·TEXT FLY WITHIN THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184009
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-67-11-1-68-5,000.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S99A5211
Accession No. 'De'a
B661
Call No.
S/896
Author बोधोष्ट्रसरस्वती
हरिहशतभूषा 1954
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·सत्यमेव जयत
MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES NO. 25.
हरिहराद्वैतभूषणम्
(कारिकासहितम्)
बोधेन्द्रसरस्वतीकृतम्
HARIHARĀDVAITA BHŪSANAM
(WITH KARIKA)
BY
BODHTINDACARASVATI
EDITED BY
T. CHANDRASEKHARAN, M.A., L.T.,
Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Madras
Under the orders of the Govern ent of Madras
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT
GOVERNMENT PRESS
MADRAS
1954
|| PRICE, Rs. 6-10-0.

·No text on this page.

·INTRODUCTION.
विवक्षितार्थविज्ञप्त्यै वाणी वीणाविनोदिनीम् ।
विरिञ्चिवदनावासां वन्दे विद्याधिदेवताम् ॥
The poet Kāļidāsa praises the creator Brahmă through
the Gods in the Kumārasambhava,
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं प्रावसृष्टेः केबलात्मने ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे ॥
(कुमारसम्भवे. २, ४)
तिसृभिस्वमवस्थाभिर्महिमानमुदीरयन् ।
प्रलयस्थितिसर्गाणामेकः कारणतां गतः ॥
(कु. २, ६)
and in the Raghuvamsa, he has praised Vişņu through the
Gods as follows:
नमो विश्वसृजे पूर्व विश्वं तदनु बिभ्रते ।
अथ विश्वस्य संहः तुभ्यं त्रेधा स्थितात्मने ॥
(रघुवंशे. १०, १६)
रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्य पयोऽश्नुते ।
देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥
(र. १०, ७)
(एक: कारणतस्तां तामवस्थां प्रतिपद्यसे ।
नानात्वं रागसंयोगात्स्फटिकस्येव ते ध्रुवम् ॥)
(२. १०, ८)
and finally he makes the seven sages praise Siva in the
Kumārasambhava,
या नः प्रीतिविरूपाक्ष त्वदनुध्यानसंभवा ।
सा किमावेद्यते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥
साक्षादृष्टोऽसि न पुनर्विनस्त्वां वयमअसा ।
प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि वर्तसे ॥
(कु. ६, २२)
Hari. Hara-A-1

·ii INTRODUCTION कि येन सृजसि व्यक्तमुत येन विभर्षि तत् । अथ विश्वस्य संहर्ता भाग: कतम एष ते ॥ . One is struck with the ideas which are more or less common, expressed in his praises of Brahmā, Vişņu and Siva. It is evident that he held the view that all these three Gods are of equal importance and that they can be held as the One God who has assumed three different forms. This identity of the trinity of Gods is to be traced to the Sruti, Smrti, Purāņa, Itihāsa, Brahma-sūtra, Bhagavadgītā, Bhāgavata, the Sahasranāmas and other ancient works. Kālidāsa has expressed plainly that the three Gods are one and the same without any difference in status. gåa pfafafit fau ar सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचि- द्वेधास्तयोस्तावपि धातृराद्यौ ॥ (कु ६, ४४) one. It is to be wondered that when this truth of the oneness of the God is clearly established, certain schools of thought, who profess their origin from the authority of the Vedas, regard a particular God as the most supreme The Saivas basing their views on the authority of a few Upanişads like Atharva Siras, Atharva Sikhā, Kaivalya, etc., which deal with the greatness of Siva, hold that Siva is the greatest of Gods and assign to Vişņu and Brahmā a subordinate position. Similarly, a few Vaişņavites deriving the authority from Mahānārāyaņa, Nộsimhatāpani and other Upanişads extolling Vişņu, déclare, that Vişņu is the highest of all Gods. Similarly, a few persons of immature minds have certain Işţadevatās who alone are regarded by them as the highest of all the Gods.

·INTRODUCTION iii By a careful examination according to accepted scientific principles of interpretation of the Upanişads like Svetāśvatara, Garbha, Brahma, Maitrayana, Brāhmaṇa, Taittirīya, Katha, Nșsiṁhatāpanī, Skānda, the Puranas like Brahmānda, Visnudharmottara, Varaha, Agneya, Visnu, etc., the Itihāsas like Mahābhārata, Harivamsa and Rāmāyaṇa, the Bhagavad-Gītā Isvara Gītā, Sruti Gītā, the Vişņu Sahasranāma and Brahma Sūtra, it will become transparent like crystal that there is absolutely no difference among the three Gods. A few quotations given below will make the above statement proved beyond any doubt. शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्ति चायुषि ॥ (स्कन्दोपनिषत् ) मद्भक्तः शङ्करद्वेषी मद्वेषी शङ्करप्रियः । तावुभौ नरकं यातो याबदाभूतसंप्लवम् ॥ ये भेदवादं कुर्वन्ति ते वै निरयगामिनः । हरिरेव हर: साक्षाद्धर एव हरिः स्मृतः ॥ इस्यविज्ञाय ये केचिन्मूढाः पण्डितमानिनः । तन्मायाविष्टहृदयाः कलौ भेदं प्रकुर्वते ॥ (ब्रह्माण्डपुराण) अयं हरिरय शम्भुरित्यभेदं करोति यः । स एव कृतकृत्यः स्यात्तेनेदमखिल जितम् ॥ एवं शिवात्मक विष्णु तथा विष्ण्वात्मकं शिवम् । समयति यो भक्तया स याति परमं पदम् ॥ (विष्णुधर्मोत्तर) या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स विलोचनः । एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते ॥ (वराहपुराण.) अहमेव भवान्शम्भो त्वमेवाहं न संशयः) यः पश्येदावयोर्भेदमाकल्पं नरकं व्रजेत् ॥ (आग्नेयपुराण) ·iv INTRODUCTION मत्तो विभिन्नमात्मानं द्रष्टुं नाहसि शङ्कर । योऽई सत्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् ॥ अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः (विष्णुपुराण) To establish this oneness of Gods by dispelling possible doubts and by quoting authorities, the Hariharādvaita-Bhūşaņa has been composed by the sage Bodhendra Sarasvati. This consists of three parts. In the first, by examining the Mahopanişad, Nārāyaṇopanişad and other Vaişņavopanişads, the author says that all these refer to the greatness of Vişņu and in no way do they speak of the inferiority of other Gods. In the second, by an analysis of the Saivopanişads like Atharva Siras and Atharva Sikhā, it is shown that they refer to the greatness of Siva and not to the inferiority of other Gods. In the third, the author profusely quotes from the Vedas, Itibāsas and Purāņas and proves that there is no difference between Hari and Hara. The mode of discussion and the arrival at the final truth is very beautiful and interesting. The author Bodhendra Sarasvati is an ascetic and the pupil of Sri Viśvādhika Yatīndra. He has also written four other works, Nāmāmộtavasodya, Nāmāmộtarasāyana, Bhagavannāma-Bhūşaņa and Hari Hara Bheda Dhikkāra. That he was the pupil of Viśvādhika Sarasvati is known from the following extracts : विज्ञानवैराग्यपरास्मभक्तिशमादिभिर्योऽधिकतां प्रपन्नः । विश्वाधिकारव्यामगमञ्च तेन गुरुत्तमं तं प्रणमामि मूर्धा ॥ (नामामृतरसोदय) यत्कृपालवमानेण मूकः सर्वज्ञतामियात् । श्रीमद्विश्वाधिकगुरून्वन्दे तान् करुणानिधीन् ॥ (हरिहरभेदधिकार०) ·INTRODUCTION पस्य नामापि सर्वस्मादुत्कर्ष ख्यापयत्यहो । विश्वाधिकगुरोः पादप वन्दे मुदा सदा ॥ (हरिहराद्वैतभूषणम्) साब सदाशिवं विघ्नराजं देवी सरस्वतीम् । विश्वाधिकगुरुं चाहं वन्देऽभीष्टार्थसिद्धये ॥ (हरिहराद्वैतभूषणकारिका) Though the identity of this Viśvādhika Guru cannot be established definitely, it is possible to say that he was also known by the name Gīrvāṇendra Sarasvati. In the present work Advaita Bhūşaņam are found the following two verses: गीर्वाणेन्द्रयतीन्द्राणां चरणांबुरुहद्वयम् वर्गापवर्गदं पुंसां नौमि विघ्नोपशान्तये ॥ टीकातन्मूलभाष्यादीन्संयक् बोधेन्द्रसंयमी । आलोच्य तत्त्वं संगृह्य करोत्यद्वैतभूषणम् ॥ and in Atmabodha Vyākhyā called Bhāva Prakāśika are found the following two verses : भव्याजकरुणासारनिष्यन्दिनयनाञ्चलम् । गीर्वाणेन्द्रगुरूपास्य गीर्वाणेन्द्रमहं भजे ॥(2) बोधेन्द्ररपिता टीकामाचार्योक्तयनुसारिणीम् । वीक्षतां दक्षिणामूर्तिराचार्यहृदयङ्गमाम् ॥ If the Bodhendra referred to in the above extracts is not different from the Badhendra, the author of Nāmāmộtarasodaya, etc., it can be said that Visvādhika and Girvänendra who are referred to as Guru of Bodhendra are the names of the same person. This is not beyond doubt on account of the difference in the style of the works of the two Bodhendras. Even assuming that the identity between the two Bodhendras is established, it cannot be said definitely that Girväņendra and Visvādhika to whom homage is paid by Bodhendra are one and the same, because Bodhendra might have studied under two preceptors at different times.

·vi INTRODUCTION From the work Mahā Gaņapati Kalpa, R. No. 1517-J, a manscript deposited in the Government Oriental Manuscripts Library, we come to know that Gīrvāṇendra was the pupil of one Viśveśvara. अमरेन्द्रयतिः शिप्यो गीर्वाणेन्द्रस्य योगिनः । तस्य विश्वेश्वरः शिष्यो गीर्वाणेन्द्रोऽहमस्य तु ॥ Whether the Visvešvara referred to in this verse is the same as Viſvādhika is not possible to determine for want of better proofs. If they are one and the same, then it should be assumed that Bodhendra pays homage to his preceptor Gīrvāṇendra in one place and to Viśveśvara, his Parama Guru, in another place. It is not quite certain whether this Bodhendra can be identified with the ascetic Bodhendra whose final remains were entombed in the village Govindapura on the banks of Kāveri; nor is it possible to identify Gīrvāṇendra with the preceptor of Nșsihmāśrama and Nīlakantha Dikşita. It clear from the following two verses that Nșsimhāśrama and Nilakantha Dikșita were the pupils of Gīrvāṇ. endra Sarasvatī: कल्याणगुणसम्पूर्ण निर्वाणविभवालयम् । गीर्वाणेन्द्रेसरस्वत्याश्चरण शरणं भजे ॥ (अद्वैतदीपिका ४) अर्धे तनोद्रिसुतामयोऽस्मीत्यहयुना किं फलमादियूना । गीर्वाणयोगीन्द्रमुपास्महे तं सर्वात्मना शैलसुतात्मको यः ॥ (शिवलीलार्णव १-५) Only further researches will make clear the doubts expressed above. Regarding the date of Bodhendra, the author of the present work, it is definite that he cannot be earlier than Appaya Dīkşita as he refers both to Appaya Dīkşita and Haradattācārya. He might have been a contemporary of Appaya Dīkşita or he might have flourished subsequent to him.

·INTRODUOTION vii The same author has summarised his views in the form of verses and this summary is known by the name Hari. harādvaita Bhūşaņa Kārikā. This is also printed at the end of the work. The following two manuscripts were made use of in the preparation of the press-copy of these works : 1. R. No. 35 deposited in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. 2. XXII-0-4 deposited in the Adyar Library, Madras. This manuscript does not contain the Hariharādvaita Bhūşaņa Kārikā. I have to thank the Sanskrit Pandits of this Library Messrs. Sri V. R. Kalyanasundaram, N. S. Ramanujam, M. S. Vaidyanathan and T. H. Visvanathan who helped me in the preparation of the press-copy and collation of the two manuscripts and in the preparation of the index. My thanks are also due to Vaidyaratna Dr. G. Srinivasamurthi, M.B. & C.M., Director of the Adyar Library, in permitting me to collate the press-copy with the manu. script of that library. T. CHANDRASEKHARAN, Curator and Editor, Madras Government Oriental Manuscripts Library. MADRAS, 11th February 1954.

·No text on this page.

·प्राङ्मुखम्
-
.
विवक्षितार्थविज्ञप्त्यै वाणी वीणाविनोदिनीम् ।
विरिञ्चिवदनावासां वन्दे विद्याधिदेवताम् ॥
कविकुलतिलको हि भगवान्कालिदासो देवकृतब्रह्मस्तुतिव्याजेन कचित्
ब्रह्माणं-
'नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक्सृष्टेः केवलात्मने ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे' ॥
(कुमारसम्भवे, २-४) इति
'तिसृभिस्त्वमवस्थाभिर्म हिमानमुदीरयन् ।
प्रलयस्थितिसर्गाणामेकः कारणतां गतः ॥
(कु. २-६)
इति च स्तुवन्नन्यत्र च देवकृतविष्णुस्तवनव्यजेन विष्णु-..
'नमो विश्वसृजे पूर्व विश्वं तदनु विझते ।
अथ विश्वस्य संहत्रे तुभ्यं त्रेधा स्थितात्मने' ॥
(रघुवंशे, १०-१६)
'रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते ।
देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः' ।
(र. १०-७)
('एकः कारणतस्तां तामवस्थां प्रतिपद्यसे ।
नानात्वं रागसंयोगात्स्फटिकस्येव ते ध्रुवम्' ॥)
(रं. १०-८)
इति स्तुवन्नपरत्र च सप्तर्षिकृतशिवस्तुतिव्याजेन शिवं-
'या नः प्रीतिर्विरूपाक्ष त्वदनुध्यानसम्भवा ।
सा किमावेद्यते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ' ॥
(कु. ६-२१)
-

·x प्राङ्मुख . साक्षादृष्टोऽसि न पुनर्विास्त्वां वयमञ्जसा । प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि वर्तसे' ॥ (कु. ६-२२) 'किं येन सृजसि व्यक्तमुत येन बिभर्षि तत् । अथ विश्वस्य संहर्ता भागः कतम एष ते' ॥ (कु. ६-२३) इति स्तुवन्नद्वैतमेव तत्त्वं हरिहरब्रह्मादीनां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासब्रह्मसूत्र- भगवद्गीताभागवतसहस्रनामादिषु घण्टारवेणावेदितमनुस्मरन्निदमेव च निखिलैः श्रेयोऽर्थिभिरजस्रमनुस्मरणीयमादिशति इयताप्यपरितुष्यन्नेकन स एव ब्रवीति मन्दमतिव्यामोहापोहाय- एकैव मूर्तिबिभिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचित् वेधास्तयोस्तावपि धातुराद्यौ ॥ (कु. ६-४४) इति । तदेवं स्थितेऽपि करतलामलककल्पे परमार्थे व्यामोहः कश्चिदतिवि- चित्रोऽद्यापि दरीदृश्यतेऽवैदिकेषु बहुषु वैदिकंमन्येषु च केषुचिद्धारते देश इति महदेवेदमाश्चर्यनिदानमथ वा विषादनिदानम् । तद्यथा-निखिलागमार्थपरिशीलनालसमानसाः शैवंमन्या हि केचिदथर्वशिर- अथर्वशिखाकैवल्याद्यासु कासुचिदुपनिषत्सु शिवपारम्यमात्रपराखावेदितं शिव- पारम्यं परमुपलभमानाः शिव एव सर्वोत्कृष्टो न विष्णु पि ब्रह्मादिरिति विवदन्तो विष्णुमवजानन्ति । तथैव तादृशाः केचिद्वैष्णवंमन्या महन्नारायणनृसिंहतापिन्याद्यासु कासु- चिदुपनिषत्सु विष्णुपारम्यमात्रपराखावेदितं विष्णुपारम्यं परमुपलभमाना विष्णु- रेव सर्वोत्कृष्टो न शिवो नापि ब्रह्मादिरिति विवदन्तश्शिवमवजानन्ति । एव- मन्येऽपि परिमितधिषणाः केचित् खखानुमतदेवतापारम्यमात्रपरिनिश्चितबुद्धयः पण्डिता अपि पामरा इव देवतान्तरमवजानन्ति श्रुत्यादिहृदयमजानन्तोऽथ बावजानन्त इति महदेवेदमज्ञानविलसितम् ।

·xi प्रामुखम् श्वेताश्वतर-गर्भ-ब्रह्म-मैत्रायणब्राह्मण-तैत्तिरीयकठवल्ली-नृसिमतापिनी-स्कन्दा- द्युपनिषदां बह्वीनां ब्रह्माण्डविष्णुधर्मोत्तरवराहामेयविष्ण्वादिपुराणानां महाभारत- हरिवंशरामायणादीनामितिहासानां भगवदीश्वरश्रुत्यादीनां गीतानां विष्ण्वादि- सहस्रनाम्नां ब्रह्मसूत्रादीनाञ्चार्थविशेषं तात्पर्यग्राहकप्रमाणानुगृहीतमनुपश्यतामिदं हरिहरादितारतम्यदर्शनमतीवासभ्यं हृदयशल्यदमिति निश्चप्रचमेतत् । यथायोगमत्र कानिचिद्वाकयानि परं प्रकृतोपयोगायोदाह्रियन्ते हरिहर- तारतम्यदूषकानि तद्दर्शिनामनर्थफलावेदकानि- शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ - यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयश्शिवः । यथान्तरं न. पश्यामि तथा मे स्वस्तिचायुषि' ॥ (स्कन्दोपनिषत्) मद्भक्तः शङ्करद्वेषी मद्वेषी शङ्करप्रियः । तावुभौ नरकं यातो यावदाभूतसंप्लवम् ।। ये भेदवादं कुर्वन्ति ते वै निरयगामिनः । हरिरेव हरस्साक्षाद्धर एव हरिः स्मृतः ॥ इत्यविज्ञाय ये केचिन्मूढाः पण्डितमानिनः । तन्मायाविष्टहृदयाः कलौ भेदं प्रकुर्वते' ॥ (ब्रह्माण्डपुराण०) 'अयं हरिरयं शम्भुरित्यभेदं करोति यः । स एव कृतकृत्यः स्यात्तेनेदमखिलं जितम् ॥ एवं शिवात्मकं विष्णुं तथा विष्ण्वात्मकं शिवम् । समर्चयति यो भक्तया स याति परमं पदम्' ॥ (विष्णुधर्मोतर०) ·xii प्राङ्मुखम् , 'या श्रीस्सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिस्स त्रिलोचनः । एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते' ॥ (वराहपुराण) 'अहमेव भवान् शम्भो त्वमेवाहं न संशयः । यः पश्येदावयोर्भेदमाकल्पं नरकं व्रजेत् ' ॥ (आमेयपुराण) मत्तो विभिन्नमात्मानं द्रष्टुं नार्हसि शक्कर । योऽहं स त्वं जगच्चदं सदेवासुरमानुषम् ।। अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः । (विष्णुपुराण०) तदीदृश एवार्थस्य परमार्थस्य सम्भवदाशङ्कानिरासकेन सर्वोपनिषदि- तिहासपुराणाद्यविमर्शनेन स्थिरीकरणाय हरिहराद्वैतभूषणनामासौ प्रवृत्तो निबन्ध इति सन्तो विदाङ्कुर्वन्तु । त्रिभागात्मा चायं प्रबन्ध उपलभ्यते । तत्राद्ये भागे महोपनिषन्नारा- यणोपनिषदादीनां वैष्णवीनामुपनिषदां उपक्रमोपसंहारादितात्पर्यनिर्णायकलिङ्गा- वष्टम्भेन हरिपारम्यरूप एवार्थस्तात्पर्यविषयो नातिरिक्त इति सुनिपुणमति- विस्तृतेन पथा विचार्य निर्धारितः । द्वितिये च अथर्वशिखाथर्वशिरआदीनां शैवीनामुपनिषदामुपक्रमोपसंहारादि- तात्पर्यनिर्णायकलिङ्गावष्टम्भेन हरपारम्यरूप एवार्थस्तात्पर्यविषयो नातिरिक्त इति सुनिपुणमेवातिविस्तृतेनैव च पथा विमृश्य निर्णीतः । ततस्तृतीये भागे हरिहरयोरद्वैतमेव परमार्थ तत्त्वं न द्वैतं न वा तयो- स्तारतम्यादीति अयमर्थस्सप्रपञ्चमनेकश्रुतीतिहासपुराणाद्यर्थविरोधाविरोधसम्भव- चिन्तनपूर्वकं विमृष्टों निर्धारितश्च । न केवलं. हरिहरयोरद्वैतभावोऽत्र समर्थितो यावता तदवताराणां सर्वेषामपि स भावस्सुनिपुणं समार्थतः । तदेवमसौ ग्रन्थकृत्कृतविचारात्मा प्रबन्धो हरिहराद्वैतस्य स्थितस्यैव भूषाय- माणो निबद्ध इति निबन्धनमिदं हरिहराद्वैतभूषणमाख्यायते । वैचारी चात्र रीतिरनलसातिरमणीया च वरीवति ।

·प्रामुखम xiii कर्ता चास्य प्रबन्धस्य श्रीमद्विश्वाधिकयतीन्द्रशिष्यो नामामृतरसोदय- नामामृतरसायनभगवन्नामभूषणहरिहरभेदधिकारादिप्रबन्धनिर्माता श्रीमद्बोधेन्द्र- सरखतीचरण इति विज्ञायते । विश्वाधिकसरखत्यन्तेवासिता चास्य नामा- मृतरसोदयस्थेन- 'विज्ञानवैराग्यपरात्मभक्ति- शमादिभिर्योऽधिकतां प्रपन्नः । विश्वाधिकाख्यामगमञ्च तेन गुरुत्तमं तं प्रणमामि मूर्धा' ॥ . इति पद्येन, - . हरिहरभेदधिक्कारस्थितेन- 'यत्कृपालवमात्रेण मूकस्सर्वज्ञतामियात् । श्रीमद्विश्वाधिकगुरून्वन्दे तान् करुणानिधीन् ' ॥ इति पद्येन, प्रस्तुतप्रबन्धावस्थितेन- यस्य नामापि सर्वस्मादुत्कर्ष ख्यापयत्यहो । विश्वाधिकगुरोः पादपद्मं वन्दे मुदा सदा %D इति पद्येन, हरिहराद्वैतभूषणकारिकागतेन- 'साम्ब सदाशिवं विघ्नराजं देवीं सरस्वतीम् । विश्वाधिकगुरुश्चाहं वन्देऽभीष्टार्थसिद्धये ॥ इति पद्येन च सुस्पष्टं विज्ञायते । कोऽसौ विश्वाधिकों गुरुः कुत्रत्यः इत्याद्यर्थो यद्यपि सुस्पष्टमनुपलम्यमानो नात्र विचार्यतापदमर्हति तथापि तु विमर्शकपृथुकायमानं यत्किञ्चिदिदमुपस्थाप्यते यद्विश्वाधिकयतिवर एवासौ कदा- चिद्गीर्वाणेन्द्रसरस्वतीनामापि स्यादिति । यतोऽद्वैतभूषणनाम्नि प्रबन्धे पद्यद्वितयं किंञ्चिदेतादृशमुपलभ्यते- गीर्वाणेन्द्रयतीन्द्राणां चरणाम्बुरुहद्वयम् । स्वर्गापवर्गदं पुंसां नौमि विघ्नोपशान्तये ॥

·xiv
प्राङ्मुखम्
'टीकातन्मूलभाष्यदीन् सम्यक् बोधेन्द्रसंयमी ।
आलोच्य तत्त्वं सगृह्य करोत्यद्वैतभूषणम् ' ॥ इति ॥
.
आत्मबोधव्याख्यायां भावप्रकाशिकायाञ्च--
अव्याजकरुणासारनिष्यन्दिनयनाञ्चलम् ।
गीर्वाणेन्द्रगुरूपास्यं गीर्वाणेन्द्रमहं भजे' ॥ इति ॥
*
'बोधेन्द्ररचितां टीकामाचार्योक्तयनुसारिणीम् ।
वीक्षतां दक्षिणामूर्तिराचार्यहृदयङ्गमाम्' ॥ इति च पद्यद्वयमु-
पलभ्यते ।
यदि च नामामृतरसोदयादिप्रबन्धप्रणेता बोधेन्द्र एवासौ बोधेन्द्रः स्यात्तर्हि
तदनुस्मृतयोर्गीर्वाणेन्द्रविश्वाधिकयोः कदाचिदभेदः स्याच्छकयं प्रतिपत्तुं गीर्वा-
णेन्द्रापरनामा विश्वाधिको विश्वाधिकापरनामा गीर्वाणेन्द्रो वेति । तदेव
तावन्निर्धारणीयम् । ग्रन्थशैलीभेदात् ।
निर्धारितेऽपि वा बोधेन्द्रयोरैकये तदनुस्मृतयोर्गीर्वाणेन्द्रविश्वाधिकयोरैकयं
दुर्लभमेव प्रतिपत्तुम् । यतों द्वयोरपि गीर्वाणेन्द्रविश्वाधिकयोविभिन्नयोरेव
बोधेन्द्रगुरुताभ्युपगमे न किञ्चिदुन्मिषति बाधकं प्रमाणम् । किञ्च गीर्वा-
णेन्द्रगुरुर्विश्वेश्वरो विश्वाधिकश्च एको नैको वेति न शकयते निर्धारयितुम् ।
यदि कदाचिदेकः स्यात्तदा बोधेन्द्र एक एव क्वचिद्गुरून् कचिच्च परमगुरू-
ननुस्मरतीतिः शकयमुपपादयितुम् । गीर्वाणेन्द्रगुरुता च श्रीविश्वेश्वरस्य,
अमरेन्द्रयतिः शिष्यो गीर्वाणेन्द्रस्य योगिनः ।
तस्य विश्वेश्वरः शिष्यो गीर्वाणेन्द्रोऽहमस्य तु' ।
इत्यनेन महागणपतिकल्पप्रपंचसारसंग्रहशेषयोरुपोंद्धातस्थेन पद्येनावगभ्यते ।

·प्राङ्मुखम XV किञ्च यो हि तञ्जानगरप्रान्तदेशविराजमानकवेरकन्यासमाप्लुतगोविन्द- पुराभिधग्रामसमाधिः संस्थापितभक्तिभजनमार्गो बोधेन्द्रः स एवासौ बोधेन्द्र उतान्य इति च निर्धारणीयमेव । गीर्वाणेन्द्रोऽपि किमसौ नृसिह्माश्रमचरण- नीलकण्ठदीक्षितादीनां गुरुरेवोतान्य इति च । नृसिमाश्रमचरणनीलकण्ठदीक्षितयोर्गीर्वाणेन्द्रसरस्वत्यन्तेवासिता च-- कल्याणगुणसंम्पूर्ण निर्वाणविभवालयम् । गीर्वाणेन्द्रसरस्वत्याश्चरण शरणं व्रजे' ॥ (अद्वैतदीपिकोपोद्धात) 'अर्धे तनोरद्रिसुतामयोऽस्मीत्यहंयुना किं फलमादियूना । गीर्वाणयोगीन्द्रमुपास्महे तं सर्वात्मना शैलसुतात्मको यः' ।। (शिवलीलार्णव १-५ श्लोक) इत्याभ्यामवगम्यते । सर्वस्याप्यस्यार्थजातस्य तत्त्वं सहृदया एव निश्वप्रचं विचार्य विदाकुर्वन्त्वि- त्युदास्यत एवात्रास्माभिः । तत्र ततद्ग्रन्थका श्रीमन्तोऽप्पयदीक्षिता हरदत्ताचार्याश्चानुस्मर्यन्ते कण्ठरवेणेति तत्समकालिकोऽसौ तदनन्तरकालिको वा बोधेन्द्रों ने ततोऽपि पूर्वकालीन इति परं मुक्तकण्ठं पार्यते वक्तुमित्यलमतिविस्तृतेन । हरिहराद्वैतभूषणकारिका चेह संयोजिता हरिहराद्वैतभूषणस्यास्यैव सझा- हिकेति न तामधिकृत्य किञ्चित् पृथगिहावेदनीयमित्युपरम्यते । एतद्ग्रन्थमुद्रापणे आदर्शतयोपयुक्तौ द्वावेव कोशौ । तत्रैको मद्रपुर- राजकीयप्राच्यहस्तलिखितपुस्तकभाण्डागारस्थः पत्रात्मा सम्पूर्णः । R. 35.) मद्रनगरविराजमानाडयार्कोशस्थानस्थस्तालपत्रात्मा सम्पूर्णोऽपरः (XXII 0-4) तत्र हरिहराद्वैतभूषणकारिकाभागो नोपलभ्यते । Hari. Hara.-B ·xvi प्राङ्मुखम् अन्ते चैतद्ग्रन्थमुद्रापणाय मुद्रणयोग्यमातृकानिर्माणपाठशोधनानुक्रमण्या- दिनिर्माणकर्मकरणेन साहाय्यमाचरितवतामेतकोशस्थानपण्डितानां कल्याणसुन्दर- रामानुजवैद्यनाथविश्वनाथमहाशयानां मातृकाप्रदानेनोपंकृतवतामडयार्कोशालय- निर्वाहकाणाचावेद्यते कृतज्ञतेति शम् । मद्रपुरी, ११-२-१९५४ इत्थम् ति. चन्द्रशेखरः ·!' श्रीरस्तु ॥ ॥ हरिहराद्वैतभूषणम् ॥ ॥ श्रीमद्बोधेन्द्रसरस्वतीकृतम् ॥ प्रथमो भागः सदानन्दात्मने सर्वसर्गस्थित्यन्तकारिणे । सर्वान्तर्यामिरूपाय श्रीरामायात्मने नमः ॥ श्रीशगौरीश्वराभिन्नरूपं राममहं भजे । सकृत्प्रपन्नसन्त्राणे दीक्षितं सीतया श्रितम् ।। यस्य नामापि सर्वस्मादुत्कर्ष ख्यापयत्यहो । विश्वाधिक गुगेः पादपद्मं वन्दे मुदा सदा ।। मर्वविघ्नहरं विघ्नराजं वन्दे सरस्वतीम् । मर्वशास्त्रमयीं वन्दे सर्वाभीष्टप्रदायिनीम् ॥ वेदान्तार्थाभिधानेन सर्वानुग्रहकारिणम् । यतिरूपधरं वन्दे शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ हरेह रस्य चाडैतभूषणं विद्वदीप्रितम् । श्रीरामस्य कृपादृट्या क्रियतेऽद्य मया शिवम् ॥ अत्र महाविष्णुपरमशिवयोः श्रीगौरीकान्तयोस्सर्वशक्तित्वसत्यकामत्व- सत्यसङ्कल्पत्वकरुणामृतवारिधित्वादिसकलकल्याणगुणैस्साम्यं तथा सकलजग- दुदयस्थितिलयहेतुभूतमायापहितपरब्रह्मरूपेणैक्यं तथा तत्साम्यैक्ययोजन सकलश्रेयोऽर्थिनामावश्यकमित्येतच्च श्रुतीतिहासपुराणादितात्पर्यविषयभूत- मेवेति प्रतिपाद्यते । तस्पिन्विप्णौ शिवे च तत्साम्यक्ययोस्सिद्धि- साधनरूपस्य तयोस्सर्वेश्वरत्वस्योपनिषत्तात्पर्यविषयत्वं क्रमेण दर्शयिष्यते ।

·2 हरिहराद्वैतभूषणम् तत्र महोपनिषदि अथातो महोपनिषदमेव तदाहु"रित्युपक्रम्य " एको ह वै नारायण आसी''दित्यनेन सृष्टः प्राक् नाराणस्यैकस्यैवावस्थानं "न ब्रह्मा नशानो कापो नाग्नीषोमा नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्य" इत्यनेन ब्रह्मादीनामभावञ्चाक्त्वा " स एकाकी न रेम एव तस्य ध्यानान्तस्थस्य यज्ञस्तोम उच्यते । तस्मिन्पुरुषाश्चतुर्दश जायन्ते एका कन्या, दशेन्द्रियाणि, मन एकादशं, तेजो द्वादशमहङ्कारस्त्रयोदशः, प्राणश्चतुर्दश आत्मा, पञ्चदशी बुद्धिः, पञ्व तन्मात्राणि, पञ्चमहाभूतानि स एकः पञ्चविंशतिकः पुरुषः तं पुरुषं पुरुषो निवेश्य नास्य प्रजा वत्सरा दृश्यन्ते संवत्सरादेव जायत' इति । “अथ पुनरेव नारायणस्सोऽन्य काम मनसाध्यायत तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदो पतत्ता आप अभवन् ता वीर्यमथासृजत् तद्धिरण्मयमण्डं समभवत् तस्माद्ब्रह्मा चतुर्मुरवोऽजायत, सोऽध्यायत, पूर्वमुरवा रिति ज्याहृतिः गायत्रं छन्दो ऋग्सेदोऽग्निदेवता, दक्षिणमुरवोऽध्यायत भुवरिति व्याहृतिस्स त्रैष्टुभं छन्दो यजुर्वेदो वायुर्देवता, पश्चिममुखोऽध्यायत सुवरिति व्याहृतिर्जगती छन्दरसामानि सूर्यो देवता, उत्तरमुखोऽध्यायत भूर्भुवस्सुवरिति व्याहृतिरानुष्टुभं छन्दोऽथर्वाङ्गिरसस्तोमो देवते "ति प्रथमरवण्डे । “अथ पुनरेव नारायणस्सोऽन्य काम मनसाध्यायत तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात् यक्षश्शूलपाणिः पुरुषोऽ- जायत बिभ्रछीर्ष सत्यं ब्रह्मचर्य तपांसि च वैराग्यमैश्वर्यञ्च सप्रणवा व्याहृतयो ऋग्यजुस्सामाथर्वाङ्गि सस्सर्वाणि छन्दांसि तान्यङ्गे वाश्रितानि तस्मादीशानो महतां देवानां महादेव” इति द्वितीयरवण्डे च इन्द्रियादीनां पञ्चमहाभूतादीनाच नारायणादुत्पत्तिरुक्ता "सहस्रशीर्ष देवं सहस्राक्षं विश्वसम्भवम् । विश्वं नागयणं देवमक्षरं परमं प्रभुम् ।। विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायः हरिम् । विश्वभुक् विश्वसूक् सूक्ष्मं सर्वस्मादव्यय कविम् ।। विश्वमेवेदं पुरुषस्त विश्वमुपजीवति । पतिं विश्वस्यात्मेश्वां शाश्वतं शिवमच्युतम् ।।

·प्रथमो भागः 3 नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् । नारायणपरं ब्रह्म तवं नारायणः परः ॥ -- नारायणपरो ज्योतिरामा नारायणः परः । यञ्च किञ्चिजगत्यस्मिन् दृश्यत श्रूयतेऽपि वा ।। अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः अनन्तमव्ययं कवि समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् ॥ पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयश्चाप्यधोमुरवम् । अतो निट्यावितस्त्यां । नाभ्यामुपरि तिष्ठति ।। हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् । सन्ततं सिराभिस्तु लम्बात्यामोशसंनिभम् ।। तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्म तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्याश्शिरवाया मध्ये परमात्मा 64 स्थितः । स ब्रह्मा स शिवसोन्द्रस्साऽक्षरः परमः खराट्र" । इति तृतीर वण्डैकदेशे सहस्रशीर्षमित्यादिद्वितीयान न तद्वि- श्वमुपजीवतरीत्यनेनान्वयः । विश्वसम्मवं विश्वसृगिति नारायणस्य पूर्वोक्तमेव सकलज गत्स्रष्ट्रत्वं पुनरनूदितम् । पति विश्वस्थति स्थितिकर्तृत्वं अविद्यातत्कार्याणि हरतीति हरिरित्येव हरिशब्दस्य व्युत्पत्तः प्रसिद्धतया हरिमित्यनेन विश्वभुगित्यनेन च जगत्संहर्तृत्वञ्चोक्तम् । "सहस्रशीर्ष पुरुषं सहस्राक्ष 'मित्यनेन सहस्रशीर्षेति पुरुषसूक्तोक्तं नारायणस्य रूपं दर्शितम् । विश्वतः परममिति सर्वोत्कृष्टत्वमुक्तम् । 'विश्वं नारायण '- मित्यादिनाबहुधाभ्यासेन नारायणस्य सार्वात्म्यं दर्शितम् । '५च्च किञ्चि- दित्यादिना सर्वव्यापकत्वमुक्तम् । 'परमं प्रभु पात विश्वस्य आत्मश्वरमि'ति- प.ण्ठरवेण नारायणस्य सवेश्वरत्वमुक्तम् । नारायणपरं ब्रह्मत्यादिना कण्ठरवेणैव परब्रह्मत्वमुक्तम् । आत्मेश्वरामित्यनेन आत्मैव खयमेवेश्वरो न वात्मनः कश्चिदीश्वर इत्यात्मशब्देन ज्ञापितम् । नारायणपरं ब्रह्मेत्यत्र नारायणः परं ब्रह्मेत्येवार्थः न तु नारायणात्परं ब्रह्मति । तथाले .. Hari Hara.-1A ·4 हरिहराद्वैतभूषणम् पूर्वपदलक्षणाया आवश्यकत्वेन निषादस्थ पत्यधिकरणविरोधापत्तेः । “तत्त्वं नारायणः परः, आत्मा नारायणः पर' इत्यत्र नारायणस्यैव परतत्त्वात्मक- त्वपरात्मत्वोक्तया परब्रह्मत्वमुक्तम् । नारायणपरं ब्रह्मेत्यत्र तु नारायणादन्यस्य परब्रह्मत्वमुक्तमिति पूर्वोत्तरविरोधापत्तेश्च । उपदर्शितैर्जगत्स्रष्ट्र वजगद्रक्षक- त्वजगत्संहर्तृत्वज दिात्मत्वविश्वाक्षत्वरूपसर्वज्ञात्वसर्वोत्कृष्टत्वमहाज्ञयत्वादिभि- स्सर्वेश्वरत्वलिङ्गैविरोधश्च । उपक्रम एव नारायणस्। जगत्कारणत्वोक्तया सर्वेश्वरत्वमुक्तमेवेति तद्विरोधे उपक्रमाधिकरणविरोध । एवश्चास्या उपनिषदो नारायणे सर्वेश्वरतापरत्वं षड्डिधै स्तात्पर्यग्राहकलिङ्गैस्वगम्यते । " तस्या- सिद्धमेव । अन्यथा तथा हि अस्या उपनिषद उपक्रमे “एको ह वै नारायण आसी" दित्यादिना नारायणस्याकाशादिसर्वकारणत्वाभिधानेन सर्वेश्वरत्वमुक्तं भवति । सर्वकारणत्वस्य सर्वेश्वरत्वलिङ्गत्वात् । उपसंहारे " शिशखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित" इति शिवावाक्ये परमात्मेति नारायणस्य सर्वेश्वरत्वं कण्ठरवेणोक्तम् । तत्रोक्तपरमात्मा नारायण एवेत्येतच्चात्रैवातः प्राक आत्मा नारायण पर " इति कण्ठरवेण नागयणस्य परमात्मत्वाभिधानेन आत्मा नारायणः पर' इत्यत्र नारायणस्य परमात्मत्वं शिरवावाक्ये तु न तस्य परमात्मत्वमिति पूर्वोत्तर विरोधापत्तेः । अस्यामेवोपनिषदि आत्मा नारायणः पर इत्यत्र परमात्मत्वेन क्लुप्तनारायणस्यैव शिरवावाक्योक्त परमात्मत्वे सम्भवति तमपहायान्यस्य कल्प्यस्य वा श्रुत्यन्तरे कृप्तस्य वात्र परमात्म- वाभिधानकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च । किश्चा " नारायणपरं ब्रह्म " इति, "तच्वं नारायणः पर" इति, " नारायणपरो ज्योतिः'' इति, नारायणः पर" इति चाभ्यासेन नारायणस्य परमात्मत्वप्रतिपादनादपि शिखावाक्योक्तपरमात्मा नारायण एवेति सिद्धयति । किं बहुना! एतदुपनिषदादित आरभ्य एतावत्पर्यन्तं नारायणस्य परमात्मत्वाभिधानेन शिवावाक्योक्तपरमात्मापि नारायण एवेति सिद्धम् । शिरवावाक्यात्प्राक् नारास्यणय बहुशः परमात्मत्वं प्रतिपाद्य शिरवावाक्यो- तपरमात्मत्वं तस्य न सम्भवतीति कलपने प्राक्तनबहुप्रमाणविरोधापत्तेः, उपक्रमाधिकरणविरोधापत्तश्चेति दिक् । "आत्मा अन्यथात्र ·प्रथमो भागः 5 तथा तथाचात्रोपक्रमोपसंहारयोारायणस्य सर्वेश्वरत्वप्रतिपादकत्वेनैक रूप्यात्मकमेकं अस्या उपनिषदो नागवणसर्वेश्वरतापरत्वे तात्पर्यवाहकम् । तथा नारायणस्य विश्वसम्भवमिति जगत्कारणत्वं, विश्वं नारायण मिति सात्म्यिं, विश्वतः परममिति सर्वोत्कृष्टत्वं, हरिमिति विश्वभुगिति च सर्वहर्तृत्वमित्यादीनि सर्वेश्वरत्वलिङ्गानि । “परमं प्रभुं" इति “पनि विश्वस्य" इति “आत्मेश्वरमिति, नारायणपरं ब्रह्मे" त्यादीनि सर्वेश्वरत्वाभिधायक- वाक्यानि च बहुधाभ्यस्तानीत्यभ्यासरूपमपरं तात्पर्यग्राहकम् । नारायणनिष्ठेश्वर त्वरय मानान्तरागम्यत्वेन सिह मेवापूर्वत्वरूपमन्यत्तात्पर्य ग्राहकम् । तथा अस्यामेवोपनिषदि-- “य इमां महोपनिषदं ब्राह्मणोऽधीते सोऽमिपूतो भवति वायुपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स सर्वैर्देवैर्टातो भवति तेन क्रतुरिष्टं भवति षष्टि ' यत्याश्शतसहस्राणि जप्तानि भवन्ति प्राणायामायुतं कृतं भवति पति पुनात्यासप्तमात्पुरुष युगान्पुनातीत्याह भगवान्हि. रण्यगर्भस्सोऽमृतत्वं गच्छति सोऽमृतत्वं गच्छती" ति सन्दर्भण नारायण- भजनविशेषस्य सिद्धमेव मोक्षान्तसकलपुरुषार्थावाप्त्यात्मकफलविधान- रूपमपरं तात्पर्यग्राहकम् , महोपनिषत्सन्दर्भस्य सर्वस्यापि नारायण- प्रतिपादकाष्टाक्षरादिजपस्येव नारायणनामकीर्तनस्येव चैतदुपनिषत्सन्दर्भा- ध्ययनस्यापि नारायणभजनरूपतायास्सिद्धत्वात् । तथा नारायणेऽत्रा- काशादिसकलजगत्कारणत्वाभिधानरूपो ब्रह्मेशानकारणत्वाभिधानरूपश्चार्थ- वादो विस्पष्ट एवेत्यर्थवादरूपमन्यत्तात्पर्यग्राहकम् । तथा नारायणस्या- त्राभिहितं सकलजगदुदयस्थितिलयहेतुत्वं तस्येश्वरत्वे उपपत्तिरूपमपरं तात्पर्यग्राहकम् । सकलजगदुदयस्थितिलयहतुभूतस्यैव सर्वेश्वरताया उपपन्नत्वात् । तन्नारायणस्यात्र विश्वतः परमं नित्यमित्यनेनोक्तं सर्वोत्कृष्टत्वं नित्यत्वश्च तस्येश्वरत्वे अपरोपपत्तिः । सर्वोत्कृष्ट नित्यं विनान्यस्य सर्वेश्वरत्वासम्भवात्। एवं तस्यात्र तद्विश्वमुपजीवीति वाक्ये तद्विश्वं नारायण- मुपजीवतीत्यर्थकेऽवगतं नारायणस्य सकलजगदुपजीव्यत्वं तस्य सर्वेश्वरत्वे- ऽपरोपपत्तिः । सर्वोपजीव्यस्यैव सर्वेश्वरताया उपपन्नत्वात् । एवमत्र यच्च किञ्चिदित्यादिनाभिहितं सर्वव्यापकत्वं तस्य सर्वेश्वरत्वे परोपपत्तिः । सर्वध्याकस्यैव सर्वेश्वरत्वोपपत्तेः । एवमनन्तमव्ययामित्यत्रत्यानन्तशब्देनोक्तं ·हरिहराद्वैतभूषणम् तथा तस्य त्रिविध परिच्छेदराहित्यं नारायणस्य सर्वेश्वरत्वे परोपपत्तिः । समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवमित्यत्रत्यविश्वशम्भुवमित्यनेनावगतं सर्वसुरवयितृत्वं नारायणस्य सर्वेश्वरत्वे परोपपत्तिरित्यैतष्पड़िधलिङ्गैरस्या उपनिषदो नारायण- गतसवेश्वरत्वपरत्वं सिद्धमेव । - नन्वस्त्वत्र तात्पर्येणोक्तमीश्वरत्वं नारायणस्य तथापि तस्य तदीश्वरत्वं जीवत्वाविरोधेन लाक्षणिकमेव, श्रुतिषु तात्पर्येणैव जीवे जीवत्वाविरोधेन लक्षणया सर्वेश्वरत्वाभिधानस्य सुप्रसिद्धत्वादिति चेन्न । नारायणस्य न वेश्वर- त्वनिश्चायकैतदुपनिषदपेक्षया प्रबलस्य तस्मिन् जीवत्वनिश्चायकप्रमाण- स्याभावेन तस्येश्वरत्वपरेतदुपनिषत्पदानां बहूनां स्वार्थपरित्यागेन बहुल- क्षणाश्रयणस्यात्यन्तान्याय्यत्वात् । " नन्वथर्वशिरवायां " ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते स प्रसूयन्त" इति तस्योत्प- यभिधानेन, तथा अथर्वशिरसि “ यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च विष्णु- स्तस्मै वै नमो नम” इति, कैवल्योपनिषदि " स एव विष्णुस्स प्राण इति च तस्य शिवविभूतित्वाभिधानेन च सिद्धमेव तस्य जवित्वम् । पुराणादिषु तस्य जीवत्वनिश्चायकवचनानां शतशस्सच्वेन तस्य जीवत्वं सिद्ध मेवेति तस्येश्वरत्वाभिधायकवचनानां स्वार्थपरित्यागेन लक्षणाश्रयणं न्याय्यमेवेति चेदुच्यते । त्वदुदाहृतश्रुतिवचनेषु नारायणस्य जीवत्वबोधने षड्धिलिङ्गानामभावेन तेषामर्थवादत्वेन चात्यन्तदौर्बल्यम् । तथा एतदु- पनिषद्वचनेषु नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधानेन षट्विधलिङ्गानां सच्वेन वार्थपरत्वेन तेषां प्रावल्यश्च सिद्धमेवेति तस्येश्वरत्वपरवचनानां त्वदुदाहृत- वचनैः स्वार्थबाधाङ्गीकरणेऽत्यन्तप्रबलानामत्यन्त दुर्बलेः बाधाङ्गीकारः । चेष्टापत्तिः, दुर्बलैर्वचनैायैश्च प्रबलानां वचनानां न्यायानाभ सर्वेषां बाधाङ्गीकारापच्या सकलतन्त्राणां समुच्छेदापत्तेः । अयुतानां वा पुराण- वचनानां स्वार्थपरैतदुपनिषद्विरोधे तहचनानामन्यथानयनस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा विरोधाधिकरणविरोधस्य परिहाराभावात् । किञ्च त्वदुदाहृतश्रुतिवचनोपबृंहकपुराणादिवचनजातापेक्षया तस्येश्वरत्व- परश्रुत्युपबृंहकपुराणादिवचनजातस्य दशगुणादधिकत्वेन एतद्वचनजातस्य न ·प्रथमो भागः 7 तस्य तद्वचनजातापेक्षयात्यन्त प्रबलत्वं सिद्धमेव । प्रत्युत स्वार्थपरतन्महोपनिष- दनुसारेण तथा जीवत्वप्रत्यायकपुराणादिवचनजातापेक्षयात्यन्ता- धिकत्वेन प्रबलस्य तात्पर्येण तस्मिन्नीश्वरत्वाभिधायकपुराणादिवचनजात- स्यानुसारेण च त्वदुदाहृतानां स्वार्थतात्परहितश्रुतिवचनानां तद्वचनार्थमन- सरतां अयुतानामपि पुराणादिवचनानाञ्च सार्थपरित्यागेन लक्षणाश्रयणमव युक्तम् । विष्णु पुराणादिषु नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधाने षडियान तात्पर्यग्राहकलिङ्गानां सच्वेन तेषां सर्वेश्वरत्वेन नारायणपरतायास्सिह- त्वात् । ननु श्रुतिपुराणादिष शिवस्येश्वरत्वोक्तेरनिवार्यत्वेन विष्णारेपीश्वरत्वे सर्वेश्वरनानात्वदोषापत्न्यान्यतरस्यानीरवरताया अवश्यं वक्तव्यत्वेन उदाहता- थर्वशिरवादिवचनैर्विष्णोरनीश्वरत्वावगमेन च तर यानीश्व 'त्वमुचितमिति चेन्न । सवेश्वरनानात्वदोषस्य विष्णुशिवयोरुभयोरपि सकलजगदुदयस्थिति- लपहेतुभूतबिम्बचैतन्यात्मकसर्वेश्वररूपेणाभेदाभिधानेनैव परिहरणीयत्वात् । अन्यथा विष्णोरनीश्वरत्वप्रत्यायक श्रुतिवचनेभ्यशिवस्यानीश्वरत्वप्रत्यायकश्रुति- वचनानां बहुत्वेन शिवस्यैवानीश्वरत्वापत्तेः । तथाहि शिवाद्विष्णोरुत्पत्तिरेकाथर्वशिरवायामेवोक्ता।' नारायणच्छि- वस्योत्पत्तिस्तु बहीषूपनिषत्सूक्ता । तत्र नारायणोपनिषद्वये " नारायणा- द्रुद्रोऽजायत" इाते । सुबालोपनिषदि " ललाटाक्रोधजो रुद्रोऽजायत इति चोत्पत्तिरुक्ता । अस्त्वां महोपनिषदि तु "न ब्रह्मा नेशान" इति जगत्सृष्टेः प्राकू शिवस्याविद्यमानत्वमुक्ता तत्सृट्यनन्तरं तस्योत्पत्तिरुक्ता "ललाटात व्यक्षश्शुलपाणिः पुरुषोऽजायत" इति । ‘एवं शिवस्य बहु- धोत्पत्त्याभिधानेन, सृष्टेः प्रागविद्यमानत्वाभिधानेन, तथा नारायणोपनिषद्द्ये ब्रह्मा नारायणश्शिवश्च नारायण" इति, तैत्तरीयोपनिषदि “ मैं ब्रह्मा स शिवस्तेन्द्र' इति, नृसिमतापिन्यां “स ब्रह्मा स शिवस्त हरिस्सेन्द्र" इत्यादिबहुवचनेषु च शिवस्य नारायणविभूतित्वाभिधानेन, तथा मैत्रायणा- पनिषदि “अथ यो ह खलु वा वास्य तामसोऽशोऽसौ स योऽयं रुद्र" इति शिवस्य तामसत्वाभिधानेन तथा सुबालोपनिषदि नारायणस्य सर्वान्तर्या- मित्वाभिधायिसन्दर्भ " यो रुद्रो यो नाडयां यः प्राणे यो विज्ञाने य ·8 हरिहराद्वैतभूषणम् आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति सोऽयमात्मा, तमात्मानमुपासीताजरममृतमभयमशोकमनन्त " मित्यत्र रुद्रशब्दोक्तशिवस्या- नन्तशब्दोक्तनारायणनियम्यत्वाभिधानेन, तथा वृहदारण्यके “यान्वेतानि देवत्रा क्षत्राणि इन्द्रो वरुणस्सोमो रुद्र" इति रुद्रशद्वोक्तशिवस्य क्षत्रि- यत्वाभिधानेन, तथा तैत्तिरीये "रुद्रो वै क्रूर" इति तस्य क्रूरत्वाभिधानेन, तत्रैव " सोऽब्रवीद्वरं वृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति तस्माद्रुद्रः पशूनामधिपति " रिति शिवस्य वरलब्धान्तुकाधिपतित्वाभिधानेन च, पुराणादिष्वेतच्छ्रुतिवचनोपळूहकाणां शिवस्यानीश्वरत्वप्रत्यायकवचनानामयुत- शस्सवेन च शिवस्य जीवत्वापत्तिर्विस्पष्टैव । नवथर्वशिरवायां " ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त" इत्यत्र शिवस्य ब्रह्मादिभ्यस्तुरीयत्वावगमेन तुरीयाशवस्य सर्वेश्वरत्वं मूर्तित्रयान्तर्गतशिव- स्यानीश्वरत्वमिति व्यवस्थासम्भवेन, एवं विष्णुद्वयाभावेन तद्विषये एवं- व्यवस्थाया असम्भवेन चैकस्यैवानीश्वरत्वमपि वक्तव्यमिति तस्यानीश्वरत्वमे- वोचितमिति चेत् । उच्यते । सुबालोपनिषाद नारायणस्य सर्वान्तयामित्वाभिधायकसन्दर्भ • यो ब्रह्माण यो नाड्या" मित्यादौ, “यो विष्णौ यो नाड्या" मित्यादौ, यो रुद्रे यो नाड्या" मित्यादौ च एतद्वाक यत्रयान्तेषु श्रूयमाणानन्त- पदैरामिहितस्य सर्वान्तर्यामिरूपनारायणस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रान्तर्यामित्वाभिधानेन सिद्धमेव तेभ्यस्तस्य तुरीयत्वम् । नृसिमपूर्वतापिन्यां पञ्चमोपनिषदि श्री- नृसिह्मरूपनारायणस्योपासनास्थानरूपं महाचक्रमुक्ताभिहितम् - "तस्य मध्ये नाभ्यां तारकं भवति । यदक्षरं नारसिह्ममेकाक्षरं तद्भवती"ति वचनस्येदं भगवत्पादीयं भाष्यम्-" महाचक्रस्य वर्तिनाभ्यां वेष्टनरूपा हि नाभयः भूमध्याः, ता व्यावर्तयितुं मध्ये नाभ्यामित्युक्तम । तारकं भवति संसारतारकत्वात्तारकं प्रणबाक्षरं भवति । यदक्षरं नारसिझमेकाक्षरं तद्भवतीत्यक्षरं, जगद्धितं वा एतद्रूपं अक्षरमिति नृसिमपदव्याख्यानावसरे व्याख्यातम् । तदक्षरशब्दात्प्रत्यभिज्ञायते । तथा नारसिहममिति तद्धितात्सामप्रभृत्युपास्यं सर्व प्रतीयते । ततस्सर्वस्मिन्नुपास्ये अस्य " तस्य मध्ये मध्ये मध्य- ।

·प्रथमो भागः ५ प्रतीते एकमेवोपास्यं मूलनृसिहाव्यूहाख्यं वक्तुं विशिनष्टि- एकाक्षरं तद्भवतीति । यदक्षरं नारासिममुपास्यमित्यनूद्य तदेकं भवतीत्यक्षरश्चेति महाचक्रमध्य नामिवर्तित्वेन क्षीरोदार्णवसम्बन्धितथा उपासनं विधीयन इत्यर्थः” इति । तदनन्तरं तस्यामेवोपनिषद्युक्तम् -- " तस्य पुरस्ताद्वसव आसते. रुद्रा दक्षिणतः आदित्याः पश्चात् विश्वदेवा उत्तरतः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाम्यां सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयो" रिति । अस्य वचनस्येदं भवत्पादीयं भाष्यम्- "तस्येति तच्छब्दान्नाभिस्थे विणुर्मूलनृसिमव्यूहः परामृश्यते । तत्परिवार- कान्देवानाह । पुरस्ताद्वसवः परिवारका आसते । रुद्रा दक्षिणतः आदित्याः पश्चाविश्वेदेवा उत्तरतः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाम्वामिति । एवं दिङ्नामि- परिवारकानुक्ताथेदानी पार्श्वपरिवारकावाह-सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयाः कुक्षिप्रान्त- प्रदेशकयोरिति यावदि " ति । अत्र "तस्व पुरस्ताद्वसव आसत" इत्यादिश्रुत्या तंद्भाष्येण च महाचक्रनाभिमध्यचक्रवर्तिप्रणवस्थक्षीरोदार्णवशायिमूलनृसिम- रूपनारायणस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वर परिवारकत्वाभिधानेन सिद्धमेव तत् ब्रह्म- विष्णुमहेश्वरेभ्यस्तुरीयत्वम् । श्रीमूतिरूपनारायणावतारस्य श्रीनृसिमस्य तुरीयत्वे तन्नारायणस्य तुरीयत्वं कैमतिकन्यायसिद्धमेव । श्रीनृसिमस्य तन्नारायणावतारत्वञ्च तस्यामेव नृसिह्मपूर्वतापिन्यां प्रथमोपनिषदि तृतीय- खण्डादा "क्षीरोदार्णवशायिनं नृकेसरि योगिध्येय" मिति वाकयोक्तेन श्रीनृसिमस्य क्षीरोदार्णवशायित्वरूपविष्णुत्वलिङ्गेनानुपसातविरोधिना सिद्धमेव । विष्णुपुराणे- बमा दक्षादयः कालस्तथैवारिवलजन्तवः । विभूतयो हरेरेता जगतस्सृष्टिहेतवः ॥ विष्णुमन्वादयः कालस्तथैवारिवलनन्तवः । स्थितेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता .विभूतयः ॥ रुद्रः कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्धा प्रलयायैता जनार्दनविभूतयः ॥ इति ।। .

·10 हरिहराद्वैतभूषणम् नारदीयपुराणे- नाराणोऽक्षरोऽनन्तस्सर्वव्यापी निरञ्जनः । तेनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदमधिष्टाय मूर्तित्रित्वमवाप्तवान् !! सृष्टयर्थमसृजद्देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्यतो रुद्रमीशानं जगदन्तकरं मुने । पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । इति च श्रीमूर्तिरूपनारायणस्य तुरीयत्वं स्फुटं दर्शितम् । अतस्तुरीय- विष्णोस्सर्वेश्वरत्वं मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णोरनीश्वरत्वमिति व्यवस्थात्रापि वक्तुं शकचैवेति नोक्तदोषावकाशः । किञ्च श्रुतिषु कापि श्रीमूर्तिरूपशिवस्य तुरीयत्वाभिधानेन ईश्वरत्वा- नीश्वरत्वे एकस्यैवेत्येतदवश्यमङ्गीकर्तव्यत्वेनानिच्छतोऽपि तवापतितमेवेति त्वत्पक्षेऽनीश्वरताश्रयस्येश्वरत्वासम्भवेन नृसिमतापिन्यां तुरीयत्वेनोपदर्शितस्य श्रीमूर्तिरूपनारायणस्यानीश्वरत्वाभावेन तस्यैव सर्वेश्वरत्वं मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णो- शिवस्य चानीश्वरत्वमवेत्येतदवश्यं वक्रव्यत्वेन व्यवस्थावादिनस्तव वृद्धि- मिच्छनो मूलं नष्टमिति न्यायेनापतितम् । न चाथर्वशिरवायामथर्वशिरसि कैवल्योपनिषदि च श्रीतिरूपशिवस्य तुरीयत्वमुक्तमिति भ्रान्तेरवकाशः । अथर्वशिरवायाम्— “सर्वमिदं ब्रह्म- विष्णुरुद्रेन्द्रास्ते सम्प्रसूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सहभूते" रिति सन्दर्भ शिवस्य सर्वकारणत्वाभिधानेन श्रीमूर्तिरूपे आकाशादिसर्वकारणत्वासम्भव- स्याग्रे वक्ष्यमाणत्वेन ब्रह्मविष्णुरुद्रादिसकलजगतारणत्वं बिम्बचैतन्यरूप- शिवस्यैवेति श्रीमूर्तिरूपशिवस्य तुरीयत्वप्रसक्तेरेवाभावात् । एवं अथर्वशिरास शिवस्य सात्म्यित्वाभिधानस्थले “ यश्च ब्रह्मा यश्च विष्णुर्यश्च महेश्वर इत्यनेन दर्शितमेतत्त्रिभ्यस्तुरीयत्वम् । तत्त्रयाणां तदितरसर्वस्य च कारणी- ·प्रथमो भागः 11 भूतबिन्वचैतन्यरूपशिवस्यैव न मूर्तिरूपस्य सर्वकारणस्यैव सार्वात्म्यमिति सिद्धत्वेन श्रीमूर्तिरूपस्य सर्वकारणत्वाभावेन तस्य तत्रोक्तसर्वात्मत्वासम्भवात् । न च तस्य सार्वात्म्यपरसन्दर्भ आदौ पठितब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकत्वं श्रीमूर्तिरूपस्य तदितरसर्वात्मकत्वं बिम्बचैतन्यरूपस्येति किं न स्यादिति वाच्यम् । अर्धजरतीयन्यायापत्तेः । तत्सन्दर्भस्य सर्वस्यैकस्मिन्सात्म्यिपरत्वे सम्भवत्युभयोस्सार्वात्म्यपरताया अन्याय्यत्वाच्च । किश्च तत्र प्रथमरवण्डे “सोऽन्तरादन्तरं प्राविश"दित्यादिना शिवस्य सर्वान्तर्यामिरूपमुक्ता “ सोऽहं नित्यानित्यः सः अन्तर्यामिरूपः अहं नित्यानित्य' इत्यादिना अन्तर्यामिरूपस्यैव स्वस्य सार्वात्म्यं देवान्प्रत्युपदि- श्यान्तर्हितो भवतीति सिद्धत्वेन द्वितीयतृतीयरवण्डयोवैस्तदुक्तसर्वात्मभावेन कृतस्तुतिसन्दर्भेऽवगतसात्म्यिमपि सर्वान्तर्यामिरूपशिवस्यैवेति सिद्धमेव । शिवेनान्तयामिरूपस्यैव सार्वात्म्य उपदिष्टे ततशिक्षितैर्देवैः श्रीमूर्तिरूप- स्यान्तर्यामिरूपस्य च सार्वात्म्याभिधानासम्भवात् । एवं कैवल्योपनिषादे शिवस्य सार्वात्म्याभिधायकसन्दर्भ “स ब्रह्मा स शिने "त्यादिना दर्शिततुरी- यत्वमपि बिम्बचैतन्यरूपशिवस्यैव न मूर्तिरूपस्य । तत्रोक्तसार्वात्म्यस्यापि श्रीमूर्तिरूपेऽसम्भवात् । ब्रह्माशिवविष्ण्वात्मत्वं श्रीमूर्तिरूपस्य तदितरसर्वा- स्मत्वं बिम्बचैतन्यरूपस्यत्यत्रापि अर्वजस्तीन्यायस्य उभयगतसार्वात्म्यस्य चानिवार्यत्वात् किश्च स शिवरसेन्द्र इत्यादाववगतेन्द्रात्मकतायास्तत्रैवा- वगतप्राणकालाग्न्याद्यात्मकतायाश्च श्रीमूर्तिरूपस्यासम्भवेन तदात्मकताया बिम्बचैतन्यरूपस्यैव वक्तव्यत्वेन च मूर्तिरूपस्य तन्मध्यगतविष्ण्वात्मत्वाभि- धाने सन्दंशन्यायविरोधात् । "ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येती"त्यत्र तमिति तच्छब्देन प्राक्तनसन्दर्भ सर्वात्मकतयोक्तं ब्रह्म परामृस्य तस्य मक्तिसाधनीभूतज्ञान- विषयत्वमभिहितं न मूर्तिरूपस्य तस्य तद्विषयत्वासम्भवादिति दिक् । पुरा- णादिषु शिवस्य तुरीयत्वेऽभिहितेऽपि श्रुतेः प्रबलत्वेन तुरीयत्वेन श्रुत्युक्त- विष्णोरेव सर्वोत्कृष्टत्वं सर्वेश्वरत्वञ्च न शिवस्येति त्वत्पक्षे वक्तव्यत्वात् । वस्तुतस्तु विष्णुशिवयोरुभयोरपि श्रुतिपुराणादिष तात्पर्येणैव सर्वेश्वर- त्वाभिधानं समानमेव । विष्णोस्सर्वेश्वरत्वदृढीकरणाय शिवस्य बहु- प्रकारैनीश्वरत्वप्रत्यायनेन शिवनिन्दकानि बहून्यर्थवादवचनानि विष्णूपासने ·12 हरिहराद्वैतभूषणम् रुच्युत्पादनाय शिवोपासनादिप्वसाधनत्वादिप्रत्यायनेन तन्निन्दकानि बहू- न्यर्थवादवचनानि च । तथा शिवस्य सर्वेश्वरत्वदृढीकरणाय विष्णोबहु- प्रकारैरनीश्वरत्वप्रत्यायनेन विष्णुनिन्दकानि बहून्यर्थवादवचनानि शिवोपासने रुच्युत्पादनाय विष्णूपासनादिष्वसाधनत्वादिप्रत्यायनेन तन्निन्दकानि बहू- न्यवादवचनानि च श्रुतीतिहासपुराणादिषु सन्त्येवेत्येतदपि समानमेव । तथा चोभयोस्तत्सर्वेश्वरत्वनिर्वाहाय बिम्बचैतन्यात्म्कसर्वेश्वररूपेण तयोरैक यं सर्वेः श्रेयोऽथिभिरवश्यमभ्यपगन्तव्यम् । तथा तदर्थवादवचनैरवगमितस्य लोकानां यत्किञ्चित्प्रयोजनसिद्धये स्वेच्छयाङ्गीकृतस्य उत्पन्नत्वोपासकत्व- ताडयत्वभेद्यत्वाद्यनीश्वरत्वस्य निर्वाहाय तयोर्नटस्येव केवलाभिनयरूप- मनीश्वरत्वमपि श्रीयोऽथिभिरवश्यमभ्युपगन्तव्यमेवेति सिद्धमेवेयं महोपनिषत् नारायणस्य मुख्यया वृत्या सर्वेश्वरत्वपरैवेति । यदत्र शिवतत्त्वविवेकेs- भिहितम्- "समुत्पन्नस्त्वत्तः प्रथममसहायस्तत इमं जगत्संहर्ताः पुरुषमरविन्दासनमपि । पुरास्ताक्षीलक्ष्मीपतिरिति महत्योपनिषदा यदुक्तं तत्ताडक् त्वयि न भजते पयर्वसितिम्" ॥ एको ह वै नारायण आसीदि " त्येतत् आसीदित्यस्य सद्भावार्थकत्वेन प्रसिद्धत्वेऽपि “लोहितो रोहितादासीत् सिन्धुस्तस्य सुतोऽभवत् ।" इत्या- दावुत्पत्त्यर्थकताया अपि दृष्टत्वेन महासर्गकाले नारायणस्य परमाशि- वादुत्पत्तिप्रतिपादकं सत् परमशिवस्यैव जगत्कारणत्वे पर्यवस्यति । शिवस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकश्रुत्यन्तरानुरोधादिति । तन्न । अस्यामेव श्रुती नारायणस्याकाशादिसकलजगदुदयस्थितिलयहेतुत्वाभिधानेन तस्येश्वर- वेनैव सिद्धतया तस्योत्पत्त्यभिधाने ईश्वरानादित्वसिद्धान्तभङ्गापत्तेः । उत्प- च्चसम्भवादित्यधिकरणविरोधापत्तेश्च । तदधिकरणे "विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध" इति गुणसूत्रे तद्भाष्ये च वासुदेवादीश्वरात् श्रीमूर्तिरूपाणां सतामपि संकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामीश्वराणामुत्पच्यसम्भवस्यक्तित्वात् । किश्च शिवाद्विष्णोरुत्पत्तिं कलयदिः शिवाहौवल्यं तदधीनत्वञ्च विष्णोर्वक्तव्यम् ।

·प्रथमो भागः 13 अन्यथा तस्योत्पत्तिकल्पनायाः प्रयोजनाभावात् । शिवाधीनत्वञ्च विष्णोर्न सम्भवत्येव । तस्य शिवाधीनत्वे सुरवं, शिवाधीनत्वाभावे दुःवश्च भवतीति वक्तव्यत्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । विष्णोस्सुकृतदुष्कृतकल्पनापत्तेः । तदुभयनिरपेक्षतया परमेश्वररूपशिवेन विष्णवे सुखदुःखदानासम्भवात् । तत्सम्भवाङ्गीकारे "वैषम्यनेघृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयती" त्यधि- करणविरोधापत्तेः । तदधिकरणे तत्सापेक्षत्वेनैव परमेश्वरस्य सुखदुःखदा- तृत्ववर्णनात् । विष्णोस्सुकृतदुष्कृताङ्गीकारे तस्याविद्यावरणाङ्गीकारा- पत्तेः । न च तद्विना तस्य तदुभयोरङ्गीकारः । “ तदधिगम उत्तरपूर्वा- घयोरश्लेषविनाशौ तद्वयपदेशा" दित्यधिकरणविरोधापत्तेः । तदधिकरणे ज्ञानेनाज्ञाननाशानन्तरं कर्माश्लेषस्योक्तत्वात् । अज्ञानावरणबन्धयोरङ्गीकारे तस्य जीवत्वा पत्तः । अपि च शिवाद्विष्णोर्दोबल्यच्च न सम्भवति । विष्णुशिवयोरुभयोरीश्वरत्वेनानारतज्ञानरूपत्वापरिमितशक्तिकत्वयोरविशेषात् । दौर्बल्यस्यापरिमितशक्तयस्फुरणहेतुकत्वात् । न हि यथा जीवानाम परिमित- शक्तिसद्भावे तदस्फुग्णादौर्बल्यं तथश्वरयोरेतयोस्सम्भवति । जीवानामिवैत- थो विद्यावरणाभावेन तदस्फुरणासिद्धेः। न च विष्णोर विद्यावरणं सम्भवति, उक्तजीवत्वापत्तेः । ईश्वरस्याविद्यावरणराहि भचिन्त्याद्धतशक्तिमत्वं तयोः स्वाभाविक वश्च दर्शितमीक्षत्यधिकरणभाष्ये । अविद्यावतस्संसारिणः शरी- राद्यक्षज्ञानोत्पत्तः स्यात् । न ज्ञान प्रतिबन्धकारणरहितस्येश्वरस्य । मन्त्री चेमावीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानवत्ताञ्च दर्शयतः । "न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्सम श्वाभ्यधिक दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रियाच" ।। इति ।। " अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्रयं पुरुषं महान्तम् "।।इति ।।

·14 तत्र हरिहराद्वैतभूषणम् एवमयमों भाष्य एव. बहुस्थलेषु दर्शितः । जीवानामपि स्वाभावि- कमपरिमिनशक्तिकत्वमविद्यावरणादस्फुरणश्चेत्येतदपि प्रतिपादितम्-.-" परा. भिध्यानात्तु तिरोहितम , ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया" नित्याधिकरणे । हि सिद्धान्तभाष्ये “ विद्यमानमपि तत्तिरोहितमविद्यादिव्यवधाना" दित्यनेन जीवे ज्ञानेश्वर्यादिरूपस्येश्वरसमानधर्मसत्त्वस्य स्वभावतो विद्यमानत्वमवि- द्यादितिरस्कृतत्वञ्चाभिहितम् । तदेव प्रपश्चितं देहयोगाहा सोऽपी" त्युत्तरसूत्रविषये भाष्ये । " कस्मात्पुनर्जीवः परमात्मांश एव सन् तिरस्कृतज्ञानैश्वयों भवति । युक्तं तु ज्ञानेश्वर्ययोरतिरस्कृतत्वं विस्फुलिङ्गस्येव दहनप्राशनयोरिति । उच्यते । सत्यमेवैतत् सत्यमेवैतत् । सोऽपि तु जीवस्य ज्ञानेश्वर्यतिरोभावो देहयोगात् देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादियोगाद्भवति । आस्ति चात्रोपमा यथाग्नेर्दहनप्रकाशनसम्पन्नस्याप्यराणिगतस्य दहनप्रकाशने तिरोहिते भवतो, यथा वा भरमच्छन्नस्य ; एवमविद्याप्रत्युपस्थापितनाम- रूपकृतदेहाद्युपाधियोगात्तदविवेकभ्रमकृतो जीवस्य ज्ञानेश्वर्यातरोभावः" इति सन्दर्भण । भत्र भाष्ये जीवस्य ज्ञानेश्वर्यादिनेश्वरसाम्यामिधानेन ईश्वरात्तेनैव सिद्वस्थ विष्णोर्ज्ञानबलैश्वर्यादिनेश्वरसमानतायाः कैमुति- कन्यायसिद्धत्वेन शिवात्तस्य दौर्बल्यकल्पनमन्यन्तासङ्गतमेव । किश्च विष्णोरविद्यावरणाङ्गीकारपक्षे उत्पत्त्यनन्तरं विष्णोस्तदावरणमथवानादि- सिद्धम् ? आद्य पक्षे सर्गाद्यसमये विष्णोरावारकाविद्या तदेवोत्पन्ना: अथ वानादिसिद्धा नाद्यः - अविद्या सर्गादावुत्पन्ना सतो विष्णुमात्र- णोतीत्यङ्गीकारेऽविद्यानादित्वसिहान्तम्य अविद्याचैतन्यसम्बन्धानादित्व- सिद्धान्तस्य च विरोधापत्तेः । किश्च विष्णोरीश्वरतया नित्यमुक्तत्वेन अविद्यावरणस्य बन्धनत्वेन च नित्य मुक्तस्य विष्णोर विद्यावरणरूपबन्धा- ङ्गीकारे मुक्तरनित्यत्वापत्तेः, नित्यमुक्तम्य मुक्तेरनित्यत्वे इदानीं मुक्तानां मुक्तरनित्यतायाः कैमुतिकन्यायसिद्धत्वेन सर्वेषां मुक्तयर्थप्रयासवैफल्यापत्तेः, मुक्तनित्यत्वाभिधायकश्रुतिपुराणादिवचनविरोधापत्तेश्च । न द्वितीयः- अनादिसिद्धाविद्यायाः कल्पादौ विष्ण्वावारकत्वं अविद्याचैतन्यसम्बन्धाना- दित्वसिद्धान्तविरोधस्य मुक्तेरनित्यत्वादिदोषाणाञ्च समानत्वात् । नाद्यद्वितीयः विष्णोरविद्यावरणस्यानादित्वे तस्याक्तनित्यमुक्ततायां असाङ्गत्यापत्तेः । अजरममृतमभयमशोकमनन्तमित्यष्टाविंशतिवारं सुबालोपनिषद्यन्यत्र च ·प्रथमो भागः 15 %3D सिद्धतया तस्यामृतत्वाभिधानात् । अपि च यथा देवदत्तपुत्रो युवा दृढाङ्गः कश्चिन्नठः स्थूलप्रतिमोदरे स्थितस्तत उत्पन्नोऽस्मीति निर्गच्छति तस्मिन्न- भिनयरूपोत्पत्तिमति नटेऽभिनयरूपा सोत्पत्तिः कस्यचित् शैशवधर्मस्य वा यत्किञ्चिदौर्बल्यस्य वा यत्किञ्चदज्ञानस्य वा तिमापुत्र एवायं न देवदत्त पुत्र इति व्यवहारस्य वा कस्यचिहिशेषस्य हेतुर्न भवत्येव तदुत्प- तेरभिनयरूपत्वादेव । तथात्र नारायणस्य भवत्कस्थितोत्पत्तिरभिनयरूपा पा काचिता वा । नाद्यः -- विष्णोरभिनयरू पोत्पत्ति कल्पयितुः प्रयोजनगन्धस्याप्यभावेन तत्कल्पनस्योन्मषासिद्धेः तस्याभिनयरूपोत्पत्तेः " अजायमानो बहुधा विजायत ” इत्यादिश्रुत्या । " अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया इत्यादिभगवद्गीतासन्दर्भण भगवत्पादकृततः तद्भाप्येण च तदुत्पत्तेरीश्वरत्नाविरोधित्वेनेष्टापत्तश्च । न द्वितीयः विष्णोस्तदुत्पत्ति- साधनीभूतकर्मसिद्धये तस्याविद्यावरण कल्पनापत्त्या उक्तदोषस्यैवापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । तात्पर्येणैव सर्वेश्वरत्वाभिधायकैतदुपविषदि जागरूकायां तस्मिन् जीवत्वगन्धोऽपि न सम्भवतीत्यस्यानुपदं दर्शितत्वात् । न च विप्णावुक्तेश्वरतायाश्शिवे पर्यवसानेन तस्य जीवत्वं निष्प्रत्यूह सिद्धयतीति वाच्यम् । तत्सिद्धेरन्योन्याश्रयेण निगीर्णत्वात । तस्मि- न्मुक्तेश्वरतायाः शिवे पर्यवसानसिही तस्मिन् जीवत्वसिद्धिः, तस्य जीवत्व- सिद्धी तास्मन्नुक्तसर्वेश्वरतायाश्शिवे पर्यवसानसिद्धिरिति नारायणस्य सर्वेश्वरत्वपरैत पनिषदादिवचनानां एतदपबृहक पुराणादिवचनानां च बहुत्वेन पहिधलिङ्गः स्वार्थपरत्वन च तस्यानीश्वरत्वप्रत्यायकश्रुतिपुराणादिवचनापे- क्षयात्यन्तप्राबल्यस्यानुपदं दर्शितत्वाच्च किञ्च एतन्नारायणजनकरिशव इति कल्पनाङ्गीकारेऽपि शिवनारायण- योभेदपक्षे नारायणेन निर्मितसकलजगत्प्रति शिवः कारणमिति कल्पन- मसङ्गतमेव । देवदत्तेन जनितशिशुं प्रति देवदत्तजनको यज्ञदत्तः कारणमिति, कुलालेन निर्मितघटादिकार्य प्रति कुलालजनकत्वेन कुलाल- जनक कारणमिति चात्यन्त परिहसनीयस्य न्यायसाम्येन कल्पनापत्तेः । नारायणस्य ·16 . हरिहराद्वैतभूषणम् यद्यपि सङ्गतमसङ्गतं वा शिवनिन्दकानामनिष्टं वक्तव्यमिति शिव- भक्ताग्रगण्यैः दीक्षितैरिदमसङ्गतमिति ज्ञात्वैवोक्तम् । तदुचितमेव । तथापीदानीतनाः सुदुर्भगा देवेन निर्दग्धास्सकलशास्त्रपाठयितारोऽपि केचना- त्यन्तासङ्गतमपि तमर्थ दीक्षिता वेदार्थ नियोक्तवन्तस्तेषां सिद्धान्त एवायमर्थ इति गृह्णन्तश्शिवमाश्रित्य विष्णुं निन्दन्तश्शिवभक्तिफलमप्य- प्राप्य नरकं गच्छन्तीतीदमत्यद्भुतं भाति । वस्तुतस्तु इदमपि नाद्भुतम् । जगदीश्वरमायया मोहितानां स्वाभा- विकत्वात् त्वमायया कमलनाभ विमोहित वेत् विद्यावतो जडमतेरापं का विशेषः । गाढान्धकारक बलींकृतलोचनाना. मुन्मीलनेन किमुनापि निरीलनेन" ॥ इति वचनात् ननु वामदेवादीनां जीवानामाभिहित सार्वात्म्यसर्वकारणत्वादिकं परमात्मनि पर्यवसितमिति सुप्रसिद्धत्वेन नारायणस्योत्पत्तिकल्पनेन जीवत्वसिद्धिसम्भवन च तस्योक्तं जगत्कारणत्वं परमात्मनि शिवे पर्यवस्यनीत्यभिप्रायेण दीक्षित- रुक्तमिति वक्तुं शक त्वेन कथमिदानीन्तनानां केषाञ्चिद्धान्ति कल्पनमिति चेन्न । सर्वेश्वरस्य सत एव नारायणस्याभिनयरूपात्पत्तिस्सर्वेषु युगेष्वस्ती- त्यभि ायकेन “ अजोऽपि सन्नव्ययात्मे"त्यादिभगवद्गीतासन्दर्भेण तद्भाष्येण तस्मिन् षड्डिधलिङ्गैस्सर्वेश्वरत्वपरैतदुपनिषदादिभिः पुराणादिभिश्च तस्येश्वरत्व- सिद्धया जीवत्वं न सम्भवतीत्यनुपदं दर्शितत्वन तस्योत्पत्तिकल्पने जीवत्वं सिद्धयतीति भ्रान्त्या ते. कल्पितमित्यापत्तेः । तेषां सर्वज्ञकल्पानां सर्वानुग्रहभाजां भ्रान्तिकल्पनापेक्षयेदानींतनानां विष्णुनिन्दकानामेव तत्कल्प- नस्योचितत्वात् । ननु शिवावतारेऽभिहित शिवेऽभिहितमेवेति सिद्धत्वन नारायणस्य शिवादुत्पत्त्यभिधानेन तदवतारत्वसिद्ध या तस्योक्तं जगत्कारणत्वादिकं शिवस्यैवोक्तं भवति । अत एव कण्ठरवेणोक्तं तव शिवतत्व- विवके- ·प्रथमो भागः 17 तवैश्वर्य चक्रिण्यपि तदवतारेष्वपि पर तदेशत्वेनैक्यात् परमुपदिशन्ति श्रुतिगिरः । अमूषामेतावन्मुनिमिरुदितं मर्म भगवु- नबुधवैके मौढ्याद् भ्रमतमसि मजन्ति विविधे" || अयं भावः " ब्रह्मा विष्णुर्गिरीशश्न श्रीशम्भोरविले परात् । न मिद्यन्ते तदंशत्वादवतारो हरेरिव ।। एवं सत्यवतारस्य कृष्णादेः कीर्तने यथा । तदीयत्वेन कीर्त्यन्ते महाविष्णोर्गुणा अपि ॥ एवं शिवस्य कीर्त्यन्ते तदंशेप्वेकताधिया । सर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्यामित्व प्रमुरवा गुणाः ।। सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामि काम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादी विसृजाम्यहम् ॥ इत्यादयो हि गीतादौ पठिता विष्णुसूक्तयः । तस्मिस्तेनैव रूपेण न युज्यन्ते कथञ्चन ॥ तस्मात्तस्य जगन्मूलमूत्येकत्वधियैव हि । इमारसूक्तय इत्येव स्वीकर्तव्य परैराप ॥ तथा पे प्रबलैर्मानैर्जगन्मूले विनिश्चिते । शाम्भवे रूप एतासां भावविश्रान्तिरिष्यताम” ॥ इति ।। तद्वचनजातस्य यथा नारायणावताराणां कृष्णादीनां उक्तजाकारण- त्वादिकं नारायण एव पर्यवस्यति न कृष्णादिषु तथा शिवावतारस्य नारायणस्योक्तं जगत्कारणत्वं शिव एव पर्यवस्यति न नारायण इत्यर्थ- वत्वावगमादिति चेदुत्त्यते । यो यस्य निर्माता स एव तत्कारणमिति सिद्धत्वेन जगत्सृष्टः प्राक् कृष्णाद्यवताराणामभावेन तेषां नारायणत्वावस्था- यामेव जगन्निर्मातृत्वं तत्कारणत्वश्वेति कृष्णादीनामुक्तजगत्कारणत्वं नारायणे Hari Hara--2 ·18 हरिहराद्वैतभूषणम् पर्यवस्यतीत्युक्तं युक्तमेव । सकलजगत्सृष्टेः प्रागव शिवादुत्पन्नेन शिवावतारेण नारायणेन निर्मितञ्जगत्प्रति तजनकाशवः कारणमित्ये- तत्त्वसङ्गतमेवेत्युक्तदोषोऽनिवृत्त एव । प्रत्युत जगन्निर्मातुस्सर्वव्यापकरूपस्य नारायणस्य शिवादुत्पत्तिकल्पनेन यथा कुलालनिर्मितघटं प्रति कुलालपितुः कारणत्वाभावः तथा नारायणनिर्मितजगत्प्रति शिवस्य कारणत्वाभाव आपद्येतै- वेति, यथा तदवताराणां कृष्णादीनामीश्वरत्वेऽपि तज्जनकानां वसुदेवादी- नामीश्वरत्वाभावस्तथा नारायणस्य ज र रणत्वेनेश्वरत्वेऽपि तत्पितुश्शिवस्त्र- श्वरत्वाभावस्तिद्ध एवेत्यापद्येन ! एवः। शिवनारायणया दोऽस्तीति उभयो- जगत्कारणत्वसम्भवेन सकल कल श्रुतिषु प्रतिपादितमिदं जगन्कारणत्वं कस्योचितमिति पर्यालोचनाया नाराणजनकर। शिवस्याकामवोपनिषदि जगत्कारणत्वाभावस्य सिद्धत्वेन नारायणस्य श्रुतिषु क्वापि जगत्कारण- त्वनिषेधाभावेन नारायणस्यैवाथर्वशिरवादिषूक्तमपि जगत्कारणत्वं शिवस्य जगत्कारणत्वसामान्याभावश्च "विनायकं प्रकुर्वाणा रचयापास वानर " मिति न्यायेनापद्यतैव । तर्हि नारायणस्य शिबादुत्पन्न बं शिवातारत्वञ्च कल्पयता कोऽभित्राय इति चदुच्यते । यद्यप्येतन्नारायणदोक्तं जगत्का- रणत्वं शिवे पर्यवस्यतीति शिवात्तस्योत्पत्ति । पनमसङ्गतमेव । तथापि शिवनिन्दकानां यत्किश्चिदनिष्टं वक्तव्यमित्याशयनोक्तः। शिवावतारत्वन नारायणस्योक्तशिवाभेदस्तु वेदतात्पर्यार्थत्वेन तेषामभिमत एव : श्रीशम्भीररिखलेश्वरात् बिम्बचैतन्यरूपात् ब्रह्मविष्णुगिरीशाना भद्यन्ते । तेषां तदंशत्वात् । परमतस्सेतुन्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य " इत्याधिकरणे श्रीमूर्तिरूपाणामादित्यमण्डलान्तर्वनिप्रभृतीनां परब्रह्माभेदस्याभिहि त्वेनोक्ता- भेदस्याप्युचितत्वात् । बिम्बचैतन् रूपविष्णुत्वदशायामेव तदवताराणां श्रीकृष्णादीनां सर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्यामि(क)त्वादिकं न तु मूर्तिरूपत्वदशाया- मिति सिद्धत्वेन यथा विष्ण्ववताराणां कृष्णादीनां उक्ततर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्या- मित्वादिकं बिम्बचैतन्यरूपविष्णौ पर्यवस्यति. तथा ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त इत्यर्थवशिरवायां इत्यर्थवीशरवायां बिम्बचैतन्यरूपशिवावतारत्वेनोक्तमूर्तिरूप- विष्णावभिहितसर्यकर्तृत्वसर्वान्तर्यामित्वादिक बिम्बचैतन्यरूपशिव पर्यवस्यतीति जगन्मूलमूत्येकधीरिति । - तत्र 6 तेषामाशयः । तस्मात्तस्य ·प्रथमो भागः 19 मूतर्जगत्कारणत्वानुवादः परमतानुसारेण स्वीकर्तव्यः परैरपीति तत्रैवो. तत्वात् । एवञ्च शिवनारायणयोरुभयोरपि बिम्बचैतन्यरूपेणैक्च श्रीमूर्ति- रूपेण भेदश्च सिद्धयतीति तयोस्तारतम्यगन्धस्यापि नावकाशः । अयमेव तेषामाशय इति कथमवगतमिति चेत्तत्रैव शिवतत्वविवेके श्रीकृष्णेनार्जुनाय प्रदर्शितं विश्वरूपं शिवस्य रूपमिति समर्थनप्रस्तावे " कथं कृष्णेन शैवं रूपमात्मीयतया प्रदर्शितमिति सङ्गच्छत इति चेत् । को भावः, किं भेदान्न सङ्गच्छत इति । तद्युक्तम् । लैङ्गे दधीचेन महर्षिगा शैवं विश्वरूपं योगप्रभावात्प्रदर्शितमिति प्रतिपादनादिहापि 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ।' इति वचनाञ्जस्याच्च योगप्रभावादेव दर्शितमिति कल्पनोपपत्तेः । वस्तुतस्तु भेदस्यैव वैदिक- मर्यादासिद्धत्वान गिरिराजाय . पार्वत्येवाभेदात् ऐश्वरं रूपमात्मीयतया प्रदर्शितभित्येव सङ्गच्छतेतरा" मित्युक्तम् । तत्र विष्णुशिवयोर्भेदपक्षे कृष्णेन शवविश्वरूपस्य आत्मीयत्वेन प्रदर्शने साधनत्वेन योगमुक्ता अभेदपक्षे साधनत्वेनाभेद एवोक्तः अयच्च विष्णुशिवयोरभेदः सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्वसर्वकारणत्वसर्वान्तर्यामि- त्वादिविशिष्टबिम्बचैतन्यरूपेणैवेति वक्तव्यम् । श्रीमूर्तिरूपेण तयोभदस्य सिद्धत्वात् । न च सोऽभेदो जीवेश्वरयोरिव शुद्धचैतन्यरूपेणैवेति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् तथा हि दीक्षता तत्पक्षद्वयं जीवेशयोमैदवादिन प्रति वा भयवादिनं प्रति वा अभेदवादिन प्रति वाऽभिहितवन्तः । नाद्य---- अभेदपक्षस्य भेदवादिनोऽभावेन तं प्रति तत्पक्षद्वयाभिधानस्या- सङ्गतत्वात् । न द्वितीयः । भेदपक्षस्याभेदवादिनोऽभावेन तं प्रत्यपि पक्षद्वयाभिधान स्यासङ्गतत्वा । भदवादिनं प्रति भेद पक्षमभेदवादिन प्रत्य- भेदपक्षञ्चोक्तवन्त इति तृतीयपक्षोऽप्यदक्ष । तत्राभेदवादिनं प्रत्युक्ताभेदपक्षेऽ- भेद एव तद्रूपप्रदशनसामय हेतः, अथ वा योगप्रभावोऽपि नाद्यः, ऐश्वररूपप्रदर्शनसामर्थ्यस्य त्वदभिमनाभेदज्ञानस्य च साध्यसाधनभावकल्पने मानाभावात् । अन्यथा शुद्ध चैतन्यरूपाभेदज्ञानवतां सर्वेषां तत्सामर्थ्यकल्पना- पत्तेः त्वदामिमताभेदज्ञानं दधीचस्यास्त्येवेति पुराणेषु सुप्रसिद्धत्वेन भेदपले Hari Hara.--2A ·20 तत्र दीक्षित- हरिहराद्वैतभूषणम् दृष्टान्ततयोक्तं तमपहायाभेदपक्षे दृशान्तत्वेन पार्वत्यभिधानगौरवस्य प्रयो- जनाभावान । अपि च दधीचकर्तृकविश्वरूपदर्शनसामर्थ्य साधनतया कृप्तेन * पश्य मे योगमैश्वरमि 'ति कृष्णगततया श्रुतेन भेदपक्षे योगप्रभावादेव दर्शित- मिति दीक्षितैरुक्ते दैवयोगप्रभावेनोपपतौ तत्सामर्थ्य प्रति साधनत्वेनालप्तस्य भगवद्गीतासु कृष्णगतत्वेनाश्रितस्य त्वदभिमतशिवाभेदस्य तत्सामर्थ्य प्रति साधनत्वकल्पनमसङ्गतमेव । अत एव न द्वितीयः, तत्सामर्थ्य प्रति साधनतया क्लप्तेन योगप्रभावेनेवोपपत्तौ त्वदभिमताभेदस्यापि तत्साधनत्व- कल्पने मानाभावात् । एवञ्चात्यन्तासङ्गतमेव दीक्षिता आहुरिति तेषां भ्रान्ति कल्पनापत्तेः । सर्वज्ञानां तेषां भ्रान्तिकल्पनापेक्षया विष्णुनिन्द- कस्य तदभिप्रायमजानतः तवैव भ्रान्तिकल्पनस्योंचितत्वात् । विष्णुशिवयोरुक्ताभेदो जगदुदयस्थितिलयहेतुभूतबिम्बचैतम्यरूपेणैवेति पक्ष तु न कोऽपि दोष इत्ययमेव पक्ष अभेदादैश्वरं रूपमात्मीयतया दर्शित. मित्यभिहितवतां तात्पर्यविषयः । अयं पक्षा दीक्षितानां वेदतात्पर्यविषय- त्वेनाभिमत इत्ये दपि “ वस्तुतस्तु अभेदस्यैव वैदिकमर्यादासिद्धत्वा"दित्यत- दभेदपक्षस्य प्रशंसनेने भेदपक्षे अवस्तुत्वावैदिकत्वामर्यादाप्तिद्धत्वरूपनिन्दाया अवगमितत्वात्सिद्धमेव । स्वपक्षनिन्दायाः परपक्षप्रशंसायाश्चासम्भावि- तत्वात् । दीक्षितैरेव सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे चतुर्थपरिच्छेदे मुक्तजीवानां विम्बचैतन्यरूपपरमेश्वेरणैक्यमुक्त्वाभिहितं “न परमेश्वरस्य रघुनाथावतारे तामसत्वदुःखसंसर्गादिश्रवणान्मुक्तानामीश्वरभावे पुनर्बन्धापत्तिः । विप्रशापामोघत्वादिस्वकृतमर्यादापरिपालनाय कथञ्चित् भृगुशापादिसत्यत्वं प्रत्याययितुं नटवदीश्वरस्य तदभिनयमात्रपरत्वात् । नित्यमुक्तत्वानिरवग्रह स्वातन्त्र्यसमाम्याधिकाहित्यादिश्रुतिावेशेषा"दिति। तत्र बिम्बचैतन्यरूपो विष्णुः श्रीमूर्तिरूपविष्णुस्सन् मृगुशापं प्राप्य श्रीराम मूर्तिरूपेणावतीर्ण इत्यर्थो विस्पष्टः। विष्णु गुशापं प्राप्य श्रीरामरूपेणा- वतीर्ण इत्यस्य रामायणेऽपि प्रसिद्धत्वात् । । नस्य अन्यथा तस्य न च श्रीरामस्योक्तं परमेश्वरैक्यं नित्यमुक्तत्वं निरवग्रहस्वातन्त्र्यं समाभ्यधिकराहित्यश्च स्वरूपाभिप्रायकमिति वाच्यम् । तथात्वे तमस्वित्वदुः- खसंसर्गादेरभिनयरूपत्वासिद्धेः । एवं शिवस्यापि बिम्बचैतन्यरूपत्वं ·प्रथमो भागः 21 .. एको ह वै नारायण M तेषां विवक्षितमेवेति बिम्बचैतन्यरूपेण विष्णुशिवयोरभेदः श्रीमूर्तिरूपेण भेदश्च दीक्षितानामभिमत इत्येतत्तत्रापि सिद्धमेव ! ब्रह्मतर्कस्तवादिग्रन्था- न्तेऽप्ययमर्थः स्फुटतयैवोक्तः । तदने दर्शयिष्यते । अपि चात्र नारायणस्योत्पत्तिकल्पने परमशिवो धर्मी नारायणस्तु धर्म इत्येष विभागः जीवब्रह्मविभागवदनादिरिति रत्नत्रयपरीक्षागतखोक्ति- विरोधापत्तिः । अनादेरुत्पत्त्ययोगात् । आसीदि " त्यस्य परमशिवान्नारायण. प्रादुरासीदित्यर्थ त्वं न सम्भवत्येव । 'लोहितो रोहितादासीदि'त्यत्रेवावयथकपञ्चम्यन्तसमभिव्याहाराभावेन आसी- दित्यनेन सत्तारूपार्थस्येव उत्पत्तिरूपार्थस्याधिक्यप्रतीते। विना कारण- मप्रतीतार्थकल्पने च प्रतीतार्थहानाप्रतीतार्थोपादानयो' प्रसङ्गात् । आसीदित्य- स्योत्पत्त्यन: त्वलाभाय ‘एको वै' इत्यतः प्राक् परमशिवादिति पचम्य- न्तस्याध्याहारपक्षे तदध्यहारस्यैव दोषत्वात् . तदनाश्रयणेऽप्यनुपपत्त्य- भावात् । अपि च नारायणे एकत्वाभिधानस्य प्रयोजनाभावेन एक. इत्यस्य वैवर्थ्यमापद्येत। उक्तोत्पच्यनाश्रयणे तु एक इत्यस्य नारायण इत्येतद्विशेषणस्य सतः जगत्सृष्टी नारायणवत्कारणान्तरमप्यस्तीनि शङ्कावारणेन जगत्प्रत्युपा- दानकारणं निमित्तकारणमप्ययमेवेति नारायणगतामिन्ननिमित्तोपादानत्वप्र- त्यायनार्थतया प्रयोजनवत्वं सिद्धमेव । भवत्यक्ष शिवनारायणयोरुभयोरपि सच्चनैकशब्दवैयर्थ्यमनिवार्यमेव । किञ्च "स एकाकी न रमेते "ति नारायणस्याकाशादिसृष्टेः प्रागेकाकित्वाभिधायकवाक्योपरोधः । युष्मत्पक्षे तदा शिवनारायणयोरुभयोस्सत्त्वात् किचात्र नारायणस्य वियदादि- सकलजगदुपादानकारणत्वमभिधीयते । तच्च विम्बचैतन्यरूपस्यैव, न मूर्तिरूपस्य, तस्य कार्यरूपे वियदादिजगत्यनुस्यूत्य भावात् । जगत्सत् जगत्स्फुरति प्रियञ्चेति सच्चिदानन्दरूपस्यैव बिम्बचैतन्यस्य कार्यरूपवि- यदादिजगत्यनुस्यतेर्दर्शनात् । मृदादिरूपोपादानस्य घटादावनुस्यूतेः सुप्रसिद्धत्वात् । न च बिम्बचैतन्यगतसर्वज्ञत्वादीनां कार्येष्वनुस्यूत्यभावेऽपि सर्वज्ञत्वा- दिविशिष्टस्योपादानत्ववत् मूर्तेरनुस्यूत्यमावेऽपि तद्विशिष्टस्यैवोपादानत्वं कि ·22 बिम्बचैतन्यमु- हरिहराद्वैतभूषणम् न स्यादिति वाच्यम् । पाषाणादिभस्मसु पाषाणादिगतकाठिन्या- दिधर्माणां केषाञ्चदनुस्यूत्यभावेऽपि उपादानभूतधयंशस्य सर्वस्याप्यनुस्यू- तिनयत्यदर्शनेन कार्येप्वननुस्यूतस्योपादानताया अदर्शनेन चाकाशादि- प्वननुस्यूतमर्तेरुपादानत्वमनोरथस्याप्यसङ्गतत्वात् । इदं पाषाणभम्मेदं- काष्ठभस्मेदं तृणभस्मेदं गोमय भस्पेत्युपादानरूपयेशस्य सर्वस्यापि कार्येष्वनुस्यूतेर्वक्तव्यत्वात् । अत्रानुपमनिरवधिक मौढ्यपारावारा आरण्यकनराः केचित् मूर्तिविशिष्ट- बिम्बचैतन्यमेवाकाशादिकारणम् । तत्र मूर्तिनिमित्तम् । पादानम् । एवञ्च मूतैराकाशादिष्वनुस्यतिरनपेक्षितैवेति विकत्यन्त । तत्तुच्छम् । अभिन्ननिमित्तोपादानमित्यस्य यन्निमित्तं तदेवोपादानम् । यदपादानं तदेव निमित्तमित्यर्थे पर्यवसन्नत्वेन मूर्तिबिम्बचैतन्यया दस्य सिद्धत्वेन मूर्तिनिमित्तं बिम्बचैतन्यमुपादानमिति पक्षस्यामिन्ननिमित्तोपादान ब्रह्मेति सिद्धान्तविरुद्धताया विस्पष्टत्वात् । किञ्च मूर्तिविशिष्टबिम्ब चैतन्यं निमित्तं ततोऽन्यद्विम्बचैतन्वमात्रमुपा- दानमिति वा मूतिविशिष्टीबम्बचैतन्यमेव निमित्तमुपादानञ्चेति वा विवक्षितम् । नाद्यः-बिम्वचैतन्यद्वयस्य कारणत्वापच्याभिन्ननिमित्तो- पादानत्वसिद्धान्तविरोधापत्तिरित्युक्तदोषस्य दृढीकरणापत्तः । द्वितीयपक्षे पृथगवस्थितयोर्मूर्तिबिम्बचैतन्ययोः कारणत्वं विवक्षितमुत नीरक्षीरवन्मि- लितयोर्वा ! नाद्यः, चैतन्यात्पृथग्भूतायः मूर्तेजडत्वेन चैतन्याधिष्ठितत्वाभावेन च कारणत्वासम्भवात्। न द्वितीय., नीरेण क्षीरवदुपादानकारणेनैकी- भावमापन्नस्य निमित्तताया अप्रसिद्धत्वात घटाधुपादानरूपमृदादिसं- मिलितसिकताघटादावनुस्यूतेस्तदुपादानताया अनिमित्ततायाश्च दर्शनात् । लोमादीनामुपादानकारणेन शरीरेणैकीमावमापन्नजीवचैतन्यस्य लोमाधुपा- दानत्वावगमाञ्च लोमादिकं सत् स्फुरतीति लोमादिषु जीवचैतन्यस्यानुस्यू- तेवक्तव्यत्वात् । आकाशवायुविशिष्टबिम्बचैतन्यस्य तेजः प्रति कारणत्ववत् जीवचैतन्यशरीरादिविशिष्टबिम्बचैतन्यस्य लोमादिक प्रत्युपादानत्वसम्भवात् । अतोऽसङ्गतमेव सृष्टेः प्रागाकाशाद्युपादा- नरूपबिम्ब चैतन्यस्य मूर्तिमत्त्वं तन्मृतनिमित्तत्वञ्च ।

·प्रथमो भागः 28 किञ्च जीवः निरवयवस्यैव परमेश्वरस्य प्रतिबिम्ब इत्यप्पय्यदीक्षितप्र- भृतिभिः सर्वैरभियुक्तैरतीव संरम्भपूर्वकमभिधानेन जीवस्येश्वरसमानसामर्थ्य- मस्त्येव । तच्च तिरोहितमिति शारीरकमीमांसायां " पराामध्यिानात्तु सिरोहित " मित्यधिकरणे " देहयोगाद्वा सोऽपी" ति सूत्रे समर्थनेन च निरवयवस्यैवेश्वरस्य सर्वसामर्थ्यमिति सिद्धत्वेन, “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविदि" ति श्रुतेर्निवयव एवेश्वरस्सर्व सृष्ट्वा जीवरूपेण प्राविशदित्यर्थकत्वसिद्धया सृष्टेः प्राक मूर्तिराहित्यम् । अपि चास्यामेवोपनिषदि ‘नेशान' इति सर्वेश्वरस्य शिवस्य सृष्टः प्राङ् मार्तिरूपेणावस्थाननिषेधात आकाशादिसृष्टयभिधानानन्तरं 'ध्यक्षश्शूल- पाणि: पुरुषो जायते "त्यादिना " तस्मादीशानो महतां देवाना महादेव" इत्यन्तेन सन्दर्भेण तस्य मूर्तिरूपेणोत्पत्त्यभिधानाच्च सिद्ध एव सर्वेश्वरस्य शिवस्य सृष्टः प्राक मूर्त्य भावः । न च शिवस्य मूर्तिनिषेधोत्पत्तिपरमिदं सन्दर्भद्वय प्राकृतमूर्तिविषय मेव 'शिव एव केवल' इत्यादिश्वेताश्वतरवचनादिभिः सृष्टः प्राक तस्य मूर्तिमत्व प्रत्यायनेनाप्राकृतमूििमत्वसम्भवादिति वाच्यम् । शरीरत्वेन हेतुना करचरणाद्यवयववत्वेन च परमेश्वरशरीरस्यापि सावयवत्व- सिद्धया सावयवत्वेन हेतुनोत्पत्तिसिद्धया उत्पन्नानां सर्वेषामुत्पन्नत्वादेव मायिकत्वसिद्धया च पेचकवदघोमुरवतया चिरकालं लम्बमानेनाप्यपाकृत- मूर्तिसाधनासम्भवात् पुराणादिषु परमेश्वरमूतर प्राकृतत्वव्यवहारस्तु इयं प्राकृतभाषा तद्भिन्नेयं गीर्वाणभाषेतिवत् जीवानां शरीराणि पाञ्चभौतिकानि प्राकृतानि, परमेश्वरस्य, शरीरन्त भूतानि विनैव स्वेच्छयाङ्गीकृतं मायामयं, तदेव जीवशरीरवैलक्ष द्योतनायाप्राकृतमिति व्यवह्रियते । भगवत्पादैर्भगवद्गीताचतुर्थाध्याये- जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तच्चतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति भामेति सोऽर्जुन" ॥ इति वचनस्य भाष्येऽभिहितम् “जन्म मायारूपं कर्म साधूनां परित्राणादि। 'मे मम दिव्यमप्राकृतमैश्वरं एवं यथोक्तं यो वेत्ति तत्वतः तच्वेन यथावदि"ति । अत्र भाष्ये जन्म मायारूपमिति दिव्यमप्राकृतमैश्वरमिति च मायामय अत एव ·24 हरिहराद्वैतभूषणम् एवाप्राकृतत्वव्यवहारो विस्पष्टः । अत्राप्राकृतमैश्वरमित्यनेन परमेश्वरस्य मायामयमप्राकृतशरीरं स्वेच्छया निर्मितमेव न त्वनादीति दर्शितम् । उक्तश्च श्रीमद्भागवते " स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपी" ति । एवञ्चेश्वरस्य शरीराणि सर्वाणि मायिकान्येवाप्राकृतशब्देन व्यवहियन्त इति सिद्धतया मृष्टेः प्राक् नेशान इत्यादिनावगतस्य परमेश्वरमूर्तेः प्रतिषेधस्य सष्टयनन्तरमाविर्भावस्य शिव एव केवल इत्यादिना सृष्टेः प्राक शिवमूर्तेरवस्थानबोधने तदवस्थानस्य चैकमायिकमूर्तिविषयकताया- स्सिद्धत्वेन शिव एव केवल इत्यादिना सृष्टेः प्राक् शिवमूर्तीश्वरस्य मूर्तिभत्वबोधने तदा तन्मूर्तेनिषेधस्य सृष्ट्यनन्तरं तन्मूर्तेरुत्पत्तेश्वासम्भवापच्या तन्निषेधतदुत्पत्तिपरवाक्ययोर्वैयर्थं प्रसज्यत एवेति तद्वैयर्थ्याश्रयणात शिव एव केवल इत्यादिवाक्यगतशिवादिपदेषु लक्षणाश्रयणमेव न्याय्यम् । वाक्यवैयर्थ्याद्वरीयसी लक्षणति न्यायात्। सैवैश्वररूपशिवस्यैव नेशानेत्या- दिना मूर्तिप्रतिषेधादिकमित्यग्रे वक्ष्यते । " उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्त मिति कैवल्योपनिषदि उक्ता मूर्तिध्यक्षश्शूलपाणिः पुरुषोऽजायतेत्यादि- नेतन्महोपनिषद्युत मूर्तिरेवे । कैवल्योक्तमृर्तेरपि शरीरत्वहेतुना करचरणा- द्यवयवत्वेन सावयवत्वं सावयवत्वहेतुनोत्पन्नत्वमुत्पत्तिमत्वहेतुना माथिकत्वञ्च सिद्धमेवत्येतन्मायामयमूर्तेः सृष्टेः प्राक्कालाविर्भावकल्पने सृष्टेः प्रागुत्तरत्र तन्मायिकमूर्तेरविद्यमानत्वोत्पन्नत्वबोधकवचनद्वयवैया- पच्या कैवल्यगत वाक्येन " >यक्षशूलपाणिः पुरुषोऽजायते" त्यादिमहोपनि- षद्वाक्येन चैकैव मूर्तिस्सिहयति । लाघवाद्वाधकाभावात् । त्रिलोचनमिति त्र्यक्षमिति चोभयत्र त्रिणेत्रत्वाभिधानेन परमेश्वरमितीशान . इति च सर्वेश्वरत्वाभिधानेन च सैवेयं मूर्तिरिति प्रत्यभिज्ञानाच्च । पुराणादि- वचनैः सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्य मूर्तिमत्वबोधने तद्वचनानां नेशान इत्यादि- श्रुतिविरोधस्य विस्पष्टत्वेन सृष्टयनन्तरमेवाविर्भूतमूर्तिपरत्वं यथाकथ- चिद्वक्तव्यमेठ । अन्यथा श्रुतिावरोधेन तेषामप्रामाण्यापत्तेः । अतः परमेश्वरस्य सृष्टेः प्राक् मूर्तिराहित्यमुक्तं युक्तमेव । - ·प्रथमो भागः 26 किञ्च " ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त " इत्यथर्वशिरवायां सृष्टय- नन्तरं सर्वेश्वरयोर्विष्णुरुद्रयोर्मयुत्पत्यमिधानेन जगत्सृष्टेः प्राक् तयोर्मृत्य- भावस्सिद्धः । तदा तयोर्मूर्तिसच्चे मानाभावात् । तात्पर्यम् । विष्णोरीश्वरत्वमुक्तमथर्वशिरवायामेव । तथा हि “द्वितीयान्तरिक्ष उकारस्त यजुर्भिर्यजुर्वेदो विष्णुरि " त्यत्र विष्णुशब्देन . तद्रूढ्यर्थरूप- नारायणेऽवगते व्यापकत्वरूपसर्वेश्वरत्वलिङ्गेन तस्य सर्वेश्वरत्वं सिद्धमेव । तथा "द्वितीया विद्युमती कृष्णा विष्णुदैवत्ये त्यत्र विष्णशब्देन, तथा ध्यानं विष्णुरित्यत्रत्यविष्णुशब्देन तथा ब्रह्माविष्णुरुद्रेत्यत्रत्यविष्णुशब्देन च सिद्धमेव तस्य सर्वेश्वरत्वमिति । तत्रैव रुद्रस्यापि सर्वेश्वरत्वमुक्तम्। तथा हि का वा ध्यातति प्रश्नस्य जीवरूपध्याता परमात्मा तदन्यो वेति यस्तु ध्यानं करोति स एव ध्यातेत्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन प्रश्नविषयत्वासम्भवान । सृष्टयनन्तरं कः प्रथमं ध्यातति वा : श्रेष्ठः ध्यातेति वा तात्पर्यकल्पने ध्यातेत्यस्यानुपसञ्जातविरोधिनस्सामान्यश्रुतस्य बिना कारणं सङ्कोचकल्पनापत्तिः । ध्यातव न ध्येयः क इति तात्पर्य- कल्पने एवकाराध्याहारापत्ति । एवकारोथै तात्पर्यकल्पनापच्या वाक्य- भेदापत्तिश्च । एवमेतत्प्रश्नस्योत्तररूपे ध्याता रुद्र इति वाक्ये रुद्रस्य परमात्मत्वं सिद्धवत्कृत्य सकलध्यातनाद्दश्य ' तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश' दिति तात्पर्येण रुद्रत्वं विहितम् । अन्यथा' चतुर्दशभुवनेषु विद्यमानसकल- ध्याह्नुद्दिश्य रुद्रत्वविधानासम्भवात् । चि चतुर्दशभुवनेषु विद्यमान- सकलध्यातॄणां रुद्रत्वेऽभिहिते तस्य सार्वात्म्यसिद्ध या सार्वात्म्यस्येश्वरत्व- लिङ्गत्वेन तस्य सर्वेश्वरत्वं सिद्धम् । एवञ्च 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रभ्यन्त' इति वाक्यं न विष्णुरुद्रयोस्सर्वेश्वरत्वप्रतिबन्धकोत्पत्यभिधानसमर्थम् । किन्तु विष्णुरुद्रयाः स्वेच्छयाऽभिनयरूपोत्पत्त्यमिधायकम् । लिनेभ्यो वाक्यस्य दुर्बलत्वात् । प्रथमश्रुतेभ्यस्तयोरीश्वरत्वलिङ्गेभ्यश्चरम- श्रुततयोपसञ्जातंविरोधित्वनाप्यतद्वाक्यस्य दुर्वलत्वात् । अतासिद्धं तयास्सवेश्वरत्वम् । तयोरीश्वरत्वपर- ·26 हरिहराद्वैतभूषणम् ननु " उमासहायमिति, निर्धेति, सहस्रशीर्षेति, हिरण्यश्मश्रुरिति. पुरुषं नृकेसरिविग्रहमि "ति च परमेश्वरयोस्तयोरुत्पातिराहतबहुमूल्भधायक- श्रुतप एवोक्तार्थे प्रमाणमिति चन्न । तन्मूर्तीनामपि शरीरस्वहेतुना करचरणाद्यवयववत्वेन च सावयवत्वसिद्ध्या सावयवत्वहेतुनात्पन्नत्वसिद्धया तासां सृष्टेः प्रागनन्तरं वोत्पत्तिरिति संशये कासाञ्चित्सर्वेश्वरमूर्तीनां सृष्टयनन्तरमुत्पन्नत्वश्रवणेनासामापि सृष्टयनन्तरमुत्पन्नत्वस्यवोचितत्वात् । विश्वतश्चक्षुरित्यादिश्रुत्य! परमेश्वरमूर्तिरेवोच्रात इति पक्ष नावाभूमी जनयन्देव' इति वाक्येन स्वर्गलोक भूलोक स्रष्टत्वमेव तन्मूर्तेरुच्यत इति न कोऽपि विरोधः । ब्रह्माण्डादुत्पत्त्यनन्तर मुत्पन्नमर्तेरपि तत्सम्भवात्। एवं । . . मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायु'जायत । नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीणों द्यौस्समवर्तत । पद्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्" ॥ इत्यादी चन्द्र पूर्येन्द्रसमभिव्याहारेणोक्तवहिवायू दिक्पालावेव महाभूतात्मका- निवायुसृष्टः • प्राक् शूद्रचन्द्रसूयेन्द्रसृष्टयसम्भवात् । आग्निसृष्टयनन्तरं वायुमृष्टचसम्भवाच्च । अत एव नाभ्या आसीदन्तरिक्षमित्यत्रत्यान्तरिक्ष- शब्दः " अन्तरिक्षलोकेषु गार्गी" त्यादिश्रुत्यन्तरे प्रसिद्धान्तरिक्षलोकपरः। शूद्रचन्द्रांदिसृष्टयनन्तरं महाभूतरूपाकाशसृष्टेरप्यसङ्गतत्वस्य समानत्वात् । एतदन्तरिक्षसमभिव्याहारात् यौभूमिशब्दावपि धुलो भूलोकपणे । शूदा. दीन् सृष्ट्वा तेषां स्थानाकांक्षायां इमाल्लोकान् सृष्टवानिति न कोऽपि विरोधः । अथवा बृदहारण्योपनिषदि प्रसिद्धदवक्ष वैश्य शूद्रादीनुत्पाद्य एतान् लोकानुत्पादितवान्परमेश्वर इत्यवगन्तव्यम् । सहस्रशीपेत्यादिनोक्तमूर्तेः. ब्रह्माण्डोत्पच्यनन्तरमुत्पन्नत्वेऽपि सम्भवतीति न कश्चितिरोधः । नन्वस्तु शिवस्यैवम् । मूर्तिरूपनारायणस्य तु जगत्कारणत्वमनि तथा हि अस्यामेव महोपनिषदि “अथ पुनरेव नारायण- सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाठात् स्वेदोऽपतत् ता एवञ्चेयं सृष्टि वायमेव ।

·प्रथमो भागः 27 आपअभवन् तासु वीर्यमथासृजत्तद्धिरण्मयमण्डम भवत् तत्र ब्रह्माऽजायत इति सन्दर्भ कण्ठरदेणैव मूर्तिरूपनारायणस्य जगत्कारणत्वाभिधानादिति चेन्न । सत्सन्दर्भ पञ्चमहाभूतानामिन्द्रियाणामुत्पत्त्यनन्तरं ब्रह्माण्डकारण- तया मूर्त्यभिधानेन तन्मूर्तेः पञ्चमहाभूतसृष्टयनन्तरमुत्पन्नतायास्सिद्धत्वात् । ननु ‘शिव एव केवल' इत्यादिश्वेताश्वतरादिवाकयैः सृष्टेः प्राक् शिवम्य मतिरूपेणावस्थानाभिधानात , अथर्वशिरवायां " कारणन्तु ध्येय- स्सर्वेश्वर्यसम्पन्नस्सर्वेश्वरश्शम्भुराकाशमध्ये '' इत्यत्रत्यशम्भुशब्दोक्तशिवमूर्ते- सर्वकारणत्वावगमाच्च कथं शिवस्य मूर्त्यभावः तन्मतः कारणत्वाभावः । यद्यपि तन्मतेरपि शरीरत्वहेतुना करचरणाद्यवयववत्वहेतुना च सावयवत्व- सिद्धया सावयवत् हेतुनोत्पन्नत्वं सिद्धयति । तथापि बिम्बचैतन्यरूप- परमेश्वरः आदी मूर्ति सृष्टा तद्विशिष्टस्सन्नाकाशादिकं सृजतीति वक्तुं शकयत्वादिति चदुच्यते । आकाशादिकारणत्वेन करप्यमानं परमेश्वर- शरीरं किं स्वल्पपरिमाणकम् ? आकाशादिजगत्परिमाणकं वा ? परिच्छिन्नं वा: नाद्यः । स्वल्पपरिमाणकशरीरस्थ सर्वत्र कार्यदेशेऽभावेन सर्वकारणत्वा- सम्भवात् । ततः कारणतावच्छेदकत्वपक्षोऽपि न सम्भवति । तन्मूर्ति- सृष्टौ यत् कारणतावच्छेदकं तस्यैवाकाशादिसृष्टावपि कारणतावच्छेदकत्व- सम्भवात् । न च सकलजगत्कारणत्वोपपत्तये बहुमूर्तिकल्पनं सम्भवति । जगत्परि- माजकैकमर्तिकल्पनेनैव तत्कारणत्वोपपत्ती बहुमूर्तिकल्पने गौरवान्मानाभावाच । अचिन्त्यशक्तिकाष्टमूर्तिसृष्टौ समर्थस्य जगत्सृष्टिस्सुकरैवेति तन्मूर्तिसृष्टेरन- पेक्षितबहु मूर्तिसृष्टौ पर्यवसन्नत्वेन सृष्टेः प्राक प्रयोजनरहिततन्मूर्तिसृष्टिकल्पन- स्यैवोन्मेषासम्भवाच्च । न च बहू ध्यानाय बढ्यो मूर्तयोऽपेक्षिता एवेति वाच्यम् । सृष्टेः प्राक् ध्यातृणामेवाभावेन यदा ध्यानरूपं प्रयोजनं तदैव मूर्तीनामाविर्भावकल्पनस्य लाघवानुगृहीतत्वात् । न द्वितीयः । आकाशादिजगत्परिमाणकाचिन्त्यशक्तियुक्तमूर्ति कल्पयितुः परमेश्वरस्य, जगन्निर्माणसामर्थ्य कैमुतिकन्यायसिद्धमेवेति सृष्टेः प्राक् तस्य ·28 हरिहराद्वैतभूषणम् मूर्तिमत्वकल्पने गौरवात् प्रयोजनाभावात् प्रयोजनरहितार्थसमर्पकत्वे वचना नामप्रामाण्यापत्तेः एतन्मूर्तिसृष्टी यत्कारणतावच्छेदकं तस्यैव जगत्सृष्टा वपि कारणतावच्छेदकत्वसम्भवाच्च । अत एव न तृतीयः । उक्तदूषणानाम त्रापि समानत्वात् । उत्पन्नस्योत्पन्नत्वहेतुना परिच्छिन्नत्वसिद्धेश्च । पक्षत्रयेऽपि मूर्तिसृष्टौ कारणतावच्छेदकमन पेक्षितमिति चेत्तज्जगत्सृष्टावपि समानमिति वक्तुं शक्यमेव । एवञ्च शिव एव केवल इत्यादिवचनैराकाशादिसृष्टे प्राक् श्रीमूर्तिसद्भावबोधने तदा प्रयोजनलेशस्याप्यभावेन तदर्थबोधक- वाकयानामप्रामाण्यापच्या सृष्टेः प्राक् विद्यमानशिवस्य जगत्कारणत्वावश्य. म्भावेन जगत्कारणतायां मूतैरनुपयुक्तत्वेन शिव एव केवल इत्यादिवाकय- गतशिवादिपदानां लक्षणया यौगिक या वृत्त्या बिम्बचैतन्यरूपत्वमेव न्याय्यम् । एवञ्च “कारणन्तु ध्येयस्सर्वैश्वर्यसम्पन्न सर्वेश्वरशम्भुराकाश- मध्य" इति वाकयस्य कारणरू पबिम्बचैतन्यं शिवमूर्तिरूपमापन्नं सत ध्येयमित्यर्थोऽवगम्यते ।। तुशब्दः अकारणरूपप्रतिबिम्बचैतन्यानां ध्येयत्व- निवारणेन प्रकृतध्याने प्रवृत्तिजनकः । अत्र शम्भुशब्दावगतमूर्तेरनादित्व- कल्पने सृष्टेः प्रागाविर्भाव कल्पने वा तदनादितायाः सृष्टेः प्राक्काले तदवस्थितेश्च प्रयोजनलेशस्याप्यभावेन सृष्टयनन्तरमाविर्भूतत्वमेव वक्तव्य- मित्ययं शम्भुः प्राक् सर्वेश्वरत्वेन . प्रदर्शितरुद्र एव । तदर्थस्योभयत्र सर्वेश्वरत्वप्रदर्शनेनावगमात् । तत्रैवोभयत्र उपास्यत्वप्रदर्शनाच्च । आवि- भूतत्वेनेश्वरत्वेन च प्रतिपादितरुद्रमूर्तेर्मुख्यप्रयोजनान्यथानुपपत्त्या उपास्यत्वस्य सिद्धत्वात् । किञ्च रुद्रेति शम्भुरित्यभिधानश्रुत्योरेकार्थाभिधायकत्वं सुप्र- सिद्धमेव । अपि च रुद्रशब्दशम्भुशब्दयोरेकार्थप्रतिपादकत्वं लापवाहि- रोधाभावाच्च सिद्धमेव । अतः परमेश्वरम्य आकाशादिसृष्टेः प्राकू मूर्त्य- भावस्सिद्ध इत्युक्तं युक्तमेव । अपि च “ब्रह्मविष्णुरुद्वेन्द्रास्ते सम्प्रसूयन्ते । नारायणाद्रुद्रो जायते इत्यादिश्रुतिषु सृष्टयनन्तरमाविर्भूतत्वेनाभिहितमूर्तीनामुपानं विना सच्चे मानाभावः । असाधारणप्रयोजनालाभेन श्रुतिमिस्तासामुपास्यत्वप्रदर्शनात् । यथा “षड्विंशतिरस्य पंक्रय ()" इति श्रुत्या पार्श्वद्वयपङ्कीणां समस्या- भिधानम् । आश्वमेधिकपशुत्रयस्य पक्रयस्समस्य वक्तव्या इत्यवगमितम् ।

·प्रथमो भागः 29 तथात्रापि सृष्ट्यनन्तरमाविर्भूतमूर्तीनामेवोपास्यत्वम् । न त्वनादीनां सृष्टेः प्रागाविभूतानां वेति ताभिः श्रुतिभिरवगमितमिति सिद्धमेव परमेश्वरस्य सृष्टेः प्राक् मूर्तिराहित्यम् । किश्च पृथिव्यप्तेजोवायूनां महाभूतानां शब्दस्प- शरू परसगन्धेषु पञ्चगुणेषु एकैकगुणरहितपदार्थजन्यत्वंनयत्यश्रवणेन विवादास्पदीभूतस्य शब्दैकगुणकाकाशस्यापि स्वापेक्षयैक गुणरहितपदार्थ- जन्यत्वमावश्यकामति न्यायेन, अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुरवत्प्रमुच्यते" ।। इति कठवल्लीश्रुत्या "असङ्गमरसमचक्षुष्क" मित्यादिना सकलज ाच्छास्त्र- प्रतिपादिकया बृहदारण्यपञ्चमाध्याय श्रुत्या च शब्दादिपञ्चगुणरहितजगत्का- रणं बिम्बचैतन्यमेवेत्यवश्यं वक्तव्यत्वेन तथा मूतरेतत्पञ्चगुणराहित्यासम्भवेन तथा परमेश्वरे गन्धरसादिमत्वाम्नानस्य सृष्टयनन्तरमाविभूतश्रमूिर्त्यभिप्रायकत्वेन च सिद्धमेव सृष्टः प्राक् परमेश्वरस्य मूर्तिराहित्यम् । आपि च य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशश्शरी य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृत' इत्यादिश्रुतिवचनेष बहुषु सर्वान्तर्यामिरूपपरमात्मनि “एष त आत्मे " त्यात्मशब्दप्रयोगेण, तथा आत्मन आकाशस्सम्भूत" इत्यादिश्रुतिषु आका- शकारणे परमात्मनि आत्मशब्दप्रयोगेण च आकाशान्तस्तिष्ठन् तेनाविदित- स्तन्नियामकस्तच्छरीरकश्च सर्वान्तर्याम्येवाकाशजनकीमतात्मेति अत्रत्यात्म- शब्देन प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनाकाशान्तर्यामिण एवाकाशजनकत्वं सिद्धम् । मूर्तिरूपस्याकाशान्तर्यामित्वासम्भवात् । अपि च बिम्बचैतन्यस्य शरीरादियोगं विना सृष्ट्यादी सामर्थ्य न सम्भवतीति तस्य तत्सामर्थ्यसिद्धये शरीरादियोगः कल्प्यतेऽथवा सृष्ट्यादिकरणे तस्यानपेक्षितमेव शरीरादियोगमभिदधद्वचनात्तस्य तत्कल्प्यते।

·30 अका- हरिहराद्वैतभूषणम् आद्यपक्षे शरीररादिरहितस्य बिम्बचैतन्यस्य जगत्स्रष्टुत्वसामर्थ्य किं प्रमाणा- भावान्न सम्भवतीत्युच्यते, दृष्टान्ताभावाद्वा । नाद्यः । ईशोपनिषदि यमत्रण" मित्यस्य, कठवल्या ' अशरीरं शरीरेवि " त्यस्य, मुण्डकोपनिषदि अवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भूतयोनि " मित्यस्य, तत्रैव- अप्राणो घमनाश्शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः । एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च" इत्यस्य, बृहदारण्यकपञ्चमाध्याये . अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमलोहितमने- हमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कम श्रोत्रमवागमनोऽते- जस्कमप्राणममुरवममात्रमनन्तरमबाह्य " मित्यस्य, सर्वशास्तृत्वविशिष्टबिम्बचै. तन्यात्मकपरमेश्वरार्थकस्य, श्वेताश्वतरोपनिषदि- अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्णः ! स वत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम इत्यस्य, तत्रैव, " न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्सम श्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविधैव श्रूयत स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च"। इत्यस्य च, एवञ्जातीयकपुराणादिवचनजातस्य च प्रबलप्रमाणस्य सत्त्वात् । द्वितीये ; वामनेत्रवदक्षिणनेत्रमपीत्यादाविव सर्वांशदृष्टान्ताभावाद्वा अमिसह- शोऽयं माणवक इत्यादाविवैकदेशदृष्टान्ताभावाहा । नाद्यः, नित्यज्ञान- च्छादिमानीश्वर इति मते तादृशम्यान्यस्याभाबेन तदीश्वरसिद्ध यभावापत्तः । अनन्तकल्याणगुणको नित्याप्राकृतशरीरक ईश्वर इति मते ताशस्यान्य- स्थाभावेन तदीश्वरसिद्धयभावापत्तेः । अनिर्वाच्यमायाशवलितबिम्बचैतन्यरूप एवेश्वर इति वैदिकमते च तादृशस्यान्यस्याभावेन तदीश्वरसिद्धय मावापत्तेः ।

·प्रथमो भागः 31 न चेष्टापत्तिरिति के नचिदनीश्वरवादिना शङ्कितुं शकचम् । स्वतन्त्रमचेतनं प्रधानमेव सकलजगदेदयस्थितिलयहेतुरिति साङ्ख्यमते तत्सदृशांशस्या- न्यस्यामावेन तदसिह यापत्तेः । स्वतन्त्रमचेतनमतीन्द्रियं निर्गुणमपूर्वमेव सकल- सुखदुःखप्रदमिति पूर्वमीमांसकानां मते तादृशस्यापूर्वत्वावच्छिन्नादन्यस्या- भावेन तदसिद्धयापत्ते.। न च तत्रापीष्टापत्तिरिति वाच्यम् । शब्दगुणक- सर्वव्यापक आकाश इति पक्षे तत्सदृशस्यान्यस्याभावेन तदसिद्धयापत्तेः । एवमेव वायुचन्द्रसूर्याग्निलवणसमुद्रपृथिव्यादीनामसिद्धयापत्तेश्च । न द्वितीय.. शरीरराहते वाया वृक्ष मञ्जनजर्णिपत्रसिकतादिराशीकरणादिहेतु यस्य, तथा व्यजनपको श्रमहरणं प्रति प्रदेशान्त स्थिततूलापण्डजीर्णचकानां प्रदे- शान्तरसम्बन्धोत्पत्तिं प्रति च हेतुत्वस्य, तथा वीथ्यां वर्षेण जातप्रवाहे वीथीसिकतामयप्रदेशविशेषनिम्रौन्नत्यादर्शनहतत्वस्य, शरीर- रहितजीवनिष्ठसुस्त दुष्कृतात्मकादृष्टे शरीरजनकत्वस्य, तथा शरीररहितानां ब्रह्मलोकगतमुक्तजीवानां पित्रादिसम्पत्तिहेतुभूतसङ्कल्पकर्तृत्वस्य च सुप्रसिद्ध- त्वात् । ब्रह्मलो : गतानां तेषां जीवानां शरीरसद्भावासद्भावयोः ब्रह्ममीमां- सायां चतुर्थाध्यायचतुर्थपादे “ तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तः"। "भावे जाग्रह" दिति सूत्रहो तद्भाष्ये च सुप्रसिद्धत्वात् । निमिशापनिहतशरीरस्य वसिष्ठः महामुनः योगप्रभावेनास्माल्लोकाद्ब्रह्मलोकगमने ब्रह्माणं प्रति शरीरान्त- ग्याचने पुनरागमने शरीरान्तरप्राप्तौ च सामर्थ्यमभवदिति रामायणादिषु सुप्रसिद्धञ्च । नाद्यद्वितीयः । अनपेक्षितार्थाभिधाने प्रयोजनामावेन प्रयोजन- रहिताथबोधने च वचनानामप्रामाण्यापत्तेः । अतस्सिद्धमेव शरीररहित. दिव विम्बचैतन्यस्य जगत्कारणत्वम् । तथा - किश्च “विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुरव" इत्यादिना तैत्तिरीयादिश्रुती परमेश्वरस्याप्राकृतमूर्तिरेवोच्यत इति पक्षे विश्वतश्चक्षुष्मती मूर्तिः तन्मूर्ते- रीश्वरता च दर्शिता । सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्ष" इत्यादिना पुरुषसूक्त श्रुतौ सहस्रचक्षुप्मती मूर्तिस्त-मूर्तेरीश्वरता च दर्शिता । " सहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचन" मित्यादिना कैवल्य श्रुतौ उमासहाया त्रिलोचना मूर्तिस्तन्मूर्तेररीश्वरता च दर्शिता । “अग्निद्र्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्या". वित्यादेना मुण्डक श्रुतौ चन्द्रसूर्यरूपचक्षुर्द्धयवती मूर्तिस्तन्मूर्तेरीश्वरता च उमा- ·82 हरिहराद्वैतभूषणम् दर्शिता । "ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेसरिविग्रह ""मित्यादिनृसिम- पूर्वतापिनीश्रुतौ नृकेसरित्वलक्ष्मीपतित्वोमापतित्वादिविशिष्टमूर्तिस्तन्मूतः पर- ब्रह्मता सधैरता च दर्शिता । “य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत" इत्यादिना “य एषोऽक्षिणि पुरुषा दृश्यत" इत्यादिना च छान्दोग्यश्रुतौ हिरण्मयमूर्तिद्वयं तन्मूर्तिद्वयस्येश्वरत्वञ्च दर्शितमित्येतास्सर्वा अपि परमेश्वरमूर्तय इति वक्तव्यत्वेन तत्रैकस्या एव. मूर्तेर्जगत्कारणत्वमुत सर्वासाम् ? नाद्यः । अस्या एव मूर्तेः कारणत्वमित्यत्र विनिगमकाभावात् । न च यस्या मूर्तेरितरमूर्त्यपक्षेया प्राधान्य ताः प्रति कारणत्वं ताखनु- स्यूतिर्वावगम्यते तस्या एव जगत्कारणत्वमिति वाच्यम् । सर्वासां श्रुत तत्त्वस्य सर्वेश्वरत्वस्य च समानत्वेनास्या एव प्राधान्यादिकमित्यत्रापि विनि. ? गमकाभावात् । ननु विश्वतश्चक्षुरित्यादिनोक्तासङ्ख्यातचक्षुरादिकमूर्ती शते पञ्चाशदिति न्यायेन सहस्राक्षमूर्तीनां सर्वासामन्तर्भावसम्भवादेव मूर्तिरेताभिस्सर्वाभिः श्रुतिभिरभिधीयत इति चेन्न । सहस्रलोचनत्रिलोचनविलोचनादिभेदेन मूर्तिवैलक्षण्याभिधायकश्रुतीनां वैयर्थ्यापत्तेः । मूर्तिनानात्वाभावे आदित्यपुरुषे अक्षिपुरुषे च “ तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यन्नाम तन्नामे "त्यादिना दृष्टान्त- दार्शन्तिकभावाम्नानस्योपरोधापत्तेश्च । किश्चोदाहृत श्रुतीनामनेकमूर्त्यभिधायक- त्वाभाधे " अन्तस्तद्धर्मोपदेशा" दित्यधिकरणे आदित्यपुरुषाक्षिपुरुषयोरीश्वरत्वं दृढीकृत्य “वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषा" दित्याद्यधिकरणेषु वैश्वानरादीनां जीवत्वमुतेश्वरत्वमिति संशयोपरोधापत्त्या बहधिकरणभङ्गापतिः । न द्वितीयः प्रतिमूर्ति सर्वसामर्थ्यस्य समानत्वेनान्यतममूत्यैव जगत्कारणत्वोपपत्ती अन्यासां प्रयोजनाभावेन तासां जगत्कारणत्वरूपप्रयोजनरहितार्थबोधकत्वे श्रुतीनामप्रामाण्यापत्तेः । कासाश्चित्सर्वज्ञत्वादिगुणानामभावेनाऽऽसां जीव- त्वापत्तेः । अतो बिम्बचैतन्यस्य सृष्टेः प्राक् सिद्धमेव मूर्तिराहित्यम् । एतेन मूर्तिविशिष्टबिम्बचैतन्यस्यामिन्ननिमित्तोपादानत्वं परमूनिमित्तत्वं वा कारणतावच्छेदकत्वं वा पक्षत्रयेऽपि मूर्तेरन्तर्यामित्वञ्च वक्तुं शक यमेवेति ·प्रथमो भागः निरुपमनिरवधिकमहामौव्यतर्वस्वसम्पन्नानामारण्यकपाषण्डिनां मनोरथतरुर- शन्ययुतेनैव समूलं भनश्शशविषाणतां गतः । सृष्टे' प्राङ्मूतैरेवासिद्धी वस्या उक्तोपादानत्वादेः प्रसक्तचभावात् । अपि च परमेश्वरस्याप्राकृतमूर्तिमच्ववादिनां पक्षे ब्रह्मविष्णुरुद्रति श्रुतिबोधितानामाकाशादिसृष्टयनन्तरमुत्पन्नपरमेश्वरमूर्तीनामप्राकृतत्वे सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्याप्राकृतमूर्त्यभावस्सिद्ध एवेति “अकायमत्रण " मित्यादिप्रागुदा- हतानां सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्य मूर्तिराहित्यबोधकश्रुतीनामसिद्धानुवादत्वमेव सिद्धमिति सृष्टः प्राक् परमेश्वरस्याप्राकृतमूर्तिराहित्यं सिद्धमेव । सृष्टयन- न्तरमाविभूतानां परमेश्वरमूर्तीनां मायिकत्वेऽप्यकायमव्रणमित्यादिश्रुतीनां मतान्तरे भ्रान्तिप्राप्ताप्राकृतमूर्तिनिषेधपरत्वं सिद्धमिति सिहमेव तदा तस्या- प्राकृतमूर्तिराहित्यम् । सृष्टयनन्तरमुत्पत्स्यमानानां मायकमूर्तीनां तदानी- मप्रसक्तत्वेनाप्रसक्तप्रतिषेधायोगात् । तद्वचनानां प्रसक्तप्रतिषेधपरत्वे सम्भ. वति तदपहाय सिद्धानुवादत्वाङ्गीकारस्यान्याय्यत्वात्। अतस्तस्य तदा मूर्ति- राहित्यं युक्तमेव । उत ? किश्च परमेश्वरमूर्तयस्सर्वा अप्यप्राकृता एव, उत मायिका आप मायिका एवं आये अप्राकृतमूर्तयोऽनुत्पन्ना एवोत्पन्ना अप्यथवोत्पन्ना एव । नाद्यः, 'नारायणाद्रुद्रो जायते, ललाटाक्रोधजो रुद्रों जायते, ललाटात् ध्यक्षः शूलपाणिः पुरुषो जायते" इत्यादीनां सृष्टयनन्तरमुत्पत्यभिधायकश्रुतीनां तच्छ्रुत्युपबृंहकपुराणादिवचनानां जान- तोत (1) विष्णोविष्णोरुत्पत्यभिधायकऋग्वेदवाक यस्य, बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन" । इति, "सम्भवाम्यात्ममायये "ति, “सम्भवामि युगे युगे" इति, " जन्म कर्मच मे दिव्य "मिति च भगवद्गीतावचनानां पुराणादिवचनानां तथा ब्रह्मविष्णुरुद्रेति सृष्टयनन्तरं विष्णुशिवयोरुत्पन्नमूर्तिमच्चाभिधायकश्रुतेस्तच्छ्रुत्युपबृंहकपुराणा- दिवचनानाञ्च बाधितार्थकत्वापच्या अप्रामाण्यापत्तेः । Hari Hara.---3 ·34 हरिहराद्वैतभूषणम् न द्वितीयः- “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" ॥ इत्युत्पन्नमूर्तीनां प्रयोजनाभिधानेनानुत्पन्नमूर्तीनां सृष्टेः प्राक् प्रयोजना मिधायकवचनानामभावेन च तासामनादित्वकल्पनस्य व्यर्थत्वात् । न चाकाशादिजगत्कारणत्वं वा कारणतावच्छेदकत्वं वा मूर्त्यनादित्वस्य प्रयोजनमिति वाच्यम् । बिम्बचैतन्यस्य तत्कारणतायास्तन्निष्ठसर्वज्ञत्वादेः कारणतावच्छेदकतायाश्च सम्भवेन मूर्तीनां तदन्यतरकल्पने गौरवात् । प्रयोजनाभावात्प्रमाणाभावाच्च । नचाकाशादिसृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्य मूर्तिमत्त्वप्रत्यायकवचनान्येव प्रमाणमिति वाच्यम् । प्रयोजनरहितार्थप्रतिपादकत्वेन तेषामप्रामाण्यापचेः । 'यदा यदा ही" त्यादिना " तदात्मानं सृजाम्यहमि" त्यन्तेन यदा प्रयोजन तदेव परमेश्वरस्य मूर्त्याविर्भाव इति स्फुटमभिधानाच्च । तृतीयपक्षे उत्पन्नमूर्तीनां प्राकृतत्वं किं प्रकृतिशब्दितमायां विनैवोत्पन्नत्वमुत सिद्धान्तपक्षे प्रागुक्त- रीत्या मायाजन्यत्वं वा ? नाद्यः, जन्यस्य सर्वस्यापि मायिकत्वनियमन तन्मूर्तीनाञ्च मायिकत्वसिद्धेः । न च " अवतारेष्वपि हरे वास्त्यप्राकृता तनुरि"त्यादिवचनैर्बाधितस्स नियम इति वाच्यम् । यजन्यं तन्मायिकमेवेति न्यायोपबृंहितः " प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया इति भगवद्गीतावचनादिभिः तान्येव वचनानि बाधितानि सन्त्यनुपदं सिद्धान्तपक्षेऽभिहितमायिकमूर्ति- पराण्येव भवन्तीत्यवश्यं वक्तव्यत्वात् । द्वितीयपक्षाश्रयणे तु सिद्ध नस्साहितम् । अत एव नाद्यद्वितीयतृतीयौ, परमेश्वरमूर्तीनां मायिकत्वा- भावे प्रमाणाभावादिदोषाणां अनादित्वे सृष्टेः प्राक प्रयोजनराहित्यादि- दोषाणां मायिकत्वे इष्टापत्तेचात्रापि समानत्वात् ।

·प्रथमो भागः 36 एतेनानादिसिद्धा एव विष्णुशिवमूर्तयः सृष्टयनन्तरमुत्पन्ना इव लोकानां प्रतीति जनयन्ति । न तु तासां कदापि स्वेच्छया मायिको- त्पत्तिरप्यस्तीत्येतन्निरस्तम् । परमेश्वरमूर्तीनामनादित्वासिद्धेः प्रदर्शितत्वात् । सृष्टयनन्तरमुत्पत्त्यनङ्गीकारे तन्मूर्तीनामसिद्धयापत्तेः, श्रुतीतिहासपुराणादि- वचनागतेषु तन्मूर्तेरुत्पत्त्यभिधायकपदेषु लक्षणां विनैवोपपत्तौ तदाश्रय- णापत्तेश्च । न च विष्णुशिवमूर्तीनामनादित्वप्रत्यायकेषु "एको ह वै नारायण" इत्यादिषु नारायणादिपदानां “शिव एव केवल" इत्यादिषु शिवादिपदानां च लाक्षणिकत्वगौरवाङ्गीकरणं सिद्धान्तेऽपि समानमिति चेदुच्यते । विष्णुशिवमूर्तीनामुत्पत्यभिधायकशब्देषु लक्षणानाश्रयणे सिद्धान्तपक्ष परपक्षे वा तयोरीश्वरत्वध्येयत्वसिद्धौ न किञ्चिद्वाधकमस्ति । तेषु शब्देषु लक्षणाश्रयणन्तु व्यर्थगौरवदोषसिद्धयर्थमेवेति पर्यवस्यति । सृष्टः प्राक् विष्णुशिवयोमूर्तिमत्त्वप्रत्यायकेषु “एको ह वै नारायण आसीत् इत्यादिवाक्येषु स्थितानां नारायणादिशब्दानां शिबादिशब्दानाञ्च लक्षणा- श्रयणे न कोऽपि दोषः । लक्षणां विना रूढ्यर्थाश्रयणे तु प्रयोजन- रहितार्थाभिधायकत्वापच्याप्रामाण्यापत्तिः । अतस्सिद्धं सृष्टेः प्राक् विष्णु शिवयोः मूर्तिराहित्यम् । अपि च मुक्तजीवानां " तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्ते' रित्यादिसूत्रैरशरीरत्वेन चावस्थानामिधानात् कदापि परमेश्वरस्याशरीरत्वा- भावे मुक्तजीवापेक्षया निकर्षापत्तिः । अशरीरतयावस्थानसामर्थ्याभावश्श. रीरश्च यस्य तस्य प्रियाप्रियमनिवार्यमिति न्यायोपवृहित या बै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पशतः" ॥ इति श्रुत्या मुक्तजीवानामशरीरत्वेनावस्थानस्य श्वाध्यत्वसिद्धया परमेश्वरस्य कदाप्यशरीरत्वाभावे मुक्तजीवापेक्षया निकर्षापत्तेरनिवार्यत्वात् । मुक्तत्वाभावापत्तश्च अशरीरत्वेनावस्थानरूपमुक्तसामर्थ्याभावात् । अशरीरताया गुणत्वेन तत्सामर्थ्यस्यापेक्षायोगात् । न चाशरीराणां सुखमपि शरीरवतः परमेश्वरस्य भवतीते न विरोध इति वाच्यम् । मानाभावात् । स्वेच्छयाविभूतमायिक- शरिजन्यसुखवत्ताया मुक्तजीवानां परमेश्वरस्य च "न ह तस्य समानत्वाच । Hari Hara.-3A ·36 हरिहराद्वैतभूषणम् " भोगमात्रसाम्यलिङ्गाचे "ति सूत्रकारेण मुक्तजीवानां परमेश्वरस्य च मोगसाम्यानुवादाच्च । शरीरं विना कस्यापि भोगासम्भवात् शरीरा- भावप्रयुक्तसुरवस्य मुक्तजीवानामाधिक्यात् । अतः केनापि कथमप्यप- रिहार्यमेव परमेश्वरस्याकाशादिसृष्टेः प्राक् मूर्तिराहित्यम् । श्रीमन्नृसिमाश्रमपूज्यपादैरद्वैतदीपिकायां तृतीयपरिच्छेदान्ते, श्रीमन्म- धुसूदनानन्दसरस्वतीश्रीचरणैरद्वैतसिद्धौ चायमर्थो विस्तरेण दशितः। निर्णी- तश्च ब्रह्ममीमांसायाममूर्तस्य निरवयवस्यैव ब्रह्मणो वियदादिसकलजगत्कारण- त्वम्। तत्रेक्षत्यधिकरणे “ यदप्युक्तं प्रागुत्पत्तेब्रह्मणश्शरीरादिसम्बन्धमन्तरेणे- क्षितृत्वमनुपपन्नमि"ति भाष्येणेश्वरस्यापि शरीरादिसम्बन्धाभावनिवन्धनां प्रधान- कारणवादिकृतामीक्षितृत्वासम्भवशङ्कामनूद्य, तन्निराकरणसन्दर्भ " अपि चा. विद्यादिमतः संसारिणश्शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात् , न ज्ञानप्रतिबन्ध. कारणरहितस्येश्वरस्ये"त्युक्ता “मन्त्री चेमावीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरण- ज्ञानताश्च दर्शयत" इति चोक्ता, " न तस्य कार्य करणश्च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" ॥ इति ॥ " अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्" ॥ इति चति श्वेताश्वतरमन्त्रद्वयमुदाहृतमित्यस्मिन्नधिकरणेऽशरीरस्यैव ब्रह्मणो जग- कारणत्वप्रतिष्ठापन विस्पष्टमव । एवं द्वितीयाध्याये प्रथमपादे "उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवडी" त्यधिकरणम् । “देवादिवदपि लोके" इति च गुणसूत्रम् । तदनन्तरं "कृत्स्नप्रसाक्तिनिरषयवत्वशब्दकोपो वे त्याधिकरणम् । " तत्रोत्तराधिकरणे चेतनमेकमद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवद्देवादि. बच्चानपेक्ष्य बाह्यसाधनं स्वयं परिणममानं जगतः कारणमिति स्थित"मिति ·प्रथमो भागः 37 दर्शितम् । भाष्येण पूर्वाधिकरणसिद्धोऽर्थोऽनूदितः । तत्र चाद्वितीयब्रह्मान्यनिरपेक्षमेव जगत्कारणमिति स्फुटं "कृत्स्नप्रसक्ति " रिति पूर्वपक्षसूत्रे तयाख्याने च तदनन्तरं "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वा." दिति सिद्धान्तसूत्रे तत्सूत्रविषयके " तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि | त्रिपादस्यामृतं दिवी" त्यादिश्रुतिप्रदर्शनपूर्वकं प्रवृत्ते ? तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म । न च निरवयत्वशब्दकोपोऽस्ति । श्रूय- माणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमानत्वात् । शब्दमूलश्च ब्रह्म शब्दप्रमाणकं नेन्द्रियादिप्रमाणकम् । तद्यधाशब्दमभ्युपगन्तव्यम् । शब्दश्वोभयमपि ब्रह्मणः प्रतिपादयति, अकृत्नप्रसक्ति निरवयवत्वञ्चे' त्यादिभाष्ये च स्फुटतयैवोक्तं निरवयवस्य ब्रह्मणः कारणत्वम् । तदनन्तरं तस्मिन्नेवाधिकरणे “ आत्मनि चैवं विचित्राथ ही" ति गुणसूत्रे "अपि च नैवात्र विवदितव्यम् । कथमेकस्मिन्ब्रह्मणि वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः स्यादिति । यत आत्मन्यप्येकस्मिन् स्वप्नहाश स्वरूपानुपमर्दैनैवानेकाकारा सृष्टिः पठ्यते इत्यादिभाष्ये कण्ठरवेणैवोक्तं निरवयस्यैव ब्रह्मणः कारणत्वम् । सर्वोपता च तदर्शना" दित्यधिकरणे स्फुट एवायमर्थः । तस्मिन्नेवाधिकरणे “विकरणत्वान्नति चेत्तदुक्त मिति गुणसूत्रेण, तत्सूत्रविषयकेण स्यादेतत् । विकरणां परां देवतां शास्ति शास्त्रम् । 'भचक्षुष्कमश्रो- त्रमवागमना' इत्येवञ्जातीयकम् । कथं सा सर्वशक्तियुतापि सती कार्याय प्रभवेत् । देवादयो हि चेतनास्सर्वशक्तियुता अपि सन्त आध्यात्मिक- कार्यकरणसम्पन्ना एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते । कथञ्च नेति नेतीति प्रतिषिद्धसर्वविशेषाया देवतायास्सर्वशक्तियोगस्सम्भ- वेदिति चेत् । यदत्र वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम् । श्रुत्यवगाद्यमेवेद- मतिगम्भीरं ब्रह्म न तर्कावगाद्यम् । न च यथैकस्य सामर्थ्य दृष्टं तथान्यस्यापि सामर्थेन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीति । प्रतिषिद्धसर्वविशेष- स्यापि ब्रह्मणस्सर्वशक्तियोगस्सम्भवतीत्येतदप्यविद्याकल्पितरूपमेदोपन्यासे- नोक्तमेव । तथा च शास्त्रम्- एवं ॥ " अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्णः" ।

·38 हरिहराद्वैतभूषणम् इत्यकरणस्यापि ब्रह्मणस्सर्वसामर्थ्ययोगं दर्शयती" ति भाष्येण च सत्यकरणरहितस्यैव ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं स्थूणानिरवनन्यायेन सम्यक् प्रतिष्ठापितम् । तस्मान्मूर्तिरूपस्य कस्यापि वियदादिजगत्कारणत्ववादो वैदिकानामसम्मत एवेति सिद्धत्वेन “रको ह वै नारायण आसीदि"- त्यत्र वियदादिसकलजगदुपादान कारणत्वेन श्रुतो नारायणो बिम्बचैतन्यरूप एवेति सिद्धत्वेन बिम्बचैतन्यस्य कस्माच्चिदुत्पत्तिकल्पनमनोरथोऽप्युपहासार्ह एव । , एतेन च शिवतत्वविवेके एतन्महोपनिषदुपबृंहणत्वेनोदाहृतमत्स्य- पुराणवचनानां तात्पर्याभिधानप्रस्तावेऽभिहितम्-~~"अस्मत्पक्षे तु तमोऽ- धिष्ठातुरीश्वरात्स्वयम्भुवः प्रादुर्भावोक्तया ततो भेदप्रसक्तिः । जीवस्य स्वयम् त्वानुपपत्तेस्तस्यापीश्वरभावेऽनेकेश्वरवाद इति शङ्कावारणाय तदभावश्च वक्तव्य इति तमोऽधिष्ठाता परमेश्वर एवोपाधिविशेषकृतेन नारायणमू. ात्मना रूपान्तरेण सर्गादावाभिव्यक्त इत्येतदभिप्रायोऽनन्तर श्लोकस्सङ्गच्छ- तेतरा" मित्यादिकं निरस्तम् । तत्र नारायणमूर्त्यात्मनाविभूताश्शवः किं श्रीमुर्तिरूपः, अथ वा बिम्बचैतन्यरूपः । नाद्यः-मूर्तिरूपस्य कस्यापि वियदादि- सर्वकारणत्वासम्भवेन मूर्तिरूपनारायणस्य स्रष्टुत्वाक्तः तत्त्रहत्वं मूर्तिरूपशिवे पर्यवस्यतीत्युक्तेश्रापहासहित्वात् । न द्वितीयः-विम्बचैतन्यादुत्पन्नत्वेऽपि मूर्तिरूपनारायणस्य वियदादिस्रष्टत्वासम्भवस्य समानत्वात् । तत्पक्षद्वयेऽपि नारायणस्यश्वरताया भवद्भिरपि सम्यगङ्गीकृतत्वेन जीवस्यापि ज्ञानबलैश्वर्या- दिनेश्वरसाम्यमस्त्येव । तच्चाविद्ययावृतमिति दर्शितत्वेनाविद्यावरणत्वे जीवत्वापच्या तदावरणरहितस्य श्रीमूर्तिरूपनारायणस्य श्रीमूर्तिरूपपरम- शिवसमानत्वमनिवार्यमेवेति भवदाशयस्य शिवानन्दकानामनिष्टं वक्तव्य- मित्याशयेनैव भवद्भिर्विष्णोरपकर्ष उक्त इत्यस्य च सिद्धत्वेऽपीदानीन्तना: पापोहतचित्ताः केचन विष्णोरपकर्षः एव भवत्तात्पर्यमवगच्छन्तो नरक गच्छन्ति । किञ्च " न ब्रह्मा नेशान" इत्यत्र नेशान इति परमशिवस्य आका- शादिसकलसृष्टेः प्रागविद्यमानत्वाभिधानेन तथा सृष्टयनन्तरं .. पुनरेव नारायण" इत्यादिना " महतां देवानां महादेव" इत्यन्तेन सन्दर्भण अथ ·प्रथमो भागः 39 वाच । नारायणललाटात्तस्योत्पत्यमिधानेन तथा प्रयोजनाभावेन सृष्टेः प्राक् तस्याविद्यमानत्वं सिद्धयति । तच्चाविद्यमानत्वं मूर्तिरूपेणैव, नेशान इत्यत्रेशानशब्दस्य श्रीमूर्तिरूपशिवे रूढत्वात् । सृष्टयनन्तरं तदीशानस्य 'त्र्यक्षश्शूलपाणिः पुरुषो जायत" इति श्रीमूर्तिरूपस्यैवोत्पत्त्यभिधाने- नाप्युक्तार्यस्य सिद्धत्वात् । चैतन्यरूपेण कस्यापि कदाप्यविद्यमानत्वासम्भ- शिवस्य बिम्बचैतन्यरूपेणानादिताया अथर्वशिरवाश्वेताश्वतरा- दिषु सुप्रसिद्धत्वात् । बिम्बचैतन्यरूपस्य तस्य कृतमायस्य परमशिवस्य नित्यमुक्तत्वेनावाप्तसमस्तकामत्वेन कदापि भोगेच्छासम्भावनाया अपि प्रसक्तयभावेन तदानीमुपासकस्याभावेन च तत्परमशिवस्य तत्सृष्टेः प्राक् श्रीमूर्तिरूपेणावस्थाने प्रयोजनाभावस्य सिद्धत्वाच परमशिवस्य श्रीमूर्ति- रूपेणानादित्वप्रत्यायकाने पुराणादिवचनानि बिम्बचैतन्यरूपेणानादित्व- पराणीति तेषा वचनानामवश्यं नेयत्वात् । अन्यथा नेशान इत्यादिश्रुति- विरुद्धानां विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यापत्तेः । न च तथाप्ययं शिवोऽनीश्वर एव, तथात्वे बाधकाभावात् तस्यात्रोत्ययभिधानाचेति वाच्यम् । तस्यात्र सर्वेश्वरत्वाभिधानेन तथात्वे बाधकस्य सच्वात् । तस्यात्र नेशान इति वाकयस्थेशानश्रुत्योत्पत्त्यभिधायक- वाकयस्थेशानश्रुतेरङ्गुष्ठमात्रपुरुषस्य सर्वेश्वरत्वपरत्वसमर्थनात् । अत्रैव "महतां देवानां महादेव" इति तस्योत्पत्त्यभिधाय वाकयगतेन महादेवेभ्योऽपि महादेवत्वलिङ्गेन सर्वेश्वरतायास्सिद्धत्वाच्च तस्योत्पत्त्यभिधायकवाकयापेक्षया स्थानरूपादि (?) समभिव्याहारापेक्षया च तस्य सर्वेश्वरत्वपरश्रुत्योलिङ्गस्य च प्रबलत्वेन तदुक्तोत्पत्तेरभिनयरूपत्वसिद्धया तस्य सर्वेश्वरत्वसिद्धेर्निष्प्रत्यू- हत्वात् । श्रीमूर्तिरूपशिवनानात्वस्य श्रुतिश्वप्रसिद्धत्वाच्च । शिवस्यास्यामुपनिषदि " न ब्रह्मा नेशान" इत्यादिना सृष्टेः प्राक् श्रीमूर्ति- रूपेणाविद्यमानत्वं सिद्धमेव । तथा श्रीमूर्तिरूपस्याकाशाद्युपादानकारण- त्वाप्तम्भवेन उक्तरीत्या प्रयोजनाभावेन च नारायणस्याकाशादिसर्वकारणी- भूत श्रीमूर्तिरूपेगाकाशादिसृष्टेः प्राक् अविद्यमानत्वं सिद्धमेवेति सृष्टेः प्राग- विद्यमानयोशिशवनारायणयोः कार्यकारणभावकल्पनमत्यन्तापहास्यमेव । अतः परम- ·40 हरिहराद्वैतभूषणम् आप च नारायणस्योत्पत्त्यङ्गीकारेऽस्यामेवोपनिषदि "शाश्वतं शिव- मच्युतम्" इत्यत्र शाश्वतमिति “अनन्तमव्यय"मित्यत्रानन्तमिति च विशेषण- द्वयविरोधः । शाश्वतशब्दस्य सर्वकालावस्थायित्वार्थकत्वेन प्रसिद्धत्वात् । तथानन्तशब्दस्य त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वार्थकत्वेन प्रसिद्धतया तेनापि कालतः परिच्छेदराहित्यात्मना सदावस्थानाभिधानात् सदाबस्थायिनश्नोत्पच्ययोगात् । एवं तैत्तिरीये नारायणानुवाके “शाश्वतं शिवमच्युत" मित्यत्र शाश्वतमिति तत्रैव "अनन्तमव्यय "मित्यत्रानन्तमिति च नारायणस्यास्यामुपनिषदि उक्तमेवोक्तम् । तथा सुबालोपनिषदि पञ्चमखण्डे " अजरममृतमभयमशोक- मनन्त"मित्यस्य वाकयस्य चतुर्दशवारमानाततयानन्तमिति चतर्दशवारमनन्त- त्वमुक्तम् । नवमरवण्डेऽपि “ यस्तुर्यमेवास्तमेति तदमृतमभयमशोकमनन्तं निर्बीजमेवाप्येती"ति नारायणस्याकारणकत्वं चतुर्दशवारमुक्तम् । तत्रैव तृतीय- खण्डे “अव्ययं महान्तं बृहन्तमज "मित्यत्राजमित्यस्याजत्वमुक्तम् । सप्तम- खण्डे “अन्तश्शरीरे निहितो गुहायामज एको नित्य' इत्यत्राज इति पुनश्चाजत्वमुक्तमिति तैत्तिरीयादिगतबहुवचनविरोधश्च । एवमुत्पत्त्यङ्गीकारे उत्पत्तिमतो नाशस्यावश्यकत्वेन नाशाभावप्रतिपादकैः "विश्वतः परमं नित्य" मित्यत्र नित्यमिति "शाश्वतं शिवमच्युत"मित्यत्र शाश्वतमिति, अच्युत- मिति अनन्तमव्ययमित्यत्रानन्तमित्यव्ययमिति च, इत्येतैर्विशेषणैर्विरोधः । एवं तैत्तिरीयनारायणानुवाकगतैरेतैः पञ्चविशेषणविरोधश्च । एवं सुबा. लोपनिषदि अष्टाविंशतिवारमानातमित्युदाहृतेन “ अजरममृतमभयमशोकमन- न्त"मिति वाकयेनाष्टाविंशतिवारं तस्याजरत्वामृतत्वाभयत्वाशोकत्वानन्तत्वा- न्युक्तानि । तद्गततृतीयसप्तमवाकययोरुदाहृतयोरव्ययमिति नित्यमिति च तस्याव्ययत्वनित्यत्वेऽभिहिते । तत्रैव पञ्चमखण्डे “ यस्यान्नमिदं सर्वं न च योऽन्नं भवती" त्यत्र यस्यान्नमिति तस्य सर्वसंहतत्वं, न च योऽन्नमिति असंहार्यत्वञ्चोक्तम् । एवं नारायणोपनिषदि द्वितीयाध्याये “अथ नित्यो देव एको नारायण इत्यत्र नित्य इति नित्यः । तत्रैव “अथ नित्यो निष्कल" इत्यत्रापि नित्य इति, तत्रैव "प्रयाति परमं पारं विष्णुत्वाख्यं पदमव्यय"मित्यत्राव्ययमिति च नारायणे नित्यत्वमुक्तमित्येतदुपनिषद्वय- गतबहुवचनविरोधश्च ।

·प्रथमो भागः
नन्वेवमपि दीक्षितैर्नारायणस्यास्यामुपनिषद्यश्रुतोत्पन्नत्वं कल्पितम् ।
तद्युक्तमेव । अथर्वशिरःप्रभृतिषु शिवस्य बिम्बचैतन्यरूपत्वश्रवणेन
अस्यामुपनिषदि सृष्टिप्रकरणे “ ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपत " दिति
नारायणस्य ललाटाभिधानात्तस्य मूर्तिरूपतायास्सिद्धत्वेन च तस्मिन्नुक्ताजत्वा-
दिकममूर्तिरूपे तस्मिन्नसम्भवत्सत् जगत्कारणत्वेन सह बिम्बचतैन्यरूपशिव
एव पर्यवस्यति । मूर्तिरूपेऽभिहितं बिम्बचैतन्यरूपे पर्यवस्रातत्यिस्य सर्क
संमतत्वात् ।
उक्तश्च पराशरोपपुराणे-
यानि वेदान्तवाक्यानि तानि सर्वाणि सत्तम ।
विश्वाधिकपराण्येव नैव विश्वपराणि वै ॥
तथा स्मृतिपुराणानि निरुक्तादीनि चास्तिक ।
शास्त्रान्तराणि ताश्च श्रुत्यनुग्राहकास्तथा ॥
विना साक्षाच्छिवं साम्बं प्रमाणान्यरिखलान्यपि ।
विश्वाधिकतया नान्यं प्रवदन्ति कदाचन ।।
माहेश्वरपुराणानि समस्तानि महामुने ।
असाधारणया मूर्त्या नाना साधारणेन तु ।।
वदन्ति परम तत्वं शिवं साम्ब त्रिलोचनम् ।
वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महामुने ॥
त्रिमूर्तीनां हरेर्नाम्ना मूर्त्या तस्य परम्पदम् ।
प्रवदन्ति पुराणे वे ब्राह्ममूर्त्यानया दिशा ॥
आग्नेयञ्च नथा सौरं न चैवं पण्डितोत्तम ।
अष्टादश पुराणानां निष्ठा काष्ठा महेश्वरः ॥
गुणाभिमानिनेनेव ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
वैष्णवानि पुराणानि त्रिमूर्तीनां हरेरपि ॥
तदंशस्य तदंशस्य वैभवश्च वदन्ति हि ।
योऽपकर्षों हरेदृष्टश्शाम्भवेष्वरिखलेष्वपि ॥

·42 हरिहराद्वैतभूषणम् पुराणेषु हरेस्साक्षान्मूलभूतस्य सत्तम । वैष्णवेषु पुराणेषु योऽपकर्षस्तु दृश्यते ॥ रुद्रांशस्य हरस्यास्य विभूतेरेव केवलम् । उत्कर्षों यः पुराणेषु दृश्यते शाम्भवेषु च ॥ रुद्रस्यासौ स्वरूपेण मुने तच्वात्मनापि च । उत्कर्षो यः पुराणेषु दृश्यते वैष्णवेषु च ॥ असो तत्त्वात्मना विष्णोर्न स्वरूपेण सत्तम । एवं पुराणयोस्साक्षाद्ब्रह्मणा दर्शिता च दिक् ॥ यावकस्य पुराणे च तथा सौरे च सत्तम । आधिकचं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः ॥ आविज्ञाय नरा विष्णुं वरिष्ठं मन्बते भ्रमात्" ॥ इतीति चेन्न । आकाशादिसकलजगत्कर्ता नारायण एवेत्येतत्तात्पर्य- पुरस्सरमेतदुपनिषदा दीक्षितैश्चाभिहितमित्यस्य सिद्धत्वेन जगत्प्रति बिम्ब- चैतन्यरूपोऽपि नारायणजनकश्शिवः घटं प्रति कुलालजनक इवान्यथा- सिद्ध इति प्रागुक्तदोषतादवस्थ्यात् । ननु तर्हि वामदेवादिषूक्तं सार्वात्म्यादिकं बिम्बरूपपरमात्मनि पर्यव- स्यतीति सिद्धान्तभङ्गापत्तिरिति चेदुच्यते । बिम्बचैतन्यरूपपरमात्मन एवा- काशादिसर्वकर्तृत्वं सार्वात्म्यञ्च न मूर्तिरूपस्य शिवस्य वेति सिद्धत्वेन, मूर्तिरूपे जोवे वाभिहितं जगत्कारणत्वादिकं बिम्बचैतन्यरूपे पर्यवस्यती- त्येतद्युक्तमेव । मूर्तिरूपस्य शिवस्य वा जगत्कर्तृत्वादेरभावात् । मूर्तिरूप- नारायणस्य जगत्कर्तत्वमङ्गीकृत्य शिवस्य तत्कारणत्वाङ्गीकरणं त्वन्याय्यमेव । निम्बचैतन्यरूपस्यापि शिवस्य तत्कर्तृत्वाभावात् । न च “आत्मन आकाशस्सम्भूतः, आकाशाद्वायु" रित्यत्र यथाका- शविशिष्टपरमात्मन आकाशादुत्पन्नवायं प्रति कारणत्वं, तथा नारायण- विशिष्टशिवस्य नारायणादुत्पन्नं जगत्प्रति कारणत्वं युक्तमेवेति वाच्यम् ।

·प्रथमो भागः 43 अचेतनस्थले तथात्वेऽपि चेतनेन नारायणेन निर्मितजगत्प्रति तत्समान- चेतनस्य शिवस्य तज्जनकत्वेन रूपेण कारणत्वे चेतनेन दण्डचक्रादि- सहितेन कुलालेन निर्मितघटं प्रति तत्समानचेतनस्य तजनकस्य तज्जनकत्वेन रूपेण कारणत्वापत्तेरनिवार्यत्वात् । शिवनारायणयोरुभयोरीश्वरतायास्स- मानत्वात् । कुलालापेक्षया तज्जनकस्यात्यन्तबलवत्तरत्वेऽपि तज्जनकत्वेन घटं प्रति कारणत्वासम्भवात् । किश्च तथाङ्गीकारे शिवनारायणयोरुभयोर्जगत्कारणत्वापत्त्या ईश्वर- नानात्वापत्तिः । ईश्वरस्य सतो दौर्बल्यं न सम्भवतीत्यर्थस्यासलदुक्ततया एकः प्रबल इतरो दर्बलस्तदधीनतादृशेश्वरनानात्वञ्च न दोष इति कल्पनस्य त्वसम्भवात् । शिवनारायणयोरुभयोर्जगत्कारणत्वे जगत उपादानकारणं निमित्तकारणश्च एक एव परमेश्वर इति वेदान्तसिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । यथा आत्मनो मायाविशिष्टस्य सतो जगत्कारणत्वे उभयोः कारणतामादाय कारणनानात्वदोषो नापतति, तथा आकाशविशिष्टस्य सतो वायु प्रति कारणत्वेऽपि मायाया इवाकाशस्याप्यचेतनत्वेनात्माकाशयोरुभयोः कारणत्व- मादाय कारणनानात्वदोषो नापतति । चेतनस्यैकस्यैव कारणत्वात् । शिवस्य नारायणविशिष्टस्य सतः कारणत्वे उभयोरपि चेतनत्वेन कारण- नानात्वदोष आंपतत्येवेति व्यक्तत्वात् । किश्चात्र पति विश्वस्येति तद्विश्वमुपजीवतीति च जगतः स्थितिहे- तुत्वं विश्वभुगिति च संहर्तृत्वञ्चोक्तम् । सृष्टिकर्तृत्वाभिधानन्तु दर्शित- मेवेति अस्यां महोपनिषाद नारायणस्योक्तं जगदुदयस्थितिलयहेतुत्वम् । तस्य यदि सर्वेश्वरत्वसाधकाभावस्तदा जन्माद्यस्य यत" इत्यादिबधि- करणविरोधस्स्यात् । बहधिकरणेषु यतो वा इमानि भूतानि जायन्त" इत्यादि- श्रुत्युक्तमाकाशादिकारणत्वं प्रबलमीश्वरत्वलिङ्गमित्युक्तत्वात् । अपि चास्यामुपनिषदि नारायणस्य "विश्वं नारायण"मित्यादिना सार्वा- त्म्यं " अक्षरं नित्य" मित्यादिना नित्यत्वं, " परमं प्रभुमात्मेश्वर "मित्यादिना सर्वेश्वरत्वं, विश्वतः परममिति विश्वाधिकत्वं, शाश्वतमिति सर्वकाला- वस्थायित्वं, नारायण महाज्ञेयमिति सर्वेत्कृष्टज्ञेयत्वं, परायणमिति सर्वैः ..

·44 हरिहराद्वैतभूषणम् प्राप्यस्थानत्वं, नारायणपरं ब्रह्मेत्यादिना परब्रह्मत्वं परतत्त्वत्वं परंज्योती- रूपत्वं परमात्मत्वं “ यच्च किश्चिजगत्यस्मिन्नि "त्यादिना सर्वव्यापकत्वमनन्त- मिति त्रिविधपरिच्छेदराहित्यं विश्वशम्भुवमिति सकलसुरवयितृत्वञ्चोक्तमित्ये- तैरन्यैश्च सर्वेश्वरत्वबोधलिङ्गैकिचैश्च नारायणस्य सर्वेश्वरत्वनिर्धारणा- भावे “अन्तस्तद्धर्मोपदेशा" दित्याद्यधिकरणेषु येषु येषु आदित्याद्यन्तर्वर्ति- हिरण्मयपुरुषादीनां किमयं जीवो वा परमात्मा वेति संशयपूर्वकं परमात्मत्वं निर्धारितं तेषां सर्वेषामधिकरणानां भङ्गापत्तिः । अन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यधि- करणे सकलपापरहित्य सर्वात्मत्वं सर्वविभूतिमत्वं ज्ञपितान्तर्यामित्वञ्चेति लिङ्गचतुष्टयेनादित्याक्षिपुरुषयोरीश्वरत्वं निर्धारितम् । एवमधिकरणान्तरेषु द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिः पञ्चभिर्वेश्वरत्वलिङ्गैस्तस्य तस्येश्वरत्वं निर्धारितम् । न तु कस्मिन्नप्यधिकरणे दशेश्वरत्वलिङ्गानि प्रदर्शितानि । अत्र महोपनिष- दादौ दशभिविंशतिभिस्त्रिंशद्भिरधिकैश्चैश्वरलिङ्गैर्नारायणस्येश्वरत्वनिर्धारणामावे तेष्वधिकरणेषु त्रिभिष्षभिर्वादित्यपुरुषादेस्तस्य तस्येश्वरत्वनिर्धारणाभावः कैमुतिकन्यायसिद्ध एवेति तेषामधिकरणानां सर्वेषां भङ्गापतिरनिवार्यव । न च नारायणस्यानीश्वरत्वगमकान्यपि श्रूयन्त इति वाच्यम् । आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषादिष्वपि अनीश्वरत्वगमकानां श्रवणस्य समान- त्वात् । श्रुतिपुराणादिभ्यो यस्मिन्ननीश्वरत्वलेशोऽपि नावगम्यते तस्यैव सर्वेश्वरत्वं नेतरस्यातस्तुरीयपरमशिवस्यैव सर्वेश्वरत्वं न तु विष्णुरुद्रादीना- मितीदानीन्तनैः विष्णुनिन्दकेस्सर्वज्ञंमन्यनिर्लज्जैः कल्प्यमाननियमस्यैकस्मि- नधिकरणे वा तत्कोणे वाभावात् । तस्य तस्येश्वरत्वसमर्थनपरेषु सर्वे. प्वधिकरणेषु जीवो वेश्वरो वेति संशयप्रदर्शनपूर्वकं जीव एवेति पूर्वपक्षं प्रापय्य तद्युक्तीनां दौर्बल्यं प्रदर्य प्रबलैरीश्वरत्वालिङ्गस्तस्य तस्येश्वरत्वं प्रतिष्ठाप्य तदनुसारेणैवानीश्वरत्वगमकानां नयनात् । नारायणस्य चानी- श्वरत्वप्रत्यायकश्रुत्यादिसन्दर्भाणामत्यन्तदौर्बल्यस्य सर्वेश्वरत्वबोधकश्रुत्यादि- सन्दर्माणामत्यन्तप्राबल्यस्य च विस्फुटं दर्शितत्वात् । किश्चास्यामुपनिषदि पञ्चतन्मात्रपञ्चमहाभूतेन्द्रियान्तःकरणसृष्टयनन्तरं हि ललाठादित्यादिना मूर्तिरूपत्वं “यञ्च किञ्चिज्जगत्यस्मि" नित्यादिना सर्वव्यापकबिम्बचैतन्यरूपत्वं चेति रूपद्वयं नारायणस्य कण्ठरवेणोक्तमिति ·प्रथमो भागः सिद्धत्वनाकाशाद्युपादानकारणत्वदशायां नारायणस्य बिम्बचेतन्यरूपत्वं कथ- श्चिदपि केनाप्यनिवार्य सिद्धयति । अत्र "विश्वं नारायणं यस्मा" दिति, " विश्वं नारायणं हरि" मिति, “विश्वमेवेदं पुरुष" इति, विश्वात्मानमिति चाभ्यासेन नारायणस्य विश्वात्मत्वाभिधानेन, अभ्यासस्य तात्पर्यग्राहकताया "आनन्दमयोऽभ्यासा" दित्यादौ सुप्रसिद्धत्वेन च तस्य विश्वात्मतायाः श्रुति . तात्पर्यविषयत्वस्य सिद्धत्वेन विश्वोपदानस्यैव विश्वात्मकत्वं न त्वन्यस्यति सिद्धत्वेन च नारायणस्य विश्वोपादानकारणताया अनिच्छद्भिरप्यवश्यमङ्गी- कर्तव्यत्वात् बिम्बचैतन्यरूपस्यैव विश्वोपादानत्वमिति सिद्धत्वात् । एको ह वै ननु नारायणशब्दस्य मूर्तिरूपनारायणे रूढत्वेन नारायण आसी" दित्यत्रत्यनारायणशब्देन तस्य कथं बिम्बचैतन्यरूपत्वं सिद्धयेत् । प्रथम श्रुतस्य तस्य चरमश्रुताकाशादिसृष्टिपरवाकयशे- षानुसारेण रूढिपरित्यागे उपक्रमाधिकरणविरोधापत्तरिति चेदुच्यते । ‘एको ह वै नारायण आसी" दिति ; “अथ पुनरेव नारायणस्सोऽन्यं कामं मनसाध्यायत तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपतत्" इति च ब्रह्माण्डान्तर्गतप्राणिसृष्टयनन्तरं तदन्तर्वर्तिप्राणिनः प्रति कारणत्वं हि स्वरसतोऽवगम्यते । तथा चाकाशादीनां ब्रह्माण्डस्य तन्मध्यगतप्राणिनाश्च सृष्टयनन्तरं प्राणिनः प्रति “एको ह वै नारायण आसी" दित्युक्तश्रुति- वचनगतनारायणशब्दस्य योगरूढत्वेन तेन शब्देन यौगिकया वृत्त्यावगत- बिम्बचैतन्यरू पनारायणः आकाशादिसृष्टेः प्रागासीत्तत एवाकाशादिक- मुत्पन्नश्चेति, तथा तेनैव नारायणशब्देन रूढ्यावगतो मूर्तिरूपस्स नारायणो- ऽन्यं कामं मनसाध्यायत तस्य ललाटात्खेद उदपतदिति चार्थस्तत्सन्दर्भस्य सम्भवत्येवेंति “एको ह वै नारायण आसी" दित्यत्रत्यनारायणशब्देनावगत. रून्यर्थगन्धस्यापि परित्यागाभावेन नोपक्रमाधिकरणविरोधलेशोऽपि । न च यत्र रूब्यर्थयौगिकार्थयोरेकक्रियायामन्वयः, तत्रैवार्थद्वयस्यापि ग्रहणं न्याय्यम् । अत्र तु नारायणशद्वेनावगतस्य यौगिकार्यस्याकाशादि- जनकत्वं रूढ्यर्थस्येशानादिजनकत्वञ्चोच्यते । तच्चानुपपन्नम् ; काप्यदर्शना- दिति वाच्यम् । तथात्वे विकसितकमले पङ्कजत्वव्यवहारस्य निमज्जना- पत्तेः । तस्यातिसूक्ष्मकोर कदशायामेव पङ्कजनिकर्तृत्वं न तु विकसितष्टथु- ·हरिहराद्वैतभूषणम् कमलदशायामिति सिद्धत्वात् । नारायणस्य च बिम्बचैतन्यरूपसूक्ष्मत्व- दशायां यौगिकार्थत्वं श्रीमूर्तिरूपस्थूलत्वदशायां रूढ्यर्थत्वमिति समानत्वात् । नारायणशब्दस्य यौगिक या वृत्त्या बिम्बचैतन्यरूपनारायणपरत्वं भावत्पादै- स्तहस्रनामभाष्ये दर्शितम् " नर आत्मा ततो जातान्याकाशादीनि कार्याणि नाराणि तानि अयनं कारणात्मना व्यामोति, अतश्च तान्यस्यायन- मिति नारायणः । यच्च किञ्चिजगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः" ॥ इति श्रुतेः ।। "नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदुः । तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः इति महाभारते । अयनत्वान्नराणां प्रलय इति वा नारायणः । " यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ती" ति श्रुतेः । ब्रह्मादीन्यस्य मतानि चराणि स्थावराणि च । अयनानि पुरा विष्णोर्नारायण इति स्मृतः अत्र भगवत्पादैस्तैत्तिरीयनारायणानुवाकगतवाकचोदाहरणपूर्वकं नारा- यणस्य बिम्बचैतन्यत्वरूपसर्वेश्वरत्वसमर्थनेन तैत्तिरीयनारायणानुवाकः नारा- यणगतसर्वेश्वरत्वपर एवेति भगवत्पादानामाशयो विस्पष्टः । वार्तिककार- पूज्यपादानाच बृहदारण्यवार्तिके पञ्चमाध्यायेऽन्तयामिब्राह्मणव्याख्यानावसरे सोऽन्तर्यामी नारायण एवेति प्रतिष्ठापनप्रस्तावे- " चतुर्धा प्रविभज्यैनं सात्वताः पर्युपासते । तथा हैरण्यगर्भाद्यास्तथा पाशुपतादयः ॥ कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदात्मा ध्वान्तहानिकृत् । पाहैवमेव बहुशः प्राणिनां हितकाम्यया ।। नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकास्सप्तद्वीपा च मेदिनी ।

·प्रथमो भागः 47 तस्मै नमोऽस्तु देवाय निर्गुणाय गुणात्मने । नारायणाय विश्वाय देवानां परमात्मने । एतमेव समुद्दिश्य मन्त्री नारायणस्तथा । वेदविद्भिर्महाप्राज्ञैः पुरुषैर्विनियुज्यते ॥ इति तदानन्दगिरीये स्फुटतयैव दर्शितम् । उक्तेऽन्तयामिणि पाश्चरात्राणां समतिमाह-चतुर्धेति । वासुदेवसङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरुद्धात्मनेति यावत् । उक्तं हि- " परं ब्रह्म परं धाम चतुरात्मकमव्ययम् ।" इति, "प्राणयेहासुदेवश्च मूर्तित्रयसमन्वित" मिति च ॥ अन्योऽप्याह- या वै सर्वेश्वरी शक्तिरीश्वराख्या नियामिका । ज्ञानानि भेदमिन्नेन ह्याद्येन चतुरात्मना ॥ इति ॥ अन्तर्यामि च सर्वेषां देवानां पुरुषोत्तम :" इति च । भागवतवत् योगशास्त्रविदोऽपि वशास्त्रक्रमेण कार्यकारणादिभावेन तं विभज्य ध्यायन्तीत्याह-तथेति । उक्तं हि ईश्वरप्रणिधानाहा । लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः । तत्र निरतिशयं सर्व- ज्ञबीजम् । स पूर्वेषामपि गुरु " रित्यादि । तत्रैव माहेश्वरसम्मतिमाह- तथेति । यथोक्तम्- निरञ्जने परे व्योनि नित्यस्तोऽकरणोऽव्ययः । साञ्जनं शक्तिकरणैरधितिष्ठति शङ्करः ॥ स्थितौ स कारकानेतान् समाक्रम्य खतेजसा । युनक्ति स्वार्थसिद्धयर्थं भूतैरनमिलाक्षतः ॥ इति ॥ आदिशब्देन सर्वेश्वरस्य ईश्वरवादिनो गृह्यन्ते । तत्रैव व्याससम्मति- माह-कृष्णेति । कयमाहेति तदाह नारायण इति । कथं तर्हि तस्य कारणत्वम् ? अज्ञानद्वारेत्याह-अण्डमिति । भरादिलोकानां हेत्वन्तरं ·अत्र हरिहराद्वैतभुषणम् वारयति---अण्डस्येति । तानेव विशेषतो दर्शयति--सप्तेति । चशब्दो- ऽनुक्तसमुच्चयार्थः। किमित्यन्तर्यामी नारायणो निर्दिश्यते सर्वपुमर्थहेतुप्रही- भावविषयत्वेनेत्याह--- तस्मादिति । न केवलम्पुराणागमाभ्यां सोऽधिगम्यते, किन्तु श्रुत्यक्षरैरपीत्याह-एतमेवेति । सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं प्रभुम्" ॥ इत्यादिमन्त्रो वेदार्थविद्भिन्तर्यामिणमुद्दिश्य विनियुज्यत इति । वार्तिककारपूज्यपादैः ‘वेदविद्भिर्महाप्राज्ञैः पुरुषैर्विनियुज्यत' इति वेदार्थ- विद्भिर्महाप्राज्ञैर्नारायणानुवाको नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्वमुद्दिश्य विनियुज्यत इत्युक्तया, वेदार्थ दीक्षितानां तात्पर्यश्चाजानद्भिरिदानीन्तनैः पाषण्डो- पहतचित्तैमूखैरेव सोऽनुवाकोऽन्यथा नीयत इत्यवगम्यते । एवं वैदिकमत- प्रतिष्ठापनार्थमवतीर्णाभ्यां श्रीमद्भाष्यकारवार्तिककारपूज्यपादाभ्यां तैत्तिरीय- नारायणानुवाको नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधानपर इत्यभिधानेन तदनुवाकस्य सर्वस्याप्यस्यामुपनिषदि आम्नानेन चेयमुपनिषत्सर्वापि नारायणस्य सर्वेश्वर- त्वामिधानपरैवेति सिद्धम् । एवञ्च "एको ह वै नारायण आसी"- दित्यत्रत्यनारायणपदस्य न रूढिपरित्यागदोषः । अथ वा मूर्तिरूपस्या- काशादिसर्वकारणत्वाप्सम्भवनात्र नारायणपदस्य बिम्बचैतन्यरूपनारायण- परत्वमावश्यकमेव । आग्निरधीतेऽनुवाक" मित्यादौ चरमश्रुतानुसारेण लक्षणाश्रयणस्य सुप्रसिद्धत्वात् । अन्यथा तादृशस्थलेषु लक्षणोच्छेदापत्तेः । किश्चास्यामुपनिषदि नारायणस्य जगत्प्रति स्थितिलयो प्रति च कर्तृत्वं तात्पर्येणैवोक्तामिति सिद्धतया एकेन नारायणेनैव जगतः उदयस्थितिलय- रूपसकलप्रयोजनेषु उपपन्नेषु तस्य जनकत्वेनान्यस्येश्वरस्य कल्पने मानाभावः । प्रयोजनाभावश्च । न चाथर्वशिखायां शिवस्य सर्वेश्वरता तस्माद्विष्णोरुत्पत्तित्रोक्तवेति कथं मानाभाव इति वाच्यम् । तथात्वेऽपि प्रयोजनाभावदोषस्यानिवृत्तत्वेन प्रयोजनरहितार्थाभिधाने श्रुतेस्तात्पर्याभावस्य सिद्धत्वेन चैतन्यरूपस्य कस्यापि कस्माच्चिदपि उत्यच्यसम्भवेन चार्व- शिखायाशिवस्येश्वरताभिधानपरत्वं वा विष्णोरुत्पच्यभिधानपरत्वं वा न ·प्रथमो भागः 40 सम्भवत्येवेत्यस्या अन्यथा नयनापत्तेः । तत्र मूर्तिरूपविष्णोरेव शिवादुत्पत्ति- रुक्ता ब्रह्मरुदेन्द्रसमभिव्याहारेण तदवगमादित्यङ्गीकारे आकाशादिकारण- त्वेनैतदुपनिषत्सिद्धबिम्बचैतन्यरूपनारायणस्योत्पत्तिकल्पने मानाभावस्सिद्ध एवेति मानाभावः प्रयोजनाभावश्चेत्युक्तदेषद्वयं तदवस्थमेव । विष्णु- शिवयोर्मेद एवति पाषण्डमार्ग विहाय तयोबिम्बचैतन्यरूपेणाभेद एवेति भगवत्पादैः प्रदर्शितवैदिकमार्गमनुसरतां न कोऽपि दोषगन्धः । उदाहृत- पराशरोपपुराणादिवचनानामन्येषाञ्च शिवस्येश्वरत्व एव तात्पर्यम् , न तु विष्णोरनीश्वरत्वे च । उभयत्र तात्पर्य वाकयभेदापत्तेरिति तानि वचनानि शिवस्येश्वरत्वपराण्येवेति वक्तव्यम् । अन्यथा तात्पर्येणैव नारायणस्येश्वर- वाभिधायकैतन्महोपनिषदादिविरोधे पुराणादिवचनानामयुतानां लक्षसङ्ख्या- कानामपि विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यापत्तेरनिवार्यत्वात् । एतादृशैः पुराणवचनैरेव श्रुतितात्पर्यनिर्णये उपक्रमोपसंहारादीनि श्रुतिलिङ्गादीनि च निर्णायकत्वेनादाय ब्रह्ममीमांसाया अनारम्भप्रसङ्गात् । पुगणादिवचनानां श्रुत्युपबृहकत्वञ्च यत्र श्रुतिवचनानि सन्दिग्धार्थकानि, यत्र च पुराणादि- वचनानि तदविरुद्धार्थकानि तत्रैव न्याय्यम । अतस्तानि वचनानि शिव- स्येश्वरत्वं दृढीकुर्वन्ति सन्ति न हि निन्दान्यायेन तदुपासने रुच्युत्पाद- ना नीति सिद्धम् । किश्चात्र "एको ह वै नारायण आसी" दित्यस्य दीक्षितैः कल्पितो- पच्यर्थकत्वेऽङ्गीकृते महोपनिषदा नारायणेऽभिहितं जगत्कारणत्वादिक शिव एव पर्यवस्यति न नारायण इति तत्कल्पनाङ्गीकारपक्षे अथर्वशिरसि "अहमेकः प्रथममासं वामि भविष्यामि च नान्यः कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त" इति वाक यस्याहमेक एव नारायणात्प्रथममुत्पन्नोऽस्मि, अहमेक एव वर्ते सर्वलयानन्तरमहमेक एव भविष्यामि नान्यः कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त इत्यर्थकत्वं भवद्रीत्या सम्भवत्येवेति तत्र प्रतिपाद्यरुद्रस्य न यणादुत्पत्तिस- म्भवेन तस्मिन्शिवे तयाथर्वशिरउपनिषदावगतजगत्कारणत्वादिकं नारा- यण एव पर्यवस्यति । तेन च श्रुत्यन्तरैः पुराणादिभिश्च शिवेऽभिहित- जगत्कारणत्वादिकं नारायण एव पर्यवसन्नमिति सिद्धयति । Hari Hara.-4 ·bo हरिहराद्वैतभूषणम् न च शिवनारायणयोरुभयोरपि जन्यजनकभावः शिवे विष्णौ वा नगत्कारणत्वादिपर्यवसानश्च समानतयैवावगम्यत इति कथं विनिगमकं विनैव शिवेऽभिहितजगत्कारणत्वादेर्नारायणे पर्यवसानाभिधानमिति वाच्यम् । अस्य दोषस्य नारायणऽभिहित शिव एव पर्यवसन्नमिति वकुरपि समानत्वात् । न च नारायणस्य शिवादुत्पत्यभिधानपराया ब्रह्मविष्णुरुद्रेत्यादि- श्रुतेरनुगुणं तदुचितमिति वाच्यम् । नारायणाद्रुद्रो जायत इत्यादि- श्रुत्यनुगुणमेतदप्युचितमेवेति समानत्वात् । न च तुरीयत्वमस्तीति वाच्यम् । नारायणस्यापि तुरीयताया दर्शितत्वात् । न चास्मिन्पक्षे सर्वा अपि श्रुतयश्शिवपरा एवेत्याद्यभिधायकपुराण- वचनजातमेव विनिमकमिति वाच्यम् । अस्मिन्पक्षेऽपि तथाभिधायक- वचनानां समानत्वात् । ब्रह्माण्डे- 'रुजं द्रावयते यस्मात्तस्माद्रुद्रो जनार्दनः । ईशनादेव चेशानो महादेवो महत्त्वतः ॥ बृहत्वाहमनामासौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते । एवं नानाविधैश्शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः ॥ वेदेषु मपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः । येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः ॥ नारायणाजगन्नाथात्ते वै पाषण्डिनः स्मृताः इति सकलवेदेषु पुराणेषु च नारायण एव नानाविधैश्शब्देस्सर्वोत्कृष्ट- स्वेन प्रतिपाद्य इत्युक्त्वा नारायणादन्यदेवस्य परभावनिषेभेन, तथा कौम- वेदवेद्यो हि भगवान्वासुदेवस्सनातनः । गीयते च परो वेदैयों वेदै (1) ने स वेदवित् ।। - ·प्रथमो भागः 61 - येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः | नारायणाज्जगन्नाथात्ते वै पाषण्डिनः स्मृताः" || इत्यत्र सकलवेदपुराणेषु च नारायण एव नानाविधैश्शब्देस्सर्वोत्कृष्ट- त्वेन प्रतिपाद्य इत्युक्त्वा वेद्यत्वेन परत्वेन नारायणमाभिधाय तदन्यस्य पर- भावप्रतिषेधेन- वराहपुराणे- "नारायणात्परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद्रहस्यं वेदानां पुराणानाश्च सत्तम ॥” इति, तथा आदित्यपुररणे- 'अहं विष्णोस्तु सम्भूतस्स च सर्वमयो हरिः । न तस्य परतो भूतं विद्यते यत्तदुत्तमम् ॥ पुराणेषु द्विजश्रेष्ठ दशस्वष्टासु नान्यथा । अन्यथा ये प्रपद्यन्ते नारकास्ते न संशयः;" ॥ इति ॥ तथा हरिवंशे कैलासयात्रायां महेश्वरवचनम्- "त्रिरित्येव नयो वेदाः कीर्तिता मुनिसत्तमैः । क्रमते तान् यया सर्वान् त्रिविक्रम इति स्मृतः ॥ इति ॥ - तथा तत्रैव-- . . " इत्युक्त्वा देवदेवेशं मुनीनास नश्शिवः । एतदेव परं वस्तु मुने तस्मात्परं न हि ॥ ए तदेव विजानीध्वमेतद्वः परमं तपः । एतदेव सदा विप्रा ध्येयं प्रयतमानसैः ॥ एतद्वः परमं श्रेयो ह्येतद्वः परमं धनम् । एतहो जन्मनः कृत्यमेतद्वस्तपसः फलम् ॥ Hari Hara.-4A ·62 हरिहराद्वैतभूषणम् एष वः पुण्यनिलय एष धर्मस्सनातनः । एष वो मोक्षदाता च एष मार्ग उदाहृतः ॥ एतदेव प्रशंसन्ति विद्वांसो ब्रह्मवादिनः । एषोऽत्राधिगतो विप्राः प्रार्यों ब्रह्मविदां सदा ॥ एतदेव प्रशंसन्ति साङ्ख्ययोगसमाश्रिताः । एष ब्रह्मविदां मार्ग: कथितो वेदवादिभिः । हरिरेकस्सदा ध्येयो भवद्भिस्सत्त्वसंस्थितैः । नान्यो जगति देवोऽस्ति विष्णोर्नारायणः परः ॥ ओमित्येवं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशवम्" । इति । तत्रैव हरिवंशे नारदमहामुनिः कूर्मगङ्गासमुद्रपृथ्वीगिरिशिव- ब्रह्मवेदयज्ञेषु धन्यत्वाश्चर्यत्वयोरसम्भवं श्रीकृष्णरूपनारायणे पर्यवसानच राज्ञः प्रत्युक्तवानित्यक्तयोक्तम्- नारायणपरा वेदा नारायणपरा मरवाः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरं तपः ॥ न च नारायणादन्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते । नारायणात्मकमिदं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ इयं हि वेदार्थगतिस्सनातनी नृपा यदि श्रोष्यथ मद्वचः परम् । इदन्तु सत्यं सकलं नृपोत्तमा इत्येवमुक्त्वा स दिवं जगाम ह ॥ इति ॥ महाभारते शान्तिपर्वणि- "ब्रह्माणं शितिकण्ठश्च याथान्या देवताः स्मृताः । प्रतिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात्परिमितं फलम्" ॥ इति ॥

·प्रथमो भागः 63 - तत्रैव भारत- "आलोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणस्सदा ॥ एतनारायणध्यानं सर्वशास्त्रप्रयोजन" मिति । तथा तत्रैव भगवद्गीतायाम- यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" ॥ इति ॥ तत्रैव “वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य" इति च । अत्राहमेव नारायण एवेत्येवकारेणान्यस्य वेदवेद्यत्वनिराकरणेन च सर्वा अपि श्रुतयो नारायण- परा एवेत्यभिधायकवचनजातस्यात्रापि विनिगमकवं समानमिति सिद्ध- मेव । . न च तर्हि शिवे निरुपपदेश्वरेशानेशमहेश्वरादिशब्दानां प्रयोग एवोक्तार्थसिद्धौ विनिगमक इति वाच्यम् । नारायणे निरुपपदविष्ण्वनन्ता- जितविश्वरूपविश्वम्भरादिशब्दानां प्रयोग एवात्रापि विनिगमक इत्यस्य समानत्वात् । ननु विष्णुत्वानन्तत्वादिकमीश्वरत्वधर्मिण एव सम्भवति, त्वन्यस्य, परिच्छिन्नस्यान्तवतो वेश्वरत्वासम्भवादितीश्वरादिशब्दा अपि मण्टपाश्वकर्णादिशब्दा इव केवलरूढा भवेयुरिति समानमेव । शिवस्येश्वर- रत्वेऽभिहिते विष्णुत्वानन्तत्वादिकमसिद्धयतीति चेत् ; नारायणस्य विष्णु- खेऽनन्तत्वे वाभिहिते ईश्वरत्वमसिद्धयतीत्येतच्च समानमेव । न च शिवस्य महेश्वरमहादेवशब्दाभ्यां महत्वं सिद्धचतीति वाच्यम्। तन्महतो बिष्णुत्वानन्तत्वयोरभावे महत्तत्वादरिव परिच्छि- न्नत्वान्तवत्वयोरनिवार्यत्वात् । न च तर्हि नारायणस्य महत्त्वं विना कथं विष्णुत्वमनन्तत्वञ्च सिद्धयेदिति वाच्यम् । महापुरुषशब्देन तस्य सिद्धत्वात्। तथा शङ्करादिशब्दैविश्वम्भरादिशब्देश्वोभयोस्सकलसुरखकरत्वं समानमेव सिद्धयति । " विश्वाधिको रुद्र' इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वोत्कृष्टत्वं तत्र विनिगमकमिति चेत्, " विश्वतः परमं नित्य" मित्यादिश्रुत्युक्तं ·54 हरिहराद्वैतभूषणम् सर्वोत्कृष्टत्वमत्र विनिगमकमिति समानमेव । एवमुक्तस्य सर्वस्य समा- नत्वेऽप्यस्त्येवात्र विनिगमकम् । "नारायणाद्रुद्रो जायत" इति येन रुद्रशब्दन तमनूद्य तस्य नारायणादुत्पत्तिरुक्ता, तेनैव रुद्रशब्देन तमनूद्य तस्याथर्वशिरसि जगत्कारणत्वादिप्रतिपादनेने नारायणादुत्पन्नरुद्रस्यैवाथर्व- शिरसि जगत्कारणत्वादिकमुक्तमिति झठित्यवगतेरेवात्र विनिगमकत्व- सम्भवात् । येन विष्णुशब्देन विष्णुमनूद्य तस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रेत्यादिना शिवादुत्पत्तिरुक्ताथर्वशिरवायां, महोपनिषदि तं विष्णुशब्दं विनैव नारायणशब्देन नारायणमनूद्य तस्य जगत्कारणत्वाभिधानेन शिवाजातस्यैव कारणत्वादिकमुक्तमिति झटित्यवगतेरसम्भवात् । श्रुतिषु नारायणशब्देन नारायणमनूद्य तम्य तस्मादुत्पत्यभिधानाभावात् । किश्च सुबालोपनिषदि “ वेदशास्त्रैरुपास्यमानो न च वेदशास्त्राण्यु- पास्यती"ति नारायणस्य वेदशास्त्रैरुपास्यत्वोक्तया वदशास्त्राणां नारायणो- पासकत्वस्य सिद्धत्वेन उपासकानामुपास्यपरत्वस्य सिद्धत्वेन च नारायणो- पासकानां सकलवेदशास्त्राणां नारायणपरत्वप्रतिपादकैतदुपनिषद्वचनस्यात्र विनिगमकत्वं सिद्धमेव । श्रुतिवचनानुसारेण श्रुतेस्तात्पर्याभिधाने सम्भवति तदपहाय पुराणवचनानुसारेण श्रुतेस्तात्पर्याभिधानस्यान्याय्यत्वात् । एवं वेदशास्त्राणां शिवपरत्वाभिधायकश्रुतिवचनस्यादर्शनात् । किश्च तस्यामेव सबालोपनिषदि नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्वप्रतिपाद. व सन्दर्भ " यो रुद्रो यो नाड्या "मित्यादिना रुद्रे नारायणनियम्यत्व प्रतिपादनेन तस्मिन्रुद्र नारायणाद्दौर्बल्यावगमकैतच्छृतिवाक्यस्यात्र विनिग- मकत्वमेव नियामकरूपप्रबलस्यैव सर्वकारणत्वादिकं न तु नियाम्यरूप- दुर्बलस्येत्यस्य सर्वसंमतत्वात् । प्रसिद्ध श्रुतिषु कापि नारायणे शिवादी- बल्यसूचकशिवनियम्यत्वादेरभिधानाभावात् । ननु प्रसिद्ध श्रुतिषु नारायणशब्देन नारायणमनूद्य तस्मिन् दौर्बल्य- सूचकनियभ्यत्वाद्यभिधानाभावेऽपि यो वै रुद्रस्त भगवान् यतश्न विष्णु"स्त्यिथर्वशिरोवाक्ये विष्णुशब्देन विष्णुमनूद्य तस्य विभूतित्वाभिधानेन तथाथर्वशिरवायां ब्रह्मविष्ण्वित्यादिना स्य शिवादुत्पत्त्यभिधानेन च ·प्रथमो भागः 55 सूचितमेव तस्मिन्विष्णौ शिवापेक्षया दौर्बल्यमिति चेन्न । अथर्वाशरो- वाक्येन विष्णुशिवयोर्गौणस्य वा मुख्यस्य वाभदस्यैवाभिधानेन अभेदस्य स्वाश्रये दौर्बल्यसूचकत्वाभावात् । रुद्रस्त भगवानेव । यः प्रसिद्धो विष्णुस्स चे" त्युक्तया तयोरभेदस्य विस्पष्टत्वात् । जन्यस्य जनकापेक्षया क्वचित् प्रबलतायाः क्वचिद्दुर्बलताया दर्शनेन श्रुतिपुराणादिभ्यः श्रवणेन च जन्यत्वस्य दौर्बल्यव्याप्यत्वाभावेन विष्णुनिष्ठशिवजन्यत्वस्य विष्णो शिवापेक्षया दौर्बल्यगमकत्वासम्भवात् । किश्च विष्णोः श्रीकृष्णरामवामननृसिमादिरूपेण वसुदेवदशरथा- दिभ्यो जातस्य तेभ्यः प्रबलताया एव श्रवणेन विष्णुजनकस्य कस्यापि तत्तत्पुत्ररूपविष्ण्वपेक्षया प्राबल्यश्रवणाभावेन च शिवभिन्नविष्णुजनकेषु सर्वेषु विष्णुजनकत्वस्य दौर्बल्यनै यत्यावगमेन विष्णुजनकशिवे च दौर्बल्य- कल्पनसम्भवन विष्णी जन्यत्वाम्नानमात्रेण शिवापेक्षया तस्मिन् दौर्बल्यकल्पनप्रसक्तयभावस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वात् । अपि चास्या- मुपनिषदि " ललाठात् त्र्यक्षश्शूलपाणिः पुरुषों जायत" इत्यादिना विष्ण्वादिशब्दरूढ्यर्थभूत श्रीमूर्तिरूपनारायणललाटात्परमशिवस्योत्पत्यभिधा- नमपि विनिगम बान्तरं भवति । शिवादिशब्दरूयर्थभूतश्रीमूर्तिरूपशिवाद्वि- ष्णोरुत्पत्त्यभिधायकश्रुतेरभावात् । अथर्वशिरवायां बिम्बचैतन्यादेव विष्णो- रुत्पत्तिरुक्तेति दर्शितत्वात् । विष्णूत्पत्तिपरपुराणानुसरणापेक्षया शिवो- त्पत्तिपरश्रुत्य तुमारेण अथर्वशिरस्यत्पत्तिकल्पनस्यैव न्याय्यत्वात् । किञ्च मैत्रायणोपनिषदि " अथ यो ह खलु वावास्य तामसोऽशोऽसौ त योऽयं रुद्रः । अथ यो ह खलु वावास्य साविकोऽशोसी स योऽयं विष्णु" रिति शिवे तामसत्वरूपानेकर्षस्य विष्णों सात्विकत्वरूपो- स्कर्षस्य चाभिधानमपरं विनिगमकं. विष्णोस्तामसत्वाभिधायक श्रुतेरभावात् । तुरीयस्यैव जगत्कारणत्वादिकमिति पक्षे त्वथर्वशिरसि कल्पि रमेव न्याय्यम् । मूर्तिरूपनारायणस्य तुरीयत्वाभिधायकश्रुतेर्देशितत्वात् । मूर्तिरूपशिवस्य श्रुतिषु क्वापि तुरीयत्वा'मधानाभावात् । पुराणोक्तशिवस्य जगत्कारणत्वाद्यभिधानापेक्षया तुरीयत्वेन श्रुत्युक्तनारायण स्यैव तदभिधानस्य न्याय्यत्वात् । एतेन विष्ण्वपेक्षया निकर्षस्सर्वोऽपि तुरीयत्वेन ·56 हरिहराद्वैतभूषणम् मूर्तित्रयान्तर्गतरुद्रस्यैव । तदुभयापेक्षयोत्कर्षस्सर्वोऽपि तुरीयशिवस्यैव । विष्णोरेवं वक्तुमवकाशो नास्त्येवेति केषाश्चिहिष्णुनिन्दकानां मनोरथतरु- रशनिनेव समूलं भमः । नन्वथर्वशिरःप्रभृतिषु शिवस्य सर्वान्तर्यामित्वसर्वात्मत्वसर्वकारणत्वसर्व- व्यापकत्वसर्वोत्कृष्टत्वाजत्वनित्यत्वाद्यभिधानेन तस्य बिम्बचैतन्यरूपत्व- सिद्धया अथर्वशिरःप्रभृतिषु षड़िधलिङ्गैस्तस्य सर्वेश्वरत्वदृढीकरणेन तस्यो- त्पच्यादिनिकर्षप्रत्यायकवचनेषु स्वार्थतात्पर्यग्राहकलिङ्गानामभावेन तदुक्तो- त्पच्यादिनिकर्षस्यामिनयरूपत्वसम्भवेन तस्योत्पत्च्याद्यसम्भवेन च तस्मिन् सर्वेश्वरे शिवेऽभिहितं तत्तु नारायण एव पर्यवस्यतीत्यभिधानमतीवापहा. सास्पदमिति चेत् । सत्यम् । इदमाभिधानमपहासास्पदमिति वक्तुस्तव बुद्धिर्नारायणेऽभिहितं तत्तु शिव एव पर्यवस्यतीति दीक्षितैरुक्तमित्यङ्गी- कारसमये व गत्वा स्थितवती: नारायणस्यैतन्महोपनिषदादौ कण्ठर- वेणैवाकाशादिसकलज गदुदयस्थितिलयहेतुत्वसर्वात्मत्वसर्वव्यापकत्वसर्वान्त- यामित्वसर्वोत्कृष्टत्वाजत्वनित्यत्वाद्यभिधानेनाष्टाविंशतिसौबालवाक्यैस्तस्याजर- त्वामृतत्वाभयत्वाशोरुत्वानन्तत्वाभिधानेन च बिम्बचैतन्यरूपत्व- सिद्धया महोपनिषन्नारायणोपनिषत्सुबालोपनिषत्तैत्तिरीयनारायणानुवाका- दिषु षड्विधतात्पर्यग्राहकलिङ्गैस्तस्य सर्वेश्वरत्वदृढीकरणेन तस्योत्पत्च्या. दिनिकर्षप्रत्यायकवचनेषु षड्विधलिङ्गानामभावेन तदुक्तनिकर्षस्याभि- नयरूपत्वसम्भवेन तस्य शिवादुत्पच्याद्यसम्भवेन च सर्वेश्वरे तस्मिन्नारा- यणेऽभिहितं तत्तु शिव एव पर्यवस्यतीत्युक्तेरप्यपहासार्हतायास्समानत्वात् । अत एतन्महोपानषदि नारायणस्य मुख्यया वृत्या सर्वेश्वरत्वं तात्पर्षेणै- वोक्तमिति सिद्धम् । महोपनिषदो व्याख्या श्रीरामस्य कृपापरा । कृतास्य प्रीतये भूयात् श्रीरामस्य जगत्पतेः ॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीविश्वाधिकसरस्वती- चरपशिष्यश्रीबोधन्द्रसरस्वतीकृतिषु हरिहराद्वैतभूषगे हरिपारम्यनिरूपणं नाम प्रथमो तस्य भागस्तमाप्तः ॥

·* अथ द्वितीयो भागः अथर्वशिरसा वेद्यस्साम्बस्सर्वेश्वरश्शिवः । श्रीरमरूपः स्फुरतु कृपया मे हृदम्बुजे ॥ नान्य. कश्चन अथर्वशिरसि शिवस्य सर्वकारणत्वसर्वान्तर्यामित्वादिकं स्फुटमुक्तम् । तत्रादौ “देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन् । ते देवा रुद्रमपृच्छन् । को भवानिती" ति सन्दर्भो रुद्रं प्रति देवकर्तृकप्रश्नाभिधायकः । " सोऽब्रवीदहमेकः प्रथममासं, वर्तामि च, भविष्यामि च । मत्तो व्यतिरिक्त इति सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदिशश्चान्तरं सं प्राविशत्सोऽहं नित्यानित्यो ब्रह्मा । ब्रह्माहं प्राञ्चः प्रत्यञ्चोऽहं दाक्ष- णञ्चोदञ्चोऽहं, अपश्चोर्ध्वञ्च दिशश्च विदिशश्चाह" मित्यादिः, अहमेकस्सर्वे च मामेव च मां यो वेद स सर्वान् देवान् वेद गां गोभिः ब्राह्मणान् ब्राह्मण्येन हवींषि हविषायुरायुषा सत्यं सत्येन धर्म धर्मेण तर्पयामि स्वेन तेजसे " त्यन्तस्सन्दर्भः भगवतशिवस्य परमात्मत्वं बोधयन्नुक्तप्रश्ने उत्तरत्वेन प्रवृत्तः । तदनन्तरं " ततो देवा रुद्रं नापश्यस्ते देवा उर्ध्वबाहवः स्तुन्वन्ती 'त्यनेन तस्य सर्वैर्देवैरुपास्यमानत्वं स्तूयमानलेच दर्शितम् । ततश्च द्वितीयतृतीयरवण्डयोः " यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नम" इत्यादिना बनादीनां तद्विभूतित्वं प्रथमरवण्डोक्तसर्वात्मत्ववचनेन सिद्धं विशिष्य निरूपितम् । चतुर्थपञ्चमरवण्डयोस्त दीयनामवृन्दनिर्वचनकत्वेन तस्य परभावः स्फुटीकृतः । तत्रैव पञ्चमखण्डे उपरिष्टात्तस्योपासनादेव मोक्ष इत्युक्त्वा पाशुपतयोगात्मक तदुपास्तिप्रकारो दर्शितः । तदेवमादित आरम्यान्तं विमृश्यमानम- थर्वशिरोवचनजातं शिवस्य परमात्मभावमेव दृढीकारतात्पर्येणाविष्करोति । अत्र केचित् । अथर्वशिर उपनिषदस्तत्सन्दर्भ आदित आरम्य भान्तं विमृश्यमाने स्वरसतश्शिवान्तर्यामिनारायणपरत्वमेवावगम्यते । तथा हि अस्या उपनिषद उपक्रमे तावत् " देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन् ।

·58 हरिहराद्वैतभूषणम् ते देवा रुद्रमपृच्छन् को भवानिति" देशविशेषं गता देवाः स्वगमनात्प्रागेव तत्रावस्थितरुद्रे प्रभावातिशयदर्शनेन सन्दिहानाः को भवान् किम- स्मदादिवत् देवतामात्रमुत परमकारणभूत इति अपृच्छन् । परम एवं पृष्टो रुद्रस्तान् प्रत्युक्तवान् , अहमेकः प्रथममासं, वामि च, भविष्यामि च । नान्यः कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त" इत्यादिना “धर्म धर्मेण तपर्यामि खेन तेजसे '' त्यन्तन सन्दर्भेण । तत्राहमेकः प्रथममासमित्यादिना कारणत्वं तदुपपादकं सर्वात्मभावश्चान्वयमुखेन, " नान्यः कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त" इत्यादिना व्यतिरेकमुखेन च प्रतिपाद्य भावदुक्तसार्वात्म्यं किं भवद्गत- त्वाभिप्रायेणोक्तमुत भवदन्तर्यामि ।तत्वामिप्रायेणेत्याशङ्का “ सोऽन्तरादन्तर" मित्यादिना स्वस्मिन् सकलचेतनाचेतनान्तर्यामिणोऽनुप्रवेशकथनेन निरस्य, सोहमित्यादिस्वान्तर्यामिण एव सात्म्यिं रुद्रेण प्रपश्चितमिति तन्नियतं जगत्कारणत्वमपि रुद्रान्तर्यामिणीति हि विस्पष्टं प्रतीयत इत्यादिकमाहुः । तदसत् । अथर्वाशरसस्सर्वस्यापि शिवे सर्वेश्वरत्वाभिधानपरताया एव स्वरसतोऽवगमात् । तथा हि- अथर्वशिरस उपक्रमे "देवा ह वै वर्ग लोकमगमनि" त्यत्र देवा इत्यनेन हीन्द्रपुरोगमा देवत्वा वच्छिन्नास्सर्वे देवा गृह्यन्ते । देवा इति सामान्य श्रुतस्य विशेषपरत्वे विनिग- मनाविरहात् । “ख लोकमगमन् | ते देवा रुद्रमपृच्छ " नित्येतत्सुस्वा- विर्भावलोकत्वेन शिवलोकपरम् | रुद्रमपृच्छन्निति प्रश्नस्य तदर्शनपूर्वकत्वा वश्यम्भावेन तेषां झटिति तद्दर्शनस्य तल्लोकगमनं विनानुपपन्नत्वात् । अस्य लोकान्तरपरत्वे तु तत्र गताना झटिति तद्दर्शनसिद्धये शिवस्य तत्रावस्थानं, स्खलौकात्तत्र गमनं, गमनस्योद्देश्य, स्वनिवासभतलोकत्यागश्चेत्येतानि कल्पनीयानि । न हि तत्कल्पने मानमस्ति । किञ्च स्वर्गलोकमित्यस्य शिवलोकपरत्वे निर्धारितार्थकत्वं लभ्यते । अन्यथा स्वर्ग लोकमित्यस्यार्थः इन्द्रलोक इति वा चन्द्रलोक इति वा नक्षत्रलोक इति वान्य इति वा निर्धारयितुं न शक्य एव । विनिगमकाभावात् । निर्धारितार्थकत्वे सम्भवत्यनिर्धारितार्थकत्वस्यान्याय्यत्वात् । तत्सिद्धमेव स्वर्ग लोकमित्यस्य सुरवाविर्भावलोकत्वेन शिवलोकपरत्वम् । देवाः कि मुद्दिश्य शिवलोकमग- मन्निति तेषां गमनोद्देश्याकाङ्क्षायां शिवदर्शनमेव मुख्यमुद्देश्यमित्यवसीयते । त्रिषु कालेषु विद्यमानः परमात्मा शिवो दिव्यमङ्गलविग्रहस्सन् शिवलोके .

·द्वितीयो भागः 59 नित्यं सन्निहितस्तिष्ठतीति निश्चयवतां तेषां शिवदिक्षाया अवश्यम्भावि- वात् । तेषां तन्निश्चयवत्वञ्च " ते देवा रुद्रमपृच्छ "न्नित्यत्राविगत- रुद्रदर्शनस्य देवकर्तृकशिवलोकगमनोद्देश्यत्वसिद्धये तद्गमनोद्योगात्प्राक् तेषामुक्तशिवज्ञानस्य कल्पनीयत्वन, अन्यथा तेषां तद्गमनोद्देश्याभावन तद्गमनासिद्धया तद्गमनाभिधायक श्रुतेरानर्थक्यापत्त्या सिद्धमेव । न च शिवलोके सुन्दरतरप्रदेशविशेषरूपस्य स्रकचन्दनवनितादि- रूपस्य वा कस्यचित् दिक्षया गमनमिति वाच्यम् । तत्रत्यानां भोग्यवस्तुषु रागाभावेन भोग्यवस्तु दिदृक्षाया असम्भवात् सम्भवत्येव । न च ब्रह्मनिष्ठेषु सिद्धानां व्यासपराशरादीनामपि कादाचित्कराग- लेशश्रवणेन साधकानामत्यन्तविरक्तानां तेषां कादाचित्करागलेशकल्पन- सम्भवेनोक्तभोग्यवस्तुदर्शनमुद्दिश्य तद्गमनं तेषां दृढतररागाभावेन प्रयासलभ्यभोग्यवस्तुषु प्रवृत्त्यसम्भवेऽपि अनायास- लभ्यभोग्यवस्तुदर्शनमुद्दिश्य सुकरशिवलोकगमने प्रवृत्तिसम्भवादिति वाच्यम् । रुद्रदर्शनस्य तद्गमनोद्देश्यत्वकल्पनं तत्सिद्धये तद्गमनोद्योगात् प्राक् तेषामुक्तशिवज्ञानकल्पनञ्चेति कल्पनाद्वयमपहाय तद्भोग्यवस्तुदर्शनस्य गमनोद्देश्यत्वकल्पनं तत्सिद्धये तेषां शिवलोकगतातिसुन्दरविविधानेक- भोग्यवस्तुविषयकज्ञान कल्पनं तद्विषयकग रुपनं तद्भोग्यवस्तुषु सौलभ्य- कल्पनं नारायणस्यैतदुपनिषत्प्रतिपाद्यत्वकल्पनश्चेति बहु कल्पनाश्रयणस्यात्य- न्तान्याय्यत्वात् । किश्चात्र कथञ्चिदप्यनुपस्थितस्य भोग्यवस्तुदर्शनस्य गमनोद्देश्यत्व- कल्पने तद्दर्शनरूपधार्मकल्पनं तदुद्देश्यत्वरूपधर्मकल्पनञ्चति पर्यवसानेन तदुभयकरुपनापेक्षया “ रुद्रमपृच्छ " निति प्रश्नस्य रुद्रदर्शनं विनानुप- पन्नत्वेनास्तिद्धरुद्रदर्शनस्य गमनाद्देश्यत्वकल्पने तदुद्देश्यत्वरूपधर्मकल्पन- मात्र पर्यवसानेनैतत्कल्पनस्यैव युक्तत्वात् । तद्गमनोद्योगात्प्राक् तेषां तद्भोग्यवस्तुरुद्रान्यतरविषयकज्ञानकल्पनस्य समानत्वात् । अपि च ·00 हरिहराद्वैतभूषणम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यत्वं नारायणस्य, तद्गमनोद्देश्यदर्शनविषयत्वं तद्भोग्य- वस्तुजातस्य, अत्र “अहमेकः प्रथममास"मित्याद्युपदेष्टुत्वं रुद्रस्येत्यत्र प्रतिपाद्यत्वादेनीरायणादित्रयाणामङ्गीकारापेक्षया एतत्प्रतिपाद्यत्वादिधर्मत्रय- विशिष्टेकरुद्राङ्गीकारस्यवै लाघवानुगृहीतत्वात् । किञ्च रुद्रावासस्थानस्य विष्णुपुराणादौ सत्यलोकप्रदेशविशेषत्वान्ना- नेनेन्द्रादीनां सत्यलोकप्रदेशविशेषगमनस्य च प्रयाससाध्यताथास्सिद्धत्वेन तद्गमने तद्भोग्यवस्तुदर्शनकल्पनस्योन्मेषासिद्धेः । सर्वेश्वररूपशिवदर्शनस्यात्र गमनोद्देश्यत्वकल्पने तु शिवदर्शनविषयकदृढतरेच्छाया वैराग्यविरोधि- स्वाभावेन दोषस्य कस्याप्यवकाशाभावात् । न च सामान्यतः परमात्मत्वेन नारायणं जानन्तो विशेषतो जिज्ञासवस्ते देवा रुद्रलोके ब्रह्मनिष्ठो रुद्रस्तिष्ठतीति विज्ञाय तस्माद्ब्रह्म- जिज्ञासयागमन्निति कल्पयितुं शक्यमिति वाच्यम् । तेषां रुद्रनारायणोभय- विषयकज्ञानकल्पनापेक्षया लाघवेनापाततः परमात्मत्वेन रुद्रं विज्ञाय तमेव विशेषतो ज्ञातुं द्रष्टुश्चागमन्निति कल्पनस्यैव युक्तत्वात् । किश्चैते इन्द्रादयो देवा ब्रह्मजिज्ञासव एव न रुद्रदिदृक्षवो यदि तर्हि सत्यलोकप्रदेशविशेषरूपशिवलोकापेक्षया निकट एव ब्रह्मविद्वारिष्ठेषु सप्तर्षिसनकादिषु सत्सु तान्विहाय तावदूरगमनासम्भवेन तद्गमनप्रति- पादक श्रुतेरुपरोधापत्तिः । अपि च त्वन्मते रुद्रस्य तामसत्वेन- 'अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसाता । सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिस्सा पार्थ तामसी ॥" इति वचनानुसारेण नस्य विपरीतज्ञानवत्वाङ्गीकारेण तन्निकटे ब्रमजिज्ञासूनां तेषां गमनस्यैवासम्भावितत्वेन तद्गमनप्रतिपादकश्रुतेरुक्त- वैयर्थ्यापत्तिरनिवार्येव । एतेन रुद्रे परमात्मत्वभ्रान्त्यापाततो रुद्रमविज्ञाय विशेषतो जिज्ञासया तदिक्षया च देवाश्शिवलोकमगमन्नित्येतत्, तथा ब्रह्मनिष्ठः कचिद्वर्तत ·द्वितीयो भागः 61 इत्यज्ञात्वैवान्वेषणे कृते यत्र कापि कश्चन बमनिष्ठो लप्स्यते सोऽस्मान्बो- धयिष्यतीति ब्रह्मनिष्ठमन्विष्यन्तो देवा यदृच्छया शिवलोकमगमन्नित्येतच निरस्तम् । त्वन्मते रुद्रस्य तामसत्वाङ्गीकारेण तामसादुपदेशं प्राप्तानां तत्वज्ञानासम्भवात् । अथ यो ह खलु वास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्र' इति श्रुति भारतादिवचनानि चोदाहृत्य तदनुसारेण शिवस्य सदा तामसत्वमेवेति त्वदुक्तेरसुप्रसिद्धत्वात् । रुद्रोपदेशेन तेषां तत्त्वज्ञानं न जातमित्यङ्गीकारे अस्यामुपनिषदि द्वितीयादिरखण्डचतुष्ट- यात्मकस्य रुद्रोपदेशेन देवानामुत्पन्नतत्त्वज्ञानज्ञापकसन्दर्भस्योपरोधापत्ते' । किश्चाऽऽद्यपक्षे देवान्प्रति शिवेन “ अहमेकः प्रथममास "मित्याधुपदेशे कृते शिवः स्वगतमेव त्रिषु कालेषु विद्यमानत्वान्तर्यामित्वादिकं वक्तीति ते निश्चिनुयुः । परमात्मनिष्ठासाधारणधर्मास्सर्वे शिवस्यैवोचितास्ते धर्मास्सर्वेऽस्माभिः ज्ञेया इति भ्रान्तिरूपस्य वा निश्चयस्थ वा तेषां सत्वात् । द्वितीयपक्षे निकटस्थसप्तर्षिप्रभृतान्विहाय तेषां तावदूरगमनम- सम्भावितमित्युक्तदोषस्य सिद्धत्वात् । अत्र ब्रह्मनिष्ठोऽस्ति वेति तत्र तत्र विचारिते स विदितो भवत्येवेति निकटस्थान् ब्रह्मनिष्ठानज्ञात्वा शिवलोक- मगमन्निति कल्पनस्यासम्भवात् । लोके ब्रह्मनिष्ठाश्शवस्तिष्ठतीति ज्ञानस्यापि विचारलभ्यत्वात् । शिवलोकं गतानां यया सामग्र्या शिवज्ञानं तत्सामग्र्यान्यबमनिष्ठज्ञानं सम्भवत्येवेति समानत्वात् । किञ्च द्वितीयपक्षे शिवलोकं गतानां तेषां शिवे प्रभावातिशयदर्शनेन किमयं परमात्मा वा ब्रह्मनिष्टो वान्यो वेति संशयापच्या तत्संशयेन कृतप्रश्ने उत्तरवाक्यस्य रुद्रान्तर्यामिपरत्वे प्रश्नोत्तरयोवैयधिकरण्यप्रसङ्गः । अपि च पक्षद्वये देवास्तत्र गत्वा रुद्रोऽयमिति वा ब्रह्मनिष्ठोऽयमिति वा शिवं नाजानन्नेवेति रुद्रः स्वस्मिन्नभ्रान्तत्वनिश्चयविधुरान् प्रत्युपदेशं न करोत्येवेति सोऽब्रवीदित्याद्युपदेशश्रुतेरुपरोधापत्तिः । न च शिव एताशरूपवानिति निश्चयस्तथा तत्समानरूपस्तल्लोके कोऽपि नास्तीति निश्चयश्शिवलोगमनात्प्राक् तेषामासीत् , तत्र गतास्ते शिवसमानरूपमन्यं नापश्यस्ततश्शिवोऽयमिति ज्ञानं तेषां सम्भवतीति ·62 हरिहराद्वैतभूषणम् चासङ्गतैव । धवलरूपत्व- च वाच्यम् । तेषां शिवसमानरूपोऽन्यसत्र नास्तीति भ्रान्तिकल्पना तल्लोक गतास्ते शिवसमानरूपमन्यं नापश्यन्निति कल्पना गौरवान्मानाभावात् । शिवोऽयमिति ज्ञाते को भवानिति प्रश्नानुपपत्तेश्च । सिद्धान्तपक्षे तत्कल्पनाद्वयं विनैव तत्सन्दर्भस्योपपन्नत्वात् । ननु परमात्मानं विष्णु सामान्यतो विज्ञाय विशेषतस्तत्स्वरूपजिज्ञासया तद्दिदृक्षया च देवा विष्णुलोकं गच्छन्तो मध्येऽवस्थितरुद्रे प्रभावातिशय- दर्शनेन सन्दिहानाः किं भवान्परमात्मा विष्णुः किं वास्मदादिवत्साति- शयदेवविशेषो वेत्यष्टच्छन्निति चेन्न । श्यामरूपशङ्खचक्रगदापद्मश्रीवत्स- कौस्तुभादिप्रसिद्धविष्णुचिह्वेषु कस्यचिदप्यदर्शनेन शिवे नीलकण्ठत्वत्रिनेत्रत्वनागभूषणत्वादिविरुद्धचिह्नानां दर्शनेन किमयं विष्णुरन्यो वेति संशयस्यैवाप्रसक्त या शिवदर्शनेन को भवानिति प्रश्नस्यैवासम्भवेन प्रश्नवाक्ये प्रागुक्तानर्थक्यापत्तेः । किञ्च शिवलोकस्यार्चि- रादिमागेऽनाम्नाततया तस्य विष्णुलोकमार्गत्वाभावेन विष्णुदिक्षया विष्णुलोकगन्तॄणां तेषां शिवलोकगमनासम्भवेन तेषां तल्लोकगमनप्रति- पादकवाक्यस्यानर्थक्यापत्तेः स्वर्ग लोक" मिति वाक्यं तेषां शिवलोकगमनप्रतिपादकमिति दर्शितत्वात् ॥ न च देवा विष्णुलोक- धान्त्या विष्णुलोकमार्गभ्रान्त्या वा शिवलोकमगमन्निति वाच्यम् । तेषां भ्रान्तिकल्पनगौरवं विनैव एतत्सन्दर्भस्योपपन्नत्वेन तेषां तद्भान्तिकल्पने मानाभावात् । अपि चात्र समान्यतो विष्णुज्ञानं विशेषतो विष्णुजिज्ञासा विष्णु- दिक्षा चेत्येतत्त्रयं त्वयाङ्गीकार्यम्। सामान्यतश्शिवस्वरूपज्ञानं विशेषत- शिवस्वरूपजिज्ञासा शिवमूर्तिदिहक्षा चेत्येतत्त्रयं सिद्धान्तेऽङ्गीकृतमित्यस्य समानत्वेन “ते देवा रुद्रमपृच्छ" निति प्रश्नान्यथानुपपत्त्या देवानां शिवमूर्तिविषयकदर्शनकल्पनस्योभयवादिसिद्धत्वेन चैतावतैव प्रश्नमूलभूतस्य किमयं शिवो वान्यो वेति संशयस्योपपया तत्प्रश्नमूलभूतसंशयसिद्धये ते रुद्रे प्रभावातिशयं दृष्टवन्त इति कल्पने मानाभावेन त्वदभिमतसंशयस्या- सम्भवेन को भवानित्यस्य किं भवान् देवो वा दानवोऽन्यो वेत्यर्थकत्वा- पच्या प्रभोत्तरयोर्वैयधिकरण्यापत्तिः । “ ·द्वितीयो भागः मानाभावाच । रुद्रश्च किश्च देवाश्शिवं विज्ञाय शिवलोकमगमन्वा ? शिवं विष्णुं च विज्ञाय वा? शिवमविज्ञायैव वा? रुद्रमेकमेव विज्ञायागमन्निति कल्पनेनैवास्य सन्दर्भस्यो- पपन्नत्वेन विष्णुशिवावुभौ विज्ञाया गमन्निति कल्पने मानाभावात् । एक- रुद्रदिदृक्षयैवागमन्निति कल्पनेनैवोपपत्ती विष्णुरुद्रोभयदिदृक्षया- गमन्निति कल्पने अपि च विष्णु विज्ञाय तदुभयदिढक्षयागमन्नित्यस्य रुद्रे प्रभावातिशयदर्शनस्य चाङ्गी- कारेऽपि रुदे प्रसिद्धविष्णुचिह्नस्य कस्याप्यदर्शनेन तद्विरुद्धचिहानां नील- कण्ठत्वादीनां दर्शनेन चातीव प्रबल. किमयं रुद्रोऽन्यो वेति देवानां संशयापच्या त्वदिष्टसंशयस्यासिद्धया च प्रश्नोतर योरुक्तवैयधिकरण्याप- त्तिरनिवार्यव । किञ्च ब्रह्मोपदेष्टायं ब्रह्मण्यभ्रान्त एवेति देवानां निश्चयाभावेन रुद्रः स्वस्मिन् तदभ्रान्तत्वनिश्चयविधुरान्देवान्प्रत्युपदेशं न करोत्येवेति “ अहमेकः प्रथममास मित्याधुपदेशश्रुतिवैयर्थ्यरूपपूर्वोक्त- दोषापत्तिः । ननूपदेष्टार शिवे उपदेशानन्तरमयं शिव एवेति देवानां निश्चय- कल्पनस्य सिद्धान्तेऽप्यावश्यकत्वेन, अपाम सोमममृता अभूमे" त्यादौ देवानां ब्रह्मोपदेशप्रयुक्तसन्तोषाभिधानान्यथानुपपत्च्या तेषां रुद्रे ब्रह्मविषय- कभ्रान्तिराहित्यनिश्चयकल्पनसम्भवेन न रुद्रकर्तृकब्रह्मोपदेशानुपपत्तिरिति चेन्न । यस्त्रिषु कालेष्ववस्थितः परमात्मा स रुद्रादिशब्दार्थ इति निश्चित्य शिवान्तिकं गतान् देवान्प्रति शिवेन स्वस्य सकलकालसत्त्वेऽभि. हिते ते देवाः साधनान्तरकल्पनमनपेक्ष्य तस्मिन् शिवे तेषां शिवत्वानि- निश्चयस्सम्भवत्येवेति तेनैव देवकर्तृकसन्तोषाभिधायकस्य अपाम सोममित्या- दिसन्दर्भस्यान्यथानुपपत्तेः प्रसक्तयभावेन सामग्र्यन्तरं प्रकल्प्य शिवे देवकर्तृकतदभ्रान्तत्वनिश्चयस्य कल्पने त्वन्मते शिवेन स्वान्तर्यामिरूपपरमात्मन उपदेशानन्तरं देवानां शिवे तदभ्रान्तत्वनिश्चयकल्पनाय तन्निश्चयहेतुभूतमयं शिव इति केनच्छिवा- भिज्ञेनाभिहितं बाक्यं वा योगजसामर्थ्य वावश्यं कल्पनी- यमिति तत्कल्पने गौरवस्य मानाभावस्य विस्पष्टत्वात् । गौतमकाणाद- पातञ्जलतन्त्रानुसारिणो माध्वरामानुजश्रीकण्ठाचार्यमतानुसारिणोऽद्वैतमतानु- सारिणश्च एवंरूपमेव ब्रह्म एवंरूपमेव ब्रह्मेत्यनेकविधं वर्णयन्तीति " गौरवान्मानाभावाच्च ।

·. १ हरिहराद्वैतभूषणम् तेष्वेकस्यैव यथार्थवादिताया अन्येषां भ्रान्ततायाश्यावश्यं वक्तव्यत्वेन ब्रह्म- विन्मानिनामेतेषां बहूनां ब्रह्मण्यभ्रान्तप्रतियोगिनां दृष्टत्वेन इन्द्रविरोचनौ ब्रह्मणा सर्वज्ञेनोपदेशं प्राप्यापि ब्रमणि भ्रान्तौ ब्रुवतस्तत्रेन्द्रोऽनेकवारं भ्रान्ति प्राप्य पश्चात्सम्यग्ज्ञातवानित्यस्य, ब्रह्मविन्मानी विदग्धशाकल्यो याज्ञवल्क्येन ब्रह्मविषये पृष्ट उत्तरं वक्तुं न ज्ञातवानित्यादेश छान्दोग्य. बृहदारण्यादौ श्रुतत्वेन, " अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्मानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यधान्धाः" || इति श्रुत्या ब्रह्मण्यमान्तप्रतियोगिनो बहवस्सन्तीत्यवगमेन च देवानां शिवेऽभ्रान्तत्वनिश्चयकल्पनं त्वन्मवे आवश्यकमित्युक्तं युक्तमेव । न हि देवान्प्रति शिवकर्तृकोपदेशानन्तरं देवानां किमयं कश्चिद्रान्तः " अहमेकः प्रथममास" मित्यादिकमस्मान्प्रत्युपदिष्टवान् ! किं वा शिव एवेति संशयसम्भवेन तेषां शिवे सकलकालसत्त्वादिविषयकभ्रान्तिराहित्य- कल्पनं सिद्धान्तेऽपि समान मिति शङ्कितं सकलजगत्सृष्टेः प्राक अहमेक एवासमधुना सर्वरूपेण वर्ते अहमेक एव भविष्यामि सर्वलयानन्तर- मधुना सर्वान्तर्यामिरूपेण सर्वप्रेरकश्चाहमिति भ्रान्तरेनुन्मत्तस्य कस्याप्य- दर्शनेनानुन्मत्तस्य प्राचीनस्य कस्याप्यश्रुतत्वेन च देवानां किमयं भ्रान्तो वा शिवो वेत्युक्तसंशयस्यैवासम्भवात् । उन्मत्तत्वस्य रांगविशेषत्वेन स्वर्गलोकस्थितानां रोगरूपोन्मत्तत्वाभावादिति हेतुना हेत्वन्तरेण वा देवानां शिवे उन्मत्तत्वाभावनिश्चयकल्पनं, तथानृतवदनजन्यपापस्य प्रबल- नानृतात्पातकम्पर''मित्यादिवचनसिद्धत्वेन प्रबलपापवता स्वर्गेऽव- स्थानासम्भवादिति हेतुना हेत्वन्तरेण वा देवानां शिवेऽनृतवादित्वाभाव- निश्चयकल्पनश्चोभयवादिनोरपि समानम् । तृतीये शिवमविज्ञायैव शिवलोकं गत्वा तत्राय शिव इति ज्ञातवन्तो न वा । नाद्यः -ज्ञाते को भवानिति प्रश्नानुपपत्तेरित्युक्तत्वात् । ब्रह्मवित्वेन ज्ञातं रुद्रं प्रत्यपि भवदन्तर्यामी क इति रुद्रान्तर्यामि- विषयकप्रश्नस्सम्भवतीति वाच्यम् । तत्प्रश्नस्य शिवान्तर्यामिपरत्वे ताया ·द्वितीयो भागः 66 त्वदीयैर्ग्रन्थक. मीभस्सर्वं रुद्रे प्रभावातिशयदर्शनेन सन्दिहाना देवा किं भवान् परमात्मा वा सातिशयदेवविशेषो वेति अष्टच्छन्नित्युक्ता तदुक्तयनुगुणतयैवैतदुपनिषत्सर्वापि व्याख्यातेति तद्विरोधापत्तेः । किश्च शरीरवाचकानां भगवच्छब्दास्मच्छब्दादीनामन्तर्यामिपरत्व- मप्यस्तीति व्युत्पत्तरेव देवानामभावेन को भवानिति प्रश्नस्यान्तर्यामिपरत्वा- भावः कैमुतिकन्यायसिद्ध एव । तद्व्युत्पत्त्यभावश्च तेषां सोऽन्तरादित्युप- देशात्प्राक् अन्तर्यामित्वेनान्तर्यामिज्ञानाभावादेव सिद्धः । तदुपदेशात्प्राक् तेषामन्तर्यामित्वेनान्तर्यामिज्ञानाभावश्च तेषां तज्ज्ञानकल्पनाभावेऽस्य सन्द- मस्यानुपपत्तिलेशस्याप्य मावेन तेषां तज्ज्ञानकल्पने मानाभावात् तेषामग्रे सोऽन्तरादित्यन्ताम्युपदेशवैयर्थ्यात् गौरवाच सिद्धः । च शरीरवाचकभवच्छब्दादीनां शरीराभिमानितदन्तर्याम्यु- भयपरत्वं समानमिति सिद्धत्वेन देवरुभयपरभवच्छब्दप्रयोगात्तेषां सा व्युत्पत्तिरस्तीत्यनुमातुं शक्यमिति वाच्यम् । भवच्छब्दादीनामुभयपरत्व मानाभावात् । अस्तु वोभयपरत्वं तथापि यथा सैन्धवशब्दस्यानेकार्थत्वेऽप्य. श्वशब्दार्थमजानतः पुरुषम्य सैन्धवशब्दोऽश्वपरोऽपीति व्युत्पत्ति- कल्पनमसम्भावितं तस्याश्वशब्दार्थज्ञानामावादेव, तथान्तर्यामिणमजानता तेषां शरीरवाचकभवच्छब्दास्मच्छब्दादयोऽन्तर्यामिपरा अपीति व्युत्पत्ति- कल्पनमसम्भावितमेव, तेषामन्तर्यामिज्ञानाभावादेव । न च तर्हि देवानां देहव्यतिरिक्तात्मज्ञान कल्पने मानाभावेन देहवाचकभवच्छब्दादयो देहव्यतिरिक्तात्मपरा इति व्युत्पत्तिर्न स्यादिति वाच्यम् । अत्रोपदिष्टबह्मविद्यायामधिकारिणां तेषामधिकारतिद्धये वैराग्य- स्यावश्यकत्वेन देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानं विना वैराग्यस्यासम्भवेन देहव्यतिरि- तात्मज्ञानस्य सिद्धत्वेन तेषां देहवाचकभवच्छब्दादयो देहव्यतिरिक्तात्मपरा इति व्युत्पत्तेस्सिद्धत्वात् । अतस्तेषां तदुपदेशात्प्राक् अन्तर्यामित्वेना- न्तयामिज्ञानामावस्तव्युत्पत्त्यभावश्च सिद्ध एवेति शिवलोकगतेस्तैरिशवे ज्ञाते तं प्रति को भवानिति प्रश्नानुपपत्तिसिदैव । न द्वितीयः-अज्ञाते तदभ्रान्तत्वनिश्चयविधुरान् देवान्प्रति शिवकर्तृको- पदेशानुपपत्तेरित्युक्तदोषस्यानिवार्यत्वात् । - Harl Hara-6 ·66 - हरिहराद्वैतभूषणम् एतेन सर्वान्तर्यामिरूपः परमात्मा कश्चिदस्तीति परमात्मत्वेन परमा- त्मानं विज्ञाय विशेषतस्तत्वरूपजिज्ञासया रुद्रलोकं गत्वा तत्रावस्थितरुद्रे प्रभावातिशयदर्शनेन सन्दिहाना देवाः का भवानित्यपृच्छन्निति कल्पनश्च निरस्तम् । तत्र देवा विशेषतः परमात्मजिज्ञासया शिवं प्रष्टुं शिवो वदिष्यतीति शिवं विज्ञाय शिवलोकमगमन्निति वा ब्रह्मनिष्ठमन्विष्यन्तो यदृच्छया शिवलोकमगमन्निति वा वक्तव्यत्वेन तत्पक्षहयस्य शिवे प्रभावा- तिशयदर्शनस्य च दूषणपरम्पराग्रस्ततायाः प्रदार्शतत्वात् । तथा चास्या- थर्वशिरम: शिवान्तर्यामिपारम्यपरत्वे " देवा ह वै स्वर्ग लोकमगम". नित्यत्रावगतस्य देवानां शिवलोकगमनस्योद्देश्याला भेनास्य शिवपारम्य- परत्वमेवेति सिद्धान्ते तु शिवदर्शनमेवोद्देश्यमिति सुवचत्वेन चास्याथर्व- शिरसः सर्वव्यापिशिवपारम्यपरत्वं सिद्धमेव । एवं पराभिमतस्य को भवानिति प्रश्नहेतुभूतसंशयस्यासिद्धया- प्यस्याथर्वशिरससर्वव्यापिशिवपारम्यपरत्वं सिद्धयति । तत्र देवानां शिवे प्रभावातिशयदर्शनकल्पनोन्मेषासम्भवस्य प्रदर्शितत्वेन शिवे प्रभावातिशयदर्शनासिद्धी पराभिमतसंशयविषयीभूतेश्वरत्वकोट्युन्मेषाभावेन तदसिहौ किमयमीश्वरो वा सातिशयदेवविशेषो वेति पराभिमतसंशयास- देविस्पष्टत्वात् । परमते देवानां शिवलोकगमनस्यैवासिद्धया तदसिद्धी तेषां शिवदर्शनस्यैव प्रसक्तयभावेन शिवदर्शननिमित्तकपगाभिमतसंशयप्र- सक्तयभावस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वाच्च । एतत्परामिमतसंशयासिद्धौ को भवानिति प्रश्नवाक्यस्योत्तरत्वेन प्रवृत्तसन्दर्भस्य च पराभिमतार्थकत्वासिद्धया अस्याथर्वशिरसरसर्वस्यापि शिवपारम्यपरत्वऽनुपपत्तिलेशस्याप्यभावेन च तस्य शिवपारम्यपरत्वं सिद्धमेव । नान्यः एवं को भवानिति प्रश्नोत्तरतया प्रवृत्तेन अहमेंकः प्रथममास वामि च भविष्यामि च कश्चन मत्तो व्यातिरिक्त इती "ति शिववाक्यसन्दर्मेण दर्शितं जगत्कारणत्वं किं भवद्तत्वामिप्रायकम !] भवदन्तर्यामिपरत्वमस्तीति व्युत्पत्तिप्रसक्तिरेव देवानां नास्तीत्यस्यानुपदमेव दर्शितत्वेन तेषां तदव्युत्पत्तिप्रसक्तेरेवाभावे अहमेकः प्रथममासमित्यादाव- स्मच्छब्दश्रवणेन तेषामत्रत्यास्मच्छब्दः किं भवत्परो वा मघदन्तर्यामिपरो ·द्वितीयो भागः 61 वेति संशयप्रसक्तयभावस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वादिति “ अहमेकः प्रथम- मास"मित्यादिना प्रदर्शितजगत्कारणत्वस्य शिवगतत्वावश्यम्भावेन एतदुत्तर- सन्दर्भस्य एतदनुसरणीयताया आवश्यकत्वेन च " अहमे : प्रथममास" मित्यादौ परपरिकल्पितसंशयस्य प्रतक्तभावादप्यस्याशिसस्सर्वस्यापि शिवपारम्यपरताया अनिवार्यत्वात् । एवमहमेकः प्रथममासमित्यादौ पराभिमतशङ्काङ्गीकारेऽपि तच्छङ्काया. स्सोऽन्तरादिति वाक्येन परिहारासम्भवादप्यस्याथर्वशिरससर्वस्यापि शिव- पारम्यपरत्वं सिद्धयति । ननु सोऽन्तरादित्यनत्यतंच्छब्दस्सुबालोपनिषदि सर्वान्तर्यामित्वेनामिहि- तनारायणपर इत्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वेन “ सोऽन्तरादन्तरं प्राविश "दिति सर्वान्तर्यामिणो नारायणस्य शिवेन स्वस्मिन्ननुप्रवेशेऽभिहिते दर्शितजग- कारणत्वमन्तर्यामिगतमिति देवाना निश्चयसंभवेनोक्तशङ्कानिरासरसम्भव- स्येवेति कथं तच्छङ्कानिरासस्थासम्भवाभिधानमिति चेन्न । विकल्पासह स्वात् । सोऽन्तरादित्यत्र तच्छब्द. सुबालोपनिषद्यन्तर्यामित्वेनोक्तनारायण- पर इति देवानां निश्चयसिद्धये तेषां मुबालोपनिषदोऽध्ययनं तदर्थनिर्ण- शेत्येतइंय कल्प्यते वा न वा ! नान्त्यः- तत्कल्पनाभावे तेषां सोऽन्त- रादिति वाक्यश्रवणमात्रेण तत्रत्यतच्छब्दस्सुबालसन्दोक्तान्तर्यामिपर इति निश्चयस्य प्रसक्तयभावात् । नाद्यः-तेषा तदुभयकल्पनाभावेऽप्येतत्स- न्दर्मेऽनुपपत्तिलेशस्याप्यभावेन तेषां तदुभयकल्पने गौरवान्मानाभावाच्च । किश्चास्यामुपनिषदि सङ्ग्रहेणोपदर्शितं सर्वकारणत्वं सर्वान्तर्यामित्वं किचिद्विस्तरेणाभिहित सार्वात्म्यञ्चेत्येतत्तूयं तत्सुबालोपनिषदि सङ्ग्रहेणात्य. न्तविस्तरेण च बहुधाभिहितमित्येतत्त्रयग्रहाभिधानेन तदपेक्षयात्र विशेषस्या- भावनाग्रे एतत्त्रितयस्य तान्प्रति अत्रोपदिष्टत्वे तदुपदेशस्यात्यन्तवैयर्थ्यमनि- वार्यमेव । न च तेषां देवानां व्युत्पत्तर्मन्दतया तैस्सुबालोपनिषदर्थस्सर्वोऽपि सम्यक् न बुद्धः । किन्वन्तर्यामिपरसन्दर्मार्थ एवं सम्यग्विदितः । Hari Haramba ·83 हरिहराद्वैतभूषणम् तेनैव सोऽन्तरादित्यादिवाक्य श्रवणमात्रेण तत्रत्यतच्छन्दस्सुबालोपनिषद्यभि- हितान्तर्यामिपर इति ज्ञानं तेषां सम्भवत्येवेति नोक्तदोषावकाश इति वाच्यम् । मन्दव्युत्पन्नानां तेषामथर्वशिरसि शिववाक्यसन्दर्भस्यार्थज्ञाना- सम्भवेनोक्तोपदेशानुपपत्तेदृढीकरणप्रसङ्गात् । किश्च मन्दव्युत्पन्नैर्देवैरन्तर्यामिप्रतिपादकस्सन्दर्भस्सम्यग्विदितो वा न वा ! नाद्य:--मन्दव्युत्पन्नस्तैस्सुबालोपनिषद्यन्तर्यामिपरसन्दर्भार्थ एव सम्यग्विदित., न तु कृत्स्नमुबालोपनिषदर्थ इत्यत्र विनिगमकाभावात् । न द्वितीयः-तज्ज्ञानाभावे सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्सौबालसन्दर्भोक्तान्तर्यामि- पर इति तेषां निश्चयस्य प्रसक्यभावात् । न हि वेनोक्तसन्दर्भस्यामाप देवान्प्रत्युक्तवान् शिब इति शङ्कितु शक्यम् । तथांत्वे अहमेकः प्रथममासमित्यत्र देवानां त्वदभिमतसंशयानुपपत्तेईढीकरणप्रसङ्गात् । सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दार्थज्ञानाय तेषां सुबालोपनिषदध्ययनादिफल्मनस्य वैयर्थ्यगौरवयोरापत्तश्च । किञ्च देवानां सुबालोपनिषदन्तर्यामिपरसन्दर्भार्थविषयक- सम्यग्ज्ञानाङ्गीकारे अहमेक: प्रथममास "मित्यादौ त्वदभिमतसंशयस्य निरसनहेतुत्वेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य सार्थक्येऽपि “दिशश्चान्तरं संप्राविशदि " त्युत्तरवाक्यवैयर्थ्यापत्तेः । न च देवस्सुबालोपनिषद्यन्तर्यामिाण विज्ञातेऽपि तेषां तज्ज्ञानदृढी- करणायाथर्वशिरसि दिशश्चान्तरमित्युपदेशस्सार्थक इति वाच्यम् । सुबालोपनिषदि " एषोऽन्तर्याम्येष योनिस्सर्वस्ये "ति स एव सर्वभूतान्त- रात्मेति चात्यन्तविस्पष्टार्थवद्भयां सङ्ग्रहसन्दर्भाभ्यां “यश्चक्षुषि यो द्रष्टव्य" इत्यादिकं " यः पृथिव्यां तिष्ठती" त्यादिकञ्चेत्येताभ्यामत्यन्तबिस्पष्टार्थवद्भया- मतिविस्तृतसन्दर्माभ्याश्च दृढीभूतोऽर्थः अविस्पष्टार्थकेनातिसङ्कहरूपेण 'दिशश्चान्तरं संप्राविश'' दिति वाक्येन दृढो भवतीति वक्तुरतिवञ्चकताया विस्पष्टत्वात् ।

·द्वितीयो भागः माना- अपि च देवानां सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य सौबालसन्दर्भोक्तान्तर्यामि- परत्वज्ञानसिद्धये तेषां मन्दव्युत्पतिकल्पनं सुबालोपनिषदध्ययनकल्पनं तदर्थविषयकापातज्ञानकल्पनश्चेत्येतानि कल्पनानि विनोपपन्नस्य शिव- वचनसन्दर्मस्यानुपपत्तिलेशस्याप्यभावेनात्यन्तगुरुभूतेषूक्तकल्पनेषु भावात, सौबालाक्षरमात्रविषयज्ञानमस्तीति कल्पने मानाभावाच्च तत्कल्पनं विनैव तत्सन्दर्भस्योपपन्नत्वात् । ननु परमात्मानमन्तर्यामित्वेन विज्ञाय शिवनिकटम्प्राप्याहमेक इत्यादिश्रवणेन सन्दिहानान् देवान्प्रति यः परमात्मान्तर्यामित्वेन ज्ञातो भवद्भिरहमेकः प्रथममिति वाक्योत्थसंशये भवदुक्तजगत्कारणत्वं किं भवदन्तर्यामिगतं वेति कोटिविषयीभूतश्च सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदित्युक्तवान् शिव इति किं न स्यात् । अथ वा विष्णुमन्तर्यामित्वेन जानन्तश्शिव- निकटं प्राप्याहमेक इत्यादिश्रवणेन सन्दिहानान् देवान्प्रति यो विष्णुरन्तर्या- मित्वन ज्ञातो भवद्भिरहमेकः प्रथममिति वाक्योत्थसंशये भवदुक्त- जगत्कारणत्वं किं भवदन्तर्यामिगतं वेति कोठिविषयीभूतश्च सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदित्युक्तवान् शिव इति किं न स्यादिति चेन्न । एतत्पक्षद्वये सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्तौबालप्रसिद्धान्तयामिपर इति त्वदुक्तविरोधापत्तेः । एतत्पक्षद्वयस्यापि दूषणपरम्पराभिधानेनानुपदमेव निरस्तत्वाच्च । सोऽन्तरादित्यतः पूर्ववाक्योपस्थितार्थे परोक्षत्वविवक्षायास्त्वयाप्यङ्गीकारेण तस्मिन्नर्थे परोक्षत्वविवक्षायां सोऽन्तरादिति तच्छब्दप्रयोगस्सम्भवतीत्यस्याग्रे निपुणतरं वक्ष्यमाणत्वाच्च । अतस्सोऽन्तरादित्यत्र तच्छब्दस्याव्यवाहत- पूर्ववाक्योपस्थितार्थपरत्वं विनान्यपरत्वस्य प्रसक्तयभावेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य त्वदमिमतशानिवर्तकतायाः प्रसक्तयभावेनैवास्याथशिरसस्त्व- दभिमतशङ्कानिवर्तकत्वासम्भवादप्यस्याथर्वशिरसस्सर्वस्यापि शिवपारम्यपरत्वं सिद्धयतीत्येतन्निष्प्रत्यूहम् । एवमुपक्रमाधिकरणन्यायेन सोऽन्तरादित्यस्य शिवपरवादप्यथर्वशिर- सशिशवपरत्वमेव । तत्राहमेक इत्यादिप्रथमश्रुतवाक्यस्य स्वार्थपरत्वेऽस- जातविरोधिनश्वरम श्रुतसोऽन्तरादित्यादिवाक्यानुसारेण प्रश्नरूपोपक्रमस्यान्य- थानयनामावेन कोऽत्रापक्रमाधिकरणविरोध इति (न] वश्वयितुं शक्यः ।

·70 हरिहराद्वैतभूषणम् असञ्जातविरोध्यनुसारण सञ्जातविरोधिनो नयनमिति तदधिकरण- राहान्तस्य सिद्धत्वेन तदपहायात्राहमेकः प्रथममासमित्याद्यसञ्जात. विरोधिनः सोऽन्तरादित्यादिसञ्जातविरोध्यनुसारेण नयने उपक्रमाधिकरण- विरोधस्य विस्पष्टत्वात् । " अहमेकः प्रथममास"मित्यादिवाक्यस्य खार्थपरत्वे तस्य तद्वाक्यात प्राक विरोध्यभावेन अहमेक इत्यस्यासञ्जात- विरोधित्वात् सोऽन्तरादित्यादिवाक्यस्य स्वार्थपरत्वे तस्य तद्वाक्यात्पूर्वमहमेक इत्यादिवाक्यरूपाविरोधिसद्भोव सोन्तरादिति वाक्यस्यासञ्जातविरोधित्वात । प्रत्युत सोऽन्तरादिति चरमश्रुतवाक्यमेवोपमृद्याहमेक इत्यादिप्रथमश्रुत- वाक्याञ्जस्णनुसारेण नयनस्यैव युक्तत्वेन सोऽन्तरादित्यादिवाक्यस्य शिवपरत्वमेव युक्तम् । अन्यथा उपक्रमाधिकरणविरोधस्य परिहाराभावात् । एवं सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य स्वारसिकार्थलाभेन च सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्वादप्यस्याथर्वशिरसश्शिवपारम्यपरत्वमेवोचितम् तत्राव्यवहितपूर्वोपस्थितार्थस्यैव तच्छब्दस्वारसिकार्थत्वेन सोऽन्तरादित्यत्रत्य- तच्छब्दस्य तदव्यवहितपूर्ववाक्योपस्थितार्थपरत्वे सम्भवति तदपहाय सुबालोपनिषदादिश्रुत्यन्तरे उपस्थितार्थपरत्वकल्पनाया अत्यन्तान्याय्यत्वात् । अव्यवहितपूर्ववाक्योपस्थितार्थेन शान्ताकाङ्क्षस्य सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छ- ब्दस्य केनचिदपि वाक्येनोपस्थितार्थाकाक्षाविरहे तथा सुबालोपनिषदादि- श्रुत्यन्तरोपस्थितान्तर्यामिरूपार्थस्य सोऽन्तरादित्यत्र त्यतच्छब्देनान्वयाकाक्षा- विरहे च सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य श्रुत्यन्तरोपस्थितार्थपरत्वकल्पनाया अपहासाईत्वात् । न च सोऽन्तरादित्यस्य शिवान्तर्यामिपरत्वेऽपि तदव्यवहितपूर्ववाक्यो- पस्थितार्थपरत्वं सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य सम्भवत्येवेति तत्रत्यतच्छन्दस्य स्वारसिकार्थलाभस्समान एवेति वाच्यम् । सोऽन्तरादित्यतः प्राक्तनसन्दर्भ शिवान्तर्यामिपात्वाभावस्य शिवपरत्वस्य च दर्शितत्वेन एतच्छब्दस्याव्यवाहित- पूर्वपरामर्शित्वे सोऽन्तरादित्यस्य शिवपरत्वावश्यम्भावेन त्वदिष्टसिद्धरव- काशाभावात् । तच्छब्दोऽयं सुबालप्रसिद्धान्तर्यामिपर इति त्वदुक्ति- विरोधश्च ।

·द्वितीयो भागः 71 एवं सन्दशन्यायेनापि सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्वमेव । सोऽन्तरादिति वाक्यस्य स्वरसतश्शिवपरवाक्यमध्यगतत्वात । एवं भूयसामनुग्रह इति न्यायेन च सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्वमे- बोचितम् । अस्मिन्नथर्वशिरसि बहूनां वचनानामाञ्जस्येनैव शिवपरत्वेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य तदनुसारेण नयनस्यावश्यकत्वात् स्वरसंत एव शिवपरबहुवचनानुसारण सोऽन्तरादिति वाक्यस्थैकतच्छन्दबाघस्यैव युक्तत्वात् । बहुबाधापेक्षया एकबाधस्योचितत्वात् । एवं सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदिशश्चान्तरं संप्राविश"दिति परोक्ष- त्वेनाभिहितान्तर्यामिणसंप्राविशदित्येतत्समनन्तरं सोऽहमिति शिवः स्वस्मादभिन्नत्वमनूदितवानित्यनेनापि सोऽन्तरादित्यस्य शिवपरत्वं सिद्धम् । सोऽहमित्यत्रत्यतच्छब्दस्याव्यवहितस्य पूर्वोपस्थितान्तर्यामिणं विनान्यपरा- मर्शित्वस्यान्याय्यत्वात् । तच्छब्दाहंशब्दयोस्तामानाधिकरण्ये सम्भवति वैयधिकरण्यस्यायुक्तत्वात् । अहंशब्दस्य वक्तपरतायास्सुप्रसिद्वत्वात् । वक्ता चात्र शिव एवेति विस्पष्टत्वात् । देवानामस्मच्छब्दोऽन्तर्यामिपर श्चेति व्युत्पत्त्यभावस्य दर्शितत्वात् । एवं “सन्दिग्धो वाक्यशेषा"दिति न्यायेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्वमेवोचितम् । सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवान्तर्यामिपरत्वं शिवपरत्वं वेति सन्देहे सोऽहं नित्यानित्य इत्यादीनां खरसतश्शिवपरवचनानां सन्दर्भरूपवाक्यशेषस्य, तथा "यो रुद्रोऽग्नौ यो अप्स्वन्तर्य ओषधी/रुध आविवेश । स इमा विश्वा भुवनानि चक्लपे तस्मै रुद्राय नमो अस्तु" । इति वाक्यशेषस्य व व्यक्तत्वात् । यो रुदोऽग्राविति वाक्ये अग्न्यम्ब्वन्तरोषधीवीरुत्प्रवेश र्तृत्वेनाभिहितेऽन्तर्यामिणि यो रुद्र इति तस्मै रुद्रायेति तद्वाक्याद्यन्तयो रुद्रशब्दप्रयोगेण यो रुद्र इति वाक्यप्रति- पाद्यान्तामणि शिवत्वस्य सिद्धतयां शिवस्यान्तर्यामित्वाभिधायकवाक्यशेष- रूपैतद्वाक्यानुसारेण सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवेऽन्तर्यामित्वाभिधान- परत्वमनिवार्यम् ।

·73 हरिहराद्वैतभूषणम् ननु "यो वे रुद्रस्त भगवान् यश्च ब्रह्मे"त्यादिषु बहुषु पर्यायेषु यो रुद्रो रुद्रशब्दार्थत्वेनास्यामुपनिषदि प्रसिद्धस्स भगवान् नारायणे रूढभगवच्छब्दार्थभूतनारायण एवेति बहुधाभिधाननात्र जगदीश्वरे प्रयुक्तस- कलरुद्रशब्दानां नागयणपरत्वावश्यम्भावेन "ततो देवा रुद्रं नापश्य" निति एतदनन्तरसन्दर्भस्य सर्वस्यापि नारायणपरत्वमेव सिद्धयतीत्येतत्स- न्दर्भलगवाक्यशेषानुसारेण सोऽन्तरादिति वाक्यस्य कथं शिवपरत्वं सिद्धयेत् । प्रत्युत प्रत्युत " ततो देवा रुद्रं नापश्य" न्नित्यनन्तरसन्दर्भस्य सर्वस्यापि नारायणपात्वेन नारायणपरतद्वाक्यशेषानुसारेण सोन्तरादिति वाक्यस्य शिवान्तर्यामिरूपनारायणपरत्वमेवोचितमिति चदुच्यते । हि यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च ब्रह्मे"त्यादी भगवच्छब्दस्य नारायणे रूढिमङ्गीकृत्य तेन रुद्रशब्दस्य रूढिपरित्यागस्सम्भवति : प्रथम श्रुत- त्वेनासञ्जातविरोधिनो रुद्रशब्दस्य रुद्रशब्दानन्तर श्रुतत्वेन सञ्जातविरो- धिभगवच्छदानुगुण्येन रूढिपरित्यागे उपक्रमधिकरणविरोधापत्तेः । प्रत्यु- तासञ्जातविरोधिरुद्रशब्दानुसारेण सञ्जातविरेधिनी भगवच्छब्दस्य रूढ़ि परित्यज्य तरय यौगिक्या वृच्या शिवपरत्वाभिधानमेवोचितम् । न तत्र एवं बहूनामनुग्रहन्यायेन च रुद्रशब्दरूढ्यनुमारेण भगवच्छब्दरूढिं परित्यज्य यौगिक्या वृच्या, तस्य शिवपरत्वाश्रयणभावश्यकमेव । यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च ब्रह्मे" त्यादिषु “यो वै रुद्रस्स भावान् यश्च सत्य " मित्यन्तेषु पर्यायेषु रुद्रशब्दभगवच्छब्दयोरारत्तेसमानत्वेऽपि "ते देवा रुद्रं ध्यायन्ती" त्यत्र "रुद्रो रुद्र एकत्वमाहू रुद्रं शाश्वतं वै पुराण" मित्यत्र यो रुद्रोऽमावित्यत्र तस्नै रुद्रायेत्यत्र च रुद्रशब्दाभ्या- सस्य भगवच्छब्दाभ्यासापेक्षयाधिकत्वेन एतद्द्रनाम्नोऽत्राभ्नातानामीशान- महेश्वरमहादेवनाम्नाश्चानुसारेण रुद्रशब्दापेक्षयात्र स्वरूपसंख्याकतयैवा- भ्यस्तैकमगच्छब्दस्यैव रूढिं परित्यज्य यौगिक्या वृत्त्या शिवपरताया युक्त- विप्रतिषिहधर्माणां समवाये भूयसां स्यात्स्वधर्मत्व"मिति न्यायात्॥ अन्यथा विप्रतिषिद्धधर्माणामित्यविकरणविरोधस्य परिहारा- त्वात् । भावात् ।

·13 द्वितीयो भागः किश्चात्र देवकर्तृकस्तुतिसन्दर्भस्यादौ ततो देवा उर्ध्वबाहवः स्तुन्वन्ती" ति वाक्ये स्तुन्वन्तीति देवकर्तृकस्तुतेः कर्माकाङ्क्षानुरोधेन ततो देवा इत्येतदव्यवहितप्राक्तने " ते देवा रुद्रं ध्यायन्ती"ति वाक्ये ध्यान- कर्मीभूतरुद्रस्यैवात्र देवकर्तृकस्तुतिकर्मत्वावश्यम्भावेन "तदेतद्रुद्रचरित"मिति देवकर्तृकस्तुत्यनन्तरवाक्ये देवकर्तृकस्तुतिसन्दर्भ प्रतिपाद्यार्थस्य सर्वस्यापि कण्ठरवेणव रुद्रचरितत्वाभिधानेन च एतत्स्तुतिसन्दर्भस्य सर्वस्यापि रुद्रपरत्वावश्यम्भावन एतत्स्तुतिविषयीभूतरुद्रवाचकस्य " ते देवा रुद्र ध्यायन्ती"ति वाक्यस्थरुद्रपदस्य “ततो देवा रुद्रं नापश्यनिति वाक्ये शिवपरत्वेनोभयवादिसमतरुद्रपदसमभिव्याहारेणेोभयत्र रुद्रपदप्रयोगात् स एवायं रुद्र इति प्रत्यभिज्ञानेन रुद्राभिधान श्रुत्या च शिवपरत्वावश्यम्भावेन "यो वै रुद्रस्त भावानि" त्यादिसन्द भगतानां रुद्रशब्दभगवच्छब्दादीनां शिवपरत्वमावश्यकमेव . अत्र रुद्रशब्दभगवच्छब्दयोर्बलसाम्याङ्गीकारेऽपि शिवपरत्वेनोभयवादिसंमतरुद्रशब्दसमंभिव्याहारादिसहायेन प्रबलस्द्रशब्दानु- सारेण ताडक्सहायाभावेन दुर्बलभगवच्छब्दस्य यौगिक्य! वृत्त्या शिवपरत्वं सिद्धमेव । अपि चात्र रुद्रशब्दभगवच्छब्दयोर्बहुधाभ्यस्तयोर्बलसाम्यमङ्गीकृत्य भगवच्छब्देन रुद्रशब्दस्यापि विष्णुपरत्वं रूदशब्देन मगवच्छब्दस्यापि शिवपरत्वं वेति संशयाङ्गीकारे “स एको रुद्रस्स ईशानस्स भगवान्स महेश्वरस्स महादेव" इति चतुर्थखण्डान्तिमसन्दर्भे, तथा " अथ कस्मा- दुच्यत एको रुद्र इत्यादिके, “ तस्मादुच्यते महादेव" इत्यन्ते पञ्चमरवण्डसन्दर्भ ‘च भगवच्छब्दस्य शिवे रूढरुद्रादिशब्दमध्यपठितत्व- रूपेण समभिव्याहारेण सन्देशेन च शिवपरत्वं दृष्टमेवेति तत्सन्दर्भहय- रूपवाक्यशेषेण रुद्रशब्दानुसारेण भगवच्छब्दस्य शिवपरत्वमेवोचितम् । किश्चात्र रुद्रशब्दभगवच्छब्दयोरुक्तसंशयाङ्गीकारेऽपि शिवनारायणयो- नित्यसिद्धसर्वज्ञत्वादिविशिष्ट सर्वेश्वररूपेणाभेदाङ्गीकरणेन तेषां रुद्रशब्द- भगवच्छब्दादीनां रूढिपरित्याग विनैव नारायणाभिन्नाशवपरत्वमेव युक्तम् । सर्वेषामेषां रूढिरक्षणपक्षे सम्भवति तमपहाय केषाधिढिपरि- त्यागपक्षाश्रयणस्यातिगर्हितत्वात् । न हि जीवत्वशङ्काकलङ्कितशिवस्य ·हरिहराद्वैतभूषणम् नित्य सिद्धेश्वरत्वेन निश्रितनारायणस्य च नित्यसिद्धसर्वज्ञत्वादिविशिष्टरूपेण कथममेदस्सिद्धयति शिवे तादृशाभेदानह वस्य व्यक्तत्वादिति शङ्कितुं शक्यम् । शिवे ईश्वरत्वाभिधायकवचनानां स्वार्थतात्पर्यवत्वस्य तन तेषां वचनानां प्राबरवस्य तथा शिवे जीवत्वप्रत्यायकवचनानां स्वार्थतात्पर्यरा- हत्यस्य तेनं तेषां वचनानां शिवे जीवत्वबोधनसामर्थ्याभावस्य चाग्रे वक्ष्यमाणत्वेन शिवस्यैदम्पर्येण ईश्वरत्वाभिधायकेष्वथर्वशिरःश्रुत्यादिवचनेषु जागरूकेषु तस्मिञ्जीवत्वशङ्कागन्धस्याप्यवकाशाभावात्। शिवस्येश्वरत्वा- भिधायकश्रुतिवचनेभ्यो दुर्बलैरुदाहरिष्यमाणवचनेस्तस्मिन्प्रतीयमानजीवत्वस्य दोषत्वाङ्गीकारे नारायणस्यापीश्वरत्वाभिधायक श्रुतिवचनेभ्यो दुबलैरुदाहरि- प्यमाणरामायणादिवचनैस्तस्मिन्नारायणे प्रतीयमानजीवत्वस्यापि दोषत्वाङ्गी- कारापत्तेस्समानत्वाच्च । ननु महोपनिषदादिषु नारायणस्येश्वरत्वं शिद्धमेवेति शिवस्य नारायणाभिन्नत्वसिद्धावीश्वरत्वसिद्धिः, [इति चेन्न; शिवस्य नारायणा- भिन्नत्वसिद्धावीश्वरत्वसिद्धिः] ईश्वरत्वसिद्धौ नारायणाभिन्नत्वासिद्धिरित्यन्यो- न्याश्रयस्य समानत्वेन तस्याप्यनीश्वरत्वप्रसङ्गात् । नायणयोरुभयोरपि श्रुतिपुराणादिभिस्सर्वेश्वरत्वसिद्धयनन्तरं हीश्वरना- नात्वशङ्कोत्थितिः । तच्छङ्का सर्वेनियामकान्तर्यामिरूपेण तयोरभेदाङ्गीकारे तथा तयोर्जीवत्वशङ्कापि तज्जीवत्वस्याभिनयरूपत्वाङ्गीकारे निरस्तैवेति । अत्र शिवस्येश्वरत्वसिद्धौ बहुघाभ्यस्तेन त्वत्कल्पितरूढिमता भगवच्छब्देन शिवस्य नारायणाभेदप्तिद्धिनिष्प्रत्यूहैव । किश्च नारायण भगवच्छब्दस्य रूढिकल्पने कोशवचनरूपं न किञ्चिन्मानमस्ति । पुराणादिवचनैस्तत्कल्पने अत्र “यो वै रुद्रस्स भगवा" निति सकलपर्या- येषु शिवस्य भविच्छब्देनानुवादबलात् भगवच्छब्दस्य शिवे रूदिस्सि. द्वयत्येवेति भगवच्छब्दस्य नानार्थकत्वसिद्धचा तस्यात्र रुद्रशब्दसमाभि- व्याहृतत्वेन शिवप्रकरणगतत्वेन च भगवच्छब्दस्य शिवपरत्वावश्यम्मावे- नात्र बहुधाभ्यस्त भगवच्छब्देनास्या उपनिषदो नारायणपरत्वमेव सिद्धयती- त्येतन्मनोरथमात्रम् । यो वै रुद्र इत्यादौ यो वै सकलशास्त्रेषु प्रसिद्ध- स्सर्वेश्वरत्वसकलजगदुदयस्थितिलयहेतुत्वादिनास्यामुपनिषदि रुद्रः शिवस्स परोक्षं गतो भगवान् अस्यामुपनिषदि सर्वज्ञत्वेन वस्तुतस्तु शिव. निरस्तैव । निरुक्त ·द्वितीतो भागः 76 तस्य अत उभयात्म- - निरुक्तो भगवानेव । शिव एव यो ब्रह्मा प्रसिद्ध चतुर्मुरवस्स चेति तस्मै ब्रह्मरूपं प्राप्ताय भगवते रुद्राय नमो नम इति वाक्गर्थस्यावश्यं वक्तव्यत्वात। भगवच्छब्दस्य विष्णी रूढिसिद्धये त्वदुक्तन्यायेनैवात्र भगवच्छब्दस्यात्र शिवानुवादकत्वेन बहुशश्शिवे प्रयोगबाहुल्यादेव तस्य शिवे रूदिसिद्धिसम्भवात् । प्रत्युतानेकश्रुतिवचनसङ्घन पुराणादिवचन- कोठेरापि बाधौचित्याच्च । यच्चोक्तं " यो वै रुद्र" इत्यादिकं परपक्षे सर्वथासङ्गतमेव । हि यो रुवस्स भगवानेव यो ब्रह्मा सोऽपि भगवानेव काय भगवते नम इति ह्यर्थस्वरसः । भ विच्छब्दस्य रुद्रपरत्वे यो रुद्रो यश्वान्यस्ताभ्यां नम इति वक्तव्यम् । तस्मा इत्यनन्वितमेव । यो रुद्रो बमाभूदित्यङ्गी : रि द्वितीययत्पदासामञ्जस्यम् । यो रुद्रोऽभूत् यो ब्रह्मादि- त्यर्थाङ्गीकारे धर्मान्तरं स्वरसतो लभ्यते । पक्षद्वये भवानिति शब्दस्य खारसिकयच्छब्दप्रतिनिदेशकत्वमङ्गः । सिद्धान्ते यश्च ब्रह्मा सोऽपि भगवानेवेति तद्भगवच्छब्दावृत्तिस्तु न दोषः । चकारेण द्योतनात् । यो वै यश्चेति वाक्यद्वयेनोभयतादा- त्म्यमुक्त्वा तस्मै नम इति तृतीयवाक्येन तादृशस्य भगवत एव नमस्कारः क्रियत इति पूर्वोक्तार्थ एव च स्वरसः । एवमुक्तार्थस्येह विवक्षितत्वादेव । नन्वस्त्वेवं योजना अथापि यो रुद्रस्स भगवानित्यत्र भगवच्छन्दे यौगिकत्वमवेष्यत इति चेन्न । बाधकं विना स्वारसिकरूढिपरित्यागा. योगात किञ्च यो रुद्रस्स सर्वज्ञत्वादिगुणको यश्च ब्रह्मा सोऽपि सार्वश्यादिगुणक इत्युक्तावन्यत्रापि तथात्वे अयोग्यार्थता रुद्रस्तुतिविरोधश्न तस्मात्या भगवत्परतयैव प्रयुक्तमित्येतद्वाक्यसङ्गत्यर्थमपि अथर्वशिरसो भगवत्परत्वं वक्तुं युक्तमिति । तन्न । उक्तरीत्यात्र वाक्यद्वयेनोपपत्तौ वाक्यत्रयाङ्गीकारस्यासकतत्वात् । भगवानित्यस्यात्ति विनवोपपत्तौ तदावृत्तिकल्पनस्थान्याय्यत्वाच्च । अमेत्यादौ यच्छब्दचशब्दयोस्तच्छब्दानुषङ्गद्योतनेनैव चरितार्थत्वात् । . यश्व ·78 हरिहराद्वैतभूषणम् किश्चात्र यो वै रुद्रस्त भगवा" निति नारायणे बहुधा रुद्रता- दात्म्यापिधानस्य वैयर्थ्यांपत्तेः। स्तुतावनुपयोगात्। त्वन्मतरीत्या विष्णो ब्रह्मादिसकलज गत्तादात्म्यस्य रुद्रतादात्म्यस्य च समानत्वात् । त्वन्मते- -- " रुद्र समाश्रिता देवा रुद्रो बह्माणमाश्रितः । ब्रह्मा मामाश्रितो राजन् नाहं कश्चिदुपाश्रितः । ममाश्रयो न कश्चित्तु सर्वेषामाश्रयो ह्यहम् । इत्यादिभारतवचनाद्युदाहरणेन रुद्रे रुद्रे तामसत्वाङ्गीकारण ब्रह्मपुत्रत्वाङ्गीकारेण च रुद्रापेक्षया ब्रह्मण एवाधिक्याङ्गीकारात् । रुद्रस्य सर्वेश्वरत्वपक्षे रुद्रस्तुतेरेवाप्रकृतत्वेन तस्य तत्सिद्धये बहुधा भावच्छब्देन तदनुवादस्यायुक्तत्वात् । तस्य अपि च यो रुद्ररस भगवानेव यो ब्रह्मा सोऽपि भगवानेवेत्यत्र नारायणस्य रुद्रब्रह्मो भयात्मकत्वं विवक्षितमुत तत्रोभयान्तर्यामित्वमथ वा यौगिक्या वृत्त्या रुद्रशब्दब्रह्मशब्दयोंर्नारायणपरत्वम् । किं वा यौगि- क्या च्या रुद्रशब्दस्य नारायणपरत्वम् । ब्रह्मशब्दस्य ब्रह्मात्मत्व- ब्रह्मान्तर्यामित्वान्यतरपरत्वम् । नाद्यः-एतत्सन्दर्भस्य सर्वस्यापि रुद्रस्तुतिपरतायाः प्रदर्शितत्वेन रुद्रे नारायणविभूतित्वाभिधानमेव रुद्रस्तुतिरितीति वक्तव्यत्वेन रुद्रस्येव ब्रह्मणोऽपि प्रकृतानुपयोगिनी स्तुतिः प्राप्पैवेति यश्च ब्रह्मेति वाक्यस्यानुप- युक्तार्थपरत्वापत्तेः । रुद्रब्रह्मणोर्नारायणविभूतित्वाभिघानरूपस्तुतस्समान- त्वात् वस्तुतोऽत्र रुद्रस्य नारायणविभूतित्व कल्पने तस्य निकृष्टत्वातिद्धया रुद्रस्तुतिगन्धस्याप्यसिद्धया नारायणस्तुतेरेव सिद्धया च श्रुतहा- नाश्रुतकल्पनापत्तश्च । एव न द्वितीयः अत्र नारायणस्य रुद्रब्रह्मान्तर्यामित्वकल्पने रुद्रस्तुत्यभावस्य नारायणस्तुतिसिडेथ व्यक्तत्वेन श्रुतहानाश्रुतकल्पनापत्तेविस्पष्टत्वात् । रुद्रशब्दब्रह्मशब्दयोग- मयोरपि रूदि परित्यज्योभयत्र लक्षणाङ्गीकारापेक्षया भगवच्छब्दस्यैकस्य अत ·द्वितीयो भागः बाँद परित्यज्य यौगिकत्वाश्रयणस्यैव युक्तत्वात् । रुद्रशब्दस्य रूढिप- रित्यागापेक्षया भगवच्छब्दरूढिपरित्यागस्योचितत्वे रुद्रशब्दस्यासञ्जातवि- रोधित्वं, बहूनामनुग्रहन्यायः, शिवपरत्वेन संमतरुद्रपदसमभिव्याहारः- सन्दिग्धरुद्रे संमतरुद्रत्वप्रत्यभिज्ञा, रुद्रश्रुतिः, वाक्यशेषवेति हेतूनां षण्णां, दर्शितत्वात् । रुद्रे नारायणाभेदाङ्गीकारेण भगवच्छब्दस्य रूढ्यङ्गीकारण च भगवच्छब्दस्य रुद्धपरत्वेऽपि तस्य रूढिपरित्यागाभावस्यानुपदमेव दर्शितत्वेन भगवच्छब्दरूढिपरित्यागदोषस्यवाप्रसक्तेश्च । अत एव न तृतीयः--रुद्र- शब्दरूढिपरित्यागेऽभिहितदोषाणां भगवच्छब्दरूढिपरित्यागे उपपत्तीनां तद्- ढिपरित्यागाभावस्य ब्रह्मशब्दरूढिपरित्यागदोषस्य चास्मिन् तृतीयपक्षेऽपि समानत्वात्। नारायणस्य यौगिक्या वृत्त्या रुद्रशब्दब्रह्मशब्दार्थत्वाङ्गीकारे रुद्रशब्दार्थरूपनारायणस्य स्तुत्यलाभाच : अत एव न तुरीयः ---रुद्रशब्दस्य रूढिपरित्यागेऽभिहितदोषागां भगवच्छब्दस्य रूढिपरित्यागे उपपत्तीनां रूढिपरित्यागाभावस्य च तुरीयपक्षेऽपि समानत्वात् । अस्मिन्पक्षेऽपि ब्रह्मशब्दस्य तदन्तर्यामिपरत्वाङ्गीकारो युक्त एव । ब्रह्मशब्दे रूढिपरि- त्यागदोषस्य लक्षणाङ्गीकारदोषस्य चात्रापि समानत्वात्। अस्मिस्तुरी- यपक्षे रुद्रशब्दस्य यौगिक्या वृच्या नारायणपरत्व ब्रह्मशब्दस्य तु नारायणे ब्रह्मात्मत्वपरत्वं ब्रह्मान्तर्यामिपरत्वं वेति रुद्रशब्दवेलक्षण्येना- भिहिते पक्षद्वयेऽपि वाक्यवैरूप्यदोषस्य विस्पष्टत्वाच्च । एवं यो वे रुद्र इत्यादेरत्यन्तासङ्गतं वाक्यार्थमुक्त्वा अनेनास्याथर्वशिरसस्तर्वस्यापि नारायणपरत्वमेव सिद्धयति न शिवपरत्वमिति वक्ताय दक्षिणदिश गच्छन् उदग्दिशं गच्छामीति वक्तैव । अतो यो वै रुद्र इत्यादस्ति- द्वान्तेऽभिहितवाक्यार्थ एव स्वरसः । न हि सिद्धान्ते भगवच्छब्दस्य शिव रूटिकल्पनं गौरवग्रस्तमिति शङ्कितुं शक्यम् । नारायणेऽपि भगवच्छ- ब्दरूढिकसने गौरवस्य समानत्वात् । प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेति चेत्तदत्रापि समानम् । अतोऽत्र शिवस्य भगवच्छब्देनानुवादबलात् सिद्धयत्येव भगवच्छब्दस्य शिवे रूढिः । वस्तुतस्तु नारायणे शिवे वा भगवच्छब्दस्य रूढिर्न सम्भवत्येव गौरवान्मानाभावाच । भगवच्छब्दस्य नारायणे शिवे वा रूदिनिर्णायकत्वे- ·78 हरिहराद्वैतमूषणम् नाभिमतानां श्रुतिपुराणादिवचनानां भगवच्छब्दगतयौगिकत्वमादाय चरि- तार्थत्वात् । तेषां वचनानां भगवच्छब्दगतरूढिरूपस्वाथै तात्पर्याभावात् तेषां वचनानां तस्मिन्नर्थे तात्पर्यग्राहकाणामुपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यादि- लिङ्गानामभावात्। तत्र लिङ्गानामभावे तेषां वचनानां स्तावकत्वस्य सिद्धत्वात् शिवे जीवत्वप्रत्यायकदुर्बलवचनैस्तस्मिन् सर्वज्ञत्वाद्यभिधायक- प्रबलभगवच्छब्दस्य बाधप्रसक्तयसम्भवात् । शिवे जीवत्व प्रत्यायकवचनानां स्वार्थतात्पर्याभावन दौर्बल्यस्यग्र दर्शयिष्यमाणत्वात् । अत एतदुपनिषदि षत्रिंशद्वारमाम्नातभगवच्छब्दस्य आनन्दमयोऽभ्यासा" दिति न्यागत् स्वार्थतापर्यसिद्धया प्रबलतायास्सिद्धत्वात् । अतस्सिद्धमेव शिवस्य भगवच्छब्दार्थत्वं “यो वै रुद्रस्स भगवा" नित्यादिस्तुतिसन्दर्भप्रति- पाद्यत्वश्चेत्येवं शिवपरैतत्सन्दर्भरूपवाक्यशेषबलादाप सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्वं सिद्धयति । यञ्चोक्तमथर्वशिरसस्सर्वस्यापि रुद्रान्तर्यामिपरत्वेन तदुपासनाङ्गस्य " ओमादी मध्ये भूर्भुवःस्वरन्ते शीर्ष जनदों विश्वरूपोऽसी " त्युपक्रान्तस्य मन्त्रस्यैकादशभूतप्रणवस्तुत्यर्थतया “ यदुत्तरतस्स ओङ्कारो य आङ्कारस्स प्रणवो यः सर्वव्यापी सोऽनन्तो योऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूक्ष्मं यत्सूक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लं तद्वैद्युतं यद्वैद्युतं तत्परं ब्रह्मेती"ति ओङ्कारादिनवशब्दान् यच्छब्दतच्छब्दघटिततयाभिधाय " स एकः स एको रुद्रः स ईशानः स भगवान् स महेश्वरस्स महादेव" इत्यत्र एक इत्यादिमहादेव इत्यन्तषण्णां शब्दानां तच्छब्दमात्रघटितत्वरूपवैलक्षण्या- भिधानेन एक .इत्यादिषण्णां शब्दानां परमात्मपरत्वमेव युक्तम् । अन्यथा एतद्वैलक्षण्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः : एक इत्यादिषग्णां तत्प्राक्तननव- भिस्साम्याय तन्नवविव एक इत्यादेषट्वपि यच्छब्दषट्राध्याहारापत्तेश्च । किश्च शब्दात्मकप्रणवपरशब्दानां समाप्तिबोधकस्य तत्परं ब्रमेतीति ब्रह्मशब्दसमनन्तरपठितेतिशब्दस्य सार्थकयाय तत्समनन्तराम्नातक इत्यादि- षण्णां परमात्मपरत्वमेव न्याय्यम् । अन्यथा तत्रत्येतिशब्दस्य वैयर्थ्यापत्तेः । तथा चैक इत्यादिषटूशब्देषु शिवे रूढानां रुद्रेशानमहेश्वरमहादेवशब्दानां चतुणी शिवपरत्वावश्यम्भावेन एतैस्समभिव्याहृतत्वेन सन्दष्टत्वेन च भग- वच्छब्दस्य च शिवपरत्वं सिद्धमेव । न हि प्रणवस्स ·द्वितीयो भागः वाच्योऽयं भगवान्विष्णुर्वाचकः प्रणवः स्मृतः ॥ इति वचनानुगुण्येनावस्थरुद्रेशानमहेश्वर महादेवशब्दानां नारायणपरत्वमेव न शिवपरत्वमिति वक्तुं शकयम् । तयात्वे रुद्रेशानमहेश्वरमहादेवशब्दानां रूढिपरित्यागस्यावश्यकत्वेन तेषां श्रुतित्वभङ्गापत्तेः । पुराणादिवचनानु- गुण्येन बहुश्रुतीनां श्रुतित्वभङ्गाङ्गीकारे विरोधाधिकरणस्य दत्तजलालित्वा पत्तेः । प्रत्युत श्रुतिविरुद्धानां पुराणादिवचनानां विरोधाधिकरणन्यायना' प्रामाण्यस्यैव युक्तमत्वात् । शिवनारायणयोरभेदाश्रयणरूपे वैदिकाग्र- गण्यानां भगवत्पादाना पक्षे तु नायं विरोधो न चास्य वचनस्या- प्रामाण्यञ्च । अतस्स एक इत्यादिशब्दषट्कस्य शिवपरत्वमप्रत्यूहमेवेति शिवपरैतच्छब्दषटूरूपवाकयशेषबलादपि सोऽन्तरादिति वाकयस्य शिव- परत्वमेव सिद्धयति । यदप्युक्तम् “सं बाहुभ्यां नमति संपतत्रैवाभूमी जनयन् देव एकः । तदेतदुपासितव्यं वाग्वदन्ति । तदन्तु ग्रहणमयं पन्था विततमुत्तरेण न देवा ऐन ऋषयो येन पितरः प्राप्नुवन्ति परमं परं परायणञ्चे" तीत्यादावभिहितं जगत्कारणत्वं मुमुक्षूपास्यत्वञ्च शिवान्तर्यामि- निष्ठमेव । अस्या उपनिषदस्सर्वस्या अपि शिवान्तर्यामिपरत्वादिति तदत्यन्तभ्रान्तिविजम्भितमेव । अस्या उपनिषदस्सर्वस्या अपि शिव. परत्वस्य प्रदर्शितत्वात् । किश्च- तदेतद्रुद्रचरितम्- एष हि देवः प्रदिशो नु सर्वाःपूर्वो हि जातस्स उ गर्भे अन्तः ।। स एव जातस्स जनिष्यमाण प्रत्यङ्मुरवास्तिष्ठति विश्वतोमुखः॥ विश्वत क्षुरुत विश्वतोमुरवो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुम्यां नमति संपतत्रैवाभूमी जनयन् देव एकः ॥ तदेतदुपासितव्यं वाम्बदन्ति तदन्तु ग्रहणमयं पन्था वितत उत्तरेण" ॥

·80 हरिहराद्वैतभूषणम् इत्यादिसन्दर्भ शिवनिष्ठत्वेन सर्वात्मत्वस्य जगत्कारणत्वस्य मुमुक्षूपास्य- त्वस्य चाभिधानात् । एष हि देव इत्यत्रत्यैतच्छब्दार्थगतत्वेनैव सर्वात्मत्व- जगत्कारणत्वमुमुक्षूपास्यत्वादीनामभिधानस्य व्यक्तत्वात् । एष हि देव इत्यत्रै- तच्छब्देन एष हीत्येतदव्यवहितप्राक्तने तदेतद्गुद्रचरितमिति वाक्ये श्रुत- रुद्रपदोपस्थिरशिवस्यैव ग्रहणावश्यम्भावात् । सर्वनामशब्दानां पूर्वो- पस्थितपरामर्शित्वनियमात् अव्यवहितपूर्वोपस्थितार्थं विहाय श्रुत्यन्त- राद्युपस्थितार्थस्वीकारस्यान्याय्यत्वाच्च । अपि चात्रोपास्यत्वाभिधायकसन्दर्भस्थे- "यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको येनेदं पञ्चविधञ्च सर्वम् । तमीशानं पुरुषं देवमीड्यं निध्यायन्तारं शान्तिमत्यन्तमेति"। इत्यन्तिमवाक्ये शिवस्य सार्वात्म्यं मुमुक्षूपास्यत्वञ्च कण्ठरवेणाभिहितम् । " पुरुषं देवमीड्यं तारमीशानं निदिध्यायन्नत्यन्तशान्ति मुक्तिमेती "तीशानध्याने मुक्तिहेतुत्वाम्नानस्य व्यक्तत्वात् । यो योनि योनिमित्यादिना यस्य सार्वात्म्यमुक्तं तस्यैव तमीशानमिति तच्छब्दपूर्वकेशानशब्देनानुवादेनोक्त- सार्वात्म्यमीशानशब्दितशिवनिष्ठमेवेत्यस्य व्यक्तत्वात् ईशानशब्दस्य शिवे रूढत्वात् । रूढ्यर्थे सम्भवति तमपहाय गौगिकार्थग्रहणस्यायुक्तत्वात् । अतोऽत्र शिवस्य सर्वात्मत्वं जगत्कारणत्वं मुमुक्षूपास्यत्वञ्चोक्तमिति सिद्धमेव । तथा च शिवस्य सर्वात्मत्वजगत्कारणत्वमुमुक्षुपास्यस्वाभिधायकैतत्सन्दर्भ- रूपवाक्यशेषबलाच " सोऽन्तरादन्तरं प्राविश"दित्यस्य शिवेऽन्तर्यामित्वाभि- धानपरत्वं सिद्धमेवे । सर्वात्मनस्सर्वकारणस्य मुमुक्षूपास्यस्यैव सर्वान्तर्यामित्वं नान्यस्येत्यस्य सुप्रसिद्धत्वात् । यच्चोकं सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवेऽन्तर्यामित्वाभिधानपरत्वे तद्वाक्यस्य शिधवाक्यत्वेन तस्य स्वस्थानान्वयेऽहं प्राविशमिति प्रयोगापत्तिः । चाय दोषस्त्वत्पक्षेऽपि समानः; अनुपचरिताहंपदप्रयोगविषयनया रुद्रेण खात्मन इव स्वान्तयामिणोऽपि तत्पदेन परामर्शायोगादिति वाच्यम् । खान्तर्यामित्वविवक्षां विनापि परमात्मत्वेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धनारायणस्य तत्पदेन परामशीपपत्तेः । रुद्रस्यापि स्वात्मवविवक्षां विना आत्मत्वसामान्याकारण ·द्वितीयो भागः 81 तत्पदेन परामर्श उपपद्यत इति चेत् । श्रुत्यन्तरप्राप्तान्तर्याम्यनुप्रवेशानु- वादे यथाप्राप्त्यनुवादावश्यकतया नारायणस्यैव प्रतिपादनमिति सिद्धान्ता. नतिरेकः । अत्रैवानप्रवेशविधाने तु आत्मत्वस्यातिप्रसक्ततया जीवान्तर- स्याप्यन्तर्यामित्व प्रसङ्गेन स्वसमीहितासिद्धिः, पूर्ववाक्यासाङ्गत्यम् श्रुत्यम्तर- विरोधश्च । अतः स्वसमीहितसिद्धये स्वात्मत्वविवक्षायामहं प्राविशमिति प्रयोगापत्तिारा । " तमेव शरणं गच्छे " त्यत्र पूर्वमस्मच्छब्दनिर्दिष्टे खात्मनि वासुदेवेन ईश्वरस्सर्वभूताना 'मित्यव्यवहितपूर्व श्लोके खावतारमूलभूत- परावस्थामात्रविशिष्टस्वात्मवाचकेश्वरशब्देन परोक्षनिर्देशस्य तान्निर्देशापेक्षया तमेवेति तत्पदनिर्देशो युक्तः । अत्र त्वहंपदनिर्दिष्टस्यैव खात्मनस्तत्पदेन निर्देशः कर्तव्यस्स चानुपपन्न इति तत्र पराभिमतत्व- कथनं पूर्वोत्तरवाक्य पर्यालोचनावैधुर्यकृतमिति । कृतत्वात तदसत् । अस्याथर्वशिरसस्सर्वस्य, तथा तन्मध्यगतत्वादिहेतुमिः सोऽन्तरादिति वाक्यस्य च शिवपरत्व वश्यकताया दर्शितत्वात् । “सोs- न्तरादन्तरं प्राविश" दिति शिवः स्वस्मिन् परोक्षत्वविवक्षया तच्छब्द. प्रयोगं कृतवानित्यस्य न्याय्यत्वात् । " अयं स ते तिष्ठति सङ्गमोत्सुको विशङ्करो भीरु यमोऽवधीरणाम् । लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रिये श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् " ॥ इति कालिदासप्रणीते दुष्यन्तेन स्वस्मिन्परोक्षत्वविवक्षया कृतनच्छ. ब्दप्रयोगस्य विस्पष्टत्वात् । अन्यैर्महाकविभिः प्रण. तेष्वस्यार्थस्य व्यक्त- त्वात् । "वातो वातुमसौ विभति तपनस्तप्तुं यदीये जने दग्धुं वा दहनस्स शास्ति भुवनान्यद्यापि लङ्केश्वरः । साकं ताटकथा सुबाहुमखिलानप्यस्य हत्वा भटान् रामो जीवितुमुत्सहेत किममुं गोप्तुश्च किं कौशिकः" ।। इत्यभियुक्तवचने रावणेन खस्मिन्परोक्षत्वविवक्षया कृततच्छब्द- प्रयोगस्य विस्पष्टत्वात् ॥ Hari Hara-6 ·82 पदनुपपन्न इत्युच्यते ? न हरिहराद्वैतभूषणम् नन्वस्तु खस्मिन् परोक्षत्वनिर्देशस्तच्छन्दप्रयोगश्च । तथाप्यस्म- च्छब्दनिर्दिष्टे परोक्षत्वविवक्षायामप्यव्यवधानेन तच्छब्दप्रयोगोऽनुपपन्न इति चेत् । किमस्मच्छब्दनिर्दिष्टे सस्मिन् परोक्षत्वविवक्षायामपि तच्छब्द- विषयत्वामावात्तत्र तच्छब्दप्रयोगस्सेकाद्यर्थे आमिना सिञ्चदित्यादिप्रयोग- अथ वा अस्मच्छब्दनिर्दिष्टे स्वम्मिन् परोक्ष त्वविवक्षायामपि तच्छन्दप्रयोगस्य गवाद्यर्थे गावीगोण्यादिशब्दानामिवा. साधुत्वात्तत्प्रयोगो न सम्भवतीत्युच्यते ? उनास्मच्छब्दनिर्दिष्टे स्वस्मिन् परोक्षत्वविवक्षायामपि तच्छब्दप्रयोगस्य क्वाप्यदृष्टत्वनापूर्वसन्दर्मकल्पने. ऽपूर्वत्वादेवास्मिन्संदर्भ दोषशङ्का भवत्येवेत्युच्यते । नाद्यः - अस्मच्छब्द- निर्दिष्टे स्वस्मिन् परोक्षत्वविवक्षायां तच्छन्दविषयत्वस्यानिवार्यत्वात् । तच्छब्दप्रयोगस्य पूर्वोपस्थितपरोक्षवस्तु विनान्यस्यानपेक्षितत्वात् । द्वितीयः--अस्मच्छन्दनिर्दिष्टे स्वस्मिन्परोक्षत्वविवक्षायामपि तच्छब्दो गावी- गोण्यादिशब्द इव न प्रयोक्तव्य इत्यर्थे मानाभावात् । न तृतीयः-- वाचारेध्वजधृक् धृपोडधिपतिः कुफ्रेट जजानिर्गणेट् गोराडोरुडुरस्सरेडुरुतरपँवयकभ्राडरम्. । उड्डिडुङ्नरकास्थिधृक् त्रिगिभेडाजिनाच्छच्छद. स्सस्तादम्बुमदम्बुदालिगलरुक् देवो मुदे वो दृढः इति कालिदासप्रणीतेऽपूर्वसन्दर्भाणामपूर्वत्वादेव दुष्टत्वापत्तेः। अन्यैरपि महाकविभिः प्रणीतेषु अपूर्वसन्दर्भाणां दुष्टत्वापत्तेः । 'अविमिदसितवमा प्रस्फोटनझषानिमित्तसृणिलक्षितः : घटशब्दग्रहनिमहदक्षो दशशतपलाशगू रक्षेत्" । इत्यभियुक्तप्रणीतेऽपूर्वसन्दर्माणां दुष्टत्वापत्तेः, कवनस्यैव दुष्टत्वापत्तेश्च । प्रत्युतापूर्वसन्दर्भकल्पने श्लाघनीयगुणत्वं हि सुप्रसिद्धम् । एवं श्लाघनीयगुणे दोषारोपः शिवे श्रुतिपुराणादिपिरैदम्पर्येणाभिधीयमानसर्वेश्वरत्वासहिष्णो- -- स्तवानुरूप एव । त्वयापि रामो द्विामिभाषते । तेनैवाहं प्रतीयोत्स्ये रावणं राक्षसाधिपम् । भनिहत्य रिपुं विष्णुन हि प्रतिनिवर्तते " ·द्वितीयो भागः 88 इति रामायणवचनोदाहरणपूर्वकं "एतमु एवाहमभ्यागाशिषम् । तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिं पुत्रमुवाच" इति श्रुतौ मम खमित्यत्रत्यममेत्यस्मच्छब्दनिर्दिष्टे स्वस्मिन् स्वेनैव कृतः परोक्षत्वनिर्देश उपपन्न इत्यभ्युपगतम् । नैवाई प्रतियोत्स्ये तं रावणं राक्षसाधिपम्" । इत्यादित्वदुदाहृतोत्तररामायणवचनेनैवाहमित्यत्राहम्पदनिर्दिष्टे स्वस्मिन् खेनैव कृतपरोक्षनिर्देशो व्यक्तश्च । किश्चैतावत्युक्तेऽप्यत्र यद्यनुपपन्न- मारोपयसि तर्हि त्वत्पक्षेऽपि देवबुद्धया चोत्तरवाक्यस्थाहम्पदस्य रुद्रान्त. योमिपरत्वेन सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य शब्दसन्निधापितार्थपरत्वादिति त्वदुक्तयैवानुपचीरतास्मच्छब्दार्थस्य प्रकृततच्छब्देन परामर्शाङ्गीकरोऽनुपपन्न एव । ननु स्वान्तर्यामित्वविवक्षां विनापि परमात्मत्वेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध- नारायणस्य तत्पदेन परामर्शोपपत्तरित्युक्तमिति चेत्सत्यम् । त्वयाप्यस्म- च्छन्दनिर्दिष्टार्थे खान्तर्यामित्वविवक्षात्यागं परमात्मरूपपरोक्षत्वविवक्षाचा- श्रित्यात्रत्यतच्छब्दप्रयोगोऽङ्गीकृत इत्येवोक्तं भवति सिद्धान्ते च तस्मिन्नर्थेऽपरोक्षत्वविवक्षां विहाय परोक्षत्वविवक्षायां तच्छब्दप्रयोगस्सम्म. वतीत्युक्तमिति पक्षद्वयेऽप्युक्तं तत्समानमेव । एवञ्च शिवस्य सर्वेश्वरत्वपक्षेऽत्रारोपितदोषः स्वपक्ष एवापततीत्यस्य सिद्धत्वेऽपि शिवस्य सर्वेश्वरत्वपक्षेऽयं तच्छब्दोऽनुपपन्न एवेति वक्तुस्त- वान्येषामपशकुनाय वनासिकाच्छेत्तुरिव वश्चकवरिष्ठत्वं विज्ञातम् । नन्वस्मत्पक्षे स्वान्तर्यामित्वविवक्षापरित्यागमात्रेणैवान्तर्यामिणः परोक्षत्वं सिध्यति । तस्मिन् सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दप्रयोगस्सम्भवति च । सिद्धान्तपक्षे त्वपरोक्षत्वविवक्षापरित्यागः परोक्षत्वविवक्षा चेत्येतदुभयागी- कारगौरवदोषस्स्यादिति चेत् । सिद्धान्तपक्षेऽपि शिवन स्वस्मिनपरोक्ष- त्वविवक्षापरित्यागे कृते परोक्षत्वमसिद्धयतीति स्वस्मिन्कृततच्छब्द- प्रयोग उपपन्न एव । अथ वा स्वस्मिन्परोक्षत्वे विवक्षितेऽपरोक्षस्व- परित्यागोऽसिद्धयतीति प्रकृततच्छब्दप्रयोग उपपन्न एवेति समानमेव । Hari Haram-6A ·तत्र ॥ हरिहराद्वैतभूषणम् एवं समानत्वेऽपि त्वच्छिष्याणां बालानाथ व्यामोहनाय त्वनिर्मितवञ्चनया न विद्वांसो व्यामोहयितुं शक्याः । एवञ्च सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवान्तर्यामिपरत्वे दूषणपरम्पराया अभिहितत्वेन तद्वाक्यस्य शिवेऽन्तर्या- मित्वाभिधानपरत्वमेव न्यायविदां हृदयङ्गमम् । एवश्वास्याथर्वशिरसशिवे सर्वेश्वरत्वाभिधानपरत्वे षडिधानि तापर्य- ग्राहकलिङ्गानि विस्पष्टानि दृश्यन्ते । "अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त इती" त्युप- क्रमस्य, "यो रुद्रो अग्नौ यो अस्वन्तर्य ओषधीवरुध आविवेश । इमा विश्वा भुवनानि चक्लप तस्मै रुद्राय नमो अस्तु इत्युपसंहारस्य च शिवे सर्वेश्वरत्वनिश्चायकलिङ्गत्वेनैकरूप्यं विस्पष्ट- मितीदमेकं तात्पर्यग्राहकम् । एवं शिवस्य " सोऽन्तरादन्तरं प्रावि- शद्दिशश्चान्तरं संप्राविश" दित्यनेन सर्वान्तर्यामित्वं, “ सोऽहं नित्यानित्य " इत्यादिना " अहमेकस्सर्वे च" इत्यन्तेन सन्दर्भण सर्वात्मत्वञ्चेति ईश्वर- त्वलिङ्गेऽभिहिते एवमन्यान्यपीश्वरत्वलिङ्गानि विस्पष्टानि । एवं " स ईशा. नस्स महेश्वर" इति शिवस्येश्वरत्वे श्रुतिद्वयम् । एवञ्च शिवस्येश्वर- त्वनिश्शायकानामभ्यासो विस्पष्टः । एवं शिवस्येश्वरताया मानान्तराग- म्यत्वेनापूर्वत्वं विस्पष्टम् । "तमात्मस्थं ये नु पश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिश्शाश्वती नेतरेषाम "! इति, "तमीशानं पुरुषं देवमीडयं निध्यायन्तारं शान्तिमत्यन्तमेति "।' इति च, शिवस्य स्वरूपज्ञानेन मोक्षरूपफलमिति स्फुटमुक्तम् । तथा " देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन्नि" त्यादिः, इन्द्रपुरोगमास्सर्वे देवास्त्रिषु कालेषु विद्यमानः परमात्मा शिवो दिव्यमङ्गलश्रीमूर्तिरूपेण शिवलोके नित्यं सन्निहितस्तिष्ठतीति विज्ञाय तं दिक्षवो विशेषतस्तस्व- रूपजिज्ञासवश्च शिवलोकं गत्वा अदृष्टपूर्व शिवं तत्र दृष्ट्वा को भवानि- त्यपृच्छन् । स च शिवोऽहमेक एव त्रिषु कालेषु विद्यमानो नान्य- सर्वान्तर्यामी सर्वरूपस्सर्वपोषकस्सर्वसंहर्ता चेत्यभिधायान्तहितोऽभवत् । तथा- - ·द्वितीयो भागः 86 ततो देवाश्शिवमपश्यन्तोऽयमेवास्मद्रक्षिता भगवान् शिव इति शिववाग्भि- विज्ञाय तमेव शिवं ध्यायन्तोऽस्तुवन्नित्याख्यायिकारूपश्शिवस्येश्वरत्व. निश्चायकोऽर्थवादो विस्पष्टः । अस्याख्यायिकारूपार्थस्य सर्वस्याप्येत- दुपनिषद्म्यत्वं प्रागेव स्फुटीकृतम् । तथा “ अहमेकः प्रथममास". मित्यादौ शिवस्य त्रिषु कालेषु विद्यमानताया अन्यस्याविद्यमानतायाश्च सम्भवः शिवस्येश्वरत्वे उपपत्तिः । त्रिषु कालेष्वविद्यमानस्येश्वरत्वासम्म- वात् । अन्याश्योपपत्तयोऽत्राथर्वशिरसि सर्वान्तर्यामित्वसर्वात्मत्वादिरूपा विज्ञेयाः । एवञ्चाथर्वशिरसि शिवगतसर्वेश्वरत्वपाषाड़धलिङ्गानां सत्त्वे- नास्याथर्वशिरसशिवगतसर्वेश्वरत्वरूपस्वार्थपरत्वमन्धेनापि ज्ञातुं शक्यम् । यदप्युक्तमथर्वशिरसो वाक्यजातमादित आरम्याऽऽन्तं विमृश्यमानं शिवस्य परमात्मत्वमेव दृढतरतात्पर्येणाविष्करोतीत्येतन्नोपपद्यत एव । इन्द्रवामदेवादरिव शिवस्य जीवत्वबोधकप्रमाणबाहुल्यसद्भावने तस्य सर्वज्ञ- त्वादिविशिष्टपरमात्मत्वासम्भवात् । तथा हि-महोपनिषदि "न ब्रह्मा नेशान" इत्यादौ नेशान इत्यनेन “अथ पुनरेव नारायणस्तोऽन्य कामं मनताऽध्यायत तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात् ब्यक्षश्शूलपाणिः पुरुषोऽजायत" इत्यादिना " इत्यादिना "तस्मादीशानो महतां देवानां महादेव इत्यन्तेन सन्दर्भेण च शिवस्य सृष्टेः प्रागविद्यमानत्वोक्तया सृष्टयनन्तरं नारायणात्तस्योत्पच्युक्तया च तस्य जगत्कारणत्वपसक्तयभावावगमात्सृष्टेः प्राक्तस्याविद्यमानत्वाभिधानेनानन्तरमुत्पत्यभिधानेन च तस्यामीषोमादिजीव- समभिव्याहाराच्च सिद्ध एव तस्य जीवभावः । . एवं "एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । स मुनि- भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त विश्वे हिरण्यगर्भोऽमिर्यमवरुणरुद्रा- स्तस्य हैतस्य वरस्य नारायणस्ये" ति पैङ्गिरहस्यवाक्येन चोदाहृतमहोप- निषत्सद द्वयनोवगतार्थस्सर्वोऽप्यवगम्यते । तथा तैत्तिरीये “सोऽब्रवी- द्वरं वृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति तस्माद्रुद्रः पशूनामधिपतिरि "ति सन्दर्भेण शिवस्य नित्यसिद्धेश्वरत्वाभावजीवत्वयोरवगमकेनाधिपत्यप्रार्थनेन

·88
हरिहराद्वैतभूषणम्
तयोरवगमकेन तस्मादिति वरलब्धागन्तुकाधिपत्याभिधानेन च व्यक्त एवं
तस्य जीवभावः । महाभारते कर्णपवेणि अस्याः श्रुतेरुपबृंहणसन्दर्भ
विस्पष्टोऽयमर्थः ।
तत्र त्रिपुरस्थासुरैरर्दितैः देवैः ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा शिवं शरणं
प्राप्य स्तुतिनमस्कारादिकरणानन्तरं तान् शिवोऽब्रवीत् ।
"हन्तव्याश्शत्रवस्सर्वे युष्माकमिति मे मतिः ।
न वेक उत्सहे हन्तुं बलस्था हि सुरद्विषः ॥
मम तेजोबलार्धेन सर्वान्निघत शात्रवान् ।
देवाः-
विहाँ तव तेजोऽधं न शक्ष्यामो महेश्वर ।
सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान् ॥
भगवान्
मम तेजो न शक्ता हि सर्वे धारयितुं यदि ।
अहमेनान् हनिष्यामि युष्मत्तेजोर्धसंयुतः ।।
दीयतां तु बला मे सरपि पृथक्पृथक् ।
पशुत्वञ्चैव मे लोकास्सर्वे फरपन्तु पण्डिताः ॥
पशूनान्तु पतित्वं मे भवत्वद्य दिवौकसः ।
एवं न पापं प्राप्स्यामि पशून् हत्वा सुरद्विषः ।
कल्पयध्वं रथं दिव्यं रथाश्वांश्चैव पारगान् ॥
धनुश्शरं सारथिञ्च ततो जेष्यामि वो रिपून् ' ।
इत्यादिशिववचनानन्तरम् -
'तत्तथेत्यब्रुवन्देवा देवदेवनमस्कृतम् ।
उचुश्च ते गृहाणेदं तेजसोऽधमिति प्रभुम् ॥
प्रत्युवाच तथेत्येवं शूलभृद्राजसत्तम ।
ततस्ते प्रददुस्सर्वे तेजसोऽधं महात्मने ।

·द्वितीयो भागः
सर्वमादाय सर्वेषां तेजसोऽध दिवौकसाम् ।
तेजसोऽभ्यधिको भूत्वा भूयोऽप्यतिबलोऽभवत् ॥
ततः प्रभृति देवानां देवदेवोऽभवद्भवः ।
पतिश्च सर्वभूतानां पशूनाश्चाभवत्तदा ॥
तस्मात्पशुपतिश्चोक्तो भवत्वाच्च भवेति वै ।
अतोऽभिषिषिचुस्सर्वे सुरा रुद्रं पुरारिणम् ॥
महादेव इति ख्यातस्तदा प्रभृति शङ्करः" ।
तदनन्तरम
"तानबवीत्पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ।
तं सारथिं कुरुध्वं मे स्वयं सश्चिन्त्य मा चिरम्" ॥
इति शिववचनमाकर्ण्य देवास्सर्वे ब्रह्मणोऽन्तिकं गत्वोचुः-
"योदुर्बलेन सत्वेन वीर्येण नियमेन च ।
अधिकस्साराथः कार्यों नास्ति चान्योऽधिको भवान् ॥
स भवांस्तारयेत्तस्मात्कुरु सारथ्यमव्यय ।
भवानभ्यधिकस्त्वत्तो नान्योऽस्ति भविता विह
इत्युक्तो देवान् ब्रह्माबवीत -
एवमेतत्सुरास्तथ्यं नान्यस्त्वभ्यधिकोऽभवत् ।
सारथित्वं गमिष्यामि शङ्करस्य महात्मनः ॥
सर्वथा रथिनः श्रेयान् कर्तव्यो रथसारथिः" । इति ।
ततस्सारथित्वं कर्तुमागतं ब्रह्माणं सारथित्वेनाङ्गीकृतवान् शिव
तत्र नित्यसिद्ध सर्वेश्वरत्वाभावावगमिकया
'"न वेक उत्तहे हन्तुं वलस्था हि सुरद्विषः" ।
इत्युक्तया तदवगमिकया पशूनां पतित्वं मे अद्य भवत्वित्युक्तया
तथावगमिकया "एवं न पापं प्राप्स्यामी" त्युक्तया तथावगमिकया
"सर्वेषामर्थमई . बलं गृहीत्वातिबलोऽभवदि" त्युक्तया ततस्तदाप्रभृति
-
इत्युक्तम् ।

·88 हरिहराद्वैतभूषणम् शिवो देवदेवस्तकलभूतानां पशूनां पतिश्चामवदित्युक्तया तदाप्रभृति महादेव इति ख्यात इत्युक्तया मत्तः श्रेष्ठतरं सारथिं कुरुध्वमिति शिवोक्तया ब्रह्माणं प्रति योऽदुर्बलेन सत्वेनेत्यादिदेवोक्तया रथिनोऽधिकस्सारथिः कार्य इत्येतत्तथ्यमेव, शिवादधिक एवाई सारथिश्च भविष्यामीति देवान् प्रति ब्रह्मोक्त या सारथ्य कर्तुमागतं ब्रह्माणमङ्गीकृतवान् शिव इत्युक्तया च सिद्ध एव शिवस्य जीवभावः । एतत्तन्दर्भस्योदाहततैत्तिरीय. श्रुतिवचनोपबृंहकत्वञ्च शब्दतोऽर्थतश्च सिद्धमेव । तस्मात्पशुपतिश्चोक्त इति तच्छुतिवचनात्स्यात्तत्पठितत्वात् । शिवापेक्षया ब्रह्मण आधिक्यं मारत इवान्यत्रापि दर्शितम् - "रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । ब्रह्मा मामाश्रितो राजन् नाहं कश्चिदु पाश्रितः" । इति श्रीकृष्णवचने हरिवंशे- " नाहं धन्यो न चाश्रर्यो नैवं मां वक्तुमर्हसि । मत्तः श्रेष्ठतरो जज्ञे जगत्स्रष्टा द्विजोत्तम ॥ बमा प्रजापतिर्धन्यस्स चाश्चर्यस्सुरेष्वपि" । इति नारदं प्रति शिववचनसन्दर्भ, एवं शतपथेऽष्टमूर्तिबामणे. अमूहा इदमप्रतिष्ठित" मित्यारभ्य “भतानाच प्रजापतिस्संवत्सराय दीक्षितभूतानां पतिगृहपतिरासीदुषाः पद्मी" त्यादिकमुक्त्वा भूतानां संवत्सर उपसि रेतोऽसिञ्चत् संवत्सर कुमारोऽजायत सोऽरोदी प्रजापतिरब्रवीत् कुमार किं रोदिषि यच्छूमात्तपसोऽधिजातोऽसीति । सोऽब्रवीदनपहतपाप्मा वा अहमस्मि, अनाहितनामा नाम मे घेहि पाप्मनोऽ. पहत्या इति तमबवीद्रुद्रोऽसीति तदस्य नामाकरोत् । अग्निस्तदूपमभव" दित्यारभ्य " भवोऽसीति शर्वोऽसीति पशुपतिरसीति उग्रोऽसीति भीमोऽसीति महादेवोऽसीति" सन्दर्भ; तथा शैलालिबाह्मणे च “स प्रजापतिः पितरमभ्या- यच्छत्तमबत्किथमभ्यायच्छसीति नाम मे कुर्वन्तीत्यब्रवीन्न वा विहितेन नाम्नां नमस्यामीति स वै त्वमित्यबवीत् सवै त्वमित्यब्रवीद्भव एवेति यदव आप ·द्वितीयो भागः 89 । " इत्यारभ्य भवशादिनामकरण सलिलाद्यष्टमूर्तिप्रदानञ्चाक्त्वा “एषोऽष्टनाम्ना अष्टधा विहितो महादेव" इत्यभिधायकसन्दर्भे च शिवस्य मूर्त्यष्टकं नामाष्टकञ्च प्रजातिना दत्तमित्युक्तिया च तस्य स एवार्थोऽवगम्यते । शिवस्य नित्यसिद्धसर्वेश्वरत्वे तस्य सर्वात्मत्वेनाष्टमूर्तित्वं सिद्धमेवेति तत् ब्रह्मणा दत्तमित्यभिधायकवचनमसङ्गतं स्यात् ।। न चाष्टमूर्तित्वोक्तया तस्य सार्वात्म्यमुक्तम् , तस्य चेश्वरत्वलिङ्गत्वं प्रसिद्धमिति गच्यम् । ब्रह्मण एव सर्वात्मत्वाभावेन ब्रह्मणा दत्त- यत्किञ्चिन्मूर्त्यष्टकेन सार्वात्म्यातिद्धया तादृशमूर्त्यष्टकस्य सर्वेश्वरत्वगम. कत्वासम्भवात्। एवमुदाहृतशतपथवाक्यसन्दर्भ अनपढ्तपाप्मा वा अहमस्म्यनाहितनामा नाम मे धेहि पाप्मनोऽपहत्या मम" इति शिववचनेन शिवशक्तचास्यानपहतपाप्मत्वोक्तया सोऽर्थसिद्ध एव । एवमुदाहृतकर्णपर्ववचनसन्दर्भ--- पशूनान्तु पतित्वं मे भवत्वद्य दिवौकसः । एवं न पापं प्राप्स्यामि पशून् हत्वा सुरद्विषः इति शिवस्य वचनेनावगतया तस्य पापभिया च सोऽर्थो- ऽवगम्यते । वामनपुराणे शिवो ब्रह्मणश्शिरश्छित्वा ब्रह्महत्यां प्राप्य तयातीव क्लेशितभिराद्विष्णुनोपदिष्टः काश्यां दशाश्वमेधतीर्थस्नानेन निष्पापोऽ. भवदित्युक्तया च, एवं मैत्रायणोपनिषदि ॥ अथ योऽह खल वा वास्य तामसोऽशोऽसौ स योऽयं रुद्र " इति तामसत्वोक्तचा शिवस्य सोऽर्थसिद्धः। तैत्तिरीये इति तस्य क्रूरत्वोक्तया च, वामनपुराणे दक्षाध्वरे देव्या शरीरे त्यक्त शिवो वर्षसहस्रचतुष्टयं रुरोदेत्युक्तया च, तथा रामायणे- 'पुरा राम कृतोद्दाहरिशतिकण्ठो महातपाः । स्पृष्ट्वा च स्पृहया देवीं मैथुनायोपचक्रमे ॥ शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् । एवं मन्मथयुद्धे तु तयोरासीत्पराजयः" ॥ रुद्रो वै क्रूर' ॥

·हरिहराद्वैतभूषणम् इति सन्दमें मनुष्यमानेन षट्त्रिंशत्सहस्रवर्षरतिहेतुभूतया “ स्टष्ट्वा च स्पृहये "त्यनेन शिवस्यावाम्यमानस्पृहया च सोऽर्थोऽवगम्यते । योग- सूत्रकारेण " क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर इति विपाको जात्यायुभोंगा इति च सूत्राभ्यां जगदीश्वरो जातिरहित इत्युक्तया बृहदारण्योपनिषदि तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणस्सोमो रुद्र' इति शिवस्य क्षत्रियत्वोक्तया च स एव सिद्धः । न चायं रुद्र एकादशरुद्रान्त ति इति भ्रमितव्यम । एतदुत्तर- खण्डे देवतोद्देश्येष्वाकाशरुद्राणां पृथगाम्नानात् । रामतापिन्युपनिषदि अगस्त्यसंहितायाञ्च काश्यां निवसतां स्वभक्तानां शिवो मोक्षं दातुमश- क्नुवन् श्रीरामं चिरमुपासितवान् । . तस्मै प्रसन्नः श्रीरामः तेषां मोक्षं दत्तवानित्युक्तया, हरिवंशे मोक्षार्थ घण्टाकर्णेनोपासितस्तस्मै प्रसन्नोऽपि नाहं मोक्षदाने शक्तः किन्तु विष्णुरेव मोक्षदाने समर्थ इति शिवोक्तया च सोऽस्सिद्धः । सुबालोपनिषदि नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्वप्रतिपादनप्रस्तावे "यो रुद्रे यो नाड्या" मित्यादिना शिवस्य नारायणनियम्यत्वोक्तया च, एवं तैत्तिरीये- हरि हरन्तमनुयन्ति देवा विश्वस्येशानं वृषभं मतीनाम् " इति सन्दमें हरि हरन्तमित्यनयोस्सामानाधिकरण्यनैवान्वयः । सामानाधिकरण्येनान्वये पम्भवति तमपहाय व्यधिकरणान्वयाङ्गीकारो न सम्भवत्येव । तथात्वे निषादस्थपत्यधिकरणविरोधापत्तेः । एतदन्वयस्या- सञ्जातविरोधित्वेनास्य चरमश्रुतानुसारेण नथने उपक्रमाधिकरणविरोधाप- तेश्च । हरि हरन्तमित्यत्र कर्माकाङ्क्षायामीशानमित्यस्य कर्मत्वेनान्वयः । तथा चेशानं हरन्तं हरिं देवा अनुसरन्तीति शिवस्य विष्णुशिक्ष्यत्वोक्तया तस्य स एवार्थोऽवगम्यते पाझे- " हन्तुमभ्यागतं रौद्रं शरभं नरकेसरी । विददार नरवैस्तीक्ष्णैर्हिरण्यकशिपुं यथा ॥

·द्वितीयो भागः 91 निकृत्तबाहरुशि। वज्रकल्पमुरवैर्नरवै. । मेरुपृष्ठे नृसिझेन शरभस्सहसापतत् । " इत्यादिसन्दर्भ विष्णुधर्मोत्तरे- " ब्रह्मा शम्भुस्तथैवार्कश्चन्द्रमाश्च शतक्रतु. एवमाद्यास्तथैवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा ॥ जगत्कार्यावसाने तु वियुज्यन्ते च तेजसा । वितेजसश्च ते सर्वे पञ्चत्वमुपयान्ति च ॥" 'ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे । आमूतसंप्लवे प्राप्ते विलीने प्रकृती महान् ॥ एकस्तिष्ठति विश्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः इति सन्दर्भे च सोऽर्थो विस्पष्ट एवेत्यादिश्रुतिपुराणवचनैश्शिवे जीवत्वस्य सिद्धत्वेन तस्याथर्वशिरःप्रभृतिष्वभिहितं जगत्कारणत्वादिविशिष्टेश्वरवं न सम्भवति । जीवत्वसमानाधिकरणतया विशिष्टेश्वरत्वासम्भवात् । अन्यथा कौषीतक्युपनिषदि · मामेव विजानीहि प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुर- मृतमित्युपास्वे त्यादीन्द्रवाक्येष्ववगम्यमानस्य ज्ञेयत्वोपास्यत्वादिविशिष्टे- श्वरत्वस्येन्द्रगतत्वापत्तेः । “ अहं मनुरभवं सूर्यश्च " इति वामदेववचनावगत- सार्वात्म्यस्य वामदेवगतत्वापत्तेश्च । नचेष्टापत्तिः । “शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेवव" दित्यधिकरणे इन्द्रवामदेववचनाम्यामवगतं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट- श्वरत्वं तदुभयान्तर्यामिगतमिति सिद्धान्तविरोधापत्तेः । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत' इत्यत्रेन्द्रशब्दस्येन्द्रभिन्न परमात्मपरत्वसिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । यदीन्द्रवामदेवयोः श्रुत्यन्तरे जीवत्वावगंमेन तयोविशिष्टेश्वरत्वानुपपत्त्या तदुभयान्तयामिणस्तदभिधानं युक्तमित्युच्येत तर्हि शिवस्यापि अतिपुराण- वचनेभ्यो जीवत्वावगमेन विशिष्टेश्वरत्वानुपपत्च्याथर्वशिरःप्रभृतिषु शिवान्तर्या- मिण एवेश्वरत्वमिति समानम् । - नन्वस्मिन्नथशिरास “यो वै रुद्रस्स रुद्रस्स भगवान्यश्च विष्णु " रिति विष्णौ रुद्रवितित्वाभिधानेनार्वशिरवायां " ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते संप्रसू- यन्त" इति विष्णोरुत्पच्यभिधानेन तस्थापि जीवत्वं किं न स्यादिति ·92 चेन्न । हरिहराद्वैतभूषणम् विष्णोइँकुण्ठस्थितस्य सत एव स्तम्भवसुदेवदशरथादिभ्य उत्पन्नत्वमिव तेभ्य उत्पन्नत्वमिव च शिवादुत्पन्नत्वं तद्विभूतित्वञ्चामिनयरूपं सम्भवतीति तेन विष्णोर्जीवत्वप्रतक्तयभावात् । नन्वर्वशिखादिषु मूर्तित्रयान्तर्गतत्वेन श्रयमाणसंहाररुद्रस्यैवोक्तास्सर्वे दोषा न तुरीयशिवगताः । अतस्तुरीयशिवस्य सर्वेश्वरत्वं निष्प्रत्यूहमिति चेन्न । तुरीयशिवसद्भावे मानामावात् । न च श्रुतिभिर्विशिष्टपरमात्मनि प्रयुक्तास्तस्मिन् रूढाशिवभवेशा- नादिशब्दा एव प्रमाणमिति वाच्यम् । तेषां शब्दानां तत्र रूढत्वे मानामावात । न चाभिधानकोश एव परमात्मनि तेषां खूढत्वे मानमिति वाच्यम् । अभिधानकोशे ब्रह्मविष्णुनामभिस्सह शिवनामानि पठितानीति तत्समभि- व्याहारमहिम्रा मूर्तित्रयान्तर्गतरुद्रे रूढाश्शिवादिशब्दा इति कोशकारा- शयावगमेन शिवादिशब्दानां मूर्तित्रयोत्तीर्णशिवे रूढत्वप्रापककोशस्यैवा- भावात् । न हि ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मविष्णुरुद्रादि- कारणत्वेनान्यश्शिवोऽवगम्यत इत्येतावता तुरीयाशिवकल्पनं युक्तम् । तथात्वे तुरीयशिवरूपर्मिकल्पनं तस्मिन्सर्वज्ञत्वादिरूपधर्मकल्पनं तस्मिन् शिवादिशब्दानां कोशात्मकप्रमाणं विनैव रूढिकल्पनमित्यतिगौरवाश्रय- णापत्तेः । किञ्च पार्वतीपतित्वस्कन्दविनायकजनकत्वविशेषणको हि तुरीयशिव- स्सिद्धयति । न चेष्टापत्तिः । तुरीयशिवपत्न्याः पार्वत्याः कल्पनं तत्र पार्वत्यादिशब्दानां प्रमाणं विनैव रूढि कल्पनं तत्पुत्रयोविनायकस्कन्दयोः कल्पनं तयोर्नाम्नां प्रमाणं विना तयो रूढिकल्पनमित्यत्यन्ताप्रामाणिकाति. गौरवस्याङ्गीकारापत्तेः : अभिधानकोशे पठितपार्वतीस्कन्दविनायकनाम्नां मूर्तित्रयान्तर्गतशिवस्य नामभिस्समभिव्याहारेण तत्पत्नीतत्पुत्रनामत्वं विस्पष्टमेव । बाणासुरयुद्धादौ पराजयादिना विष्ण्वपेक्षया निकर्षवति शिवे मूर्तित्रयान्तर्गतशिवत्वस्य तवापि संमतत्वेन तस्मिन् शिवे पार्वती- पतित्वविनायकस्कन्दजनकत्वादीनि विष्णुपुराणभागवतहरिवंशादिषु सुप्र- सिद्धानि च ।

·98 द्वितीयो भागः किश्च हिमवन्नामके पर्वतराजे पार्वतीनामकतत्कन्यायाश्च एकत्वस्य सकलपुरोणनिहासादिषु सुप्रसिद्धया सकलपुराणादिविरोधेन पार्वती- नानात्वकल्पनामनोरथस्याप्यवकाशाभावेन मुर्तित्रयान्तर्गततुरीयशिवयोः पार्व- तीपतित्वकल्पनमनोरथस्यापि नावकाशः । उमाशिवादीनां कचिन्नाना- त्वश्रवणञ्च जीवस्य सतस्तोमर्यादेरिव योगमहिन्ना एकनानात्वमादायोप- पन्नमेव । अस्य ज्यायानाकाशः किन श्रुतिपु प्रतीयत इत्येतावता शिवादिशब्दरूढ्यर्थत्वन तुरीय- शिवकल्पने आकाशस्तल्लिङ्गा" दित्यधिकरणे उदाहतायां लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्या माशो ह्येवतेभ्यो परायण" मिति श्रुतावाकाशशब्दरूढ्यर्थभने जठर इबाकाशे आकाशादिजगत्कारणत्वासम्भवेनाकाशशब्दो यौगिक्या वृत्त्या श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध परमात्मपर इति सिद्धान्तविरोधः । आकाशशब्दरू- अर्थभूतस्य जगत्कारणत्वादियोग्याकाशस्यान्यस्य कल्प्यत्वापत्तेः । एवं अत एव प्राण" इत्यधिकरणविरोधस्य “ ज्यातिश्चरणाभिधाना" दित्यधि- करणविरोधस्य चापत्तिर्दुर्वारा । प्राणस्तथानुगमा" दित्यधिकरणे मामेव विजानीहीत्यायुदाहृतश्रुताववगतेश्वरताया इन्द्रस्यासम्भवेन जगत्कारणत्वा- दियोग्यस्यान्यस्येन्द्रादिशब्दरूढ्यर्थ भूतस्य कल्पनापच्या तदधिकरणवि. रोधापत्तेश्च । किञ्च विम्बचैतन्यस्यैव सर्वकारणत्वं सर्वात्मत्वञ्चेत्यद्वैतवादिन- स्तव मतरीत्या शिवादिशब्दरूढ्यर्थभूतस्य मूर्तिरूपशिवस्य तुरीयत्वप्रत्यायक- श्रुतिवचनस्यैवाभावेन तस्य तुरीयत्वसिद्धेः प्रसक्तयभावात् । नेशान " इति सृष्टेः प्राक् शिवस्याविद्यमानत्वाभिधायकश्श्रुतिविरोधेन पुरा. णादिवचनैस्तस्य तुरीयत्वासिद्धेः । "न ब्रह्मा न च पुराणादिवचनैर्नेशान इति श्रुतिवचनस्य, सृष्टेः प्राइमूर्ति- प्रयान्तर्गतशिवस्याविद्यमानत्वाभिधायकमिदं वचन न तुरीयशिवस्य तथा- मिधायकमित्यकदेशबाधकल्पनं युक्तम् । विरोधाधिकरणस्य दत्तजलाअलि- स्वापत्तेः। तस्मादप्रसिद्धतुरीयशिवे श्रुतानां तात्पर्यकरुपनमसङ्गतमेव ।

·94 हरिहराबैतभूषणम् अत एव यथा “ आकाशस्तल्लिङ्गा" दित्याद्यधिकरणेषु आकाशादिशब्द- रूढ्यर्थभूतानां जगत्कारणत्वाद्यसम्भवेनाकाशादिशब्दानां यौगिक्या वृत्या श्रुत्यन्तरे यौगिक्या आकाशादिशब्दार्थत्वेन प्रसिद्धपरमात्मपरत्वमेव निर्णीतम् तथा श्वेताश्वतरकवल्यादिषु उपनिषत्सु श्रूयमाणशिवेशानादिशब्दानां यौगिक्या वृत्या श्रुत्यन्तरेषु यौगिक्या वृत्त्या शिवेशानादिशब्दार्थत्वेन प्रसिद्धनारायणपरत्वमेवेति तासामुपनिषदा नारायणपरत्वमेव न्याय्यम् । प्रसिद्धञ्च नारायणस्य यौगिक्या वृच्या शिवेशानादिशब्दार्थत्वं महोपनिष- तैत्तिरीयोपनिषदोः “आत्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युत " मित्यत्र, नृसिह्मता पिन्याञ्च- " प्रतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । उर्ध्वरेतं विरूपाक्ष विश्वरूपाय वै नमः ।। उमापतिः पशुपतिः पिनाकी ह्यापितद्युतिः" । इत्यत्र । - यथा कौषीतक्यामिन्द्रपरत्वेन प्रतीयमानानां 'मामेव विजानीही" त्यादीन्द्रवाक्यगतानां मामित्यादीनामिन्द्रान्तर्यामिपरमात्मपरत्वं, तथाथर्वशिरसि शिवपरत्वेन प्रतीयमानानां शिववाक्यगतास्मच्छब्दानां शिवान्तर्यामिनारायण- परत्वमेवेत्यथर्वशिरउपनिषदस्सर्वस्ण अपि नारायणपरत्वमेव न्याय्यम् । अत एव सुबालोपनिषदि “वेदशास्त्रैरुपास्यमानो न च वेदशास्त्राण्युपास्यती" त्यनेन सकलवेदशास्त्राणां नारायणपरत्वं दर्शितम् । “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इति भगवद्गीतावचनेन च । , एवञ्च- " अन्य देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः । नारायणाजगन्नाथात्ते वै पाषाण्डिनः स्मृताः इति पाद्मपुराणादिवचनशतान्यप्यनुसृतानि भवन्तीति । तत्राभिधीयते । यदुक्तं बहुभिः श्रुतिपुराणादिवचनैश्शिवस्य जीवभावावगमेन तस्येश्वरत्वं न सम्भवतीति तत्कि शिवस्येश्वरत्वप्रत्यायकवचनेभ्यो दुर्वलवचनैरेव शिवे प्रतीतं जीवत्वमङ्गीकृत्य ? अथ वा तेभ्यः प्रबलैः प्रतीतम् ?

·द्वितीयो भागः 96 --ब्रह्मविष्णिवत्यादिभिर्विष्णोरुत्पत्त्याद्यभिधायकश्रुतिवचनैरुत्पन्न- स्वाज्ञत्वदुर्बलत्वदुःखित्वकामित्वक्रोधित्वताड्यत्वभेद्यत्वोपासकत्वाभिधायकैः पुरा- गादिवचनैश्च तस्यापि जीवत्वापत्तेः । न च विष्णावुत्पत्त्यादिदोषाणामभिनयरूपत्वाङ्गीकारेण न जीवत्वप्र- त्यायकवमिति वाच्यम् । शिवे चोत्पत्त्यादिदोषाणामभिनयरूपत्वाङ्गी- कारण जीवत्वद्योतकत्वाभावस्य समानत्वात् । दुर्बलैः प्रबलानां बाधाङ्गी- कारे सकलतन्त्राणां समुच्छेदापत्तेश्च । न द्वितीयः- शिवस्येश्वरत्वाभिधायिकास्वथर्वशिरवाश्वेताश्वतरकैवल्योप- निषत्सु स्वार्थतात्पर्यग्राहकषड्डिधतात्पर्यलिङ्गानां सच्वेन शिवस्ये- श्वरत्वपरैतदथर्वशिरसि तल्लिङ्गानां दर्शितत्वेनेत दुपनिषञ्चतुष्टयादिसन्दर्भेभ्यः शिवे जीवत्वप्रत्यायकत्वेन त्वदुदाहतानां प्राबल्यस्य प्रसक्तयभावात् । तेषु वचनेषु स्वार्थतात्पर्यग्राहकाणामुपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यादिषड्डिधलिङ्गा- नामभावेन दौर्बल्यस्यैव सिद्धत्वात् । किञ्च त्वदुदाहृतवचनानामर्थवाद- तया स्वार्थतात्पर्याभावेन दौर्बल्यस्य सिद्धत्वात् । सिद्धं हि त्वदुदाहृतवचनानामर्थवादत्वम् । तथा हि महोपनिषदि "एको ह वै नारायण आती" दित्यादिना नारायणस्याभिहितजगत्कारण त्वदृढीकरणायैव "नेशान" इत्यादिना शिवस्याविद्यमानत्वमुत्पन्नत्वञ्चोक्त- मिति तदुभयप्रतिपादकवचनोर्थवादतायास्सिद्धत्वेन तद्वचनयोर्नारायणस्य जगत्कारणत्वदृढीकरण एव तात्पर्य न तु शिवस्याविद्यमानत्वोत्पन्नत्वा- भिधानऽपि । उभयत्र तात्पर्शकल्पने वाक्यभेदापत्तेः । किञ्च विष्णोरपि सृष्टेः प्राङमूर्तिराहित्यस्योक्तत्वाच्च । सृष्टेः प्राक तदविद्यमानत्वं तदनन्तर- मुत्मन्नत्वञ्च शिवस्य श्रीमूर्तिरूपस्यैव न बिम्बचैतन्यरूपस्य नेशान इत्यादिगतेशानशब्दस्य श्रीमूर्तिरूपशिवे रूढत्वात् । तत्रैव लपाणिः पुरुषोऽजायत" इति तस्य श्रीमूर्तिरूपताया व्यक्तत्वाच्च सर्वेषा- मनादिताया आवश्यकत्वेन कस्यापि चैतन्यरूपेण सृष्टेः प्रागविद्यमानत्वा- सम्भवात् । संकलजगदुदयस्थितिलयहेतुभूतबिम्बचैतन्यनारायणस्यैक्या- ङ्गीकारेण विरोधलेशस्याप्यभावात् । "ऽयक्षशः ·96 एतद्वचनस्य तहचनहयस्य चकार्थक त्वात् । " सोऽब्रवीद्वरं वृणा हरिहराद्वैतभूषणम् अपि चैतदर्थवशिरःप्रभृतिषु अहमेकः प्रथममास " मित्यादिना सृष्टेः प्राक् शिवस्यैकस्यैवावस्थितेरन्यस्य कस्याप्यविद्यमानतायाश्च तात्पर्ये- गैवोक्तत्वात । तन्महोपनिषद्यपि “नेशान " इत्यादावम्यासेन प्रयुक्तेशान- श्रुत्या महतां देवानां महादेवत्वलिङ्गेन च शिवस्य सर्वेश्वरतायास्सिद्धत्वात् । एततिलिङ्गविरोधे शिवस्य जीवत्व प्रत्यायकाविद्यमानत्वोत्पन्नत्वाभिधायक- वाक्यद्वयस्यैवान्यथा नेयत्वात् । तद्वाक्यस्याभनयरूपोत्पच्यभिधायकत्व- सम्मवात् । सकलजगदुदयस्थितिलयहेतुभूतबिम्बचैतन्यरूपेण शिवनारा- यणयोरक्याङ्गीकारेण विरोवलेशस्याप्यभावात् । पैङ्गिरहस्यवचनस्याप्यु- दाहृतमहोपनिषद्वचनद्वयस्योक्तगतिरेव द्रष्टव्या । न ब्रह्मा न च शङ्कर इत्यत्रावगतसर्वशङ्करत्व- लिङ्गेन शिवस्य सर्वेश्वरतायास्तत्रापि सिद्धत्वाच । इत्यादितैत्तिरीयवाक्यस्य स्पष्टमेवासदर्थवादत्वम् । यथा श्रीकृष्णरूपनारायणः सर्वेश्वरम्तन्नेव गोकुललोकानुग्रहाय चौर्येण नवनीतादिकं जग्राह । यथा वा गोवर्धन मुद्धत्य गवां रक्षणानन्तरं सुरभिप्रभृतीनां गवां देवेन्द्रस्य चानुग्रहाय देवेन्द्रसमर्पितं गवेन्द्रत्वं गोविन्द इति नाम च प्राप्तवान् । वर्णित चैतद्विष्णुपुराणादौ । तथा शिवस्सर्वेश्वरस्सन्नेव देवानामनुग्रहायैव तेभ्यः पशुपतित्वं तद्बलार्धच जग्राह । तदेव वर्णितं सोऽब्रवीदित्यादिश्रुतौ कर्णपर्वसन्दर्भादौ चेत्येतत्पशुपतित्वादि- ग्रहण शिवस्य न जीवत्वप्रत्यायकं न वा तस्येश्वरत्वबाधकम् । श्रीकृष्णरूपनागयणोऽप्रमेयवलस्सन् कालयवनबहुमानादिसिद्धये कालयवनस्याभिमतमेव स्वस्मादाधिक्यं तत्कालयवनात्स्वस्मिन् दौर्बल्यश्चा- ङ्गीकृत्य तस्मिन्कालयवने हन्तुमागतेऽतिवगेन पलायितवान् । तद्विष्णुपुराणादौ । तथा शिवो विश्वाधिकस्सन्नेव ब्रह्मादीनां सन्तोष- सिद्धये ब्रह्मादिषु स्वस्मादभिमतमेवाधिक्यं तेभ्यः स्वस्मिन्निकृष्टत्वञ्चाङ्गीकृत्य ब्रह्मदानामाधिक्यमुक्तवान् । तदेवाभिहितं प्रागुदाहृतकर्णपर्वादिसन्दर्भे । अभूदा इदमप्रतिष्टित" मित्यादेश्शतपथेऽष्टमूर्तिबामणवाक्यसन्दर्भस्य तथा स प्रजापति पितरमभ्यायच्छ " दित्यादेः शैलालिबाह्मणवचनसन्दर्भस्य च यथा कृष्णावतारे नारायणस्य गर्गाचार्यकृतकृष्णवासुदेवादिनाम्नां यथा उक्तश्व ·द्वितीयो भागः 97 ब्रह्मणस्सकाशाज्जातस्य . गोवर्धनमुद्धृत्य गवां रक्षणानन्तरं देवेन्द्रकृतगोविन्द इति नाम्नः, केशिव- धानन्तरं नारदमुनिकृतकेशव इति नाम्नश्यानादित्वमुपपद्यते, तथा शिवस्य ब्रह्मणा कृतनाम्नामनादित्वमुपपद्यत एव । यथा वसुदेवाज्जातस्य श्री. कृष्णरूपनारायणस्य व देवो नामाकारयत्तथा शिवस्य ब्रह्मा नामाकरोदित्यस्य उदाहृतश्रुतिवचनसन्दर्भयोरवगतस्य शिवे जीवभावावगमहेतुत्वाप्तम्भवात् । यथा श्रीकृष्णरूपो नारायण शौर्येण गाले क्षीदिक जग्राहेत्यादिसकलवचनानि तस्य क्षीरसागरमध्यनिवासि- त्वाभिधायकवचनैर्नारायणस्येश्वरत्वाभिधाय कश्रुतिवचनसहायेनात्यन्तप्रबलैl - धितानीति तस्य क्षीराद्यलाभबोधनासमर्थानि सन्ति नारायणो गोकुललो- कानुग्रहाय तदीयं क्षीरादिकं चौर्येणाग्रहीदित्यर्थे पर्यवस्यन्ति, तथा शिवो ब्रह्मणा समर्पितमष्टमूर्तित्वं प्राप्तवानित्युदाहृतश्रुतिवचनानि तस्य स्वतस्सिद्धसात्म्यिपरेतदथर्वशिरउपनिषदादिवचनैस्त्वदुदाहृतवचनजातापेक्ष- या तेषां बहुत्वेन शिवस्येश्वरत्वप श्रुतिलिङ्गवाक्यसहायेन च प्रबलैबोधितानीति तस्य सात्म्यिाभावबोधनासमर्थानि सन्ति शिवो ब्रह्मणोऽनुजिघृक्षया ततोऽष्टमूर्तित्व प्राप्तवानित्यर्थे पर्यवस्यन्तीति ब्रह्मणस्सकाशात्प्राप्तमष्टमूर्तित्व शिवे न जीवभावावगमनसमर्थम् । एवं यथा रामायण "न महिधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम् । शोकानुशोको हि परम्परायां मामेति मिन्दन् हृदयं मनश्च" ॥ इत्यादीनाम् । राज्यानंशो वने वासस्सीता नष्टा हिजो हतः । ईदृशीयं ममालक्ष्मीनिर्दहेदपि पावकम् " ॥ इत्यादिवचनानाञ्च नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधायक श्रुतिवचनैर्बाधि- तानां श्रीरामरूपनारायणे कर्मवन्धमभिधातुमशक्नुवतां भृग्वादिमहदपरा- घस्यातिप्राबल्यद्योतनाय श्रीरामरूपनारायणो नटवत् कर्मबन्धाभिनयं कृतवानित्यर्थपरत्वम् । तथा-"अनपहतपाप्मा अहमस्मि अनाहितनामा" इत्यादिश्रुतितदुपबृंहकवामनपुराणादिवचनानां समस्येश्वरत्व- बोधकश्रुतिवचनैर्बहुभिर्बाधितानां शिवे कर्मबन्धं वक्तुमशक्नुवतां नामकरणस्य - वा Haritra-7 ·98 हरिहराद्वैतभूषणम् पापनिवर्तकत्वद्योतनाय महदपराधस्य प्राबल्यद्योतनाय च शिवो नटवत् कर्मबन्धाभिनयं कृतवानित्यर्थपरत्वमेवेत्येतैर्वचनैश्शिवस्य जीवत्वं सिद्धय. तीति केषाश्चिदत्यन्तदृढतराशाया न साफल्यप्रसक्तिगन्धोऽपि । तथा नारायणः एवं शिवे तामसत्वाभिधायकस्य “अथ यो ह खलु वा अस्य इति मैत्रायणोपनिषद्वचनस्य शिवे ईश्वरत्वपरश्रुतिलिङ्गवाक्यैबहुभिर्वाधितस्य शिवे स्वाधीनतया विद्यमानतमःपरत्वमेव । शिवाधीनं तम एव तमस्त्वेन रूपेणाभिदधाति तद्वचनमित्युक्ते लक्षणाङ्गीकार दिदोषलेशस्याप्यभावात् । एवं श्रीरामरूपे नारायणे क्रोधाभिधायकस्य "कालामिसदृशः क्रोधे इति वचनस्य यथा तस्मिन्नभिनयरूपक्रोधाभिधायकत्वं, शिवे कोर्याभिधायकस्य “रुद्रो वै क्रूर" इति श्रुतिवचनादेर्नटनरूपक्रौर्याभि- धायकत्वमेव । एवं शिवे बृहदारण्योक्तक्षत्रियत्वमपि नटेनेव शिवेन खेच्छयाङ्गीकृतमेव । एवं यथा श्रीकृष्णरूपों नारायणः कैलासे चिरकालं तपता शिवमाराध्य तत्प्रसादात्पुत्रं लब्धवानित्यभिधायक- हरिवंशादिवचनानामैदम्पर्येण नारायणस्येश्वरत्वाभिधायकवचनैर्बाधितानां शिवोपासने रुच्युत्पादनाय श्रीकृष्णरूपो शिवोपासनं कृतवानिति तस्मिन्नभिनयरूपोपासकत्व परत्वम् ; तथा-रामतापिनी- गोपालप्तापिनीनृसिमतापिनीसुबालोपनिषत्सु पाद्मपुराणोमासंहितागस्त्यसंहि- तादौ चान्येषां वस्य च मुक्तिसम्पादनाय शिवः श्रीरामगोपालनृसिम- नारायणोपासनानि कृतवानित्यभिधायकानां श्रीरामगोपालनसिमनारायणो- पासनार्थवादवचनानामैदम्पर्येण शिवस्येश्वरत्वबोधक श्रुतिलिङ्गवाक्योपोद्वलित- रैदम्पर्येण सस्य नित्यमुक्तत्वमुक्तिपदत्वाभिधायकवचनैर्वाधितानां नित्यमुक्तोऽपि शिवः. श्रीरामाद्युपासनेषु रुच्युत्पादनाय श्रीरामाधुपासनानि कृतवानिति तस्मिन्नभिनयरूपोपासकलपरत्वमेव । एवं उपासकत्वमिव सुबालोपनिषदि "तपास्मानमुपासीत " इति नारायणोपासनाविध्यर्थवादेषु “यो रुद्रो यो नाड्या मित्यादिवाक्येषु दर्शितं शिवस्य नियम्यत्वादिकमपि नारायणोपासने रुच्युत्पादनायामिनयरूपमेव । एवं हरिशब्दस्य मृत्यावपि कडवेन हरि हरन्तमिति, तैत्तिरीयमृत्युसूक्तवाक्यगतहरिशब्दस्य मृत्युपरत्वं ·द्वितीयो भागः 99 तथा विष्णुपरत्वं वेति संशये “ मा चिदो मृत्यो मा ? वधी" रित्यादिमृत्युपरवाक्य- शेषानुसारेण मृत्युपरत्वमेव । व्याख्यानञ्च वेदभाष्ये तन्मृत्युमुक्तं मृत्युपरतयैव । अतोऽर्थवादवाक्यानामेषामैदम्पयेण शिवस्येश्वरत्वबोधक श्रुतिलिङ्गवाक्या- विरोधस्यावश्यकत्व सिद्धमेव । एवञ्च शिवे जीवत्वभ्रमजनकानामुदाहृत- श्रुतिपुराणादिवचनानां नट इव शिवेऽमिनयरूपजीवधर्माभिधायकत्वाङ्गीकारे तेषु वचनेषु लक्षणादिदोषप्रसक्तयभावेऽपि तेषां व नाना शिवे वास्तवजीवधावपरत्वमङ्गीकृत्य षड्डिधै पि खार्थतात्पर्यलिङ्गः शिवस्येश्वरत्व- बोधक श्रुतिवचनानामन्यथानयनमतिमौढयकृतमेव ।। किश्चन्द्रादीनां जीवत्वं मुख्यमीश्वरत्वं गौणमिति सिद्धान्तबलादेव तदिन्द्रादिषु जीवत्वाभिधायकवचनानां प्रावल्यस्यश्वरत्वाभिधायकवचनानां दौर्बल्यस्य चावगम्यमानत्वेन शिवे जीवत्वप्रत्यायकवचनानां दौर्बल्यस्येश्वरत्वबोधकवचनानां प्राबल्यस्य च दर्शितत्वेन च इन्द्रादीनां शिवस्य च दृष्टान्तदान्तिकभावकल्पनमयुक्तमेवेतीन्द्रादिदृष्टान्तेन शिवस्य जीवत्वाभिधानं भ्रान्तप्रलपितमेव । न च शिवेऽभिहितेश्वरत्वस्य विष्णौ पर्यवसानाङ्गीकारेण दुर्बलैरपि वचनशिवे जीवत्वं सिद्धयतीति वाच्यम् । तस्यान्योन्याश्रयग्रस्तत्वात् । शिवेऽभिहितेश्वरत्वस्यान्यत्र पर्यवसाने सिद्धे शिवस्य जीवत्वसिद्धिः, शिवस्य जीवत्वे सिद्धे ईश्वरताया अन्यत्र पर्यवसानसिद्धिरिति । विष्णोरप्यस्य दोषस्य समानत्वाच्च । न च शिवे जीवत्वप्रत्यायकवचनैस्तस्मिन् जीवत्वे निश्चिते तेन बाधितं सत् पश्चात्तस्मिन्नभिहितमश्विरत्वमन्यत्रैव पर्यवस्यतीति वाच्यत । तत्र प्रबलप्रमाणावगतस्य बाधकताया दुबलप्रमाणावगतस्य बाध्यतायाश्च सिद्धत्वेन प्रमाणगतप्राबल्यदौर्बल्यावधारणात् प्राकू पौर्वापर्यमात्रेण बाध्यबाधकतामावावगमाभावेन, अत एवादी प्रमाणविचारस्यावश्यकत्वेन शिवस्येश्वरत्वबोधकप्रमाणानां जीवत्वप्रत्यायकप्रमाणानां दुर्बलतायाश्च प्रदर्शितत्वेन च शिवे पवादवगतेनापीश्वरत्वेन प्रथममव- गताया अप्यनीश्वरताया एव बाध्यत्वस्य युक्तत्वात् । “ यदाहवनीये जुहोतीति प्रबलतायाः Hari Hare-7A ·100 हरिहराद्वैतभूषणम् यत्तदाहवनीय" इति प्रथमं जातस्यापि निर्णयस्य " पदे जुहोति" इत्यनेन बाध्यत्वाङ्गीकारस्य सुप्रसिद्धत्वात् । शिवे जीवत्वप्रतीतिरेव प्रथमं भवतीति नियमाभावात्, विष्णावप्यस्य दोषस्य समानत्वाच्च । अतोऽस्मिन्नथर्व- शिरसि शिवस्य सर्वकारणत्वा वान्तर्यामित्वसर्वात्मत्वसर्वोपास्यत्वमुक्ति- प्रदत्वादिकं तात्पर्येणोक्तमिति सिद्धमेव । अथर्वशिरसो भावश्शिव एवेति हीरितः । तेन प्रीतस्सदा भूयाद्रामरूपश्शिवः परः ॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिकसरस्वती- चरणशिष्य श्रीमद् बांधेन्द्रसरस्वतीकृतिषु हरिहरा- द्वैतभूषणे हरपारम्यनिरूपणं नाम द्वितीयो भागः ॥

·॥ अथ तृतीयो भागः ॥ तथा विष्णुशिवयोरुभयोरपि सर्वेश्वरत्वसन्तिामित्वादि- विशिष्टबिम्बचैतन्यरूपेणाभेदोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः । अन्यथा महोपनिषदि "एको ह वै नारायण आसी "दित्यत्रत्यस्य सृष्टेः प्राक् नारायणे एकत्वाभिधायकैकशब्दस्य, तत्रैव “स एका स एकाकी न रमेत" इत्यत्रत्यैकाकि- शब्दस्य, सुबालोपनिषदि “ नैवेह किञ्चनान आसीदमूलमनाधारा इमाः प्रजाः प्रजायन्ते दिव्यो देव एको नारायण इत्यत्रत्यस्य तथाविधैक- शब्दस्य, तथाथर्वशिरसि प्रथममास" सृष्टेः प्राक् शिवगतैकत्वाभिधायकैकशब्दस्य, श्वेताश्वतरोपनिषदि-- " अहमेकः मित्यत्रत्यस्य --- यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न चासच्छिव एव केवलः " इति सृष्टः प्राक केवलशिवस्यैवावस्थानाभिधायकवाक्यस्य चोपरोधापत्तेः । महोपनिषदादिबहीषूपनिषत्सु नारायणे सकलजगदुदयस्थि- निलयहेतुत्वजगदात्मत्वजगदन्तर्यामित्वजगदीश्वरत्वजगदुपास्यत्वमुक्तयादिसक- लफलप्रदत्वाद्यभिधायकवचनानामथर्वाशरआदिषु बहीषूपनिषत्सु शिवे सकल- जगदुदस्थितिलयहेतुत्वजगदात्मत्वजगदन्तर्यामित्वजगदीश्वरत्वजगदुपास्यत्व - मुक्तयादिसकलफलप्रदत्वाद्यभिधायकवचनानाश्च परस्परविरोधेन स्वार्थवाधा- पत्तेश। उभयोस्सर्वकारणत्वसर्वान्तर्यामित्वादेरसम्भवात् । विष्णुशिवयोरुभयोरपि जगत्कारणत्वादरपरिहार्यत्वस्य दार्शतत्वात् , सर्वेश्वरनानात्वापत्तश्च । ननु महोपनिषदादी प्रतिपाद्यपरमात्मनो विष्णुत्वनिश्चायक श्रुतिलिङ्गानां नारायणादिशब्दानां शिवपरत्वे वा अथर्वशिरआदी प्रतिपाद्यपरमात्मनः शिवत्वनिश्चायकश्रुतिलिङ्गादीनां रुद्रादिशब्दादीनां नारायणपरत्वे वाङ्गीकृते विष्णुशिवयोरभेदकल्पनस्य गौरवदोषो न प्रसज्यत एवेति चेन्न । तपात्वे महोपनिषदि तैत्तिरीयोपनिषदि नारायणोपनिषद्वये ब्रह्मतापिन्यां सुबालोपनिषदादिषूपलम्यमानानां नारायणाच्युतानन्तहरिविष्णुविश्वरूपादीनां शतादप्यधिकानां नारायणाभिधानश्रुतिरूपाणां वा अथर्वशिरस्यथर्वशिरवायां ·102 हरिहराईतभूषणम् तैत्तिरीये कैवल्ये शतरुद्रीये श्वेताश्वतरादिषूपलभ्यमानानां रुद्रेशान- महेश्वरमहादेवशम्भुविश्वेश्वरहरशिवरुद्रादीनां शतादप्यधिकानां शिवाभि- धानश्रुतिरूपाणां वाभिधान अतित्वमङ्गाङ्गीकारस्यायुक्तत्वात् । सुबालोपनिषदि बहूनामनन्तशब्दानां बहूनां नारायणशब्दानां विष्णुशब्दद्वयस्य च विस्पष्टत्वात् । " अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति नारायणाद- ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायत इत्यादिनारायणोपनिषदि बहूनां नारायणशब्दानां विष्णुशब्दस्यैकस्य च व्यक्तत्वात् । "अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजास्सृजेयेति नारा- यणात्प्राणो जायते मनस्सर्वेन्द्रियाणि च” इत्यादिनारायणोपनिषद्यपि बहूनां नारायणशब्दानां विष्णुशब्दद्वयस्य देवकीसुतशब्दस्यकस्य मधुसूदनशब्दस्य च व्यक्तत्वात् ! अथर्वशिरसि रुद्रशब्दानां बहनामीशान- शब्दत्रयस्य महेश्वरशब्दद्वयस्य महादेवशब्दद्वयस्य च व्यक्तत्वात् । न हि विष्णुशिवयोरभेदाङ्गीकारापेक्षया शतादधिकानामभिधानश्रुतीनां श्रुतित्वभङ्गाङ्गीकार एव युक्त इति पशुसमानपामरेणापि शङ्कितुं शक्यम् । शतादप्यधिकानां पदानां वारस्यानुसारेणाभेदरूपधर्मकल्पनस्यायुक्तत्वे "निषादस्थपात याजये "दित्यत्र निषादस्थपतिमित्येकपदस्वारस्यानुसारेण स्थपतिरूपनिषादस्य विद्यारू पाग्निरूपधर्मद्वयकल्पनं निषादस्य विद्यादि- निषेधकशास्त्रसङ्कोचकल्पनश्चेति एतत्त्रितयकल्पनस्य दत्तजलाञ्जलित्वापत्तः । विष्णुशिवयोरनीश्वरत्वप्रत्यायकवचनानामन्यथा नयनं तयोरीश्वरत्वाभिधायक- प्रबलवचनजातानुसारादिति प्रागेव दर्शितत्वात् । किश्च ब्रह्ममीमांसायां " अन्तस्तद्धमोपदेशा दित्यधिकरणे उदाहतच्छान्दोग्यश्रुत्या आदित्ये अक्षिणि च श्रूयमाणहिरण्मय पुरुषयोंदिति- नामकयोरीश्वरत्वनिर्धारकलिनचतुष्टयानुसारेण त्वापच्या ईश्वरनानात्वापत्या तयोरुभयोरपीश्वरत्वनिर्धारणस्यायुक्तत्वापच्या तदधिकरणोच्छेदापत्तिः । अभिधानश्रुतिमतानुसारेण विष्णुशिवयोरभेद- कल्पनस्यायुक्तत्वे लिङ्गत्वेन स्वल्पसङ्ख्याकत्वेन च दुर्बलस्य लिङ्ग- तयोरभेदकल्पनस्यायुक्त- ·तृतीयो भाग: 108 चतुष्टयस्यानुकारेण तद्धिरण्मयपुरुषयोरभेदकल्पने उक्ततायाः कैमुतिकन्यायेन न्यायसिद्धत्वात् । तस्माद्विम्बचैतन्यरूपेण विष्णुशिवयोरभेदोऽनिच्छद्रि- रप्यङ्गीकर्तव्यत्वेन सिद्धः । अपि महोपनिषदि "शाश्वतं शिवमच्युत "मित्यत्र शिवाच्युतशब्दाभ्यामेकस्यैव परमात्मनोऽभिधानेन विष्णुशिवयोरभेदस्सिद्ध एव । मीश" किञ्च श्वेताश्वतरोपनिषदि प्रथमाध्याये "व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्व- इति तदुपनिषत्प्रतिपाद्यपरमात्मनीशशब्दप्रयोगणेशशब्दस्य शिवे रूढत्वेन एतत्समनन्तरमन्त्रे “अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ते"त्यत्र तत्परमात्मन्यनन्तशब्दविश्वरूपशब्दयोः प्रयोगेण "अनन्तो नागराद्विष्णु रित्यमरकोशेऽनन्तशब्दस्य विष्णी रूढत्वाभिधानेन "विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारि "रिति हलायुधनिघण्टौ विश्वरूपशब्दस्य विष्णो रूढत्वाभिधानेन तत्समनन्तरमन्त्रे " अक्षरं प्रधानममृताक्षरं हर" इति तत्परमात्मनि हरशब्दप्रयागेण हरशब्दस्य शिवे रूढत्वेन चात्र विष्णुशिवयोरभेदस्सिद्ध एव । शिवे रूढेशहरशब्दयोर्विष्णो रूढानन्त- विश्वरूपशब्दयोश्चैक परमात्माभिधायकताया विस्पष्टत्वात् । अत्रत्येश- शब्दहरशब्दयोः परमात्मरूपशिवे रूढत्वं हरिहरभेदधिक्कारे सम्यक प्रदर्शितम् । तत्रैव पञ्चमाध्याये- "हे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनम्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे"। इति मन्त्रगतानन्तशब्देन, तदनन्तरं तस्मिन्नेवाध्याये, भूयः सृष्ट्वा पतयस्त्वयेशस्सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा इति मन्त्रगतेशशब्देन चैक एव परमात्माभिहित इत्यनेन च सिद्ध एव विष्णुशिवयोरभेदः । तथा षष्ठाध्याये--- "तं विश्वरूपं भवभूतमीज्यं देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम्" ।

·104 हरिहराद्वैतभूषणम् इति मन्त्रे विश्वरूपमिति शब्दोक्तस्य परमात्मरूपविष्णोर्भवभूत. मित्यनेन शिवरूपं प्राप्तमित्यर्थकेन शिवरूपप्राप्त्यभिधानात् विस्पष्ट एव विष्णुशिवयोरभेदः । एवमस्मिन्नेव षष्ठाध्याये- "एको हंसो भुवनस्यास्य मध्ये स एवामिस्सलिले सन्निविष्टः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्योऽयनाय " इति मन्त्रे विष्णुशिवयोरुभयो रूढेन हंसशब्देन परमात्माभिधाना- सिद्ध एव तयोरभेदः । हंसशब्दस्य विष्णौ शिवे च रूढत्वं हंसोऽऽश्वे हरे विष्णौ वो नीले च भूभुजि । जीवे श्वेतवषे भिक्षा" इति यादवकोशक्चनेन सिद्धमेव । अस्मिन्मन्त्रे हंसशब्देनोपस्थि- तार्कादीनां हरविष्णुव्यतिरिक्तानां बिम्बचैतन्यरूपपरमात्मत्वासम्भवेनार्कादि- रूपेण तेषामभेदोऽपि न सम्भवत्येव । एवञ्चास्यां श्वे श्वतरोपनिषदि विष्णुशिवयोरभेदस्य बहुधाभ्यस्तत्वेनास्मिन्नभेदेऽस्या उपनिषदरतात्पर्य सिद्धमेव । अभ्यासमात्रस्य तात्पर्यग्राहकताया “आनन्दमयोऽभ्यासा" दित्यधिकरणादौ सुप्रसिद्धत्वात् । अपि च गर्मोपनिषदि- "यदि योन्यां प्रमुञ्चामि तं प्रपद्ये महेश्वरम् । अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनम् ॥ यदि योन्यां प्रमुञ्चामि तं प्रपद्ये भगवन्तं नारायणं देवमशुभ क्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनं" ३ इति सन्दर्भे शिवस्य सर्वेश्वरत्वाभि- धायिकया महेश्वरमित्यभिधानश्रुत्या नारायणस्य सर्वेश्वरत्वसमर्थनसमर्थ- भगवन्तमित्यनेनावगतैष्ष दुरीश्वरत्वलिङ्गस्तयोरसमानतयैव सर्वेश्वरत्वावगमेन तथात्र तयोः समानतयैव सकलपापक्षयकर्तृत्वसकलफलप्रदत्वमुक्तिप्रदत्वामि धानेन सर्वेश्वरनानात्वासम्भवेन विष्णुशिवयोरभेदस्सिद्ध एव । भगवन्तमित्यस्य समग्रैश्वर्यववरूपप्तमग्रवीर्यवत्वरूपसमग्रयशोवश्वरूपसमग्र- श्रीमच्वरूपसमग्रज्ञानववरूपसमग्रवैराग्यवत्वरूपषट्सर्वेश्वरत्वलिङ्गाभिधायक- तायस्सिद्धत्वात् ।

·तृतीयो भागः 105 "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥" " त्यत्र इति वचनात् । किञ्च ब्रह्मोपनिषदि “तुरीयमक्षरं सा आदित्यो विष्णुश्वेश्वरश्चे विष्णुशब्देश्वरशब्दाभ्यां तदुपनिषत्प्रतिपाद्य- तुरीयपरमात्मनोऽभिधानेन विष्णुशिवयोरभेदस्सिद्ध एव । अत्रादित्य- शब्दस्य रूढ्यर्थो न ग्राह्यः । तद्रूव्यर्थरूपादित्यस्य बिम्बचैतन्यरूपसपेश्वरत्वा- सम्मवात । अक्षयत्वस्य शाश्वतत्वस्याजत्वस्य अपि च मैत्रायणब्राह्मणोपनिषदि द्वितीयप्रपाठके चतुर्धरवण्डे, "अनन्तोऽक्षयः स्थिर शाश्वतोऽजस्वतन्त्रः खे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचादयिता चैषोऽस्येती "ति सन्दर्भेऽनन्त- शब्देनाभिहितविष्णौ स्थिरत्वस्य खतन्त्रत्वस्य स्वेमहिम्न्यवस्थातृत्वस्य चेतनत्वेन सर्वशरीरप्रतिष्ठापयितृत्वस्य सर्वप्रचोदयितृत्वस्य चाभिधानेन, तत्रैव षष्ठप्रपाठके सप्तमरवण्डे गायत्रीव्याख्यानानन्तरं . अथ भर्ग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिण वैष भाख्यो भाभिर्गतिरस्य ही "ति 'भों जयतीति वैष भर्ग इति रुद्र' इति गायत्रीस्थ भर्ग इति पदव्याख्यान- सन्दर्भ प्रतिपाद्ये “ भर्गो रुद्र" इत्यभिधानेन चात्र विष्णुशिवयोर भे- दस्तिद्ध एव । सर्वप्रचोदायितृनानात्वासम्भवात् । अत्र द्वितीयप्रपाठके प्रचोदयिता चैषोऽस्यानन्तशब्दोक्त इति विष्णोस्सर्वप्रचोदयितृत्वाभि- धानात् । षष्ठप्रपावके भर्ग इति रुद्र इति अस्य सर्वप्रचोदयितृतया गायत्रीपतिपाद्यभर्गों रुद्र इत्यर्थावगमेन तस्याश्शिवे सर्वप्रचोदयितृत्वामि- धानपर्यवसायित्वात् । एवञ्च विष्णुशिवयोरुभयोरपि सर्वान्तर्यामित्वरूप- सर्वेश्वरत्वे श्रुतिभिरभिहितेऽसिद्धमेव तयोर्गायत्रीप्रतिपाद्यत्वमनयाप्युप- निषदा दर्शितं भवति । एतेन गायत्रीप्रतिपाद्यत्वं शिवस्यैव न तु विष्णोरिति विष्णोरेव न तु शिवस्येति च केषाश्चिदेवदग्धानां पाषण्डिनां मनारथतरुरशनिनेव मग्नः ।

·106 हरिहराद्वैतभूषणम् किश्च तैत्तिरीयोपनिषदि तयोर भेदः स्फुटं दर्शितः । तथा हि-- " अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रण ज्योतींषि समनुप्रविष्टः प्रजापतिश्नति गर्ने अन्तः" ॥ इति सन्दर्भ महतो महीयान् निरवधिकमहान् परमेश्वरः । शुक्रण शुद्धसत्वोपाधिकचैतन्यरूपेण ज्योतींषि श्रीमूर्तिरूपज्योतींषि समनुप्रविष्टः । अपार अम्भसि भुवनस्य चतुर्वशभुवनानां मध्ये नाकस्य पृष्ठं च स्थितवान्प्रजापतिः सकलप्रजापालकस्सन् गर्भऽन्तश्चरति सर्वेषामन्तरात्म- रूपेण सर्वनियामको भवतीत्यर्थकेऽत्र यद्यपि मुवनस्य मध्य इति भुवनत्वेन चतुर्दशभुवनानां ग्रहणात् नाकपृष्ठस्यापि ग्रहणं सिद्धमेव । तथापि परमात्मनो नाकपृष्ठे नित्यं सन्निहितत्वद्योतनाथं तद्ब्रहणात् । एवञ्च छत्र " अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठ" इति पदानां सर्वेषां व्याख्यानान्तर इव विना कारणं रूढिपरित्यागदोषो बहुलक्षणाश्रयदोषश्न न प्रसज्यते । तथा च दैनन्दिनप्रलये एकार्णवीभूतमहाजले विष्णुर्वठ- पत्रशायी भवतीति सकलपुराणेतिहासादिषु सुप्रसिद्धत्वात् एतदुपनिषत्प्रति- पाद्यपरमात्मनो विष्णत्वं सिद्धम् । एवमस्मिन्नेवानुवाके "यमन्तस्समुद्रे कवयो वयन्ति" इत्यत्र यं परमा. त्मानं कवयो मेधाविनस्समुद्रेऽन्तस्स मुद्रमध्ये वयन्ति सन्तन्वन्ति ध्याय- न्तीत्यर्थके समुद्रशब्दस्य रूढिपरित्यागदोषं विना परमात्मनस्तमुद्रमध्य- वर्तितया ध्येयत्वप्रतिपादनेन च सोऽर्थस्सिद्धः । क्षीरसमुद्रवर्तितया विष्णोध्येयत्वस्य श्रुतिषु सकल पुराणेतिहासादिषु च सुप्रसिद्धत्वात् क्षीरसमुद्रस्यैव समुद्रत्वेनाभिधानसम्भवात् । एवमस्मिन्नेवानुवाके- यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ।" इति सन्दर्भेऽनन्तरूपमित्यत्रत्यानन्तेति विष्ण्वभिधायकश्रुत्यैतदुपनि- षत्प्रतिपाद्यपरमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धमेव ।

·तृतीयो भागः 107 प्रकर- एवं “यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपश्छन्दोभ्यश्छन्दास्याविवेश। सतां शिक्य" इत्यत्र विश्वरूप इति विष्ण्वभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धमेव । अत्र विश्वरूपशब्दस्य योगरूढत्वे सम्भवति केवळयौगि- कत्वाश्रयणस्यान्याय्यत्वात् । रूढ्यर्थस्यापि प्रकरणाविरुद्धत्वात् । णापेक्षया विश्वरूप इति विष्ण्वभिधानश्रुतेः प्रबलतमत्वाच्च । एवं सहस्रशीर्ष देवमित्यनुवाके नारायणहर्यच्युतानन्तशब्दरूपाभिरेकादशभि- नारायणाभिधानश्रुतिमिस्समुन्तमित्यनेनावगतविष्णुत्वालङ्गेन चैतदुपनिषत्प्र- तिपाद्यपरमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धमेव । एतदनुवाके नारायणस्य न परमात्मत्वं प्रतिपाद्यते किन्तु शिवोपासकत्वमेवेत्यादिकुशङ्कारसस्सिमूल. मुन्मूलिना हरिहरभेदधिक्कारे । एवमस्यामेवोपनिषदि- तमकतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्" । इत्यत्र ईशमिति शिवाभिधानश्रुत्या एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यपरमात्मनश्शि- वत्वं सिद्ध्यति । तथा-- "यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः इत्यत्र रुद्र इति शिवाभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनश्शिवत्वमाभिहितम् । तथा-- "तस्य प्रकृतिलानस्य यः परस्त महेश्वरः" । इत्यत्र महेश्वर इति शिवाभिधान श्रुत्या तत्परमात्मनश्शिवत्वं सिद्धम् । . तथा- सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु पुरुषो वै रुद्रः इत्यत्र, "सर्वो शेष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु" इत्यत्र, कबुद्राय प्रचेतसे सर्वो मेष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु " ·108 हरिहराद्वैतभूषणम् इत्यत्र चाष्टभी रुद्रशब्दरूपामिश्शिवाभिधानश्रुतिभिः, “ अम्बिकापतय उमापतय" इत्यत्र अम्बिकापत्युमापतिशब्दरूपशिवाभिधान प्रतिद्वयेन च तत्परमात्मनः शिवत्वं सिद्धमेव । एवं “ ईशस्सर्वस्य जगत" इत्यत्र ईश इति शिवाभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनश्शिवत्वं सिद्धम् । एवं " ..मदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नम" इत्यत्र ; तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदया" दित्यत्र ; " ईशानस्स- विद्यानामीश्वरस्सर्वभूताना" मित्यत्र; "ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवों" इत्यत्र च वामदेवायेति रुद्रोयति महादेवायेति रुद्रेतीशान इतीश्वर इति शिव इति सदाशिवत्यत्र शिवेति चेत्यष्टमिश्शिवाभिधानश्रुतिभिरेतदुपनिषत्पति- पाद्यस्य शिवत्वमप्रकम्पितं सिद्धम् । एवञ्चात्र विष्णुशिवयोर्बिम्बचैतन्या- त्मकसवेश्वररूपेणाभेदोऽवश्यमभ्युपगन्तव्योऽङ्गीकर्तव्यः । अन्यथा परमात्मनि विष्णुत्वबोधकबहुश्रुतिलिङ्गानां वा शिवत्वबोधकबहुश्रुतिलिङ्गानां वोपरो- धापत्तेः। बहुश्रुतिलिङ्गानां बाधाङ्गीकागपेक्षया तयोरभदाङ्गीकारस्यैव युक्तताया निषादस्थपत्यधिकरणस्य “अन्तस्तद्वोपदेशा" दित्याधिकरणस्य चोदाहरणपूर्वकं प्रदर्शितत्वात् । किश्च परमात्मनि विष्णुत्वशिवत्वबोधकप्रमाणयोरस्यामुपनिषद्यभ्यस्त- त्वेनाभ्यासस्य तात्पर्यग्राहकत्वेनास्या उपनिषदस्तदभिधाने तात्पर्यस्य सिद्धत्वेन च श्रुतितात्पर्यविषयभूतस्यार्थस्य तयोरभेदाङ्गीकारेण रक्षणे सम्भवत्यपि तदपहाय बाधकपक्षाश्रयणस्य पशुसदृशंपामराणामप्ययु- कत्वात् । एतेनैतदुपनिषत् शिवपरैव न विणुपरेति, विष्णुपरेव न शिवपरेति च मतद्वयस्य दत्तजलाञ्जलित्वं सिद्धमेव । अपि चात्र “शाश्वतं शिव- मच्युत " मित्यत्र शिवाच्युतशब्दाभ्यामेकस्यैव परमात्मनोऽभिधानेन व्यक्त एव विष्णुशिवयोरभेदः । किश्चास्यावोपनिषदि- "अतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । उर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमः" ॥ - ·तृतीयो भागः 109 इत्यत्र शिव विष्णौ च रूढविरूपाक्षविश्वरूपशब्दाभ्यामेकस्यैव परमात्म- नोऽभिधानेन तयोरभेदो विस्पष्ट एव । एवञ्चास्यामुपनिषदि विष्णु- शिवयोरभेदप्रदर्शनस्याभ्यस्तत्वेनाभ्यासस्य तात्पर्यग्राहकत्वेन च तदभेदेऽस्या उपनिषदस्तात्पर्य सिद्धमेव । अपि च कठवल्लयुपनिषदि तयोरभेदस्सिद्ध एव । तत्र- -- सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इत्यत्र सर्वैर्मुमुक्षुभिः प्राप्य परमं पदं विष्ण्वभिन्नमित्येवार्थः । विष्णोरित्यत्र राहोशिशर इत्यत्रेवाभेदसम्बन्धस्यैव षष्ठ्यर्थत्वसम्भवात् । तस्यैव लाघवानुगृहीतत्वात् । नारायणोपनिषद्येतत्समानप्रकरणे- "रुद्रं स सारार्थ कृत्वाः मनःप्रग्रहवान्नरः । प्रयाति परमं पारं विष्ण्वाख्यं पदमव्ययम् ॥ इत्यत्र विष्ण्वाख्यमित्यनेन सर्वैः प्राप्यं परमं स्थानं विष्णुरेवेति कण्ठरवेणाभिधानाच्च । किश्च तद्विष्णोरित्यत्रत्यविष्णुशब्दस्य व्याप्त्यर्थ- कविषलघातुप्रकृतिकत्वेन स्वरूयथरू पविष्णी यौगिक्या वृत्या सर्वव्यापक त्वाभिधायकत्वेन सर्वव्यापकत्वस्य परमात्मत्वलिङ्गत्वेन विष्णुशब्देनैव विष्णोः परमात्मतायास्सिद्धत्वेन परमात्मनोऽन्यस्य प्राप्यत्वासम्भवेन च प्राप्यपरम- पदे विष्ण्वभेदस्यावश्यकत्वात् । उक्तश्याय यौगिकार्थो विष्णुशब्दस्य नृसिमप्रतापिन्याम्- " अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुरिति यस्मत्विमहिम्ना सर्वान् लोकान् व्याप्नोति स्नेहो यथा पललपिण्डं शान्तमूलमोतप्रोतमनुप्राप्तव्यतिषिक्ता व्याप्य व्यापयते तस्मादुच्यते महाविष्णुरिती" ति। अत एव भगवत्पादैः कठवल्लीभाष्ये तद्विष्णोः परमं पदमित्यस्य व्याख्यानावसरेऽमिहितम् । " विष्णोापक शीलस्य ; ब्रह्मणो वासुदेवाख्यस्य ; परमं प्रकृष्टं, पदं स्थानम् ; तत्वामित्येत "दिति । - ·110 हरिहरीद्वैतभूषणम् एवमस्यामेवोपनिषदि- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " ॥ इति सन्दर्भेऽनन्तमिति विष्ण्वाभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धमेव । यदिति नपुंसकलिङ्गयच्छब्देनानूदितार्थस्य परामर्शकेन निचाय्य तमित्यत्रत्येन तमिति पुल्लिङ्गतच्छब्देन विशेषितानन्तशब्दस्य पुल्लिङ्गतायास्सिद्धत्वात् । न च यौगिकपदसममिव्याहारमात्रेणानन्तमित्यस्य केवलयौगिकलं शङ्कितुं शक्यम्। शब्दादेव प्रमित" इत्यधिकरणे उदाहृत ईशानो मतमव्यस्ये " ति वाक्ये कण्ठरवेणैवेशानशब्दस्य यौगिकत्वाभिधायक- वाक्ये सत्यपि तदीशानशब्दस्य योगरूढत्वाङ्गीकारस्य दृष्टत्वेनात्राप्य- नन्तशब्दस्य स्थानरूपेण यौगिकसमभिव्याहारेण योगरूढताया युक्त- त्वात् । ईशानो भूतभव्यस्येत्यत्र यौगिकार्थाभिधायकवाक्येन श्रुतिबाधा- मावेऽत्र स्थानरूपसमभिव्याहारेण श्रुतिबाधाया अप्रसक्तत्वात् । पेक्षया स्थानस्य दुर्बलतरत्वात् । तथा च सिद्धमेव तदुपनिषत्प्रति- पाद्यपरमात्मनो विष्णुत्वम् । वाक्या- एवमस्यामेवोपनिषदि " ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सत" इत्यत्रेशानामति शिवाभिधान श्रुत्या एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यपरमात्मनस्वित्वं सिद्धमेव । एवमस्यामेवोपनिषदि-- -- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्माने तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य" || इत्यत्र च ईशान इति शिवाभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनश्शिवत्वं सिद्धमेव । अत्रत्येशानशब्दः " शब्दादेव प्रमितः " इत्यधिकरणे योगरूट इत्यङ्गी- कारस्यानुपदं दर्शितत्वात् । तथा चात्र विष्णौ रूढविष्ण्वनन्तश- बदाम्यां शिव रूढेशानशब्दैश्च एकस्यैव परमात्मनोऽभिधानेनास्यामुपनिषदि सिद्ध एव तयोरभेदः । अत्रत्यविष्ण्वीशानशब्दया रूव्यङ्गीकारपूर्वकं ·111 “ तृतीयो भागः विष्णुशिवयोरीश्वरत्वमङ्गीकृतवतां वैदिकमार्गप्रवर्त नां भगवत्पादाना- मयमभेदोऽभिमत एवेत्येतद्विस्पष्टम् । भगवत्पादेव श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगूढा " मिति व्याख्यानेऽयमभेदः कण्ठरवेणा- भिहितः । तदिदं भाष्यम् - अथ वा देवस्य परमेश्वरस्य आत्मभूतां जगदुत्पत्तिस्थितिलयहे- तुभूतां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकां शक्तिमिति । तथा चोक्तम् -- शक्तयो यस्य चैकस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका" इति ; ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तय" इति च ; स्वगुणैस्सवरजस्तमोभिः । सत्त्वंन विष्णू रजसा ब्रह्मा महेश्वरः। सवाद्युपाधिसम्बन्धात् स्वरूपेण निरुपाधि पूर्णानन्दाद्वितीय- ब्रह्मात्मनैवानुपलभ्यमानाः परस्यैव ब्रह्मण सृष्ट्यादिकार्यं कुर्वन्तोऽवस्थाभेदमा- श्रित्य शक्तिभेदव्यवहारो न पुनस्तत्वभेदमाश्रित्य । तमसा तथा चोक्तं- ॥ " सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकम् । स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्दनः " इति प्रथममीश्वरात्मना मायिरूपेणावतिष्ठते ब्रह्म स पुनर्मूर्तिरूपेण त्रिधा व्यवतिष्ठते । तेन च रूपेण सृष्टिस्थितिनियमनानि करोति । तथा च श्रुतिः परस्य शक्तिद्वारेण नियमनादिकाय दर्शयति- लोकानीशत ईशनाभिः प्रत्यञ्जनास्तिष्ठति । सन्चुकोपान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपा" इति । ईशत ईशनीभिः जननीभिः परमशक्तिभिरिति विशेषात् । " ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । विष्णुशक्तिः पैरा प्रोक्ता" ॥ इति स्मृतः । परमशक्तिभिरिति परदेवतानां ग्रहणम्" इति । अत्र भाष्ये बिम्बचैतन्यरूपेण विष्णुशिवयोरैक्यं मूर्तिरूपेण भेदः उभयोः परदेवतात्वश्च वैदिकाग्नगण्यभगवत्पादैः कण्ठरवेणोक्तमिति सिद्धम्।

·112 N हरिहराद्वैतभूषणम् किञ्च नृसिमतापिन्या तयारभेदस्सिद्ध एव । तत्र पर्वतापिन्यां " उग्रं प्रथममस्थानं जानीयादि " त्यत्र “विष्णुं चतुर्थस्थानं जानीया " दित्यत्र च, उत्तरतापिन्यां चतुर्थरवण्डे " एष एवाग्रं एष एव वीर एष एव महान् एष एव विष्णुरि" त्यत्र, तत्रैव पश्चमम्वण्डे एष एवोग्र एष हि व्याप्ततम एष एव वीर एष हि व्याप्ततम एष एव महानेष हि व्याप्ततम एष एव विष्णुरेष हि व्याप्ततम" इत्यत्र, तस्मिन्नेव रवण्डे " उग्रमनुग्रं वीरमवीरं महान्तममहान्तं विष्णुमविष्णु" मित्यत्र, सप्तमखण्डे " आत्मत्वा- दुप्रवाहीरत्वान्महत्वाहिष्णुत्वा"दित्यत्र, "ब्रह्मोग्रत्वाद्वीरत्वान्महत्वाद्विष्णुत्वा" दित्यत्र, “अत्युग्रोऽतिवीरोऽतिमहानिति विष्णु रित्यत्र चेत्यष्टसु स्थलेषूप्रशब्द- रूपशिवाभिधानश्रुतिभिर्विष्णुशब्दरूपविष्ण्वभिधानश्रुतिभिश्चैकस्यैव नृसिह्म- शब्देनोक्तस्य बिम्बचैतन्यरूपसर्वेश्वरस्यामिधानेन तद्विम्बचतन्यात्मकसेर्वेश्वर- रूपेण विष्णुशिवयोरभेदो बहुधाभिहितो भवति । अतोऽस्या उपनिषद- स्तदभेदबोधने तात्पर्य सिद्धमेव । तत्र तदभेदस्याभ्यासेन बोधितत्वात् । अभ्यासस्य तात्पर्यग्राहक तायास्सुप्रसिद्धत्वात् । उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठ" इत्यमरकोशवाक्येनोग्रशब्दस्य शिवे रूढत्वं सिद्धमेव । अस्यामेवोपनिषदि पूर्वतापिन्यां प्रथमोपनिषदि चतुर्थरवण्डे - - ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुष नृकेसरिविग्रहं कृष्णपिङ्गलम् । उर्ध्वरेत विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम् । उमापतिः पशुपतिः पिनाकी अमितद्युतिः ॥ ईशानस्सर्वविद्यानामीश्वरस्सर्वभूतानाम्"। इत्यत्र सर्वेश्वरे नृसिमरूपविष्णौ विरूपाक्षमित्यादिभिरष्टमिश्शिवाभि- धान श्रुतिभिर्विरूपाक्षत्वशङ्करत्वनीललोहितत्वोमापतित्वपशुपतित्वपिनाकित्वेशा- नत्वेशत्वानामभिधानेनं विष्णुशिवयोरभेदो दर्शितः। नृसिह्यस्य विष्णुत्वञ्चा- स्यामेवोपनिषदि क्षीरोदार्णवशायित्वरूपविष्णुत्वलिङ्गेनानुपसञ्जातविरोधिन- स्सिद्धमिति प्रागेव दर्शितम्। भगवत्पादैरप्येतन्नृसिमतापिनीमाष्ये एतन्मन्त्र- व्याख्यानसन्द में तयोर्मूर्तिरूपेणैवाभेदः स्फुटं दर्शितः। एतत्पूर्वतापिन्यामेव ·तृतीयो भागः 118 द्वितीयोपनिषदि अथ कस्मादुच्यते नृसिममिति यस्मास वेषां भूतानां मध्ये ना पुरुषाकारः श्रेष्ठतमश्च सिमो वीर्यवत्तमः श्रेष्ठतमश्च तस्मा- नृसिम आसीत्परमेश्वरो जगद्धितमेतद्रूपं यदक्षरं भवती" ति सन्दर्भ भाष्ये च दर्शितम्-- " यस्मात्सर्वेषां भूतानां मध्ये ना पुरुषाकारो वीर्यतमस्सर्वातिशायी श्रेष्ठतमश्च सिझो वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्चेत्युक्तार्थ ततश्चोभयात्मकरूपप्रदर्शनेन यद्रूपं कामयते तद्धारणे लीलयैव शक्तोऽयमिति दर्शयति । यस्मादेवं तस्मान्नृसिमः परमेश्वर आसीदित्यन्वयः अन्यथा वैयधिकरण्यापत्तेः । तस्मान्नृसिमः परमेश्वरस्त्रिनेत्रो नीलकण्ठः पिनाकीति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राग्तयाख्यातमन्त्रवर्णाञ्चोक्तं जगद्धितं जगतो हितमनिष्टनिरसनेन वै प्रसिद्धमेतद्रूपं प्रागुपास्यत्वेन यदुक्तमक्षरमविनाश्यं चिद्रूपं निराकार तदेव साकारमुपासकानुग्रहाय भवतीत्यन्वयः " इति । अत्र " तस्मान्नृसिम आसीत्परमेश्वर'' इति श्रुत्या विष्णोश्शिव. रूपत्वमुक्तमित्येतदत्र भाष्यकारैः स्फुटं दर्शितम्। अनं सत्यमिति मन्त्रेण चोक्तमिति चोक्तम् । ऋतं सत्यमिति मन्त्रस्थामापतिशब्दव्याख्यान- भाष्ये उमापतिः ॥ उमा गौरी तस्याः पतिः । श्रियं लक्ष्मीमिति सप्त शक्तयो वक्ष्यन्त इत्युक्तम् । उक्ताश्च सप्तशक्तयस्तृतीयोपनिषदि-- " श्रियं लक्ष्मीमौबलामम्बिकां गां षष्ठीच यामिन्द्रसेनेत्युदाहुः" इति । अस्मिन्मन्त्रे नृसिमस्य लक्ष्म्यम्बिकोभयपातत्वप्रदर्शनन, एतन्न. सिमतापिन्यां तद्भाष्यण च लक्ष्मीपतित्वोमापतित्वविशिष्टं विष्णुशिवात्मक रूपं त्रिवारमुक्तं भवतीति तयोर्मूतिरूपेणाभेद एतच्छुतितात्पर्यविषय- स्सिद्ध एव । तदभेदस्यात्राभ्यस्तत्वादभ्यासरय तात्पर्यग्राहकत्वात् । अत्र यद्यद्रूपं कामयते तत्तद्धारणे लीलयैव शक्तोऽयमिति दर्शयति । यस्मादेवं तस्मान्नृसिमः परमेश्वर आसीदिति भाष्यसन्दर्भण विष्णोर्विष्णु- शिवात्मकरूपधारण उपपत्तिरुता । सालग्रामेषु शङ्करनारायणमूर्तयो Hari Hara-8 ·114 हरिहराद्वैतभूषणम् हरिहरमूर्तयश्च सुप्रसिद्धाः। मन्त्रशास्त्रे पुराणादिषु चैवंविधान्युपासनानि सुप्रसिद्वान्येव । एवं विष्णुशिवयोरुमापतित्वलक्ष्मीपतित्वविशिष्टमूर्त्य- भेदस्यापि प्रसिद्धत्वेन बिम्बचैतन्यरूपेण तयोरभेदः कैमुति मन्यायसिद्ध एव । अपि च स्कन्दोपनिषदि- " शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ।। यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयश्शिवः । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे खस्ति चायुषि ॥" - इति वैदिकैस्सन्ध्यावन्दने परिपठ्यमानमन्त्रद्वयेन विष्णुशिवयोबिम्ब- चैतन्यात्मकसर्वेश्वररूपेणाभेदः कण्ठरवेणाभिहितः । एवञ्चतदभेदस्य बहीषूपनिषत्सु गतिसामान्यं सदभेदववसां प्रबलमेव प्रामाण्यकारणम् । दर्शितश्च प्रमाणानां प्रामाण्य समानगतेः प्रबलकारणत्वमीक्षत्यधिकरणे " गतिसामान्या" दिति सूत्रे भाष्ये च ॥ -- किश्च पुराणेतिहासादिष्वयमभेदः कण्ठग्वेणाभिहितः । तत्र ब्रमाण्ड- पुराणे द्वादशोत्तरशततमेऽध्याये- " मद्भक्तश्शङ्करद्वेषी मद्वेषी शङ्करप्रियः । तावुभौ नरकं यातो यावदाभूतसंप्लवम् ॥ सोऽहं पाता विष्णुरूपी ब्रह्मरूपी तु विश्वसृक् । रुद्ररूपी तु संहर्ता वहमेतत्त्रिधा मतः" ॥ इति ॥ तत्रैवाष्टादशोत्तरशततमेऽध्याये- पश्यतां सर्वभूतानां प्रादुरातजिनार्दनः । एक्तश्शङ्खचक्री सन् अपरत्र त्रिशूलवान् ॥ लक्ष्मीसहाय एकत्र परत्र गिरिजासखः । चतुर्बाहुढिबाहुश्च द्विनेत्रश्च त्रिनेत्रवान् ।

·तृतीयो भगाः
118
कौस्तुभैर्भूषितोऽन्यत्र फणिभिश्च विभूषितः ।
तिर्यकपुण्डोर्ध्वपुण्ड्श्च ददृशे स जनार्दनः ॥
हरिरूपं स्तुवन्ति स्म केचिद्विपाशुकादयः ।
रुद्ररूपं स्तुवन्ति स्म विश्वामित्रादिगौतमाः ॥
मिश्ररूपं स्तुवन्ति स्म ब्रह्माद्यास्सर्वदेवताः ।
तदा प्रभृति लोकेऽस्मिन्मतद्वयमभून्नृप ॥
केचिदूपं पूजयन्ति विष्णोस्तस्य महात्मनः ।
केचित्तु शिवरूपश्च भेदो नास्ति तयोर्नुप ॥
ये भेदवादं कुर्वन्ति ते वै निरयगामिनः ।
हरिरेव हरस्साक्षाद्धर एव हरिः स्मृतः
॥ इति ।
तत्रैवाष्टत्रिंशदुत्तरशततमऽध्याये
"एक एव परो देवः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ।
स एको ब्रह्मणो रूपं ज्ञात्वा सृजति ताः प्रजाः ॥
स एव रसिता तास्तु सोऽन्ते संहरते प्रजाः ।
इस्यविज्ञाय ये केचिन्मूढाः पण्डितमानिनः ॥
तन्मायाविष्टहृदयाः कलौ भेदं प्रकुर्वते ।
शिव एव हरिस्साक्षाद्धरिरेव सदा शिवः ।।
भेदलेशस्तयोर्नास्ति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ।
ये कुर्वन्ति हरेः पूजां शिवपूजाकराश्च ते ॥
शिवपूजाकरा ये वै विष्णुपूजाकराश्च ते ।
यथा यथावताराणि विष्णोरमिततेजसः ॥
मत्स्यादीनि तथा भूप महादेवो न संशयः ।
भेद मा कुरु भूपाल शिवमाधवयोस्सदा" ॥
इति दिलीपं प्रति नारदवाक्यसन्दर्भे , तत्रैव नवत्रिंशच्छततमेऽध्याये--
युवयोमहिमानं यः को वेत्ति पुरुषः पशुः ।
महात्म्यं युवयोदेवौ युवां वेत्तु प्रभ खल ।।
Hari Hara-8A

·हरिहराद्वैतभूषणम्
यंयं देवं नमस्कृत्य महान्तः प्रार्थयन्ति ये ।
तेषां हि फलदातारौ तदाकारेण तौ युवाम् ॥
पूजयन्त्यम्बिकां कवित्पूजयन्ति युवां परे ।
केचिद्णेश्वरं केचिद्रवि वाभीष्टसिद्धये ॥
केचिदुर्गाश्च भद्राश्च केचित्कालीं यशखिनीम् ।
तत्तद्देवमयो भूत्वा युवां तो भक्तवत्सलौ ।
तत्तत्सर्वफलावाप्तिं कुर्वाते पुरुषोत्तमौ ।
अम्बरादलित तोयं समुद्रं प्राप्यते यथा ।
सर्वपूजानमस्कारौ युवामेवापिग छतः ।
कर्माणि युष्मत्सात्कृत्वा स्वल्पान्यपि बहून्यपि ।
नमस्करोति श्रद्धालोविवर्धन्ते यथाद्रयः
इति विष्णुशिवी प्रति सञ्जयवाक्ये च विष्णुशिवयोरभेदो भेदनि-
श्चयवतां नरकवासश्च सम्यगभिहितः । एवं विष्णुधर्मोत्तरे द्वादशा-
ध्याये
हरिरेव स्वयं शम्भुः हरिरेव प्रजापतिः ।
हरिरेव च ये देवा हरिस्सर्वमिदं जगत् ॥
अयं हरिरय शम्भुरित्यभेदं करोति यः ।
स एव कृतकृत्यश्च तेनेदमरिवलं जितम् ॥
एवं शिवात्मकं विष्णुं तथा विष्ण्वात्मकं शिवम् ।
समर्चयति यो भक्तया स याति परमं पदम्" इति ;
एवं ब्रह्माण्डोपपुराणे -
एवंविधे स्थलेऽगस्त्ये तपश्चरति वै मुनी।
लिङ्गार्चनपरे दिव्ये श्रीनिवासे हरेः प्रिये ॥
तल्लिङ्गादर्चितः श्रीमान् केशवार्यस्सदा शिवः ।
प्रादुरासीदहिजेन्द्राय सुप्रीतः कुम्भयोनये ॥
-

·तृतीयो भागः
117
॥
कुम्भयोने महाभाग तपसा तव भक्तितः ।
सुप्रीतो वरदवास्मिं शार्ङ्गधन्वा वृषध्वजः ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा अगस्त्यः परभक्तिमान् ।
तुष्टाव वेदसूक्तस्तं स्तोत्रैरद्वैतगतिः ॥
विष्णुभक्तिमतां श्रेष्ठश्शिवभक्तिपरायणः ।
चिन्तयन् हृदयेऽद्वैतं पश्यन्नग्रे च तादृशम् ॥
स्तुवन्वाचा च मुदितस्तन्मयोऽवस्थितोऽभवत् ।
स्तुतिकरणानन्तरम् -
भवान्विष्णुश्च ब्रह्मा च विख्याता हि त्रिमूर्तयः ।
प्रलयावनसृष्टीनां हेतूनाहुः पुराविदः ॥
अल्पज्ञा मादृशा लोकाः कमाराध्य त्रिमूर्तिषु ।
तरन्त्यपारसंसारं तवेनाचक्ष्व तन्मम
इत्यगस्स्येन पृष्टे-
"किञ्चित् विहस्याह शनैरुदारत्रिणेत्रविष्णुधृतशङ्कशूलः ।
अर्कोपलश्यामलमूर्तिरग्रे स्थितः प्रसन्नाननचन्द्रचूडः ॥
मुनेऽगस्त्य महाभाग माया मे वैष्णवी परा ।
सर्वानावृत्त्य नितरां मोहयत्यरिखलं जगत् ।।
नाहं प्रकाशो लोकस्य मायायवनिकारतः ।
न वेत्ति मम याथात्म्यं देहाहंकृतचेतनः ॥
शापदण्डाः पुरा लोकाः मुनिभिस्सप्तभिर्मुने ।
गौतमादिमिरत्युग्रकोपनैरतिदारुणैः ॥
मोहो नावेहि च पुनः पुरत्रयानवासिनाम् ।
शास्त्राणि विविधान्यासन् कल्पितानि ममाज्ञया ॥
सप्रत्ययानि तान्यद्धा नानासिद्धान्तवत्वतः ।
प्रचरन्ति वशं नीतान् पातयन्ति क्षणादधः ॥
A

·118
हरिहराद्वैतभूषणम्
आशापाशशतैर्बद्धाः पतन्ति नरकेऽशुचौ ।
वैदिकाचारविमुरवा विमूढा ब्रह्मणः पथि ॥
तस्मादद्वैतमत्यन्तमजरं मामबुद्धयः ।
न जानन्ति जना ब्रह्मन् सर्वकारणकारणम् ॥
न वेदवादनिरता भिन्नोसनतत्पराः ।
प्राप्ताकिञ्चित्फला लोकास्संसरन्ति धनारतम् ॥
कल्पयन्ति भिदां भूयो ब्रह्मेशाच्युतमूर्तिषु ।
तथैकतरमालम्ब्य निन्दन्त्यन्यतरं त्रिषु ॥
मूर्तिभेदेषु तेनैते श्रयन्ति नरकायुतम् ।
ये मिदादर्शिनो मूढा निर्दग्धान्विाद्धे शापतः ॥
यातारो निरयं नो चनेक्षते शास्त्रतो भिदाम् ।
याथात्म्यं वेदशास्त्राणां पुराणवचसा जनाः ॥
न विदुश्शब्दमात्रार्था भिदादृष्ट्या पतन्त्यधः ।
रहस्यं शृणु मे भूयश्शास्त्रतत्वार्थमव्ययम् ॥
शिवो विष्णुरिति ब्रह्मा वाच्य एकोऽहमम्बुधिः ।
मत्तस्सर्वमिदं तस्मान्न कुत्राप्यस्ति वै मिदा ।।
अहं विष्णुर्हरचाहमावा वेधा उभौ स च ।
गौरी श्रीरिन्दिरा गौरी ते वाणी ते च ते उभे ॥
नास्माकमिव नस्तासां मिदा ब्रह्मन्न विद्यते ॥
अस्माकमासामन्योन्यं मिदादर्शी विमूढधीः ।
नारकी से हि पापिष्ठो नेक्षेन्मुच्येत संमृतेः ॥
इति ते गुह्यमाख्यातं परमार्थस्य निर्णयम् ।
उद्धृत्य सर्वशास्त्रेभ्यो मथितं मनसा द्विज ॥"
इत्यगस्त्यं प्रति शिववचनसन्दर्भ विष्णुशिवयोरभेदस्तयोर्मेंदबुद्धिमता
नरकवासश्च तात्पर्येणैवामिहितः ॥

·तृतीयो भागः 119 एवं वराहपुराणेऽगस्त्यगीताखष्टपञ्चाशेऽध्याये "या श्रीस्सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिस्स त्रिलोचनः । एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते ॥ एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथग्विधम् । तत्रास्तिकानां मानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवत् ॥ विष्णुरुद्रान्तरं ब्रूयाद्यच्छ्रीगौर्योश्च पार्थिव । तन्नास्ति नाम मानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणः ॥" इनि सन्दर्भ तयोरभेदनिश्चयस्यावश्यकत्वम् भेदनिश्चयस्य हेयत्वञ्च स्फुटमुक्तम् ॥ एवमामेयपुराणे- "त्वमेवाहमहश्च त्वं ब्रह्मैवाहं स चाप्यहम् ' । इति शिवं प्रति श्रीरामवचने ; तत्रैव- " अहमेव भवान् शम्मो त्वमेवाहं न संशयः । यः पश्येदावयोर्भेदमाकल्पं नरकं व्रजेत् " ॥ इति शिवं प्रति दत्तात्रेयवचने ; तयैव- "आवयोः कुरुते भेदं स मूढात्मा विनश्यति । यस्मिन्भिदायोर्नास्ति स मन्मायाविमोहितः । भृगुनन्दीशशापात्तस्त्वां दूषयति मामपि"। इति शिवं प्रति नारायणवाक्ये च तयोरभेदस्यावश्यकत्वं भेदबुद्धे- हेयत्वश्च स्फुटमुक्तम् । कूम- "अहश्चैव महादेवो न मिन्नी परमार्थतः । विभज्य स्वेच्छया ज्ञानं सोऽन्तर्यामीश्वरः स्थितः" ।। इति ऋषीन्प्रति विष्णुवचने;

·120 हरिहराद्वैतभूषणम् 'यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः । स देवदेवो भगवान्महादेवो न संशयः ॥ वेदानुवर्तिन रुद्रं देवं नारायणं तथा । एकीमावेन पश्यन्ति मुक्तिमानो भवन्ति ते ॥ यो विष्णुस्स स्वयं रुद्रो यो रुद्रस्त जनार्दनः । इति मत्वा भजेद्देवं स यानि पग्मां गतिम् । सृजते यजगत्सर्वं विष्णुस्तत्पाति हीश्वरः । इत्थं जगत्सर्वमिदं रुद्रनारायणात्मकम्" ।। इति दक्ष प्रति ब्रह्मवचने ; तत्रैव- " ईश्वरेणैकतापन्नं सम्पश्यन् ब्रह्मवादिनः । दृष्ट्वा तथैश्वरं रूपं रुद्रनारायणात्मकम्" । इतीश्वरगीताबचने । तत्रैव- पश्यध्वमात्मनात्मानममलं परमं पदम् । नावयोर्विद्यते भेद एकं पश्यन्ति सूरयः ॥ अयं नारायणो योऽहमीश्वरो नात्र संशयः । नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं पदम्" || इति शिववचने ; तत्रैव- "ये वान्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेदहशो जनाः । ततो मां न प्रपश्यन्ति जायन्ते च पुन, पुनः ॥ येऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वैवं देवतान्तरम् । ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषु व्यवस्थितः ॥

·121 तृतीयो भागः मूरखं वा पण्डितं वापि बामणं वा मदाश्रयम् । माचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्" ॥ इति ऋषीन्प्रति शिववचने च विष्णुशिवयोरभेदस्यावश्यकत्वं तयोर्भेद- बुद्धिमतां दृढोपासनेनापि सङ्गतिराहित्यं नरकगमनं नारायणनिन्दकस्य चण्डलादप्यत्यन्तनिकृष्टत्वञ्च कण्ठरवेणोक्तम् । एवं विष्णुपुराणे- "सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जानार्दनः ।। ब्रह्मत्वे सृजते सर्व स्थिती पालयने नमः । रुद्ररूपाय कल्पान्ते नमस्तुभ्यं त्रिमूर्तये ॥ तत्रैव शिवं प्रति श्रीकृष्णः-- - त्वया यदभयं दत्तं तहत्तमग्विलं मया । मत्तो विभिन्नमात्मानं द्रष्टुं नार्हसि शङ्कर ॥ योऽहं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः" इति वचनेषु तयोरभेदः स्फुटमुक्तः । एवं महाभारते आरण्यपर्वणि- ' शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । दक्षयज्ञविनाशाय हरिरूपाय ते नमः" ॥ ॥ इत्यत्र शान्तिपर्वणि-- उग्रवतपरो रुद्रो योगी त्रिपुरमर्दनः । दक्षमृत्युहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा ॥ नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय महामते । तस्मात्सम्पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे ॥

·122 " । हरिहराद्वैतभूषणम् सम्पूजितो भवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः । यस्त वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥ रुद्रो नारायण श्वेति तत्त्वमेकं द्विषाकृतम् । न हि मे केनचिद्देयः परः पाण्डवनन्दन । इति सञ्चिन्त्य मनसा पुराहं विश्वमीश्वरम् । पुत्रार्थमाराधितवान्मामनात्मानमात्मनः ॥ न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिहिबुधाय तुं त आत्मानमवति तते रुद्रं नमाम्यहम् इति सन्दर्भ च विष्णुशिवयोरभेदो विस्पष्टः । हरिवंश- अहं त्वं सर्वगो देव त्वमेवाहं जनार्दन । आवयोरन्तरं नास्ति शब्दैरथैर्जगत्पते ॥ नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ॥ त्वदुपासाजगन्नाथ सैवास्तु मम गोपते । यश्च त्वां दृष्टि देवेश स मां दृष्टि न संशयः इति विष्णु प्रति शिववचनसन्दर्भ तयोर भेदः स्फुटमभिहितः । एतानि इतिहासपुराणादिवचनानि उदाहृतश्रुतिवचनानामुपबृहणानि भव- न्तीत्येतैर्वचनैरुक्तोऽर्थस्सर्वोऽपि श्रुत्यर्थ एव । अस्यार्थस्य सर्वस्याप्य- भेदबोधकत्वेन उदाहृतसकलश्रुत्यपेक्षितत्वात् । ननु विष्णुशिवयोरभेदबोधक श्रुतिवचनानां कर्मप्रकरणोपासनाप्रकरणज्ञान- प्रकरणेषु स्थितत्वेन तत्तत्प्रकरणबोधितस्य तत्तदङ्गतास्सिद्धत्वनान्याङ्गरूपाभे- दस्य पृथक्फलाकांक्षायाः प्रसक्तयभावेन थमभद श्रुतीनां फलाकाङ्क्षाभि- धानमिति चेदुच्यते । तैत्तिरीयोपनिषदि “ सहस्रशीष देव" मित्यनुवाका- त्पूर्वोत्तरानुवाकेषु शिवोपासनाभिधायकेषु शिवाभिधानश्रुतिनिर्बहीमिरेत. दुपनिषत्प्रतिपाद्यपरमात्मनि शिवत्वाभिधानेन सहस्रशीर्षमित्यनुवाके " ·तृतीयो भागः 128 विष्ण्वभिधानश्रुतिभिरेकादशभिः एकविष्णुत्वलिङ्गेने चेति द्वादशमिः तस्परमात्मनि विष्णुत्वबोधकैर्विष्णो दशवारं तत्परमात्मरूपेण शिवाभेद- बोधनेन तदनन्तरानुवाके च तयोरभेदबोधनेन अम्भस्यनुवाकादौ च विष्णुत्वलिङ्गाम्यां विष्ण्वभिधान श्रुतिभ्याच चतुर्वारं तयारभेदबोधनेन चात्रैकवारं बोधिताभेदस्य कर्माङ्गत्वं, शिवोपासनाप्रकरणे एकवारं वोधि- तस्य शिवोपासनाङ्गत्वं, विष्णूपासनाप्रकरणे एकवारं बोधितस्य विष्णू- पासनाङ्गत्वञ्च सम्भवतीति अन्यासां तयोरभेदबोधकविष्ण्वभिधानश्रुतीनां सिद्धैव फलाकाङ्क्षति फलकल्पनमावश्यकमेव । अन्यथा बहीनां विष्ण्व. भिधान श्रुतीनां वैयर्थ्यापत्तेः । नृसिह्मतापिन्यामुपनिषदन्तरेषु चायमर्थों - द्रष्टव्यः । -- एतेन " यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोती". त्यादौ “अङ्गेषु फलश्रुतिरर्थवाद" इति सुप्रसिद्वत्वेनाङ्गबोधकवोक्यान। पृथक्फलाकाङ्क्षाकल्पनमयुक्तमिति निरस्तम् । पर्णमय्याः क्रतुसम्बन्ध विना फलजनकत्वासम्भवेन " यस्य पर्णमयी" ति वाक्यस्य पर्णमय्याः ऋतुसम्बन्धबोधनेनैव चरितार्थस्य फलसम्बन्धबोधने सामर्थ्याभावेन, उभय- सम्बन्धबोधने वाक्य भेदप्रसङ्गेन तद्वाक्यस्य फले तात्पर्याभावेन तत्र फल- श्रुतेरर्थवादताया · युक्तत्वेनात्राभेदबोधक श्रुतीनां तदभेदे प्रकृतोपासनाद्यङ्ग- त्वबोधकतामाबेन “दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुया" दित्यादिवाक्यानामिव फल- सम्बन्धानिधाने तात्पर्यसम्भवाच्च । पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्येवाभेदबोधकवचनानां तत्तत्प्रकरणभ्य उत्कर्षसम्भवात । अन्यथा बहभिधान श्रुतीनां बाक्यानाध वैयापत्तेः । वेदेक्षितार्थस्य पुराणादिवचनैस्समर्पणसम्भवात् । एत- द्वाक्यानां फलसम्बन्धबोधकत्वे सम्भवति वैयङ्गिीकारस्यासङ्गतत्वात् । अतः श्रुतिवचनैस्तयोर भेदे बोषिते तदभेदनिश्चयस्य किं फलमित्याकां- क्षायामुदाहृतपुराणादिवचनै रक्तफलेषु यस्य कस्यचिद्ग्रहणे विनिगमका- भावात् । अत एतैः पुराणादिवचनरुक्तार्थस्य सर्वस्यापि श्रुत्यपेक्षितत्वेन श्रीतत्वं सिद्धम् ।

·124 हरिहराद्वैतभूषण भगवद्गीतामु नवमाध्मायवचनद्वये तद्भाष्ये च विष्ण्ववमानेब सकल- कर्मवैफल्य ज्ञानवैफल्यं नष्टविवेकित्वमत्यन्तदुष्टप्रकृतिकत्वञ्च भवतीत्यु- क्तम् । तदिदं वचनद्वयं तद्भाष्यश्व- "अवजानन्ति मां मूढा मानुषर्षी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ (गीता. ९-११) भाष्यम् ॥ एवं मां नित्यशुद्धमुक्तखभावं सर्वज्ञं सर्वभूतानामात्मानमपि सन्तं अवजानन्ति अवज्ञा परिभवं कुर्वन्ति । मां मूढा अविवेकिनः । मानुषी तनुं मनुष्यसम्बन्धिनी तनुमाश्रितं मनुष्यदेहेन व्यवहरन्तमित्येतत् परं प्रकृष्टभावं परमार्थतत्वम् आकाशकल्पं आकाशादप्यान्तरतमम- मम भूतमहेश्वरं सर्वभूतानां महान्तमीश्वरं स्वमात्मानश्च । ततश्च तस्य ममावज्ञाभावनेन आवृतास्ते वराकाः । जानन्तः । कथम् ? मोघाशा मोधकर्माणी मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीश्चैव प्रकृति मोहिनी श्रिताः ॥ (गीता. ९-१२) मोषाशा वृथाशा आशिषो येषां ते तथा । मोधकर्माणो यानि चामिहोत्रादीनि तैरनुष्ठीयमानानि कर्माणि तानि च तेषां भगवत्परिभवात् मोघान्येव निष्फलानि भवन्तीति मोधकर्माणः । तथा मोघज्ञाना निष्फल- विज्ञानाः । ज्ञानमपि तेषां निष्फलमेव स्यात् । विचेतसो विगतविवेकाश्च भवन्तीत्यभिप्रायः । किञ्च ते राक्षसी रक्षसां प्रकृतिमसुराणाञ्च प्रकृति मोहिनी मोहकरीं श्रिताः आश्रिताः । छिन्धि भिन्धि खाद पिब परखमपहरेत्येवंशीला. क्रूरकर्माणो भवन्तीत्यर्थः " इति । अत्र गीतासन्दर्भे तद्भाष्ये च सर्वेश्वरं सन्तं विष्णुं अयं सर्वेश्वरो न भवति किन्तु स्वल्प एवेति यो निश्चिनोति स विष्ण्ववमन्ता । तस्य व मोघाशा मोधकर्माण इत्यादिनोक्तानि दूषणादीनि भवन्तीत्युक्त- मिति न्यायसाम्यात सर्वेश्वरं सन्तं शिवं अयं सर्वेश्वरो न भवति किन्तु वल्प एवेत्यवजानाति तस्यापि मोघाशेत्यादिनोक्तदूषणानि ·तृतीयो भागः 125 किश्च " समानान्येवेति सिद्धत्वेन विष्णुशिवयोमैदवादिनां पक्षे उभयोस्सवेश्वत्वा- सम्भवेनान्यतरस्य सर्वेश्वरत्वस्वल्पत्वनिश्चयरूपावज्ञा अवश्यं कार्यवेति तयोर्मेदवादिनरशैवसंज्ञका वैष्णवसंज्ञका सर्वे मूरवी मोघाशति वचनेन दुषिता एवेति सिद्धम् ॥ शिवाय विष्णुरूपाय इत्युदाहृतस्कन्दोपनिषत्सन्दर्भे- यथान्तरं न पश्यामि तधा मे स्वस्ति चायुषि" इति वचने पर्यालोचिते सिद्धमेवोदाहृतपुगणादिवचनजातस्य सर्वस्याप्येतच्छ्रुत्यर्थार्थवच्वम् । तत्र यथा यत्प्रकारेणान्तरं विष्णुशिवयो/दं तयोरेव प्रकृतत्वान्न पश्यामि, तथा तेन प्रकारेण मे वस्ति सर्वाशिषां सङ्घश्चतुर्विधपुरुषार्थरूपः क्षेमः, चतुर्विधपुरुषार्थसाधनीभूतपण्यञ्च मुक्तिर्वा भवत्वित्यर्थः । " स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादा "वित्यमरकोशोक्तेः स्वस्तीत्य- विनाशनामेति नैरुक्तवचनात् आयुषि सच्चे इह जन्मनीति भावः । यथातथाशब्दप्रयोगस्यायं भावः- केचिद्विष्णुशिवयोर्जीवत्वेनेश्वरत्वेन भेदं वदन्ति । अन्ये तु धर्मर्मिभावेन । अपरे त्वाधुनिका मूढा ईश्वरचैतन्यत्वे समानेऽपि तत्तन्मूर्त्यवच्छेदेन तच्चैतन्यस्य भेदं वदन्तीति बहु मेदे प्राप्त तत्रैकविधं भेदं यो न पश्यति तस्याभिलषितश्रेयसि यत्किञ्चिद्भवति न तु सर्वम् । यस्तु सकलविधमपि भेदं न पश्यति तस्याभिलषित श्रेयस्सर्व भवेदिति । अन्यथा यथातथाशब्दयोय.पत्तेः । तयोर्यथैक्यं पश्यामीति वक्तुं शक्येऽपि तदपहाय "अन्तरं पश्यामी" त्यन्तरपदनपदयोराम्नानस्यायं भाव :- न सकलविधमपि भेदं यः पश्यति तस्यानर्थत्वेन प्रसिद्धसकलानर्थोऽपि भवेत् । यस्त्वेकविधमेव भेदं पश्यति तस्य स्वल्प एवानों भवतीति । अन्यथा पदद्वयाम्नानस्य वैयर्थ्यापत्तेः । तयोर्जीवत्वेनश्वरत्वेन भेददशि- नस्सकलविधभेददर्शनस्य तत्तन्मूर्त्यवच्छेदेन भेददर्शिनस्तु एकविधभेददर्शनस्य च सिद्धत्वात् । एवश्वास्यां श्रुतौ शब्दार्थाभ्यामवगतार्थ एवोपदर्शित- पुराणादिवचनैर्देशित इति । तस्यार्थस्य सर्वस्यापि श्रौतत्वे न विवादाव- तथा चैतच्छ्रुत्यनुरोधेनाप्युपदर्शिताभेदश्रुतीनामुक्तार्थसिद्ध काशः ।

·126 हरिहराद्वैतभूषणम् अप्पय्य- एव । तस्मान्मूर्तिरूपविष्णुशिवयोस्सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वान्तर्यामित्वसकल- जादुदयस्थितिलयादिहतुत्वीवशिष्टीबम्बचतन्यरूपेणाभेदसिद्ध एव । वैदिक- मार्गप्रवर्तकैर्भगवत्पादैस्तयोः कृताभेदप्रतिष्ठापनं दर्शितमेव । दीक्षितानामयम मेदो वेदतात्पर्यविषयत्वेनाभिमत इत्येतच्च शिवतत्व- विवेकसन्दर्भस्य सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहसन्दर्भस्य चोदाहरणेन प्रागेव दर्शितः ॥ बमतर्कस्तवे तु दीक्षितैस्तयोरभेदो बहुधोक्तः । तत्र श्रीकृष्णे- नार्जुनाय प्रदर्शितं विश्वरूपं शिवस्यैव रूपमित्युक्त्वाऽभिहितम्- नन्वेतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्ये ' त्यादिसन्दर्भेऽभिहितस्यार्जुनस्य यानि कृष्णं प्रति वचनानि तानि कथममुपपद्यन्ताम् ! तानि हि कृष्णस्तु- तिवचनानि प्राचीनवापराधसहनप्रार्थनासहितानि कृष्णस्यैव तद्रूपान्तरं खेन दृष्टमित्यर्जुनस्याशयं मयन्तीति चेत् यद्यभेदस्तदा न काचिदनुपपत्तिः । यदि स नेष्यते तदाप्येवम्भूतशिवयोगिनिष्ठत्वरूपमाहात्म्यातिशयदर्शनेन स्तुत्यादिकमिति तदुपत्ते "रिति । तदनन्तरं तस्मात्सर्वथा कृष्णस्य शिवाभेदेन शिवयोगसामर्थ्यलब्धशिवाहम्भावभावनया शैवरूपप्रदर्शने न कदाचिदनुपपत्तिरित्युक्तम् । तदनन्तरं गीता चन्यत्र च तत्र तत्र विश्वरूपविग्रहस्य कृष्णेनास्वकीयत्वं यद्वयवहतं तस्य सर्वस्याप्य भेदेन शिवाहम्भावभावनयोपपने- रित्युक्तम् । तदनन्तरं यत्तु उत्तमः पुरुषस्त्वन्य" इति श्लोकानन्तरं- यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः " ॥(गीता. १५-१८) इति भगवता क्षराक्षरातीतत्वेन खस्यापि ताभ्यामुत्तमत्वमुक्तम् , तदीश्वराभेदात्तद्विषययोगाद्वोपपादनीयमित्युक्तमित्येतेषु स्थलेषु विष्णुशिवयो- रुक्ताभेदस्सर्वज्ञत्वादिविशिष्टबिम्बचैतन्यरूपेणैबैति दीक्षितानामाशयो विस्पष्ट एव । अन्यथोपदर्शितभेदपक्षेष्वपि विष्णोरशुद्धयैतन्यरूपेण शिवाभेदी दीक्षितानां पक्षे सिद्ध एवेत्यसाङ्गत्यापत्तेः । न च दीक्षितैरेव कृते रमत्रयपरीक्षाख्यग्रन्थे दर्शितधमिधर्मरूपेण विष्णुशिवयोरीश्वरत्वपक्षाभिप्रायेण ·तृतीयो भागः 127 दीक्षितैरेतदभेदप्रदर्शनं कृतमित्युक्ते को दोष इति वाच्यम् । तथांत्वे सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे दीक्षितैरेव विष्णोर्मुमुक्षुप्राप्यबिम्ब चैतन्यरूपत्वानिरवग्रह- खातन्यसमाभ्यधिकाहित्याद्यभिधानस्यासङ्गत्यापत्तः । अतस्तयोरुक्ताभेद एव वैदिकत्वेन तेषां तात्पर्यविषय इति सिद्धम् । तैर्विष्णुनिकर्षाभि- धानन्तु शिवनिन्दकानां यथाकथञ्चिदनिष्टं वक्तव्यमित्याशयेनेति प्रागेवोक्तम् । नृसिह्याश्रमचरणैरद्वैतदीपिकायामयमप्यभेदः कण्ठरवेणोक्तः । अन्येषामप्यद्वैतवादिनां महतामयमभेदोऽभिमत एवे येतत्तस्कृतग्रन्थेषु व्यक्तमेव । एवञ्च बिम्बचैतन्यरूपसर्वेश्वरस्यैव विष्णुमूर्तिश्शिवमूर्तिस्तदवतार- मूर्तयश्चति तयोर्मूर्तिरूपविष्णुशिवयोस्तदवताराणाञ्च ज्ञानबलेश्वयादिषु तारतम्याभावस्सिद्ध एव । नन्वस्तु तुरीयविष्णुशिवयोरेवम् मूर्तित्रयान्ततिविष्णुशिवयो- विष्ण्ववताराणां रामकृष्णादीनां शिवावताराणां भैरववीरभद्रनन्दिकेश्वर- दुर्वासःप्रभृतीनाश्च सर्वेश्वरत्वमीश्वरचैतन्यरूपेणैक्यं मूर्तिरूपाणां ज्ञान- बलादिसाम्यश्च न सम्भवत्येव । तेषामुत्पन्नत्वाज्ञत्वदुःरिवत्वादिश्रवणात् परस्परजयापजयादिश्रवणाच्चेति चेदुच्यते । नृसिमपूर्वतापिन्यां पञ्चमोप- निषदि द्वितीय स्खण्डे "ब्रह्मविष्णमहेश्वरा नाभ्या"मिति सन्दर्भ विष्णुशब्दावगतसर्वव्यापकत्वेन मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णोस्सर्वेश्वरत्वं सिद्धमेव । सर्वव्यापकत्वस्य सर्वेश्वरतालिङ्गत्वात् । एवं महेश्वरशब्दोक्तमूर्तित्रयान्त- तशिवस्य तन्महेश्वरशब्दरूपाभिधानश्रुत्या सिद्धमेव सर्वेश्वरत्वम् । बनविष्णुमहेश्वरा नाम्या "मिति वाक्यन्तु तयोरीश्वरत्वनिश्वाय कश्रुति- लिङ्गानुसारेण स्वेच्छया कृताभिनयरूपाणां नृसिझावताराणां तदुपासन- गताच बोधयति न तु तयोवित्वप्रत्यायिकोत तैः श्रुतिलिङ्गापेक्षया वाक्यस्य दुर्बलत्वात् । अतस्सिद्धमवात्रे तयोस्सवेश्वरत्वम् । एवं ततः प्राक् तृतीयोपनिषदि द्वितीयरवण्डे “यो वै श्रीनृसिलो देवो भगवान् यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः यश्च महेश्वरः" इति सन्दर्भ चैतद्वाक्याभ्यामवातस्य तयोसिमविभूतित्वस्याभिनयरूपत्वावगमक एव ·128 ह रेहराद्वैतभूषणम् सोऽस्तिद्धः । एवं ततः प्राक् प्रथमोपनिषदि द्वितीयरखण्डे "स ब्रह्मा स शिवस्स हरि "रित्यत्र शिवशब्दावगतेन निरवधिकमाङ्गल्य रूपेश्वरत्वलिङ्गेन हरिशब्दावगतेन कलजगत्संहर्तृत्वरूपश्वरत्वलिङ्गेन च तयोस्सोऽर्थसिद्धः । उत्तरतापिन्यां नवमरखण्डे ब्रह्मविष्णुशिव- रूपिणी चैतन्यदीप्ते "त्यत्र च सोऽर्थसिद्धः । च सोऽर्थसिद्धः । एवं कैवल्योपनिषदि "स ब्रह्मा स शिव" इत्यत्र, " स एव विष्णु "रित्यत्र च सोऽर्थसिद्ध एव । एवं तैत्तिरीयनारायणानुवाके “स ब्रह्मा स शिवस्स हरि"रित्यत्र च, एवमथर्वशिरसि यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै रुद्रस्म भगवान् यश्च महेश्वर' इति सन्द, च, एवं महोपनिषदि “न ब्रह्मा नेशान " इत्यादिसन्दर्भ ईशानश्रुतिद्वयेन महादेवत्वलिङ्गेन च मूर्तित्रयान्तर्गतशिवस्य सर्वेश्वरत्वं निष्प्रत्यूहं सिद्धमिति प्रागेव दर्शितम् । अथर्वशिखायां "सर्वमिदं बपविष्णुरुदेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त इत्यत्र विष्णुशिवयोस्सर्वेश्वरत्वं सिद्धमिति प्राव दर्शितम् । एवं श्रुत्यन्तरेष्वयमों योजनीयः । एवं विष्णोस्तु- रीयत्वप्रत्यायकत्वेन प्रागुदाहृते- . मध्यतो रुद्रमशिानं जगदन्तकरं मुने । पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् ॥" इति नारदीयपुराणवचनसन्दर्भ मूर्तित्रयान्तर्गतशिवस्येशानमित्यभि- धानश्रुत्या जगदन्तकरत्वरूपेश्वरत्वलिङ्गेन च, तथा मूर्तित्रयान्तर्गत- विष्णोर्जगत्पालकत्वरूपेण विष्णुशब्दावगतसर्वव्यापकत्वरूपेण चेतीश्वरत्व- लिङ्गाभ्याश्च सर्वेश्वरत्वं सिद्धमेव । अत्रापि नारायणात्तयोरुत्पत्त्यभिधायकवाक्यं तयोस्सर्वेश्वरत्वनिश्रायकप्रबलश्रुतिलिङ्गानुसारेण स्वेच्छयाङ्गीकृताभिनय रूपोत्प. ध्यमिधायकमेव ; न तु तयोर्जीवत्वप्रत्यायककर्माधीनोत्पत्त्यभिधायकम् । एवं पुराणेतिहासादिषु सर्वत्र द्रष्टव्यम् । पुराणादिष्वभिहितं तयोरुत्पन्नत्व तमखित्वोपासकत्वदुःरिवत्वताड्यत्वभेद्यत्वपलायमानत्वादिकं · सर्वं बहीषु श्रुतिषु बहमिधानश्रुतिभिः बहुलिङ्गैम तयारवधृतसर्वेश्वरत्वानुसारण ·अन्यथा तृतीयो भागः खेछयाङ्गीकृताभिनयरूपमेव । श्रुतिविरोधे पुराणादीनां विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यापत्तेः । अतरिसद्धमेव मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णु- शिवयोत्सर्वेश्वरत्वम् । एवं विष्णुशिवयोरवताराणाञ्च। तत्र श्रीरामस्य विष्णुवं श्रीरामायणे सम्यगेव दर्शितम् । रामायणे हि राममाहात्म्योपक्रमे देवैः प्रार्थितस्सन् लक्ष्मीसहायो विष्णुरेव श्रीरामरूपोऽभवत्, न त्वन्य इत्येतत् तथा उपसंहारे च श्रीरामो विष्णुरूपस्सन् लक्ष्मीसहायोऽभवदित्येतच्च विस्पष्टमेवेत्युप- क्रमोपसंहारयोरैकरूप्येण श्रीरामस्य विष्णुरूपत्वं विस्पष्टम् । तत्रैव " अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरोत्तमम् ।" इति श्रीरामस्य विष्णुत्वं दर्शितम् । युद्धकाण्डे ब्रह्मवाक्य- सन्दर्भ- "भवान्नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधो विभुः" इति, विष्वक्सेनश्चतुर्भुज" इति, "शाङ्गधन्वा हृषीकेश इति 'पुरुषः पुरुषोत्तम" इति “विष्णुः कृष्णश्चैवे"ति, लक्ष्मीर्भवान्विष्णुदेवः कृष्ण" इति च श्रीरामस्य विष्णुत्वं बहुधाभ्यासेन दर्शितम् । तत्रैव श्रीरामस्य सकलजगत्कारणत्वं सकलजगद्रक्षकत्वं सकलजगदधिष्ठानत्वं सकलजगदात्मत्वं सकलनगड्यापकत्वश्चेतीश्वरत्वलिङ्गानि दर्शितानि । उत्तरकाण्डे च:- "तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरञ्जय । मया संप्रेषितो वीर कालस्सर्वसमाहरः ॥ पितामहश्च भगवान्नाह लोकपतिः प्रभुः । समयस्ते महाबाहो वान् लोकान् परिरक्षितुम् ॥ संक्षिप्य च पुरा लोकान् मायया खयमेव हि । महार्णवे शयानोऽप्सु माच पूर्वमजीजनः ॥ भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेशयम् । मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्वौ महाबली ॥ "सीता Hari Hara-9 ·180 हरिहराद्वैतभूषणम् मधुश्च कैटमञ्चैव ययोरस्थिचयोद्धृता । इयं पर्वततम्बाधा मेदिनी चाभवन्मही ॥ पमे दिव्या सङ्काशे नास्थामुत्पाद्य मामपि । प्राजापत्यं त्वया कर्म सर्व मयि निवेशितम् ।। सोऽहं सन्यस्तभारो हि त्वामुपासे जगत्पतिम् । रक्षां विधत्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान् । ततस्त्वमभिदुर्धर्षस्तस्माच्छापारसनातनात् । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुस्त्वमभिजाग्मवान् ॥ अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातृणां हर्षवर्धनः । समुत्सन्नेषु कृत्येषु लोकसर्गाय कल्पसे ॥ स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतो वर । रावणस्य वधाकाङ्की मानुषेषु मनोऽदधाः ॥ इति कालेनोक्तब्रह्मणो वचनसन्दर्भ श्रीरामस्य विष्णुत्वं सर्वेश्वरत्वश्च स्फुटमेवोक्तम् । पद्मपुराणे तु सकलजगदुदयस्थितिलयहेतोस्सर्वात्मनस्तर्वव्यापकस्य यहाविष्णोरेव श्रीरामरूपेणाविर्मावः । आविर्भावसमये च शङ्खचक्रको स्तुभपीताम्बरादिविष्णुचिश्चिह्नितत्वं दशरथादिभ्यो दशरथादिभ्यो विश्वरूपप्रदर्शनं पश्चान्मानुषभावाश्रयणं रावणवधानन्तरं पट्टाभिषेकसमये च सर्वेभ्यो विश्वरूपप्रदर्शनं सर्वेश्वरत्वञ्च स्फुटमेवोक्तम्। विष्णुपुराणभारतभागवतादि- सकलपुराणेतिहासादिषु सकलजगन्नियन्ता विष्णुरेव श्रीरामरूपोऽभवदिति कण्ठरवेणोक्तम् : श्रीरामतापिन्युपनिषदि श्रीरामस्य विष्णत्वं सकल- जगदुदयस्थितिलयहेतुत्वं सर्वोपास्यत्वं सकलफलप्रदत्वं मुक्तिवत्वादिकन कण्ठ- रवेणोक्तम् । सा चोपनिषद्वयाख्याता च विद्यारण्यचरणैरानन्दवनचरण- रन्यन । सर्वेश्वरश्शिवः श्रीरामरूपोऽभवदिति शेषधर्मपाद्मपुरा- णादिष्याभिहितम् । जीवः श्रीरामरूपोऽमवदिति न अन्यः कश्चन ·131 तृतीयो भागः कापि रामायणादिषु सूचितमपि । एवं श्रीकृष्णस्य गोपालतापिन्युप- निषादि विष्णुत्व सर्वेश्वरत्वादिकं 'कण्ठरवेणोक्तम् । सा चोपनिषद्वया- ख्याता च विद्यारण्यचरणैरन्यैश्च । विष्णुपुराण भारतभागवतहरिवंशादि- सकलपुराणेतिहासादिषु श्रीकृष्णस्य बिष्णुत्वसर्वेश्वरत्वादिकं कण्ठरवेणोक्तम् । श्रीनृमिद्यस्य नृसिंहतापिन्या पुराणेतिहासादिषु च विष्णुत्वसवैश्वरत्वादिक कण्ठरवेणोक्तम् । त्रिविक्रमादीनामपि विष्णुत्वादिकमुक्तमेव । दुर्वासोभैरव- वीरभद्रनन्दिकेश्वरप्रभृतीनां शिवत्वं सर्वेश्वरत्वादिकश्च मार्कण्डेयपुराणस्कान्द- पुराणादिषु कण्ठरवेणोक्तम् । एवञ्च विष्णुशिवयोस्सर्वेश्वरत्वेन तयोरवताराणां सर्वेषां सर्वेश्वरत्वं सिद्धमेव । ननु सर्वेष्ववतारेष्वज्ञत्वकामित्वक्रोधित्वदुःखित्वताड्यत्वादिरूपस्य तपतित्वोपासकत्वतत्फलभोक्तृत्वरूपस्य वरेण शापेन च सुखदुःखप्राप्ति- रूपस्य च बन्धस्य च पुराणादिभ्यः श्रवणेनैतेषां सर्वेषां जीवत्वकल्प- नमेवोचितम् । तत्सृष्टा तदेवानुप्राविश" दित्यादौ परमात्मन एव जीवरूपेण प्रवेष्टुत्वस्य सुप्रसिद्धत्वादिति चदुच्यते । अत्र किं विष्णु- शिवयोबिम्बचैतन्यरूपयोरेव जीवत्वं बद्धत्वञ्चोच्यते अथवा प्रतिबिम्ब- रूपमापन्नयो ! नाद्यः--तथात्वे प्रग्विष्णोर्जीवत्वोत्पन्नत्वाज्ञानावृतत्व पराधीनत्वदुर्बल- त्वादीनि न सम्भवन्तीति तेषु स्थलेषूक्तदूषणानां सर्वेषामत्रापि समान- त्वात् । किन्चत्रात्यन्तासङ्गत एवावताराणमज्ञानसुखदुःखाद्यङ्गीकारः । तथात्वे तेषामभिहितज्ञानमुक्तयोरङ्गीकरापत्त्या कल्पानामानन्त्येनानन्त- कल्पेषु विष्णुशिवयोरनन्तवारं पुनः पुनर्बन्धमुक्तयोरापत्तेः । द्वितीयः-जीवानादित्वनीवेश्वरभेदानादित्वाविद्यानादित्वाविद्या- चैतन्यानादित्वसिद्धान्तानां भङ्गापत्तः । दिने दिने चन्द्रसूर्ययोराविर्भावस्येव ब्रह्मणो दिवसरूपकल्पेष्वतीतेषु भविष्यत्सु च विष्णुशिनयोरवताराणामतीतानां भविष्यताश्चाविर्भावस्यानादित्वगन्धकल्पनस्याप्यवकाशाभावात् , तेषामकृता- भ्यागमप्रसङ्गाच तेषां जीवत्वकल्पने मानाभावाच । Hari Hara-9A ·182 न हरिहराद्वैतभूषणम् च तेषामज्ञत्वदुःखित्वाद्यन्यथानुपपत्तिरेव मानमिति वाच्यम् । तेषामज्ञत्वदुःखित्वाद्यभिधायकवचनानां खेच्छयाङ्गीकृताभिनयरूपाज्ञत्वाद्यमि- धायकत्वेन तद्वचनानामन्यथानुपपत्तिप्रसक्तरेवाभावात् । अवताराणां विष्णुत्वशिवत्वाभिधायक शब्देषु लक्षणाङ्गीकारापेक्षया तेष्वज्ञत्वदुःरिवत्वाद्य- भिधायकवाक्यानां लक्षणां विना स्वारस्यभङ्गमात्राङ्गीकारेण तद्वाक्या: नामभिनयरूपाज्ञत्वाद्यभियानपरत्वाङ्गीकारस्येव युक्तत्वात् । अवताराणा- मज्ञत्वायभिधायकचरमश्रुतवचनानुसारेण तेषु विष्णुत्वाशिवत्वाभिधायक- प्रथमश्रुतवाक्यानां खारस्यभङ्गाङ्गीकारे उपक्रमाधिकरणविरोधापत्तेश्च । किञ्चावतारेवीश्वरत्वलिङ्गानां गौणत्वापत्तेः । अपि च श्रीरामे तमस्ति- त्वदुःखसंसर्गादीनामभिनयरूपत्वमुत्तररामायणे स्फुटं दर्शितम् । विष्णु गुपनी हत्वा पत्नीवियोग दुःस्वमनुभवितुं भृगुणा दत्तशापं प्राप्य तच्छापसत्यत्वं प्रत्याययितुं श्रीरामरूपोऽभवदित्युक्त या तदर्थस्य विस्पष्टत्वात्। तमस्वित्वदुखसंसर्गादेर्वेष्णावसम्भवेन तस्याभिनयरूपताया आवश्यकत्वात् । श्रीरामात्मक प्रतिबिम्बरूपजीवो भूत्वा तदनुभूतवानिति कल्पने तु विष्णो सकलजीवरूपेण सुरखदुःरवानुभवस्य सिद्धत्वन श्रीरामात्मकजीवरूपेणापि तदनुभूतवानित्युत्तररामायण वाक्यसन्दर्भो वक्तीति कल्पने तत्सन्दर्भस्य प्रयोजनगन्धस्याप्यभावेनाप्रामाण्यापत्तेः सर्वेश्वरेण विष्णुना कृतकर्मणः फलं जीवरूपेण श्रीरामेण भुक्तमित्यङ्गीकारे सेश्वरवादिनां मते अकृता- भ्यागमस्य दोषत्वव्यवहारानिमज्जनापत्तश्च । किन्च तत्कल्पनस्यैकेनार्जितं सुकृतं दुष्कृतम्चान्यस्मै फलं प्रयच्छती- त्यर्थे पर्यवसानेन सुकृतदुष्कृतार्जयितुरेव तत्फलभोक्तृत्वाभिधायकसकल- शास्त्रोपरोधापत्तेः । अत एवाप्पय्यदीक्षितैस्सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे श्रीरामस्य तमस्वित्वदुःखसंसर्गादिकं कथञ्चित् भृगुशापसत्यत्वं प्रत्याययितुं नठस्येवा- भिनयमात्रमेवेति कण्ठरवेणोक्तम् । प्रदर्शिता च प्रागेव तदुक्तिः । बालकाण्डे चायमर्थः स्फुटं दर्शितः । तत्र हि आत्मानं चतुर्धा विभज्य रावणवधाय दशरथपुत्रत्वं प्राप्नुहीति देवैः प्रार्थितो विष्णुस्तथैव कर्ते प्रतिज्ञाय तदनन्तरं दशरथपुत्रो भूत्वा रावणं हनिष्यामीति स्वयम्चा- चिन्तयत् ।

·बतीयो भागः 188 - तदनन्तरम- " ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तस्तुरसत्तमः । जानन्नपि सुरानेवं वक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेरसुराः । यमहं तं समस्थिाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥" इति भगवता पृष्ट तं प्रति मानुषी तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे" ॥ इति देवाः पूर्वोक्तमेवोक्तवन्तः । अत्र सर्वज्ञत्वादादौ स्वेन देवानां वचता च रावण वधोपायं सम्यग्जान नपि विष्णुस्तमुपायं पुनः पृष्टवानि- त्यस्य, श्रीरामलक्ष्मणादिचतुरात्मनावस्थानसमये सर्व सम्यग्जानन्नपि अजानन्निव चरिष्यामि, तादृशे मय्यज्ञत्वशङ्का न कार्या, भाविनी वृत्तिमधुनैवारब्धां पश्यतेति देवान् बोधयितु भगवान् भाविनी वृत्तिमभिनीय दर्शितवानिति तात्पर्यमित्यभिहितम् । पामपुराणोमासंहितायाम्- "जानन्नपि सुरानेवं विष्णुर्वचनमब्रवीत् । उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेस्सुराः ।। श्रीमद्रामावतारेष्वज्ञवत्क्रियते मया । तत्र शङ्का न कर्तव्या सर्वज्ञेनापि पृच्छयते ॥ इति द्योतयितुं विष्णुस्समपृच्छन्मरुद्गणान् । इति । श्रीमद्रामावतारेषु रामलक्ष्मणाद्यवतारेषु चतुषु सत्सु, तदात्मनाव- स्थानसमय इति भावः । अथ वा श्रीमद्रामावतारेषु कल्पे कल्पे रामा- वतारस्य सिद्धत्वेन तत्तत्कल्पीयसकलरामावतारेषु सत्सु यदा यदा श्रीराम रूपेणावस्थान तदा तदेति भावः । सर्वज्ञेनापि पृच्छयते सर्वज्ञत्वेन भवद्भिरपि विदितेन मया पृच्छयते । एवमेव श्रीरामरूप आचरिष्या- मीति भावः । एवञ्चात्र श्रीरामचरित्रोपक्रम एव श्रीरामेण प्रदर्शित सर्वज्ञवामावरयामिनयरूपत्वप्रदर्शनेन तस्कलेशादीनामप्यभिनयरूपत्वं सिद्ध- अज्ञानाभावे क्लेशकामक्रोधादिगन्धस्यापि प्रसक्तयभावात् । मेव ।

·134 हरिहराद्वैतभूषणम् भगवता देवान्प्रत्येवं बोधनश्च श्रीरामरूपे स्वस्मिन् मानुषत्वबुद्धिरूपावमानं कृत्वा निरवधिकदुर्गति देवाः प्राप्नुवन्तीत्येतदर्थ श्रीनाराणस्यावतारे मानुषत्वबुद्धिरूपावमान हर्तुस्सकलसुकृतनाशो निरवधि रुदुर्गतिश्च भवती- त्युक्तम् “अवजानन्ति मां मूढा' इत्यादिभगवद्गीतावचने तद्भाष्ये च । सह भाष्येण तद्वचनं प्रदर्शितञ्च । भागवते चायमर्थः स्फुटं दर्शितः पन्चमस्कन्धे एकोनविंशेऽध्याये - मावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभोः । कुतोऽन्यथा स्यू रमतः व आत्मनस्सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमस्सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणश्चापि विहातुमर्हति" ॥ इति हनुमद्वाक्यसन्दर्भ इदं वचनद्वयं व्याख्यातं श्रीधराचार्यैः "विभोर्मावतारस्तु रक्षसो गवणस्य वधाय तस्य मनुष्यादन्यतोऽवध्यत्वात् । न केवलमेतावत् किन्त्विंह संसारे स्त्रीसङ्गादिकृतं दुःखं दुर्वारमिति । मानां शिक्षणश्च शिक्षार्थमपीत्यर्थः । अन्यथा खे स्वरूपे रममाणस्य जगदात्मनस्सीताविरहकृतानि व्यसनानि कुतः स्युः । विषयासत्तयभावेन व्यसनानहत्वमुपपादयति । न वै स भगवान् त्रिलोक्यां क्वापि न सक्तः । आत्मवतां धीराणामात्मा सुहृत्तमश्च । अतो न स्त्रीकृतं मोहं प्राप्नुयात् न लक्ष्मणश्चेति लक्ष्मणत्यागश्च न युज्यत इत्यर्थ' इति । अत्र सर्वगतत्व- सर्वाधिष्ठानार्थ फेन योगरूढिम्यां नारायणपरवासुदेवशब्देन श्रीराममभिधाय श्रीरामरूपे वासुदेवे विभोरिति सर्वात्मत्वोक्तया रमतः स्व इति नित्यमुक्तत्व- प्रदर्शनेन आत्मन इति सर्वेषामात्मरूपत्वोक्त्या ईश्वरस्येनि सवैश्वरत्वोक्तया आत्मात्मवतामिति आत्मवतां निगृहीतान्तःकरणानां विरक्तानामात्मेत्युक्तया मगवानिति समग्रैश्वर्यादिशालिवोक्तया च तस्य श्रीरामरूपवासुदेवस्य सकलप्रपञ्चे काप्यासक्तिरहिततायास्सकलसुहृत्तमतायाश्च निरवधिकदृढी- भूतत्वं विशदीकृतम् । एवम्भूतश्रीरामरूपो वासुदेवः प्रपञ्चे क्वचिदप्या- सक्तिरहितः कथं निरवधिकामातुर इव सीतावियोगकृतव्यसनानि प्राप्नुयात् । कथं वा सर्वसुहृत्तमो निघृण इव लक्ष्मणं स्वस्मिन्नत्यन्तभक्तमुत्सृजेत् ।

·तृतीयो भागः 135 शिबिचक्रवर्ती फेवलमानुषोऽपि वशरणागतकपोतरक्षणाय खवधमप्यङ्गी- कृतवान् । अत एवंविधः परमात्मा रावणवधाय मनुजाकात श्रीरामरूपं प्राप्तः निरवधिकृपानिषिर्वासुदेवः पत्नीपुत्रवित्तगृहादिप्वासक्तानां मानामतीव योगसिद्धानामपरिमितदुःखमकार्षकरणञ्चानिवार्यमेव । सर्वेश्वरोऽप्यहं विषय- संगवशादतीव दुःखं प्राप्तवान् लक्ष्मणत्यागरूपमकार्यकरणश्च कृतवानतस्सङ्गो पया न भवेत्तथाचरतेति मर्त्यशिक्षणायैव नट इव तमस्तित्वदुःख- संसर्गाधभिनयं कृतवानित्यर्थों विस्पष्ट एव । सङ्गदोष उक्तो विष्णुपुराणे " निस्सङ्गतं मुक्तिपथ यतीनां सङ्गादशेषाः प्रभवन्ति दोषाः । आरूढयोगोऽपि निपात्यते यस्सङ्गेन योगी किमुताल्पसिद्धि" । इत्यादिना विष्ण्ववताराणां सर्वेषामुत्पत्यज्ञानादिकमभिनयरूपमेवेत्ये- तद्विस्पष्टं दर्शितम् । ब्रह्मतर्कस्तवेऽप्पय्यदीक्षितैरुदाहृतपुराणवचनसन्दर्भ सोऽयं सम्दर्भ:-- स्त्रीपुंमलानुषङ्गात्मा देहो नास्थ विजायते । किन्तु निर्दोषचैतन्यसुरवान्नित्यां स्वकां तनुम् ।। प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । तथाप्यसुरमोहाथ परेषाञ्च कचित् क्वचित् ॥ दुःरवाज्ञानश्रमादींश्च दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । छ प्राणार्तिः क्व चाज्ञानं स्वातन्याचिन्त्यसद्गुणे ॥ दौर्लभ्यायैव मोक्षस्य दर्शयेत्तान्यजो हरिः । कृष्णोऽप्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहस्य देहवत् ।। लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ।" || इति ॥ अत्र तेषां दुःरवाज्ञानादेरभिनयरूपत्वं स्फुटं दर्शितम् । दौर्लभ्यायैव मोक्षस्येति । विष्ण्ववतारेषु विष्णौ च जीवेष्विव दुःखाज्ञानादिकमस्त्येव नाभिनयरूपमिति भगवदवज्ञाकर्तुर्मुक्तिदुर्लभेत्यर्थः ॥ भगवद्गीतासु थायमर्थः स्फुटं दर्शितः ।

·136
1
हरिहराद्वैतभूषणम्
तत्र चतुर्थाध्याये-
"बहूनि मे व्यतीतानि जन्माने तव चार्जुन
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ (गी. १.५)
भजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥ (गी. ४-६)
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम ॥ (गी. १-७)
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ (गी. ४-८)
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन" ॥
(गी. ४-९) इति ॥
अत्र ईश्वरस्सन्नेवात्मभायया सम्भवामीत्यनेन, साधूनां रक्षणाय
दुष्कृतां नाशाय धर्मसंस्थापनाय युगे युगे सम्भवामीत्यनेन सावुरक्षणादि-
रूपं दिव्यमेव भगवतो जन्म कर्म चेति यो वेत्ति स मुक्तिमेतीत्यनेन
चोक्तार्थस्य विस्पष्टत्वात् । एतत्सन्दर्भभाष्ये च विष्णुपुराणे पश्चमेंऽशे
द्वाविंशाध्याये श्रीकृष्णस्य जरासन्धानीकेन' युद्धमभूदित्यभिधायाभि-
हितम:-
मनुष्यधर्मलीलस्य लीला सा जगतः पतेः ।
अस्त्राण्यनेकरूपाणि यदरातिषु मुञ्चति ॥
मनसव जगत्सृष्टिं सहारा करोति यः ।
तस्यारिपक्षक्षपणे कियानुद्यमविस्तरः ।।
.
तथापि या मनुष्याणां धर्मस्तमनुवर्तते ।
कुर्वन् बलवता सन्धि हीनयुद्धं करोत्यसो ॥

·तृतीयो भागः 137 साम चोपप्रदानश्च तथा भेदपदर्शनम् । करोति दण्ड पातश्च क्वचिदेव पलायनम् ॥ मनुष्यदेहिनाअष्टामित्येवमनुवर्तते । लीला जगत्पतेस्तस्य छन्दतस्सम्प्रवर्तते" ॥ इत्यस्मिन् सन्दर्भ लीलेति छन्दतसंप्रवर्तत इत्यादिनोपदर्शितार्थः कण्ठरवेणोक्तः । उक्तन्यायेन ताडयत्व भेद्यत्वपलायमानत्वादिनिकृष्टत्वं सर्व खेच्छयाङ्गीकृताभिनयरूपमेवेति सिद्धत्वेन न्यायसाम्यात् विष्ण्ववताराणां सर्वेषां विष्णुत्वेन शिवावताराणां सर्वेषां शिवत्वेन विष्णुशिवयो:सर्वेश्वर. वेन च तदवताराणां सर्वेषां सर्वेश्वरत्वं समानमेवेति सिद्धम् । तथा च विष्णुशिवमूोस्तयोरवतारमूर्तीनां सर्वासां बिम्ब वेतन्यरूपस्य सर्वान्तर्यामिणः परमात्मन एकस्यैव मूर्तित्वेन मूर्तिरूपाणां विष्णुशिवतदवताराणां सर्वे- षामीश्वरकोटित्वेन सिद्धानां ज्ञानबलैश्वर्यादिकं समानमेवेत्येतत्सिद्धभेव । ननु ईश्वरकोटितत्तन्मूर्त्यवच्छेदेनेश्वरचैतन्यस्य नानात्वं कि न मूर्तिरूपावच्छेदकभेदस्य सिद्वत्वात् । प्रतिशरीरं जीव- चैतन्यमेदस्यानुभूयमानत्वादिति चेन्न । सर्वज्ञत्वादिविशिष्टेश्वरचैतन्यस्य प्रतिमूर्ति भिन्नत्वे ईश्वरचैतन्यरूपेणैक्याभावेन जीवनानात्ववत् सर्वेश्वराणां नानात्वमनिवार्थमिति प्रागमकदुक्तदोषस्यात्राप्युपपत्तीवष्णुशिवयोस्तदवता- राणां रामकृष्णनृसिह्मादीनां सर्वात्मत्वसर्वान्तर्यामित्वादेस्सिद्धत्वेन तेषां सर्वेश्वरतायास्सिद्धत्वात् सर्वेश्वरत्वेन सिद्धानां दौर्बल्यपराधीनत्वादेर्दूषणपरम्प- राविधानेन निरस्तत्वात् । विष्णुशिवौ विनेतरेषां परिच्छिन्नत्वपक्षो वा तयोरन्यतरस्यैव परिच्छिन्नत्वपक्षो वा सर्वेषां परिच्छिन्नत्वपक्षो वा न सम्भवत्येव । परिच्छिन्नानां तेषामीश्वरत्वासम्भवेन जीवत्वापत्नः विष्णुशिवयोस्तदवताराणां रामकृष्णादीनां जीवत्वासम्मवस्य दर्शितत्वात् । सर्वेषां परिच्छिन्नत्वाभिायकवचनविरोधाच्च । विष्णुशिवयोरेवापरिच्छिन्न- त्वपक्षे उभयोरप सर्वेश्वरत्वेनोक्तेश्वरनानात्वदोषस्यानिवृत्तत्वाच । एतेन विष्ण्ववतारास्सर्वे विष्ण्वभिन्ना एव । शिवावतारारसर्वे शिवामिन्ना एवेत्यङ्गीकृत्य विष्णुशिवयोधर्मिधर्मभावकरुपने धर्मरूपस्य स्यात?

·138 ईश्वरस्य । हरिहराद्वैतभूषणम् धर्मापेक्षया दौर्बल्यं धर्म्यधीनत्वञ्च सम्भवति । एनाहशेश्वरनानात्वस्य दोषत्वाभावादित्यतन्निरसम् । विष्णुशिवयोरुभयोरप्यपरिच्छिन्नत्वसर्वका- रणत्वसर्वात्मत्वसर्वान्तर्यामित्वसर्वाधिष्ठानत्वाद्यभिधायकवचनविरुद्धार्थकल्प- नस्यातिमूढानामप्ययुक्तत्वात् । विष्णुशिवयोस्सर्वान्तर्यामित्वसर्वाधिष्ठान- त्वादी समाने तयोरन्यतरस्य धर्मवरूपोपसर्जनत्वासम्भवात् । सतः कस्मादपि दौर्बल्यं पराधीनत्वादिकश्च न सम्भवतीति प्रागेवोक्तत्वात् । तयोरसमानतयैव सर्वेश्वरत्वनिर्णायकबहुश्रुतिवचनविरुद्वानां तयोरशक्तिशक्ति- मद्भावरूपधर्ममितावबोधकानां पुराणादिवचनानां साथै प्रामाण्यासम्भवेन तत्तदुपासनासु रुच्युत्पादनाय नहिनिन्दान्यायेन तत्तत्स्तुतावेव तात्पर्यम् । अन्यथा शक्तिविरोधाधिकरणन्यायेन तेषामप्रामाण्यापत्तेः । अत ईश्वर कोठि- प्रविष्टानां विष्णुशिवप्रभृतीनां सर्वेषां परिच्छिन्नत्वमपरिच्छिन्नबिम्बचैतन्य- रूपेणैक्यश्चानिच्छद्विरङ्गीकर्तव्यमेव । शैवानां मते कदाचित् गौरी नवकोटि- रूपाणि धृतवती शिवश्च तावन्ति रूपाणि धृत्वा तस्याः पतिरमवदि- स्युक्तम् । वराहपुराणे त्रिफलोपाख्याने तदुदाहृतं नामाप्पयदीक्षितरिति तन्नवकोटिरूपैस्सहस्रशीर्षादित्युक्तव्यक्तमूर्तिरूपेण पञ्चवक्तसदाशिवमूर्तिरूपेण एकवक्त दक्षिणामूर्तिसोमस्कन्दरूपेण शरभमूर्तिलिङ्गमूर्त्यादिरूपेण च शिवस्त्र भेदे सत्यपि केनचित्सर्वज्ञत्वादिरूपेणाभिन्नत्वमिव, वैष्णवमते कदाचित् महालक्ष्मरिष्टादशकोटिरूपाणि धृतवती विष्णुश्च तावन्ति रूपाणि धृत्वा तस्याः पतिरभवदिति वराहपुराणे अप्पयदीक्षितरुदाहृतत्रिकलोपाख्यान एवोक्तमिति तदष्टादशकोटिरूपैरसहस्रशोदित्युक्तरूपशुद्धस्फटिक सङ्काश- वासुदेवमूर्तिरूपेण तप्तचामी फरामनारायणमूर्तिरूपेण नीलमेघश्यामविष्णुरूपेण श्रीरामकृष्णनृसिमाधवताररूपेण षोडशसहस्रस्त्रीपाणिग्रहणाद्यर्थ श्रीकृष्णेन धृतषोडशसहस्ररूपैश्च विष्णो दे सत्यपि केनचित्सर्वज्ञत्वादिविशिष्टरूपेणा- भिन्नत्वामेव च विष्णुशिवतदवतारादिरूपैस्सर्वेश्वरस्य भेदे सत्यपि सर्वज्ञत्वा- दिविशिष्टबिम्बचैतन्यात्मकसर्वान्तर्यामिरूपेण मभिन्नत्वं न्याय्यमेव । विनवायासलेशं सङ्कल्पमात्रेण लीलयैव वाचा वक्तुमशक्यातिविचित्रा- चिन्यरचनात्मकाकाशादिसकलजगत्सृष्टिस्थिीतलयान् कुर्वत एकस्यैव ·130 तृतीयो भागः सतस्सर्वान्तर्यामिरूपेण स्थावरजङ्गमात्मकासङ्ख्यातप्राणिकोटिमनोवाक्चक्षुः श्रोत्रादीन्द्रियाणि : विलक्षणं व्यवहार प्रेरयतोऽचिन्त्याद्भुतानन्त- शक्तबिम्बचैतन्यरूपपरमात्मन ईश्वरकोटिप्रविष्टेषु विष्णुशिवतदवतारात्म- केष्वयुतकोटिरूपेष्वप्यहमहमिति अयुतकोठिविलक्षणतया व्यवहाँ सामर्थ्य कैमुतिकन्यायसिद्धमेव । किञ्च "अन्तस्तद्धर्मोपदेशा"दित्याधिकरणे स..लचराचरान्तर्याम्येव आदित्येऽक्षिणि च श्रूयमाणहिरण्मयपुरुष इत्यभिधानेन तस्य च स एवा- न्तर्यामी आदित्याक्ष्यन्तर्गतहिरण्यमूर्तिद्वयेऽहमिति व्यवहतॆति पर्यवसानेन न्यायसाम्यादीश्वरकोटिमूर्तिषु सर्वास्वप्यहमिति व्यवहः स एवान्तयामीति सिद्धमेव । एतेन च यस्य क्वचिदपकर्षः श्रूयते न तस्य सर्वेश्वरत्वं सम्भवतीति मूर्वप्रलापो दूरीकृतः । तस्मिन्नेवाधिकरणे हिरण्मयपुरुषयोमर्यादावदैश्वर्य- रूपनिकर्षसवेऽपि तयोस्सर्वेश्वर त्वनिर्धारणात् । विष्णुस्सर्वोत्कृष्टः, शिवा- दीनां विष्णुसाम्यमित्यभिदधानाः पाषण्डिनः इत्यभिधायकाना, शिबस्सवों- त्कृष्टः, विष्ण्वादीनां शिवसाम्यामत्यभिदधानाः पाषण्डिन इत्यभिधायकानाश्च वचनानां परस्परविरुद्धानां उपासने रुच्युत्पादनाय नहिनिन्दान्यायेन विष्णुशिवस्तुतावेव तात्पर्यम् । न वितरनिन्दायामपि । उभयत्र तात्पर्य- कल्पने वाक्यमेदापत्तेः । तयोस्सर्वेश्वरत्वादिना साम्यप्रतिपादकबहुश्रुति- विरुद्धतया विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यापत्तेश्च । तस्माच्छ्रीमूर्तिरूपविष्णुशिवयोस्तदवताराणां श्रीरामकृष्णनृसिमादीनाचे- श्वरकोटिप्रविष्टानां सर्वेषां सर्वज्ञत्वादिविशिष्टबिम्बचैतन्यरूपत्वं तेन रूपे- गैक्यम् , अत एव सर्वेषां ज्ञानबलैश्वर्यादिकल्याणगुणैस्सर्वैस्साम्यश्च सिद्ध. मेवेति सर्व सुस्थम् । यतो हरिहराद्वैतविज्ञानादसुखं नृणाम् । सुखाय तद्वयाभिन्नं राममेव सदा. श्रये ।। सदानन्दस्वरूपो यस्सर्वकर्ता जगत्पतिः । विष्ण्वीशानादिरूपेण सर्वोपास्योऽखिलेश्वरः ।

·140 हरिहराद्वैतभूषणम् यस्सकन्नतरक्षायां नागरूकः कृपानिधिः । सोऽस्मान् रक्षतु सीतायाः पती रामः परात्परः ॥ स्वस्मिन्नेव दृढां भक्तिं सर्वाभीष्टप्रदायिनीम् । प्रयच्छेत्सेवितां सर्वेः ब्रह्मायेस्सर्वमयसीम् ॥ यत्कृपालवतो ज्ञातो मया रामस्मुरवाम्बुधिः । सं देशिकवरं वन्दे ख्यातं विश्वाधिकं शुभम् ।। हरेहरस्य चौद्वैतभूषणाख्योऽयमुत्तमः । ग्रन्थो भूयात्सदा प्रीत्यै श्रीरामस्य कृपाम्बुधेः ॥ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिक- सरस्वतीचरणशिष्य श्रीमद्बोधन्द्रसरस्वतीकृतिषु हरिहराद्वैतभूषणे हरिहरयोरद्वैतनिरूपणं नाम तृतीयो भागः ॥ ॥ हरिहराद्वैतभूषणं समाप्तम् ॥ ॥ शुभमस्तु ॥

·।: श्रीरस्तु ।।
॥ हरिहराद्वैतभूषणकारिका ॥
॥ श्रीमद्बोधेन्द्रसरस्वतीकता ॥
प्रथमो भागः
परानन्दं जगन्नाथं राममेव सदाश्रये ।
सकृत्प्रपन्नसन्त्राणे जागरूकं कृपानिधिम् ॥ १ ॥
साम्ब सदाशिवं विघ्नराजं देवीं सरस्वतीम् ।
विश्वाधिकगुरुश्चाहं वन्देऽभीष्टार्थसिद्धये ॥ २ ॥
शिवनारायणाभेदभूषा विद्वदभीप्सिता ।
श्रीरामकृपयैवेयं रच्यते न्यायरूपिणी ॥ ३ ॥
महोपनिषदि स्पष्टं विष्णोस्सर्वेशतोच्यते ।
नारायणः परं ब्रह्म लक्षणा ह्यन्यथा भवेत् ॥ ४ ॥
पूर्वोत्तरविरोधाच्च बहुलिङ्गानुसारतः ।
उपक्रमविरोधाच्च कथ्यते न तदन्यथा ॥ ५ ॥
शिरवायां परमात्मा च नारायण इहोच्यते ।
मात्मा नारायणेत्येतत्पूर्ववाकयानुसारतः ॥ ॥
पूर्वोत्तरविरोधाच्च ह्यत्र लुप्तानुसारतः ।
बमत्वाभ्यासतश्चात्र घुपक्रमविरोधतः ॥ ७ ॥
उपक्रमे स्रष्टतास्य ग्रुपसंहारके हरेः ।
परमात्मत्वमेवोक्तं मुष्ठीशत्वस्य बोधकम् ॥ ८ ॥
अभ्यासापूर्वते स्पष्टे फलमप्यर्थवादकः ।
सृष्टिबोधकसन्दर्भो बढ्यस्तत्रोपपत्तयः ॥ ९ ॥

·14" - हरिहराद्वैतभूषणकारिका भतस्सवेशता विष्णौ वरत्वञ्चापि सिद्धयति । तात्पर्यलिङ्गवत्वाच्च बहुत्वाहालितेष्यते ॥ १० ॥ श्रुतीनाच पुराणानां विष्णोरीशत्वबोधने । अनीशत्वस्फोरकाणां दौर्बल्यादन्यथा गतिः ॥ ११ ॥ अनीशत्वं शिवस्यैव बहीभिः श्रुतिभिर्भवेत् । सर्वान्तर्यामिरूपस्य मूर्तिरूपस्य च श्रुतौ ॥ १२ ॥ विष्णोस्तुरीयता स्पष्टा पुराणष्वपि सा तथा । शिवमूर्ती तुरीयत्वं न श्रुतौ कापि भण्यते ॥ १३ ॥ अतोऽपीशे ह्यनीशत्वमनिवार्य प्रसज्यते । शिरवायां हि तुरीयत्वं बिम्बरूपस्य बोध्यते ॥ १४ ॥ शिरस्यपि तथैवोक्तं तस्य सर्वात्मता यत. । जरतीयप्रसङ्गः स्याहाकयभेदप्रसङ्गतः ॥ १५ ॥ अन्तर्यामिपरत्वाच्च कैवल्येऽपीष्यतां तथा । जरतीयन्यायवाकचभेदौ द्वौ तत्र वै समौ ॥ १६ ॥ सन्दशन्यायबाघाच्च ज्ञेय ब्रह्मपरत्वतः । वस्तुतो विम्बरूपेण ह्यभिन्नी शिवकेशवौ ॥ १७ ॥ तयोरीश्वरतोपास्तिसिद्धयेऽन्यत्समीर्यते । अतोऽस्य सिद्धमीशत्वमीशत्वान्न हि कार्यता ॥ १८ ॥ ईशानादित्वासद्धान्तभङ्गदोषः प्रसज्यते । उत्पच्यमम्भवाचति न्यायबाधो हि निश्चलः ॥ १९ ॥ किश्च जीवत्वमेव स्यात्पराधीनत्वकल्पने । दौर्बल्यकल्पनेऽपि स्याजीवस्यापीशतुल्यता । २० आरतास्तीति निर्णीतं भाष्ये चेशस्य का कथा । आवृतत्वे त्वविद्यायास्स्यादतोऽनादितोऽथ वा ॥ २१ ॥ ॥

·प्रथमो भागः
भाये तस्यामविद्यायामज्ञानज्ञानयोस्तथा ।
सुबन्धेऽनादित्वभङ्गो मुक्तेश्च स्यादनित्यता ॥ २२ ॥
तगिरां व्यर्थता च स्याहितीयेऽन्त्यद्वयं भवेत् ।
किश्च कर्मवशोत्पच्या जीवतैव प्रसज्यते ॥ २३ ।।
जीवत्वञ्च न तस्य स्यात्तात्पर्येण शतोक्तितः ।
अन्योन्याश्रयदोषाच किञ्चेशो जनको हरेः ॥ २४ ॥
इत्युक्तेऽपि न हेतुस्त्यादीशेऽपि हरिनिर्मिते ।
जीवत्वासम्भवाद्विष्णोः कृष्णादावीरितं हरौ ॥ २५ ॥
बिम्बरूपे भवेदेव यतस्तस्यैव कर्तृता ।
हरिः कर्ती कारणं तु शिव एवेति निर्णयः ॥ २६ ॥
अपहास्यो हि सर्वेषां प्रत्युतेशो भवेद्धारः ।
जगत्कर्ता शिवा नैवं यतस्तस्य न कर्तृता ।। २७ ॥
बिम्बचैतन्यरूपेण ह्यभेदश्शिवकृष्णयोः ।
दीक्षितैरीरितस्तस्मादन्यश्चेत्स न सङ्गतः ॥ २८ ॥
सर्वेषाञ्च बलापत्तर्विश्वरूपप्रदर्शने ।
उमादृष्टान्तवैयर्थ्य क्लृप्तं योगं विहाय च ॥ २९ ॥
त्वदुक्ताभिन्नताया हि साधनत्वप्रकल्पनम् ।
तेषामत्रैव तात्पर्य वैदिकत्वेन संस्तवा ।। ३० ।।
सिद्धान्तसद्धाहेऽप्युक्तमपि चोत्पत्तिकल्पनम् ।
स्वाभिधानविरुद्धं हि किश्चास्य जनिकल्पने । ३१ ॥
खारस्यहानिर्वाक यस्य ह्यध्याहारः प्रसज्यते ।
एकशब्दव्यर्थता च ह्येकाकति गिरस्तथा ॥ १२ ॥
न रमेतेति वाकयस्य चोपरोधः प्रसज्यते
किस नारायणस्यात्र खादिकारणतोच्यते ॥ ३३ ॥

·हरिहराद्वैतभूषणकारिका
सा मूर्तिरूपेणैव स्यादनुस्यूतेरभावतः ।
बिम्बस्य तत्र हेतुत्वं तस्यानुस्यूतता यतः ॥ ३४ ॥
धर्म्यनुस्यूतिनियमो प्रावभस्मादिके स्फुटः ।
यस्योपादानता तस्य निमित्तत्वं हि वैदिकम् ॥ ३५ ।।
अतो निमित्तमात्रत्वमपि मूर्तेरसम्भवि ।
किश्च बिम्बाप्पथक्त्वेन स्थितदेहेन हेतुता ॥ ३६ ॥
जाडयादुपादानहेतावेकीभावं गतस्य हि ।
निमित्तत्वं न प्रसिद्ध किश्चामूर्तस्य हीशितः ॥ ३७ ॥
प्रतिबिम्बो यतो जीवस्तत्सृष्ट्रेति श्रुतरपि ।
अमूर्तत्वं नगकर्तुस्सिद्धं किश्चाखिलेशितुः ॥ ३८ ॥
पृष्टेरनन्तरं पूर्वमन्यभावश्रुतेदृढम् ।
मनङ्गत्वं शरीरत्वात् कराद्यवयवित्वतः ॥ ३९ ॥
सांशत्वं तत उत्पत्तिर्मायिकत्वं तथा ध्रुवम् ।
अप्राकृतत्वं तन्मू व सिद्धयेत्कथश्चन ॥ १० ॥
अभीतिकं मायिकं यत्तदपाकृतमीर्यते ।
पुराणादावतो मूर्तेः प्राग्भाववचनाद्भवेत् ॥ ११ ॥
वैयर्थं जनिवाकयस्य निषेधवचनस्य च ।
वाफयद्वयस्य वैयादेकस्मिन् लक्षणा वरा ॥ १२ ॥
श्रुत्या लिङ्गेन सर्वेशादन्यो नैवेह भण्यते ।
उमासहायवाकयोक्तमूर्तिरुयक्षगिरोच्यते ॥ १३ ॥
मो चेत्स्यादुक्तवैययं बाधाभावाल्लघुत्वतः ।
त्रिलोचनत्वेश्वरत्वप्रत्यभिज्ञानतस्तथा ॥ ४ ॥
पुराणवचसाश्चैवं व्यक्षश्रुत्येकवाकचता ।
नो चेच्छृतिविरोधेन तेषां स्यादप्रमाणता ॥ १५ ॥

·प्रथमो भागः किञ्चाथर्वशिरवावाकये जन्युक्तेर्हरिरुद्रयोः । सर्वेशयोस्तन्वमावः सृष्टेः प्राक् सिद्ध एव हि ॥ ४६ !! सिद्धं हरेरीशतात्र विष्णुशब्दचतुष्टयात् । सर्वध्यात्रात्मकत्वोक्त रुद्रस्यापीशता स्थिरा ॥ १७ ॥ जनिवाकयं दुर्बलत्वात्तयोनेशत्वबाधकम् । उमासहायांदिवाकयैस्तयोर्बोधितवर्मणाम् ।। ४८ । शरीरत्वादिना सिद्धं जन्यत्वं सृष्टितः परम् । जनिवाक चानुसारेण मूर्तिवाकयाविरोधतः ॥ १९ ॥. ब्रह्माण्डहेतुमूर्तश्च खादिसृष्टेः परत्वतः । खादिहेतुशगरं किं स्वल्पं रखपरिणामकम् ॥ ५० ॥ अपरिच्छिन्नमथ वा नाद्यः कार्यप्रदेशके । सर्वत्र तदभावाच्च बहुत्वे त्वतिगौरवात् ॥ ५१ ॥ बहुविग्रहसृष्टेश्च वादिसृष्टेस्सुलाघवात् । न द्वितीयो न तृतीय उक्तदोषसमत्वतः ।। ५२ ।। हेतुतावच्छेदकं तु मूर्तिरवादिसृजौ समम् । अतस्सृष्टेः पुरा मूर्तिप्रत्यायकगिरां परा ॥ ५३ ॥ बिम्बचैतन्यपरता लक्षणाश्रयणेन हि । रुद्रशब्दोक्तमूर्तिर्या सैव शम्भुरिहोदिता ॥ ५१ ॥ एवश्च सृष्टेः प्राङ्मूर्ती मानाभावो हि सुस्थिरः । अपि चात्रोत्पन्नमूर्तरुपास्यत्वाभिधानतः ॥ ५५ ॥ जन्यतोपास्यमूर्तीनामुत्पन्नानामुपास्यता । सिद्धेषातो मूर्त्यभावः प्रागुक्तस्सिद्ध एव हि ॥ ५६ ॥ किञ्च षड्विंशतिश्रुत्या वक्तीणा मिलितोक्तिवत् । जतोपास्तिपरश्रुत्या सृष्टयनन्तरजन्यता ॥ १७ ॥ Hari Hara.--10

·146
हरिहराद्वैतभूषणकारिका
सर्वासामपि मूर्तीनामतः सृष्टः पुरेशितुः ।
सिद्धं हि मूर्तिराहित्यं किञ्च शब्दादिपञ्चके ॥ ५८ ॥
एकैकहीनजन्यत्वं भूतानां नियतं ततः ।
शब्दैकगुणकाकाशे शब्दहीनात्मजन्यता ॥ १९ ॥
ध्रुवेति न्यायतश्शब्द इत्यादिश्रुतिभिस्तथा ।
मूर्ती शब्दादिराहित्यासम्भवात्परमेश्वरे ॥ ६० ॥
सर्वगन्धादिवाकयानां जन्यमर्तिपरत्वतः ।
सिद्धं हि मूर्तिराहित्यमपि चाकाशकारणम् ॥ ६१ ॥
खान्तर्यामीति विस्पष्टं श्रुतावात्मेति शब्दतः ।
प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्किञ्च मार्तप्रकल्पनम् ॥ ६२ ॥
सामर्थ्य सिद्धये तस्य सृष्टौ किं वा श्रुतेर्बलात् ।
सामथ्र्य किमदेहस्य मानामावादसम्भवि ।। ६३ ।।
दृष्टान्तविरहान्नाद्यः श्रुत्यादौ कण्ठतोक्तितः ।
सर्वांशस्योपमाभावादेकदेशस्य सत्त्वतः ॥ ६४ ॥
न द्वितीयो ह्याद्यकल्पद्वितीयश्च न सम्भवी ।
गिरां निष्फलतापत्तेः किञ्च मूर्तिबहुत्वतः ॥ ६५ ॥
एकस्या नैव हेतुत्वमस्या एवेत्यनिर्णयात् ।
लक्षण्यगिरां बाधो मूर्तीनामेकता यदि ॥ ६६ ॥
औपम्यञ्च निरुद्धयेत न्यायानां बाध्यता भवेत् ।
यहीनां साधनत्वञ्चेदेका एवोपपत्तितः ॥ ६७ ॥
बहुमूर्तिश्रुतीनां स्याद्वैयर्थं किञ्च तन्मते ।
उत्पनेश्वरमृतीनाञ्चेदप्राकृततेष्यते ।। ६८ ॥
दर्शितामूर्तवाकयानां तदा स्यादनुवादता ।
तासां मायिकता चेत्स्यात्प्रतिषेधकता भवेत् ॥ ६९ ॥

·प्रथमो भागः
तद्वाकयानामतः पूर्वमीशरयामूर्तता स्फुटा ।
किश्चाप्राकृततेशस्य मतेर्मायिकतापि वा ॥ ७० ॥
किं वा मायिकतैव स्यादाद्येऽनादित्वमेव वा ।
जन्यत्वमपि जन्यत्वमात्रं वादिमपक्षके ॥ ७१ ॥
जनिश्रुतिस्मृतीनां स्यादप्रामाण्यं द्वितीयके ।
जन्यानां फलवाक यैस्स्याइजन्यं निष्फलं ध्रुवम् ॥ ७२ ।।
तृतीये जन्यमूर्तिस्सा कथमप्राकृता भवेत् ।
जन्यस्य मायिकत्वेन ह्यत एवेतरौ गतौ ।। ७३ ॥
जनिवाकयेषु चेद्गाणी वैयर्थ हि प्रसज्यते ।
मूर्तिस्फोरकवाक येषु सा नो चेत्तत्प्रसज्यते ॥ ७ ॥
किञ्च मुक्ति गतानाञ्च जीवानामशरीरता ।
सा नास्ति चेदर्दीश्वरस्य निकृष्टत्वममुक्तता ॥ ७५ ।।
भोगमात्रेति सूत्रेण शारीरं सुरवमीश्वरे ।
नीवेषु च समं सिद्ध जीवानामशरीरता ।। ७६ ॥
अधिका स्यादीश्वरस्य तस्मात्सिद्धाशरीरता ।
अद्वैतदीपिकादौ च तथैव हि दृढीकृतम् ॥ ७७ ॥
निर्णीतमेतत्सुदृढं सूत्रभाष्येऽतिविस्तरात् ।
ईक्षतेरिति देवादिवदपीत्यत्र वै तथा ॥ ७९ ॥
कृत्स्नप्रसक्तिरित्यादी श्रुतेरित्यात्मनीति च ।
सर्वापेक्षा चेति सूत्रे तथा विवरणादिके ॥ ७९ ॥
अमूर्तस्य ब्रह्मणो हि हेतुत्वं सम्यगीरितम् ।
हरेरतः कथं जन्म बिम्बरूपस्य तद्भवेत् ।। ८. ॥
श्रीशगौरीशयोरसाम्यं दीक्षितानां हि संमतम् ।
किन्च श्रीशेशयोतिरूपयोस्सर्गतः पुरा ॥ ८१ ॥

·148 हरिहराद्वैतभूषणकारिका अविद्यमानयोः कार्यकारणत्वं कथं भवेत् । निषेधाजनिवाकयाच फलाभावाजनेः पुरा ॥ ८२ ॥ असम्भवात्फलाभावात्तयोरपि तदिष्यताम् । किञ्चास्य जनिमत्वेऽत्र विरुध्येते विशेषणे ॥ ८३ ॥ अनन्तं शाश्वत मिति तैत्तिरीयेऽपि योज्यताम् । अष्टाविंशतिवाकयानामनन्तत्वोपपादिनाम् ॥ ८४ ॥ सौबालानां व्यर्थता स्यान्नि/जत्वगिरां तथा । चतुर्दशानां स्यादेवं बजत्वं वदतोस्तथा ॥ ८५ ॥ किचोत्पत्तौ लयश्च स्यात्तथात्वे तस्य नित्यता । शाश्वंताच्चुतता चात्र मनन्ताव्ययता तथा ॥ ८६ ॥ गदिता तैत्तिरीये च विरुध्येत स्फुटं तथा । अजरामृततामस्य ह्यभयाशोकतां तथा ॥ ८७ ॥ अष्टाविंशतिवाकयानां वदताश्च ह्यनन्तताम् । सौबालानां दर्शितानां सर्वेषामुपरोधता ॥ ८८ ॥ नित्याव्यत्वावध्यत्वे विरुध्येते तदीयके । नारायणश्रुतिप्रोक्ता द्विरुक्ता चापि नित्यता ॥ ८९ ॥ तदुक्तमव्ययत्वञ्च विरुध्येत तथैव हि । नन्वीशानस्य विम्बत्वं विष्णोः श्रीमूर्तिरूपता ॥ ९० ॥ श्रूयते तत्र यत्प्रोक्तं तच्छिवे पर्यवस्यति । ऋषिणाप्येवमेवोक्तमिति चेत्तत्र गद्यते ॥ ९१ ॥ हरिणा निर्मिते हेतुर्न हरिस्स्यादितीरितम् । तदवस्थमभूत्किञ्च जीवमूर्जिगत्कृतिः ॥ ९२ ॥ नास्तीति कारणत्वन्च नेतीत्येतद्धि साम्प्रतम् । किन्च प्रपञ्चे निरिवले चेतनेन विनिर्मिते ॥ ९३ ।।

·प्रथमो भागः -- चेतनोऽन्यो न हेतुः स्यात् कुम्भकारपितुर्भुवि : बलिष्ठस्याप्यहेतुत्वान्निपुणस्य घटं प्रति ॥ ९४ ॥ किञ्चभियोर्हेतुतायामीश्वरानेकता भवेत् । किञ्चाभिन्ननिमित्तोपादानत्वमपि भज्यते ॥ ९५ ॥ अचेतनविशिष्टस्य हेतुत्वे न भवेत्किल । जगत्कारणनानात्वं चिच्चैतन्येन संयुता ।। ९६ ॥ हेतुभेदापतत्येव हेतुनानात्वकल्मषः । किञ्चोत्पच्यादिहेतुत्वं हरेरत्ररितं यदि ॥ ९७ ॥ ईश्वरत्वासाधकं स्याजन्माद्यस्येति वै पराः । न्यायास्सर्वेऽपि भज्येरन् किञ्च विश्वात्मता हरेः ॥ ९८ ।। नित्यता च परेशत्वं विश्वतः परता तथा । शाश्वतज्ञेयता तावदयनब्रह्मता तथा ॥ ९९ ॥ परतत्त्वपरज्योतिःपरमात्मत्वमेव च । सर्वव्यापकतानन्तविश्वशम्भुत्वमेव च १०० ॥ उच्यतेऽत्रेति तैरस्य यदीशत्वं न सिद्धयति । अन्तस्तेत्यादिसूत्राणां सर्वेषां भङ्ग एव हि ॥ १०१ ॥ बहुभिर्यदि नेशत्वं द्वित्रस्तत्सिद्धमेव हि । अस्यानीशत्वगमकमस्ति चेत्ततु तत्र च ॥ १०२ । अस्येशताबोधकानां प्राबल्य दर्शितं पुरा । किञ्च सर्गानन्तरं हि मूर्तिरूपत्वमीरितम् ॥ १०३ ।। सर्वव्यापकचित्त्वम्च विश्वरूपत्वमेव च । उक्तं तेन विघं ! मुख्यसृष्टिकालऽस्य केवलम् ॥ १.४ ॥ विम्योपादानते सिद्ध नारायणगिरस्तथा । रूढ्यर्थस्यक्षादिहेतुर्योगिकः स्वादिकारणम् ॥ १०५ ॥ Hari Hara-11 ·160 हरिहराद्वैतभूषणकारिका स्थूलसूक्ष्मत्वभेदेन गदा पङ्कजमिष्यते । यौगिकत्वेन बिम्बत्वं नामभाष्ये समीरितम् ॥ १.६ ॥ नारायणानुवाकोऽय हरेरीशत्वबोधकः । इंति शिष्टाग्रगण्यानां तात्पर्यमवगम्यते ॥ १०७ . किञ्च प्रपञ्चसृष्टयादिफलेऽनेनैव सिध्यति । अस्यान्यो जनकस्सोऽपि सर्वेश इति बोधने ॥ १०८ ।। मानाभावः फलाभाव. फलशून्यार्थबोधने । असम्भव्यर्थकथने न श्रुतेर्भाव इष्यते ॥ १०९ ॥ तस्मादीशस्य नशत्वं युज्यते न हरेजनिः । किञ्च पौराणवचनैः श्रुतीना नयने तथा ॥ ११० ।। विरोधन्यायबाधः स्यादनारम्भो भवेकिल । मीमांसाया ब्रह्मणो हि पौराणिकयस्ततो गिरः ॥ १११ ॥ उदाहताश्शिवस्यैता ईशत्वस्यैव बोधिकाः अपि चावशिरसि विष्णोशिस्य जन्यता ।। ११२ ॥ परत्वमेव युक्तं हि तद्विष्णौ पर्यवस्यति । हरे निवदीशस्याप्युत्पत्तिस्तु समैव हि ॥ १९३ ॥ समं तयोस्तुरीयत्वं पौराणि : यस्समा गिरः । शिवस्येशादिशब्दाभेद्धरेविष्ण्वादयस्समाः ।। ११४ ॥ -. विश्वम्भरादयश्शब्दाश्शङ्करेत्यादयस्समाः । विश्वतः परमत्वञ्च विश्वाधिक समं तथा ॥ ११५ ॥ रुद्रशब्देरितस्यैव जन्यतेशत्ववर्णनम् । नियामकं भवेदेव हरेरेवमभावतः ॥ ११९ ॥ वेदशास्त्रैरिति घचस्सौबालम्च तथा भवेत् । किन्चेशस्य नियम्यत्वं सुबालोक्तं तथा भवेत् ॥ ११७ ।

·प्रथमो भागः 161 शिवामेदो हि दौर्वस्यसूच को न भवेहोः । जननं जनकाद्विष्णोः प्राबल्यस्य हि सूचकम् ॥ ११८ ।। किञ्च श्रुतौ मूर्तिरूपविष्णोरीशस्य वर्ण्यते । जननं न हरेरेवं किञ्च विष्णोस्तुरीयता ॥ ११९ ॥ प्रोक्ता श्रुतौ नैव शम्भोस्तेनेशत्वं हरेभवेत् । बिम्मचैतन्यरूपत्वं सर्वेशत्वादिकं तथा ।। १२० ॥ हरीशयोस्तमं तस्माद्विष्णोविश्वशता परा । महोपनिषदि व्यक्तं प्रोक्ता तात्पर्यपूर्वकम् ॥ १२१ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिक- सरस्वतीचरणशिष्यश्चीमद्बोधेन्द्रसरस्वतीकृतिषु हरिहराद्वैतभूषणकारिकायां हरिपारम्य- निरूपणं नाम प्रथमो भागः । Hari Hara-114

·॥ अथ द्वितीयो भागः ॥
अथर्वशिरसि स्पष्ट शम्भोरसर्वेशतोच्यते ।
शिवलोकोऽत्र विख्यातः स्वर्गलोकगिरोच्यते ॥ १२२ ॥
अन्यथा गौरवापत्तिार्थनिर्धारणं भवेत् ।
शिवदर्शनमेवात्र गमनोद्देश्य मिष्यते ॥ १२३ ॥
त्रैकालिकेशविज्ञानं तत्सिहयर्थ प्रकल्प्यते ।
अन्यथा हीति वाकयस्य न प्रामाण्यं हि लभ्यते ॥ १२४ ॥
ब्रह्मविद्याधिकारित्वाद्देवानां हि विरक्तता ।
सिध्यत्यतो न भोगानां दृष्टिगतिफलं भवेत् ॥ १२५ ॥
बहुभ्योऽपि द्वयस्यैव कल्पनं सर्वसमतम् ।
धर्मिधर्मद्वयाद्युक्तं धर्मस्यैव च कल्पनम् ॥ १२६ ॥
किंञ्चेशभोग्यविष्णुभ्यो वरमीशस्य कल्पनम ।
किश्च सत्येन गत्यादिरागलेशेन सम्भवि ॥ १२७ ॥
किश्वेशकेशवद्वाभ्यां वरमीशस्य कल्पनम् ।
जिज्ञासवो यदि सुग निरुद्धा हि गतिश्रुतिः ॥ १२८ ॥
रुद्रस्य तामसत्वाच्च निरुद्धा हि गतिश्रुतिः ।
किश्चायं परमात्मा वा ब्रह्मनिष्ठोऽन्य एव वा ॥ १२९ ॥
इति प्रश्ने भवद्रीत्या हयुत्तरं विषमं भवेत् ।
किचेशभ्रान्तताबुद्धिराहितानां न सम्भवेत् ॥ १३० ॥
उपदेशश्शिवज्ञाने न हेतुश्शङ्करे सुरैः ।
ज्ञाते प्रश्नासंभवश्व विष्णुचिह्नस्य शङ्करे ॥ १३१ ॥ .
अभावादुक्तदोषो हि निरोधश्च गतिश्रुतेः ।
तेषां भ्रमे नैव मानं चेशे माहात्म्यदर्शने ॥ १३२ ॥

·द्वितीयो भागः
163
किन्च विज्ञायेशमिता अविज्ञायाथवा सुराः ।
नाद्यो हरीशविज्ञानादीशज्ञानस्य लाधवात् ॥ १३३ ॥
द्वयाच्चैकस्य रुद्रस्य दिक्षाया लघुत्वतः ।
किन्चेशे भ्रान्तताबुद्धिरहितानां न सम्भवेत् ॥ १३४ ॥
उपदेश इति हयुक्तदोषादीश्वरतेश्वरे ।
ज्ञाता हि नित्यताबुद्धया वन्मते तदसम्भवात् ॥ १३५॥
भ्रान्ता ब्रह्मणि दृश्यन्ते श्रूयन्ते च हि सम्भ्रमः ।
नानुन्मत्तस्य लोकेऽस्ति समं तस्य निवारणम् ॥ १३६ ॥
वादिनोरन्त्यपक्षेऽपि गत्वा ते विदुरीश्वरम् ।
न विदुर्वाद्यपक्षे तु प्रश्नासम्भव ईरितः ॥ १३७ ॥
नान्तर्यामिपरः प्रश्नस्त्वसिद्धान्तविरोधतः ।
त्वद्वयत्पत्तेरभावाच्च तदभावो दिवौकप्ताम् ॥ १३८ ।।
अन्तर्यामिधियोऽभावात्तदभावो मजानतः ।
अन्तरात्मोपदेशस्य वैयर्थ्याद्बहुगौरवात् ॥ १३९ ।।
द्वितीये सूपदेशस्तु निरुद्ध इति हीरितः ।
अत ईशप्रेक्षणस्यैवोद्देश्यत्वान्महेश्वरे ॥ १४० ॥
सर्वेशता वरैवेयं श्रुतिः किञ्च परेरितम् ।
माहात्म्यदर्शनं रुद्रे निषिद्धमिति हीरितम् ॥ १४१ ॥
तेन तत्संशयासिया प्रश्नस्यासम्भवादियम् ।
श्रुतिरीशपरा किञ्च युत्तरे परिकल्पितः ॥ १४२ ॥
संशयो न प्रसक्तोऽत इयमीशपरा श्रुतिः ।
किन्च सौबालसन्दर्भाध्ययनञ्चेन्न करुप्यते ॥ १४३ ॥
सुराणामत्र तच्छब्दस्तत्रोक्तात्मपरो न हि ।
कल्पिते गौरवं किञ्च विस्तृतेन विजानताम् ॥ १४ ॥

·164
हरिहराद्वैतभूषणकारिका
उपदेशस्सङ्कुचितो व्यर्थः किञ्च सुरोत्तमैः ।
सौंबालार्थस्त्वेकदेश एव ज्ञातो न चेतरः ॥ १४५ ॥
इत्यत्र नैव मानं हि किञ्च स्यद्वयर्थता हढा ।
दिशश्वाम्तरमित्यस्य सङ्ग्रहादपि विस्तरात ॥ १४६ ॥
स्पष्टादबुद्धो ह्मस्पष्टात्सङ्ग्रहात्सुष्ठु बुध्यते ।
इति वादी वञ्चको हि किञ्च स्यादुपपन्नता ॥ १४७ ।।
अस्याः श्रुतेस्तत्सौबालसम्बाधं हि बिना स्थिरा ।
किञ्चोपक्रमयुक्तयेशपरा सोऽन्तेति गीध्रुवम् ॥ १८ ॥
तच्छब्दस्य तथाज्ञः स्यात्सन्दंशन्यायतस्तथा ।
भूयोऽनुग्रहतश्वेशपरा सोऽन्तेति गर्भवेत् ॥ १४९ ॥
सोऽहमित्य दिवाकयाच वाक यशेषबलात्तथा ।
वाकय शेषे पुरा ज्ञातरुद्रशब्दानुसारतः ॥ १५ ॥
भगवन्निति गानेया तद्भयस्त्वाच्च तत्तथा ।
किन्चेशवाचकगिरा समभिव्याहृतत्वतः ।। १५१ ॥
रुद्रेति प्रत्यभिज्ञानाद्रुद्रश्रुत्या तथैव हि ।
तत्प्रवाहगतत्वेन शिवधीप्रथमत्वतः ॥ १५२ ॥
ते देवा इति वाकयस्थरुद्रगीरीशवाचिका ।
तद्गीरर्थस्य कर्मत्वं तत्स्तुतौ सिद्धमेव हि ॥ १५३ :
अतश्च भगवच्छब्दश्शिववाचक एव हि ।
ईशाभिधायिभगवच्छब्दानुगुणतस्तथा ॥ १५४ ॥
ते शब्दावेश्वरपराः किन्च विष्ण्वीशयोस्तयोः ।
अभेदे मद्रशब्दस्य रूढी नैव हि बाधकम् ।। १५५ :
स्वद्रीत्या भगवच्छब्दो रुद्रे रुढो भवेढुवम् ।
यो वै रुद्रस्त इत्यत्र वाकचारित्वेन सम्भवे ॥ १५ ॥

·द्वितीयो भागः
156
तु
*
त्रित्वं गौरवग्रस्तमारत्तौ च तथैव हि ।
भगवानिति शब्दस्स रौद्रस्मुबहुधेरितः ॥ १५७ ॥
हरावभेदो व्यर्थस्स्यादुद्रेशत्वसमाश्रये ।
भगवानिति भूतेशे बहुधोक्तिस्तु युज्यते ॥ १५८ il
इत्यादिदोषेर्वाकयार्थस्त्वदुक्ती हि निराकृतः ।
वस्तुतो भगवच्छब्दो न रूढो हि हरीशयोः ॥ १५९ ॥
वा यतात्पर्यविरहादतोऽत्र स्तुतिकर्मता ।
शिवस्यैवेति सिद्धं हि ततस्सोऽन्तेीि गीर्मवेत् ॥ १६० ॥
ईशाभिधायिनी किञ्च स एक ही वाकचके ।
ईरितेश्वरधर्मास्ते तारे? चेद्बहवो नयाः .. १६१ ॥
बाध्या इत्यादिभिायैस्तद्वाफयं हीशबोधकम् ।
नहाक यस्यानुसारेण सोऽन्तगीरीशबोधिका ५ १६२ ॥
सुबाहीत्यादिकं वाकच तमाशानादिकं तथा ।
ईशाभिधायकं सिद्धमतस्सोऽन्तेति गीर्भवेत् ॥ १६३ ॥
ईशाभिधायिनी ह्येवं बहुभिर्हेतुभिदृढम् ।
अहमर्थ परोक्षत्वविवक्षा भवत्खलु ॥ १६४ ॥
तच्छब्दः कविभिद्यत्र तथैव व्यवहीयते ।
उपस्थितः परोक्षोऽपि तच्छब्दार्थस्सुविश्रुतः ॥ १६५ ॥
अस्मच्छब्देन निर्दिष्टे तच्छब्दस्साधुरेव हि ।
गिरोरपूर्वसम्बन्धो गुणत्वेन हि विश्रुतः ॥ १६६ ॥
अस्मच्छब्देन निर्दिष्टे परोसत्वं विवक्षितम
त्वया विस्पष्टमुक्तञ्च श्रीमद्रामायणादिषु ॥ १६७ ॥
खान्तर्यामित्वमुत्सृज्य छन्तर्यामित्वमाश्रितम् ।
'. स्वया मया परोक्षत्वमुक्तं पारोक्ष्यमाश्रितम् ॥ १६८ ॥

·166
हरिहराद्वैतभूषणकारिका
अत्रावयोरसमं हीति मत्पक्षेऽतीव हृद्यता ।
त्वत्पक्षे बहुदोषणामुक्तत्वात्सोऽन्तरेति वाक् ॥ १६९ ॥
ईशाभिधायिनी ह्यात्मा निष्प्रत्यूहो दृढो ह्यभूत् ।
तथा चास्याः श्रुतेरीशपरत्वे षड्डिधान्यपि ॥ १७० ॥
दृश्यन्तेऽत्र हि लिङ्गानि यो रुद्रेत्युपसंहतिः ।
तमात्मस्थं तमीशानमिति चोक्तं फलं परम् ॥ १७१ ॥
आख्यायिकार्थवादोऽत्र ह्युपपत्तिश्शिवस्थितिः ।
यदुक्तमीशे जीवत्वं तन्निराक्रियतेऽधुना १७२ ॥
ईशेशतावाक.यजातादू दुर्बलैः प्रबलैरुत
जीवतेशे प्रतीता ते मता नाद्यो हरावपि ॥ १७३ ।।
तदापत्तेस्समर्थानां दुर्बलैर्वाधनं यदि ।
सर्वतन्त्रसमुच्छेदो भवेदत्र द्वितीयके ॥ १७४ ॥
तात्पर्यलिङ्गवत्वेन प्रबला हीशता गिरः ।
तदभावेन दौर्बल्यं जीवत्ववचसां ध्रुवम् ॥ १७५ ॥
अर्थवादत्वतश्चैषां जीवत्ववचसां तथा ।
महोपनिषदीशस्य सृष्टितः प्रागनन्तरम् ॥ १७६ ॥
अभावजन्योरुतयोहि हरावीशत्वबोधने ।
तात्पर्यमन्यथा वाकयभेदापत्तेहिं तद्वयम् ॥ १७७ ॥
ईशस्य मूर्तिरूपस्य समं तञ्च हराविति ।
प्रावोक्तं किञ्च तत्रापीशानेति श्रुतिद्वयात् ॥ १७८ ॥
महादेवत्वलिङ्गाच हीशेशत्वं सुनिश्चितम् ।
पैङ्गिश्रुतौ शङ्गरत्वलिकोक्तेस्सा तथैव हि ॥ १७९ ॥
गव्यचौर्य गवेन्द्रत्वं केशवस्सुपलायनम् ।
यथाश्रयत्तथैवेशः पाशुपत्यं बलार्धकम् ॥ १८० ॥
सुरेभ्यो धग्रहीत्वस्मादाधिकचं कमलासने ।
माश्रयाच पनादित्वमुपपन्नं यथा भवेत् ॥ १८ ॥

·द्वितीयो भागः 167 गोविन्दादिश्रीशनानामिव तत्र स्वयम्मुवा । कृतेशनामधेयानामनादित्वं सुसम्भवि । १८२ ।। क्षीराब्धिनिलयो विष्णुः क्षीरं चौर्याद्यथाग्रहीत् । तद्वत्सर्वात्मकोऽपीशो ह्यष्टमूर्तित्वमग्नहीत् ॥ १८३ ॥ अर्पितं ब्रह्मणा विष्णू रामरूपो यथाबवीत् । न मद्विधो दुष्कृतीति हीशोऽप्यहतपाप्मवान् ॥ १८४ ॥ इत्यबवीत्तामसत्वं नैवेशत्वस्य बाधकम् । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्रूरे रुद्रश्च वै समौ ॥ १८५ ॥ क्षत्रियत्वं समं युक्तं तथोपासकता समा । मृत्युसूक्तं मृत्युपरं नैव विष्णुपरं हि तत् ॥ १८ ॥ निकर्षों नैव हीशस्य नटनं श्रीपतेरिब । अतश्शिवेशनावाकयसन्दर्भानुगुणेन हि ॥ १८७ ॥ तज्जीवत्वस्फोरकाणां वाकयानां नयनं ध्रुवम् । ईशं प्रति तेदृष्टान्तत्वप्रकल्प के ॥ १८८ ॥ दिब्यमौढयं सुसम्पूर्णमीशत्वेऽन्यत्र निर्गते । सिद्धीवत्वमिति तदन्योन्याश्रयदूषितम् ॥ १८९ ॥ हरावपि समञ्चेदं जीवत्वं स्यादितश्शिवे । निश्चिते बाध्यमांशत्वं स्याच्चेदीशे तदापि हि ॥ १९० ॥ जीवत्वबोधकगिरा दौर्बल्यावाध्यता स्थिरा । प्रथमं निश्चितस्यापि होमस्याहवनीयके ॥ १९१ ॥ बाधो दृष्टस्सम श्वासावुक्तदोषो हरावपि । अतोऽथर्वशिरश्शवे सर्वेशत्वपरं ध्रुवम् ॥ १९२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिकसरस्वतीचरण- शिष्यश्रीमद्बोधेन्द्रसरखतीकृतिषु हरिहराद्वैतभूषण- कारिकायां हरपारम्यनिरूपणं नाम द्वितीयो भागः। . .

·॥ अथ तृतीयो भागः ॥
अतस्सवेशरूपेण सिद्धमैकचं हरीशयोः ।
उक्तरीत्या हरे विष्णो चेशत्वस्यानिवारणात् ॥ १९३ ॥
एकत्वपरवाक यानां सृष्टेः प्रागीश्वरे हरी ।
अन्यथानुपपत्तिर्हि वैदिकानां भवेद् दृढा ॥ १९४ ॥
हरीशयोः स्वादिसर्वकारणत्वगिरां भवेत ।
बाधस्तर्वेशनानात्वमनिवार्यश्च सम्भवेत् ॥ १९५ ॥
हरीशयोर्वाचकानामधिकानां शतादपि ।
अभिधान श्रुतीनां हि बाधाङ्गीकरणादरम् ॥ १९६ ॥
ऐक यरूपैकधर्माङ्गीकरणं विष्णुशर्वयोः ।
युक्तमेकनिषादेतिपदस्वारस्यतः खलु ॥ १९७ ।।
विद्यादित्रितयं तत्र कल्पितं दृश्यते स्फुटम् ।
• किन्चान्तरिति सूत्रे हि पुंसोः स्वर्णमयानयोः ॥ १९८ ॥
ईशत्वरक्षणायक यं वाकयं लिङ्गचतुष्टयात् ।
शिवमच्युतमित्युक्तं महोपनिषदि स्फुटम् ॥ १९९ ॥
तयोकियञ्च किञ्चैवं श्वेताश्वतरसंज्ञके ।
श्रुतिसन्दर्भकेऽनन्तविश्वरूपेशशब्दकैः ॥ २०० ॥
हरशब्देन चान्यत्र त्वीशानन्तश्रुतिद्वयान ।
तयोरैक सिद्धमेव विश्वरूपो भवोऽभवत् ॥ २०१ ॥
इत्युक्तं हि तयोकियं सिद्धं हंसगिरा हि तत् ।
श्रुतेरस्यास्तु तात्पर्यमैकये ह्यभ्यासतः स्फुटम् ॥ २०२ ॥
किन्च गर्मोपनिषदि स्फुटमेव हरीशयोः ।
सर्वप्रदातृतेशस्वप्रतिपादनतः स्फुटम् ॥ २० ॥

·तृतीयो भागः 169 . तयोरकचं मिद्धमेव किञ्च क्ष श्रुतं तयोरैकयं हि कण्ठोक्तं किञ्च मैत्रायण श्रुतौ ॥ २०४ ॥ गागीप्रतिपाद्यत्दमुभयोर्दर्शितं स्फुटम् । तेन सिद्धं तयारक यं किधान्यस्य णात । २०५ ॥ अनिवार्य तयोरैकयं तैत्तिरीयश्रुतौ स्फुटम् । उक्तं तत्राम्भसीत्यादौ प्रतिपाद्ये परात्मनि ॥ २०६ ॥ विष्णुत्वसिद्धये लिङ्गे हे अनन्तश्रुतिस्ततः । अन्यत्र विश्वरूपेति श्रुतिरप्यत्र दृश्यते ॥ २०७ ॥ अन्यत्र ह्यच्युतानन्तनारायणहरीति हि । श्रुतयोऽतिम्फुटा लिङ्गमेकमत्र स्फुटं तथा ॥ २०८ ॥ परात्मनीशिता चेति श्रुतिश्चयं पराबवीत् । तमकत्वादिसन्दर्भ ईशेति तदनन्तरम ॥ २०९ ॥ रुद्रेति च श्रुतिः स्पष्टा महेश्वर इति स्फुटा ! ततो रुद्रेतिरूपाश्च श्रुतयोऽतिम्फुटास्ततः ॥ २१० ।। अम्बिकापतिरिन्यन्या ह्युमापतिरिति श्रुतिः । दृश्यतेऽन्यत्र चेशेति श्रुतिरन्यत्र विश्रुता ॥ २११ ॥ वामदेवेति रुद्रेति महादेवेति तत्परम् । रुद्रेशानेश्वर इति श्रुतयश्च ततः परम् ॥ २१२ ॥ शिवेति च श्रुतिःस्पष्टा ततश्चैतत्परात्मनि । विष्णुत्वमीश्वरत्वञ्च सिंद्धं तेन हरीशयोः । २१३ ॥ जगत्कारणचैतन्यरूपेणैकचं हि सिध्यति । निषादस्थपनीत्यादिनयोदाहृतिपूर्वकम् ॥ २१४ ॥ उपपत्तिर्दर्शितात्र किञ्चात्र परमात्मान । हरित्वेशत्वकथने तात्पर्य हि श्रुतेदृढम् ।। २१५ ॥

·160
हरिहराद्वैतभूषणकारिका
ततश्चतंदभेदे स्यात् श्रुतेर्भावो हि सुस्थिरः ।
कठवल्याच सुष्टूक्तं तत्र विष्णोरिति श्रुतेः ॥ २१६ ॥
अनन्तेति श्रुतेश्चात्र प्रतिपाद्यपरात्मनि ।
विष्णुत्वं सिद्धमत्रैव त्वीशान श्रुतिभिस्तथा ॥ २१७ ॥
परमात्मान हीशत्वं सिद्धं तस्माडरीशयोः ।
अभेदस्सुदृढस्तिद्धो ह्येतद्भाष्यकतामपि ॥ २१८ ।।
संमतं तद्धि सुष्ठूतं श्वेताश्वतरभाष्यके ।
नृसिमतापिनीश्रुत्यामप्युक्तं व्यक्तमेव हि ॥ २१९ ॥
तत्रोग्रश्रुतिभिर्विष्णुश्रुतिभिश्च परात्मनः ।
कथनात्तेन रूपेण सिद्धमैकयं तयोर्दृढम् ॥ २२० ॥
ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्यादिवाकये सभीरितम् ।
मूर्तिरूपेण च तयोरथत्यत्रापि तत्तथा ॥ २२१ ॥
श्रियं लक्ष्मीमित्यनेन तदैकयं वोध्यते दृढम् ।
अभ्यस्तत्वादभेदस्य तत्र भावः श्रुतेदृढः । २२२ ॥
स्कन्दश्रुतौ च तत्प्रोक्तं शिवायेत्यादिना स्फुटम् ।
ब्रह्माण्डाख्यपुराणे च देवादिभ्यो हि विष्णुना ॥ २२३ ॥
दर्शितञ्च तदद्वैनं विष्णुधर्मोत्तरे तथा ।
ब्रह्माण्डोपपुराणे च झगस्त्याय शिवेन तु ॥ २२४ ॥
अद्वैत दर्शित द्वैत दर्शनेऽनर्थ ईरितः ।
वराहाख्यपुरागे च तथैव प्रतिपादितम् ॥ २२५ ॥
आमेयाख्यपुराणे च कूर्मे चैव तथेरितम् ।
दक्षाय ब्रह्मणा प्रोक्तमृषिभ्यश्शङ्करेण हि ॥ २२६ ॥
पुराणे वैष्णवेश्युक्तं भारते च तथैव हि ।
हरिवंशे शिवेनैव निर्णीतं विष्णुसन्निधौ ॥ २२७ ॥

·181
तृतीयो भाग:
एतत्पुराणवचसामर्थस्सर्वोऽपि वैदिकः ।
दर्शितश्रुतिवाक्यानामस्यार्थस्येप्सितत्वतः ॥ २२८ ॥
स्कन्दोपनिषदो वाक्ये पुराणार्थो हि कृत्स्नशः ।
दर्शितस्तेन वाक्येन वैकरूप्यं हि तद्गिराम् ॥ २२९ ।।
वैदिकीनामतस्सिद्धं तदर्थे श्रीतता स्फुटा ।
तथा च बिम्बरूपेण ह्यभेदो हरिशर्वयोः ॥ २३० ॥
श्रीमूर्तीनां हिं सर्वासां ज्ञानेश्वर्यादिकं समम् ।
ब्रह्मतर्कस्तवे व्यक्तं दीक्षितैर्हि प्रदर्शितम् ॥ २३१ ॥
ऐक्यं तयोस्तथा मूर्तिरूपयोहि हरीशयोः ।
ईशत्वं दर्शितं तच्च तापिन्यां सिद्धमेव हि ॥ २३२ ॥
कैवल्ये तैत्तिरीये च ह्यथर्वशिरसि स्फुटम् ।
महोपनिषदि स्पष्टं शिरवायाञ्च तथैव हि ॥ २३३ ॥
श्रुत्यन्तरे पुराणादावीश्वरत्वं तयोः स्फुटम् ।
तुरीययोस्तयोश्चैवमभिन्नत्वं स्फुटं ततः ॥ २३४ ॥
ईशत्वमवताराणां व्यक्तमेव निगद्यते ।
रामायणे हि विस्पष्टं श्रीरामे विष्णुतोच्यते ॥ २३५ ॥
श्रीरामचरितस्योपकमे तस्योपसंहतो ।
स्फुटं रामस्य विष्णुत्वमुक्तं मध्ये च भूयशः ॥ २३६ ॥
तस्येश्वरत्वलिङ्गानि दर्शितानि बहूनि च ।
सर्वेष्वपि पुराणेषु रामो विष्णुरितीरितः ॥ २३७ ॥
शिव एवाभवद्राम इत्यप्युक्त कचित्वचित् ।
जीवः कश्चिद्राम आसीदिति न वापि सूचितम् ॥ २३ ॥
कृष्णादीनामपि तथा नन्द्यादेशिता तथा ।
हरीशयोः परेशत्वमैक्यमप्युक्तमेव हि ॥ २३९ ॥

·.
.
.
हरिहराद्वैतभूषणकारिका
हरीशयोजीवता कि बिम्बचैतन्यरूपयोः ।
अथ या प्रतिबिम्वत्वं प्राप्तयोराद्यपक्षके ॥ २० ॥
बिम्बे जीवत्वदौर्बल्यास्वातन्यादौ पुरेरिताः ।
दोषास्त चानापि समा बन्धमुक्ती पुनःपुनः ॥ २४१ ॥
स्यात तयोडितीये तु जीवस्यानादिता स्थिरा ।
इति सिद्धान्त भङ्गादि भवेदोष चतुष्टयम् ॥ २४२ ।।
अनादित्वासम्भवेन भूतानाच
अकृताभ्यागमोऽपि स्यात्सर्वेषां भववर्तिनाम् ॥ २४३ ॥
अवतारेषु बन्धस्य नटनत्वे गिरां भवत् ।
स्वारस्यभङ्गमात्रं हि सत्यत्वे तु प्रसज्यते ॥ २४४ ॥
तेषु विष्णुस्वशम्भुत्वपराणां भूयसां गिराम् ।
लक्षणैव हि किश्च स्यादुपक्रमविरुद्धता ॥ २४५ ॥
किञ्च तेषु परेशत्वलिङ्गानां व्यर्थता भवेत् ।
किश्च रामेऽपि दुःरिवत्वं तपस्वित्वं हि बाध्यते ॥ २४६ ।।
रामायणादिवचन गुशापोपपादकैः ।
विष्णुनोपार्जितं कर्म फलदायि भवेद्यदि ॥ २४७ ॥
जीवभूतस्य गमस्य तर्हि निष्फलता स्फुटा ।
शापामिधायिवचसां किञ्च सेश्वरवादिनाम् ॥ २४८ ॥
भकृताभ्यागमो नैव दोषः स्यात्किञ्च कर्म हि ।
अन्येन कृतमन्यस्मै फलं यच्छेद्भवेदपि ॥ २४९ ॥
अप्रामाण्यं कर्तुरेव फलप्राप्त्यभिधायिनाम् ।
अत एव हि सुष्ठुक्तं दीक्षितै रघुनायके ॥ २५ ॥
मटनं दुःखमज्ञानमिति सिद्धान्तसङ्गहे ।
: बालकाण्डवचोऽर्थस्य अभिधायिनि पायके ॥ २५१ ॥

·तृतीयों भागः 168 नटनत्यं तस्य देव्यै ईश्वरेण हि बोषितम् । अवतारे मानुषत्वबुद्धीनां सकलं कृतम् ॥ २५२ ॥ पुण्य नश्यति सम्यक स्याद् दुर्गतिमहती स्थिरा । इत्युक्तमीश्वरेणैव गीतायाम नाय हि ॥ २५३ ।। श्रीमद्भागवते व्यक्तं दर्शितं रघुनायके । दीक्षितैब्रह्मतमाख्ये दर्शितेषु वचस्सु हि ॥ २५४ ॥ हरेर्जन्मादिकं नैव नटनं हीति धीम |म् । मुक्तिस्सुदुर्लभवति तद्ववस्सु यदीरितम् ॥ २५५ " तद्गीतावचनैस्सम्यगाद् बोधितमेव हि । पुराणे वैष्णवे चैतन्नठनं हीति दर्शितम् ॥ २५६ ॥ न्यायसाम्यान्महशस्य ह्यनारोष्वदं समम् । अतो विष्णोरपि शिवस्याभेदो बहुंघं। श्रुतः ॥ २५७ ॥ श्रुतितात्पर्यविषयस्संशयोऽत्र न कश्चन । श्रेयार्थिभिदिकहि कर्तव्यस्सूक्ष्म बुद्धिभिः ॥ २५८ + इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायश्रीविश्वाधिकसरखती- चरणशिष्यश्रीमद्बोधेन्द्रसरस्वतीकृतिषु हरिहराद्वैतभूगणकारिका हरिहरयारद्वैतनिरूपणं नाम तृतीयो भागः । ॥ हरिहराद्वैतभूषणकारिका समाप्ता ॥

·No text on this page.

·श्रा: श्लोकानुक्रमणिका श्लोकः लोकः 156 152 162 144 149 141 154 147 142 159 158 162 144 अभावजन्योरुक्तयोर्हि अभावादुक्तदोषो हि अभीतिकं मायिकं यत् । अभ्यासापूर्वते स्पष्टे अमूर्तस्य ब्रह्मणो हि अम्बिकापतिरित्यन्या अवतारेषु बन्धस्य अविद्यमानयोः कार्य अष्टाविंशतिवाक्यानां असंभवात्कलाभावात् अस्मच्छब्देन निर्दिष्टे तत् अस्मच्छब्देन निर्दिष्टे परों अस्याः श्रुतस्सौबाल- अस्येशताबोधकानां अर्पितं ब्रह्मा विष्णू .. 148 142 .. 148 156 148 152 155 156 155 .. 160 अकृताभ्यागमो नैव अचेतनविशिष्टस्य अतश्च भगवच्छब्दः अतस्सर्वशता विष्णौ अतस्सर्वेशरूपेण अतो निमित्तमात्रत्वं अतोऽपीशे ह्यनीशत्वं अत्रावयोस्समं हीति अथर्वशिरसि स्पष्ट अर्थवादत्वतश्चैषां अद्वैतं दर्शितं द्वैत अधिका स्यादीश्वरस्य अनन्तं शाश्वतमिति अनन्तेति श्रुतेश्वान अनादित्वासंभवेन अनिवार्य तयोरैक्यं अनींशत्वं शिवस्यैव अन्तर्यामिधियोऽभावात् अन्तर्यामिपरत्वाच्च अन्यत्र अच्युतानन्त अन्यथा गौरवापत्तिः अपरिच्छिन्नमथवा अपहास्यों हि सर्वेषां अप्रामाण्यं कर्तुरेव 147 154 149 148 157 . . 160 162 आ 159 .. 156 142 160 153 आख्यायिकार्थवादोऽत्र आमयाख्यपुराणे च आये तस्यामविद्यायां आवृतास्तीति निर्णीत 143 142 142 159 152 ha 145 152 143 इति प्रश्ने भवद्रीत्या इत्यत्र नैव मानं हि इत्यब्रवीत्तामसत्वं 154 162 157 Hari Hara.--12 ·166 श्लोकानुक्रमणिका श्लोकः 155 161 इत्यादिदोषैर्वाक्यार्थः इत्युक्तं हि तयोरैक्यं इत्युक्तेऽपि न हेतुस्स्यात् एतत्पुराणवचसां एवञ्च सृष्टेः प्राङ् मूर्ती . 159 145 143 ऐ cho 161 एक्यं तयोस्तथा ऐक्यरूपैकधर्माणी 161 168 158 औ .. 156 औपम्यञ्च निरुध्येत .. 146 142 ईशत्वमवताराणां ईशत्वरक्षणायैक्यं ईशस्य मूर्तिरूपस्य ईशानादित्वसिद्धान्त ईशाभिधायिनी किञ्च ईशाभिधायिनी ह्यात्मा ईशाभिधायिनो ह्येवं इशेशतावाक्यजातात् ईश्वरत्वासाधकं स्यात् 155 क 156 158 155 142 156 162 149 150 .. 147 उ .. 153 149 उच्यतेऽत्रेति तैरस्थ उदाहृताश्शिवस्यैताः 151 .. 150 .. 145 141 उपक्रमे स्रष्टतास्य उपदेश इति युक्त 145 153 किच गर्भोपनिषदि किञ्च जीवत्वमेव स्यात् किञ्च तेषु परेशत्व किञ्च प्रपञ्चसृष्ट्यादि किञ्च मुक्तिं गतानाच किञ्च विज्ञायेशमिता किञ्च श्रुतौ मूर्तिरूप किञ्च पदिशतिश्रुत्या किश्चार्वशिस्वावाक्ये किञ्चेशकेशवद्वाभ्यां किञ्चेशभोग्यविष्णुभ्यो किश्चोत्पत्तौ लयश्च स्यात् । किञ्चोभयोहेतुतायां किं वा मायिकतैव स्यात् । कृत्स्नप्रसक्तिरित्यादौ कृष्णादीनामपि तथा कवल्ये तत्तिरीये च क्षत्रियत्वं समं युक्तं क्षीराब्धिनिलयो विष्णुः.. 152 .. 152 152 उपदेशश्शिवज्ञाने उपदेशस्सङ्कुचितो उपपत्तिदर्शितात्र 154 148 .. 159 140 .. ऋ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म 147 160 147 .. 161 153 161 ए एकत्वपरवाक्यानां एकस्या नै वहे तुत्वं एकैकहीनजन्यत्वं 146 157 146 157 ·श्लोकानुक्रमणिका 167 श्लोकः लोकः ख 148 खान्तर्यामीति विस्पष्टं 146 143 ग 163 148 147 156 142 गदिता तैत्तिरीये च गव्यचौर्य गवेन्द्रत्व गायत्रीप्रतिपाद्यत्वं गोविन्दादिश्रीशनाम्नां 159 158 .. 159 157 150 161 चेतनोऽन्यों न हेतुः स्यात् 149 तदुक्तमव्ययत्वश्च तद्विरां व्यर्थता च स्यात् .. तद्गीतावचनैस्सम्यक् तद्वाक्यानामतः पूर्व तयोरीश्वरतोपास्ति तयोरैक्यञ्च किश्चैवं तयोरक्यं सिद्धमेव तस्मादीशस्य नेशत्वं तस्येश्वरत्वलिङ्गानि तात्पर्यलिङ्गवत्त्वेन तृतीये जन्यमूर्तिस्सा ते देवा इति वाक्यस्थ तेन तत्संशयासिध्या ते शब्दाश्चश्वरपराः तेषु विष्णुत्वशम्भुत्व त्रित्वं तु गौरवग्रस्त त्रैकालिकेशविज्ञानं स्वदुक्ताभिन्नताया हि त्वद्रीत्या भगवच्छब्दो 166 ज 147 .. 154 159 .. 145 153 .. 154 147 162 147 155 जगत्कारणचैतन्य जनिवाक्यं दुर्बलत्वात् जनिवाक्येषु चेगौणी जनिश्रुतिस्मृतीनां स्यात् । अन्यतोपास्यमूर्तीनां जाड्यादुपादानहेतौ जीवत्वञ्च न तस्य स्यात् जीवत्वबोधकगिरां जीवभूतस्य रामत्य 145 144 152 143 143 .. 157 154 162 द 160 तच्छब्दः कविभिडंत्र 155 146 .. 157 154 तच्छब्दस्य तथाज्ञःस्यात् तजीवत्वस्फोरकाणां दर्शितश्च तदद्वैतं दर्शितामूर्तवाक्यानां दिव्यमौढ्यं सुसंपूर्ण दृश्यन्तेऽत्र हि लिङ्गानि दृष्टान्तविरहान्नाद्यः द्वयाश्चकस्य रुद्रस्य द्वितीये सूपदेशस्तु 157 156 ततश्चैतदभेदे स्यात् 160 146 .. 153 160 तत्रोग्रश्रुतिभिर्विष्णु तदापत्तेस्समर्थानां •153 156 Hari Hara.-13 ·168 लोकानुक्रमणिका श्लोकः श्लोक घ 141 144 पूर्वोत्तरविरोधाच्च छत्र प्रतिविम्बो यतो जीवः प्रोक्ता श्रुतौ नैव शंभोः धर्म्यनुस्यूतिनियमो ध्रुवेति नियतश्शब्दः 144 146 151 ब न 149 162 .. 152 .. 163 146 .. 146 145 143 157 153 155 .. 150 बहुभिर्यदि नेशत्वं बहुभ्योऽपि द्वयस्यैव बहुमूर्त श्रुतीनां स्यात् बहुविग्रहसृष्टेश्च बाधो दृष्टस्समश्चासौ बाध्या इत्यादिभिया॑यैः बिम्बचैतन्यपरता बिम्बचैतन्यरूपेण बिम्बरूपे भवेदेव बिम्बे जीवत्वदौर्बल्या बिम्बोपादानते सिद्धे ब्रह्मविद्याधिकारित्वात् ब्रह्माण्डहेतुमूर्तेश्च नटनं दुःखमज्ञानं नटनत्वं तस्य देव्यै न द्वितीयो ह्याद्यकल्प .. न रमेतेति वाक्यस्य नान्तर्यामिपरः प्रश्नः नारायणानुवाकोऽयम् नास्तीति कारणत्वञ्च निकर्षों नैव हीशस्य नित्यता च परेशत्वं नित्याव्ययत्वावध्यत्वे निर्णीतमेतत्सुदृढं नो चेत्स्यादुक्तवैयर्थ्य न्यायसाम्यान्महेशस्य 145 .. 148 143 157 143 149 161 148 149 .. 147 152 144 145 163 प 154 भगवन्निति गीनेया भोगमात्रेति सूत्रेण भ्रान्ता ब्रह्मणि दृश्यन्ते. 147 149 .. .. 150 153 160 .. 159 परतत्त्वपरज्योतिः परत्वमेव युक्तं हि परमात्मनि हीशत्वं परात्मनीशिता चेति परानन्दं जगन्नाथं पुण्यं नश्यति पुराणवचसाश्चैव पुराणे वैष्णबेऽष्युक्तं पूषाचरविरोथाच महादेवत्वलिकाच महोपनिषदि स्पष्टम् मानाभावः फलाभावः 156 141 .. 141 .. 163 150 144 र 160 रामायणादिवचनैः रुद्रशब्देरितस्मैव 162 150 .. 141 ·लोकानुक्रमणिका 169 शोकः श्लोक 152 .. 163 रुद्रस्य तामसत्वात् रुद्रेति च श्रुतिः स्पष्टा रुद्रेति प्रत्यभिज्ञानात् 159 142 154 अतितात्पर्यविषयः श्रुतीनाश्च पुराणानां श्रुत्यन्तरे पुराणादौ श्रुत्या लिङ्गेन सर्वेशात् श्रूयते तत्र यत्प्रोक्तं 161 व 144 .. 155 148 153 159 .. 142 158 .. 160 150 153 वाक्यतात्पर्यविरहात् वादिनोरन्त्यपक्षेऽपि बामदेवेति रुद्रेति विद्यादिलितयं तत्र विरोधन्यायबाधः स्यात् विश्वंभरादयश्शब्दाः विष्णुत्वसिद्धये लिङ्गे विष्णोंस्तुरीयता स्पष्टा वेदशास्त्रीरति वचः वैदिकीनामतस्सिद्ध वैयर्थ जनिवाक्यस्य 150 150 159 146 142 149 150 146 161 153 144 143 144 145 स सन्दंश्न्यायबाधाश्च संमतं तद्धेि सुष्ठुक्तं संशयो न प्रसक्तोऽतः .. समं तयोस्तुरीयत्वं सर्वगन्धादिवाकयानां सर्वव्यापकचित्त्वञ्च सर्वासामपि मूर्तिनां सर्वेशता वरैवेयं सर्वेषाश्च बलापत्तेः सांशत्वं तत उत्पत्तिः सामर्थ्यसिद्धये तस्य सा मूर्तिरूपणैव स्यात् साम्बं सदाशिवं सिद्धं हरेरीशतात्र सिद्धान्तसङ्गहेऽप्युक्तं सुबाहीत्यादिकं वाक्यं सुराणामत्र तच्छब्दः सुरेभ्यो ह्यग्रहीत्वस्मात् । सृष्टेरनन्तरं पूर्व सोऽहमित्यादिवाक्याच सौबालानां व्यर्थता स्यात् स्कन्दश्रुतौ च तत्प्रोक्तं 146 141 144 .. 142 141 161 145 .. 141 143 .. 151 शरीरत्वादिना सिद्ध शिखायां परमात्मा च शिरस्यपि तथैवोक्तम् शिव एवाभवद्रामः शिवनारायणाभेद शिवाभेदो हि दौर्बल्य शिवेति च श्रुतिः स्पष्टा । श्रियं लक्ष्मीमित्यनेन श्रीमद्भागवते व्यक्तं श्रीमूर्तीनां हि सर्वासां श्रीरामचरितस्य श्रीशगौरीशयोस्साम्यं 166 .. 159 153 .. 160 156 .. 163 144 .. 161 164 .. 161 148 147 160 ·170 प्रेमामाणिक श्लोकः लोकः .. 161 157 150 155 154 148 .. 152 158 स्कन्दोपनिषदो वाक्ये स्थूलसूक्ष्मत्वमेदेन स्पष्टादबुद्धो अस्पष्टात् रुद्रस्य तामसत्वाच्च रुद्रेति च ध्रुतिः स्पष्टा रुद्रेति प्रत्यभिज्ञानात् स्यातां तयोढितीये तु स्वान्तर्यामित्वमुत्सृज्य स्वारस्यहानिर्वाक्यस्य 159 162 .. 154 हरावपि समश्चेदं हरावभेदो व्यर्थस्स्यात् हरिणा निर्मिते हेतुः हरीशयोः खादिसर्व हरीशयोर्जीवता किं हरीशयोर्वाचकानां हरीशयोस्समं तस्मात् हरेर्जन्मादिकं नैव हेतुतावच्छेदकं तु हेतुश्चदापतत्येव 158 162 155 151 143 .. 163 146 हरशब्देन चान्यत्र 158 149

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·LIST OF AGENTS FOR THE SALE OF MADRAS GOVERNMENT PUBLICATIONS. -- Tesr INSTITUTE, Egmore, Madres. OOK COMPANY, Mulras-4, Hinakuorirams, LIMITED, Madcas-2. P. VARADACHARI & Co., Midras-2. TIE SOUTH INDIA SAIVA SIDDHANTHA WORKS PUBLISHING SOCIETY, Madras-1" VÅNKÁTRAMA di Co., Madras-1. V. Pekwac CABTIYA SONS, Madras 1. M. DORASWAMY MÜDALIAR & Co., Madras-). 0. SpubATANT CITETTY & Sons, Matras-15. SOUMI INDIA TRAVERS, Madra4. FREE INDIA CO#OPERÁTORY Amenor, Madras-14 THE SECRETARY, Tur (RAL POLYTECHNIC CO-OPERATIVE STORES. LIMITED. Madras. IN MUKASSAL. 1 Tue ROCCATIONAL SOPPLAWS COMPANY, (R.S. Pupam) Coimbatore. D. SUSEKRISHNAMURTHY, Ongole, Guntur district. M. SHŞILACHALAM & CO., Maslintnani, Krishna district. HINDUSTAN DIARY POBLISHERS; Vijayavada, Krishna district. the CBNMERIAŁ LINKS, Governorpet, Vijayavațin, Krishna district, E.A. GOPALAKRISHNA KOND, Madurai, Madurai distriot. K, 2. AMED KUNHI & BROS., Cannanoro, Malabar district. P. K. BROTHENS, "Kohikbodo, south Mulabar district 4. VUNKATASUBUAN; Vallore, North Arcot distriot. TIMUS MODERN MART, Swlem, Salem district. K. Baba RAO & Co., Mangalore, South Kanara district. V. B SIENOY & Sons, Mangalore, South Kaharu district. P. N.SWAMINATHA SIVAM, Pudukkottat, Tiruchirappalli district. $. KROONASWALI Co., Pintohirappalli. D'AILANI APVA BROCITERS, Tiruchirappalli. S. TU, SUSTAMANSAM, Tirunelvell, Tirunelveli district. AKIVONOOLAGAN, Ootacamund, Nilgiris. TRIVENT PUBLISHERS, Musulipatnam. IN OTHMR STATEN - VAIN BOOK ADENOX, New Delhi-1. INTERNATIONAL BOOK HOUSE, Trivandrum. BHARAT STORES, Ernakulam, | AGE IS SPECIALLY APPOINTED FOR THE SALE OF SHE BIAEATITIAR'S PUBLYTIONS. ANANDAVIK A TAX, Madri3-231 THE SWADESAMITIAN, Dladras-2 SRIMADAL & CO., Madras-1 M. PALANI & Co., Pudukkottai. IN E KALAIMAQAL & co., Colombolti. MOILAN & Co LIMITED. Colombo