·श्रीकृष्णाय नमः। 3 श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि- श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् । . दशदिगन्तविजयिश्रीमद्नोखामिश्रीपुरुषोत्तमचरणमणीत- भाष्यप्रकाशसंपूर्णवेत्तृश्रीमद्गोखामिश्रीगोपेश्वरजि- चरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिबृंहितम् । Mecccercicceer- तृतीयाध्यायस्य-प्रथमः पादः भावधर्मपरायण सात प्रेष्टिगोवर्धनदास सुन्दरदास इसम्म पुष्टिमार्गीयसंस्कृतसाहित्यसमुद्धारार्थ निर्दिष्टद्रव्यसंग्रहतो 'भृगुपुरस्य मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एलएल. सी., वकील, हाइ इत्यनेन संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् । Hom- श्रीवधमान्दा ४४७. सवत् १९८२. मूल्यमेकमुद्रिका।

·PREFACE. 1 In the presence of S'rïmad Gostūmi S'rt Gokulanāthaji Mahāraja of Bádā Mandir, Bombay, au arrangement was arrived at between Seth Lälji Naranji and onrselves in May 1925 by which the Trustees of the late Seth Gordhandās Sundardás agreed to defray the whole cost of the publication of Aņu Bhāshya-Bhūshya Prakāsha-Rasmi. This volume is published in pursuance of the same. For this happy result wo express our obligations to Srimad Goswami S'ri Gokulanāthaji Maharaja and the said Trustees. In bringing out this edition we have got hearty co-operation from Goswamis and their learned s'astris. H. H. Tilakayita Srimad Goswami S'ri Govardhanalalji and his son S'ri Damodaralalji have been kind enough to lend us two very good Mss, of the Aņu Bhashya. Through the kindness of Srimad Goswami S'ri Vraja Ratnaji a fragment of the original Ras’mi became available to us for the first time in 1917. Srimad Goswami Sri Vallabhalalji Sri Muralidharaji, S'ri Gokulanathaji, S'rī Ranchhodlalji, and Sri Magnalalji have lent us Mss. of the Aņu Bhashya from their collections. Last but not the least we must acknowledge our deep obligations to the late Pandit Gattulalaji's Library. Mr. Jamnadas Kanji B. A., has helped in preparing the press-copy of the Introduction. Messrs Dhirajlal Sankalia, Govardhandas Pragji, Hiralal Mulji, and Purushottam Kanji B. A., have also helped while rending the proofs. Thanks are due to them also. Bombay, 0-9-1920. } M. T. Telivala.

·NOTES. (1) glage galt p. 2. L. 1. 7. It would be better to read this as sparcamalla This would yield very good sense. The only difficulty in this tray of reading is that we have to add yr after a which is not found in the original. The omission of it seems to be due to the slip of pen. (2) शोधयति. p. 2. L. 1. र. The original reads शोधति. This also is correct. धातूना भ्वादित्वाद्गणकार्यस्यानित्यत्वात् शोधतिप्रयोगोपि साधुः । (3) 9727t. p. 14. L. 1. 7%. One old Mss, reads Barat. (4) अपेक्ष्यते. p. 14. L. 3. भा. अपेक्षते seems to be the reading. अपेक्षन्ते seems to be a change suggested by anat. (5) kuat. p. 15. L. 8.9. Can it be a tirarang?. One st seems to be niissing here. (6) p. 27. L. 9. भा. 'इष्टादिकारिणा प्रतीतेः । इष्टादिकारिणः प्रतीयन्ते धद्धापदेन देवकर्तृकत्वेन च. ETAPAHT49'. In one of the Mss. this portion is not in the body of the text, but is added on the top of the margin. This Mss, is written in T. This addition is possibly subsequent. It may be in the hand of S'rī Vitthaleswara himself. It repeats what follows in the Bhashya. Sang tiram and साम्यत्वात् seem to be subsequently changed into देवकर्तृरवेन and साम्यात respectively. (7) # p. 29. 8. L. 8. 9. Can it be runn? (8) Texx Patrast at . p. 62. L. 4.5. 7. This also repeats what follows in the Bhashya. In the above mentioned Mss. it is not in the body of the text. Samo remarks as in No. G apply here. (9) fart. p. 68. L. 2. f. This is the reading adopted by Rasímikūra. It is the correct one. He is unmeaning, ·INTRODUCTION. S'rī Vallabhacharya And His Anu-Bhāshya. S'rimad Vallabhacharya, the author of the 'Aņu Bhashya', was born on the 11th day of the dark half of Chaitra, 1535 Samvat, (1479. A. D.), in the forest of Champa near Raipur. His father was Lakshmana Bhatta, and Yallammagaru was his mother. He was a Telagu Brahmin studying the Taitiriya Sakhā of the Black Yajur Veda. Vallabha's birth is shrouded in the mysteries of the devotional beliefs of his followers, but one thing is certain that his followers believed that he was commissioned by God to inaugurate a great religious revival in India. From the writings of Vallabha which are available now, we can say that this belief was shared himself also. It is not an uncommon phenomenon in India. Ramanuja, Madhya, Nimbarka, Chaitanya, and soveral other great teachers did believe in their special messages to the world. Vallabha's ancestors were Deekshitas, and were devoted to Krishņa in the form of Gopāla. The Swarūpa of Madana-Mohanji in the Seventh Pitha is the one which came to him from his Sixth ancestor Yajna Narayana Bhatta. It is possible that Vallabha's father Lakshmaņa Bhatta and his ancestors were the Upāsakas of Gopāla according to the cult of Vishnuswami. The early years of Vallabha were passed by him with his father at Benares, where he is said to have mastered all the Vedas, Sis Dars'anas, and all schools of Astika and Nästika thinkers. Ho studied the S'aiva and Vaishṇava Agamas. When Vallabha was comparatively young, bis father died. Vallabha -wanted to study the Vaishnava systems of Madhva, Ramanuja, Nimbarka and others, and seeing that they were not prevalent there, in order to have direct knowledge, he is said to have proceeded to the South. Vallabha's desire to go to the south of India was very natural. During that time there was the powerful Hindu kingdom of Vijaya-Nagar or Vidya-Nagar, over which ruled the mighty monarch Krishnadeva-Raya, himself a great Vaishnava. During his time, it seems a convention was held of the representatives of all the existing Sampradīyas. The session seems to have been going on when Vallabha visited Vijaya- Nagar. The main dispute seems to have been between Vyāsa Tirtha, the Mādhva, and some representative of Mayavadins. It seems also clear that the Dwaita philosophy of the Madhvas could not hold its own agaiost tho attacks of S'ānkaras. At this juncture Vallabha seems to have bafiled all by his great learning and powerful arguments. We see no reason to doubt this fact. The author of a recently discovered work Vyāsa-Yoga-Charitam, from Vyāsa Raya Matha, does chronicle the fact that Vallabhacharya was honoured by the king Krishnadeva Raya, under the presidentship of the then famous Madhya Swami Vyasa Tirtha. Vallabha's position was peculiar. He accepted Adwaita pure and simple without the interference of the Māyāvāda of Sankara; hence all the attacks advanced by Madhvas and others against Advaita lost their force as against him. His acceptance of faanya uft' disarmed the opposition of both Vaishnavas and S'ãnkaras. The position taken up by Vallabha ·was not altogether singular. We believe that Narayana Bhatta, the author of the famous drama Venisauhara, was the follower of a system of philosophy - which combined in itself the Pure Adwaita of the Upanishads and the Bhakti. Mārga. Whatever that may be, it is certain that Vallabha made a very great impression on king Krishnadova, Vyasa-Tirtha and others who were present there. In consequence of this session, the king performed a 'Kapakābhisheka' with Hundred Maunds of Gold. It is said that Vallabha did not accept this gold and resumed his travels. This abstinence on the part of Vallablia added to the admiration of all those present there. Vyāsa-Tirtha, the Madhva, actually requested bim to be the head-priest of his Matha After him. Vyāsa-Tirtha with king Krishnadeva again approached Vallabha and presented him with a good many valuables. From these prosents Vallabha is said to have prepared a gold Mekhala set with diamonds, rubies etc., and presented the same to Sri Vitthala in the Vitthala Swami Temple at Vijaya- Nagara. Ultimately, it appears, Vallabha could not conscientiously accept the offer of Vyūsa-Tīrtha, but from this time Vallabha came to be regarded as a great Acharya. During his visit to Vraja, Vallabha set up the Shrine of S'rī Nathaji on the holy hill Govardhana in a temple built for that purpose by one Parna Malla Kshatriya. There Vallabhacharya used to pass liis Chātur-Mása é, c. Ashādha Sukla eleventh to Kārtika S'ukla cloventh every year. Here he developed the asthetic side of Vaishnavisin by refining and perfecting the mode of worship Sova-Mărga. During his stay in Vraja, on the midnight of 11th day of the bright half of S'rāvana, he says he liad holy communion with Lord Krishna, who commanded him to initiate Jīvas in His Service. This initiation consists of two parts: one is the formula to be repeated by the aspirant before the deity by holding Tulsi-leaves in hand and afterwards placing the same at the feet of the deity through Acharya, and the other part is the effoct of the same, on the dovotee, by which he becomes the Adhikari in the Sova- Marga of Lord Sri Krishna. He married one Mahalakshmi. He had two sons by her viz. S'ri Gopinatha and S'ri Vitthalanatha ander whom the Sampradaya flourished considerably. Whilo he was staying in the north of India, Vallabhāchārya camo into contact with Kes'ava Kadmirin, the famous Nimbarka scholar, and Chaitanya, thio Bengal Saint. They were both Krislinopasakas, and it seems from Sampra. dayika Gathas that their relations were very cordial. Kes'ava presented his pupil Madhava Bhatta Kas'mirin to Vallabha in Dakshina of TATTITU. Ho bocamo his devout disciple, and daring his whole life acted as the amanuensis of Sn Vallabha. It seems that during Vad haya Bhatta’o stay with him at Adel, Vallablia cornposed his numerous works. During that interval Vallabhr Trots Parva Mimingi.Bhashya, Brahma-Satra Bhashya, Tattradipa-Nibandha with his own commentary, Sakshma tiki and Subodliini on Srimad Bliagarata, and the vistocn Prakarana Gronthas giving in brief tho essence of his views ? is really unfortunato that only a fegment of his Parva Aliminsă Bliasliya is availablc dom. Ana Biashya, as we have it now, is not wholly written by him.

·The last Adhyāya and a half of the Bhashya is finished by his son Vitthale. d'ara. Sakshma tika is almost lost. Eren Pushti-Pravaha-Maryada-Bheda ono of the minor Prakaranas, is not availablo as a whole. The Bhagavata- Subodhini is availablo only on the 1st, 2nd, 3rd, 10th and a portion of 11th Skandhas. It is probable that Vallabha wyroto on all the Skandhas. During his stay at Adel, after the completion of his Bhashya on gaiarstatuts, ho scems to have met with great opposition from the Mayavadi Pandits of Benares. In order to silence them for ever, Vallabha wroto out a pamphlet in mixed verse and prose, and affised the same to the doors of Käs'i Vis'vanātha, with a challenge to Benares Pandits to refuto the samo, if they could. One Upendra was the leader of the opposition. It seems this discussion ended into tlıroats of personal violence, as a consequence of which, Vallabha left Benares. This work seems to havo created a great stir in the world of scholars therin Jiving. One Ayyanna Dikshita actually mentions it by name in his Vyasa. Tatparya-Nirnaya. Ayyanna's scems to be a veiled attempt to belittio tho achievenient of Vallabhacharya by propounding a principle though novel, far from convincing, for finding out the true view of Vynsa. It would bo rather hazardous to say that the true viery of Vyasa can be determined from the statements of the opponents. Assuming however that it is so, the opponents mention both Pariņamn and Vivarta as the view of Vyasa. Hence from the statements of opponent Sankhyas and Naiyayikas, it is impossible to come to the conclusion that Vyaba teaches Vivarta alono in his Brahma Sūtras. The last portion of bis life was passed at Adel. Here ho finished his works which were begun him during his travels, and served Lord Krishna with the love and devotion of Gopees, and founded his system on it. At the age of 52 he burnt his Parnas'āla, joined the Sannyasa As'rama, and came to Benares. For a month he observed fast, and for the last eight days be observed atama, and on the 2nd day of the bright half of Ashadha Samyat 1587, he left this world mid-day. S'ri Vallabhacharya gave permanent form to his views, which were propounded by him in the convention of king Krishnadeva of Vijayanagar, in his commentaries on the Purva and Uttara Mimānsas. From internal evidence available from his writings which are extant, we have reason to believe that he completed his Bhashya both on Pūrva and Uttara Mimānsas. His mention of TATUTE THIRTEAHin his Prakās'a on the opening verses of his Tattvadipa Nibandha would rather suggest an accomplished fact. In numerous places in the Subodhini (his commentary on Bhagavata) he refers to both the Bhashyas as siddha-vastu-facts accomplished. Hapyta ge=ATAT TT ga forca: 11. 9. 3. 9.4. Similarly in 'Veda Stuti Subodhini' ke refers to his Bhashya on the Brahma Sūtras och far. We do not find this alleged face in the Aņu. Bhashya as written by Vallabhacharya. In the Subodhini on 3. 4. 7. Vallabhacharya writes "एतान्येव गुणोपसंहारे पोडशाधिकरण्या प्रतिपादितानि'. ' गुणोपसंहार is the 3rd Pada of the 3rd ·Adhyaya of the Brahama-Sutras. The mention by Vallabhacharya of 16 Adhikaraņas as referring to 16 adjectives leads us to the inference that he must have written his commentary on the TUTTÅTTUTE before he came to write his patient on the 3rd far. In the Aņu Bhashya we do not find any reference to these 16 fasts. Nor was the Prakas'akara aware of this, when he first wrote his commentary on this Pada-Bhashya, In the revision which he seems to have made after he finished his atuatoriale, be added this in his Prakās'a at the end of each of sixteen Adhikaraņas, as we find in the original. On a perusal of the Aņu Bhashya itself, we find that it is an abridgment of & bigger work on Brahma-Sutras of Vallabhacharya. In the futut there is no reference to the refutation of niets, though in the beginning of the fourth Pada of the 1st Adhyaya mention is made that uieq's theory is refuted in the 2. In one place it is mentioned that shiferantamaale will be explained in details in the achteraf er, but there beyond the bare mention of the words aura and fadine, we do not find anything else. This is possible only in a work of the nature of an analysis. Besides in ga farat we meet with references to Sūtras of 3rd and 4th Adhyayas, and in some places we find the interpretation as given in Subodhini different from the one found in 197164. Of course there is no arly or violence to the general views of Vallabhacharya, but difference there is. As an instance we cite 'जगद्व्यापारवर्जम्' ४. ४. २२. ब्र. सू. The interpretation of this Sutra. as given in Subodhini is to the effect that the group of the go Soul is unlimited in all respects, except the power of creation etc. of the Universe. In Aņu Bbāshya on the samo Sūtra, the question is discussed, whether there is any 7777691972 or mai 1 in starele, and the same is denied. These facts lead us to the inference that Vallabhacharya must have written an exhaustive commentary on the Brahma Sūtras, and the Aņu Bhashya which is available at present, is an analysis or a smaller «dition of that big work. The name '3y 414' also supports "our inference. Almost all the works of Vallabhacharya have double editions, e.g., the सूक्ष्मटीका and सुबोधिनी ou Sri Bhagavata, the नियन्ध and its प्रकाश. Hence it appears that Vallabhacharya first completed his commentaries on gg and 37 HITIS. Tho mention of this fact in his Twist on aru can be explained on this hypothesis alone.. After the completion of these are and aft Tartes they became prevalent among the Pandits of Benares following the Bhūtta school of Mimansa and Atyrat of S'ankara. On account of this opposition Vallabhacharya had to come down from Adel to Benares, and proclaim again his views on qi and JRT TITHIHTS through his wit as mentioned above. Vallabhncharya, during his stay of fifteen to twenty years at Adol, wroto out all his works during the interval of art from Sovā. When he passed away, his first son limitary was about twenty, while the second son S'ri Vitthalanatha was about fiſton. S'ri Gopinatha was in a position to get the benefit of his father's teachings, but through unfortunate circumstances, tho #9919 could not get the benefit of the knowledge of the Acharya's teachings, through him. S'ri Gopinatha and Sri Vitthalnnatha vero on extremely cordial terms, as found from the letters parsel botween them. About Samyat 1620 or so Sri Gopinathe left this world at Juggannath Pari, and soon after, his only son S'rī Purushottamn followed him.

·This unfortunate event embittered the feelings of the widow of Sri Gopinatha, and as a result the original works of stammend were taken away by her. Under these circumstances, wit Assente tried his atmost to collect the writings of his father, but it appears that he succeeded only in securing the fragment of Anu Bhashya, but could not get the copy of the bigger or complete Bhashya. He had to satisfy himself with the portion of prey which could be secured by him, In Samyat 1622 S'ri Vitthalanath left Adel for good, and migrated to S'ri Gokula, and adopted it as his permanent residence. During his stay at staignes from 1622–1642 Samyat, he came in contact with Emperor Akbar, Birbal, Todarmal, Rai Purslıottama and others. Emperor Akbar made a gift of Gokula and Jatipura villages to Vitthaleswar. Akbar in another of his Sanad gave him permission to graze his cows on all lands including the royal ones also. It appears from this time Vitthalanath, who was up to this time known as Vipra or Dikshita, came to be styled Goswami, a name by which all his agnate descendants are known to this day. How much he loved S'ri Gokula and Govardhana can be learnt from the description of the same in the Aņu-Bhashya on 4. 2. 15. B. S., where it is placed above the Vyapi Vaikuntha, on the authority of a Rik. Here he got perfect peace, and it was here that he completed the remaining portion of the aty 74. Though we have not got Vallabhacharya's Bhashya on the last Adhyaya and a half, the portion of the Bhashya as written by S'rī Vitthalanath has admirably succeeded in bringing out the interpretation of his father on these Sūtras. Thus the #4974 has to depend on this Aņu Bhashya as the final authority on Brahma-Satras. The price of the name, for this reason, has been attributed by some to the father and son combined. Whatever that may be, the Anu- Bhashya has been since then the chief authority of gieninity Vaishnavas. Vitthalesh wara passed away in Samyat 1642. After him Purushottamaji is the first commentator on the Anu Bhashya, S'rī Purashottamaji tho author of Bhushya-Prakās'a was born on the 11th day of the bright half of Bhadrapada 1724 Samyat at Gokala. He is Seventh in descent from Sri Vallabhacharya. In his childhood ho seome to llave come under the influence of two Scholars S'ri Krishna Chandraji Maharaja and Chacha S'ri Gopes'aji. The former was his grand uncle and also his Guru ( AHTartar). Chacha Gopes'aji stood in a similar relation to him. Before Purushottamaji, his guru S'ri Krishnachandraji had begun to critically study the Aņu Bhashya. His labours resulted in a rough draft of the Bhava-Prakasika and a fragment of the commentary of Guņopasanhāra Pada of Anu Bhashya. The Intter has been completely incorporated by S'ri Purushottamaji in his Bhashya-Prakas'a on that portion. The rough draft of Bhava-Prakasika seems to have been utilised in the work current under that name in the Sampradaya. The copy of the same in the hand of S'ri Purushottamaji seems to be a revised version of the original. It summarises what is contained in the Ana Bhashya and Bhashya-Prakāsa combined. Chacha Gopes'nji's influence on Purushottamaji seems to be apparent on a comparison of the Tikns of both on the Subodhini of the Bhagavata first org. Almost the whole of Chacha Gopes'aji's Tippani seems to be incorporated in tuis Prathama-Skandha-Prakasa.

·(8) Purushottamaji seems to have migrated from Gokula to Surat in Gajarat with his uncle S'ri Vraja-Rajaji soon after 1737 Samyat. After this date S'ri Vraja-Rajaji settled at Surat, where he raised the Haveli for S'rī Bala- Krishnaji. Vraja-Rajaji was childless. He was a great scholar of the Prameya School of the Sampradaya. From him S'ri Purushottamji got in inheritance the Swarupa of S'ri Bala-Krishnaji with the Mandira. Purushottamaji acknowledges this obligation in the opening verses of his Bhashya-Prakása. Though Purushottamaji seems to entertain the greatest respect for S'rī Vraja. Rajaji, the Prameya mode of thought of his uncle, does not seem to have appealed to him. Purushottamaji's writings can be equally appreciated by both scholars Sampradayikas and others. Purushottamaji's literary activities continued at Surat and Dumas for forty years and over, It seems that he did not live long after 1781 Samvat second Ashadha Sudi 10th Thursday, on which day by a writing he bequeathed all his property including the Swarūpas of S'rī Balakrishnaji and S'ri Vrajes'aji with temples and everything to his namesake cousin, Between the period of S'ri Vitthaleswara and S'ri Purushottamaji, Aņu- Bhashya does not seem to have received requisite attention. Some of the des. cendants of S'rī Vitthaleshwara might have read the Aņu-Bhashya here and there, but the absence of any commentary during almost a century, would rather, t. suggest that sufficient attention was not bestowed on the study of the Aņu- Bhashya. S'ri Hari Rayaji the illastrious descendent of Vitthaleswara did copy out Aņu-Bhashya in his own hand, but being extremely emotional, he has not chosen to write anything like a commentary, on the Anu-Bhashya. When Purushottamnji approached Anu-Bhashya for his studies, in the absence of any tradition, le felt himself bafiled, as can be seen from the concluding verse of the Bhashya-Prakas'a UTTA FATÈ'. It was a question to bim as to how he should find out a modo bý which he can thoroughly master Aņu-Bhashya. Fortunately for him, there was bis Guru Sri Krishna Chandraji, another descendant of Vallabhacharya. It is possible that the seed of comparative study was sown in Purushottamaji by Sri Krishna-Chandraji. Through his inspiration Sri Purushottamaji, it would seem, thought of undertaking the herculean task of studing all the Brahma-Satra-Bhashyag that Tero available in his times. Being a Goswami himself, there was no dearth of riches, and in a city like Surát where ho lived, materials were ample. With the help of theso riches, it seems, he secared not only authentic texts of all the Bhashyna, but ho seems to havo collected round him a band of scholars of those parious schools, so that he could be in a position to anderstand thoso Bhashyas in their truo perspective. With this equipment S'ri Parushottamaji approached tho Aņa- Bharliya, and his masterly roriors of the systems of TT, THISH, RTET, 7, fire, and Oz is unparalleled in the history of Vedanta literature, Grcat scbolars liko mora, 44, Treffen, bad written commentaries on the Bbashyas of their respectiva Acharyar, but nowhere do te find tho critical and comparative method such as adopted by Sri Purushottamaji in the exposition of the Anu-Bhashya.

·1 From the time of S'ri Purushottamaji Sampradayika scholars, began to devote their attention to the study of the Aņu-Bhashya. Different scholars began to study the Aņu-Bhashya, and expound the same in their commentarics from diverse standpoints. S'ri Mathuranathaji and S'ri Muralidharaji both descendants of Sri Vallabhacharya belonged to the house of Sri Gopinatha Dikshita. Both of them were great Mimānsakas. They have written commentaries on the Aņu. Bhashya independantly of S'ri Purushottamaji. In their commentaries they display their great hold over the Mimānsa school of philosophy. The commentary written by Sri Mathuranathji is called 5127, while that written bý S'ri Muralidharaji is named for grante. S'ri Mathuranathaji's commentary has not been in print at all upto this day, while S'ri Muralidharji's commentary on the first three Sūtras has been published by S'astri Ramanatha in his fit collection. The manuscripts of both these commentaries hitherto seen by us are incomplete. The Sampradayikas, when they separated, divided, it would seem, even manuscripts by metes and bounds. The result of this was rather unfortunato, because both tho parties did not get a complete work. This explains how the commentary of S'rī Muralidharaji is available on #9094 Brera alone. S'rī Mathuranathaji's commentary also is available only on the angel 3727. Copies of both seen by us end abruptly, which rather goes to show that both these authors might have completed their commentaries. There is one commentary named arianna written by one S'ri Balakrishnaji son of S'ri Vallabhaji. He also seems to have flourished at Kotah 1745 Samyat. Two other commentators namely S'ri Vrajanathaji and S'rī Giridharaji also flourished at Kotali. Vrajanathaji has written a commentary on the Ana Bhashyn. It is named a giant state or TH. Sri Giridharaji's commentary is called ty. Both of them are fragments. We do not know whether they completed thero commontaries on the whole of Anu Bhashya. Lalubhattaji was a desecendant of S'ri Vallabhacharya from the femalo side. He has attempted to write a commentary on the Aņu Bhashya, but has not completed the samo. His commentary is named by him as योजना first and then as निगूढार्थप्रकाशिका. Both प्रभा and this योजना in good many places copy the wording of S'ri Purushottamaji and of S'ri Muralidharaji. Lalabhatta in his commentary refors to ono niatan oper's view. This arroft#787€ was one S'ri Vallabhaji, a desccendant of Sri Vallabhacliarya. We do not know whether he also wrote a commentary on the Aņu Bhashya. After this Apu Bhashya with the 1999.11 of Sri Purushottamaji camo to be closely studied by योगिधीगोपेश्वरजी in his exhaustive commentary named by him रश्मि. Yogi Sri Gopes'waraji was a mighty scholar, who flourished in the Sampradayn, after Sri Purushottamaji. He was born in the Jyeshtha Sud 5th 1886 Samyab. He was also a descendant of S'ri Vallabhacharya. Ho occupied the seat of S'ri Vitthaleshaji Gadi (the second bouse), after his grand father S'r Gorindaji, for over sixty years of his life, his father Sri Gokulotsvaji baving gono in adoption on the seat of Sri Balakrishnaji's dlandira at Surat. To hayo mentioned above that Sri Purushottamaji beqeathed all his estates to his namesako cousin another S'rt Purushottamaji. The second Purushottamaji was succeeded by his son S'ri Gorordhanes'aji, ho dlod childless. His widow Sri Wahirani Yabuji occapied ·( 10 ) the seat for nearly fifty years, and when she found herself unable to carry on the Sevā, in Samyat 1841, she adopted S'ri Gokulotsavaji. This incident was a very beneficial one in the cause of the literary activity of the Sampradaya. Through S'rī Gokulotsavaji his son Yogi Gopes' waraji got the rich treasures of authentic collection of manuscripts of S'ri Purushottamaji. Thus it would not be wrong to say that S'rī Gopes'varaji acquired the literary inheritance of S'ri Purushottamaji. Miraculous powers are attributed to him by Sampradayika Gathas, but we are not concerned with the same at present. On account of his extreme devotion to the hand her of God, and his aversion to anything worldly, he was fitly called by his contemporaries as ft. He was an all-round scholar. We have seen his draft of the commentery on the THİATETS. His taref, a commentary on the aferrarilem, awaits publication. He felt himself conscious of his knowledge of the world beyond. This explains why he styles himself squiata from the 3rd or 4th Pada of First Adhyāya of th. At the end of the he writes about himself thus-'ब्रह्मज्ञः कृतकृत्यथ हृदीश्वरज्ञः एव च, प्रमाणज्ञः कृतज्ञश्च', and we think that a perusal of the tra and the Harei, would lead us to completly agree with what he himself has expressed. He seems to have passed away not long after the completion of fi. e. Samvat, 1897. The author of this thoroughly explains not only the 7164574y of S'rī Purushottamaji, but even supplies the vant, which was felt by the readers of प्रकाश. SVØR took for granted, that readers of Aņu Bhasbya, understood the literal sense of the Aņu Bhashya, and honce we rarely find him explaining the literal text of the Aņu Bhashya. For this reason, the author of tfh, in all places where he finds, that S'ri Purushottamji has not explained Anu Bhashya, tries to give the literal meaning of all the passages of the Aņu Bhashya. eftituercat was a great master, and after him one of his pupils S'ri Giridharji of Benaros, also a descendant of Sri Vallabhacharya, wrote a commentary on the Anu Bhashya. This commentary is purely based on the 1978 of S'rī Purushottamaji, and explains the Anubhashya literally. Sri Giridharaji was a grammarian, and so we find him in this commentary displaying his mastery over grammar. Another merit of this commentary lies in the fact, that in the begioning of each अधिकरण, it gives the complete विषयवाक्य. So that it clears the reading of the Upanishats, according to S'ri Vallabhacharya. He has divided Aņu Bhashya into paragraphs, but the chief merit of his commentary lies in its discussion of the various readings of the Aņu Bhashya throughout. This commentary is complete, but it has remained upto this day in Manuscripts. S'āstri Haris'ankara Aunkarji has recently undertaken to bring out the edition of Anu Bhashya with this commentary under the patronage of S'ri Muralidharaji Maharaja of Benares, the grandson of Sri Giridbaraji. Itchbaram Bbattaji a S'rimali Brahmin of Gujarat was also a contemporary of at fimilitarist. He was a devotee of Sri Ranchhodaray of Dakoro, And lie lived on the banks of Gomati, in a cell, where he wrote his commentary called it on the Apu Bhashya. This is a complete commentary. There is no nttempt as such, for a display of scholasticism. He explains the literal text ·( 11 ) of the Aņu Bhashya in such a way, as vould. enable even a biginner to follow it with little difficulty. The whole Manuscript of this work, in the author's own hand, was seen by us in the collection of the Bade S'rī Mathures'ajis temple at Kotah. It is really unfortunate that Prof. Magnałal Sastri who has been publishing the Aņu Bhashya with this commentary, does not try to get the use of this original Manuscript. Two other commentaries one by S'rī Giris'adharaji, and another of one Ramanarayana are also said to exist. In addition to these two this explain the sales of Badarayaņa on the basis of Anu Bhashya. One is the axialê of S'ri Krishnachandraji, mentioned above. This fi is bigger than 3917%. It seems to be the summary of अणुभाध्य and 71678TT combined. The last three 3724048 of this ala are with us, written in the hand of S'rī Purushottamaji, and from the mode in which this Manuscript is written, and from the remark on the last page 'इयं वृत्तिः गोखामिपुरुषोत्तमैः खगुरुनाना कृता fa T., we are tempted to attribute the authorship of this work to S'rī Purushottamaji himself. At least the final form to this ela, as undoubtedly given by S'ri Purushottamaji. Two esztes of this alt have been published by us, and the remaining two are in the press. Another za is written by one Bhatta Vrajanatha, a descendant from the female side of Sri Vallabhacharya, at the intance of king Jayasinha of Jaipur. It is a small one explaining the tis in the light of Anu Bhashya, but in some places the author seems to be influenced by the school, and to that extent its authencity is lessened. It is named R97. In addition to these, there is one nameless Vțitti also. Besides these, there are two small works, what are known as afersicurarsTS. After S'ri Purushottamaji completed his 1844 all, he found from experience, that it was a difficult thing for ordinary people to follow. Hence in ordor to benefit them, he wrote out this -414HTT, wherein he has suscintly explained all the affu ruts and fets of Badarayaņa. The other work was written by one Asfatate & Nagar Brahmin and a pupil of state. He was the 7615919 in the temple of S'ri Dwarakanathaji at Kankroli, during the time of S'ri Vrijabhushanaji, in Samvat 1835. He has summarised the purport of all the status according to Aņu Bhashya in a simple manner. Both the treatises are already publishod. In addition to this there is one Ana Bhashya Tattva in Sri Mathuresbaji's library at Kotah. This pork has somehovy remained unknown in the Sampradaya. One वल्लभदेव has written वेदान्तकौमुदी to explain sutras of Badarayana according to Apu Bhashya. Ono S'ri Vrajagathaji son of Sri Raghunathaji and pupil of amat belonging to pauran's house has written the meaning of fufruis in Karikas. Some Karikas on Anu Bhāsbya Tero composed by Sri Dovakivandanaji, the grandson of Arafa. Thus the descendants of the scren sons of Sri Vitthalapatba Dikshita hare dovoted their attention to tho Anu Bhashya. Sri Mathuranatha and S'rf Muralidharaji were the descendants of S'ri Giridharaji, the first son of Sri Vitthales's. In the second son Govindaraya's line, we havo Sri Harirayaji and S'ri Gopes'waraji, the author of Rasmi. In the 3rd son S'ri Balakrislinaji's lino ·( 19 ) we have Sri Krishnachandraji, and lis worthy disciplo Sri Parushottamaji, tho author of the 1991. The fourth son S'rī Gokulanathaji's line becamo cxtinct soon after him, and we have not got materials to learn how Anu Bhashya was understood by him. In the fifth son S'ri Ragliunathaji's line, we havo Sri Devakinandanaji mradf94fert. S'ri Vallabhaji, whilo S'ri Giridharaji of Benares was a 'representative of the sixth son S'ri Yadanathaji. The scvonth 'son Sri Ghanshyamaji had ono representatire Chacha Sri Gopes'aji. He has not written on Aņu Bhashya, so for As we know, but we can learn his views from his commentaries on the 1st and 2nd Fag of the Subodhini. Thus from the time of S'ri Purushottamaji down to the time of Pandit Gattoolalaji, who also made an attempt to expound Anu Bhashya, and Sri Jivanaji of Bada Mandira at Bombay, who is said to have written a zh on Aņu Bhashya, the winters have devoted their attention to tho Anu Bhashya. In conclusion tre ought not to omit reference to ono work which passes in the name of xftaglay of S'ri Vallabhacharya. Some pages of the PETA U and first Pada of the third Adhyaya and 11 Sūtras of tho second Pada have been seen by us. The portion from the third Adhyaya has been published by us in the monthly Pushti-Bhakti-Sudha. From the style, this seems to be a clumsy attempt of a writer of recent times. All copies seen by us aro new. The style is such as leaves little doubt in our minds, as to the spurious nature of this production.' Having thus surveyed the manuscript-literature on the Anu Bhashya, we shall see how Anu Bhashya was attended to, after printing was introduced into India. The credit of baving published By for the first time, is due to the Asiatic Society of Bengal, who got Pandit Hemchandra Vidyaratna to edit the same in Bibliotheca Indica Series. This text was based on there manuscripts. As a first attempt it was welcome, but its text is unreliable in good many places. Pandit Hemchandra's 'describing the Busty as acreant remi has done great injustice to S'ri Vallabhacharya. The systeem of S'rī Vallabhacharya was and is always known as the Jeen. It is difficult for us to understand how this fact escaped the notice of the learned editor. However with all its short-comings, we must acknowledge our obligations to the learned editor, because it was through his efforts that Aņu Bhashya of Sri Vallabhacharya became available in print to the public, for the first time as early as 1897 A. D. After this Pandit marcha edited Aņu Bhashya with 749517 of S'rī Purushottamaji for the Benares Sanskrit Series. The Bepares edition was a creditable attempt of the late Pandit Ratna Gopala. It was this edition which paved the way for people like ourselves, for the study of the Aņu Bhashya. But the Benares printing left much to be desired. It did not do justice either to Anu Bhashya or Bhashyaprakas'a. One always found it difficult to follow the Bhashya-Prakasha without proper paragraphs and punctuation. There were also many typographical mistakes. S'kstri Ramanatha then published the first format of the Aņu Bhashya with five commentaries under the patronage of S'rīmad Goswami S'ri Gokulanathji Maharaja of Bombay.

·Mr. Magnalal S'astri M. A. of tho Deccan Collego nt Poona has published recently the ser's portion of Anu Bhashya' with the commentary de of Itchharama Bhattaji. The dr is a great help in understanding the literal text of the Aņu Bhashya. In the Bombay Sanskrit Series is published Aņu Bhashya under the editorship of Sastri Sridhar Pathak of Poona 1921 A. D. This edition claims to be a critical one, but a comparison of its text with that of the Benares edition yould show that the claim cannot be maintained. In good many places the text is incorrect and uæreliable. Even instances are there where is are not correctly printed. Generally we should have expected the Bombay Sanskrit Series to maintain & high standard, and we are disappointed to see that it is not maintained in this edition, in spite of the materials available to the learned S'ástri. The present attempt to publish the Anu Bhashya with Bhashya-Prakash together with the rare commentary is undertaken under the following circumstances. In spite of four or five editions of Anu Bhashya, we felt that the text of Anu Bhashya had not been done justice, which was due to it. We have been fortunate to secure the original copy of the 777544477 of S'ri Purushottamaji in his own hand, and comparing the same with the Benares edition, we felt that the literary acumen displayed in the original, was lost in the printed text. S'ri Purushottamaji vas a great master. His critical frcalty was unparalleled. His love of accuracy was so great, that the quotations made by him, from the works of other writers, when compared with the printed texts of those works, were invariably found by as, to be at an advantage in point of accuracy. From his manuscript we find him putting a point, where we use a coma, for a full stop he makes one stroko, and for a complete idea he puts two perpendicular strokes. When he wants to begin a fresh paragraph he puts two perpendicular strokes, and leaving a space of half an inch, he puts another two strokes, and then begins a fresh paragraph. Important vonis are coloured with red senna. S'ri Purushottamaji has revised this manuscript at least three to four times. Where he thought that an addition was necessary, he would affix a fine slip and rewrite over it. Where the angle mark was above the line, we had to look for the addition on the top of the page on the margin, counting the number of lines mentioned at the end of the addition, Where the angle was below the line, we had similarly to look for the addition at the bottom of the page, S'rī Purushottamaji was a great authority in the Sampradaya, and the copies of the 7799737 becam current at once in the Sampradaya. The result was that some of the copies which were made before the revison by S'rī Purushottamaji, did not contain the same. Even our original copy misses the latest revision, because after it was copied fair, it seems the learned author once more revised the same: Yogi Gopeswarji had before him the original referred to above. It would seer, he had not before him the copy of Bhashya Prakās'a containing the last revision, because we have invariably found the latest addition not commented upon in TH, even in those places where an explanation would seem extremely necessary. Such a copy of the 1994 has also been fortanately available to us. S'M Purushottamaji has studied all the then existing systems of Vedanta in a critical method: His criticision against other systems are yery fair, and a student of Anu Bhashya ·1 ( 14 ) who wanted to study the Aņu Bliashya in a comparative method, this was the only commentary that was available in tho 11574. But S'ri Purushottamaji's style is rather difficult. The literal text of the Aņu Bhashya in good many places tyas not cleared up so as to help the beginners. This syant has been amply fulfilled by. Yogi Sri Gopes'waraji in his n. 9 explains both the Prakas'a and the Apu Bhashya. Tho Prakas'a is referred to by him in his commentary by the words and, while Anu Bhashya is referred to by tho word per. This tha was completed by S'ri Gopes'varaji in Samvat 1897. We had heard of it a dozen years back, bat upto 1917 we had not been fortunate to see the copy of the same. Though we visited and searched the libraries of Kotah, Kankroli, Nathadwar, and other places, wo were unablo to trace a complote copy of this commentary. It seeins except the original which is in our possession, there is no complete copy of this manuscript available anywhere. Through a lucky coincidence the first instalment of this manuscript, came to our hands in 1917.. Since then through a series of incidents, almost the wholo manuscript of the in the author's own hand, has been available to us. But thero was one difficulty in this manuscript. In many places it is most illegible, and the deciphering of tho manuscript has taxed our pationco to the utmost. With all the care that bas been bestowed on it, it is possible that something may havo escaped our vigilence. Whatever that may be, we believo that Aņu Bhashya as explained and enlarged in the HSETT and it would be the best guide to the right kaderstanding of the Aņu Bhashya of Sri Vallabhacharya. We would have liked to commence the printing from the very beginning, but we could not do so as in the original manuscript of th pages 3 to 21 are missing. We have got another copy of the same, but it is hopelessly incorrect, For this purpose we went to Nathadwar, and H. H. the Tilakayita S'ri Govardhana- Inlji was kind enough to lend us the manuscript copy of firef of PH. But on comparison of this copy with the one in our possession, it appears to be a first draft of the Goswami S'ri Gopes'syaraji Maharaja, the present occupant of tho seat of Sri Vitthles'aji's Mandica, did not come to Nathadwar, as usualy he used to do, during the last Annakoota festival. If he had come, it was possible to take search, if there was a manuscript of his portion of tifa in his temple collection, because it was in this temple that Yogi Gopes'waraji carried on his labours about hundred years ago. In these circumstances in order to avoid delay, we decided to commence the printing from the third Adhyaya. a The first Pada of the third Adhyaya elaborates the process of the five पाहुतिs of श्रद, सोम, वर्ष, भR and रेतः through which Devas secure a body which is fik for the attainment of the knowledge of Brahman in case of a Astit tart. All the Acharyas have attributed T4 as the chief object of this Pads, but Sri Vallabhacharya differs from them all, and shows that are may be a subsidiary object, but the main parpart of Badarayana in these Sútras is to show the process of five माहुतिs offered in five fires viz युलोक, पर्जन्य, पृथ्वी, पुरुष and योषा through which the body fit for the attainment of an is developed by the presiding deities in case of निष्काम अधिकारी.

·} ( 15 ) Ye have refrained from entering into further details of the focus and FAS, for they havo been very beautifully summarised by Sri Parushottamaji himself in his a stations published by us some time ago, and whatever remains to be said, te propose to say, when the whole work is completed, in an exliaastive introduction. Tho text of Aņu Bhashya is based on the following manuscripts. (s) Manuscript belonging to S'ri Damodaraji grandson of S'ri Vitthales'wara. This manuscript is a very reliable one and at the samo time it is well written and well preserved. (b) Another manuscript equally old and accurate. Both these Manuscripts were kindly lent to us by H. H. the Tilakayita Maharaja of S'rī Nathad war. S'astri Naadakis'ora took them out for us. (c) A manuscript very old and accurate, but in some places, mutilated. (1) A manuscript old and fairly accurate. (0) A manuscript well written old and fairly accurate. These three manuscripts C. D. E. vero received from the collection of Pandit Gattoolalaji in Bombay. (0) (g) (h) Three manuscripts about 100 years old and fairly accurate. These three were received from H. H. Goswami Sri Gokulanathaji Maharaja of Bombay. () A manuscript received from the collection of S'rī Gokuladhis'aji's templo of Bombay through the kindness of H. H. Goswami S'rī Maganlalji Maharaja. This manuscript was taken out for us by S'astri Chimanlal. (k) A manuscript received from H. H. Goswami S'ri Ranchodlalji Maharaja of Porbander. This mss. was brought to us by S'āstri Harikrishņa, (1) A mss, received from the collection of H. H. Goswami S'rī Vallabhalalji Maharaja of Kamwan. This mss. is dated 1787 Samyat and though not very accurate belongs to a rather different recension. (m) A msg. received from H. H. Goswami S'rī Muralidharaji Maharaja of Benares from the Gopala Mandira collection. This was brought to us by S'astri Haris'apkar Aunkarji. (a) The edition printed in Bib. Ind. Series. Calcutta. (o) The edition of the Benares Sanskrit Series edited by Pandit Ratna Gopala Bhatta. (p) The edition of Prof. Maganlal S'āstri M. A. published in Vaishnava Parishad Series. (9) The edition published in the Bombay Sanskrit Series. In additin to these, in cases of doubt, we bave consulted Sri Krishnachandraji's भावप्रकाशिकावृत्ति and वेदान्ताधिकरणमाला, the former written in the hand of S'rī Purushottamaji himself.

·( 16 )
Tho text of the Bhashya Prakasa is based on the original copy written by
the author in his own hand. For the portions which aro added by the author
subsequently to this copy in his fair draft, and which are not incorporated
in this manuscript, we have based tho text of those additions on three copies.
At one time we thought of bracketing this last addition, but on a further
consideration, we thought that as the author himself wanted to incorporate the
same, it would not be fit to mark out tho same.
(a) A miss. dated 1787 Samvat received from his H. H, Goswami S'ri
Vallabhalalji Maharaja of Kamwan.
(b) A mss. received from H. H. Goswami S'ri Ranchhodlalji Maharaja
of Porbander.
(c)(a) Two mss, received from Pundit Gattoolalaji's collection of Bombay.
(e) The edition in the Benares Sanskrit Series.
The text of the # is based on the original copy in our possession as
stated above.
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।
Bombay,
5-2-26.
M. T. Tellvala,

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः। श्रीमब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव्रहितम् । अथ तृतीयोऽध्यायः। प्रथमः पादः। तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ १॥ (३-१-१) सर्वोपनिपदां सिद्धो यविरोधे समन्वयः। कथं पोधकता तासां स तृतीये विचार्यते ॥१॥ भाप्यप्रकाशः। श्रीहरिर्जयति । श्रीगोपीजनवहभाय नमः । तदन्तरप्रतिपत्ती रहति सम्परिप्वक्ता प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ अथ तृतीयाध्यायं व्याचिख्यासवः सङ्गतिं वक्तुं पूर्वाध्यायार्थ सारयन्तः प्रकृताध्यायार्थमाहुः सर्वेत्यादि । 'तं त्वौपनिषद'मित्यादिश्रुतेब्रह्म- ण्युपनिपद एव मुख्य प्रमाणमिति प्रथमाध्याये सर्वोपनिपदां ब्रह्मणि सम्यगन्वय आपाततः प्रतीतार्थनिराकरणेन तदेकतानतारूपो यः प्रतिपादितः, स द्वितीयाध्याये विरुद्धस्मृतीनां निराकरणेन श्रुतिवाक्यानां चेतरेतरविरोधनिरासेन चिन्तिते अविरोधे, सिद्धः, मुख्यतया उपनिपद एव ब्रह्मबोधिकाः, नेतरदित्येवं दृढो जातः। अतः परं तृतीयाध्याये तासामुपनिपदां योधकता निर्षि चिकित्सशाब्दज्ञानेन ब्रह्मप्रमितिजनकता कथं केन प्रकारेणेत्याकाहोदेति । ऋपिभिः स्वस्वबुद्ध्योपनिपदर्थस्य नानाप्रकारेण विचारितत्वात् । अतस्तनिवृत्यर्थं स तासां चोधकतामकारस्तृतीयेध्याये निरूप्यत इत्यर्थः। तथाच द्वितीयस्य प्रथमार्थशोधकत्वाद्यथो- रश्मिः। श्रीकृष्णाय नमः । श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः । तदन्तरप्रतिपत्ती रहति सम्परिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ 'आत्मा वा अर'इत्यत्र निदिध्यासनमत्र समाधिरूपम् । भक्तिमार्गीयत्वाद्भाष्यस्य । समाधिदृष्टान्तदृष्टान्तितमानसीसेवायाः साधनेषु मुख्यत्वात् । सङ्गतिमिति । वक्ष्यतेऽने । उपोद्घातादिरूपा ताम् । तन्निवृत्तीति । आकासानिवृत्त्यर्थम् । योधकतेति । विद्यानिष्ठैकत्वप्रकारेण बहुत्वप्रकारेण वेति कथंशब्देनोक्ते बहुत्वप्रकारेणेति फलिप्यति । 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमि'तिश्रुतेस्तद्विपयिणीनां वहुलौचित्यात् । कारिकायां 'स समन्वय' इति वक्तुं शक्यते, तथापि प्रथमेऽध्यायेऽतिव्याप्तिरत एवमुक्तम् । विद्याप्रतिपादकानां विशेषसमन्वय इति चेदस्तु । निरूप्यत इति । विचारोत्र परपक्षनिराकरणपूर्वकस्वपक्षस्थापनम् , निरूपणस्योक्तरूपत्वात्। सामान्यप्रकारकजिज्ञासायाः सर्वोपनिपत्प्रतिपाद्यत्वप्रकारकजिज्ञासायाः विशेपप्रकारकजिज्ञासायाः विद्यावि- पयत्वेन सर्वोपनिपत्रतिपाद्यत्वप्रकारकजिज्ञासाया जनकत्वेन हेतुना विचार्यत इत्यर्थः । प्रथमेति । ब्रह्म- ·२ श्रीमद्रहांसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०१ अ०१ सू०१. एकं वाक्यं प्रकरणं शाखाः सर्वाः सहेव या । एका विद्यामनेकांचा जनयन्तीति चिन्त्यते ॥२॥ भाष्यप्रकाशा " . पोद्वातत्वम् , तद्वद् तृतीयस्य प्रथमविषयभूतोपनिपनिष्ठयोधकताप्रकारशोधकतया तच्छेपत्वात् तधात्वं सङ्गतिः । द्वितीयतृतीययोस्तूपजीव्योपजीवकमाव एवं सङ्गतिरिति घोधितम् । नन्वयं साधनाध्यायत्वेन प्रसिद्ध इति साधनविचारोबार्थत्वेन युक्तः, न तु बोधकताप्रकार- विचार इति शङ्कायां स्त्रोक्त गमकमाहुः एकमित्यादि । गुरुमुखादुपनिपद्भिः श्रुतं ब्रह्माध्याय- द्वयोक्तरीत्या मत्या निदिध्यासितव्यम् । तदुपायभूतायोपासनाः सर्वशाखासु क्वचिद्वाक्येन प्रकरणेन' वा योध्यन्त इत्येक वाक्यं प्रकरणं 'तत्यकारवोधनेन विद्यां जनयति । तां विद्या 'ताग्याक्यादिमत्यः सर्याः शाखाः सहैव सम्भूयबैकां पियां जनयन्ति, असम्भूय पार्थक्येनानेकांचा जनयन्तीति सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणे चिन्त्यते । पादे च यथाधिकारमेकामनेकां वा जनयन्तीति फलति । अतो यदि वोधकतानकारो न विचार्यः स्यात् , तदोपासनामानं चिन्तयेत्, न तु विद्य- कत्वानेकत्वम् , प्रयोजनाभायात् । अतस्तचिन्तनाद बोधकताप्रकारविचार एवार्थ इति ज्ञायत इत्यर्थः । रश्मिा निष्ठमभिन्ननिमित्तोपादानत्वं प्रथमार्थस्तं प्रकृतिपर एवादिगतकारणत्वनिरासेन शोधयति स प्रथमार्थशोधक- स्तत्त्वात् । उपोद्धातत्वमिति । 'चिन्ता प्रकृतसिद्ध्यर्थामुपोद्घातं विदुर्बुधाः'। प्रथमेति।प्रथमविषयीभूता योपनिपत तन्निष्ठो यो योधकताप्रकारोऽभिन्ननिमित्तोपादानताप्रकारः तेन ज्ञानं विद्येति तं शोधयति, अभि- ननिमित्तोपादानवेनकेन विद्यानेकानन्दमयत्वादिप्रकारैवी ज्ञानं विद्यति विमर्शेऽनेकानन्दमयत्वादिप्रकारै- रित्येवं शोधयति यो योधकताप्रकारः समन्वयविषयविषयकवियेति बोधकताविशेषप्रकारः स तथा, तस्य भावस्तत्ता, तयेत्यर्थः । तथात्वमिति । शेपशेपिभावः । समन्वयः प्रथमार्थः शेपी । विद्याविषयत्वेन समन्वय इति शेपः । सामान्य विशेषभावः सङ्गतिरिति यावत् । प्रसङ्गेऽन्तर्भूता । उपजीव्येति । कारणं विषयविधया निराकृतविरोधं विद्यायां न त्वनिराकृतविरोधम् । 'योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे'ति श्रुत्युक्तदोपापत्तेः। उपजीवकं कार्य विद्या तृतीयाध्यायार्थः। - एक्कारेण शेषशेपिभावसङ्गतिव्यवच्छेदः । घोधितमिति । कारिकया बोधितम् । 'आत्मा वा अर'इति श्रुतावार्थक्रमेण 'द्रष्टव्य' इति पश्चादन्वयीत्याशयेनाहुः गुर्वित्यादि श्रुतमित्यन्तम् । श्रोतव्य इत्यस्पेदम् । निदीति । समाधिनिदिध्यासनं मानसी सेवा । तदुपायेति । मानसीसेवारूपभक्तरुपायमूताश्चित्तशुद्धिद्वारा। यद्यपि मानसीसाधनं तनुवित्तजे, अन्यानि श्रेयांसि च, तथापि जैमिनिमतोपन्यासास्कर्मणा चित्तशुद्धौ भक्तिरुपासनया चित्तशुद्धर्भाष्ये साधारणत्वादुपासनाः साधनत्वेनोक्ताः । अनुगमाच । वाक्येनेति । 'आत्मेत्येवोपासीते'त्यादिना । प्रकरणेनेति । यथा चिन्तयेदिति । तृतीयचरणे सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणे चिन्तयेत् । एवेति । अध्यायार्थत्वेन साधन- विचारव्यवच्छेदक एवकारः । फलाध्याये 'साधनब्रह्मविद्यदी'त्यत्रोपासनाभिरित्यर्थः साधनैरित्यस्य ।

·३ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । ससाधने हि पुरुषे जन्मना कर्मणा गुचौ । केवले वा यथा योगे प्रथमं तद् विचार्यते ॥ ३ ॥ विचारपूर्वकं तस्य ब्रह्मभावाप्तियोग्यता। भाग्यप्रकाराः। ननु यदुपनिपन्निष्ठयोधकताप्रकारचिन्तनमेतदध्यायार्थः, तदा संसारगतिप्रभेदसन्ध्यसृष्ट्यादि- बोधकानामधिकरणानां कथं सङ्गतिरित्याकाङ्कायां पादानामखिभिराहुः ससाधन इत्यादि । 'ब्रह्मविदामोति पर मिति परप्राप्तिसाधनतया यज्ज्ञानमुक्तम् , तदपरोक्षमेव विवक्षितम् । 'तस्मिन् दृष्टे परावरे' 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत्' 'सर्व हि पश्यः पश्यती'त्यादिपु शेः प्रयोगात् । तच न शन्शवणमात्रादिति मननादिविधिभिरवसीयते । यत्र पुनः शब्दश्रवणमात्रात्, तत्रापि शुद्धिरवश्यमस्तीति फलबलादेव ज्ञायते । ततः पूर्व शुद्धिर्मग्या । हि अतो हेतोः जन्मना कर्मणा शुचा विचाररूपसाधनसहिते पुरुपे विद्यां जनयन्ति, वा अथवा, केवले जन्मकर्मावदातत्याभावेषि वरणमात्रविपये । तत्र दृष्टान्तः यथा योगे । अतो 'निर्विषयं नित्यं मनः कार्य मुमुक्षुणे'ति- श्रुतेर्जन्मादिशुद्धिराहित्येपि केवले वरणविपये मनाशोधनपरे च पुरुषे जनयन्ति । 'यदि शैलसमं पापं विस्तीर्ण योजनान् बहून् , भिद्यते ज्ञानयोगेनेति योगबोधकध्यानविन्दुश्रुते योगेनैव दहेदंहो नान्यत् तत्र कदाचनेति श्रीभागवतवाक्येन तत्र साधनान्तरानपेक्षणात् । एवं धरणेपि, 'पापकर्षण' इति । 'अपूतः पूतो भवति मा स्मृत्वैति तापनीयश्रुतेः । 'कोटिजन्मार्जिते पापे कृषिः क्लेशे च वर्तते । भक्तानां णच निर्वाणे तेन कृष्णः प्रकीर्तित इति ब्रह्मवैवर्तवाक्याच भक्तानां पापनिवृत्तेः शुद्धश्च भगवतैव सम्भवात् । एवं त्रिविधेष्यधिकारिपु भगवदिच्छ्या सम्भवत्सु मुख्यमध्यमयोर्वरणयोगाभ्यामेव सिद्धिरिति तन्न विचार्यते, किन्तु प्रथमं प्रथमे पादे, तत् जघन्याधिकारिणां शुचित्वं विचार्यते । तादृशेषु दययैव व्यासचरणानामेतदुद्यमात् । तथाचोपो: द्वातः सहकारिसम्पत्तिरूपस्तदर्थः । ततो द्वितीये पादे जीवावस्थादिविचारपूर्वकं तस्य जीवस्य ब्रह्मभावप्राप्तियोग्यता स्वरूपतो योग्यत्वम् । ततस्तद्विचारेण अधिकारे मुक्यधिकारे जीवस सिद्धे रश्मिः। न शब्दभ्रवणेति । 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थी' इति श्रुत्युक्तात् । तव्यस्य विधी विधानादाहुः मननेति । ननु भक्तौ 'श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यत' इति वाक्यावेदान्तवाक्ये मननादिविधिनिवेशे किं चीजमित्यत आहुः यत्रेति । यथा परीक्षितः । 'विवन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं. हरिकथामृत मितिवास्यात् । फलं मोक्षः । एक्कारतद्वाचक- शब्दव्यवच्छेदकः । वेदान्तविज्ञानश्रुतौ तद्वाचकः शब्दोस्ति । तन इति । श्रुतेः फलवलाच । वरणेति । वरणं स्वीयलेनाङ्गीकारः, न भक्तिः । वरणजसर्वात्मभावेति वक्ष्यमाणत्वात् । वरणं सर्वत्र कारणम्, अतो न प्रदानवत्सूत्रविरोधः । 'नायमात्म'त्यादिश्रुती अत्र द्रष्टव्ये । वरणं पुष्टिरिति । 'पोपणं तदनुग्रह' इति वाक्यात् । इदं भक्तिहेतुग्रन्थे सप्टम् । भक्तिहेतुग्रन्थे पुष्टिमर्यादयोरेवानुग्रह- साध्यत्वम्, न सर्वात्ममावस्येति चेत्।न।सर्वात्मभावदानस्साकस्मिकत्वापत्तेः । ज्ञानेति।ध्यानयोगेने- त्यपि पाठः । दान्तिके योजयन्ति स्म एवं वरण इति । पापेति । सप्तम्यन्तम् । वरणे पापकर्पणलं जीवधर्मे वरणे, ब्रह्मधर्मः पापकर्षणं खाश्रिताश्रितत्वसम्बन्धेन । खं जीवः इत्याशयेनाहुः अपूत इत्यादि। भगवतैवेति । एवकारेण साधनान्तरव्यवच्छेदः। त्रिविधेति । जन्मकर्मभ्यां शुचौ विचाररूपसाधन- सहिते । जन्मकर्मावदातत्वाभावेपि वरणमात्रविषये । दययैवेति । गुरुत्वात्कृपालुत्वम् । 'कृपालरक- तद्रोह' इति वाक्यात् । एवकारस्तु कृपालुवधर्मविरोधिधर्मव्यवच्छेदकः । सहेति । शुचित्वरूपसहका- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तत्र प्रथमे पादे जीवस्य ब्रह्मज्ञानौपयिकं जन्म विचार्यते । तत्र पूर्वजन्मनि निष्कामयज्ञकर्तुनिरहितस्य मरणे ज्ञानाभावेन यज्ञाभिव्यत्यभावाद् भूतसं- स्कारक एव यज्ञो जात इति, निष्कामत्वाच तदधिकारिदेवाधीनान्येव भूतानीति, भाष्यप्रकाशः। " एवं सर्व निगमयित्वा प्रथमपादं व्याख्यातुं तदर्थमनुवदन्ति तत्रेत्यादि । तेष्वर्थेपु जीवस्य ब्रह्मज्ञानौपयिकं जन्म विचार्यते । गीतायां 'अनियोतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना' इति भगवता ब्रह्मविद एवार्चिरादिमार्गेण ब्रह्मगतरुक्तत्वात् तदनुसारेण व्युत्पाद्यत इत्यर्थः। तच छान्दोग्ये पञ्चानिविद्यायां सिद्धमिति प्रथमं तत्तात्पर्यमाहुः तत्र पूर्वेत्यादि । सा च सप्तमे प्रपाठके गौतमप्रवाहणसंवादे 'यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपयचसो. भवन्तीति प्रश्नप्रतिवचनभूतैः 'असौ चा व लोको गौतमानि रित्यादिभिरुक्ता । 'असौ वा व लोको गौतमामिस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिवन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गास्तसिने- तस्मिन्ननौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीति । द्वितीये वाक्ये पर्जन्यवाय्व- अविद्युदशनिहादनयो विस्फुलिङ्गान्ताः, सोमो राजा होम्यः, वर्ष फलम् | तृतीये पृथिवी संवत्सरा- काशरात्रिदिगवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गान्ताः, वर्ष होम्यम् , अन्न फलम् । चतुर्थे पुरुषवाक्प्राणजिह्वा- चक्षुःश्रोत्राणि विस्फुलिङ्गान्ताः, अन्नं होम्यम् , रेतः फलम् । पञ्चमे योपोपस्थोपगत्रणयोनितदन्तः कृत्यभिनन्दाः विस्फुलिङ्गान्ताः, रेतो होम्यम् , गर्भः फलम् । तदने 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्यावृतो गर्भो दश या नव या मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते, स जातो यावदायुपं जीवति, तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति, यत एवेतो यतः सम्भूतो भवती'त्यन्तम् । अर्थस्तु, हे गौतम, असौ या व द्युलोक एष अग्निः, यथेहामिहोत्राधिकरणमाह- वनीयः । तस्याग्नेधुलोकाख्यस आदित्य एव समित् । तेन हीद्धो द्युलोको दीप्यते, अतः समिन्ध- नात् समित् । रश्मयो धूमस्तदुत्थितत्वात् । समिद्धे अग्नौ हि धूम उत्तिष्ठति । अहरर्चिः । प्रकाश- सामान्यादादित्यकार्यत्वाच । चन्द्रमा अङ्गाराः । अहाप्रशमेऽभिव्यक्तः। अर्चिपः प्रशमे बङ्गारा अभिव्यज्यन्त इति । नक्षत्राणि विस्फलिङ्गाः विग्रकीर्णत्वसामान्याचन्द्रमसोऽवयवा इव । तसिन्ने- तसिन् यथोक्तलक्षणेऽनौ देवा लोकपालाः कर्मसचिवाः श्रद्धां जुहति । 'श्रद्धा वा आप' इति श्रुत्यन्तरात् 'आपः पुरुपयचसो भवन्तीति प्रश्नवाक्यादने तथच निगमनाच श्रद्धाशब्देनाप रश्मिः। स्मभावादेविचारः । जन्मेति । सर्वेषु साधनेषु सन्दिग्धं जन्मेत्यर्थः । तेन ब्रामदेहादिविचार स्यक्त्वाऽषां पुरुषवचस्त्वविचार उपपत्तिरुक्ता । तदिति । जन्म। प्रथममिति । सन्दिग्धत्वादिति भावः। तात्पर्यगिति । वाच्यार्थस्तु श्रुतिवाच्यः । तत्र पूर्वत्यादीति । तत्र जन्मविचारे पूर्वेत्यादेहतोमोक्षा- भावेन जन्म विचार्यते । सेति । विद्या । 'अदसस्तु विप्रकृष्टे' रूपमित्याहुः धुलोक इति । श्रुतिलादेवकारः । आहवनीये जुहोति । एवेति । पूर्ववत् । समिदिति । 'निइन्धी दीती' सम्पूर्वः कियन्तः । अमिरत्र ब्रह्म तथाधोक्षजः । 'नक्षत्राणामुदयो यत' इति श्रुतेः । तस्साग्रप्रत्य- क्षसादित्यं विना का प्रत्यक्षं संपादयेत् । 'यचन्द्रमसि यचानौ ततेजो विद्धि मामक मिति वाक्यात् । लोकपाला इत्यादि । लोकपाला आयादयस्तृतीयस पष्ठेऽध्याये सन्ति । ते कर्मप्रधानाः। 'तदुपर्यपी'ति सूने उक्ताः । जुदतीति । ददति अदन्ति च । यागानामनेकविधत्वात् । अन इति । 'इति तु पवम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति श्रुतौ । तथैवेति । इति त्वित्लस हेत्वर्थकस ·भाष्यप्रकाशा ६ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०१ अ०१ सू०१. ते देवास्तत्र तत्र हुत्वा तस्य शरीरं सम्पादयन्तीति 'पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति श्रुतिः। उच्यन्ते । ता जुह्वति । तसा आहुतेः सोमो राजा सम्भवति । श्रद्धाशब्दवाच्यानां द्युलोकानी हुतानामपां परिणामः सोमो राजा सम्भवति । एवं हुतास्ता आपो द्युलोकस्यं चन्द्रमनुप्रविश्यापूर्य- माणपक्षे पञ्चदशकलाभिः पोषणात् तमारभन्ते । एवमग्रेपि । वृष्युपकरणमेघाभिमानिनीदेवता- विशेषः पर्जन्यः । तस्मिन्ननी हुतः सोमो राजा वर्परूपेण परिणमते । तच्च वर्प पृथिव्यगौ हुतमन्न- रूपेण परिणमते । अन्नं च पुरुषांनी हुतं रेतोरूपेण परिणमते । रेतश्च योपानी हुतं गर्भरूपेण परिणमते । तदाह 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति । वैराग्यार्थमाह 'स उल्ला- वृतो गर्म' इत्यादि । 'तं प्रेतं दिष्टमितोऽनय एव हरन्तीति ।तं पूर्वोक्तं प्रेतं मृतं दिष्टं निर्दिष्टमितो मरणस्थानाद् अग्नये एवाश्यर्थमेव हरन्ति पुत्रा ऋत्विजो वा नयन्ति । यतोऽनेः सकाशादेव इत आगतः श्रद्धादिक्रमेण, यतश्च पञ्चम्यो भूतेभ्यः सम्भूत उत्पन्नो भवतीत्येवं सामान्यतो बोध्यः । अतः परं तात्पर्यमुच्यते । गीतायां यज्ञः सात्त्विकादिभेदेन त्रिविध उक्तः । तत्र 'अफला- कातिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टच्यमेचेति मनः समाधाय स साविक' इत्येतल्लक्षणक निष्कामयज्ञं यः पूर्वजन्मनि कृतवान् , उपनिषदर्थनिश्चयाभावेन ज्ञानरहितश्वासीत् , तस.पूर्वजन्मनि निष्कामयज्ञकर्तुर्ज्ञानरहितस्य मरणे ज्ञानाभावेन यज्ञाभिव्यक्क्यभावान मोक्षः, कामनाभावाच न खर्लोको मुख्यतया फलम् । तथा सति साङ्गाद्वैदिककर्मणः फलावश्यंभावनियमात् फले जननीये तत्र किं फलमित्याकाबायां 'यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीपिणा'मिति गीतावाक्यात् तादृशयज्ञस्य पायनमेव फलमिति भूतसंस्कारक एव यज्ञो नात इत्येको हेतुः । रश्मिः। निगमनघटकत्वादेवकारभिन्नानुपूर्वीव्यवच्छेदकः । 'अपां पुष्पं यो वेदेति श्रुतेश्चन्द्रविपयायाश्चन्द्रपुष्पत्व- प्रकारमाहुः श्रद्धाशब्देति । आरभन्त इति । पोडशी तुन संभवति की। ध्रुवत्वात् । आपूर्येति । शुक्लपक्षे । आपूर्यते चन्द्र इत्यापूर्यमाणस्य पक्षे । तदेवाहुः वृष्टीत्यादिना । वृष्टरुपकरणं मेघाभिमानिनी देवता तद्विशेपः। पर्जन्यो भगवानिन्द्र' इत्यत्र सिध्यति नन्दवाक्येांस उल्यावृतो गर्भ इत्यादीति । 'दशमासा नित्यत्रात्यन्तसंयोगे द्वितीया । पूर्वोक्तमिति । तत्र प्रयाता गच्छन्ती'त्यत्र प्रयातपदेनोक्तम् । निर्दिष्टमिति । परलोकं प्रति कर्मणा निर्दिष्टम् । अग्नेःसकाशादिति। अन्यथा जगत्कर्तृत्वमग्ने ज्येत । इत्येवेति । श्रौतत्वादेवकारः । सामान्यत इति । तात्पर्यरूपविशेपार्थं विनाभिधामात्रतः श्रुत्यर्थो योध्य इत्यन्वयः। भाष्य विवरीतुमाहुः अतः परमिति । तत्र प्रथम इत्यादिभाष्यविचारात्परम् । अभिधाया था परम् । विवृण्वन्ति स्म तत्रेत्यादिना । मुख्यतयेति । ज्ञानराहित्येन 'विदुपः कर्मसिद्धिः स्यात्तया नाविदुपो भवेदिति वाक्यान्न मुख्यतया । किं मुख्यतया फलातिरिक्तं फलमिति चेत् । न । शारीरब्राह्मणे 'अयाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति, न तस्मात् प्राणा उत्काम- न्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुत्युक्तं ज्ञेयमिति । भूतेत्यादिभाष्यं विवरीतुमाहुः तथा सतीत्यादि । विवृण्वन्ति स्म यज्ञो दानमिति । चैवेति । तेनान्येपामेप्वन्तर्भाव इति भावः । यथा 'पूर्वयेत्यहिरेणुमि रितिवाक्यादतिरेणूनाम् । तादृशेति । पानजनकयज्ञस्य । एवकारेण मोक्षस्खलाको व्यवच्छियते । एवेति । खोकव्यवच्छेदक एवेति । भाष्ये इतिशब्दस्य हेतुवाचकत्वादाहुः एको हेतुरिति । श्रद्धादिहोमे हेतु। १. एवेवि रश्मिपाठः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाष्यप्रकाशा निष्कामत्वादिति द्वितीयः । स त्वित्थं ज्ञेयः। वैयासे दर्शने देवता विग्रहवती। अतः पुरुषप्रयत्नेनाभिव्यक्ता यागाः स्वस्स करणत्वान्मध्ये देवताप्रीतिं जनयन्ति । अतो द्रव्येण प्रीता देवता व्यापारः । अदृष्टादिकं तु न व्यापारः । दृष्टय सम्भवे तत्कल्पनस्सान्याय्यत्वात् । याज्ञिका हि देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागं कुर्वन्तः स्वर्गादिकं साधयन्तो दृश्यन्ते । देवता च मत्रार्थवादादिभ्यो विग्रहादिपञ्चकवती । तत्र 'सहस्राक्षो गोत्रभिद् वज्रबाहुरिति विग्रहः । 'अनिरिदं हविरजुपते'ति हविःस्वीकारः । 'अद्धीदिन्द्रप्रस्थितेमा हवींपी'ति हविर्भोजनम् । 'तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्प- यतीति तृप्तिप्रसादौ । एवं विग्रहादिपञ्चकवत्त्वात् सेवितराजादिवद् देवताप्यन्यदीयं हविर्विधानेन गृहीत्वा किश्चिदुपकर्तुमुचिता भवति । लोके तथोपलब्धेः। 'देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु व' इति गीतायां प्रजापतिवाक्यानुवादात् 'अग्नये जुष्टं निर्वपामि' 'यस्सै देवतायै हविर्निरुतं स्या'दित्यादी तादर्सार्थकचतुर्थीनिर्देशात् । देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागस्य यागत्वाच । अतः सैव हविर्गृहीत्वा प्रीतिद्वारा व्यापारीभवितुमर्हति । सा च चेतना नित्या यथानुरूपं फलं नियमयितुं शक्ता । तत्र यागकर्तु- ,निष्कामत्वे तया किंवा उपकर्तव्यमित्यपेक्षायां कर्मसचिवत्वेन यज्ञाधिकारिणां देवानामेवेन्द्रिया- धिष्ठातृत्वालोकपालत्वाच भूतानां तदधीनत्वमित्यपरो हेतुः । ताभ्यां हेतुभ्यां देवास्तत्र तत्र हुत्वा संस्कृतैर्भूतैस्तच्छरीरं ब्रह्मविद्याप्राप्तियोग्यं निष्कामत्वात् सम्पादयन्तीति तत्कृतमुपकारं 'पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्तीति श्रुतिर्वदति । शेष तु वैराग्याथ वदति । अन्यथा प्रथमप्रश्नचतुष्टयप्रतिवचनैरेव वैराग्यसिद्धरत्रैतापद्धोमकथनस्य निष्प्रयोजनत्वं स्यात् । अतोऽर्चिरादिमार्गेऽधिकारिविशेषयोधन एव तात्पर्यमित्यर्थः । रश्मिः। द्वितीय इति । भाष्ये द्वितीयत्वेन प्रतीतः । द्वितीयोपीत्यन्तो हेतुरिति । तेन शैल्या खरेण च । चस्त्वर्थ इति । निष्कामत्वात्वित्यर्थः । तेनेह पावनशरीरसंपादने निष्कामत्वस्य हेतुत्वमावृत्त्या वक्ष्यन्ति । हेतुं व्युत्पादयन्ति स्म स त्वित्यादि । निष्कामस्त्वधिकार्यन्यथासिद्ध इति स हेतुर्वक्ष्य- माणप्रकारेणेत्यन्तघटको ज्ञेयः । पुस्पेति । यजमानप्रयतस्य स्वल्पत्वात्पुरुपशब्दो यजमानादिपरः । करणेति । व्यापारवदसाधारण कारणं करणं तत्त्वात् । अपूर्व कार्यपर्यन्तं वर्तमानं दूषयन्ति स्म अदृष्टेति । स्वर्गादीति । आदिनात्मसुखम् । 'यन्न दुःखेने ति वाक्यात् । प्रजापतीति । 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेप वोऽस्त्विष्टकामधु'गिति पूर्ववाक्येऽनेन यज्ञेने- त्यर्थादनेनेत्यत्रानुवादकं पदं यज्ञार्थकत्वेन वाक्यमप्यनुवादकमतस्तथेति । अग्नय इत्यादिसंहिता । जुष्टम् । 'जुपी प्रीतिसेवनयोः' ।प्राग्भिः प्रीत्या सेवितम् । निर्वपामि । 'डुवा पीजतन्तुसन्ताने' । निर्वा प्रक्षेपेण वीजतन्तुसन्तानं करोमि । अतिविस्तरत्वात्त्वत्र प्रक्षेपेणेत्यायुक्तम् । 'नानन्तोऽनन्तपारस्येति वाक्यात्। निरुप्तमिति । 'डुवा पीजतन्तुसन्ताने' कर्मणि क्तः । इत्यादाविति । कर्मसचिवेत्यादि । पूर्ववत् । एवेति । तृतीयस पष्ठपञ्चमयोरघ्याययोरस्पार्थस्य सष्टत्वात् । भूतानामिति । पञ्चानाम् । तदधीनत्वमिति । इन्द्रियाधिष्ठातृदेवाधीनत्वम् । हेतुरिति । इतिशब्दान्तः । तत्र तत्रेति धुलोकादौ हुला । अत्र पूर्वोक्तं हेतुद्वयम् । आवृत्त्या लाहुः निष्कामत्वादिति । संपादने एको हेतुः। तत्कृतमिति । देवकृतं निष्कामयज्ञकर्तुपकारम् । शेषमिति । स उत्वावृतो गर्भ' इत्यादि पूर्वमुक्तम् । पूर्वोक्तं तात्पर्याय सप्टयन्ति स्म अन्यथेत्यादि । एतावदिति । पञ्चम्याहुत्यन्तम् । अचिरिति । 'अमिज्योतिरह' इति गीतावाक्येन पूर्वमुक्त पश्यामिविद्यासाधितदेहवानधिकारिविशेषयोधने ।

·भाष्यप्रकाशा .. श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०१ अ०१ सु०१. तन जीवेन्द्रियाणां होमाभावेनाशुद्धिमाशङ्कय तेपामपि होमं वक्तुमिदम- धिकरणमारभते। नच पञ्चाहुतयो धूममार्ग एव । तत्र गमनागमनयोर्वहुविशेषश्रवणात् । एवं श्रुतितात्पर्यमुक्त्वा अधिकरणप्रयोजनमाहुः तत्र जीवेत्यादि । तादृशे यज्ञकर्तरि जीवा- दिशोधिकाया आत्मविद्याया आसन्योपासनायाथाभावे देवैर्होमेन सम्पादितमपि तच्छरीरं ज्ञानानु- पयोगाद् व्यर्थमिति होमोत्र शोधक इति तेषां होमाभावेनाशुद्धिमाशय, तेषामपि होमं वक्तुं जीवस्यतो लोकान्तरगमनावसरे संस्कृतभूतसूक्ष्मेन्द्रियसाहित्यसाधनायेदमधिकरणमारभत इत्यर्थः । ननु नेदमधिकरणप्रयोजनम् , वैराग्याथ संसारगतिप्रभेददर्शनस्यैव श्रुतौ मुख्यतया प्रतीय- मानत्वेन, उपसंहारे 'तसाज्जुगुप्सेते ति संसारजुगुप्साश्रावणेन च, ज्ञाने ताशहोमकृतशुद्ध्यपेक्षायां मानाभावात् । वाजसनेयके 'ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्तेऽन्तरिक्षमाविशतस्ते तत आवर्तेते त इमामाविश्य तर्पयित्वा पुरुपमाविशतस्ततः खियमाविश्येत्यादिना पुनरावृत्तेरुक्तत्वात् तस्याश्च धूमादिमार्ग एव दर्शनेनात्र तदुपयोगाभावाद् धूममार्ग एव ता आहुतय इति न तदर्थमिदमधि- करणमित्याशङ्कायामाहुः नचेत्यादि । साद्वैराग्यमात्रार्थता, यदि धूममार्ग एव पञ्चाहुतयः स्युः । न त्वेवम् । कुतः । तत्र गमनागमनयोबहुविशेषश्रवणात् । प्रश्नप्रतिलोमक्रमेण चक्तुमारब्धाय विद्यायां 'यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'त्यस्योत्तरत्वेन पूर्व पञ्चाग्यादिप्रपञ्चनम् , तदनन्तरं 'यदतोऽधि प्रजाः प्रयन्ती'त्यस्योत्तरत्वेनाचिरादिमार्गकथनम्, 'यथा पुनरावर्तन्त' इत्यस्योत्तरत्वेन धूमादिमार्गकथनम् , देवपित्र्यानयोः पथोावृत्त्युत्तरत्वेन तयोः प्रपञ्चनम् , 'यथासौ लोको न सम्पूर्यत' इत्यस्योत्तरत्वेन 'जायख नियस्वेति तृतीयस्थानकथनम् । तत्र रश्मिः। एवेति । अन्यबोधनव्यवच्छेदकः । प्रतीकेति । अहोपासनायाः । सूर्यादीन्यानि । इत आरभ्य शङ्करभाष्यीय पूर्वपक्षमाहुः नन्वित्यादि । एवेति । श्रुतित्वात् । 'आपः पुरुषवचसो भवन्तीति श्रुतेरेवकारः । श्रुताविति । स उल्यावृतो गर्भ' इत्यादौ। मुख्यतयाभिधेयतया।ज्ञान इति । ज्ञाननिमित्तम् । 'ज्ञाने पुरुषं जुहोती'त्यत्र कर्मणा समवायात् । 'निमित्तात्कर्मयोग' इति सूत्रण सप्तमी । उत्क्रामत इति । आधिदैविकवादाजडाहुत्योरुत्क्रमणम् । इमामिति । पृथिवीम् । अन्तरिक्षस्य पूर्वमुक्तः । एवेति । ज्ञानमार्गे 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतेरेवकारो ज्ञानमार्ग व्यवच्छिनत्ति । एवेति । पूर्ववत् । एवेति । ज्ञानमार्गव्यवच्छेदकः। तत्र गमनेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तन्त्र गमनेत्यादि । प्रश्नप्रतीति । प्रश्नानुलोमक्रमस्तु 'श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालाना समितिमेयाय, त५ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच, कुमारानु त्वाशिपत् पितेति, अनु हि भगव इति, वेत्थ यदितोधि प्रजाः प्रयन्तीति, न भगव इति, वेत्य यथा पुनराव- तन्त३ इति, न भगव इति, वेत्य पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना ३ इति, न भगव इति, वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यंत ३ इति, न भगव इति, वेत्य यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति, नैव भगव इती'ति । तदनन्तरमिति । अचिरादिमार्गकथनमित्यनेनान्वेति । अन्यथा प्रतिलोमक्रमे 'यथासौ लोको न पूर्यत' इत्यस्येत्यापत्तेः । अर्चिरादीति । प्रयन्तीत्यस्य प्रगच्छन्तीत्यर्थादर्चिरादिमार्गकथनमु- त्तरम् । 'तय इत्यं विदुरित्यादिश्रुत्या कथनम् । धूमादीति । 'अथ य इमे ग्राम इष्टे'त्यादिश्रुत्या कथनम् । व्यावृत्तीति । तेन च्यावर्तनेतिपदस भावल्युडन्तत्वं योधितम् । तयो पयोः प्रपश्चनं 'अर्चिपोऽहरह' इत्यादिश्रुत्या प्रपञ्चनम् । तथा 'धूमाद्रात्रिमित्यादिश्रुत्या द्वितीयप्रपञ्चनम् । जाय- खेति । 'जायस्व म्रियखेत्येतर तृतीय स्थानम् , तेनासौ लोको न संपूर्यते, तस्माजुगुप्सेत' इति श्रुतेः। १. भासन्योपासनामा इत्यत्र प्रतीमेपासनाया इति रश्मिपाठः श्रीहस्ताक्षरेषु सन्दिग्धावादोध्यः ।

·भाष्यप्रकाश-रहिम-परिहितम् । भाप्यप्रकाशः। अचिरादिमाईक्तगमनापेक्षया धूमादिमार्गोक्ते गमन आगमने च भूयसस्तारतम्यस्य श्रवणात् । यदि हि धूममार्ग एव ताः स्यु, तदा तादृशदुःखजनको भूयान् विशेपो न श्रूयेत । तस्य पञ्चाहु- तीविनापि वाजसनेयके पूर्व जीबद्दशाकृतयज्ञाहुतिभ्यां तर्पणकथनोच्या बोधितत्वात् । तथाच पञ्चाग्निक्रमेण शरीरनिष्पादनं चेन्मुमुक्षुप्यनपेक्षितं स्यात् , तदासिन् प्रकरणेचिरादिमार्ग न घूयात् । प्रश्नक्रमेणोत्तरकथने शिष्यबोधसौकर्यात् । अथ खस्योत्तरदानसौकर्यार्थ व्युत्क्रमः । तथा सत्यू- र्ध्वगतिप्रश्नोत्तरं प्रत्यप्यागतैव पञ्चाग्निविद्याया उपजीव्यता । सा च होमद्वारिकैव । अत एव तद- व्यवहितोत्तरमर्चिरादिमार्गेणोर्ध्वगतिव्युत्पादनम् । तसात् केपाश्चिज्ज्ञानाधिकारिणामप्येतदपेक्षि- तमित्यधिकरणस्य तादर्यमपि युक्तमेवेत्यर्थः। नन्वचिंरादिमार्गो घेतद्विद्याज्ञानवतामेव, न तु तथा रश्मिः। श्रवणादिति । एवं हि श्रूयते 'अचिंपोहरत आपूर्यमाणपक्ष आपूर्यमाणपक्षायान् पडुदद्देति मासाथ- स्तान्मासेभ्यः संवत्सरसंवत्सरादादित्यमादित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येप देवयानः पन्था इती'त्युक्तार्चिरादिमागैर्गमनात् 'धूमाद्रात्रि रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्पड्दक्षिणैति मासारस्तानेते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति, मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाचन्द्रमसमेप सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति, तस्मिन्यावत्सम्पातमुपित्वायैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथैतमाका- शमाकाशाद्वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वानं भवत्यनं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओपधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुनिष्प्रपतरं यो यो छन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्रप एव भवति, तथ इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापोरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि वा शूकरयोनि वा चण्डालयोनि वाथैतयोः पथोर्न कतरणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्तीति धूमादिमार्गोक्ते गमन आगमने च भूयसस्तारतम्यस्य श्रवणात् । अभ्याशो ह क्षिप्रमेवेत्यर्थः । एवमग्रेपि । धूममार्ग इति । एवकारोचिरादिमार्गव्यवच्छेदकः । तदा पञ्चामिविद्या प्रवर्तक आहुति- वैयर्थ्यसंपादको दुःखजदेहे ज्ञानजनको विशेपो ऽशक्योपदेशोऽनुपदेश' इति सांख्यसूत्रानोपदेशकश्रुति- वाक्यं श्रूयेत । अयमुपदेश उपपायः मार्गभेदेन । यथा 'क्लेशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसा'मिति ज्ञान- मार्गे । भक्तिमार्गे क्लेशाभावात्। तस्येति । देहस्य । आहुती इमामाविश्य देहरूपां तर्पयित्वेत्यर्थादोधित- त्वात् । वाजसनेयकं पूर्वमुक्तम् । तथा चेति । पञ्चाग्निविद्याप्रतिलोमक्रमेण पश्यामिविद्यामुक्त्वा यदितोधि प्रजाः प्रयन्तीति प्रश्नोत्तरत्वेनाचिरादिमार्गकथनानन्तरं तादृशदुःखजनकभूयोविशेषश्रवणे च । पञ्चाग्नीति । व्युत्क्रमेण अचिरादिमार्गमित्यनेनान्वेति । अस्मिन्निति । पञ्चाग्निविद्याप्रकरणे । पश्यामिक्रमेणेत्यायुक्ते हेतुमाहुः प्रश्नक्रमेणेति । उत्तरेति । अचिरादिमार्गस्याधिकार्याकासलेनान्त्य- पचाग्निविद्यायाः पूर्वप्राकणोत्तरदानमसौकर्येण भवति । आकर्पस्य दुरूहत्वात् । ऊर्चेति । 'यदतोऽपि प्रजाः प्रयन्तीति श्रुत्युक्तोगतेः प्रश्नोत्तरम् । उपेति । आविर्मावकशक्त्याधारवलक्षणा। पूर्वलमर्यात् । होमेति । एवकारेणाद्वारकहेतुत्वं व्यवच्छिद्यते । तदव्यवेति । पश्यामिविद्याऽन्यवहितोत्तरम् । केपाश्चि- दिति । अनेनासंदिग्धानां ज्ञानोत्सादकानां नात्र वातेति सूचितम् । अपीति । अपिना वैरा- ग्यार्थम् । एवेत्ययुक्तत्वव्यवच्छेदकः । 'तस्माडगुप्सते'त्युपसंहारावैराग्यार्य संसारगतिप्रमेददर्शनादस्स पक्षस्यायुक्तलं प्राप्तम् । वस्तुतस्तु उपक्रमस्यासंजातविरोपिलासपवैदिकप्रकारेण होमजसंसारगतिप्रमेद- प्र.स.र.२ ·, श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।, [अ०३पा०१०१सू०१. 'तदू य इत्थं विदुर्य चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते, तेऽर्चिपमभिसम्भवन्तीति तज्ज्ञानवतोपि यत्रार्चिःप्राप्तिः, तत्र तथा देवहुतानां कथं सा न स्यात् । ज्ञानार्थ- मेव तथोत्पत्तेः । पुनरावृत्तिः परं तुल्या। अथवा । निष्काम एव धूममार्गः। 'योगी प्राप्य निवर्तत' इति स्मरणात् । भोगार्थमेव धूमादिलोकाः। निष्पत्तिस्तु पञ्चानावेव । अन्ने प्रविष्टानामन्येपामपि रेतोद्वारा योनित उत्पत्तिरिति कपूयचरणवर्णनम् । " भाष्यप्रकाशः। : -- .. निष्पादितशरीराणाम् , 'तद्य इत्थं विदुरिति विद्यावतामेव कथनात् , अतस्तावतयोपजीव्यत्वम्, न तु होमंद्वारकमित्यत आहुः तद्य इत्यादि । तथाच साधकोपपत्तेः प्रागुक्तत्वाद् वाधकस्याभावाच कैमुतिकेनैव तदा तत्प्राप्तिरस्तु, तद्धेतोरक्तवादित्यर्थः। एवञ्च तद्य इत्थं विदुरिति श्रुतावपि य इत्थं एवंप्रकारेण प्राप्तदेहास्ते विदुः,ब्रह्म जानन्ति । 'ये चेमेजरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते' । अत्रापि विदुरितिपदं देहलीदीपवदन्तीति गीताबाक्यवारस्याद् बोध्यम् । नन्वर्चिरादिमार्गस्य होमोप- जीवकत्वमाहुतिखभावविरुद्धम् , आहुतीनामावृत्तिखभावत्वादित्यत आहुः पुनरित्यादि । अर्चिरा- दिमार्गेपि पुरुषभावपर्यन्तमावृत्तिस्तुल्याः। अत आहुतिस्वभावविरोधाभावादर्चिरादिमार्गस्याप्युप- जीवकत्वं युक्तमित्यर्थः। । ननु 'ते वा एते आहुती'. इति श्रुती आहुतिभ्यामेव यज्वशरीरान्तरनिष्पत्तिश्रावणाद् धूममार्गेपि पश्चाहुत्यङ्गीकारे न किञ्चिद् बाधकमित्याकावायां तसिन् पक्षेपि ज्ञानयोग्यदेहसम्पा- दकत्वं होमस्य साधयन्ति अथवेत्यादि । उक्तगीतावाक्यानिष्कामयज्ञकर्तर्येव धूमादिमार्गः । ब्रह्म- ,रश्मिः। दर्शनस्य कर्मत्वेन शुद्धिद्वारा 'ज्ञानत्वेन कार्यकारणभावात्पश्चामिविद्यात्वप्रसिद्धेः । ज्ञानकाण्डत्वाच युक्तं तादर्थ्यम् । उपसंहारस्यापि ज्ञानागवैराग्यबोधकत्वं युक्तमेव । अतस्तादर्थ्यमित्यस्य वैराग्यार्थमित्यर्थः, नतु ज्ञानार्थमित्यर्थः । एवेति । वक्ष्यमाणश्रुतेरेवकारः । एवेति । तथा निष्पादितशरीरव्यवच्छेदक एवकारः। तावतैवेति । विदुरित्युक्तशाब्दज्ञानेन । श्रुतत्वादेवकारः । साधकेति । ज्ञानार्थत्वसाधकोपपत्तेः । प्रागिति । न च धूमेत्यादिभाष्ये तत्काशे चोक्तत्वात् । यत्रार्चिःप्राप्तिस्तत्रेत्यादिभाष्यविवरणं कैमुतिके- नेति । एवकारः 'तय इत्यं विदुरिति श्रुतेः । तदेति । उत्कर्पज्ञानकाले । कैमुतिक उत्कर्षनिवेशात् । तत्प्राप्तिरचिरादिप्राप्तिः। कैमुतिकन्यायहेतोद्वितीयस्योक्तत्वाद्भाष्य इत्यन्वर्थः । जानन्तीति । विदो लटो वे'तिसूत्राद्विदुरित्यय विवरणं जानन्तीति । वृत्तिस्तु वित्तेर्लटः परस्मैपदानों णलादयो वा स्यु'रिति.। विदुरितीति । उपासनयां शुद्धे चित्ते विदुः । गीतेतिः। 'अग्निोतिरहः शुक्ल', इति पूर्वोक्तवाक्यवारस्यादित्यर्थः । अन्यथा गीता स्यात् । ततश्च - गीतावाक्यास्वारस्यं र 'उक्तवाजसनेयकश्रुतौ । यज्वेति । पुरुषमाविशतः ततः स्त्रियमाविश्येति श्रुत्वंशेन यज्वेत्यादिः । द्वित्वश्रुत्याहुः घूममार्ग इति । उक्तति । भाप्योक्तान्महापुरुपयोगाघ्याये धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्ततः, इति गीतावाक्यात् ।। निष्कामेति । वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।, अत्येति तत्सर्वमिदं विदिला योगी परं स्थानमुपैति चाद्यमित्यत्र वाक्यात् । भाष्यादेवकारः । एवेति । द्वित्वान्यसंख्याव्यवच्छेदकः । -- ·;:... भाष्यप्रकाश-रश्मि-परि हितम् । ११. . 'एवं नयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त इति कामनायां भिन्न एव प्रकारः। पृथगुपदेशात् । भाग्यप्रकाशः। गतिप्रतिवन्धकप्रारब्धभोगार्थमेव धूमादिलोकाः । 'तद्य इह रमणीयचरणा' इत्यादिनोक्ता उत्तम- देहनिष्पत्तिस्तु पश्चानावेव । तथा सति निष्कामतया इष्टापूर्ताद्युपासने धूममार्गेणेहागतस्य 'न हि कल्याणकृत् कश्चि'दित्यादिना गीतायामुक्तान्यायात् पुनरचिरादिमार्गेण ब्रह्मगतिः । सापि 'एतद्धि दुर्लभतर मिति वाक्यादुत्तमाधिकार एवेति धूममार्गे एवाहुतीनामङ्गीकारेपि निष्प्रत्यूहा ज्ञानयोग्य- देहनिप्पत्तिः । नच कपूयचरणावस्थानिरूपणविरोधः । स्वीयदुष्कर्मादिना अन्ने प्रविष्टानामन्येपां दुष्कर्मिणां जीवानामपि मैथुनादुत्पत्तिबोधनार्थ प्रासङ्गिकं तद्वर्णनम् । अतो धूममार्गेपि विलम्बा- धिक्येन प्रकारभेदाद् योग्यदेहनिप्पादकत्वम् , अतस्तत्रैवाहुत्यङ्गीकारपक्षेपि प्रकृतसिद्धिरित्यर्थः । ननु बृहदारण्यके यज्ञादिना लोकजेवणां धूममार्गकथनात् सकाम एव धूममार्गोऽस्त्वित्यत आहुः एवं त्रयीत्यादि । पृथगुपदेशादिति । वृहदारण्यके भिन्नप्रकारेण 'एवमेवानु परिवर्तन्ते' इति गीतोक्तप्रकारेण निगमनात् । तथाच प्रकारभेदात्तस्य नैतद्भाधकत्वमित्यर्थः। . रश्मिः। भोगार्थमित्यादिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म ब्रह्मगतीति । एवेति । श्रुतेरेवकारः । धूमादीति । 'धूमम- भिसंभवन्ती'त्यादिश्रुत्युक्ताः । निष्पत्तिरित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तद्य इहेति । रमणीयाचरणाः । एवेति । श्रुतेरेवकारः। उक्तादिति । कल्याणकृतो दुर्गत्यभावरूपान्न्यायात् । एवेति । हीनमध्यमा- धिकारव्यवच्छेदकः । एवेति । अचिरादिमार्गव्यवच्छेदक एवकारः । अन्न इत्यादिभाष्यं विवरीतुमाहुः नचेति । स्वीयेति । आदिना शापः । नृगस्य कृकलासता । नारदशापाद्यमलार्जुनता नलकूवरमणि- ग्रीवयोः। अन्ने प्रेति । 'अन्नात्पुरुष' इतिश्रुतेः । अन्ने सतां तत उत्पत्तिः। रेतोद्वारेति । 'पुंसो रेतःकणाश्रय' इति वाक्यात् । योनित इति । 'योनेः शरीर मिति वक्ष्यमाणसूत्रात् । तद्वर्ण- नमिति । 'अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि वा शूकरयोनि वा.चण्डालयोनि वेति कपूयाचरणानां वर्णनम् । अभ्याशो हेति क्षिप्रार्थः । तत्रैवेति । एवकारोचिं- रादिमार्गव्यवच्छेदकः । बृहदारण्यक इति । सप्तान्नब्राह्मणे श्वेतकेतुप्राह्मणे च । 'त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयत्यय यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयती'ति यज्ञादिना लोकजेवृणाम् । आदिनोपासना । श्वेतकेतुब्राह्मणे तु अब ये यजेन दानेन तपसा लोकं जयन्ति ते धूमममिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रि मिति । धूमेति । तत्र बृहदारण्यकेऽव्यवहि- तोत्तरं 'स एप संवत्सरः प्रजापतिः पोडशकल' इत्यादिना । पोडशकलश्चन्द्रः। संवत्सरः काठात्मा प्रजापतिः । अग्रे धूममार्गकथनम् । 'तस्स रात्रय एव पञ्चदश कलाः ध्रुवैवास्स पोडशी कला स रात्रि- भिरेवा च पूर्यतेऽप चक्षीयत' इत्यादिना । शुक्लपक्षसम्वन्धिनीमिरापूर्यते पचदशभिः कृष्णपक्षसम्बन्धि- नीभिरपक्षीयत इत्यर्थः । ब्रह्मणो मुखे विविधानां यागानां विततत्वकयनं गीतायाम् । सकाम इति । कामो लोकजयस्य । एवेति । निष्कामधूममार्गव्यवच्छेदकः । बृहदारण्यक इति । श्वेतकेतुबामणे । छान्दोग्यीयरमणीयाचरणकपूयाचरणप्रकारानिष्कामानिन्नप्रकारेण सकामप्रकारेण, एवमेवोक्तधूममार्ग- प्रकारेण सकामेनानु यन्नदानतपोभिर्लोकजयाद्धेतोः सकामाः परिवर्तन्त आवर्तन्ते । गीतेति । मायोक्त- गीतोक्तपकारेण । निगमनादिति । अनुहेती । तस्मादेवमेव परिवर्तन्त इत्यात् । अनुहीने सहार्य ·" श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०१ अ०१सू०१. तस्माद्योग्यशरीरनिप्पत्तये स्वयमेव गच्छति भूतसहिता, श्रद्धाहोमानन्तरं सोमभावे वा सम्बन्ध इति संशयः। भिन्नपक्षे योनौ वेति । तत्र श्रौतेऽर्थे श्रौतन्यायेनैव निर्णयस्योचितत्वादाहुतावपां गौणत्वापत्ते भाष्यप्रकाशः। एवं श्रुत्यर्थनिर्णयेनाधिकरणस्य तादर्थ्य साधयित्वाधिकरणप्रयोजकसंशयाकारमाहुः तस्मा. दित्यादि । यसादस्ति ज्ञानार्थ योग्यदेहापेक्षा, तसात्तदर्थमेवं संशय इत्यर्थः । सम्बन्ध इति । 'भूतसम्बन्धः 'अङ्गुष्ठमात्रं पुरुष निश्चकति परिमाणबोधकस्मृतिः 'तमुत्क्रामन्त' मित्युत्क्रमप्रकरणे भूतोक्रमाश्रवणं च संशयवीजं यथायथम् । तत्र द्वितीयकोटी पक्षद्वयम् । श्रद्धाहोमानन्तरं सोमभावे घा, भिन्नपक्षे योनी चेति । पञ्चाहुतिभ्यो धूमादिमार्गेण गच्छतः सोमभावेऽपां द्रवीभावमान्यात् तदा वा । ततो मिन्ने सकामपक्षे पञ्चाहुत्यभावात् सकामान् यल्लोकाल्लोकान्तरं मन एव कर्मसहितं नयति । शारीरब्राह्मणे 'काममयं पुरुप'मुपक्रम्य, 'तदेव स तत्सहकर्मणैति लिङ्ग मनो यत्र निपक्तमस्य, प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् , वसाल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे' इति श्रूते मनः कर्ममयं नृणामिन्द्रियैः पञ्चभिर्युतम् , लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तत' इत्येकादशस्कन्धवाक्याच । तस्मिन् पक्षे भूमिरूपायां योनी वेत्यर्थः । पूर्वपक्षमाहुः तत्र नौत इत्यादि । प्रत्यक्षाधगम्ये जीवाद्युत्क्रमणरूपे श्रौतेऽर्थे श्रुत्युक्तेन रश्मिः। च पश्यात्सादृश्ययोरनु । आयामे च समीपे च लक्षणादावनुक्रम' इति विश्वे 'लक्षणे'ति सूत्रे 'इत्यंभूता- ख्यानभागवीप्सा' आदिशब्दार्थः । प्रकृते इत्थम्भूताख्यानेऽनुः । भक्तो विष्णुमनु । विष्णोर्भक्तेश्च विषय- विपयिभावोऽनुयोत्यः । भक्तः कञ्चित्रकार प्राप्त इत्यर्थः । तद्वत् अन्ये परिवर्तनप्रकार प्राप्ता इत्यर्थः । यद्वा एवमित्येव हेतुः । पूर्वप्रकारेणेति हेतुतृतीया एवमित्यत्र । तस्मादित्यत्र हेतुपञ्चमीति । निष्का- मसकामरूपप्रकारमेदात्तस्य वृहदारण्यकोक्तस्य सकामप्रकारस्य नैतस्य छान्दोग्योक्तनिष्कामप्रकारस्य पाधकत्वम् । तादर्थ्य ज्ञानार्थत्वम् । अधीति । अधिकरणे । प्रयोजकस्सेत्सस्स हेतोः संशयस्याकारम् । द्रवीति । चन्द्रवलक्षण्यदर्शनान्यथानुपपत्त्या पां पुष्पं यो वेदेति श्रुत्या च द्रवीभावमान्यात् । तदेत्यपां द्रवीभावमान्यकाले वा । माध्यविवरणं ततो निष्कामाद्भिन्ने । पञ्चात्यभावः छान्दोग्ये बोध्यः । प्रसङ्गादाहुहदारण्यकेपि । सकामानिति । वृहदारण्यके श्वेतकेतुवागणे । 'अयं ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकं जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रि रात्रेरपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाधान्यण्मासान्द- क्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाचन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति तास्तत्र देवा यथा सोमर राजा- नमाप्यायसापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशममिनिप्पद्यन्त आकाशाद्वायु बायोर्दृष्टिं घृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति (ते पुनः पुरुषामौ हूयन्ते ततो योपानौ जायन्ते । लोकान् प्रत्युत्यायिनः ) त एवमेवानुपरिवर्तन्त' इति श्रुतौ सकामान् । पुनरावृत्युक्त्या यष्टनित्यादि । नायकोर नोक्तोऽत आहुः मन एवेति । कर्मसहितमिति मनोविशेषणम् । 'मनःकर्ममयमिति पक्ष्यमाणवाक्यात् । एवकारो मनःकर्तृकनयनस्य श्रोतल्लादित्याहुः शारीरेति । मन इति । लिझान्तर्गतं मनः । पञ्चमिः कर्मेन्द्रियः । अन्यः आत्मा । तन्विति । मनोऽनुवर्तते । तस्मिन्निति । सकामपक्षे । भूमीति । योनाविति योध्यम् । मूतसम्बन्धः । वाजसनेयके 'इमामाविश्य तर्पयित्लेति श्रावणात् । इमां भूमिम् । एवमादिप्रतिमातीत्यन्तप्रन्योऽत्र सम्पातापातः । इत्यक्षराण्योति प्रतिमातीत्यन्तो वा सम्पातापातः । सिद्धान्तन्यापमहणेन प्रतिभातीति वा । 'तस्माजुगुप्सेते'ति न्यायाग्रहणेन प्रतिमातीति ·भाष्यंप्रकाश-रश्मि-परिइंहितम् । संस्कृतभूतानामुपस्थापकत्वाभावाच्छरीरवियोगे देवानां च तावद्विलम्बे कारणा- भावाच श्रद्वारूपा आप एव हयन्ते । अतो न तैः परिष्वक्तो गच्छतीत्येवं प्राप्ते, उच्यते। तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ तस्य जीवस्य यज्ञादिकर्तुरन्तरप्रतिपत्तौ, अन्तरे मध्ये, मुख्यातिपत्तेमक्षिलक्षणाया अर्वाग् योग्यशरीरनिष्पत्त्यर्थम् । न हि वस्तुतो यज्ञानामिदं फलं भवति । अतो भाप्यप्रकाशः। कर्मसाहित्यन्यायेनैव निर्णयस्य युक्तत्वात् । भूतसाहित्ये तु तैरेव शरीरनिष्पत्या अबाहुतेस्तत्संस्कार- कत्वेन अपामाहुतौ गुणकर्मत्वापत्तेः अदृष्टस्य दृष्टसामग्री विना अकिञ्चित्करतया संस्कृतभूताना- मुपस्थापकस्याभावात् , यदि भूताभावे लिङ्गशरीरं वियुज्येत, तदा मनसोऽप्यभावादुत्क्रमणं विरु- ध्येत । स तु नास्ति । शरीरवियोगे कारणस कर्माभावस्थाभावात् । अप्सहकारीणि भूतानि यावदुपतिष्ठन्ते, देवानां तावद्विलम्वे कारणाभावाच शीघ्रमेवापो योग्यशरीरनिष्पत्त्यर्थं हूयन्ते । तथा च सोमभावानन्तरं वा योनौ वा भूतसम्बन्धः, न तु रंहणावसर इत्यर्थः । सूत्रमुपन्यस्य सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति तस्येत्यादि । तच्छब्दस जीवपरामर्शित्वे हेतु: प्रश्ननिरूपणविवरणे विपयवाक्यस्थपुरुषपदविचारे व्युत्पाद्यः । अन्तरपदं च मध्यवाचकम् । 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्द्धिभेदतादये, छिद्रात्मीयविना पहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि चेति कोशात् । प्रतिपत्ताविति सप्तमी च तादर्थे । 'चर्मणि द्वीपिनं हन्ती त्यादिवत् । शरीरनिप्पत्तेः कुतो न मुख्यफलत्वमित्यत आहुः न हीत्यादि । 'तमेतं वेदानुवचनेने'त्यत्र 'विविदिपन्तीति पदस्य ज्ञानपर्यन्तत्वसमर्थनाज्ञानकर्मसमुच्चयपक्षस्य वक्तव्यत्वाच तथा । यज्ञानां हि मुख्यं फलं भगवत्प्रादुर्भावः सहस्रसमे प्रसिद्धः । 'ततो ह जज्ञे भुवनस्य गोपाः, हिरण्मयः शकुनिर्ब्रह्मनामे'ति श्रुतेः । पृथुप्रभृतीनां यज्ञे भगवत्प्रादुर्भावस पुराणेष्वपि कथनाच न शरीरनिप्पत्तर्मुख्यफलत्वमत- रश्मिः। वा । जीवाद्युत्क्रमणेत्यारम्य न्यायेनेत्यन्तः पुनरनुवादको ग्रन्थः । एवेति । अन्येषां पापकत्वादिति तद्व्यवच्छेदक एवकारः। आहुतावित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म भूतेति । तैरेवेति । दृष्टानुसारेण पञ्चमहाभू- तभागैः। पञ्चीकरणभाष्यसत्त्वादेवकारः। तत्समिति । 'देवाः श्रद्धांजुड़ती'ति श्रुतौ होमकर्मत्वसार्थक्याय। साहित्येन गुणाधानं संस्कारः । गुणेति । श्रुत्युक्तत्वादप्रयोजककर्मत्वापत्तेः। संस्कृतेत्यादिभाष्यं विवृ- ण्वन्ति स्म अदृष्टस्येति । शरीरेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदीति । लिङ्गेति । भूतसूक्ष्मशब्दादिपञ्च- घटितत्वालिङ्गशरीरस्य । आप इति । भाष्य एवकारः भूतसूक्ष्मव्यवच्छेदकः । तैरिति। मूतसूक्ष्मैरित्यर्थः । रहणेति । 'रहि गतौ' । शरीरान्तरप्रतिपत्तावितिभेदार्थकत्वेऽन्तरशब्दस प्रतियोगिसापेक्षवेन पूर्वसूने शरीराभावाभाष्यं तद्विवृण्वन्ति स्म अन्तरेति । प्रतिपत्तावितीति । अन्तरे प्रतिपत्तिस्तस्यामिति विग्रहे प्रतीकोयम् । योग्यशरीरनिष्पत्यर्थमिति भाष्यविवरणम् । चर्मणीयादि । 'निमित्तात्कर्मयोग' इति सूत्रात् । ननु लोकं रहतीत्यत्र लोकशरीरनिष्पत्त्योः कः सम्बन्ध इति चेत् । न । उभयोव्यत्वेन संयोगसत्त्वात् । संयुक्तसमवायो वा। लोकसंयुक्तशरीरे निप्पत्तेः समवायात् । ज्ञानपरीति । सनों विवक्षित इति रामानुजमते । वेदानुवचनेन विविदिपन्ति, परं न विदन्ति । वेदनं तु विषयाधीनमित्यर्थः । एवं समर्थनात् । वक्तव्येति । 'सवीपेक्षा चेति सूत्रे । गोपा इति । 'असौ वा आदित्यो गोपाः स इमाः प्रजा गोपायति तमेतं प्रजानां गोतारं कुरुत' इति श्रुतेः । पुराणेप्विति । श्रीमागवतादिपु । तथेति ।

·१४ श्रीगद्राक्षसूत्राणुभाष्यम् ।... [अ०३ पा० १०१सू०१. मुख्ये विलम्बात् प्रतिपत्तिरेषा तस्य मुख्यफलस्य वा अन्तरे याप्रतिपत्तिस्तदर्थं वा। तत्कारणभूतैः सम्परिष्वक्त एव रहति । मरणानन्तरमेव कर्मसमाप्तेः । सम्यम् भूतानि तदैव संस्कृतानि । प्रतिदिनसंस्कारार्थं च नैकट्यमपेक्ष्यते। अतः सम्यगेव च परिप्वक्तः। पूर्व शरीरेण व्यवधानात् । शरीरदाहे वा तद्गतानि भूतसूक्ष्माणि भाग्यप्रकाशा स्तथेत्यर्थः । ननु तच्छन्दस जीवपरत्वे, सम्परिष्वक्तपदस्यानन्वयनसङ्ग इति तद्वारणाय सूत्रे 'विचार्यत' इति पदमध्याहार्यम् , तदन्तरप्रतिपत्तौ विचार आरभ्यत इति, स च गुरुभूत इत्यतो व्याख्यानान्तरमाहुः तस्य मुख्यफलस्य वेत्यादि । तथाच यथा 'अपः प्रणयति' 'श्रद्धा वा आप' इति विधाय, पृथिवीध्यानपूर्वकमपप्रणयनं कार्यमिति वक्तुं 'मनसा प्रणयतीयं वै मनोन- यैर्वनाः प्रणयती'त्यत्र पूर्वमनुक्तामपि पृथिवीं बुद्धिस्थामेव इयमनयेतिपदाम्यां श्रुतिः परामृशति । नच श्रद्धेवताभ्यां परामृश्यत इति वाच्यम् । कल्पसूत्रकृतां ब्राह्मणान्तरमनुसृत्य 'पृथिवीं ध्याय'भिति पृथिवीध्यानस्य विशेषणत्वेनोक्तत्वात् , सायणभाष्ये तथा व्याख्यानात् , अंतस्तत्रैवात्रापि तच्छन्देन. मुख्य फलमेव ग्राह्यमिति बुद्धिस्थस्य मुख्यफलस्य परामर्शक तत्पदमतस्तथेत्यर्थः । 1. अन्ये तु तच्छन्देन 'संज्ञामूर्तिक्लप्ति'रिति पूर्वाध्यायान्त्यपादस्थसूत्रोक्तं देहं परामृशन्ति । अर्थस्तु तुल्या तत्कारणभूतैरिति । ज्ञानयोग्यशरीरकारणभूतर्भूतलक्ष्मैः। संस्कृतानां भूतानां कारण- तार्थ तत्परिप्वङ्गमुपपादयन्ति मरणेत्यादि । तदैवेति । मृताग्निहोत्रकाले प्रतिदिनसंस्कारार्थ- मिति । साम्परायिकविधी तथात्वार्थम् । तथा च समुपसर्गोक्तं सम्यक्त्वं भूतं विशेपणं सत् परिष्व- विशेषणं भवतीत्यतः सम्परिष्वक्त इत्यर्थः । अस क्लिष्टत्वाद् व्याख्यानान्तरमाहुः शरीरदाहे. रश्मिः। मुंख्ये विलम्यात् प्रविपत्तिरपत्यर्थः 1 प्रतिपत्तियोग्यशरीरनिप्पत्ति । एना इति । प्रणयनार्थमुपादाना- देनादेशः । श्रुत्यर्थः स्पष्टो नोच्यते सर्वन । ब्राह्मणोति । ब्राह्मणं मनसेत्याधुक्तं ततोऽन्यत् । 'पृथिवीं ध्याय निति ब्राह्मणान्तरम् । पृथिवीं ध्यायन्निति पृथिवीध्यानपूर्वकमपःप्रणयनं 'कार्यमिति वक्तुमित्येवं' पृथिवीध्यानस्य विशेषणत्वेनोक्तत्वात् । तत्रेवेति । तत्रेदशन्देनैव । अनापीति । सूत्रेपि । एवेति । दृष्टान्तसद्भावात् । तथेत्यर्थ इति । तस्य मुख्यफलस्पेत्यादिरित्यर्थ इत्यर्थः । मुख्य फलं मोक्ष इत्युक्तम् । अन्ये स्विति । शङ्कराचार्यादयस्तु । अर्थस्त्विति । सूत्रार्थः, न तु पदार्थः ।। तत्कारणमूरितीति । बहुसम्मतत्वादेवकारः । उपेति । स्मेति ज्ञेयम् । मरणेत्यादीति । मरणयाक्कालव्यवच्छेदक एवकारः । कर्माभोगे मरणासम्भवाच । मृतेति । मृतोऽमये हूयतेऽस्मिन् । 'हु दानादनयोः हुयागमेति नन् । तस्मिन्काले । तधात्येति । प्रतिदिनसंस्कारार्थम् । दिनविरामस्य मृताग्निहो- प्रेमावात् । यागवत् । अत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथाचेति । भाष्ये तत्कारणमूरित्यत्र तैरित्यस्य सम्पन्धाचत्र सहार्यकतृतीयान्तभूतसूक्ष्मपदे। सूत्रे कर्मशोऽविवक्षया वझेरकर्मकत्वेन कर्तरिक्तप्रत्यये चाङ्गी- कृत इत्यर्थः । अतो नैकव्यापेक्षणात्सम्यक्पूर्वशरीरव्यवधानरहितः । युक्तरेवकारः च पुनः भूतसम्यक्त्वांन- न्तरम् । पुनः सम्यक्ले हेतुमाहुः पूर्वमिति । क्लिऐति । नन्वम्भोमान्ययासिद्धिवारकस सम्यग्मूतानीति - ·भाप्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १५ सम्यक् तमेवासक्तानि । 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति । जीवपक्षे ज्ञानकर्मणी । कर्मणो हि स्वरूपभूता आपः। तत्र हेतुःप्रश्ननिरूपणाभ्याम् । वित्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति प्रश्नः । 'असो वा व लोको गौ. तमाग्निस्तस्यादित्य एव समि'दित्यादि निरूपणम् । प्रश्ने हि पुरूपत्वं वदति, न देहमात्रम् । तज्जीवाधिष्ठितानामेव भवति । सिद्धवत्कारवचनाच । 'निरूपणेपि चन्द्रो भवतीति। तत्रापि सोमो राजा चेतनः। न ह्यन्याधिष्ठाने ह्यन्यस्य, शरीरं भवेत् । तथा (वर्पा) नरेतोगर्भाश्च । अन्यथापि विनियोगसम्भवात् । . .in ! भाप्यप्रकाशा इत्यादि। एवं सम्परिप्वङ्गं साधयित्वा परिप्वक्तस्स होम्यत्वाय तसं भूतासञ्जने हेतुमाहुः तमित्यादि। बृहदारण्यके शारीरब्राह्मणे 'अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ती'त्यादिना प्राणः सहितस्य जीवस्यो- स्क्रमणमुक्त्वा, ‘स एप ज्ञः स विज्ञानो भवति, तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे त्यनेन जीबद्दशासम्बन्धिप्रमाणाप्रमाणेन्द्रियजनितं ज्ञानम् , कर्मेन्द्रियजनितं द्विविधं कर्म, मरणाव्यवहित- कालीना 'यं यं वापि सरन् भाव'मित्याधुक्ता पूर्वयुद्धिश्च तदीयदेहारम्भकारणत्वेन :श्राव्यत इति जीवस्य होम्यत्वपक्षे ज्ञानकर्मणी आसञ्जिके । तथाच भूतपरिष्वक्त एवं होम्य इत्यर्थः । अवाहु- तेगौणत्वं वारयन्ति कर्मण इत्यादि । हि यतो हेतोव्यरूपत्वात् कर्मणः वरूप ता आपः । तथाचात्रापां होम्यद्रव्यत्वेनोक्ततया कर्मस्वरूपे प्रवेशेन केयलं संस्कार्यत्वेनाप्रवेशादत्रावाहुतेर्गौण- त्वमित्यर्थः । अत्र प्रमाणं वदतीत्याहुः तत्र हेतुरित्यादि । अब्भोमकाले तासु जीवाधिष्ठानं व्युत्पादयन्ति प्रश्ने हीत्यादि सम्भवादित्यन्तम् । तथाच छान्दोग्ये 'प्राणो हि पिता प्राणो माते'त्यत्र प्राणविशिष्ट एव मातृपिनादिशब्दप्रवृत्तिव्युत्पादनात् तस्य न्यायस्य पुरुषपदेशपि तुल्य- त्वात् पुरुपत्वं जीवाधिष्ठितानामेव भवति । 'पुरुपौ चात्ममानवा विति कोशेऽपि मानवपदेन शरीरविशिष्ट एव पुरुषपदशक्तिग्राहणेनात्र तस्य सिद्धवदुक्क्या च प्रश्ने सपरिकरजीवलाभात् । निरूपणे चाङ्गारतया चन्द्रमसः पूर्व सत्तामुक्त्वा आहुत्यनन्तरं 'सोमो राजा, सम्भवती त्यभोमसम्भूत- कलावृद्धिकृतराजत्वकथनतः प्रजारूपचेतनसाहित्यसूचनेन, तेपां चन्द्रसायुज्यासीकारेशपि यदा रश्मिः। भाष्यस्याक्लिष्टत्वेनास्याक्लिष्टत्वात्कृतो नाक्लिष्टत्वमिति चेत् । न । अब्भोमश्रुतेः कालनिश्चासत्वेन गौणतया- प्युपपत्तेः । 'यजमानः प्रस्तर' इति श्रुतिवत् । अतः क्लिष्टत्वादित्यर्थः । व्याख्येति । कर्मणि क्तप्रत्यय- वोधकम् । तथा च कर्तरिक्तप्रत्ययेपि क्लिष्टत्वं योध्यम् । शरीरदाह इत्यादीति । तमेवेति । एव- कारोऽनाकाशादिव्यवच्छेदकः । नात्राकाशादिधर्माः शब्दादीनि भूतसूक्ष्माणि । होम्यत्वेति । अन्भोमे प्राणाधारकजीवस्य होम्यत्वपक्षे । द्रव्येति । 'करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः' इति वाक्यात्क- रणे निवेशेन द्रव्यरूपत्वात् । प्राणेति । प्राणविशिष्ट इति सप्तम्यन्तम् । तज्जीवेत्यादिभाष्यं विवृण्व- न्ति स्म तस्येति । स्वाथै कारप्रत्ययान्तसिद्धवत्कारेत्यादिहेतुभाष्यं विवरीतुं हेतुमाहुः पुरुपौ चेतिः। अत्रेति । 'पुरुषवचसो भवन्ती'त्यत्र तस्य ::.। , निरूपण इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म निरूप, पा श्रुत्याहुः अन्भोमेति । तसिल भाष्यीयेतिशब्दस्थले । तत्रापीति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म प्रजारूपेति । 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य'ति श्रुतेरपां पुष्पं चन्द्रश्चेतनः । सूचनेनेति । सम्भवतीत्यस्यः सम्भवानु- १ वर्षान्नरेतोग़र्भाश्चेति रश्मिपाठ,आदर्शेषु कुत्राप्यदर्शनानात्र रक्षित इति । २ प्रतिपादयन्तीति पाठः। -- ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ अ० १सू० १. जीवसाहित्येऽप्यपामेव मुख्यत्वम् । शरीरवत् । अयं होमस्तत्र तथा तं जनयन्तीति न दुःखहेतुः। भाष्यप्रकाशा द्वितीयाद्याहुत्या धृष्टयादिरूपता, तदा अन्याधिष्ठानादन्यदीयदेहासम्भवेन, वर्षस्योपरपातेऽन्नस्य मांसादिभावे रेतसो वृथापाते गर्भस्य स्रावादी च पुरुषभावाभावेन, तैः फलोपहितः सर्वैरपि सप- रिकरजीवस्यैव होम्यत्वेन लाभाचेत उत्क्रमणे संस्कृतभूतैः सम्परिष्वक्त एव रहतीत्यर्थः । एवमत्र औतन्यायदर्शनेन सम्परिष्वङ्गस्याप्यौचित्य साधितम् । ननु यद्युत्क्रमणमारभ्य जीवसाहित्यम् , तदा अपामेव कुतो होम्यत्वमुक्तमित्यत . आहुः जीवेत्यादि । यथा वाजसनेयिनां पठेमापनौ पुरुषस्य होम्यत्वे शरीरस्य मुख्यत्वम् , तद्वदत्र प्रथम- होमेऽपा मुख्यत्वम् , अतस्तासामेव होम्यत्वोक्तिरित्यर्थः । ननु तथापि दुःखहेतुत्वादेवं होमस्यापि वैराग्यहेतुत्वमेव वक्तव्यमित्यत आहुः अयमित्यादि । अयं देवः कृतो होमः पष्ठे पर्याय ब्रह्म- लोकगमनयोग्य भाखरवर्ण पुरुप देवा जनयन्तीति, साचिकसुखवत परिणामसुखदत्वादनभिमान- तयैव तत्र स्थितेश्च न दुःखहेतुः, अतो नास्योपाख्यानस्य वैराग्यमानहेतुत्वमित्यर्थः । नच जीवस्य चिद्रूपत्वात् प्राणानां च देवरूपत्वेनाशुद्ध्यभावान होमाईत्वमिति शङ्कयम् । तैत्तिरीयोपनिषदि विरजाहोमे प्राणवृत्तीरारभ्यात्मान्तरात्मपरमात्मपर्यन्तं शोध्यत्वश्रावणात् । नच परमात्मनोऽन्त- योमिणः किं शोधनीयमिति शङ्कयम् । प्रेरणस्यैव शोध्यत्वात् । अन्यथा असत्कार्येऽपि प्रेरयेत् । इदं च तृतीयस्कन्थे विदुरवाक्ये 'हदि स्थितो यच्छति भक्तिपूत' इत्यत्र मुबोधिन्यां व्याख्यातम् । अतो न शङ्कालेशः। नच तर्हि विरजाहोमादेव शुद्धिरस्तु, किं पुनराहुत्येति शङ्कथम् । तत्र रश्मिः। फूलो व्यापारो वाच्योर्थः । प्रजया रूप्यते यश्चेतनस्तंत्साहित्यं सूचितार्थः । नहीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति ‘स्म तेपामिति । हुतावंशानाम् । वृष्ट्यादीति । चन्द्रस्य तथा । अन्येति । अन्याधिष्ठाने सति अन्या- धिष्ठानाचन्द्राधिष्ठानादन्यस्य जीवस्य शरीरं न हि भवेत् । तस्य विवरणं अन्यदीयेत्यादि । जीवीयदे- हासम्भवेन । तथा वयादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म वर्षस्येति । स्रावादाविति । आदिना पातः । तथा वर्षानरेतोगर्भाश्च पुरुषा न भवेयुरिति भाष्याः । तैः पूर्वोक्तैः फलं पुरुषत्वं तदुपहितैर्विशिष्टैः । सपरीति ! परिकरत्वं ज्ञानौपयिकदेहकारणत्वम् । एवेति । सर्वसम्मत्यैवकारः । प्रश्नश्रुतिविरोधाद्वा । अत्र पूर्वो लाभान्तो हेतुरुत्तरोपि। तत्रोत्तरहेतौ निरूपणादिवाक्येप्वन्ते इतिशब्दं योजयित्वा इतिहेतुनेति घ्याख्येयम् । तानि प्रकाशे तृतीयान्तैर्वाफ्यैर्विवृतानि । एतैर्हेतुभिरन्यथाप्यपुरुषत्वेनापि विनियोगसम्भ- यादित्यन्यथेत्यादिमाप्यायः । अत इत उत्क्रमण इत्यादिरिति भाष्यप्रकाशार्थः । एवमिति । प्रश्ननिरूपणं श्रौतन्यायः । अपिना जीवसत्ता। पप्टेऽग्नाविति । 'तस्याग्निरेवाग्निरित्यादिनोक्त। अपामिति । भविष्य- छरीरयोग्याणाम् । एवेति । पष्ठामिश्रुतरेवकारः । पष्ठानिर्वृहदारण्यके श्वेतकेतुब्राह्मणेप्यस्ति । एवेति । ज्ञानयोग्यदेहहेतुलन्यवच्छेदकः । सात्त्विकेति । 'यत्तदने विपमिव परिणामेऽमृतोपम मिति वाक्यात् । 'अनभीति । मृतस्य भयनामोऽनुवर्तनात्तथा । अभिमानस्साश्रुतत्वादेवकारः। देवेति । तृतीयस्कन्धे सष्टम् । पाणवृत्तीति । 'अपानं मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपापमा भूयासस्वाहेत्येवं- मादिश्रुतिमिरारभ्य 'आत्मा मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं० परमात्मा मे शुध्यन्तां ज्योति० स्वाहेत्येवम् । प्रेरणेति । तत्कतकप्रेरणस्य । एवेति । अन्यत्र्यवच्छेदकः । पूर्वपक्षदोपोद्गारं तच्छन्दापयत्वेनाहुः होम ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तस्मात् प्रश्ननिरूपणान्यथानुपपत्त्या सम्परिप्वक्त एव संस्कृतैर्भूतैरहतीति सिद्धम्। त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥२॥ ननु कथं भूतसंस्कारमात्रत्वमवगम्यते, यावता प्रश्ननिरूपणाभ्यामाप एवा- वगम्यन्ते । नच तावन्मात्रसंस्कारकत्वम् । नियामकाभावात् । 'अस्थि चैव तेन मांसं च यजमानः संस्कुरुत' इति विरोधश्चेति शङ्कां निराकरोति तुशब्दः । भाष्यप्रकाशः। . 'विरजा विपाप्मेति पदाभ्यां रजस्तमोनिवृत्तिरेवाशासिता, न तु सच्चस्थापीति सत्त्वस्यापि निवृत्यर्थ तस्या आवश्यकत्वादिति । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । होमे अपां गौणत्वस्य परिहतत्वात् , श्रीतन्यायस्योपदर्शितत्वात् , होमप्रयोजकानां पूर्वजन्मीनानां निष्कामकर्मणामेव संस्कृतसूक्ष्मभूतोपस्थापकत्वात् , अब्भोमस धुलोकानावुक्तत्वेन तत्फलस्य सोमराजात्मकत्वेन च स्थूलशरीरारम्भकस्थूलभूतसंस्कारकतया, तत्प्रयोजकलिङ्गशरीरसापेक्षत्वात्तदनागमने प्रश्ननिरूपणा- नुपपत्या, तदागमनस्यैव देवविलम्बे कारणत्वात् संस्कृतैर्भूतैः सम्परिष्वक्त एव रंहति, न तु होमानन्तरं भूतसम्बन्ध इति सिद्धमित्यर्थः ॥१॥ ध्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ २॥ अत्रैव किञ्चिदाशक्य परिहरतीत्याशयेन तुशब्द व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । यावतेति । यतः। अवगम्यन्त इति । होम्यतया संस्कार्यत्वेन ज्ञायन्ते । तावन्मात्रसंस्कारकत्वमिति । देवानां सर्वभूतसंस्कारकत्वम् । मात्र कात्रुर्ये । तथाचोपलक्षणतया भूतान्तरावगमाङ्गीकारे नियामकाभावात् , 'अस्थी'त्यादितैत्तिरीयथुत्यन्तरे स्थूलभूतरूपास्थ्यादिसंस्कारस्य पूर्वमेव सिद्धतया तद्विरोधाच, जलमात्रसंस्कार एवात्राङ्गीकार्य इत्याशङ्कामित्यर्थः। रश्मिः। इत्यादिना । परीति । जीवसाहित्य इत्यादिभाष्येण परिहतत्वात् । उपेति । प्रश्ने हीत्यादिसम्भ- वादित्यन्तेन भाष्येण तथा । होमप्रेति । सिद्धान्तायारब्धभाष्येण । एवकारार्थस्तु भाष्यव्याख्यानावसर उक्तः । न हीत्यादिभाष्येणोक्तदेवविलम्बे कारणं लिङ्गशरीरागमनं वक्तुं प्रश्ननिरूपणान्यथेत्यादिभाष्य विवरीतुमाहुः अम्भोमत्येति । तत्प्रयोजकेति । स्थूलभूतप्रयोजकेत्यर्थः । तदनेति । लिङ्गशरी- रानागमने । प्रश्ननिरूपणयोः पुरुपपदघटितत्वादन्यथा लिङ्गागमनकल्पनं विनानुपपत्तिस्तया । अनु- पपत्तिस्तु अर्थान्तरकल्पनया समाधेयत्वेनोच्यमानप्रमाणसिद्धयोरर्थयोर्द्वयोरर्थयोः परस्परप्रतिघातः । तदागमनेति । लिङ्गागमनस्य । एवकारः स्थूलभूतसंस्कारकाभोमस्य चन्द्रद्वारकस्य व्यवच्छेदकः । उपस्थितत्वात् । अग्रिमभाष्यं विवृण्वन्तोऽन्यथानुपपत्तिकार्यमूताया अर्थापत्तेरन्यथानुपपत्तिसमाधानाया- र्थान्तरकल्पनरूपायार्थान्तर्गतार्थान्तरमाहुः संस्कृतैर्भूतैरिति । इमान्युक्तप्रतिघातसमाधायकानि । विवृ- ण्वन्ति स्म सम्परीति । एवकारो बहुसंमत्या ॥१॥ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥२॥ नन्वित्यादीति । अवगम्यत इति । अपामवग- म्यते । यावतेत्यव्ययं हेतावित्याहुः यत इति । पूर्वपक्षिमतत्वान्निरूपणग्रहणम् । सिद्धान्ते निरूपणे उत्तरे केवलापामवगमनं नास्तीति । सूत्रव्याख्यानयोरज्ञानादेवकारः। सर्वभूतेति । अन्भोमद्वारा । श्रुतीति । 'तं विद्याकर्मणी'ति पूर्वसूत्रभाष्योक्ता श्रुतिरतोऽन्या श्रुतिरस्थि चैवैतिश्रुत्यन्तरं तस्मिन् । पूर्वमेवेति । विचारात्पूर्वमेव । प्रसिद्धरेवकारः । चकारार्थमन्यमप्याहुः जलेति । एवकारो भूतसंस्कारव्यवच्छेदकः । . ३ अ०भा०र० ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ०३पा० १ अ० १सू०२. अपामेव ग्रहणेन तेजोऽवन्नानि गृहीतानि ज्ञातव्यानि । कुतः। त्र्यात्मक- त्वात् । लोकादिनिर्माणानन्तरभावित्वात् ता आपत्रिवृत्कृता एच । अतस्त्रयोपि गृहीता अपां ग्रहणेन । उपलक्षणत्वेऽप्यपामेव ग्रहणे हेत्वन्तरमाह भूयस्त्वात् । शुद्धत्वात् विशेषाभावान्मध्यभावाच । दीक्षिततुल्यत्वेन भारूपत्वेनाग्रे वक्तव्य- त्वात् । शुद्धापामेवेदं शरीरम् । बहुहेतुकत्वमेव भूयस्त्वम् । बहुधा परिणामाच । भाग्यप्रकाशः। सिद्धान्त व्याकुर्वन्ति अपामित्यादि । हेत्वन्तरप्रयोजनमाहुः उपलक्षणत्व इति । त्रिषु तुल्य इति शेपः । भूयस्त्वादित्यस्य नियामकभूयस्त्वमर्थ इति तानि व्याकुर्वन्ति शुद्धत्वादित्यादि। 'आपः स्वभावतो मेध्या' इति स्मृत्याऽपां स्वभावतः शुद्धत्वात् प्राणाप्यायकतया सर्वपोषकत्वस्य साम्येन विशेपाभावात् , रसमयतया तेजोऽन्योः सङ्ग्राहकत्वेन तदुभयमध्यभावाच अग्रे बृहदारण्य- कोक्त पष्ठे पर्याये भास्वरवर्णपुरुषतायां दीक्षिततुल्यत्वेन अब्जनकमारूपत्वेन वक्तव्यत्वादिदं प्रस्तुतं शरीरं शुद्धापामेव शुद्धापप्रधानमेवेत्येकं नियामकम् । किञ्च । पयःसोमादिरूपबहुहेतुक- रदिमः। अपामित्यादीति । एवकारणानतेजसी व्यवच्छिद्यते । त्रिग्रहणे गौरवमिति भावः । तर्हि न्यूनताख्यनि- ग्रहस्थानापत्तिस्त आहुः तेजोऽबन्नानीति । उपलक्षणेनेति भावः । श्यात्मकत्वादिति । अपाम् ।ताश्चा- त्रिवृत्कृतास्त्रिवृत्कृताश्च । तयोरत्र ब्रह्माण्डनिष्ठानिवृत्कृता गृह्यन्त इत्याहुः लोकादीति । आदिना पुरुषः लोकानन्तरं भवनात् । छान्दोग्ये “यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्या'दित्यादिश्रुतेः । एत- कण्डिकानन्तरं द्वितीयकण्डिका सदेव सोम्य'त्यादिः। तत्र त्रिवृत्करणम्। तत्र त्रिवृत्करणं ब्रह्माण्डीयं पौरुष चेत्यापः त्रिवृत्कृता एव । लोकत्रयात्मकब्रह्माण्डनिर्माणानन्तरं पुरुषनिर्माणानन्तरं च भवन्तीति । लोकादि- निर्माणानन्तरभावित्वादिति हेतुः । 'हन्तेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति, तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणी'ति श्रुतिः विराविषया । पुरुषविषया तु 'यथा खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीही ति 'अन्नम- शितं त्रेधा विधीयत' इत्यादिश्च । एक्कारस्तु लोकादि धुलोकादि । आदिना पर्जन्य-पृथिवी-पुरुष-योषा ग्राह्याः । तदनन्तरमापत्रिवृत्कृता इति । अत इति । लाघवादुपलक्षणात् त्रयोपि ब्रह्माण्डीयास्त्र- योप्यर्थी गृहीताः । तुल्य इति । सप्तम्यन्तम् । भाप्ये एक्कारोऽनतेजसोर्व्यवच्छेदकः । इत्यस्येति । शब्दस। नियामक प्रवर्तकम् । तानीति। भूयस्त्वमपां कार्यमतोटावपां कार्याणि तानीत्यर्थः । तत्र 'लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोदनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा' इति वाक्योक्तं प्राणनं जीवनं कार्यम् । तदाहुः आप इत्यादिना । आप्याय आप्यायनं प्राणसन्तर्पणम् । तत्कार्यमाहुः माणाप्यायकेति । क्लेदनमपां कार्यमाहुः रसमयेति । क्लेदनमाीकरणमन्नतेजसोः । पिण्डनं च । तच संग्रहः चूर्णीभूतानां पिण्डतासंपादनम् । तदुभयेति । तेजोपन्नानीति भाष्ये तदुभयमध्यमावः । छान्दोग्ये चायं मध्यभावः । तृप्तितापापनोदावपां कार्ये आहुः अग्र इति । दीक्षिततुल्यत्वेन विद्या- लादीक्षितः दीक्षामितः । दीयन्ते इन्द्रियाणि क्षीयन्ते पापानीति दीक्षा । क्षत्रियविद्यात्वेन तुल्यशब्दः । प्राह्मणदीक्षिततुल्यः क्षत्रियदीक्षितः । पूर्वानुवाके क्षत्रियविद्यात्वम् । दीक्षितस्य क्षुधादिनिवृत्त्या सन्तर्प- णम् । तदन्देहस्यापा कार्यम् । तापापनोदमाहुः अन्जनकेति । 'ते य एवमेतद्विदुरित्यादिना ! पुनरावृ- तिपर्यन्तार्योक्केिब्रह्मरूपस्याम्जनकभारूपत्वं तेन । ब्रह्ममूतस्य तापापनोदोऽप्सत्तारूपान्देहेन । शुद्धापामि- सादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म इदं प्रस्तुतमित्यादि । शुद्वापां संस्कारकापाम् । शुद्धानां भूतानामपामिति या। तदाहुः शुद्धाविति । एवकारो पहुसंमत्या ! नियामकमिति । कार्यमुपलक्षणत्वेप्यपामेव ग्रहणे । बहिसादिभाष्यं विवृण्वन्ति किवेति । भूयस्त्वं कार्यमपामत्र । पयःसोमादिपदेन सान्नाग्यौषधि- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । द्रव्यभूयस्करत्वं च । तस्मानियामकानां भूयस्त्वादपामेव ग्रहणम् ॥ २॥ प्राणगतेश्च ॥३॥ वैदिकी युक्तिमुक्त्वा लौकिकीमाह । प्राणस्य गतिः प्राणगतिः। 'तमुत्का- मन्तं प्राणोऽनूत्क्रामती'ति प्राणाप्यायनजनकत्वादपाम् । प्राणो गच्छन् वाप्यायकं गृहीत्वैव गच्छति । जलौकावदन्यत्र देहसम्यन्धः। मुक्तौ न प्राणा भाष्यप्रकाशः। " त्वमपि भूयस्त्वम् । एवकारोऽप्यर्थे । किश्च । घृष्टयनरेतःशोणितरूपेण बहुधा परिणामादपि भूयस्त्वम् । तथा द्रव्यभूयोवरेण द्रव्यभूयस्करत्वादपि भूयस्त्वम् । तसाद्धेतोर्नियामकानां भूय- स्वादपामेव ग्रहणम्, न तु भूतान्तरनिवृत्त्यर्थम् । नच श्रुत्यन्तरविरोधः । अस्थिमांसयोः स्थूल- देहनिवृत्तावेव निवृत्तत्वात् । अतोऽग्रिमदेहाथ सर्वसंस्कार एव युक्त इत्यर्थः ॥ २ ॥ प्राणगतेश्च सूत्रप्रयोजनमाहुः वैदिकीमित्यादि । युक्तिमाहुः माणो गच्छनित्यादि। 'काममपः पित्र, आपोमयः प्राणः, पिवतो न विच्छेत्स्सती'त्यत्रापां प्राणाप्यायकत्वं सिद्धम् । लोके च पथिकः स्वाप्यायकं गृहीत्वैव गच्छतीत्येपा लौकिकी युक्तिरित्यर्थः । एतेन वाङ्मनसी अपि खाप्यायकं गृह्णीत इत्यपि घोधितम् । तेन संस्कृतभूतसूक्ष्मोपस्थापिका दृष्टसामग्री दर्शिता । लिङ्ग- शरीरावियोगे कर्मसत्तारूपं कारणमपि सूचितम् । तेन देवकृतहोमे विलम्बाभावोपि साधित इति सर्वापि पूर्वपक्षयुक्तिः परिहतेति बोध्यम् । ननु प्राणोत्क्रमणं त्वन्यत्रापि वर्तत इति, अत्रैव विशेष- विचारः किमिति क्रियत इत्याकासायां विचारे हेतुमाहुः जलौकावदित्यादि । अन्यत्र पूर्वप्रज्ञापा- धान्येन गमनं यत्रोच्यते, तस्यां श्रुतौ 'यथा तृणजलायुका तृणसान्तं गत्वात्मानमुपसंहरतीति दृष्टान्तस्सोक्तत्वात् तदानीमेव देहसम्बन्धः । सद्योमुक्तौ तु 'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ती'तिश्रुतेर्न रश्मिः। विधे । सान्नाप्यं पयः। आदिना वेदान्तीयं भूयस्त्वम् । पयःसोमादिलले बहुमूयस्त्वम् । हेतुत्वमखिति । खार्थे कः । भूयस्त्वमिति । मूयस्त्वं यद्यपि कार्य तथापि कर्तृप्रत्ययान्यस्त्वमपां धर्मः । बहुधेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किञ्च । वृष्टीति । नोदनं प्रेरणं कार्यमुक्तम् । तच प्रवाहादाविति तथा । द्रव्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा द्रव्येति । पृथिव्यां तथा । अयं वरः षष्ठस्कन्धे । कर्तरि प्रत्यय इति भावः। तस्मादिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मादित्यादि । नियामकानामिति । - अप्कार्याणाम् । एवकारेणानतेजसोर्व्यवच्छेदः क्रियते । एवेति । प्रसिद्धेः । एवेति पहुसंमत्या ॥२॥ प्राणंगतेश्च ॥ ३॥ युक्तिमिति । अपामेव ग्रहणे युक्तिं लौकिकी योजनाम् । 'युक्तियाये च योजन' इति विश्वात् । इत्यनेति । छान्दोग्ये । गृहीत्वैवेति। परीक्षितु राजेत्यन्यदेतत् । एतेनेति । वाङ्मनःसापेक्षगमनग्रहणेन । गृहीत इति । 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति यद्वदति तत्करोतीति श्रुतेगृहीतः । दृष्टेति । अदृष्टभिन्नातीन्द्रियेन्द्रियदेवतारूपा होमक: । मोक्षाभावाल्लिङ्गशरीरावियोगमाहुः लिङ्गेति । तेनेति । कर्मणां प्ररोहैकखमावत्वेन । विलम्वेति । यतः कर्मसचिवा देवाः । अत्रैवेत्ये- वकारोऽन्यौपश्लेपिकाधारव्यवच्छेदकः । अन्यत्रेति । प्रकारेषु । श्रुताविति । 'तं विद्याकर्मणी समन्वा- रमेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुतौ । उक्तत्वादिति । दशमस्कन्ध उक्तत्वात् । पुराणेति । द्वितीयस्कन्धे तस्य

·२०
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ ० १सू० ३.
गच्छन्ति । क्रममुक्तावपि देहसम्बन्ध इति पौराणिकाः। देवभाव इत्योपनिषदाः।
अतो दूरे प्राणगतिरत्रैव । अतोऽपां संश्लेपो वक्तव्यः। चकारात् 'विद्याकर्मणी. -
समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति कर्मसहभावं योधयति श्रुतिः। तमादद्भिः परिष्वक्तो
गच्छति ॥३॥
भाप्यप्रकाशः।
प्राणा गच्छन्ति । क्रममुक्तावपि 'वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुपुम्नया ब्रह्मपथैन शोचिषे-
त्यादिभिर्देहसम्बन्ध इति पुराणाचार्याः शुकादयः सूचयन्ति । उद्गीथब्राह्मणे तु प्राणानां देवभाव-
स्तदुपासनयेत्यौपनिपदा आहुः । अतो दूरे प्राणगतिरत्रैवामिन्नेव प्रकारे । अतः सद्योमुक्ति विहाय
सर्वत्र देहसम्बन्धोऽस्तीत्यत्राप्यावश्यक इत्यपां संश्लेपो वक्तव्यः । श्रुतिध कर्मसहभाव बोधयतीत्य-
तोऽपि तथेत्येतत्प्रयोजन विशेप विचारस्पेत्यर्थः ।
एतेन 'उपाधिकल्पितावच्छेदः परमात्मैव जीवः, स च सूक्ष्मदेहपरिष्वक्तो रहति ।
तस्य कर्मोपस्थापितप्राप्यदेहविपयापा भावनाया दीर्घाभावमात्रं जलौकाचदुपमीयत' इत्येकदे-
शिमतम् । 'स्वर्गे नरके वा यत्र फलभोगस्तत्र तादृशां भूतमात्राणां सुलभत्वमात्मनां व्याप-
कत्वात् करणानां चाहतारिकत्वेन तथात्वात् तत्र वृत्तिलाभमात्रम्, न तु कस्यापि गम-
न'मिति सांख्यमतम् । 'मनसो नित्यत्वात् तदेव भोगस्थानपर्यन्तं गच्छति, इन्द्रियाणि
त्वभिनवानि जायन्ते । तदात्मनस्तत्र वृत्तिलामाद्भोग' इति काणभुजमतम् । एवमन्येषां
बाह्यानां च यानि मतानि 'जीव एवोत्प्लुत्य देहादेहान्तरं गच्छती'ति, 'देह एवात्मा, सच
नश्यतीति न कस्यापि गमन'मित्यादीनि तानि सर्वाण्येवापास्तानि ॥ ३ ॥
रदिमः।
सूचयन्ति श्रीभागवताघाचार्याः । .दूर इति । सद्योमुक्त्यादौ तु हृदो बहिर्भगवति शरीरान्तरे च
समीपा । अत इत्यादिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । अनापीति । अत्र प्रकारे । वक्तव्य
इति । भूतसंस्कारार्थम् । चकारादित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म श्रुतिरिति । भाप्योक्ता श्रुतिः । तथेति ।
देहसम्बन्धः । किय, भाष्ये तस्मादित्यस्य लौकिकयुक्तिसद्भावादित्यर्थात्तथाऽद्भिः परिष्वक्तो गच्छति ।
एतेनेति । अणोरुकमणसाधनेन । एवकारोऽन्यव्यवच्छेदकः । रहतीति । अन्तःकरणावच्छिन्नो
जीवो भवतीत्यन्तःकरणावच्छिन्नले स्वरूपसम्बन्धविशेपो रहति । भावनाया इति । 'तं विद्याक-
मणी' इति श्रुत्युक्तप्रज्ञायाः । ज्ञानरूपत्वेन जीवसाम्यात्फलसाधनयोवैयधिकरण्याभावाय । मात्रचोक्ता-
वच्छेदे परमात्मनोऽविकृतत्वं व्यवच्छिद्यते । जलौकेति। 'जलौकासशो बुद्धिरूपमावनादीर्घाभाव' इति
वाक्यात् लक्षणत्वेन पूर्व ज्ञातस ततः पदार्थस्फुरणेन स्फुरितस्स सादृश्यस संस्कारेण शब्दाभिव्यक्तौ दृष्ट-
संवादनिश्चितप्रामाण्यस्य च वाक्यस्य च सहकारेणायं दीर्घाभावपदवाच्य इत्युपमीयते । सुलभेति ।
भाटवशात् । अहमिति सांख्ये प्रसिद्धम् । करणानामिति । इन्द्रियाणामाहारिकलेनाहकारस्य मनो-
भेदत्वेन तथात्वात् सुलभत्वात्। तत्रेति। देहान्तरें वृत्तिलामस्थाने । मात्रचा गमनव्यवच्छेदः । भोग
इति । सुखदुःखसाक्षात्कारः। जीय इति । देहेन्द्रियसम्बन्ध आत्मेति मुण्डाः । 'बुद्धिश्चित्तं समालम्न्य
तता निर्विपयायवा । स्वरूपविषपाहंधीजींव इत्यभिधीयत' इति दिगम्बराः । समेति । विषयीकृत्वा
तता । देद आत्मा उक्तः । द्विसम्बध्यते । देहजन्यत्वं देहत्वम् । एवकारोऽतियुक्या । तानीति ।
मतानि । एवेति । स्वस परमार्यादेवकारः । अपेति । गोषगमनापत्त्या तया ॥३॥

·भाप्यप्रकाश-रश्मि-परिभृहितम् । अन्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४॥ श्रुतिविरोधं परिहरति । परस्परविरोधे व्यवस्था वा बोध्यते । ननु 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति, वातं प्राण' इत्यादिना अन्यादिगतिः प्राणानां श्रूयते । नच 'ओपधीलामानि वनस्पतीन् केशा' इत्यत्र प्रत्यक्षविरोधात् बाधित विषयेयं श्रुतिरिति वाच्यम् । आध्यात्मिकेन्द्रियमध्यपाताल्लोमकेशा अप्याध्या- त्मिका एव ग्राह्याः । यैः कण्डूलावण्यप्रतीतिः। दृश्यमानानि तु गोलकस्थानानि । तस्मात् प्राणोत्क्रमणश्रुतिरन्यादिभावश्रुल्या बाध्यत इति चेत् । न । भाक्तत्वात् । प्रकरणब्यतिरेकेणामुक्तविपये प्रवृत्ता भाक्ता भवति । भाग्यप्रकाशः। अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात्॥४॥सूत्रप्रयोजनमाहुःश्रुतीत्यादि । पक्षद- यमपि सिद्धान्तविवरणे व्युत्पाद्यम् । पूर्वपक्षांशं व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । विषयश्रुतिस्तु बृहदारण्यक आर्तभागवाह्मणस्था । एकदेशिभिः प्रतिपादितमस्याः श्रुतेर्भाक्तत्वं निपेधन्ति नचेत्यादि । लोम- केशयोरनप्ययवतोरप्ययकथनेन बाधितविपयत्वात् सा श्रुतिर्मरणसमय इन्द्रियाधिष्ठावृक्रियमाणोप- काराभावात् कार्यमकुर्वदिन्द्रियजातमपीतमिव भवतीति गौण्या बोधयन्ती भाक्तेत्याहुस्तन्नेत्यर्थः । निपेधे हेतुमाहुः आध्यात्मिकेत्यादि । तथाच प्रायपाठवलाल्लोमादीनामाध्यात्मिकत्वे निश्चिते दृश्यमानानां लोमादीनां गोलकान्तरवत् स्थितावपि श्रुतेर्बाधितविपयत्वाभावान तया रीत्या भाक्तत्वमित्यर्थः । हेतुं विवृण्वन्तो विवक्षितं भाक्तत्वं स्फुटीकुर्वन्ति प्रकरणेत्यादि । उक्तश्रुतौ मरणावस्था सिद्धवदनूद्यते । सा च मुक्तामुक्तयोस्तुल्या । तत्र मुक्तस्येन्द्रियाणां 'अत्रैव समंवनीयन्त' रश्मिः। अग्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात्॥४॥ विपयेति। 'यत्रास्य पुरुषस्य'त्यादिः। विषयशब्दप्रयोगस्तु प्राणोत्क्रमणश्रुतिं विधिमुखेन विचार्य निषेधमुखेन विचारयन्तीति । एकदेशिभि- रिति । शङ्कराचार्यादिभिः। अनप्ययेति । कृष्णाजिनं ब्रह्मेति संहितायाः। 'मृता वा एपा त्व'गिति तु 'न ब्रह्मविदां क्वचित्कुत्सितत्वं प्रतिभाती'ति भाष्यात्। यद्वा । प्रत्यक्षविरोधादनप्ययवतोः। अप्ययेति । तेन 'लोमानि औपधीरपियन्ती'तिवचनविपरिणामं कृत्वा पूर्वेणाप्येतीत्यनेनान्वयः। केशा वनस्पतीनपियन्तीति च। बाधितेति । धाधितो विषयोप्ययलक्षणो ययोस्तत्त्वात् । अपीतमिति । अपिगतम् । प्रायेति । अग्न्यादिप्रायपाठवलात् । निश्चित इति । उपनिपत्प्रसिद्धत्वेपि वह्नयादीनां स्वाधिभौ- तिकमुखसम्बन्धाद्वागाद्याध्यात्मिकं सूपं भवतीति । भाष्ये । एवकारः प्रायपाठप्रामाण्यात् । कण्डिति । 'कण्डूः कण्ठे वृषभस्कन्धे लावण्ये केशधारणमिति द्वादशस्कन्धे । प्रकृते । दृश्यमानानीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म दृश्येति । लोमादीनामोपधिवनस्पतीनां विराजो लोमादीनाम् । आदिना केशाः। विराजो वनस्पतयः । तस्मादित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म श्रुतेर्वाधितेत्यादिना । न तयेति । प्राणोत्क्रमणश्रुतिरन्यादिभावश्रुत्या वाध्यत इति न तया एकदेश्युक्तरीत्या भाक्तत्वमिति भाष्येण सहार्थः। गौणमुख्यन्यायेन सगवलत्वाभावाद्वाध्यत इत्युक्तम् । समबलत्वे विकल्प एव । मनुस्मृतेः । उक्रेति । 'यत्रास्य पुरुषस्पे'त्यादिश्रुतौ । सिद्धवदिति । न त्वस्माद्धेतोर्वागनिम- .

·श्रीमद्रहासूत्राशुभाप्यम् । [अ०३ पा० १०१सू०४. 'अथ हैन जारत्कारव आतभागः पप्रच्छे त्यत्र ग्रहनिरूपणानन्तरं मृत्यु पृष्ठा नियमाणप्रश्ने, 'नामैव न जहात्वन्यजहाती ति प्रतिज्ञाते,प्राणोत्क्रमणप्रश्ने, निति प्रतिवचने, वागादीनामन्यादिभावानुवादः। ततो मश्रणाजीवस्य ब्रह्मभावोऽवग- म्यते । सामय्या गतत्वात् । 'तौ ह यदूचतुरिति कर्मप्रशंसा भिन्नप्रश्नोत्तरा । - . भाष्यप्रकाशः। इति श्रुतेर्बमणि लयो वा, 'स वाचमेव प्रथमामत्यवह'दिति श्रुत्युक्तरीत्या देवभावो वा भवतीति देवभावपक्षमादाय प्रवृत्तेयं श्रुतिः प्रकरणन्पतिरेकेणामुक्तविपये त्वयोच्यत इति तत्र प्रवृत्ता अप्यय- मिव बोधयन्ती भाक्ता भवतीत्येवं भाक्तत्वमित्यर्थः । एवमविरोधपक्षो विवृतः। द्वितीयं विवरीतुं विषयथुतेः सर्वमर्थमाहुः अथेत्यादि । मृत्यु पृष्ट्वेति 'कास्वित् सा देवता यस्या मृत्युरममित्य- नेन मृत्युविषयक प्रश्नं कृत्वा । प्राणोत्क्रमणप्रश्ने, नेति प्रतिवचन इति । 'उदसात् प्राणाः क्रमन्त्याहो नेति प्रश्ने, तत्र च नेति प्रतिवचने । ततो 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्येत्यादिना चागादीनामन्यादिभावानुवादः। ततः 'क्वायं तदा पुरुषो भवतीतिप्रश्ने, 'आहर सौम्य हस्त'मित्या- दिना मत्रणाजीवस्य ब्रह्मभावोऽवगम्यते । सांसारिकभोगसामग्या गतत्वात् । नव मत्रणव्याख्यान- श्रुतौ कर्मप्रशंसाया उक्तत्वान्मत्रणस न जीवब्रह्मभावबोधकत्वमिति शक्यम् । 'ती होत्क्रम्य मत्र- याचक्रतु'रित्यनेनैव समापनात् । ततः -"तौ यदूचतुरित्यादिनोक्ता या कर्मप्रशंसा सा एतद्भिब- रश्मिः! प्येतीति साध्यक्त् । स वाचमिति । वृहदारण्यकेस्ति । स प्राणः। अत्यवहत् खस्वरूपं प्रापितवान् । तंत्रेति । अमुक्तविपये प्रवृत्ताप्ययमिवाप्ययं भाक्तं योधयन्ती भाक्तत्यर्थः । द्वितीयमिति । परस्परेति भाप्योक्तं व्यवस्थापक्षम् । अथेत्यादीति । भाष्ये। एनमित्यादि। याज्ञवल्क्यम् । जारत्करुगोत्रः। ऋत- भागस्य पुत्रः । ग्रहेति । इन्द्रियनिरूपणानन्तरम् । 'चक्षुवै ग्रह' इति श्रुतेः । कास्विदित्यादि । काखित् तर्के । भाप्ये। नियमाणेति । 'यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति, नामेती'ति श्रुतेः । शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इति नामव्यवहारपारम्पर्यान्नाम न जहातीत्यर्थः । प्रकृते । वागादीनामिति भाष्य विवृण्वन्ति स्म तत इति । अग्यादीति । नेति प्रतिवचनस 'नति होवाच याज्ञवल्क्योत्रैव समवनीयन्ते स उच्यत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेत' इति रूपत्वेन तदनन्तरं 'यत्रास्स पुरुषस्य त्यादिश्रुतौ 'समवनी- पन्त' इति पूर्वश्रुत्युक्तसमवनयनोक्तान्यादिभावानुवादः । तत इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततः काय- मिति । हेतुभाष्यं विवृण्वन्ति स्म सांसारिकेति । जनसङ्के जनसमूहे । ब्रह्मविद्येति भाप्यं विवरीतुमाहुः नचेति । तदयोग्यस्मरणैस्तथा । तथाच श्रुतिः 'आर्तभागेति होवाच आवामेवैतद्वेदिष्यावो नावेतत्स- जन इति तो होत्कम्य मन्त्रयांचऋतु'रिति । अग्रे 'ती ह यदूचतुरिति भाष्ये वक्ष्यमाणा श्रुतिः । न नावि- सादरपः। नौ आवयोरेतद्वस्तु सजने जनसमूहे देशे निणेतुं न शक्यत इतीति । मन्त्रणव्याख्यानेति । ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरय ह यत्प्रशशरसतुः कर्म हैव ताशशरसतुः पुण्यः पुण्येन कर्मणा मपनि पापः पापेनेति ततो हजारत्कारव आर्तमाग उपररामति' मघणव्याख्यानश्रुतिस्तस्याम् । नजीयेति । कमरुपसाधनपरत्वान तत्फलं जीवनझमावस्तस्स पोधकत्वमिति शश्वमित्ययः । एवेति । अनेन फलसाधने एकीकृत्योक्ती कमोक्तिरिति पक्षो च्यवच्छियते । कर्म हैवेत्येवकारस्य फलव्यवच्छेदकम्य सत्त्वात् । समापन असमापस तस्मात् । ती इति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म ततस्तापिति । भिन्ने प्रश्नोत्तरे । यस्याः प्रशंसाया इत्यय पष्ठी विषयविपपिभावमम्बन्ध इत्याशयेनाहः पतन्निति । उमयोरिति माप्यं विवृण्वन्ति स्म तो ·भाष्यप्रकाश -रश्मि-परिहितम् । उभयोर्वचनविधानात् । ब्रह्मविद्या च गोप्या । उत्क्रमणश्रुतिस्तु ‘स यत्रायर शारीर आत्म ति ब्राह्मणे जीवस्य परलोकविहारार्थं 'निष्कामति चक्षुष्टो वेत्यादिना प्राणानां विहारसाधकानां निर्गमनमाह । अतोमुक्कामुक्तविषय- भेदस्य व्यवस्थापकस्य विद्यमानत्वादग्न्यादिभावश्रुति!त्क्रमणश्रुतिबाधिका । तस्मादन्यत्र सिद्धो धर्मोऽन्यत्रावस्थासाम्यात् योज्यमानो भाक्तो भवति । अतः भाष्यप्रकाशः। प्रश्नोत्तरविपया । 'तौ यचतु'रित्युभयोर्वचनविधानात् । यदि हि मत्रणार्थ एव विवरणीय स्यात् , तदा 'तौ यन्मत्रयाश्चक्रतु'रित्येवमनुवदेव , न तु यचतुरिति । नचैवं सति सा कुतो न विवृतेति शक्यम् । ब्रह्मविद्या चातिगोप्येति । अत इदमप्यन्यन्मुक्तिप्रकरणलिङ्गम् । अन्यथा एका- न्तगमनमनर्थकं स्यात् । कर्मणो गोप्यत्वाभावात् । ब्रह्मरूपाया एव देवताया अनतिप्रश्श्यत्व: स्याग्रे गार्गी प्रति वक्तव्यत्वादिति । तस्मादिदं मुक्तिप्रकरणमिति सिद्धम् । उत्क्रमणश्रुतिस्त्वमुक्तवि- पया। अतो विषयभेदान्न बाध्यबाधकभाव इत्यर्थः । एवं द्वितीयं प्रयोजनं विकृतम् । तेन तन्मते रश्मिः। यदूचतुरिति । बचनेति । ते नोचतुरित्यत्र लिङथै लिद छान्दस इति घोधितम् । न तु यदिति । विशेषप्रकारकजिज्ञासायाः सामान्यवचनप्रकारकजिज्ञासाजनकत्वाभावात् । 'भत्रि गुप्तभाषणे'। 'वच परि- भाषणे' इति । विशेपसामान्यभावः । यद्वा । उक्तायां 'तौ हे'यादिश्रुतौ मध्येऽयशब्दो देहलीदीपन्याये- नोमयत्रान्वेति । पूर्वमपि प्रश्नमूचतुः कर्मवोचतुः । उसः सुः । कर्मण इत्यर्थः । एवमुत्तरं प्रशशरस- तुस्तत्कर्मण एवेति । एवकारो ब्रह्मभावव्यवच्छेदक इत्युक्तम् । सेति । ब्रह्मभावरूपा विद्या । मुहीति । ब्रह्मभावप्रकरणलिङ्गम् । एवेति कर्मव्यवच्छेदः । अग्र इति । पष्ठे ब्राह्मणे । इदमिति । 'कायं तदा पुरुषो भवतीत्याहर सौम्य हस्त'मित्यारभ्य 'मत्रयाञ्चक्रतुरित्यन्तं ब्रह्मभावप्रकरणमित्यर्थः । उत्क्रमणेति भाष्यं विवृ- पवन्ति स्म उत्क्रमणेत्यादिना । अमुक्तेति । यथार्तभागवाहणे 'अत्रैव समवनीयन्त' इत्युक्त्वा यत्रास्य पुरुषस्येति श्रूयते । शारीरके तु नैवम्, अतोऽमुक्तविपया। तथा च भाष्ये 'शारीर आत्मेति ब्राह्मण' इत्युक्त्या शारीरः सन् मुख्य आत्मा। गौणमुख्यन्यायात् । तदुक्तं ग्रामण इति । ब्रह्म जानाति ब्राह्मणम्,न तु जीवमात्रम् । तत इच्छानन्तरं ब्रह्म वक्तुं यतते । अतः 'जीवेशविभेदेन मुक्तिरेकादशे द्विधे'त्येकादशस्कन्धनिबन्धात् । स इत्यादावपरोप्युच्यते छान्दोग्येऽष्टमोपदेशस्फुस् । तत्र शुद्धबुद्धमुक्तखमावो जीव इन्द्रियलयाधारत्वेन प्रतीयते तद्भमहतिकृते । स कृष्ण आश्रयः अयमिति प्रयोगात् इदमः प्रत्यक्षगे रुपात् । यत्रावतारकाले शारीरः 'अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रित'मिति वाक्यात् । स प्रसिद्धो प्रसत्वेन जीवस्य नारं जीवसमूहः तदयनमिति । 'पूतनाऽसुपयःपानरक्षिताशेषयालक' इति । परलोकविहारार्थम् । स यदि पितृलोककामो भवति सझल्पादेवास पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन सम्पन्नो महीयते, एवमय यदि मातृलोककाम' इत्यादि मन्दोग्ये दहरविद्यायाम् । निप्कामति चक्षुष्टो वेत्यादिनेति । शारीरब्राह्मणे आत्मा प्यापक इति निष्क्रमणकर्तृवाभावान निष्कामतेरन्वयोतोत्र चक्षुष्ट इन्द्रः चशूरूपो वा निष्कामत्यत उक्त निष्कामति चक्षुष्टो पेत्यादिनेति। प्राणानां चक्षुरादीन्द्रियाणाम् । यहुवचन मन्येन्यो वा शरीरदे- शेम्य' इति श्रुतेः । अत इत्यादिभाष्य संक्षिपन्ति स अत इत्यादि । मुक्तामुक्तविषयभेदात् । द्वितीय ·२४ श्रीमद्क्षसूत्राणुभाप्यम् । [अ०३ पा० १ अ०१सू० ५. प्राणोत्क्रमणमस्ति । तस्मात् सम्परिप्वक्तो गच्छतीति सिद्धम् ॥ ४॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ५॥ किश्चिदाशङ्कय परिहरति । 'असी वा च लोको गौतमाग्निरित्यत्र, 'देवाः श्रद्धां जुलती ति श्रुतेरापो न संकीर्तिताः । अपां हि पञ्चम्यामाहुती पुगपवचनम् । श्रद्धा मनोधर्मः।स कथं हुयत इति चेत् । न । मनसा सह भविष्यति । तथाप्य- रुणान्यायेन धर्ममुख्यत्वम् । भाष्यप्रकाशः। भाक्तत्वं साधयन्तः सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि ।।४।। प्रथमेऽश्रवणादिनि चेन्न ता एव घुपपत्तेः ॥२॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः किञ्चिदित्यादि । आशङ्कामागं व्याकुर्वन्ति असावित्यादि। अत्र अपां हीत्यादिना तासामुपसंहारवाक्यगतत्या- दुपसंहारस्य च सञ्जातविरोधत्वेन उपक्रमापेक्षया नल्यान्न निर्णायकत्वमिति बोधयति । श्रद्धा मनोधर्म इत्यादिना श्रद्धाहोमवाक्यस्सायोग्यत्वादन्यथानुपपत्त्या अकल्पनमाशय, 'मनसा सह भविष्यती'त्यनेन परिहरति । 'मनसा प्रणयतीयं वै मन' इत्यत्र पुरःस्फूर्तिकतया पूर्वोक्तायाः श्रद्धाया इदमा ग्रहीतुं शक्यत्वेन तस्याश्च मनोधर्मत्वेन मनःसाहित्यस्य युक्तत्वादिति । नन्वेवं सति मनसो होम्यतया मुख्यत्वाच्छ्रद्धाया गौणत्वापत्तिरिति शङ्कां निरस्यन्ति तथापीत्यादि। अयं न्यायः पूर्वतत्रे तृतीयस्य प्रथमपादेशस्ति । तन घेवं विचारितम् । 'अरुणया पिङ्गा- त्यैकहायन्या सोमं क्रीणाती'ति ज्योतिष्टोमप्रकरणीयवाक्ये अरुणो गुणः क्रयसाधनं भवति, नवेति । तत्रारुणपदस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणे व्युत्पन्नत्वात् गुणस चामूर्ततया द्रव्यत्वराहित्येन च क्रयसाधनस्वायोगात् तत्रत्यतृतीयाथुतेविनियोजकत्वाभावेऽरुणशब्दो वाक्यात् पृथकृत्य प्रकरणे योजनीयः । तत्र च ग्रहचमसादयो बहवोर्था इत्यरुणिमा तेपु निविशते । तथा सत्यरुणयेत्यस्य अरुणगुणयुक्तं करणमित्यर्थो भवति । तत् कस्येत्याकाहायां प्रकरणाज्योतिष्टोमपेति लभ्यते । तथाच ज्योतिष्टोमसाधनं ग्रहचमसादिकमरुणगुणयुक्तं कर्तव्यमिति तदर्थः । शेषं तु बहुव्रीहिणा रश्मिः। मिति । भाष्योक्तम् । तस्मादित्यादीति । अन्यत्रातभागब्राह्मणसिद्धोऽप्ययरूपोधर्मोऽन्यत्र शारीरब्राह्मणे मरणावस्थासाम्यात्त्वया योज्यमानोऽप्यय इवाप्यय इत्येवं भाक्तो भवतीत्यर्थः । अत इति । श्रुतेरबाधक- त्वात् । तस्मादिति । इन्द्रियोत्क्रमणसत्त्वात् । परिप्वक्त इति । जीवः ॥ ४ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः॥५॥ समातेति । अप्रसिद्धेः । पार्थिवं शरीरमिति पृथ्वीमात्रप्रसिद्धेःसाङ्ख्यशास्ने । न्याये तु वर्तते शरीरं वरुणलोक इति । अत्र तु पटू शास्त्राणां विषयः । अयोग्यत्वादिति । यो यस्य धर्मः स तत्र हूयत इति । श्रौतत्वादन्यथानुपपत्ति)मकारणत्वेन प्राप्ता तां निपेन्ति स्म अन्यथेति । खाश्रयस्य मनसोऽन्यत्र सम्बन्धसत्त्वादाहुः मनसेति । परीति । स्वाश्रयद्वारा श्रद्धाया होमयोग्यत्वात्सम्बन्धान्तरं विनापीत्येवं परिहरन्ति मनोधर्मत्वेनेति । 'कामः सङ्कल्प' इति वृहदारण्यकात् । विनियोजकेति । अयमभावो विशेषणविभक्तेः साधुत्वार्थकत्वे- नाभेदार्थकत्वेन वापि बोध्यः । पृथकृत्येति । पूर्वपक्षे पृथकृत्य । विवक्षितग्रहचमसाधरुणिमार्थ च । ग्रहेति । ग्रह उलूखलाकारस्तस्माद्भस्वतरः । चमसः पानपात्रं । दण्डविशिष्टो दीर्घचतुष्कोणः । आदिना पोडशी । प्रत्ययार्थे प्रकृत्यर्थस्य विशेषणतयान्वयमाह अरुणेति । ततो 'दभा जुहोती'ति- वगुणविधिरयमित्याह तथाचेति । तथाचाग्निहोत्रस 'अग्निहोत्रं जुहोती त्यनेन प्राप्तत्वादभेति दधिगुण- ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २५ तहि कथं प्रश्नोपसंहारौ। परोक्षवादाद्भविष्यति। चमसवत्। श्रद्धा बा आप' इति श्रुतेः शुद्धिहेतुत्वसाम्यात् । 'चन्द्रमा मनसो जात' इति श्रुतिश्चैवंपरा भविष्यति । तस्मात् प्रथमाहुतावपामश्रवणान्न ताभिः सम्परिष्वक्तो गच्छतीति चेत् । न। ता एव आप एव श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । हि युक्तोऽयमर्थः । यथा भाग्यप्रकाशः। गोविशेषणं सत् सुखेन क्रयेऽन्वेष्यतीति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु । अरुणाशब्दः स्त्रीलिङ्गतया गुणिवचनः । तथा सत्यरुणगुणः स्वयोगेन द्रव्यं व्यवच्छिन्दन् द्रव्यद्वारा सुखेन ऋये करणभावं प्राप्स्यतीति तृतीयाश्रुतेस्तद्विनियोजकत्वमपि निर्वाधम् । नच प्राधान्यहानिः । इतरव्यावर्तकत्वेन तस्यैव साधनतायां मुख्यत्वात् । एवं सति वाक्यभेदोऽपि न भविष्यति । नच यथा पिङ्गाक्ष्यादिपदे समासवृत्त्या तादृशधर्मविशिष्टगोद्र- व्यबोधकत्वम् , तथारुणापदे द्रव्यबोधककृदादिप्रत्ययात्मकवृत्त्यन्तरस्साभावात् स्त्रीत्वमात्रबोधकस टापश्च विवक्षितगोद्रव्यपरतानन्तरभावित्वात् पूर्व तत्परत्वाङ्गीकारे लक्षणापत्तिरिति वाच्यम् । तृतीयया पोधिते गुणस्य करणत्वे तदन्यथानुपपत्त्या द्रव्यस्य द्वारत्वं कल्प्यते । अतो घटे निश्छि- द्रत्ववदर्थवलादेव तस्य द्रव्यावच्छेदकत्वसिद्धलेक्षणाया अत्राभावात् । तसात् द्रव्यावच्छेदकत्वेना- रुणिनोऽपि करणत्वमिति । तथाच यथा तत्रारुणधर्मस्य मुख्यत्वम्, न गोः, वथात्र होमे मनसो होम्यत्वेऽपि श्रद्धाया एव मुख्यत्वम्, न मनस इत्यर्थः । पुनरप्याशङ्कते तीत्यादि । यदि श्रद्धापदेनापो न गृह्यन्ते, तदा प्रश्न उपसंहारें च या अवुक्तिः सा विरुध्येतेति तौ केन प्रकारेण सङ्गच्छेतामित्यर्थः । समाधत्ते परोक्षेत्यादि । तथाच यथा 'अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुन' इत्यत्र शिरप्रभृतिचमसादिशब्दैः परोक्षवादेन गौण्या घृत्योच्यते, तथान 'श्रद्धा वा आप' इति श्रुतेः शुद्धिहेतुत्वसाम्यादाप इति पदेन श्रद्धवोच्यत इत्यर्थः । नन्वेवमप्पदस्य श्रद्धापरत्वे, 'श्रद्धां जुह्वति, तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीति श्रद्धापरिणामत्वेन सोमस्स कथनं विरुध्येतेत्याशङ्य तत्परिहरति चन्द्रमा इत्यादि । एवं परेति । अनुकूला । तथाच श्रद्धायां मनःसहभावात् तद्धोमेन चन्द्ररूपस्य सोमस्य तत्परिणामतायां श्रुत्यन्तरानुकूल्यान्न कथिद्दोप इत्यर्थः । सिद्धमाह तस्मादित्यादि । रश्मिः। विधिरग्निहोत्रे, तद्वद्रहचमसादावरुणगुणविधिरित्यर्थः । गविति । अरुणयेति श्रुतौ गवेति विशेष्यात् । स्त्रीलिङ्गेति । 'गुणे शुक्लादयः पुंसी ति पुंलिङ्गं विहाय स्त्रीलिङ्गेत्यादिः । द्रव्यमिति । शुक्लादिगुणयु- क्ताभ्यो गोम्योऽरुणगुणां गाम् । तद्विनीति । द्रव्यविनियोजकत्वम् । विवक्षितेत्यादि । वृत्तावजाद्य- दन्तस्य स्त्रीले विवक्षिते टायित्युक्तेः । लक्षणेति । अरुणगव्यभेदसम्बन्धरूपलक्षणापत्तिः । विशेष्यवि- शेपणयोरभेदसम्बन्धात् । द्वारत्वमिति । करणत्वस्य, व्यापारनियतत्वादिति भावः । निश्छिद्रेति । पष्ठयन्ताद्वतिः । घटत्वमितरव्यवच्छेदकम् । निश्छिद्रत्वं सच्छिद्रघटेभ्यः । तस्येति । अरुणस्य । शुक्ला- दिगोभ्योऽवच्छेदकत्वसिद्धेर्गोत्वस्मरणादेवाहार्यज्ञानविषयस्त्रीत्वस्मरणालक्षणां विनापि टाप्सिद्धः । अत्रेति । अरुणापदे । तस्मादिति । द्रव्यरूपव्यापारसत्त्वात् । द्रव्येति । शुक्लादिगोद्रव्यावच्छेद- कत्वेन । करणत्वमिति । क्रये करणत्वम् । श्रद्धाया एवेति । मनोच्यवच्छेदक एवकारः। चम- सवदितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथाचेति । अर्यागित्यादि । वृहदारण्यकेस्ति । चमसवदविशेषाधि- करणेयः सष्टः । श्रद्धा वा इति भाप्यं विवृण्वन्ति स तथात्रेति । अप्पदस्येति । अपशब्दस । . .

·- - । श्रीमद्ह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०१ अ०१ सू०५. कर्मकाण्डे आपः श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते, तथा प्रकृतेपि । परं नोपचारः। उपपत्तेः। उपक्रमोपसंहारयोर्बलीयस्त्वात् । नतु मध्ये श्रुतेन श्रद्धाशब्देनोपक्रमोपसंहाराव- न्यथाकर्तुं युक्तौ । श्रद्धासहभावः संस्कारद्वारेण संस्कृतेषु भूतेषु सिद्धः। सेन मनास्थाने आप, एव वाच्याः । 'चन्द्रमा मनसो जात', इति तु भिन्ना सृष्टिः भाष्यप्रकाशः। सिद्धान्तमाग व्याचक्षते आप एवेत्यादि । युक्तत्व स्फुटीकुर्वन्ति यथेत्यादि। परं नोपचार इति । वैदिके निघण्टौ अदिति सत्यनाम । 'श्रत सत्यं दंघाती ति श्रद्धाशब्दस्य योगेनाप्सु प्रवृत्ति- सौकर्यानोपचारः । तथाच 'एतद्वा अपां नामधेयं गुह्यं यदाधावा' इतिवत् 'श्रद्धा वा आप इति श्रुतेरिदमपि योगरूढम् , योगेन वा तद्वाचकम् , अत उपचाराभावाद्युक्तत्वमित्यर्थः ।। एतेन यदन्यैस्तनुत्वेन श्रद्धासारूप्यात् 'सिंहो देवदत्त' इतियच्छ्रद्धापूर्वककर्मसमवायात् 'मञ्चाः क्रोशन्ती'त्यादौ पुरुपेषु मश्चशब्दवत् 'आपो ह्यसै श्रद्धा संनमन्ते पुण्याय कर्मण'- इत्यैतरेयश्रुत्या श्रद्धाजनकत्वात् , यथा अन्त्येप्टौ हुतस्य पुरुपस्य श्रद्धाभक्तिमतो लिङ्गदेहादिरूपो रस एव श्रद्धा- पदेनोच्यते, तथाप्सु श्रद्धाशब्दो गोण्या लक्षणया चोपपादितस्तन्निरस्तम् । अत्र विनिगमकं बोधयितुं हेतुं व्याकुर्वन्ति उपक्रमेत्यादि । नन्वेवं श्रद्धाशब्दस्याब्वाच- कत्वे श्रद्धासहभावः परित्यक्तः स्यात् , तथा सत्यैतरेयश्रुतिविरोध इत्यत आहुःश्रद्धासहेत्यादि । तथाच पूर्वजन्मनि यजमाना इदानीं देवाश्च होतारो न श्रद्धाविरहिताः । 'यो वै श्रद्धामनारम्य यज्ञेन यजते, नास्पेष्टाय अधत' इत्यादितैत्तिरीयश्रुतौ 'अश्रद्धया हुतं दत्च'मिति गीतास्मृती चाश्रद्धानिन्दया श्रद्धाया आवश्यकत्वबोधनात् । 'अस्कन्नहविर्भवति य एवं वेदेति श्रद्धापूर्वकत्व- ज्ञानफलबोधनाच नित्यानिहोत्रहोमरूपसंस्कारद्वारेण संस्कृतेषु भूतेषु श्रद्धासहभावः प्रागेव सिद्धः। अतो नैतरयविरोध इत्यर्थः । एवं श्रद्धापदस्याब्वाचकत्वं श्रद्धासाहित्यं च साधयित्वा पूर्वपक्षिणं प्रत्याहुः तेनेत्यादि । तेनेति । उक्तोपपत्तित्रयेण । 'चन्द्रमा' इति श्रुतेरपि सन्मते प्रातिकूल्य दर्शयन्ति चन्द्रमा इत्यादि । श्रद्धापदप्रयोगे हेतुं गृह्णन्ति श्रद्धेत्यादि । विमजन्ते तत्रेत्यादि । आप एवेत्यादीति। एवकारः श्रद्धाव्यवच्छेदकः । यथेत्यादीति । 'उच्यन्त इति । श्रद्धा वा आप' इत्युक्तश्रुत्या । परं नोपचार इति । परमित्यस्य किन्त्वित्यर्थः । प्रवृत्तीति । अत्र सत्यं ने जलं निरुक्तोक्तम् , किन्तु 'असावात्मा नारायण' इति प्रवृत्तिसौकर्य तस्मात् । योगेति । वैदिके। वेदान्ते आहुः योगेनेति । मीसांसाकारिकया स्पष्टम् । तनुत्वेनेति । अन्त्येष्टौ। सिंह इति । क्रौर्येण । श्रद्धति वाक्यमगे। समवायः सम्बन्धः । अस्मा इति । यजमानाय । संनमन्ते जनयन्ति। अन्त्येष्टी पञ्चमाहुती । लिङ्गेति । लिङ्गे रसः पञ्चतन्मात्रासु । आदिना स्थूले पाश्चभौतिक आपः । एवकारः श्रुत्या । गोण्यतिः। तनुत्वगुणयोगात् गौणी गुणेन युज्यत इति गौणी । शैपिकोऽण् । तया। लक्षणयेति । मचा इत्यत्र संयोगसम्बन्धवजन्यजनकभावसम्बन्धो लक्षणा तया । लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा । शक्यस- म्बन्धो लक्षणेति लक्षणालक्षणम् । परीति । सहभावस्स भिन्ननिष्ठत्वात् । ऐतरेयेति । पूर्वोक्ता श्रुतिः । विशेष्यविशेषणयोरमेदसम्बन्धे जन्यजनकभावसम्बन्धः । श्रद्दधत इति । यः कोपि । अस्कोति । अदुष्टहविः । नित्याग्निहोत्रेति । तेन, नित्याग्निहोत्रिणः पञ्चामिविद्यायामधिकारिण इति बोध्यम् । मागेवेति । पञ्चाग्निविद्यायाः प्रागेव । एवकारः 'प्रायशः कर्मठाः पूर्वा' इति सूचनात् । तेनेत्यादी- ति । मनास्थान इति । श्रद्धा मनोधर्मः, स कथं हूयत इति भाष्ये । एवेति । 'सर्व सर्वमय'मिति श्रुत्या ज्ञानवादिना लया। भिन्नेति । पोढा सृष्टिषु कदाचित्पुनरन्यथे'स्यत्र निविष्य । उक्तेति । रदिमः।

·1.- R. 7 भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । श्रद्धाप्रयोगस्तु कामनाकृतव्यावृत्यर्थः। तत्र फल एव श्रद्धा, न कर्मणि । 'यो पद्धः स एव स' इति श्रद्धाया आश्रयस्य विषयभावजनकत्वात् कर्तुः कर्मभा. वाय श्रद्धाप्रयोगः । ततः संस्कृता आपो यजमानरूपा हयमाना भवन्तीति सिद्धं भवति । तस्मात् प्रथमेऽप्यपामस्ति श्रवणम् ॥५॥ अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः॥६॥ स्थितमेतज्जीवः सम्परिप्वक्तो रहतीति । तत्र विचार्यते। सर्वे जीवाः सम्प- रिष्वक्ता गच्छन्ति, आहोखिज्ज्ञानोपयोगिन इति विमर्शः। तत्र पश्चाहुतिब्रा- ह्मणे नाधिकारिणः श्रुताः । वेदे हि श्रुतानुसारिकल्पना । अतो विशेपस्याश्रुत- त्वात् सर्वेपामेव पश्चाहुतिप्रकार इति चेत् । न । इष्टादिकारिणांप्रतीतेः। साधारण- पक्षं दूपयति । कुतः। इष्टादिकारिणां प्रतीतेः । इष्टादिकारिणः प्रतीयन्ते श्रद्धा- भाष्यप्रकाशः। तत्रेति । सकामे यष्टरि । फल एव श्रद्धा आदर उपादेयबुद्धिविशेष ' इति यावत्, न कर्मणि । वथाच श्रद्धाया अयं स्वभावो यत् स्वाश्रयं खविपयं करोतीति 'गीतावाक्यादवधार्यते । अतो निष्कामस्य कर्मण्येव श्रद्धति ताशकर्तुः कर्मात्मकत्वं बोधयितुं श्रद्धाप्रयोग इत्यर्थः । एवमुपपादनेन सिद्धमाहुः तत इत्यादि । सूत्रात् सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि ॥५॥ . अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणांप्रतीते॥६॥अस्या आहुतेः फलं विचारयितुं किश्चि- दाशङ्कय परिहरतीत्याहुः स्थितमित्यादि । स्थितमिति । निर्धारितम् । ननु निर्णीते संशयस्सोच्छि- भत्वात् को विचारांश इत्यत आहुः सर्व इत्यादि। संशयवीजं तु विशेपाश्रवणम् । उपकारार्थ देवानां प्रवृत्तिश्च । पूर्वपक्षांशं व्याकुर्वन्ति तत्रेत्यादि । नाधिकारिणः श्रुता इति । न श्रुता इत्यन्वयः। सिद्धान्तांशं व्याकुर्वन्ति इष्टादिकारिण इत्यादि । श्रद्धापदेन देवकर्तृत्वेन चेति। यो वे श्रद्धामनारम्य यज्ञेन यजते, नास्पेष्टाय श्रद्दधत' इत्यश्रद्धालुनिन्दया 'उभयेऽस्य देवमनुष्या इप्टा यः श्रद्दधते' इति श्रद्धालुस्तुत्या च श्रद्धावत एच यज्ञः फलमुख इति पूर्वकाण्डे लभ्यते । अत्र रश्मिः। सौत्राणां 'ता एवोपपत्ति'रितिशब्दानां व्याख्यानभूतेन । प्रातिकूल्यमिति । चन्द्रमसोऽब्जातत्वेन मनो- जातत्वबोधकश्रुतिविरोधरूपप्रातिकूल्यम् । दर्शयन्तीति । खमतोक्त्यैव दर्शयन्ति स्म श्रद्धे- त्यादीति । कामनया कृतो होमस्तव्यावृत्त्यर्थ इति भाष्यार्थः । विभजन्त इति । सकामनिष्काम- वेनोभयं यष्टारं विभजन्ते तत्रेत्यादीति । एवकारव्यवच्छेद्यमाहुः न कर्मणीति । अग्रिमभाष्यस्य पिण्डि- तार्थमाहुः तथा चेति । स्वाश्रयं यजमानम् । खं श्रद्धा तद्विपयं कर्म तत्करोतीति 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इति गीताकाक्यादयधार्यत इत्यर्थः । तथा च भाष्ये आश्रयस्य जीवस्य । विपयः कर्म । तद्भावजनकत्वात् । तस्मादित्यादीति । प्रथम इति । उपक्रमे ॥५॥ अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६॥ अत्रादिना पूर्तम् । अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्त इत्युपासते ते धूममभिसम्भवन्तीति श्रुतेः । परीति । भगवान् व्यासः । विशेपेति । अधिकारिविशेपाश्रवणम् । अत्र संशयादिकं सौत्रम् , नत्राधिकरणत्वसमर्पकम् । विषयवा- क्यपदाभावात् । एवैति । अश्रद्धावब्यवच्छेदकोयम् । फलमुग्व इति । फलोपायः । 'मुखं निःसरणे ·। २८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा०१०१ सू०७. पदेन देवकर्तृत्वेन च। सोमभावसाम्याच । इष्टादिकारिणां धूममार्गव्युत्पादने सोमभाव उक्तः । अत्रापि प्रथमाहुतिफलं सोमभाव उच्यते । अतः श्रुतिसाम्या दपि इष्टादिकारिणो रहन्तीति सिद्धम् ॥ ६ ॥ भाक्तं वानात्मवित्त्वात् तथाहि दर्शयति ॥७॥ किश्चित् दूषणं परिहरति। ननु यदि श्रुतिसाम्येन सोमभावादिष्टादिकारिणो रहन्तीत्युच्यते, तदा सोमभावे तेपामनिष्टं श्रूयते, 'तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्तीति, समानश्रुतौ च 'आप्यायस्वापक्षीयवेत्येवमेनाँस्तत्र भक्षयन्तीति चन्द्रदृष्टान्तेन ते च भक्ष्यन्ते, ततश्च देवाः स्वान्नं पर्जन्येऽग्नौ कथं जुहुवुः, अतः भाष्यप्रकाशः। च श्रद्धापदेनोक्तरीत्या निष्कामकारो लभ्यन्ते । देवानां च प्रत्युपकारस्तेपामेवावश्यक इति होम प्रति देवानां कर्तृत्वेन च त एव प्रतीयन्ते । सोमभावसाम्याच्चेति तृतीय हेतुं गृहीत्वा विभजन्ते इष्टादिकारिणामित्यादि । धूममार्गे 'आकाशाचन्द्रमसमेप सोमो राजे ति 'तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीति चोच्यते । अत: श्रुतिसाम्यात् पूर्वोक्तेष्टादिकारिण एव रहन्ति, न सर्व इति सिद्धमित्यर्थः ॥६॥ भाक्तं वानात्मविश्वात्तथाहि दर्शयति ॥७॥ सूत्रमवतारयन्ति किञ्चिदित्यादि । किं तदित्याकासायामाशङ्कामुखेन व्युत्पादयन्ति नन्वित्यादि । तदिति । सोमात्मकं द्रव्यम् । रदिमः। वके प्रारम्भोपाययोरपी'ति विश्वात् । उत्तेति । तत्र फल एवेत्यादिभाष्योक्तरीत्या। तेपामिति । इष्टादिकारिणामेव । 'देवान्भावयताऽनेन ते देवा भावयन्ति तिवाक्यादेवकारः । त एवेति । इष्टा- दिकारिणः । 'यो वै श्रद्धामनारम्ये' साधुक्तश्रुत्सैवकारः । तृतीयमिति । उपपत्तेश्चेत्सनुवर्तत इति । विभजन्त इति । प्रासङ्गिकलं सूचयन्तो व्याख्यान्तीत्यर्थः । एकसम्वन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारक- मित्याशयेनाहुः धूमेति । छान्दोग्येऽस्ति । अभिप्रानुवन्तीति पूर्वेणान्वयः । एवेति । सर्वव्यवच्छेदकः॥६॥ भावानात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति ॥ आशङ्केति । मुखं प्रारम्भः । 'मुख- निःसरणे वके प्रारम्भोपाययोरपीति विश्वः । नन्वित्यादीति । समानेति । वृहदारण्यके छान्दोग्यस- मानश्रुतौ। एनानिति धूममार्गेण सम्भूतान कर्मिणः। तन्नेति । सोमठोके। भक्षयन्तीति । अयमर्थः । ते चन्द्रं प्राप्यानं मपन्ति तास्तत्र देवायथा सोमराजानमाप्यायस्वापक्षीयखेत्येवमेनांस्वत्र भक्षयन्ति । अत्र ते कर्मिणः चन्द्रं प्राप्यानं जलं भवन्ति। चन्द्रस्याप्पुप्पत्वात् । अन्नस जलवाचकत्वात् । तान् कर्मिणः। तत्र चन्द्रलोके देवाः कर्मठाः । यथा सोमराजानमिति । चन्द्रमसं सोमवल्लीरसम्। 'सोमोऽस्माकं प्रामणानां राजेति वाक्यात् । अस्मानाप्यायस्थ आप्यायनं कुरुप्वेति प्रार्ययन्ति। अपक्षीयख कर्मान्तःपातित्वात्कर्मरू- पस्त्वमपक्षीयस । कर्मणामाप्यायनापक्षयजनकत्वात् । एवमाप्यायाप्याय पुनःपुनराप्यायनं कृत्वा भक्षयन्ति ययायं दृष्टान्तः, एवं तानन्नमूतान् जलमतान् तत्र चन्द्रलोके मक्षयन्ति । छान्दोग्ये 'पोडश- फलः पुरुष' इयुक्तः । तत्राप्याप्यायम्वापक्षीयसेति वर्तते । तत्र द्रष्टव्यम् । यद्वा । मक्षणं भाष्यीय 'प्रपमा पिवते यदि रित्यादि यक्ष्यमाणम् । चन्द्रेति । सोमवल्लीरमदृष्टान्त उक्तोऽन्यः, अत्र तु चन्द्रष्टान्त उन्ने । तेन पोडशक्तः पुयाः महाचम(स)म्स मतेन तेतिरीयोक्तनुरीयचन्द्रांशः । तेन दृष्टान्तेन ते पार्मिगम मध्यन्त इत्यर्थः । तत इत्यादि । सात्मत्वात् । सानं आत्मरुपान्नम् । कयमिति । , ·. पश्चाहुत्यभाव इत्याशङ्कय, परिहरति वाशब्दः। तेषां सोमभावो गौणः। भक्षण च । प्रकृतेप्यारत्वाचन्द्रमसः कथंमाहुतिफलं भवेत् । सोमभावस्य भाक्तत्वमने निरूपयिष्यामः । इदानीं भक्षणस्य गौणत्वं निरूपयति । अन्नभावे हि मुख्य भक्षणं भवति । तदन्यस्यानभावो नोपपद्यते । ब्रह्मज्ञाने तु भवति । स सर्व भवति । तद्वैतत् पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति । प्रकृते तु तन्न । अनात्मवित्त्वात् । तथा सति मोक्ष एव भवेत् । अतो भाग्यप्रकाशः। परिहारं व्याकुर्वन्ति तेषामित्यादि । गौणत्वे हेतुमाहुः प्रकृतेपीत्यादि । तथाच. चन्द्रमसः स गौणश्चेत्, एतेपां सुतरां गौण इत्यर्थः। ननु सोमभावस्स गौणत्वं नात्र विवक्षितम् , सूत्रे भाक्तपदस्य नपुंसकत्वादेकवचनत्वाचेत्यत आहुः सोमभावस्येत्यादि । अग्र इति । तथाच न सूत्रविरोध इत्यर्थः। गौणत्वमुपपादयन्ति अन्नभाव इत्यादि । अन्यस्येति । ज्ञानिव्यतिरिक्तस्य । अन्न- भावानुपपत्ति विभजन्ते ब्रह्मज्ञाने वित्यादि । तुरुपपत्तिशङ्कानिरासे, द्वितीयस्तुर्हेतौ । तथाच ज्ञानेन ब्रह्मभावे सर्वरूपता श्राव्यत इत्यन्नभावो ज्ञानिनो मुख्यः स्यात् । अज्ञानिनि तु तन्नोपपद्यते। तत्र हेतुः अनात्मवित्त्वादिति । यदि हि तेपामन्नभावो मुख्यः स्यात्, वामदेवादिवदात्मवित्वे सति मोक्ष एव स्यात् । सर्वभावस्स तल्लिङ्गत्वात् । अतोऽन्नभावस्थामुख्यत्वेऽन्नभावस्यापि देहात्म- भाववद्गौणत्वात् तद्भक्षणमपि गौणम् । अन्नस्यैव भक्ष्यत्वेन तेषां भक्ष्यत्वाभावादिति । उपप्टम्मकं रश्मिः। आत्महानेरपुरुषार्थत्वादात्मत्वभिन्नेन केन प्रकारेणेति प्रश्नः । अत इति । आत्महानेरपुरुषार्थत्वेन सोमस्याहोम्यत्वात् । वाशब्द इति । अवधारणार्थकत्वादिति भावः । 'वाऽन्वाचये समाहारेप्यन्या- न्यर्थे समुच्चये । पक्षान्तरे ग्रहे पादपूरणेऽप्यवधारण' इति विश्वात् । गौणत्व इति । तेषां. कर्मिणां सोमभावस्य गौणत्वे । प्रकृतपीत्यादीति । प्रकृते प्रथमाहुतौ । 'चन्द्रमा अङ्गारा' इति श्रुतेः । भवेदिति । सोमो राजा भवेत् । स इति । सोमभावः । गौण इति । श्रुत्युक्तत्वान्मुख्यत्वा- भावेपि गौणस्तु वक्तव्य इति भावः । एतेषामिति । कर्मिणाम् । कर्मिणां जीवानां सत्यादिरूपत्वेन सोमस्याब्रूपस्य भावो गौणः । ऐक्यासंभवात् । भक्षणं च गौणम् । न जीवानां भक्षणं संभवति मोक्तृत्वात् । कर्मणि पछी । प्रकृते नाङ्गाराः फलं भवन्तीति सोमभावो गौगोगाराणाम् । एतेषां हुतानां कर्मिणां जीवानां सत्यादिरूपत्वेन सोमभावोऽभावः सुतरां गौणः । अत्रेति । सूत्रे। भाक्त- मिति । सोमभावो भाक्त एकं चेत्सनन्वयात् । एकस्य वचनं सुर्यस्मादित्येकवचनं तस्मात् । कपो वैकल्पिकत्वम् । ज्ञानीति । जीवस्य सत्यादिरूपस्यान्यभावोऽभावः मुख्यसोममावो नोपपद्यते । अन्नेति । 'पृथिवी वा अन्नम् , आपो वा अन्नं' 'अद्यतेऽत्ति च भूतानी'त्येवंपरोऽन्नशब्दः । ब्रह्मज्ञाने तु अनुपपत्तिनिरासो भवतीति भाष्यार्थमाहुः तुरिति । उपपत्तिशङ्का उपपत्त्यन्ययाज्ञानमनुपपत्तित्वेन ज्ञानम् । अन्यस्यान्यभावेऽनुपपत्तिरुक्ता तस्या निरास इत्यर्थः । प्रकृते । अज्ञानिनि तुर्हेतुः । तत् ब्रह्य- ज्ञानं न मवतीति प्रकृते तु तन्नेति माथ्यार्थ इत्याशयेनाहुः द्वितीय इत्यादि । तु तदिति । हेतुः स ब्रह्मभावः । तदित्यय्ययम् । तथासतीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदि हीत्यादि । एवेति । सोमभावव्यवच्छेदकः एवेति । सर्वति । सर्वभावः ‘स सर्व भवतीत्यादिभाष्योक्तश्रुत्युक्तस्तस्य । देहात्मेति । देहः सुखीत्यादौ सुखमात्मधर्मः । परं तिरोहितम् , चिप्रधानत्वात् । गौणत्वादिति । 'अहमन्नमहमनमहमनम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नाद' इत्यत्र । अन्नस्यैवेति । एवकारः कर्मिणां 1. अलमान इति प्रभासपा, अन्यमाप इति रहिमपाठ इति प्रतिभाति ।

·.. : श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । - [अ०३ पा०१ अ०१ सू०७. भक्षणमपि गौणम् । तथाहि । श्रुतिरेव गौणभावं शब्दस्य बोधयति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्त' इत्यत्र यथा पशुशब्दः, एवमत्रापि भक्षणं सहक्रीडनं सेवकभावः । चन्द्रतुल्यापदेशाय तथा वचनम् । तथा सति तेषाममरत्वेन तथा श्रुतिः। चन्द्रस्य भक्षणं तु क्षयादनमीयते श्रुत्या, 'प्रथमां पियते चहि रित्यादि- भाग्यप्रकाशा व्याकुर्वन्ति तपाहीत्यादि । श्रुतिरिति । 'यावत्सम्पातमुपित्वे त्यादिश्रुतिः। पशुशब्द-इति । पशुतुल्यत्वबोधको गौण इति शेपः । एवमत्रापीत्यादि । यथा 'स्त्रियं भुत' इत्यत्राम्यवहारो भोग एव, न तु चर्वणादिकम् , तथात्रापि भक्षणं क्रीडनादिकमित्यर्थः । नन्वेवमुपचारस्थ किं प्रयो- जनम्, न हि प्रयोजनं चिना,उपचारोपि युक्त इत्याशङ्कायां तत्प्रयोजनमाहुः चन्द्रेत्यादि । तथाच यथा चन्द्रः क्षीयते वर्धते च, तथैतेपि पुनः पुनरावर्तमाना अमरतां चाप्नुवन्तीत्येतदर्थ तद्वचनमि- त्यर्थः । ननु 'आप्यायखे'त्युक्तश्रुत्या चन्द्रसापि भक्षणं चेत्, कथमेतेषां गौणमित्यत आहुः चन्द्रस्येत्यादि । श्रुतिस्तु सोमोत्पत्तिनामकपरिशिष्टस्था । तथाच चन्द्रसमक्षणं तु श्रुत्यनुमा- नाभ्यां सिद्धत्वान गौणमिति निश्चीयते । एतेषां तु न चन्द्रस्येव वरो येन पुनरेधेरन् । ततश्च रश्मिः। व्यवच्छेदकः । तेषामिति । कर्मिणाम् । उपष्टम्भकमिति । 'तथा हि । दर्शयतीति सौत्रम् । याचदिति । भक्षयन्तीत्यस्यात्राव्यवहितोत्तरेयं श्रुतिः। तस्मिन्यावत्संपातमुपित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्त' इति । अर्थस्तु संपतन्त्यमुं लोकमनेनेति संपातः कर्मसमूहः। स यांवानिति यावत्संपातम् । अव्ययीभावः। यावत्कर्मसमूहः तस्मिन् चन्द्रमण्डले उपित्वा । 'उप दाहे'। करप्यग्निर्जलेप्यनिरिति मनुस्मृतेः जले दाहः । अथ कर्मक्षयानन्तरमन्येन कर्मणा एतमेव वक्ष्यमाणमध्वानं मार्ग:पुनर्निवर्तन्त इति । वक्ष्यमाणं. 'जायख प्रियखेत्येतत्तृतीय स्थान मिति श्रुत्या । भाष्ये । शब्दस्येति । सोमभाव- शब्दस्य । भक्षयन्तीत्यस्य च । दर्शयतीत्यस्याओं बोधयतीति । मुख्यत्वे एनयोर्यावदित्यादि नोपपद्यते । पुरुषविधवाह्मणश्रुतिमाहुः अथ य इति । 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवरस देवाना'मिति । प्रकृते । पन्विति । अभेदाज्ञानवत्त्वगुणयोगागौणी तया गृह्यत इति शैपिकोऽश् । अभ्यवहार इति । 'भुज पालनाम्यवहारयो रिति धातुपाठात् । भोग एवेति । सुखदुःखसाक्षात्कारो भोगः । एवकारव्यवच्छेद्यमाहुः न त्विति । क्रीडनेति । आदिना सेवकत्वम् । तथाच यथा उपासकः पशुः . अज्ञानवत्त्वगुणयोगात्तथा जीवस्य भक्षणमित्यत्र. भोक्तुर्भक्ष्यत्वाभावेन भक्षणमिव भक्षणं मोगः सहक्रीडनं सेवकमावः, नतु चर्वणादिकमित्यर्थः । तथाच भोज्यत्वमात्र- गुणयोगात् 'तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ती'त्यत्र जीवेऽन्नपदं गौणमित्यर्थः । बृहदारण्यकटीकायामप्ये- वम् । तत्प्रेति । उपचारप्रयोजनम् । भाष्ये। चन्द्रेत्यादौ । चन्द्रतुल्यं अपदेशो लक्ष्यम् । 'अपदेशः स्मृतो लक्ष्य मिति विश्वात् । तस्मै प्रयोजनाय । तथा वचनं उपचारत्वेन मक्षणवचनम् । तथा सति उपचारत्वेन भक्षणवचने सति । तेषां कर्मिणाममरत्वेन गुणेन चान्द्रेण । तधाश्रुतिपचारश्रुतिरित्यर्थ इत्याशयेन पिण्डितार्थमाहुः तथाच यथेत्यादि । एतदर्थमिति । अमरत्वेन चन्द्रतुल्यापदेशार्थम् ! तद्वचनमुपचारवचनम् । श्रुत्यनुमानाभ्यामिति । अनुमानं च श्रुतिश्च श्रुत्यनुमाने ।. 'अल्पान्तरं पूर्वम्' 'जम्यहितं चेति सूत्राम्यां पूर्वनिपातः । श्रुत्येतिमाप्याच्छृतिशब्दः । ताम्याम् । अनुमानं तु अपक्षीयमाणचन्द्रः मक्षणवान् । क्षयात् । यन्नैवं तन्नैवम् । आपूर्यमाणचन्द्रवत् । एतेषामिति । कर्मि- पाम् । चन्द्रस्येवेति । पाठस्कन्धे पष्ठाध्याये 'कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दोः पत्यस्तु मारत । दक्षशापा- १.तिरिशिपाठः।

·। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । रूपया। देवानामभक्षणं भगवद्वयवानामेव । अशनानशने तस्याविरुद्धे । आधि- भौतिकानां देवानामशनमेव । तस्मात् भक्षणस्य गौणत्वात् सोमभावे न काचि- चिन्ता ॥७॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे प्रथमं रहत्यधिकरणम् ॥ १॥ भाष्यप्रकाशः। 'तन्नाशे यः श्रुत्यन्तरे भोगसद्भावः प्रतिपाद्यते, स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तत इति । आनन्दमीमांसायां च ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः, स एकः कर्मदेवानामा- नन्दः, ये कर्मणा देवानपियन्तीति विरुध्येत । एतेनैव भिक्षूक्तमप्यपास्तम् । अतस्तेपां तद्गौणमेवेत्यर्थः । ननु न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्तीति थुत्यन्तरे देवाना- मशनं निवारितम् , अतः पानश्रुतिरपि गौणीत्येवादरणीया, तथा सत्येपां भक्षणमपि गौणं सेत्स्सतीति वृथायं प्रयास इत्याशङ्कायामाहुः देवानामित्यादि । देवताविग्रहाधिकरणे देवतायाः शरीरसिद्ध्या यज्ञादिहविर्भोक्तृत्वे सिद्धेऽशनं सिद्धमेवेत्यनशनश्रुतिर्भगवदवयवपरैव भवितुं युक्ता । यथा 'न ह वै देवान् पापं गच्छती'ति श्रुतिः । अन्यथा 'तसाञ्जलिना ब्रह्महत्यामुपागृह्णादित्यादेविरोधापत्तेः । अतो देवभेदेन व्यवस्थैव श्रुत्योर्युक्ता । नच 'ऋतं पिबन्ती' 'अनश्नन्नन्य' इतिवत् देवेषु श्रुतिद्वयाविरोधः सम्भवति । जीवत्वात् । तस्य ब्रह्मणस्तु विरुद्धधर्माश्रयत्वादशनानशने अविरुद्ध । अत आधिभौति- कानां कर्मसचिवानामशनमेवोचितमिति गौण्यभावान्न प्रयासोव्यर्थ इत्यर्थः सिद्धमाहुः तस्मादित्या- दि। यसाचन्द्रस्यैव मुख्य भक्षणम् , नैतेपाम्, अतएपां सोमभावे बांधकामावान कोपि दोपइत्यर्थः । अनेनापि सूत्रेणैतस विचारस्य केवलवैराग्यार्थता वारिता । अन्यथा व्याघ्रादिकृतभक्षण- स्वास्यापि सुतरां वैराग्यजनकतया तद्गौणीत्वप्रतिपादनव्यर्थत्वप्रसङ्गादिति । तसादस्योभयार्थ; तैवेति निश्चयः ॥७॥ इति प्रथमं रंहत्यधिकरणम् ॥ १॥ रश्मिः। त्सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दितः । पुनः ‘प्रसाद तं सोमः कला लेमे क्षयेधिता' इति वाक्यात् । क्षयेदिता इत्यपि पाठः । तन्नाशे. इति । ‘कर्मिनाशे । श्रुत्यन्तर इति । इति तु पञ्चम्यामाहुता- वापः पुरुपवचसो भवन्ती'त्यस्या अग्रे सोमभावश्रुतेरन्यश्रुतौ । 'स उल्वावृतो गर्भो दश वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते ‘स जातो यावदायुपं. जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवती'त्यस्साम् ।। विरुध्येतेति.। नच मोक्षामावोक्तेः . कर्मभिरेव नः विरोध इति वाच्यम् । भिक्षुक्तमिति । तेन भगवद्भिक्षुमते कर्मिणां चन्द्रवद्क्षणं : मुख्यमित्युक्तम् । अपास्त- मिति । कर्मिणां गौणभक्षणोत्त्यापास्तम् । तेपामिति । कर्मिणां तद्भक्षणं, गौणम् । एवेति । उक्तरीत्या जागरूकत्वादेवकारः । ननु नेति । श्रुतिश्छान्दोग्ये स्पष्टार्था,। पानेति । 'ऋतं पिवन्ताविति । अया मिति । गौणत्वसाधनेन प्रत्यक्षविषयः । यज्ञादीति । आदिना प्रभुप्रसादान्नम् । 'अद्धीदिन्द्र प्रस्थि- तेमा हवींपी'ति श्रुतेः । अद्धि इत् इन्द्र प्रस्थिता इमा स सोडा हवीपि । एवकार इन्द्रयागस्मृतेः । इत्यादेः रिति । पापगमनबोधकवाक्यस्य पाष्ठस्य । अशनेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म न चेति । आधीत्यादि. भाष्य विवृण्वन्ति स्म अत आधीति । एवेति । 'अद्धीदिन्द्रे'तिश्रुतरेवकारः । नेति । व्यवस्थायाः पूर्वरीत्याऽसिद्ध्या नेत्यादिः । चन्द्रस्यैवेति । एवकारः कर्मिव्यवच्छेदकः । एतेपामिति । कर्मिणाम् । एपामिति । कर्मिणाम् । उभयेति । ज्ञानवैराग्योभयार्थता । एवकारस्तु उपक्रमस्यासजातविरोधत्वेन ज्ञानार्धतोपसंहारेण 'तस्माजुगुप्सेते'त्यनेन वैराग्यार्थतेति ॥ ७॥ इति प्रथमं रहत्यधिकरणम् ॥ १॥ - ·श्रीमद्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा०१ अ०२ सू०८. कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥८॥ (३.१.२.) प्रथमाहुतिः सफला विचारिता। द्वितीयां विचारयितुमधिकरणारम्भः। सोमस्य पर्जन्यहोमे वृष्टित्वमिति । सोमादृष्टिभावे रूपरसादीनां हीनतया प्रती- यमानत्वात् यागस्यावान्तरफलं तत्रं भुते इति निश्चितम् । तन्त्र संशयः । किं सर्वमेवावान्तरफलं तत्र भुते, आहोखिदनुशयवान् वृष्टिर्भवतीति। सद्वासनयाग्रिमजन्मनि सदाचारयुक्त एव स्यादिति। आचारहीनं न पुनन्ति धेदा' इति वाघोपलव्धेः। अतो विचार उचितः । तत्रावान्तरफलस्यावशेषे "अवान्तरफलत्वयांधाज्ज्ञानपयिकशरीरभावादेव सदाचारसिद्धेः प्रयोजनाभावाच निरनुशय एव घृष्टिभावं प्रामोतीत्येवं प्राप्ते, उच्यते। भाप्यप्रकाशः। . कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ।। ८॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः प्रथमेत्यादि । ननु द्वितीयस्यां किं विचारणीयम् , येनायं संरम्भ इत्यत आहुः सोमस्येत्यादि । सोमादिति । सोमभावानन्तरम् । निश्चितमिति । 'सोमं राजानं जुह्वति, तस्या आहुतेर्वर्षे सम्भवतीति सोमाद्धीनभावबोधिकया आहुतिफलश्रुत्यैव निश्चितम् । तत्र संशय इति । तत्र भोगे संशयः । अनुशयवानिति । अनुपश्चाच्छेते, कर्मफलभोगानन्तरं तिष्ठति यः शेपः, सोऽनुशयस्तद्वान् । नन्वेतद्विचारस किं प्रयोजनम् , यथाकथञ्चिदस्त्वित्यत आहुः सदा- सनयेत्यादि । तथाच सर्वस्य खभावाधीनतयोभयविधं कर्म संभवति, तत्र 'निरनुशयत्वे, कृतदुष्कर्ममोगस्यानुक्तत्वात् तदनुवृत्त्या कपूययोनित्वमापयेतेति तद्विचार उचित इत्यर्थः । एवं विचारावश्यकत्वं समर्थयित्वा पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । रश्मिः। कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥८॥ सोमभावेति । श्रद्धायाः सोमभावादनन्तरमितिशेषः । सोमादितिभाष्ये भावप्रधानः । भाष्ये श्रद्धारूपस्य जीवस्य सोमं प्राप्य वृष्टिभावे इत्यप्यर्थः । रूपरसादीनामपाकजानां, हीनतया वृष्टेः सोमाद्धीनत्वं प्रत्यक्ष- सिद्धं यागस मुख्यं फलम् । स्वर्गोऽवान्तरं फलम् । तत्रेति वृष्टिभावे । भुङ्क्ते । रूपरसादीनामित्यत्रा- दिशब्देन शन्दगन्धसः । प्रकृते । आहुतीति । एवकारोऽन्यस शब्दस्य व्यवच्छेदकः । भाष्ये । सर्वमेवेति । सामान्ये नपुंसकम् । एवकारो विशेषव्यवच्छेदकः । तत्रेति । वृष्टि- भावे । प्रकृते । अन्विति । 'भवेदनुशयो द्वेपे पश्चात्तापानुबन्धयो रिति विश्वादनुवन्धेऽनुशयशन्द इति भावः । यः प्रारब्धसञ्चितक्रियमाणेषु कर्मसु यत्किञ्चित्कर्मजन्यभोगसाधकसामग्रीशेषः । एतद्वीति । अनुशयरूपकर्मणो विचारस्य । यथेति । अनुशयवत्त्वेनाननुशयवत्त्वेन वा । अत आहुरिति । अतो द्वितीयकोटौ हेतुमाहुरित्यर्थः । सभावेति । गीतापञ्चमाध्याये 'न कर्तृवं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तत' इति वाक्यात् । उभयेति । कपूयरमणीयो- भयविधम् । निरनुशयत्व इति । निष्कान्तमनुशयपदान्निरनुशयं सूत्रं तत्वे । तद्विचार ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । कृतात्यये अनुशयवान् । कृतस्य सोमभावस्यात्यये नाशे सतिअनुशयवान् अवान्तरफलसाधकलेशसहित एव वृष्टिभावं प्रामोति । कुतः। दृष्टस्मृतिभ्याम् । दृष्टं तावत् भोगसाधकमूलद्रव्यनाशेपि भोगसाधकतादृशदेहवस्त्रादिसहित भाष्यप्रकाशः। अयमर्थः । आहुतिभिर्युलोके नीतानां धुलोकानौ देवकृतहोमोत्तरं सोमभावः । ततः पर्ज- न्यानो हुतानां तेषां वृष्टिभावः । स हि न तत्कालमेव, किन्तु कृतकर्मभोगान्ते इति चन्द्रमण्डल- मारूढानां धूममार्गिणामवस्थाबोधिकया 'आकाशाचन्द्रमसमेप सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति, तसिन् यावत्सम्पातमुपित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशाद्वायु'मित्यादिकया श्रुत्यावसीयते । सम्यक् पतत्युत्पतत्यमाल्लोकात् स्वर्गलोकमिति व्युत्पत्त्या सम्पातपदेन कर्मबोध- नात् । एवं सति सकामानां धूममार्गिणां सुकृतभोगोचरं यथा आवृत्तिः, तथैतेषां भोगोत्तरमेव वृष्टिभाव इति न्यायसाम्यात् सिध्यति । स च भोगः सकामानां मुख्यं फलम् , निष्कामानामवान्त- रफलम् । उभयथापि फलत्वस्याप्रच्यवान् सर्वस्य भोगः प्रामोति, न त्ववान्तरफलत्वे सशेपत्वम् । . यदि तसिन् शेपोऽङ्गीक्रियते, तदा तत्र अभुक्ते वान्तरफलस्यावशेपे यावत्सम्पात'श्रुत्यनुरोधेनावान्त- रफलत्ववाधः । नचानुशयाभावे सद्वासनाशून्यतायामग्रिमजन्मनि सदाचाराभावप्रसङ्गादवशेपस्या- वश्यकत्वं शक्यम् । उक्तरूपेण देवकृतोद्यमेन ज्ञानौपयिकशरीरभाषादेव घटे छिद्रराहित्यवत सदाचारसिद्धर्न तस्य किञ्चित्प्रयोजनम् । अत उक्तहेतुद्वयानिरनुशय एव वृष्टिभावं प्रामोतीति । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति कृतेत्यादि । कृतपदेनात्र सोमभाव एवोच्यते । प्रकृतप्रश्नप्रतिवचने रश्मिः। इति । अनुशयविचारः । आहुतिभिरिति । आहुतिभिः करणैः अग्निभिः कर्तृभिः नीतानां जीवानाम् । 'तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्तीति श्रुतेः । एवकारेणाहुतिव्यवच्छेदात् । तत्कालमेवेति । तस्मिन् होमकाले । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । एवस्तु होमकालान्यकालव्यवच्छेदकः । कर्मेति । अग्रे एवः श्रुतित्वात् । यथेतमिति । यथा इतं आकाशाद्वायुं निवर्तन्त इत्यन्वयः । 'यथेतमाकाशाद्वायुं वायुभूत्वाभं भवत्यनं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षती'ति पाठः । अनेन इत्यादिकयेत्यत्रादिपदार्थोप्युक्तः । अवान्तरेति । 'नाऽभुक्तं क्षीयते कर्मे'त्यवान्तरफलम् । कर्मणः प्रतिवन्धकत्वात्सायुज्ये । सर्वस्येति । सकामनिष्कामरूपस्य । न त्ववान्तरेति । रूपरसादीनां भोगस्य । पूर्वपक्षमाष्यं व्याकुर्वन्ति स्म यदीति । तस्मिन्निति । भोगे। शेप इति । जीवे कर्मशेषः । अवान्तरेति । उत्तरफलेऽनुवृत्त्यांशतोऽवान्तरफलत्ववाधः । ज्ञानौपयिकेत्यादिभाष्यं विवृण्व- न्ति स्म नचेत्यादिना । संशयद्वितीयकोटिसत्त्वे पूर्वकोटिरूपपूर्वपक्षप्रतिबन्धात् शङ्का । भाष्ये द्वितीय- कोटौ सद्वासनायाः सदाचारे कारणत्वमुक्तम् । तत्र निष्कामा अनुशयवन्तः । सद्वासनायाः । अम्बरी- पवदित्यनुमानं फलति । एवं सत्यनुशयाभाव इत्यादिः । अवशेषस्येति । प्रारब्धातिरिक्तकर्मशेषस्य । तथाच न पूर्वपक्षसमर्पिका पूर्वकोटिरिति भावः । अनावश्यकत्वं वदति पूर्वपक्षी उक्तरूपेणेत्यादि । प्रथमसूत्र एव तत्र पूर्वजन्मनीत्यादिमाष्येण उक्तं रूपं देवाधिष्ठानसम्पादकत्वं यस्योद्यमस्य तेन । एवेति । अयं सदाचारवाचकपदव्यवच्छेदकः । तस्येति । अवशेषस्य । अत इति । प्रयोजना- भावात् । उक्तेति । भाष्योक्तसदाचारसिद्धिप्रयोजनाभावरूपहेतुद्वयात् । एवेति । हेतुद्यादेव । एवेति । कृतकर्मव्यवच्छेदकः । प्रकृतेति । पञ्चामिविद्यायाम् । 'वत्य यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्तीति प्रवाहणस्य जैवलेः श्वेतकेतुं प्रति प्रश्नः । जैवलेः गौतम प्रति प्रतिवचनम् । प्र.स. र.५ - ·श्रीमद्राक्षासूत्राणुभाष्यम् । [१०३पा० १ अ० २०८० एच तस्मात् स्थानादपगच्छति । अन्यथा सद्य एव देहपातः स्यात् । अतो यथा लोके सानुशयः, तथात्रापि । स्मृतिय 'यद्यत्र नः स्वर्ग्यसुखायशेपितं खिष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमजन्म नः स्यात् वर्षे हरिर्य- जतां शं तनोति' इति देवगाथा । अतो ज्ञानीपयिकजन्म सानुशयवत एव भवति । अन्यथा पूर्वजन्मस्मृत्यभाये विपयासक्तिः प्रसज्येत । भाप्यप्रफादाः। . प्रथमं तस्यैव देवकृतत्वेनोक्तत्वात् । न तु कर्म । तस्स मुख्यफलावधिकत्वेनावान्तरफलभोगतस्तद- त्ययाभावादत्ययपदविरोधापः । अनुशयश्चात्रावान्तरफलसाधिका या सामग्री तस्सा लेशः । अतः सोमभावनाशे तधेत्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति इष्टमित्यादि । अन्यथा सद्य एव देहपातः स्यादिति । उक्तरूपस्य लेशस्यापि कर्मजन्यत्वेन कर्मनाश एव तन्नाशात् 'प्रारब्धकर्मनिर्वाणो न्यप- तत् पाञ्चभौतिक' इतिवत् सद्य एव देहः पतेत् । तथा सति गमनं न सम्भवेत् । अतो यथा लोके सानुशयः, तथानापीत्यर्थः । नन्वेवं सत्यावश्यकत्वाल्लाघवाच कर्मशेष एवानुशयोस्तु, न तु साम- ग्रीशेपोपीत्यत आहुः स्मृतिरित्यादि । तथाचासां गाथायां शेपितं स्विष्टं दत्तं कृतमित्यनुक्त्वा, यत् 'स्विष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभन मिति स्विष्टादिसम्बन्धिसमीचीनमुक्तम् , तेन कर्मजन्यो भोगसा- धकसामग्रीलेश एव विवक्षित इति ज्ञायते, न कर्मशेषः, अतः स एवात्रानुशय इत्यर्थः । सिद्ध- माहुः अत इत्यादि । ननु 'कदाचित् सुकृतं कर्म कूटस्थमिव तिष्ठति । मजमानस्य संसारे यावद् दुःखाद्विमुच्यत' इत्यन्या स्मृतिः कर्मरूपमप्यनुशयं दर्शयतीति नैकान्तत उक्तरूपानुशय- निश्चय इत्यत आहुः अन्यथेत्यादि । उक्तरूपस्यानुशयसाभावे पूर्वजन्मसारकस्याभावेन पूर्व- जन्मस्मृत्यभावे सति विपयासक्तिः प्रसज्येत । अतः प्रकृते उक्तरूप एवानुशयो ग्राह्य इत्यर्थः । रशिमः। तस्य प्रश्नस्य प्रतिवचने । तस्यैवेति । सोमभावस्यैव । एवोऽन्यव्यवच्छेदकः । नत्विति । कृतशब्देन नतु कर्म ग्राह्यम् । तस्येति । प्रारब्धातिरिक्तकर्मणः सश्चितस्य क्रियमाणस्य वा । येति । कर्मरूपा । तथेति । वृष्टिभावं प्रामोतीत्यर्थः । एवकारः सूत्रप्रामाण्यात् । एवेति । दृष्टमित्यादीति । तादृशेति । अनुशयदर्शनवदेहवस्त्रादिसहितः । एवेति । प्रत्यक्षात् । अन्यथाशब्दं व्याकुर्वन्ति स्म उक्तरूपस्येति । अन्यथेत्यस अनुशयाभाववत्त्वेनान्येन प्रकारेण देहवसादिसहित इत्यर्थं मत्वोक्तं तन्नाशादित्यन्तम् । तथा चान्यथेत्या प्रकारे थाल् । पञ्चम्या. अव्ययत्वाछुक् । एवेति । लेशलेशिनोस्तथादर्शनादेवकारः । तन्नाशाप्रकारात् । प्रकारो देहादौ । अन्यथाशब्दं व्याख्याय सद्य एवेत्यादिभाष्यं व्याख्यान्ति स्म प्रारब्धेति । सद्य एवेति । विलम्बव्यवच्छेदकः । अतो यथेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतो यथेति । अत्रेति । पञ्चाग्निविद्यायाम् । लाववादिति । शरीरलाघवात् शक्यतावच्छेदकलाघवाच । न कर्मेति । यद्येवं स्याचदा 'कृतस्य शोभन'मित्येव वदेत् । स एवेति । खिष्टादिरूपभोगसाधकसामग्री- शेपः । एवकारोऽन्यभाष्यकृत्संमत्या । भाष्ये । स्मृतिमत् जन्म नारदस्येव । नोऽस्माकं देवानाम् । वर्षे अजनाभे भारतवर्षे । यत् यस्मात् । अत इति । देवाभिलपितत्वात् । एवेति । 'कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापरनिति श्रुतरेवेति । प्रकृते । विपयेति । विपयासक्तित्वेन । तत्कृतपूर्व- जन्मीनदुःखस्मृत्यभावत्वेन . कार्यकारणभावात् । एवेति । नारदमरतादौ दृष्टविषयानासक्तिमङ्गभियै- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ननु अनुशयसहकृत एव जीवो नाद्भिः परिष्वक्तो भवेत् , अत आह यथेतम् । यथागतम् । अन्यथा प्रश्ननिरूपणयोर्वाधः स्यात् । तर्हि तावदवान्तरफलसाधक- • सहितः स्यात्, अत आह अनेवं च । एवम्मकारयुक्तागमनं नास्ति । भोगस्य भाप्यप्रकाशः। पुनः शङ्कते नन्वित्यादि। अयमर्थः । पूर्वजन्मसारकं यदृष्टं वक्तव्यं संस्कृतेन्द्रियप्रभृति, तदेहमन्तरेण खकार्यास- मर्थ सद्देहमाक्षेप्यति । तथा सति तत एव सिद्धावपां परिष्वङ्गो निःप्रयोजन इति सोमभावना- शेमामपि साजात्यानाशापत्त्या प्रक्रान्तत्याग ईदृशेनुशये स्यात् । अतोऽयमयुक्त इति पूर्वपक्ष्याशयः। सिद्धान्तमाहुः यधागतमित्यादि । धूममार्गे यथेतमित्युक्तम् । अत्राप्यग्रे वृष्टिभावादिरु- च्यते । अतः प्रकारान्तरीयदेहाङ्गीकारे तद्विरुध्येतेत्यतो न तथेत्यर्थः । शेपं स्फुटम् । तेन सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । अपां भिन्नप्रकारत्वं तु भोगमात्रसाधिकाभ्यः पूर्वाभ्य इदानीन्तनानां वैराग्यसाहित्यात् संस्काराधिक्येन तत उत्कर्षाच बोध्यम् । अत्रैवं सूत्रार्थः सिध्यति । कृतात्यये देवकृतस्य सोमभावस नाशे सति, अनुशयवान् तच्छेपवान् । यथेतं पूर्ववदद्भिः सम्परिप्वक्तः । अनेवं च, अपां संस्कृतत्वात् भिन्नप्रकारेण रश्मिः। वकारः। तत एवेत्यादि । संस्कृतेन्द्रियप्रभृतिभिः । एवकारोऽपां व्यवच्छेदकः । संस्कारसिद्धौ । संस्कारार्थोऽपां परिष्वङ्गः । साजात्यादिति । सोमभावाचन्द्रत्वेन साजात्यात् । नचैकघटनाशेऽपरघट- नाशापत्तिरिति वाच्यम् । अपेक्षावुझ्यविपयसाजात्यापेक्षणात् । चन्द्रत्वेन साजात्ये वर्तत इति साजा- त्यानाशापत्तिः । घटत्वेन साजात्ये न वर्तत इति । प्रक्रान्तस्यापां पुरुषभावस्य त्यागः । ईदृश इति । कर्मजन्ये भोगसाधकसामग्रीलेशमात्ररूपे । स्यादिति । अपां सामग्र्यन्तर्गतत्वाभावात्स्यात् । अय- मिति । उक्तानुशयः । तथाचायं भाष्यार्थः । अनुशयसहकृत एव, नतु भोगासाधकसामग्रीसहित इत्येव-. कारो भोगासाधकसामग्री व्यवच्छिनत्ति । अत आह नाद्भिर्मोगासाधकसामग्रीरूपाभिः परिष्वक्तो भवेत् । अत एतादृशपूर्वपक्षाद्भगवान्व्यास आह यथेतमितीति । प्रकृते । धूममार्ग इति । 'अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्त इत्युपासत'इत्यादिना छान्दोग्योक्ते । यथा येन प्रकारेण इतं गतं चन्द्रलोके तथा एतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतं इत्यर्थः । अने तमेवाध्वानमाह 'आकाशमाकाशाद्वायु वायुर्भूत्वेत्यादिना । अर्थः पूर्वमुक्तः । कर्मी आकाशं प्रतिपद्यते । अनापीति । आर्चिरादिमा- र्गेपि । वृष्टीति । अत्रूपत्वम् । आदिनान्नरेतआदि । अन्यथेत्यादिभाष्यार्थमाहुः अतः प्रकारेति । श्रुत्युक्तत्वादप्प्रकारादन्यप्रकारो निष्प्रयोजनाप्त्यागप्रकारः तत्सम्बन्धिदेहाङ्गीकारे तत् प्रश्ननिरूपणं अपदेहविषयकं विरुध्येत पाध्येत । यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति प्रश्नः । इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति निरूपणम् । अधिकमाहुः सङ्गत्यर्थम् । इत्यत इत्यादि । न तथा कर्मजन्यभोगसाधकसप्रयोजनसामग्रीमानलेशत्वेन लेशो नेत्यर्थः । शेषं स्फुटमिति । तर्हि यथेतमित्यङ्गीकृते तावत् अपां पुरुषवचस्त्वमवधि मोक्षावान्तरफलं शरीरं तत्साधिका निःप्रयोजनसप्रयो- जनसामग्री कर्मजन्या तत्सहितः स्यात् । ततु चन्द्रमण्डले भोगस्य जातत्वान्न सम्भवति । आगमनस्य- पाशमोगजनकत्वरहितसामग्रीसहितत्वेन यथेतं तथागमनाभावादतो भगवान् व्यास आह अनेवं चेति । च पुनः आगमनमनेवं भिन्नो भोगरहितप्रकारस्तेन युक्तमागमनमपाम् । एवंप्रकारो भोगजन- ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा० १ अ०२ सू०९. जातत्वात् । चकारात् वैराग्यसहितोपि । तस्मादनुशयवान् भिन्नप्रकाराद्भिः परि- प्वत्तो देवकृपासहितो घृष्टिर्भवतीति ॥८॥ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः ॥ ९ ॥ किश्चिदाशय परिहरति । ननु नात्रोत्तमजन्मार्थमनुशयोऽपेक्ष्यते, चरणा- देव भविष्यति, 'तद् य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह.यत् ते रमणीयां योनि- मापधेर'नित्यादिना यः पूर्वजन्मनि विहिताचारं करोति, स उत्तमंजन्म प्राप्नोति, यस्तु निपिद्धाचरणं करोति, स श्वादियोनिं प्रामोतीति 'साधुकारी साधुर्भवती'- त्यादिश्रुत्या च प्रतिपाद्यते, प्रकृते तु तस्य रमणीयचरणस्य चरणादेव तस्य सम्यम् जन्म भविष्यति, किमनुशयसहभावेनेति चेत्। न। चरणश्रुतौ या योनिरुक्ता, सा उपलक्षणार्थी, अनेन पूर्वजन्मनि समीचीनं कृतमिति ज्ञापिका, न तु तस्मिन् - भाप्यप्रकाशा नीचर्पष्टिभावार्थ रंहति । चकारो नीचैरागमनस्य द्योतकः । तत्र हेतुः दृष्टस्मृतिभ्यामिति ॥८॥ चरणादिति चेनोपलक्षणार्थति कार्णाजिनिः॥९॥ किञ्चिदित्यादिना सूत्रमवतार्य पूर्वपक्षांशं व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । श्रुतौ 'अभ्याशो हेति पदं क्षिप्रार्थकम् । यत्पदं तु क्रियावि- शेपणं हेत्वर्थकं वा । तथाच यद्यप्येताभ्यां श्रुतिभ्यां यथायथमाचारतः कर्मतश्च जन्मोक्तम् , तथापि प्रकृते पञ्चाग्निप्रकरणे तु चरणादेवोक्तम् ,अतोत्र तदेव ग्राह्यमित्यर्थः। परिहाराशयमाहुः नेत्यादि।चर- पास्य जन्मनियामकलोपगमेपिन तजन्मीनकर्मनियामकत्वम् । उक्तरूपनिपिद्धकर्मप्रत्यक्षविरोधात् । रश्मिः। कत्वं तद्युक्तागमनमपां नास्ति । भोगस्य चन्द्रमण्डले जातत्वादागमनसमये तदभावात् । उपसंहारा- दाहुः चकारादिति । अपिनानेवं चेत्यस्य यथेतमित्यनेन समुच्चयः । अपिः समुच्चये । एवं शेषं स्फुट- मित्यर्थः । वैराग्येति । भोगानन्तरं वैराग्यप्रसिद्धः । तस्माजुगुप्सेते'त्युपसंहाराच । संस्कारेति । संस्कृतेन्द्रियसंस्कारेण द्विगुणसंस्कारेण ततो गमनादुत्कर्षात् । योध्यमिति । अनुशयवानिति । विद्याप्रकरणेन कपूययोनिबाधाय ज्ञानौपयिकदेहसाधनाय चेदम् । देवकृपासहित इति तु देव इत्सनुवृत्तावपि पुनर्देवाः सोम राजानं जुद्धतीति देवपदोपादानात् । तच्छेषवानिति । कर्मजन्य- भोगसाधकसामग्रीलेशवान् । भिन्नेति । गमनप्रकारे भोगसाधकत्वं आगमनप्रकारे वैराग्यसाहित्यम् । भोगस जातत्वात् । किछ । गमनमुचैः धुलोकस्सोचत्वात् । तद्भिन्नप्रकारेण नीचैनीचैस्त्वेन । अनेन यथेतमनेवं चेत्यनयोर्विरोधः परिहतः । यथेतं तथागतं इत्युक्त्वानेवं आगमनमित्युक्तेविरोधः । रहती- त्यनुवर्तते पूर्वसूत्रात् । चकारार्थो भाष्ये वाच्य उक्तोऽतस्तस्य भाष्योक्तस्य द्योत्सार्थमाहुः चकार इति ॥८॥ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्धति कापर्णाजिनिः ।।९॥ इतिपदमिति । नच 'अव्य- यादाप्सुप' इति विभक्ते का लुप्सत्वेन पदत्वामावः 'न लुमताङ्गस्येति सूत्रादिति शक्यम् । पदशब्दस्य शन्दे लक्षणाङ्गीकारात् । अभेदो लक्षणा। पदशब्दयोरमेदात् । शक्तं पदं वा! क्वचिन्नैयायिकमताङ्गी- कारात् । ययात्रेव सोमादृष्टिभावे रूपरसादीनामिति । एताभ्यामिति । रमणीयचरणकपूयचरणाभ्यां 'साधुकारी साधुर्मवति पापकारी पापो भवती'त्येताम्याम् । जन्मेति । कपूयरमणीयजन्मोक्तम् । धरणादेवेति । एवकारः साधुकारीतिश्रुतिव्यवच्छेदकः । अनुशयव्यवच्छेदको वा । तदेवेति चरणम् । एवकारोऽनुशयसहमावव्यवच्छेदकः । अन्यथेत्यादि विवृण्वन्ति स्म चरणस्य जन्मे- त्यादि । अयमन्ययाशब्दार्थः । अपिगहायाम् । उक्तेति । भाप्योक्तश्रुत्युक्तकपूरचरणरूप-

·भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् ।
जन्मनि समीचीनकरणे नियामिका, अन्यथा ब्राह्मणानां निषिद्धकरणं न स्यात् ।
तस्मादनुशयोऽपेक्ष्यते ज्ञानोपयोगार्थमिति कार्णाजिनिराचार्यों मन्यते।
कार्णाजिनिग्रहणं पञ्चाग्निविद्याया भिन्नप्रकारत्वज्ञापनार्थम् । तस्मादस्य
खमते भिन्नत्वान्न शङ्का, नचोत्तरम् । न हि पञ्चाग्निविद्यायांपुरुपादन्यभावः सम्भ-
वति । प्रकरणपरिगृहीता श्रुतिर्नान्यत्र न्यायसम्पादिका ॥९॥
भाष्यप्रकाशः।
अतस्तदर्थमनुशयेऽवश्य वाच्ये जन्मबोधिकापि चरणश्रुतिः 'काकवद्देवदत्तस्य गृह'मितिवत् पूर्वजन्म-
कृतं समीचीनं कर्मोपलक्षयिष्यति । यत् ये रमणीयचरणास्ते रमणीयां योनि आसमन्तात् पोरन् ।
गत्यर्थपद्यतेर्ज्ञानार्थत्वात् तत्र विशेपावधारणे कर्मजन्यां तां योनि ज्ञापयेयुरित्यर्थात् । अतः सिद्ध-
मनुशयेनेति कार्णाजिनेराशयः । नामग्रहणप्रयोजनमाहुः कार्णाजिनीत्यादि। भिन्नप्रकारत्वं
तु कर्मशेषरूपानुशयशून्यत्वम् । तेन सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । कार्णाजिनिमतीयात् कर्मशेष-
रूपानुशयात् अस्य भोगसाधकसामग्रीशेपरूपस्य फलशेपस्यानुशयस्य भिन्नत्वात् तस्य च दृष्टस्मृ-
तिभ्यां सिद्धतया चरणेन गतार्थताया आपादयितुमशक्यत्वान्नाशङ्का । तदभावादेव च नोत्तरमप्य-
पेक्षितमित्यर्थः । एतदेवोपपाय दर्शयन्ति न हीत्यादि । पञ्चाग्निविद्यायां हि उक्तप्रकारेण देवै -
तस प्रश्ननिरूपणाभ्यां पुरुषभावः प्रतिपादितः, अतःसाङ्गाद्वैदिककर्मणः फलावश्यंभावनियमेन पुरु-
पादन्यभावो न सम्भवत्यतोऽस्याः कर्मान्तराद्भिन्नप्रकारत्वम् । पञ्चाग्निश्रुतिथ प्रश्नादिबोधितप्रकरण-
परिगृहीता न कान्तरस्थले न्यायसम्पादिका । अतो नात्र शङ्कोत्तरे, किन्त्वन्यत्रैव ते इत्यर्थः ।।९।।
रश्मिः।
प्रत्यक्षविरोधात् । व्युत्क्रमेण व्याख्याने यदि वाक्यार्थज्ञानं भवेत्तदोपलक्षणज्ञानं तेन ज्ञापक-
रूपार्थान्तरमिति वक्तुमाहुः अत इति । तदर्थमिति । निषिद्धकर्मकरणनिवृत्तये । मशकाओं धूम
इतिवत् मशकनिवृत्तये इत्यर्थात् । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिष्वि'ति कोशात् । जन्मबोधि-
कापि । शक्यार्थो जन्मेत्यर्थः । तथापि युगपद्वृत्तिद्वयविरोधो न, उपलक्षणस्य तात्पर्यवृत्तौ पर्यवसानात् ।
शब्दमात्रस्य व्यञ्जकत्वमपीष्यत इत्याहुः काकवदिति । मतुवन्तम् । गृहस्स तटस्थलक्षणम् । उपेति ।
तात्पर्यवृत्ति समीचीनकर्मनिष्ठां करिष्यति । उपलक्षणं समीपपदार्थलक्षणा सा तात्पर्यानुपपत्तौ स्वबीजे
पर्यवस्यति लाघवात् । शक्यसम्बन्धस्य पाश्चात्त्यस्य स्वीकारे गौरवात् । तथाच क युगंपत्तिद्वेय-
विरोधः । यत् यथा भवति तथा । यत् यस्माद्वा । तत्रेत्यादि । पदने ज्ञानत्वरूपविशेषावधारणे ।
तामिति । रमणीयां योनिमस्य जीवस्य ज्ञापयेयुः । भाष्यीयानेनपदस्यार्थोऽनेन जीवेनेति । सष्टमन्यः
झाध्यम् । आपादयितुमिति । यदि खमतेऽस्मात् कर्मशेपरूपानुशयः स्यात्चदाशकत्यापादयितुम् ।
कर्मशेषरूपानुशय आपादकः । आपाद्याशङ्का । अपेक्षितमिति । खमते । पञ्चाग्नीति । प्रकरणेति
भाष्यविवरणम् । प्रश्नादीति । पञ्चामिविद्याप्रकरणम् । न कर्मेति । पञ्चाग्निविद्याऽप्राकरणिककर्मान्त-
रस्थले न ।न्यायेति । वक्ष्यन्ति च 'यदेव विद्ययेति हीति सूत्रभाष्ये । नाति । भाष्ये न शकोत्तरे।
अन्यत्रैवेति । आगममते । एवकारः कार्णाजिनिपदात् । कृष्णाजिनस्सापत्यं कार्णाजिनिः। अंत
इन् । कृष्णाजिनं ब्रोति संहिता । कृष्णाजिनं सो भवतीति दृष्टम् । संहितायां औषधिविद्या सान्नाय्य-
विद्येति माधवीये । तत्र सान्नाय्यविद्या प्रसिद्धा । औषधिविद्या काठपुंसा मृगपातनरूपा दृष्टा । वयसी
सृष्टिः कपोतानां दृष्टा । शब्दप्रत्यक्षं घण्टाके जातम् । ॐ सचिंदालिङ्गनप्रसूः ततो नीचैः ॐ सचिदा-
लिङ्गनप्रसो इति मत्रद्वयम् । वेदान्ते तु सर्वात्मभावविद्या। 'वशे कुर्वन्ति मां भत्त्येति वाक्यात् ॥९॥

·श्रीमद्रासूनाणुभाष्यम् । [म०३ पा०१:०२सू०१०. आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ नन्येवं सति चरणश्रुतिरनर्थिका, ज्ञापनायां मयोजनाभावात् , अतो विधा- यकत्वं श्रुतेः, इष्टानिष्टफलयोधकश्रुतियत्, अतः कर्मतारतम्येन फलविधानान्नि- कामकर्मकर्तुर्ज्ञानोपयोगिदेइविधानं भविष्यतीति अनुशयसहभावो व्यर्थ इति चेत् । न तदपेक्षत्वात्। धूमादिमार्गस्य तस्याः श्रुतेरपेक्षत्वात्।काम्पेष्टादिकारिणः भाप्यप्रकाशः। - आनर्धक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १०॥ साधारणानुशयपक्षे किश्चिदाशय परिहरतीत्याशयेन पूर्वपक्षांशं व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । अयमर्थः । चरणथुतेः पूर्वजन्मीनकृत्युपलक्षकत्वं तस्या चैयर्थ्यापादकम् । न हि तसिन् ज्ञात इह जन्मनि कोपि पुमर्थः सिद्धयति । अतस्तदभावाय चरणे तजन्मनि विधायकत्वं तस्सा अङ्गीकार्यम् । यथा 'प्रतितिष्ठन्तीह वै य एता रात्रीरुपयन्तीति 'केवलाद्यो भवति केवलादी'त्यादी प्रतिष्ठाकेवलाद्यत्वादियोधनेन रात्रिसत्रं कुर्यात् , केवलादनं न कुर्यादिति कल्प्यते, तथा रमणीय- योनिकामो रमणीयाचरणं कुर्यादिति । अतः कर्मतारतम्येनात्र फलस्वैव विधानानिष्कामकर्तु नो- पयोगिदेहविधानं तादृशदेहोत्पत्तिचरणादेव भविष्यतीत्यनुशयसहभावो व्यर्थ इत्यर्थः । परिहारांशं व्याकुर्वन्ति धूमादीति । अपेक्षत इत्यपेक्षः । पचाद्यचू । तस्या अपेक्षस्तदपेक्षः। धूमादिमार्गस्य तथात्वादित्यर्थः । धूमादिमार्गस्य कथं चरणथुत्यपेक्षत्वमित्याकावायां तव्युत्पा- दयन्ति काम्येत्यादि । द्विविधा हीटादिकारिणो निष्कामाः सकामाश्च । तत्राद्यस्य फलसामग्री- शेपरूप एवानुशय इत्युक्तम् । द्वितीयस्य तु देवगाथोक्तयुद्धभावात् सुकृते भुक्ते तदनन्तरमुत्पत्ती 'सुखानन्तरं दुःख मिति न्यायेन पापस्यैवोपस्थितत्वादसमीचीनशरीरप्राप्तिरापद्यते । सा तस्य मा रश्मिः। आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १०॥ साधारणेति । कर्मपोऽनुशय इति पक्षे । वैयध्यति । यदि चरणश्रुतिः पूर्वजन्मीनकृत्युपलक्षिका स्यात्तदेह जन्मनि पुमासिङ्ख्या व्यर्थी स्थादित्येवं वैयर्थ्यांपादकम् । तस्मिन्निति । साधारणानुशये । हेत्वन्तं भाष्यं विवृतम् । अतो वीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतस्तदिति । विधायकत्वमिति । किञ्चिद्विधायकत्वम् । इप्टे- . त्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यथा प्रतीति । इत्यादाविति । प्रयोजनगौरवग्रन्थविस्तरभियादि- शब्दार्थों नोच्यते । एवमन्यत्रापि । रात्रीति । 'ये प्रतितिष्ठासन्ति त एता रात्रीरुपेयु'रित्यर्था- द्रात्रिसत्रं कुर्यात् । केवलादीति । केवलश्चासावादः केवलादः सोऽस्यास्तीति केवलादीति । श्रुतौ केवलस्यादविशेषणत्वमभिप्रेत्याहुः केवलादनमिति । केवलवासावादी चेति पक्ष आद इत्यन समी- चीनादे पक्लिभेदापादकादे च लक्षणादशब्दस्येति स नाङ्गीकृतः । अतः कर्मेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतः कर्मेति । फलस्यैवेति । रमणीययोनिरूपफलस्य । एवकारश्चरणव्यवच्छेदकः । विधानादिति । रमणीयचरणश्रुतौ स्वोक्तफललिङ्गं तद्रमणीययोनिकामो रमणीयाचरणं कुर्यादिति विनियोक्री श्रुति कल्पयित्वा विनियोजकमिति तथा । चरणादेवेति । आचारात् । एवकारोऽ- नुशयव्यवच्छेदकः । इत्युक्तमिति । कृतात्ययसूत्रभाष्यप्रकाशे । स च भोगः सकामानामित्या- दिनोक्तम् । देवगाथेति । कृतात्ययसूत्रभाष्य उक्ता देवगाथा । बुद्धिस्तु 'हरिय॑द् भजतां शं तनोति' इत्युक्ता । भजतां शंविस्तारकर्तृत्वेन हरिविपयिणी बुद्धिः । इति न्यायेनेति । ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्तीति श्लोको न्यायस्तेन । पापस्यैवेति । एवकारेण सुकृतव्यव- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । फलभोगानन्तरमुत्पत्ती 'सुखानन्तरं दुःख'मिति न्यायेन पापस्यैवोपस्थितत्वा- दसमीचीनशरीरमाप्तिा भवत्विति रमणीयानुष्ठातॄणां रमणीयशरीरप्राप्तिरेव योध्यते, न न्यायेनासमीचीनशरीरमिति । तस्मादन्यनिषेधार्थ सार्थकत्वान्नानुश- यतिपेधिका। किञ्च । रमणीययोनिः किमाकस्मिकी, सकारणा वा । नाद्या वेदवादिनाम् , भाप्यप्रकाशा भवत्वित्येतदर्थ रमणीयानुष्टाणां रमणीयशरीरप्राप्तिरेव बोध्यते । ये सकामा इष्टादिकारिणस्ते समीचीनाचरणात् समीचीनं शरीरमामुवन्ति, न न्यायेनासमीचीनं शरीरमिति । तसात् सका- मानामसमीचीनशरीरनिषेधार्थ तस्या उक्तत्वान्नानुशयस्य सा प्रतिपेधिका । धूममार्गमुपक्रम्य तया उक्तत्वात् , 'तद्य इहे'त्यनेन तन्मार्गीयाणामेवोल्लेखाच धूममार्गसंव तदपेक्षत्वम् । 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'त्यादिना पञ्चाग्निविद्यायाः समापितत्वान्न तस्यां तदपे- क्षेति तथेत्यर्थः। ननु 'तद्य इहे'त्यत्रान्नादानां रेतःसिचामेवोल्लेखः, तात्वं च निष्कामकारिप्वपि तुल्यम्। अतस्तेष्वपि नानुशयापेक्षेत्यत आहुः किञ्चेत्यादि । यत्त्वं देहार्थमनुशयं नाङ्गीकरोपि, तत् कि रमणीययोनिराकसिकी तवाभिनेता, उत सकारणा । तत्राद्या कल्पना तु याह्यत्वापादिका । अतो द्वितीयः पक्ष आदर्तव्यः । तत्र चरणमेव कारणत्वेन त्वया वाच्यम् । चरणं शीलम् । 'अक्रोधः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च ज्ञानं च शीलमेतद्विदुषुधा' इति स्मृत्युक्तं वा । 'शुचौ तु चरिते शील'मिति कोशावर्णाद्यविरुद्धमन्यद्वा स्वकर्म चरणपदेन ग्राह्यम् । तदा 'स्वकर्मणा पितृलोक' इति वाक्यादग्निष्वाचादिलोकस्तत्फलम् । तथा पैतृमेधिकेन संस्कृतानां सपिण्डीकरण- वाक्यानुरोधाद्वस्वादिरूपता च वक्तव्या । तथा 'प्रजामन्विति वाक्यानुरोधात् पुत्रगृहे तत्पुत्ररूपेण जननमपि वक्तव्यम् । तथा 'विद्या मा मिति वाक्यान्मर्त्यलोके पूर्ववदेव सोमपात्वेन भवनं रश्मिः। च्छेदः क्रियते । प्राप्तिरेवेति । कपूयचरणव्यवच्छेदक एवकारः । न न्यायेनेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ये सकामा इति । तस्मादित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति । तस्या इति । चरणश्रुतेः । एवेति । अचिरादिमार्गव्यवच्छेदकोऽयम् । तस्यामिति । पञ्चाग्निविद्यायाम् । तदपेक्षा चरणश्रुत्य- पेक्षेति । तथा नानुशयप्रतिपेधिकेत्यर्थ इत्यर्थः । अन्नादानामिति । 'यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्रूप एव भवति तय इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापोर'निति श्रुतेः । बाह्यत्वेति । यतो वेदवादिनां नाद्या । ईश्वरस्य कर्तृत्वात् । चरणं आचरणं शीलमिति पर्यायाः । अन्यव्यवच्छेदक एवकारोऽश्रुतत्वात् । स्वकर्मणेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदा खेति। अग्निप्वात्तेति । अग्निप्वात्तादयः पितृगणाः । वस्वितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथेति । आहिताग्नेर्दहनादिसंस्कारः पितृमेधः । पितृमेधेन संस्कृतं पैतृमेधिकं कर्म, तेन 'संस्कृत'मिति सूत्रेण ठक् ।तेनेत्यनुवर्तते । सापिण्ड्यं साप्तपौरुपम् । तत्रोक्त- वस्खादित्यरूपता । प्रजामित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथेति । वक्तव्यमिति । तथाच स्मशानान्त- क्रियाकारयितारः स्मशानान्तक्रियाकृत इति वक्तव्यम् । विद्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा त्रैवि- येति । पूर्ववदिति । पञ्चानिविद्यावत् । यद्वा । पूर्ववाक्यवत् । पुनर्भवनमिति भाष्यात् । एवकारस्तु -- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा० १०२सू०१०. द्वितीये तु 'स्वकर्मणा पितृलोक' इति वस्खादित्यरूपता च वक्तव्या। 'प्रजामनु- प्रजायन्ते सशानान्तक्रियाकृत' इति च । 'विद्या मां सोमपा' इत्यादिना इन्द्र- लोकभोगानन्तरं तथैव पुनर्भवनं च वक्तव्यम् । नच सर्वेपामैक्यम् । भिन्नरूप- त्वात्। तस्मात् कर्मकर्तृवैचित्र्येण श्रुतिस्मृतिभेदाः समर्थयितव्याः, न त्वेकमपरत्र निविशते। उपरोधप्रसङ्गात्। तथाच प्रकृतेपि अनुशयाभावे भक्षणभवनयोर्नियमो न स्यात् । ब्राह्मणादीनामप्यन्ने घलिहरणे श्वचण्डालयोर्भक्षणम् । ब्राह्मणभक्षणेपि भाष्यप्रकाशः। r वक्तव्यम् । नच सर्वेषां फलैक्यम् । तेपां फलानां देशमेदेन प्रकारभेदेन च मिनरूपत्वात् । तस्मात् फलभेदे कारणभेदस्यावश्यकत्वात् कर्मवैचित्र्येण भिन्नस्वभावकवैचित्र्येण च वाक्यभेदाः समर्थयितच्याः । इदं वाक्यमेतादृशकर्मपरमेतादृशक परमिति । 'ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रह' इति प्रतिज्ञाय गीतायां तद्भेदानामुक्तत्वात् । एवं सिद्धे असङ्कीर्णत्वे तत्र तत्र तत्तत्फलभोगोत्तरमावृत्ती तजन्मीनकर्मनियमार्थमनुशयोऽवश्य वक्तव्यः । एवं यथान्यत्र, तथाच प्रकृतेपि तथैव प्रकृते चरणवाक्ये, अपिशब्दात् ततः पूर्वसिन् धूममार्गवाक्ये च नानानानां तद्भक्षणस्य नानायोनीनां चोक्तत्वादनुशयस्तत्रापि नियामकत्वेना- वश्यमभ्युपेयः । तदभावे भक्षणभवननियमाभावापत्तेः। नच भक्षणे तस्य न नियामकत्वमिति शक्यम् । ब्राह्मणादीनामित्याद्युक्तमकारस दर्शनादनुशयाभावे भक्षितादप्यन्नात् समीचीन रेनो न रश्मिः। सोमपात्वान्यव्यवच्छेदकः । तथैवेतिभाष्यं विवृतम् । नचेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म नचेति । भिन्नेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तेषामित्यादिना । देशेति । देशः स्थानं तद्भेदेन । तस्मादितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति । कर्मेति । संज्ञाभेदात्कर्मभेदस्तेन वैचित्र्यं पूर्वतन्त्रद्वितीयाध्याये । तेन । कर्चिति । एकादशस्कन्धे "तेषां प्रकृतिवैचित्र्याचित्रा वाचः स्रवन्ति हीति वाक्याद्वाक्यभेदकर्तृवैचित्र्ययोः कार्यकारणभावः । तद्भेदानामिति । ज्ञानज्ञेयादिभेदानाम् । ज्ञेयं कर्म । विधिपादे कर्मनोदना कर्मविधिरेव ज्ञानविधिः परिज्ञातृविधिश्च । अष्टादशाध्याय उक्तत्वात् । असंकीर्णत्व इति । एतेन भाष्य उपरोधस्य सार्यमर्थ इत्युक्तम् । तथाचेति भाष्यं विवरीतुं सङ्गत्यर्थमाहुः एवं यथान्यन्त्रेति । विवृण्वन्ति स्म तथैव प्रकृते इति । चकार एवकारार्थे । उक्तरीत्या सङ्गत्य- धमेवं यथान्यत्रेति वाक्यपूरणे । शब्दादिति । अनुशयवाचकशब्दात् । रमणीयचरणरूपात् । पूर्वस्मिन्निति । 'त इह ब्रीहियवा ओपधिवनस्पतयस्तिलमापा इति जायन्ते ततो वै खलु दुर्नि- प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्रप एव भवतीतिपूर्वस्मिन् । खल्विति खेदे । दुनि- प्रपतरमिति । अत्राकारस्य लुप्तत्वाद्दुष्प्रापतरम् । व्रीह्यादिसंश्लेपणं दुष्प्रापतरम् । रेतःसिग्दे- हसम्बन्धरूपम् । अन्यैर्भुज्यन्ते काकतालीयवृत्त्या रेतःसिम्भिर्भक्षणमिति । नानेति । नानेत्यादि सप्टम् । नानायोनीनां वित्यम् । यो रेतः सिञ्चति तद्रप एव भवतीति सामान्यतो नानायोनयस्तासां सामान्यत उक्तत्वात् । अनुशयाभाव इति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म तदभाव इति । अन्नभक्षणयो- निमवनयोर्नियमाभावापत्तेः । एवं त्वनुशयमवरुध्य तयोर्नियमः । ब्राह्मणादीनामित्यादिभाष्यं विव- रीतुमाहुः न चेति । तस्येति । अनुशयस्य । ब्राह्मणादीनामिति । उक्तप्रकारस्तु ब्राह्मणादी- नामप्यन्ने बलिहरणरूपे अचाण्डालयोः समागादन्नमक्षणम् । ब्राह्मणकर्तृकभक्षणेपि मलभावेत्यादि सष्टम् । अयम् । तस्य दर्शनात् । समीचीनमिति । सामीचीन्यं कपूययोन्यनुत्पादकत्वम् । . .

·भाष्यप्रकाश रश्मि-परिवृहितम् । मलभावे शूकरभक्षणम् । अनुशयस्य नियामकत्वे तुवादिवनभाव एव यावत् समीचीनरेतोभावः। तस्मादुपलक्षणतैव चरणश्रुतेर्युक्ता। तस्मादनुशयसहित एवं वृष्टिभावं प्रामोतीति सिद्धम् ॥१०॥ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः॥ ११ ॥ भाग्यप्रकाशः। सात् । तादृशस्थ रेतसः अभाव ततः समीचीनयोनेरप्यभावः । अतो रमणीययोनि प्रति चरणस्य हेतुत्वं वदताप्यवश्यं नियामकत्वेनानुशयोङ्गीकार्यः । नचानभावेपि तत्र तुपस्यापि दर्शनात् ततः समीचीनरेतोनुत्पचिः शङ्ग्या । तस्य गोप्रभृतिभिर्मक्षणे रातो दुग्धरूपेणानभावस्य सिद्धः । अद्यमानस्यैवान्नत्वादिति । एवं सिद्धे तस्यावश्यकत्वे अनुसीव्यमानस तस्यैव चरणं प्रत्यपि नि- यामकत्वम् । अतः सकाम एव धूममार्गे नानाफलानामुक्तत्वात् तत्रैव चरणापेक्षा, न तु निष्कामे पञ्चामिविद्यासम्पादितदेहे । तसादत्र योन्यादिनिरूपणद्वाराप्यनुशयोपलक्षणव चरणश्रुतेर्युक्ते- त्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादनुशयेत्यादि । तस्मादिति । सर्वत्राप्यनुशयस्यावश्यकत्वात् ॥१०॥ सुकृतदुष्कृते एदेति तुवादरिः॥११॥ एवं चरणादेव फलं भविष्यत्यनुशयाङ्गीकारो व्यर्थ इत्याशक्य कार्णाजिनिमतोपन्यासेन तदुपष्टम्भेन च धूमादिमार्गे कर्मात्मकानुशयस्याप्या- वश्यकत्वं साधितम् । अतः परं तस्स कियत्पर्यन्तमनुवृत्तिरित्याकाझायां तद्विवेत्तुमिदं सूत्रं प्रवकृत रश्मिः। रेतसः अभाव इति । स्मातः प्रयोगः । अतो नात्र 'अतो रोरप्लुतादित्यस्य प्राप्तिः । अनुशय इति । कपूययोनिनिवर्तकः । अनुशयस्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म न चान्नभाच इति । परम्परया समी- चीनरेतोभाव इत्याहुः तस्येत्यादि । दुग्धेति । दुग्धस्स रेतोजनकत्वं वैद्यके प्रसिद्धम् । तेन 'यावत्समीचीनरेतोभाव' इति भाष्यमपि व्याख्यातम् । एवकारार्थमाहुः अद्येति । एवकारो वेदान्ते योगमात्रात् योगरूढिव्यवच्छेदकः । अनुशये सिद्धमाहुरेवं सिद्ध इत्यादि । तस्यैवेति । अनुशयस्य । एवकारो भगवदिच्छाव्यवच्छेदकः । परम्पराकारणभूताया एवंविधविषयत्वात् । सकाम इति । सप्तम्यन्तम् । एवकारो निष्कामव्यवच्छेदकः । निष्काम इति । धूममार्ग इत्येव । निष्कामो धूममार्गों मोक्षफलकः। पौर्वतत्रीयपष्ठाध्याये आत्मकामस्यापि प्रवेशनीयत्वात् । अन्यथा कर्मभिश्चित्तशुद्धिद्वारा मोक्ष- योधकपुराणभागो व्यर्थः स्यात् । 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ती'तिश्रुतिश्च । तस्मादितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति । योन्यादीति । आदिना 'तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्यर नित्यस्या अग्रे 'बाह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वे'त्युक्तविशेपयोनयो ग्रायाः । शक्यार्थनिरूपणद्वारापि । अपिना शक्यार्थपरित्यागेन लक्षणामात्रम् । शक्यार्थः सम्बन्धमात्रग्राहकः । एवेति । शक्यार्थवाचकत्वव्यवच्छेदक एवेति । तथा च लाक्षणिकायाश्चरणश्रुतेर्युक्तेत्यर्थः इति काश- कृत्स्लमते, स्वमतं तात्पर्यवृत्त्यङ्गीकारेणोक्तं पूर्व व्यासमतवर्तित्वादाचार्याणाम् । आवश्यकत्वादिति । भाष्ये एवकार उक्तोपपादनात् ॥१०॥ सुकृतदुष्कृत एवेति तु बादरिः॥११॥ एवकारव्यवच्छेद्यमाहुः अनुशयेति । व्यर्थ इति । व्यवच्छेद्यो व्यर्थः । तदुपेति । आनर्यक्यसूत्रेण तथा । कर्मात्मकेति । कर्मण आत्मा शेषः खार्थे कः । तस्यानुशयस्य । अपीति । पदार्थसम्भावनायां कर्मजन्यभोगलेशसामग्रीशेपैस्यावश्यकत्वम् । कियदिति । क्रियतां पुरुपाणां पर्यन्तमनुवृत्तिरिति प्रश्नः । निरनुशयपक्षशबैव नास्तीत्युत्तरं फलिप्यति । . १.साधक।. प्रसू०र०६ ·४२ श्रीमद्राह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०१ अ०२ सू०११. फलांश एवानुशय इति तु खमतम् । कर्म फलं च द्वयमेवेश्वरेच्छया निय- तम् । कर्म-पुनर्भगवत्स्वरूपमेव ब्रह्मवादे । सोभिव्यक्तः-फलपर्यन्तं तदादिसंयोग इति खमतम् । अन्तसंयोगपक्षमाहैकदेशित्वज्ञापनाय । . भाप्यप्रकाशः। इति बोधयितुं सूत्रमवतारयन्ति फलांश इत्यादि । पञ्चमस्कन्धोक्तदेवगाथारूपस्मृती फलांशरूप एवानुशय इति सोऽन्तिम भगवत्स्मृतियुक्तं जन्मोत्पाद्य निवर्तते । तदुत्तरं यन्मोक्षसाधनमपेक्षि- तम् , तत्तु सरणपूर्वकं भजतां भगवानेव सम्पादयति । यदि कथञ्चित् पापोत्पत्तिः, तदापि 'खपा- दमूल भजतः प्रियस त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यचोत्पतितं कश्चित् धुनोति सर्व हदि संनिविष्ट' इति, 'यत् करोपि यदनासी'त्यादिवाक्यात् साक्षात् परम्परया वा. भगवतव निवार्यत इति न पूर्वोक्तानुशयापेक्षेति स्वमतम् । किश्च । कर्मात्मकानुशयपक्षेपि, कर्म तत्फलं चेति द्वयं 'एप उ एवं'त्यादिथुत्या ईश्वरेच्छयैव नियतम् । कर्म पुनर्भगवत्स्वरूपमेव ब्रह्मयादे। 'द्रव्यं कर्म च कालच स्वभावो जीव एव च । वासु- देवात् परो ब्रह्मन चान्योर्थोस्ति तत्वत' इति द्वितीयस्कन्धे ब्रह्मवाक्यात् । स द्विविधकर्मस्वरूपी भगवान् फलपर्यन्तमभिव्यक्तस्तिष्ठति । सम्पूर्णे फले जाते तिरोधचे । कर्मशेषात्मकोनुशयो निव- तते । अतस्तस्य अभिव्यक्तिमारम्य फलपर्यन्तं संयोग इति स्वस्थ वादरायणाचार्यस मतम् । तत् 'कृतात्यय'सत्रन्याख्याने देवगाथास्मृत्या सूचितम् । तत्रान्येषां न संमतिरिति बोधयन आन्तं मोक्षा- रश्मिः। एवेति । उपप्टब्धत्वादेवकारः । किञ्च, एवकारस्य साधनाव्यवच्छेदकत्वे समीचीनरेतोजनकत्वं न स्या- साधने तुपातिरिक्तानां सङ्गात्सेवायां नष्टानां जन्मसाधकानुशयस्यांशतः समीचीनरेतोऽनुत्पादकत्वात् । भगवानेवेति । एवकारस्तदर्थसाधनव्यवच्छेदकः । परम्परयेति । भगवदर्पणद्वारा । एवेति । पूर्ववत् । स्वमते कर्म विहाय ब्राह्मे बृहदारण्यकशारीरब्राह्मणोक्ते देहेऽनुशयानुवृत्तिः, कर्मशेषरूपत्वे सुकृत- दुष्कृतरूपत्वे चानुशवस्य नानुवृत्तिः । कर्म द्विविधं साधनं फलं चेति । तत्र साधनकर्म विहायेत्यत्र कर्मत्वेनोक्तं फलकर्मविपयं बोद्धम् । कर्मति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किश्चेति । कर्मात्म- केति । कर्म चित्तशोधकत्वेन आत्मा स्वरूपं यस्य कर्मजन्यभोगसाधकसामग्रीलेशरूपस्य स कर्मात्मकः कर्मात्मकश्वासावनुशयश्च कर्मात्मकानुशयस्तस्स पक्षेपि । एवेति । पुष्टिमार्गातिरिक्त इच्छैव निया- मिकेतीश्वरव्यवच्छेदकः । कर्म पुनरिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म कर्म पुनरिति । स्वरूपमेवेति । 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा दितिसूत्रात् । स्वरूपं तु 'ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती सन्दिह्यते परस्थिते' इति भाष्योक्तम् । एवकारस्तु वेदशास्त्रार्थत्वात् । 'कमैके तत्र दर्शना' दितिजैमिनिसूत्रात् . ) फल; पर्यन्तमिति । तदादिसंयोग इति वक्ष्यमाणत्वात्तस्य कर्मणः आदिसंयोगो लेशरूप इत्यभिव्यक्त- स्तिष्ठति । कर्मशेषात्मक इति । समासः पूर्ववत् । निवर्तत इति । ब्राह्मदेहस्य कर्मा- जन्यत्वमिति चतुर्थाध्याये चतुर्थचरणे वक्ष्यन्ति । तदादीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतस्तस्येति । संयोग इति । कर्मणो द्रव्येण समवायो यद्यपि, तथाप्यपां पुरुषवचस्त्वेन तदन्तर्गतस्य संयोगः। । तत्रेति । खानुशये । अन्येषां वादरिप्रभृतीनाम् । वोधयन्निति । पादरायणः । मोक्षावधीति । न तु मोक्षे. कर्मशेषः कार्णाजिनिमतसिद्धः, नापि कर्मजन्यभोगसाधकसामग्रीलेश इति भावः । ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । सुकृतदुष्कृते एवं विहितनिषिद्धकर्मणी अनुशय इति बादरिराचार्यों मन्यते । तेन मोक्षपर्यन्तमनुशयोऽनुवर्तिप्यत इति सूत्रफलम् । तुशब्देन निरनु- शयपक्षशकैव नास्तीत्युक्तम् । एवं द्वितीयाहुँतिनिर्धारिता ॥ ११ ॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे द्वितीयमनुशयाधिकरणम् ॥२॥ भाग्यप्रकाशा वधि कर्मसम्बन्ध इत्याकारकंमन्तसंयोगपक्षं पादरेरेकदेशित्वज्ञापनायाहेत्यर्थः । एकदेशित्वं त्वनुशयमात्राङ्गीकाराज्ज्ञेयम् । सूत्रं व्याकुर्वन्ति सुकृतेत्यादि । अभुक्तफले ते इत्यर्थः । शेपोर्थस्तु निगदव्याख्यात एव । अन्ये तु चरणसूत्रे उपलक्षणार्थेत्यस.चरणथुतिर्लक्षणया कर्मयोषिकेत्यर्थमाहुः । अग्रिमे तु, तर्हि चरणानर्थक्यमितिचेन, कर्मण आचारापेक्षत्वादित्यर्थमाहुः। तृतीये तु, 'धर्म चरती'त्यादिन- योगाचरणशब्देन सुकृतदुष्कृते एवोच्यते इत्यर्थमाहुः । तत्राप्यन्ततो गत्वैक एवार्थः । सिद्धं निगमयन्ति एवमित्यादि । अत्रेदं हृदयम् । निष्कामकर्माणि न वर्गादिजनकानि, किन्तु पावनान्येवेति तत्प्रकारबोध- नाय पञ्चामिविद्याप्रवृत्तिं ज्ञापयितुमयं पादः । अन्यथा चन्द्रगतः सर्वसाधारण्यादेतद्धोमवैयर्थ्यमेव सात् । अतो निष्कामकर्माणिं द्युलोके यजमानमानीय तिरोदधति । तदनन्तरकार्य तु तया- पारभूतो देवा एंव कुर्वन्तीति न तंत्र कर्मानुशयः, अपि तु फलानुशंय एव । यः पुनः सकामकर्मा- त्मको मार्गः, तत्र तु कर्मानुशय एव । अत एवैकादशे 'आत्मा च कर्मानुशयं विधूयेति भगंव- तोक्तम् । अतस्तन्मार्गीयानुशयं संग्रहीतुं मतान्तरोपन्यासः । अतो द्वितीया सोमाहुतिरेवमुक्त- प्रकारेणानुशयवत एव पृष्टिभावं जनयति । अनुशयश्च योग्यदेहसम्पत्तिपर्यन्तमनुवर्तते इति प्रकारेणं निर्धारिता, न तु मतान्तरोक्तप्रकारेणेत्यर्थः ॥११॥ इति द्वितीयमनुशयाधिकरणंम् ॥२॥ रश्मिः। अन्तेति । आन्तं मोक्षावधीत्यत्रं व्याख्यातं पूर्वम् । अनुशयेति । व्यासखीकृतानुशयेऽनुशयमात्रं कर्म- मात्रं तस्साङ्गीकारात् । निगदेति । सूत्रेति । शेपरहितोऽनुशय इति कार्णाजिनिमताद्वितीयमतं सूत्र- फलम् । एवेति । निरनुशयपक्षव्यवच्छेदकः । एवं निगदव्याख्यातः । एवकारस्तु एतद्विषयकदृढवास- नायाः । धर्ममिति । आदिनाऽधर्म चरतीति प्रयोगः। तस्मात् । एवेति । सौनत्वादुक्तः । अन्तत इति । युगपत्तिद्वयविरोधेन तात्पर्यवृत्यङ्गीकारेपि तादृशकर्मबोधिका । 'विशिष्टं शुद्धांन्नातिरिच्यत' इत्यु- क्रेवकारः। पावनान्येवेति । एवकारस्तु 'तमेतं वेदानुवचनेनेति श्रुतेः। 'ययानुष्ठीयमानेने'त्येकाद- शस्कन्धाच । विविदिपायाः भक्तेश्च चितशुद्धिरूपपावनं विनासम्मवात् । एवेति । अवैयर्थ्यव्यवच्छेदकः । तयापारेति । कर्मणो भगवत्स्वरूपत्वेनापि सव्यापारत्वम् । देवा एवेति । निष्कामकर्मव्यवच्छेदकः । तिरोहितत्वात् । न तत्रेति । देवकृताहुतौ न । फलेति । सामग्रीलेशरूपः । एवेति । 'दुःसहप्रेष्ठविरह- तीव्रतापधुताशुमा' इति वाक्यात् । कर्मेति । पादरिकार्णाजिनिमतोक्तः। एवकारो विशेपंधूननदर्शनात् । अत एवेति । कर्मात्मकानुशयादेव । एवकारः सामग्रीलेशव्यवच्छेदकः । अत इति । समाधिभाषापो- पकमतान्तरमापारूपत्वात् । एतेन सामग्रीलेशो नानुष्टंब्ध इति शंकापास्तां । भाष्यं विवृण्वन्ति स्में अतो द्वीति । आभासोक्तं निगमनमाहुः एवमुक्तेति । निगमनस हेतुघटितत्वा तुतृतीयान्तम् । तस्मात् पर्वतो वह्रिमानिति निगमनमिति । एवेति । उक्तोपपादनात् । योग्येति । ब्राझोपि देहः सङ्गृहीतो योग्यशब्देन । सामग्रीलेशरूपेणानुवर्तते ॥ ११ ॥ इति द्वितीयमनुशयाधिकरणम् ॥२॥ ।

·४४ श्रीगद्रमासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ ०३ सू०१२. अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ (३.१.३.) तुल्यत्वेन विचारे ऐक्ये या पश्चाहुतिधूममार्गयोः सोमभावं गतस्य पुनरा- धृत्युपसंहारे उपलक्षणेनापि पापाचारयतामुपसंहारदर्शनात् तेपामप्याहुतिस- म्बन्धो धूममार्गश्च प्रायोति, तन्निराकरणामधिकरणारम्भः। ननु अनिष्टादिकारिणामपि सोमभावः भ्रूयते, इष्टादिकारिव्यतिरिक्तानां 'ये धै के चामाहोकात् प्रयान्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्व गच्छन्तीति कौपीतकिन: समामनन्ति । अत्र च 'कपूयां योनिमापद्यन्त' इति पर्यवसानम् । तेन सर्वे चन्द्र- मसं गच्छन्ति । अयमाशयः। 'कर्माकर्मविफमति विविधो कर्मविधायको वेदः। 'अग्निहोत्रं . गाप्यप्रकाशः। अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२॥ ननु उक्ताधिकरणेन फलपर्यन्तं विचारे कृते किमन्यदवशिष्टं येनाधिकरणप्रणयनमित्याकालायां तत्प्रणयनप्रयोजनमाहुः तुल्यत्वेनेत्यादि । सोममावस पश्चामिविद्यायां धूममार्गे चोक्तत्वात् पञ्चाग्निप्रकारेण शरीरं प्राप्यतो धूममार्गिण- करीत्या विचारे, सोमभावतःल्यादैक्ये पाङ्गीकृते, मार्गद्वयेन सोमभावं गतयोः पुनरावृत्त्युपसंहारे कपूयचरणानामप्युक्ततया तेषामपि मार्गद्वयसम्बन्धः प्रामोति । स च वाक्यान्तरविरोधान्नेष्ट इत्य- स्थावशिष्टत्वात् तदर्थमधिकरणारम्भ इत्यर्थः । एवमारम्भ समर्थयित्वा अस्प पूर्वपक्षसूत्रत्वं ज्ञापयन्तो व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । ननु सर्वेषां सोमभावेप्याहुत्यादिसंसर्गः कथमित्याकाक्षायां तदाशयमाहुः अयमित्यादि । 'कर्माक- मविकर्मेति प्रकारेण कर्मत्रैविध्यं योधयन् विधायको वेदसिविधः । अग्निहोत्रमित्यादिवाक्यत्रयं तत्रोदाहरणम् । तेष्वकर्मयोधकस्य कर्माकईनिन्दया अकर्मनिषेधमुखेन तत्कर्मविधायकत्वम् । विकर्मबोधकस्य तु निषिद्धप्रागभावपरिपालनद्वारा तद्विधायकत्वम् । स चैवं त्रिविधो वेदस्वर्णि- 'रश्मिः। अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२॥ उक्तत्वादिति । 'सोमो राजा सम्मवती - ति पश्चामिविद्यायाम् । 'एष सोमो राजा तदेवानामन्न'मिति धूममागें । पुनरावृत्तीति । धूममार्गे 'अथैतमेवाधान पुनर्निवर्तन्ते' इत्यनया पुनरावृत्युपसंहारे इति नार्थः । कपूयाचरणानागप्युक्ततयेत्य- व्यवहितभूतक्तप्रत्ययात् । किन्तु 'जायख नियस्खेत्येततृतीय स्थानम् , तेनासौ लोको न संपूर्येत, तस्मा- जुगुप्सतेति पुनरावृत्त्युपसंहारस्तस्मिन् । उपलक्षणेनेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म कपूयपरणाना- मित्यादिना | वाक्यान्तरेति । वाक्यं प्रकृतं तस्मादन्यत् वाक्यं शारीरबामणे 'अन्धं तमः प्रविश- न्ति ये सम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्या रता' इति । तस्य विरोधादित्यर्थः । अस्येति । पूर्वपक्षसिद्धान्तस्य । कर्माकर्चिति । स वै दुबाह्मणः प्रोक्त' इत्युत्तरार्धेन कर्माकर्तृनिन्दया । मुखमुपायः । तत्कर्मणो कर्मकर्मणो विधायकत्वम् । निषिद्धति । निषिद्धं यद्राक्षणहननं तत्प्रागभावो मूतजातहननं करिष्यतीति प्रतीतिविरोधः । तस्य परिपालनं तद्वारा परिपालनाभ्युपायः । 'द्वार पुनर्निर्ग- मनेऽम्युपाय' इति विधः । टाप् । स्त्रीत्वं लोकात् । यद्वा । 'स्त्री द्वार प्रतीहार' इति कोशाद्वारशब्दा- ट्टाप् । 'द्वाःस्थितायां तु योपिती ति यदा, तदा पूर्व एव प्रकारः । तद्विधायकत्वं विकर्मविधायकत्वम् । षष्ठे द्वितीयस्य पादस्य पञ्चमे चिन्तितम् । एतत्पूर्वान्वयीत्याहुः स चैवमित्यादि । त्रैवर्णिकेति । । ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । जुहुयात् ।'यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम्।' 'न हिंस्यातजातानि'। ब्राह्मणादीनामपि विविधकरणं सम्भवति । न हि सर्वोऽप्येकान्ततो विहितं वा प्रतिषिद्धं वा करोति । ततो विहितकर्तुरपि त्रयसम्भवाज्ज्ञानाभावेन फलभोग- नैयत्यात् सोमभावानन्तरमेवाकर्मविकर्मभोगो वक्तव्यः। अत एवाविशेषोपसं- हारौ । तस्मात् सोमभावानन्तरमेव सर्वेषां जन्मेति प्राप्तम् ॥१२॥ संयमने त्वनुभूयेतरेयामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् ॥ १३ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। विहितव्यतिरिक्तकर्मणां संयमने यमसंनिधाने सुखं दुःखं वा अनुभूय आरोहावरोहौ । अनुभवार्थमारोहः, अनुभूयावरोह इति। कुतः । तद्गतिदर्शनात् । तेषां गतिर्विसदृशी दृश्यते । वेदे हि प्रथम विहिता द्वैधा भाग्यप्रकाशा । काधिकारिकः । तेषां च न हीत्यादिनोक्तरीत्या त्रयसम्भवात् । ज्ञानाभावेन फलभोगनैयत्यात् । विहितस्य बलिष्ठत्वेन पूर्व तगोगात् पूर्व सोमभावः, ततो भुक्त तस्मिन्नन्ययोर्भोगः । स चभूम्या- दिष्वेवेति ज्ञापनायव 'तद्य इह रमणीयचरणा य इह कपूयचरणा' इत्युभयोरविशेषेणोपसंहारायुक्तौ। - तसात् सोमभावानन्तरमेव सर्वेपामकर्मविकर्मभोगार्थ जन्म, सोमभागश्च पूर्वोक्तरीत्या द्वाभ्या- मेवेति सर्वेषामेव आहुत्यादिसम्बन्ध इति प्राप्तम् । तथाच पूर्वाधिकरणे यः सर्वेषां सोमभावाभावः प्रतिपादितः, यच पश्चाग्निसाधितदेहानां फलानुशय एवेति निर्णीतम् , तदयुक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥ संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहायरोही तद्गतिदर्शनात् ॥१३॥ पक्षमिति । इष्टा- दिव्यतिरिक्तकारिणां सोमभावप्राप्तिपक्षम् । अनुभवार्थमिति । पुण्यफलानुभवार्थम् । अनुभूयेति । तत्तल्लोके पुण्यफलमनुभूय । तसात् स्थानादवरोहः, न तु चन्द्रगतिरित्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति तेषामित्यादि । तेषां विहितव्यतिरिक्तकणां गतिः फलप्राप्तिर्वेद विसदृशी सोमभावविलक्षणा रश्मिः। षष्ठस्य सप्तमेऽधिकरणे चिन्तितम् । तत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तेवां चेति । सर्वेषां च । उक्तति । भाष्योक्तरीत्या । सोमभावेत्सत्रानन्तरशब्दार्थमाहुः ततो भुक्त इति । अन्पयोयोन्योर्गियोर्वा भोगो वक्तव्य इति भाष्यार्थः । अत एवेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म स चेति । भोगश्च । अत इति सार्वविभक्तिकस्त- सिरित्याशयेनाहुः भूम्यादिष्विति । आदिना धुलोकः । एवकारः इहेति शब्दात् । ज्ञापनाथैवेति । श्रुतेरिहशब्दघटितत्वादेवकारः । तामेवाहुः तब इहेत्यादिना । उभयोरिति । योन्योः । मार्गयो । भाष्ये । अविशेषेणोपसंहारावविशेषोपसंहारौ इत्याशयेनाहुः अविशेषेणेति । तस्मादिति भाष्य विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति । एवेति । विहितस्येत्यादिनोपपादनादेवकारः । पूर्वोक्तेति । पञ्चामिधूग- मार्गोक्तरीत्या । द्वाभ्यां पश्यामिधूममार्गाभ्याम् । श्रुतत्वादेवकारः । एवेति । पूर्वपक्षोपपादनादेवेति.। आहुत्यादीति । आदिना सोमगावः । फलानुशय एवेति । द्वितीयाधिकरणसमाती फलानुशय एवेत्यस्य प्रकाशस्य रश्मौ व्याख्यातः॥ १२ ॥ संयमने त्वनुभूयेतरेवामारोहावरोही तहतिदर्शनात् ॥१३॥ भाष्ये। संयमने इति । 'वासः कुटी द्वयोः शाला सभा संयमनं त्विदमिति सङ्गमनं साधारण वासः, 'वैवखतं सङ्गमनं जनाना मिति विशेपवासोत आहुः यमेति । विवसयमस्य संनिधानं भगवतो भवति । घातकशक्ति- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ अ०३ सू०१३. गतिः, सकामां निष्कामा चेति। सकार्मा यथाकाममनन्तविधा। निष्कामा ज्ञानर- हिता द्विविधा, वैदिकगृह्यस्मार्तभेदेन । तत्र गृह्यस्मार्त यमः । श्रीते सोमभावः। तत्र घेताग्निविधानेन 'निष्कामानामदम्भानां पुण्यः स्या'दित्यधिकारिविशेषणात् विशेपतः सामान्यतश्च प्रायश्चित्तविधानात् । 'यदर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मा- न्मुच्यत' इति।'तरति ब्रह्महत्या मिति च सर्वप्रायश्चित्तविधानात् ब्रह्मानुभवाभावे सोमगतिरेव। भाष्यप्रकाशः। दृश्यत इत्यर्थः । तत् व्युत्पादयन्ति चेदे हीत्यादि । अर्थस्तु स्पष्टः। श्रीते सोमभाव एवेत्यत्र कि नियामकमित्याकाहायां विभजन्ते तत्रेत्यादि । 'निष्कामाना मिति वाक्यं तु मार्तम् । श्रुत्योस्तु . तैत्तिरीयस्वाध्यायब्राह्मणस्था प्रथमा । संहितापश्चमाष्टकस्था द्वितीया । पुण्यः स्यादिति । पुण्यो लोको भवेत् । विशेषतः प्रायश्चित्तविधानं पूर्वयां 'यदर्वाचीनमेन' इति श्रुतायुक्तम् । सामान्य- तस्तद्विधानं द्वितीयस्यां 'तरती'ति श्रुती । तथाच निष्कामानामदम्मानां पापस्योक्तप्रकारेण निवृत्तं- त्वात् ब्रह्मानुभवाभावे मोक्षस्याभावात् सोमभावेऽधिकारिविशेषणं पापनिवृत्तिथ नियामिकेत्यर्थः। - नन्वधानिनां गृह्यसाधर्मस्यापि सत्त्वात् तेषां यमगतिरपि वक्तव्येति कथं सोमगति- रश्मिः। स्वात् । तदाहुः यमसंनिधान इति । प्रकृते। नत्विति । छान्दोग्ये पञ्चाग्निविद्यायामुक्तेः। स्पष्ट इति । तंत्रं गृह्यस्मात यम इति । यमवचनसरूपा श्रुतिः प्रयतामनिटादिकारिणां यमवश्यतां दर्शयति । 'न सांपरायः प्रतिभाति वालं प्रमाद्यन्तं चित्तमोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्व- शमापद्यते में' इति । 'वैवखतं संयमनं जनाना'मिति चेति शङ्करभाष्ये । गृह्यसूत्राणि प्रसिद्धकर्मणि पात्रासादनादावुपयुज्यन्ते । तादृशगृह्यस्मार्ते यमः । 'अथ चेत्पात्रविद्युक्तो वैष्णवो ज्ञानवान् हि सः । हव्यकव्ये नियोक्तव्य इति प्राह स्वयं यमः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च कर्मणि । अंदुष्यं चैवं" विप्रेन्द्र योजनीयं प्रयत्नतः । तथैव मन्त्रविद्युक्तो शारीरैः पक्तिदूपकैः । वर्जितं च यमः प्राह पलिपावन . एव सः । निर्मत्सरः सदाचारः श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युवा । विद्याविनयसंयुक्तो पात्रमूतो द्विजोत्तमाः । वेदा- न्तविङयेष्ठसाम अलुब्धो वेदतत्परः । योजनीयः प्रयत्नेन दैवे पिन्ये च कर्मणि । यद्दत्तं च हुतं तस्मै . ह्यनन्तं नात्र संशय' इति यमस्मृतौ । सोमभावोज्ने स्वयमेव विवेच्यः । उक्तमिति । ननु प्रायश्चित्तं पापस्य शोधनम् , तद्वाचकं पदं पूर्वस्यां किमिति चेत् । न । अधिकारिविशेषणस्य निष्कामस्य हेतुगर्भत्वेन तदेव तद्वाचकमिति । निष्कामत्वात्तस्मादेनसो मुच्यत इति । अतो निष्कामेन भवितव्यमिति निष्काम- त्वविधानम् । तव्यस्स विधौ विधानात् । तद्विधानं प्रायश्चित्तविधानम् । इति श्रुताविति । अत्रा- प्यदम्मविशेषणस्य हेतुगत्वेन तदेव प्रायश्चित्तवाचकम् । अदम्मत्वाद्ब्रह्महत्या तरतीति । 'अतोऽद- म्भेन भवितव्यमित्यदम्मत्वविधानम् । न दम्भो यस्येति । 'दम्भस्तु कैतवे कल्के' इति विश्वः । अग्रे -भाष्ये । सर्वप्रायश्चित्तेति । भ्रूणस्य स्त्रीगर्भस्य शुक्रत्वेन ब्रह्मणश्च नित्यत्वे तद्धिसाभावात्तत्स्थसर्वस्य हत्येति तथा । प्रकृते । उक्तप्रकारेणेति । शक्तितात्पर्याभ्यां उक्तो यो हेतुंगर्भविशेषणप्रकारस्तेन । विशेषणमिति । अदम्भविशेषणम् । भाष्ये । एवेति । मोक्षव्यवच्छेदकः । अति । श्रौतस्मा- ताधानिनामित्यर्यो भाति । अपिना श्रौतधर्मस्य । यमगतिरपीति । अपिना सोमगतिः । एवेति । १. सहमनम्।

·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । पूर्वजन्मधर्मस्य चित्तशुद्धावुपयोगः। तदानीन्तनस्य गङ्गालानादेः श्रीताङ्ग- त्वम् । अतः पापस्याभावात् पुण्यस्योपक्षीणत्वात् तस्य पश्चाग्निप्रकार एव । ज्ञानो. पयोगिजन्मनि पापसंश्लेपाभावोपायमग्ने वक्ष्यति । पितृमेधप्रथमाहुतिमश्रस्तु मत्रत्वाचमसवन्न गतिनियामकः । त्रेताग्निविद्यारहितानां पुण्यपापोपभोगो यम एव । वैवखते विविच्यन्ते यमे राजनि ते जनाः। ये चेह सत्येनेच्छन्ते य उ चान्तवादिन' इति । यमगतेः भाग्यप्रकाशः। रेवेत्युच्यत इत्याशङ्कायामाहुः पूर्वेत्यादि । पूर्वजन्मधर्मस्येति । पूर्वजन्मीनमार्तधर्मस । तथाच श्रौतस बलिष्ठत्वेन गृह्यसार्तस्यैवमुपयोगात् सा नेत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः अत इत्यादि । ननु भवत्वेवं पूर्व निवृत्तिः, तथाप्युत्तरपापसंसर्गस्त्वनिवार्य इति पञ्चाग्निप्रकारेप्यपायः संभाव्यत इति ज्ञानोत्पत्तिस्तु दुर्घटवेत्यत आहुः ज्ञानेत्यादि। अग्र इति । तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशा': वित्यत्र । ननु ब्रह्मतत्त्वज्ञस्याहिताग्नेर्दहनादिसंस्कारो ब्रहामेधः, तद्रहितस्याहिताग्नेर्दहनादिसंस्कार पितमेधः, तस्य प्रथमाहुतौ 'वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजान'मिति मन्त्रे यमसंबन्ध उक्त इति कथं चैदिकानां सोमगतिरेवेत्युच्यत इत्यत आहुः पितृमेधेत्यादि । अयं मन्त्रस्तु 'अर्वाग्विलश्चमस ऊर्ध्वबुन' इतिमन्त्रवत् सिद्धार्थबोधकत्वान्नाहितानिमात्रस्य यमगतिनियामकः । त्रेताग्निबोधकपदा- भावात् । केवलगृह्यसार्ताग्निवत्स्वप्याहिताग्नित्वस्य तुल्यतया तैरेव चारितार्थ्याच्च । तस्मानिष्काम- स्थाओँधानिनोपि सोमगतिरेवेति निश्चयः । अतः परं गृह्यसातीनां गतिं विचारयन्ति त्रेतेत्यादि । पापान्तराभावेपि त्रेताग्निराहित्येन विहिताननुष्ठानस्य जातत्वात् तथेत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः यमगतेरित्यादि । तथाच यमगतेः पश्चामिविद्यायाच एपा गृह्यसातश्रौतभेदेन भिन्ना व्यवस्थेत्यर्थः । ननु 'वैवस्वते विविच्यन्त' इति रश्मिः। यमगतिव्यवच्छेदकः । एवमिति । स्मातीधानं पूर्वजन्मीनम् । श्रौताधानमस्मिक्षन्मनीत्येवम् । सेति । यमगतिः । तेन तदानीन्तनस्येत्यादिभाष्यस्य तज्जन्मकालिकस्य । आदिना विष्णुस्मरणम् । श्रोताङ्गत्व- मिति । श्रौतगृह्येश्वान्तरपापनाशकत्वेन तथेत्यर्थों ज्ञापितः । गङ्गास्नानान्मार्जारीहत्याविमोकः । विष्णु- स्मरणेन पिपीलिकादिहत्याया विमोकः । निष्पापिश्रौताधानस्य पञ्चाग्निविद्यया ज्ञानभत्तयङ्गत्वमिति । अत इत्यादीति । एवेति । मोक्षव्यवच्छेदकः । ननु पुण्यपापक्षये मोक्ष इति कुत एवकार इति चेत् । न । अत्र संदिग्धे विषये पञ्चाग्निप्रकार एवेत्यर्थात् । अपाय इति । निष्पापदेहनाशः। पापसंसर्गस्य सत्त्वात् । विशेषणाभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावः । रक्तसरोजस्थले नीलं सरोज नास्तीतिवत् । दुर्घटेवेति । 'निरवयं निरञ्जन मिति श्रुत्यैवकारः । कामक्रोधाभ्यां पापकरणात्तामिस्ररूपाविद्यापर्वणश्च । भक्तयुत्प- त्तिश्चेत् 'नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायत' इति वाक्यादेवकारः । आध्यात्मिकशुद्धौ ज्ञानोत्प: त्तिः । आधिदैविकशुद्धी भक्तिरिति । एवेति । यमगतिव्यवच्छेदकः । सिद्धार्थेति । चमसेवाग्विल- *. वोयबुध्नत्वयोः सिद्धयोर्योधकलं मत्रे, न तु साध्ययोः । तद्वत्सङ्गमने यमे राजत्ववैवखतत्वयोः २. सिद्धयोः, न तु साध्ययोरर्थयो?धकत्वात् । केवलेति । केवलगृह्यस्माताग्निवत्सु अपि आहिताग्नित्व- खेति छेदः । तैरित्यादि । केवलगृह्यस्माताग्निमद्भिः । एवकारः श्रौताग्निमव्यवच्छेदकः । तथाच केवलगृह्यस्मातीग्निमद्विपया यमगतिरिति भावः । सोमगतिरेवेति । यमगतिव्यवच्छेदक एवेति । तथेत्यर्थ इति । पुण्यपापोपभोगो यम एवेत्यर्थ इत्यर्थः । एवकारव्यावर्त्यवाक्याभावः । तदाहुः वैवखत १. इदानीन्तनस्य ।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०३ पा० १ अ०३.सू०१३. पश्चाग्निविद्यायाश्चैषा व्यवस्था । चित्तशुद्धिभावाभावाभ्यां वा अवश्यं काण्डद्वय- व्यवस्था । एकस्यैतद्वक्तव्यम् । सकामनिष्कामभेदो वा । वेदान्तिनामपि पापाथ यमापेक्षणात् सा गतिर्वक्तव्यैव । तस्मान्न सर्वेषां सोमगतिः॥ १३ ॥ " , भाष्यप्रकाशा हि तैत्तिरीयाणां श्रुतिः, साच चैदिकानपि सङ्ग्रहीष्यति, तथा गृहसातकपरत्वे नियामकाभावात् , अतो न पूर्वोक्ता व्यवस्थाऽयुक्तेत्याशय पक्षान्तरमाहुः चित्तेत्यादि । यस्य चित्तशुद्धिस्तस्योत्तर- काण्डोक्तः पञ्चाग्निसंवन्धः । यस्य न सा, तस्य 'न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं चित्तमोहेन मूढम् , अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमापद्यते म' इति यमवचनश्रुतेः पूर्वकाण्डोक्ता वैवस्वतगतिरित्येवं श्रोतपरत्वेनैव तदुभयव्यवस्था मन्तव्या । तत्र हेतुः अवश्यमित्यादि । गतिर्हि पश्चाग्नियमभेदेन काण्डद्वयेप्युक्ता । यदि तत्र व्यवस्था काचिनोच्येत, तदा गतिद्वयं सङ्कीर्येत । अतस्तदभावार्थमवश्यं काण्डद्वयस्य व्यवस्था । तत्र एकस्य येन केनापि प्रकारेण जघन्य सोत्तमस्य च यथायथमेतद्गतिद्वयमसङ्कीर्ण वक्तव्यम् । सङ्गफलयोस्त्याग एव यज्ञादीनां पावन- त्वस्य गीतायामुक्तत्वात् । पूर्वोपपादितः सकामनिष्कामभेदो वा तदर्थ वक्तव्यः । अन्यथा एकतर- श्रुतिच्याकोपस दुष्परिहरत्वादिति । ननु पूर्वकाण्ड एवेयं व्यवस्था भवतु, उत्तरकाण्डे तु ज्ञानस्य प्राधान्यात् तस्य च सर्वकर्मदाहकत्वातद्व्यवस्थोपयोग इत्याशङ्कायामाहुः वेदान्तिनामित्यादि । तथाच 'सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि' 'न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मक'दिति वाक्यात् कर्म तु नियतम् , ज्ञानं तूपायसाध्यत्वान्न श्रवणमात्रात् सर्वस्योत्पद्यते । अतस्तेपामपि सा वक्तव्यैवेति 'ये चेति श्रुतिः पूर्वोक्त एव विपये सङ्कोच्येत्यर्थः ॥ १३॥ रशिः। इति । व्यवस्येति । यमवैवस्वतयमयोश्च श्रौतस्मार्तभेदेन । व्यवस्थेति । व्यवस्था अयुक्तेति पदच्छेदः । चित्तेति । चित्तस्य शुद्धिस्तस्या भावाभावाभ्याम् । एवेति । गृह्यस्मार्तव्यवच्छेदकोड- यम् । सकामेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म सनेति । एवेति । सजाद्धरिणस्य जडभरतस्य, कामफलात् अजामिलस्य चित्तकालुप्येणापावनरूपेण जन्म यमदूताभ्यां क्लेशो दृष्ट इत्येवकारः । गीताया- मिति । अष्टादशाध्याये । 'एतान्यपि तु कर्माणि सनं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निथितं मतमुत्तमम्' । 'यज्ञो दानं तथैव पावनानि मनीपिणा'मिति । पूर्वेति । वंदे हीत्याधुक्तपूर्व- गायेणोपपादितः । तदर्थमिति । पयामिवियायाः गमगतेथ व्यवस्थायिम् । एकतरेति । पञ्चागिय- गगतिप्रतिपादिकयोः श्रुत्योरेक्तरेत्यादिः। पवेति । उत्तरकाण्डव्यवच्छेदकः। वेदान्तिनामित्यादीति । पापार्थमिति । पापनिवृत्यर्थम् । अर्थोऽभिधेयेति कोशात् । सेति । यमगतिः । एवेति । विकर्मपाते हदि रातिविटय धननकर्तृत्वेनाभावादेवकारः । तरणादिति । 'ज्ञानानिः सर्वकर्माणि भस्मसाकुस्तेऽ- उनति पात्याविषयाणामपि सत्यात यगगतेः सत्तान सर्वेषां सोमगतिरित्यर्पः । पूर्वोक्त इति । 'येदे दी' साधुक्के । अन्त्यपक्षलादेवकारः । विपय इति । निष्का ।। १३ ॥

·भाष्यप्रकाश -रश्मि-परिहितम् । Tw भोप्यप्रकाशः। स्मरन्ति च ॥१४॥ स्मरन्ति च व्यासादयः। 'यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते । पूर्व त्वमशुभ भुङ्क्ष उताहो नृपते शुभमित्यादि । चकाराल्लोकमसिद्धिः॥ १४ ॥ अपि सप्त ॥१५॥ चेत्यनुवर्तते । पापोपभोगार्थ यमालयगमनमङ्गीकर्तव्यम् । यतस्तत्र नरकाः सप्त सन्ति रौरवादयः । सप्तसंख्या संख्याभेदेववरकक्षा। सर्वथा निराकरणा- भावाय सप्तग्रहणम् । तस्मात् यमगतिरस्ति ॥१५॥ स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ अपि सप्त ॥ १५ ॥ एतत्सूत्रद्वयमाप्यं प्रकटार्थम् । तत्रापि पूर्वस्त्रभाष्ये लोकप्रसिद्धिर्नामभ्रान्त्या यमदूतनीवानां प्रत्यागतानामनुभवस्य पौराणिकवाक्यसंवादरूपा बोध्या। द्वितीयसूत्रभाष्ये च यमगतिरस्तीत्यस्य सोमगतेरतिरिक्तास्तीत्यर्थो बोध्यः ॥१४॥१५॥ रश्मिः। स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ अपि सप्त ॥१५॥ प्रकटेति । वाक्यं नृगप्रसङ्ग उत्तरार्धे । इति प्रथमसूत्रे भाष्यं प्रकटार्थम् । द्वितीयसूत्रभाष्यं चेतीति । अर्थः पूर्वोक्तः लोकप्रसिद्धिरूपः । सप्त- संख्या संख्याभेदेप्विति । संख्याभेदेषु सप्तसंख्या अवरकक्षेत्यर्थः । संख्याभेदाः श्रीमागवतादौ । तथाहि । एकविंशतिनरकास्तामिस्रादयः। सप्तान्ये क्षारकर्दमादयः। मिलिता नरका अष्टाविंशतिसंख्याकाः। मनुस्मृती चैकविंशतिसंख्याकाः तामिस्रादयः अन्यनिवेशेन व्युत्क्रमेण च । तथैव याज्ञवल्क्यस्मृतौ एकवि- शतिनरकास्वामिस्रादयः । तत्रैको भाग उपात्तश्चेत्सप्त भवन्ति । तत्रापि नियामकाकासायां तामिस्रान्ध- तामिस्त्ररौरवमहारौरवकालसूत्रासिपत्रवनशाल्मलीनामकानां सप्तानामेव त्रिषु सत्त्वेन प्रसिद्धत्वात्सप्तग्रह- णम् । यद्वा । भारते सप्त रौरवादयो गणिताः। तेऽत्र माध्वमाप्ये प्रसिद्धाः । वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तृतीयाध्याये च 'रौरवः प्रथमः प्रोक्तो महारौरव एव च । कुम्भीपाकोऽसिपत्राख्यः पूयशोणितमद्गरौ । तप्तवालुक इत्येते सप्तैव नरकाः स्मृता' इति । तदेतदाहुः सर्वथेत्यादि । एवं प्रकटार्थम् । अजामि- लप्रसङ्गे लौकिकी मापेत्याशयेनाहुः भ्रान्येति । 'अथैनं मापनयत कृताशेपाघनिष्कृतम् । यदसौ भग- वन्नाम प्रियमाणः समग्रही'दिति विष्णुदूतवाक्येन पापाभाववत्यजामिले । 'तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्विपम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुध्यतीति यमदूतवाक्ये तेपां कृतकिल्विपत्वेन ज्ञानं प्रान्तिस्तया । यमदूतनीतानां यथाजामिलस्य । 'सपाशहस्तांस्त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् भृशदारुणान् । वक्रतुण्डा- नूर्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागता'निति । 'विकर्पन्तोऽन्तर्हदयाहासीपतिमजामिल मिति मयानीतस्य । प्रत्यागतानामिति । यथाजामिलस्य । 'द्विजः पाशाद्विनिर्मुक्तो गतमीः प्रकृतिं गत' इति प्रत्याग- तस्य । अनुभवस्येति । यथा 'ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दर्शनोत्सव' इत्यनुभवस्स पौरा- णिकानि वाक्यान्युक्तानि । तत्संवादरूपा योध्येत्यर्थः । माप्योक्तनृगप्रसङ्गे च एतस्मिन्नन्तरे याम्यै- तैनीतो यमालयम् । यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते । पूर्व लमशुभं भुत उताहो नृपते शुभम् । नान्तं दानस्स धर्मस पश्ये लोकस्स भास्वतः । पूर्व देवाशुभं भुख इति प्राह पतेति सः । तावदद्राक्षमात्मानं फुकलासं पतन् प्रमो' इति पौराणिकवाक्यसंवादरूपा घोच्या । बहुवचनादन्य- प्रिकाणि वाक्यानि संग्रामाणि ॥ १४ ॥१५॥ १. यमस्यम्। म.सर०७ ·५० श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [म०३ पा० १ अ०३ सू०१६. तत्रापि च तयापारादविरोधः ॥ १६ ॥ किश्चिदाशङ्कय परिहरति । ननु नरकेपु चित्रगुप्तादयो भिन्ना एवाधिकारिणः सन्ति, तथा सति तृतीयः पक्षः स्यात्, अत आह। तत्र नरकादिपु येऽधिकारिणः, ते यमायतास्तत्सेवकाः । अतो यमस्यैव तत्रापि व्यापारान्न तृतीयपक्षप्राप्तिः । चकारात् सुखदुःखभोगेपि तृतीयपक्ष एच निरोधः। अथवा । यमगतेर्मत्रलिङ्गसिद्धेः पापस्य च पौराणिकत्वे चन्द्रगतिरेकैव भाग्यप्रकाशः। तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॥१६॥ सूत्रमक्तारयन्ति किञ्चिदित्यादि । आशङ्का व्युत्पादयन्ति नन्वित्यादि । यदि विलक्षणगतिदर्शनानुरोधेन 'ये के चेति श्रुति सङ्कोच्य फलाधिकारिभ्यां यमगतिर्द्वितीयाङ्गीकृता, तदा नरकाणां चित्रगुप्तादीनां च ततोपि वैलक्षण्ये सति युक्तेस्तौल्यात् सोपि तृतीयः पक्षः स्यात्, अन्यथा तु यमस्स नरकेष्यधिकारित्वाभावान्नियामका- भावेन तद्गतेरप्राप्त्या तद्बोधकस्मृतिविरोधापत्तेरित्यर्थः । परिहारं व्याकुर्वन्ति तत्रेत्यादि। तत्रापीति। नरकादिषु। तथा नरकगतिप्राप्तिसिद्धौ तद्गतियोधकस्मृतिविरोधाभावेनातिरेकाङ्गी- कारस्य वैयर्थ्यान्न तृतीयपक्षप्राप्तिरित्यर्थः । चकारसूचितं दूपणान्तरमाहुः चकारादित्यादि । तथाच सोमयमगती श्रोते अङ्गीकृत्य अस्य तथा तृतीयत्वमङ्गीक्रियते, तदास्याश्रीतस्य तृतीयत्वा- देव विरोधः । अथवा । इयं यमगतिश्च चन्द्रगत्यवान्तरगतित्वेनाझीक्रियते, तदा मन्त्रलिङ्गविरोधा- द्विरोध इत्यर्थः । यद्वा । तद्भोगे चित्रगुप्तायधिकारवत् तेपां यमायत्तताया अपि सातत्वात् तस्या अनङ्गीकारे तृतीयपक्ष एव विरोध इत्यर्थः । ननु स्मृतिविरोधः शिथिलः, श्रुतिस्तु यथा न वक्ति, तथा न निषेधति, अतः 'अप्रतिपि- द्वमनुमतं भवतीति न्यायेनातिरेकाङ्गीकारेपि को दोष इत्याशक्य पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । रश्मिः। तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः॥ १६॥ चित्रगुप्तेति । आदिना पञ्चमस्कन्धसमा- स्युक्तास्तत्पुरुषाः अग्निप्वात्तादयस्तु निवसन्ति। युक्तरिति । फलाधिकारिभ्यां गतिविभेदः स्यात् , तदा सोपि तृतीयः पक्षः स्यादित्यन्यथाज्ञानरूपायाः । अधिकारित्वेति । 'द्वादशैते विजानीमो धर्म भाग- वतं भटा' इति वाक्यात् । एतेन भिन्ना एचेति भाष्यं समर्थितम् । नहि धर्मज्ञोऽधिकारी भवतीत्येव- कारः। तद्बोधकेति । 'यमेन पृष्टस्तत्राह मितिनृगवाक्यविरोधापत्तेः । नरकेति । नरक आदिउँपां कर्मिणां चित्रगुप्तादीनां तेषु यमस्य भगवतोऽधोक्षजस्य व्यापारसंभवात् । एवकारस्तु ब्रह्मव्यापाराभा- वाय । यमस्य द्वारत्वात् । तदपि 'कृष्णायाक्लिष्टकारिण' इतिश्रुतेः विष्णोरपि न । स्थितिदशामात्र- वृत्त्योत्पत्तिसंहारयोरननुगमात् । नरकगतीति । तद्गतीत्यपि पाठः । सोमयमेति । भाष्यीयसुखदुःख- पदार्थो । एवेति । पौराणत्वान्यव्यवच्छेदकः । वाध्यत्वेन विकल्पास्पदत्वाभावाच्छ्रौतमते सहानव- स्थानां अविरोधस्तु सुखयोः कर्मवदनाप्यश्रौतेपि श्रौतयमगतिकर्मव्यापारात्सौत्रः । अथवेति । चकारस्य द्वितीयार्य इत आरम्य । भन्नलिङ्गेति । पितृमेधे 'वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां यमं राजान'- मिति मत्रलिङ्गविरोधात् शास्त्रभेदाद्विरोधः । अविरोधस्तु वेदान्तशास्त्रत्वात्तत्रापि यमगतावपि तयापाराचन्द्रगतिरूपव्यापारात्सौत्रः । तेपामिति । चित्रगुप्तादीनाम् । तृतीयेति । तत्प्राप्तिलक्षणों विरोधः । श्रौतेन बाधात् । तत्रापि तादृशविपयेपि तद्व्यापाराद्यमव्यापारादविरोधः सौत्रः । पूर्वेन्त- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । स्यादिति विरोधः। तेपां यमसेवकत्वे तु मन्त्रलिङ्गपोषकत्वान्मार्गद्वयसिद्धरवि- रोधः । तस्मात् यमगतिरस्तीति सिद्धम् ॥ १६ ॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे तृतीयमनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् ॥ ३॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥ (३.१.४.) साधारणत्वाभावाय पूर्वोक्तार्थसाधकमधिकरणमारभते । ननु 'ये के चास्मा- ल्लोकात् प्रयान्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती'त्यस्याः श्रुतेः का गतिः, पञ्चा-. निविद्याप्रस्तावे या यमगतिः कुतो नोक्ता, तस्मात् वेदविरोधान्न तृतीयपक्षसिद्धि- रित्याशङ्कां परिहरति तुशब्दः । अत्र वेदान्ते गौणमुख्यफलभेदार्थ विद्याकर्मणो- भाप्यप्रकाशः। तथाच निषेधाभावेनानुमतावपि श्रौतत्वं त्ववचनान शक्यवचनम् । अतः पापतन्नियामकयो। पौराणिकत्वमेव वाच्यम् । तथा सति कौशीतकिश्रुतावसङ्कोचाचन्द्रगतिरेकैव त्वन्मते श्रौती सात् , तदा यमगर्मबलिङ्गसिद्धर्विरोधः श्रौत एवापतित इत्यर्थः । मार्गद्वयसिद्धेरिति । चन्द्रगति- यमगत्योः सिद्धेः । तथाच तदा अस्यापि श्रौतमध्यपातादविरोध इत्यर्थः ॥ १६ ॥ इति तृतीयमनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् ॥३॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥१७॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः साधारणेत्यादि । सोमगतेः सर्वजीवसाधारणत्वाभावाय यमगतिसाधकं तदारभत इत्यर्थः । कथं साधकमित्यपेक्षायां तुशब्दव्याख्यानमुखेन शङ्कामुत्थाप्य तत्परिहारेण साधकमित्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति नन्वि- त्यादि । तथाच यदि यमगतिरत्राभिप्रेता स्यात् , तदा कौशीवकिश्रुती सर्वेषां चन्द्रगतिर्नीच्येत । पञ्चामिविद्याप्रस्तावेपि सोच्येत । अतो गतिबोधके स्थलद्वयेप्यनुक्तत्वात् तदङ्गीकार एतदुभयवि- रोधान्न तस्यास्तृतीयस्था गतेः सिद्धिरिति शङ्कामित्यर्थः। परिहारं व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । रदिमः। भीवेनाप्राप्तेस्तृतीयपक्षस्य । द्वितीयपक्षव्यवच्छेदक एवकारः। पापेति । नियामकाः चित्रगुप्तादयः । एवेति । श्रौतताव्यच्छेदकः । कौशीतकीति । अग्रिमाधिकरणे वक्ष्यमाणायाः सर्वस्याश्चन्द्रगतेरसको चात् । एकैवेति । यमगतिव्यच्छेदक एवकारः । मन्त्रलिङ्गेति । मबलिङ्गेन सिद्धिर्यस्या यमगतेः । एवेति । स्मार्तव्यवच्छेदकः । इत्यर्थ इति । भाप्ये । तेपामित्यादि । चित्रगुप्तादीनाम् । भन्नेति । म लिङ्गं यमगतेस्तस्याः पोपकत्वात् राजत्वपोपकत्वात् मत्रगतं राजत्वम् । चन्द्रगतीति मार्गद्वयपोपकयोः सिद्धेः ॥ १६ ॥ इति तृतीयमनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् ।।३।। विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।। १७॥ यमगतीति । द्वितीयायाः चन्द्रमागी- घमगतेः बाधकम् । तुशब्देति । मुखमुपायः । तत्परीति । पञ्चानीतिमाष्यं विवृण्वन्ति स्म पञ्चानीति । तदङ्गीकार एतदुभयेति । यमगत्यङ्गीकारे । तस्मादित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म एतदुभयेति । पभामिविद्याकौपीतकीश्रुत्युभयविरोधात् । तृतीयस्या इति । तृतीयत्वं चि- वगुप्तपक्षस्य सोममार्गयमगतिपक्षेतरत्वात् । अत्रेत्यादीति । एवेति । चित्रगुप्तपक्षव्यवच्छेदकः । १. प्रलयन्ति, प्रयन्ति । २. दानार्थ देहाय मिति पाठी।

·भीमद्रामसूमाणुभाष्यम् । [अ०३पा०१०४ सू० १८. रेव हेतुत्वेन निरूपणम् । विद्यया देवयानम्, कर्मणा सोमभाव इति । तयोरेव प्रकृतत्वात् कारणत्वात् । तेन कौपीतकिब्राह्मणेपि प्रकृतत्वात् कर्मिण एव सर्व- शब्देनोक्ताः। अत्रापि न यममार्ग उक्तः। तस्मात् विद्याकर्मणोर्मुख्यत्वान्मार्ग- द्वयमेवोक्तम् । नैतावता तृतीययाधः ॥ १७ ॥ न तृतीयेऽतथोपलव्धेः ॥ १८ ॥ ननु द्वयोः स्तुत्यर्थं यस्तृतीयो मार्ग उक्तः, 'अर्थतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ती'त्यादिना 'जुगुप्सेते'त्यन्तेन तृतीयनिन्दया द्वयोः स्तुतिरिति स एवं तृतीयोऽस्तु, किं यममार्गेणेत्यत आह । न तृतीये मार्ग तथा पुण्यपापयोरुपभोग उपलभ्यते । यतः समानब्राह्मणे . भाग्यप्रकाशः। सोमभाव इति । प्रथमाहुतिफलात्मकः पियाणात्मकधूममार्गोक्तश्च सोमभावः । तयोरेव प्रकृतत्वात् कारणत्वादिति । मुख्यफलायं तय इत्यं विदुरिति विद्यायाः, गौणफलार्थ 'य इमे ग्राम' इत्यादिना कर्मणच कारणत्वेन प्रकृतत्वात् । तथाच प्रकृतत्याभावात् तदनुक्तिः, न तु यमगत्यभावादित्यर्थः । एतदेव स्फुटीकुर्वन्तो द्वितीयामपि शङ्कां परिहरन्ति तेनेत्यादि । मार्गद्वयमेवोक्तमिति । इदं सौत्रस्येतिशब्दस्य व्याख्यानं ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ न तृतीयेऽनथोपलब्धेः ॥१८॥ किञ्चिदाशङ्कय परिहरतीत्याशयेनाहुः ननु दयोरि- त्यादि । इत्यत आहेति । यतः पूर्वसूत्रोक्तेऽर्थे एवमाशङ्कोत्पद्यते, अतस्तनिवर्तकं हेतुमाहेत्यर्थः । यद्वा । अत्र 'न तृतीये मार्ग' इत्यादिकं सूत्रसिद्धार्थकथनम् । सूत्रयोजना त्वेवम् । न, यममार्गबाघो न । कुतः। तृतीयेऽतथोपलव्धेः। 'तानीमानी'त्यादिनोक्ते मार्गे यमगतिविलक्षणपापमोगोपलम्भा- दिति ज्ञेया। यतः समानब्राह्मण इत्यादिना तदुपपादनम् । समानत्रामणं च वृहदारण्यकस्थम् । तत्र 'कीटा' इत्यादिना क्षुद्राणि भूतानि निष्कृप्यन्ते । तादृश्यां योनी निर्वृतिस्तु महाभारते रश्मिः। विद्याया इति । पञ्चामिविद्यायाः । प्रकृतत्वादिति । प्रकृतत्वादित्यस्य सौत्रपदस्य कारणत्वादित्यर्थः । तदनुक्तिरिति । तृतीयचित्रगुप्तपक्षानुक्तिः । स्फुटीति । तेनेत्यारभ्य उक्त इत्यन्तेन । अत्रा- पीति। पञ्चाग्मिविद्यायाम्। एवोक्तमिति । तुरेक्कारार्थ इति भावः। भाष्ये । एतावतेति । पक्षाविप- यमार्गोक्त्या । तृतीययाध इति । सोममार्गो यमगतिश्चेति पक्षद्वयम् । चित्रगुप्तपक्षस्तृतीयः। तथा चात्र मार्गत्रयं पक्षत्रयं च । तथाच तृतीयपक्षयाध इत्यर्थः ॥१७॥ न तृतीयेऽतथोपलब्धेः॥१८॥ भाष्ये । उक्त इति । छान्दोग्ये मार्गद्वयोक्त्यनन्तर- मुक्तः । अथैतयोरिति । पञ्चान्यादिचतुष्टयानन्तरम् । तृतीयोऽस्त्विति ।. पक्षोऽस्तु । यम- मार्गेणेति । चित्रगुप्तपक्षेण । प्रकृते। यद्यपि पुण्यपापभोगस्योपलब्धेरिति कर्मणिक्तिन्नुपलभ्यते, तथापि भावेक्तिनन्तस्य प्रयोगे न सम्भवतीत्याशयेनाहुः यद्वेति । यममार्गेति । मार्गपक्षयोरभेदेन पक्षस्थले मार्गशब्दः । यमगतीति । उपलम्मशब्दे भावे घञोपलब्धेरित्यत्र भावेक्तिनोऽविरोध इति भावः । १. भतयोपलम्धेरिति श्रीपुरुषोत्तमानां संमतः पाठ, अन्ये तु तथोपलधेरिति पठन्ति। १. क्षेत्राणि।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । 'कीटाः पतङ्गा यदि दन्दशूक मिति योनौ निवृतर्विद्यमानत्वान्न महत्पापोपभोगः। नापि कीटादिपु महासुखोपभोगः। एकवाक्यता चोभयोर्युक्ता। यद्यपि महाराजा: दिराजदण्डादिपु तथोपभोगः सम्भवति, तथापि रम्भादिसम्भोगे नरके च यथा, भाष्यप्रकाशः। - कीटोपाख्यानात् बोध्या। तथाच यममार्गे यादृशः सुखदुःखभोगः, तादृशो न छान्दोग्योक्ते तृतीयमार्गे इति न तेन तस्य गतार्थतेत्यर्थः । ननु योनिनिर्वृत्या पापभोगवैलक्षण्यसाधनमयुक्तम् , 'नरकस्थोपि वै जन्तुर्न देहं मोक्तुमिच्छति । नारक्यां निदृतौ सत्यां देवमायाविमोहित' इति तृतीयस्कन्धे नरकेपि निवृतिकथनात् , अतो न तृतीयस्य यममार्गाद्वैलक्षण्यमित्यत आहुः एकवाक्यतेत्यादि । 'तानीमानी'त्यादिनोक्तस्स उभयोर्देवयानपिढ्याणयोरेकवाक्यतैव प्रकरणा- धुक्ता । पूरणप्रत्ययान्तस्य तृतीयशब्दस्य संख्यापूरणार्थ मार्गद्वयसाकाचत्वात् । मार्गद्वय- वाक्यस्य च तत्स्तुत्यर्थ तृतीयसाकाहत्त्वात् । यममार्गस्य तु भिनप्रक्रमपठितत्वेन मार्गद्वया- पेक्षाराहित्यान छान्दोग्योक्तमार्गद्वयकवाक्यत्वमित्युपपादितम् । यद्ययं यमगत्यलक्षण्येन तदात्मकः स्यात् , अस्याप्युभयकवाक्यता भज्येत , अतो न तदवैलक्षण्यमित्यर्थः । एतदुपष्टम्भाय युक्त्यन्तरमाहुः यद्यपीत्यादि । तथोपभोगः सम्भवतीति । 'जायखेति मार्गेपि महोपभोगः संभवति । तथाचैवमपि वैलक्षण्यानपायाद्यममार्ग एतसाद्भिन्न इत्यर्थः । ननु वर्हि पञ्चाग्निमार्ग एव यममार्गः प्रविशतु, पञ्चाग्निमार्गेपि यममार्ग इव देहान्तरप्राप्तेर्जडभरते दर्शनात् । अत एव पश्चाग्निमार्गस्य ज्ञानोपयोगिदेहजनकत्वमप्यसङ्गतम् , तथा सति ज्ञानोदयेनाग्रे जन्मद्वया- भावापत्तेः, अथ जडशरीरमेव पञ्चम्याहुतिफलमित्युच्यते, तदा तु रेतोभावस वारत्रयं भवनाव पुरुषभावस्य च विच्छेदेन वारद्वयं भवनादाहुतिक्रमवाध इति सर्वसामञ्जस्याय 'जायखेति मार्गस्यैव रश्मिः। घोध्येति । तथाच भाप्ये महदित्यत्र महतां पापानि तेपामुपभोगः इति विग्रहान्न कर्मधारयः । अतो न 'आन्मह'दिति सूत्रस्य प्राप्तिः । महेति । महच तत्सुखमिति न समासः । कीटादिपु तदभावेना- नन्वयप्रसङ्गात् । तेन महांचासौ सुखोपभोग इति कर्मधारयः । 'आन्मह'दित्यात्वम् । यममार्ग इति । यमगतौ । तेन तस्येति । छान्दोग्योक्तेन मार्गेण तृतीयेन । तस्य यममार्गस्य । यमेति । यमगति- रूपात्। एवेति । पृथग्वाक्यताव्यवच्छेदकः । आर्यक्रमे पञ्चामिविद्याप्रकरणान्तर्गतार्चिरादिप्रकरणाधुक्ता। पूरणेति । व्याकरणप्रसिद्धः पूर्णप्रत्ययः । तत्स्तुत्यर्थमिति । सा चासौ स्तुतिस्तत्स्तुतिस्तदर्थम् । यममार्गस्येति । यमगतेः । भिन्नति । 'वैवस्वतं संगमन मिति मत्रबोधितस्य यममार्गस्य मत्रप्रक्रम- पठितत्वेन । उपपादितमिति । उपपादित्तप्रायम् । अयमिति । यममार्गः, यममार्गत्वेन यममार्गः, न तु यमगतिलेन चैलक्षण्येन । तदात्मकस्तृतीयमार्गात्मकः । अस्यापीति । यममार्गस्यापि । अपिना यमगतेः । यथोक्तानीमानी'त्यस्य यमगतिविलक्षणस्य सादण्डस्यैकवाक्यतायामसह्यदण्डस्लैक- वाक्यताभावादेकवाक्यता मज्येत । अतो मगभयात् 'तानीमानी'सादिनोक्तस्य छान्दोग्योक्तस्य तृतीयमार्गस्य न यमगत्यवैलक्षण्यमित्यर्थः । एतदिति । यममार्गयमगत्योरुपष्टम्माय । एवेति । दृष्टान्तभावादेवकारः । यममार्ग इति । यमगतिः । यममार्ग इति । भिन्नप्रक्रमपरितोपि । जडभरत इति । भिन्नप्रक्रमपठिते दार्शन्तिकत्वस दर्शनात् । जन्मद्वयेति । भरतस्य हरिणमामणजन्मद्वयामावापत्तेः । एवेति । ज्ञानोदयव्य- वन्छेदकः। विच्छेदेनेति । मृगशरीरव्यवधानेन। आहुतीति। इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति पञ्चम्याहुतिकमवाधः । मृगशरीरेण विच्छेदात्।मार्गस्यैवेति । चित्रगुप्तव्यवच्छेदक एवेति, नतु 1. महापापोपभोगः। ।

·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०१ अ०४ सू० १८. तथा न सम्भवति । जडे तु पञ्चम्याहुतिर्भरत एव हीश्वरेच्छया जन्मद्वयमधिकम् । 'त्रिभिरिति वचनात् । भरतोऽहमिति प्रतीतेश्च । ततः पूर्वमस्मरणात् बाल्या- दिवदेव जन्मत्रयम् । तस्मात् 'जायखे'त्यादिवलक्षण्यादतिरिक्तो यममार्गः। पश्चाहु- भाग्यप्रकाशः। सृतीयत्वं भवतु, वैलक्षण्यस्य मार्गभेदकताया अप्रयोजकत्वादित्याशक्षायामाहुः जडे त्वित्यादि। वचनं त्वेकादशस्कन्धे नारदेनापभान् प्रस्तुत्योक्तम् । ‘स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे चै जन्मभित्रिभि'रिति । अत्र या वैराग्यादिसंपदुक्ता, सैव तस पञ्चमाहुतिफलत्वस्येश्वरेच्छायाश्च ज्ञापिका । पञ्चमस्कन्धे प्रियव्रतं प्रति ब्रह्मवाक्येषु तथा निर्धारात् । प्रारब्धपक्षेपि तस्य द्वारत्वान्न शङ्कालेशः। प्रतीतेरिति । पञ्चमस्कन्ध एव 'अहं पुरा भरतो नाम राजे'ति जडोक्तायाः प्रतीतेः । एतेन स्मृतिमजन्मज्ञापनात् तादृशानुशयवत्त्वमुक्तम् उक्तहेतुद्वयात सिद्धम् । जन्मत्रयस्य स्वरूपमाहुः तत इत्यादि । ततः पूर्वमिति । भरतदेहात् पूर्वम् । तथाच भरतदेहस्यैव पञ्चमाहुतिफलत्वादग्रिमयोर्जन्मनोवस्थातुल्यत्वेन तदभेदान्नाहुतिक्रमभङ्गः, न वा रश्मिः। चित्रगुप्तस्येति । मार्गति । गतेर्मार्गाद्भेदकतायाः। जडे त्वित्यादीति । महाभागवतत्वात् ज्ञानोपयोगिदेही ज्ञायते। जीवहोमं विहायाब्भोम उक्तस्तस्य स्वारस्यम् जडशब्देन । डलयोरभेदात्। तेन तृतीया जन्मतिथि- जडभरतस्येति ज्ञायते । एवकारस्तु अन्यत्र चेतने जडशब्दाप्रयोगात् । हीति । तृतीयाजो निर्जीवदेह इति ज्योतिपे निश्चयात् । त्रिभिरिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म वचन मिति । वैराग्यादीति । 'गां त्यक्त्वेमा'मिति वैराग्यम् । आदिना तत्पदवीलाभः । ज्ञापिकेति । जडभरतः पञ्चमाहुतिफलं वैराग्या- दिसम्पदः ब्रह्मवत् । पूर्वोक्त जन्मद्वयवान् । ईश्वरेच्छायाः जयविजयवत् इत्येवंज्ञापिका । ब्रह्म- वाक्येविति । 'भवाय नाशाय च कर्म कर्तु शोकाय मोहाय सदाभयाय । सुखाय दुःखाय च देह- योगमव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते। ईशाभिसृष्टं ह्यवरुध्महेङ्ग दुःखं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुत नाथश्चक्षुप्मतान्धा इव नीयमानाः । मुक्तोपि तावद्विभृयाखदेहमारब्धमन्नन्नभिमानशून्यः । यथानुभूतं प्रतियातनिद्रः किन्लन्यदेहाय गुणान्न वृत' इत्येतेषु तथा निधीरः । तस्मात् । नाथ इत्युक्तेः प्रसा पचमाहुतिफलं वैराग्यादिसम्पदः जडभरतवत् । ब्रह्मा जन्मवान् , ईश्वरेच्छायाः जयविजयवत् । ईश्वरे पश्चामिविद्यास्ति । अन्यथान्यत्रकायें पञ्चाग्निविद्या न स्यात् । प्रारब्धेति । जडभरतप्रसङ्ग उक्तोयं पक्षः । तस्मिन् । 'खप्रारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित' इति जडभरतप्रसङ्गे । द्वारेति । भगवदिच्छाद्वारत्वात् । एवेति । स्कन्धान्तरव्यवच्छेदकः । तादृशेति । फलशेपरूपानुशयवत्त्वम् । तादृशानुशयवत्वेन योग्यदेहेन कार्यकारणभावः । उक्तेति । विभिरित्यादिमाप्योक्ताद्धेतुद्वयात् । भरतेति । त्यग्लोपे पञ्चमी । भरतदेहं प्राप्य पूर्वत्वेनावच्छिन्नं पूर्वम् । जन्मत्रयस्येति । भरतस्य जन्मत्रयम्स । एवेति । अग्रिमदेहद्वयव्यवच्छेदकः । अवस्थेति । देहस्यावस्था देहस्यात्र जन्मेति तत्तुल्यत्वम् । पूर्वदेहेनैवात्मतया देहद्वयस्वीकारात् । 'जन्म वात्मतया पुंसः शरीरस्वीकृति प्राहुरिति । तभेदादिति । पूर्वदेहाभेदात् । 'अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति वामदेववत् । इयान् विशेषः । वामदेवस्य जीवेश्वरः । अत्र तु जीवाभावः । जीवसहितवृष्टेः पुरुषवचस्ते असा उदाहरणम् । न च हरिणदेहः पार्थिव इति वान्यम् । 'मृगशरीर तीर्योदकक्लिन्नमुत्ससर्ने'ति वाक्यात् । न हि पार्थिवदेहस्तीयोंदक- ·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तिनियमाभावस्तु ज्ञानोपयोगिदेहेऽम्यंशावतरणे पुष्टिमार्गत्वान्न तत्र दोषः ॥ १८॥ स्मयतेपि च लोके ॥ १९ ॥ साधकान्तरमाह । अपि च लोकेपि मूर्छादिषु यमलोकगमनसम्भाषण- पुनरागमनानि मर्यन्ते ।। १९ ।। दर्शनाच्च ॥ २०॥ यमपुरुपा दृश्यन्तेपि कैश्विदजामिलप्रभृतिभिः । चकारात् तेषां वाक्यादि- श्रवणम् । तस्मात् वैवखतमार्गे न किमपि बाधकमिति सिद्धम् ॥२०॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे चतुर्थं विद्याकर्मणोरित्यधिकरणम् ॥४॥ भाष्यप्रकाशः। तदेहस्य ज्ञानानुपयोगित्वमिति नात्र यममार्गप्रवेशः शक्यवचन इत्यर्थः। तस्मादित्यादि । ननु मास्त्वेवमाहुतिक्रमभङ्गः, तथापि विदुरार्जुनादौ सोमादिभावाभावात् संख्यानियमस्तु भग्न एवेत्यत आहुः पश्चेत्यादि । तत्रेति । मर्यादामार्गे ॥१८॥ मर्यतेपि च लोके ॥ १९ ॥ दर्शनाच ॥ २०॥ एतत्सूत्रद्वयभाष्यं त्वतिरोहितार्थम् । एपञ्च सिद्धे यममार्गे 'जायखेति तृतीयस्यापि विवेचकसापेक्षत्वात् तसिन्निवेशः, न तु तस 'जायखेति मार्ग इति सिद्धमिति भावः ॥ १९ ॥ २० ॥ इति. चतुर्थं विद्याकर्मणोरित्य- धिकरणम् ॥ ४॥ रश्मिः। क्लिन्नो भवति । जले स्थातुमप्यशक्तः, अयं तु मीनवस्थातुं शक्तः क्लिन्नो भवत्येवेति । न चात्मसहचर इति मृगशरीरभरतस्य तस्मिन्गये विशेषणाजीवसहितवृष्टिः पुरुषवचा इति वाच्यम् । एकाकीत्यर्थेन जीवप्रापकत्वाभावात् । नेति । 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति क्रममङ्गो न । क्रमस भरतदेहपर्यन्तत्वात्। ब्रह्मभावं गतस्य जातदेहाभेदो.देहद्वयेन योगिनामिव समवाय्य- भेदो मृटयदित्येवकारो भाप्ये पात्यादिवदेवत्यत्र । एयमिति । अभेदेन पूर्वदेहस्स। सोमादीति । दासीपुत्रो विदुरः, इन्द्रादिपुत्रा अर्जुनादयः, तत्र ज्ञानोपयोगिदेहमात्रम् , न सोमादिभावः, अस्मरणात् । संख्येति । पसाहुतिपयसंख्यानियमः पञ्चेत्यादीति । अंशावतरण इति । विदुरादयोंशावतारा इति भावः। मर्यादेति। 'पायर्यास्तु देवो भगवा'निति वाक्यात् पुष्टिमयीदायामङ्गीकारादिति भावः ॥१८॥ मर्यतेपि च लोके ।। १९॥ दर्शनाच ॥२०॥ अतिरोहितेति । साधकान्तरेति वैवस्वतमार्गे तथा । अजामिलेति । प्रभृतिशब्देन नृगादिः। याश्यादीति । आदिना तदमाव- स्तमातिय । येनेन्द्रियेण यद्यते, तेनैवेन्द्रियेण तद्गता जातिस्तदभावश्च गृह्यत इति । एवमतिरोहितार्य- मित्यर्थः । यममार्ग इति । यमगतिरूप । विवेचकेति । मार्गत्वविवेचकगतिसापेक्षत्वात्तस्मिन् यमग- तिरुपे । तस्येति । यममार्गस्य यमगतित्वरूपेण ॥ १९ ॥ २०॥ इति चतुर्थ विद्याकर्मणोरित्य- धिकरणम् ॥ ४ ॥ " , , 1.

·५६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । . [अ०३पा० १०५सू०२१. तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ (३.१.५) तृतीयामाहुतिं विचारयति । तत्र 'वृष्टेरन्नं भवतीति तृतीयाहुतिः सफला । पूर्वद्वयं शब्दैकसमधिगम्यम् । 'वृष्टेरन मिति साधनफलयो प्रत्यक्षत्वान्न वृष्टिमात्रे- णान्नं भवति धीजव्यतिरेकेण । बीजस्य हि फलम् । न निमित्तमात्रेण तद्भावो वक्तुं शक्यते । तस्मादसङ्गतं वृष्टेरन्नमित्याशङ्ख्याह । तृतीयशब्दावरोधः । तृती- याहुतौ शब्देन शब्दसाम्येन कारणभूतस्य जलस्य अवरोधो ग्रहणम् । 'सदेव सोम्येमग्र आसी'दित्यन्न 'तत् तेज ऐक्षत, बहु स्यां प्रजायेयेति, तदपोऽसृजत, तस्माद्यत्र कच शोचति खेदते वा पुरुपस्तेजस एव तदध्यापो जायन्त' इत्यत्र कारणरूपापां निरूपणे शोकजत्वमपामुक्तम् । अग्रे च तस्मात् यन्त्र क्कच वर्षति, तदेव भूयिष्टमन्नं भवतीति । अतः पञ्चाग्निविद्यायामपि देवहोमात् कारणभूतैव घृष्टितिति नात्र वीजान्तरापेक्षा । शोकपदेन 'यदश्वशीयत तद्रजत रहिरण्यम- , भाष्यप्रकाशा तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ अधिकरणप्रयोजनं वदन्तोवतारयन्ति तृतीयामित्यादि । तथाच तृतीयाहुतावेतादृशशोत्थानाचा विचारयतीत्यर्थः । सूत्र व्याकुर्वन्ति तृतीयाहुतावित्यादि । शब्दसाम्येनेति । अन्नफलजनकहोम्यवाचकस चर्पशब्दस्य जलसंग्राह- कतया कारणभृते कार्यभूते च जले तुल्यत्वेन । हेतुं व्याकुर्वन्ति सदेवेत्यादि । उक्तमित्यन्तेन । आसीदित्यत्रेति । असिन् सन्दर्भे । जायन्त इत्यत्रेति । अस्मिन् वाक्ये । तथापात्र कारण- भूतानामपां शोकजत्वकथनादित्यर्थः । ननु तासां शोकजत्वकथने कथं प्रकृते कारणरूपजलसिद्धि- रित्यत आहुः अने चेत्यादि । तथाच कारणरूपापां प्रक्रमात् पश्चादनकारणत्वेन तत्कथनात्त- सन्दरत्वेन शोकजानामपि कारणरूपत्वमेवाभिप्रेतमित्यर्थः । अत इति । उक्तरीत्या कारणरूपायां वर्षेणान्नात्मकफलकथनात् । अत्र च होतारो देवा अप्याधिदैविका भगवदवयवभूता एव बोध्याः । वैदिकसृष्टेरतिरिक्तत्वस्य प्रथमाध्याये एव व्यवस्थापनादिति । नन्वेवं सति शोकपदकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः शोकेत्यादि । इयं श्रुतिस्तु तैत्तिरीयसंहिताप्रथमाटकीयपञ्चमप्रपाठकार- रश्मिः। तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥२१॥ हेतुमिति । संशोकजस्येति हेतोरिति सम्बन्धसामान्यविवक्षायां पष्ठीत्याशयेनोक्तं हेतुपदम् । संशोकजशब्दो भावप्रधानः संशोकजलस्वेत्यर्थः । तथा च संशोकजलादिति हेतुस्तम् । शोकजत्वेति । संशोकजसेति भावप्रधानमित्युक्तम् । हेतुता- सम्बन्धविवक्षायां पष्ठी सम्बन्धसामान्ये इति भावः । यद्यपि दर्शनाचेत्यनुवर्य संशोकजस्य जलस्य तृतीया- यामाहुती हस्तश्चान्दसः । कार्यकारणसाधारणशब्देन कारणमूतस्स जलस्सावरोधो ग्रहणम् । 'सदेव सोम्येदमित्यत्र दर्शनादित्यर्थे संशोकजस्येत्यत्र न कल्पना। तथाप्येकवचनेनापां शब्दान्तरेण ग्रहणालापवाच संशोकजपदे कल्पनेति योध्यम् । तत्सन्दष्टत्वेनेति । कारणसन्देशविपयलेन । शोकजानां कार्य- रूपाणाम् । एवेति । कार्यरूपत्वव्यवच्छेदक एवकारः। वर्पणेति । वृष्टया। भाप्ये। एव वृष्टिरिति । 'देवा यपं शुद्धती ति श्रुतेरेवकारः। पीजेति । किन्तु जलस्यैवान्नसमवायिकारणस्वम्। शोकेत्यादीति। यत् अनु अशीयत । शोकप्रसनादच गोकसम्बन्धि । अशीयतेसत्र 'शीर स्वप्ने' भ. भा. म. सा.

·५७० भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । भव'दिति सहायः सूचितः । यद्यपि तत्रान्नशब्देन पृथिवी, तथाप्यत्र पृथिव्या अग्निसमिद्रूपत्वादन्नमेव । तस्मात् कारणशक्तियुक्ताया वृष्टेरन्नं भवतीति न काप्यनुपपत्तिः ॥ २१ ॥ साभा व्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ किञ्चिदाशङ्कय परिहरति । ननु कारणजलरूपवृष्टिरत्र वक्तुं न शक्यते, यतः समानधूममार्गश्रुतौ वृष्टेरन्नभावे ऐक्ये वा 'तस्मिन् यावत्सम्पातमुपित्वा अथैत- मेवाध्वानं पुनर्निवर्तते, यथेतमाकाश'मित्यादिना 'तिलमापा इति जायन्त' इत्य- न्तेन। तत्र यथेत'मित्याकाश एव । 'आकाशाचन्द्रमसमिति पूर्वमुक्तत्वादाकाशस्य भाग्यप्रकाशः। म्भस्था । तथाच भौतिकानामप्यपां कारणत्वस्य श्रुत्यन्तरेणोपष्टम्भार्थं तथा कथनमित्यर्थः । अग्नि- समिद्रूपत्वादिति । छान्दोग्येऽग्निरूपत्वात् बृहदारण्यके समिद्रूपत्वात् । शेपं स्फुटम् ॥ २१ ॥ साभा व्यापत्तिरुपपत्तेः॥२२॥ सूत्रमवतारयन्ति किञ्चिदित्यादि । ऐक्य इति । पञ्चामि- मार्गधूममार्गयोरभेदे । समाने धूममार्गे ऐक्ये वा पृष्ठेरन्नभाव इत्यन्वयः । इत्यन्तेनेति । विरोधा- दिति शेपः । विरोधं व्युत्पादयन्ति तत्र यथेत्यादि । तत्र श्रुतौ 'यथेत'मित्यनेनोक्तं पुनर्निवर्तनमा- रश्मिः। . धिकरणव्यत्ययः । शपः स्थाने श्यन् अलोपश्च । अद । यद्यपीति । अत्रापां द्रव्यजनकत्वेन सहायः सूचितः, सः 'अद्भयः पृथिवी'ति श्रुत्युक्तः, न विलक्षणः, अतो नानोपयुज्यत इति यद्यपीत्यादिग्रन्थेनो- क्तम् । तत्रेति । संहितायां यत्र कुत्रचित् अन्नशब्देन पृथिवी । 'पृथिवी वा अन्न मिति तैत्तिरीयो- पनिपच्छ्रुतेः । अत्रेति । उत्तरमीमांसायाम् । प्रकृते । उपष्टम्भेति । भाप्यीयसहायपदार्थः । सहाय उपष्टम्भस्तदर्थम् । अग्नीति । 'पृथिवी वा गौतमाग्नि'रिति श्रुतेः । समिदिति । 'अयं वै लोकोऽग्निरौतम तस्य पृथिव्येव समि'दिति श्रुतेः । अन्नमेवेति भाष्ये । 'देवा अन्नं जुह्वतीति श्रुतौ। ननु 'अद्भयः पृथिवी तिश्रुतेरन्जन्यान्नं पृथिवीति चेत् । न । एवेत्सवधारणात् । तथाच श्रुतिः 'तस्मायन क च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवतीति। न हि वर्षेण पृथिवी भवति । दृष्टविरोधात् । अतः पृथिव्या व्यवच्छेदक एवकारः । कारणेति । आविर्भावकशक्तियुक्तायाः । आविर्भावकशक्त्याधारस्य कारणत्वात् । घटोत्पत्त्यनन्तरमाविर्भावकशक्त्याधारत्वमिति चेदस्तु तथा व्यवहारात् प्रागभावाभावान घटोत्पत्तिः॥२१॥ साभा व्यापत्तिरुपपत्तेः ॥२२॥ सा आभा व्यापत्तिः उपपत्तेरिति चतुष्पद- मिदं सूत्रम् । भाष्ये । समानेति । अर्चिरादिमार्गेण समाने । उभयत्र चन्द्रगतिदर्शनात् 'आदि- साचन्द्रमस'मिति 'आकाशाचन्द्रमस'मिति क्रमेण । 'यदेव विद्यया करोति' इति श्रुत्योक्तं स्मारितम् । वेदान्ते जैमिनिमतवत् । अन्यथा वेदान्ते धूममार्गः कस्मै प्रयोजनाय स्यात् । तस्माच्छान्दोग्यीयप- क्ष्यमाण जायस्व नियस्वेति मार्गे विलक्षणयमगतिसहितचन्द्रगतिसमानधूममार्गश्रुती वृष्टेरन्नभावे 'मेयो भूत्वा प्रवर्पति त इह व्रीहियवा' इत्यादिश्रुत्युक्ते । तेन जीवमात्रहोमोऽत्र ज्ञेयः। 'तं प्रेतं दिष्टमितोऽमय एव हरन्तीति सावधारणश्रुतेः पयामिविद्याविपयत्वेन धूममार्गे 'अय य इम' इत्ययशन्देन भिन्नो- (पम)माय न धूममार्गे, श्रद्धाहोमामावात् । प्रवर्पतीति प्रवर्पणं तु विद्यावाचदपोऽमजतेति श्रुत्या भविष्यति । जीवकृतवृष्टीवेन सहानभाव इत्यर्थः । जैमिनिमते लाहुः ऐक्ये वेति । पूर्वत्र जीवस नैक्यं वृष्टरैक्यमत्र तूमयोरिति विशेषः । तथाच श्रुतिः 'अस्स सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽम्याहन्यात् जीवन्सवे'दिति । सप्टायो । समानलप्रपयार्य विरोधं व्युत्पादयन्ति स्म तत्र यथेति । इतं गतं #.०० ·. श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ अ०५ सू० २२. मार्गतैव । 'वायुर्भूत्वा धूमो भवतीत्यादिपु तत्तद्भावः श्रूयते । ते च विकृताः। तदनन्तरभावित्वात् वृष्टिरपि विकृतैव । तस्मान्न कारणत्वमित्याशङ्कय परिहरति । सा वाय्वादिरूपापत्तिराभा व्यापत्तिरेव । वायुवदाभा आभानम् । मध्ये वायुमण्डलेनागच्छन्ती आहुतिर्वायुभवनशब्देनोच्यते । आकृतेरेव पदार्थत्वात् । भायंप्रकाशः। काश एव । 'आकाशाचन्द्रमसमिति पूर्वमारोहे उक्तत्वात् । नाग्रे । आरोहावरोहाध्वनो ददर्शनात् । अत आकाशस्य मार्गतैव, न तु जीवस्याकाशरूपेण भवनमपि । तत्राकाशो भूत्वेत्यश्रवणात् । अग्रेतु 'वायुर्भूत्वे'त्यादिपु तत्तद्भावः श्रूयते । ते च वाय्वादयो विकृता जन्याः । तदनन्तरभावित्वात् । अतस्तथेत्यर्थः। परिहारं व्याकुर्वन्तो भावशब्दे परे समानशब्दस सादेशः पाणिनीयविरुद्ध इत्यत एक- देशिकृतव्याख्यानं प्राञ्जलमपि परित्यज्य प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति सेत्यादि । ननु वाय्वादि- वदाभाने वाय्वादिभवनोक्तिविरोधस्य कथं परिहार इत्यत आहुः आकृतेरेच पदार्थत्यादिति । रश्मिः। तदाकाश एव । शरीरिणोऽधोक्षजत्वात् । तथाच श्रुतिः 'यथेतमाकाशं मिति । यथा इतं आरोहे, तथा धूममागीयावरोहे इतं गतम् । कर्मी आकाशं प्रतिपद्यते । शरीरिणो ब्रह्मणोऽधोक्षजत्वात् । तेनाकाश एवेति भाष्ये एवकारः शरीरिब्रह्मव्यवच्छेदकः । यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वे'त्यादिश्रुतिः । पूर्वमिति । आरोहे । मार्गतेति । पथित्वम् । एवकारेणाकाशत्वापत्तिर्व्यवच्छिद्यते । अचिरादिमार्गेण 'आदित्याचन्द्रमस'मित्यनेन समानत्वार्थ विरोधो व्युत्पादितः । विरोधे समानत्वम् , अविरोधे ऐक्य- मिति । यथा चन्द्रवन्मुखमित्यत्र चन्द्रत्वमुखत्वयोः सहानवस्थानलक्षणे विरोधे' आह्लादादिमत्त्वेन साजात्यम् । घटत्वेनाविरोधे त्वैक्यमिति । तर्हि केपामापत्तिरित्यतो वायुत्वाद्यापत्तीराहुः वायुर्भूत्वे- त्यादिना । तदेतदाहुः प्रकाशे पञ्चाग्निमार्गेसारभ्य श्रूयत इत्यन्तेन । पञ्चाग्नीति । पञ्चाग्नि- मार्गधूममार्गयोधूममार्गेऽभेदे । स च पञ्चाग्निमार्गस्य धूममार्गे अभेदस्तदन्तर्गतत्वेन धूममार्गस्य तु धूममार्गत्वेन समाने ऐक्ये वेत्यन्वयः । ऐक्येऽभेदो नियामक इत्युक्तम् । विरोधादिति । जीवहो- मपक्षेचिरादिमार्गधूममार्गयोरुक्तरीत्या विरोधात्समानवमिति शेष इत्यर्थः । विरोधः समानत्वे नियामक इत्युक्तम् । विरोधमिति । समानत्वनियामकं विरोधम् । निवर्तनमिति । अवरोहः । नावरोह इति नाग्र इत्यस्सार्थः । तत्तगाव इति । वाग्वादित्वम् । उत्पत्त्यर्थकभुवःप्रयोगात् । ते चेति भाष्यं विवृ- ण्वन्ति स्म ते चेत्यादिना । तदनन्तरेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदनन्तरेति । आकाशमार्गानन्तरं- मावित्लादुत्पन्नत्वात् । तथेत्यर्थ इति । वृष्टिरपिना वाग्वादयो विकृता विकृताश्च कार्य कार्याणि चेत्यर्थः । एवकारेण कारणत्वव्यवच्छेदः । भाषशब्द इत्यादि । इदमष्टाधिकरणीसमात्यनन्तरं वक्तव्यम् । एकदेशीति । वाचसतिमिश्रकृतव्याख्यानम् । प्राञ्जलं 'वायुर्मूले सादिपु भवनोक्ति- सारस्सात् । भाप्ये । आहुतिरिति । होम्यजीवजले अनुक्त्वा, होमरूपाहुतिरुक्ता, सा तिस्पु चन्द्रमण्डले जलस्य शोपाजीवरसावरोहे कर्तृत्वाजीवो वायुर्मूत्वा वायुभवनं कृत्वा गोण्या आहुति कृत्वेत्यर्यानुरोधेन । नन्वत्राथशन्देन धूममार्गस्य भिन्नोपक्रमस्सत्वेनाहुतिप्राप्तिः केनेति चेत् । न । 'अय 1. वायुमण्डलगागच्छन्ती, वायुमण्डलमागच्छन्ती, वायुमण्डले सा गच्छन्ती, वायुमण्डले गा गच्छन्तीवि पाठाः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । व्यापत्तिशब्देन च तेजोभावापन्नस्य जलभावापत्तौ कान्तिनाशान्नाश इति घो- तयति । कुतः। उपपत्तेः। तथैवोपपद्यते, चित्रतुरगादिषु । विकारस्य विकारा- न्तरापत्तावियमेव व्यवस्था । उपासनायां न तदपि । नच 'भूत्वा'श्रुतेर्वाधः । भाष्यप्रकाशा 'सर्वाणि रूपाणि विचित्ये'त्यादिश्रुत्या तानि तानि पदानि तस्यां तस्यामाकृतावेव व्यवहारार्थ भगवता नियमितानि । अतस्तद्वदाभानेप्याकृतिसद्भावान भवनोक्तिविरोध इत्यर्थः। नन्वयं गौण्यैव इत्यत्र किं गमकमित्याकाज्ञायां हेतुं व्याकुर्वन्ति तथेत्यादि । तथाच यद्येवं न स्यात्, तदा चित्रतुरगादावपि तुरगादिपदप्रयोगो मुख्यवृत्तः स्यात्, तदा तुरगादिसाध्या अर्थक्रियापि तेन स्यात् , सा च न दृश्यत इति गौण्येच तत्र निश्चीयत इत्युपपत्तिरेव तद्गमिकेत्यर्थः । एतं न्यायमन्यत्राप्यतिदिशन्ति विकारस्येत्यादि । इयमिति । तत्तुल्याकृतित्वरूपा । यथा 'विनो भूत्वाथ वृत्रहे' त्यादौ । उपासनायामिति । 'वाचं धेनुमुपासीते' त्याद्युपासनायाम् । तथाच ताशस्थले किश्चिदाकृतिसादृश्येपि चेत् तादृक्प्रयोगः, तदा भूयःसादृश्य किं वाच्यमित्यर्थः । ननु तथापि तद्भावाभावे 'भूत्वा'श्रुतिर्वाध्येत, अतो नात्र गौणी युज्यत इत्यत आहुः नचेत्यादि । रश्मिः। य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्त इत्युपासते' इति श्रुतेः । इष्टमग्निहोत्रखातादिकर्मणी । दत्तं पहिरर्थिभ्यो द्रव्यदानम् । ननु गुणः को येन गौणीति चेत् । न । अन्तरिक्षस्थत्वं गुणस्तद्योगात् । 'वायुवी अन्त- रिक्षस्याध्यक्ष' इति पूर्वकाण्डश्रुतेः । वाजसनेयके आहुत्यन्तरिक्षस्थत्वम् । ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्तेऽन्तरिक्षमाविशतस्ते तत आवतेते'इति श्रुतेः । प्रकृते । आकृतावेवेति । व्यक्ती एवकारो जातिव्यवच्छेदकः । आकृतिर्जातिरिति मीमांसकाः, तन्नात्याहुः अतस्तद्वदिति । गौण्यैवेत्येवकारेण मुख्याव्यवच्छेदः । गौणीति । आहुतिः । वायुभवनमित्यत्र वायुभवनशब्दस्यान्तरिक्षस्थत्वखधर्मलक्ष- कत्वं तात्पर्यमात्रेण लक्षकत्वं लक्षणाबीजतात्पर्यानुपपत्तिप्रतीकेन । पुणयोगः आहुती 'माणवक पश्यन् सिंह इति प्रयुझे' तत्र सिंहपदलक्षिततदीयक्रौर्यगुणयोगो माणवके यथा, तेन सिंहत्वेन माणव- कबोधः, तथा वायुभवनत्वेनाहुतिबोधः । घटः पृथिवीत्यत्रेव । अत्र पृथिवीत्वेन बोधः, न घटत्वेनेति । हेतुमिति । उपपत्तिरूपम् । अर्थक्रियेति । अर्थों मुख्योऽश्वस्तस्य क्रिया चलनादिः । आभाव्या- पत्तिविशिष्टेन चित्रतुरगादिना । गौण्येवेति । मुख्या व्यवच्छिद्यते एवकारेण । तत्रेति । 'वायुर्भूत्वे'- त्यत्र । वायुभवनं कृत्वेत्यर्थः । सर्वेषां धातूनां प्रत्ययान्तानां भवतीत्यादिषु करोतिना विवरणात् । 'करोतिशब्दादिति जैमिनिसूत्रात् । एवेति । हेत्वन्तराकथनादेवेति । तद्गमिकेति । विम इति । विप्र- भवनं कृत्वा तदनन्तरं वृत्रहा । विप्रभवनं तदीयतमोगुणलक्षकम् । तादृशगुणयोगो वृत्रनीति विनो वृत्रहेति । वृत्रहा इन्द्रः । देवेषु ब्राह्मणादिवर्णाः सन्ति । आदिना चित्रतुरगस्य विकारस्य मुख्याश्वस्य विकारान्तरस्यापत्तिस्तत्रामाव्यापत्तिरुपपत्तेः । इत्यादावित्योतिशब्दात्प्रकारवाचकात् पष्ठयालुक् इति प्रकारस्यादावित्यर्थः कर्तव्यः । इयमित्यस्य - भाष्यीयेयं व्यवस्थेत्यर्थात् । आदिशब्दार्थोऽन्यो वा । इदं व्यवस्थामात्रम् । भाष्ये । एवकारः सौत्रत्वेनाप्रामाणिकत्वव्यवच्छेदकः । वाचमिति । शब्दात् । वृष्टिपक्षे वाचं शब्दं धेनुवपुपम् । 'उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पनेति श्रुतेः । अनेकरूपस्य शब्दब्रह्मणो यत्किञ्चिद्रपे तत् अव्ययम् । सा आभाव्यापत्तिरपि न । उपासकस्यामादर्शनात् । आदिना 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति शान्त उपासीतेति । जगदन्तर्गतभगवत्प्रतिकृत्यादिषु । किञ्चिदिति । यहीपु शब्दब्रह्माकृतिषु यत्किञ्चिदाकृतिसादृश्येपि तादृग्धेनुपदप्रयोगः, तदा भूयःसादृश्ये भक्तिमागीये सेव्य- खरूपे साक्षाद्भगवानयमिति प्रयोगे किं वाच्यमित्यर्थः । तद्भावेति । वाय्वादिभावाभावे । नाति ।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ अ०५ सू० २३. प्रतिनियतपदार्था हि ते । भवनावरोहाभ्यामेव तथा वचनात् । अन्यस्यान्यभावं वदन्ती श्रुतिरेव गौणत्वं वदति । कारणांशभावव्यतिरिक्तस्थले तथैव प्रतीतेः। तस्मात् तदाकृतिमात्रेण न खरूपान्यथाभावः ।।.२२ ।। नातिचिरेण विशेषात् ॥ २३ ॥ उपपत्त्यन्तरमाह । तद्रूपता च नातिचिरेण । न बहुकालं तद्रूपता । कुतः। विशेषात् । अन्नभावापन्नस्यैव पहुकालश्रवणात्। अतो वै खलु दुनिष्प्रपतर'मिति। प्रापतरं प्रपतरं वा । वर्णलोपश्छान्दसः। अतस्तृतीयाहुती न चिरेणेत्यायाति । है भाष्यप्रकाशा यत् प्रतिस्वरूपं नियतेपु वाय्वादिष्वाहिते निविष्टे जीवे ताद्रूप्यभवनावरोहाभ्यामेव 'भूत्वे त्यस्य वचनात् । तदेव स्फुटीकुर्वन्ति अन्यस्येत्यादि । वदने हेतुमाहुः कारणेत्यादि । तथैवेति । आकृतिमात्रेणेव । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । अतः कारणभूता एवापो वर्षन्तीति पूर्वोक्तं निर्याधम् ॥ २२॥ नातिचिरेण विशेषात् ।।२३।। सूत्रप्रयोजनमाहुः उपेत्यादि । अत्र सूत्रे पूर्वसूत्रात् साभे- त्यनुवर्तते । तथाच तद्रूपतायामुपपत्त्यन्तरमाहेत्यर्थः । अतिचिरेणेति । तृतीयानतिरूपकम् , न तु तदर्थकम् । 'अतो वे खलु दुनिष्प्रपतर मित्यतस्य, अतः अन्नभावात् पुरुपभवनं दुष्पापतरं दुर्गमतरं वेत्यर्थात् सिद्धं तदाहुः अतस्तृतीयेत्यादि । नन्वेवमवरोहक्लेशस्यात्र सिद्धौ पश्चाग्निप्रकारे रश्मिः। 'वायुभूत्वे'त्यादिश्रुतौ । प्रतीति । जीवस्य. वाय्वादिप्रतिस्वरूपं स्वरूपं लक्षीकृत्येत्यर्थः । वारवा- दिष्विति । 'वायुमूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वानं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो मूत्वा प्रवर्पती'ति श्रुतिः ! आदिशब्दार्थोप्युक्तः । भवनेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म ताद्रूप्येति । एवेति । अनेकभवन- विरोधादेवकारः । कर्मणां विक्षणावस्थायित्वेन तदुत्तरक्षणे भूत्वेत्यस्यानुपपत्तेः । तदेवेत्येवकारोऽन्य- व्यवच्छेदकः । अन्यस्येत्यादीति । एवकारो व्याख्यानव्यवच्छेदकः । कारणेति । 'तस्माद्वा एतस्मा- दात्मन आकाशः सम्भूतः आकाशाद्वायुः वायोरमिः अनेरापः' इत्युक्तकारणांशभावस्तब्धतिरिक्तस्थले । कारणांशोभावस्तद्यतिरिक्तत्वं कापि स्थले नास्त्यतो भावशब्दः । आकृतीति । आकृतिय॑क्तिरि- त्युक्तम् । एवकारेण वायुत्वादिजातिव्यवच्छेदः । तस्मादित्यादीति । स्वरूपान्यथाभावो जीवस्य वायुत्वादिना । स नेत्यर्थः ॥ २२ ॥ नातिचिरेण विशेपात् ॥ २३ ॥ तयाच सामेत्यस क्वान्यप इत्यतस्तद्रूपतेति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म तथाचेति । तद्रूपतायामिति । अनुवृत्तपदार्याभायाम् । तद्रूपता चेति भाप्यार्थोप्युक्तः । तद्रूपता वाग्वादिरूपता । भाष्ये । बहुकालमिति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । 'कालावनोरत्यन्त- संयोगे द्वितीय'ति सूत्रेण । विशेषादिति । अन्नमावापन्नाजीवाद्वाय्वादिरूपतायां जीवे विशेषात् । तत्र हेतुः अन्नभावेत्यादि । 'मेघो भूत्वा प्रवर्पति त इह व्रीहियवा ओपधियनस्सतयस्तिलमापा जायन्तेऽतो खलु दुर्निप्रपतर'मिति श्रुती श्रवणात् । एक्कारस्तु 'यो यो धन्नमत्ति यो रेतः सिथति तद्रप एव भवनि, तप इद्द रमणीयचरणा अभ्यायो ह यदिति श्रुती क्षिप्रार्थकाव्ययप्रयोगात् । प्रकृते। अतस्त- तीयेत्यादीति । अतः दुष्प्रापतरत्वात् । तृतीयाहुतौ वर्षाहुतावन्नसम्भविकायां वृष्टेरन्नभवनं न चिरेण ·भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । बहुकालस्थिती हि तद्रूपता । कारणवशाद्देवानां मनुष्यभाववत् । भिन्नपक्षे न कोपि दोपः। ऐक्यपक्षेपि ज्ञानवतो गृहस्थस्य दुर्लभत्वादेवं वचनम् । तस्मात् वृष्टेरन्नं भवतीति सिद्धम् ॥ २३ ॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे पश्चमं तृतीयशन्दावरोधाधिकरणम् ॥५॥. अन्याधिष्ठितेऽपूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ (३.१.६) चतुर्थी आहुतिर्विचार्यते । ननु 'संसर्गजैः कर्मदोर्याति स्थावरतां नर' इति कथमस्यान्नत्वम् , अपूर्वान्नत्वेपि कण्डनपाकादिपु क्लेशेन जीवस्थापगमात् कथं भाप्यप्रकाराः। को विशेषो धूममार्गादित्याशङ्कायामाहुः भिन्नपक्ष इत्यादि । धूममार्गाद्भिन्नः,पञ्चाग्निमार्ग इति पक्षे, न कोपि धूममार्गोक्तक्लेशसंसर्गदोपः । फ्लेशस्य धूममार्ग एवोक्तत्वात् । तयोरक्यपक्षे शान- वतो गृहस्थस्य दुर्लभत्वादज्ञानिनं लक्ष्यीकृत्यैतद केशवचनम् , न तु साधारण्येनेति न पञ्चाग्निमार्गे दोप इत्यर्थः ॥ २३ ॥ इति पञ्चमं तृतीयशब्दावरोधाधिकरणम् ॥५॥ अन्याधिष्ठितेऽपूर्ववदभिलापात्॥२४॥अधिकरणप्रयोजनमाहुः चतुर्थीत्यादि । 'अन्ना- द्रेतो भवतीति चतुर्थ्याः सफलाया आहुतेरन विचारः प्रयोजनमित्यर्थः । 'पुरुषानावनं जुह्वती'ति श्रुतावनस्य होम्यत्वमुक्तम् । स्मृतौ तु पापजन्यत्वमन्नसोच्यते इति तदुपपद्यते, न वैति, अन्नस च रेतोभाव उपपद्यते, न वेति, जीवस्यान्नभावे क्लेशो भवति, न वेति च सन्देहाद्विचारं वोधयितुं. सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । इति कथमस्थानत्वमिति । असाद्वाक्यादन्नभावस्य पापजन्यत्वे निश्चिते अस्य उक्ताहुतिप्रकारेण शुद्धस्य जीवस्य कथमन्नत्वम् । अपूर्वान्नत्व इति । प्रोक्षणादिनेव रश्मिः। घहुकालं न । तद्रपता तु नातिचिरेणेत्युक्तम् । भाष्ये । तद्रूपतेति । दृष्टान्तमाहुः कारणेति । 'यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेपितं विष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनामे स्मृतिमजन्म नः स्याद्वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोतीति वाक्योक्तकारणवशात् । बहुकालस्थितिः कारणे । किञ्च, कारणवशात् स्पृहावशात् । 'एतदेव हि देवा गायन्ति' 'अहो अमीपां किमकारि शोभनं प्रसन्न एपां खिदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृपु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न' इति वाफ्यात् । बहुकालस्थिति- भावे । प्रकृते । धूममार्गोक्तेति । पञ्चाग्निविद्यायां वोध्यः । एवेति । अवरोहस्सातथात्वादेवकारः। ऐक्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तयोरैक्येति । गृहस्थस्येति । ननु गृहस्थस्येति कुतो लब्धमिति चेत् । न । 'तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ती'त्यग्निहोत्रलिङ्गात् गृहस्थलाभः । छान्दोग्यसमातावपि गृहिणोप- संहारागाहस्थलाभः । अज्ञानिनमिति । दुनिष्प्रापतरत्वात्पश्चागिविद्यासाधितदेहस्सापि । एतदिति । 'वायुभूत्वा धूमो भवतीति वचनम् । दोप इति । क्लेशदोपः ॥ २३ ॥ इति पञ्चमं तृतीयश- ब्दावरोधाधिकरणम् ॥५॥ अन्याधिष्ठितेऽपूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ अत्रेति । अधिकरणे । स्मृताविति । भाष्योक्तायां स्मृतौ । तेन कर्मदोयाः पापानि । स्थावरतामन्नताम् । मुख्य कार्यसंप्रत्ययात्. । तदु- पपद्यत इति । ज्ञानिदेहाथ पापजन्यान्नभक्षण मन्नं जुबती सत्रोपपद्यते । जीवस्येति । वृष्टिसहित- जीवस्य । कथमस्थानत्वमिति । ज्ञानोपयोगिदेहाथ कयमिति प्रश्नः । अपूर्वान्नत्व इति । अदृष्टजन- कत्वेन पूर्वान्नत्वाभावः । भाप्ये । एवेति । दृष्टत्वादेवकारः । मर्यादेति । घटस्य पटलापत्त्या - ·श्रीमद्गह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० १ अ०६ सू०२४. रेतोभावः, चर्वणीदर्यपाकस्त्वावश्यक एच, नच जीवस्य जडभावः, मर्यादाभङ्ग- प्रसङ्गात्, तस्मात् कथमन्नस्य रेतोभाव इत्याशक्य परिहरति । अन्याधिष्ठिते वृष्टेरन्नभावसमय एवं अन्यैर्जीवैरधिष्ठितो ब्रीद्यादिस्तस्मिन् न पूर्ववत् तद्भावापत्तिः। अतिथिवत् । पूर्ववैलक्षण्येन वा । कुतः। अभिलापात् । 'बीहियया ओपधिवनस्पतयस्तिलमापा' इति पूर्ववत् तत्तद्भावमात्रं न वदति, किन्तु जगति स्थितबीद्यादिभाव एवाभिलप्यते। तथा सति यथान्येपु बीह्यादिषु तदधिष्ठातृदेवतया नियुक्ता जीवास्तानात्मत्वेनाभिमन्यन्ते, एवमत्रापीति न भाध्यप्रकाशः। आहुतिमिः संस्कारस्य जातत्यादपूर्वानत्वे । परिहारं व्याकुर्वन्ति अन्याधिष्ठित इत्यादि । उप्से वीजे यदा वृष्टिर्जायते, तदा जलभा- वापन्ना जीवास्तेन सहान्नादिवीजे प्रविशन्तीति तस्मिन् समयेऽन्यैर्जीवरधिष्ठितो यो ब्रीह्यादिस्तसिन्न पूर्ववत् 'वायुर्भूत्वे त्यादिवत् तद्भावापत्तिस्तत्साम्यम्, किन्त्वतिथिवत् कार्यमात्रार्थ स्थितिः, पूर्ववैलक्षण्येन निरभिमानगृहस्थवद्वा स्थितिरित्यर्थः । तत्र हेतुः अभिलापादिति । तं व्याकु- वन्ति नाहीत्यादि । अनापीत्यादि । होम्येऽन्नपीति । अन्याधिष्ठानाद्धेतोर्न कोऽपि दोपः, रश्मिः। पटत्वं पट एवेति मर्यादामङ्गप्रसङ्गात् । परिहरतीति । सूत्रकारः। प्रकृते । अन्यजीवैरधिष्ठिते ब्रीह्यादौ अपूर्ववत् ब्रीह्यादिभाषः, तस्यापत्तिः, न तु व्यापत्तिः 'नीहियवा' इति श्रुतेरिति सूत्रार्थस्तं विशदयन्ति स्म आचार्या इत्याशयेनाहुः उप्त इति । वृष्टेरनभावसमय इति भाष्यं विवृतं समय इत्य- न्तेन । वृष्टेः सजीवायाः अन्नादिरूपवीजमाव उप्तवीजप्रवेशः तस्य सर्वस्मिन् प्रसिद्धे समय इति भाष्यार्थः । क्षेत्र उप्ते । जलेति । चतुर्थोपदेशे 'अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽम्याहन्याजीवन्सवेदिति श्रुत्या जलभावापन्ना जीवाः तेन वर्षेण सह अन्नादि च तद्वीजमिति कर्मधारयसमस्तान्नादिवीजे प्रविशन्तीतिहेतोः तस्मिन् समय इत्यर्थः । भाष्यीयैवकारः । 'देवा वर्ष जुह्वति तस्या आहुतेरन्नं सम्भवतीति श्रुतेः । अन्यरित्यादिभाष्यार्थः अन्यैीवैरित्यादिना क्रियते । 'न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति, भिन्धीति, भिन्नं भगव इति, किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकैकं भिन्धीति, भिन्ना भगव इति, किमत्र पश्यसीति, न किश्चन भगव इति, त५ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्य योऽणिम एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येती'त्युक्तत्रयांशहुतजीवान्यैरष्टमिनीवैः। यद्वा । तपोवीप्साकृतोशजीवान्यैरुक्तादिजीवैनवांशैः अधिष्ठितो यो ब्रीह्यादिः तस्मिन् । इतः परमपूर्वव- दितिभाप्यार्थः । न पूर्ववदित्यस्यार्थः 'चायुर्भूत्वे'त्यादिवदिति । तद्भावापत्तिरित्यस्यार्थः तत्साम्यमिति । अतिथिवदित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म किन्त्विति । कार्यमानार्थं स्थितिह- स्थितिः । पूर्वतिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म पूर्वेति । अतिथिलक्षण्येन निरभिमानिगृहस्थः । गृह एवोपैति शान्ति यस्तद्वत् । ब्रीहीत्यादीति । एवेति । तत्तद्भावमा व्यवच्छिनति । अभिलप्यत इति । अभिलप्यत इत्यभिलापस्तस्मादिति सौत्रामिलापपदार्थः। अन्येविति । पञ्चाग्निविद्याऽविपयेषु । तदधीति । अन्तर्याम्यधिदैवादिपु तद्धर्मव्यपदेशा'दिति सिद्धया।तान् ब्रीह्मादीन् । आत्मत्वेनेति । श्रीधादिरहमिति । अस्मत्सदार्थ आत्मा तत्त्वेनामिमन्यन्त इत्यर्थः । होम्येऽन्नेपीति । 'अहमन्नमह- मनमइमन्न' मिति तैत्तिरीयश्रुतेः हौम्येऽन्नेप्यात्मत्वेनाभिमानो जीवस । अन्याधीति । अन्यै वैरधिष्ठा- - ·'भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । कोपि दोपः। अधिष्ठाने हि वेदना । मरणानन्तरं कृमिभावस्य दृष्टत्वात् । तस्मा- दन्नस्य रेतोभावो युक्तः ॥ २४ ॥ अशुद्धमितिचेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ किञ्चिदाशङ्कय परिहरति । ननु अन्याधिष्ठानेङ्गीक्रियमाणे यातनाजीवाना- मशुद्धत्वादशुद्धमन्नं स्यात्, तथाच कथं योग्यदेह इति चेत् । न । शन्दात् । 'देवा अन्नं जुह्वति, तस्या आहुते रेतः सम्भवतीति देवैराहुतिरूपेण होमवचना- च्छुद्धत्वम् । अन्यस्य हि संस्कारेणैव शुद्धिः। अन्यथा यावजीवं का गतिः स्यात्। तस्मात् संस्कारशब्दाच्छुद्धमेवान्नम् ॥ २५ ॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे पष्ठमन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् ॥ ६॥ भाग्यप्रकाशः। पापानसंसर्गजन्यो वा, कण्डनादिजन्यक्लेशात्मको वा दोपो होम्ये जीवे न । तथाच क्लेशाभावा- देव कण्डनचर्वणादिदशायामपि नापगमः।अभिमानाभावादेव च नास्य जडभाव इत्यदोष इत्यर्थः। तदेवद्विशदयन्ति अधिष्ठाने हीत्यादि । हि यतो हेतोः। अधिष्ठाने अधिष्ठीयतेऽनेनेत्यधि- ठानमभिमानस्तसिन् सत्येव वेदना, न तु तदभाव इति लोके दर्शनादित्यर्थः । ननु मा भवतु क्लेशोऽस्य, तथापि कण्डनादिना जीवान्तरे गतेऽस्याप्यपगमात् कथं रेतोभाव इत्याशङ्कायां तादृशक्लेशोत्तरमपि जीवसत्तायां मानमाहुः मरणेत्यादि । तस्मादिति । जीवसत्वस्योपपादि- तत्वात् ॥ २४ ॥ अशुद्धमितिचेन्न शब्दात् ॥२५॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः किञ्चिदित्यादि । अन्यस्येति । अशुद्धस्य । शेपं स्फुटम् ॥ २५॥ इति पष्ठमन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् ॥ ६॥ ररिमः। नात् । न कोपि दोप इति । व्याख्येयं भाष्यम् । व्याख्यान्ति स्म पापान्नेत्यादिना । वाकारद्वयं पूर्वतत्रात् । अस्येति । जीवस्य । अदोप इति । क्लेशजडभावरूपो दोपो नेत्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्य- माहुः नत्विति । अस्येति । वृष्टियुक्तजीवस । जीवान्तर इति । हुतजीवादन्यस्मिन् जीवे गतेऽ- स्यापि हुतजीवस्यापि । कथमिति । केन प्रकारेण कस्य रेतोभावः उभयाभावात् । मरणेत्यादीति । क्लिष्टं मरणं ग्राह्यम् । कृमिः देहसमवायिकः । ननु क्लेशेन जीवो देही गतः कृमिजीवापगमे क्लेशा- न्तराभावात्कथं क्लेशोत्तरमपि जीवसत्तेति चेत् । सत्यम् । मरणोत्तरक्षणे कम्युत्पत्त्यङ्गीकारेण पूर्वक्लेशस- त्त्वात् । तदेहावच्छेदेन तस्य तत्कर्मफलभोगे तु मरणानन्तरमशुष्कदेहे वृष्टिजीवो जलात्मा ग्राह्यः । तथा च मृतदेहैकदेशः कृमिः स जीवस्तदेहावच्छेदेन कर्मफलभोगेनादोपात्। अधिष्ठान इत्यस्य पुरःस्फू- र्तिकार्थे देहो भासते, तदा देहोऽधिशिष्टोऽधिष्ठानम् । आग्रहेयम् । जीवसत्त्वस्येति । अपजीवस- त्वस । अन्नशुद्धिरने वाच्याधिकरणरचना च ॥ २४ ॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ अन्याधीति । अन्येषां हुतव्यति- रिक्तानां अधिष्ठानेङ्गीक्रियमाणे यमगतावनेकदेहसाध्यैकनरके अशुद्धत्वाच्छुद्धस्य देहान्तरेऽशुद्धत्वाद- शुद्धमन्नं वृष्टिजीवरूपमन्नं स्यादिति । 'प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ती'त्यत्र तदपायकल्पनात् । आहुतिरूपेणेति । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यान'मितिवार्तिकेनाभेदतृतीया, प्रकृत्या चारुरितिवत् । होमेति । अन्नस्स होमवचनात् । अन्यस्येति । भाष्यप्रकाशे व्याख्यातम् । पञ्चाग्निविद्यासाधितदे- हिमिन्नस्स । अशुद्धस्येति । भाष्यप्रकाशविशेषणम् । एवेति । संस्कारेतरव्यवच्छेदकः । शुद्विरिति । .

·. श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भ०३ पा० १ अ०७ सू०२६ रेत:सिम्योगोऽथ ॥ २६ ॥ (३.१.७.) पश्चमाहुतिं विचारयति । ननु कथं पुरुपेऽन्नहोमाद्रेतोभावः, वाल्यको- मारचाकेपु व्यभिचारात्, तारुण्येपि न हि सर्वमन्नं रेतो भवति, जातमपि न नियमेन योनौ सिच्यते, नापि देवापेक्षा, पुरुषप्रयत्नस्य विद्यमानत्वादित्याशङ्कय, परिहरति । रेतःसिग्योगः। पुरुपशब्देन पौरुपधर्मवानुच्यते । पौरुषं च देशका- लसंविधानेन मन्त्रबद्रेतःसेकसामर्थ्यम् । न ह्येतत् सर्वजनीनं सार्वत्रिकं वा। भाष्यप्रकाशः। रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः पञ्चमेत्यादि । विचारयतीति । फलं पृथक्कृत्य केवलां विचारयति । कोत्र विचारांश इत्याकाङ्क्षायामाहुः नन्वित्यादि । चतुर्थ्या- मन्नाहुती पुरुषस्य यदि पुरुपत्वेनाग्नित्वम् , तदा बाल्यादौ तद्धोमस्य नैष्फल्यम् , यदि तारुण्य- विशिष्टत्वेनाग्नित्वम् , तदापि न सर्वस होमस्य साफल्यम्, अथ यजातं रेतस्तेनैव पञ्चम्याहुतिः, तदापि होमानियमः, अथ नियमः, तदापि न देवापेक्षेत्यतो विचार इत्यर्थः । परिहारं व्याकुर्वन्ति पुरुपेत्यादि । सूत्रे रेतःसिक्पदोक्या पुरुषपदव्याख्यानात् 'पुरुषो वा व गौतमामिरित्यतेन पुरुपशब्देन पौरुपधर्मवानुच्यत इत्यर्थः । तावता कथं पूर्वोक्तदोप- रश्मिः। सा मर्यादायाम् , न तु ब्रह्मभावे 'सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीपर्य'ति । मर्यादायां तु वर्तत एव, संस्कारवैयर्थेन तद्बोधकवेदानर्थक्यप्रसङ्गात् । यावज्जीवमिति । संस्कारानङ्गीकारे एकदिनेनामि- होत्रफलसिद्धेः 'यावजीवमग्निहोत्रं जुहुया'दित्यत्र मध्ये पापे तच्छोधकसंस्कारस्य यावजीवं पापशोधना- तिरिक्ता का गतिः स्यादिति प्रश्नः । सौत्रं हेतुं विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति । एवेति । प्रसिद्धरेवकारः ।। एवमनशुद्धिरुक्ता । अधिकरणरचना त्वेवम् । चतुर्थ्याहुतिर्विषयः पापजन्यत्वमन्नस्योपपद्यते न वेति संदेहे; ज्ञानोप(योग)योगिदेहानुपयोगान्नोपपद्यत इति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु संस्कारशब्दात्संस्कारार्थ पापजन्य- त्वमन्नस्योपपद्यत इति शुद्धमन्नमिति ॥ २५ ॥ इति पष्ठमन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् ॥ ६ ॥ रेतासिग्योगोऽथ ॥ २६ ॥ फलमिति । 'तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवतीति गर्भः फलम् । तत्पृथकृत्याग्रिमे विचारयितुं केवलां विचारयन्तीत्यर्थः । सूत्रान्तरे फलविचारस्तु पष्ठाहुतिग्रहणाय । तेन गर्भानुक्ती कथं पश्चमाहुतिविचार इति कुचोद्यं निरस्तं वेदितव्यम् । नच गर्भानुक्तौ न्यूनतानिग्रहस्था- नमिति वाच्यम् । बृहदारण्यकपष्ठामिसंग्रहार्थमेतावदुक्तौ न निग्रहस्थानमिति । तत्र गर्भशब्दाभावात् । 'देवाः पुरुषं जुहति तस्या आहुतेः पुरुषो भाखरवर्णः सम्भवतीति श्रुतेः । पुरुषेऽन्नहोमाद्रेतस्तु कारण- त्वादुमयोति पष्ठया आहुतेरविचारेपि न निग्रहस्थानमिति । दृष्टानुसारेण व्याख्यान्ति स्म चतुर्थ्यामि: त्यादिना । तद्वोमस्येति । रेतोहोमस्सेत्यर्थः। तारुण्य इति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म यदीति । पुरीपा- दिमावात् न सर्वमन्नं रेतो भवति । जातमितिभाध्यं विवृण्वन्ति स्म अथेति । होमेति । धौतवाससि . सेकाद्धोमानियमः । नापीतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अथेति । पूर्वोक्तेति । रेतस्त्वेन अन्नत्वेन कार्य- कारणभाव उक्तः श्रुतौ। तत्र 'योपानी देवा रेतो जुह्वतीति रेतोहोमनियमच उभयत्र 'पुरीपत्वेनान्नत्वे- नापि कार्यकारणमावात्पूर्वत्र पूर्वोक्त आशोक्तो दोपः । कार्यकारणभावग्राहकान्वयव्यतिरेकव्यभिचार- रूपः । द्वितीये तु पीतवाससि सेकात्तत्तदिन्द्रियदेवहोमकृतान्नियमे पूर्वदोप इति । तन्निरास इत्यर्थः ।

·भाष्यप्रकाशः। रश्मिः। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तदर्थ देवापेक्षा । तथा सति न कोपि व्यभिचारः। कथं पुरुषशब्दमात्रेण च ज्ञायते, तबाह । अथ आनन्तर्यात् । शरीरार्थमेव देवैस्तत्र तत्र होमः कृतः । निरास इत्याकालायां तदुपपादयन्ति पौरुपमित्यादि । तथाच पुरुपपदेनैतादृशो रेतःसिगभिप्रेयते, ताशे योऽनहोमः, स प्राणामिहोत्रोपनिषदायुक्तप्रकारेणेति तत्र देवापेक्षा । न हीन्द्रियाधिष्ठात- देवप्रसाद विना तथा भोक्तुं शक्यते । ईश्वरेच्छया भवनेपि तेपामेव द्वारत्वात् । अत एव पौरुपमित्यादीति । अत्र 'ऋतौ भार्यामुपेयादिति श्रुत्या भार्या देशः ऋतुः कालः संश्रौतं विधानं तेन संविधानेन मत्रवत् । पुत्रमन्यवाह्मणोक्त 'बहु वा इद सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति । तदभिमशेदनु वा मत्रयेत यन्मेऽध रेतः पृथिवीमस्कान्सीयदोपधीरप्यसरद्यदपः । इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मामेखिन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः पुनरमयो विष्ण्या यथास्थानं कल्पन्तामित्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादा- यान्तरेण स्तनौ वा भुवौ वा निमुख्या'दित्यत्रोक्तमत्रयुक्तं रेतः तस्य सेकसामर्थ्यम् । विहितत्वार्थ तृती- यान्तं कारणत्वार्थम् । मघवदिति रेतीविशेषणम् । न तदित्सेतच्छब्देन पूर्वभाष्यसङ्गतिः । एतत्पौरुप- मित्यर्थात् । तदर्थं होमार्थम् । देवापेक्षा इन्द्रियदेवापेक्षा । तथा सतीति । इन्द्रियदेवापेक्षया शरीरकारणले सति । न कोपि। ज्ञानोपयोगिशरीरत्वेन इन्द्रियदेवत्वेन कार्यकारणभावः । अत्र, 'तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुत्युक्तविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञारूपकारणव्यभिचारो न । साधारण- . देहत्वेन विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञात्वेन कार्यकारणभावात् । तृणारणिमणिन्यायोज । भाष्यसिद्धार्थमाहुः तथा चेति । एतादृश इति । देशकालसन्निधानेन मत्रवद्रेतःसेकसामर्थ्यवान् रेतःसिगभियते । सूत्रेण 'पुरुषो वावे ति श्रुतौ पुरुषो रेतःसिगिति प्रयोगाद्रेतःसिक्वेन रूपेण पुरुषोरस्थितिः । घटः पृथिवी त्यत्र पृथिवीत्वेन घटोपस्थितिवत् । एतेन मत्रवद्रेतःसेकसामर्थ्यमित्यन्तं भाष्यसिद्धार्थ उक्तः । तत्सङ्गत्यर्थ तादृश इत्यादिग्रन्थः भाष्यीयैतत्पदार्थः इत्यन्तः । सुगमान्वयस्तूक्तः एतच्छन्दार्थः पौरुपमिति पूर्वम् । प्राणानीति । 'यदन्नममि बहुधाति राजन् रुद्रैः प्रजग्धं यदि वा पिशाचैः । सर्वत ईशानो अभयं नः कृणोतु शिवमीशानाय स्वाहेति । अग्रे 'प्राणाय (प्रदानाय) स्वाहा अपानाय स्वाहा न्यानाय वाहा समानाय खाहोदानाय खाहेति कनिष्ठिकायाहुल्याङ्गुष्ठेन च प्राणे जुहोती, अनामिकयाऽपाने, मध्यमया व्याने, प्रदेशिन्या समाने, सर्वामिरुदाने, तूष्णीमेका एक प्रपौ जुहोति। अत्र पुष्टिमार्गे शिवः प्रथमः 'मद्भक्तपूजाभ्यधिकति वाक्यात् । तदने पञ्च प्राणाः । तदझे प्रकारः । तत्र अत्यभीत्यतिशब्दा- न्ययः । राजन् वरुण । 'यन्मे भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः । तन्नो वरुणो राजा पाणिना शवमर्शविति श्रुतेः । प्रजग्धं प्रभक्षितम् । नोऽस्माकम् । कृणोतु विकरणव्यत्ययः । उं पारित्या शुः । स्वाहा देवतोद्देशेन त्यक्तमन्नम् । कनिष्ठकाया इत्यत्र ककारे विकारः कनिष्ठकया । जुहोतीति दीर्घपाठे ई । एका इत्यत्रामो डा । एक इति सप्तम्यन्तम् । सर्वनामसंज्ञाया वेदे विकल्पात- स्मिन् । ऋपो प्रमगि । प्राणामिहोत्रोपनिपदादीत्यत्रादिना तैत्तिरीये 'अन्नं न निन्यानद्वतम् । प्राणो पा अनम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठित' इत्यादि । पुत्रमन्य- प्रासणं च अओ स्फुटम् । तत्र देवापेक्षेति । तदर्य देवापेक्षेति भाप्यार्थः । तत्रेयस ोम इत्ययः । देवापेक्षायां युक्तिमाहुःनहीति । इन्द्रियं मनम्तदायधिष्ठातृदेव ईशानादिस्तस्स प्रसादस्तं विना तियेति । प्राणामिहोत्रायुक्तप्रकारेण । तेपामिति । देवानाम् । एवकारस्तु थुत्यादी दर्शनात् अन्यव्यवच्छेदकः । अत एवेति । तया सतीति भाप्यसिद्धार्थः । इन्द्रियदेवापेक्षया ज्ञानोपयोगिदेहकारणत्वादेव । .

·है श्रीमद्भासूत्राणुभाध्यम् । [अ०३पा० १७०७ सू० २६. तत् कथं पञ्चमाहुतावेवान्यथा भवेत्। तस्मादानन्तर्यात् पुरुषाहुतिर्नान्नम् , रेतःसि- ग्योगः। योगशब्देनात्रापि अन्याधिष्ठानेन रेतःसिग्योगाभावः ॥ २६ ॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे सप्तमं रेतःसिग्योगाधिकरणम् ॥७॥ भाष्यप्रकाशः। तस्यान्नस्य रेतोभावो योनौ नियमेन सेकश्च पुत्रमन्थब्राह्मणोक्तरीत्या भवतीति सुखेन पूर्वोक्तदो- पनिरास इत्यर्थः । कथमित्यादि । भवत्वन्यत् सर्वम् , तथापि पुरुषशब्दमात्रेण सर्वस्यान्नस्य रेतस्त्वं कथं प्राप्यत इत्याकाङ्क्षायामाहेत्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । अन्नपदोत्तरं किन्त्विति शेपोऽध्याहार्यः । तथाच पुरुपानी आहुतिर्नान्नम्, किन्तु रेतःसिचि योऽनयोगः सेत्यर्थः । ननु भवत्वेवमाहुतिसिद्धिः, तथापि पूर्वाधिकरणेनानेऽन्याधिष्ठानस्य साधितत्वाद तजन्ये रेतस्यपि तत्सम्भव इत्याशक्य तत्र तदभावमाहेत्याहुः योगशब्देनेत्यादि । तथाच तत्रैक रश्मिः। तेन ज्ञानोपयोगिदेहत्वेन इन्द्रियदेवलेन कार्यकारणभाव उक्तः । तत्र देवापेक्षेत्युक्तत्वात्तत्रेत्यस्य होम इत्यर्थात् ज्ञानोपयोगिदेहत्वेन इन्द्रियदेवकृतहोमत्वेन कार्यकारणभावो वा । एतेन तथासतीत्यस्यार्थों जातः । अतः परं न कोपि व्यभिचार इति भाष्यसिद्धार्थः । तस्य देवैर्दुतस्यान्नस्यार्थात् देवकृतहोमस्स रेतोमावः, न पुरीपभावः। पुरीपस ज्ञानोपयोगिदेहत्वाभावात् । योनाविति । धौतवाससो ज्ञानो- पयोगिदेहानुपयोगात् । योनी नियमेन सेकश्चेत्ययः । पुनमन्थेति । बृहदारण्यके 'एपां वै भूतानां पृथिवी रस' इत्यारम्भकं पुत्रमन्थब्राह्मणम् । तदुक्तरीतिः । एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोऽ- पामोपधयः ओषधीनां पुष्पाणि पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेत' इति श्रुत्युक्ता तयान्नस्य रेतोभावः पुरुपेऽन्नाहुतिद्वारा । तथा 'स ह प्रजापतिरीक्षांचक्रे । हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति । स स्त्रियश्सरजे, ताश्सृष्ट्वाध उपास्ते' इति श्रुत्युक्ता तया । योनौ नियमेन सेकश्च मवतीति सुखेन, रेतस्त्वेन अन्नत्वेन कार्यकारणभावः, न पुरीपत्वेन अन्नत्वेन, अश्रुतत्वात् । अतएव विहितकां सा- विकानां नियमेन योनी सेकः, न (धौतवा)ससि। यथा 'पुत्रे कृष्णप्रिये रतिपरित्याचार्याः। पूर्वोक्तेति । भाष्ये । न कोपि पूर्वोक्तो व्यभिचारः । स व्याख्यातस्तथा सतीत्यादिभाष्यविभागे पूर्वम् । किन्तु रेतःसिचीति । तेन रेतःसिचि योग इति विगृह्य सप्तमीति योगविभागात् 'सह सुपे'ति वा समासः । तथा च रेतःसिचि योगः रेतः सिञ्चतीति रेतःसिच् कर्तरि विप् । किञ्च, रेतःसिच्यन्नयोगः रेतःसिक्यु- रुपेऽन्नहोमात् अन्नयोगः । किञ्च, अन्नस्य विकारोऽन्नमय इति योगः। 'व्यचश्छन्दसीति सूत्राद्विकारे मयत् । अन्नमयत्वं ‘स एपोऽन्नरसमय'इत्यत्र पुरुपे प्रसिद्धम् । सेत्यर्थ इत्यर्थः । किञ्च, भाष्यप्रकाशे पूर्वोक्तः शङ्काग्रन्थोक्तो दोपे तस्य निरास इत्यर्यः । पुरुपशन्देति । माष्यीयचकारादनशब्देन च । इत्यर्थ इति । यो माष्ये । अघेत्यानन्तर्य इत्याहुः अथेति । पुरुषशब्दमात्रेणान्नश- म्देन च तदानन्तर्यात्सर्वसान्नस्य रेतस्त्वं ज्ञायते, ज्ञाप्यते यो यदनन्तरं जायते, स तस्स कार्यमिति । एवेति । 'आपः पुरुषवचसो भवन्तीति श्रुतेरेवकारः । तत्कयमिति । तन्छरीरपञ्चमाहुतौ । अन्यथा छान्दोग्ये गर्मलेन बृहदारण्यके पुरुपत्वेन च कयं भवेदिति प्रश्नः । पञ्चमाहुतौ 'देवा रेतो जुहति तस्सा बाहुतेर्गमः सम्भवतीति छान्दोग्ये । वृहदारण्यके तु 'तस्सा आहुतेः पुरुषः सम्भवतीति । एवकारो:- न्याहुतिव्यवच्छेदकः। सिद्धमिति । सूत्रार्यवदन्तः सिद्धमाहुः अन्नेऽन्येति । अन्नेऽन्येषां जीवानां अधि: ठानं स्थितिः तम्स । तत्सम्भव इति । अन्येषां जीवानां स्थितिसम्मवः । तत्र रेतसि । तदभावं अन्यजीवस्थित्यभावम् । तत्रेति । रेतसि । योगशन्देनेत्यादीति । रेत-सिकूशब्देन चारितार्थे सूत्रे - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ (३.१.८.) हृयमानं निरूप्य फलं निरूपयति । तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवती'त्युच्यते। तत्र सन्देहः। योनावन्तःस्थितमेव फलम् , बहिर्निर्गतं वेति । तत्र गर्भशब्देना- न्तःस्थित एव । शरीरपरत्वे श्रुतियाधः स्यात् । उपसंहारोप्यग्रे कर्तव्याभावादुप- पद्यते । ततश्च पण्मासानन्तरं गर्भे ज्ञानसम्भवाज्जननानन्तरं न गुरूपसत्त्यादि कर्तव्यमित्याशङ्कय, परिहरति । योनेनिर्गतं शरीरं गर्भशब्देनोच्यते । अनेरुत्थि- भाष्यप्रकाशा एव जीवः शुद्धस्तिष्ठति, न त्वन्योपि। अन्यथा बहव एव श्वादिचदुत्पद्येरन् , नत्वेक इत्यर्थः ॥२६॥ इति सप्तमं रेतःसिग्योगाधिकरणम् ॥७॥ योनेः शरीरम् ॥२७॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः हूयमानमित्यादि । उपसंहार इति । 'इति रश्मिः। योगशब्दस्य किं प्रयोजनमित्यत उक्तं योगशब्देनेति । रतःसिचि योग इति योगशब्देन । अत्रा- पीति । रेतस्यपि । अन्याधिष्ठाने अन्येषां जीवानामधिष्ठाने रेतःसिग्योगाभावो न । अयमर्थः । रेत:- सिकशब्दो रूढः । 'रूढियोगमपहरती'ति प्रसिद्धिनैयायिकानाम् । तेन रेतःसिक्शब्दः एकजीवयुक्त- रेतसि रूढः, सोऽन्याधिष्ठाने रेतसि सति पुरुपे न प्रवर्तते । अतोऽनेकजीवयुक्तोऽतः सिचि प्रवृत्त्यर्थं योग आदर्तव्यः । अवयवशक्तिरूपः । तथाच रेतःसिग्योगाभावो न अनेकजीवयुक्तरेतःसिचि । अतो यमले ज्ञानोपयोगिदेहसत्त्वान्नाहुत्यनुपपत्तिः । ननु 'रूढिर्योगमपहरती'त्युक्तमिति चेत् । न । वेदान्ते योगः, वेदे योगरूढिरिति मीमांसाकारिकायामुक्तत्वेन नात्र तत्प्रवृत्तिरिति । तथा च सूत्रार्थः । रेतःसिग्योगः अथेति द्विपदमिदं सूत्रम् । रेतःसिक्शब्दो यौगिकः, न रूढः, यमले ज्ञानोपयोगिदेहवति पुरुषान्याहुत्यप्रवृ- तिप्रसङ्गात् । अतो रेतःसिचि योगः रेतःसिग्योगः । अथेत्यानन्तर्ये प्रसिद्धः । रेतःसिग्योगः पुरुपे । आनन्तर्य रेतसि । पुरुषहुतान्नस्य रेतोमावश्रुतेः । 'पुरुषो वाव गौतमामिरित्युपक्रम्य 'देवा अनं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवतीति श्रुतिः । 'तर्काप्रतिष्ठान'सूत्रेणानुमानस्साभावात् शब्दार्थयोयधि- करण्यम् । 'केचिदत्र जन्मादिसूत्रमनुमानमिति वर्णयन्तीति भाष्ये केचित्पदात् । तथा च अघ पुरुषा- नानन्तर्यात् रेतसि पुरुपे रेतःसिचि योगः, न रूढिरित्यर्थः । अत्र पञ्चमाहुतिर्विपयः । तत्र गर्भः फलं पुरुषो वेति श्रुतिद्वयबीजे संशये । यद्वा । पुरुपेनहोमो रेतःसिचि वेति श्रुतिसूत्रपीजे संशये । पूर्व- संशये तु गर्भ एव कारणत्वात्पुरुषोऽपीति पूर्वपक्षे, उभये फले श्रुतत्वादिति सिद्धान्तः । पुरुपेनहोमः श्रुतत्वान्न तु रेतःसिचि सौत्रत्वादिति पूर्वपक्षे, रेतःसिगिति सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ इति सप्तमं रेत:- सिग्योग इत्यधिकरणम् ॥७॥ योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ हयमानमित्यादीति । अन्नरूपं रेतोरूपं च। एवेति । दर्शना- ' दित्येवकारः । श्रुतीति । 'गर्भः संभवतीति श्रुतिवाधः । पूर्वपक्षसत्त्वादाशिन्दः । पूर्वपक्षिणो हि श्रुयोविरोधे विकल्पस मानवस्यास्फूर्तेः । अर्थवादत्वात् । पण्मासेति । तदनन्तरं नवमे मासि । 'अय नवमे मासि स सर्वलक्षणज्ञानसंपूर्णो भवतीति श्रुतेः । कुत उच्यत इत्यतो वृहदारण्यकसंग्रहा- दित्याहुः अग्नेरिति । योपारुपात् । एवकारो वृहदारण्यके 'तस्सा आहुतेः पुरुपः सम्मवती'ति श्रुतेः गर्मपुरुषपदवान्यशरीरेतरव्यवच्छेदकः । गर्भपुरुषरुपस्स फठरुपत्वात् । अग्नेत्यितत्वस्यैव फललावच्छे- ·६८ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०१ अ०८ सू०२७. तस्यैव फलरूपत्वात् । मध्यभावस्याप्रयोजकत्वात् । मातृपरिपाल्यत्वाय गर्भ- वचनम् । कललादिभावे पुरुपवचनत्वाभावादुपसंहारानुपपत्तिश्च । शरीरशब्देन वैराग्यादियुक्तः सूचितः । न तु खयं तदभिमानेन जात इति । तस्मात् भाग्यप्रकाशः। तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्ती'त्युपसंहारः । मध्यभावस्याप्रयोजकत्वादित्यनेन गार्भिकज्ञानित्वस्याप्यप्रयोजकत्वं संगृहीतम् । उत्पत्तिसमये वैष्णव्या मायया तस्य ज्ञानस्य तिरो- धानात् । शरीरपरत्वे गर्भश्रुतिवाधं परिहरन्ति मात्रित्यादि । उपसंहारानुपपत्तिं पूर्वपक्षिमते वोधयन्ति कलिलेत्यादि । शरीरशब्देनेति । शीर्यत इति शरीरमिति निरुक्तेन तेनेत्यर्थः । अधिकरणार्थनिगमनेनैतत्पादार्थमपि निगमयन्ति तस्मादित्यादि । अत्रैतद्वोध्यम् । रंहतिसूत्रे 'प्रश्ननिरूपणाम्या मित्यनेन पश्चाग्निविद्येव विपयत्वेनादृता । पादान्ते च 'योनेः शरीर'मिति सूत्रेण 'पुरुपवचसो भवन्तीति पञ्चमाहुतिफलमेव विचारितमिति स्पष्टं प्रतीयते । श्रुती च मध्ये यन्मार्गादिकं प्रश्नान्तरोत्तरत्वेनोक्तम्, तत्सर्व पश्चाग्निविद्याशेष- त्वेनैव, मुख्या तु पश्चानिविद्येवेति य एतान् पश्चानीन् वैदे'त्युपसंहारात् तस्य फलसंवन्धाचाव- गम्यते । एतस्य पादस्य मुख्यतया ज्ञानोपयोगिदेहप्राप्तिप्रकारविचारार्थता, न तु वैराग्योत्पादन- रश्मिः। दकत्वात् । गाभिकज्ञानित्वस्यापीति । अपिना गर्मपुरुपयोर्मध्यभावस्य । गार्मिकज्ञानं तृतीयस्कन्धे प्रसिद्धम् । अप्रयोजकत्वं पञ्चाग्निविद्यायामपि । किञ्च, गार्मिकज्ञानित्वम्। 'ऋतुकाले प्रयोगादेकरात्रोषितं कललं भवतीत्युपक्रम्य जातश्थाहं मृतश्चैव जन्म जन्म पुनः पुनः । यन्मे परिजनस्यार्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् । एकाकी तेन दोहं गतास्ते फलभागिनः । यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं तत्प्रपये महेश्वरम् । अशुमक्षयकारकं परमुक्तिप्रदायकम् । यदि योन्याः प्रमुच्येऽहं तत्प्रपद्ये नारायणमिति गर्मोपनिपच्छु- सोक्तम् । वैष्णव्येति । 'अय योनिदारणं संप्राप्तो यत्रेणापीध्यमानो महता दुःखेन जातमात्रस्तु वैष्णवेन वायुना संस्पृष्टः तदा न स्मरति जन्ममरणानि न कर्म शुभाशुमं विन्दतीति गर्भोपनिपच्छ्रुतेः । तस्येति । गार्मिकस्स । शरीरेति । बृहदारण्यकोक्तपुरुपरूपफलपरत्वे । गर्भेति । गर्भश्रुतिविकल्पं परिहरन्ति । याधपाधोऽत्र चाधशब्दार्थः । कललेत्यादीति । 'एकरात्रोपितं कललं भवति सप्तरात्रोषितं घुदुदं अर्धमासाम्यन्तरे पिण्डं मासाम्यन्तरे कठिनं मासदयेन शिर' इत्यादिश्रुतेः । कललं शुक्रशोणित- मिश्रितम् । धुदुदं वर्तुलाकारम् । पिण्डं पेशीमांसपिण्डाकारम् । तेनेति । सौत्रेण भाप्ये। नत्विति । देदशन्दामावात्सूत्रे । तदभीति । शरीरामिमानोपचयेन । 'दिह उपचये । पचायच् । प्रकृते । निगमनेनेति । पचम्यन्तघटितत्वेन तथा। तस्मात्सर्वतो वह्निमानिति निगमनवत्। तस्मादित्यादीति। साधनेति । 'अमयो हरन्तीति श्रुतेरमिहोत्रादिसाधनं होमध साधनं तत्सहित इत्यर्थः । अधिकरणा- र्योऽयम् । प्रसन्नानमिति पादार्यः । तत्र प्रथमे पादे अशज्ञानौपयिकं जन्म विचार्यत' इति माप्यात् । पश्याग्निविधवैति । तलिङ्गादेवकारोऽन्यव्यवच्छेदकः । एवेति । पुरुपशरीरयोः पर्याय- सादेवमरोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । 'यय इत्यं विदुरित्यायुक्ताचिरादिमार्गत्रयं यमगतिश्चेत्येतेषां योज. नामादुः श्रुती पनि । प्रश्नति । पयामिवियाप्रश्नेतरप्रश्नाः चेत्य यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्ती'त्याद- यमलारः । तदुत्तरलेन । एवेति । तन्मज्यपानिनां तपसमिति नियमादेवकारः । एवीत्युक्तेवका. रमार्यस्यापाटुः य एतानिति । फलति । य एतापमामीन्वेद न सह तैरप्याचरन् पाप्मना तिप्यते ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाष्यप्रकाशः। - । मात्रार्थतेति प्रथमसूत्रव्याख्यान एव व्युत्पादितम् । श्रुतावपि 'य इत्थं विदुरित्यत्र 'य एताने पञ्चाग्नीन वेदे त्यत्र च 'शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवती'त्यनेन ब्रह्मप्राप्तिरेव फलत्वेन प्रतिपादिता वैराग्यं तु मध्ये धूममार्गव्युत्पादने 'अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतर'मित्यादिना तृतीयस्थानव्युत्पादने च 'तसाजुगुप्सेते'त्यनेनोक्तम् । तथा सति तत्तयोः पथोनिस्यैव फलम् । तदत्र ब्रह्मज्ञानोपकार- कत्वेनोक्तम् । आहुतीनां यथाज्ञानोपयोगः, तदपि प्रागेवोक्तम् । इयं च मर्यादामार्गीया व्यवस्था । पुष्टिमार्गे तु पश्चाहुतिनियमाभाव इत्यपि 'न तृतीय' इति सूत्रे साधितम्, अतो वैराग्यमात्रार्थत्वं पादस्य यदुच्यते परैः, तदप्रयोजकम् । एवमनुशयाधिकरणे फलानुशयो यन्नाङ्गीक्रियते, तदपि तथेत्यपि तत्रैव व्युत्पादितम् । अनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणं तु सर्दशसूत्रमङ्गीक्रियते । तत्र सर्वेषां न चन्द्रगतिरिति सिद्धान्तस्तु समानः । न तृतीय इत्यादिसूत्रचतुष्टयं तु तृतीयस्थानेऽन्यत्र च पञ्चाहुतिनियमाभाव- बोधकम् । तत्र न तृतीय स्थाने आहुतिसंख्यानियम आदर्तव्यः । कुतः । तथोपलब्धेः । आहुति- संख्यानियम विनैव 'जायख नियखे'त्युक्तप्रकारेण तृतीयस्थानोपलब्धेः । किश्च । 'पञ्चम्यामाहु- तावापः पुरुपवचसो भवन्तीति मनुष्यशरीरहेतुत्वेनाहुतिनियमः सङ्कीर्त्यते, न कीटपतङ्गादिशरीर- हेतुत्वेन । पुरुपशब्दस्य मनुष्यजातिपरत्वात् । अपि च । पञ्चम्यामाहुतावां पुरुषवचस्त्वमुपदिश्यते, न त्वपञ्चम्यां तनिपिध्यते । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अतो येपामारोहावरोहौ संभवतः, तेषां पञ्चम्यां रश्मिः। शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेदेति श्रुत्युक्तफलसम्बन्धात् । एवेति । अन्यसूत्रव्याख्यान- व्यवच्छेदकः एवेति । पुण्यलोक इति । पुण्यः पुण्यसाध्यो लोकोऽवस्थेति व्याख्यायाम् । ब्रह्म- प्राप्तिरेवेति । लोको ब्रह्मलोकः । 'मुख्य कार्यसम्प्रत्ययात्' । अत उक्तं ब्रह्ममाप्तिरिति । एवकारस्तु 'ब्रह्मज्ञानीपयिकं जन्म विचार्यत' इति भाप्यात् । तृतीयेति । 'जायख प्रियखेति श्रुत्युक्तम् । तथा सतीति । वैराग्यब्रह्मज्ञानयोर्निरूपणीयत्वे सति । तदिति । वैराग्यम् । तयोः धूमतृतीयमार्गयोः । ज्ञानस्यैवेति । य एवं वेदेति श्रुत्युक्तज्ञानस्य । एवकारेण ब्रह्मज्ञानं न स्वसाधकवैराग्येणाफलं भव- तीत्यचिरादिमार्गज्ञानं व्यवच्छिद्यते । तदनेति । वैराग्यमत्र पयामिविद्यायां साधनचतुष्टयान्तर्गतत्वा- द्रह्मज्ञानेत्यादिः । प्रागेवेति । प्रथमसूत्रे एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । परैरिति । शङ्कररामानुजन- भृतिमिः । तथाच भाष्यम् । 'प्रथमे तावत्पादे पञ्चाग्निमाश्रित्य संसारगतिप्रभेदः प्रदीते वैराग्यहेतोः। 'तस्माजुगुप्सेते'ति चान्ते श्रवणात् ।' 'उपासनारम्भाभ्यर्हितोपायश्च प्राप्यवस्तुव्यतिरिक्तवैतृष्ण्यं प्राप्य- तृष्णा चेति तत्सिद्ध्यर्थ जीवस्य लोकान्तरेषु संचरतो जाग्रतः स्वपतः सुपुसस मूर्च्छतश्च दोपाः परस्य च ब्रह्मणस्तद्रहितता कल्याणगुणाकरता च प्रथमद्वितीयपादयोः प्रतिपाद्यत' इति च भाप्यान्तरम् तथेति । अप्रयोजकम् । तत्रैवेति । एवकारेणेतरयोगो व्यवच्छिद्यते । न चन्द्रगतिरिति । 'ये वै के चास्मालोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती'ति श्रुतेः सुकृतिविषयत्वात् पापिनां न चन्द्रगतिरिति सिद्धान्तस्तु समान इति । परन्तु सूत्रचतुष्टयार्थासङ्गतिरिति मावः । तामेवाहुः न तृतीयेति । तृतीयं स्यानमुक्तम् । अन्यत्रेति । अचिरादिमार्गे धूममार्गे च । इत्युक्तेति । इति छान्दोग्योक्तप्र- कारेण । वाक्यभेदेति । वाक्यस्य व्यर्थताप्रसङ्गात् । 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति, नत्वपञ्चम्यां भवन्तीति वाक्यस्य व्यर्थता वाक्यभेदरूपा । आरोहेति । ते धूमममिसम्मवन्ति धूमाद्रात्रि मित्सापारोहः । 'तस्मिन्यावत्सम्पातमुपित्वाथैतमेवावानं पुनर्निवर्तन्त' इत्यवरोहः । 'अपि ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।, [अ०३पा० १०८ सू० २७. भाष्यप्रकाशः। . . देहोद्भवः । अन्येषां तु विनैव संख्या : व । द्रोणधृष्टद्यु- नसीताद्रौपदीप्रभृतीनां चायोनिजत्वं र धृष्टद्युम्नादीनां तु योपित्पुरुप विपये द्वे न स्तः । तत्र यथा संख्यानादरः, तथान्यत्रापि ज्ञेयः । बलाकापि रेतःसिचं विनैव गर्भ धत्त इति लोकरूढिः । अपि च । चतुर्विधे भूतग्रामे खेदजोद्भिज्जयोरुत्पत्तिाम्यधर्म विनैव दृश्यत इत्येवं सूत्रत्रयं व्याख्याय, छान्दोग्ये 'तेपां खल्वेपां भूतानां त्रीण्येव चीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज मिति भूतग्रामत्रैविध्यश्रावणात् , कथं चातुर्विध्यमित्याकाङ्क्षायाम् , 'तृतीयशब्दावरोधः संशोकजखेति सूत्रं लिखित्वा, 'आण्डजं जीवजमुद्भिज'मित्यत्र तृतीयेनोद्भिजशब्देनैव स्वेदजोप- . संग्रहो शेयः । खेदजोद्भिजयोर्भूम्युदकोष्मप्रभवत्वेन तुल्यत्वादिति व्याकुर्वन्ति । तदपि तथा । पञ्चाग्निविद्यायाः पुरुपशरीरभवनं प्रकृत्यैव प्रवृत्ततया तृतीयस्थाने आहुति- शङ्काया एवानुदयेन तत्र समाधेरपेक्षेव नेति सूत्रवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किञ्च, आहुतिनियमस्स बहुषु व्यभिचारेण तासामाहुतीनां कैमर्थ्याकाहायां तद्विषयविचारे धूममार्गीयाः सर्वे तु न संभवन्तीति तदाकासापूरणाभावादपि ग्रन्थशैथिल्यम् । संशोकजशब्देन खेदजग्रहणमपि न रोचिष्णु । ईश- शब्दप्रयोगे प्रयोजनाभावादिति । रश्मिः। स्मर्यत'इति सूत्रार्थमाहुः अपिचेत्यादिना । मर्यते इति । यथा 'सीता सीरागतो जाते'ति सीताविष- यिणी स्मृतिः । प्रभृतिशब्देन 'उत्सङ्गान्नारदो जज्ञ' इति नारदः।लोकेति । मदनसारिका । दर्शनाचेति सूत्रार्थमाहुः अपि चेत्यादिना । चतुर्विध इति । जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिजरूपा विधा यस्य । विनै- घेति । एवकारो दर्शनात् । क्रमशो दूपणानि । पञ्चाग्निविद्याया इत्यादिना । प्रकृत्यैवेति । प्रसिद्ध चैवकारः । पुरुषशरीरभवनेतरखेदजोद्भिजयोगव्यवच्छेदकः । पुरि शयनेपि खेदजोद्भिजयोः पुरुषशब्दाप्रवृत्तिरप्रसिद्धेः । एवेति । ननु स्मर्यत इति सूत्रोक्तस्मृतिविरोधात्कृत एवकार इति चेत् । न ।तस्याः स्मार्तविपयत्वेन श्रौतेऽप्रवृत्तेः। मायावत् । उपष्टम्भिका स्मृतिरिति चेत्, पक्षान्तरं भविष्यति । 'तत्त्वमसी'त्यत्र तत् त्वमसीत्युक्त्वा 'मिन्ना जीवाः, परो भिन्नः, तथापि ज्ञानरूपतः । प्रोच्यन्ते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वश' इति स्मृत्युपष्टब्धो विग्रहः तस्य त्वमिति तद्वत् । अपेक्षैव नेति । अपेक्षावधारणं न । प्रसङ्गसङ्गत्या सङ्गतं सर्वमिति चेत् , तत्राहुः किञ्चेति । बहुब्बिति । द्रोणधृष्टद्युम्मसीताद्रौपदी- प्रभृतिषु । ज्ञानोपयोगिदेहत्वेन पञ्चाग्निहोमत्वेन कार्यकारणभावस्यान्वयव्यतिरेकव्यभिचारस्तेन । पयामिविद्याविपये यमले कुमार्या ज्ञानोपयोगिदेहामावेनान्वयव्यभिचारः । द्रोणादिषु पञ्चामि- विद्याभावेपि ज्ञानोपयोगिदेहसत्त्वात् व्यतिरेकन्यभिचारः । पुष्टिमार्गिपु नन्दप्रभृतिषु च । तेनाप्रयो- जकत्वात्कैमर्थ्याकाहा 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति । तस्याम् । न सम्भवन्तीति । 'अय य इह कपूयचरणा' इत्यादिना श्वादियोन्यादिनिरूपणान्न सम्भवन्ति । उदाहरणेन 'अहं मनुरभवं सूर्यधे'त्पनेनैकेनाहुतिव्यभिचारशङ्कानिवृत्त्याकासापूरणाभावात् शैथिल्यमिति । ईदृशेति । अयमर्थः । संशोकजपदस्य स्खेदजे रूढरप्रसिद्धत्वादत एव योगरूढेरमावाद्यौगिकत्वं वक्तव्यम् । योगश्च सम्यक् शोको यत्र खेदे सम्बन्धविशेषेणेति संशोकः खेदस्तजन्य इति । एवं चैतादृशशब्दप्रयोगे प्रयोजनामावः । यदि पलक्षणा, तदाप्यप्रयोजनयती सेति । ईदृशशब्दप्रयोगे प्रयोजनामावादिति । सिद्धान्ते तु अप्सु संशोक- जपदस श्रीनो योगः । शोकाश्रुषु लक्षणाग्रहेपि 'यदश्वशीयतेति श्रुत्साभुपु समवायिकारणत्वबोधनाम- . - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । ७१ " - " भाग्यप्रकाश i तथा, सामान्यापत्तिसूत्रे, समानो भावो रूपं येषां ते सभावाः । तेषां भावः सामान्य सारूप्यमिति वाचस्पतिव्याख्यानमप्ययुक्तम् । भावशब्दे परे समानपदस्य सादेश इत्यत्र पाणि- नीयानुशासनादर्शनात् । रामानुजाचार्यभास्कराचार्याभ्यां तु स्वाभाव्यापत्तिरित्येवं सूत्रपाठो मेद्यते । मध्वाचार्यस्तु तद्भावापत्तिरित्येवं मेद्यते । तन्मतं तु न मयानुद्यते । अप्रसिद्धश्रुत्युदाहरणेन भिन्न विधत्वादिति । . भिक्षुस्तु, कृवात्ययस्त्रादारभ्य संशोकजस्येत्यन्तं चतुर्दशसूत्रमेकमधिकरणं जीवावरोह- प्रतिपादकमङ्गीकृत्य, कृतात्ययादिसूत्रचतुष्टये कर्मशेपरूपमनुशयम् , अनिष्टादिकारिणामित्यादि- सूत्रचतुष्टये प्रयतां सर्वेषां चन्द्रमण्डलगमनं सूर्यमण्डलस्थदेवैस्तेपां भक्षणम्, न तृतीय इति सूत्रे च, यथोक्तारोहावरोही स्वर्गिनारक्यपेक्षया तृतीये युकादिजीवे न स्तः। कुतः । तथोपलब्धेः। 'अर्थतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमान्यसकृदावर्तीनि क्षुद्राणि भूतानि भवन्ति जायस नियखे'त्येतत् तृतीय स्थानम् । तेनासौ लोको न संपूर्यते । 'तसाजगुप्सेते'ति छान्दोग्यश्रुतौ आरोहावरोहाभावोपलब्धेरित्येवं व्याख्याय, अग्रिमसूत्रद्वयव्याख्यानेऽन्येपामप्यारोहाद्यभावं साध- यित्वा, श्रुतौ या पञ्चामिक्रमेण भूतानामुत्पत्तिः, साप्युत्सर्गाभिप्रायेत्युक्तवान् । संशोकजपदं च सर्ववद्याख्यातवान् । रश्मिः। योजनवती सेति । पाणिनीयेति । अयमाशयः । समानस्य सादेशे प्रकारद्वयं संभावितम् । 'समानस्य छन्दसमूर्धप्रभृत्युदर्केपु' इति सूत्रे समानस्येति योगविमागेन सादेशः । यथा सपक्षः साधर्म्यमित्यादि । अथवा । ज्योतिर्जनपदरात्रिनामिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनबन्धुष्पिति सूत्रे रूपशब्दस्यार्थपरत्वमङ्गी- कृत्य सादेश इति । तदसङ्गतम् । योगविभागस्य भाष्यानुक्तत्वादिति स्थितं शेखरे । अतएव सपक्षः साधर्म्यमित्यत्र सदृशवचनस्य सहशब्दस्य सादेश इति दीक्षिताः । एवं द्वितीयसूत्रेपि रूपपदस्यार्थपरत्व- मप्यन्यैर्न स्वीकृतमिति । अत उक्तं पाणिनीयानुशासनादर्शनादिति। तलं लेतत् । समानो भावो येपामित्यस्वपदविग्रहं स्वीकृत्य सदृशवाचकस्य सहशब्दस्य 'वोपसर्जनस्येति सूत्रेण सादेशे सत्वे ण्यति च कृते सामान्यमिति सिध्यतीति व्याख्यानान्तरमेतदिति । को विशेष इति चेदुच्यते । सामान्यापत्ति- रित्यस्य तन्मते आहुतावाकाशसाम्यापादनमित्यर्थों भवति । आपत्तिशब्देन तस्यैवार्थस्य प्रतीतेः । स चासङ्गतः । सादृश्यापादनस्याविवक्षितत्वात् । यद्यप्यापत्तेः प्रापणमप्यर्थः, तथाप्यवक्तव्यः । असमर्थत्वा. द्विरुद्धमतिकृत्त्वाच । 'तीर्थान्तरेषु सानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सुरस्रोतस्विनीमेप हन्ति संप्रति सादर'- मित्यत्र गमनार्थहन्तीतिवत् । 'सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितैः । अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्ण. याम्यहमित्यत्राकार्यमित्रमितिवञ्च । अत्र कार्य विना मित्रं मित्रमिति विवक्षितम् । अकार्येषु मित्रमिति प्रतीतिः । तस्मादस्मदुक्तमेव साधीयः । किञ्च, अखपदविग्रहवीकारेपि समस्यमानयावत्पदापटितत्वस्य विग्रहेऽभावेन मुख्यलक्षणानाक्रान्तत्वात् ययाकयश्चित् अखपदविग्रहोत्र वक्तव्यः । तदपेक्षयाऽसमस्त- त्वेन व्याख्यानमेव ज्याय इति । अत एव न पहुबीहेस्तादृशनित्यत्वमिति शब्दरलकारः । सूत्रपाठ इति । भियते स ताम्यां मेद्यते । ण्यन्तायक् । तद्भावेति । पुस्तकान्तरे तु तत्वामान्यापत्तिरिति पठ्यते । व्याख्यानं तु तद्गतौ गतिः, तत्स्थितौ स्थितिरित्येव तद्भावापत्तिरिति । अप्रसिद्धेति । पुस्तका- न्तरे तु 'धूमो मूत्वानं भवतीति श्रुतिरुदाहृता । प्रयतामिति । प्रयाणं कुर्वताम् । अन्येपामिति । ।