર પ્રસવણની મુશ્કેલી સતાવ્યા કરતી હતી તેથી તે બાધાથી ·. अगायमांमृतरिंगी टीका २ धन्यस्य यि नयेन मा हन्धिनादिकम् कृत., शरीरचिन्तायमेव तस्म सविभागः कृत इति भाव.। ततावल्लु मा भद्रा धन्येन सार्थवाहेन एवमुक्ता सती 'हह जाव' हृष्टयावत्-हारतुष्टचित्तानन्दिना विशषिप्तपढ्दया आपनाद अभ्युत्ति ठति, अभ्युत्था। कठाक ठे' काठा कण्ठि-कण्ठेन कण्ठ समेल्येत्यर्ध. 'अायासेइ' आश्लिष्यति-आलिङ्गति, आदर नकारादिक करोति क्षेमकुशल-कुशलवार्ता पृच्छति च । कुगलपनमोपच्या 'हाया' स्नाता=कृतस्नाना 'जाव' यावत् 'फयवलिकम्मा' कृतलिफर्माकृत- सम्पादित यलिकम मियागमननिमित्त पशुपक्ष्यादिप्राणिभ्योऽन्नादिदानरूप यया सा तथा, 'कयकोउयमगलपायरित्तता' कृतीतुमङ्गलप्रायश्चित्ता कृत कौतुक दृष्टिदोपादिनिवारणार्य मपीपुण्ड्रादिक, मङ्गल- दुस्स्वनादिफलस्याग- निगृत्ति के भाव से उसे हमने उस चतुर्विध आहार म से विभक्त कर उसे हिस्सा दिया है (नरग मा भदा धणेग सत्यवाहेग पर बुता समाणी, मात्र श्रासणायो अन्भुटे अमुहिता कठाकठि अश्यासह, खेमकुसल पुन्छइ) इसके पाद धन्य सार्थवाद के द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर हर्षित और सतुष्ट हृदय होती हुई वह भद्रा सार्यवाही आसन से उठ कर बैठो, उट कर उसका उसने कठसे आलिङ्गन किया और दुख मादिर क्षेमकुशठकी वात पूजी। (पुच्छित्ता हाया जाव पायन्ठित्ता विउलोइ भोगाभोगाइ मुजमाणी विहरइ) पूछकर फिर उसने स्नान किया याव। प्रयस्ति किया । और विपुल भोगों को भोगते हुए वह अपना समय आनन्द से व्यतीत करने लगी। यहा पद से (करपठिकम्मा कयोउयमगलपायच्छित्ता) "इन पदों का सूचन किया गया है। इनका भार यह है कि--प्रिय आगमन के निमित्ति को लेकर उमने पशु पक्षी નિવૃત્ત થવા માટે તેને હું પોતાના ચાર જાતના આહારમાથી આહાર આપતો હતો (तएम सा भदा धण्णेण सत्यवाहेण एव वुत्ता ममाणी हट्टनाव आसणायो अन्भुटेइ अब्भुहिता कठाकठि अश्यासेड, खेमकुसल पुन्छइ) त्या२ ०६ ભદ્રા સાર્થવાહી એ ધન્ય સાથ વાહની આ વાત સાંભળીને હર્ષિત અને સંતુષ્ટ હૃદયા થઈને તેણે ધન્ય સાર્થવાહg આલિગન કર્યું અને તેની ક્ષેમ કુશળની વાત पछी (पुच्चित्ता पहाया जाच पायाच्छिता विउलाइ भोगभोगाइ भुजमाणी विहरइ)५छीन त स्नान अने प्रायश्चित्त थुतेमा धन्य सापानी साथै વિપુલ ભેગ ભોગવતા તેણે પોતાને વખત સુખેથી પસાર કરવા માડયે અહી जाव' ५४थी ( 'कयवलिकम्मा कयकोउयमगलपयाच्छित्ता') मा पहानु સૂચન કરવામાં આ યુ છે એને અર્થ આ પ્રમાણે છે કે તેણે પ્રિય આગમન " जाव ·. शाताधमक्यासमो 'सविभागारणरूपा धम. स्यात्' इति मत्ता, 'तगोनिया' 'त" हात वा- स्वम्या-नौदारिक तपो भविष्यति' इति मत्वा. 'कयटकायाया' कृत प्रतिकतितेनि बा='कृतस्य प्रत्युपकारोऽयम्' इति हेतुमुपादाय, 'लोगजनाइ पा' लोकयागति वा 'लोकव्यवहारोऽयम्' इति माया, लोग्लया वा, 'नाय एत्ति बा' ज्ञातक इति ='पूर्गपरसम्बन्धिनन उति क्षात्या, 'नायक' इति च्छायापक्ष 'स्वामी' ति, न्यायद इति पक्षे 'न्यायदाता' इति च मत्या 'घाडित्ति वा घाटिक इति वा 'सहजातमित्र' पार मित्रमित्यर्थ , इति कृत्या, 'सहाएत्तिया' सहाय इतिवा, सहायक सहचारीति मत्सा, 'मुटित्ति वा' मुहृदिति वा=प्रियमित्रमयम् इति मत्या मया तस्माद विपुलाद् अशनपान ग्वाद्यस्वाधात् सविभागो न कृत , किन्तु 'नन्नत्यसरीरचिंताए' नान्यत्रशरीर- चिन्ताया , उच्चारप्रसवणपरिष्ठापनरूपशरीरचिंता विहाय न मश सविभाग रूप धर्म मानकमर नहीं दिया है, मुझे ऊनोदर तप की प्राप्ती होगी ऐसा मानार भी नही दिया है, अथवा प्रत्युपकार के रूपम भी नहीं दिया है, लोगव्यवहार की दृष्टि से भी नहीं दिया है, लोग्लाजके रयाल से भी नहीं दिया है, यह हमारा पूर्वापरसबनी है इस भाव म भी नहीं दिया है, अथवा यह न्याय प्रदाता है ऐसा जानकर भी नहीं दिया है, यह हमारा घाटिका है बाल मित्र है, ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, यह हमे सहायता देनेवाला है ऐसा समझ कर भी नहीं दिया है, यह हमारा प्रिय मित्र है ऐसा जानकर भी नहीं दिया है किन्तु केवल शारिरिक चिन्ता के भाव से ही दिया है। अर्थात् मुझे कारावासमे उच्चार प्रस्रवण की वाधाने सताया था, सो उसकी પ્રેરાઈને આપે નથી, અને તેથી ઉદર તપની પ્રાપ્તિ થશે આમ જાણીને પણ મે તેને ભાગ આપ્યું નથી, પ્રત્યુપકારના રૂપમાં પણ મે તેને ભાગ આપ્યું નથી લોકલાજની દૃષ્ટિએ પ્રેરાઈને પણ મે તેને ભાગ આપે નથી, તે માટે પૂર્વાપર સબધી છે, આમ જાણીને પણ ભોજનમાથી મે તેને ભાગ આપ્યું નથી, તે ન્યાય આપનાર છે આવુ જાણીને પણ તેને ભાગ આપ્યું નથી તે અમારે ઘાટિક છે બાળ સખા છે આવુ જાણીને પણ તેને મે ભાગ આપ્યા નથી તે મને સહાયતા કરે છેઆમ સમજીને પણ મે તેને ભાગ આનથી તે અમારે પ્રિય મિત્ર છે આ જાણીને પણ તેને ભેજનમાથી ભાગ આપ્યું નથી પણ શારીરિક ચિતા દર ઇ વાના વિચારથી જ મે તેને પિતાના ભોજનમાથી ભાગ આપે છે, જેલમાં હેતા મને ઉચ્ચાર પ્રસવણની મુશ્કેલી સતાવ્યા કરતી હતી તેથી તે બાધાથી ·६५७ . अनगाग्धर्मामृतपर्षिणीटीका अ २ धन्यस्य विजयेन सह हडियन्धनादिकम् वधै यष्ट्यादिना ताइनरूपै 'कसपहारहिय' कशाप्रहारैश्च दिवसेऽनेकवार क्शापातस्पै. जाव' यापत् एव लत्तादिपरिघातकरूपैश्च प्रहारै, तृष्ण या च सुधया च 'परम्भरमाणे' पराभवन् परिपीयमानो जर्जरितशरार सन् कालमासे मृत्युममये पाल कृत्वा नरएम' नरके पापर्मिणा यातनास्थाने 'भूरे माकतत्वाद् बहुवचनम्' 'नेग्यत्ताए' नैरयिकतया नारकन्वेन 'उचबन्ने' उपपन्न = उत्पन्न । स खलु तत्र-नरके नरथिको जात पीदृश.? इत्याह- 'काले' इत्यादि, काले काल. कृष्णवर्ण. 'कालोभासे' कालावभासद्रप्टूणा काल इ-मृत्युरिच अवभासते, यद्वा काल -श्याम अवभास = दीप्तिर्यस्य स तथा 'जाव' यात यावच्छन्देन--'गभीर लोमहरिसे भीमे उत्तासणए परमकण्हे वण्णग' से ण तत्थे निच्च भीए, य पाभपमाणे कालमासे काल किच्या नरसु नेरइयत्ताए उपबन्ने) उन पूर्व प्रदर्शित रज्यादि द्वारा दृढनियत्रणरूप धा से यष्टयादि द्वारा ताडन रूप बधों से, दिवस मे अनेक बार कृत कशापातरूप प्रहारों से-- लत्तादि परिघात रूप प्रडारों से भूख और पियास से परिपीडित होता हुभा--जर्जरित-शरीर होता हुआ काल भासर कर के भोर पार कों के यातना राना नरकमें नारकी की पर्याय से उत्पन्न हुआ। (मे ण तत्य नेरइए जाए) वह वहा ऐसा नैरयिक हुमा कि जो (काले कालोभासे जाव वेयण पच्वणुमात्रमाणे विहरइ) शरीर मे कृष्ण वर्ण वाला देखने पालो को मृत्यु जैमा प्रती होता था--अथवा कालो दीप्तिवाला । या यावत् शब्द से इस पाठ का यहा और स ग्रह किया गया है। (गभीरलोमहरिसे, भीमे, उत्तासणए परमकाहे वण्णेण से तत्थ निच्च भीए, निच्च तत्थे, निच्च तसिए, परभवमाणे कालमासे काल किचा नरण्सु नेरइयत्ताए उववन्ने) पदा વર્ણન કરવામાં આવ્યા મુજબ દેરીઓના સખત બંધનો લાકડીઓ વગેરેને માર અને દિવસમાં ઘણીવાર કરવામાં આવેલા કેરડાઓના પ્રહારો, લત્તા વગેરેના પ્રહારો ભૂખ અને તરસથી દુખી થતે શિથિળ શરીરવાળે થઈને આખરે મૃત્યુ પામ્ય અને પાપકર્મોના યાતના સ્થાનરૂપ નરમા નારકની પર્યાયમા જનમે (से ण तत्थ नेरइए जाए) नैयिनी पय (काले कालोभासे जाव वेषण पच्चणुभवमाणे विहरई) शरीरे थे મેશ જે અને જેનારાઓ ते मृत्यु को प्रय3 anal sतो मडी (यावत्) शण्थी २५॥ थयो छ-- (गभीरलोमहरिसे भीमे उत्तासणए परमाण्हे वण्णेण से काल પાઠને સંગ્રહ ·ताधमकपात्र । तुकारिष्टादश्च निवारणाय द यक्षनादिग्रहण नदा मायथितम् आश्यकरणी यत्वेन यया सा विपुलान भोगभोगान् भुजाना सती पिरति आस्ते स्म ॥ ११॥ मूलम्-तएण से विजए तकरे चारगसालाए तेहिं बधेहि वहेहि कसप्पहारेहि य जाव तण्हाए य छुहाए य परब्भवमाणे कालमासे काल विच्चा नरएसु नेरइयत्ताए उववन्ने । सेण तत्य नेरइए जाए काले कालोभासे जाव वेयण पच्चणुभवमाणे विहरइ। से ण ताओ उव्व हित्ता अणाइय अणवढग्ग दीहमद चाउरतससारकतार अणुपरिअटि स्सइ। एवामेव जबू। जेण अम्ह निग्गयो वा निग्गथी वा आय रियउवज्झायाण अतिए मुडे भवित्ता अगाराओ अणगारिय पव्व इए समाणे विपुलमणिमुत्तिय धणकणगरयणसारेणं लुभइ से वि य एव चेव ॥सू० १२॥ टीका-तएण से विजय' इत्यादि । तत ग्वलु-इतश्च स विजयस्तसर 'चारगसालो' चारकशालाया कारागारे तै पूर्वप्रदर्शित 'वहि' बन्धै रमादिदृढनियन्त्रणरूपै , 'बहेडि' आदि प्राणियो के लिये अन्नादि देनेम यलिफर्म किया। तथा दृष्टि दोष आदि को निवारण करने के लिये उसने मपोपुड़ आदि किये तथा स्वप्नके फल म्प आगन्तुक अरिष्ट आदिके निवारण करने के लिये उसने दस्यक्षत आदिक ग्रहण किया। ॥ १॥ 'तएण से विजए तारे' इत्यादि । टीकार्थ-(तपण ) इसके बाद (विजए तक्करे) विजय तस्कर-(चारग सालाण) कारावासमे (तेहि पधेहि बहेहि कसप्पहारेहि य जाव तण्हाए य छुहाए નિમિત્ત પશુ પક્ષી વગેરે પ્રાણીઓને અન્ન વગેરે અપીને બલિકર્મ કર્યું તેમજ દષ્ટિ દેથી નિવૃત્તિ માટે તેણે મધપુડ વગેરે કર્યા સ્વનિના ફળના રૂપમાં ભવિષ્યમાં થનાર અનિષ્ટ વગેરેની નિવૃત્તિ માટે તેણે દહી અક્ષત લીધા ( ૧૧ ) 'तएण से जिए तक्करे इत्यादि । टीकार्थ-(तएण) त्यार पछी (से विजए तारे) विन्ययारे (चारगसालाए) रेखा (तेहिं बधेहिं बहेहिं कसप्पहारेहि य जार तताए य छुहा " ·अजित प्राप्त सन् अनगारचर्मामृता गीटीका अ २ पन्यस्य विजयन सह इडियन्धनादिकम रूप ससार एप जानतारमारण्य, नत् भवाटवीमित्यर्थ , 'अणुररियहि ग्मई' अनुपर्यटिप्यति-निरन्तर परिभ्रमिप्यनि । वामे' एवमेव अनेनै प्रकारेण हे जम्बु । य बलु अस्माक निग्रन्यो वा निर्ग्रन्थी वा आचार्यो पाध्ययानामन्ति के 'मुडो' मुणु., द्रव्यतो भावतश्च मुडिनो भूत्वा नगारात्= जनगारिता विपुलमणिमौक्तिकानानकरत्नसारेण 'नुभई' लुभ्यति मणिमौक्तिकरनादि लुब्धो भवति से विय' सोऽपि च साधु र्वा साधी वा 'एयचे' एवमेव-विजयतस्कररादेव चातुरन्तससार- कान्तारे भ्रमिष्यतीति भाव ॥मू० १॥ मूलम्-तेण कालेण तेण समएण धम्मघोसा थेरा भग- पतो जाइ सपन्ना जोव पुव्वाणुपुचि चरमाणा गामाणुगाम दूइज्जमाणा जेणेव रायगिहे नगरे जेणेव गुणसिलए चेइए तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता अहापडिरूव उग्गह उग्गिण्हित्ता सजमेण तवसा अ. मार्ग बहुत लपा चाडा है अथरा उत्सर्पिणी अवसर्पिणी रूप काल निमा पहत दी है-परिभ्रमण करेगा। (एवामेव जयू। जे ण जम्ह निगायो वा निग्गथी वा आयरिश्वमायाण प्रतिए मुडे भवित्ता अगाराओ अणगारिय पवइए समाणे विपुलमणिमुतयपणणग रयणसारेण लुभा से वि य एष चेच) इसी प्रकार से हेजबू। जो हमारे निन्य अवा निग्रंन्यो साधु सा वी जन आचार्य, उपान्याय के पास द्रव्य भाा रूपसे मुडित होकर आगार से अनगारी अवस्था को प्राप्त करते हुए विपुल मणिमौक्तिक, रन, रत्न आदि मे लुभा जाते हैं वे भी इसी ताद चतुर्गतिरूप इस ससार अटो मे भ्रमण करते रहेगे । मु. १२॥ બહુ જ લાગે અને વિસ્તાર પામે છે અથવા ઉત્સર્પિણી અવસર્પિણ રૂપ કાળ જેમને मी छ-परिनभए! २२ (एकामेव जवू 'जे ण अम्ह निग्गयो वा निग्गी वा आयरिय उमझायाण अतिए मुडे भवित्ता अणगारिय पाइए समाणे विपुलमणिमुत्तयधणणगरयणसारेण से वि य एव चेत्र) २ शतक पूरे सभा। नियनिथी माधु સાધ્વીજન આચાર્ય અને ઉપાધ્યાયની પાસે દ્રવ્ય ભાવ રૂપથી મુડિત થઈને અગાઉથી અવસ્થાને મેળવતા ખૂબ જ મણિ મૌતિક, વન કનક રત્ન વગેરેમાં લોલુપ થઈ જાય છે તેઓ પણ આ વિજય તર જેવા જ છે અને તેઓ પણ આ પ્રમાણે જ ચતુર્ગતિરૂપ આ સંસાર રૂપી અટવીમા પરિભ્રમણ કરતા રહેશે નુ ૧૨ : कनक, जगाराओ ·%3D - शाताधर्मपामा निच तत्थे, निन्च तसिए, निच्च परमगृहमद नरगः' इत्येता स ग्रह , तत्र-'गभीर' गम्भीर.-प्रचुर 'लोमहरिसे' रामपं.भयजनितरोमाना यस्य स., 'भीमे' भीम =भयङ्करः, अत पर 'उत्तामणा' उत्लासका भयजनितदुः खजनक , वर्णेन परमकृष्णः-सौ तर नित्य भीत , नित्य 'सिप' सिता परमापर्मिभिखास प्रापितः सन 'परममुहमनद्ध' परमानुममम्यद्वाम् =उत्स्टपापकर्मोपनीवा 'नरगवेयण' नरकोदना= नरकसम्यधिघोरयातना 'पचणुभवपाणे' प्रत्यनुभयन् आत्मन प्रतिप्रदेशतोऽनुभनन् 'पिहरद' विररनि- उपतिष्ठते । स रालु-विजयतस्करजीव. 'तभी' तस्मान् नरकम्यानात् 'उहित्ता' उत्य-निस्सृत्य 'अणाइय' अनादिकम्-आदि रहितम् 'अणवदग्ग' अनवदनम् 'दीमद्ध' दीर्धावान-दीर्धमार्ग चतुनिलक्षणम्, दीर्वाद्धम्' इति छायापक्षे तु दीर्घा अद्धा काल उत्सपिण्यवसर्पिणी लक्षणो यत्र तत दीर्धका लिकामेत्यर्थ 'चाउरत ससारकतार' नातुरन्त ससारन्तार-चातुरन्त चतुर्गति निच्च परमसुरसबद्ध नरग) इन पद का अर्थ इस प्रकार है--उसे वहा सदा भय रहेता है इसलिये सर्वदा इसे भयजनित रोमाच बना रहता है-यह नरम स्वय भय कर है-इसलिये भय से उत्पन्न होनवाले दुख का यह उत्पादक है। वर्ण की दृष्टि से यह परम कृष्ण है । यह वहा नित्य भयशील और त्रस्त बना रहता है। परमाधार्मिक देव इसे पहा नित्य त्रास दिया करते है। उत्कृष्ट पाप कर्म के उदय से प्राप्त हुई नरक सबन्धी घोर यातनाओं को प्रात्माके प्रति प्रदेश से वह भोगता है (से ण ताओ उवहिना अणाइय अणवदग्ग दीहमद्ध चाउरतस- सारकतार अणुपरिहिस्सइ) इसके बाद वह विजय तस्कर जीन उस नरक स्थान से निकल कर अनादि--आदि रहित नाश रहित -अनन्त रूप ऐसी चतुर्गति रूप भवाटवी मे जिसका कि चतुर्गति रूप निच भी निच्च तत्थे, निच्च तसिए, निच परमसुहसबद्ध नरग) આ પદોને અર્થ આ પ્રમાણે છે તેને નરકમ બીક રહે છે. એથી સદા તે ભયજનક રોમાંચ યુક્ત રહે છે તે પિતે ભયથી ઉત્પન્ન ટુ અને તે ઉત્પન્ન કરનાર છે રગે તે સાવનાળે છે હમેશા તે નરકમાં ભયશીલ અને સત્રસ્ત બની રહે છે પરમધામિક દેવ તેને સદા ત્યા નરકમાં ત્રાસ આપતા રહે છે ઉત્કૃષ્ટ પાપકર્મોને લીધે પ્રાપ્ત થયેલી નરકની ભયકર મુશ્કેલીઓને તે આત્માના દરેકે દરેક પ્રદેશથી लागवे छ (से ण ताओ उवाहिता अणाइय अगवदग्ग दीहमद्ध चाउरत- ससारकतार अणुपरिअहिस्सइ) त्या२ मा विन्य यानी ०५ ते ४स्थानथा બહાર નીકળીને અનાદિ આદિ રહિત નાશરહિત, અન તરૂપ એવી ચતુતિરૂપ માર્ગ ·अनगारघामृतवपिणीटीका अ. २. धन्यस्य मोक्षवर्णनम् ६:१ मर्यादया विचरन्तः 'गामाणुगाम' ग्रामानुग्रामम्-एक ग्रामादव्यवधानेनान्य- ग्राम 'इजमाणा' द्रवन्त =गच्छन्त यत्रा रानगृह नगर यव गुणशिलक 'चेडरा' चैत्यम्=उद्यान तयोपागच्छन्ति, उपाग र 'अहापडिरूव' यथापति- रूप-यथायोग्य-साधुमर्यादाईम् उग्गह' ग्रह-धमतेराज्ञाम् उग्गिह्निता' अवगृह्य-धनपालसकाशान्मार्गयित्वा सयमेन तपसाऽऽत्मान 'भावेमाणा' भावयन्त' वासयन्तो विहरन्ति तिष्ठन्ति। परिपन्निर्गता। धर्म कधित । ततः खलु तस्य धन्यस्य मार्थवाहस्य बहुजनस्यान्ति के एतमर्थ श्रुत्वा निशम्य अयमेतद्रूप आध्यात्मिको यारत् समुदपयत एव ग्वल स्थविरा भगवन्तो पुवाणुपुचि चरमागा गामाणुगाम दइज्ममाणा जेणेव रायगिहे नयरे गुणसिलए चेहए तेणेव उवागच्छ ति) जो कि विशुद्ध मातृवशाले ये यावत् तीर्थकरों की परम्परा के अनुसार विहार करते थे। वे एक ग्राम से दूसरे ग्राम मे बिहार करते हुए जहा राजगृह नगर और गुणशिलक चैत्य या पहा आये ( उचागच्छिता अहापडिरूव उगह उग्गिद्वित्ता सजमेण तवमा अप्पाण भावेमाणाविहरति) वहा आकर वे साधुजन गरी मयादा के अनुमार वसति की आज्ञा वहा के वनपालक से माग र सयम और तपसे अपनो आत्मा को भावित करते हुए ठहर गये । (परिसा निग्गया, धम्मो बहिओ तरण तस्स घण्णस्स सत्यवाहम्स बहुजणरस अतिए एयम सोच्चा णिसम्म इमेयारुवे अज्झथिए जाव समुपनित्या) राजगृह नगर से परिपद यहाजाई-भगवान् ने उसे धमकी देशना दी। इसके बाद उस पन्य सार्थवाह ने अनेक जनो के मुग्व से स अर्थ-भगवदागमन रूप ममाचार-को सुनकर-उसे हृदय में अवधारित पुद्वि चरमाणा गामाणुगाम दुइज्जमाणा जेणेव गुणसिलए चेण तेणेव उवागच्छ ति) यो विशुद्ध भान न उता, मने ताशनी ५२ परागत પ્રથા મુજબ વિહાર કરતા હતા તેઓ એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતા જ્યા APS न१२ भने गुण शिक्षs येत्य तु त्या माव्या (उवागच्छित्ता हा पडिरूव उग्गह उग्गिण्डित्ता सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणा विहरति) ત્યાં આવીને તે સાધુજનેચિત મર્યાદાને અનુસરતા ત્યાના વન પાલકની પાસેથી વાસ કરવાની આના મેળવીને તપ અને સયમથી પિતાના આત્માને ભાવિક કરતા त्या शstया (पारसा निग्गया धम्मो कहिओ तण्ण तस्स धणस्त सत्यवा- हस्स वदुजणस्स अतिए एवम सोचा णिसम्म इमेयारूवे अज्झथिए जाव समुपन्जित्था) ANA नाथा त्या परिषद मेही था मगवाने परिपहन समाधी એટલે કે ધર્મ દેશના આપી ત્યાર પછી ધન્ય સાર્થવાહે ઘણુ માણસોના મેઢેથી ભગવાનને પધારવાના સમાચાર સાભળીને, તેને હૃદયમાં અવાધરિત કરતા તેના ·पातामक्रयाहो प्पाण भावेमोणी विहरंति, परिसा निग्गया धम्मो कहिओ, तएण तस्स धण्णस्स सत्यवाहस्स बहुजणस्स अतिए एयमह सोचा णि सम्म इमेयारूवे अज्झस्थिए जाव समुपजित्या-एव खलु थेराभग वतो जाइसपन्ना इहमागया इहसपत्ता त इच्छामि ण थेरे भग वते वदामि नमसामि हाए जाव सुद्धप्पवेसाइ मद्गलाइ वत्थाइ पवरपरिहिए पायविहारचारेणं जेणेव गुणसिले चेइए जेणेव थेरा भगवतो तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता बदइ नमसइ। तएण थेरा भगवतोधण्णस्स सत्यवाहस्स विचित्त धम्ममाइक्सति, तण्ण से धन्ने सत्थवाहे धम्म सोच्चा एव वयासी-सदहामि ण भते। निग्गथे पावयणे जाव पव्वइए जाव बहूणि वासाणि सामन्नपरियाग पाउणित्ता भत्त पञ्चक्खाइ, पञ्चक्खित्ता मासियाए सलेहणाए सद्धि भत्ताइ अणसणाए छेदेइ, छेदित्ता कालमासे काल किच्चा सोहम्मे कप्पे देवत्ताए उववन्ने, तत्थर्ण अत्थेगइया ण देवाण चत्तारि पलि- ओवमाइ ठिई पन्नत्ता, तत्थ ण धण्णम्स देवस्त चत्तारि पलिओ- वमाइ ठिई पण्णत्ता, से ण धण्णे देवे ताओ देवलोयाओ आउक्ख- एणभवक्खएण ठिइक्खएण अणतर चय चइत्ता महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जाव सव्वदुक्खाणामत करेहिइ ॥सू, १३॥ टीका-तेण कालेग इत्यादि तस्मिन् काले तम्मिन् समयेधर्मयोपा नाम स्थ विरा भगवन्तो जातिसम्पन्ना यावत् 'पुव्याणुपुन्धि' पूर्वानु पूर्व्या चरन्त =तीर्थङ्कर 'तेण कालेण तेण समए 'इत्यादि । टीकार्थ-(तेण कालेण तेण समाएण) उस काल, उस समय म (धम्मधोसा नाम थेरा) धर्मघोप नामके स्थविर (भगवतो) भगवान (जाइ सपन्ना जाव (नेण कालेण तेणसमएण) इत्यादि । A-(तेण कालेण तेण समण्ण) ते अणे भने त सभये (धम्मधोसा नाम थेरा) मधोपनाभस्थविर (भगवतो) लगवान (जाइसपन्ना जाव पुवाणु - ·अनगारघमामृतयर्पिणीटीका अ. २. धन्यस्य मोक्षवर्णनम् मर्यादया विचरन्तः 'गामाणुगाम' ग्रामानुग्रामम्-एक ग्रामादव्यवधानेनान्य- ग्राम 'दहजमाणा' दन्तः गच्छन्त यत्रैय राजगृह नगर योव गुणशिलक 'चेइ' चैत्यम्-उद्यान तत्रैवोपागच्छन्ति, उपाग य 'अहापडिवं' यथामति- रूप-यथायोग्य-साधुमर्यादाईम् उग्गह' आग्रहमतेराज्ञाम् उग्गिद्वित्ता' अवगृह्य धनपालसफाशान्मार्गयित्वा सयमेन तपसाऽऽत्मान 'भावेमाणा' भाग्यन्त वासयन्तो विहरन्ति-तिष्ठन्ति। परिपन्निर्गता। धर्म कधित.। ततः खलु तस्य धन्यस्य सार्थवाहस्य जनस्यान्तिके एतमर्थ श्रुत्वा निशम्य अयमेतप आध्यात्मिको यारत् समुदपयत व खलु स्थविरा भगवन्तो पुवाणुपुचि चरमागा गामाणुगाम दुइज्जमाणा जेणेव रायगिहे नयरे गुणसिलए चेइए तेणेश उवागच्छ ति) जो कि विशुद्ध मातृवशवाले ये यावत् तीर्थंकरों की परम्परा के अनुसार विहार करते थे। वे एक ग्राम से दूसरे ग्राम मे पिहार करते हुए जहा राजगृह नगर और गुणशिलक चैत्य था वहा आये (उवागच्छिता अहापडिरूव उगह उग्गित्तिा सजमेण तामा अप्पाण भावेमाणाविहरति) वहा आकर वे साधुजन की मर्यादा के अनुमार वसति की आज्ञा पहा के वनपालक से माग र सयम और तपसे अपनो आत्मा को भावित करते हुए ठहर गये । (परिसा निग्गया, धम्मो कहिओं तरण तस्स घण्णस्स सत्यवाहस्स बहुजणस्स अतिए एयम सोच्चा णिसम्म इमेयारुवे अज्झथिए जाव समुपजिया) राजगृह नगर से परिपद यहा आई-भगवान् ने उसे धमकी देशना दी। इसके बाद उस पन्य सार्थवाह ने अनेक जनों के मुख से इस अर्थ-भगवदागमन रूप समाचार-चो सुनकर-उसे हृदय में अवधारित पुन्धि चरमाणा गामाणुगाम दृइज्जमाणा जेणेव गुणसिलए चेण तेणेव उवागच्छति) मा विशुद्ध भानवशना उता, मने तायशेनी ५२ पात પ્રથા મુજબ વિહાર કરતા હતા તેઓ એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતા AM] नगर अने गुरु शिखर थेय तु त्या माय! (उवागच्छित्ता अहा पडिस्व उग्गर उग्गिहित्ता सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणा विहरति) ત્યાં આવીને તે સાધુજનેચિત મર્યાદાને અનુસરતા ત્યાના વન પાલકની પાસેથી વાસ કરવાની આજ્ઞા મેળવીને તપ અને સયમથી પિતાના આત્માને ભાવિડ કરતા त्या शster (पारसा निग्गया धम्मो कहिओ तरण तस्स घणस्त सत्यवा- हस्स वहुजणस्त अतिए एम? सोचा णिसम्म इमेयारूवे अज्झथिए जाव समुपजित्था) APS नारथी त्या परिषद मेही या मापाने परिवहने समाधी એટલે કે ધર્મ દેશના આપી ત્યાર પછી ધન્ય સાર્થવાહે ઘણુ માણસના મેઢેથી ભગવાનને પધારવાના સમાચાર સાભળીને, તેને હૃદયમાં અવાધરિત કરતા તેના જા ·নানাস্কর্য जातिसम्पन्ना इहागता, इहमपाता', तद् इच्छामि बिलु पिरान भगातो चन्दे नमस्यामि । स्नान. यात शुद मानि माल्यानि पत्राणि पार परिहिए' परपरिहिता-प्रवर यथास्याचा मृठनयत्यर्थः परिहित =कृत परिहितप्रारवत. सन् 'पापिहारनारेण पादविवारचारेण-पादाभ्या सश्चरणेन या गुणशिला चत्य या स्थपिरा भगान्तस्तत्रोपागाति, उवागत्य वन्दते नमस्यति । ततपल स्थगित भगर-नो वन्यस्य माया हस्य गिचित्र धर्ममारयाति । तत. पलु स धन्य सार्थवाहो धर्म श्रुत्वा एवमपादीत-श्रदधामि गलु भदन्त । निन्य प्राचन यापत् प्रानित यावद् कर-इस प्रकार को यह था यात्मिक या मनोगत सकल्प उत्पन्न हुआ। (ण्य खलु थेरा-भगवतो जाइसपन्ना इदमागया इहसपने, त इच्छामि ण येर- भगवते वदामि नमसामि) स्थविर भगात जो जाति सपन्न है यहा आये हुए हैं-यहाँ सम्प्राप्त हुए हैं। अत मैं चाहता हूँ कि में उ हे पदू-नमन करूँ । एसा विचार कर उसने (झाए, जाव सुद्धप्पवेसाइ मगल्लाइ वत्याइ पवर परिहिए) स्नान क्यिा-यावत् शुद्ध प्रवेश करने योग्य, मगल रूप बस्रो को परिना (पाय विहारचारेण जेणेव गुणसिले चेहरा जेणेक थेरा भगवतो तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता बदइ नमसइ) पहिन कर फिर वह पैदल ही जहा गुणशिलक चैत्य और स्थविर धर्मघोप भगवत विराजमान थे वहा गया। जाकर उसने उन्हे बदन किया नमस्कार किया। (तएण थेरा भगवतो धण्णस्स सत्यवाहस्स विचित्त धम्मामाक्खति) इसके बाद उन स्थविर भगवतने धन्य सार्थवाहको विचित्र धर्म का उपदेश दिया। (त से धण्णे सत्यवाहे भनमा २ सतना भाव्याभिड भने भनात स<५ हलव्या-(३ खल थेरा भगव तो जाइस पन्ना रहमागया इस पत्ते त इच्छामिण थेरे भगवते वदामि नम सामि) माती सपन्न स्थविर मात पधारे छ સ પ્રાથ થયા છે એથી મને ઈચ્છા થાય છે કે તેમને વ૬ અને નમન કરું ा प्रमाणे पियार न भणे (हाए, जाव, सुद्धप्पवेसाइ म गल्लाइ वत्थाई पवरपरिहिए) स्नान यु लगवान पासे वायोज्य शुद्ध पत्रो पहिया (पायविहारवारेण जेणेव गुणसिले चेहए जेणेव थेरा भगवतो तेणेव उवा- गइ उवागच्छित्ता व दइ नमसइ) पशन तमापायी यासीत ज्या शुशिल ચત્ય અને સ્થવિર ધર્મઘોષ ભગવત વિરાજમાન હતા ત્યા ગયા પહોચીને તેઓએ भगवानने वन मने नमः॥२ यर्या (तरण थेरा भगव तो धण्णस्म वाहम्स विचित्त धम्ममाइक्ख ति) त्या२ पछी त स्थविर लगते धन्य साथवाडने सोचा मभुत ते धर्म-शिना मापी (तएण से धणे सत्यवाहे . सत्थ ·. अनगारधर्मामृतपपिणीटीका ब २ घरस्य मोक्षवर्णनम् पनि वर्षाणि श्रामण्यपर्याय पालयित्वा भक्त प्रत्याख्याति, प्रत्याग्याय मासिस्था सलेग्वनया पष्टि भक्तानि अनशनेन निति, लित्वा मलमासे काल कृत्वा सौधर्म क्ल्पे देव-वेन उपपन्न । तत्र खलु प्रत्येकमाना देवाना चत्वारि पल्योपमानि पिति प्रज्ञप्ता, तत्र ग्वलु धन्यस्य देवस्य चत्वारि पत्योपमानि स्थिति प्रज्ञप्ता। स खलु न्यो देवस्तम्माद्देवलोकात् आयु चम्म सोचा गर चयासी) इसके बाद उम वन्यसार्थवाहने धर्म मुनमा इस प्रकार कहा-(सहामिण भते निग्गये पावयणे जार पचहरा जान पहणि वासाणि सामन्नपरियाग पाउणित्ता भत्त पचरखाइ) हे भदत । म निर्गन्ध प्रवचन को श्रद्धा करता हूँ। यावत् वह प्राजित हो गया। नहुन पों तक उसने श्रामण्य पर्याय का पालन किया-बाद म उमने चतुर्विध भक्त को प्रत्याख्यान कर दिया ।-(पच्चरिपत्ता मासियाए सलेहणारा सर्टि- भत्ताइ अणसणाए छेदेइ) प्रत्यारयान करके १ एक मास की सलेग्वना से उमने ६० भक्तो को अनशन द्वारा छेद दिया-(छेदित्ता काल मासे काल पिच्चा सोहम्मे कप्पे देवनाए उववन्ने) छेदकर फिर वह मृत्यु के अवसर आने पर मरा-और मर कर सौधर्म क्ल्प में देव की पर्याय से उत्पन्न हो गया। (तत्वण अत्थेगहयाण देवाण चत्तारिपलिनोचमाइ ठिई पण्णता) हा कितनेक देवो की चार पल्यावमप्रमाणस्थिति कही गई है मो (तत्यण धण्णस्म देवस्स चचारिपालयोक्माइ ठिइ पण्णता) इमम पन्यकुमार देवकी वहा चार ग्व वयासी त्यार पछी धम-टेशनानु श्रवY ४शन वन्य मावाडे उधु- सदहामिण भते निग्गये पावयणे जार पचाए जा रहणि बोसागि सामनपरियाग पाउणित्ता भत्तपञ्चखाइ) 8 महता नियं अवयनमा હુ સારી પેઠે શ્રદ્ધા ધરાવુ છુ આ રીતે ધન્ય સાર્થવાહ પ્રમજિત થઈ ગયા ઘણુ વર્ષો સુધી તેઓએ શ્રમણ્ય પર્યાયનું પાલન કર્યું ત્યાર બાદ તેમણે ચતુવિધ मतनु प्रत्याभ्यान यु (पञ्चश्वित्ता मासियाए सलेहणाए सहि भत्ताद अण- सणारा छेदेइ) प्रत्याध्यान न मे भाडनानी समनापडतेभो या मतानु मनशन 43 छन उयु (छेदिता कालमासे काल फिच्चा सोहम्मे कप्पे देवताए उवदन्ने) छन यो मा मृत्युनो मत न्यारे माव्यो त्यारे ते भ२५ पाभ्या અને મરણ पाभीन सौधमः उपमा हेवनी पर्यायथा ते पन्न थया (नत्य ण अत्थेगइयाण देवाण चत्तारि पलिओचमाइ ठिई पणना) त्या als वानी स्थितियारपल्या५म प्रभा रक्षी छ (तत्थ ण च षष्णस्स देवस्स चत्तारिपलिभोमाइ ठिई पण्णता) धन्यभार हेवनी स्थिति त्या यार ·हाताधकयामत --- क्षयेण स्थितिक्षयेण भरक्षण भगतर' अनन्तरम्-अतररहित व्यापान रहित चय-शरीर 'इत्ता' त्यक्त्वा महानिदेहे 1 सेत्स्थति यापन-यापन ब्देन भोत्स्यते भापति परिनिर्यास्यति, सर्वदुःपानामन्त परिष्यति । म् १॥ मृलम्-- जहाण जवू । धपणेण नो धम्मो त्ति वा जाव विजयस्स तकरम्स तओ विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ सविभागे कए, नन्नत्थ सरीरसारक्खणढाए। एवामेव जबू। जेग अम्ह निग्गथे वा निग्गथी वा जाव पव्वइए समाणे ववगयोहा- गुम्मदणपुप्फगधमलालकारविभूसे इनस्स ओरालियसरीरस्य नो वन्न हेउ वा रूवहेउविसयहेउ वा असण पाण खाइम साइम आहार- माहारेइ, नन्नत्थ णाणदसणचरित्ताण वहणयाए, से ण इहलोए चेव बहूण समणाण समणीण सावगाण य साविगाण य अच्चणिजे वदणिज, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिजे भवइ, परलोए वि य ण नो वहूणि हत्थच्छेयणाणि य कन्नेच्छेयणाणि य नासाच्छेयणाणि य, , पल्य की स्थिति हुई। (से ण धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउखएणभव वखरण ठिइक्खपण अण तर चय चहना महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जाव सव्वदुखिोणमत करेहिइ) वे धन्यदेव उस देवलोक से आयु के क्षय स, स्थिति के क्षय से भव के क्षय से, अनतर शरीर को छोडकर महाविदेह क्षेत्र मे (उत्पन्न होकर वहा से सिद्ध पद मात करेगे। यहाँ यावत् पद से 'भोत्स्यते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्व दु खानामन्त कारिष्यति' इस पाठका सग्रह हुआ है। सूत्र १३॥ पक्ष्य रखी थ5 (सेण पन्ने देवे ताओ देश्लोयाओ आउक्खएण भवक्रएण ठिइक्खण्ण अण तर चय चइत्ता महाविदेहे वासे सिंज्झिहिइ जाव सब्ध दुकाणमत करेहिड) ते धन्य ते शोथी आयुष्य क्षय, स्थिति क्षय भने भावना ક્ષય થયા પછી શરીરને ત્યાગ કરીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં ઉત્પ ! ઈને ત્યા સિદ્ધ ५६ मेगवये मही यावत्' ५६थी 'भोत्स्य ते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्वदु खा नामन्त करिष्यति' मा पानी सड थयो छ ।स ૧૩ ll ·अनगारधामृतवारणोटीका अ २ श्रमणान् प्रतिभगवदुपदेश ०६५ एव हियय उप्पाडणाणि य, वसणुप्पाडणाणि य, उल्लंगणाणि य पाविहिइ, अणाइय च ण अणवदग्ग दीहमद्ध चाउरतससारकतारं वीइवइस्सइ जहा व से धपणे सत्थवाहे । एव खलु जबू। समणेण जाव सपत्तेण दोच्चस्स णायज्झयस्स अयमढे पण्णत्ते-त्तिवेमि।सू १४॥ ॥ विइय णायज्झयण समत्त ॥ २॥ टीका-जहाण जा' इत्यादि । 'जहाण' यया खलु-येन प्रकारेण हे जम्नू । धन्येन सार्यवाहेन 'नो' न 'धम्मोत्ति वा वर्मइति वा मत्वा यावत् 'सुहृद्' इति वा मत्वा विजयाय तस्कराय तस्माद विपुलाद् अशनपानखा- यस्वाधात् सपिभाग. कृत', नान्यत्र शरीरसरक्षणार्थाय-शरीरसरक्षण विहाय अशनादि सविभागो न कृत इत्यर्थः एवमेव हे जम्मू । य. खलु अस्माक निर्गन्यो पा निर्ग्रन्थी चा 'जाव' यावत्-आचार्योपा-यायानामन्तिके मुण्डो भूत्या अगाराद् अणगारिता प्राजित. सन् विवगयहाणुम्मदणपुप्फगधम 'जहा ण जयू!' इत्यादि। टीकार्य-(जहाण जनू!) हे वयू जिस प्रकार (धण्णेण सत्यवाहेण) धन्य सार्थवाहने (नो धम्मोत्ति पा जाप विजयस्स तक्करस्स तो विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ सविभाग कए) धर्म नही मानकर यावत मित्र नही मानकर विजय तस्कर के लिये उस विपुल अशन, पान, खाद्य स्वाध रूप आहार में से विभाग किया (नन्नत्य सरोरसारक्खणहाए) केवल अपने शरीर की रक्षा के निमित्त । (ण्यामेव जवू' जेग अम्ह निग्ग थे वा निग्गधी वा जाव पवइए समाणे वगयहाणुम्मणपुप्फग धमल्लाल कार- विभूसे) इसी तरह हे जन् ! जो हमारे निर्ग्रन्थ साधु वा निग्रन्थी साध्धिया जहा ण जवू !' इत्यादि। सार्थ-(जहाण जयू!) ३ ४ ५ वी ते (धण्णे ण सत्यवाहेण) धन्यसा वाड (नो धम्मोत्ति वा जाव विजयस्स सक्करस्स तओ विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ सविभाग करेइ) पातानी १२०४ पोताना मित्र એવું કઈ ન જાણુતા વિજય તસ્કરને માટે વિપુલ અશન પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્યરૂપ અહારમાથી ભાગ કરી આપે (नन्नस्थ सरीरसारक्खण हाण) ते ફત પિતાના शनी २६॥ भाटे (एषामेव ज बू! जेण अम्ह निग्गथे वा निग्गथी वा जाव पञ्चइए समाणे वगयहाणुम्मदणपुप्फमल्लालकारविभूसे) मा प्रभारी જ જમ્બુ હે! જેઅમારા નિગ્રંથ સાધુ કે નિગ્રંથ સાધ્વીઓ આચાર્ય કે ઉપાધ્યાયની ·६६४ हाताधर्मकथामा क्षयेण स्थितिक्षयेण भरक्षयेण भगतर' अनन्तरम्-मातररहित व्यवधान रहित चय-शरीर 'इत्ता' त्यकता महानिदेहे वर्ग सत्स्थति यात्-यावर ब्देन भोत्स्यते भौगति परिनिर्मास्यति, सर्वमानामन्त परिष्यति । म् १३॥ मूलम्-- जहाण जवू । धणेण नो धम्मो त्ति वा जाव विजयस्स तक्करम्स तओ विउलाओ असणपाणसाइमसाइमाओ सविभागे कए, नन्नत्थ सरीरसारक्खणट्टाए। एवामेव जवू ! जेण अम्ह निग्गथे वा निग्गथी वा जाव पव्वइए समाणे ववगयोहा- णुम्मदणपुप्फगधमालकारविभूसे इनस्सं ओरालियसरीरस्य नो वन्न हेउ वा रूवहेउविसयहेउ वा असण पाण खाइम साइम आहार- माहारेइ, नन्नत्थ णाणदसणचरित्ताण वहणयाए, से ण इहलोए चेव वहूण समणाण समणीण सावगाण य साविगाण य अच्चणिज्जे वदणिज, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए वि य ण नो बहूणि हत्थच्छेयणाणि य कन्नेच्छेयणाणि य नासाच्छेयणाणि य, , पल्य की स्थिति हुई। (से ण धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउखएणभत्र क्खण्ण ठिइक्खण्ण अण तर चय चहला महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जाव सव्वदुक्खाणमत करेहिइ) वे धन्यदेव उस देवलोक से आयु के क्षय स, स्थिति के क्षय से भव के क्षय से, अनतर शरार को छोडकर महाविदेह क्षेत्र मे (उत्पन्न होकर वहा से सिद्ध पद प्राप्त करेगे। यहाँ यावत् पद स 'भोत्स्यते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्व दु खानामन्त कारिष्यति' इस पाठका सग्रह हुआ है। मूत्र १३॥ पत्य टक्षी (से ण धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउक्खएण भवक्स एण ठिइक्खण्ण अण तर चय चइत्ता महाविदेहे वासे सिंज्झिहिइ जाव सव्य- दुकाणमत करेडिड) ते धन्यव ते सोध्थी आयुष्य क्षय, स्थिति क्षय भने भावना ક્ષય થયા પછી શરીરને ત્યાગ કરીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં ઉત્પ ? ५४ भगवशे मी यावत्' ५६थी 'भोत्स्य ते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्वदु स्वा नामन्त करिष्यति' मा पाइने! सह थयो छ ॥ सू १३ ॥ ઈને ત્યા સિદ્ધ ·मनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ २ श्रमणान्प्रति भगन्दुपदेश ६६७ णिज्जे' अर्चनीय माननीयोऽभ्युत्थनादिना, वदणिज्जे' वन्दनीय स्तुतियोग्यो गुणो कीर्तनादिना, 'पूणिज्जे पूजनीय आदरणीयश्चरणस्पर्शादिना, 'पज्जु वासणिज्जे पर्युपासनीय =सेवनीय आहार वस्त्रपात्रादिभिर्भवति । परलाक ऽपि च खलु भवान्तरेऽपि 'बहणि बहूनिवविधानि 'इत्थन्छे पणाणि ' हस्तच्छेदनानि-नरकृन्तनानि, रणच्डेयणाणि य कर्णच्छेदनानि च 'नासा छेयणाणि य नासाछेदणाणि च, गव 'डिययउप्पाडणाणि य' हृदयोत्पाट नानि च-हृदयविदारणानि 'वसणुप्पाडणाणि य' पणोत्पाटनानिच-अण्ड कोपविदारणानि 'उलवणाणि य' उल्लम्बनानि च उत्कर्वप्रदेशे वृक्षशाखादी लम्बनानि-न्धनानि उहन्धनानीत्यर्थ. 'ना न 'पाविहिइ' प्राप्स्यति पूर्वोक्त- दु.खानि न लप्स्यतइ ति भाव । 'अणाइय' अनादिकम् आदिरहित च खलु 'अणवदग्ग' अनवदग्रम् अनन्तम्, दीरमद्ध' दीवान-चतुर्गतिलक्षग दीर्घमार्गम्, गाण य सानिगाण य अचणिज्जे बदणिज्जे, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए पिय ण नो वहणि इत्थच्छेयणाणि य कण्णच्छेयणाणि य ना- साच्छेयणाणि य एच हियय उप्पाडणाणिय वसण्णुप्पाडणाणि य वणाणि य पाविदिइ) वे निग्रन्थ साधु और निग्रन्थ साधि या महाराज इस लोकमे अनेक श्रमण और अमणीयो के श्रावक और श्राविकाओं के माननीय होते है, वदनीय होते हैं, पूजनीय होते हैं पर्युपासनीय होते हैं तथा परलोकमे वे हस्तच्छेदसे कणच्छेदसे, नासिकाच्छेदसे बचते है । उनके हृदय नही विदारे जाते है, अडकोप उनके नही विदारे जाते है न वे उर्ध्व प्रदेशरूप वृक्षादिकों की शाखा पर ही लटकाये जाते है। इस पूर्वोक्त समस्त दु खोसे वे परे रहते है। (अणाइय च ण अणवदग्ग दी उल्ल बदणिज्जे, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए वि य ण नो बहूणि हत्थच्छेयणाणि य कण्णच्छेयणाणि य भासच्छेयणाणि य एव हिययउप्पा ढणाणिय रसणुप्पाडणाणि य उल्लयणाणि य पाविहिप) ते नि साधु मन નિર્ચ થ સાધ્વીઓ (મહારાજ) આ જગતમાં શ્રમણ અને શ્રેણીઓના તેમજ શ્રાવ અને શ્રાવિકાઓની વચ્ચે સન્માન યુક્ત પદ મેળવે છે અને તેઓ વદનીય, પૂજનીય અને પર્યું પાસનીય હોય છે તથા પરલોકમા તેવા સાધુ-સાધ્વીઓ હસ્તચ્છેદથી બચી જાય છે તેમના હૃદય અને અડકે વિદીર્ણ કરવામાં આવતા નથી અને તેમને ઊ ચા વૃક્ષની શાખાઓ ઉપર પણ લટકાવવામાં આવતા નથી ઉપર કહેવામાં આવેલા બધા ખાથી तेसो भरत (अणाइय च ण अणवदग्ग दीहमद चाउरतससारकतार ·पाताधर्मकाामने marati मलाल कारपिभूसे' व्यपगतस्नानोन्मदनपुष्पगन माल्या कारगिभूग, तत्र- 'गर' व्यपगता परित्यक्ता-साणुम्मदण' स्नानम् देशात सर्वतो वा शरीर सस्काररूपम् उन्मदन-तैलादिभि शरीरसमर्दनम् 'पुष्प' पुष्पाणिजपादि- कुसुमानि, 'मल्ल' माल्य-पृापमाला 'अल कार' अलकाराणि-मणिमुक्ताधाभ णानि, तभूपा-शरीरशोमा येन स तथोक्त -परित्यक्तस्नानादिसांगार शोभा इत्यर्थ अस्यौदारिकशरीरस्य 'वष्णदेउवा वर्णदेतोपान्त्यावर्धम, 'स्वदेउ ग' रूपहेतवे-आकृति सौन्दर्यार्थम्, 'रिसयहेउ वा' विषयभोगार्थ- मशन पान खाय स्वायम्, एतद्रूप चतुर्विधमादार 'नो न 'आहार' आह रति, औदारिकशरीरस्य वर्णादिनिमित्तमाहार न करोतीति भाव. 'नन्नत्य णाणदमणचरित्ताण वहणया नान्यत्र ज्ञानदर्शनचरित्राणा वहनताया- ज्ञानादिरत्नत्रयागधनाया अन्यत्र न, मानाचाराधन विहागाहार न करोति फिन्तु सयमयागानिर्वाार्थमेव करोतीति तात्पर्यम् । स खलु निर्ग्रन्थो वा निर्ग्रन्थी वा इहलोके चैत्र बहूना श्रमणाना श्रमणीना श्रावकाणा च 'अच्च है वे आचार्य उपाध्याय के समीप आगारअवस्था से अनगार अवस्था पारण कर स्नान, उन्मर्दन, पुष्प, गन्ध, माला, अल कार इन से शारीरिक पोभा करने का परित्याग कर (इमस्स ओरालियसरीरस्स नो पन्नहेउ वा रूबहेउ वा विसयदेउ वा असणं, पाण, खाइम साइम आहारमाहारेइ नन्नत्य णाणदसण चारित्ताण वहणयाए ) इम औदारिक शरीर की काति के निमित्त, आकति की सुन्दरता के निमित्त, अथवा विषयभोगों को भोगने के निमित्त अशन, पान, खाद्य और स्वाध रूप चतुर्विध आहार नहीं करते हैं किन्तु ज्ञान दर्शन और चारित्र को वहन + रे के लिरे करते हैं (से ण इह लोगचा हूण सनगाण समगोग साव- પાસેથી આગાર અવસ્થામાથી અનગાર અવસ્થા ધારણ કરીને સ્નાન, ઉન્મન, પુષ, आन्धमा परेणामो कोरथी शरीरने २७ छान (इमस्स ओरालियसरी रम्त नो वन्नहेउ वा रूबहेउ वा विमयहेउ पा ग्वाइम, साइम आहारमाहारेइ नन्नत्य णाणदसणचारिलाण वहणयाए) બા ઔદારિક સાપને કાતિવાળુ બનાવવા માટે, આકૃતિને સુંદર બનાવવા માટે અથવા વિષય ભેગે ભેગવવા માટે અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદરૂપ આ જાતના આડા કરતા નથી, પણ જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્ર્યની સિદ્ધિ માટે જ જેઓ આહાર વગેરે કરે છે, 'गइरलोग चेा रहूम समणाण समणीण सावगाणय साविगाण य अच्चणिज्जे अन्नण पाग Fa ·. अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ २ श्रमणान्प्रति भग दुपदेश ६६७ गिज्जे' अर्चनीयः-माननीयोऽभ्युत्थनादिना, वदणिज्जे' चन्दनीय स्तुतियोग्यो गुणो कीर्तनादिना, 'पूणिज्जे पूजनीया=आदरणीयश्वरणस्पर्शादिना, 'पन्जु वासणिज्जे' पयुपासनीय =सेवनीय आहार वस्त्रपात्रादिभिर्भवति । परलाक ऽपि च खलु भवान्तरेऽपि 'पणि' बहूनिवविधानि 'हत्यच्छे रणागि ' हस्तच्छेदनानिरिकृन्तनानि, 'मणच्यणाणि य' पच्छेदनानि च 'नासा छेयणाणि य नासाछेदणाणि च, गय 'हिययउप्पाडणाणि य' हृदयोत्पाट नानि च हृदयविदारणानि 'सणुप्पाडणाणि य' पणोत्पाटनानिच अण्ड कोपविदारणानि 'उलवणाणि य' उम्पनानि च उत्-ऊर्वपदेशे वृक्षशाग्वादी लम्बनानिबन्धनानि उठन्धनानीत्यर्थ 'ना' न 'पाविहिइ' प्राप्स्यति पूर्वोक्त- दुःखानि न लप्स्यतइति भाव.। 'अणाइय' अनादिकम् आदिरहित च खलु 'अणवदग्ग' अनवग्रम् अनन्तम्, दीहमद्ध' दीर्माधान-चतुर्गतिलक्षण दीर्घमार्गम्, गाग य साविगाण य अचणिज्जे दणिज्जे, पूयणिज्जे, पज्जुनासणिज्जे भवइ, परलोए रिय ण नो बहूणि इत्यच्छेयणाणि य कण्णच्छेयणाणि य ना- साच्छेयणाणि य एव हिययउप्पाडणाणिय बसण्णुप्पाडणाणि य उल्ल चणाणि य पाविदिइ) वे निर्ग्रन्थ साधु और नियन्य सावि या महाराज इस लोकमे अनेक अमण और अमणीयो के आवक और श्राविकाओं के माननीय होते है, वदनीय होते हैं, पूजनीय होते हैं पर्युपासनीय होते हैं तथा परलोकमे वे हस्तच्छेदसे कर्णच्छेदसे, नासिकाच्छेदसे बचते है । उनके हृदय नही विदारे जाते है, अडकोप उनके नही विदारे जाते है न वे उर्व प्रदेशरूप वृतादियों की शाखा पर ही लटकाये जाते है। इस पूर्वोक्त समस्त दुस्खोंसे वे परे रहते है। (अणाइय च ण अणवदग्ग दी - बदणिज्जे, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए वि य ण नो बहूणि हत्थच्छेयणाणि य कण्णच्छेयणाणि य भासच्छेयणाणि य एव हिययउप्पा डणाणि सणुप्पाडणाणि य उल्लवणाणि य पाविहिइ) ते नियं ५ माधु माने નિથ સાધ્વીઓ (મહારાજ) આ જગતમાં શ્રમણ અને શ્રઓના તેમજ શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓની વચ્ચે સન્માન યુક્ત પદ મેળવે છે અને તેઓ વદનીય, પૂજનીય અને પર્યું પાસનીય હોય છે તથા પરકમા તેવા સાધુ-સાધ્વીઓ હસ્તચ્છદથી બચી જાય છે તેમના હૃદય અને અડકે વિદીર્ણ કરવામાં આવતા નથી અને તેમને ઊચા વૃક્ષની શાખાઓ ઉપર પણ લટકાવવામાં આવતા નથી ઉપર કહેવામાં આવેલા બધા દુખેથી तेसो भुत २७ छ (अणाइय च ण अगवदग्ग दीहमद्ध चाउरतससारफतार ·६६८ शाताधमधाम दीर्धाद्ध गादीर्धकालिकम्, 'चाउरत ससारफतार' चातुरन्त ससारकान्तार- चातुर त चतुर्गतिरूप ससार एकान्तार-महारण्य, तव-मटबीमित्यर्थः 'पीह वइस्सई' व्यतिभिप्यति व्यतिक्रमित्यति मोक्ष यास्यतीति भार, कथम् । यथा स धन्य. सार्थवाद । नत्र यातयोजना चैवम्- इह मनुप्यक्षेत्र राजगृहनगररूपम्, तर सायुनीयो धन्यसार्थवाहस्वरूप । शरीर शब्दादिविषयमत्त सदनियचौर । अनुपमानन्दजनकत्वेन सयम पुर.। समितिगुप्तितप शीलान्याभरणानि । सारो जीर्णोधानम्। आत्रा रूपो भग्नकृपः । तत्रभवमन्नपार्थयत्रादि निरूपनिकुञ्जपरिटतो मायामृपा दिरूपो मालुमाकक्ष | अष्टादशपापमेद प्रभेदा सर्पा. जीवशरीरयोरपिभागे हमद्ध चाउरतससारकतार पीइवहस्सइ जहा 1 से घण्णे सत्यवाह व खल जवू । समणेण जार सपत्तेण दोच्चम णायज्ञयगस्त आयमढे पण्णत्ते- त्तिवेमि) ऐसे जीव ही अनादि-अनत इस चतुर्गतिरूप दीर्घमार्ग वाली भवाटपी को उघन कर देंगे। जसे धन्यमार्यवाह करेगा। इस दृष्टान्त गो योजना यहा इस प्रकार करनी चाहिये । यह मनुष्य क्षेत्र राजधानी के नगर के समान है। इसमे धन्य सार्थ की तरह ये साधुरूप जीव है । शब्दादिरूप विषयोमे प्रवृत्त हुआ यह शरीर विजय चोर के स्थानापन्न है। अनुपम आनद का जनक होने से सयम ही यहा पुत्र है। समिति, गुप्ति, नर तथा शील ये सघ आभरण हैं । जीर्ण उद्यान की तरह यह ससार - | आस्रवही इसमे जीर्णलए जैसा है। अवसन्न पासत्य आदिकों की प्रवृत्तिरूप निकुन से परिवृत हुमा मायामृपादिरूप मालुका पक्ष है। इसमे १८ पापम्थान के भेद प्रभेद ही सर्प है। जीव और शरीर का अविभाग वीइवइस्स जहा व से धण्णे सत्यवाहे एव खलु जव समणेण जाव सपत्तेण दोचस्स णायन्झयणस्स अथमट्टे पणते तिबेमि) मेवा सय ४ मनाहि અનત રૂપ ચતુર્ગતિના દીધેમાર્ગવાળા ભવાટવીને ઓળગશે જેમ કે ધન્ય સાર્થવાહ પિતાના સદાચરણથી સિદ્ધિ મેળવશે આ દષ્ટાંત અહીં આરીતે રજૂ કરવામાં આવે છે- આ મનુષ્ય જગત પાટનગર જેવુ છે આ જગત્મા વન્યસાર્થવાહની જેમ સાધુ રૂપ જીવે છે શબ્દ વગેરે વિષયમાં પ્રવૃત્ત થતુ શરીર વિજય ચારની જેમ છે ઉત્તમ સુખ આપનાર હવા બદલ સયમ જ આ મનુષ્ય જગતું. માટે પુત્રરૂપ છે સમિતિ, ગુણિ, તપ તેમજ શીલ આ બધા આભરણે છે જગત જીણું ઉઘાન જેવું છે. આ જગત્ આસવધર્મો છે તે જ છ ફેવો છે અવસ, પાસસ્થ વગેરેની પ્રવૃત્તિરૂપ નિકુજથી વીટળાયે માયામવગેરે રૂપ-માલુકાકક્ષ છે આમાં અઢાર પાપસ્થામાં ભેદ અને ઉપભેદ જ સાપ છે જીવ અને શરીરનું અવિભાજ્ય રૂપે re ·. . धनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ २ श्रमणान्प्रति भगदुपदेश नावस्थान रटियाधनम्, कर्मपरिणामो भूप. कर्मप्रकृतयो रामपुरुषः, मनु प्यायुप्फवन्धहेता स्वल्पापराधा , पतिलेखनादि क्रिया मलमूत्रपरित्यागरूपा प्रतिलेखनादि फ्रियायं हि शरीर प्रार्तते, तचाऽऽहारादिदान विना प्रवर्तित न प्रभवति, अतो विजयचौरस्थानीयस्य शरीरस्याऽऽहारादिदान प्रतिलेखनादि क्रियार्थमेवेति । पन्धादासचेटकस्थानीय -प्रकृतिभद्रा' साधु । यत:-स भक्तादिकमानीय ददाति । भद्रासार्थवाहीरूपा आचार्याः । ते हि आहारा- दिभिः शरीरपोपणपर साधुमुपालम्भयन्ति, तदा साधु जनकारण क्षुधावे रूप से जो अयस्थान है वही एडिबधन है। कर्मपरिणाम राजा और म की प्रतिया रामपुरुप है । पल्प अपराध मनुप्याथु क वध के हेतु है मलमूत्र परित्यागरूप प्रति लेखनादि क्रियाएँ है । प्रतिलेखनादि क्रिया करने के लिये शरीर हा प्रवर्तित होता है। परन्तु जबतक इसे जाहारादि न दिया जाय तरतक इसकी प्रवृत्ति उनके करने के लिये नही हो सकती है। इस लिये विजयचोर के स्थानापन्न इस शरीर को जो आहारादि का देना होता है वह उससे प्रतिलेखनादि क्रिया कराने के लिये ही होता है। पन्धदासचेटक के जैमा प्रकृति से भद्र परिणाम वाला साधुजन है। क्यों कि वह भक्तादि लाकर देता है । भद्रा सार्थवाही की तरह आचार्य महाराज है। क्योंकि वे आहारादिद्वारा शरीर के पोपणमे तत्पर हुए माधुओं को उपालभ-उलहना देते है । उस समय सावुजन इसका कारण તે જ “હડિગધન છે અહી કમનુ પરિણામ રાજા અને કમરની પ્રકૃતિઓ રાજપુરુષ છે સ્વપ અપરાધ મનુષ્યના આયુષ્યના બંધને હેતુ છે. મળમૂત્ર પરિત્યાગરૂપ પ્રતિલે, ખના વગેરે ક્રિયા છે શરીર જ પ્રતિલેખના વગેરે ક્રિયાઓ કરવા માટે પ્રવૃત્ત થાય છે પણ જ્યા સુધી આ શરીરને આહાર વગેરે અપાતા નથી ત્યા સુધી આ શરીર મળમૂત્રનો ત્યાગ માટે પ્રવૃત્ત થતુ નથી વિચારના સ્થાને મૂકાએલા આ શરીરને જે આહાર વગેરે આપવામાં આવે છે, તે પ્રતિલેખના વગેરે ક્રિયાઓ કરાવવા માટે જ આપવામાં આવે છે પાથકદાસ ચેટ જે ઉત્તમ સ્વભાવવાળા માણસ સાધુજ જનના સ્થાને મી શકાય. કેમકે તે ભેજન વગેરે લાવીને આપે છે ભદ્રા સાર્થવા વાહીની જેમ આચાર્ય મહારાજ છે કેમકે તેઓ આહાર વગેરેથી પિતાના શરીરને પુષ્ટ બનાવનારા સાધુઓને ઉપાલંભ (પ) આપે છે તે વખતે સાધુએ આહારનું કારમુક્ષુધા (ભૂખ) વેદનાથી નિવૃત્તિ બતાવે છે ત્યારે તેઓ (આચાર્ય) સંતુષ્ટ થઈ જાય છે સયમ યાત્રાના નિર્વાહ માટે એટલે કે સયમથી જીવન પસાર કરવા માટે જ સાધુઓ આહાર કરે છે આ પ્રમાણે પૂર્ણ બીજા અવ્યયનને આ નિષ્કર્ષી રૂપે અર્થ સ્પષ્ટ ·१७० ফাবানা नादि निवेदयति, एच निवेदितेसत्याचार्गः परितुष्टा भवन्ति, साधन सय मयात्रा निकाहार्थमे हार कुन्तीति मनग्राध्ययनम्य नियोऽर्थः । एव पलु हे जम्पू. श्रमणेन भगाता यार मोदी सम्माप्तेन द्वितीयम्य सघाटाख्यस्य शाताध्ययनस्यायमर्थ प्रज्ञात. निवेमि' इति नरीमि, पूर्ववत् ।म १४ इति श्री विश्वविख्यात-जगभ-प्रसिद्ध पाचपन्चदशा भापार रितललितकलापालापर-प्रविशुद्धगद्यपानेकग्रन्थनिर्मापा- पादिमानमर्दक श्री शाहूच्छरपति कोलापुर रानमदत्स- शास्त्राचार्यपदभूपित-को ल्हापुरराजगुरु-चालान चारी-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकरपूज्यनी- घामीलालप्रतिविरचिताया ज्ञाताधर्मकथा' सूनख्यानगारधर्मामृववर्षिया ख्याव्याख्यायाद्वितीय- मध्ययन सम्पूर्णम्। २॥ क्षुधा वेदना आदि है ऐसा जर कह देते है तो वे सतुष्ट हो जाते है। सयम यात्रा के निर्वाह के लिये ही साधुजन आहार करते है। इस प्रकार उस समग्र अध्ययन का यह निष्कर्थ निकलता है । इस तरह हे जवू ! मोक्षमे सप्राप्त हुए श्रमण भगवान महावीरने सघाटाख्य ज्ञाताध्ययन का यह अर्थ प्ररूपित किया है ऐसा मै कहता हूँ । "त्तिवेमि" इन पदो की व्याख्या पहिले अययनमे की ही जा चुकी ' अत यहाँ नहीं की गई है। " सुत्र १" जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री-घासीलालजी महाराजकृत 'ज्ञातार मकथाह्न सूत्र' की अनगारधर्मामृतवर्षिणी व्याख्यका दूसरा अध्ययन समाप्त ॥२॥ કરવામાં આવ્યું છે આ રીતે હે જબૂ! ક્ષમા સ પ્રાપ્ત થયેલા શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે સ ઘાટા ખ્ય જ્ઞાતાધ્યયનને ઉપર લખ્યા મુજબ અર્થ બતાવ્યે છે આ नेछ 'शिबेमि' આ પદોની વ્યાખ્યા પ્રથમ અધ્યયનમાં કરવામાં આવી છે પસૂત્ર ૧૪ જૈનાચાર્ય-જૈનધર્મદિવાકર પૂજ્યશ્રી–ઘાસીલાલજી મહારાજ કૃત “જ્ઞાતાધર્મકથાનું સૂત્ર, ની અનુગાર ધર્મામૃત વષિણી વ્યાપ્યા તુ બીજુ અધ્યયન સમાપ્ત ૨ ·- अनगारधर्मामृतपर्पिणीटीका अ. ३ तृतीयाध्ययनस्योपक्रम ६७२ तृतीया-ययनमारभ्यते. द्वितीयाध्ययने पियफपायादावासत्तस्य दोपा, अनासक्तस्य गुणा उपदिष्टास्तेन चारित्रशुद्विः कर्तव्येति प्रतिमोधयितुम्, अयास्मिन्न-ययने सशङ्कनिःशङ्कयोर्दोपगुणा उपदिश्यन्ते, तेन सयमशुद्धिकारणीभूत- सम्यक्त्वशुद्धिं कर्तव्यतया प्रतियोधयति, तत्रेद मुपक्षेपसूत्रमाह- मूलम्-जइण भते । समणे णं भगवया महावीरेण विइय अज्झयणस्स गायाधम्मकहाण अयम पन्नत्ते, तइअस्स ण भते णायज्झयणस्स के अहे पण्णत्ते । ॥सू १॥ टीका-'जदण भन्ते ।" इत्यादि यदि बलु भदन्त श्रमणेन भगवता महावीरेण द्वितीयस्याध्ययनस्य ज्ञाताधर्म कथानामयमर्थ मज्ञप्तः, तृतीयस्य खलु भदन्त ! ज्ञाता-ययनस्य कोऽर्थ. प्रज्ञप्तः । सर्व सुगमम् ॥मूत्र १॥ तीसरा अ ययन भारभ द्वितीय अ ययनमे, विपय कपाय आदि मे आसक्त हुए व्यक्ति के दोप तथा उनमें आसक्त हुए व्यक्ति के गुण उपदिष्ट हुए हैं । इससे वहा यही समझाया है कि चारित्र की शुद्धि अवश्य ही करनी चाहिये अब इम तृतीय अध्ययनमे जो शका सहित है और जो शका रहित है उन दोनों के दोष और गुण कहते है । इससे सयम की शुद्धिमे कारणी- भूत जो सम्यक्तव की शुद्धि है वह कर्तव्य है यह वान प्रतियोधित होती है। यह बात यहा सूत्रकार समझाते है-इसके लिये वे इस आरभ वोधात मन्त्र को कहते है-जइण भते ! इत्यादि તૃતીય અવ્યયન પ્રારંભ બીજા અધ્યયનમા વિષયકષાય વગેરેમાં આસક્ત થયેલા માણસના દોષો તેમજ અસત થયેલા માણસના ગુણો બતાવવામાં આવ્યા છે આ રીતે બીજા અધ્યયનમાં મુખ્યરૂપે એજ વાત સમજાવવામાં આવી છે કે ચારિત્રની શુદ્ધિ ચકકસ કરવી જોઈએ આ ત્રીજા અધ્યયનમાં જે માણસો શકાશીલ અથવા શન રહિત છે, તે બનેના ગુણે કહેવામાં આવ્યા છે એથી સયમની શુદ્ધિ માટે કારણરૂપ જે સમ્યક્ત્વની શુદ્ધિ છે તે જ કર્તવ્ય છે, આ વાત સમજાય છે સૂત્રકાર અહી એજ વાત સમજાવે છે त्यो समन्तवता मा२म माया पडदु सूत्र छ-जरण भने ' इत्यादि।

·१७० কানখায় . - नादि निवेदयति. एक निवेदितेसत्याचार्या. परिनुप्टा भवन्ति, साधन सग मयाना नियाहार्थमे हार कुतीति ममग्रा गानय निकप्टोऽर्थः । एच ग्वलु हे जम्बू ! श्रमणेन भगाता यावत् मोदी सम्माप्तेन द्विनीयम्य- स घाटाख्यस्य शाता-ययनस्यायमर्थ प्रज्ञतः त्तिवेमि' इति असीमि, पूर्ववत् ।म.१४॥ इति श्री पिन्वविख्यात-जगदल्लभ-प्रसिद्ध पाचपन्चदशा भाषाक- लितललितकलापाला-प्रविशुद्धगद्यपयनैक्ग्रन्थनिर्मापा- पादिमानमर्दक श्री शाहूच्छपति कोल्हापुर राजमदत्स-जैन शास्त्राचार्यपदभूपित-को ढापुरराजगुरु-चालान चारी-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकरपूज्यत्री- घामीलोलपतिविरचिताया जाताधर्मकयार' सूनख्यानगारधर्मामृतवपिण्या स्यान्यास्यायाद्वितीय- मध्ययन सम्पूर्णम्। २॥ क्षुधा वेदना आदि है ऐसा जप कह देते है तो वे सतुष्ट हो जाते है। सयम यात्रा के निर्वाह के लिये ही साधुजन आहार करते है। इस प्रकार उस समग्र अध्ययन का यह निष्फार्थ निकलता है । इस तरह हे जवू ! मोक्षमे समाप्त हुए श्रमण भगवान महावीरने सघाटाल्य ज्ञाताध्ययन का यह अर्थ प्ररूपित किया है ऐसा मै कहता हूँ "तिबेमि" इन पदो की व्याख्या पहिले अध्ययनमे भी ही जा चुकी है। अत यही नहीं की गई है। सूत्र १४" जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री-घासीलालजी महाराजकृत 'ज्ञाताप मकथाङ्ग सूत्र' की अनगारधर्मामृतवर्षिणी व्याख्यका दूसरा अध्ययन समाप्त ॥२॥ કરવામાં આવ્યું છે આ રીતે હે કબૂ મેક્ષમાં પ્રાપ્ત થયેલા શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે સ ઘાટા ખ્ય साताध्ययन। ५२ तम्या भुम म माया छ मा हुतने तिबेमि' આ પદની વ્યાખ્યા પ્રથમ અધ્યયનમાં કરવામાં આવી છે પસૂત્ર ૧૪ જૈનાચાર્યજનધર્મદિવાકર પૂજ્યશ્રી–ઘાસીલાલજી જ્ઞાતાધર્મકથાનું સૂત્ર, ની અનુગાર ધર્મામૃત વર્ષિણી વ્યાપ્પા તુ બીજુ અધ્યયન સમાપ્તા૨ મહારાજ કૃત ·-- अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ ३ मयूराण्डवर्णनम् ६७३ नगर्या रहिरुत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे सुभूमिभाग नामोद्यानमासीत् तत् कीशमित्याह--'सनोज्यपुप्फफलसमिद्धे' सर्वतूकपुष्पफलसमृद्धम्-- यमन्तादिरहमतुजनितपुष्पफलादिसम्मन, सुरम्यम्-अनिशयरमणीय, नम्नवनवत् 'सुहमुरभिसीयरच्छायाए शुभमुरभि-शीतलछायया-तत्र 'मुह' शुभा-शोभना 'सरभि' मुगन्धि' 'मीयल' शीतला च या छाया तया 'समणुरद्धे' समनुपद्वम्-युक्तम्, तस्य सलु सुभूभिभागस्योद्यानस्य 'उतरओ' उत्तरत.--उत्तरदिशायामित्यर्थ. 'एग देसमि, एकदेशे-एकस्मिन् 'एव खलु जवू! तेण कालेण इत्यादि । टोकार्थ-जयू ! एव खलु) हे जय ' तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस मकार है-( तेण कालेण तेण समएण चपा नाम नयरी होत्था ) उस कालमे उस समयमे चपा नामकी नगरी धी (वन्नओ) इसका वर्णन पहिले किया जा चुका है। (तीसेण चपाए नयरीए पहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसिभाए सु. भूमिभाए नाम उजाणे होत्या) उस् चपा नगरी के बाहर ईशान कोणमे मुभूमिभाग नामका उद्यान था। (सयोउय पुप्फफ लममिद्धे सुरम्मे नदणवणे इच) यह समस्त स्तुओं की शोभा से समृद्ध था-आर्थात् समस्त मस्तु सबन्धी फलपुष्पादिकों से यह सम्पन्न था अतिशय रमणीय था। नदन- वन के समान यह (सुहसुरभि सीयलच्छायाए समणुपद्धे ) शुभ, सुरभि और शीनल डायासे युक्त था। (तस्स ण सुभूमिभागस्स उजाणस्स उत्तरओ एगदेसमि मालुयारलए वन्नी) उस सुभूमिभाग उद्यान की 'एव खलु जवू ! तेण कालेग' इत्यादि । टीपा:-(नवू ! एव ग्वलु) ४ भूतभा प्रश्ननोवामाप्रमाणे छ-(तेण कालेग तेण समएण चपा नाम नयरी होत्या) ते अणे मने ते समये या नामे नगरी तत (बन्नओ) ते नगरीनु वन पाडेया ४२वामा व्यु छ तीसेण चपाए नयरीए वहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसिभा सुभूमिमाए नाम उजाणे होत्था) ते य पानगानी माशानभा सुभूमिमा नामे Gधान तो (सब्बोउयपुष्फफलसमिद्धे सुरम्मे नदणवणे इव) धान समस्त ऋतुमानी શેભાથી યુત હતું એટલે કે બધી ઋતુઓના ફળે અને પુખેથી તે સપન હતું भने ते मई २भीय तु नहुन पनी भ ते (सुरसुरभिसीयलच्छाया समणुवद्ध) शुल सुलि ने शीत छायापाशु तु (तस्सण मुभूमिभागस्स उज्जा- मस्स उत्तरओ एगदेस मि मालयाकच्छए वन्नओ) ते सुभूमि मा धाननी ઉત્તર દિશામાં એક તરફ માલુકા કચ્છનામે વન હતુ તે માલુકા કચ્છનું વર્ણન ·६७२ माताधर्मकथा वमाणी सविट्ठमाणी सुधर्मास्वामी जम्नु स्वामिनमा'-'एर वा जम्बू इत्यादि- मूलम् ---एव खल्लु जबू । तेण कालेण तेण समपण चपा. नाम नयरी होत्था वन्नओ, तीसेण चपाए नयरीए बहिया उत्तर पुरस्थिमे दिसिभाए सुभूमिभाए नाम उजाणे होत्था, सव्वोउ य पुप्फफलसमिद्धे सुरम्मे नदणवणे इव सुह सुरभिमीयलच्छायाए समणुवढे, तस्स ण सुभूमिभागस्त उज्जाणस्स उत्तरओ एगदेसमि माल्या कच्छए वन्नओ, तत्थ ण एगा वणमऊरी दो पुढे परि यागये पिटुडी पडुरे निव्वणे निरुवहए भिन्नमुट्टिप्पमाणे मऊरी अडए पसवइ पसवित्ता सएणं परखवाएण सारक्खमाणी सगो विहरइ ॥ सू २॥ 'एव खलु जम्बू , इत्यादि टीका--तस्मिन काले तस्मिन् समये चमानाम नगरी आसीद, वर्णक =वर्णनग्रन्थ चम्पानगर्या वणन प्रागुक्तम्, 'तीसेण' तस्याश्चम्पाया टीकार्थ--(भते) हे भदत (जइण समणे भगवया महावीरेण ) यदि श्रमण भगवान महावीरने (व्हायाधम्मकहाण विइय अज्अयणस्स) ज्ञाता धर्म कथा के द्वितीय अध्ययन का (अयमढे पण्णत्ते) यह भाव-अर्थ प्ररूपित किया है तो (तहअस्स ण भते ! मायज्झयणम्स के अटे पण ) तृतीय ज्ञाताध्यवन का क्या अर्थ प्रकट किया है। इस प्रकार जबू वात सुनकर सुधर्मा स्वामी ने उनसे कहा कि-"मू ?" टोकाथ-(भते) १६! (जइण समणेण भगवया महावीरेण श्रम भगवान महावीर (हायाधम्मकहाण विइयअज्झयणस्स) ज्ञाता धर्म उथाना plot मध्ययनन। (अयम? पण्णत्ते) मा माप-मर्थ निषित ध्यो छ, ते (तइअस्स ण भते । णायज्झयणस्स के अटे पण्ण) alon ज्ञाता मध्ययन શું અર્થ બતાવ્યું છે? આ રીતે જ બૂ સ્વામીની વાત સાંભળીને સુધર્માસ્વામીએ તેમને કહ્યુકે પ્રસૂત્ર ૧ स्वामी की - ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ ३ मयूराण्डवर्णनम् ६७३ नगर्या रहिरुत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे सुभूमिभाग नामोधानमासीत् तत् कीदृशमित्याह--'सनोउयपुप्फफलसमिद्धे सर्वत्तकपुष्पफलसमृदमः वमन्तादिाइलुननितपफ ठादिसमनम्, सुरम्यम्-अनिशयरमणीय, नन्दनवनवत 'सुरमुरभिसीयलच्छायाए' शुभसुरभि-शीतलछायया-तत्र "मुह' शुमा-शोभना 'मुरभि' मुगन्धि' 'मीयल' शीतला च या छाया तया 'समणुनद्वे' समनुनद्वम्-युक्तम्, तस्य सलु सुभूमिभागस्योद्यानस्य 'उत्तरभो' उत्तरत.-उत्तरदिशायामित्यर्थ. 'एग देसमि, एकदेशे-एकस्मिन् 'एव खलु जवू । तेण कालेण इत्यादि । टोकार्य-(जबू! एव खलु) हे ज । तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस प्रकार है-( तेण कालेण तेण समराण चपा नाम नयरी होत्या) उस कालमे उस समयमे चपा नामकी नगरी थी (वन्नओ) इसका वर्णन पहिले किया जा चुका है। (तीसेण चंपाए नयरीण पहिया उत्तरपुरथिमे दिसिभाए सु. भूमिभाए नाम उजाणे होत्था) उस चपा नगरी के बाहर ईशान कोणम सुभूमिभाग नामका उद्यान था। (सयोउय पुप्फफ लममिद्वे सुरम्मे नदणवणे इच) यह समस्त स्तुओं की शोभा से समृद्ध या-आर्थात् समस्त मस्तु सपन्धी फलपुष्पादिकों से यह सम्पन्न था अतिशय रमणीय था। नदन- वन के समान यर (मुहसुरभि सीयलच्छाया ममणुनद्धे ) शुभ, सुरभि और शीतल छायासे युक्त था । (तस्स ण सुभूमिभागस्स उजाणस्स उत्तानो एगदेसम्म मालुयारच्छए बनी) उस मुभूमिभाग उद्यान की 'एव खलु जयू ! तेण कालेग' इत्यादि ।। ---(जवू ! एव ग्वल) | तभा प्रश्नापामाप्रमाणे छ-(तेण कालेण तेग समएण चपा नाम नयरी होत्या) ते अणे भने त समये या नामे नगरी ती (वन्नओ) ते नगरीनु वर्णन पाई। २१ माव्य छ तीसेण चपाए नयरीए वहिया उत्तरपुरत्यिमे दिसिभाए सुभूमिभाए नाम उजाणे होत्था) ते ५ पानी मा ध्यान अणुभा सुभूमिमा नामे Gधान हो (सब्बोउयपुप्फफलसमिद्धे सुरम्मे नदणवणे इब) Gधानसभस्तऋतुमान શેભાથી યુક્ત હતું એટલે કે બધી ઋતુઓના ફળો અને પુષ્પથી તે સંપન્ન હતુ भने ते दु. २भानीय तु नहन बनी मते (सुरसुरभिसीयलच्छाया समणुबद्ध) शुभ सुरलि भने शीत छायावाणु तु (तस्सण मुभूमिभागस्स उजा- गस्स उत्तरओ एगदेस मि मालुयाम्च्छए वन्नओ) ते सुभूमि IL Gधाननी ઉત્તર દિશામાં એક તરફ માલુકા કચ્છનામે વન હતુ તે માલુકા કચ્છનું વર્ણન ·६७४ - - हाताधर्मचामित्र भागे मालुकामक्षक. आसीन, वर्णक. पणन =मालुकाक्षास्य वर्णन मनव द्वितीया ययनेऽभिरितम् । 'तत्य ण तर खलु एका पनमयूरी द्व-द्विसम्यक 'पुढे' पुष्टे-बर्दिते 'परियागए' पयायागते-पर्यायण यतिकालकमेग आगते प्रतिकालमाप्ने इत्यधः, परियागए-इत्यत्र यकारलोप प्राकचात् 'पिटुडी पहरे' पिष्टोण्डी पाण्टुरे तर-गिट्ट' शिष्टस्य-ताण्डलचूर्णस्य 'उडी' पिण्डो तद्वन् पाण्डुरे धाले ये ते नया 'निधणे' निण-तररिने 'निरूपहते-उपद्रा -रहिने 'भिन्नमुद्विप्पमागे' भिन्न मुष्टिपमाणे ता भिन्न भिन्ना म यरिक्ता यो मुष्टिः मा प्रमाण ययोस्ते तथा 'मकरी यडए' मयुराण्ड के मयूरो त्पाद के अ डे 'पमुबई' प्रमृते-जनयति, प्रम्य-जनयित्वा सण पाव वाण्ण' स्वकेन पक्षपातेन अण्डोपरि सकीयपक्षाच्छादनेन 'सारखमाणी' उत्तर दिशामे एक और मालुस रच्छनाम का पन था। इस मालुका मच्छ का वान इसी शास्त्र के द्वितीय अ-ययनमे किया जा चुका है। (तत्य ण एगा वणमऊरो दो पुढे मऊरी अडए पमबइ परियागए ) उस रक्षामे एक वन मयूरो ने दो पुष्ट मयूर उत्पादक अड उत्पन्न किये । ये दोनो अडे उसने भिन्न भिन्न समयमे अर्थात एक पहिले और एक दूसरा उसके उसी समय बादमे प्रसुत किये थे। (पि डो पडुरे) ये दोनों ही तदुल चूर्ण को पिठी-पिण्डो-के समान धवल थे। (निाणे निकाहये भिन्न मुहिप्पमाणे) बिना किसी पत के थे। उपद्रव रहित थे। और म यरिक्त पोठो मुष्टि क बरावर थे। (पसवित्ता सण परवाएण सारस्वभाणी सगोवमाणी मवडमाणी चिद्दरइ ) प्रसव करके उसने उन दोनो मयू रोल्पादक अडी की अपने पार्यो के द्वारा आच्छादन करके अर्थात उन दोनों अडो को अपने पग्वो के नीचे रख और उन पर पखो का पसार सात सूत्रना भी मध्ययनमा ४२वाभा माव्यु छ (तत्या एगा वणमऊरी दो पुढे मऊरीअडए पसवड परियागप) ते भाजी सभा मे पननाढवे मे सुग મને ઉત્પન્ન કરનારા એવા બે ઈંડા મૂક્યા આ ઈડા તેણે એક પછી અને એટલે કે मे पडेटा मेम नुहा सुद्धा मते भृज्याडा (विदुडी पडुरे) मने जैसा यामाना खोटना थी 3जी म धागा ता (निषण्णे निरुवो भिन्नमुट्टिप्पमाणे) ते मने ઈડાઓ ક્ષત વગરના, ઉપદ્રવ રહિત અને વચ્ચે પિલી મૂઠીની બરાબર હતા (पसविता सएण पक्खण्ण सारक्खमाणी सगोवमागी सदेड्डेमाणी पिहरइ) પાખેથી ઈડા મુક્યા બાદ અને મયુત્પાદક તેલે પાપે પ્રસારીને બને ·७५ अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् सरक्षन्ती रक्षा कुन्ती. 'सगोवेमागी' सगोपायन्तो-उपद्रवत. परिरक्षन्ती सहे. माणी' सम्नेष्टयन्ती पोरयन्नी ममन्तात् पौराहत्य वर्धयन्ती विहरति । म्। मूलम्-तत्यण चंपाए नयरीए दुवे सत्थवाहदारगा परि- वसति त जहा-जिणदत्तपुत्ते य सागरदत्तपुत्ते यसह जाययो सहवाड यया सहपसुफीलियया सहदारदरिसीअन्नमन्नमणुरत्तयाअन्नमन्नमणु- व्वयया अन्नमन्नच्छदाणुवत्तया अन्नमन्नहियइच्छियकारया अन्नम- न्नेसु गिहेसु किच्चाइ करणिज्जाइ पञ्चणुभवमाणा विहरति ॥सू ३॥ 'तत्यण' इत्यादि, टीका-तत्र खलु चम्पाया नगर्या द्वौ सार्थवाहदारको परिवसत तद्यथा -जिनदत्तपुरश्च सागरदत्तपुरश्च, तो विशेषयति 'सहजायया' सहजातको -समानजन्मकालत्वात् 'सह वडियया सहवर्द्धितकौ-सार्धमेव वृद्धिमुपगतत्वात् 'सहपसुकीलियया' सह पाशुक्रीडितको समानकाले चूली क्रीडाफरत्वात् 'सहदाररिसी' सद्वारदर्शिनी सह द्वारदर्शिनी सह सार्धमेव परस्त गृहयोारे दृष्टु शील ययो तो तथा-सहदारदर्शिनी-इति छाया पक्ष समानकालकृतविचाही 'अन्नमन्नमणुरयया अन्योऽन्यमनुरक्तसौ-पर- कर रक्षा की-उपद्रवो से उन्हे चाया चारों तरफ से उन्हें पग्वों से यात कर उनका पोषण किया । म् २॥ टीकार्थ-(तत्थ ण चपाए नयरीए) उस चपा नामकी नगरीम (दुवे सत्य पारदारगा परिवसति) दो सार्थवाह दारक रहते थे। (तनहा) वे ये हे-(जिणदत्तपुत्ते य सागरदत्तपुत्ते य) एक जिनदत्त का पुत्र दूसरा सागरदन का पुत्र (सहजायया सहवडियया सहपुसकीलियया सहदार दरिसी अन्नमन्नमणुरत्तया अण्णमन्नमणुव्ययया अण्णमन्नच्छदाणुवत्तया ઢાડીને તેમની રક્ષા કરી ઉપદ્રથી ઈડાને બચાવ્યા, ચોમેર ઈડા પાખેથી ઢાકીને- વાવૃત્ત કરીને તેઓનું પોષણ કર્યું સૂત્ર રા 'तत्थण चपाए नयरीए' इत्यादि । टीकार्य--(तत्थण चपाए नयरीए) ते या ना नाभा (दुवे सत्य- बाहदारणा परिचसति) मे सार्थ वार्ड धार (पुत्र) रहेता तl (त जहा) तेयो मा प्रभारी छ-(जिगदत्तपुत्ते य सागरदत्तपुते य) मे तना पुत्र मरे भाले सागसत्तने ya (सह जायया सह वडियया सह पुसकोलियया सहदारदरिसी अन्नमन्त्रमणुरत्या अण्णमन्नमणुब्धयया अण्णमन्नच्छदाणुव ·साताधर्म कथाम . स्पर स्नेहान्तो 'अन्नमन्नमनुनायया अन्योऽन्यानुनजको-परस्परानुगामिनी अन्नमन्नन्छदाणुपत्नया' अन्योऽन्यच्छन्दानुनतको-परस्पराभिप्रायानुव- तिनौ 'अन्नमन्नहियइच्छियकारया अन्योऽन्यहत्येग्मितकारको परस्पर चित्तानुकूलकारिणौ 'अन्नमन्नेस गिहेसु अन्योऽन्यगृहयो' फिच्चाइ करणि- जाइ' कृत्यानि करणीयानि कृत्यानिचिनकार्याणि, करगोयानिमाश्यान व्यानि गृहस रन्धोनि 'पचणुभप्रमाणे प्रत्यनुभान्ती कुन्ती विहरन । ३ मूलम् तए ण तेसिं सत्यवाहदारगाण अन्नया कयाइ एगयओ सहियाण समुवागयाण सन्नि सन्नाण सन्निविट्ठाण इमेयारूवे मिहो कहासमुलावे समुप्पजित्था ज ण देवाणुप्पिया। अम्ह सुह वा दुक्ख वा पव्वजावा विदेसगमण वा समुप्पज्जइ अन्नमन्नहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु फिन्चाइ करणिजाइ पच्चणु- भवमोणा विहरति ) ये दोनों एक माथ ही उत्पन्न हुए थे । एक ही बडे हुए थे। साथ ही साथ खेरे कृदे थे। साथ ही साथ इन दोनों का विवाह हुआ था। अत इन्ही सब बातो को लेकर इन दोनों का आपसमे पडा अधिक स्नेह था । जहा कही भी एक जाता था तो दूसरा भी उमके साथ जाता । कोई किसी की इच्छा के विरुद्ध काम नही करता था अर्थात ये दोनों परस्परमे एक दूसरे के अभिपायानुसार वर्तन करते थे। परस्परम ये दोनों एक दूसरे के चित्त के अनुकूल हो प्रवृत्ति पिया करते थे। यहा तक ईन दोनों के स्नेह को अनुत्ति बड। हुई थी कि ये आपस मे एक दूसरे के घरके करने योग्य कार्यों का भा कर दिया करते थे। म ३ ॥ तया अन्नमहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु किचाइ करणि- नाइ पचणुभवमाणा विहरति) ते मने येा साथे नभ्या Sil 2ी माथे મોટા થયા હતા, અને એકી સાથે રમ્યા હતા તેઓ બંનેના લગ્ન પણ સાથે સાથે જ થયા હતા આ બધી વાતોને લીધે તે બનેમા એક બીજા ઉપર બહુજ પ્રેમ હતો ગમે ત્યા એકને જવાનું હોય ત્યારે બીજો પણ તેની સાથે ચેકસ ગ જ હોય. બને માથી-કેઈપણ એકબીજાને વિપરીત કામ કરતા જ ન હતા એટલે કે તેઓ એક બીજાના મન મુજબ વર્તતા હતા એક બીજાના ચિત્તને અનુકૂળ જ તેઓ કામ આ બનેને પ્રેમ એટલે સુધી પહોએ હતો કે તેઓ બંને એક બીજાના ઘરનું કરવા એગ્ય કામ પણ કરી આપતા હતા પાર્ ૩ કરતા હતા 24 ·. , बनगारधमामृतवांगीटीका अ ३ जिनदत्त सागरदत्तचरित्रम तन्न अम्हेहि एगयओ समेचा णित्वरियव्व निकटु अन्नमन्न मेयारूव सगार पडिसुणेति, पडिमुणित्ता सकम्मसपउत्ता जायो यावि हो था ॥ सू ४॥ टीका-'तत्य ण इत्यादि-तत्र पलु तया. मावादारकयारन्यदा कदाचित् 'एगयओ' एकत. कस्मिंश्चित् एकस्मिन्मथाने 'सहियाण सहितयो -मिलितयो. 'समुवागयाण' समुपागतयो. एकतरस्य गृहे प्राप्तयो 'मन्निम न्नाग सन्निपाणयो' उपविष्टयो 'मन्निचिट्ठाग' सन्निविष्टयो एकस्मिन् स्वले समिलिततया स्थिरमुग्वासनतयाच पितयो दमेयास्वे' अयमे त.प. वक्ष्यमाणस्वरूप. 'मिही कहासमुल्लाने' मिथ कथासमुल्लाप मिही कहा' मि कथा-परस्परपथा तम्या समुहार' समुल्लाप. जल्पो यस्य स तथा सम्पनिया' समुदपात अभवत् ज ण' यत् ग्वल देवानुप्रिय 'अम्ह' आचया मुग्व वा दुख वा पयज्जा' प्रत्रज्या वा पर्यटन-गासेगा 'तएण तसि मत्थवाहदारगाण' इत्यादि ॥ टीकार्य-(तपण ) इसके बाद (अन्नया कयाइ ) किसी समयमें ( एगयओ सहिया ण) किसी एक स्थलम मिले हुए (समुपागयाण) एक दूसरे के यरम माप्त हुए (सन्निसन्नाण, सन्नि विट्ठा गइमेयारूपे मिहा कहासमुल्लगर ममुप्पनित्या ) अन्ठी तरह बैठे एक स्थल पर मिलकर सुग्वरूप से म्बित हुए । (तमि सत्यवाहदारगाम) उन सार्थवाह पुत्रो मे (इमेयारूवे मिहामहासमुल्लावे समुपन्जिया) इस तरह यह क्ष्यमाण मिथो का समुल्लाप उत्पन्न हुआ।-परम्पर की गं.प्ठीन उन लागोने इस प्रकार विचार किया (अम्ह मुह वा दुख वा पबना वा विदेसगमण वा ममुप्पजड ) अपन दोनो चाहे सुग्वमें रहे या दुग्वमे तएण तसि सत्यवाहदारगाण' इत्यादि । est-~-(तएण) त्या२ मा (अन्नया कयाइ) ads मते (एगयो महि याण) 15 मे स्थाने सयुत थयेा (समुवागयाण) मे मीना ५२मा मेडी थया (सन्निसन्नाण सन्निचिट्ठाण इमेयास्वेमिहो कहासमुल्लावे समुप्पजित्या) તેઓ બને ત્યા સારી રીતે બેઠા અને એકજ સ્થાને એક બીજાથી મળીને પ્રસન્નતા मनुभवी (तसि सत्यवाहदारगाण) ते सार्थ या पुत्रोने (इमेयासवे मिहोकहा- समुल्लावे समुन्जिया) मा प्रभाए थे यानी माथे प्रेमपूर्व पातlan५ ४२ता विचार नव्या-मेटले तेमा मनो आमाले वियार यो 3-(अम्द मुह वा दुरूप पन्चज्जा वा विदेसगमण वा समुप्पन्नड) भमे मने न सुममा ही अच्छी तर वा ·নামময়ার स्पर स्नेहपन्नौ 'अन्नमन्नमनुभयपा' अन्योऽन्यानुनजको-परम्परानुगामिनी अन्नमन्नदाणुपत्नया' अन्योऽन्यचन्दानुवतंको-परस्पराभिमायानुव- तिनौ 'अन्नमन्नहियाठियकारया अन्योऽन्यदयेग्मितकारको परस्पर चित्तानुकलकारिणौ 'अन्नमन्ने गिहेमु अन्योऽन्यगृहयों किचाइ करणि- जाइ' कृत्यानि करणीयानि कृत्यानि उचितकार्याणि, करगोयानि माश्याने व्यानि गृहस रन्धोनि पचणुभरमाणे प्रत्यनुभयन्ती कुन्तिी विहरन । ३ मूलम्- तए ण तेसिं सत्थवाहदारगाण अन्नया क्याइ एगयओ सहियाण समुवागयाण सन्नि सन्नाण सन्निविट्ठाण इमेयारूवे मिहो कहासमुलावे समुप्पजित्था जण देवाणुप्पिया। अम्ह सुह वा दुक्ख वा पव्वजावा विदेसगमण वा समुप्पज्जइ अन्नमन्नरियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु किन्चाइ करणिज्जाइ पच्चणु- भवमोणा विहरति ) ये दोनो एक माथ ही उत्पन्न हुए थे । एक साथ ही बडे हुए थे। साथ ही साथ खेरे कृदे थे। माय ही साथ इन दोनों का विवाद हुआ था। अत इन्ही सर वातों को लेकर इन दोनों का आपसमे पडा अधिक स्नह था । जहा कही भी एक जाता था तो दूसरा भी उमके साथ जाता था। कोई किसी की इच्छा के विरुद्ध काम नहीं काता था अर्थात ये दोनों परस्परमे एक दूसर के अभिपायानुसार वर्तन करते थे। परम्परम ये दोनों एक दसरे क चित्त के अनुकूल हो प्रवृत्ति किया करते थे। यहा तक इन दोनों के स्नेह को अनुत्ति बडा हुई थी कि ये आपस म एक दूसरे के घरके करने योग्य कार्यों का भी कर दिया करते थे। म ३ ॥ तया अन्नमहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु किचाइ करणि- जाइ पचणुभवमाणा विहरति) ते मने मे साथे नभ्या Cit ही साथ મેટા થયા હતા, અને એકી સાથે રમ્યા હતા તેઓ બંનેના લગ્ન પણ સાથે સાથે જ થયા હતા આ બધી વાતોને લીધે તે બનેમા એક બીજા ઉપર બહુજ પ્રેમ હતો ગમે ત્યાં એકને જવાનું હોય ત્યારે બીજો પણ તેની સાથે ચોક્કસ ગ જ હોય. બને માથી-કેઈ પણ એકબીજાને વિપરીત કામ કરતા જ ન હતા એટલે કે તેઓ એક બીજાના મન મુજબ વર્તતા હતા એક બીજાના ચિત્તને અનુકૂળ જ તેઓ કામ કરતા હતા આ બનેને પ્રેમ એટલે સુધી પહોંચ્યું હતું કે તેઓ બંને એક બીજાના ઘરનું કરવા ગ્ય કામ પણ કરી આપતા હતા પાર્ ૩ ·२७९ . जनगारचम मृतवर्षिणीटीका ३ जिनदत्त-सागरदत्त चरित्रम् टोक-'तत्यण इत्यादि तत्र सलु चम्पाया नगर्या देवदना नान गणिका परिवसति, सा च आहशा यापद् अपरिभता 'चउसहिमलापडिया' चतुष्पष्टि कला पण्डिता-चतुप्पष्टिसरयकाः कला नृत्यादि फलवृष्टि पर्यन्ता तत्र पण्डिता-निपुणा 'चउसद्विगणि गुणोक्वेया' चतुष्पष्टि- गणिकागुगोपवेता चतुप्पष्टिमग्यका गणि कागुणा शृद्धारचेाख्या तैरुपपेता-युक्ता पणतीस विसेसे रममाणी' एकोनशिद् विशेपान् रममाणा-एकोनविंशदिशेपान् रामशास्त्रमसिद्धान अधिकृत्य रममाणा- विलास कुर्माणा 'एकवीसरइगुणप्पाणा' एकविंशति रविगुणप्रपाना एक विंशति सख्यका रतिगुणाः ते प्रधाना 'पत्तीसपुरिसोवयारकुसला' दात्रि- शत् पुरुपोपचारकुशला द्वात्रिंशत् सख्यकाः पुरुषोपचारा कामशास्त्रमसि- दास्तेषु कुशला-दक्षा गसृत्तपडियोहिया' नवागमृप्त पतियोधितानि-- तत्थ ण चपाए नयरीए' इत्यादि । टीकार्य-(तस्यण चपाए नयरीए) उसी चपा नगरीमे (देवदत्ता नाम गणिया परिवसइ) देवदत्ता नाम की एक गणिका रहती थी। (जाप अपरिभूया चउसद्विालापडिया, चउसहिगणियागुणोववेया अउणतीस विसेसे रममाणी) यह पन सपन्न थी । यारत अपरिभून थी-सोई इसका तिरस्कार नहीं कर सकता था। नृत्यादि मे लेकर फलस्टि पर्यत की ६४ फ्लाभो में यह निपुण थी। श्रृंगार चेप्टाप जो ६४ गणिकागुग होते है उनसे यह भरपूर थी । शमशास्त्र प्रसिद्ध २५ विशेषों को लक्ष्य में रख कर यह गिस करती थी। (एक्वीमरइगुगप्पहाणा) २१ प्रकार के रति गुणो से यह समन्वित थी । (पत्तीसपुरिसोबयारकुसला) ३२ प्रकारके कामशास्त्र प्रसिद्ध पुरुपोपचारो मे यह कुशल थी। (णव गसुत्तपडियोहिया) 'तत्थण चपाए नयरोश' इत्यादि । टी-(तत्थण चपाए नयरी) ते या नगरीमा देवदत्ता नाम गणिया परिवसद) हेपत्ता नामे गाडि २९ती उती (अाजाव अपारभृया चउस- ढिकगपडिया, चउसद्विगणियागुणायवेया अउणतीस पिसेसे रममाणी) સપન હતી અપરિભૂત હતી એટલે કે કોઈપણ વ્યકિતની એવી તાકાત ન હતી કે તેને તિરસ્કાર કરી શકે નૃત્ય વગેરેથી માડીને ફળસૃષ્ટિ સુધીની ચોસઠ કળાઓમા તે કુશળ હતી કૃગની ચેષ્ટારૂપે જે ચોસઠ ગણિકા ગુણ હોય છે તેબધા ગુણે તેમાં વિમાન હતા કામશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ ઓગણત્રીસ (ર) વિશેષોને લક્ષ્યમાં રાખીને તે વિલાસ કરતી હતી (एकवीसरइगुणप्पहाणा) वीस odil तिथी ते युती (बत्तीस पुरिसोरयारकुसला) બત્રીસ (૩૨) જાતના ડામશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ પુત્ર પારેમા તે ધન ·६७. - गताधर्मकथासमत धर्थम् पिदशगमन-पापारायया 'गमुप्पना' ममुपद्यत भवेत् 'तन्न' तत्खलु 'अम्हे हि' आभ्या 'एगयओ' एका पत्र 'समेवा' समेत्य मिलित्वा कार्य, 'गित्थरियन्व' निम्तरितन्यम् पारयितव्य कर्तव्यमि- त्यर्थ 'तिकटु' इति मत्वा अन्योन्य परस्पर, एनप-एतादृशम् 'सगार' सडेनम् 'पडिसुणे ति' प्रतिशत स्वीकुमत प्रतिश्रुत्य-स्पीकृत्य 'सकम्म सपउत्ता' म्वकर्मसम्भयुक्ती-स्वकार्यपरायणौ जातो चाप्यभूताम्, स स्वकार्य करणोत्सुकौ स्वगृह जग्गतुरित्यय || मुत्र ४ ॥ मूलम्-तत्थण चपाए नयरीए देवदत्ता नाम गणिया परिवसइ अड्ड जाव अपरिभूया चउसट्रिकलापडिया चउसद्धि गणियागुणोपवेया अउणतीसविसेसे रममाणी एकवीस रइ गुणप्पहाणा वत्तीसपुरिसोवयारकुसला णवगसुत्तपडिवोहिया अट्टा- रसदेसीभासा विसारया सिंगारागारचारुवेसा सगयगयहसिय० उसि- यझया सहस्सलभा विदिन्नछत्तचामर वालवियणियाकन्नी रहप्पयाया यावि होत्था वहण गणिया सहस्साण आहेबच्च जाव विहरइ ।सू ५। रहे, प्रत्रज्या ग्रहण करे या व्यापार आदि के लिये परदेशमे जावे (तन्न जम्हेहिं एगयओ समेच्चा णित्थरियन त्ति कटु अन्नमन्नमेयाख्व सगार पडिमुणे ति) फिर भी अपने दोनों जो कुछ काम करे वह मिलकर ही करे । इस प्रकार उन दोनों ने परस्परमे सकेत स्वीकृत कर लिया। (पडि सुणित्ता सकम्मस उत्ता जाया यावि होत्था) इस तरह परस्परमे सकेत बद्ध होकर वे दोनों अपने २ कार्य करनेमे उत्कठित बनकर वहासे अपने २ घर को चल दिये । म् ४ ॥ हुममा २डीशु, प्रल्या अड ४ीशु वेपार भाटे ५२३२ मेडीशु (तन्न अम्हेहिं एगयाओ समेच्चा णित्थरिय वत्ति कटु अन्नमन्नमेयारुव सगार पडि सुणे ति) प सभे मने मेरे ममा पशु त भणीने ०४ ा प्रमाणे तेमा भने ५२८५२ सत (A२a) 40 बीघा (डिमुणित्ता सम्म सपउना जाया याविहोत्या) मा शते ५२२५२ सत (Ard) मद्ध (प्रतिज्ञाम) ने तमा બને પિતપિતાના કામમા ઉત્સુક બનીને ત્યાથી અને પિતાપિતાને ઘેર ગયા, મસૂત્ર ૪ ·अनगारधर्मामृतपिणीटीका अ.३ जिनदत्त सागरदत्तचरितम यस्याः सा तथा चाप्यभवन् गगिकासवस्यापित्य कुतो यावद्विहरति ।। मू ५ ।। मूल-तएण तेसि सत्थवाहदारगाण अन्नया कयाइ पुवा- चरणहकालसमयसि जिमियभुत्तत्तरागयाण समाणाण आयन्ताण चोरखाण परमसुइभयाण सुहासणवरगयाण इमेयारूवे मिहो कहासमुल्लावे समुप्पजित्था, तं सेय खल्लु अम्ह देवाणुप्पिया । कल्ल जान जलते विउल असणं ४ उवक्खडावेत्ता त विउल असणं ४ धूव पुप्फगधवत्थ गहाय देवदत्ताए गणियाए सद्धिं सुभूमिभा- गस्त उज्जाणस्स उजाणसिरि पञ्चणुभवमाणाण विहरित्तए तिकट्ठ अन्नमन्नस्स एयम पडिसुणेति पडिसुणित्ता कल पाउप्पभायाए रयणीए कोडविय पुरिसे सदावेति सदावित्ता एव वयासी-गच्छह ण देवाणुप्पिया । विउल असण ४ उवक्खडेह त विउल असण ४ धूवपुप्फवत्थ गहाय जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे जेणेव णदा- पुस्खरिणी तेणामेव उवागच्छह, णदा पुक्खरिणीतो अदूरसामते थूणा मडव आहणह ।आसित्त सम्मजियोवलित्त सुगध जाव कलिय करेह, अम्हे पडिवालेमोणा २ चिट्ठह जाव चिट्ठति ॥सू ६ ॥ पालकी-तामजाम-पर बैठ कर यह चलती थी। (नरवाहयान विशेष का नाम कर्गीरय है) ऐसी यह गणिका (बहूण गणियासहस्साण आहेवच्च जाच विहरइ) और हजार गणिका जनों का आधिपत्य करती हुई अपने समय को आनन्दके साथ व्यतीत करती थी। ।मत्र ४॥ 'तएण तेसि सत्यवाहदारगाण' इत्यादि । તામજામ–ઉપર સવાર થઈને તે અવરજવર કરતી, નરવાહ્યયાન વિશેષનું નામ રથ छ वा ते गणित (वहण गणियासहस्साण आहेवच्च जार विहरड) CAR ગણિકાઓનું આધિપત્ય કરતી પિતાના વખતને તે સુખેથી પસાર કરતી હતી સૂત્ર પા - ·माताधमकमात्र नवाङ्गानि द्वे ओने, वे नयने, द्वे नामिके, निगाया मनश्रेत्येतानि मुप्ता नोव सुप्तानि नानि गौवनप्राप्त्या प्रतियोषितानि स्वस्तविषयग्रहणपटुन मापितानि यया सा तथा 'अट्ठारसदेसभासचिसारया' अष्टादशदेश भाषाविशारदा--अप्टादशदेशभापासु पिशारदा-कुशला 'सिंगारागार चारुवसा' श्रृगारागारचारुवेपा- द्वारस्यागारमिर चारु मनोरो वेपो यस्या सा तथा 'सगय-गग-हसिय भणिय-चेहिए रिहिय विलास-सलावु लावनिउणजुत्तोवयारकुसग' सद्गत-गत हसित-माणितचेप्टिवविविध -विलाससलापोलापनिपुणयुत्नोपनारकुशला इति तु व्याख्यातपूर्वम् 'उसियझया उन्जत रजा-उच्छिना बजा यस्याः सा तया 'सहस्स लभा' सहसूलम्भा शुल्कन सहनलम्भो लाभो यस्याः सा तथा विदिन्नछत्त भामरयापियगिया' रितीर्ण त्रचामरपालन्यजनिका रितीर्णानि भूपेन दत्तानि छत्रचामराणि पाल व्यननिकाचामरविशेपो यह्या. सा तथा'कन्नीरहप्पयाया' कर्णीरथयाता कीरथ प्रहण नरयावयानविशेषस्तेन पयाया प्रयात गमन दो श्रोत्र, दो नयन दो नासिका के छिद्र ६ जिहा ७ स्पर्श ८ तथा मन ९ इन सप्त नवागों की यह प्रतिरोधक थी । (अट्ठारसदेसभासा विसारया) अष्टा दश देशो की भाषामे यह विशारदा-निपुग थी । (सिंगारागारचारुवेसा सगयगय हसिय० ऊसियझया) श्रृंगार के आगार के समान इसका सुन्दर वेष था। सगत यारत् निपुण युक्तोपचार मे यह कुशल थी। सगत, गत, हसित, भणित इत्यादि निपुणयुक्तोपचार पर्यन्त पदों की व्याख्या पहिले की जा चुकी है। इसकी वजा फहराती थी। (सहस्मलभा) एक हजार रुप्या इम की फीम थी (विदिन्नछनचामरवालपियणिया) राजाने इसके लिये उत्र, चामर, और बाल मननिय पितोण किये थे। (कन्नीरहप्पयायाविहोत्था) ते निपुण ती (गवगसुत्तपडियोहिया) में न, मे आमा, मे ilat sregn स, स्पर्श मने मन मा न सुत मसानी से प्रतिमाध तो (अद्वारसदेस मासाविसारया) अढा२ देशानी भाषामा ते ५डित ती (सिंगारागारचारवेसा मगयगयहसिय ऊसिएझया) श्र॥२॥ निवासस्थाननी म न ३५ सु६२ હતે સગત અને બીજા યુકતપચારમા તે નિપુણ તેમજ કુશળ હતી સગત, ગન, હસિત, ભણિત, વગેરે નિપુણ યુક્તપચાર સુધીના પદની વ્યાખ્યા પહેલા કરવામાં भावी छ ते शुािनी An eAती ती (सहरसल भा) AN२ ३पिया तेना ફી હતી (पिदिन्नछत्तचामरवालवियणिया) समे तेना भाटे छत्र, याभ२ मने Mudiनिमा (al crell) A ती (सन्नीरहप्पयायायारि ढोत्था) पlavl- ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम यस्याः सा तथा चाप्यभान गमिकासहवस्याधिरत्य कुतो याद्विहरति ।। म् ५॥ मूलप्--तएण तेसि सत्यवाहदारगाण अन्नया कयाइ पुवा- वराहकालसमयसि जिमियभुत्तुत्तरागयाण समाणाण आयन्ताणं चोरखाण परमसुइभयाण सुहासणवरगयाण इमेयारूवे मिहो कहासमुल्लावे समुप्पजित्था, त सेयं खल्लु अम्ह देवाणुप्पिया । कल्ल जाव जलते विउल असणं ४ उवक्खडावेत्ता त पिउल असणं ४ धूव पुप्फगधवत्थ गहाय देवदत्ताए गणियाए सद्धि सुभूमिभा- गस्स उजाणस्स उजाणसिरि पचणुभवमाणाण विहरित्तए तिक अन्नमन्नस्स एयमट्ठ पडिसुणेति पडिसुणित्ता कल पाउप्पभायाए रयणीए कोऽविय पुरिसे सदावेति सदावित्ता एव वयासी-गच्छह ण देवाणुप्पिया । विउल असण ४ उवक्खडेह त विउल असण ४ धूवपुप्फवत्य गहाय जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे जेणेव णदा- पुस्खरिणी तेणामेव उवागच्छह, णदा पुक्खरिणीतो अदूरसामते थूणा मडव आहणह ।आसित्त सम्मजियोवलित्त सुगध जाव कलिय करेह, अम्हे पडिवालेमोणा २ चिट्ठह जाव चिट्ठति ॥सू ६ ॥ पालकी-तामजाम-पर बैठ कर यह चलती थी। (नरवाहयान विशेष का नाम कर्गीरय है) ऐमी यह गणिका (बहूण गणियासहस्साण आहेवच्च जाव विहरइ) और हजार गणिका जनों का आधिपत्य करती हुई अपने समय को आनन्दके साथ व्यतीत करती थी। । मूत्र ४॥ 'तएण तेसिं सत्यवाहदारगाण' इत्यादि । તામજામ-ઉપર સવાર થઈને તે અવરજવર કરતી, નરવાદ્યયાન વિશેષનું નામ કર્ણી રથ छ मेवी ते onlgst (बहूण गणियासहस्साण आहेवच जार विहरड) डार ગણિકાઓનું આધિપત્ય કરતી પિતાના વખતને તે સુખેથી પસાર કરતી હતી સૂત્ર પા ·६८० -- वया 'सहस्स गाताधर्मकपासने नवाङ्गानि द्वे श्रोत्रे, वे नयने, द्वं नामिके, जिद्या.या मनश्रेत्येतानि सुप्ता, नीच सुप्तानि नानि गौचनप्राप्त्या पतियोषितानि स्वस्सविषयग्रहणपटुतां मापितानि यया सा तथा 'अद्वारसदेसभासचिसारया' अष्टादश्देश भापाविशारदा--अप्टादशदेशभापासु पिशारदा-कुशला 'सिंगारागार चारुवसा' श्रृगारागारचारुपा झारस्यागारमिर चारु मनोहरो वेषो यस्या. सा तथा 'सगय-गण-दसिय भणिय-चेटिए रिहिय विलास-सलावु लावनिउणजुत्तोवयार दुसला सदत-गत इसित-माणितचेष्टित विविध -विलाससलापोलापनिपुणयुत्तोपनारकुशला इति तु व्याख्यातपूर्वम् 'उसियझया' उन्जूिन वजा-उच्छिना बना यस्याः सा लभा' सहस्रलम्भा शुल्कन सहम लम्भो लाभो यस्यो. सा तथा विदिन्नउत्त चामग्यात्रियगिया' रितीर्ण उत्रचामरपालव्यजनिका रितीर्णानि भूपेन दत्तानि छत्रचामराणि पाल व्यजनिकाचामरविशेपो यह्या. सा तथा कन्नीरहप्पयाया' कर्णीरथयाता कीरथ मरहण नरमायानविशेषस्तेन पयाया प्रयात गमन दो श्रोत्र, दो नयन दो नासिका के छिद्र ६ जिहा ७ स्पर्श ८ तथा मन ९ इन सप्त नवागों की यह पतियोधक थी। (अद्वारसदेसभासा विसारया) अष्टा दश देशो की भाषामे यह विशारदा-निपुग थी । (सिंगारागारचारुवेसा सगयगय रसिय० ऊसियझया) श्रृगार के आगार के समान इसका सुन्दर वेष था। सगत यायव निपुण युक्तोपचार में यह कुशल थी। सगत, गत, हसित, भणित इत्यादि निपुणयुत्तोपचार पर्यन्त पदों की व्याख्या पहिले की जा चुकी है। इसकी वजा फहराती थी। (सहस्मलभा) एक हजार रुप्या इम की फीम थी (विदिन्नछत्तनामरवालवियणिया) राजाने इसके लिये छत्र, चामर, और पाल पनियें वितीण किये थे। (कन्नीरहप्पयाया विहोत्था) ते निपुण ती (गवगसुत्तपडिबोहिया) मे आन, मे आमा, मे alsrl segu OR, भने मन मा न भुस भगानी ते प्रतिमाघ ती (अट्ठारसदेम मासाविसारया) २२ देशानी भाषामा त पतिता (मिंगारागारचारुवेसा मगयगयहसिय ऊसिएझया) श्रा२ना निवासस्थाननी म तेनो ५ सु४२ હતે સગત અને બીજા યુકતપચારમાં તે નિપુણ તેમજ કુશળ હતી સગત, ગન, હસિત, ભણિત, વગેરે નિપુણ યુકત પચાર સુધીના પદની વ્યાખ્યા પહેલા કરવામા भावी छ ते शुलिन uon as sती (सहरसल भा) AxsotR ३पिया तेना शी ती (विदिन्नछत्तचामरवालवियणिया) AM तेना भाटे ७५, याभर भने quaव्यानिsnil (4l refl) ml sती (मन्नीरहप्पयायायाचि होत्या) avil- ·अनगारधमामृतार्पिणीटीका अ ३ जिनदत्त सागरदत्तचरितम् ६८३ पुष्पगन्ध पत्र गृहीत्वा देवदत्तया गणिया सार्द्ध मुभूमिभागस्योद्यानस्य उद्यानश्रियम्--उद्यानशोभाम् प्रत्यनुभवतो.-उपवनशोमादर्शनादिना प्रमोदयतोः विहपिलासितुम् इति कृत्वा अन्योऽन्ययोरतमर्थ प्रतिश्रुणुत पतिश्रुत्य निचित्येय. 'क' कल्ये 'पाउपमाया रयणोए'पादुष्प्रभाताया रजन्या राज्यन्ते प्राच्या दिशि प्रामोदये कौटुम्बिापुरुपान् शब्दयत. शब्दयित्वा पवमवादिष्टाम् गच्छत ग्खलु य्य देवानुपिया. । विपुलमान (त सेय सलु नम्ह देवाणुप्पिया) हे देवानुपिय । हम दोनोंका अब यह अच्छा है कि (कल्ल जाव जलते विउल असण उबरवडाविता त विउल असग ४ धवपुःफगधवत्य गहाय देवदत्तार गणियाए सहि सुभूमिभागस्स उत्तागस्स उनोणसिरि पच्चणुभवमाणाण विहरित्तए) हम दोनों कल जा कि प्रभात हो जाय और मर्य प्रकाश हा जाय तर पिपुलमात्राम अशन पान, खाद्य, और म्वार चारा प्रकार का जाहार निप्पन्न करा कर उस निप्पन्न हुए शन आ.ि ४ चारों प्रकार के आहारको तथा धूप, पुष्प, गप, और वस्त्र को लेकर देवदत्त गणिका के साथ सुभूमिभाग उद्यान की उद्यान श्री का अनुभव करते हुए विच- रण करे। (त्ति अन्नमन्नस्स ण्यमट्ट पडिसुणेति) ऐसा विचार उन दोनों ने किया परस्पर के इस विचारको स्वीकार कर लिया (पडिसुणित्ता कल्ल पाउप- भायाए रयणीए कोडवियपुरिसे सदावे ति) विचार स्वीकृत हो चुकने के याद कल जा रात्रि प्रभात प्राय हो चुकी और मूर्य प्रकाशित हो चुका तब उन दोनोंने अपने२ कौटुम्बिा पुरुषों को बुलाया (सदावित्ता एवं (त सेय खलु अम्ह देवाणुप्पिया) हे देवानुप्रिये । भाप भने भाटे ये वात सुम३५ थशे 3 (क्ल जावजल ते विउल असण ४ उधक्खडावेत्ता त विउल असण ४ धूव,पुप्फ.गपरत्व गहाय देवदत्ताए गणियाए सद्धि मुभूमिभाग स्स उज्माणस्स उज्जाणसिरिं पचणुभवमाणाण विहरित्तए) आपती दे न्यारे સવાર થાય અને સૂર્ય પ્રકાશિત થાય ત્યારે પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન, પાન, ખાદ્ય, અને સ્વાદ્ય ચારે પ્રકારને આહાર બનાવડાવીને તે ચારે જાતના આહારને તેમજ ધૂપ, પુષ, ગધ અને વિશ્વને લઈને દેવદત્તા ગણિકાની સાથે સુભૂમિ ભાગ લેવાનની Gधानश्रीन अनुभवता विडार गये (तिक अन्नमन्नस्स एयमट्ठ पडिसुणे ति) मा क्यिारने मानेये वlal बाधा (पडिमुणित्ता कल्ल पाउप्पभायाए रयणीय कोड विय पुरिसे स विति) वियानी स्वाति मा न्यारे रात्रि पसार 25 પ્રભાત થયું અને સૂરજને પ્રકાશ ચોમેર પ્રસર્યો ત્યારે બંનેએ પિતપોતાના કૌટુંબિક Y३पोने वाव्या (सदावित्ता एव वयासी) Pीन धु-(गन्उह ण देवा- ·माताधर्मकामने . टीका-'तपण तेसिं इत्यादि-तत. पलु तया. सार्थवादारसयारन्यदा कदाचित् पूर्वापराहकालममये पश्रिमप्रहरे 'निमियमुनुतरागयाण' जिमित भुक्त-आस्वादनेन अनुभूतम् उत्तर-तत्पथात आगतयो. 'समाणाण' मतोः 'आयताण' आचमितयो.-तचुलुकयो. 'चोरगाण' चोक्षयो अन्नादिले पापनयनेन शुद्धयो' अतएर 'परमसुईभूयाण' परमशुची भूतयो. हस्तमुखादि मक्षालनेन परमपवित्रयो 'सुहोसणवरगयाण' मुग्वामनपरगतया. सुखा मनावस्थितयो 'इमेयास्वे' अयमेतद्रपो रक्ष्यमाणलक्षण 'मिही कहासमुलावे' मिथ. स्थासमुल्लाप पिलासविषयकार्ता सहाप 'समुपन्नित्या' समुदपद्यत अभात् ततश्रेय खलु आवयो देवानुप्रिय ! रल्ये यायलति विपुल मशन पान ग्वान्यस्यायमुपस्कार्य त विपुलमशनगानग्वायस्वाय धूप- टीकार्थ-(तरण) इसके बाद (अन्नया कयाइ) किसो गफ समयकी (नेसि सत्थवाहदारगाण) उन दोनों सार्थवाह पुत्रों को (निमियभुत्नुनरागणण) जव कि वे जीम कर और ग्वाकर कुल्ला करने के लिये अपने स्थान से उठ चुके थे और (आयताण) अच्छी तरह कुल्लाभी कर चुके थे । (चाक्खाण) तथा गोती आदि वस्त्रों पर खाते समय पडे हुए अन्नादिको के सीतो को जब वे साफ कर शुद्ध हो चुके थे। परममुइभूयाण) हस्त मुम्ब आदि के प्रक्षालन से उनके मुख आदि अवया जब शुद्ध हो चुके थे तब (पुवावरत कालसमयसि) पश्चिम महर मे (सुहामणवरगयाण) जर वे एक स्थान पर आनन्द के साथ बैठे हुए थे-(इमेयारूवे मिहोकडासमुल्लावे समुप्पजित्था) इस प्रकार का यह बातचीत करते हुए विचार बाधा- तपण तेसिं सत्यवाहदारगाण' इत्यादि । est4---(तएण) त्या२ मा (अन्नया कयाइ) 15 मे मतनी बात छ (तेसि सत्यवाहदारगाण) ते पने साथ५६ पुत्रोन (जिमिय भुत्तुरागयाण)-3 ત્યારે તેઓ જમીને પિતાના જમવાના સ્થાનેથી કોગળા કરવા માટે ઉભા થઈ ચૂકયા ता, भने (आयत्ताण) सारीरीतेतेभो राणा पर सीधा उता (चोक्खाण) તેમજ જોતી વગેરે વસ્ત્રો ઉપર જમતી વખતે પડેલા અન્ન વગેરેના કાને સાફ કરીને शुद्ध नी यूइया छता (परमसुङभूयाण) साथ भी वगैरेना प्रक्षालानथी तमना भी पोरे अपययो न्यारे २१२० मनी थूय u (पुव्यावरण्डकालसमयमि) पिसना छया पडोरमा (सुहासणवरगयाण) त्यारे तया में स्थाने भान पूर्व मेहता (हमेयारवे मिहो कहासमुल्लावे समुप्पज्जित्था)त्यारे पातयातना दिया. सध्या ·- भनगारधमामृतपिणीटोका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् २ पुन पुन प्रतीक्षमाणा. इत्यय 'चिटुइ' तिष्ठत याचे काटुम्बिा- पुरुषा. तदाज्ञानुसारेण कार्य सम्पाद्य तिष्ठन्त. ॥ मू, ६ ॥ मूलमू-तए ण ते सत्यवाहदारगा दोच्चपि को९विय- पुरिसे सदावेति सदावित्ता एव वयासी-खिप्पामेव लहुकरण जुत्त जोयं समखुरवालिहाणसमलिहियतिक्खग्गसिगएहि रययमय- घटसुत्तरजुपवरकचणखचियणत्यपग्गहोवग्गहिएहिं नीलुप्पलकया- मेलएहि पवरगोणजुवाणएहिं नाणामणिरयणाचणघटिया जाल- परिक्खित्त पवरलक्खणोववेय जुत्तमेव पवहण उवणेह तेऽवि तहेव उवणेति ॥ सू ७ ॥ टीका--'तपण ते सत्यवाहदारगा दोच्च पि' इत्यादि-तत. खलु तो सार्य बाहदारको द्वितीयवारमपि कोटुम्विकपुरुपान् शब्दयत' शब्दयित्वा एव वहा का सर च्छी तरह साफ करो। उसे अच्छे रूपमे गोमय यादि से लीपो। अगरबत्ती, काला गुर आदि सुग धित द्रव्यों से उसे वासित करो। पश्चात् हमारी वहा प्रतीक्षा करो। इस प्रकार उन सार्थवाह पुनो की बात सुनार उन कौटुम्पिक पुरुषोने जैसा उन्होने कहाथा वैसा ही सर कार्य सपादित कर दिया और उनकी प्रतीक्षा करते हुए वहा चैठ रहे । ॥सूत्र ६॥ तएण ते सत्यपादारगा' इत्यादि । टीकार्य--(तण्ण) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) उन दोनो सार्थ चाह पुत्रोने (दोच्चार) दुबारा भी कौड पियपुरिसे) कौटुम्बिकपुरुरों को (सदावे ति) बुलाया (सदाविता) बुलाकर उनसे (एव वयासी) इस प्रकार कहा- વગેરે ત્યાથી સાફ કરી નાખે તે સ્થાનને છાણ માટી વગેરેથી સરસ રીતે લીપિ ધૂપ સળી, કલાગુરુ, વગેરે સુવાસિત દ્રવ્યથી તે સ્થાનને સુગવિત બનાવે ત્યાર બાદ તમે અમારી ત્યાં જ રહીને પ્રતીક્ષા કરે આ રીતે તે સાર્થવાહ પુત્રોની વાત સાભ ળીને તે કૌટુંબિક પુરુષોએ તેમણે જેમ આજ્ઞા આપી હતીતેમણે કામ પુરુ કરી દીધુ અને તેમની પ્રતીક્ષા કરતા ત્યાં જ બેસી રહ્યા છે. સૂત્ર ૬ 'तरण ते मत्यवाहदारगा' इत्यादि। Astथ-(त गण) त्या२ ॥६ (ते सत्यवाहदारगा) ते पने मापाड पुत्रोये (दोच्चपि) utes पार/ (गोड चियपुरिसे) टुमि पुपाने (सदाति) मेसाया ·शाताधर्मकथामा पुरकरिण्या स्तम्भनार्थ . पानखाद्यस्वाय 'उपखडेर' उपसारयत उपस्कार्य न पिपुलमगनपानावाय स्वाध धूपपुष्पगन्यत्र गृहोत्या यौन मुभूमिमागगन यत्रत्र नन्दा पुरुरिणी नौगोपागाउन उपागत्य नन्दाया अदूरसामन्ते धूणामडर स्थूणामडप गदनादि ग्ली का प्ठ'थूणाम्धूणा, तत्मपानो वस्त्रादितमण्डा. मुगा मण्डपस्तम् आह- णह' पाहत-निवेशयत कुरुतेत्यर्थ. 'यासित्तसम्मजियोपलित' आसिक्त समानितोपलिप्त, तत्र-'आसिक्त' आसिक्त-जलेन सिक्त 'मम्मलिय' समार्जित कनवरापनयनेन प्रमार्जित 'लित' उपलिप्त-गोमयादिना सलि सम् सुगन्ध यान् फलितम्--आरपति कालागुरुपभृतिसुगन्धिद्रव्य , पलित-युक्तम् 'रेट' कुरुन 'अम्हे पडियालेमागा' आपा प्रतिपालयमाना वयासी) बुलाकर इस प्रकार कहा-(गच्छह ण देवाणुप्पिया)हे देवानुप्रियो तुम जाओ और (पिउल असण४ उपखडेर) विपुल मात्रा म अशन, पान, ग्वाय, और स्वाद्य आहार निप्पन्न करो (त विउल अमण ४ व पुप्फवत्य गटाय जेणेव सुभूमि भागे उजाणे जेणेव णदा पुरवरिणी तेगामेव उवागच्छड) निष्पन्न होने के गद विपुल अशनादिरूप चतुर्विध आहार को धूप, पुष्प, वस्त्रको कर जहा सुभूमि भाग नाममा उद्यान है और जहाँ नदा नामकी पुष्करिणी है, वहा जाओ-(नदापुरग्वरिणी थदूरसामते घृणामडव आहणह) वहा जाकर तुम नदापुष्करिणी से न बिलकुल पास और न बहुत दूर किन्तु उचित प्रदेश मे एक स्थूणामडप को रचो-नामो-तैयार करो। (आसिनसम्मजियोव- लित्त सुगध जाव कलिय करेह, अम्हे पडिवालेमाणा २ चिट्ठह जाव चिट्ठति) जब वह तैयार हो जाये तब उस जल से सिञ्चित करो, कचरा वगैरह णुप्पिया) हेवानुप्रिया । तभै नमो (विउल असण ४ उवक्खडेह) मने पु॥ प्रभाशुभा मशन, पान, मा भने स्वाध आहार तया२ उरी (त विउल असण ४ धूमपुप्फवस्थ गहाय जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे जेणेन गदा पुक्खरिणी तेणीमेव उवागच्छह) मने न्यारे मशन, पान माधवगेने या जतन माडा२ થઈ જાય ત્યારે ચતુર્વિધ આહાર તેમજ ધૂપ, પુષ્પ અને વસ્ત્રોને લઈને જ્યા સુભ. મિભાગ નામે ઉઘાન છે અને જ્યા ના નામની પુષ્કરિણી (વાવ) છે ત્યા જાઓ. (नदा पुक्खरिणीतो अदुरसामते यणामडव आहणह) त्या UR. ना પુષ્કરિણથી વધારે દૂર પણ નહિં તેમજ તેનાથી વધારે નજીક પણ નહિ એવા ચર્ચ स्थाने तभ स्यू! भ34 तैयार उसे (असित्त सम्मजियोवलित सुगध जाव कलिय परेर अम्हे पडिवाले माणा २ चिट्टह जाब चिति) स्थूया भ3५ ત્યારે તૈયાર થઈ જાય ત્યારે તમે પાણી છાટીને તે જગ્યાને સિચિત કરે, કચરો તૈયાર ·भनगारधर्मामृतपिणीटोका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् २ पुन पुन प्रतीक्षमाणा. इत्यर्थ 'चिट्ठइ' तिष्ठत यात्रते कौटुम्मिा- पुरुषाः तदाज्ञानुसारेण कार्य सम्पाद्य तिष्ठन्त. ॥ मू ६ ॥ मूलमू-तए ण ते सत्थवाहदारगा दोच्चपि कोडुंबिय- पुरिसे सदावेति सदावित्ता एव वयासी-खिप्पामेव लहुकरण जुत्त जोयं समखुरवालिहाणसमलिहियतिखग्गसिगएहि रययमय- घटसुत्तरजुपवरकचणखचियणस्थपग्गहोवग्गहिए हिं नीलुप्पलकया- मेलएहि पवरगोणजुवाणएहिं नाणामणिरयणकचणघटिया जाल- परिक्खित्त पवरलक्खणोववेय जुत्तमेव पवहण उवणेह तेऽवि तहेव उवणेति ॥ सू ७॥ टीका--'तपण ते सत्यवाहदारगा दोच पि' इत्यादि-तत खलु तो सार्थ चाहदारको द्वितीयवारमपि कौटुम्विकपुरुपान् शब्दयत' शब्दयित्वा एव वहा का सर अच्छी तरह साफ करो। उसे अच्छे रूपमे गोमय आदि से लीपो। अगरबत्ती, काला गुर आदि सुगधित द्रव्यों से उसे वासित करो। पश्चात् हमारी वहा प्रतीक्षा करो। इस प्रकार उन सार्थवाह पुत्रो की वात सुनकर उन कौटुम्पिक पुरुप'ने जैसा उन्होने कहाथा वैसा ही सर कार्य सपादित कर दिया और उनकी प्रतीक्षा करते हुए वहा बैठ रहे। ॥सूत्र ६॥ तएण ते सत्यवाददारगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तण्ण) इसके पाद (ते सत्यवाहदारगा) उन दोनो सार्थ वाह पुत्रोने (दोच्चार) दुपारा भी कौड वियपुरिसे) कौटुम्बिकपुरुषों को (सद्दावे ति) बुलाया (सदावित्ता) बुलाकर उनसे (एव चयासी) इस प्रकार कहा- વગેરે ત્યાથી સાફ કરી નાખે તે સ્થાનને છાણ માટી વગેરેથી સરસ રીતે લીપ ધૂપસળી, કલાગુરુ વગેરે સુવાસિત દ્રવ્યથી તે સ્થાનને સુગવિત બનાવે ત્યાર બાદ તમે અમારી ત્યા જ રહીને પ્રતીક્ષા કરે આ રીતે તે સાર્થવાહ પુત્રોની વાત સાભ ળીને તે ટુબિક પુરુષોએ તેમણે જેમ આજ્ઞા આપી હતી. તેમણે કામ પુરુ કરી દીધુ અને તેમની પ્રતીક્ષા કરતા ત્યાં જ બેસી રહ્યા છે. સૂત્ર ૬ છે 'तण ण ते मत्थवाहदारगा' इत्यादि। As:-(त पण त्या२ ०४ (ते सत्यवाहदारगा) ते मने सार्थ पाई धुनोगे (दाचपि) भी पार (कोडु यियपुरिसे) टुमित पुरुषाने (सदाति) मेहाच्या ·६८४ गताधर्मकामा पूरकरिण्या स्तम्भनार्य पानखाघस्या 'उपमखडेह' उपस्कारयत उपम्फार्य त विपुलमगनपानवाय स्वाध धूपपुष्पगन्यान्न गृहोत्या मुभूमिमागमुपपन यंत्र नन्दा पुष्करिणी तयोपागाउन उपागत्य नन्दाया' अदरसामन्ते चूणामडा स्थूणामडप लादनादि पल्ली का प्ठ' यूणाम्यूणा, तत्मपानो वस्त्रान्छादितमण्डा. म्यूगा मण्डपस्तम् आह- पाह' पाहत-निवेशयत कुरुतेत्यर्थः 'यासित्तसम्मजियोपलिन' आसिक्त समानितोपलिप्त, तत्र-'आसित्त' आसिक्त-जलेन सिक्त 'सम्मनिय' समार्जित कचरापनयनेन प्रमार्जित 'अलित' उपलिप्त-गोमयादिना सलि सम् सुगन्ध यावन् कलिनम्--भारत कालागुरुपभृतिसुगन्धिद्रव्यै, पलित-युक्तम् 'रेड' कुरुत 'अम्हे पडियालेमागा' नारा प्रतिपालयमाना वयासी) बुलाकर इस प्रकार कहा-(गन्छह ॥ देवाणुप्पिया)हे दवानुमियो' तुम जाभो और (पिउल असण४ उवरखडेर) विपुल मात्रा म अशन, पान, ग्वाय, और स्वाद्य आहार निप्पन्न परो (त विउल अमण ४ धूव पुप्फवत्थ गदाय जेणेव सुभूमि भागे उज्जाणे जेणेव णदा पुस्खरिणी तेगामेव उपागच्छ४) निष्पन्न होने के गद विपुल अशनादिरूप चतुर्विध आहार को धूप, पुष्प, वस्त्र को लेकर जहा सुभूमि माग नाममा उद्यान है और जहा नदा नामकी पुष्काणी है, वहा जाओ-(नदापुक्रवरिणी पदसामते यूणामडच आहण इ) वहा जाकर तुम नदापुष्करिणी से न बिल्कुल पास और न बहुत दूर किन्तु उचित प्रदेश मे एक स्यूणामडप को रचो-नामो-तैयार करो। (आसिनसम्मजियोव लित्त सुगर जाव कलिय करेह, अम्हे पडिवालेमाणा २ चिट्ठह जाव चिट्ठति) जब वह तैयार हो जाये तब उसे जल से सिञ्चित करो, कचरा वगैरह णुप्पिया) हे यानुप्रिया । तमे जमा (विउल अमण ४ उवक्खडेह) मने पु प्रभाशुभा मशन, पान, मा भने स्वाध माडार तयार । (त विउल असण ४ भूवपुष्फवस्थ गहाय जेणेव सुभूमिभागे उजाणे जेणे णदा पुक्खरिणी तेणोमेव उवागच्छह) भने न्यारे मशन, पान पाय वगेने या तन माडार तैयार થઈ જાય ત્યારે ચતુવિધ આહાર તેમજ ધૂપ, પુષ્પ અને વસોને લઈને જ્યા સુભ. મિભાગ નામે વઘાન છે અને જ્યા ના નામની પુષ્કરિણી (વાવ) છે ત્યા જાએ. (नदा पुक्खरिणीतो अदुरसामते थणामडव आहणह) त्या धन नही પુષ્કરિણીથી વધારે દૂર પણ નહિં તેમજ તેનાથી વધારે નજીક પણ નહિ એવા ગ્ય स्थाने तमे श्य। म३५ तैयार से (असित्त सम्मजियोवलित सुगध जाव लिय परेर अम्हे पडियाले मागा २ चिह जाप चिति) स्थू। म ३५ ત્યારે તયાર થઈ જાય ત્યારે તમે પાણી છાટીને તે જગ્યાને સિચિત કરે, કચરે ·मरधामृतमगाटीमा ३ जिनदत्त-सागरदत्तवरितम् सलग्न-पभामर्ष करजुद्रयमित्यर्थः ताभ्याम् उपगृहीतौ शकटवाहकपुरुषण स्वपशीकृतौ, रजतमयघण्टी तो सूत्राज्जुपवरकाबनखचितनस्त प्रग्रहापगृहीती इतिकर्मधारयः ताभ्याम् 'नीलुप्पलकयामेलए हिं' नीलोत्पल- तापीडाभ्याम् तत्र-नीलोत्पलै नीलकमल , कृत आपीड -शिरोभूपण ययो स्तौ ताभ्याम्. 'पपरगोगजुपाणएहिं' प्रवरगोयुवभ्याम्-तरुणोत्तम-- वलीपर्दा यादम् 'जुत्तमेव' युक्त-सर्वथा सयुक्तमेव नानामणिरयणकवण घटियाजालपरिकिग्वत्त नानामणिरत्नमान्यन प्टिकाजालपरि क्षिप्त-जनेम्मणिरत्नखचितसुवणमयघण्टिासमूहेन युक्तम् 'पारलाख- गोववेय' प्रवरलक्षणोपपेत-शुभलक्षणयुक्त 'पवण' प्रवहण'-शकरम् सेनगाडीति भापायाम् उपणेह' उपनयत-समानयत । ते कौटुम्बिफपुरुपा जपि नवोपनयन्ति ॥ ७॥ हो। कपास के तन्तुओं से निर्मित रस्सी कि जो प्रबर काचन से खचित हो जिनके दोनों नयनों में पड़ी हुई हो और इसी के पल पर जो शस्ट पाहक पुरुषों द्वारा वशीभूत किये गये हो (निीलोप्पलकयामेल एहि) तथा नीलकमलो का ग्ना हुआ शिरोभूपण जिनके मस्तक पर लगाहो (नाणाम णिरयणवणपटिया जापरिरिखत्त) जो प नानामणियों से तथा रत्नों से खचित ऐसे सुवर्णमय घटिका समूह से युक्त हों तथा जो (पपरलक्ख गोपवेय) शुभलक्षणों से सपन्न हो (ते वि तहेव उवणे ति) इस प्रकार उन दोनों सार्थवाह पुत्रों का आदेश सुनकर उन कौटुम्पिक पुरुषोंने जैसा उन्होंने प्रवरण लाने को कहा था वैसा ही लाकर उपस्थित कर दिया। और उनकी ॥मत्र ७॥ ઘટડીઓ જેમના ગળામાં બાંધવામાં આવી છે એવા, તેમજ સૂતરની પ્રવર કાચનથી પરિવેષ્ટિત દેરીની નાથ જેમના બને નાકના છિદ્રોમા નાધેલી હોય અને એવી નાથોને લીધે જ તે બળદે ગાડીને હાકનારાઓ વડે વશમા રખાતા હેય. (नीलोप्पलकयामेलएहि) તેમજ નીલકમળવાળુ શિરેબૂષણ જેમના મસ્તકે શોભતું હોય (नाणामणिरयणाचणघटियाजालपरिक्खित्त ) भो भने भणि मन रत्न मी सोनानी धुरीमा परेसीडोय तेभ रे (पवरलक्ख. गोववेय) शुभ वा खोवा मे (ते वि तहेव उवणे ति) tशत બને સાર્થવાહ-પુનોની આશા સાભળીને કૌટુબિક પુરુ આજ્ઞા પ્રમાણે જ પ્રવહણ લઈ આવ્યા છે. સૂત્ર ૭ | ય ·जाताधम कथाम । ये तथा समसुरगाल पानी च मवादिष्टाम् आज्ञापयतः 'विप्पामे' क्षिप्रमेर 'लटकरणजुत्ते जोडय' लघुकरणयुक्तयोजितम् तत्र-लघुकरणेन-गमनादिक्रियादसत्वेन युक्ताः पुरुपान्तै , योजित य-यूपादिभि सम्बन्धितम् अस्य प्रवहणमिस्यनेन सम्पन्ध 'समखुरपालिहाणसमलिरियतिखग्गसिंगहि समखुर बालधानममलिग्निततीक्ष्गाग्रवृग काभ्याम् तर-सम-समो-समानौ खुरी, चालधानो-पुच्छौ, समसुरवालधानी तमा सम-समे-तुल्ये, लिग्विते शस्त्रा पसारित वाह्यत्वचे, तीक्ष्णाग्रते ययो. तो, समलिसिततीक्ष्णाग्रशृङ्गको चेति कर्मधारय ताभ्याम् 'रययमयघटसुत्तरज्जु पपरकचणखचियणत्यपग्गहोरगरिएहि' रजतमयघण्टामूत्ररज्जुपवरकाञ्चन- ग्वचितनस्तप्रग्रहोपगृहीताभ्याम् तत्र-रजतमयेरुप्यनिर्मिते घण्टे सुद्रपण्टिके गलप्रदेशे पंढे ययोस्तौ तथा-सूत्ररज्जू-कार्पासिक-तन्तु निर्मिते रज्जु मये प्रवरमाञ्चनखचिते ये नत्थे।' नस्ते-तयो पग्रहो रश्मीनम्त (खिप्पामेव लहुकरण जुत्त जोइय पवरण उवणेह) तुमलोग शीत ही लघुकरण युक्त पुरुषो द्वारा यत्रयूपादि से साधित किये हुए एक पबहण-शकटको ले आओ भापा म इसे सेज-गाडी करते है। जो (पपरगोण जुवाणरहिं जुत्त मेव) तरुण एच उत्तम बैलो से सर्वथा युक्त हो (समखुर बालिहाण सम- लिहियतिकखग्गसिंगहिं) ये बैल भी समान खुरों वाले हो एक सी पूछोवाले हो तथा शस्त्र से ऊपर की खाल डिल जाने से जिनके अग्रभाग नुकीले बने रहे है ऐसे एक से सीगों वाले हो (रययमयघट, सुत्तरज्जुपत्रकचणः खचियणत्यपगहोव गरिएहिं) चादी के घटिकाएँ जिनके गले मे बँधी हुई (सद्दावित्ता) मोहानी३ तेभन (एव वयासी) मा प्रभार ४ (खिप्पामेव लहुकरण जुत्तजोइय पवहण उणेह) तमे सत्वरे आधु४२] युक्त पुपोवयत्र यू५ बोरेथा सपन्न मे प्रवड-131ने सो भाषामा अपए-इटने सेarusa' ४९ छ (ઘડાગાડીની જેમ આવી રોજગાડી પણ ચોમેર અને ઉપર એમ સરસ આવરણથી આચ્છાદિત રહે છે માણસ આરામથી આમાં અવરજવર કરી શકે છે એટલા માટે भने 'Baroul' उडे छ) a aroun (पवरगोणजुवाणएहि जुत्तमे) पान भने उत्तम होगी डबी डावीये (समखुरवालिहाणसमलिहिय- विक्खग्गसिंगाहिं) मह सभी ५७A पाप तमस मोर ઉપરથી જેમનું ચામડુ છોડી નખાયુ છે અને તેથી જેમના શિગડાના આગળના ભાગ અણીદાર થઈ ગયા ગયા છે તેવા સરખા શિગડાવાળા હોવા જોઈએ ચાદીની (रययमयघटसुत्तरज्जुपयरक चणखचियणस्थपरगहोवग्गहिएहि) ઉપર ·जनगारधर्मामृतांगीटीका ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् देवदत्ताया गिमापा गृह वर्तते तत्रोपागच्छत', उपागत्य प्रवहणान प्रत्यय रोहन प्रत्यारुह्य देवदत्तायो गणिकाया गृहमनुप्रविशत' ततस्तदनन्तर स्खलु सा देवदत्ता गणिका तो सार्थवाहदारको एजमानौ-आगच्छन्तो पश्यति, दृष्ट्वा हृष्टपुष्टाअतिगयेन प्रमुदिता, अय मम भाग्योदयो जातो यत एताविभ्य पुत्रौ मम गृहे जागताविति विचार्य म्बासनाद-यत्तिष्ठति, अभ्युत्थाय सप्ता- ऽप्टपदान्यनगन्यति अभिगच्छति अनुगम्य, तयो. समुख गत्वा तो सार्यवाह- दारको प्रत्येक वक्ष्यमाणकारणावादीत् 'सदिसतु ण' सन्दिसन्तु आदेश है (परहण दुरूहति) उस प्राहण पर सवार हुए। (दुरूहित्ता जेणेच देवदत्ता मणियार गिह तेणेव उपागच्छति) सवार होकर जहा देवदनाका घर या वहा पहुँचे। (उवागन्छित्ता पवहणाओ पच्चोरुहति) पहुँच कर वे उसे प्रवहण से नीचे उतरे। (पच्चारुहिता देवदत्ताए गणिया गिह अणुविसति) नीचे उतरकर देवदत्ता गणिका के घरमें प्रवेश किया (तएण सा देवदत्ता गणिया सत्पवाहदारण एबमाणे पामइ) दवदत्ता गणिकाने उन दोनों सार्यवाह पुगेको आते हुए देखा (पासित्ता हनुढ आसणाओ अमुटेइ) देखकर वही अधिक प्रसन्न हुई उसने विचारा आज मेरे भाग्य का उदय हुआ है, जो ये दोनों इभ्यपुत्र मेरे घर पर आये है इस प्रकार विचार कर वह अपने ग्रासन से उठी-(अन्मुहिना सत्पयाइ अणुगच्छइ) उठ कर वह सात आठ पैर और सामने गई (अणुगच्छित्ता ते सत्यवाहदारए एक बयासी) जाकर उसने उन सार्थवाह दारकों से इस प्रकार कहा (सदिसतु ण देशणु- पन्धो धा२ या (एचहण दुरूह ति) मने अप (Aarul) मा l (दुरूदिता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिह तेणेव उवागच्छति) सिनेमा हेपत्ताने ३२ पक्षाच्या (उवागचित्ता पवहणाभो पचोरुदति) त्या पक्षाचीने तमे प्रष भाथी नाय तयाँ (पचोरुहिता देवदत्ताए गणियाए गिर अणुरविसति) नीय स्तन माया देवत्ताना घरमा प्रविष्ट थया (तए ण सा देवदत्ता गणिया सत्यवाहदारए एजमाणे पासइ) गशु! वित्ताये जन मावा पुत्रोन मारता या (पामिना हह तु आप्तणाओ भमुटेइ) ने ते पू प्रसन्न થઈ અને તેને થયું કે આજે મારે ભાગ્યેય ધર્યો છે કેમકે આ બને ઈભ્યપુત્રો (શેઠિયાના પુત્રો) મારે ઘેર આવ્યા છે આ રીતે વિચાર કરીને તે પિતાના આસન पथ ली थ(अमुद्वित्ता सत्तपयाड) ली थान ते भात-म13 परीक्षा सामे 15 अणुगच्छित्ता ते सत्यवाहदारए एव वयासी) मामे तो सार्थ वाड पुत्रोन उद्यु-- (मदिसत देवाणपिया। फिमिहागमणप्पओयण) ण ·६८८ प्रांताधमकथाम पासइ पासित्ता भूलम् ---तए ण ते सत्थवाहदारगा पहाया जाव सरीरा पवहणं दुरूहति दुरूहित्ता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिह तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता पवहणाओ पञ्चोहति, पचोरुहित्ता देवी- त्ताए गणियाए गिह अणु-पविसति, तएण सा देवदत्ता गणिया सत्थवादारए एजमाणे हट्टतुट्ट आसणाओ अभु हेइ अभुट्टित्ता सत्तटुपयाइ अणुगच्छइ, भगुगच्छित्ता ते सत्यवाह दारए एव वयासी--सदिसतु ण देवाणुप्पिया । किमिहागमणप्प ओयण ? तएण ते सत्थवाहदारगा देवदत्त गणिय एव वयासी- इच्छामो ण देवाणुप्पिए । तुम्भेहिं सद्धि सुभुमिभागस्स उज्जा- णस्स उजाणसिरिं पञ्चणुब्भवमाणा विहरित्तए । तएण सा देवदत्ता तौस सत्थवाहदारगाण एयमट्ट पडिसुणेइ, पडिसुणित्ता पहाया कयकिच्चा किते पवर जाव सिरिसमाणवेसा जेणेव सत्थवाहदा रगा तेणेव समोगया ॥ सू ८॥ टीका---'तएण ते सत्थवाहदारगा बहाया' इत्यादि-ततस्तदनन्तर खलु तौ सार्थवाहदारको स्नातौ-स्नानानन्तर कृतपलिफर्माणौ याचदाभरणा लङ्कृतशरीगै परिहितशुद्धवस्त्रौ प्रवण दृरोहत. आरोहत, दूरुह्य यत्रैव 'तएण से मत्थवाहदारगा' इत्यादि। टीकार्थ--(तएण) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थ- पाह दारक (हाया) कि जिन्होने पहिले से स्नान कर लिया है (जाव सरीरा) स्नान के बाद पायसादि पक्षियों के लिये अन्नादिका भागरूपबलिकर्म कर जिन्होने अपने शरीरको आभरण से अलकृत किया है और शुद्ध वस्त्रों को पहिना 'तपण से सत्यवारदारगा' इत्यादि । 24-(तएण) त्यार पछी (ते सत्यवाहदारगा) मने सापाड पुत्रो) (हाया) स्नान शन (जाब सरीरा) भने स्नान या माह 131 पोरे पक्षायाने અને ભાગ અને બલિક કરીને પિતાના શરીર સુદર આભરણે તેમજ શુદ્ધ ·. जनगारधर्मामृतागीटीका ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् देवदत्ताया गिमास गृह वर्तते तत्रोपागरउत्त', उपागत्य प्रबगान प्रत्यय रोहन' प्रत्यारा देवदत्तायो गणिकाया गृहमनुप्रविशत. ततस्तदनन्तर खलु सा देवदत्तो गणिका तो सार्थवाहदारको एजमानौ-आगच्छन्तो पश्यति, दृष्ट्वा हष्टपुष्टाअतिगयेन ममुदिता, अय मम भाग्योदयो जातो यत एताविभ्य पुत्रौ मम गृहे जागताविति विचार्य स्वासनाद-युत्तिष्ठति, अभ्युत्थाय सप्ता- ज्यपदान्यनुगति-अभिगच्छति अनुगम्य, तयोः समुख गया तो सार्थवाह- दारको प्रत्येक वक्ष्यमाणकारेणावादीत् 'सदिसतु ग' सन्दिरन्तु आदेश है (पवहण दुरूहति) उस प्राण पर सवार हुए। (दुरूहित्ता जेणेच देवदत्तारा गणियार गिह तेणेव उवागच्छति) सवार होकर नहा देवदनाका घर या वहा परचे । (उचागच्छित्ता पवहणाओ पन्चोहहति) पहुँच कर वे उसे पचहण से नीचे उतरे। (पच्चारुहिता देवदत्ताए गणिया गिह अणुविसति) नीचे उतरकर देवदत्ता गणिका के घरमे प्रवेश किया (तएण सा देवदत्ता गणिया सत्यवाहदारण एन्जमाणे पामइ) देवदत्ता गणिकाने उन दोनों सार्थवाह पुगेको आते हुए देखा (पोसित्ता हनुढ आसणाओ अभुटेइ) देखकर बड़ी अधिक प्रसन्न हुई उसने विचारा आज मेरे भाग्य का उदय हुआ है, जो ये दोनों इभ्यपुत्र मेरे घर पर आये है इस प्रकार विचार कर वह अपने यासन से उठी-(अभुहिना सत्त:पयाइ अणुगच्छइ) उठ कर वह सात आठ पैर और सामने गई (अणुगच्छित्ता ते सत्यवाहदारए एक बयासी) जाकर उसने उन सार्थवाह दारकों से इस प्रकार कहा (संदिसतु ण देवाणु- पन्नो धारण या (पवडण दुरूढ ति) भने प्रवड (Arul) भ मे (दुरूहित्ता जेणेव देवदत्ताग गणियाए गिह तेणेव उवागच्छति) मेसिन तेगा पहत्ताने ३२ पडाया (उवागठित्ता पवहेणाओ पचोरूहति) त्या पसायीन तेसो प्रव 6 भाथी नीय तया (पचोरुहित्ता देवदत्ताए गणियाए गिह अणुरविसति) नीय तशन म देवत्ताना ५२मा प्रविष्ट थया (तए ण सा देवदत्ता गणिया सत्यवाहदारए एजमाणे पासइ) गाव हेपत्ताये जाने साथ वाड पुत्रोन माता नया (पामिना हह तुह आसणाओ भम्भुटेइ) ने ते पूष / प्रसन्न થઈ અને તેને થયું કે આજે મારે ભાગ્યેય છે કેમકે આ બને ઇભ્યપુત્રો શેઠિયાના પુત્રો) મારે ઘેર આવ્યા છે. આ રીતે વિચાર કરીને તે પિતાના આસન ५२थी ली थ६ (अन्मुट्टित्ता सत्तट्टपयाइ) ली थन ते सात-13 या सामे 5 अणुगच्छित्ता ते सत्यवाहदारए एव वयासी) मामे न त साधना पुत्रोने लघु-- (मदिसतु ण देवाणुपिया' फिमिहागमणप्पओयण) ·शताधर्मकथास कुर्वन्तु खलु देशानुप्रियाः कि-कथमिहागमनप्रयोजन नात' ममोपरि भव गया महती कृपा कृता यतोमद्गृहे भवन्नौ समागतो ततस्तदनन्तर तो सार्थवाह दारको देवदत्ता गणिका प्रत्येमवादिष्टाम् 'इन्छामोण आगमिच्छावः खलु देवानुप्रिये युष्माभि साई सुभूमि भागस्योद्यानस्योधानश्रिय प्रत्यनुभवन्तो विहर्तुम् त्वया सार्द्धमावामुपपनदर्शनादिसुप कमिन्तामोऽतस्त्वमावाच्या सार्द मागच्छ, इति भावः। ततस्तदनतर ग्बलु सा देवदत्ता तयो' सार्यवाहदारफयो रेतमय प्रतिशृगोति, प्रतिश्रुत्य स्नाता स्नानानन्तर तकृत्या 'किं ते' किं तेन अल तेन वर्णनेन 'पचरपरिहिया' मारपरिरिता=पर यथा स्यात्तथा परिहिता, वस्त्रपरिधानकलाऽभित्तया मुष्टुपरिवाना यारत् श्रीसमानवेपा- पश्रिया साहालक्ष्मीवत् प्रतिभासमाना यत्रैव सार्थहदारको तत्रैव समागताम् ।। प्पिया ! किमिहागमणप्पओयण) हे देवानुप्रियो । कहिये किस प्रयोजन से यहा आना हुआ है ? (तएण ते सत्याहदारगा देवदत्त गगिय एव पयासी) देवदत्तागणियाकी ऐसो पात सुनकर उन दोनो सार्थवाह पुत्रीने उससे ऐसा कहा-(इच्छामो ण देवाणुप्पिए । तुम्हेंहिं सद्धि सुभूमिभागस्स उजाणस्स उजाणसिरिं पच्चणुब्भमागा विहरितण) हे देवाणुपिय हमलोग यह चाहते है कि तुम्हारे साथ सुभूमिभाग उद्यान की शोभा का अनुभव करते हुए विचरण करे । (तएण सा देवदत्ता तेसि सत्यवाहदारगाण एयम पडिसुणेइ) इसके बाद उस दवदत्ताने उन सार्थवाहदारको के इस कथन रूप अर्थ को स्वीकार कर लिया। (पडिमुणित्ता हायो कयकिच्चा किं ते पार जाव सिरिसमाण वेसा जेणेव सत्यवाहदारगा तेणेव समागया) इसके पश्चात उसने स्नान क्यिा स्नान कर वह कृत कृत्य हुई अब इस विषय मे और वानुप्रियो । भाशा से शा २४थी सही मा५ पधार्या छ। (तरण ते सत्यवाहदारगा देवदत्त गणिय एव वयाना) ngs हेपत्तनी बात सामvita ते मागे उखु--(इच्छामो ण देवाणुप्पिा! तुम्भेहिं सर्दूि सभूमिभागस्स उजाणसिरिं पञ्चणुभत्रमाणा हिरित्तए) . हैवानुप्रिये । तमा સાથે સુભૂમિભાગ ઉવાનનું સૌદર્ય પાન કરતા કરતા ત્યા વિહાર કરીએ એવી અમારી ४२७॥ छ (तरण सा देवदत्ता तेसिं सत्यवाददारगाण एयमट्ठ पडिसुणेइ) त्यारे वत्ताये सार्थ वा पुनोनी पात स्व सीधी (पडिमुणित्ता हाया कय पिचा स्तेि पवर जाव सिरिसमाणवेसा जेणेव सत्यवाददारगा तेणेव समागया) त्यार पा हेपत्ता नान यु भने स्नान या ५५ मा विधे - उज्माणम्स ·६९१ अनगारवर्मामृतमपिणीटीका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्त चरित्रम् मूलम्-तएण ते मत्थवाहदारगा देवदत्ताए गणियाए सद्धि जाणं दुरुहति दुरूहित्ता चंपाए नयरीए मज्झ मझेण जेणेव सुभूमि- भागे उज्जाणे जेणेव नदापुक्खरिणी तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता पवहणातोपच्चोहति पञ्चोरहित्ता नदा पोखरिणी ओगाहिति ओगाहित्ता जलमजण करेंति, करिता जलकीड करेंति, करित्ता पहाया देवदत्ताए सद्धि पच्चुत्तरति पच्चुत्तरिता जेणेव थूणामंडवे तेणेव उवा गच्छति, उवागच्छित्ताथूणामडव अणुपविसति अणुपविसित्ता सव्वा- लकारविभूसिया आसत्था विसत्था सुहासणवरगया देवदत्ताए सद्धि त विउल असणं ४ धूवपुप्फगधवत्थ आसाएमाणा वीसाएमाणा परिभुजेमाणा एव च ण विहरति जिमिय भुत्तुत्तरागया वि य ण समाणा देवदत्ताए सद्धि विपुलाइ माणुस्सगाइ कामभोगइ भुजमाणा विहरति ।सू ९ टीका--'तरण ते' इत्यादि-ततस्तदनन्तर खलु ती सार्थवाहदारको देवदत्तयागणिकया साई यान-रथ दूरोहत., आरोहतः, दूरुह्य-आरा चम्पा- अधिकवर्णन क्या करे-उसने अच्छी तरह वस्त्र पहिरे यावत् अपना वेपश्री के जैसा बनाया-और नहा वे दोनों सार्थवाह पुत्र थे, वही आनद के साथ गई। ॥मून ८॥ 'तपण ते सत्यवोहदारगा' इत्यादि । टोकार्य-(तएण) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थ वाह पुत्र (देवदत्ताए गणियाए सद्धि) देवदना गणिका के साथ (जाण दुरूदति) વધારે શું કહીને તેણે સુદર વસ્ત્રો પહેર્યા અને તેણે પિતાને દેહ લક્ષ્મી જે સુદર બનાવીને તે જ્યા અને સાર્થવાહ પુત્રો હતા ત્યાઆનદઅનુભવતી પહોચી સૂત્ર ૮ ! 'तए ण ते सत्यवाहदारगो' इत्यादि। टी--(तएण) त्या२ ५७ (ते सत्यवाहदारगा) ॥२ सार्थवाड पुत्रो (देवदत्ताए गणियाए सद्धि) ngs! हेपत्तानी साथै (जाण दुरूहति) ते २थमा ·মারামখাঃ कुर्वन्तु खलु देवानुपियाः किं-कथमिहागमनप्रयोजन जात ? ममोपरि भव द्भया महती कृपा कृता यतोमद्गृहे भवन्नी समागतो ततस्तदनन्तर ती सार्थवाह दारको देवदत्ता गणिका प्रत्येपमादिग्टाम् 'इन्छामोण' आगमिच्छावः खलु देवानुप्रिये युप्माभि साई सुभूमिमागस्योद्यानस्योद्याननिय मत्यनुभवन्ती विहर्तुम् त्वया सार्द्धमायामुपपनदर्शनादिसुप मिलायोऽतस्त्वमागाभ्या साई मागच्छ, इति भार । ततस्तदनतर ग्वलु सा देवदत्ता तयोः सार्यवाहदारकयो रेतमर्थ प्रतिशृणोति, प्रतिश्रुत्य स्नाता स्नानानन्तर तकृत्या 'किं ते' किं तेन अल तेन वर्णनेन 'पपरपरिदिया परपरिहितामार यथा स्यात्तथा परिहिता, वस्त्रपरिधानकलाऽभितया सुप्रीपरिवाना यावत् श्रीसमानवेपा- वेपश्रिया साक्षालक्ष्मीपत् प्रनिभासमाना यत्रैव सावाहदारको तत्रैव समागता ।म् ८॥ प्पिया ! किमिहागमणप्पओयण) हे देवानुप्रियो ! कहिये किस प्रयोजन से यहा आना हुआ है ' (तएण ते सत्यवाहदारगा देवदास गणिय एय पयासी) देवदत्तागणिकाकी ऐसी पात सुनकर उन दोनों सार्थवाह पुत्रोंने उससे ऐसा कहा-(इच्छामो ण देवाणुप्पिए । तुम्हेंहि सद्धि सुभूमिभागस्स उजाणस्स उजाणसिरिं पच्चणुभवमागा विहरितण) हे देवाणुभिय हमलोग यह चाहते है कि तुम्हारे साथ सुभूमिभाग उद्यान की शोभा का अनुभव करते हुए विचरण करे । (तएण सा देवदत्ता तेसि सत्यवादारगाण ण्यम पडिसुणेइ) इसके बाद उस दवदत्ताने उन सार्थवाहदारको के इस कथन रूप अर्थ को स्वीकार कर लिया। (पडिसुणित्ता हायो कयकिच्चा किं ते पार जान सिरिसमाणवेसा जेणेव सत्थवादारगा तेणेव समागया) इसके पश्चात उसने स्नान क्यिा स्नान कर वह कृत कृत्य हुई अब इस विषय मे और હે દેવાનુપ્રિયે! આજ્ઞા કરો શા કારણથી અહી આપ પધાર્યા છો सत्यवारदारगा देवदत्त गणिय एव वयासा) ngs हैवहत्तनी वात सामान म्यान्मे ४ --(इच्छामो ण देवाणुप्पिा! तुम्भेहिं सदि सभूमिभागस्स उजाणसिरि पञ्चणुभवमाणा वितरित्तए) डे ठेवानुप्रिये ! तारी સાથે સુભૂમિભાગ ઉડાનનુ સોદય પાન કરતા કરતા ત્યાં વિહાર કરીએ એવી અમારી ४५७। छ (तएण सा देवदत्ता तेसिं सत्यवाददारगाण एयमट्ठ पडिसुणेइ) त्यारे हेपत्ताये सार्थवाड योनी पात स्वता सीधी (पडिमुणित्ता हाया कय रिचा स्तेि पवर जाव सिरिसमाणवेसा जेणे सत्यवाहदारगा तेणेव समागया) त्या२ मा हेपत्ताये नान यु भने स्नान l पछी मा विषे (तरण ते उजाणम्स ·३९३ अनगारधर्मामृतवपिणीटोका न ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् भरणशोमिती, 'असत्या' आस्वस्थो परिश्रमापनयनेन स्वस्थीभूतो, प्रप्तन्नचित्तौ इत्यर्थ. 'वीमत्या विस्वस्थी विशेपेण सस्थीभूतो सर्वथाऽपगतश्रमो, सुखासनवरगनौ सुग्वादपर्यायासनोपविष्टौ, देवदत्तया साई त विपुल विस्तीर्णम् अशन पान साय- स्पाय धूप पुष्प गन्ध पत्र च, 'असाएमागा' आम्बादयन्ती-ईपत्स्वादयन्ती 'पिसाएमाणा' विस्वादयन्ती-विशेषेण पार वाग्मास्सादयन्तो, 'परिभुजेमाणा' परिभु नानी-परिभोग कुणी एव च अनेन प्रकारेण खलु विहरतः ग्रासाते। अपि च खलु 'निमिय मुत्तुत्तरागया' निमित मुक्तोतरागतौ निमित-वादित, मुक्तम् आस्पादित ताभ्यामुत्तर अनन्तरम् प्रागतो सुखासन पर्यङ्कादिक प्राप्तो, जिमितमुक्तानन्तरम्-आचान्ती शुद्धोदकेन कृताचमनौ, लेपायानयनेन चोली आकर वे उसमे प्रविष्ट हुए (अणुपविसित्ता सव्वालकारविभूसिया आसत्या तीमत्या सुहामणवरगया देवदत्ताए सद्धि) प्रविष्ट होकर सर्व अलकारो से विभूषित बने हुए आश्वस्त-परिश्रम के अपनयन से स्वस्पचित हुए विश्वस्त हुए-सर्वथा परिश्रम से रहित हुए और सुखप्रदपर्य (पल ग) आदि आमन पर लापर बैठ गये। बाद म उन्होंने उस देवदत्ता के साथ (त विउल जमण ४ धूवपुप्फगधवत्थ आमाएमाणा, वीसाण्माणा परिभुजे माणा एव च ण रिहरति) उस विपुलमाराम निप्पन्न हुए अशन, पान, खाद्य, स्वाद्य,रूप चारों प्रकार के आहार को किया रुचर कर उसका स्वाद लिया- धूप, पुष्प गम, वन्त्र का वितरण किण-(जिमियभुत्युत्तरागया वि य ण समाणा देवदत्ताए सद्धि पिउलाइ माणुग्सगाइ कामभोगाइ भुजमागा विहरति) जब वे अच्छी तरह खा पी चुके-तर देवदत्ता के साथ वे पर्यत श्रादि आमन पर आकर बैठ गये वहा इतना सबन्ध और इस प्रकार जोड लेना चाहिये- (लणुपपिसिना सन्याल कारविभूसिया आसस्था वीसत्था सुहासमवरगया देवदत्ताए सदि) प्रदेशाने समय विभूपित येता तयो यस्त-था १२ એસ્થગિત બન્યા વિદાસ્ત થયા–સર્વથા શ્રમ રહિત થયા, અને સુખેથી બેસાય તેવા પલગ (પર્યક) વગેરે એમને પર બેસી ગયા ત્યારબાદ તેમણે દેવદત્તા ગુણિતાની સાથે (त पिउल असण धूपुष्फगधवाय आसागमागा, वीमाण्माणा परि- भुजेमाणा एव च ण विहरति) पुरण प्रभाएमा तैयार सवीन त्या पहाया ડિવામાં આવેલા અાન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય રૂપ ચાર જાતના આહારને યથારુચિ ४भ्य! तभी धूप-धुप, 14 अने पत्रानु तिरयु (निमिय भुत्तुत्तरागया वि यण समाणा देवदत्ता सद्धिं विउलाइ माणुस्सगाइ कामभोगाइ सुजमाणा विहर ति) क्या ५७ तम्मा पल बोरे सरस मासनी ५२ मापीन हेपत्ता ગણિકાની સાથે બેસી ગયા અહી આટલી વિગત વધારાની જાણી લેવી જોઈએ કે- ·साताधकथा नगर्या मध्य-मध्येन-माये भूत्वा गा सुभूमिभागमुद्यानमन्ति यौव न दा नाम्नी पुष्करिणी तचैवोपागरउता, उपागत्य पाहणारयात् प्रत्यारोहत -प्रत्यय रतः वेश्यापि यानादुत्तीर्णा, तत.पश्चात, नदा पुष्करिणीमगारते, आगाम-प्रवे। कृत्वा देवदत्तया साई जलमज्जन-स्नान कुरुतः स्नान त्या जलक्रीटा कुमतः कृत्य स्नात्वा (स्नातो) देवदत्त या गणिकया मादमुभी प्रत्युत्तरत. नदापुष्क रणीतो य िनिस्सरत' प्रत्युनीर्य यौर स्थूणामण्डपो पलाच्छादितमडपस्तत्रयो पागरउत , उपागत्य स्थूणामण्डपमनुमशित ,-मण्डपमध्ये देवदनया सई तो सार्थवाहदारो प्रवेश कुरुत इत्यर्थः । अनुपविश्य सलकारविभूपितौ वना उस रथ पर आरूढ हुए (दुरुहित्ता चपाए नयरोए) आरूढ होकर चपा नगरी के (मज्झ मज्झेण) ठीक नीचोबीच से होकर (जेणेव सुभूमिभागे उजाणे) जहा सुभूमि भाग नाम का उद्यान और उममे भी (जेणेव नदा पुक्सरिणी) जहा नदा नाम को पुष्करिणी (पावडी) यी (तेणेय उवागच्छति) वहा पहुँचे। (उचागरिछत्ता पवहणातो पच्चोरुहति) पहँच कर फिर वे रथ से नीचे उतर। (पच्चोरुहिता नदापोरखरिणी ओगाहिति) उतर कर नदा पुष्करिणी मे प्रवेश किया (ओगाहिता जलमज्जण करेति) प्रवेश कर वहा उन्होंने स्नान पिया (करित्ता जलकीड रेति) स्नान करके जलक्रीडा की (करिता हाया देवदत्ताए सद्धि पन्चुत्तरति) जलकोडा करके वे दोनो देव दत्ता गणिका के साथ उम पुष्परिणी से बाहर निकले (पच्चुत्तरित्ता जेणेव यूगामडवे तेणेव उवागच्छति) वाहिर निकल कर जहा वह स्थूणामडप- वस्त्राच्छादितमडप-था-वहाँ आये-(उवागच्छिता यूणामडब अणुपविसति) सवार थया (दुरुहित्ता चपाए नधरीए) मार छन यपानगरीनी (मज्झ मज्झेण) 6 १२ये थने (जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे) त्या सुभूमिमा धान तेभ (जेणेत्र नदा पुस्खरिणी) न्या ना नामे पुpिol) (मग मा डाय तेवी २१२७ पानी नानी सुह२ पाप) ती (तेणेव उवागच्छति) त्या पक्षाच्या (उवागच्छित्ता पवहणातो पच्चोरूहति) पहाचीन तथा २थभाथी नीय ઉતર્યા (पच्चीसहिता नदा पोक्खरिणी ओगाहिति) SUNन नहा शि (पाप) भा पे! सने (ओगाहित्ता जलमज्झण परेति) प्रवेशीन तमा स्नान उयु (करिता जलमोड करे ति) स्नान ४रीन ते साये ४६ अायो री (करित्ता हाया देव दत्ताए सद्धि पच्चुत्तरति) re 331 जान तयागने वहत्ता गणिनी साय yurelमाथी मार नlsuया (पच्चुत्तरित्ता जेणेव यूणामडवे तेणेच उवागच्छति બહાર નીકળીને જ્યા સ્થણ મડપ (વસથી આદિતમડ૫) અર્થાત્ તબૂ હતું ત્યાં ગયા (उवागघिउत्ताथूणामडव अणुपविसति) त्या यो मरुपमा प्रविष्ट च्या ·अनगारधमामृतपिणीटोका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् ३२३ भरणशोभिती, 'असत्या' आस्पस्थी परिश्रमापनयनेन स्वस्थीभूनौ, प्रसन्नचित्तो इत्यर्थः 'धीमत्या विस्वस्थौ विशेषेण सस्थीभूतो सर्वथाऽपगतश्रमौ, सुखासनवरगती सुग्यप्रदपर्यवायासनोपविष्टौ, देवदत्तया साई त विपुल विस्तीर्णम् अशन पान खाय स्वाय धूप पुष्प गन्ध वस्त्र च, 'असाएमाणा' जापादयन्ती-ईपत्स्वादयन्ती 'विसाएमाणा' पिस्वादयन्ती-पिशेपेण चार वाग्मास्सादयन्तो, 'परिभुजेमाणा' परिसुजानौ-परिभोग जुर्माणो एव च अनेन प्रकारेण खलु विहरत' प्रासाते। अपि च खलु 'निमित्र भुत्तुरागया' निमित मुक्तोतरागती निमितम्खादित, भुक्तम्-आस्वादित ताभ्यामुत्तर अनन्तरम् यागतौ सुरवासन पर्यकादिक प्राप्ती, निमितमुक्तानन्तरम्-आचान्तौ शुद्धोदकेन कृताचमनौ, लेपाद्यानयनेन चोली आकर वे उसम प्रविष्ट हुआ (अणुपविसित्ता सन्वालकारविभूसिया आसत्या पीमत्या सुहासणवरगया देवदत्ताए सद्धिं) प्रविष्ट होकर सर्व अलकारी से विभूपित बने हुए आश्वस्त-परिश्रम के अपनयन से स्वस्थचिन हुए विश्वस्त हुए-सर्वथा परिश्रम से रहित हुए और सुखप्रदपर्यङ्क (पल ग) आदि आमन पर जाकर बैठ गये। पाद में उन्होंने उस देवदत्ता के साथ (त विउल अमण ४ धूबपुप्फगधवत्य अामाएमाणा, वीसाण्माणा परिभुजे माणा एप च ण रिहरति) उस विपुलमामे निष्पन्न हुए अशन, पान, खाद्य, स्वाद्य,रूप चारी प्रकार के आहार को किया रुचर कर उसका स्वाद लिया- धूप, पुष्प, गध, वस्त्र का वितरण किण-(जिमियभुत्तु त्तरागया वि य ण समाणा देवदत्ताए सद्धि पिउलाइ माणुग्सगाइ कामभोगाइ भुजमागा विहरति) जय वे अच्छी तरह ग्वा पी चुके-तप देवदत्ता के साथ वे पर्यत आदि आमन पर आकर बैठ गये वहा इतना सपन्ध और इस प्रकार जोड लेना चाहिये- (अणुपविसित्ता सवाल कारविभूसिया आसत्या वीसत्था सुहासणवरगया देवदत्ताए सर्टि) प्रवेशीन सब २८ था विभूपित था तो भारत-था पर સરસ્થચિત્ત બન્યા વિનાસ્ત થયા-સર્વથા શ્રમ રહિત થયા, અને સુખેથી બેસાય તેવા પલગ (પર્ય ) વગેરે આસન પર બેસી ગયા ત્યારબાદ તેમણે દેવદત્તા ગુણિકાની સાથે (त विउल असण धूबपुष्फगधवत्य आसागमागा, बीसाण्माणा परि- भुजेमाणा एव च ण विहरति) पुत्र प्रमाणुमा तैयार उरावीन त्या पाया ડવામાં આવેલા અાન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય રૂપ ચાર જાતના આહારને યથારુચિ ०४या तभन्न धूप -पु.५, ५ भने पोतु पितर यु (निमिय भुत्तुत्तरागया वि यण समाणा देवदत्ताए सद्धि विउलाइ माणुस्सगाइ कामभोगाइ भुजमाणा विहर वि) या पछी तेमा पाप वगैरे सरस मासना ५२ आवीन पत्ता ગણિકાની સાથે બેસી ગયા અહી આટલી વિગત વધારાની જાણી લેવી જોઈએ કે- ·मोतावमकथाम सच्छौ, अत एर परमशुचिभृती सुम्वासन प्राप्योपविष्टी इत्यर्थः । 'समाणा' सन्तौ देवदत्तया गणिकया साद पिपुलान्-गीस्तीर्णान मानुष्यान-मनुष्य सपधिनः कामभोगान् शब्दादीन पञ्चन्द्रियपियान भुजानौ विहरत आमातेस्मासू' मलम्-तएण ते सत्थवाहदारगा पुलावरोहकालसमयसि देवदत्ताए गणियाए सद्वि थूणामडवाओ पढिनिम्तमति पडिनि खमित्ता हत्थ सगेल्लीए सुभूमिभागे उजाणे बहुसु आलिघरएसु य कयलीघरेसु य लयाघरएसु य अच्छणघरएसु य पेच्छणघरएसु य पसाहणघरएसुय मोहणघरएसु य सालघरएसुय जालघरएसु य कु सुमघरएसु य उजाणसिरि पच्चणुभवमाणा विहरति ॥सू १०॥ टीका-ततस्तदनन्तर रबड़ तो सार्थवाहदारको पूर्वापराहकालसमये- पश्चिमे पहरे देवदत्तया गणिकया साई म्धूणामण्डपात् प्रतिनिष्कामत. वहि 'भोजन करने के बाद उन्होने आचमन-शुद्ध जल से कुल्ला किया। खाते समय जो अन्नादि के मील उनके पैर आदि अवययो पर गिर गये थे उन्हें उन्होंने दूर कर उन अवयों को साफ किया। इस तरह परमशुचि भूत होकर मुखासन पर आकर बैठे गये' बैठने के बाद उन्होने उस देवदचा गणिका के साथ विपुल मनुष्यभव मबन्धी कामभोगों को शब्दादिक पाचो इन्द्रियों के विषयो को सेवन किया। ॥सून ९॥ 'तएण ते सत्यवारदारगा' इत्यादि। टीकार्थ--(तएण) इसके याद (ते सत्यवादारगा) वे सार्थवाह दारक (पुयावरण्ड-काल समयसि) पश्चिम महर मे (देवदत्ता गणियोए सद्धि) देवदत्ता જમ્યા પછી તેઓએ શુદ્ધ પાણીથી કેગળા કર્યા જમતી વખતે અન્ન વગેરેના કણે તેમના હાથ પગ ઉપર પડી ગયા હતા તેમને તેઓએ સાફ કર્યા અને આ પ્રમાણે પિતાના અવયવોને સ્વચ્છ બનાવ્યા શુદ્ધ થયા બાદ તેઓ સરસ સુખદ આસન પર આવીને બેઠા બેસીને તેઓએ ગણિત દેવદત્તાની સાથે પુષ્કળ મનુષ્યભવના કામો તેમજ શબ્દ વગેરે પાચે ઈન્દ્રિયેના વિષયનુ સેવન કર્યું સૂત્ર લા 'त एण ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । 14-(तपण) त्या२६ (ते सत्ववादारगा) मावा नानो (पुवावर हकालसमयसि) पाछा पा५मते (देवदलाए गणियाए सद्धिं) विहत्ता गु थुिनी माये (यूगामडवाभो पडि निक्खमति) स्थू भनी मडार नlsvया ·च अनगारधमामृतणाटीका म ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् निस्सरत. प्रतिक्रिम्य 'इत्थसगेलिना-अन्योन्य हस्नालम्बनेन सुभूमिभागे उद्याने बहुपु 'आलिघरएम' नालिगृह के पु अणि नगृहाकारपरिणतवनस्पतिविशेप- निकुन्जेषु च-पुन. 'कालीचरेसु' बदली गृहकेपु-कदली निकुञ्जेषु च लया- परमु लतागृहकेपु-चपराशोकादिलतागृहेषु 'जन्णपरएम' आसनगृह केपु आसन-उपवेशनम् तेपा गृहेषु यदा तदा जना जागत्य सुखा- सिम्योपविशन्ति यत्र तत्र च 'पेच्छणघरण्मु' प्रक्षणगृह के पु-प्रेक्षण-प्रेक्षणक तस्यगृहेषु-पत्रागत्य जना नाटकादिक कुर्वन्ति प्रेजन्ते च तेपु 'पसारणघर एमु य मसाधनगृहकेपु प्रसाधन मण्डन यत्रागत्य जना स्व पर च मण्डयन्ति तेषा गृहेषु 'मोहणघरगसु' मोहनगृहकेषु-विलासगृहेषु 'सालघरएम' शाला गृहकेपु शाला शाग्या तासा गृहेषु वस्त्रगृहेषु वा जालघर' जालगृहकेपु- जालिकान्वितगृहेषु यत्राभ्यन्तरस्थिता यरि. स्थित ने दृश्यन्ते किन्तु अन्त. गणित के साप (वृणामडवाओ पडिनिक्खमति) उस स्पूणामडप से नाहर निकले (पडिनिरखमित्ता) बाहर निकल कर (हत्यसगेल्लीए) हाय मे हाय मिलाए हुए वे (सुभूभिमागे उजाणे बहुसु आलिघरएसुय) उम सुभूमिभाग उद्यान में जनेक अणिवद्ध गृहाकार परिणत हुए वनस्पति विशेषों के निकु नो म (कयलीघरएमु य लयापरएसघ) कालीगृहोम और लतागृहोमे (अच्छण घरामु य) यदा दानाई हुई जनताको बैठने के लिये बनाये हुए आमन गृहों म(पेच्छणरण्सुय) जहा पर जाकर के जन नाटक यादि परने ह और देखते हैं उन प्रेक्षण परो म (पसाहणघरएसु य) प्रसाधन गृहो मे-जहाँ आकर के मनुष्य अपने को और दूसरो को अलकारो से विभूपित करते है ऐसे घरोमे (मोहणघरएमुय) विलास गृहो मे (सापरएसु य शालो घरों मे (जालघरएसु य) जालिकान्वित घरों मे-जिनके भीतर रहे हुए (पडिनिक्खमित्ता) गडा नाइजीन (हत्यस गेल्लीए) सायमा डाय नाजान तया (मुभूमीभागे उज्जाणे पहुसु आरिपरण्सु य) सुभूमिमा Gधानमा भावे ઘણા શ્રેણિબદ્ધ ઘરના આકાર જેવા વનસ્પતિ વિશે થી બનાવવામાં આવેલા નિકુમ (कयलोघरएमु य लयाघाएलु य) उसी गृडामा, Udayामा, (अच्छगपर एमु य) अपारनवार मापता सामासिवा माटे मनाववाभा मावेसा मासनामा (पेच्छणघरएसु य) भासो arl सावान ना23 वगैरे ७२ छ भने तुमे छ तपा प्रेक्षागृहमा (पसाइणरएमु य) प्रसाधन गुडमा मेटल्या मासो पोतानी जतने भने भीमाने शारे छ, तेवा धरोभा, [मोहणघरएमु य] विसामडामा (सालपरण्ा यANIभा (जापरण्मु य) वणीमावाणा धामा मेट ·যামাম গাম स्थितैहिःस्था दृश्यन्ते तादृशेषु च 'कुसुमघाएमु गुमगृह केपु-पुष्पगृहकेषु, इत्यादिपु, स्थानेषु 'उजाणसिरि' उद्यानश्रिय, उपानस्य शोभा मुग्व च 'पञ्चशु भवमाणा' प्रत्यनुभान्तौ देवदत्तया साईमनुभवन्तो विहरतापिचरत. म् १०॥ मूलमू--तए ण ते सत्यवाह दारया जेणेव से माल्ल्या कच्छए तेणेव पहारेत्य गमणाए, तएण सा वणमऊरी ते सत्थहदारए एजमाणे पास्इ पासित्ता भीया तत्था तसिया उबिगा पलाया महया महया सपण केकारव विणिम्मुयमाणी २ मालुयाकच्छाओ पडिणिक्खमइ, पडिणिखमित्ता एगसि रुस्खडालयसि ठिच्चा त सत्थ वाहदारए माल्लुयाकच्छय च अणिमिसाए दिटिए पेहमाणी २ चिटुइ ॥सू० ११॥ टीका-'तएण ने' इत्यादि--ततस्तदनन्तर खलु तदुधानशोभास खानुभवानन्तर तो सार्थवादारको यत्रैव स मालकाकक्षक. पूर्वोक्त एका स्थिकफलाना वृक्षविशेषाणां कानन वर्तते तत्रैव 'पहारेत्थ गमणारा प्राधार यता मनुष्य वाहिर रहे हुए मनुष्यों की दृष्टि में न आवे किंन्तु वाहिर मनुष्य उन भीतर मे रहे हुए मनुष्यों को दिखलाई पडते रहे ऐसे घरों म-(कुसुमघरएस य) पुष्प गृहों (उन्नाणसिरि पचणुभवमाणा विहरति) देवदत्ता के साथ २ उद्यानश्री का निरीक्षण करता हुआ आनद भोग करते हुए विचरते रहे। सूत्र १० ॥ 'तएण ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्य--(तएण) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थवाह दोरक (जेणेव मालुयाकच्छए) जहा वह मालुका कच्छ था(तेणेव पहारेत्थ गमणाए) उम ओर जानेके लिये उत्कठित हुए (तएण सा प्रणमउरी ते એવા ઘરમાં કે જેમની અંદર બેઠેલા માણસને સારી પેઠે જઈ શકે પણ બહારના भासा मरना भाणुसाने धन है, (कुसुमघरएस य) ०५ गाभा, (उज्जा णसिरि पञ्चणु भदमाणा विहर ति) धानना शमा नेता हेवत्तानी साथै सुम અનુભવતા વિચરતા રહ્યા સૂત્ર ૧૦ 'तएण ते सत्यवाह-दारगा' इत्यादि। टीमर्थ-(त एण) त्यारा (ते सत्यवाह दारणा) मने सापाड पुत्री (जेणे से मालुया कच्छप) २ त२६ भायु २७ तो (तेणेव पहारेत्य गमणाए) ·अनगारधर्मामृतरर्पिणीटीका न. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् गमनाय-तत्र गन्तुमुत्कण्ठितौ गतौ च, ततस्तदनन्तर ग्वल सा पनमयूरी तौ सार्थवाहदाको 'एजमाणे एजमानी प्रत्यागच्छन्ती पश्यति दृष्टा च' 'भीया' भीता. स्माद् भयजनकवस्तुदर्शनेन भय प्राप्ता 'तत्था' म्ता- भयजनितदु ख प्राप्ता स्तब्धा पा क्षणमात्र भयेन निश्चला जाता 'तसिया' अन्तर्भावितण्यर्थ , त्रासिता आत्मनः प्रतिपदेश भयेन सक्रान्ता जाता 'उघिग्गा' उद्विग्ना-त्राणशरणरहितत्वेनोद्वेग प्राप्ता 'पलाया' पलापिना-उड्यनोयुक्ता 'महया र मदेण' मत्ता २ शब्देन उच्चस्वरेण 'के कार' मयूरशब्द 'विणि- म्मुयमाणो २' विनिर्मुञ्चन्ती=पुन:पुनः कुर्वनी मालुकाक्षात् 'पडिनिस्व मह मतिनिष्कामति निस्सरति 'पडिनिक्खत्ता' प्रतिनिष्क्रम्य निस्सृत्य स्वस्था नादुडीय 'एगसि एकस्या वृक्षशाखाया ठिचा' स्थित्वा तो सार्थवाहदारको त मत्यवाहदारण गजमारे पासइ) उस वनमयूरीने उन दोनो सार्थवाह दारको का यो ही आते हुए देवा-तो (पामित्ता) देखकर (भीया तत्या नमिया उभिगा पलाया) भाभीत हो गई त्रस्त हो गई-~अकम्मान भयजनक वस्तु को देखने से भय जनित दुखको प्राप्त हुई-अथवा क्षण मात्र के लिये भयसे निबल हो गई-आत्मा के पतिप्रदेश मे भय से युक्त हो गई, उद्वेग को प्राप्त हो गई और उस स्थान से उडी (महगार सदेण केकारव विणिमुरमागी२ मान्छाओ पडिनिकवमइ) उडतीर बडे जोर २ मे के कारन (गन्द) पारपार करती करती पह उस मालुका कच्छक से बाहर हो गई (डिनि सम्वमिता एगसि रुक्खडालयसि ठिबा ते सत्यवाहदारए मालुया कच्च्य गिमिगए दिहिए पेहमाणी २ चिड) बाहर होकर एक તે lag a४१! 2011 वया (तपण सावण मऊरी ते सत्यपाहदारए जमाणे पासइ) ते ने माथवाडा या मने (पासित्ता)नधन (भीया तत्था तमिया उधिग्गा पलाया) 30 15, सत्रस्त 45 15 मोयिता भय ५भाउना परतुने धन ते દુ ખ પામી, અથવા તે તે ભયભીત છેડા વખત માટે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ, તેના આત્મપ્રદેશોમાં ભય પ્રસરી ગયે તે ઉદ્વિગ્ન થઈ ગઈ તેની સામે રક્ષાને કોઈ પણ જાતનો ઉપાય હતે નહિ તેથી તે વ્યાકુળ બની ગઈ અને તે સ્થાનેથી ઉડી (महया २ नदग कारव विणिम्प्नुयमाणी २ मालया कच्छाओ पडि निक्खमइ) -मने मोटा स्वरेची सती २ ती ते भासु ४२७थी पडा नीजी 5 (पडिनि- कम्बमित्ता एग सि रुक्रवडलयसि ठिच्चा ते मत्यवाहदारए मालुपा काय च अणिमिसाए दिहिए पेहमाणी२ चिट्ठइ) भाछनी मडा नीडमीन ते ·ব্যায়াম स्थितै हिःस्था दृश्यन्ते तादृशेषु च 'कुसुमपरपमु' कुसुमगृह के पु-पुष्पगृहकेषु, इत्यादिपु, स्थानेषु 'उनाणसिरि' उद्यानभिय, उपपनस्य शोमा मुग्व च 'पञ्चणु भवमाणा' मत्यनुमान्ती देवदत्तया साईमनुभान्तौ विहरतरितः । १०। मूलभू--तए ण ते सत्यवाह दारया जेणेव से माल्लया कच्छए तेणेव पहारेत्थ गमणाए, तएण सा वणमऊरी ते सत्यहदारए एज्जमाणे पारइ पासित्ता भीया तत्था तसिया उदिवग्गा पलाया महया महया सदण केकारव विणिम्मुयमाणी २ मालुयाकच्छाओ पडिणिक्खमइ, पडिणिस्खमित्ता एगति रुक्खडालयसि ठिच्चा ते सत्थ वाहदारए मालुयाकच्छय च अणिमिसाए दिदिए पेहमाणी २ चिट्ठइ ॥सू० ११॥ टीका-'तएण ने' इत्यादि--ततस्तदनन्तर खलु तदुद्यानशोभास खानुभवानन्तर तो सार्थवाददारको यत्रैव स मालुकामक्षक. पूर्वोक्त एका स्थिकफ्लाना वृक्षविशेपाणां कानन वर्तते तत्रैव पहारेत्य गमणाए' प्रापार यता मनुष्य बाहिर रहे हुए मनुष्यों की दृष्टि में न आवे फिन्तु बाहिर मनुष्य उन भीतर मे रहे हुए मनुष्यों को दिखलाई पडते रहे ऐसे घरों म-(कुसुमयरएसु य) पुष्प गृहों (उजाणसिर पचणुभवमागा विहरति) देवदत्ता के साथ २ उद्यानश्री का निरीक्षण करता हुआ आनद भोग करते हुए विचरते रहे। सूत्र १० ॥ 'तएण ते सत्यवारदारगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तएण) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थवाह दारक (जेणेव मालुयाकच्छए) जहा वह मालुका कच्छ था(तेणेव पहारेत्य गमणाए) उम ओर जानेके लिये उत्कठित हुए (तएण सा धणमऊरी ते એવા ઘરમાં કે જેમની અંદર બેઠેલા માણસેને સારી પેઠે જોઈ શકે પણ બહારના भास! मन भासाने लेन 3, (कुसुमघरएमु य) पुष , (उज्जा णसिरिं पञ्चणु मदमाणा विहर ति) धानना शाम त ती सा सुम અનુભવતા વિચરતા રહ્યા પાન ૧ના 'तएण ते सत्यवाह-दारगा' इत्यादि। ई-त गण) त्यारा (ते सत्यवाह दारगा)मने सावs पुत्र (जेणेष से मालुया कच्छ) २ त२५ भादुरी ४२० हतो (तेणेव पहारेत्य गमणाए) ·-- अनगारधमामृतपविणीटीका ३ जिनदत्त सागरदत्तचरितम् टाका-'तपण त' ततस्तदनन्तर-मयूर्या उड्यनान्तर तो सार्वाह दारका अन्योऽन्य-परम्पर गन्दयता पायत समुवी कुस्त 'सदाविता' शयित्वा अन्योन्यमाहृय वक्ष्यमाणप्रकारेणावादिष्टाम् 'जहाण' यया ग्वलु देवानुमिय | एपा रनमयूरी आगामेजमानौ आगच्छन्तौ दष्टवा च भीता, प्रस्ता, सिता, उदिग्ना पलायिता-स्वस्थान त्यक्त्वाऽन्यत्स्थान गता महता शब्देन केकारव मु पन्ती मती यावदावा मालुकाकक्षक च पुन. पुन' प्रेक्षमाणी तिप्ठति 'त' तत्-तस्मात् 'भवियच भवितव्यम् 'एत्व' अत्र केनापि कार 'तएण ते सत्ववादारगा' इत्यादि। टोका--(तण्ण) इसके पाद (ते सत्याग्दारगा) उन दानो मार्यवाह दारगेने (अन्नमण्ग सदाति) परस्पा मे विचार किया बानपीन की (सदा वित्ता) रातचात कर के (ग्व वयामी) फिर वे इस प्रकार करने लगे-- (जहाग देशाणुप्पिया। एसा वणमऊरी अम्हे एनमाणा पासित्ता भीया तल्या तसिया उग्गिा पलाया महया २ सद्देण जार अम्हे मालुयाक चय च पेच्छमाणी २ चिट्ठइ) जिस कारण हे देवानुप्रिय ' यह वनमयूरी हम रोगों को आता हुश्रा-देखकर भयभीत, त्रस्त और त्रासित होकर उद्विग्न पनी और यहा से उड गई-उडती २ उसने बडे जार २ से के- कारव किया--और इस मालुकाफच्छक से बाहर होकर एक वृक्ष की डाल पर बैठी २ यह हम लोगो की ओर और मालुकाफच्छ को और पार २ देख रही है (त भवियच्च एत्य कारणेण त्तिकटु मालुयाकच्छय अतो अणुपविसति) तो इसमें कोई न काई कारण अवश्य होना चाहिये-सा 'तपण ते सत्यवाह दारगा' इत्यादि। टी-(तएग) त्या२६ (ते सत्यवाह दारगा) पने साथ वाड पुत्रोये (अन्नमण्ण सति) मे साये यात जरी (सदायित्ता) पातयात शन (एव वयासी) तेमा उडवा साया (जहाण देवाणुप्पिया ! एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्वा तमिया उब्धिग्गा पलाया मया २ सदेण जार अम्हे मालुयाफच्छय च पेच्छमाणी२ चिट्ठइ) हेपानुप्रिय । मादेस मायने આવતા જોઈને ભયભીત સત્રસ્ત, ત્રાસિત, અને વ્યાકુળ થઈને અહીંથી ઉડી, અને જ્યારે તે ઉડી ત્યારે તેણે મોટા અવાજે કેકારવ કર્યો અને તે માલુકચ્છની બહાર નીકળીને એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ છે અને ત્યાથી પણ તે આપણને અને भायु ने पार पार ने 8 छ (त भवियव्य एत्य कारणेण तिकटु मालुया उच्य तो अणुरविसति) तो मेनी पाउने ४७ २६स्य याम डापु ·বাগমখান मालुकाफसा च 'अणिमिमाए' भनिमेषया निश्रलया दिट्ठीए दृष्टया 'पेहमाणी २' प्रेक्षमाणी २-पुनः पुनः पश्यन्ती चिट' तिष्ठति ॥मू० ११॥ भूलम्-तएण ते सत्यवाहदारगा अण्णमण्ण सदाति सदावित्ता एव वयासी जहाण देवानुप्पिया । एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्था तसिया उविग्गा पलाया महया महया सर्वेण जोव अम्हे मालुया कच्छय च पेच्छमाणी रचिट्ठइ, त भारियव्यमेत्य कारणेण त्तिकह मोलुयाफच्छय अतो अणुपविसति अणुपविसित्ता तत्थ दो पुढे परियागये जाव पासित्ता अन्नमन्न सदाति, सहावित्ता एव घयासी-सेय खलु देवाणुप्पिया। अम्ह इमे वणमऊरी अडए साणं २ जाइमताण कुक्कुडियाण अडएसुअ परिखवावित्तए तएण ताओ जाइमतोओ कुकुडियाओ एए अंडए सएणं पक्खवाएण सारक्खमाणीओ सगेवेमोणीओ विहरिस्सति, तएणं अम्ह एत्थ दो कीलामणगा मऊरीपोयगा भविस्सतित्ति कडु अन्नमन्नस्स एयमट्ठ पडिसुणति, पडिसुणित्ता सए मए दासचेडए सदावेति सदावित्ता एव क्यासी गच्छह ण तुम्भेदेवाणुप्पिया। इमे अडए गहाय सयाण आइमताणं कुक्कुडीण अडएसु पक्खिवह जाव- तेवि पक्खिवेति ॥सू १२॥ वृक्ष की डाल पर जाकर बैठ गई और बैठी २ वही से उन दोनों सार्थवाहदारकों को और मालुका कक्षक की ओर चार बार अनिमिष दृष्टि से देखने लगी । सूत्र । ११ । એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ, અને ત્યાથી જ તે બને સાર્થવાહોને તેમજ માલુકા કચ્છની તરફ વારવાર એકી નજરે જેવા લાગી, સૂત્ર ૧૧ ·अनगारधर्मामृतापिणीटीका ३ जिनदत्त सागरदत्तचरित्रम् टाका-'तपण त' ततस्तदनन्तर-मयूर्या उड्यनान्तर तो सार्यवाह दारको अन्योऽन्य-परम्पर गन्दयतः आयता-समुखी कुरुत' 'सदाविना' शयित्वा अन्योन्यमाहूय वक्ष्यमाणप्रकारेगावादिष्टाम् 'जहाण' यथा खलु देवानुमिय । पपा उनमयूरी आवामेजमानौ आगच्छन्तौ दष्ट्वा च भीता, त्रस्ता, त्रसिता, उद्विग्ना पलायिता-स्वस्थान त्यक्त्वाऽन्यत्स्थान गता महता शब्देन केकारव मुचन्ती मती यावदावा मालुकाकक्षक च पुन पुन' मेक्षमागी तिष्ठनि 'त' तत्-तस्मात् 'भवियच' भवितव्यम् एत्य' अत्र केनापि कार 'तएण ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्य--(तण्ण) इसके बाद (ते सन्मादारगा) उन दानो पार्थवाह दारगेने (अन्नमण सदाति) परस्पर में विचार किया यातचीत की (सहा. वित्ता) रातचीत कर के (व वयामी) फिर वे इस प्रकार करने लगे-- (जहाग देणुप्पिया। एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्या तसिया उजिग्गा पलाया महया २ सद्देण जात्र अम्हे मालुयाक चय च पेच्छमाणी २ चिट्टइ) जिस कारण हे देवानुप्रिय ' यह वनमयुरी हम रोगों को आता हुआ-देखकर भयभीत, उस्त और त्रासित होकर उद्विग्न पनी और यहा से उड गई-उडती २ उसने बडे जार २ से के- कारव किया--और इस मालुमाफच्छक से बाहर होकर एक वृक्ष की डाल पर बैठी २ यह हम लोगो की ओर और मोलुकामच्छ को और यार २ देख रही है (त भवियव्य एत्य कारणेण त्तिकद्दुमालुयाफच्छय अतो अणुपविसति) तो इसमे कोई न काई गरण अवश्य होना चाहिये-ऐसा 'तपण ते मत्यवाह दारगा' इत्यादि । साथ-(तएग) त्या२६ (ते सत्यवाह दारगा) मने सायवाड पुत्रोसे (अन्नमण्ण सति) येथील साथै वात री (सहावित्ता) पातयात शन (एव वयासी) तेमा उडवा साया (जहाण देवाणुप्पिया ! एसा वणमऊरी अम्हे एज्नमाणा पासित्ता भीया तत्वातमिया उधिग्गा पाया महया २ सदेण जार अम्हे भालुयाफच्छय च पेच्छमाणी२ चिटइ) वानुप्रिय । आस आपशुन આવતા જોઈને ભયભીત સત્રસ્ત, ત્રાસિત, અને વ્યાકુળ થઈને અહી થી ઉડી, અને જ્યારે તે ઉડી ત્યારે તેણે મિટા અવાજે કેકારવ કર્યો અને તે માલુકા કચ્છની બહાર નીકળીને એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ છે અને ત્યાથી પણ તે આપણને અને भानु॥४-७ने वारपारने २७ छ (त भवियव एत्य कारणेण तिकटु मालुया अच्छय तो अणु विसंनि) तो मेनी पा७ ४धने ४६ २७स्य यास ·মাখময়া मालुफाकक्षा च 'अणिमिसाए' भनिमेपया निथलया 'दिहीए' या 'पेहमाणी २' प्रेक्षमाणी २-पुनः पुनः पश्यन्ती निइ' तिष्ठति ॥म्० ११॥ भूलम्-तएणं ते सत्यवाहदारगा अण्णमण्ण सहावंति सदावित्ता एव वयासी जहाण देवानुप्पिया । एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्था तसिया उबिग्गा पलाया महया महया सदेण जाव अम्हे माल्या कच्छय च पेच्छमाणी रचिटुइ, त भप्रियव्वमेत्य कारणेण तिकह मोलुयाफच्छय अतो अणुपविसति अणुपविसित्ता तत्थ दो पुढे परियागये जाव पासित्ता अन्नमन्न सदाति, सदावित्ता एव पयासी-सेय खलु देवाणुप्पिया। अम्ह इमे वणमऊरी अडए साणं २ जाइमताण कुक्कुडियाण अडएसुअ पक्खिवावित्तए तएणं ताओ जाइमतोओ कुकुडियाओ एए अंडए सएण पखवाएण सारक्खमाणीओ सगेवेमोणीओ विहरिस्सति, तएणं अम्ह एत्थ दो कीलामणगा मऊरीपोयगा भविस्ततित्ति कटु अन्नमन्नस्स एयमट्ठ पडिसुणति, पडिसुणित्ता सए मए दासचेडए सदावेति सदावित्ता एव वयासी गच्छह ण तुम्भेदेवाणुप्पिया। इमे अडए गहाय सयाण आइमताण कुकुडीण अडएसु पक्खिवह जाव- तेवि पक्खिवेति ॥सू १२॥ वृक्ष की डाल पर जाकर बैठ गई और बैठी २ वही से उन दोनों मार्थवाददारको को और मालुका कक्षक की ओर बार बार अनिमिष दृष्टि से देखने लगी । सूत्र । ११ । એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ, અને ત્યાથી જ તે બને સાર્થવાહોને તેમજ માલુકા કચ્છની તરફ વારવાર એકી નજરે જોવા લાગી, સૂત્ર ૧૧ ·अनगारधममृतमर्पिणीटीका ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरि ७०१ स्थाने स्वगृहे एप अ(नेन प्रकारेण) 'दो कीलावणगा' द्वो कोडन कौ-क्रीडा कारको द्वौ मयापीतको मीशाको भविष्यत इति कृत्वा-इनि विचार्य, अन्योऽन्यस्यैतमय प्रतिवृणुत मनसि धारयता, प्रतिश्रुत्य 'सए सए' स्वकान् म्बकान-दासचेटकान् शब्दयत. शब्दयित्वा चैत्र बल्यमाणभकारेणावादिष्टाम् हे देशानुपिया गच्छत पलु यूय इमे-~एने भण्डके मयूर्या जण्ड के गृहीत्वा स्काना जानिमतीना कुफ्टीनामण्ड के पु पक्षिपत, इति वचन श्रुत्वा यारत्ते दासा अपि तथैवाण्डके प्रक्षिपन्ति ॥ १२ ॥ वाली हम दोनो की कुरकुटिकाए इन हम लोगों के द्वारा लाये हुए मयुरी के अडों की अपने २ अडो की रक्षा तथा उनकी पर कृत उपद्रवों से प्रतिपालना करती हुई रक्षा और मनिपालना करले गी। (नएण अम्ह एत्य दो कीलामणगा मऊरपोरगा भपिस्सति तिकटु अन्नमन्नस्स एयमट्ठ पडिसुणे ति) इस प्रकार हम लोगो के अपने २ घर पर दो क्रीडा कारक मयूरी पोत (पच्चे) हो जावेगे ऐसा रिचार कर उन दोनोंने आपसम एक दूसरे का विचार स्वीगार कर लिया (पडिसुणिना सए सए दासचेडा मदावे ति) स्वीकार कर फिर उन्होने अपने २ नौकरों को बुलाया (सद्दा वित्ता एव वयासी) बुलाकर ऐसा कहा-(गच्छद ण तुम्भे देवाणुप्पिया !) हे देवानुप्रियो ! तुम लोग जाओ और (इमे अडए गहाय जाइमताण कुक्कुडीण अडसु पक्खिवह जाव ते वि पक्खिवे ति) इन मयूरी के दोनों अडोको ले जाकर अपनी २ जातीवाली कुक्कुटिकाओं के अडी में रख दो। इस प्रकार के उनके कथन को सुनकर यावत् उन दामोने भी उस तरह उन दोनों अडो को ले जाकर उन कुस्कुटिकाओ के अडो मे रख दिया। सू १२॥ બહારના ઉપદ્રવોથી રક્ષણ કરતી ઢેલના ઈડાનુ પણ રક્ષણ કરશે અને પાલન પોષણ કરશે (तएण अम्ह एत्य दो कीलामणगा मउरपोयगा भविस्सति तिकट अन्नम न्नस्स एयमह पडिमुणे ति)मा शते माप मनेना धरोमा मयूरना मच्याय था ये माम तमा भने मे भीतना पियारोथी सहमत थया (पडिसुणित्ता सए सए दासचेडए सदावे ति) सहमत धन तमामे पातपातानाशन मासाव्या (सदावित्ता एव क्यासी) मासापान मा प्रभारी डधु (गच्छहण तुम्भे देवाणु प्पिया!) हेवानुप्रियो । तमे यो मने (इमे अडए गहाय सयाण जाइमताण कुक्कुडीण अडएमु पक्खिवह जाव ते विपक्खिवे ति) मा सना ने 17 भारी મરઘીઓના ઇડાઓની વચ્ચે મૂકી દે આ રીતે તેમની વાત સાંભળીને નેકરેએ બને ઈડાને લઈને સાર્થવાહ પત્રોની મરઘીઓના ઈડાઓની વચ્ચે મૂકી દીવા સૂત્ર ૧૨ सयाण ·Quo प्रतिपाल साताधर्मग्या मन णेन 'तिक इति हत्या इति परस्परं निचार्य माझाककमन्तो म येऽनुम विशन:-प्रधेश कुरुत अत. अनुपविश्य नत्र तस्मिन् स्थाने ग्ब बनमाया छ 'पुढे' पुष्टे पर्यायागते प्रसकालननिने यादि-नमुष्टिपमाणे आपके दृष्टा अगाऽन्य शब्दश्न गातारत शन्दयित्वामाविष्टा सेय' ग. अभ्य पक्षयितुमित्यत्र मम्बन्धः, ग्वलु हे देशानुमिय ! आयारिम उनमयूराण्ड के गृहीत्वा 'माण साण' स्वासा स्ासा-स्कीयानाम्२ 'जाइमताण' जातिमतीना विशिष्ट जातिगता कुकुटिगानामण्डकेषु प्रक्षेपयितुग्-स्थापयितुम्, ततस्तदन तर ग्वल 'ताभो' ता-आयो तिमन्य कुटिमा 'पए' एते श्रमत्ममानीने अण्डके- मयूर्या अण्डके पुन 'सए य अड' कानि चाडकानि सरक्षय सम्यक पोपणादिना 'सगोमाणीओ' सगोपायमाना-परकृतोपद्ररत यन्त्य विहारेप्यन्ति । ततस्तदनन्तर खलु आयोः 'एत्थ' अत्र अस्मिन् विचार कर वे दोनो उस मालुमाकच्छ के भीतर प्रविष्ट हो गय (अणुपविमिना तत्यण दोपुढे परियागये जाय पासित्ता अन्नमन मावेति) प्रविष्ट होर वहा उन्होंने पुष्ट की साय क्रमश उत्पन्न हुए भिन्न मुष्टि प्रमाण दो अडे को देवा देखकर फिर वे परस्पर में एक दूसरे से कहने लगे। कहकर फिर इस प्रकार उन्होने विचार किया कि (सेय खलु देवाणुपिया! अम्ह इमे वणमकी श्रडा साण २ कुक्कुडियाण अडामु य पशिबवावेन) हे देवानुप्रिय । लिये यह पडी अच्छी बात है कि हम दोनों इन दोनों अडो को अपनी • जातिमती कुक्कुटिमाओं क अडो में रख देवे (तएण ताओ जाइमताओ कुक्कुडियाओ एए अडए सण्य अडए सरण पखवाएण सारकग्वमाणीया सगोवेमाणीयो विहरिस्सति) इस तरह वे विशिष्ट जाति 7. आम रियारीने सामने भाबु २७॥ प्रविष्ट थया (अगुपवि- मित्ता तत्य ण दो पुढे परियागये जाव पासित्ता अन्नमन्न सदावे ति) प्रवेशान તેઓએ એકી સાથે અનુક્રમે ઉત્પન્ન થયેલા મૂડીના જેટલા પ્રમાણુવાળા બે ઈડા ય તે જોઈને તેઓ એક બીજાને કહેવા લાગ્યા, અને આ પ્રમાણે વિચાર કરવા લાગ્યા કે (सेय खल देवाणुप्पिया! अम्ह इमे वणमऊरी अडएं साण २ जाइमताण कुक्कुडियाण अडएस्सु य पकिवचावताए) हेवानुप्रिय ! माप ने भाटे સારૂ છે કે આપણે બને એબને ઈડાઓને પોતપોતાની મરઘીઓના ઈડાઓમાં મૂકી દઈએ (तण्ण ताओ जाइमताओ कुक्कुडियाओ अडए सरय अडए सएण पक्ख- वारण सारक्खमाण'ओ सगोवेमाणीओ विहरिम्सत्ति) मा शते ते शुटी ogl જાતિની આપણી મરઘીઓ આપણા વડે લઈ જવાએલા હેલના ઈડા અને जाइमाण हम दोनों के Pud ·अनगारघमामृतवर्षिणोटीका ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् गणिकाये विपुल जीविकाई जीविकायोग्य प्रीनिदान दत्त. दत्ता सत्कुरुत वनादिना सत्कार कुरुन' सम्मानयत. वनादिना समान कुरुनः सत्कृत्य समान्य देवदत्ताया गृहात्मतिनिकमत निस्सरत., प्रतिनिष्क्रम्य यत्रैव स्वकानि सफानि गृहाणि तत्रैवोपागात. उपागत्य 'सकम्मसपउना' स्वकर्मसमयुक्ती जातो चाप्यास्ता सस्त्र व्यापारादिकार्य करणे सावधानी जानावत्यर्थ ॥. १३॥ मूलम्-तत्थण जे सेसागरदत्तपुत्ते सत्थवाहदारए सेण कल्ल जाव जलतेजेणेव से वणमऊरीअडए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तसि मऊरी अडयसि सकिते कखिते वितिगिच्छासमावन्ने भेय समावन्ने कलुससमावन्ने किन्न मम एत्थ फिलावणमऊरी पोयए (उवागरिछत्ता देवदत्ताए गिह अणुपचिसति) आर वे देवदत्ता के घर के भीतर--(अणुपविसिा देवदत्ताए गणियाए विउल जीवियारिह पीडदाण दलयति) भीतर जाकर उन दोनोंने देवदत्ता गणित के लिये विपुल माना मे जीविका के योग्य प्रीतिदान दिया। (दलयित्ता सरकारेति, सरकारिता सम्माति, सम्माणित्ता देवदत्ता गिहाओ पडिनिक्खमति) देकर फिर उस का वस्त्रादि द्वारा सत्कार किया, सत्कार कर के मीठे २ वचनो द्वारा उसका सन्मान किया--सन्मान कर बाद में वे उस देवदत्ता के घर से बाहर निकले (पडिनिक्खमिचा जेणेव सयाइ २ गिहाउ तेणेव उवागच्छति-उवागघिउत्ता सम्मसपत्ता जाया यावि होत्या) निकलकर अपने आने घर पहुँचे-और जाकर अपने २ व्यापार आदि कार्य करने में लग गये । म १३ ॥ गिह अणुपविसति) घरमा प्रवेशान ते मने पत्ता गावाने सविता भाटे Y७ प्रभाशुभा लयित प्रीतिहान माथु (दलयिचा सारे ति, सक्कारिता, सम्माति, सम्माणिता देवदत्ताए गिहाओ पडिनिक्खमति) प्रीतिहान अधीन તે ગણિકાને વસ્ત્રો વગેરે આપીને તેને સત્કાર કર્યો, સત્કાર કરીને મધુરવાણુ વડે તેનું સન્માન કર્યું અને સન્માન કરીને તેઓ દેવદત્તા ગણિકાના ઘેરથી બહાર નીકળ્યા (पडिनिक्खमित्ता जेणेव सयाइ २ गिहाइ तेणेव उवागच्छति-उवागच्छिता सकम्मसपउत्ता जायायाविहोत्था) नीजीन तेसो पातपाताने घर पाडाव्या भने પહેચીને પિતપોતાના વેપાર વગેરે કામમાં પરવાઈ ગયા સૂ ૧૩ .

·७०२ हातापाया मूलम्-तएण ते सत्यवाह दारगा देवदत्ताए गणियाए सद्धि सुभूमिभागस्स उजाणस्स उजाणसिरिं पञ्चणुभवप्नाणा विहरित्ता तमेव जाण दुरूढा समाणा जेणेव चपा नयरीए जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिहे तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता देवदत्ताए गिह अणुपविप्तति अणुपविसित्ता देवदत्ताए गणियाए विउल जीविवारिह पीइदाण दलयति दलयित्ता सकारेंति सकारिता सम्माणेति सम्मा गित्ता देवदत्ताए गिहाओ पडिनिम्खमति पडिनिक्खमित्ता जेणेव सयाइ२ गिहोइ तेणेव उवागच्छति उवाच्छित्ता सकम्मसपउत्ता जाया यावि होत्था ॥ सू १३ ॥ टोका-तएण ने' ततस्तदनन्तर तो सार्थवाहदारको देवदत्तगा गणि क्या साई सुभूमिभागस्योद्यानस्योग्रानश्रिय प्रत्यनुभवतो विहृत्य तदेव यान प्रवणमारूढौ सौ यत्रा चपानार्या देदत्ताया गणिकाया गृह वर्तते नत्रोपागच्छत उगत्य देवदनाया गृहमनुपविशन -प्रवेश कुरुन' देवदत्ताये 'तण्ण ते सत्यवाददारगा' इत्यादि । टीकार्य-(तण्ण) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे सार्थवाह दा रक (देवदत्तार गणिपाए) देवदत्ता गणिकाके (सद्धिं) साथ (सुभूमेभा गस्त) सुभूभिभान उद्यान की (उजाणमिरि) उद्यानश्रीका (पञ्चणु भवाण) अनुभव करते हुए (वितरिना) धूम कर (तमेव जाण दूरूढ़ा समाणा) उमो रथ पर चढे हुए (जेणेव चपानयरी जेणेव देवदत्ताए गगियाए गिहे तेणे उचागच्छति) जना चपानगरी मे देवदत्ता गणिका का धा या-वहा आय 'तगण ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि ! टstथ-(तएण) त्यार ५७ (ते सत्यवाहदारगा) सार्थवाड पुत्रौ (देव दत्ताए गणियाण) हेपत्ता negat-1(सद्धिं) साथे (सुभूमिभागस्स उज्जाणस्त) सुभूभिGunGun-(उज्जाणसिरि) शासाने (पञ्चणुभवमाणा) मनुलता (विहरिना) वियर ४२ता (तमेव जाण दुरूठा समाणा) ते ॥ २२ ७५२ सवार थन (जेणेव चपानयरी जेणेव देवदत्ताए गणियाण गिहे तेणेव उवागच्छति) य पान ગરીમાં ક્યા દેવદત્તા ગણિકાનું ઘર હતુ ત્યા આવ્યા (હ , - ·७०५ अनगारधर्मामृतपरिणोटीका अ ३ जिनदत्त-तागदत्तचरित्रम् नाव जलने' या सिनता अति मुरभ्युद्गते मति जेणेव यौव 'से' तद् बनमयूर्या अण्डक रक्षितमस्ति 'ते' तत्रोपागन् उति, आगत्य च तसि' तस्मिन् वनमयूर्या अडके सकिप' शक्ति -अण्डकविपये शङ्कापान-इदमण्डक पकारस्था माम्यति नया इति 'कपिए' काड़ि-फाऽऽफाईयुक्त -अस्मा- दण्डकात् कदा मयूरगावक समुत्पत्स्यते इति, 'विनिगिच्छासमान्ने पिनि कित्सा समापन्न:-फल पनि सदे युक्त. इत' समुद्भनेऽपि म एरशावके तेन मम हीडारूप फल फिमुमरिष्यति न वा इत्येष फल प्रात सशयापन्न , 'भेय ममान्ने' भेदसमापन्न मने पीभार माप्त , अस्मादण्डमाजातो मयूरपोतो शित होने पर जहा उस बन मयूरी का अडक रसा या वहा गया (पागन्छिना तमि मऊरी अडयसि सकिने रिनिगिन्छिाममावन्ने मेय- समावन्ने कलुमसमापन्ने रिन्न मम पत्य किगणमकरी पोयए भी- सइ उदाहुणो भविस्सड तिरटु) पहा जाकर यह उस मयूरी के अडे के विषय मे शक्ति हो गया-- यह अडा पयाम्या को प्राप्त होगा या नहीं इस प्रकार का उसे सदेह हुआ-- काक्षित हो गया--इस अडे से र मयूरी शाम उत्पन्न होगा इस प्रकार के फटके विषय मे वह आरक्षा युक्त बन गया-विचिकित्ता समापन हो गया-इससे मयूर पोतक होने पर भी उस से मुझे क्रीडा रूप फल प्राप्त होगा कि नही होगा-डम प्रकार यह फल मे सशयापन्न हो गया-भेद समापन्न हो गया-इस अडे से उत्पन्न हुआ मयूरी पोतफजीवित रहेगा या नहीं रहेगा इस प्रकार से उसकी सत्ताके विषय म सम्ल्प विम्ल्प पाला पन कर वह मनि की विविधता से युक्त हो गया, कलुप समापन्न हो गया उसनु छ भृसु तु त्या भयो (उवागन्छिना तसि मऊरीअड्य सि सफिते कखिते वितिगिच्छासमावन्ने भेयसमावन्ने कलुसममावन्ने किन्न एत्य फिलावणमऊरी पोयए भविस्सइ उदाहु णो भविस्सइत्ति) धने त्या ना ઈડા માટે તેને શકાયુક્ત વિચારે થવા માંડ્યા કે આ ઈડુ પરિપકવ થશે કે નહિ ? આ ઈડ માથી ક્યારે મોરનું બચ્ચું જન્મશે, આ રીતે તેના પરિણામની તેને જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન થઈ આકાક્ષા યુક્ત બની છે અને વિચિકિત્સા ચુકત બની ગયા આમાથી મેરનુ બચુ જન્મશે તે પણ તે બચુ અમારુ મને રજન કરશે કે નહિ ? આ રીતે પરિણામમાં તેને સશય ઉત્પન્ન થયે, ભેદ સમાપન્ન થઈ ગયે ઈડામાથી ઢેલનું બચુ જીવતું રહેશે કે નહિ? આ રીતે તેની સત્તાના વિષે સક૫ વિક પ કરતો તે મુઝવણમાં પડી ગયે, કલુપ ચુપ્ત થઈ ગયે, તેની મતિ મલીન થઈગઈ એ જ વાતને ·७.४ माताधर्मकामा भविस्सइ उदाहु णो भविस्सइ तिकटु त मऊरी अडय अभिक्खण अभिगवणं उव्यत्तेइ परियत्तइ आसारेइ आसारेइ ससारइ चालेइ फदेइ घटेइ खोभेइ अभिक्खण अभिक्खण कन्नमूलसि टिट्टियावेइ तएणं से मऊरी अडए अभिक्खण अभिक्खण उव्वतिजमाणे जाव टिट्टिया वेजमाणेपोच्चडे जाए यावि होत्था,तएण से सागरदत्तपुत्त सत्य वाहदारए अन्नया कयाइ जेणेव से मऊरी अडए तेणेव उवागच्छइ उवोच्छित्ता त मऊरी अडय पोचडमेव पासइ पासित्ता अहोण मम एसकिलावणए मऊरीपोयए ण जाए तिकटु ओहयमण जाव झियायइ। एवामेव समणांउओ। जो अम्ह निग्गथो वा निग्गथी वा आयरिय उवज्झयाण अतिए पव्वइए समाणे पच महव्वण्सु छज्जी विनि काएसु निग्गथे पावयणे सकिते जाव कलुससमावन्ने से णं इहभवे चेव बहूण समणाण बहूण समणीण वहूण सावगाण वहूर्ण सावि गाण होलणजे निदणिज्जे खिसणिजे गरहणिजे परिभवणिज्जे पर लोएवि य ण आगच्छइ बहूण दडणाणिय जाव अणुपरियट्टइ।सू १४॥ टीका--तत्थण' इत्यादि-'तत्थण' तत्र तयोईयोर्म ये 'जे से' योऽसो- सागरदत्तपुत्र सार्थवाहदारक 'से ण' स खलु 'कल कल्ये-प्रात समये 'तत्य ण जे स सागरदतपुरो' इत्यादि । टीमार्थ--(नत्थ) इनमे (जे से सागरदत्तपुने सत्यवाहदारए) जो सार्थवाह दारक सागर दत्तपुत्र था (से ण कल जाव जलते जेणेव से वणमऊरी अडए तेणेव उवागच्छइ) वह प्रात समय यावत् सूर्य के प्रका- तत्पण जे से सागरदत्तपुत्ते' इत्यादि । E-(तत्थ) तेमामा (जे से मागरदत्तपुत्ते सत्यवाहदारए) सार्थ या सातनो पुत्र तो ते (से णा मल्ल जाय जलते जेगेप से वणमझरी अडए नव उवागन्छइ) सवारे न्यारे सूर्य लक्ष्य पाभ्यो त्य २ ज्या बनानी ·७.७ अनगारधामृतवर्षिणीटीका भ ३ जिनदत्त-सागरदत्त चरित्रम् वेति निज पर्णान्ति के नीत्वा टिटि-इति शब्द कारयति । ततस्तदनतर खलु तन्मयया आडकमभीरणभी गमुद्वर्य मान यावन्दायमान क्रियमाण सत् 'पोचडे' पाचड निःसार पोतोत्पादनशक्तिरहितमित्यवः 'जाए' जात चारा मीन । ततस्तदनन्तर ग्बल म सागरदत्तपुत्र सार्थवाददारक 'अन्नपा कयाइ' जन्यदा कदाचित् एकदा 'जेणे' यौन 'से' तन्म- अड़ा 'तेणे' तौर उपागच्छति, उपागत्य तन्मया अण्डक 'पोचडमेव' निर्जीवमेव 'पासइ' पश्यनि, दृष्ट्वा चेन्यचिन्तयत् 'अहो' इनि खेदे 'ण' अल कृतौ 'मम' मम 'पस किलापण' एप कीडनक क्रीटाकरणार्य मयूरीपोता , मयूर्या शिशु न जात इति कृत्या 'ओग्यमग' आहतमना -निराशचित्तः, यारन झियाय' न्यायनि-प्रातः गान रोतीत्य । तमा पार २ अपने वर्ण के पास ले जार टि इस प्रकार से शब्द को करवाया (तएण से मी अडए मिक्खण २ उब्बनिजमाणे जाद टिहयावेजमाणे पोचडे जाए यानि होत्या) इस तरह वह मयुरी अडक घार पार उढिर्तित यावत् शब्दायमान क्रियमाण होता हुमा नि सार न गया-पोतोत्पादन शक्ति से रहित हो गया। (तरण से से सागरदत्तपुरो सत्रवारदारए अन्नया कयाइ जेणे से मऊरी अडए तेणेव उवागाइ, उपगचित्ता त मजरोअडय पोच्चडमेव पासद) कुछ दिनों के बाद वह सार्थवाह दारक सागरदत्त पुत्र जहा वह म्यूरो का अडा रग्वा हुआ था। वहा गया-जाकर उसने उस मयुरी अडक को निर्जीव देखा (पासित्ता होण मम एस फिलावणए मजरी पोयराण जाए तिकदु ओहयमण जाब प्रियायइ) देखकर उसे दुस हुआ-उसने सोचा-मेरे लिये यह क्रीडा करने के योग्य मयूरो पोतकनिष्पन्न नहीं દીધુ, અને ઇડને વાર વાર પિનાના કાનની પાસે લઈ જઈને “ટિ ટિ આમ શબ્દ Al० (तएण से मऊीअडए अभिवग्वण२ उयतिनमाणे जाव टिटिया वेजमाणे पोचडे जाए यावि होन्या) मागते पारा सापायी मयेउवाथी તેમ જ તેને શબ્દ યુત બનાવવાથી તે ઢેલનુ ઈડુ નિ સાર થઈ ગયું બચ્ચાને उत्पन्न वानी siयी २हित मना गयु (तगण से सागरदत्तपुत्ते सत्यवाह- दारए जन्नया कयाइ जेणे से मी अडत तेणेव उवागच्छद, उपागन्धित्ता त मऊरीअडय पोच्चडमेव पासइ) 32s हम पछी सावा सापत्तन તે પુત્ર હેલના ઈડાની પાસે ગયા અને ત્યાં તેણે ઢેલના વડાને નિજીવ યુ (पासित्ता अहो ण मम एस किलावणए मऊरीपोयए ण जाण निकटु ओयमण जाव झियायह) नेन तेने भूम थयु, मनमा ते विचार વા લાગે મારી કિડા માટે આ ઢેલનુ ઈડુ નિષ્પન્ન થયું નથી આ રીતે વિચા- .

·माताधर्मकथा %3D जीविष्यति नवेत्येर तदीयमत्तापिपये माल्परिकल्पपान्, 'पलुससमावन्ने' कलुपसमापन्नः मतेमालिन्यमुपगत अशनः पूतिार्धमेबार-'किन्न' किं खलु अन फिमिति पितर्फे ममास्मिन् पनमगर्या अन्डके कीडना, मगरीपोतका भविष्यति ? 'उदाह' उताहो-अथवा न भरियति, इति कृत्या 'त मऊरी अडय' तन्मयूर्या अण्ड कम् 'अभिपण२, अभीक्ष्णम् । पुनः पुनः 'उव्वत्तेइ' उद्वर्तयति-अध प्रदेशमुपरिकरोति' परियतेइ' परिवर्तगति-पूर्व यथाम्धित तथैव पुन' करोति- यासारेड' आसारयति यस्मिन् माने स्थितमासीत् ततो मनागपसारयति 'ससारेइ समायति पुन पुनः स्थानान्तर प्रापयति 'चालेड' चालयति सम्पयति 'फदेह' स्पन्दयति-किंचिचलित करोति 'घटेई' हयति हस्तेन पुन पुन' स्पृशति 'पोभेड' क्षोभयति भूम्या सल्पतर गतं कृत्वा तत्र प्रवेशयति अभीक्ष्णमभीक्ष्ण 'कण्णमूलसि टिहियावह' वर्णम्ले टिट्टिया मति की मलिनता से वह व्याप्त हो गया। इसी बात को अशतः मूत्रकार "किन्न" इत्यादि पदो द्वारा स्पष्ट करते है-क्या मुझे क्रीडा के लिये इस वन मयूरी के अडेमे से क्रीडापोतक माप्त होगा अथवा नहीं होगा-इस प्रकार विचार पर (त मरीअडय अभिग्वण २ उब्यत्तद, परियत्तेइ, आसारेइ, ससारेइ, चालेइ, फ देइ, घटेइ, ग्योभेइ, अभिवग्वण २ कन्नमूल सि टिट्टियावेइ) उसने उस मयुरी के अडे को वार • नीचे से ऊंचा किया अर्थात नीचे के प्रदेश को भर किया परिवर्तित किया-जैमा रक्खा था पुन वैसा ही रख दिया, बाद पर वह रखा या उस स्थानसे कुछ आगे सरता दिया बाद उसे और दूसरे स्थान पर रखने लगा उसे चलाया-क पित किया, कुछ २ चलाया, हाथ से उसे पुन पर्पित किया जमीन मे थोडा सा गर्तकर (वडाकर) उसे उसमें रख दिया । સૂત્રકાર વિના વગેરે પવડે સ્પષ્ટ કરે છે– મને કીડા માટે આ વનની હેલના माथी ४ी पोत3 (१२यु) मन मा शत पियारीने (a मऊीअडय अभिक्खण २ उन्मत्तेइ परियत्तेइ आसारेइ, ससारेइ, चाले. फ देइ, घ, ग्वोभेइ, अभिक्खण २ कनमूल सि टिट्टियावेइ) सावा पुत्रे साना ઈડાને વારવાર ઉપર નીચે કર્યું, એટલે કે ઈડાના નીચેના ભાગને ઉપર કર્યો, અને ત્યાર પછી ઈ .ને પહેલાની જેમ જ મૂકી દીધું ત્યાર બાદ તેણે ઈડુ જ્યા મુકેલ હતુ ત્યાથી થોડુ આગળ ખડી દીધુ, આ પ્રમાણે ઈડાને તે વાર વાર એક સ્થાનેથી બીજા સ્થાને ખસેડવા લાગ્યો, ચલિત અને કપિત કરવા લાગે ખસેડીને હાથ વડે ઈડાને સ્પર્શવા લાગે, જમીનમાં નાનું સરખે ખાડે કરીને તેમા ઈડાને મૂકી . में जिस स्थान ·७०७ अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्त चरित्रम् वेति निज पर्णान्ति के नीत्य टिटि-इति शब्द कारयति । ततस्तदनतर खलु तन्मयूर्या आडकमभीरणसभी गमुदय॑ मान यावच्छब्दायमान क्रियमाण सत् 'पोचडे' पोचड निःसार पोतोत्पादनशक्तिरहितमित्यर्थः 'जाए' जात चाप सीन । ततस्तदनन्तर गल स सागरदत्तपुत्र सार्थवाददारक 'अन्नया कयाइ' अन्यदा कदाचित् एकदा 'जेणेव' यरर 'से' तन्मथर्या नडक 'तेणे' तौर उपागच्छति, उपागत्य तन्मया अण्डक 'पोचडमेव निर्जीवमेव 'पासइ' पश्यनि, दृष्टा चेन्यचिन्तयत् 'अहो' इति खेदे 'ण' अल कृता 'मम' मम 'एस किलापणए' एप कीडनक कीडाकरणार्य मयूरीपोतकः, मयूर्या शिशु न जात इति कृत्वा 'ओहयमग' आहतमना -निराशचित्त., यावत् झियाया' ध्यायनि-प्रतिध्यान रोतीत्यर्थ । तमा पार २ अपने पूर्ण के पास ले जाकर टि टि इस प्रकार से शब्द को करवाया (तएण से मऊी अडए भिक्खण २ उब्बतिजमाणे जाव टिट्टयावेजमाणे पोचडे जाए याचि होत्या) इस तरह वह मयूरी अडक बार चार उद्वितित यावत् शब्दायमान क्रियमाग होता हुआ नि सार न गया-पोतोत्पादन शक्ति से रहित हो गया। (तएण से से सागरदत्तपुत्तो सत्यवाहदारए अन्नया कयाइ जेणेष से मी अडर तेणेव उपागाइ, उवागठित्ता त मऊरोअडय पोच्चडमेव पासइ) कुछ दिनों के बाद वह सार्यवाह दारक सागरदन पुन जहा वह म्यूरो का बडा रग्वा हुआ था। वहा गया-जाकर उसने उस मम्री अडेक को निर्जीव देखा (पासित्ता होण मम एस फिलावणए मऊरी पोयए ण जाए त्तिको ओहयमण जाव झियायइ) देखरर उसे दुख हुआ-उसने सोचा- मेरे लिये यह क्रीडा करने के योग्य मयूरो पोतकनिष्पन्न नही દીધુ, અને ઈ વાને વારવાર પોતાના કાનની પાસે લઈ જઈને “ટિ ટિ' આમ શબ્દ ३२२५७०यो (तएण से मऊ अडए अभिक्खण२ उत्पतिजमाणे जाच टिहिया वेजमाणे पोचडे जाए यावि हो-था) मा शत पार वार सापायी माथी તેમ જ તેને શબ્દ યુકત બનાવવાથી તે ઢેલનુ ઈડુ નિ સાર થઈ ગયું અચાને Gपन्न ७२वानी alsheी २डित मनी आयु (तरण से सागरदत्तपुत्ते सत्यवाह- दारए अन्नया कयाइ जेणेव से मी अडए तेणेत्र उवागच्छद, उपगच्छित्ता त मऊरीअइय पोच्चडमेव पास:) 32815 हिस पछी सावाड सतना ते પુત્ર હેલના ઈડાની પાસે ગયા અને ત્યાં તેણે હેલના ઈડાને નિજીવ જોયુ (पासित्ता अहो ण मम एस किटावणए मऊरीपोयए ण जाए तिकट्ठ ओत्यमण जाव शियायइ) ने तेने पूनम थथु, भनभा ते पियार વા લાગે મારી કીડા માટે આ ઢેલનુ ઈડુ નિષ્પન્ન થયું નથી આ રીતે વિચા- ·७०८ गाताधमकथाम उक्त दृष्टान्त दार्शन्ति के योजयति- पामे' एपमेय-सागरदत्तपुप्रादेश 'ममगाउमो' बमणायुप्मन्त - जही आयुष्मन्तः श्रमणा । 'जो अम्ह' य अस्मानियो वा निग्रन्थोवा आचार्योरा यायाना चान्तिके प्राजित. सन-गृहीनदीक्ष. सन् पत्रमहारतेषु प्रागातिपातपिरनणादिपु पञ्चसु महारतेषु यापन पढ्नीवनिकायेणु पृथिवी मायादिषु पड़ नोनिकायपु नैग्रन्ये प्रवचने-साधुमार्गे घा, 'सरिए' शवितो भवति, पषु महावतादिपु शद्वापान पद महाप्रतादिक सत्य न । इति, 'जाम कलुससमापन्ने' यावत् अत्र या देन-कसि, रितिगिन्छासमावन्ने' भेयसमावन्ने' इति वाच्यम् । तत्र 'कायए' काइत यम्य ता सयमारा धनस्य फल कदा भविष्यतीत्येव काडायुक्त., पिचिकित्सासमापन:-अस्य हुआ है । इस प्रकार विचार कर पह निराश पिन न गवा-यावत् आत यान मे पड गया। इस दृष्टान्त को मूत्रकार मा दार्शन्तिक के साप योनित करते हुए कहते है--एघामेव समणाउमो जो अम्ह निग्गयो पा निग्गी वा आयरिय उवज्झयाण अतिए पवाए समाणे पवमा एमु उज्जीव निकारसु निग्गथे पारयणे सकिते नाव ग्लुसममापन्ने) इसी तरह सागरदत्त पुत्र की तरह-हे आयुष्मन्त श्रमगो ! जो हमारे निIय व निग्रंन्थी-- साध्वी-जन है वे आचार्य उपा याय के पास प्रत्रजिन होते हुए पच महावतों छह जीवनिकायोमे निर्ग्रन्य मे अथवा सायु मार्ग म शक्ति होते है ये पाणातिपात विरमणस्प पाच महोत्रत सत्य है कि नहि है इस प्रकार की जो शझा करते हे यावत शब्द से काक्षित होते है-इस तप सयम आराधन का फल कब होगा इस प्रकार का पाक्षा से युक्त होते है, विचिकित्सा समापन्न होते है- કરીને તે હતાશ થઈ ગયે અને આયાન કરવા લાગ્યો આ દૃષ્ટાન્તને સૂત્રકાર ये eirds ३५॥ ४ छ–(एवामेव समणाउसो । जो अम्ह निग्गयोवा निग्गथी वा आरिय उवज्झायाण अति पन्चइए समाणे पचमहव्वसु छज्जीवनिकाएसु निग्ग थे पावयणे सकिते जाव क्लुससमावन्ने) 24 प्रभा હે આયુમન્ત શ્રમણ સાથવાડ સાગરદત્તના પુત્રની જેમ જે અમારા નિર્ચ થ કે નિગ્રથી જન છે તેઓ આચાર્ય કે ઉપાવ્યાયની પાસે પ્રવૃતિ થતા પચમહાનતમ, છ જવનિકામાં અને નિશ્ચય પ્રવચનમાં અથવા તે સાધુ માર્ગમાં ચકા કરે છે, કે આ પ્રાણાતિપાત વિરમણ રૂપ પાચ માત્ર સત્ય છે કે નહી, આ રીતે જેઓ શકા કરે છે, કાક્ષિત હોય છે આ તપ અને આરાધનાનું ફળ અમને કયારે મળો. એવા આકાક્ષા ઈરા) વી યુક્ત હોય છે, વિચિકિત્સા સમાપન હાય –– આ તપ म प्रवचन ·७०९ अनगारधर्मामृतमर्पिणीटोका १३ जिनदत्त सागरदत्तचरितम् तपः सयमाराधनस्य फल भविष्यति न पा इत्येव फल प्रति शङ्कावान, भेद समापन:-अस्मादेव नैग्रन्ध्यप्रवचनादात्मकल्याण स्यात किमुत-अन्यस्मा दित्येव मतेद्वैधीभार प्राप्तः । कलपसमापन-मतिमालिन्यमुण्गतः, चिरकाल- परीपहोपमर्गमहनेन किं फल स्यादिति कालुष्यपरिणामवान् । 'से ण' स साधु खलु 'डहभवे' अस्मिन्नेवभवे चैत्र निश्चयेन बहूना श्रमणाना पीना अमणीना पहना श्रावकाणा सहीना याविकाणा 'हीलणिजे' हीलनीय.- गुरुकुलाधुतायत. पुन निंदणिमे' निन्दनीय.-कुत्सनीयः स्यात् मनसा 'खिसणिजे' खिसनीय. जनमध्ये 'गरहणिज्जे' गगीयः समक्षमे च 'परि भवणिज्जे परिभवनीय: जनभ्युत्थानादिभिः 'परलोए वि य ग परलोकेऽपि च खलु इस तपसयम की आराधना का फल मुझे प्राप्त होगा या नहीं होगा इस प्रकार फल के प्रति शका वाळे होते ह, भेद समापन्न होते है-- इसी नैर्ग्रन्थ्य प्रवचन से आत्म कल्याण होगा-या अन्य किसी और से आत्माल्याण होगा इस प्रकार के विचार से युक्त रहते है, कलुप समापन्न होते है--चिरकालतक परीपह और उपमर्ग के सहन करने से क्या लाभ है इस प्रकार कालुष्य परिणाम वाले होते हैं (सेण इह भवे चेव हैग समणाण बहूण समणीण हूण सावगाण हूण सावि गाण हीलणिज्जे निंदणिज्जे, खिसणिज्जे गरहणिज्जे परिभवणिज्जे) वे इस भव मे ही अनेक श्रमणो के अनेक श्रमणियो के अनेक श्रावकों के और अनेक श्राविकाओं द्वारा हीलनीर होते है निंदनीय होते हैं जन म यमे खिसणीय होते है-समक्ष मे गईणीय होते है तथा अनभ्युत्थान आदिसे परिभवनीय हाते है । (परलोण पि य ण आगच्छद वहण द डणागिय અને સયમને આરાધવાનુ ફળ મને મળશે કે નહિ આ રીતે ફળ પ્રત્યે આકાશીલ હોય છે, ભેદ સમાપન્ન હોય છે... આ નૈર્ગથ પ્રવચનથી આત્મકલ્યાણ થશે કે બીજા કેઈથી આત્મકલ્યાણ થશે આ પ્રકારના વિચારે કરવા માટે છે, કલુષ સમાપન હેય છે લાબા વખત સુધી પરીષહ અને ઉપસર્ગોને સહન કરવાથી શું લાભ ? या प्रमाणे आयुष्य परिभा खाय छ (से ण इहभवे चेव बहूण समणाण घहूण समणीण पहूण सावगाण हूण सारिगाण हीलणिज्जे,निंदणिज्जे खिप्स णिज्जे गरहणिज्जे परिभवणिज्जे) ते मा मा पा श्रम yी श्रीम। વડે હોલનીય હેય છે, નિદનીય હોય છે સમાજમાં ખિ સણીય હોય છે, બધાની साभे हाय हाय छ तभन मनस्युत्थान वगैरेथी परिसवनीय डाय छ (परलोरा वि य ण आगच्छइ, बहूण दडणाणिय जाव अणुपरियइ) परमवमा पर ते ·७०८ साताधमकथाम 2. - उक्त दृष्टान्त दार्शन्ति के योजयति- यामेर' एपमेर-सागरदत्तपुादेव 'ममगाउमो' अमगायुप्मन्त- अहो आयुप्मन्त अमणा. ! 'जो अह य अम्मा निधो वा निग्रन्थोवा आचार्योगा-यायाना चान्तिके प्रनित. सन-गृहीनदीक्ष. सन् पत्रमहारतेष प्रागातिपातपिरनणादिषु पञ्चसु मानतेषु यायत पनी निकायेषु पृथिवी कायादिषु पड़ जोनिकायेषु नग्रन्ये प्रवचने-सामार्ग ना, 'सरिए' शङ्कितो भाति, एषु महावतादिपु शहागरान पनद महानतादिक सत्य न । इति, 'जान कलुससमापन्ने' यापत् अत्र यादेन-कसिण, चितिगिच्छासमावन्ने' भेयसमावन्ने' इति वाच्यम् । तत्र 'कचिए' काइन थप्य ता. सयमारा धनस्य फल कदा भविष्यतीत्येव काडायुक्त , विचिकित्सासमापन्न -अस्य हुआ है । इस प्रकार विचार कर यह निराश पिन न गया-यावत् आर्त यान मे पड गया। इस दृष्टान्त को मूत्रकार मा दान्तिक के साथ योजित करते हुए कहते है--एघामेर समणाउमो जो अम्ह निग्गयो पा निम्मथी वा आयरिय उवज्झयाण अतिए पवाए समाणे पपमएसु छज्जीव निका रसु निग्गथे पारयणे सकिते नाव ग्लुसप्तमापन्ने) इसी तरह सागरदत्त पुत्र की तरह-हे आयुष्मन्त श्रमगो! जो हमारे निIय व निर्ग्रन्थी-- साध्वी-जन है वे आचार्य उपा याय के पास प्रजिन होते हुए पर महानतो मे जीवनिकायोमे म अथवा सायु मार्ग म शक्ति होते है ये माणातिपात विरमणस्प पाच महोत्रत सत्य है कि नहि है इस प्रकारकी जो शझा करते हे यावत् शब्द से काक्षित होते है-इस तप सयम आराधन का फल कब होगा इस प्रकार का काक्षा से युक्त होते हे, विचिकित्सा समापन्न होते है- કરીને તે હતાશ થઈ ગયે અને આતયાન કરવા લાગ્યો આ દૃષ્ટાન્તને સૂત્રકાર वे eirds ३५मा ४९ छ-(एवामेव समणाउसो जो अम्ह निग्गयोवा निग्गयी वा आरिय उवज्झायाण अतिम पन्चइए समाणे पचमवार छज्जीवनिकासु निग्गये पावयणे सकिते जाव ग्लुससमावन्ने) मा up હે આયુષ્યન્ત શ્રમણ ! સાર્થવાહુ સાગરદત્તના પુત્રની જેમ જે અમારા નિથ કે નિગ્રથી જન છે તેઓ આચાર્ય કે ઉપાવ્યાયની પાસે પ્રજિત થતા પચમહાનતોમા, છ જીવનિકામા અને નિગ્રંથ પ્રવચનમાં અથવા તે સાધુ માર્ગમા થકા કરે છે, કે આ પ્રાણાતિપાત વિરમણ રૂપ પાચ માત્ર સત્ય છે કે નહી? આ રીતે જેઓ શકા કરે છે, કાક્ષિત હોય છે- આ તપ અને આરાધનાનું ફળ અમને કયારે મળશે. એવા આનાક્ષા (ઈચ્છા) થી યુક્ત હોય છે, વિચિકિત્સા સમાપન્ન હોય છે– આ તપ एर निन्य प्रवचन ·- अनगारधर्मामृतवाणीटीका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् ७११ दत्तपुत्र सार्थवादारको 'जेणेव' या यस्मिन्नेव स्थाने 'से' तन्मयूर्या अण्डक वर्तते 'तेणेव' तयोपागच्छति, उपागत्य च 'तसि' तस्मिन् मयूर्गा अण्ड के 'निस्सकिए' निश्शद्वितः शङ्कारहितचितयति, 'मुवत्तए' सुव्यक्तक परिपक्त्वेन स्फुटतया विज्ञायमान, खलु 'ममगत्य' ममान क्रीडाफरणार्य मयूरपोतको भरिप्यतीति, कृला तन्मयूर्या अण्ड कमभीरण २ पुनः पुनः 'नो उबरोइ' नोद्वर्तयति-अध प्रदेश नो परिकरोति यावत् 'नो टिटियावेइ' न टि टि इति शब्दयति-सकीयकर्णमुले धृत्वा न शब्दायमान करोति । ततस्त. दनन्तर खलु 'से' तद्, मयूर्या अण्डक 'अणुव्वत्तिजमाणे' अनुद्वर्त्यमान यावत्-स्वस्थानादन्यस्मिन्स्थाने ईपदप्यचाल्यमान, 'अटिहियाविजमाण' टिटि इनि न शभापमान' 'कालेण समएण' काले-समये प्राप्ते सति सयमेवात्मनैव उभिन्नो' उद्भिन्नः-परिपकावस्थाया स्फुटित तदा मयूर्या वाहदारक जिनदत्त पुत्र (जेणेव से मऊरी अडए) जहा यह मयूरी का नडा या (तेणेव उवागच्छइ) हा गया (उपगच्छिना तसी मउरीडयसि निम्सकिए जाव सुबत्तए ण मम सत्य कीलावणए मऊरीपोयण भविस्सइ, तिकटु त मऊरी अडय अभिवावण २ नो उव्वत्तेइ) जाकर वह उस मयूरी के अडे के विपय मे निःशकित आदिशत्ति चाला बना रहा--और विचारने लगा-- यह मयूरी अडक परीपक्वरूप से स्पष्ट प्रतीत होने लगा--सो इसमे मुझे क्रीडा करनेका मयूर पोतक पिष्पन्न हो जावेगा- ऐसा विचार कर उसने उस मयूरीके अडेको यार चार उद्घर्तित नहीं किया यावत् उसे शब्दायमान नही किया--अपने कान के पास रखकर उसे टी टी इस प्रकार से चाचालित नही किया (तएण से मऊरी अडए अणुवित्तिज्ज- माणे जाव अटिट्टियाविनमाणे कालेण समएण उब्भिन्ने) इस तरह घर निहत्तन पुत्र (जेणेव से मकरी अडए) win a खनु छड हेतु (तेणेत्र उवागच्छइ) त्या भयो (उवागन्उित्ता तसि मऊरीअडसि निस्सकिए जाच मुवत्तरण मम एत्थ कीलावणए मऊरीपोयए भविस्सइ, तिकई त मऊरी अडय अभिक्खण २ नो उच्चत्तेइ) त्या ने देखना न वि ते નિ શક વૃત્તિવાળ બની ગયું અને વિચારવા લાગ્ય– --આ ઢેલનું ઈડુ પરિપકવ થઈ ગયુ છે આમ જણાય છે, આમાથી મારી ફીડા માટે હેલનું બચ્ચું જન્મશે આ રીતે વિચાર કરીને તેણે તે ઈ ડાને સાગરદત્તના પુત્રની જેમ વાર વાર નીચે ઉપર કર્યું નહિ અને તેને શબ્દ યુક્ત પણ કર્યું નહિ એટલે કે પિતાના કાનની पासेन राजीन नेसावीन शह युद्धत मनाव्यु नडि (तएण से मऊरी अडए अणुविचिजमाणे जाव अटिटियाविजमाणे कालेण समएण ·७१० साताधम काम आगच्छतिमाप्नोति, यहूनि मनोदण्उमभृतीनि 'दडणाणि' दण्डनानि च यावन् 'अणुपरियइ' अनुपर्यटति-पातुर्गतिकससारमनुपरिवर्तयनि, अनायनतमाल परिभ्रमण करोति ॥ गुन १३ ।। मूलम्-तएण से जिणदत्तपुत्ते सत्यवाहदारए जेणेव मे मऊरी अडए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तसि मऊरी अडर्यास निस्सकिए, जाव सुवत्तए णं मम एत्थ कीलावणए मऊरी पोयए भविस्सइ, त्तिकटु त मऊरीअडय अभिक्खण २नो उव्वत्तइ जात्र नो टिट्टियावेइ। तएण से मऊरीअडए अणुव्वत्तिजमाणे जाव अटि- ट्टियाविजमाणे कालेण समएण उन्भिन्ने मऊरीपोयए एत्थजाए। तएण से जिणदत्तपुत्ते त मऊर पोयय पासइ पासित्ता हसतुष्ठ मऊर पोसए सद्दावेइ सदावित्ता एव वयोसी तुम्भेण देवाणुप्पिया। इम मऊर पोय, वहूहि मऊरपोसणपाउग्गेहि दव्वेहि अणुपुव्वेण सारक्ख- माणा संगोवेमाणा सवडेह नहुल्लग च सिक्खावेह।तएणं ते मऊर- पोसगा जिणदत्तपुत्तस्स एयमट्ठ पडिसुणेति पडिसुणित्ता त मऊर- पोयय गेहति गेण्हित्ता जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छति उवाग च्छित्ता तमऊरपोयग जाव नहुल्लग सिक्खाति टीका-'तएण से जिणदत्तपुरो' इत्यादि-ततस्तदनन्तर खलु स जिन जाव अणुपरियट्टइ) परलोक मे भी अनेक माना दडो वगैरह को प्राप्त करते है और अनादि अनत काल तक इस चतुर्गति रूप ससार मे परि- भ्रमण करते रहते है ॥ मू. १३ ॥ 'तएण से जिणदत्तपुत्ते सत्यवाहदारए' इत्यादि । टीकार्य--(तएण) इसके बाद (सत्यवाहदारण जिणदन पुने) सार्थ અનેક જાતની શિક્ષાને પાત્ર થાય છે એટલે કે તેને અનેક યાતનાઓ સહન કરવી પડે છે અને અનાદિ, અનત નાળ લગી તે આ ચતુર્ગતિ રૂપ સંસારમાં પરિ ભ્રમણ કરતા રહે છે કે સૂ ૧૩ છે 'तएण से जिणदतपुत्ते सत्यवाहदारए' इत्यादि । टीकार्थ- (तरण) त्यार पछी (सत्यवाहदारण जिणदत्तमुत्त) सावा ॥सू १४॥

·अनगारधामृतमर्पिणीटीका ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् ७१३ 'सिस्वावेह' शिक्षयत । ततस्तदनन्तर खलु 'से, ते मयरपोपका जिनदत्यपुत्रस्य 'एयम?' एनम रिपन्ति, पनि त्य च 'त मऊरपोयय' त मणकोना गृहन्ति गृहीत्वा च 'जेणे' या मए गिहे' स्वकीय गृह वर्तते तेणे' तत्रोपागन्ति उागत्य च त मयूरपोनक पोपयन्ति पालयन्ति यावत् नृत्य च सिक्खावे ति' शिक्षयन्ति. ॥ सु १४ ॥ मूलम् -तएण से मऊरपोयए उम्मुकवालभावे विन्नाय परिणयमेत्ते जोठवणगमणुपत्ते लक्षणवजणगुणोववेए माणुम्माण प्पताण पडिपु-नरखपेहूणकलाये विचित्तपिच्छे सतचदए नील कठए नचणसीलए एगाए चप्पुडियाए कयाए समाणीए अणे गाइ नमुलगसयाइ केकारवतयाणि य करेमाणे विहाइ । तएण से मऊरपोसग्गा त मऊरपोयग उम्मुजाव करेमाण पामइ पासित्ता त मऊरपोयग गेहिति गेमिहत्ता जिणदत्तपुत्ते सत्थवाहदारए हट्टतुः तेसि विउल जीवियाम्हि पीइदाणजाव पड विसज्जेइ, ॥सू १५॥ पामा, पामित्ता हट्नुढे मउरपोमए समवेड) जिनदत्तने मयूरपोतक को देखा-तो देविका वह बहुत अधिक हर्षित एप तुष्ट हुआ-बादमे उसने मयूरपोपकोंका घुलाया (सदारिता एव वयासो) बुलाकर उनसे ऐसा कहा- नया मार्जार आदिकन उपद्रवो से पचाते हुए बढाओ-और (नटुल्लगच सिक्खावेह)नृत्य भी सिवलायी। (तएग ते मऊरपोसगा जिगदत्तपु तस्स एपमह पडिसुणे ति) इस प्रकार उन मयूरपोपोंने जिनदत्तपुत्र के इस कथन को स्वीकार कर लिया (पडिसुणित्ता त मऊरपोयय गेह्न ति- गेहिता जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छति) स्वीकार कर बाद मे वे उस मयूर'-शिशुको ले चले-लेनल कर वे जहा अपना घर था- वहा आगये । (उधागन्छिना त मऊरपोयग जाव नलग सिखावे नि) आकर उन्होंने उस मयूर शिशु को पालो यावत् उसे नृत्यकला भी सिम्बलाई ।स १४॥ (नहल्लग च सिस्वावेह) मोटु थाय त्यरे नाय शिमबाडी (तपण ते मजा पोसगा जिणदत्तयुत्तस्प्त एयम पडिसुणेति) 0 રીતે મેરના પાળકેએ तिन पुस्नु 240 din alst (पडिसुणित्ता त मजापोयय गेहात गेण्डित्ता जेगेव सए गिहे तेणेव उवागच्छति) स्वीजय मा तो उसना બચ્ચાને સાચે લઈ ગયા અને લને જ્યાં તેમનું ઘર હતુ ત્યા ગયા (उवाग च्छित्ता त मऊरपोयग दृठग सिक्खावे ति) त्या न मागे ते હેત બ યા પાસ કર્યું તેમજ મોટુ થયું ત્યારે તેને નાચતા પણ શીખવાડ્યું સૂ ૧ઠા ·७१२ पाताधर्म कयामत्र . सदावेइ) पोतक. शिशुः 'राय' अत्र-अस्मिन् स्थाने 'जाए' जान. तनस्तदनन्तर ग्यलु स जिनदत्त पुरस्त मगरपोत पश्यति दृष्ट्वा च तुष्टोऽतिशयेन हाटस्तदा 'मऊरपोस मयूरपोरकान-पालमान शन्दयात, शन्दयित्वैव यमागमकारेणापादीन, 'तुम्भेग' यूग देशणुषिमा इम मपूर- पोतक बहुभि. 'मजापोसणपाउग्गेर्सि' मरपोपणमायोग्य-मयूरस्य पोपणाय प्रायोग्यै समय. दहि' की.-द्रव्यविशेगे. 'अणुपुषण' आनुपूयों -अनुक्रमेण 'सारग्यमाणा' सरक्षन्त्यः पोपणादिना 'सगोरेमाणा' सनोपायन्तः, मारिदिकृतोपद्रातः 'साडे' सार्दयत, वृद्धि प्रापयत 'नटुल्लग' नृत्य च मयूरी अडक अनुवयमान होता रमा--अपने स्थान से थोडासा भी चाल्यमान नही होता हुआ और टी, टी, इस प्रकार के शब्द से भी शब्दायमान नहीं किया गया होता हुआ समय आ जाने पर अपने आप ही उद्भिन्न हो गया- परिपक्व होकर फूट गया। (मऊरी पोयए एत्य जाए) फूटते ही उस मे से एक मयूरी पोतक निकला-(तएण से जिण दत्तपुत्त त मऊरीपोयय पासित्ता हनुढे मयूरोयण जिनदत्तने मयूपोत को देखा तो देखकर यह बहुत अधिक हर्पित एवं तुष्ट हुआ-बाद मे उसने मयूरपोतको को वुगया (महाविता एव बयासी) बुलाकर उनसे सा कहा-(तुम्भेण देवाणुप्पिया! इम मउरीपोयय बहहिं जा पोसणपाउग्गेहिं दव्वेहिं अणुपुव्वेण सारक्खमाणा सगोवेमाणा सबढेड)हे देवानुत्रियो' तुमलोग इस मयूर शिशुको अनेक मयूर पोप प्रायोग्य द्रव्यों से क्रमश रक्षाकरते हुए उन्भिन्ने) २मा प्रमाणे ते देखनु । पार पा२ नाय ५२ परिवतित या पर પિતાની જગ્યાથી સહેજ પણ ખસેડ્યા વગર અને “ટિ ટિ' આ જાતના શબ્દ કરાવ્ય વગર જ યોગ્ય સમયે પિતાની જાતે જ ઉભિન્ન થઈ ગયુ એટલે કે પાકીને ફટી आयु मऊरी पोयए एत्थ जाए) मने माती मे उसनु यु नाण्यु (तएण से जिनदत्तपुत्ते त मयूरपोयय पासइ पासित्ता हतुढे मयूरपोयए सद्दावइ) नित्त सना मन्याने निधन भूम बुषित पाभ्यो भने तुष्ट थ्यो त्या२ पछी ते भारने पाना भाणुसाने माराव्या ( सदोवित्ता एक्त्रयासी) मालावीन घु--(तुम्भेण देवाणुप्पिया ! इम मऊरीपोयय रहहिं मऊरी पोसणपाउग्गेहिं दवेहिं अणुपुव्वेण सारक्खमाणा सगोवेमाणा सबड्डेह) દેવાનુ પ્રિયે! તમે આ ઢેલના બચ્ચાની અનેક મેરના પિષણ માટે ચાય એવા દ્રવ્યથી રક્ષા કરે તેમજ બિલાડા વગેરેના ઉપદ્રવથી પણ બચાવતા રહી તેનું પિપ, કરે અને ·अमगारधर्मामृतमर्पिणीटीका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरितम् ७१३ 'सिम्बावेह' शिक्षयत । ततस्तदनन्तर खलु 'से, ते मयरपोपका जिनदापुत्रस्य 'एयम' एनम प्रति पन्ति, प्रतिस्प च 'त मऊरपोय त मयोतक गृहन्ति गृहीत्वा च 'जेणे' यौन सए गिहे। स्वकीय गृह वर्तते तेणे' तत्रैवोपागन्छन्ति उगगत्य च त मयूरपोनक पोपयन्ति पालयन्नि यावत् नृत्य च सिपखावे ति' शिक्षयन्ति. ॥ म १४ ॥ मूलम्-तएण से मऊरपोयए उम्मुक्कघालभावे विन्नाय परिणयमेत्ते जोव्वणगमणुपत्ते लम्खणवजणगुणोववेए माणुम्माण पमाण पडिपु-नावपेहूणकलावे विचित्तपिच्छे सतचदए नील कठए नच्चणसीलए एगाए चप्पुडियाए कयाए समाणीए अणे गाइ नमुल्लगसयाइ केकारवतयाणि य करेमाणे विहाइ । तएण से मऊरपोसग्गा त मऊरपोयग उम्मुक जाव करेमाण पामड़ पासित्ता त मऊरपोयग गेण्हिति गेमिहत्ता जिणदत्तपुत्ते सत्थवाहदारए हट्टतु तेसि विउल जीवियाम्हि पीइदाणजाव पड विसज्जेइ, ॥सू १५॥ पासा, पामित्ता हटतुटें मउरपोमए समवेड) जिनदत्तने मयूरपोतक को देखा-तो देम्बका वह बहुत अधिक हर्षित एष तुष्ट हुना-यादमे उसने मयूरपोपकों को बुलाया (सदावित्ता एव वयासी) बुलाकर उनसे ऐसा कहा- नया मार्जार आदिकन उपद्रवो से पचाते हुए बढाओ-और (नटुल्लगच सिक्खावेहनृत्य भी सिवलाओ। (नएग ते मऊरपोसगा जिगदत्तपु तस्स एयम पडिसुणे ति) इस प्रकार उन मयूरपोपकाने जिनदत्तपुत्र के इस कथन को स्वीकार कर लिया (पडिसुणित्ता त मऊरपोयय गेङ्गति- गेहिता जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छति) स्वीकार कर पाद मे वे उस मयूर'-शिशुको ले चले-लेगल कर वे जहा आना घर था- वहा आगये । (उवागन्छित्ता त मऊरपोयग जाव न लग सिकवावे नि) आकर उन्होंने उस मयूर शिशु को पालो यावत् उसे नृत्यकला भी सिावलाई स १४॥ (नईग च सिवावेह) माटु थाय त्यरे नायता शिमा (नपण ते मऊर पोसगा जिणदत्तयुत्तस्प्त एयम पडिसुणेति) मा રીતે મેરના પાળકોએ FAttrin ननु भा यन स्वीयु (पडिप्लुणित्ता त मऊरपोयय गेहति गेण्डित्ता जेगेव सए गिहे तेणेव उवागच्छति) astमार तमा सना બચ્ચાને સાથે લઈ ગયા भने ने ज्या तभनु घर इतु त्या गया (उवाग च्छित्ता त मऊरपोयग हुग सिक्खावे ति) त्या ने तमामे ते હેવન બાતુ પણ કર્યું તેમજ મેટુ થયુ ત્યારે તેને નાચતા પણ શીખવાડયુ સ્ર ૧૦ ·७२४ माताधर्मयामा E-3- . टीका-'तप से मजरोवर' इत्यादि--तम्नदनमा बस मयरपोतक 'उम्मुफापाल मारे' उन्मुक्तपालमा त्यक्तयागास्य विनाय परिणयमेने' विश(तपरिणतमात्र., विज्ञान विज्ञान नत् परिणतमात्र परिपकावस्थ यस्य स तथा परिपकविमान इत्यर्थ , दर्शनमात्र तेन नृत्यकलादि विझोत मिति भाव.। 'जोधणगमणुपने यौवन कमनुमाप्त--तरुणत्व समाप्तः 'लकाव णाजणगुणोरो' लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेत.-तत्र लक्षणानिमगालक्षगानि व्यञ्जनानि-मयरसम्बन्धि शिग्याचन्द्र कादीनि मयूरगुणात्र तरुपपेतः। 'मागो म्माणप्पमागपडिपुण्णपरखपेहूगकलारे' मानोन्मानममाणप्रतिपूर्णपक्षपिळूण कलाप मानेन विष्पम्मत., विस्तारत.। उन्मानेन याहुल्पता, उत्से रेन-उच्चतयाँ प्रमाणेन चायामत -प्रतिपूर्ण पक्षपेर्गकला प्रस्य मतमा पेगला. पिच्छपमूह । 'विचितापिन्छे चिनियपिट पिचिनाणी-विविधरूपाणि पिच्छानि यस्य स तथा 'सतचदए'शतचन्द्रक शतसख्या था यस्य स तथा नीला नीलकण्ठक नीलवर्णा कण्ठो यस्य स 'नचणसीला नर्तनशीलक -नृत्यकला परायण, 'एगाए चप्पुडियाए 'तएण से मऊरपोयए उम्मुक्काल भावे' इत्यादि । टोकार्थ-(तपण) इसके बाद (से मापोयए) वह मयूरपोतक (उम्मुफ बालभावे) पालभाव का परित्याग कर-चिन्नायपरिणयमेने जोधणगमणुपो) परिपक्वज्ञान वाला बन गया इससे वह देखने मात्र से ही नृत्यकला जानने लग गया। जय वह यौवन अवस्था का प्राप्त हुआ तो (लक्खवजणगुगो- ववेग) लक्षणों से तथा मयूर सबन्धी शिखा चन्द्रक आदि व्यजनों से एव मयरसयन्धी गुणों से युक्त हो गया। (माणुम्माणप्पमाणपडिपुन्नपवखपेहूण कलावे विचिनपिच्छे सनचदए नीलकठरा नाचणसीला) मानसे (विस्तारकी अपेक्षा) उन्मान से (ऊचाईसी अपेक्षा) और प्रमाण से (आयामकी अपेक्षा) इसका पिन्छ समूह प्रतिपूर्ण था। इसके पाख विविध रूपवाले थे, पाखी 'तरण से मऊरपोयए उम्मुक्कवालभावे' इत्यादि । टोकार्थ--(तएण) त्यार पछी (से मऊरपोयए) भी नु यु (उम्मु कपालभावे) मोटु यु (विन्नायपरिणयमेत जोव्वणगमणुपत्ते) त्यारे सपूर्ण शानी थ/ यु न्यारे ते पान थथु त्यारे (लक्खणवजणगुणेववेए) मारना લક્ષણે-કલગી, ચન્દ્રક પીછાઓ અને મોરના બધા ગુણોથી યુક્ત થઈ ગયું (माणुम्माणप्पमाणपडिपुन्नपक्खणेटणकलावे विचित्तपिच्छे सतचदए नील कठप नचणसीलए) भानथी (विस्तानी टि) भानथा (GALS D) અને પ્રમાણથી (આયામની દૃષ્ટિએ તેના પીછા પ્રતિપૂર્ણ હતા તેના પીઠામાં સેકડો ચકકે હતા અને તેને કઠ ભૂરા રંગનો હતો નાચવા માટે તે હું ·७२५ -- अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् एफस्या चप्पुटिकाया-अ प्ठेन साधमली तालिकाया चुगीति भाषायाम 'फयाए समांगीग' कृनाया सत्या, 'अणेगाइ' अनेकानि नलगमयाइ नर्तन शतानि के कारसयाणि' केमारवशतानि च कुत् विहरति-विवरति। ततस्तदनन्तर ग्वल ते मयापोपकाम्त मयरपातक उन्मुक्तपालभाव यात् नर्तन शनानि केरवशनानि च कुर्यन्त पश्यनि, दृष्ट्वा त मयापोतक गृह्णन्ति, गृहीत्वा निनदत्तपुत्रस्य ग्रे 'उणेनि' उपनयति- अर्पयन्ति । ततस्तदनन्तर ग्वलु स जिनदत्तन सार्थवाददारको मयूरपोतकम, उन्मुक्ताभाव योवन नर्तनशतानि केकारवशतानि च कुन्त पश्यति दष्ट्वा च हृष्टतुष्ट.-- अतिशयेन संतुष्ट सन् 'तेसिं' तेभ्यो-मयूरपोपके न्यो विपुल जीवियारिई' जीविकाईमाजन्मनिर्याइयोग्य प्रीतिदान पारितोपक ददाति यापत् सरकारसम्मानयुक्त कृत्वा 'पडिसिज्जेड" मतिविसर्जयति ॥ मूत्र १५ ॥ में सैन्डो चद्रक थे। कठ नील था। नृत्य कला में यह तत्पर रहता था। (पगाए चप्पुडियाए कयाए समागीण अणेगाइ न लगपयाड के कारवसयाइ य करेमाणे विहरह) एक ही चुटकी करने पर यह सेफडा गर नृत्य ओर सैंकडो कार के कारव कर दिया करता था। (तएण से मजापोमग्गा त मरपोयग उम्मुफ जार करेमाण पामड, पापित्ता, त मऊरपोयग गेह्न ति गेहित्ता जिणदत्तपुत्त-स उवणेति) इसके बाद जब उन मयूर पोपकोने उस मयूरपोतक को बाल भाव सेररित यावत् एक ही चुटकी मे सैकडो बार नृत्य करते हुए तथा सैकडो वार केकारव करते हुए देखा तो देवकर उसे जिनदत्त के पाम लेकर पहुँचे । (तण से जिगदत्तपुत्ते मत्थपाहदारए मऊर पोयग उम्मुरक जाप करेमाण पाम:, पामित्ता हतुढे तेसि पिउल जीवि यारिह पीटदाण जाच पडिविसज्जेइ) जिनदत्तपुत्रने ज्यों हो उसे बालभाव से रहेतु तु (गाए चप्पुडियाए कया अगाइ नलगमयाइ केकारवसयाइ य करेमाणे विहरइ) मे यपटी मालगतानी साथे ४ ते से 5 वार नृत्य भने से डडो पार तु तु (तएण से मऊरपोसग्गा त मऊरपोयग उम्मुकनाव करेमाण पासइ पासित्ता त मऊरपोयग गेग्हति गेण्डित्ता निणदरापुरम उसणेति) त्यार બાદ મરને ઉછેરનારાઓ તે બચ્ચાને જુવાન તેમજ એક ચપટીને સાંભળીને તે કડો વખત નાચતું તેમજ સેકડો વખત ટહુકતુ જેઈને તેને જિનદત્તની પાસે साव्या (तएण से जिगदत्तपुत्ते सत्यवादारए मापोयग उम्मुक्त जाव करेमाण पासइ, पासित्ता हह तुढे तेर्सि विउल जीवियारिह पीईदाण जाव पडिविसज्जेइ) न्यारे जिनहत्तना धुत्रे मारना त्याने मया पटावान ·७४ सातापामा LE . टीका-'तपण स मागेपर' इस्पादि--तस्तदनन्तर बस मयूरपोतक. 'उम्मुपापाल मारे' उन्मुक्तपालभायः त्यतयागास्य. 'विनाय परिणयमेने' शितपरिणतमात्र ,शात विज्ञान तत् परिणतमात्र परिपत्रावस्य यस्य स तथा परिपरिज्ञान इत्यर्थ , दर्शनमा गैर तेन नृत्यकलादि विति मिति भार । 'जोयणगमणुपने यौनसमनुप्रात:-तरुणव संप्राप्त. 'लकाव णजणगुणोपर' रक्षणयअनगुणोपपेत.-तत्र लक्षणानिमगालक्षगानि व्यञ्जनानिमयरसम्पन्धि शिखाचन्द्र कादीनि मयूरगुणा तरुपपेत.। 'मागो म्माणप्पमागपडिपुण्णपरखपेहूगमलारे मानोन्मानममाणप्रतिपूर्णपक्षपिळूण रलापमानेन विपम्मत., विस्तारत.। उन्मानेन याहुल्यतः, उत्से रेन-उच्चतयाँ प्रमाणेन चायामत मतिपूर्ण पक्षपेहू गाला स्पम तथा पे गालाः पिच्छमा। 'विचित्तापिन्छे' पिनि नपिन्त शिचित्राणी-विविधरूपाणि पिच्छानि यस्य स तथा 'सतचदए'शतचन्द्रक शतसख्याबद्रमा यस्य स तथा'नीलठए'नीलकण्ठक नीलवर्ण, क्ण्ठो यस्य स 'नञ्चणसीला नर्तनशीलक-नृत्याला परायण., 'एगाण चप्पुटियाए' 'तएण से मऊरपोयए उम्मुक्काल भावे' इत्यादि । टोकार्थ-(तएण) इसके बाद (से मऊरपोयए) वह मयूरपोतक (उम्मुक पालमावे) बालभार का परित्याग कर-विन्नायपरिणयमेने जोवणगमणुपये) परिपक्वज्ञान वाला बन गया इससे वह देखने मात्र से ही नृत्यकला जानने लग गया। जब वह यौवन अवस्था को प्राप्त हुआ तो (लक्खवजणगुगो- ववेश) लक्षणों से तथा मयूर सबन्धी शिखा चन्द्रक आदि व्यजनों से एव मयरसबन्धी गुणों से युक्त हो गया। (माणुम्माणप्पमाणपडिपुन्नपवखपेहूण कलावे विचित्तपिन्छे सनचदए नीलकठप नाचणसीलए) मानसे (विरतारकी अपेक्षा) उन्मान से (ऊ चाईगरी अपेक्षा) और प्रमाण मे (यायामकी अपेक्षा) इसका पिन्छ समूह प्रतिपूर्ण था। इसके पाख विविध रूपवाले थे, पाखों 'तरण से मऊरपोयए उम्मुक्कवालभावे' इत्यादि । टोकार्थ--(तएण) त्यार पछी (से मऊरपोयए) भानु मन्यु (उम्मु चालभावे) भोट थयु (विन्नायपरिणयमेत जोव्वणगमणुपत्ते) त्यारे १५ ज्ञानी थ/ गयु न्यारे ते पुवान थयु त्यारे ( लक्खणवजणगुणेववेए) भाना લક્ષણે-કલગી, ચન્દ્રક પીછાઓ અને મોરના બધા ગુણોથી યુકત થઈ ગયું (माणुम्माणप्पमाणपडिपुनपक्खणेहणालावे विचित्तपिच्छे सतचदए नीलकठए नचणसीलए) भानथी (विस्तारनी टिम्म) मानथी (GANS टिम्स) અને પ્રમાણથી (આયામની દૃષ્ટિએ તેના પીછા પ્રતિપૂર્ણ હતા તેના પીછામા સેક ચદ્રક હતા અને તેને કઠ ભૂરા રંગનો હતે નાચવા માટે તે હમેશા તૈયાર જ ·स्वेद मनगारधमामृतवर्षिणीटीका अ.३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् ७१७ कयाए समाणीए' चप्पटिकाए-कृताया सत्या 'गोलाभगसिरोधरे' लाजुल भगशिरोधरः सिंहादिपुच्छपक्रीकरणसदृश शिरोधरो ग्रीस यम्य तथा, 'सेयारगे' स्वेतापान =श्वेतनेत्रान्तभागः यद्वा 'सेयाषणे' स्वेदापन्नः जात- 'अवयारियपइन्नपरखे तारित कीर्णपक्षः तत्र-अवतारिती- शरीराद् दरीकृती प्रकोणों प्रसारिती पक्षौ यम्य स तथा 'उक्वित्तचदकाइय रलावे' उन्क्षिप्तचन्दकादिकालाप:-तत्र, उत्क्षिप्त = उर्वीकृतः चन्द्रकादिक. मयूराङ्गविशेषोपेतश्चन्द्रकै रचित' कलाप =शिखण्डो येन स तथा 'केकाईय. सयाणि' केकायितशतानि मयूरशब्दशतानि विमुञ्चन् सन् नृत्यति। ततस्त दनन्तर खलु स स जिनदत्तपुतस्तेन मारपोतकेन चम्पाया नगर्या म.ये शृङ्गाटकत्रिकचतुष्कचत्वरमहापथेषु 'सइणहिय' शतकैः--शतसख्यद्रव्य. 'साहस्सिएहिय साहसिकैश्च सहस सख्यकैद्रव्य. 'सयसाहस्सिएहिय' शतसाहनिश्चि दत्तपुत्तेण) जिनदत्तपुर दारा (गगाए चप्पुडियाए कयाए समाणीए) एक ही चुटकी बजाई जाने पर (जगोलाभगसिरोधरे सेयावेगे अअयारियपइन्न- परखे उक्वित्तचदकाइयकलावे केकाइय सयाणि मुच्चमाणे णच्चई) अपनी ग्रीवा को सिंहादिकोके पूछके समान वक्र कर लेता था। दोनों नेर प्रान्त भाग श्वेत हो जाते थे अथवा इसका समस्त शरीर खेद से व्याप्त हो जाता था। इसके द्वारा फैलाये गये पाख इसके शरीर से भिन्न २ हो जाते थे। मयूराग विशेप से उपेत चन्द्रक रचित कलाशिखण्ड इसका उँचा हो जाता था। और सैकडों केकारवों को छोडता हुआ यह नाचने लग जाता था। (तएण से जिणदत्तपुचे तेण मऊरपोयएण चपाए नयरीए सिंघाडग जाव पहेसु सइएहि साहस्सिएहिं य सयसारस्सिएहि य पणिएदिय जय करेमाणे विहरइ) इसके बाद वह जिनदत्त पुत्र उस मयूरपोतकके साथ चपानगरी के (ण गोला भगासिरोधरे सेयावेगे अायारियपइन्नपस्खे उक्खित्त चदकाइयफलावे केककाइय सयाणि विमुच्चमाणे चइ) पोतानी ने सिड વગેરેની પૂછડીની જેમ વાકી કરતુ હતુ, તેની બને આખના ખૂણાઓ ધળા થઈ જતા હતા, અને તેનું આખું શરીર બેદ યુક્ત થઈ જતુ હતુ તે જ્યારે પી જાઓને ફેલાવતુ ત્યારે પીછાઓ તેના શરીરથી જુદા થઈ જતા હતા તેની ચન્દ્રવાળી કલગી ઊ એ (ઉન્નત) થઈ જતી હતી, અને એક વાર ટહૂકતુ તે નાચવા માડતું &d, (तएण से जिणदनपुरे ते ण मऊरपोयएण चपाए नयरीए सिंघाडग जाव पहेसु सहहि य साहस्प्सिएहि य सयसाहस्सिएहि य पणिएहि य जय करेमाणे विहरइ) त्या२ मा निहत पुन ते भारना स्यानी साये ·मूलम्--तएण से मऊर पोया जिणदत्तपुत्तणं पगाए चप्पु डियाए कयाए समाणीए गोला भगसिरोघरे सेयावगे अवया रियपइन्नपखे उदिखत्तचद काइय कलावे केकाइस सयाणि विमु चमाणे णच्चइ । तएणं से जिणदत्तपुत्ते तेण मऊरपोयण्ण चपाए नयरीए सिंघाडग जाव पहेसु सहएहिय साहस्सिएहिय सयसाह- स्सिएहिय जय करेमाणे विहरइ । एवामेव समणाउसो जो अम्ह निग्गयो वा निग्गथी वा पव्वइए समाणे पचसु महत्वएसु छसु जीवनीकाएसु निग्गथे पावयणे निस्सकिनिकरिव निव्वितिगिच्छे से ण इहभवे चेव बहूण समणाण बहूण समणीण जाव वीइ वइस्सइ। एव खल्लु जबू। समणेण जाव संपत्तेण नायाण तच्चस्स अज्झयणस्स अयमहे पन्नत्ते, त्तिवेमि ॥सू १६॥ टीका--'एण से मऊरपोयए' इत्यादि 'तपण' ततस्तदनन्तर खलु 'से' स मपपोतको जिनदत्तपुत्रेण सार्थवाहेन 'एयार एफस्या 'चप्पुडियाए रहिन यावत् एक ही चुटको मे सैकडों बार नृत्य और केकारव करते हुए देखा तो देख कर वह बहुत हर्पित एव सतुष्ट हुआ और बाद मे उसने उन रोगों के लिये जीविका के योग्य प्रीतिदान देकर यावत् उन्हें विस जित कर दिया। । सून १५ ॥ 'तण्या से मयूरपोयए इत्यादि। टीमार्थ-(तएण) इसके बाद से मऊरपोयए) वह मयूरपोतक (जिन જુવાન થયેલુ, અને એકજ ચપટી સાભળી એક વાર નાચતુ તેમજ ટહુકતુ જેવું ત્યારે જાઈને તેને ખૂબજ હર્ષ થયે અને તે સંતુષ્ટ થયું ત્યાર પછી જિનદરો મરને ઉછેરનારાઓને યેગ્ય પ્રીતિદાન આપીને તેઓને જવાની આજ્ઞા કરી | સૂ ૧૫. 'तएण से मऊरपोयए' इत्यादि। टार्थ-(नए ण) त्या२ पछी (से मऊर पोयए) भानु मत्यु (जिनदत्तपुरोग) निहत 43 (एगाए चप्पुडियाए कयाए समाणीए) मे २५टी 4034 ४५ ·७१७ अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् कयाए समाणीए' चप्पटिकाए-कृताया सत्या 'गोलाभगसिरोधरे लाल मङ्गशिरोधरः सिंहादिपुच्छाक्री करणसदृश शिरोधरो ग्रीवा यम्य तथा, 'सेयायगे' स्वेतापान-श्वेतनेत्रान्तभागः यद्वा 'सेयावण्णे' स्वेदापन्नः जात- स्वेद. 'अवयारियपइन्नपरखे' अवतारितप्रकीर्णपक्षः तत्र-भवतारितो- शरीराद् दूरीकनौ प्रकीणों प्रसारितौ पक्षौ यम्य स तथा 'उक्वित्तचदकाइय रलावे' उन्क्षिप्तचन्द्रकादिकालापः-तत्र, उत्क्षिप्त = उर्चीकृतः चन्द्रकादिक = मयूराविशेषोपेतश्चन्द्रकै रचितः कलाप -शिखण्डो येन स तथा 'केकाईय- सयाणि' केकायितशतानि मयूरशन्दशतानि विमुञ्चन् सन् नृत्यति। ततस्त दनन्तर खलु स स जिनदत्तपुतस्तेन मगरफोतकेन चम्पाया नगर्या मध्ये शृङ्गाट फत्रिकचतुष्कचत्वरमहापथेषु 'सइपहिय' शतकैः--शतसख्यद्रव्यैः 'साहस्सिएहिय साहसिकैश्च सहस्त्र सख्यकै द्रव्यैः 'सयसाहस्सिएहिय' शतसाहनिश्चि दत्तपुत्तेण) जिनदत्तपुर द्वारा (गाए चप्पुडियाए कयाए समाणीए) एक ही चुटकी पनाई जाने पर (णगोलाभगसिरोधरे सेयावेगे आयारियपइन्न-- परखे उक्खित्तचदकाइयकलावे केकाइय सयाणि मुच्चमाणे गच्चइ) अपनी ग्रीवा को सिंहादिकों के पूछके समान वक्र कर लेता था। दोनों नेर प्रान्त भाग श्वेत हो जाते थे अथवा इसका समस्त शरीर खेद से व्याप्त हो जाता था। इसके द्वारा फैलाये गये पाख इसके शरीर से भिन्न २ हो जाते थे। मयूराग विशेप से उपेत चन्द्रक रचित कलाशिखण्ड इसका उँचा हो जाता था। और सेंकडों केकारवों को छोडता हुआ यह नाचने लग जाता था। (तएण से जिणदत्तपुत्ते तेण मऊरपोयएण चपाए नयरीए सिंघाडग जाव पहेसु सइएहिं साहस्सिएहिं य सयसास्सिएहिं य पणिएहिय जय करेमाणे विहरइ) इसके बाद वह जिनदत्त पुत्र उस मयूरपोतकके साथ चपानगरी के (ण गोला भगासिरोपरे सेयावेगे अश्यारियपइन्नपस्खे उक्खित्त चदकाइयफलावे केककाइय सयाणि विमुच्चमाणे णेच्चइ) प.तानी ने मिड વગેરેની પૂછડીની જેમ વાકી કરતુ હતુ, તેની બને આખોના ખૂણાએ ધળા થઈ જતા હતા, અને તેનું આખું શરીર ખેદ યુક્ત થઈ જતુ હતુ તે જ્યારે પીછાઓને ફેલાવતુ ત્યારે પી છાઓ તેના શરીરથી જુદા થઈ જતા હતા તેની ચન્દ્રવાળી કલગી ઊચે (ઉન્નત) થઈ જતી હતી, અને સેકડે વાર ટહૂતુ તે નાચવા માતુ तु, (तएण से जिणदत्तपुते ते ण मऊरपोयएण चपाए नयरीए सिंघाडग जाच पहेसु सइएहिं य साहस्सिएहि य सयसाहस्सिएहिं य पणिएहिं य जय करेमाणे विहरइ) त्या२ मा मित्त पुत्र ते मारना यानी साथे ·७१८ माताधर्मकथामा लभ् सख्य द्रव्यैः 'पणिएहिय, पणि व्यवहारेषतरूपव्याहार. 'जय करे माणे' जय कुन्-िपरेपा मयापोताना पराजयमान विहरति-विनरति । 'एवामेर समणाउसो' हे आयुष्यमन्तः श्रमगा! एवमेर-जिनदत्तपुत्र सार्थवाहादेव योऽस्मा निन्धो वा निन-धी। प्रनित सन् पास मागातिपातविरमणादिमहारतेषु पन नीनिकाये नम्रन्ये प्रवचने व निश्शङ्कितः कस्मिंश्चिदेकस्मिन तो अबद्वानादिस्पादेशका सफलतता- यीच श्रृंगाटक, त्रिक, चतुष्क, चत्वर. और महापी में सौ, हजार. लाग्य, द्रव्यों की शर्त लगा कर दूसरों के मयूर पोनकांको पराजित करने लगा। (एचामेर समणाउमो ! जो अम्ह निग्गयो वा निग्गयी पापाउए समणे पवसु महामएम उम्र जोपनि कामु निगसपणे नि निविा निक तिगिच्छे से ण इहभरे चेय यहूण समगाग यहग समणीग, जाव वीइव:- स्सइ) हे आयुष्मन्त श्रमणो। इसी तरह जिनदनपुत्र सार्थवार की तरह -जो हमारे निर्ग्रन्य साधु अथवा निन्य सांधीजन प्रजित होका पच माणातिपात विरमगरूप-महानो में छह जोवनिकायों म, निम्रन्थ मान्धी पवचनमे अथवा साधुमार्ग में नि शक्ति होकर नि काक्षित, नि चिकित्सासपन्न होकर, विचरते है वे इस भव म अनेक श्रमण और अनेक श्रमणियों के यावत् अर्चनीय होते हैं पूजनीय होते हैं। तथा इस अनादि अनतरूप चतुर्गतिवाले समार के पार पहुंच जाते है। अर्थात् इस ससार सागर को पार कर देते है। शमा दो प्रकार की होती है-- १ एक देश शका २ दूसरी सर्वदेश शा। अहंत प्रति भाषित किसी एक तत्व मे अश्रद्वान आदिरूप आत्मवृत्ति का नाम एक देश બગાટક, ત્રિ, ચતુષ્ક, ચત્વર, અને મહાપમા એક હજાર, લાખ દ્રની ARत सीन ulon भाणुसाना भरना च्यामान व साय! (ण्यामेव समणाउसो ! जो अम्ह निग्गयो वा निग्ग यी पवइए समाणे पचसु महयएमु छम् जीवनिकाएस निम्गथपाययणे निस्स किए नकखि निधि तिगिच्छे सेण इभवे चैव वहण समाण बहूण समणीण जाव चोइ वइस्सइ) , आयुष्मान श्रम।। साथ वाहत पुत्रनी भरे मभा। નિગ્રંથ સાધુ કે નિથ સાવજને પ્રજિત થઈને પચ પ્રાણાતિપાત વિરમણ રૂપ મહાવતેમાં છ જવનિકામા નિર્ચ સબ ધી પ્રવચનોમા, અને સાધુમાગમ નિશકિત થઈને નિ તાક્ષિત નિવિચિકિત્સા ચુકત થઈને વિચરણ કરે છે તેઓ આ ભવમાં ઘણા પ્રમાણે અને ઘણું શ્રમણીઓને માટે અર્ચનીય હોય છે તેમજ પૂજનીય હોય છે અને છેવટે અનત રૂપ ચતુર્ગતિવાલા સંસાર સમુદ્રને પાર પામે છે એટલે કે તેઓ આ સ સાર સમુદ્રને તરી જાય છે અહી બે જાતની શાઓ ઉદ્દભવે છે– (૧) દેશ શકા, (૨) બીજી સર્વ દેશ શકા અતવડે આજ્ઞાપિત કોઈપણ એક તત્વમાં અશ્રદ્ધાન વગેરેની આત્મવૃત્તિ ·७१९ . अनगारधमामृतवर्पिणीटीका अ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् अद्धानरूपा सर्वशङ्का तर्जितः 'निष्काति.' परदर्शनाइम्परनिरीक्षणोडूत मिथ्यात्वमोहनीय जनितपरदर्शनमालावनित., निर्विचिकित्सः-तप' सयम फले सदेवर्जित , मदमतितया तद् विधाचार्यविरहात् 'ज्ञेयगहनत्वात्, ज्ञानावरणीयोदयाद तत्वनिर्णयेहेतूदाहरणापाप्त्यस भवाच जिनभापित- भावेपु श्रेप्ठिपुत्रोदाहरणद्वय सम्यगवयुद्वय मतिमान् सदेह न कुर्यात्, सर्वज शका है।-- तथा अहंत प्रतिभापित समम्त तत्वों में अबद्वान आदिरूप आत्मवृत्ति का नाम सर्वदेश शका है। पर दर्शन के आडयर के निरीक्षण से उत्पन्न हुआ जो मिथ्यात्व मोहनीय नर्म है-उससे जनित परदर्शन की जो वाच्छा है उसका नाम वाला है। तप औr सयम के फलम सदेह करना इसका नाम विचिकित्सा है। उस तरह जिन भापित तत्व में शकित त्तिका अभाव निःशफितवृत्ति है। काक्षा का अभाव निकातितरत्ति है। विचि फित्सा काजमार निर्विचिकित्सा है। जन किसी भी प्रकार की शकित आदि वृत्ति उत्पन्न हो तो उस समय ऐसा विचार कर इसे दूर कर देना चाहिये कि मै तोमद मतिवाला हूँ--और इस समय कोई विशिष्ट ज्ञानी आचार्य है नही-ज्ञेय (पदार्थ) गहन है, ज्ञानावरणीय का उदयवर्त रहा है--तत्व के निणार्यक जो हेतु, उदाहरण--आदि है, उनकी प्राप्ती असभव हो रही है। अत. जो कुछ जिन देवने का है वही मर्वया शुद्ध तत्व है। इसमे पार का मदेह नहीं है। इस तरह श्रेष्ठिपुत्र के उदाहरण द्वय को अच्छी એક દેશ કા કહેવાય છે તેમજ અહંત પ્રતિભાષિત બધા તમાં અશ્રદ્ધાન વગેરેની આત્મવૃત્તિ સર્વદેશશના નામે કહેવાય છે પરદર્શનના આડબરના નિરીક્ષણથી ઉદ્ભવેલ મિથ્યાત્વ મેહનીય કર્મ છે તજજન્ય પરદર્શનની વાચ્છા (ઈચ્છા) નું નામ તે વાચ્છા કહેવાય છે તપ અને સયમના રૂપમાં સદેહ વ તે વિચિકિત્સા કહેવાય છેઆ રીતે જિન ભગવાન જે આજ્ઞા કરે તેમાં નિ સંશયવૃત્તિ રાખવી એટલે કે નિશપણે તે વાત સ્વીકારવી તે નિશ વૃત્તિ છે લાક્ષાને અભાવ નિ કાક્ષિવૃત્તિ છે વિચિકિત્સા અભાવ નિિિચકિત્સા છે જ્યારે કેઈપણ જાતની શી ઉત્પન્ન થાય ત્યારે આ પ્રમાણે વિચાર કરવો જોઈએ કે હુ તે હીન બુદ્ધિ વાળે છુ અત્યારે મારી સામે એવા કોઈ વિશિષ્ટ જ્ઞાની આચાર્ય પણ નથી અને યવસ્તુ (પદાર્થ) સમજાય એવી નથી જ્ઞાનાવરણીય કર્મને ઉદયવતી રહ્યો છે—તત્વના નિર્ણય માટે જે હેતુ ઉદાહરણ વગેરે છે તેમની પ્રાપ્તિ અસ ભવ થઈ પડી છે એથી જિનદેવે જે કઈ પણ કહ્યું છે તે એકદમ શુદ્ધ તત્વ છે આમાં કોઈ પણ જાતની શકાને સ્થાન નથી આ રીતે બને સાર્થવાહ પુત્રોના ·७२० কমলগ - व्यारयाया - मत सत्यमिति सर्वदेव चिन्तयेत, नितरागयेप मोहा निःस्वार्थपरानुपापरा यणा नान्यथा वादिनी भर-तीति भारः। स खलु इह अस्मिन् मो नानियेन बहना श्रमगाना बीना श्रमणीना पारकाना पारिकानाचार्चनीय पूजनीपो भवति, यावदनापति- चतुर्गतिफससारस्थान्त व्यतिनिध्यति-ससारमागर तरिष्यति । सुधर्मास्चमीमाह- एवममुना प्रकारेण अनेनोपनयवचनेन खलु निश्चये हे जम्मूः श्रमणेन भगवता महावीरेण यात्समाप्तेन जाताना तृतीयस्याऽ-ययनस्यायमर्थ- मज्ञप्त- । 'तिवेमि' इत्यह ब्रीमि पया भगान्मुवान्त तथा तवाग्रे वदामि न तु स्वकीयसुद्धेय ति ॥ इति श्री जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर पूज्य श्री पासीलालन तिविरचितायाज्ञाताधर्मकथाग म्नस्यानगारधर्मपपिण्याख्याया ततीयमध्ययन समाप्त ॥ ३ ॥ तरह समझ कर धुद्धिमान को सदेह नहीं करना चाहिये । सर्वज्ञ भग चान् का मत सत्य है ऐसा ही सर्वदा विचार करते रहना चाहिये। जिन्होंने--रागद्वेष, मोह को जीत लिया है और जो निस्वार्थरूप से परानुग्रह में परायण है ऐसे महापुरप अन्यथापादी नहीं होते हैं। अब सुधा स्वामी श्री जयू स्वामी से कहते है-(एव खलु जबू! समणेण जाव स पत्तण तच्चस्स अज्झयणस्स अयम पण्णत्ते तिवेमि) कि हे जवू । इस तरह से श्रमण भगवान् महा चीरने कि जो यावत् सिद्धिगति को प्राप्त हो चुके हैं ज्ञात के इस तृतीय अ ययन का अर्थ प्रजप्त दिया है ऐसा ही मैं कहता हूँ--अर्थात भगवान के मुग्व से जैसा मैने सुना है वैसाही तुम्हारे सामने यह कहा है अपनी बुद्धि से कल्पित कर नही कहो है ॥ सू १६ ॥ तृतीय आययन समाप्त બે દાખલાઓ તે સારી પેઠે સમજીને બુદ્ધિમાન માણસે શ કા કરવી જોઈએ નહિ સર્વત્ર ભગવાનને મત સત્ય છે, એ જ વિચાર હમેશા થવું જોઈએ જેમણે રાગષ, મેહ ઉપર વિજય મેળવ્યું છે અને જેઓ નિ સ્વાર્થ પણે પરાતુહમાં परायण छ मेवा महापुरुषो भन्यथावाटी खता नयी एव खल जबू! समणे ण जाव सपत्रोण नायाण तच्चस्स अज्झयणस्स अयम? पण तिबेमि) જ બૂ! આ રીતે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે કે જેઓ સિદ્ધગતિ મેળવી ચૂક્યા છે–જ્ઞાતાના આ ત્રીજા અધ્યયનને અર્થ પ્રજ્ઞસ કર્યો છે આ હ તને હુક છુ એટલે કે ભગવાનના મુખેથી જે મે સાંભળ્યું છે તે તમારી સામે તે પ્રમાણે જવણું કર્યું છે બુદ્ધિથી કેઈપણ જાતની કલ્પના કરી ને મેં કહ્યું નથી સૂ ૧૬ it नायाण ·७२१ - अनगारवर्मामृतपिणीटीका अ ४ गुप्ते दियत्वे फच्छायगालद्रष्टान्त ॥ चतुर्था ययनम् ॥ तृतीयाध्ययने मूत्रार्थतदुभयरूपेवागमेपु शङ्कामाइक्षादियुक्तस्य मुनेर्दो पास्तथा तद्रहिनस्य गुगा उता', अत्र चतुर्था ययने तु अगुप्तपञ्चेन्द्रियस्य मुनेर्दोपास्तथा गुप्तपञ्चेद्रियस्य गुणा अभिधीयन्ते, अनेन सम्बन्धेनायातस्यै तस्या ग्यनस्येदमुरक्षेपादिमुनमाह- मूलम्-जइण भते । समणेणं भगवया महावीरेणं नायाण तच्चस्स नायज्झयणस्स अयमहे पन्नत्ते, चऊत्थस्स ण भते । णायज्झयणस्त के अटे पन्नत्त १ ॥ १ ॥ टीका--'जहण भते ' इत्यादि । यदि खलु भदन्त । बनणेन " चतुर्थ अ ययन तृतीय अ ययन म सूत्र अर्थ और तदुभय रूपागों मे शका काक्षा आदि दोपों से युक्त हुए--मुनिजन दोपों के भागी होते है और उनसे रहित मुनिजन गुणों के भाजन बनते है यह घात प्रकट की गई है । अब उम चतुर्थ अध्ययन में यह प्राट किया जायगा कि जो मुनिजन अगुप्त पचेद्रिय होते है उनके ये दोप है और जो गुम पचेन्द्रिय होते है उनके ये गुण है। इसी सबन्ध को लेकर पारम्भ किये गये इस अ ययन का यह आदि का प्रारम्भ मूत्र है . 'जई ण भने । समणेण भगवया इत्यादि टीका- (जइ ण भते) मुधर्मा स्वामी से जवू स्वामी पूछते हैं- कि हे भदत ! यदि (समणेण भगवया महावीरेण) श्रमण भगवान् महा- ચોથું અધ્યયન ત્રિીજા અધ્યયનમા જે મુનિઓ સૂત્ર, અર્થ અને તદુભયરૂપ (સૂર અને અર્થ બને જેમા છે એવા) આગમમાં શકા આકાક્ષા વગેરે દેથી યુક્ત હોય છે તે દેવી કહેવાય છે તેમજ આગામા કેઈ પણ જાતની શક ર્યા વગર તેઓમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે તે મુનિઓ ગુણશીલ કહવાય છે આ વાત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે આ ચેથા અધ્યયનમાં એ વાત સ્પષ્ટ કરવામા આવશે કે જે મુનિઓ “અગમ પચે ન્દ્રિય હોય છે તેના શુ દેવો છે અને જેઓ “ગુપ્તપચેન્દ્રિય હોય છે તેઓના શુ ગુણે હોય છે એજ વાતને લઈને પ્રારભ થતા આ અધ્યયનનું આ પહેલું સૂત્ર છે- 'जहण भते ! समणेण भगवया' इत्यादि । टी-(जहण भते) सुधा स्वामीन भूस्वाभी पूछHE I (समणेण भगवया महावीरेण) Aभ लपान महावीर (नायाण तच्चस्स नायज्झयणस्स ·७२० साधर्मका श्रमणेन व्याख्याया . मत सत्यमिति सर्वदेव चिन्तयेत्, नितरागोप मोहा निस्वार्थपरानुग्रहपरा यणा नान्यथा वादिनो भरतीति भारः। स खलु इह अस्मिन् मो चा- नियन बहना श्रमणाना बहीना श्रमणीना पारकोना प्राविकानांचार्चनीय पूजनीयो भवति, गावदनाधनत- चतुर्गतिफससारस्थान्त पतितनिष्यति-ससारसागर तरिष्यति । मुधर्मारणमीमाह- एवममुना प्रकारेण अनेनोपनयवचनेन खलु निश्चये हे जम्मू भगवता महावीरेण यापसमाप्तेन जाताना तृतीयस्याऽ ययनस्यायमर्थ- प्रज्ञप्तः । 'तिवेमि' इत्यह चीमि पया भगन्मुवात तथा तवाग्रे वदामि न तु स्वकीयबुद्धेय ति ॥ इति श्री जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर पूज्य श्री घासीलालन तिविरचितायाज्ञाताधर्मकवाद मुनस्यानगारधर्मवपिण्याख्याया ततीयमध्ययन समाप्त ॥ ३॥ तरह समझ कर बुद्धिमान को सदेह नही करना चाहिये। सर्वज्ञ भग वान् का मत सत्य है ऐसा ही सर्वदा विचार करते रहना चाहिये। जिन्होंने--रागद्वेष, मोह को जीत लिया है और जो निःस्वार्थरूप से परानुग्रह में परायण है ऐसे महापुरुप अन्यथावादी नहीं होते हैं। अब सुधा स्वामी श्री जवू स्वामी से कहते है-(एव खल जवू ! समणेण जाव सपत्तण नायाण तचस्स श्रयम' पणत्ते तिवेमि) कि हे जवू । इस तरह से अमण भगवान् महा वीरने कि जो यावत् सिद्धिगति को प्राप्त हो चुके हैं ज्ञात के इस तृतीय अध्ययन का अर्थ प्राप्त पिया है ऐसा ही मैं कहता हूँ--अर्थात भगवान् के मुग्व से जैसा मैने मुना है वैसाही तुम्हारे सामने यह कहा है अपनी बुद्धि से कल्पित कर नहीं कहो है ॥ सू १६ ॥ तृतीय अध्ययन समाप्त બે દાખલાઓ તે સારી પેઠે સમજીને બુદ્ધિમાન માણસે કા કરવી જોઈએ નહિ સર્વત્ર ભગવાનને મત સત્ય છે, એ જ વિચાર હમેશા શે જોઈએ જેમણે રાગદ્વેષ, મેહ ઉપર વિજય મેળવ્યો છે અને જેઓ નિ સ્વાર્થ પણે પરોનુગ્રહમાં पराया छ मेवा महापुरुषो भन्यथापा aid नयी एव खलु जबू! समणे ण जाव स पत्तेण नायाण तच्चस्स अज्झयणस्स अयम? पण्णते तिबेमि) હે જ બૂ! આ રીતે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે-કે જેઓ સિદ્ધગતિ મેળવી ચૂક્યા છે—જ્ઞાતાના આ ત્રીજા અધ્યયનને અર્થ પ્રજ્ઞસ કર્યો છે આ હુ તને હુક છું એટલે કે ભગવાનના મુખેથી જે મે સાંભળ્યું છે તે તમારી સામે તે પ્રમાણે જ વર્ણન કર્યું છે બુદ્ધિથી કઈ પણ જાતની કલ્પના કરી ને મે કહ્યું નથી . સ ૧૬ માં ત્રીજુ અધ્યયન સમાપ્ત अज्झयणस्स ·७२१ अनगारवर्मामृतवपिणीटीका ४ गुप्ते द्रियत्वे फच्छायगालदृष्टान्त ॥ चतुर्थाध्ययनम् ॥ तृतीयाध्ययने मूत्रातदुभयरूपेवागमेपु शङ्कामाक्षादियुक्तस्य मुनेदर्दो पास्तथा तदाहिनस्य गुगा उक्का', अत्र चतुर्था ययने तु अगुप्तपञ्चेन्द्रियस्य मुने>पास्तथा गुप्तपञ्चेदियस्य गुणा अभिधीयन्ते, अनेन सम्बन्धेनायातस्यै तस्या ग्यनस्येदमुरक्षेरादिम्बमाह- मूलम्-जइण भते । समणेण भगवया महावीरेणं नायाण तच्चस्स नायज्झयणस्त अयमढे पन्नत्ते, चऊत्थस्स ण भते । णायज्झयणस्स के अढे पन्नत्त ? ॥१॥ टीका--'जहण मते ' इत्यादि । यदि खलु भदन्त । श्रनणेन - " चतुर्थ अध्ययन तृतीय अ ययन म सूर अर्थ और तदुभय रूपभागों में शफा काक्षा आदि दोपों से युक्त हुए--मुनिजन दोपों के भागी होते है और उनसे रहित मुनिजन गुणों के भाजन पनते हैं " यह थात प्रकट की गई है । अब उम चतुर्य अध्ययन में यह प्रकट किया जायगा कि जो मुनिजन अगुप्त पचेद्रिय होते है उनके ये दोप है और जो गुम पचेन्द्रिय होते है उनके ये गुण है। इसी सबन्ध को लेकर पारम्भ किये गये इस अध्ययन का यह आदि का पारम्भ मूत्र है . 'जई ण भने । समणेण भगवया' इत्यादि । टीका- (जइ ण मते) सुधर्मा स्वामी से जवू स्वामी पूछते है- कि हे भदन ! यदि (समणेण भगवया महावीरेण) श्रमण भगवान् महा- ચેથું અધ્યયન ત્રીજા અધ્યયનમાં જે મુનિઓ સૂત્ર, અર્થ અને તદુભયરૂપ (સૂર અને અર્થ બને જેમા છે એવા) આગમ શકો આકાલા વગેરે દેથી યુક્ત હયુ છે તે દેવી કહેવાય તેમજ આગમાં કોઈ પણ જાતની ચકા ર્યા વગર તેઓમ વિશ્વાસ ધરાવે છે તે મુનિએ ગુણશીલ કહવાય છે આ વાત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે આ ચેથા અધ્યયનમા એ વાત સ્પષ્ટ કરવામાં આવશે કે જે મુનિઓ અગુપ્ત પચે ન્દ્રિય હોય છે તેના શુ દેવો છે અને જેઓ “ગુપચેન્દ્રિય હોય છે તેઓના શું ગુણ હોય છે એજ વાતને લઈને પ્રારભ થતા આ અધ્યયનનું આ પહેલું સૂત્ર છે— 'जहण भते ! समणेण भगवया' इत्यादि। टहाथ-(जहण भते) सुधा स्वामीन भूस्वामी पूछछHd I (समणेण भगवया महावीरेण) अभाशु भगवान महावीर (नायाण तच्चस्स नायज्झयणस्स ·७२२ शांताधमकथा मनर्थस्य महानदीए मयगतीरदहे भगरता महागीरेण जाताना ततीयस्य ज्ञाता गयनम्यायमर्थ प्रशान, खलु मदन्त! ज्ञाता ययनस्य कोऽयं. मानः, मनितनिगदमिद्वम् ।म् ।। श्री सुधर्मा स्वामी जम्पामिनमाह- मूलम्-एव खलु जन् । तण कालेण तेण समएणं वाणा रसी नाम नयरी होत्या, वन्नओ, तीसेण बाणारसीए नयरीए वहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसिभाए गगाए नामं दहे होत्या, अणुपुवसुजायवप्पगभीरसीयल जले अच्छविम लसलिलपलिच्छन्ने सछन्नपुप्फपत्तपलासे पउमकुमुयनलिणसुभग सोगधियपुडरीयमहापुडरीयसयपत्तकेसरपुटफोवचिए पासाईए दसणिज्जे अभिरूवे पडिरूवे, तत्थण वहूण मच्छाण य कच्छ भाण य गाहाण य मगराण य सुसुमाराण य सइयाण य साह स्सियाण य सयसाहस्सियाण 4 जूहाइ निव्भयाइ निरुव्विग्गाइ सुह- सुहेण अभिरममाणाइ २ विहरति ॥ सू २॥ टीका--'एवं सलु जयू' इत्यादि। एव खलु जम्मू ! तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'वाणारसी नाम नयरी' वाराणसी नाम नगरी, करेणु वारा वीरने (नायाण तच्चस्स नायज्झयणम्स अयमढे पन्नत्ते--चउत्थस्स ण भते ! णायज्ञयणस्स के अटे पण्णत्ते !) ज्ञाताके तृतीय अध्ययन का पूर्वोक्त अर्थ प्ररूपित किया है तो हे भद त ! चतुर्थ ज्ञाता ययन का क्या अर्थ प्ररूपित किया है ?--इस प्रकार जव स्वामी के पूछने पर सुधर्मा स्वामी उनसे कहते है कि- 'एव ग्वलु जबू!" इत्यादि टीका-- हे जव ! चतुर्थ जाता ययन का उन्होंने इस प्रकार अर्थ के अटे पण्णत्ते १) ज्ञाता श्री अध्ययनन। अथ पूरित ३५ वयो छ । હે ભદત ચોથા જ્ઞાતાધ્યયનને શું અર્થ પ્રરૂપિત કર્યો છે આ રીતે જબ સ્વામીના પ્રશ્નને સાભળીને જવાબમાં સુધર્મા સ્વામી તેમને કહે છે કે– | સૂ ૧ ! 'एव खलु जबू' इत्यादि । ટીકાર્યું–હે જ બૂ! ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ ચેથા જ્ઞાતાશ્ચયનને અથ આ ·अनगारधामृतविणीटीका ४ गुप्ते द्रियत्वे कच्छपशृगालप्टान्त ७२३ णम्यो रणोयत्यय' (८, २, ११६) इति सूत्रे ग रेफगकारयोः व्यत्ययः । साम्मत नारसनाम्ना प्रसिद्धा, 'होत्या' आसीत् । 'वनो' वर्णकः वर्णनग्रन्थ जना अन्यत्राद् पिज्ञेय । तस्या सल पारागस्या नगर्याः, बहिरुत्तर- पौरस्त्ये दिग्भागे, ईशानकोणे गङ्गाया महानद्या मृतगगातीरहदो नाम हुद नामीत् । स कीटश इत्याह-'अणुपुरसुजायचप्पगभीरमीयलजले' जनुपूर्व सुनातवमगम्भीरशीतल नल , अणुपुष्प' जनुर्वक्रमेण, 'सुजाय सुनाता =' सुष्टु स्वय स्वभारतः समुत्पन्ना , 'वप्प' मा तटा यत्र सतया, गम्भीरमजगार शीतल जल या स तथा, अनुपूर्वमुजातवपश्चामो गम्भीरशीतलजल इति कर्मधारय । 'अच्छीमसलिम्पलिच्छन्ने अच्छमि सलिलप्रतिच्छन्न:- अच्छ स्फटिक रत्नपत्यविमलनिर्मल यत् सलिल जलं तेन प्रतिच्छन्न = मनिपूर्ण., 'सउ नप नपुप्फपठासे' स उन्नपत्रपुष्पालाश तत्र पत्राणि कमलकुमु प्ररूपित किया हे-(तेण कालेण तेण समरण वागारसी नाम नयरी होत्या) 31 काल और उस समय में वाराणसी नामी नगरी थी (बन्नी) इस नगरी का वर्णन अन्य दूसरे मुत्र से जान लेना चाहिये । (तीसे ण ाणारसीए नयरीए पहिया उत्तरपुरत्यिमे दिसि भाग) उस वारागसी नगरी के बाहर ईशान कोण मे (ग गाए महानदी मय गतीर- इहे नाम ददे होत्या) गगा महानही म मृत ग गोतीर हूद नाम स इद था। (अणुपुमुजायबप्पगभीरसीयलजले) यह ह क्रम २ से स्वभावतः समुत्पन्न हुए तटो से शोभित ना, तपा गभीर शीतल जल से परिपूर्ण था। (अच्छविमलसलिलपलिच्छ ने) यही बात अच्छ रिमल इत्यादि पद द्वारा व्यक्त की गई है। इसमें जो जल भरा हुआ था वह स्फटिक रत्न के समान स्वच्छ या--और निर्मल था । (सउन्न प्रभा निलपित व्याछ-(तेग कालेण तेण समण्ण पाणारसी नाम नपरी होत्या) ते णे भने quते वा gसी नामे ना ती (वनभो) मा नारीनु पर्जुन भात सूत्र AA Meी बेवु नये (तोसेण वाणारसीए नयरीए पहिया उत्तरपुरत्यिमे दिमिभाए) ते वाराणसी नगरी ७२ थान ity मा (गगाए महानदीए मयगतीरदहे नाम दहे होत्या) 30 महानीमा ગ ગાતીર હદ નામે એક ધરો હતો (अणुपुवसुजायवप्पगभीर- सीयलज) मा ५१ धीमे धीमे पातानी भणे १८ यानी गये। नाराथी शसतो હત અને ઊંડા શીતળ જળથી પરિપૂર્ણ હતું (अच्छविमलमलिलपलिन्ने) અર વિમલ પદ વડે એ જ વાત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે આ ઘરાનું પાણી આરસ પથ્થરની જેમ સ્વચ્છ અને નિર્મળ હતુ (स उन्नपत्तपूष्फपलासे) ५, મૃત ·७२४ तापमान . - दादिदलानि पुष्पपलाशानि-गणी पत्राणि पापडी' इति माषा पसिदानि, सण न्नानि आच्छादितानि जलोपरिविधमानत्यादावरणानि यत्र स क्या, 'यह उप्पल- पउम कुमुयनलिग मा सोधिय पूड़ीय महापुडरीप सापत सरस्मास केसरपु फोचिए' रहूमलाम कुमुदनलिन सुमा-नौगन्धिकारीक महापुण्डरीक- शतपत्र-सहस्रपत्र-केसरपुष्पोपचित यहूनाम् उत्पलादि साम्रपत्रपर्यन्तानां केसरै' पुष्पैचोपचितः शोभा मुगधयुक्त वात्समृदः तत्रोत्पगनि-नीलकम लानि, पमानि-मूर्यविकासोनि कमलानि, कुमुदानि कुमुदनाम्ना मसिदानि-चन्द्र विकासीनि, नलिनानि-रक्तकमलानि पुण्डरीकाणि-मूलकमलानि महापुण्ड रीकानि-विशाल शुक्लकमलानि-शतपत्राणि-शतपयुक्तानि कमलानि, सहस पत्राणि सहस्रपत्रसमन्वितकमलानि हुदस्य पुनर्विशेषणमाह-'पासाईग' इत्यादि मासादीय , दर्शनीयः, अभिल्प. एतानि चत्वारि पदानि पूर्व व्याख्यातानि । तन हूदे खलु बहूना मत्स्याना च कच्छपाना च ग्राहाणा च माराणा च पत्त पुप्फपलासे) पत्र-कमल-कुमुद आदि के दलों से, तथा पुष्प पलाशों से-पुष्प की पाखडियो से यह पाच्छादित हो रहा था। (बहुउप्पल पउम कुमुय नलिण सुभग सोगधिय पुडराय-महापुडरीय-सयपत्त-सहस्त- पत्तकेसरपुष्फोवचिए) अनेक नीलकमलों की, सूर्य विकाशी पो की, चद्र विकाशी कुमुदों की लालकमलों की, सफेद कमलों की, विशालशुल कमलो की, शतपत्र युक्त कमलो की, सहस्रपत्र युक्त कमलों की केमर से और पुष्पों से समृद्ध था। (पासाईए, दमणिज्जे अभिरुवे पडिरूवे) यह प्रासादीय था दर्शनीय था, अभिरूप था, प्रतिरूप था। इन प्रासा- दीय आदि पदोका अर्थ पहिले लिख दिया गया है। (तत्थण बहूण मच्छाण, य, कच्छभाणय, गाहाणय, मगराणय, मुसुमाराण य, सइयाणय કમળ કુમુદ વગેરેના દળે તેમજ પુષ્પ પલાળેથી (ફૂલની પાંખડીઓથી ઢાએલ तु (पहु उप्पल-पउम-कुमुय-नलिण-सुभग-सोगधिय-पुडरीय महापुडरीय- सयपत्तसहस्सपत्तकेसरपुष्फोवचिए) या भूरा भनो, सूर्यः विधी पो ચદ્ર વિકાસી કુમુદ, લાલ કમળો શ્વેતકમળ, મેટા સફેદ કમળો, શતપત્રવાળા કમળો, सवाणा भगाना BAR मा पाथा मा समृद्ध sat (पासाईए, दसणिज्जे, अभिरूवे पडिहवे) : प्रासादीय (भनन प्रसन्न ४२नार) शनीय અભિરૂપ (સુદર) અને પ્રતિરૂપ હત અહી પ્રયુક્ત થયેલા પ્રાસાદી વગેરે પના अ पडा सभाभा माव्या छ (तत्थण बहूण मच्छाणय, कच्छभाणय, गाहाण य, मगराण य, मुमुमारोण य, सइयाण य साहस्सियाण य- , ·७२५ - अनगारधामृतवपिणीटीका म ४ गुप्ते द्रियत्वे कच्छपगालद्रष्टान्त सुसुमाराणा-शिशुमाराणा-जलजन्तुविशेषाणा च शतिकानां घ साहस्त्रिमाणा च शतसाहसिकाणा यूथानिन्दानि निर्भयानि निमद्विग्नानि सुखसुखेन अभि- रममाणानि २ विहरन्ति ॥ २ ॥ मूलम्-तस्स ण मयगतीरदहस्त अदूरसामते एत्थणं मह एगे मालुयाकच्छए होत्था, वन्नओ, तत्थण दुवे पावसियालगा परि- वसंति, पावा चडा रोदा तल्लिच्छो साहसिया लेहियपाणी आमितत्थी आमिसाहारा आमिसप्पिया आमिसलोला आमिस गवेसमाणा रत्ति वियालचारिणो दिया पच्छन्न चावि चिटुंति ॥ ३ ॥ टीका-'तस्सण' इत्यादि तस्य खलु' मृतगगातीरदस्थादुरसामन्ते अत्र खलु महानेको मालुकाकक्षा असीद, वर्णकः अस्य द्वितीयाध्ययने व्याख्यातः, तु खलु द्वौ 'पारसियालगा' पाप शृगालको पापपरायणौ शृगालो सयसाहास्सियाण य जूहाइ निभयाइ निऊन्विग्गाइ महसुहेग साहस्सियाग य अभिरममाणाइ २ विहरति) उसमे अनेक ग्राहों के अनेक मकरों के अनेक शिशुमारों के, अनेक शतसाहनिकों के यूथ के यूथ निर्भय और निरुद्विग्न होकर आनन्द के माथ विचरते रहते थे। मू ।२। 'तस्स ण मयगतीरद्दहस्स इत्यादि ॥ टीकार्य-(तस्स ण मयगतीरहहम्स) उम मृन गगातीर हूद के (अदू: रसामते) न अतिदू और न अति समीप प्रदेश मे (एस्य ण मह पगे मालयाकच्छए होत्था) एक वडा भारी मालुका कच्छ था (वन्नो) इसका वर्णन द्वितीय अध्ययन में किया जा चुका है। (तत्थण दुवे पाच- सयसाह सियाणय, जुहाइ निब्भयाइ निरुचिरगाइ मुह मुद्देण अभिरमम णा१२ रिहरति) तेभा घ भासामाना, घ! अन्यमायाना, घt आहाना, घना મગરના, ઘણું શિશુ મોરેના ઘણા સેકડે, ઘણુ સાહસિકેના, ઘણું હચિકેના સમૂહ નિભક અને નિદ્વિગ્ન થઈને સુખેથી વિચરણ કરતા હતા એ સૂ ૨ ૩ 'तस्म ण मय गतीररस्स' इत्यादि । AIL---(तस्स ण मय गतीरदहस्स) ते भूत and g६ना(अदूर साम ते) घले २ ५४ नहतमा सत्यत न पशु नहि सेवा प्रदेशमा (एत्थण मह एगे मालुयाकच्छए होत्था) से વિશાળ માલુકા त (वन्नओ) भादु। ४२७ वर्णन मीनत अध्ययनमा ४२वाभा माव्यु छ शतसा- બહું ·- - . शाताचश्याम परिवसतः। किं भूतो शृगालो 'पा' पापी-पापात्मानौ, 'नहा' नाडौ-मथर कोपयुक्तो, 'रोदा' रोद्रो भयरी, 'तहिना नलिसौरतच्दन मासम्म परामर्शः चण्डरौद्रविशेषणोपादानात् मासेलासमन्वितो, मासिकी गला कारिणौ दुष्टी, लोहियागी लोहितपाणी रत्ताई करी अत्र पाणिशब्दोऽग्रिम चरणदय मुख च गोषयति, शगालादीना चरणमुग्यस्या करकार्यकारि स्वात अजमेपदालादिशोणितससक्तमुग्नचरणारित्ययः, आमिपायिनी मासाय- भिलापिगी, आमिषाऽऽहारी=मासादिभस, जामिपमियो आमिपलोलो- मासजिवृक्षया चपली, आमिप गोपयमागअन्वेषयन्तौरानी विकाल पारिणी विगल मूर्यास्तमनकाल., तत्र चरितु शील ययोस्ती तथा, सार रात्रौ च मासेच्छया भ्रमणशीलारिया । 'दिया पन्छन चाति चिति' 'चाधि' अपि च दिवा-दिवसे पट नौ गुमौनरलक्षिती भूत्वा तिष्ठत ॥ ३॥ सियालगा परिवसति) हा दो पाप कर्म में परायण गाल रहते थे। ये दोनों (पाग चडा, रोहा, तहिा, साहसिया, लोहियपाणी आमिसत्थी आमिसाहारा आमिसप्पिया आमिसोला आमिस गरेसमाणा रत्ति पियाल- चारिणो दिया पच्छन्न चापि चिट्ठति) श्रृंगाल पापात्मा थे, चड थे, कोप से युक्त थे, रौद्र थे,--भय कर थे, मास की इच्छा से मम न्वित थे, बलात्कारी थे--दुष्ट-थे-इनके ग्रागे के दोनो चरण जौर मुख सदा रक्त से पा रने रहते थे। मासादि के ये सदा अभिलापी थे, आमिप (मास) ही इन्हे अधिक पिय था--मांस के जिघृक्षु होने से ये चपल बने रहते थे। इसलिये रात और दिन ये मास की इच्छा से इधर उधर फिरा करते थे। कभी २ दिन मे छुपकर भी बैठ जाते थे। म ३। (तत्थण दुवे पावसियालगा परिवसति) त्या पा५४ मा प्रवृत्त मने मे शियाका २ता ता माने (पाचा, चडा, रोहा, तल्लिच्छा साहसिया, लोहियपाणी, आमिसत्थी आमिसाहारी अमिसप्पिया, 'आमिसलोला' आमिस गवेममाणा रत्ति वियालचारिणो दिया पच्छन्न चावि चिट्ठति) પાપી હતા, ચડ (ભયકર) હતા, બહુજ કેપી હતા રૌદ્ર હતા, ભયકર હતા, માસના એક હતા, બળજેરી કરનારા હતા, દુષ્ટ હતા, તેમને આગળના બને પગ તેમજ મે હમેશા લેહીથી ખરડાએલા રહેતા હતા માસ વગેરેના તેઓ અભિલાષી હતા આમિષ (માસ) જ તેમને આહાર રાક) હતિ માસ જ તેમને વધારે પડતું ગમતું હતું માસના જિઘડ્યું હોવાથી તેઓ બને હમેશા ચપળ રહેતા હતા રાત અને દિવસ તેઓ માસને શોધમા ચાર વિચરતા રહેતા હતા કે ઈક વખત દિવસમાં પણ શિકારની શોધમાં છુપાઈને બેસી જતા હતા સૂત્ર ૩ प्रवल ·७२७ भनगारधमामृत पपिगोटोका 4 ४ गुप्ने द्रियत्वे कच्छागालदष्टान्त मूलम् -तए ण ताओ मयगतीरदहाओ अन्नया कयाइ सूरियसि चिरत्यमियसि लुलियाए सझाए पविरलमाणुलसि णिस तपडिगिसतसि दुवे कुम्मगा आहारत्थी आहार गवेसमाणा सणिय २ उत्तरति। तस्मेव मयगतीरदहस्त परिपेरंतेग सपओ समता परिघोलेमाणा २ वित्ति कप्पेमाणा विहरति ॥ सू ४॥ टीका--'तए ' इत्यादि। तन. पलु तस्माद् मृतगगातीरहदाद् अन्यदा कदाचित् 'मरियम' सूर्ये 'चिरत्यमियसि' चिरास्तमिते-चिर पढ कालम् जस्तमिते अस्तगते, अत एव-'लुलियाए समाए' लुलिताग चलिता याम् व्यतीताया सध्याया 'पपिरमाणुससि' प्रविरलमानुपे प्रविरला जल्या मानुपा नरा यन तम्मिन् अधिकजनसचाररहिते इत्यर्थ , निसतपडिनि तसि' निशान्तप्रतिनिशान्ते निशान्तानि गृहा प्रतिनिशान्तानि सांथा प्रशान्तानि शयनसमधागमने सति शब्दरहितानि-जनादिसचाररहितानि यत्र तस्मिन् काले स्थले वा आपत्वान्निप्ठान्तस्य परनिपातः। 'समागसि' सति-विद्यमाने वर्तमाने मतीत्यर्थ , 'दुवे कुम्मगा' द्वो कर्मको-कच्छौ ग्राहारार्थिनी आहारा 'तए ण ताओ मय गतीरदहानो' इत्यादि। टीकार्य-(तएण)इसके बाद(अन्नया कयाइ)किसी एक समय (ताओ मयग तीग्दहाओ) उस मृत गगातीर द से (सरिय सि चिरथमियसि) सुर्य अस्त हो जाने को बहूत समय हो जाने पर (लुलियाए सझाए) तथा सभ्याकाल व्यतीत हो जाने पर तथा शयन का समय आजाने से (पिसतपडिणिस तसि) प्रत्येक घर शब्द रहित हो जाने पर (पविरल माणुससि) एव स्थरो को मनुष्यों के सचार से रहित हो जाने पर अथवा उनको अत्यल्प मनुष्यों के सचार वाले होने पर दुवे कुम्मगा आ 'तए ण ताओ मयगतीरदहाओ' इत्यादि । elstथ-(तए ण) त्यार पछी (अन्नया कयाइ) 1 मते (ताओ मयगतीरदहाभो) ya Mudl२ माथा (सूरियसि चिरत्यमिय सि) सूर्यास्त પછી पहु વખતે (लुलिया सझाए ) तेभर સૂવાનો वमत 45 गया तो (णिसतपडिगिसतसि) અને દરેકે દરેક ઘરમાથી માણ सानो घाघाट ५५ २६ गयो (पविरलमाणुम सि ) भने आसपासनी न्याये भागमानी म१२४१२ मे४४म 44 45 15 अथवा त! मोदी 4 मई (दुवे . મ દાકાળી બાદ ·७२६ -- , शातायमकया परिवसतः। किं भूगो शृगालो 'पा' पापी-पापारमानी, 'चहा' याडौम्पयन कोपयुक्तो, 'रोहा रोद्रो भयो, 'तलिया तटिमी-नदेन मासम्म परामर्श. चण्डरौद्रविशेषणोपादानान् मामेलाममन्विती, साहसिको बला कारिणों दुष्टों, लोरि गपागी लोहितपाणी रत्तानकरी मंत्र पाणिशब्दोऽग्रिम चरणदय मुख च गोषयति. रागालादीना चरणमुपस्या करकार्यकारि त्यात अजमेपालगदिशोणितसमक्तमुवचरणारित्ययः, भामिपापिनी-मासाय- भिलापिणी, आमिपाऽऽहारो मासादिभती, जामिपमियो आमिालोली- मासजिघृक्षया चपली, आमिप गरेपयमागौ अन्वेषयन्तौ रात्री विशाल पारिणी पिकाल =मूर्यास्तमनमाल , तत्र चरितु शील ययोस्तो तमा, साप रात्री च मासेच्च्या भ्रमणशीलारियां । दिया पाउन चामि चिति' 'चारि' अपि च दिशा-दिवसे 17 नौ-गुमो-जनरलसिनो भूत्वा तिगठन ॥ ३॥ सियोलगा परिवसति) या दो पाप कर्म म परायण अगाल रहते थे। ये दोनों (पाग चडा, रोहा, तच्छिा, साहसिया, लोहियपाणी आमिसस्थी आमिसाहारा आमिसप्पिया आमिसकोला आमिस गवेसमाणा रति पियान-- चारिणो दिया पच्छन्न चापि चिट्ठति) श्रृगाल पापात्मा ये, चड ये, प्रबल कोप से युक्त थे, रौद्र थे,--मय कर थे, मास की इच्छा से सम न्वित थे, बलात्कारी थे--दुष्ट-थे-इनके आगे के दोनों चरण और मुग्न सदा रक्त से प्रार्द्र पने रहते थे। मासादि के ये सदा अभिलापी थे, आमिप (मास) ही इन्हें अधिक प्रिय था--मांस के जिघृक्षु होने से ये चपल बने रहते थे। इसलिये रात और दिन ये मास की इच्छा से इधर उधर फिरा करते थे। कभी २ दिन मे छुपकर भी बैठ जाते थे । म ३। (तत्थण दुवे पावसियालगा परिवसति) त्या पापभा प्रवृत्त पने में शियामा रहेता तl मा मने (पावा, चडा, रोहा, तल्लिन्छा साहसिया, लोहियपाणी, आमिसत्थी आमिसाहारो अमिसप्पिया, 'आमिसगेला' आमिस गवेममाणा रत्ति वियालचारिणो दिया पच्छन्न चावि चिट्ठति) પાપી હતા, ચડ (ભયકર) હતા, બહુજ કોપી હતા રૌદ્ર હતા, ભયકર હતા, માસના ઈચ્છુક હતા, બળજેરી કરનારા હતા, દુષ્ટ હતા, તેમના આગળના બને પગ તેમજ મે હમેશા લેહીથી ખરડાયેલા રહેતા હતા માસ વગેરેના તેઓ અભિલાષી હતા, આમિષ (માસ) જ તેમને આહાર ખોરાક) હિત માસ જ તેમને વધારે પડતું ગમતું હતું માસના જિવૃક્ષ હોવાથી તેઓ અને હમેશા ચપળ રહેતા હતા રાત અને દિવસ તેઓ માસને ધમા ચોમેર વિચરતા રહેતા હતા કે ઇક વખત દિવસમાં પણ શિકારની શોધમા છુપાઈને બેસી જતા હતા ! સૂત્ર ૩ . , . । - ·७२९ मनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ ४ गुप्तेन्द्रियत्वे कच्छप गालद्रपटान्त आहारार्थिनी यावद् आहार गवेषयमोणी मालुक.कक्षकात 'पडिनिकायमति' प्रतिनिष्क्रमता प्रतिनिर्गतो, 'पडिनिक्खमित्ता' प्रतिनिष्फम्य= यचैव मृतगङ्गा तीरो दस्तच उपागच्छत , उपागत्य मृतगगातीरदस्य परिपर्यन्ते तटभागे धूर्णमानौ वृत्ति कल्पयन्ती विहरतः । तत.खलु तो पापशृगालौ तौ कूर्म फौ पश्यतः, दृष्ट्वा यव तो कूर्मको तत्रैव 'पहारेत्य गमणारा' प्राधारयतां गमनाय गन्तु समुत्सुकौ जाती ।। ५॥ मूलम्--तएण ते कुम्मगा ते पावसियालए एजमाणे पासति, पासित्ता भीता तत्थो तसिया उविग्गा सजायभया हत्थे य पादे य गीवाए य सरहिं २ काएहिं साहरति, साहरित्ता णिच्चला णिप्फदा तुसिणीया सचिटुति ।। सू ६॥ (आहारत्थी) आहार के अर्थी होकर (जाव आहार गवेसमाणा) यावत् आहार की गवेषणा करते हुए (मालयाकच्याओ पडिनिक्खम ति) उस मालुया- कच्छ से निकले (पडिनिस्खमित्ता जे व मयगतीरे दहे) निकल कर जहा वह मृतग गातीर हद था (तेणेव उवागच्छति) वहा आये (उवागच्छित्ता तस्सेव मयगतीरदहस्स परिपेरतेग परिघोलेमाणा २ वित्तिकापेमाणा विह- रति) आफर वे उसी मृतगगोतीर हूद के तट पर इधरसे उधर घूमने लगे और उदरपूर्ति करने का विचार करने लगे और (तएण ते पाव सियाला ते कुम्मए पासति) इतने में उन दोनों पापी शृगालोंने उन दोनों कच्छपोको देखा पासिना जेणेव ते कुम्मए तेणेव पहारेत्य, गमणाए) देखकर वे दोनो के दोनों जहा वे कच्छप थे वहां जाने के लिये उत्कठित हो गये ॥ स ५ ॥ (आहारस्थी) माभेजपानी छाथा (जाव आहार गवेसमाणा) मारनी शोष उरता (मालुग कच्छयाओ पडिणिस्खमति) भाबु। ४२७नी मडा नीच्या (पडिनिक्खमित्ता जेणेव मयगतीरेदहे) २ मावीन. त्या भृत तीर डू तु (तेणे (उवागच्छति) त्य! भा०या उवागच्छित्ता तस्सेव मयं गतीर दहस्स परिपेरतेण परिघोले माणा२ विनि कप्पेमाणा विदा ति) भावान मृत ॥२॥ તીર હૂદના કાઠે આમ તેમ આટા મારતા ભૂખને શાંત કરવાનો વિચાર કરવા લાગ્યા (तए ण ते पावसियाला ते कुम्मए पास ति) मे४ मते मने पापी Aarti मने आयमामा ७५२ ५ (पासित्ता जेणेच ते कुम्मए तेणे पहारेत्थ गमणाए) ना२ ५३ता ४ मने श्रृंगार त्या का भाटेत५२ ५७ गया सू । ५।

·७२८ पातायनामो भिलापिणो आहार गवेषगमाणी भन्येषयन्ती सणिय' भने भनेः भगालादि- घातकनी भयान्मन्द मन्दम् उत्तरत. जलाग्निःगत्य भूमापरिचरत स्म त्यर्थः, तस्यैव मुनगगातीरदस्प परिपेरते' परिपर्यन्ते निकटपदेशे तट 'ग' वाग्यालकारे सर्वन स दिग्विदिनु समाताद-सया 'परियोलेमाणा २' परिपूर्णमानौ २ पुनः पुन परिभ्रमन्ती मिनि' पृत्तिम्-उदरपूर्ति 'कापेमाणा' पल्पयन्ती-विचिन्तयन्ती विहरतः आस्ताम् ॥ ४॥ मूलम्-तयणतर च णं ते पावसियालगा आहारत्थी जाव आहार गवसमाणा मालुयाकच्छयाओ पडिनिम्खमंति, पडिनिक्ख मित्ता जेणेव मयगतीरे दहे तणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता तस्सेव मयगतीरदहस्स परिपेरते ण परिघोलेमाणा वित्ति कप्पेमाणा विहरति, तए ण ते पावसियालगा 1 कुम्मए पासति, पासित्ता जेणेव ते कुम्मए तेणेव पहारेत्थ गमणाए ॥ सू ५॥ टीका--'नयणतर च' इत्यादि। तदनन्तर च खलु ती पापुश्रगालो हारथी आहार गवेसमामा सणिय २ उत्तरति) दो कच्छप आहार के अर्थी होकर आहारकी गवेगा म धोरे २ कार आये। अर्थात् जल से निकल कर बाहर ऊपर जमीन पर आये । (तस्सेव मय गतीररस्स परिपेरतेण सबो समता परिघोलेमाणा २ वित्ति कप्पेमाणा विहरति) ओर उसी मृत ग गातीर हूद के समीप दिशाओं और विदिशाओं में इधर से उधर बार २ घूमने और अपने उदर की पूर्ति का विचार करने लगे ॥ सू ४ ॥ 'तयागतर च ते पावसियालगा' इत्यादि । टीकार्थ-(तयाण तरच)इस के याद (ते पावसियालगा) वे पापिष्ठ शृगाल कुम्मगा आहारथी ओहार गवेसमाणा सणिय २ उत्तरति) त्यारे में आया। રાક મેળવવાની ઈચ્છાથી ખોરાકની શોધમાં ધીમે ધીમે પાણીમાંથી બહાર નિકળીને मीन 6५२ भाव्या (तस्सेत्र मय गतीरदहस्स परिपेर तेण सबओ समता परिधोलेमाणा २ वित्ति कप्पेमाणा विहरति) भने मत तार हनी ना પ્રદેશમાં એટલે કે કિનારા ઉપર ચોમેર દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં આમ તેમ વારવાર કરવા લાગ્યા, તેમજ ભૂખશાત કરવાનો વિચાર કરવા લાગ્યા, સૂત્ર ૪ / 'तयाणतर च ते पारसियालगा' इत्यादि । At-(तयणतर च) त्या२ पछी ने पापसियानगा) १ ·७१९ मनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका ४ गुप्तेन्द्रियत्वे कच्छ गालदष्टान्त आहारार्थिनी यावद् आहार गवेषयमाणो मालकाकक्षमात् 'पडि निकायमति' प्रतिनिष्कमतः पतिनिर्गतो, 'पडिनिक्खमित्ता' प्रनिनिष्फम्य= यत्रैव मृतगङ्गा तीरो दस्तव उपागच्छत', उपागत्य मृतगद्गातीरदस्य परिपर्यन्ते तटभागे धूर्णमानौ वृत्ति कल्पयन्तौ विहरतः । ततखल तो पापशृगालौ तौ कूर्मको पश्यतः, दृष्ट्वा यव तौ कूर्मको तत्रैव 'पहारेत्य गमणाए' प्राधारयतां गमनाय गन्तु समुत्सुको जातौ ॥ सू ५॥ मूलम्----तएणं ते कुम्मगा ते पावसियालए एजमाणे पासति, पासित्ता भीता तत्थो तसिया उब्विग्गा सजायभया हत्थे य पादे य गीवाए य सएहिं २ काएहि साहरति, साहरित्ता णिचला णिप्फदा तुसिणीया सचिट्ठति ।। सू ६॥ (आहारत्थी) आहार के अर्थी होरर (जाव आहार गवेसमाणा) यावत् आहार की गवेषणा करते हुए (मालयाकच्छयाभो पडिनिक्खम ति) उस मालुया. कच्छ से निकले (पडि निरखमित्ता जे व मयगतीरे दहे) निकल कर जहा वह मृतग गातीर टूद था (तेणेव उवागच्छति) यहा आये (उवागच्छित्ता तस्लेव मयगतीरदहस्स परिपेरतेग परिघोलेमाणा २ वित्तिकप्पेमाणा विह- रति) आफर वे उसी मृतगगोतीर हूद के तट पर इधरसे उधर चूमने लगे और उदरपूर्ति करने का विचार करने लगे और (तएण ते पाव सियाला ते कुम्मए पासति) इतने में उन दोनों पापी शृगालोंने उन दोनो कच्छपोको देखा पासिता जेणेव ते कुम्मग तेणेव पहारेत्य, गमगाए) देखकर वे दोनो के दोनों जहा वे कच्छप थे वहां जाने के लिये उत्कठित हो गये || सु ५ ॥ (आहारत्थी) माार मेजवानी छाथी (जाब आहार गवेसमाणा) मारनी शोध २ता (मालुग कच्छयाओ पडिणिस्खमति) भादु४२छनी पार नीच्या (पडिनिक्खमित्ता जेणेच मयगतीरेदहे) २ गावीन. त्या भृत सातार डू हेतु (तेणेप (उबागच्छति) त्या माoया उवागच्छित्ता तस्सेव मयंगतीर इहस्स परिपेरतेण परिघोले माणार विनि कप्पेमाणा विहर ति) भावीन मत 40 તીર છૂંદના કાઠે આમ તેમ આટા મારતા ભૂખને શાંત કરવાને વિચાર કરવા લાગ્યા (तए ण ते पारसियाला ते कुम्मए पास ति) मे मते मने पापी सनी नमने यमायो ५२ ५४ी (पासित्ता जेणेव ते कुम्मए नेणेष पहारेत्थ गमणाए) ना२५ता मने श्रृपया त्या वा माटे तत्५२ गया सू।५।

·७३० शताधर्मचारी टी-वगण ते' इत्यादि । ततः पलु तो कूर्मको इद कर्तृपद तो पापगालको एजमानौ-चन्तौ आगच्छन्ती पश्यतः, या लो कूर्म) भोती पाती, असितो उद्विग्नो सजावभयौ भीतादिशब्दा: पूर्वव्यापीताः मूलति शेषः, हस्तौ च पादौ च ग्रीवा 7 'सएहि सके केसकीये कीये 'कारहि काये- शरारे 'साहरति' सहरत =सकोचयतः गाभयभयादात्मनत्राणाय स्वदे हाभ्यन्तरे प्रतिनिवेशयतः स्मेत्ययः। 'साहरिता' साहत्य स्वस्वाहानि शरीरा नलीनानि कृत्या पगसारगानन्तरमिनि भावाः, तो कूर्म को 'निवौ' निश्चलौ स्थिरो, 'णिप्फदा' निस्पन्दी चलनररितो, तुसिणीया' तूगीको वाग्व्यापाररहितो भूत्ता 'सचिहति' तिष्ठतः सस्थिती ॥ ६॥ मूलम्-तए ण ते पावसियालया जेणेव ते कुम्नगा तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता ते कुम्मगा सव्वओ समता उठवत्तति, 'तएण ते कुम्मगा' इत्यादि । टीकार्थ-(नपण) इसके पाद (ते कुम्मगा) उन दोनो कच्छपोंने (ते पावसियालए) उन पापी शृगालोको (एज्जमाणे) आते हुए ज्यो ही (पासति) देखा तो वे (पासित्ता) देवकर (भीया तत्या तसिया उचिग्गा सजायभया हत्थे य, पादे य, गीाए य, सरहिं २ काहिं साहरति) भयभीत हो गये--सित हो गये, उद्विग्न हो गये, रोम २ में उनके भय व्याप्त हो गया ऐसा हो गये और हाथों को, पैरों को तथा गर्दन को अपने २ शरीर मे उन्होने सकुचित कर लिया । (साहरित्ता णिच्चला णिप्फदा तुसिणीया सचिट्ठति) सकुचित करके फिर वे निश्चल हो गये, चल्न क्रिया से रहित हो गये और चुपचाप ठहर गये ॥ सू ६ ॥ 'तए ण ते कुम्मगा' इत्यादि । 21-(तण्ण) त्या२ on६ (ते कुम्मगा) ने ययामे (ते पाच सियालण) पापी quain (एजमाणे) न्यारे मावता (पास ति) या त्यारे (पासित्ता) भने धने (भीया तत्था तसिया उग्विग्गा सजायभया हत्थेय, पादेय, गीगाए य, सरहिं.२ काएहिं साहर ति) लयलीत 45 rul, સમસ્ત થઈ ગયા, યાકુળ થઈ ગયા, તેમના શરીરના અણુ અણુમાં ભય વ્યાપી ગયે અને તેઓએ હાને, પગેને તેમજ મેને પિતાના શરીરમાં સાચી લીધા (साहरित्ता णिचला णिप्फदा तुसिणीया सचिहति) साया माह तय निय બની ગયા સ્થિર થઈને તેઓ ચુપચાપ ત્યાં જ પડી રહ્યા સ ૬ | .

·मनगारधर्मामृतवपिणीटीका ४ गुप्तेन्द्रियले कच्छप गालदष्टात ७३१ परियत्तेति आसारेति ससारेति चालेति घटेति फलेंति खोभेति पहेहि आलुपति दतेहि य अम्खोडेति नो चेव ण सचाएति, तेसि कुम्मगाण सरीरस्स आवाहं वा पचाहं वा वावोह वा उप्पाएत्तए- छविच्छेय वा करेत्तए ॥ सू ७॥ टीका-तपण ते पारसियालया' इत्यादि। ततः खलु तो पापशगालको यत्रैव तो कूर्म को तत्रैचोपागच्छत. तदनन्तर तयो' कन्उपयो. समीपे तौ शृगाली गतावित्यर्थः। उपागत्य-कन्छपयो समीपे आगत्य, तो शृगालो तो धर्मको सर्वतः समन्नाद् 'उत्पति' उद्वर्तयत =अभ प्रदेशमुपरि कुरुत' 'परियतेति' परिवर्तयत -पूर्व यथाऽवस्थित--तथैव पुनः कुरुत', उपरिकृत गात्र मधः कुरुत इत्यर्थ । 'आसारे ति: आसारयत.यस्मिस्थाने तयोरेकै कस्य शरीर स्थितमासीत् ततो मनागपसारयत., 'ससारेति' संसारयत. पुन: पुनः स्थानान्तर मापयतः। 'चाले ति' चालयतः कम्पयत., 'घटेति' घट्यतः 'तगण ते पावसियालया' इत्यादि । टीकार्य--(तएण) इसके बाद (ते पारसियालया) वे दोनों पापी श्रृंगाल (जेणेष ते कुम्मगा) जहा वे दोनों-कन्छ। ये-(तेणेव उवागच्छति) पहा पर आये-उवागच्छित्ता ते कुम्मगा सचओ समता उत्पति) आकर के उन्होंने उन कृर्मों को सब प्रकार से अच्छी तरह उर्तित किया- उन्हे नीचे से ऊवा किया--पलटा--(परियत्तेति) परिवर्तित किया- जिस स्थितिमे वे पहिले पड़े हुए थे उसी स्थिति मे उन्हे पुनः कर दिवा (आसारेति) उनके सान से उन्हे कुछ २ आगे चलाया --(ससारे वि) दूमरे स्थान पर ले जाकर रख दिया (चाले ति) वहां उन्हे हिलाया (घटेति) अपने दोनों आगे के 'तपण ते पावसियालया' इत्यादि । 24--(सरण) to ou६ (ते पारसियालया) मने पापी (जेणेय ते कुम्मगा) न्यारे ते यमाया ता (तेणेप उवागच्छति) त्या या (उवागच्छित्ता ते कुम्मगा सपओ समता उव्वत्तेति) त्या मावीन तमाम मामाने भारी प. ना ५२ यो (परियति) परिपतित उया-2 स्थितिमा पहेमा त ते स्थितिमा ५ भूठी या (आसारे ति) तमो या હતા ત્યાથી 231 मा मसेउया, (समारेत्ति) तेमाने मी स्थाने भूडी टीधा (चाले ति) त्या भूटीन तेभन डसाव्या, (घट्टेति) पोताना माग मने पगाची तमन मश -- - પડયા ·હિર हामायमंचामित्र . अग्रिमचरणाभ्यां स्पृशतः 'फदति' स्पश्यतः ईपयलितं कुरुता, 'योमेति' क्षोभयतः सचार कारयितु भयजनाचेष्टा कुमता, इसमेवार्थ स्पष्टी नार-महेहिं पालु पति, दतेहि य भालोति' नखरालुम्पत नग्वाधाता, छन्तत , दन्तैयाऽऽस्फोटयतः दन्तापातश्च पिदारपतः। जितु नो चैव खलु 'सचापति' शयनुतः तयोः कर्मकोः शरीरयोः 'आवाई' आषाधाम् ईषद पीडा, वा 'पवाह' प्रकटपीडा पा, 'वायाह' व्यावाधां विशिष्टपीडा वो 'उप्पाएमए' उत्पादयितु 'छपिच्छेय' छविच्छेदं नर्मच्छेदम्, आकृतिविकृति वा 'करेत्तए' कर्तुम् । यद्यपि तो शृगालौ नखदन्तापति कूर्मद्वय पीडयितु महतो तथापि कापिक्षतिस्तयो नाभूदिति सक्षिप्तार्थ. ॥ म. ७॥ चरणो से उन्हे जूना । (फदेवि) याद में उन्हें कुछ २ आगे सरकाया (ग्योभे ति) उन्हे चलाने के लिये उन्होंने वहा भय जनक चेष्टा भी की (गहेडिं आलु पति दतेहि अक्खोडे ति नो चेव ण सचाएति)-नखों से उने विदारा भी दाँतों से उन्हे काटा भी,परन्तु वे समर्थ नहीं हो सके(तेसिं कुम्मगाण सरीरस्त भावाइ वा पयाह वा पायाह वो उप्पापत्ता विच्छेय का करेत्तए) उन कूर्मों के शरीर में थोड़ी सी भी पीडा पहुँचाने के लिये प्रबल पीडा पहुंचाने के लिये विशिष्ट पीडा पहुँचाने के लिये। और न उनके छविच्छेद-चर्मच्छेद-करने के लिये--आकृति को विकृत बनाने के लिये समर्थ हो सके । तात्पर्य यति वेग श्रृाल नव और दातों से उन दोनों कच्छपों के उपर प्रहार करने में जुट गये तो भी वे उनका कुछ भी विगाड नहीं कर सके ॥ सु ७ ॥ ध्या (फ देति) त्यार पछी तेभने यो मा10 मसेडया (खोभे ति) तेभने दावा भाटे तमामे योत्पा: येष्टायो ४॥ (ण हेहि आलु पति दतेहिं अक्खो डेति नो पेव म सचाएति) नमाथी २७॥ भाटेनी तमा ती थी નાખવાની શિસ પણ તેઓ વ્યર્થ સાબિત થઈ (तेसिं कुम्मगाण सरीरस्स आवार वा पवाह वा वाबाह वा उप्पागनए छविच्छेय वा करेत्तए) ने आया એના શરીરને સહેજ કષ્ટ આપવામાં વધારે કષ્ટ આપવામા. તેમના ચમભાગને ફાડ મા અને આકૃતિને વિકૃત બનાવવા અને મૃગાલે શક્તિમાન થઈ શક્યા નહી કહેવાને હેતુ એ છે કે બંને ગાલેએ પિતાના નખ અને દાતાના પહોચાડવામાં ભયકર પ્રહાર કર્યા છતા એ બને કાચબાઓને સહેજ પણ ઈજા સમર્થ થઈ શકયા નહી ! સૂત્ર ૭ .

·- अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ४. गुप्तेन्द्रियत्वे फच्छपशृगालद्रप्टान्त मूलम्-तएणं ते पावमियालया एए कुम्मए दोच्चपि तच्चपि, सबओ समता उत्पत्ते ति जाव नो चेवणं सचाएति जाव करेत्तए, ताहे संता तता परितता निबिन्ना समाणा सणिय २ पञ्चोसति, पच्चोसकित्ता एगतमवकमाते, एगतमवकमित्ता णिचला णिप्फन्दा तुसिणिया सचिहति ॥ सू ८॥ टीका--'तएण ते पावसियालया पए कुम्मए' इत्यादि । ततः खलु तौ पापशृगालको (इद कई पद) एतौ 'दोचपि' द्वितीमयमपि द्वितीयवारमपि 'तच पि तृतीयमपि तृतीयवारमपि मुहुर्मुहुरित्यर्थ , 'सब्बओ समना उच्यतेति जाव' सर्वतः समन्ताद् उदनयतः यावत् 'नो चेव ण सचाएति जार करेत्तए' नो चैव खलु शक्नुतः योवन कर्तुम्, अनन्तरमुत्रोक्तमकारेणोद्वर्तनादिभिर्भय- 'तएण ते पारसियालया. इत्यादि । टीकार्य- (तपण) इसके वाद--अर्थात् जय वे पापी गाल उन कच्छपों के शरीर में कुछ भी क्षति नहीं पहुंचा सके तर (ते पावसि. यालया) चे पापी दोनों श्रृगाल (एए कुम्मण) इन दोनों कच्छपों को (दोचपि तुच्चपि सबओ समता उन्बतेंति जाव नो चेव ण सचाए ति, जात्र करेत्तए) दुवारा तिवारा भी अर्थात् बार चार सय प्रकार से उन्हे उर्तित करने लगे-परिवर्तित करने लगे, भाप्तारित करने लगे, ससा- रित करने लगे--कम्पित करने लगे--घटित करने लगे, स्पन्दित करने लगे, क्षुभित करने लगे, और उनके पास भयजनक चेष्टा भी करने लगे इत्यारि-भनतर सूत्रोक्त सब प्रकार का कार्य वहा उन्होंने किया परतु 'सएण ने पावसियालया, इत्यादि । --(तपण) त्यार पछी मेट ३ न्यारे तेयो मन पा lal यामाना शरीरने सड ५५Uon पाया। शय नहि त्यारे (ते पाव सियालया) तया माने. पाची Quat (एए कुम्मए) मन आयमामाने (दो चरितचाप सबओ समता उन्वनेंति जाव नो चेव ण सचाएति जार करेसर) les पार भने त्राल वार मेटवे , पारवा२ मधी माथी माने બધી રીતે તેઓને ઉકતિત તેમજ પરિવર્તિત કરવા લાગ્યા, આસારિત કરા લાગ્યા, સસારિત કરવા લાગ્યા, હલાવવા લાગ્યા, ઘર્ષિત કરવા લાગ્યા, સ્વદિત કરવા લાગ્યા, સુભિત કરવા લાગ્યા અને તેમની પાસે ભઉત્પાદક ચેષ્ટાઓ પણ કરવા याश्या, ·७३४ साताधर्म कथाम जनकव्यापारैः क्षोभयितु नवदन्तायात। पीयितु तत्परोस्तस्नगापि तयोः फू कयोः कामपि पीडामाकृत रूप्य वा गर्नु न शानु । इत्यर्थः । ताहे' तटा (तौ शृगालौ) 'सता' प्रान्ती शरीरत.सनी, 'तता' तान्ती मनसा खिन्नौ, 'परितता' परितान्तो सर्वथा खिन्नी, भतएर णिगिन्नी' निष्णिो निर्वद माप्ती, उदासीनौ 'समाणा' सन्तो सिणिय २शन शन्ने पचोसो ति' प्रत्यवार प्केते पत्याएनौ भवतः, 'पचोसपित्ता' प्रत्यवाक्य-प्रत्यारत्तीभूता प्रतिनिवृत्ती भूत्वेत्या., 'एगतमचयमति' एकान्तमपनामतः सर्वथाऽपरत दूर गच्उत।। 'एगतमवफमित्ता' एकान्तमपक्राम्य सर्वथाऽपमृत्य दरग येत्यर्थ. निश्ची नि स्पन्दौ तूष्णीको (भूत्वा) सतिष्ठन.। निश्चगदिशन्दा अस्मिन्नेवाध्ययने पूर्व व्याख्याता ॥ ८ ॥ जर वे इन उद्वर्तन आदि व्यापारी द्वारा उन्हे पीडित करने के लिये --समर्थ नहीं हो सके उन्हें किसी भी प्रकार की पीडा पहुंचाने के लिये तथा उनकी विरूपायस्था करने के लिये शक्तिसपन्न नहीं हो सके (ताहे सता तता परितका निम्विन्ना समाणा सणिय २ पच्चो सक्के ति पयोमकित्ता एगतम रकम ति एग तमवामित्ता णिचला णिकदा तुसिणीया सचिट्ठति) तब शरीर से श्रान्त, मन से क्लान्त--खेद खिन्न और परितात, सर्वथा खिन्न बने हुए वे निर्विष्ण--उस कार्य से उदासीन हो गये और- धीरे २ वहा से वापिस लौट आये। वापिस लौटार बाद में वे फिर एकान्त स्थान मे चले गये अर्थात् दूर चले गये। दूर जाफर फिर वे निश्चल और निप्पद होकर चुपचाप बैठ गये ॥ स ८ ॥. આ બધી ક્રિયાઓથી ઉદ્વર્તન વગેરે વ્યાપારેથી તેમને સુભિત કરવામાં કે નખ દાત વગેરેથી તેમને પીડિત કરવામાં તેઓ સમર્થ થઈ શક્યા નહિ, તેમજ તેમને પીડા पायाहीन विकृत ४२वानु सामथ्य परावी ४४या नाड-ताहे सता तता परि. तता निन्विना समाणा सणिय २ पचोक्के ति, पचोसक्कित्ता एगतमव क्फमति एगतमवक्कमित्ता गिच्चला णिप्फदा तुसिणीया सचिट्ठति) ત્યારે શરીરવી શ્રાત, મનથી લાત, ખેદ યુક્ત તેમજ પરિતાત–એકદમ ઉદાસ મનથી તેઓ નિવિણ થઈ ગયા અને ધીમે ધીમે ત્યાથી પાછા ર્યા અને પાછા ફરીને એકાત સ્થાનમ) દૂર જઈને તેઓ નિશ્ચળ અને નિષદ થઈને ૨હ્યા + ८ ॥ ચુપચાપ 17 ·जनगारधर्मामृतर्षिणीटीका न ४ गुप्तेन्द्रियत्वे कच्छपथगालबाटात ७३. . मूलम्---तत्थ ण एगे कुम्मगे ते पावसियालए चिर गए दूर गए जाणित्ता सणिय २ एग पाय णिच्छुभइ ॥ सू ९॥ टीका--'तत्व ण एगे' इत्यादि, तत्र खलु एकः कूर्म कम्तो पापगाठको चिर गता बहुकाला गती, दर गतौ 'जाणित्ता' ज्ञात्वा शनैः शनैरेक पाद 'णिन्छुभई' नि.सिपति वहिरोति ॥ म्. ९॥ मूलम्-तए णं ते पावसियाला तेणकुम्मएणं सणियं २ एग पाय णीणियं पासति, पासित्ता ताए अकिटाए गईए सिग्धं चवल तुरिय चड जविय वेगिय जेणेव से कुम्मए तेणेव उवाग च्छंति, उवोगच्छित्ता तस्स णं कुम्मगस्स त पाय नखेहि आलुपंति, दतेहिं अक्खोडेति, ततो पच्छा मसंच सोणियं च आहारे ति, आहा- रित्ता त कुम्मग सबओ समता उव्वत्तति जाव नो चेवणे सचा. इति जाव करेत्तए, ताहे दोच्चपि अवक्कमति, एवं चत्तारिवि पाया जोव मणिय २ गीव णीणेइ, तएण ते पापसियालगा तेण कुम्मएण गीव णीणिय पासति, पासित्ता सिग्व चवल ६ नहेहिं दतेहिं कवालं विहाडे ति, विहाडित्ता त कुम्मग जीवियाओ ववगेवेति, ववरोवित्ता मस च सोणिय च आहारे ति ॥ सू १०॥ 'तत्यण एगे कुम्मगे' इत्यादि । टीकार्य--(तत्य ण)वहा (गगे कुम्मगे) एक कच्छपने (ते पासियालए) वे दोनों पाप श्रृंगाल (चिरगण) बहुत समय हो चुका है (दुर गए) बडी दूर चले गये होगे ऐसा (जाणित्ता) जानकर (सणिय २ पग पाय णिच्छुभइ) धीरे धीरे अपना एक पैर बाहर निकाला ॥ सू ९ ॥ 'तुल्य ण एगे कुम्मगे, इत्यादि। At--(तएण) त्या (एगे कुम्मगे) 23 यणा (ते पादसियालए) पापी qualने (चिर गए) मा त यो छ (दूर गए) तेसो भत्यार in al म २ ता २६ दुशे भाम (जाणित!) Meta (सणिय सणिय एग पाय णिच्छुमइ) धाम धीमे पानी मे ५५ 8२ stal ॥ सूत ८ ॥

·७३३ भाताधर्म कथाम Arr... - जनकव्यापार. क्षोभयितु नग्पदन्तापांना पाऽपितु तत्परौम्तस्तथापि तयोः कूर्मकयोः कामपि पीडामाकृत रूप्य ा क न शानु इत्यर्थः। ताहे' ता (नौ गालो) 'सता' प्रान्ती शरीरनः स्थग्नी, 'तना' तान्ती मनसा खिन्नी, 'परितता' परितान्तो साथा खिन्नी, भता "णिधिन्नो' निर्षिणी निद मातो, उदासीनों 'समाणा' सन्तौ सिणिय शन ने पचोसोति' प्रत्यवप फेते पत्यारत्ती भरतः, 'पगोसमित्ता' प्रत्ययप्पाक्य-प्रत्यारत्तीभूता प्रतिनिवृत्तौ भूत्वे, 'एगतमवयमति' एकान्तमपक्रामत सर्वथाऽपमरत दूर गउत. 'एगतमवकमित्ता' एकान्तमपक्राम्य सर्वथाऽपमृत्य दुरगत्य निश्चगे नि स्पन्दौ तृष्णीको (भूया) सतिष्ठनः। निश्चलादिशब्दा अस्मिन्नेवाध्ययने पूर्व व्याख्याता ॥ मू ८ ॥ जब वे इन उद्वर्तन आदि व्यापारी द्वारा उन्हे पीडित करने के लिये -समर्थ नहीं हो सके-उन्हे किसी भी प्रकार की पीडा पहुंचाने के लिये तथा उनकी विस्पायस्था करने के लिये शक्तिसपन्न नहीं हो सके (ताहे सता तता परितता निम्विन्ना समाणा सणिय २ पचो सक्के ति पचोमकित्ता एगतमयम ति एग तमवममिता णिचला णिकदा तुसिणीया सचिट्ठति) तब शरीर से श्रान्त, मन से क्लान्त--खेद खिन्न और परितात, सर्वथा खिन्न बने हुए वे निर्विष्ण--उस कार्य से उदासीन हो गये २ वहा से वापिस लौट आये। वापिस लौटकर बाद मे वे फिर एकान्त स्थान मे चले गये अर्थात् दूर चले गये। दूर जाफर फिर वे निश्चल और निष्पद होकर चुपचाप बैठ गये ॥ ८ ८ ॥ આ બધી ક્રિયાઓથી ઉદ્વર્તન વગેરે વ્યાપારથી તેમને સુભિત કરવામાં કે નખ દાત વગેરેથી તેમને પીડિત કરવામાં તેઓ સમર્થન થઈ શક્યા નહિ, તેમજ તેમને પીડા पायाने विकृत ४२वानु सामथ्य धरावी या नह-ताहे सता तवा परि- तता निचिन्ना समाणा सणिय २ पचोरक्के ति, पचोसक्किता एगतमव कमति एगतमबक्कमित्ता णिच्चला णिप्फ दा तुसिणीया सचिट्ठ ति) ત્યારે શરીરથી શ્રાત, મનથી કલાત, બેદ યુક્ત તેમજ પરિવાત એકદમ ઉદાસ મનથી તેઓ નિવિણ થઈ ગયા અને ધીમે ધીમે ત્યાંથી પાછા ફર્યા અને પાછા ફરીને એકાત સ્થાનમાં દૂર જતા રહ્યા દૂર જઈને તેઓ નિશ્ચળ અને નિષ્પદ થઈને ચુપચાપ બેસી ગયા સૂ ૮ છે धीरे ·७३७ अनगारधमामृतषिणोटीका म ४ गुप्ते द्रियत्वे कच्छपशृगालदृष्टान्त आहारित्ता' जाहारयित्वा, तं कूर्मक सर्वतःममताद् उद्वर्तयतः यावत् नो चैत्र खलु शक्नुतः यारत् कर्तु, तदा द्वितीयमपि जरकामत , त कर्मक मित्यायपक्रामन इत्यन्तपदसमुदायस्याय मावार्यः चरणकमलगानन्तर पुनस्तो शृगाली, आशिष्टवितयचरणक धुर्मक सर्वतः समन्तादुद्वर्तनपरिवर्तनमनागपसा रणादिभिर्व्यापार क्षोमयितु तथा-नबदन्तापातैरिन्न खण्डित च कर्तु प्रयतमानी न शक्नुतस्तस्य कूर्म कम्य शरीरे फामपि बाधा गर्ने, तदा प्रान्ती निर्वेद मासो तो शृगाली द्वितीयारमपि परात्य दूरमपसरत इति । 'सव चत्तारिवि पाया जाव २ गीर जीणेई' एव चतुरोऽपि पादान् यावत् शनै शनै ग्रीवा नयति । एवम उक्तक्रमेण स कूर्मकस्तो अंगालो दर उपचति) खाकरके फिर उन्होंने उस कच्छप को सब प्रकार से और सर तरफ से उल्टा पल्टा। (जाव नो चा ण सचागत करेत्तर) परन्तु वे उसके शरीर में किसी भी प्रकार की पीडा नादि को करने म समय नहीं हो सके। (नाहे दोच्च पि अवमति) तर दुवारा भी उन्होंने उस पर आक्रमण किया। इसका भाव यह है कि जन उन्होंने उसका एक चरण भक्षण कर लिया, तर उसके बाद अपशिष्ट तीन चरण वाले कच्छप को मर्व प्रकार से और सर तरफ से उद्वर्तन, परिवर्तन, मनागपसारण भादि न्यापारों द्वारा क्षुमित करने का तथा नापदन्तादि आपाता द्वारा छिन्न और खडित करने का प्रयत्न क्यिा--- तो भी वे उस कच्छपके शरीर में किसी भी प्रकार की यात्रा करने के लिये समर्थ नहीं हो सके । तर प्रान्त और निर्वेद को प्राप्त होकर वे दोनों के दोनों श्रृगाल दुवारा भी लोटकर बहुत दूर चले गये। (एवं चत्तारि वि पाया नाव सणिय २ गीव जीणेइ) उस कन्ठपने इमी तरह समता उन्चत्तेति) माधा पछी शृाय ते यमाने माम તેમ ઉપર નીચે परिवति त ४२५८ साया (जाव नो चेव ण स चाएति करेत्तए) पर तमा तेना शरी२२. सर पीस पायsh Asया नलि (ताहे दोच्चपि अवक्फमनि) ત્યારે બીજી વાર પણ તેઓએ કાચબા ઉપર હુમલો કર્યો કહેવાનો હેતુ એ છે કે જ્યારે તેઓએ કાચબાને એક પગ ખાધો ત્યારે ત્રણ પગવાળા કાચબાને સર્વ પ્રકારે ચોમેરથી ઉદ્વર્તન, પરિવર્તન મનાગપસારણ વગેરે ક્રિયાઓ વડે યુતિ કરવા તેમજ નખ દાત વગેરેના પ્રહારો વડે છિન્ન અને ખડિત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાએ તેઓ કાચબાના શરીરને કેઈપણ જાતની પીડા પહોચાડવામાં સમર્થ થઈ શક્યા નહિ ત્યાર પછી થાત કલાત થયેલા શૃંગાલે બીજી વાર પણ પાછા शन ४२ ता २ह्या (ग्य पचारि वि पाया जाय सणिय २ गीच जीणेइ) ·मानार्मकथामित्र .. ७३६ टीका--'तपण ते इत्यादि। ततः गनुनी पापभृगालको तेन कूर्मकण निःशनैरेऊ पाद, 'णीणिय' नीत बहिः मापित पश्यतः। कर्म केण नैहिकलमेक चरणं शृगाली पश्यतः इत्यर्थः। ताप' तया लोकप्रसिदगालगाल सन्धिन्या, 'उफ्टिया' उत्कृष्टया, 'गई' गाया 'मिग्ध' शीघ्र, 'नवल' चपल-चचल, 'तुरिय' त्यस्तित्परायुक्त 'चड' चण्ड-तीन, प्रखरमित्यर्थः 'जविय' जवित धावित, वेगिय' वेगित वेगयुक्त अन शीवादयः क्रियाविशेषणानि यौव स कर्मकस्तत्रयोपागउत । उपागत्य तस्य खलु कूर्मकस्य त पाय' त पाद नखैः 'आलु पति' आलुम्मतान्ततः, दन्तैः 'यायोडेति' आस्फोटयतः खण्ड यतः, 'तओ पच्छा' तत. पचात् तदनन्तर मांस च शोणितं च 'आहारेति' आहारयत:-आहार कुरुत-भक्षयतः। 'तएण ते पावसियाला! इत्यादि । टीकार्य--(तएण) इसके बाद (ते पावसियाला) उन दोनों पापी श्रगालौने (ते ण कुम्मएण सणिय २ एग पाय णीणिय पासति) उस • कूर्मके द्वारा धीरे २ एक चरण याहिर निकाला हुआ देखा (पासित्ता- ताए उक्किट्ठाए गईए सिग्ध चवल तुरिय चड से कुम्मए तेणेव उवागच्छति) देखकर वे दोनों उस उत्कृष्ट गति से शीघ्र हो चपल-च चल-त्वरायुक्त होकर प्रखर रूप से वडे वेग से दौडे । सो जहाँ वह कच्छप था वहाँ पहुच गये (उवागच्छिना तस्स ण कुम्मग स्स त पाय नखे हिं आलुपति दहि अक्खोडे ति) पहुच कर उस कूर्म के उस पैर को नखों द्वारा छेदने लगे, दातो द्वारा खण्ड २ करने लगे। (तो पच्छा मस च सोणिय च आहारेति) इसके बाद उसके मास खाने लगे और शोणित पीने लगे (आहारित्ता त कुम्मग सन्चओ समता 'तएण ते पावसियाला' इत्यादि । रा--(तएण) त्य २ ४ ( ते पावसियाला) मने पापी अगालोमे (ते ण कुम्मण्ण सणिय २ एग पार णीणिय पासति) याने गे: ५० मार slau नेयो (पासित्ता ता उक्किट्ठाए गईए सिग्ध चवल तुरिय चडं जविय वेगिय जेणेव से कुम्मए तेणेव उवागच्छति) तानी साथे । मन મૃગાલે ઉત્કૃષ્ટ ગતિથી શીધ ચપળ થઈ તે કાચબાની તરફ ધસ્યા અને કાચબાની पास पडाव्या (उवांगच्छिा तस्स | कुम्मगस त पाय नखे हिं आलु पति दतेहिं अक्खोडे ति) पसाचीन सय माना पगने नमाथी 34 साया भने ती ४४33331 ४२वा साया (तोपच्छा मस च सोणिय च आहारे ति) त्यार पछी मनु मावा या भने alsी पीना लाया (आरास्त्तिा त कुम्मग सम्बो जविय वेगिय जेणे માસ ·७३७ - अनगारधमामृतवषिणोटीका अ ४ गुप्ते द्रियत्वे कच्छपशृगालदृष्टान्त 'आहारित्ता' आहारयित्वा, त कूर्मक सर्वतः समताद् उद्वर्तयतः यावद नो चैव खलु शस्नुत. यावत् कर्तु, तदा द्वितीयमपि मरकामत , त कर्मक मित्याद्यपक्रामन इत्यन्नपदसमुदायस्याय भावार्थः चरणकमक्षगानन्तर पुनस्तौ शृगाली, अशिष्टवियचरणक र्मक सर्वतः समन्तादुद्वर्तनपरिवर्तनमनागपसा रणादिभिर्यापार क्षोमयितु तथा-नखदन्ताघातैश्चिन्न खण्डित च कर्तु प्रयतमानौ, न शक्नुतस्तस्य कूर्मकम्य शरीरे कामपि वाधा रत, तदा प्रान्ती निर्वेद प्राप्तो तो शृगालौ द्वितीयवारमपि परात्त्य दूरमपसरत इति । 'एच चत्तारिवि पाया जाव २ गीर जीणेई' एव चतुरोऽपि पादान यावत् शनै शनै ग्रीवा नयति । एवम उक्तक्रमेण स कूर्मकस्तौ अगालौ दर उन्वति) खाकरके फिर उन्होंने उस कच्छप को सब प्रकार से और सर तरफ से उल्टा पल्टा। (जाव नो चेत्र ण सचाएति करेत्ता) परन्तु वे उसके शरीर में किसी भी प्रकार की पीडा आदि को करने में समर्थ नहीं हो सके। (वाहे दोच्चापि अवाफमति) तय दुवारा भी उन्होंने उस पर आक्रमण किया। इसका भाव यह है कि जब उन्होंने उसका एक चरण भक्षण कर लिया, तब उसके बाद अपशिष्ट तीन चरण वाले कच्छप को सर्व प्रकार से और सब तरफ से उद्वर्तन, परिवर्तन, मनागपसारण भादि व्यापारों द्वारा क्षुभित करने का तथा नखदन्तादि आघातां द्वारा छिन्न और ख डित करने का प्रयत्न किया--- तो भी वे उस कच्छप के शरीर में किसी भी प्रकार की बाधा करने के लिये समर्थ नहीं हो सके। तब श्रान्त और निर्वेद को प्राप्त होकर दे दोनों के दोनों श्रृंगाल दुवारा भी लौटकर बहुत दूर चले गये। (एव चत्तारि वि पाया जान सणिय २ गीव जीणेइ) उस कछपने इसी तरह समता उच्चत्तेंति) माथा पछी शृपाये ते अयमाने माम તેમ ઉપર નીચે परिवति त ५२५८ सयt (जाव नो चेव ण सचाएति करेत्तए) पण तसा तेना शरीरने सडक पशु पी. पहायाडी २४या नाड (ताहे दोच्चपि अवकमनि) ત્યારે બીજી વાર પણ તેઓએ કાચબા ઉપર હુમલો કર્યો કહેવાનો હેતુ એ છે કે જ્યારે તેઓ કાચબાને એક પળ ખાધો ત્યારે ત્રણ પગવાળા કાચબાને સર્વ પ્રકારે રોમેરથી ઉદ્વર્તન, પરિવર્તન મનાગપસારણ વગેરે ક્રિયાઓ વડે ભુજિત કરવા તેમજ નખ દાત વગેરેના પ્રહારે વડે છિન્ન અને ખડિત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાએ તેઓ કાચબાના શરીરને કેઈપણ જાતની પીડા પહોચાડવામાં સમર્થ થઈ શક્યા નહિ ત્યાર પછી શ્રત કલાત થયેલા ગાલે બીજી વાર પણ પાછા शन ६२४ता Reu ( पारि वि पाया जाच सणिय २ गीव जीणेइ) ·७३८ -- कर उसके যাতনকথা गतौ विशाय द्वितीय पाद पहिरोनितो गालो पुनरतिशोरगत्या कूर्मकान्तिकमागत्य त पाद नसरानिध्य दन्ना राण्डः कृस्या तदीयमाम शोणित भक्षयतः । एउमेर तस्य कर्मकस्य चतुरोऽपि पादा मक्षपतः। प्रथो तक्रमण पुनस्तौ श्रगालो दर गतौ विशाय स फर्मक ग्रनैः शनीया नयति बहिष्करोति। तत. सलु तो पाप-शृगालो तेन धर्म केण ग्रीस नीता पश्यतः, दृष्टा 'सिग्ध' शीघ्र 'चवल'चपल ६नः दन्तः कवा' फाल कर उपस्य पृष्ठभाग से अपने चारों पैरोंको भी और गोवा को धीरे २ याहर निकाला- कहनेका हेतु-इसका इस प्रकार है । फिजय वे दोनों गाल वहा से लौटस पीछे दूर चले गये--तो-उस कच्छप ने उन गालो को दा गया- जान कर अपने दूसरे पैर फो बाहर निकाला तर वाहिर निकले हुए उस दूसरे पैर को देखकर वे गाल बहुत ही शीघ्र गति से उस कच्छप के पास आ गये और आकर उसके उसपाहिर निकले हुए पैर को नखो से काटकर और दातो से खण्ड २ खून और मास को खाने पीने लग गये । इसी क्रम से उन्होंने उस के चारों चरणों को ना लिया। पूर्वोक्त क्रम के अनुसार उन दोनों शृगालो को दूर गया नानकर उस कच्छपने धीरे २ अपनी ग्रीवा को चाहिर निकाला (तएण ते पापसियालगा तेण कुम्मेण णीणिय पासति पासिना सिम्ध चपल ६ नहेहिं दतेहिं कवाल विहाडे ति) ग्रीवा को पाहिर निकली हुई देखकर वे पापी अगालशीघ्र गति से अत्यत-चपुल होकर उस कच्छप के पास आये और आकर उन्होने नखो से तथा दातों से काटकर પહેલાની જેમ કાચબાએ ફરી ચારે પગ તેમજ મે બહાર કાઢ્યું. એટલે કે જ્યારે બને ગૃગાલે તે દુર જતા રહ્યા ત્યારે તે કાચબાએ ભલેને દૂર ગયેલા જારીને પિતાના બીજા પગને પણ બહાર કાઢયે ગાલે એ જ્યારે કાચબાને બીજો પગ બહાર જે ત્યારે તેઓ શીધ અને ચપળ ગતિથી કાચબાની પાસે ધસી આવ્યા, અને પાસે આવીને બહાર નીકળેલા તેને પગને નખેથી ફાડીને અને દાતાથી કકડા કકડા કરીને અને તેનુ લેહી ને માસને ખાવા પીવા લાગ્યા એવી રીતે તે પાપી શ્રગાલેએ તે કાચબાના ચારે પગો ખાધા છેડા વખત પછી જ્યારે અગાલેને દુર ગયેલા જાણીને કાચબાએ चातानी 313 धाम धाम मडार ८ (तएण ते पावसियालगा. तेण कुम्मेण णीणिय पोसति पासित्ता मिग्ध चाल नहेहिं दतेहि कवाल पिहाडे ति) ડાકને બહાર નીકળેલી જોઈને બને પાપી શ્રગાલે સત્વરે તે કાચબાની પાસે ધસી આવ્યા અને આવીને તેઓએ નથી તેમજ દાતથી કાપીને તેમજ કકડે કકડા કરીને ·अनगारधर्मामृतपर्पिणीटीका भ ५ गुप्ते द्रियत्वे फच्छप गालद्धान्त ७३१ पिहाडे नि' विश्टयत मिग्यादि विहाडे ति पर्यन्तपदसमुदायस्याय भार्य: तौ शगाली शीतगत्या कच्छपपमीपमागत्य यहिष्कृता ग्रीवा नखैराच्छिद्य दन्तश्च खण्डशः मुल्ला कच्छपस्य पृष्ठभाग मस्तकच विचटयता-पृथक पृथक् कुन्त । विद्यारिता' विघटग्य कूर्मगत्य पृष्ठभ ग मस्तक च पृ५ कू पृथक २ कृत्वेत्यर्थ त कुर्मक जीविताद् माणेभ्यः 'ववरोवेति' व्यपरोपयतः वियो. जयत , ' वरोवित्ता' 'व्यपरोप्य-माणेभ्यो रियोज्य गास च गोगितं च आहारयत' मक्षयतः ॥ १०॥ दृष्टान्तप्रदर्शनार्थमगुप्ताङ्गस्य कूर्म कम्य कथामुपवर्ण्य भगवान् सदृष्टान्त धर्मोपदेश कुर्वन्नाह-'एवामेव समणाउसो!' इत्यादि । -एवामेव समणाउसो । जो अम्ह निग्गंथो वा निग्गथीवा मूलम् - आयरियउबझायाणं अतिए पव्वइए समाणे विहरइ, पच य से इदिया अगुत्ता भवति, से ण इह भवे चेव वहूणं समणाणं ४ हिलणिजे ५ परलोगे वि य ण आगच्छइ, बहूणि दडणाणि जाव अणुपरियदृइ जहा से कुम्मए अगुत्तिदिए ॥ सु ११ ॥ और खड २ कर उसके पृष्टभाग को-विघटित कर दिया। “सिग्धादि पिहाडे ति" पर्यतपद समुदाय का यह भावार्य है-उन दोनो शृगालोंने शीघ्रगति से कच्छप के पास आकर के बाहर निकली हुई उसकी ग्रीवा को नख और दातो से काटकर तथा खण्ड २ कर उसके पृष्ठ भागको मस्तक को अलग २ कर दिया (विहाडित्ता त कुम्मग जीवियाओ ववरोवे ति ववरोवित्ता मस च सोणिय च श्राहारेति) अलग अलग उस कच्छपको उन्होंने प्राण रहित कर दिया- माग रहित करके उसका मनमाना खाया ।। मू १० ॥ તેના કપાળને વિખેરી નાખ્યું "सिग्धादि विहाडे ति" 24 ५. सभहानी मर्थ આ પ્રમાણે છે–અને શૃંગાએ સત્વરે કાચબાની પાસે આવીને તેઓએ નખ અને દાતથી કાપીને તેમજ કોડે કકડા કરીને તેની ડેકના પૃષ્ટ ભાગને અને માથાને Fel Set नाभ्या (विहाडित्ता त कुम्मग जीवियाओ ववरोवे ति, ववरो वित्ता म स च सोणिय च आहारे ति) माम Tu gel xxst गने ते जाय બાને પાપી મૃગાલેએ નિખાણ બનાવી દીધા અને તેના માસ અને લેહીને ખૂબ ધરાઈ ધરાઈને ખાધું સ. ૧૦ मास और शोणित खून ·७३८ মানসবা, गतौ विशाय द्वितीय पाद यहि करोति-ततस्तो शृगाली पुनरविशोरगत्या कूर्मकान्तिफमागत्य त पाद नखरान्यि दन्ता राण्डस म्या तदीपमास शोणित भक्षयतः। एउमेर तम्य कर्मकस्य चतुरोऽपि पादान मक्षयतः। अयो तक्रमेण पुनस्ती अंगालो दर गतो विशाय स फर्म का नगींग नयति पदिकरोति। तत. सलु तो पाप गालको तेन फर्म केण ग्रीया नीता पश्यतः, दृष्ट्या 'सिग्ध' शीघ्र 'चवल'चपल ६नः दन्त. कपाल' पाठकन्उपस्य पृष्ठभाग से अपने चारों पैरोंको भी और गोवा को धीरे २ याहर निकाला- कहने का हेतु-इसका इस प्रकार है। फिजय वे दोनों गाल वहा से लौटकर पीछे दूर चले गये--तो-उस कच्छप ने उन शृगालों को दूर गया- जान पर अपने दूसरे पैर को बाहर निकाला ता वाहिर निकले हुए उस दूसरे पैर को देखकर चे गाल बहुत ही शीघ्र गति से उस कच्छप के पास आ गये और आकर उसके उसयाहिर निकले हुए पैर को नखो से काटकर और दातो से खण्ड २ कर उसके खून और मास को खाने पीने लग गये । इसी क्रम से उन्होने उस के चारों चरणों को खा लिया- पूर्वोक्त क्रम के अनुसार उन दोनों शृगाने को दूर गया नानकर उस कच्छपने धीरे २ अपनी ग्रीवा को वारि निकाला (तएण ते पापसियालगा तेण कुम्मेण णीणिय पासति पासिना सिम्भ चपल ६ नहेहिं दतेहिं कवाल विहाडे ति) ग्रीवा को याहिर निकली हुई देखकर वे पापी अंगालशीघ्र गति से अत्यत-चमुल होकर उस कच्छप के पास आये-और आकर उन्होने नखो से तथा दातों से काटकर પહેલાની જેમ કાચબાએ ફરી ચારે પગ તેમજ મે બહાર કાઢયુ. એટલે કે જ્યારે બને શૃંગાલે તે દુર જતા રહ્યા ત્યારે તે કાચબાએ ગાલેને દૂર ગયેલા જાણીને પિતાના બીજા પગને પણ બહાર કાઢયે મૃગાલે એ જયારે કાચબાને બીજો પગ બહાર ત્યારે તેઓ શીધ્ર અને ચપળ ગતિથી કાચબાની પાસે ધસી આવ્યા, અને પાસે આવીને બહાર નીકળેલા તેના પગને નથી ફીને અને દાતાથી કકડા કકડા કરીને અને તેનુ લેહી ને માસને ખાવા પીવા લાગ્યા એવી રીતે તે પાપી શ્રગાલાએ તે કાચબાના ચારે પગે ખાધા ઘેડા વખત પછી જ્યારે શ્રગાલેને દુર ગયેલા પાણીને કાચબાએ घातानी ४ धाम धाम मार ही (तएण ते पाचसियालगा तेण कुम्मेण णीणिय पोसति पासित्ता मिग्ध चल नहेहिं दतेहिं कवाल विहाडे ति) ડોકને બહાર નીકળેલી જોઇને બને પાપી શ્રગાલે સત્વરે તે કચબાની પાસે ધસી આવ્યા અને આવીને તેઓએ નથી તેમજ દાતેથી કાપીને તેમજ કકડે કકડા કરીને ·७४१ . बनगारधर्मातग्निीटीगन ४ गुप्ते दियत्वे कच्छपथगालद्रप्टान्त' कनिगोदादी, नपि च ग्वलु नागमति प्राप्नोति यहनि दण्डनानि, यावत् अनुपर्य टनि-पुन:पुनः ससारकान्तारे परिभ्रमति, यथा स कूर्मक अगुप्तेन्द्रिय अत्र निर्जन्यो मिर्ग्रन्धोत्युपलक्षणम्-तेन पावक.आविकाऽपि वा मनाया, तयोरपि देशतः पचेन्द्रियसगोपनाधिकारात् ॥ मू ११ ।। मूलम्-तएणं ते पावसियालगा जेणेव मे दोचए कुम्मए तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता त कुम्मगं सबओ समता उव्व त्तेति जाव दतेहिं अक्खोडे ति जाव करेत्तए, तएण ते पावसिया- लगा दोच्चपि तच्चंपि जाव नो सचाएति तस्स कुम्मगस्त किचिवि आवाह वा पवाह वो बाबाह वा जाव छविच्छेय वा करेत्तए, ताहे संता तता परितता निम्विन्ना समाणा जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया ॥ सू १२ ॥ टोग-तः खलु तो पापशृगालको यत्रैव स दितीय कूर्मकस्तत्रयो- पागच्छत., उपागत्य व पूर्मक सर्वत समन्तादुद्वर्तयत , नाव दतेहि अक्खोडे ति पहिले की जा चुकी हैं। तथा परभव में-नरक निगोद आदि मे-- वह अनेक दडो को मोप्त करता है और इस अनादि जनन्त समार रूप कान्तार में भ्रमण करता रहता है। जैसे उस अगुप्त इन्द्रिय कर्मने अनेक विध दुवोंकों भोगा है । इस मुत्र म निIय और निधी इन पदों के उपलक्षण से श्रावक और श्राविकानों का भी ग्रहण किया गया है क्यों की उन्हे भी एक देश को अपेक्षा इन्द्रिय गोपन का अधिकारी कहा गया है। मू ११ ।। હોય છે. આ બધા પદની વ્યાખ્યા પહેલા કરવામાં આવી છે તેમજ તે પર લેડમા પણ નરક નિગદ વગેરેમાં પણ અનેક જાતની શિક્ષાને પાત્ર થાય છે, અને તે આ અનાદિ અનન્ત સંસાર રૂપી જ ગલમાં ભ્રમણ કરતા રહે છે જેમ તે અનુસાર કાચબાએ અનેક દુખે અનુભવ્યા છે તે જ પ્રમાણે તે પણ અનેક કષ્ટ અનુભવે છે આ સૂત્રમાં નિ અને નિથી આ બે પદના ઉપલક્ષgવી શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓનું પણ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે કેમકે તેમને પણ એક દેશની અપે ક્ષાએ ઈન્દ્રિય ગેપનના અધિકારી કહ્યા છે ! સૂ ૧૧ છે -- ·७४० লাগা टीका-मेर अनेन प्रसारण गल 'मगणाउसो! श्रमणायुग्मन्त.! अहो आयुष्मन्तः श्रमणा । गोऽस्माक Hि या साधु निग्रन्थी-सानी या 'आयरियउपज्झायाण' आचार्योपा यागानाम्, अन्ति के प्रनित. सन विहरति, यदि पञ्च च तस्येन्द्रियाणि 'अगुत्ता' अगुप्तानि पियसेवनार्थ बहिः प्रवर्ति तानि मान्ति, स सलु इद भो अस्मिन् लोके रहना श्रमणाना ४ श्रम णादीना चतुर्विधसघस्येत्यर्थ ५ हालनीय.५ इत्यनतर निन्दनीय विसनीय. गईणीयः परिभवनीय इत्येपा सग्रहः पणा पदानापाख्या मागुता । परलोके नर इस प्रकार अगुप्ताद्गगाले मैफ की कथा प्रकट कर भगवान धर्मोपदेश करते हुए कहते हैं। 'एषामेर समणाउसो' इत्यादि । टीकार्थ-(एनामेव इसी प्रकार से (समणाउमो) हे आयुग्मत श्रमगो ! (जो अम्ह निग्गयो वा निग्गयी वा आगरियउवआयाग अतिए पनइ समाणे विहरइ पचय से इदिया अगुत्ता भाति) जो हमरा निर्गन्ध साधु अथवा सा-वीजन आचार्य उपा-याय के पास प्राजित होता हुआ विहार करता है। यदि उसकी पाचों इन्द्रियां अगुप्त हैं-विषय सेपन के लिये पहिःप्रवर्तित होती है-- (से ण इमिरे चे। हूग समगोग ही लगिज्जे परलोए वि य ण आगच्छड उहूणि दडणाणि जाव अणुपरियइ जहा स कुम्मा अगुतिदिए) तो वह इस भव में अनेक श्रमणों द्वारा-तुर्विध सध द्वारा--हीलनीय होता है, निदनीय होता है, खिंसनीय होता है गर्हणीय होता है और परिभवनीय होना है। इन समस्त पदों की व्याख्या આ રીતે અગુપ્તાગ વાળા કાચબાની કથા કહેતા ભગવાન ધર્મોપદેશ કરતા કહે છે 'एवामेर समणाउसो'! इत्यादि। टी-(एवामेव) 0 रीत ४ (समणाउमो) भाभत श्रभा' (जो अम्ह निग्गथो वा निग्गयीवा आयरियउवज्झायाण अतिए पत्र इए समाणे विहरइ पचयसे इ दिया अगुत्ता भवति) 2 अभा२। निय साधु કે નિથ સાધ્વી જેને આચાર્ય અથવા ઉપાધ્યાયની પાસે પ્રજિત થઈને વિહાર કરે છે, અને જે તેની પાચે ઈન્દ્રિય અગમ છે એટલે કે વિષય–સેવન માટે બહાર प्रवृत्त थाय छ (सेण इहभवे चेव बहूण समणाण हीलणिज्जे ५ परलोए वि य ण आगच्छइ बहूणि दडणणि जाव अणुपरियइ जहा से कुम्णए अगु तिदिए) तो ते मा सभा घ! श्रम! १ यतुविध AURe-gleनीय डाय છે, નિદનીય હોય છે ખિસનીય હોય છે, ગહણીય હોય છે અને પરિભવનીય ·७४२ ननगरधर्मामृतरिनीटीशन ४ गुप्त द्रियत्वे कच्छपबंगालद्रप्टान्त निगोदादो, अपि च ग्वलु आगच्छति-प्राप्नोति यहनि दण्डनानि, यावद अनुपर्य टनि-पुन:पुनः ससारकान्तारे परिभ्रमति, यया स कूर्मक. अगुप्तेन्द्रिय अत्र निर्जन्यो मिर्ग्रन्थोत्युपलक्षणम्-तेन श्रावकाधाविकाऽपि वा मग्राह्या, तयोरपि देशतः पचेन्द्रियसगोपनाधिकारात् ॥ ११ ॥ मूलम्-तएण ते पावसियालगा जेणेव मे दोच्चए कुम्मए तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता त कुम्मगं सव्वओ समता उव्व तेति जाव दंतेहि अक्खोडे ति जाव करेत्तए, तएण ते पावसिया- लगा दोच्चपि तच्चपि जाव नो सचाएति तस्स कुम्मगस्त फिचिव आवाह वा पवाह वो चावाह वा जाव छविच्छेय वा करेत्तए, ताहे सता तता परितता निम्विन्ना समाणा जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया ॥ सू १२ ॥ टोका--तः खलु तो पापभृगालको यत्रैव स दितीयःकर्मकस्तयो- पागच्छत', उपागत्य त कूर्मक सर्वत समन्तादुर्तियत , जार दतेहिं अक्खोडे ति पहिले की जा चुकी हैं। तथा परभव मे-नरक निगोद आदि मे- वह अनेक दडी को माप्त करता है और इस अनादि अनन्त ससार रूप कान्तार में भ्रमण करता रहता है। जैसे उस अगुप्त इन्द्रिय कर्मने अनेक विध दु खौको भोगा है । इस सत्र में निर्गन्ध और निर्ग्रन्थी इन पदों के उपलक्षण से श्रावक और श्राविकाओं का भी • ग्रहण किया गया है क्यों की उन्हे भी एक देश की अपेक्षा इन्द्रिय गोपन का अधिकारी कहा गया है। सू ११ ।। હેાય છેઆ બધા પદોની વ્યાખ્યા પહેલા કરવામાં આવી છે તેમજ તે પર લેકમાં પણ નરક નિગદ વગેરેમાં પણ અનેક જાતની શિક્ષાને પાત્ર થાય છે, અને તે આ અનાદિ અનન્ત સંસાર રૂપી જ ગલમાં ભ્રમણ કરતા રહે છે જેમ તે અસાગ કાચબાએ અનેક દુખે અનુભવ્યા છે તે જ પ્રમાણે તે પણ અનેક કષ્ટો અનુભવે છે આ સૂત્રમા નિગ્રંથ અને નિર્ચ થી આ બે પદના ઉપલક્ષણથી શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓનુ પણ ગ્રહણ કરવામા આવ્યુ છે કેમકે તેમને પણ એક દેશની અપે ક્ષાએ ઈન્દ્રિય ગેપનના અધિકારી કહ્યા છે . સ ૧૧ ·ઉર. . हाताधम कथा याचद् दन्तैरास्फोटयतः, अय भागाधः-उर्तनानन्तर तो शृगालो परिवर्तन- मनागपसारण-पुनः पुनः स्थानान्तरमापग-पालन घटनेपचालन-क्षोभणरूप विविधव्यापारः सचाल्य नग्वेरानिध्य दन्तः गण्डश' का इतिजाव करेत्तए' यावत् कर्तुम्, यद्यपि तो शृगाली नवदन्तापगते. धर्म पीडयितु प्रवृत्ती तथापि न शक्नुतस्तस्य कर्मस्य कामपि याचा चमच्छेद वा कर्तुमित्यर्य 'तएण ते पासियालगा' इत्यादि । टीकार्य--(तएण) इसके पाद (ते पारसियालगा) वे दोनों पापी शूगोल (जेणेव से दोचरा कुम्मए तेणे आगच्छति) जहा वह द्वितीय कच्छप था वहाँ गये (उआगच्छित्ता त कुम्मण सभा समता उन्नत्ते ति, जाव दतेहिं अखिोडे ति, जार करेत्तए) हा जाफर उन्होंने उम कच्छप को सर प्रकार से और सर तरफ से उल्टा सीधा किया--यावद दातों से उसे चौथा (काटा) भी परन्तु वे उसके शरीर में किसी भी प्रकार की पाधा करने में और उसके चर्म को छेदन करने में समर्थ नही हो सके मतलब इसका इस प्रकार है-जब उन दोनो पापी-श्रृंगालोंने उस कच्छप को पल्य-नीचे के प्रदेश को ऊंचा किया तो वे इतना ही व्यापार कर विरत नहीं हुए-किन्तु उद्वर्तन के बाद उन्होंने उसे परिव र्तित भी किया--मनाग अपसारित भी किया--पार बार उसे एक स्थान से दूसरा स्थान पर भी रखा, उसे कपाया भी, अपने दोनों आगे के पैरों से पहित भी किया, कुछ आगे और भी उसे सरकाया -वहा भयजनक चेष्टाएँ भी की-नखो द्वारा उसे छेदित भी किया- 'तएण ते पावसियालगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तएण) त्यार मा (ते पासियालगा) मा पापी Sual (जेणेव से दोचए कुम्मए तेणेव उवागच्छ ति) ज्या भान यो त त्या या (उवागच्छित्ता त कुम्मग सवओ समता उवत्तेति जार दतेहिं अक्खोडे ति, जाव करेत्तए) त्या ने तमाये ते यमाने मी शेत सारे બાજુથી ઉલટું સીધ કર્યો, અને દાતેવી તેને કાપવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેઓ કઈ પણ રીતે તેના શરીરને પીડા પહોચાડવામાં અને તેની ચામડીને ફાડવામાં સમર્થ થઈ શક્યા નહિ એટલે કે જયારે બને પાપી કૃગાલેએ તે કાચબાને નીચેના ભાગને ઉપર કર્યો આટલું કરીને જ તેઓ વિરમ્યા હોય તેમ નહિ પણ ઉધ્વર્તન પછી શુગાલેએ તેને પરિવર્તિત , શેડે આગળ ખસેડયે વાર વાર તેને એક સ્થાનેથી બીજા સ્થાને લઈ ગયા, તેને હલા, બને આગળના પગથી તેને ઘટિત પણ, શેડ તેને આગળ ખસેડયે ત્યા ભયજનક ચેષ્ટાઓ કરી 43 ·७३३ --- , मनगारधनुनर्षि गोटासा न ४ गुप्ते द्रियत्ये कायगाल्दष्टान्त तत' खलु वो पापगालको द्वितीयमपि-द्वितीयवारमपि जुनीयमपि तृतीयवारमपि, यावत् अन्न यावच्छन्दादयमयों चु-यते, तौ गाठी ययोक्त मयासैस्तस्य कर्मरस्य शरीरे काचिदपि वापा चमच्छेदमाकृतिरूप्य वा कर्तुपक्षमौ तदा पुनर्दितीयवारमप्युदर्ननादिभिः सचाल्य नखदन्तायात पीडयितु प्रत्तो, किंतु कूर्मकस्य शरीरे पूर्ववत् काचिदपि थापा हानि वा फर्नुमक्षमौ, तदा पुनस्तृतीयवारमप्युदर्तनादिभिः सचाल्य पूर्वचन्नख उत्तु दन्तैश्च ग्वण्डशः कर्नु महत्तो, इति। यदा नो शक्नुतस्तम्य कर्मकस्य चिदपि आगरा वा मागावा व्यापाया वा उत्तादपिनु छविच्छेद वा कम्। एतत् सुगमम् ।। दातो से उसे चीया (सटा) भी इस तरह वे इन विविध व्यापारी द्वारा उस कच्छप को पीडित करने के लिये प्रवृत्त हुए तो भी वे उसका कुछ भी विगाड नही-कर सके । (तण्ण ते पारसियालगो दोच पि तच्च पि जाव नो सचापति तस्स कुम्मगस्स किंचिधि आयाह वा प्रवाह वा वापराह वा जाब विच्छेय वा फरेत्तए) तब दुबारा जोर तिवारा मी-बार बार- भी-यात् उसके शरीर में किसी भी प्रकार की आवाधा, प्रयापा, अथवा--च्यागाधा यावत् छपिच्छेद करने के लिये वे समर्थ नहीं हो सके । अर्थात् मिस प्रकार से उन्होंने प्रथम यार उद्वर्तन आदि व्यापार किये और- याद में वे नखों से काटने के लिये तादातों से उसे खण्ड २ करने के लिये प्रवृत्त हुए परन्तु वे उस कच्छप को कुछ भी पानाधा, प्रवाधा अथवा व्यानाधा नहीं पहुचा सके यावत उसके शरीर का छेदन भी नहीं कर सके~-उसी प्रकार दुबारा भी इन्होंने वैसा ही તેને ફાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને દાતેદ્વારા તેને કાપવાનો પ્રયાસ કર્યો આ રીતે કાચબાને પીડિત કરવા માટે તેઓએ ઘણા પ્રયત્ન કર્યા છતાએ તેઓ કાચબાને सड पधु नुसान पाया या मल (तएण ते पावसियालगा दोच पि उच्चपि जार नो सचाए ति तस्स कुम्मगस्स किंचिवि आवाह वा पनाह वा वागह वा नाव छविच्छेय वा करेत्तए) त्यार माह भी वा२त्रीपार मेट वारवार પ્રયત્ન કર્યા છતા પણ તેના શરીરે આબાધા પ્રબાધા અથવા વ્યાબાધા તેમજ છવિ રદ કરવામાં તેઓ સામર્થ્ય ધરાવી શકયા નહિ. એટલે કે પહેલા જેમ ઉધ્વર્તન વગેરે વ્યાપાર દ્વારા અને પછી નખેથી ફોડવા માટે તેમજ દાતેથી તેના કકડા કરવા માટે તેઓએ પ્રયત્ન ર્યાં પણ તેઓ કાચબાને કોઈ પણ જાતની આબાધા પ્રબાપા અથવા વ્યાબાધા પહોચાડી શક્યા નહિ અને તેના શરીરને કાપી શકયા નહિ આ રીતે તે પાપી શ્રુગાલેએ બીજી વાર પણ તે પ્રમાણે જ કાચબાને મારી ·७४२ मातापमान . याचद् दन्तैराम्फोटयतः, अग भावार्थ:-उर्तनानन्तर तो शृगाली परिवर्तन- मनागपसारण-पुन: पुन: स्थानान्तरमापग-पालन घटनेपचालन-क्षोभणरूप विविधव्यापारः सचालय नग्राउिय दन्तः पण्डशा का इतिजार करेत्ता' यावत् पर्तुम्, यद्यपि तो श्रृंगालो नपदन्तायातः एर्मक पीडयितु प्रवृत्ती तथापि न शक्नुतस्तस्य कर्मस्य कामपि पाधा चर्मन्द वा कर्तुमित्यर्थ. 'तरण ते पासियालगा' इत्यादि । टीकार्य--(तएण) इसके पाद (ते पारसियालगा) वे दोनों पापी शृगोल (जेणेव से दोचा कुम्मए तेणे आगच्छति) जहां वह द्वितीय कच्छप था वहाँ गये (उपगच्छित्ता त कुम्मा साआ समता उन्मत्ते ति, जाव दतेहि अखोडे ति, जार करेत्तए) कहा जाकर उन्होंने उप कच्छप को सर प्रकार से और सर तरफ से उल्टा सीप किया--यावद दांतों से उसे चौथा (काटा) भी परन्तु वे उसके शरीर में किसी भी प्रकार की याधा करने में और उसके चर्म को छेदन करने में समर्थ नही हो सके मतला इसका इस प्रकार है-जब उन दोनो पापी-भृगालोंने उस फच्छप को पल्य-नीचे के प्रदेश को ऊंचा किया-तो वे इतना ही व्यापार कर विरत नहीं हुए-किन्तु उद्वर्तन के बाद उन्होंने उसे परिव तित भी किया--मनाग अपसारित भी किया--पार वार उसे एक स्थान से दूसरा स्थान पर भी रखा, उसे कपाया भी, अपने दोनों आगे के पैरों से घहित भी किया, कुछ आगे और भी उसे सरकाया -वहा भयजनक चेष्टाएँ भी की-नखो द्वारा उसे छेदित भी किया- 'तएण ते पावसियालगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तएण) त्या o (ते पारसियालगा) qual (जेणेव से दोचए कुम्मए तेणेव उवागच्छति) त्या मात्र या तो त्या 14n (उवागच्छित्ता त कुम्मग सव्वओ समता उवत्तेति जाब दतेहिं अक्खोडे ति, जाव करेत्तए) त्याने तमामे याने मधी शते यारे બાજુથી ઉલ્ટે સીધા કર્યો, અને દાતારી તેને કાપવાને પ્રયત્ન કર્યો પણું તેઓ કેઈ પણ રીતે તેના શરીરને પીડા પહોચાડવામાં અને તેની ચામડીને ફાડવામાં સમર્થ થઈ શકયા નહિ એટલે કે જયારે બને પાપી છૂગલએ તે કાચબાને ઊંધ કર્યો- નીચેના ભાગને ઉપર કર્યો–આટલુ કરીને જ તેઓ વિરમ્યા હોય તેમ નહિ પણ ઉધ્વર્તન પછી શુગાલેએ તેને પરિવર્તિત કર્યો, ઘેડ આગળ ખસેડયે વાર વાર તેને એક સ્થાનેથી બીજા સ્થાને લઈ ગયા, તેને હલા, બને આગળના પગથી તેને ઘટિત પણ, છે તેને આગળ ખસેડયે ત્યા ભયજનક ચેષ્ટાઓ કરી નખ વડે ·७४५ - भनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ ४ गुप्तेन्द्रियत्वे कच्छपशृगाल्दृष्टान्त ज्ञात्वा शनैः शनैया नयति, शरीरावहिनिःसारयति नीत्वा बहिष्कृत्य 'दिसारलोय' दिगवलोक-सर्वदिक्षु दृष्टिमगर करोति कृत्वा 'जमगसमग' अय देशीशब्दः युगपत् एकस्मिन् समये चतुरोऽपि पादान् ‘णीणेइ' नयति निःसारयति 'जीणित्ता' नीत्वा नि सार्य 'ताए' तया लोकपसिद्धया उत्कृष्टया कूर्मगत्या 'बीइत्रयमाणे २१ व्यतित्रनन् २ अतिशीध्रगत्या धावन २ यत्रैव मृतगङ्गातीर इदम्तवोपागच्छतः, उपागत्य 'मित्तनाइनियगसयणसंबधिपरि यणेग' मित्रज्ञातिनिजस्वजनसम्बन्धिपरिजनेन 'सद्धि' 'साधम् 'अभिसम भागए' अभिसमन्वागत. सर्वथा समन्वितःसमिलितश्चापि 'होत्या' बभूव ।सू १३ मूलम्-एवामेव समणाउसो जो अम्ह समणो वा समणी वा० पच य से इदियाइ गुत्ताइ भवति जाव जहां से कुम्मए गुत्तिदिए ॥ सू १४ ॥ है--वे बहुत दिर पहुच गये-गोगे 'इम पसर (नाणित्ता) जानकर (सणिय २-गी। णीणेइ) धीरे २ अपनी गर्दन को शरीर से बाहिर निकाला--(पोगिता दिसावलोय करेइ करिता जमगसमग चचारि वि पाए णीणे ) बाहिर निकाल फर फिर उमने दिशाओंकी तरफ देखा- देवकर एकही साथ उसने फिर अपने चारों पैरों को बाहिर निकाला णीणित्ता ताग उक्किद्वार कुम्मगइए वीइवयमाणे २ जेणेव मयगतीरहहे तेणेव उवागच्छद) बाहिर निकाल कर फिर वह उस उत्कृष्ट कच्छप का गति से चलना २ अति शीघ्रगति से दौडता दौडता--जहा मृत . गगा तीर इद था वहा आया (उवागच्छिता मित्चनाइनियगसयगसबधि परियणेण सद्धि अभिसमन्नागए यावि होत्था) वहा आकर वह अपने मित्र, ज्ञाति निमक स्वजन, सबन्धी, परिजनों के साथ म्यूब हिला मिला । म. १३ orat २६॥ ये' मा na (जाणिना) aala (सणिय २ गीव पीणेड) धीभ धीमे पाताथी ने शरीरनी पडा२ टी (णिणिनां दिसावतोय करे करित्ता जमग समग चत्तारी वि पाए णोणेड) हा दीन तो बारे मा युनधन तो मेरी साथे सारे पर मार ढया (णीणित्ता ताए उनिहाए कुम्मगईए वीइवयमाणे २ जेणेव मयगतीरहे तेणेव उवागच्छद) मार डाटान ते કાચબો પોતાની શીઘ ઝડપથી ચાલીને તીવ્ર ગતિથી દોડતા દોડતે યા મૃત ગગાતાર ४ ते त्या पहा-या (उवागच्छित्ता मित्तनाइ नियगमयगसबधिपरियणेण सद्धि अभिसमन्नागए याविहोत्था) त्या पडाचीन ते चातानी भित्र, शाति, નિજક, સ્વજન, સમધી અને પરિજન ની સાથે સુખેથી મળી ગયે, મૂત્ર ૧૩ ·७४४ S साधर्मकपात 'ताई' तदा तो गातो पानी परितानी निस्विनी प्रान्तादिचन्दा. व्याल्यात , सन्यो, 'जामे दिसि यस्या दिशः पवम्य दितीया, आप घान, 'पाउन्भूया' प्रादुर्भूती,=उपागतो, तामेव दिश" पडिगया" प्रतिगतो प्रत्यारत्य गती ॥ मू० १२ ॥ भूलम्तएण से कुम्मए ते पापसियालए चिरगए दूरणए जाणित्ता सणिय २ गीवणीणेइ, णीणित्ता दिसावलोय करेइ, करित्ता जमगसमग चत्तारि वि पादे णीणेइ, णीणित्ता ताए उकिटाए कुम- गईए वीइवयमाणे २ जेणेव मयगतीरदहे तेणेव उवागच्छइ, उवा गच्छित्ता मित्तनाइनियगसबगसवधिपरियणेण सद्धि अभिसमन्नागए यावि होत्था ॥ सू १३॥ टीका-तत. खलु स कूर्मकस्तो पापयगालको चिर गती दूर गतो किया--तिवारा भी वैसा ही किया परन्तु जब वे अपने कार्य में सफलित नहीं हुरा (ताहे मता तता परितता निम्विन्ना समाणा जामे दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया) तय श्रान्त, तात और परितात होकर अपने व्यापार से उदासीन हो गये और जहा से आये थे वहा ही चले गये। इन प्रान्त आदि पदों की व्याख्या पहेले की जा चुकी है ॥ मू १२ ॥ 'तएण से कुम्मए' इत्यादि । टीकार्थ--(तपण) इसके बाद (से कुम्मए) उस कच्छपने (ते पार सियालए) उन पापी श्रृगालोको (चिरगण दरगए) "बहुत समय हो गया નાખવા માટે પ્રયત્ન કર્યા અને ત્રીજી વખત પણ તેમજ કર્યું પણ તેઓ કઈ ५ शेने शव्या ना, (ताहेसता तता परितता निचिन्ना समाणा जामेव दिसिं पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया) त्यारे त पापी Utar श्रात तात भने पर તાત ઈને પિત ના વ્યાપારમા એટલે કે કાચબાને મારવાના કામમાં ઉદાસીન થઈ ગયાઅને છેવટે જ્યાથી આવ્યા હતા ત્યા જ જતા રહ્યા અહી શ્રાત વગેરે પદો આવ્યા છે તેની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે . સૂત્ર ૧૩ 'तण्ण से कुम्मए' इस्यादि । टी-(तण्ण) त्यामा (से कुम्मए) ते अन्यमामे (ते पावसियालण) पापी श्रन (चिरगए दूरगर) ड मत 4 गयो छ, तमो म २ ·७४५ - धनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ४ गुप्तेन्द्रियत्वे कच्छपगाल्दृष्टान्त ज्ञात्वा शनैः शनीवा नयति, शरीरावहिनिःसारयति नीत्वा वहिष्कृत्य 'दिसालोय दिगवलोक-सर्वदिक्षु दृष्टिप्रगर करोति कृत्वा 'जमगसमग' अय देशीशब्दः युगपत् एकस्मिन् समये चतुरोऽपि पादान् ‘णीणेई' नयति निःसारयति 'णीणित्ता' नीत्वा नि सार्य 'ताए' तया लोकप्रसिद्धया उत्कृष्टया कूर्मगत्या 'बीइवयमाणे २१ व्यतित्रजन २ अतिशीध्रगत्या धावन २ यत्रत्र मृतगडातीर इदम्तवोपागच्छतः, उपागत्य 'मित्तनाइनियगसयणसवधिसरि यणेग' मित्रज्ञातिनिजस्वजनसम्बन्धिपरिजनेन 'सद्धिं' 'साधम् 'अभिसम- नागए' अभिसमन्वागतः सर्वथा समन्वितः समिलितश्चापि 'रोत्या' बभूव । १३॥ मूलम्-एवामेव समणाउसो जो अम्ह समणो वा समणी वा० पच य से इदियाइ गुत्ताइ भवति जाव जहां से कुम्मए गुतिदिए ॥ सू १४ ॥ है--वे बहुत दूर पहुच गये-गोगे इस प्रकार (नागिता) जानकर (सणिय २.गी जीणेइ) धीरे २ अपनी गर्दन को शरीर से बाहिर निकाला--(गोणित्ता दिसायलोय करेइ करिता जमगसमग चत्तारि वि पाए णीणे') वाहिर निकाल कर फिर उमने दिशाओंकी तरफ देग्वा-- देवकर एकही सा उमने फिर अपने चारों पैरों को बाहिर निकाला णीणित्ता ताग उफिकद्वार कुम्मगइए वीइवयमाणे २ जेणेच मयगतीररहे तेणेव उवागद) पाहिर निकाल कर फिर वह उस उत्कृष्ट कच्छप का गति से चलना २ अति शीव्रगति से दौडता दौडता--जहा मृत ती हुद था आया (उवागच्छित्ता मित्तनाइनियगसयगसबधि परियणेण सद्धि अभिसमन्नागए यावि होत्या) बहा आकर वह अपने मित्र, ज्ञाति निनक स्वजन, सन्धी, परिजनों के साथ खूब हिला मिला । म. १३ oral २६ शे' मा शत (जाटिना) aneta (सणिय २ गीव णीणेड) धाम धाम पोताथी ने शरीरनी महा२ दी (णिणिना दिसावतोय करेड करिता जमग समग चत्तारी वि पाए णोणेइ) महार हीन तेणे थारे मानु नथुनधन तेहो । साथै यारे पर मार दया (णीणित्ता ताए उक्किट्ठाए कुम्मंगईर वीइवयमाणे २ जेणेव मयगतीरदहे तेणेव उवागच्छ) मा अटीने ते કાચબો પિતાની શીધ્ર ઝડપથી ચાલીને તીર ગતિથી દોડતે દેડતા ક્યા મૃતગગાતીર डू तो त्या पहा-या (उवागन्उित्ता मित्तनाइ नियगमयगसबधिपरियणेण सदि अभिसमन्नागए याविहोत्था) त्या पहाधीन ते पाताना भित्र, ति, નિજક, સ્વજન, સ બ ધી અને પરિજન ની સાથે સુખેથી મળો ગયે મૂત્ર 18ા गगा वहा ·७४३ सातापमकथाम है टीका-मेव महो । अमणायुप्मन्त =गायुप्मन्तः यमणाः ! योऽस्मार श्रमणो पा श्रमणी गा० अर विन्दुसकेनादयमोंऽवगम्यते-आचायोगा या यानामन्ति के प्राजितः सन् विहरति, इति । यदि 'पच य' अत्र य शब्दोऽ प्यर्थःपश्चापि तस्येन्द्रियाणि गुप्तानि भान्ति जार' यारत् अत्र याव-उब्दा- दय पाठोऽनुसन्धेय:---- 'से ण इह लोए चेर प्रहण समणाण मारगाण य सागिाण य अच्च णिजे बदणिजे पूणिजे पज्जुधासणिने भाइ, परलोपिय ण नो रहूणि हत्यच्छेपणाणि य कनच्छेयणाणि य नासच्यणाणि य एप दिययप्पाडणाणि . वसणुप्पाडणाणिय उल चणाणि य पारिहिइ अणाइय च ण अणादग्ग दीहमद चाउरतससारफतार वीइ इस्सइ' इति । सं खलु इह लोके चै बहूना अमणाना अमणीना श्रावकाणा च श्राविकाणा च अर्चनीयः चन्दनीय. पूजनीय. पर्युपासनीयो भाति । पर- लोकेऽपि च खलु नो बहूनि इस्तच्छेदनानि च कर्णच्छेदनानि च नामान्छेदनानि च 'एचामेच समाणाउसो' इत्यादि । टीकार्थ--(रवामेत्र) इसी तरह (समणाउसो) हे (जो अम्ह समणे वा समगी वा पचयः से इ दियाइ गुत्ताइ भवति जार जहा से कुम्मए गुत्तिदिग) नो हमारा साधु अथवा सोध्धी जन आचार्य उग ध्याय के समीप दीक्षित होकर' विहार , करता है यदि उसकी पाचो इन्द्रिया गुप्त है--तो वह यावत् गुप्तेन्द्रियकच्छप की तरह होता है । यश यावत् शब्द से इस पाठे का संग्रह किया गया है--वह इस लोरमे अनेक श्रमणों अनेक श्रमणियो, अनेक श्रावको और अनेक श्राविकाओं द्वारा अर्चनीय होता है, वदनीय होता है पूजनीय होता है पयु पाम नीय होता है । तथा परलोक मे भी वह कर्णच्छेद हस्तच्छेद नासाच्छेद 'एचामेब समणाउसो'' इत्यादि। र्थ:-(एवामेव) भा, रीते (समणाउसो) भायुष्यमन्त श्रम।। जो अम्ह समणे पा समणी वा पचय से ईदियाइ गुत्ताइ भवति जाव जहासे कुम्मर गुत्तिदिए) २ सभास साधु साध्वीना આચાર્યું કે ઉપાધ્યાયની વાસે દીક્ષિત થઈને વિહાર કરે છે જે તેની પાસે ઈન્દ્રિયો ગુપ્ત છે, તે ગુપ્તેન્દ્રિય કાચબાની જેમ તે હોય છે અહી “યાવતશબ્દથી આ પાઠને સંગ્રહ થયે છે–તે આ જગતમાં ઘણાશમણે અને ઘણું શમણીઓ વડે અર્ચનીય હોય છે, વદનીય હાય છે, પપાસનીય હોય છે, તેમજ પરકમાં તે હસ્ત, નાસાદ, દત્પાટન. आयुष्मन्त श्रमणो -- ·७३७ -- अनगारधमामृतपिणीटीका ज ४ गुप्तेन्द्रियत्वे कच्छपगालप्टात पर हृदयोत्पाटनानि च टपणोत्साटनानि च उलम्बनानि च शप्स्यति, अना- दिक च खलु अनपदन दीवान चातुरन्तससारकान्तार व्यतिप्रजिष्यति । एतद्वयाग्ख्या या द्वितीयाऽध्ययने प्रागुक्ता। यया स कर्मको गुप्तेन्द्रियः अत्रैव दृष्टान्तयोजना कूर्मरूपी मुनी श्रृंगाल- रूपौ रागदेपो, ग्रीवामहितचरणचतुष्टयरूपाणि पञ्चेन्द्रियाणि, पादग्रीवा- प्रसारणरूपाः शब्दादिविषयेषु पञ्चेन्द्रियप्रवृत्तय., श्रृगालाऽऽगमनस्थानीयः रागद्धेपोदयः चरणग्रीवाच्छेदनफर्ममरणरूपाणि रागद्वेपोतकमजनितानि चतु गतेषु विविधाग्यानि, पादादिगोपनस्थानीयम्-इन्द्रियसगोपनम्, सर्वथा गाल परावर्तनतुल्या रागायनुत्पत्तिः मृतगद्गानदप्रवेशस्थानीय निर्वाणप्राप्तिरिति । अत्र एर हृदयोत्पाटन कृपणोत्पाटनतया वृक्षादिशाग्वाओ पर पर लटकाया जाना इन सर नाना प्रकार के कप्टों को नही पाता है और अनादि जनवदन-अनन्तु-रूप इस चतुर्गति वाले ससार कान्तार से कि जो उत्स पिणी भवमर्पिणीरूप दीर्घ काल वाला है पार हो जाता है। यहा गुप्ते न्द्रिय (का उपके) दृष्टान्त की योजना इस प्रकार से कर लेनी चाहिये-- दो यो के समान मुनिजन है, राग और द्वेप ये दोनों दुष्ट श्रृंगाल जस्ले है,। योगा सहित चारों चरण जैमी पाच इन्द्रिया है । पाद और ग्रीवा का प्रमारण करने जैसी शब्दादि विषयों मे पाचो इन्द्रियो की पत्ति है रागद्वप रूपी दो अंगाल है । चरण ग्रोवाच्छेदा और इच्छपके मरण ज ने रागद्वेप से उन हर कर्मों से जनित चारों गतियों में अनेक प्रकार के दुप है । चरणादिको के गोपन जैसा इद्रिय समान हैं। सर्वथा पुन. श्रृंगालों का नही रौटना जसी-रागादिको की अनुत्पति વૃષણત્પાદન તથા વૃક્ષ વગેરેની શાખાઓમાં બાધી લટકાવવુ આ બધા વણ જાતના કષ્ટોને તે પામ નથી અને અનાદિ, અનવદરા અન્તરૂપ આ ચતુતિવ ળા સારુ કાનારને જે ઉત્સર્પિણીરૂપ લાબા વાળવાળુ છે–પાર પામે છે અહી ગુખેત્રિય કાચબાનુ દુષ્ટાત એવી રીતે સમજવું જોઈએ કે-બે કાચબાઓની જેમ મુનિએ છે રાગ અને દ્વેષ દુષ્ટ યુગાલની જેમ છે ડક અને ચારે પગ પાચ ઈન્દ્રિયે છે પગે અને ડેને બહાર ફેલાવવું તે શબ્દ વગેરે વિષમા પાસે ઈન્ડિયન પ્રવૃત્તિ છે કાચબાના પગ અને ડોકનું છેદન અને પરિણામે મૃત્યુ આ બધુ રાગદ્વેષથી ઉત્પન્ન અને કર્મનિત ચારે ગતિઓમા ઘણી જાતના દુખે છે પગ વગેરેને છુપા તે ઇન્દ્રિય ગેપન છે હૃગાલેના ગયા બાદ પાછા ન આવવુ તે રાગ વગે . वृक्ष ·७४ सातापम कथाजत्रे . टीका-यमेव महो ! अमणायुप्मन्त =गायुष्मन्तः श्रमणाः ! योऽम्माफ श्रमणो या अमणी पा० अत्र बिन्दुसकेनादयमर्थोऽवगम्यते-आचायोगाया यानामन्ति के प्राजित. सन् विहरति, इति । यदि 'पच य' अत्र य शब्दोऽ प्यर्यापश्चापि तस्येन्द्रियाणि गुप्तानि मान्ति जाव' यावत् अत्र यापच्छब्दा- दय पाठोऽनुसन्धेय.---- 'से ण इह लोए चेर प्रहण समणाण मागाण य साविगाण ग अच णिजे पदणिजे पूणिजे पज्जुवासणिजे भाइ, परलोएपिय ण नो बहूणि इत्यच्छेपणाणि य कनच्छेयणाणि य नासच्यणाणि य एष हिययउप्पाडणाणि । वसणुप्पाडणाणि य उल पणाणि य पाहिइ अणाइय च ण अणादग्ग दीहमद्ध चाउरतससारकतार पीइइस्माइ' इति । सं खलु इह लोके चैव वहना अमणाना अमणीना श्रावकाणा न श्राविकाणा च अर्चनीयः पन्दनीय. पूजनीय पर्युपासनीयो मानि। पर लोकेऽपि च खलु नो बहूनि स्तच्छेदनानि च कर्णच्छेदनानि च नामाच्छेदनानि च 'एवामेव समाणाउसो' इत्यादि । टीकार्थ--(स्वामेच) इसी तरह (समणाउसो) हे आयुष्मन्त. श्रमणो (जो अम्ह समणे वा समगी वा पचय से इ दियाइ गुत्ताइ भवति जार जर से कुम्मए गुनिदिए) जो हमारा साधु अथवा सोधी जन आवार्य उमा ध्याय के समीप दीक्षित होकरः विहार , करता है यदि उसकी पाचो इन्द्रियाँ गुप्त है--तो वह यावत् गुप्तेन्द्रियकच्छप की तरह होता है। यहा यावत् शब्द से इस पाठे का संग्रह किया गया है--यह इस लोकमे अनेक श्रमणों अनेक श्रमणियो, अनेक श्रावको और अनेक श्राविकाओं द्वारा अर्चनीय होता है, वदनीय होता है पूजनीय होता है पयु पाम नीय होता है । तथा परलोक में भी वह कणच्छेद हस्तच्छेद नासाच्छेद 'एवामेव समणाउसो' इत्यादि । टी-(एवामेव) भा, शते (समणाउसो) हे आयुष्यभन्त श्रम!! जो अम्ह समणे गा समणी वा पचय से ईदियाइ गुत्ताइ भवति जाव जहासे कुम्मर गुतिदिए) २ मभास साधु साध्वीना माया ઉપાધ્યાયની પાસે દીક્ષિત થઈને વિહાર કરે છે જે તેની પાચે ઈન્દ્રિયે ગુપ્ત છે, તે ગુપ્તન્દ્રિય કાચબાની જેમ તે હોય છે અહી “યાવતશબ્દથી આ પાઠને સપ્રહ થયે છે–તે આ જગતમાં ઘણાશ્રમણે અને ઘણું શ્રમણીઓ વડે અર્ચનીય હોય છે, વદનીય હેય છે, પપાસનીય હોય છે, તેમજ પરલોકમા તે હસ્તકેદ, નાસાચ્છદ, દત્યાટન, ·४२ अनगारधामृतवर्षिणीटीकाम ४. गुप्तेन्द्रियत्ये कच्छपगालदृष्टान्त अब सूत्रकार इस अध्ययन के अर्थका उपमहार करते हुए कहते हैं कि- 'एव खलु जवू? इत्यादि । टीकार्य--(समणेण भगवया महावीरेण चउत्थस्स नायज्झयणस्स अपमढे पाणते) अमण भावान् महावीरने इस चतुर्थ ज्ञाताध्ययन का यह पूर्वोक्त रूपसे कच्छप के दृष्टान्त प्रदर्शन से पचेन्दियो का दमन करना रूप अर्थ प्रतिगोधित किया है (एव खलु ज? तिमि) ऐसा हे जर् ? मै कहता हूँ। भगवान ने जैसा कहा है- वैसा ही यह मैने तुमसे कहा है-~-अपनी बुद्धि से कल्पित कर नहीं कहा है ॥ म् १५ ॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री घासीलालजी महाराजकृत "ज्ञाताधर्मकथासूत्र" की अनगार धर्मामृतवर्षिणी व्याख्याका चतुर्थअध्ययन समाप्त ॥४॥ 'एव ग्बलु जवू ? इत्यादि । टीकार्य--(समणेण भगवया महावीरेण चउत्थस्स नायज्झयणस्स अय मढे पणत्ते) श्रभय मापान याथा साताध्ययननो पूर्वात म अयाटात આપીને સમજાવ્યું છે, પાચે ઈન્દ્રિયેનું દમન કરવું એજ મુખ્ય ભાવ સૂચિત થાય છે (एव खलु जत्तिवेमि) 3 पू ! माम हुतने छु म भने धुछ तमा મે તને પણ કહ્યું છે પિતાની બુદ્ધિથી કલ્પના કરીને મે તને એક વાત કહી નથી સૂ ઉપા શ્રી જૈનાચાર્ય જૈનધર્મદિવાકર પૂજયશ્રી ઘાસીલાલ મહારાજ કૃત જ્ઞાતાધર્મકથાનું સૂત્રના અગાર ધર્મામૃતવર્ષિણી વ્યાખ્યાન ચોથું અધ્યયન સપૂર્ણ છે ૪ ·७४८ साताधर्मकथा रमे थमणो या श्रमणी । इत्युपलक्षण प्रारकादीनामपि तेषां देशतः पञ्चेन्द्रिय सगोपनाऽधिकारात् ॥ स. १४ ॥ अध्ययनार्थमुपसहरन्नाह-एव खलु जयू' इत्यादि। म्लम्--एव खल्लु जवू ! समणेण भगवया महावीरेणं चउ स्थस्प नायज्झयणस्स अयमहे पण्णत्ते तिमि ॥ सू० १५ ॥ टोका--एव सलु जम्मूः। श्रमणेन भगवता महावीरेण चतुर्यस्य ज्ञाताऽपयनस्यायमर्थः कूर्मकरुयारप्टान्तमदर्शनपूर्वकपञ्चन्द्रियदमनात्मक धर्मरूणेऽथः प्राप्तः पतियोषितः इति ब्रवीमि भगवता यया प्रतिबोधित तथा कथयामि न तु स्वधुद्धिकल्पितमित्यर्थः ॥स. १५॥ इतिश्री-विश्वविख्यात-जगदल्लभ-प्रसिद्धवाचक पञ्चदशभापकलितललितक लापालापक-प्रविशुद्धगद्यपद्यनैकग्रन्धनिर्मायकवादिमानमर्दक श्री शाहूच्छत्रपतिकोल्हापुरराजप्रदत्त "जैनशास्त्राचार्य" पद भूपित-कोल्हापुरराजगुरु वालब्रह्मचारी-जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री-घासीलालबतिवि रचिताया 'ज्ञाताधर्मकथान' सूत्रस्थान गारधर्मामृतवर्षियख्याया व्यार याया चतुर्थमध्ययन सम्पूर्णम् ॥४॥ है। और मृतगगाहूद प्रवेश जैसी निर्वाण प्राप्ति है । यहा श्रमण और श्रमणी ये दो उपलक्षण हैं इन से श्रावक और श्राविका भी ग्रहण हो जाता है । क्यों कि- इनको भी एकदश से इन्द्रियगोपन का अधिकारी कहा गया है। सूत्र ।१४। રેની અનુત્પત્તિ છે અને છેવટે મત ગણાતીર હૃદમાં પ્રવેશવુ તે નિર્વાણ પ્રાપ્તિ છે અહી શ્રમણ અને શ્રમણ આ બંને ઉપલક્ષણક છે એમનાથી શ્રાવક અને શ્રાવિ કાઓનું પણ ગ્રહણ કરવામાં આવે છે કેમકે એમને પણ એક દેશથી ઇન્દ્રિયગષાનના અધિકારી કહેવામા આવ્યા છે. સૂત્રકાર આગળ આ સૂત્રનો ઉપસંહાર કરતા કહે છે. ૧૪ ·अनगारधामृतवर्षिणीटीका भ ४. गुप्तेन्द्रियत्ये कच्छपशृगालदृष्टान्त ४२ - अब सूत्रकार इस अध्ययन के अर्थका उपमहार करते हुए कहते हैं कि- 'एवं खलु जस्' ? इत्यादि । टीकार्थ--(समणेण भगवया महावीरेण चउत्यस्स नायज्झगगस्स अपमढे पणत्ते) अमण भगवान् महावीरने इस चतुर्थ ज्ञाता-ययन ग यह पूर्वोक्त रूपसे कच्छप के दृष्टान्त प्रदर्शन से पचेन्द्रियो का दमन करना रूप अयं प्रतियोधित किया है (एव खलु ज? तिमि) ऐसा हे जगू ? मैं कहता हूँ । भगरान ने जैसा कहा है- वैपा ही यह मैने तुमसे कहा है--अपनी बुद्धि से कल्पित कर नहीं कहा है । म् १५ ॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री घासीलालजी महाराजकृत "ज्ञाताधर्मकथासूत्र" की अनगार धर्मामृतवर्पिणी व्याख्याफा चतुर्थअध्ययन समाप्त ॥४॥ 'एव ग्वल जवू ? इत्यादि । टीकार्य--(समणेण भगवया महावीरेण चउत्यस्स नायज्झयणस्स अय मढे पणत्ते) श्रम मापान या साताध्ययनन त म यमानुvela આપીને સમજાવ્યું છે, પારો ઈન્દ્રિયેનું દમન કરવું એજ મુખ્ય ભાવ સૂચિત થાય છે (एव खलु जी तिवेमि) पू ! माम तने छ भने यु छ तमा મે તને પણ કહ્યું છે પિતાની બુદ્ધિથી કલ્પના કરીને મે તને એક વાત કહી નથી સૂ. ૧પ શ્રી જૈનાચાર્ય જૈનધર્મદિવાકર પૂજયશ્રી ઘાસીલાલ મહારાજા કૃત “જ્ઞાતાધર્મકથા સત્રના અનગાર ધર્મામૃતવર્ષિણી વ્યાખ્યાન ચોથુ અધ્યયન સપૂર્ણ છે ૪

·No text on this page.

·શાસ્ત્રોની સંપૂર્ણ માહિતી
M.
અઢારમા વાર્ષિક રિપોર્ટમાં બતાવેલ ૨૪ શાસ્ત્રો પ્રસિદ્ધ થયા પછી
નીચે મુજબ વધુ કામકાજ થયેલ છે
(૧) ભગવતી ભાગ ત્રીજો બહાર પડી ચુક્યો છે અને તે મેમ્બરને
મોકલવાનું કામ ચાલુ છે
(૨) ભગવતી ભાગ ૨ તથા પાચમ છપાય ગયે છે અને તેનું
બાઈન્ડીગ કામ ચાલે છે
(૩) જ્ઞાતા સૂત્રના કુલ ત્રણે ભાગ છપાઈ ગયા છે
(૪) ભગવતી ભાગ છઠ્ઠો તથા સામે છાપવાનું કામ શરૂ થઈ
ગયુ છે
(૫) કુલ્લે લગભગ ૩૦ સૂત્રો પૂજ્ય ગુરૂદેવે લખીને પૂરા કરેલા
તેમાના વગરના જે સૂત્રો બાકી છે તેનું અનુવાદનું તેમજ
સંશોધનનું કેટલુક કામ ચાલુ છે અને કેટલુંક બાકી છે
છપાયા
(૬) સૂર્યપન્નતી તથા ચપન્નતી સૂત્ર, એ બે સૂત્રો લખવાનું
કાર્ય અત્યારે ચાલે છે જે ટૂંક સમયમાં પૂરા થઈ જશે
શ્રી અખિલ ભારત જે સ્થા
જૈન શાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિ
રાજકોટ
નમ્ર સેવક
સાકરચંદ ભાઈચંદ શેઠ
મત્રી

·તા ૧૫––૬૩ ના રોજ ક્લાસવાર
મેમ્બરોની સંખ્યા.
૨૭ આવ મુરબ્બીશ્રી, ૫૦૦૦ થી વધુ રકમ ભરનાર
૩૨ મુરબ્બીશ્રી, ૧૦૦૦ થી વધુ રકમ ભરનારા
૧૩૩ સહાયક મેમ્બરે, ૫૦૦ થી વધુ રકમ ભરનારા
૫૮૬ લાઈફ મેમ્બર, ૨૫૦ થી વધુ રકમ ભરનારા
૪૯ બીજા નંબરના જુના મેમ્બર, ૧૫૦ થી વધુ રકમ ભરનારા
--
૮૨૭ કુલ મેમ્બરે
રૂપિયા બસે પચાસ તથા રૂપિયા પાચ વાળા મેમ્બરે લેવાનું
હવે બધ છે ફક્ત રૂા. ૧૦૦૧ થી મુરબ્બીશ્રી માટે ૭૦ સીતેર જગ્યા
ખાલી છે. અને આદ્ય મુરબ્બીશ્રી રૂા
પ૦૦૧ થી દાખલ થઈ
શકે છે
!
)
મેમ્બરેની સંખ્યા પૂરતાં જ શાસો છપાય છે જેથી પાછળથી
દાખલ થનારને સૂત્રો મળવા મુશ્કેલ છે માટે જીજ્ઞાસુ ભાઈઓ તથા
બહેનને અમારી વિનંતી છે કે તેઓ મુરબ્બીશ્રી અથવા આધ
મુરબ્બીશ્રીમા પિતાનું નામ જલદી મેકલી આપે
રાજકેટ
N
નમ્ર સેવક
સાકરચ દ ભાઈચચ દ શેઠ
મત્રી

·No text on this page.

·આપણ ખાતર નહીં તો આપણી ભવિષ્યની પેઢી
ખાતર પણ આ કાર્ય પૂર્ણ કરવું જ પડશે.
૩૨ જૈન સિદ્ધાનું સંશોધન કરી ચાર ભાષામાં પ્રસિદ્ધ કરવાનું
જે મહદ કાર્ય આ સમિતિ લગભગ વીસ વર્ષ થયાં કરી રહી છે તે
બીના સમાજના દરેક અગમા જગ જાહેર છે.
અત્યાર સુધીમાં પૂજ્ય આચાર્યશ્રીએ ત્રીસ શાસ્ત્રોનું સંશોધન
પૂરે કર્યું છે અને બાકીના બે સૂત્રોનું કાર્ય આ વર્ષમાં પૂરૂ કરી
નાખશે, તેમ અમારી ધારણું છે
બત્રીસમાના વીસ શાસ્ત્રો તથા તેના ભાગો પ્રસિદ્ધ થઈ ગયા
છે બાકીના શાસ્ત્રો કેટલાક છપાય છે અને કેટલાકના અનુવાદ
કરવાનું કાર્ય ચાલુ છે
અસહ્ય મોવવારીને લીધે સમિતિએ શરૂઆતમાં ધારેલા ખર્ચ
કરતા ત્રણ ગણે ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે આથી બાકીના કાર્યને
પહોંચી વળવા રૂપિયા ત્રણ લાખની તાકીદે જરૂર છે અને તે માટે
વીરના લક્ષ્મીનદન પુત્રો પાસે અમારી ટહેલ છે તેમના તરફથી બાકીના
સૂત્રો માટે રૂપિયા ૫૦૦૧ આપનારાની અમે રાહ જોઈએ છીએ કે
D
રાજકેટ
શ્રી અ ભા છે સ્થા
જૈન શાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિ

·No text on this page.